Anna Rademakers, Moederstad &amp; vaderland. Nationale identiteit en lokale trots in de schilderswereld van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1839)
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 136 (2021) | review 34

Anna Rademakers, Moederstad & vaderland. Nationale identiteit en lokale trots in de schilderswereld
van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1839) (Hilversum: Verloren, 2020, 315 pp., isbn
9789087048396).
In Moederstad & vaderland bestudeert Anna Rademakers het Nederlandse en
Belgische kunstbedrijf in de periode 1815-1839. De focus ligt daarbij op
de impact van de scheiding van Noord en Zuid op de collectieve identiteit
in en om de schilderkunst in Nederland en België. Dit verklaart ook dat
Rademakers zich richt op een periode van eenheid en scheiding, namelijk die
van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, de Belgische Revolutie en haar
directe nasleep. In haar boek, een handelseditie van het proefschrift waarop ze
in 2020 promoveerde aan de Rijksuniversiteit Groningen, gaat het niet alleen
om de verhouding tussen Noord en Zuid, maar vooral ook, zoals de ondertitel
aangeeft, over die tussen ‘nationale identiteit’ en ‘lokale trots’.
Om dit onderzoek te operationaliseren heeft Rademakers haar
blik gericht op vier steden: Amsterdam, Antwerpen, Brussel en Den Haag.
 Daardoor blijft het ook na deze studie een open vraag in hoeverre de hier
beschreven ontwikkelingen en mechanismen ruimer toepasbaar zijn en in het
gehele Noorden en Zuiden waren doorgedrongen. Maar het gaat natuurlijk
wel om de belangrijkste artistieke centra, en de keuze voor deze steden is
gelukkig, omdat zij de mogelijkheid biedt diverse variabelen en parameters
in rekening te brengen. Uiteraard staan twee zuidelijke steden tegenover twee
noordelijke, maar ook twee politieke machtscentra/hofsteden tegenover twee
handelsmetropolen/havensteden. Concreet wordt het kunstleven in deze
vier steden onderzocht aan de hand van verscheidene instituties, praktijken
en actoren. Systematisch gaat Rademakers voor elk van de steden na wat de
situatie is op het vlak van het kunstonderwijs, de artistieke genootschappen,
musea en tentoonstellingen, en kunsthandel. Ze voert daarbij de voornaamste
actoren op: niet alleen de kunstenaars zelf, maar ook hun publiek, bestaande
uit toeschouwers en collectioneurs. Ook passeren talrijke ‘mediatoren’
zoals museumdirecteurs, handelaars en critici de revue. Uit die veelheid
doemt in de loop van het boek een aantal hoofdfiguren op: kunstenaars als
Matthijs van Bree, Eugène Verboeckhoven, Andreas Schelfhout en Cornelis
Kruseman, maar ook literatoren als Jan Frans Willems en Jeronimo de Vries,
en kunstverzamelende gezagsdragers als Willem i en ii en de Antwerpse
burgemeester Florent van Ertborn.
 De conclusies van het onderzoek volgen voor een deel logisch uit de
vraagstelling en aanpak. De studie van het kunstbedrijf aan de hand van vier
steden impliceert dat Rademakers heeft gezocht naar, en dus ook de nadruk
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.11084 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

legt op, de contrasten tussen Antwerpen en Brussel enerzijds en tussen
Amsterdam en Den Haag anderzijds. Die worden in Moederstad & vaderland op
overtuigende wijze blootgelegd. In Antwerpen heerste volgens Rademakers
een ‘sterkte hang naar de eigen traditie en het eigen verleden’ (193). Brussel
werd juist gekenmerkt door een meer internationale oriëntatie en gerichtheid
op Frankrijk en, in mindere mate, Italië. Deze ‘bipolariteit’, die ook het hele
Belgische kunstlandschap beheerste, wordt enerzijds verpersoonlijkt door
François-Joseph Navez, leider van de conservatief-classicistische school in
België en directeur van de Brusselse kunstacademie, en anderzijds door
Gustaaf Wappers, aanvoerder van de romantische ‘coloristische’ school en
directeur van de Antwerpse Academie voor Schone Kunsten. De Belgische
Revolutie zorgde voor een romantische doorbraak en het nationaal-artistieke
leiderschap van Wappers, maar uiteindelijk zou Brussel de koppositie van
Antwerpen weer overnemen. De verschillen in het Noorden worden door
Rademakers geduid in het licht van de verschillende sociale realiteiten in Den
Haag en Amsterdam. In de hofstad konden de kunstenaars profiteren van de
koninklijke aanwezigheid en een stedelijk beleid dat erop gericht was ‘de elite
aan zich te binden’ (264), wat, zoals ook in Brussel het geval was, resulteerde
in een meer internationaal georiënteerd kunstbedrijf. In Amsterdam lag de
nadruk minder op de consumptie van de kunst dan op de productie ervan.
