A. De Baets, Gebruik en misbruik van de geschiedenis
University of Groningen

A. De Baets, Gebruik en misbruik van de geschiedenis
Paul, Herman
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.7018
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2009
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Paul, H. (2009). A. De Baets, Gebruik en misbruik van de geschiedenis. Bijdragen en Mededelingen
betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 124(3), 467-469. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.7018

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 15-07-2024

RECENSIES

Recensies
ALGEMEEN

Baets, A. De, Gebruik en misbruik van de geschiedenis (Amsterdam: Boom,
2008, 272 blz., €24,90, ISBN 978 90 8506 507 4).
 ‘The battle of Waterloo was won on the playing fields of Eton’, zou de
hertog van Wellington in 1815, na zijn overwinning op Napoleon, hebben
verklaard. De uitspraak is apocrief – afkomstig uit een Franse bron uit 1856 –
maar intrigerend. Ze suggereert dat de Napoleontische legers niet werden
verslagen door heldengedrag op het slagveld, maar door het ethos dat de Britse
officieren zich in hun kostschooltijd hadden eigen gemaakt.
Onwillekeurig dringt deze anekdote zich op bij lezing van Antoon De
Baets’ Gebruik en misbruik van de geschiedenis – een originele studie naar de
professionele ethiek van geschiedwetenschappers. De Baets is historicus aan de
Rijksuniversiteit Groningen en coördinator van het Network of Concerned
Historians. Eerder schreef hij over misbruik van de geschiedenis. Zijn nieuwe
boek probeert dit misbruik (wanneer gaan historici bewust over de grens van
wat toelaatbaar is?) nauwkeuriger te definiëren en, in het verlengde daarvan,
een ethiek van de geschiedbeoefening op te stellen (waar ligt de grens tussen
‘gebruik’ en ‘misbruik’ van de geschiedenis?).
Het boek zet in met een lastig thema: de intenties van historici. Zonder
bewuste ‘bedoeling te misleiden’ kan er volgens De Baets wel sprake zijn van
nalatigheid, maar niet van misbruik. Dit heeft als voordeel dat slordige historici
niet direct van misbruik beticht kunnen worden, maar als nadeel – erkent de
auteur – dat collectieve manipulatie van de geschiedenis, bijvoorbeeld door een
complete beroepsgroep in een totalitair geregeerd land, ook buiten de definitie
valt. Alleen individuen kunnen intenties hebben. Toch geeft De Baets aan dit
intentionalisme de voorkeur boven het voor de hand liggende alternatief van
een consequentionalistische benadering (‘resulterend in schade voor anderen’).
Treffend is zijn argument dat er iets intrinsiek mis is met manipulatie van
bronnen, methoden of interpretaties: hier is de integriteit van de geschiedschrijving zelf in het geding.
 Een tweetal hoofdstukken gaat vervolgens specifieker in op de motieven
van misbruikers, op de geheime archieven van dictatoriale regimes en op
smaadzaken tegen historici. Afgezien van enkele kleine theoretische uitweidingen bieden deze hoofdstukken vooral veel interessant empirisch materiaal.
De Baets pakt zijn betoog weer op als hij, in de hoofdstukken 4 en 5, een
theorie ontwerpt over de rechten en plichten ‘van de levenden jegens de
doden’. Zijn argument luidt dat we op basis van zulke rechten en plichten een
historische beroepsethiek kunnen formuleren. Tot de rechten van nabestaanden
rekent De Baets een ‘recht op herinnering’ en een ‘recht op waarheid’. Onder
de plichten van de levenden schaart hij, onder andere, ‘de plicht om de privacy
467

