Eén foto - veel verhalen (Leiden 1927)
TERUG IN DE TIJD

Eén foto veel verhalen
Leiden 1927

In het kader van een eerdere bijdrage voor het NTvN over het Zeemaneffect waren
we op zoek naar nadere informatie over Herman Robert Woltjer, de experimenteel
natuurkundige en promovendus van Zeeman, die een prachtige meting verrichtte
van de opsplitsing van de D-lijnen van natrium in een extern magneetveld [1]. Op de
website van het Instituut Lorentz van de Universiteit Leiden [2] vonden we een foto,
genomen in juli 1927 voor het natuurkundig laboratorium, voorzien van uitleg door
Carlo Beenakker. Daarop figureerden een aantal toonaangevende natuurkundigen,
enige studenten en ook Herman Robert Woltjer, aldus het oorspronkelijke bijschrift.
Nader onderzoek naar Hermans loopbaan bracht aan het licht dat hij onmogelijk op
de foto kan staan, want toen deze gemaakt werd was Herman op Java waar hij een,
vooralsnog tijdelijke, aanstelling had als lector aan de TH Bandoeng. De persoon op
de foto hebben we geïdentificeerd als Hermans broer, de astronoom Jan Woltjer jr.,
werkzaam op de Leidse Sterrewacht. Deze ontdekking was voor ons aanleiding aanvullend onderzoek te doen naar de loopbanen van Herman en Jan en zo kregen we
inzicht in een buitengewoon boeiende en deels tragische familiegeschiedenis.
 28 | Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde | Augustus 2022

Auteurs: Jos Engelen en Louk Lapikás

De geportretteerden
Alvorens de wetenschappelijke carrières van de broers
Woltjer te bespreken geven we wat meer informatie over
de geportretteerden op de in de inleiding genoemde
foto (zie volgende bladzijde). Deze is onder het hoofdje
‘Dirac in Leiden’ te vinden op de website van het Instituut
Lorentz [2] en gedateerd juli 1927. In het gezelschap natuurkundigen dat zich hier voor het natuurkundig laboratorium heeft laten fotograferen herkennen we Dirac (de
enige die niet in de lens kijkt zoals te zien is bij uitvergroten van de foto), naast hem staat Oppenheimer. Rechtsachter op de foto staat Ehrenfest, de opvolger van Lorentz en
oprichter van het Instituut voor Theoretische Natuurkunde.
Net als Lorentz ontving Ehrenfest regelmatig buitenlandse
bezoekers. Op deze foto zien we behalve Dirac en Oppenheimer Lev S. Polak (zie echter de slotalinea voor een kritische noot) en Helmut Hönl. Naast Ehrenfest zien we zijn
echtgenote Tatiana Afanassjewa. Links vooraan, met een
sigaret losjes tussen de vingers, staat George Uhlenbeck
en helemaal rechts Samuel Goudsmit. Achter Uhlenbeck
is het hoofd van Karel Niessen zichtbaar (ten tijde van de
foto nog werkzaam in Utrecht en vanaf 1929 bij Philips).
 Tweede van rechts is Kramers, hoogleraar in Utrecht en
net terug uit Kopenhagen van een tienjarig verblijf als
medewerker van Bohr. In 1934 wordt Kramers in Leiden de
opvolger van Ehrenfest. De man met baard naast Kramers
is Fokker, die in 1927 zijn aanstelling als hoogleraar in
Delft verwisselde voor die van conservator/curator van het
natuurkundig kabinet van Teylers Stichting en een bijzonder hoogleraarschap in Leiden (in beide posities Lorentz
opvolgend). Ook zien we op de voorste rij Henri Florin,
promovendus van Fokker en Ehrenfest. Wie de opvallende
figuur is die tussen Florin en Fokker staat is onbekend.
Goudsmit en Uhlenbeck hadden in oktober 1925 hun adhoc-hypothese gepubliceerd dat elektronen een intrinsiek
impulsmoment gelijk aan de helft van het quantum van
baanimpulsmoment (gelijk aan h, de constante van Planck)
bezaten. Op deze wijze vonden ze de meest ‘economische’
verklaring voor geobserveerde ‘doublett’-effecten in de
spectra van, in het bijzonder, alkaliatomen.
Begin januari 1928 zou Dirac laten zien hoe de elektronspin
automatisch volgde uit de door hem geconstrueerde
relativistische golfvergelijking waarmee de geobserveerde
‘duplexity’-verschijnselen verklaard konden worden.
Herman Robert Woltjer, promovendus van Pieter Zeeman,
verrichtte in 1913 een state-of-the-artmeting van het
Zeemaneffect aan de D1- en D2-lijn van natrium [1].
 Ruim een decennium voor deze meting verklaard kon worden (daarvoor waren inderdaad de inzichten van Goudsmit
en Uhlenbeck en uiteindelijk Dirac nodig) toonde deze meting de ‘doublett’/‘duplexity’-verschijnselen waarnaar hierboven verwezen is. Volgens de oorspronkelijke informatie
bij de foto op de website van het Instituut Lorentz (inmiddels
aangepast, met dank aan Carlo Beenakker) zou de persoon
die tussen Fokker en Kramers zichtbaar is Herman Robert
Woltjer zijn. Dit is echter onmogelijk, want toen de foto
gemaakt werd, was deze al op Java, waar hij op een tijdelijke

