NAKLANKEN VAN EEN NEGENDE
NAKLANKEN VAN EEN NEGENDE
door S. H. Waringa
1. Enige nabeschouwingen over het negende internationale accountantscongres,
dat in de eerste helft van september 1967 in Parijs werd gehouden, lijken mij wel
gerechtvaardigd. Al zijn „la douce France” en haar centrum Parijs grote trek­
pleisters, er kan moeilijk worden verondersteld dat een paar duizend vakgenoten
uit alle delen van de wereld zich alleen daardoor congreswaarts spoedden. De
zittingen, waarop de verschillende vakvraagstukken aan de orde werden gesteld,
waren zo goed bezocht dat de degelijke instelling van de accountant wel wordt
bevestigd.
Ten behoeve van de behandeling van de veertien vakonderwerpen die aan de
orde werden gesteld is door het indienen van nationale rapporten veel informatie
verzameld over visies en verwachtingen inzake toekomstige ontwikkeling. De
congresgangers kregen vóór het congres een boekwerk (1) met internationale rap­
porten en korte uittreksels uit de nationale rapporten.
Het wil mij voorkomen dat de internationale rapporten over elk der veertien
onderwerpen door de bank genomen een redelijk inzicht geven in verwachtingen
en visies, zoals die bij de beroepsgenoten in verschillende landen leven. Daarmee
wordt dan recht gedaan aan het thema dat als leidraad voor het congres gold: „Les
nouveaux horizons de la comptabilité”.
Gezien de zeer beperkte spreektijd en taalbarrières kan natuurlijk niet worden
verwacht dat de diskussie op de zittingen - een deelnemer kon bovendien maar
zittingen over de helft van het aantal onderwerpen meemaken - belangrijke nieuwe
gezichtspunten zouden opleveren.
 Begrijpelijk is dat in een gesprek over de nieuwe horizonten van de administratie
(het administreren) aan de computer een grote plaats werd ingeruimd. Slechts in
enkele rapporten komt dit nieuwe instrumentarium niet aan de orde. Het kan
derhalve zijn nut hebben, in het bijzonder voor hen die niet over het congresboek
beschikken of zich er niet doorheen worstelden, eens na te gaan of in de rapporten
daarmee samenhangende tendenzen, of de aandacht vragende visies zijn te be­
speuren. Bij het doorbladeren van het congresboek op bij lezing aan- of onder­
streepte passages bleek, dat een indeling dier passages in drie groepen mogelijk was.
Over elk dezer drie enkele opmerkingen.
2. Het tempo van verwezenlijking van meer geavanceerde systemen, waarover
ik te anderer plaatse enige opmerkingen maakte (2), had de aandacht in twee
rapporten. Ik citeer in het Frans (de taal van mijn congresboek) de opmerking van
Frielink te dier zake (3): „II est évident que bien des années s’écouleront avant
que les systèmes de gestion et de décision hautement avancés dont nous venons de
parler ne trouvent leur application dans beaucoup d’entreprises de grande dimen­
sion.”
Geheel daarmee in overeenstemming is een uitlating van Diebold op de E.D.P.
 Conference van het Engelse Institute van 26 mei 1966, welke uitlating door
Somekh (4) blijkbaar met instemming wordt geciteerd. (Ik citeer de passage in het
Engels, zoals zij voorkomt in Management Accounting van juli 1966) (5). „Then
we have no methodology for assessing the information requirements in a business
m a b blz. 176

and designing a system. We have a hotch potch of techniques, some very sophis­
ticated, sortie pedestrian, and no synthesis at all. We are spending billions of dollars
on these Systems, but utterly lack systems design techniques. We lack basic con­
cepts in the area of methodology and are short of people being brought up and
trained in these conccpts. I would guess that it would be a decade before we are
geared as we should be here. Therc is nothing being done at all and we are lagging
very badly.”
Zoals S. J. Lee (6) het nogal typisch uitdrukt met „Zelfs een platvis heeft twee
kanten”, heeft ook de uitspraak van Diebold twee facetten. De ene zijde is de
kontrolekant, nl.: het zal nog wel even duren voordat de accountant zich geplaatst
ziet tegenover geavanceerde, volledig geïntegreerde, administratieve systemen.
