FISCALE ASPECTEN VAN DE VOORRAADWAARDERING (ENIGE BESCHOUWINGEN NAAR AANLEIDING VAN DE VOORDRACHTEN GEHOUDEN OP DE BELASTINGCONSULENTENDAG 1958).
F ISC A L E A S P E C T E N V A N D E V O O R R A A D W A A R D E R IN G
(ENIGE BESCHOUW INGEN NAAR AANLEIDING V A N D E VOORDRACHTEN
GEHOUDEN OP DE BELA STIN GCO NSULENTEN D AG 1958).
door D. A. M . Meeles
Het evolutionnaire karakter, dat kenmerkend is voor de ontwikkeling van
het fiscale winstbegrip sinds de invoering van de W et Belastingherziening
1950, heeft in het afgelopen jaar aanleiding gegeven tot enige bijeenkom­
sten, welke in fiscale kringen zeer de aandacht hebben getrokken. Op 25
januari 1958 wijdde de Vereniging voor Belastingwetenschap een vergade­
ring aan de fiscaalrechtelijke toepassing van de vervangingswaardetheorie,
terwijl de Nederlandse Federatie van Belastingconsulenten op 19 april 1958
haar Belastingconsulentendag geheel in het teken stelde van de fiscale as­
pecten van de voorraadwaardering.
De eerstgenoemde vergadering had tot doel meer inzicht te verschaffen in
het probleem of en in hoeverre de huidige stand van de bedrijfseconomie,
met name in Nederland, richtinggevend zou kunnen zijn ten aanzien van de
belastingheffing op winsten. Dit is een wel zeer belangwekkend probleem,
enerzijds omdat het ten grondslag ligt aan de richting in welke onze hoogste
belastingrechter uiteindelijk de fiscale winstbepaling zal leiden, anderzijds
omdat het voor zeer lange tijd bepalend kan zijn voor de inhoud, welke in de
op stapel staande herziene wetgeving op het gebied van de inkomstenbelas­
ting en vennootschapsbelasting aan het fiscale winstbegrip zal worden ge­
geven.
 Het is dan ook niet te verwonderen, dat ook de Belastingconsulentendag
op het punt van de fiscale winstbepaling een veel grotere betekenis had dan
de enkele voorlichting omtrent hetgeen de jurisprudentie te dien aanzien
reeds had tot stand gebracht. Nu het verslag van de vergadering, uitgegeven
door de F.E.D ., voor ons ligt is het mogelijk na te gaan hoe de beide inlei­
ders en de vier tevoren uitgenodigde debaters deze betekenis hebben ver­
staan.
,,Het fiscaal-economisch aspect van de voorraadwaardering” werd in­
geleid door prof. dr A. I. Diepenhorst. Dat deze inleider zich in de hem ter
beschikking staande tijd ten zeerste zou moeten beperken is wel duidelijk,
indien men zich de facetten realiseert, welke het door hem te bespreken pro­
bleem kenmerken. Voor een goed begrip van het hiernavolgende lijkt het
nuttig enkele van deze facetten vooraf te releveren.
De fiscale wetgeving hier te lande is steeds gebaseerd geweest op het z.g.
gulden-is-guldenbeginsel. De fiscus houdt bij de winstbepaling in de bedrij­
ven dus geen rekening met waardeverandering van de geldeenheid, noch
met specifieke prijsfluctuaties. Op zich had dit algemeen geldende beginsel
geen beletsel behoeven te vormen voor een bedrijfseconomisch verantwoor­
de /'aarwinstbepaling, ware het niet, dat in de jaren 1941 tot en met 1949
voor de aktiva in de winstbepalende balans een minimum-waardering op
historische kostprijs imperatief werd voorgeschreven, van welk voorschrift
alleen ingeval van z.g. lagere bedrijfswaarde tijdelijk mocht worden afgewe­
ken. Voorts kon de afschrijving op duurzame produktiemiddelen slechts
plaats vinden op basis van de historische aanschaffingsprijs.
 De W et Belastingherziening 1950 heeft de Hoge Raad echter, zulks
tegen de opvattingen van de Minister in, gelegenheid gegeven op enige pun­
ten de toepassing van moderne bedrijfseconomische inzichten bij de fiscale
jaarwinstbepaling te sanctioneren. Door deze wet kwam n.1. het minimumma b