 Tevens was er in Amsterdam een sterke focus op de opleiding van kunstenaars
en het zoeken naar manieren waarop de kunst aan de vormgeving en
versterking van het vaderland kon bijdragen.
Door deze onderlinge verschillen te beklemtonen, relativeert
Rademakers de cohesie in het denken over kunst in beide landen en het vaak
eenzijdige en overdreven belang dat in veel literatuur wordt gehecht aan het
nationaal (en nationalistisch) discours op dat vlak. Toch is dit boek ook een
studie over de verhouding tussen Noord en Zuid, en vormt het als dusdanig
een tweeluik met Stiefbroeders. Zuid-Nederlandse letteren en natievorming onder
Willem i, 1814-1834 (2012), het onderzoek dat Janneke Weijermars wijdde aan
het letterkundige bedrijf in deze periode. De vaststellingen van Rademakers
verschillen niet zo erg van die van Weijermars. De vraag of er in het Verenigd
Koninkrijk der Nederlanden ‘een nationaal kunstbeleid is ontwikkeld en in
hoeverre er een gezamenlijk nationaal besef is ontstaan’ (12) beantwoordt
Rademakers grotendeels negatief. Haar onderzoek bevestigt dat het in de
kunstwereld ongeveer zo ging als in andere domeinen van de cultuur: de
Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden waren twee onderscheiden delen en
ze zijn dat, ook in het ‘verenigd’ koninkrijk van Willem i, gebleven. Zowel
vanuit de overheid als door toedoen van sommige spelers op het terrein
zijn wel pogingen gedaan en initiatieven genomen om de toenadering en
zelfs integratie te bevorderen, ook op het vlak van de beeldende kunsten.
Deze inspanningen bleven echter altijd halfslachtig en werden, ondanks het
enthousiasme en medewerking van sommigen, nooit breed gedragen.
 Ook de voorstanders van de verbinding moesten erkennen dat het
een haast onmogelijke opdracht was. In het Zuiden heerste de schaduw van
Rubens. Die leidde tot een focus op de historieschilderkunst en een kunst die,
in de visie van Jeronimo de Vries, ervoor pleitte tot een gemeenschappelijke
Nederlandse schilderschool te komen, beheerst werd door ‘vuur, genie,
opwekking en leven’ (57). In het Noorden daarentegen heersten volgens De
Vries ‘braafheid en edelheid’ (57), en legden schilders zich bij voorkeur toe
op andere genres en met name landschappen. Jan Frans Willems, op vele
vlakken een vurig pleitbezorger van de integratie van Noord en Zuid, moest
erkennen dat de verschillen tussen de Vlaamse en de Hollandse school ‘in den
grond altijd nationaal’ waren (145). Verrassend is Rademakers’ vaststelling
van de mislukking niet, maar haar nauwkeurige onderzoek onderbouwt en
documenteert dit nu ook duidelijk met concrete gegevens. Zo laat ze zien
dat het aantal kunstenaars dat aanwezig was in de verscheidene salons in
het andere landsdeel beperkt was en toont ze het verschil in focus in private
kunstcollecties en musea tussen Noord en Zuid. Deze informatie geeft
overigens niet alleen blijk van het beperkte succes van de beoogde integratie
van Noord en Zuid, maar ook van de in elk van beide landen sterke lokale en
regionale verankering van het kunstbedrijf.
Rademakers werkt dit alles uit met precisie en kennis van zaken.
Moederstad & vaderland biedt niet alleen een nieuwe bijdrage aan de
geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, maar geeft
tegelijk ook een fraai totaalbeeld van het kunstbedrijf in deze periode, met een
mooi evenwicht tussen algemene ontwikkelingen en tendensen, opvattingen
en debatten, en de dagelijkse praktijken van instituties en individuele
actoren. Het kunstbedrijf kan inderdaad enkel als een samenspel van deze
ongelijksoortige krachten worden begrepen.
Tom Verschaffel, ku Leuven.