Erg geruststellend, gezien de vraagstukken die om en over die kontrole nog moeten
worden opgelost, al verlopen die verwachte tien jaren sneller dan menigeen denkt.
 Het andere facet heeft, lijkt mij, bij nadere beschouwing een veel minder gerust­
stellend karakter. Wij willen ons zo graag tooien met het epiteton „deskundige
op het gebied der bedrijfseconomie en der administratieve organisatie”. Indien we,
en het is iets wat we regelmatig zonder voorbehoud doen, het informatiewezen van
de huishoudingen onder één of beide deskundigheden rangschikken, kan de op­
merking van Diebold en de aanhaling daarvan door Somekh de confrontatie zijn
met een verwijt dat zeer terecht wordt gemaakt. Misschien verdoen we te veel tijd
met en- resp. of-poorten, vraagstukken die niet of amper ons vakterrein en vak­
kennis raken, terwijl we fundamentele problemen binnen onze deskundigheid laten
liggen (7).
_ _
__
Verwijt en uitdaging! Nemen wij de handschoen op, of laten we hem met de
tweede, die in paragraaf 3 ter sprake zal komen, voor andere disciplines liggen?
3. De computer schept mogelijkheden op het gebied van het informatiewezen
van huishoudingen, mogelijkheden die in potentie al lang aanwezig waren, echter
door de computer gemakkelijker tot realisatie kunnen worden gebracht, doordat
voor een aantal procedures de computer het min of meer uitvoerige rekenwerk
kan overnemen. In een eerder aangehaald artikel (2) heb ik de onderscheiding
gemaakt tussen een klassieke en moderne benadering van de administratie en er
op gewezen dat opleiding en opleidingsmateriaal in Nederland niet de doorbraak
naar de zijde der modernisten vertonen.
Ondanks het feit dat de in Nederland veelal - zij het met enige variatie - ge­
hanteerde begripsbepaling van administratie zoals die in 1958 door het N.I.v.A.
 als toelichting op het studieprogramma A.O. werd gepubliceerd, voldoende ruimte
schiep, zijn de horizonten van de administratie praktisch niet verlegd. Dat wil
zeggen dat zowel de theoretische als de praktische benadering van de administratie,
ondanks nieuwe naamgeving en begripsbepaling, nog veelal uitgaat van de priori­
teit der verantwoordingsfunktle. Die retrospectieve benaderingswijze heeft - trou­
wens alleen maar ogenschijnlijk - het voordeel van de exacte maatstaven. Histo­
rische invloeden en de vooropleiding van het overgrote deel der in en om de admi­
nistratie werkzame funktionarissen hebben gemaakt en maken nog dat in die kring
m.i. te weinig aandacht wordt gegeven aan de informatieverschaffende technieken
die met waarschijnlijkheden werken. De computer, als technisch hulpmiddel bij de
toepassing van deze technieken, heeft de aandacht op die mogelijkheden gericht.
Wil worden waargemaakt dat de vertaling van administratie is „het informatiem a b blz. 177

wezen in het bedrijf”, zowel prospectief als retrospectief, dan zullen de admini­
stratieve funktionarisen die technieken niet mogen verwaarlozen. Over eventuele
konsekwenties daarvan kom ik nog nader te schrijven. Eerst enkele citaten, die
om eerder gegeven motief in het Frans luiden.
 Wisner schrijft (8): „C’est essentiellement en ce qui concerne cette seconde cate­
gorie que la substitution des méthodes mathématiques aux appréciations subjectives
est en train de se faire”, en: „Tout en conservant son originalité, la methode de
pensee comptable tendra vers 1’adoption de la notion statistique de vérité.”
In het rapport van Australische schrijvers staat (9): „Le remède !t ces principaux
handicaps sera trouvé dans:
1 L’utilisation des calculateurs;
2 Une approche mathématique des problèmes de gestion et une complete formula­
tion mathématique de la prévision dans 1’entreprise.”