blz. 160

waarderingsvoorschrift voor goederenvoorraden te vervallen en werd de
bepaling van de fiscale jaarwinst op dit punt - met behoud van het guldenis-guldenbeginsel - geheel overgelaten aan de normen van het z.g. „goed
koopmansgebruik”.
Zo kon o.m. de toepassing van het ijzeren-voorraadstelsel de goedkeuring
van de Hoge Raad verwerven, zij het dat deze toepassing onderworpen
werd aan zodanig stringente voorschriften, dat zeker nog niet gesproken
kan worden van een fiscale winstbepaling op de goederenbeweging, welke
aan alle bedrijfseconomisch te stellen eisen voldoet. Met name doel ik hier
op het feit dat de Hoge Raad aan de stelseltoepassing de eis verbindt van
technisch soortgelijke vervanging in plaats van te aanvaarden het beginsel
van economisch adequate vervanging.
Met deze zeker nog niet bevredigende ontwikkeling is slechts een eerste
stap gezet op de weg naar een verbeterd fiscaal winstbegrip. De volgende
stappen, welke niet door de Hoge Raad doch door de wetgever moeten wor­
den gezet, dienen zowel te betreffen de waardebepaling van de verbruikte
werkeenheden van duurzame produktiemiddelen (welke nog steeds is ge­
koppeld aan de historische kostprijs) als het fiscale winstbegrip in het
algemeen.
Niet alleen van bedrijfseconomische zijde, doch ook van fiscaaljuridische
zijde 1) wordt aandrang uitgeoefend op een verdergaande verbetering van
het fiscale winstbegrip. Deze verbetering zou er ongetwijfeld komen, ware
het niet, dat daartegen vele al dan niet gemotiveerde bezwaren te berde
worden gebracht. Ter vergadering werden de meeste dezer bezwaren gere­
leveerd door mr dr E. Tekenbroek. Hierop kom ik nog nader terug.
 In het verband van de inleiding van prof. Diepenhorst zou ik echter reeds
thans willen noemen het meermalen geuite bezwaar, dat de bedrijfseconomie
een winstbegrip zou huldigen, waarbij aan de subjectieve inzichten van de
ondernemer bij de winstbepaling een belangrijke rol wordt toegekend. Dit
zou het winstbegrip fiscaal oncontroleerbaar en daarmede onaanvaardbaar
maken. De fiscus zal slechts een objectief winstbegrip als basis voor fiscale
heffingen kunnen erkennen. Voorts zou de objectieve bepaling van de vervangingsprijzen ingeval van technische vooruitgang op moeilijkheden stui­
ten, hetgeen evenzeer een beletsel zou vormen voor fiscale toepassing van
de vervangingswaardegedachte.
Voor hen, die de in de laatste jaren in de literatuur neergelegde opvattin­
gen hebben gevolgd, is de achtergrond van deze bezwaren duidelijk. Het
betreft hier een richting in de bedrijfseconomie, van welke men prof. dr }. L.
Meij als de voornaamste representant kan beschouwen. Prof. dr J. L. Meij
ontkent de uitkeerbaarheid van de winst, zoals deze volgens de „klassieke”
vervangingswaardetheorie wordt berekend. „W inst” is volgens Prof. Meij
slechts een onzekerheidsmarge, welke principieel niet uitkeerbaar is, omdat
daaruit de op het moment van de ruil of balansopmaking nog niet calculeer­
bare offers moeten worden gedekt. Daar men de omvang van deze (eerst
later optredende) onzekerheidsfaktoren niet exact kan bepalen is het niet
mogelijk objectief het verteerbaar inkomen (de winst) vast te stellen en
wordt de omvang van deze winst dus afhankelijk van het subjectief inzicht
van de ondernemer ten aanzien van de aan de onderneming gebonden te
achten onzekerheidsmarge.
Voor ieder, die ook maar enigszins thuis is in de ontwikkeling van het
fiscale winstbegrip moet het duidelijk zijn, dat het door Prof. Meij gestelde
!) Vgl. b.v. de beschouwingen in het juni 1951 nr. van dit blad van de hand van de
oud-hoogleraar in het belastingrecht prof. dr P. J. A. Adriani.
 m ab

blz. 161

probleem - wat men daarvan uit bedrijfseconomisch oogpunt ook moge
denken - fiscaal in elk geval onbruikbaar is te achten. Zo men Prof. Meij’s
gedachtengang in dit verband zou willen gebruiken zou dit alleen rationeel
zijn in het kader van een pleidooi voor de terugkeer naar een uitdelingsbelasting. Ik geloof weinig tegenspraak te zullen ontmoeten als ik stel, dat
zodanig pleidooi bij voorbaat tot mislukking gedoemd moet zijn. In elk geval
past een dergelijk pleidooi niet in de problematiek welke de recente juris­
prudentie met betrekking tot een verbetering van het winstbegrip heeft op­
geroepen. Daarin past slechts de klassieke vervangingswaardeleer, welke
in elk geval tot een objectief te berekenen winstbedrag leidt, al mag men van
mening verschillen over de vraag of het gewenst is te achten dit winstbedrag
integraal aan winstgerechtigden en dus ook aan de fiscus uit te keren.
Eerst nadat de -winstbepaling op basis van bedrijfseconomisch verantwoorde
beginselen fiscaal mogelijk is geworden zou men eventueel de discussies
kunnen openen omtrent de vraag of mogelijk winstbestemmm^sfaktoren in
de fiscale winstberekening een rol moeten gaan spelen. Z o men, ondanks
het gebrek aan eenstemmigheid dat daaromtrent heerst, de subjectiviteit
van het met winstbestemmingselementen belaste winstbegrip als uitgangs­
punt neemt, dan zal men m.i. slechts bereiken dat de betreffende autoriteiten
steeds afwijzend blijven staan tegenover het aanvaarden van de vervan­
gingswaardeleer bij de fiscale winstbepaling.
Ook de door Prof. Meij geponeerde theorie van de bepaling van de ver­
vangingswaarde in het kader van de handhaving van de bestaande inko­
mensstroom acht ik voor fiscale doeleinden onbruikbaar, nog daargelaten
dat ik niet inzie hoe men Prof. Meij's theorie praktisch zal kunnen toepassen.
 Hoe men echter ook over dit punt bedrijfseconomisch moge denken, fiscaal
is het goed mogelijk en zelfs hij de huidige stand van de jurisprudentie ver­
eist, uit te gaan van de vervangingsprijs voor die goederen, welke technisch
dezelfde functie vervullen, al kunnen dit uiteraard goederen zijn die van
andere technische aard zijn dan de verbruikte goederen.
Keren we na deze inleidende overwegingen terug tot het referaat van
Prof. Diepenhorst. Deze vangt zijn inleiding aan met de constatering dat
in wezen alle aktiva en passiva positieve resp. negatieve voorraden vormen.
Aldus bezien vormt het vraagstuk van de voorraadwaardering het vraag­
stuk van de waardebepaling voor de balans en van het nettoresultaat van
de bedrijfshuishouding. Aktiva en passiva danken - aldus de inleider - hun
waarde aan de betekenis welke zij voor de doelstelling van de bedrijfshuis­
houding, t.w. het streven naar inkomen, bezitten. In het particuliere bedrijf
streeft men naar een inkomen, dat een optimale verhouding bewerkstelligt
tussen de te aanvaarden onzekerheid en de daarmede corresponderende
beloning voor hen, die de onzekerheid dragen. Deze optimale verhouding
vereist een zekere continuïteit, medebrengende een tijdsduur uitgaande bo­
ven een periode, welke acceptabel is voor de gerechtigden tot het inkomen.
Dit brengt mede, dat men bij de periodieke resultatenbepaling moet voor­
uitlopen op een eerst bij liquidatie te bepalen overschot.
 Het valt wel zeer te betreuren, dat de inleider het thema van zijn inleiding,
t.w. het subjectieve en benaderende karakter van de winstbepaling, baseerde
op een geheel onjuiste opvatting van wat als totaal-resultaat moet worden
aangemerkt. De inleider bleek n.1. in eerste instantie van mening, dat het
totale netto-resultaat van een zaak het verschil vormt tussen het bij liquidatie
beschikbaar komende vermogen en het vermogen, dat voor het beginnen
van een gelijkwaardige zaak op het liquidatietijdstip nodig zou zijn. De
bepaling van dat verschil zou volgens de inleider een uitgesproken subm ab

