Collectiebeschrijving webcollectie Religie & levensbeschouwing
Ten slotte de ‘New Age.’ Wat vandaag ‘spiritualiteit’ genoemd wordt kent zijn
oorsprong ook in de jaren ‘60, toen globalisering, individuele keuzevrijheid en de explosie
van psychedelische ervaringen een voedingsbodem creëerde voor nieuwe interpretaties van
westerse esoterie en oosterse religie. Het waren echter onder de babyboomers, die massaal
opgroeide buiten bestaande religieuze structuren, dat het fenomeen ‘New Age’ een
wijdverbreid en in de samenleving herkenbaar fenomeen werd. 65 Dat de vrouw nu ook zelf
invulling gaf aan haar eigen religiositeit was goed terug te zien in de New Age en spiritualiteit:
68% van de ‘ongebonden spirituelen’ in 2018 was vrouw. 66
New Age ontwikkelde zich in de jaren 80 en 90 door in lijn met de veranderende
tijdsgeest, en begon opener te staan tegenover een integratie in plaats van afkeuring van
commercialisering en consumptie. 67 Tegelijkertijd bleven de aanhangers van spirituele
stromingen zich als anti-establishment en antireligieus zien. ‘Religie’ werd geassocieerd met
het vastgeroeste, corrupte geloof waar zij aan probeerde te ontsnappen. 68 Desalniettemin
vonden in de loop van deze jaren enkele van de ideeën uit deze non-stroming ook ingang in
de religieuze mainstream, zoals de focus op persoonlijke (spirituele) groei en individuele
ervaring. 69
De breedte van geloven en praktijken die onder spiritualiteit gerekend kunnen worden
is berucht, en een eenduidige definitie is dan ook niet van deze wereld. Toch zijn er enkele
centrale karakteristieken, die duidelijk maken dat de ‘stroming’ sterk consubstantieel is met
63 Eijnatten and Lieburg, 348.
64 Ibid., 364.
65 Ibid., 366.
66 Bernts and Berghuijs, 40.
67 Eijnatten and Lieburg, 367.
68 Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, 30.
69 Van Dam, 143-144.
 19

de moderne, globale, liberale en individuele samenleving. New Age mengt concepten uit de
wetenschap en psychologie vrijelijk met mystieke opvattingen, zowel christelijke (of joodse)
als oosterse, om dat uiteindelijk tot een per persoon verschillende mix te combineren.
Gnostiek, kabbala, soefisme, hindoeïsme, boeddhisme en daoïsme zijn veelvoorkomende
inspiratiebronnen, en wel omdat ze elementen bevatten die goed aansluiten bij de nieuwe
religieuze ervaring (ondanks dat ze in hun wratten-en-al volledigheid ver af kunnen staan van
westerse waarden). Elementen die benadrukken dat er aan de basis van jezelf een
goddelijke realiteit ligt, waarmee door training te communiceren is. 70 Daarnaast kwam een
breed scala aan spirituele therapeutische behandelingen op, zoals energetische healing of
reiki (van oorsprong Japanse handoplegging). De achtergrond of ‘werking’ van zulke
technieken was voor de geïnteresseerden minder belangrijk dan (het geloof in) dat ze
werkten. 71 Binnen de persoonlijke behandelingen van de New Age of spiritualiteit vonden
therapie en religie elkaar buiten de instituties die die zaken normaliter voor hun rekening
namen.
Al met al zijn de samenlevingen in het centrum van de globale, technologische wereld
doordrenkt geraakt met paradoxen. Enerzijds zorgde de groei en complexiteit van de
economie, secularisatie, globalisering en technologisering ervoor dat de samenleving
opgedeeld werd in zowel gedifferentieerde sferen met hun eigen manier van doen
(economie, religie, staat, familie, media) als in meerdere subculturen (van bv. migranten,
generaties, geïnterneerden). Anderzijds zorgen diezelfde ontwikkelingen ervoor dat
verschillende groepen nu meer dan ooit in contact kwamen met elkaar via gedeelde media
en lingua franca. De elementen van de samenleving verliezen hun eenduidige binding, maar
vinden elkaar tegelijkertijd in nieuwe constellaties. Culturen die voorheen lange tijd langs
elkaar heen leefden of niet van elkaars bestaan wisten, gingen elkaar beïnvloeden, en
nieuwe fenomenen die elementen uit verschillende uithoeken combineerden wonnen aan
populariteit. 72