TERUG IN DE TIJ D

aanstelling als lector de onderwijstaak waarnam van de
directeur van de TH Bandoeng die een jaar op groot verlof
was. We komen in dit artikel uitgebreid terug op Herman
Robert Woltjer en zijn familie, een academisch geslacht [3].
Het is ons gebleken dat de persoon op de foto niet Herman
maar Jan Woltjer is, zijn broer. In het bijzonder hebben we
de Woltjer in figuur 1 vergeleken met een foto van de staf
van de Leidse Sterrewacht uit 1933, waarop Jan Woltjer staat.
Onmiskenbaar dezelfde Woltjer als op de foto in figuur 1.
 Herman Robert Woltjer (1887 - 1974)
en Jan Woltjer jr. (1891 - 1946)
Ons onderzoek naar de academische loopbanen van
Herman Robert en Jan jr. bracht ons in aanraking met
een fascinerende geschiedenis, die ons voerde langs het
Nederlands koloniale verleden in Indonesië, de Japanse
bezetting daarvan in de Tweede Wereldoorlog, de Tweede
Wereldoorlog meer in het algemeen en disputen binnen de
Gereformeerde Kerken. We konden dit verleden bijna aanraken toen ons bleek dan Jan jr. de vader was van de latere
directeur-generaal van ESO, Lodewijk (van 1975 - 1987), die
tot zijn overlijden (in 2019) in Genève woonde. De broers
Herman Robert (‘Herman’) en Jan Woltjer jr. kwamen
uit een gezin van acht kinderen van wie er vier op jeugdige leeftijd overleden. Hun ouders waren Jan Woltjer sr.
en Marchien Janssonius, beiden uit Groningen. Jan sr.
 werd hoogleraar klassieke talen en Oude Geschiedenis
aan de Vrije Universiteit. Hij was onder veel meer lid van
de Eerste Kamer voor de Anti-Revolutionaire Partij en in
1889 medeoprichter van het Gereformeerd Gymnasium te
Amsterdam. De oudste zoon uit dit gezin, Robert Herman
Woltjer, volgde het spoor van zijn vader en werd eveneens
hoogleraar klassieke talen aan de Vrije Universiteit, lid van
de Eerste Kamer voor de ARP en president-curator van het
Gereformeerd Gymnasium. De enige volwassen geworden
dochter Hillegonda Hester Woltjer werd onderwijzeres en
trouwde een gereformeerd predikant. De beide jongste
zoons Herman Robert en Jan jr. kozen de richting natuurkunde nadat ze geslaagd waren voor de diploma’s A en
B (!) aan het Gereformeerd Gymnasium. Op aandringen
van hun vader Jan sr., die al jaren ijverde voor de stichting
van een eigen natuurwetenschappelijke faculteit aan de
Vrije Universiteit, meldden zij zich bij de VU als ‘toekomstig’ student [4]. De faculteit bestond echter nog lang
niet (pas in 1929), zodat zij de studie wis- en natuurkunde
begonnen aan de Universiteit van Amsterdam – Herman
Robert in 1904, Jan jr. in 1908.
Herman Robert Woltjer (1887 - 1974)
Na zijn kandidaatsexamen wordt Herman al snel assistent
van Pieter Zeeman op het Natuurkundig Laboratorium. Hij
slaagt cum laude voor het doctoraal examen en promoveert
in 1914 cum laude bij Zeeman op de dissertatie Magnetische
splitsing en temperatuur, waarna hij een half jaar werkzaam is
bij Wiliam Henry Bragg in Leeds. In 1915 vertrekt hij naar
Leiden om daar assistent van Heike Kamerlingh Onnes te
worden. In 1917 trouwt hij Louisa Bastiana van Schelven
Augustus 2022 | Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde | 29