blz. 162

jectief en benaderend karakter dragen, hetgeen zijn weerslag zou vinden
bij de periodieke resultatenbepaling. Deze conclusie zou, blijkens mede­
delingen van de inleider, anders hebben geluid, indien het bij de bepaling
van het totaalresultaat alleen zou gaan om eliminering van de geldwaardedaling tussen liquidatiesaldo en geïnvesteerd vermogen. Zodanige elimine­
ring zou namelijk - aldus de inleider - met behulp van een indexrekening
wel min of meer aanvaardbaar kunnen geschieden.
Reeds de eerste debater, Prof. dr B. Pruyt, wees op de onjuistheid in vo­
renstaande gedachtengang. Het totaalresultaat is bij liquidatie niet afhan­
kelijk van het vermogen, benodigd om een gelijkwaardige zaak te beginnen.
 De continuxteitsnoodzaak is immers juist vervallen. De totaalwinst is dus te
bepalen door uit de nominale vermogenstoeneming de invloeden van de
geldwaardefluctuaties te elimineren. In zijn slotwoord ging Prof. Diepen­
horst onmiddellijk met deze collegiale correctie accoord, zodat hij dus toe­
gaf, dat een van de grondslagen aan zijn inleiding kwam te ontvallen. Het
totaalresultaat is dus ook volgens Prof. Diepenhorst - gezien de aanvaard­
bare index-benadering - vrij exact te bepalen. Het is goed dit te dezer plaatse
te constateren, omdat hieruit volgt dat de fiscale slotafrekening op een
veel reëler wijze kan plaatsvinden dan in de thans geldende wetgeving ge­
schiedt c.q. in het ontwerp van een nieuwe W et op de inkomstenbelasting
is voorgesteld. De wetgever is kennelijk moeilijk tot het besef te brengen,
dat geldwaardedaling op zich in elk geval geen element van draagkracht is,
hetwelk moet worden betrokken in de heffing van een draagkrachtbelasting
als de inkomstenbelasting zou moeten zijn!
Ten aanzien van de jaarwinstbepaling blijkt Prof. Diepenhorst zich aan
te sluiten bij de in het voorgaande genoemde theorie van Prof. J. L. Meij.
Volgens de inleider ligt de definitieve waarde van het complex van aktiva
en passiva in de betekenis van dat complex voor de opwekking van een in­
komensstroom. Van een netto-resultaat kan eerst sprake zijn wanneer de
handhaving van de inkomensstroom verzekerd is.
De bedrijfseconomische betekenis van deze visie wil ik te dezer plaatse
onbesproken laten. Dat men er bij de huidige stand van het probleem van de
mogelijke verbeteringen in de fiscale jaarwinstbepaling weinig mee kan
beginnen volgt wel ten duidelijkste uit de volgende woorden van Prof.
 Diepenhorst:
„Bij het vaststellen van de jaarrekening wordt de positie van de onder­
neming bepaald, maar de ondernemer vraagt zich bezorgd af: sta ik sterk
genoeg? Is dit ogenblikkelijke resultaat werkelijk definitief? O f is het een
sprong om daarna dieper te vallen? Misschien maakt hij een fraaie jaarwinst,
maar zal weldra de betekenis van zijn positieve voorraden voor de inkomens­
vorming een stevige daling vertonen, of zullen zijn vervangingsverplichtingen sterk gaan stijgen.................. De periodewinst moge tot op de cent
nauwkeurig te bepalen zijn, ze mag geen netto-resultaat worden genoemd,
want daarmede zou men ook haar losmaken uit het organisch verband van
het inkomensstreven van de onderneming.”
Enerzijds erkent de inleider dus de mogelijkheid van exacte jaarwinst­
bepaling, anderzijds acht hij dit resultaat niet (geheel) uitkeerbaar, omdat
met de continuïteit samenhangende tegenvallers dit resultaat later geheel
of ten dele teniet kunnen doen. Het betoog van Prof. Diepenhorst past dus
niet in een pleidooi voor de invoering van de vervangingswaardegedachte
- de aangehaalde passage geldt immers voor elk systeem van winstberekening - doch is slechts geschikt voor een pleidooi voor de vervanging van een
winstbelasting door een uitdelingsbelasting. Dit is een belangrijke constate­
m ab