70 Eijnatten and Lieburg, 367.
 71 Ibid., 362-363.
72 Susan Aasman and Jaap den Hollander, “Cultuur En Media,” in Grenzen in Beweging: De Wereld van 1945 Tot Heden,

ed. Antoon de Baets, Jaap den Hollander, and Stefan van der Poel (Antwerpen: Spectrum, 2013), 410.
20

3 Digitaal erfgoed
Digitale media nemen steeds meer tijd en ruimte in in de levens van Nederlanders. Volgens
statistieken van het CBS is het percentage personen (12 jaar of ouder) dat elke dag internet
gebruikt gestegen van 76,2 procent in 2012 naar 87,6 procent in 2019. 73 Het gebruik van
internet op mobiele telefoons in steeg dezelfde periode nog harder: van 40,3 naar 82,5
procent. 74 Mensen zijn dus niet alleen meer online, maar overal online. Het betreden van the
Information Age heeft grote gevolgen gehad voor hoe mensen zich tot elkaar verhouden:
werk is meer en meer online, sociale contacten verlopen via profielen en een schare aan
instant messaging technieken en mensen vormen hun identiteit door via het internet alleen of
in groepsverband culturele artefacten te maken of tot zich te nemen.
 3.1 Born-digital erfgoed
Gepaard met de digitale revolutie gaat de opkomst van het concept ‘born-digital’. Steeds
vaker zijn teksten, afbeeldingen en video’s niet eerst een analoge productie die daarna wordt
omgezet in digitale data, maar krijgen ze direct vorm in bits. 75 Zij bestaan enkel en alleen in
het geheugen en de netwerken van computers. Sterker nog, born-digital is de norm in plaats
van de uitzondering geworden: e-mails, WhatsApp berichten, Zoom-calls, tv-uitzendingen,
verticaal gefilmde smartphone video’s op YouTube, vele Hollywood films, alle videogames,
(bijna) alle nieuw opgenomen muziek, artikelen op nieuwsites, zelfs het geld op onze
bankrekening. Allemaal zijn ze digitaal geboren, en reïncarneren ze alleen eventueel daarna
nog in een fysieke versie. 76
Nu digitale diensten in elk aspect van ons leven gebruikt worden, is de Achilleshiel van
digitale techniek acuut relevant geworden. Opeens is het nalaten of achterlaten van erfgoed
– de uitingen van cultuur die ook voor het nageslacht van belang zijn – niet meer zo
vanzelfsprekend. De focus van de samenleving ligt immers op productie, en maar
mondjesmaat op het bewaren en de duurzaamheid van die productie. 77 Maar er zijn altijd
tegengeluiden. Al in 2009 benadrukt UNESCO de waarde en kwetsbaarheid van ‘digital
heritage’ met een ‘Charter on the Preservation of the Digital Heritage.’ 78 In Nederland
73 Centraal Bureau voor Statistiek, “Internet; Toegang, Gebruik En Faciliteiten; 2012-2019,” oktober 2019,

