Critische opmerkingen van L. van Kampen naar aanleiding van het betoog van A. V. Schippers
J a a rrek en in g
C ontin uïteit
In form atie­
v erstrek k in g

Prof. Drs. L. van Kampen

C ritische op m erk in gen van L. van Kam pen
naar a a n leid in g van h et b etoog van
A. V. S chippers

Het gaat de inleider van dit gedeelte van het symposium om de vraag wat
aan de publiciteit dient te worden prijsgegeven terzake van de dreiging van
continuïteitsgevaren.
De inleider, collega Schippers, onderscheidt daarbij drie fasen: fase I, fase
II en fase III. Fase I is voor ons onderwerp niet van belang. Hoewel ook in
fase I de onderneming moeilijkheden kan ondervinden (wie zou hieraan na
de voordracht van collega Izeboud nog twijfelen), worden deze opgelost dan
wel gecompenseerd door de goede aspecten. Per saldo is er winst en er is
geen continuïteitsrisico in zicht. Maar dan komt stadium II. Hier beginnen
de slechte punten de goede te overtreffen en er is per saldo achteruitgang.
En tenslotte komt stadium III: het continuïteitsrisico is evident.
Het gaat vooral om stadium II. Zolang stadium I zich voordoet behoeven
geen teleurstellende mededelingen te worden gedaan en wanneer stadium
III is aangebroken komen de teleurstellende mededelingen wel vanzelf.
Maar indien de onderneming zich in stadium II bevindt is het niet zo
vanzelfsprekend wat naar buiten dient te worden medegedeeld.
 Stadium II ligt tussen stadium I en stadium III in. Alleen al hieruit vloeit
voort dat het gaat om een periode; een periode die korter dan wel langer
kan duren. Om de gedachten te bepalen: het ziekteproces van een onder­
neming kan weleens tien jaar of nog langer duren. Doch vaak lijkt het of
een debacle als een donderslag bij heldere hemel komt. Doch dit is slechts
het geval voor diegenen die niet met het ziekteproces op de hoogte waren.
Insiders, doch ook anderen, die in staat waren de tekenen aan de wand te
onderkennen, hebben het debacle soms al lang van tevoren zien aankomen.
Bij de bespreking van de vraag wat in het tweede stadium naar buiten dient
te worden gebracht refereert collega Schippers aan de opsomming van de
eerste inleider. Hij onderscheidt hierbij tussen factoren welke wel, en
factoren welke niet met steun vanuit de jaarrekening zouden kunnen
worden waargenomen.
Ik wilde uit de factoren die met steun vanuit de jaarrekening kunnen
worden waargenomen er één uitlichten, en wel omdat die, naar mijn mening
althans, de meest wezenlijke factor is voor de verslaglegging in het kader
4-154

van de vraag naar het continuïteitsrisico. Ik bedoel het punt van de finan­
ciering.
Wanneer een onderneming te gronde gaat, is dit steeds het gevolg van de
financiering, of liever van het gebrek aan financiële middelen. De onder­
neming kan niet langer aan haar betalingsverplichtingen voldoen als gevolg
van dit gebrek.
En nu kan wel iets afhangen van de inschikkelijkheid van de bank of van
de welwillendheid van de crediteuren voor de vraag op welk tijdstip nu
precies de klap valt. Doch dit betreft randverschijnselen. De eigenlijke
oorzaak ligt bij de financiën.
 Welke ook de diepere oorzaken zijn van de achteruitgang van een onder­
neming, altijd is het de financiële positie die de onderneming uiteindelijk
de das om doet. In de ontwikkeling van de financiële positie kan men de
resultante vinden van alle goede en slechte invloeden die op de onderne­
ming hebben ingewerkt, zowel van de interne als van de externe factoren.
Deze factoren behoeven we niet direct te kennen: het eindresultaat, de
financiële ontwikkeling is meestal voldoende voor de beoordeling van de
onderneming met het oog op haar continuïteit.
Nu kom ik weer op de vraag van collega Schippers: wat kunnen we met
behulp van de jaarrekening waarnemen? Behoort de financiële positie bij
de mogelijkheden?
Naar mijn mening bevat de jaarrekening wat dit betreft inderdaad de
benodigde gegevens. Men moet ze er evenwel weten uit te halen. Merk­
waardig is dat men dit bijna nimmer ziet gebeuren. Doch hij die zich de
moeite getroost om in opeenvolgende jaren de financiële positie uit de
balansen op te stellen, kan eventueel vrijwel met zekerheid de moeilijkhe­
den voor de onderneming zien opdoemen. Dit is nl. het geval indien de
financiële positie in de loop der achtereenvolgende jaren slechter wordt.
Maar voor de leek, althans voor hem die niet de moeite neemt om de
financiële positie van een onderneming te peilen, geeft de jaarrekening niet
de benodigde gegevens. Het is zelfs zo dat datgene wat de jaarrekening wel
verstrekt, gemakkelijk op een dwaalspoor kan leiden. Ik zou hiervan een
paar voorbeelden willen geven.
Vele balansen verschaffen aan de lezer een schijnbare handreiking met de
weergave van het zg. werkzame bedrijfsvermogen. Dit werkzame bedrijfs­
vermogen bestaat uit de roulerende activa minus de schulden op korte
termijn. De berekening hiervan kan men in vele balansen vinden.
 Dit gegeven houdt geen rekening met het feit dat er appels en peren bijeen
worden geteld, omdat de functie van de inbegrepen voorraden een geheel
andere is dan die van de mede inbegrepen geldmiddelen. Dit kan men als
volgt duidelijk maken. Wanneer het de onderneming slecht gaat plegen de
voorraden toe te nemen, waarmede tevens het werkzame vermogen toe­
neemt. Doch tegelijk kan de financiële positie achteruitgaan mede als
gevolg van de toegenomen voorraden. De onderneming kan wellicht op haar
ondergang afstevenen, terwijl tegelijk het werkzame bedrijfsvermogen toe­
neemt, hetgeen op velen een gunstige indruk maakt. Hieruit valt op te
4-155