blz. 163

ring omdat hieruit volgt dat de inleiding van Prof. Diepenhorst in wezen
geheel langs het probleem van de invoering van de vervangingswaardegedachte bij de fiscale winstbepaling heen gaat en in elk geval dus niet door
tegenstanders van zodanige invoering kan worden gebruikt om argumenten
tegen een verbetering van de fiscale winstbepaling aan te voeren.
 De inleider schetst vervolgens de problematiek rondom de waardering
van het vaste kapitaal. Vooral in het kader van een mogelijke verbetering
van het fiscale winstbegrip is het jammer, dat hij nog steeds de onjuist te
achten theorie meent te moeten verdedigen, dat stijging van de vervangings­
waarde van een duurzaam produktiemiddel steeds leidt tot een verlies uit
hoofde van de reeds verbruikte - en volgens de inleider destijds te laag be­
rekende - werkeenheden.
De invloed van de diversiteitsfaktor werd in dit verband door de inleider
uitdrukkelijk ontkend. Deze faktor zou slechts van belang zijn voor het
ontstaan van financieringsoverschotten of -tekorten. De onjuistheid van
deze zienswijze - een van de weinige lacunes in de theorie van Prof.
Limperg - is in dit blad reeds enige malen aangetoond 2) zodat ik deze hier
niet nader behoef toe te lichten.
 Met de conclusies, welke de inleider vervolgens aan zijn opvatting ver­
bindt, kan dus evenmin worden ingestemd. Volgens de inleider is voor de
winstbepaling van belang de omvang van de per bedrijfsmiddel op de ba­
lansdatum bestaande vervangingsverplichting. Deze omvang is bij deze
zienswijze afhankelijk van het type produktiemiddel dat economisch bezien
als vervangend object in aanmerking moet worden genomen. Z o zal een
ondernemer een bedrijfsmiddel dat 4000 eenheden omvat om speculatieve
redenen kunnen vervangen door een van 1000 eenheden b.v. omdat hij een
prijsdaling verwacht. Daar hier niet ten volle aan de economisch bestaande
vervangingsverplichting is voldaan blijft, tot het moment waarop de onder­
nemer weder een bedrijfsmiddel van 4000 eenheden aanschaft, een (extra)
vervangingsverplichting van 3000 eenheden bestaan, met de invloed welke
de inleider daaraan bij prijsstijgingen op de winstbepaling toekent. Indien
echter in verband met de technische ontwikkeling en de prijsverhoudingen
een type van 1000 eenheden economisch rationeler is te achten neemt de
vervangingsverplichting met 3000 eenheden af, evenals de invloed welke
deze op de winstbepaling heeft uitgeoefend.
Duidelijk is, dat dit door de inleider veronderstelde probleem zich niet of
in veel onbelangrijker mate voordoet indien men aan de diversiteit mede
betekenis toekent.
Hoe de inleider echter kan concluderen, dat uit zijn beschouwingen om­
trent dit aangehaalde voorbeeld blijkt, „dat de omvang van de vervangings­
verplichting géén technisch gegeven vormt, maar bepaald wordt door de
gevoelens en inzichten van de ondernemer” is mij in het geheel niet duidelijk.
 Immers: ofwel de ondernemer beslist om speculatieve redenen tot ver­
vanging van een afwijkend type bedrijfsmiddel en dan is - volgens de in­
leider - slechts de technisch/economisch rationele vervangingsverplichting
bepalend; ofwel de ondernemer laat de technisch/economische faktoren
prevaleren en dan is er geen probleem. Ik kan mij niet aan de indruk ont­
trekken dat de inleider de onzekerheid en subjectiviteit van de winstbepaling
al te aprioristisch heeft beschouwd.
Indien de inleider - zonder bewijs stellende dat zijn voor de vaste aktiva
getrokken conclusies zonder meer daarop van toepassing zijn - vervolgens
2)
W. N. de Blaey. „Het winstbegrip, bedrijfseconomisch en fiscaal, in het bijzonder
van de kostenzijde beschouwd”, MAB juni 1957; Prof. dr H. J. v. d. Schroeff „Rondom
het winstprobleem” , MAB november 1957.
 m ab

blz. 164

voor de vlottende kapitaalgoederen evenzeer de subjectieve inzichten ten
aanzien van de omvang van de vervangingsverplichtingen centraal stelt, dan
dient ook daarbij dus een vraagteken te worden gesteld. Hier komt nog bij,
dat het probleem bij de vlottende kapitaalgoederen toch wel geheel anders
ligt en in elk geval eenvoudiger te beoordelen valt dan het investeringsbeleid
in vaste aktiva. Ik wijs hier op de door bedrijfsvergelijking of vergelijking in
de tijd te bepalen normale omvang van de goederenvoorraden in de bedrij­
ven. 3)
De fiscale praktijk heeft - voor zover mij bekend - op dit punt bepaaldelijk
niet tot grote moeilijkheden aanleiding gegeven en de inleider geeft te
weinig blijk van waardering voor de common sense, het inzicht en de mo­
raliteit van resp. inspecteurs, rijksaccountants en belastingplichtigen als hij
meent, dat de ondernemers vervangingsverplichtingen, welke zij niet ge­
voelen, „kunnen gaan voorwenden om het winstcijfer te drukken.”
Bij daling van de vervangingswaarde wil de inleider de wijze van finan­
cieren bepalend stellen voor de invloed op de winstbepaling. In het algemeen
acht hij waardedaling schijnverlies omdat de betekenis van het complex
van aktiva en passiva voor de inkomensvorming geen verandering onder­
gaat. Dit wordt anders als met vreemd vermogen is gefinancierd. Het schijninkomen (de afschrijving) kan dan tekort schieten om de afbetalingsverplichting te honoreren en daarom vormt in zodanig geval de waardedaling
van de resterende werkeenheden in zoverre verlies.
 Ik acht het geen gelukkige gedachte aan de wijze van financieren invloed
toe te kennen bij de bepaling van de jaarwinst, zeker indien dit, zoals de
inleider deed, beperkt wordt tot een incidenteel geval, n.1. daling van de
vervangingswaarde in geval van financiering met vreemd vermogen. Zo aan
de financiering invloed bij de jaarwinstbepaling zou moeten worden toe­
gekend, zie ik niet in, dat deze tot de genoemde casus beperkt zou moeten
blijven.
Persoonlijk neig ik naar de opvatting, dat de wijze van financieren slechts
een rol kan spelen bij de bepaling van het totaalresultaat van een bedrijfshuishouding, dat is dus bij beëindiging van de bedrijfsuitoefening. Op dat
moment komt de door de continuïteit ontstane noodzaak rekening te houden
met specifieke prijsfluctuaties te vervallen en is het dus slechts nodig te
rekenen met de algemene prijsfluctuaties teneinde te kunnen bepalen in
hoeverre de bedrijfsaktiviteit tot reële vermogensstijging heeft geleid. Hier­
bij is de wijze van financieren van betekenis, omdat de uitschakeling van
de geldwaardefluctuaties alleen ten aanzien van het eigen vermogen plaats
vindt, zodat in het kader van de financiering van de beëindigde bedrijfshuishouding de omvang van het eigen vermogen ten opzichte van het vreem­
de vermogen mede van belang is.
W il men aan de financiering invloed toekennen op de jaarwinstbepaling
dan lijkt mij de opvatting van wijlen Prof. dr O. Bakker meer eenheid van
conceptie te vertonen dan die van de inleider.
 Uit het vorenstaande is wel duidelijk geworden, dat ik uit een oogpunt
van fiscale winstbepaling bepaaldelijk weinig waardering kan opbrengen
voor de inleiding van Prof. Diepenhorst. De inleider heeft zich kennelijk de
stand van de problematiek rondom de ontwikkeling van het fiscale winst­
begrip niet voldoende gerealiseerd en kwam daardoor tot een betoog dat,
mede door de m.i. aprioristische instelling en de onjuistheden welke het
bevat, aan deze ontwikkeling alleen maar afbreuk kan doen. Dit bleek wel3
3)
Zie o.m. de desbetreffende beschouwingen van schrijver dezes in „De Naamloze
Vennootschap”, jaargang 1956/7.
m ab