RECENSIES
en reputatie van de doden af te wegen tegen het algemene belang als er feiten
over hen worden onthuld’. Moreel verantwoorde geschiedschrijving kan nu
gespecificeerd worden als een geschiedschrijving die deze rechten en plichten
respecteert. Misbruik, op haar beurt, kan worden omschreven als een bewuste
schending van rechten of plichten van de levenden jegens de doden.
Tegen deze achtergrond komt het slothoofdstuk, dat pleit voor codificatie
van rechten en plichten in een historische beroepscode, niet als een verrassing.
Met zo’n code, opgesteld in een taal die herinnert aan de Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens (UVRM), kan misbruik immers concreet aan de
kaak worden gesteld – net zoals mensenrechtenschendingen veroordeeld
kunnen worden met een beroep op de UVRM. Maar dit is, volgens De Baets,
niet het enige voordeel van een code. Ze kan ook dienen als oriëntatiepunt
voor moreel debat onder historici en als hulpmiddel ‘om de kern van de
professie aan studenten te onderwijzen’.
 Deze aandacht voor de morele aspecten van het historisch bedrijf is één
reden waarom Gebruik en misbruik van de geschiedenis een belangrijk boek
mag heten. Een andere is dat De Baets langlopende discussies over ethiek en
herinnering (denk aan het werk van Avishai Margalit) nu eens concreet vertaalt
naar de geschiedbeoefening. Bovendien schrijft hij aanstekelijk: men proeft dat
de auteur een gevoel van urgentie op zijn lezers wil overbrengen.
Wel vraag ik me af – hier wordt het speelterrein van Eton relevant – of de
manier waarop De Baets’ zijn beroepsethiek vormgeeft de meest geslaagde is.
 Is namelijk de taal van ‘rechten’ en ‘plichten’, die De Baets in navolging van de
UVRM hanteert, zo adequaat? Waarom kiest De Baets voor een deontologische ethiek, zonder alternatieven te overwegen? Is voor de geschiedbeoefening
een deugdethiek niet meer geëigend? Misschien hing op de Britse kostschool
een bordje met rechten en plichten, zoals ‘iedere leerling heeft recht op een
half uur pauze’ en ‘het is verboden in bomen te klimmen’. Maar in de Slag bij
Waterloo gaf iets anders de doorslag: de kameraadschap, het ethos, de
karaktereigenschappen van zelfdiscipline, volharding en vechtlust, die de
leerlingen tijdens hun teamsport hadden geleerd. Kent zo ook de geschiedwetenschap niet enkele cruciale waarden – betrouwbaarheid, zorgvuldigheid,
onpartijdigheid – die zich beter in termen van deugden dan in termen van
plichten laten verwoorden? Is het toevallig dat de klassieke methodische
handboeken, waarop De Baets geregeld teruggrijpt, spreken over deugden (‘der
ernste tiefe Wille wahrhaft zu sein’) en ondeugden (‘Voreingenommenheit bei
der Interpretation’) en dat zelfs De Baets’ eigen ethische code, onder het kopje
‘plichten’, typische deugduitdrukkingen als ‘pogen’ en ‘naar beste vermogen’
gebruikt?
Tussen verantwoord en onverantwoord gebruik van de geschiedenis bestaat
een asymmetrie. Misschien kan, in termen van plichten, een bottom line
getrokken worden: voorbij deze grens is er sprake van misbruik. Verantwoorde
geschiedbeoefening is echter meer dan niet over de schreef gaan. Moreel
bewuste historici kennen, net als de officieren van Wellington, meer dan
deontologie. Aangemoedigd door hun beroepsgroep leren ze nauwkeurig te
zijn, oefenen ze zich in betrouwbaarheid en streven ze naar onpartijdigheid. Ze
doen niet alleen hun plicht, maar proberen, daarenboven, uit te munten in de
468

RECENSIES
waarden van hun discipline. Their battle will be won by virtues, not by rights
and duties.
 Herman Paul, Universiteit Leiden (h.j.paul@hum.leidenuniv.nl)

NIEUWE GESCHIEDENIS

Bieleman, J., Boeren in Nederland. Geschiedenis van de landbouw 15002000 (Amsterdam: Boom, 2008, 671 blz., €49,50, ISBN 978 90 8506 540 1).
‘Een boek als dit wordt eigenlijk steeds te vroeg geschreven’, zo begint de
Wageningse historicus Bieleman zijn magnum opus dat in 1992 verscheen. Een
te bescheiden opmerking, gezien het geweldige boek dat hij toen publiceerde,
maar zestien jaar later zag hij zich toch genoodzaakt het werk met zo’n 250
pagina’s uit te breiden. Dit laat zien hoe snel de kennis binnen de agrarischhistorische wetenschap is toegenomen, een ontwikkeling waaraan Bieleman zelf
een belangrijke bijdrage heeft geleverd. Die kennis is overigens niet alleen de
laatste zestien jaar sterk gegroeid. Afgezien van de eerdere overzichtswerken
die zijn verschenen, was het Henk Roessingh, ook uit Wageningen, die in de
Algemene Geschiedenis der Nederlanden van rond 1980 de basis legde voor de
twee boeken van Bieleman, die dat ook ruiterlijk toegeeft en zelfs het laatste
boek aan Roessingh heeft opgedragen.
Toch is het boek uit 2008 minder vernieuwd dan aanvankelijk lijkt, want de
uitbreiding betreft vooral het vierde deel, dat over de periode na 1950 gaat. Dit
deel, dat in 1992 nog niet geschreven had kunnen worden, is helemaal nieuw.
De overige delen zijn grotendeels hetzelfde wat betreft inhoud en structuur als
die in het boek uit 1992, en ook de inleiding, waarin Bieleman zijn
uitgangpunten uiteenzet, is nauwelijks anders. Dat maakt het nieuwe boek niet
minder belangrijk. De uitbreiding is essentieel en maakt het overzichtswerk
completer. Wellicht dat in de toekomst een deel over de middeleeuwen kan
worden toegevoegd, want ook de kennis over dit tijdvak groeit.
 Het boek geeft the-state-of-the-art van het vakgebied, zoals Bieleman al in
1992 schrijft, maar hij hanteert daarbij – het door hem gebezigde begrip
‘geschiedenis van de landbouw’ verraadt dat eigenlijk al – een geheel eigen
benadering. Zijn boek heeft zogezegd een agronomische invalshoek. Dat
betekent dat Bieleman zich heeft beperkt tot onderwerpen als (de geschiedenis
van) de grondbewerking, de bemesting, de gewassen, de fysieke opbrengsten,
de veestapel en de mechanisatie ofwel de geschiedenis van de cows and plows.
Het boek gaat dus niet over de ontwikkeling van de materiële cultuur op het
platteland, over het huwelijkspatroon aldaar, over de veranderende pachtrelaties, over de verhouding stad-platteland en over de opkomst van de coöperatieve kredietverlening, onderwerpen waarover ook al veel bekend is.
Het boek, zo is al naar voren gekomen, valt in vier delen uiteen. In elk deel
staat een bepaald tijdvak centraal. Tussen 1500 en 2000 dienen de jaartallen,
469