TERUG IN DE TIJD

Figuur 1.
1. George Eugene Uhlenbeck
2. Karel Frederik Niessen
3. Helmut Hönl
4. Henri Florin
5. N.N.
 6. Adriaan Daniël Fokker
7. Jan Woltjer
8. Hendrik Anthony Kramers

30 | Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde | Augustus 2022

9. Samuel Abraham Goudsmit
10. Paul Adrien Maurice Dirac
11. Julius Robert Oppenheimer
12. N.N.
13. Tatiana Aleksejevna Afanassjewa
14. Paul Ehrenfest
15. N.N.
16. Lev Solomonovich Polak/N.N.
TERUG IN DE TIJ D

met wie hij vier kinderen krijgt. In 1919 volgt een vaste aanstelling als conservator van het Natuurkundig Kabinet.
Niet alleen binnen academia is Herman actief door bijvoorbeeld de colleges van Keesom en De Haas over te nemen,
maar ook daarbuiten geeft hij lezingen “met lichtbeelden
en eenige proeven”. Ook is hij bestuurslid van verenigingen
binnen gereformeerde kring. Hij houdt lezingen “Over de
beteekenis der natuurwetten” en over “Natuurkunde en Natuurfilosofie”, waarin de kernvraag is “of er een verband bestaat tusschen natuurkunde en Christelijk geloof en zoo ja,
welk” [4]. Ondertussen speelt ook de ‘Kwestie Geelkerken’
(over de al dan niet letterlijke interpretatie van het paradijsverhaal uit Genesis 2-3) die in 1926 op de synode van Assen
tot een schisma binnen de Gereformeerde Kerken zal leiden.
Ook in deze discussie mengt Herman zich door positie te
kiezen tegen de fundamentalistische lijn van de synode.
 Een nieuwe stap in zijn wetenschappelijke carrière volgt
in 1927. In mei van dat jaar vertrekt hij met zijn gezin
naar Nederlands Oost-Indië om gedurende het aankomende cursusjaar onderwijs te geven aan de Technische
Hogeschool te Bandoeng. Daartoe wordt hij tot lector
benoemd. Na terugkeer in Nederland in 1928 blijkt men op
de Vrije Universiteit gevorderd te zijn met de stichting van
de faculteit natuurwetenschappen. Er wordt een hoogleraar
voor de afdeling natuurkunde gezocht en Herman wordt
als een van de drie serieuze kandidaten genoemd. In een
brief van mei 1929 aan de curatoren laat Woltjer echter
weten een eventuele benoeming niet te zullen aanvaarden.
Een van zijn overwegingen is dat het hem “hoe langer hoe
duidelijker geworden [is] (vooral ook na Assen)” dat hij
“de overheersende Gereformeerde Bijbelbeschouwing
niet deelen kan”[4]. Woltjer verlegt de koers en vertrekt in
november 1929 opnieuw met vrouw en kinderen naar de
oost, nu voor langere tijd. Hij is dan benoemd tot hoogleraar natuurkunde aan de TH Bandoeng en wordt wederom
actief in besturen van natuurkundige verenigingen en
christelijke instellingen in Indië. Na een groot verlof naar
Europa in 1937 keert hij weer terug naar de TH, wordt er
een jaar rector en breidt het onderwijsaanbod uit met een
opleiding voor scheikundige ingenieurs aan wie hij zelf
colleges scheikunde gaat geven.
 De Tweede Wereldoorlog wordt rampzalig voor het gezin
Woltjer-van Schelven. De oudste zoon Jan, die na het groot
verlof in 1938 is achtergebleven om in Delft te gaan studeren, heeft zich daar tijdens de bezetting bij een verzetsgroep
aangesloten, maar wordt in mei 1942 door de Duitsers
opgepakt en in Sachsenhausen geëxecuteerd. Tezelfdertijd
heeft Japan de Indische archipel al veroverd. De tweede zoon
Bastiaan is op dat moment in militaire dienst bij het KNIL en
werd krijgsgevangen gemaakt, zijn vader Herman belandt in
het burgerkamp Tjimahi, waar hij als een van de vijf ‘leraren’
poogt in het geheim de ruim achthonderd jongens die daar
terechtkomen wat onderwijs te geven.
Vader en zoon overleven de kampen, maar moeder Louisa
Bastiana “stierf van uitputting in een vrouwenkamp”
(Tjideng) in juli 1945, nog voor het einde van de oorlog in
Azië. De enige dochter, Louisa Diederika, onderwijzeres,