blz. 165

ten duidelijkste uit de reacties ter vergadering van mr dr E. Tekenbroek,
die bovendien op al zijn zeer begrijpelijke bezwaren in het wederwoord van
de inleider geen enkel antwoord ontving!
Men moet mij hier niet verkeerd verstaan. Ik heb alle waardering voor de
bijdrage welke de inleider in zijn referaat trachtte te leveren voor een verdere
vervolmaking van de bedrijfseconomische theorie. Deze waardering werd
ook ter vergadering terecht door Prof. dr B. Pruyt nadrukkelijk uitgespro­
ken.
Voor de gelegenheid waar deze inleiding werd gebruikt was zij echter in
het geheel niet op haar plaats, zodat de inleider, in plaats van een bijdrage
te leveren tot een mogelijke toepassing van de leer der vervangingswaarde
op het fiscale terrein, slechts de tegenstanders van zodanige toepassing in
de kaart heeft gespeeld.
N a de inleiding van Prof. Diepenhorst werd door mr A. J. van Soest ,,het
fiscaal-juridische aspect van de voorraadwaardering” besproken.
 In een goed opgebouwd betoog behandelde deze inleider eerst de histori­
sche ontwikkeling van de fiscale winstbepaling in de Nederlandse wetgeving
en jurisprudentie tot 1950. Dat onder de werking van de W et op de Inkom­
stenbelasting 1914, welke ten aanzien van de fiscale winstbepaling dezelfde
wettelijke mogelijkheden bood als de sinds 1950 geldende wetgeving, geen
„moderne” bedrijfseconomische systemen toepassing vonden wijt de inleider
terecht niet aan het veelgenoemde arrest van de Hoge Raad van 20 juni 1923
(B 3259), dat - zoals de inleider aantoont - geen afwijzing van het ijzerenvoorraadstelsel inhield. Veeleer zijn als oorzaken te noemen het lage peil
van de belastingheffing, de nog in ontwikkeling zijnde bedrijfseconomische
theorie en een gebrek aan bedrijfseconomische scholing van de belasting­
ambtenaren en -consulenten. Het Besluit op de Inkomstenbelasting 1941
liet door de eerdergenoemde minimum-waarderingsregel geen ruimte voor
zelfstandige vraagstukken over voorraadwaardering. Toch deden zich pro­
blemen voor, van welke worden genoemd de waardestijging door rijping
(wijn), het in de balanswaardering van de produkten begrijpen van een
aandeel in de (constante) indirecte kosten en het punt van de identificatie
van de voorraden in verband met de waardering. T en aanzien van dit laatste
punt merkt de inleider op, dat de lifo-fictie in het algemeen zo in strijd was
met de werkelijke voorraadbeweging, dat zij als grondslag voor de fiscale
waardering niet aanvaardbaar moest worden geacht.
 Zo lag het vraagstuk in 1950 toen het bedrijfsleven geconfronteerd werd
met sterke prijsstijgingen (Korea!). De inleider gaat nu eerst na hoe de
fiscus dit probleem in andere landen behandelde. Het blijkt dat in Zweden,
nadat aanvankelijk de waardering geheel vrij werd gelaten, thans de voor­
raden voor 50 % van de aanschaffingsprijs in de fiscale winstbepalende
balans mogen worden opgenomen. Dit is dus een systeem, dat de onderne­
mer bij niet te grote prijsstijgingen enige ruimte laat voor de toepassing van
een bedrijfseconomisch verantwoorde winstbepaling ten aanzien van de
vlottende kapitaalgoederen. In Frankrijk heeft men sinds 1941 maatregelen
genomen, welke meermalen zijn gewijzigd en thans kunnen leiden tot een
waardering van de vaste voorraad tegen de eenheidsprijs van einde 1950
c.q. voor het meerdere de prijs bij het einde van het jaar van uitbreiding van
de vaste voorraad. De vaste voorraad werd bepaald op het gemiddelde van
de voorraden per ultimo 1949 en 1950 doch zou om de vier jaar worden her­
zien.
In Amerika is sinds 1938/9 toepassing van het lifostelsel mogelijk, welke
toepassing echter aan stringente voorschriften is gebonden. Zo mag niet
m ab