RECENSIES
1650, 1850 en 1950 als scheidslijnen voor de afgebakende perioden. Het boek
eindigt met een epiloog. De tijdsindeling is losjes gebaseerd op de omslagen in
de zogeheten seculaire trend, de lijn die de veranderende spanning tussen
voedselproductie en bevolkingsontwikkeling laat zien. Voor de negentiende
eeuw en daarna is deze trend minder geschikt als tijdsindeling, omdat de
genoemde spanning toen min of meer verdween en voor het eerst in de
geschiedenis de landbouwproductie de groei van de bevolking gemakkelijk kon
bijhouden. Bovendien werden door de opkomst van de industrie nietagrarische conjunctuurbewegingen dominant. Bieleman gebruikt daarom vanaf
de negentiende eeuw andere criteria voor zijn periodisering, zoals de
modernisering van de landbouw na 1850 en de industrialisering van de
bedrijfstak vanaf 1950.
 Naast dit tijdskader hanteert Bieleman een geografisch raamwerk om zijn
enorme kennis van de landbouwgeschiedenis te ordenen. Hij gebruikt daarvoor
de indeling van het cultuurareaal die in 1910 is gemaakt door de Directie van
den Landbouw, waarbij zes (groepen van) landbouwgebieden zijn onderscheiden. Dat is een zeer bruikbaar kader, aangezien de voor de landbouw
bepalende bodemkundige omstandigheden per landbouwgebied sterk verschilden. In het vierde deel echter beschrijft hij de ontwikkelingen per sector. De
landbouw was dusdanig veranderd, aldus Bieleman, dat een beschrijving per
landbouwgebied voor de periode 1950-2000 geen zin had. Zo was de bodemsoort, onder meer dankzij het grote kunstmestgebruik, na 1950 nauwelijks nog
relevant voor de verschillen tussen de regio’s. Omdat ook de ontwikkelingen
op de markt van grote invloed waren op de bedrijfsvoering, introduceert
Bieleman het zogenaamde Von Thünen model in zijn inleiding. Volgens dit
model wordt de agrarische bedrijfsvoering per regio bepaald door de afstand
tot de markt (in tijd). Die afstand kan echter veranderen door de aanleg van
infrastructurele werken, zodat ook die bedrijfsvoering verandert.
Dankzij deze opzet komt de boodschap van Bieleman over. Namelijk dat
de Nederlandse landbouw in alle perioden en alle regio’s, en dus niet alleen in
het westen, zeer dynamisch was en dat deze bedrijfstak een essentiële rol
speelde in de groei van de welvaart tijdens de Gouden Eeuw en dat de
landbouw de laatste vijf decennia in het voorlaatste millennium een verbluffende ontwikkeling doormaakte.
 Over de structuur van zijn boek valt echter wel wat op te merken. Jammer
is dat Bieleman in deel vier de geografische indeling loslaat en de ontwikkelingen per sector beschrijft. Deze wijziging is helemaal niet nodig. Hier wreekt
zich zijn agronomische invalshoek. De geografische verschillen bleven namelijk
ook na 1950 bestaan, hetgeen Bieleman overigens zelf ook ziet. Bijvoorbeeld in
West-Brabant waar de kleiboeren anno 2008 nog steeds gericht zijn op de
akkerbouw en de zandboeren in dat gebied op de melkveehouderij, een
verdeling die al eeuwen bestaat. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw
speelden bodemkundige omstandigheden inderdaad geen rol meer, maar wel
sociaal-culturele factoren. De boeren op de zeeklei hielden vast aan de
akkerbouw omdat zij en hun voorouders dat zo gewend waren.
Ook is commentaar mogelijk op zijn gebruik van het Von Thünen model,
waarop overigens al eerder kritiek is geuit. Ik zal die kritiek niet herhalen.
470.