overleeft de kampen Kramat en Tjideng, terwijl een in
Nederland achtergebleven derde zoon Frederik Hendrik in
juli 1945 op 21-jarige leeftijd in Ermelo sterft.
 De drie overlevende familieleden keren in 1946 en 1947
ieder afzonderlijk naar Nederland terug. Herman krijgt
in 1947 pensioen maar wordt in het volgend jaar benoemd tot hoogleraar experimentele natuurkunde aan
de Vrije Universiteit te Amsterdam. Hij krijgt een “docerende functie van bescheiden omvang”, kan het practicum bijstaan en is bovendien “de beginselen van harte
toegedaan”(sic!) [4]. Wederom neemt hij ook andere taken
op zich: bestuurslid van FOM en RCN, hoofdredacteur
van het tijdschrift Geloof en Wetenschap en – als derde lid
van het geslacht Woltjer – curator van het Gereformeerd
Gymnasium. Dat laatste komt goed van pas want De Haas
– die naar eigen zeggen een heiden was – draagt Woltjer
op hem nog voor zijn dood te bekeren. Daarover zegt De
Haas: “Maar hij schiet niet op. Hij leest heel mooi voor
uit de Bijbel, maar hij schiet niet op. Hij moet een beetje
opschieten.” [5]
Herman Woltjer woont na terugkeer uit Indië gedurende
twintig jaar in een pension in Amsterdam waar hij blijkens een advertentie in Trouw “uitstekend verzorgd”
wordt. Hierna gaat hij in de buurt van zijn dochter Louisa
Diederika wonen die inmiddels directrice van de bibliotheek in Deventer is. Hij overlijdt in 1974 in het bejaardentehuis Huize van de Kasteele te Zutphen en stelt “zijn
stoffelijk overschot ter beschikking van onderzoek en
opleiding in de geneeskunde”.
 Jan Woltjer jr (1891 - 1946)
Nadat Jan in juni 1911 cum laude is geslaagd voor het kandidaatsexamen wis- en natuurkunde te Amsterdam, zet hij
vanaf oktober dat jaar zijn studie voort aan de Universiteit
Leiden. Medio 1913 wordt hij observator bij de Sterrewacht
te Leiden, een aanstelling die tot 1919 jaarlijks wordt verlengd. Ondertussen slaagt hij in januari 1914 voor het doctoraalexamen wis- en sterrenkunde te Leiden en begint zijn
promotieonderzoek aldaar. Met de Groningse Hillegonda
Hester de Vries treedt hij in 1916 in het huwelijk, een jaar
later wordt de eerste van vier kinderen geboren. In april
1918 vestigt het gezin zich te Leiden in de Kaiserstraat vlak
bij de Sterrenwacht. Drie maanden later promoveert Jan
Woltjer te Leiden bij De Sitter op de dissertatie Investigations
in the theory of Hyperion. Het proefschrift krijgt een lovende
recensie in Nature door de bekende astronoom Andrew
Claude de la Cherois Crommelin van het Royal Greenwich
Observatory.
Jans kwaliteiten werpen vruchten af. Hij publiceert in de
jaren 1914 - 1928 geregeld over Hyperion (een maan van
Saturnus) en verwante astronomische onderwerpen en
krijgt een vaste aanstelling aan de Rijksuniversiteit Leiden.
 In 1919 als lector om onderwijs te geven in de praktische
sterrenkunde en in 1920 in aanvulling daarop als conservator van de Sterrenwacht, waarvan De Sitter inmiddels
directeur is geworden. Deze laatste functie geeft hij in 1923
op om “astronomische onderzoekingen” uit te voeren
Augustus 2022 | Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde | 31