blz. 166

worden gewaardeerd op een marktprijs, welke beneden de lifoprijs ligt, een
mancoreserve is niet toegestaan en fiscale toepassing van het lifostelsel
leidt tot verplichte commerciële toepassing.
 In Nederland wordt de toestand sinds 1950 beheerst door de W et Belas­
tingherziening 1950, waarbij ten aanzien van de winstbepaling het goede
koopmansgebruik centraal werd gesteld. Elk stelsel dat gegrond is op het­
geen de bedrijfseconomie leert omtrent de juiste wijze van winstbepaling
zal thans dienen te worden aanvaard, tenzij het volgen van het bedrijfs­
economisch inzicht in strijd zou zijn met enig voorschrift der belastingwet­
geving of daardoor aan de algemene opzet of een beginsel van de belasting­
wet tekort zou worden gedaan (arrest van 8 mei 1957B.N.B. 1957/208).
De inleider verklaart zich niet erg gelukkig met deze beperkingen van de
Hoge Raad. De Hoge Raad is het er blijkbaar zelf ook nog niet mee eens,
doch dan in andere zin, gezien het feit, dat in enkele recente arresten (3
december 1958 B.N.B. 1959/29 en 24 december 1958 B.N .B. 1959/63)
bedrijfseconomische beginselen worden verworpen zonder dat strijdigheid
met enig voorschrift, opzet of beginsel als faktor werd genoemd.
Vervolgens komen ter sprake het Ministeriële lifostelsel en het ijzerenvoorraadstelsel, waarbij de inleider een combinatie van deze stelsels als
toelaatbaar noemt t.w. het ijzeren-voorraadstelsel toegepast op de normale
voorraad en het lifostelsel op de surplusvoorraden. Ook de vervangingswaardeleer wordt door de inleider voor de winstbepaling op de goederen­
beweging acceptabel geacht, mede omdat de resultaten, waartoe een juiste
toepassing van deze leer leidt, niet afwijken van die waartoe het ijzerenvoorraadstelsel komt.
 Tenslotte bespreekt de inleider enkele problemen, welke zich bij de toe­
passing van het ijzeren-voorraadstelsel kunnen voordoen. Op enkele van
deze problemen, zoals de omvang van de normale voorraad bij seizoenbedrijven en de mogelijkheid van toepassing van indexcijfers heeft de Hoge
Raad inmiddels meer licht doen schijnen. Voor de invoering van het ijzerenvoorraadstelsel bij de fiscale winstbepaling is een bijzondere omstandigheid
nodig (als hoedanig ook een arrest van de Hoge Raad kan gelden) doch
deze laat volgens de inleider slechts de mogelijkheid van stelselwijziging met
ingang van het oudste op het moment van de bijzondere omstandigheid nog
niet onherroepelijk vaststaande jaar.
Naar mijn mening zou ten aanzien van dit laatste punt enige meerdere
souplesse in de wetstoepassing denkbaar zijn dan de inleider voorstaat,
waarmede dan tevens de enige bedenking is genoemd welke ik tegen de
inleiding van mr A. J. van Soest zou willen aanvoeren.
De eerste debater, Prof. dr B. Pruyt, verklaarde zich nog meer dan Prof.
Diepenhorst voorstander van een minder scherpe afbakening tussen winst­
bepaling en winstbestemming. Hij acht het geen bezwaar dat discutabele
winstdelen daardoor voorlopig onbelast worden gelaten, dit gebaseerd op
de gedachte ,,wat in het vat zit, verzuurt niet” . Zoals reeds is opgemerkt
werd door Prof. Pruyt terecht de opvatting van Prof. Diepenhorst omtrent
de totaalwinst bestreden, terwijl voorts opmerking verdient dat de mening
van Prof. Diepenhorst omtrent de betekenis van de diversiteit ook door
Prof. Pruyt niet wordt gedeeld.
 Mr dr E. T ekenbroek knoopte in zijn beschouwingen aan bij de internatio­
nale oriëntatie van mr A. J. van Soest en behandelde de gang van zaken in
Duitsland,waar de wetgeving als gevolg van de daarin opgenomen waarderingsvoorschriften slechts in beperkte mate heeft kunnen leiden tot toepas­
sing van een vaste-waardestelsel. Ondanks Schmalenbach hebben fiscus en
m ab