Met een aanhaling uit het rapport van De Rivoyre (10) moge ik deze citering
besluiten. Hij zegt: „Sans doute reste-t-il a amener les esprits a accepter de nou­
veaux modèles comptables et surtout des concepts assez éloignés de ceux auquels
nous demeurons encore soumis.”
4. Men kan zich uiteraard afvragen of het accent, dat in de aangehaalde rap­
porten op de mathematische technieken werd gelegd, niet wat overtrokken is,
dan wel dat ik, door de rapporten met een zekere vooringenomenheid tegemoet te
treden, op dit punt te veel nadruk leg. Het wil mij voorkomen van niet, omdat ook
in andere publikaties het vraagstuk de aandacht heeft getrokken. Blijkbaar begint
in de administratieve wereld enige belangstelling voor die kennisgebieden te ont­
staan, die wegens hun mathematische inslag wat erg veel buiten de gezichtskring
werden gehouden. Ter ondersteuning van mijn stelling dat noch op het congres,
noch door mij een onvoldoende gemotiveerd accent werd geplaatst, verwijs ik naar
het artikel van R. Icm Tricker (11) en de boekbespreking van de hand van Al. H.
Peston (12).
 5. De citaten uit het congresboek in paragraaf 3 inzake de noodzaak om in
administratieve kringen meer aandacht te besteden aan bepaalde mathematische
technieken, welke citaten werden versterkt door een verwijzing naar andere publi­
katies, mogen te denken geven. Het wil mij voorkomen dat, indien de aangehaalde
uitspraken naar waarde worden geschat, daaruit verstrekkende konsekwenties
voortvloeien. Spekulaties over de vraag of we zonder computers ook met een
dergelijk probleem zouden zijn geconfronteerd lijken wat overbodig - het ant­
woord is beslist wel ja - omdat het eenvoudig onvoorstelbaar is dat de computer
niet in deze tijd zou zijn gekomen; dat instrument lag in de lijn der ontwikkeling,
het was nodig. Zo ligt het ook in de lijn van de ontwikkeling dat de administra­
tieve topfunktionarissen hun kennis van wiskundige technieken moeten uitbreiden.
Dat wil uiteraard niet zeggen dat zij alle technieken tot in detail moeten beheersen,
evenmin als van hen wordt geëist dat zij computerprogramma’s kunnen schrijven.
Nodig is begrip voor wiskundige concepties en inzicht in de betekenis der verschil­
lende technieken.
Het is wellicht van bijzondere betekenis dat in een Franstalig congresboek het
onderscheid auditor-accountant niet kan voorkomen en het woord „comptable”
meer wordt gebruikt dan „expert-comptable”. Er wordt niet gesproken over de
m ab blz. 178

nieuwe horizonten van het accountantsberoep, maar van de administratie. In eerste
aanleg richt, zo zou de konklusie kunnen zijn, de opwekking in het congresboek
zich tot de administrateur, een konklusie die ook door de Engelstalige uitgave
wordt bevestigd.
Alvorens verder commentaar te geven, volgen eerst drie citaten.
H. W. Bevis (13) haalt uit de nationale rapporten aan: „Le lent développement
de la comptabilité quantitative et l’indifférence persistante envers elle dans nombre
de milieux comptables, ne peuvent qu’assombrir son avenir . . . . ”.
 En A. de Rivoyre in zijn eerder geciteerde bijdrage voor het congres (10) zegt:
„Sinon d’autres qui ont déjà cette rigueur et cette logique assimileront les principes
comptables, considérés par eux comme un sousproduit d’une formation statistique
ou de gestion plus générale, ne laissant aux professionels de la comptabilité que le
soin de quelques ajustements fiscaux et jurisdiques.”
Waarbij de deur wordt dichtgedaan door F. S. Somekh (14) die stelt: „En se
penchant sur l’évolution actuelle aux Etats-Unis, on peut prédire que le comptable
n’aura plus que très rarement un rôle à jouer dans le „management information
System”.”