TERUG IN DE TIJD

waarvoor hij een subsidie van f 200,– heeft verworven van
het Leids Universiteitsfonds. Wanneer in november 1934
De Sitter, hoogleraar-directeur van de Sterrewacht, overlijdt
en er over diens opvolging een controverse ontstaat tussen
de kandidaten Hertzsprung en Oort wordt Jan Woltjer, dan
lector en leider van de afdeling theoretische sterrenkunde,
genoemd als onderdeel van een tussenoplossing, waarbij
hij tot buitengewoon hoogleraar zou worden benoemd. Dit
voorstel wordt door Oort afgeschoten omdat deze vreest
dat later “een Antirevolutionaire minister” Woltjer dan wel
eens tot directeur zou kunnen benoemen!
Jan Woltjer blijft onderzoek doen en onderwijs geven.
Zo introduceert hij quantummechanica in de Sterrenwacht [6] en doceert hij het vak hemelmechanica. Adriaan
Blaauw, sterrenkundige en later ESO-directeur, herinnert
zich dat het mondeling examen dat Woltjer hem in dat
vak afnam drie middagen duurde [7]. Tegelijk is Jan voor
velen de vraagbaak voor theoretische astronomie. George
Uhlenbeck vertelt: “... at that time the man who knew a lot of
mathematics and whom Ehrenfest always asked was Woltjer, a
theoretical astronomer. (...) Ehrenfest always used him instead of
the professional mathematician with whom he didn’t get along so
well” [8].
Terwijl zijn hooggeleerde broers Robert Herman en
Herman Robert medio jaren dertig binnen de gereformeerde kring deelnemen aan een heftige theologische strijd,
neemt het leven van Jan Woltjer jr. een andere wending.
 Volgens zijn zoon Jan Juliaan “verloor zijn vader Jan jr. zijn
geloof en verliet de Gereformeerde Kerk”. Zijn ouders gingen uit elkaar toen hij twaalf jaar oud was (1936). Juliaan
heeft zijn vader nooit meer teruggezien. In april 1940, toen
de scheiding van tafel en bed werd uitgesproken, woonden
beide ouders in Noordwijk. Drie jaar later wordt vermeld
dat Jan Woltjer zich vestigt op het adres Sterrenwacht 6 te
Leiden. Als beroep geeft hij op “conservator Sterrenwacht,
Lector Universiteit”. Kennelijk vervangt hij de toenmalige
conservator Oort die met zijn gezin op de Veluwe was
ondergedoken.
Hillegonda Hester de Vries woont na de scheiding in
Leiden en later te Almelo, waar haar tweede dochter Margo
lerares klassieke talen was. Zij overlijdt aldaar op 11 oktober 1976 en “heeft haar lichaam beschikbaar gesteld aan
het medisch onderzoek”. De eerste dochter Anna Maria
Cornelia studeert af in de rechten en trouwt na de oorlog
de Hongaarse psychiater Janos Halasz, met wie zij naar de
Verenigde Staten verhuist. De twee zoons worden beiden
hoogleraar, Jan Juliaan in de vaderlandse geschiedenis te
Leiden, Lodewijk (de latere directeur van ESO) in de theoretische astrofysica en plasmafysica te Leiden en astronomie
in New York.
 Jan Woltjer jr. overlijdt op 28 januari 1946, volgens zoon
Lodewijk “aan de gevolgen van de hongerwinter”, en wordt
drie dagen later op de Nieuwe Ooster te Amsterdam begraven bij zijn ouders. Van Jans overlijden is geen advertentie
gevonden. Wel bericht Trouw dat Nederland met Jan Woltjer
jr. “zijn eenigen echten vertegenwoordiger der klassieke
mécanique céleste zoowel als een zeer knap theoretisch as32 | Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde | Augustus 2022