blz. 167

wetgeving het ijzeren-voorraadstelsel niet willen aanvaarden. Sinds 1955
is in Duitsland het vaste-waardestelsel wettelijk geheel onmogelijk gemaakt.
Bij belangrijke prijsstijgingen mag de regering echter tijdelijk het vormen
van reserves toestaan.
De voorbeelden van Van Soest, gecombineerd met de ervaringen van de
heer Tekenbroek ten aanzien van Duitsland, deden bij laatstgenoemde de
vraag rijzen of de andere landen soms behoren tot de onderontwikkelde ge­
bieden, welke de geestelijke hulp van Nederland nodig hebben om tot een
juist fiscaal winstbegrip te komen.
Al is aan de formulering van de heer Tekenbroek uiteraard de rhetoriek
niet vreemd, er ligt toch een kern van waarheid in de vraagstelling besloten
in die zin, dat Nederland met de vervangingswaardetheorie van Prof.
Limperg kan bogen op een wetenschappelijk verantwoorde bedrijfsecono­
mische theorie, in tegenstelling tot de meeste andere landen waar deze
materie nog in een ontwikkelingsstadium verkeert. Zulks is wel duidelijk
gebleken op het jongste internationale accountantscongres.
Gegeven het feit dat hier te lande op wetenschappelijk verantwoorde
wijze tot een juiste winstbepaling kan worden gekomen, lijkt het mij niet
meer dan vanzelfsprekend dat ook de fiscus zich daarbij aansluit. Als zulks
elders niet gebeurt is dit een gevolg van de achterstand welke men inderdaad
elders nog ten opzichte van Nederland heeft. Men dient zich hierbij wel
te realiseren, dat een verbetering van het fiscale winstbegrip niet beoogt
alleen het ondernemersbelang te dienen, doch primair wordt gedragen door
het gezichtspunt van het algemeen belang.
 De heer Tekenbroek beklaagt zich over het misbruik dat de bedrijfs­
economen z.i. hebben gemaakt van een grotere vrijheid ten opzichte van
begripsvorming en woordkeuze welke zij hebben ten opzichte van de juris­
ten, die met straffe begrippen dienen te werken. Door de hier te lande ont­
stane bedrijfseconomische begripsvorming is volgens de heer Tekenbroek
enorm veel. verwarring ontstaan. Hij is daardoor huiverig van het werken
met bedrijfseconomische begrippen in het juridische vlak. Met deze opmer­
kingen blijkt de heer Tekenbroek zich echter bij de aanhangers van de vervangingswaardeleer in goed gezelschap te bevinden. Het is immers steeds
het streven van Prof. Limperg geweest te komen tot een zuivering in de
begripsvorming, waardoor in de vervangingswaardeleer aan de door de heer
Tekenbroek geopperde bezwaren reeds bij voorbaat recht is gedaan.
De heer Tekenbroek blijkt sceptisch te staan tegenover de aanvaarding
van de vervangingswaardeleer als grondslag voor de fiscale winstberekening. Het lijkt mij nuttig zijn bezwaren hier puntsgewijze te behandelen, om­
dat hierin wel de kern ligt van de weerstand, welke hier te lande tegen toe­
passing van de vervangingswaardeleer bij de fiscale winstberekening be­
staat.
1. De heer Tekenbroek merkt in eerste instantie op dat men zich moet
realiseren dat het niet alleen gaat om het fiscale winstbegrip bij grote
bedrijven met een goed ingerichte en bijgehouden administratie, maar
ook om het winstbegrip bij de vele kleine bedrijven, waarmede de fiscus
in de praktijk te doen heeft.
M.i. is dit geen steekhoudend bezwaar. Uiteraard streeft de vervan­
gingswaardeleer naar het integraal in de administratie opnemen van de
vervangingswaardegedachte, doch dit dient slechts nevendoeleinden
en niet de winstbepaling, omdat het voor winstbepaling op basis van de
vervangingswaardeleer slechts nodig is te beschikken over een inventaris
m ab

blz. 168

2.
3.
4.
5.
 op de balansdatum alsmede over een staat van vaste aktiva. Ook de
kleinste bedrijven kunnen daardoor tot toepassing van de vervangingswaardegedachte bij de jaarwinstbepaling komen.
De heer Tekenbroek ziet een moeilijkheid bij het bepalen van de ver­
vangingswaarde van de te zijner tijd ter vervanging van de bestaande
installatie aan te schaffen machines, welke inmiddels technisch aanzien­
lijk verbeterd kunnen zijn. Dit is inderdaad een bezwaar dat zich voor­
doet indien men de naar mijn mening onjuiste zienswijze van Prof.
Diepenhorst aanhangt. Gaat men er van uit dat het in het algemeen
slechts nodig zal zijn de vervangingswaarde van de in feite in enig jaar
verbruikte werkeenheden te bepalen, dan blijkt de enige moeilijkheid
te liggen in de bepaling van een indexcijfer dat de waardefluctuatie
van de werkeenheden aangeeft tussen het moment van aanschaffing
en het moment van verbruik. In dit verband moge ik verwijzen naar een
artikel in het januarinummer van de Naamloze Vennootschap 1958 4).
Het door de heer Tekenbroek geuite bezwaar, dat toepassing van de
vervangingswaardeleer in de praktijk zou leiden tot het in hoge mate
arbitrair zijn in alle beslissingen, welke men bij de winstberekening
neemt, was geïnspireerd op het standpunt van Prof. Diepenhorst, het­
welk in het voorafgaande reeds voldoende is besproken. Het bezwaar
van de hanteerbaarheid blijkt ten aanzien van de toepassing van de vervangingswaardegedachte bij de voorraadwaardering in de praktijk nau­
welijks te bestaan, terwijl m.i. het probleem voor de vaste bedrijfsmid­
delen zeker niet moeilijker doch eerder eenvoudiger zal kunnen liggen.
 Het bezwaar van het „inhalen” van volgens Prof. Diepenhorst bij
prijsstijging in het verleden te laag gestelde afschrijvingen, zal zich bij
het in aanmerking nemen van de diversiteitsfaktor in aanmerkelijk ge­
ringere omvang voordoen dan men uit de inleiding van Prof. Diepen­
horst zou kunnen opmaken. Indien het gaat om slechts één bedrijfsmid­
del of om andere gevallen, in welke diversiteit ontbreekt, zou het
probleem van het inhalen zich wél reëel voordoen. Mocht men uit een
oogpunt van een rechtvaardige verdeling van belastingdruk tegen dit
inhalen bezwaar hebben, dan is het uiteraard zeer goed denkbaar, dat
voor de fiscale wetstoepassing het inhalen van waardestijging op vroe­
ger aangewende werkeenheden niet zou worden toegestaan.
Een veel gehoord bezwaar is dat van de ongelijke behandeling van
belastingplichtigen, welke geacht wordt te ontstaan indien men ten
aanzien van ondernemers de vervangingswaarde gedachte toepast en
voor de andere belastingplichtigen de gulden-is-guldenleer handhaaft.
Bestudering van dit bezwaar leidt echter tot de conclusie dat juist de
toepassing van de vervangingswaardegedachte een gelijke behandeling
van belastingplichtigen medebrengt, terwijl handhaving van het guldenis-guldenstelsel een onjuiste behandeling van de ondernemers ten op­
zichte van de anderen tengevolge heeft. De andersluidende opvatting
schijnt te zijn ontstaan uit de misvatting, dat de vervangingswaardeleer
de ondernemers een waardevast inkomen zou garanderen. Indien dit
zo zou zijn en dan bovendien de fiscus dit waardevaste inkomen op een
andere basis zou belasten dan het inkomen van anderen, dan zou er in­
derdaad iets scheef zijn. Het feit dat door geldwaardedaling bepaalde
inkomenscategoriën hun reële inkomen zien dalen heeft echter niets
uit te staan met de vraag of de fiscus ingeval van geldwaardedaling de