maken dat de beweging van het werkzame bedrijfsvermogen op een ver­
keerd spoor kan leiden, wanneer men althans de financiële ontwikkeling
wil waarnemen. Wanneer men dit wil doen dient men evenwel de voorraden
uit te schakelen.
Een ander voorbeeld. De meeste ondernemingen berekenen hun winst nog
steeds volgens het zg. systeem van de historische kostprijs. Dit systeem
brengt met zich dat prijswijzigingen, met name de prijsstijgingen, tot de
winst worden gerekend.
Maar de aldus berekende winst heeft niet tot gevolg dat een gelijk bedrag
aan geldmiddelen aan de onderneming toevloeit. Wanneer men bij het
huidige lage winstniveau de prijsstijgingen uit de winstberekening zou
uitschakelen, zou die bedoelde gelijkheid tussen winst en toeneming van
de geldmiddelen, wel bestaan, doch dan zouden de berekende winsten
wellicht in verliezen verkeren.
Men toont dus winst, doch financieel is er achteruitgang. En wanneer men
uit de berekende ‘schijnwinst’ dan ook nog dividend gaat uitkeren, wordt
de leek al helemaal op een verkeerd spoor gezet.
Een derde voorbeeld. De ondernemingen tonen in hun winstresultaat in het
algemeen de zg. bedrijfswinst. Maar de uitgaven voor reorganisatie en
afvloeiing van personeel worden meestal ten laste van de reserves geboekt.
 Daardoor kan het gemakkelijk voorkomen dat ondanks de getoonde winst
de onderneming financieel toch achteruitgaat. Ook hier krijgt men van de
financiële ontwikkeling een gunstiger voorstelling dan met de werkelijkheid
overeenkomt.
Het ware wenselijk dat de ondernemingen tot verbetering van hun verslag­
legging overgaan en daarbij expliciet aandacht schenken aan de financiële
positie en de ontwikkeling daarin. Wanneer die ontwikkeling in de ver­
keerde richting gaat zouden ze uitdrukkelijk dienen mede te delen hoe men
de financiële achteruitgang denkt te stoppen of te keren.
Van dergelijke door de ondernemingsleiding gedane mededelingen zou een
cybernetische werking kunnen uitgaan, in die zin dat de onderneming er
baat bij zou hebben. De ondernemingsleiding wordt doordat zij erover heeft
te rapporteren, gedwongen extra aandacht aan de financiën te schenken,
en deze groeiende bewustheid zal een drang doen ontstaan om er iets aan
te doen. Daardoor kan een neergaande beweging weer in een opgaande
omslaan en wel als gevolg van de inspanningen welke de ondernemingslei­
ding hopelijk zal ontwikkelen.
Trouwens ik meen dat de diepere zin van elke aan ondernemingen opge­
legde informatieplicht gebaseerd is, of althans dient te zijn, op het cyber­
netisch effect ervan.
Maar zolang de ondernemingen, hetzij vrijwillig, hetzij wettelijk ertoe
gedwongen, nog niet publiekelijk aandacht aan het onderwerp schenken,
ware het ten behoeve van de voorlichting van het publiek al heel wat indien
de pers zich op het onderwerp zou richten.
 4-156

Ik wilde nog een paar opmerkingen maken over de door inleider ten tonele
gevoerde ‘self-fulfilling prophecy’. Dit begrip geldt voor velen, waaronder
ook vele accountants, als een soort axioma. Doch de goede luisteraar zal
hebben opgemerkt dat het idee van de self-fulfilling prophecy met het idee
van de cybernetische werking in strijd is. Wanneer men van het idee uitgaat
dat de waarheid voor de onderneming een gunstige werking heeft, kan men
niet tegelijk stellen dat de waarheid de ondergang bevordert.
Ik geef de voorkeur aan het idee van de cybernetische werking van een
publikatie. Trouwens ik meen dat het begrip self-fulfilling prophecy uit het
woordenboek van de accountant dient te verdwijnen omdat er het risico
aankleeft dat het de onafhankelijkheid van de accountant ongunstig
beïnvloedt.
Ik zou willen eindigen met een uitlating van de inleider, waar ik het zoals
U zult begrijpen, geheel mee eens ben:
‘een grotere openheid is niet schadelijk voor de onderneming.’

4-157.