“Van drie personen
op de foto is niet
bekend wie het zijn.”
trophysicus verloren” heeft. De executeur van Jans nalatenschap, een Leidse notaris, plaatst in maart 1946 een oproep
aan schuldeisers en schuldenaars om zich te melden en
laat in september van dat jaar Jans bibliotheek veilen.
Drie onbekenden (of vier?)
Van drie personen op de foto is niet bekend wie het zijn en
ook ons is het niet gelukt een nieuwe identificatie toe te
voegen. Jan Tinbergen en Dirk Coster, beiden ook promovendi van Ehrenfest in die periode, zijn het in ieder geval
niet.
Voorts lijkt ons de aanwezigheid van Lev S. Polak op deze
foto erg onwaarschijnlijk (nummer 16). Hij zou net 19 jaar
oud geweest zijn en over een reis naar Leiden in deze periode hebben we niets kunnen vinden. Mocht u de ontbrekende namen kennen, neem dan contact met ons op.
Jos Engelen is emeritus hoogleraar hoge-energiefysica aan
de UvA/Nikhef. Hij was betrokken bij het wetenschappelijke
programma van CERN en DESY en bij de beginfase van ANTARES
(astrodeeltjesfysica). Hij bekleedde onder andere het directoraat
van Nikhef, het wetenschappelijke directoraat van CERN en het
voorzitterschap van NWO.
h02@nikhef.nl

Louk Lapikás was kernfysicus bij IKO en Nikhef. Hij werkte aan
experimenten met elektronenbundels bij de versnellers EVA
en MEA (staflid), en AmPS (programmaleider) te Amsterdam.
 Hij was voorts deelnemer aan samenwerkingsverbanden bij
versnellerfaciliteiten in Saclay, Lund, Bonn, Mainz en laatstelijk
bij DESY in Hamburg.
louk@lapikas.nl

REFERENTIES
1 Jos Engelen, De ontdekking en verklaring van het Zeemaneffect (deel 2), NTvN 87-12,
54 (2021).
2 https://lorentz.leidenuniv.nl/history/Dirac/Dirac.html
3 Voor gedetailleerde gegevens over de familie Woltjer zie:
www.nikhef.nl/~louk/WOLTJER/generation1.html
4 A.C. Flipse, Hier leert de natuur ons zelf den weg. Een geschiedenis van Natuurkunde en
Sterrenkunde aan de VU, Meinema (2005).
5 H.B.G. Casimir, Het toeval van de werkelijkheid. Een halve eeuw natuurkunde,
Meulenhoff Informatief, Amsterdam (1983).
6 David Baneke, Teach and Travel: Leiden Observatory and the Renaissance of Dutch
Astronomy in the Interwar Years, Journal for the History of Astronomy 41-2, 167 - 198
(2010).
7 Interview of Adriaan Blaauw by David DeVorkin on 1979 August 19, Niels Bohr
Library & Archives, AIP,
www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/5002.
8 Interview of George Uhlenbeck by Thomas S. Kuhn on 1963 December 9, Niels Bohr
Library & Archives, AIP,
www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4922-5.