4) D. W. de Heer en D. A. M. Meeles:
„Afschrijvingen op duurzame produktiemiddelen in de fiscale winstsfeer".
 m ab

blz. 169

z.g. schijnwinsten (dus de invloed van de geldwaardefluctuaties op de
voorraden vaste en vlottende bedrijfsmiddelen welke de ondernemer
moet aanhouden) al dan niet moet belasten, en alleen dit laatste pro­
bleem regardeert de vervangingswaardeleer. Het (verteerbare) inkomen
van de ondernemers wordt alleen bij toepassing van de vervangings­
waardeleer op geheel dezelfde basis bepaald als het (verteerbare) in­
komen van de vaste-rentetrekkers en wordt dan in guldens van dezelfde
waarde uitgedrukt. Als de fiscus de belastingtarieven zou baseren op
het reële in plaats van op het nominale inkomen - hetgeen thans ten
onrechte niet gebeurt - dan zouden daarvan beide categorieën profite­
ren. Dat de fiscus geen subsidie geeft op de reële vermogensteruggang
van obligatiehouders en andere bezitters van z.g. guldenswaarden is
geen motief om reële vermogenshandhaving van de ondernemers als
belastbaar feit te beschouwen. Ook niet-ondernemers, die „Sachwerte"
bezitten en daardoor tot reële vermogenshandhaving komen worden
terzake niet belast. W el zou men zich kunnen afvragen of geen onge­
lijke behandeling ontstaat indien de ondernemers in staat worden ge­
steld bij prijsstijging van duurzame produktiemiddelen het tekort in het
in voorgaande jaren gevormde afschijvingsfonds in te halen. In het
vorige punt is reeds opgemerkt dat ten aanzien hiervan een eenvoudige
oplossing fiscaal denkbaar is.
Op basis van de veronderstelde bezwaren komt de heer Tekenbroek tot
een zestal stellingen:
1. In een periode van inflatie denatureert elke inkomstenbelasting.
2. Het winstbegrip zal steeds een arbitrair karakter behouden.
3. De jaarlijkse winst is in feite geen goed object om te belasten.
Een uitdelingsbelasting is volgens de heer Tekenbroek te prefereren,
hoewel zulks in het huidige bestel uiteraard niet door te voeren zou zijn.
4. Het bestaande winstbegrip is in hoge mate onbillijk.
 5. De winst dient gecorrigeerd te worden uit hoofde van inflatiefaktoren
en dan zo laag mogelijk te worden belast.
6. Als de ondernemer fiscaal niet belaste bedragen uitdeelt heffe men het
volle pond.
Ten aanzien van deze stellingen valt nog het volgende op te merken.
Uit een oogpunt van fiscale winstbepaling behoeft inflatie niet tot denatu­
rering te leiden indien men de winst op bedrijfseconomisch verantwoorde
wijze bepaalt. W el is het nodig progressieve tarieven te herzien omdat an­
ders door de inflatie verscherping van de progressie optreedt. Voorts acht ik
het te prefereren de winst te bepalen volgens een wetenschappelijk verant­
woord systeem boven de richtlijnen welke de heer Tekenbroek zich denkt,
omdat men dan toch altijd slechts komt tot incidentele correcties op een ten
onrechte als winst aangemerkt bedrag.
N a de heer Tekenbroek werd nog het woord gevoerd door mr I. v. Praag
die zich voorstander toonde van een grotere vrijheid voor de ondernemer
de winst naar eigen inzicht te bepalen. Daar volgens hem ook het feit van
de jaarlijkse afsluiting een arbitrair karakter draagt lijkt het niet bezwaarlijk
dat de winst niet nauwkeurig wordt berekend over de toch altijd enigszins
willekeurige jaarperiode waarover de verlies- en winstrekening loopt. De
fiscus komt immers in een volgend jaar aan zijn trek. Voorts wees de heer
van Praag op de onbillijkheid van het ontbreken van een correctie voor de
geldwaardedaling bij de fiscale eindafrekening.
ma b

blz. 170

De heer B. Schippers, die de rij van debaters sloot, bepaalde zich in het
bijzonder tot de vaststelling van de normale voorraad in seizoenbedrijven.
 Met het vorenstaande heb ik slechts een zeer onvolledig en daarbij nog
hoofdzakelijk op de fiscale winstbepaling gericht overzicht kunnen geven
van de stof, die het besproken verslag van de Belastingconsulentendag
bevat. O.m. moest ik voorbijgaan aan de lezenswaardige beschouwingen
van Prof. Diepenhorst en Prof. Pruyt omtrent de grenslijn tussen winst­
bepaling en winstbestemming, aan een groot aantal opmerkenswaardige
beschouwingen van mr dr Tekenbroek, welke voor vele bedrijfseconomen
een onverwachte confrontatie tussen theorie en praktijk zullen vormen,
aan de beschouwingen van mr I. van Praag omtrent de onbillijkheden van
de fiscale eindafrekening, aan de opmerkingen van mr A. J. van Soest en
de heer B. Schippers inzake de bij seizoenbedrijven optredende problemen,
en zo zou ik kunnen doorgaan.
Ik zou mijn lezers dan ook sterk willen aanreden het Verslag zelf ter
hand te nemen.
m ab

blz. 171.