Voor hen die geen vreemdelingen zijn in de computerwereld klinkt dat alles niet
zo verrassend, omdat zij zo voor en na meer of minder subtiele wijzigingen in de
computertoepassingen en in de administratieve - in klassieke zin te verstaan - in­
spraak waarnemen. Het is niet alleen een uitdaging c.q. een dreiging voor de ad­
ministrateur, maar ook voor de accountant. Laten we de opmerking van De Ri­
voyre over „le soin de quelques ajustements fiscaux et jurisdiques” maar vergeten,
want er is een belangrijker funktie, die van de certificering van de jaarrekening in
zijn artikel buiten beschouwing gebleven. Het behoeft toch eigenlijk geen betoog
dat de accountant niet buiten de kennis van bedoelde mathematische technieken
kan blijven, wil hij zijn controlerende funktie ook in de toekomst adequaat ver­
vullen. Hij zal immers op niet te lange termijn gekonfronteerd worden met de toe­
passing van moderne informatieverzorging, zowel wat mathematische procedures
als automatische data-verwerking betreft. De combinatie van beide maakt een
misschien nog schuchter begin bij de budgettering (15).
 Wellicht is de uitlating van de redaktie van „The Accountant” provocerend
genoeg om de geesten wakker te schudden. Zij schrijft (16): „By and large, the
papers discussed techniques, such as operational research, computers, Systems
analysis and critical path method all of which have originated from outside the
profession itself. Does this mean that the profession has a core which is immutable
and incapable of transformation? Or is it an indication that accountants are not
taking the initiative and are content merely to adopt themselves to the lead set
by others?”
Aan deze opmerking uit „The Accountant” heb ik niets toe te voegen. Zij stelt
duidelijk dat de reis moet worden ondernomen naar nieuwe horizonten.
m ab blz. 179

LITERATUURLIJST
1 Congresboek 9e Internationale Accountantscongres, onder de titel:
„Les nouveaux horizons de la comptabilité”.
(Parijs 1967).
2 S. H. Waringa: „Een lichte deining”.
(Informatie juli/augustus 1967).
3 A. B. Frielink: „L’adoption de l’expertise comptable à des nouvelles techniques”.
(Pagina 318 van het onder 1 aangehaalde congresboek).
4 F. S. Somekh: „Limites actuelles et perspectives des moyens techniques accessibles aux comp­
tables”.
(Pagina 301 van het congresboek).
5 J. Diebold: „New developments in management information Systems”.
(Management Accounting, juli 1966, pagina 295 e.v.).
6 S. J. Lee: „Ongekamde Gedachten”.
(Amsterdam 1965).
7 Zie daarvoor ook:
S. H. Waringa: Boekbespreking van W. S. Boutell
„Auditing with the computer”.
(Informatie, december 1966).
8 J. Wisner: „Rapport Général”.
(Congresboek, pagina 27 en 30).
9 Rapport van Australie inzake:
„La comptabilité budgétaire et son avenir”.
(Congresboek, pagina 127).
10 A. de Rivoyre: „Les modifications actuelles et futures apportées à la pratique et aux concepts
comptables par l’introduction des techniques nouvelles”.
(Congresboek, pagina 366).
11 R. Ian Tricker: „Systems study and the accountant”.
(The Accountant, 5 november 1966).
 Gedeeltelijk gepubliceerd in „Uit het Buitenland” van 31 mei 1967. Uitgave N.I.v.A.
12 M. H. Peston inzake R. Stone: „Mathematics in the social science and other essays”.
(Journal U.E.C. no. 1/1967, pagina 59/60).
13 H. W. Bevis: „L’évaluation et la communication des renseignements financiers et autres don­
nées économiques”.
(Congresboek, pagina 141).
14 F. S. Somekh: „Limites actuelles et perspectives des moyens techniques accessibles aux comp­
tables”.
(Congresboek, pagina 300).
15 R. Mattessich: „Simulation of the Firm through a budget computer program”.
(Homewood 111. 1964).
16 Redaktie: „Après le congrès”.
(The Accountant, 23 september 1967, pagina 373).
m a b blz. 180.