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83429NED/table?dl=3AC09.
74 Ibid.
75 Uiteraard is er als het gaat om het vastleggen van de fysieke wereld wel een interface nodig tussen fysiek en digitaal. De

camera’s van smartphone zijn nog steeds cameralenzen zoals een analoge camera die ook heeft, enkel op het moment dat
de lens licht opvangt wordt dit gelijk verwerkt tot digitale data.
 76 En hier moet ook nog eens het onderscheid gemaakt worden tussen een fysieke en een analoge versie. Als muziek op
een CD wordt gezet of een film op een Blu-ray, dan blijft de digitale binaire code aan de basis staan van het product: een
CD- of Blu-ray-speler leest enkel via het fysieke medium de code. Pas als digitaal-opgenomen muziek op een vinylplaat
wordt gedrukt moet er een digitaal-naar-analoge transfer komen; hetzelfde gebeurt met een filmrol voor een bioscoop. Voor
sommige soorten digitale bronnen is het dus significant makkelijker en goedkoper om een analoge tegenhanger te maken
dan voor andere. Een email is zo uitgeprint, maar een speelfilm op een filmrol zetten is alleen voor professionele studio’s
weggelegd. Een videogame kan per definitie niet analoog zijn (met enkele vroege prototypes daargelaten). Een website
analoog maken kan ook niet, tenzij elke pagina op een site in zijn volledige lengte zou worden uitgeprint: eerder een hack
dan een waardige transfer.
77 En vergeleken met die andere betekenis van het steeds vaker gehoorde thema ‘productie en duurzaamheid’, is het de
kwetsbaarheid van digitale media maar een insignificant probleem.
78 United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, “Charter on the Preservation of the Digital Heritage,”
januari 16, 2009, https://en.unesco.org/themes/information-preservation/digital-heritage.
 21

verschijnt in 2013 een artikel over digitaal geboren kunst met de titel ‘Hoe voorkomen we de
“digitale middeleeuwen”?’ 79, en in 2015 een in opdracht van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap opgesteld rapport met een gelijksoortig thema: ‘Born digital cultural
heritage is endangered heritage.’80 Betrokkenen bij dit stuk waren DEN Kenniscentrum
Digitaal Erfgoed (nu het Kennisinstituut Cultuur & Digitale Transformatie) en de Nationale
Coalitie Digitale Duurzaamheid, welke inmiddels opgegaan is in het Netwerk Digitaal
Erfgoed. Het feit dat deze organisaties bestaan, en naar eigen zeggen intiem samenwerking
met de erfgoedsector, wijst uit dat er inmiddels werk wordt gemaakt van de preservatie van
digitaal erfgoed. Zoals het Netwerk Digitaal Erfgoed in de ‘Nationale Strategie Digitaal
Erfgoed 2021’ schrijft biedt digitaal erfgoed ook volop kansen: erfgoed op een website is niet
langer locatiegebonden en daarmee laagdrempelig te bereiken, waardoor in principe alle
rangen en standen van de samenleving met elkaars erfgoed in aanraking kunnen komen.
 Kansen dus voor de constructieve samenkomst van leefwerelden. 81
Echter, deze rapporten gaan hoofdzakelijk over digitale kunst, born digital media of
gedigitaliseerde media op het web. Maar hoe zit het met het web zélf? De website is een zo
alomtegenwoordig aanwezig fenomeen geworden dat we zijn stabiliteit als vanzelfsprekend
beschouwen. Een site kan met goed geluk jarenlang via dezelfde URL of webadres bereikt
worden, en als een pagina niet geüpdatet wordt, dan kan deze zelfs keer op keer identiek en
onveranderlijk opgevraagd worden (zolang hardware en software hetzelfde blijven.)
Telegraafberichten, telefoongesprekken en Tv-uitzendingen verdwijnen weer uit de ether,
maar digitale informatie die succesvol opvraagbaar is, is altijd nog ergens opgeslagen. We
hebben allemaal gehoord dat als iets eenmaal op het internet staat, het er nooit meer vanaf
komt, en zolang maar genoeg mensen besluiten deze info te kopiëren en herpubliceren is dit
inderdaad waar. Bovendien, in tegenstelling tot hoe een radiosignaal zwak kan zijn of een
krant langzaam vergaat, is het bij digitale, binaire informatie alles of niets: de bit is of
compleet beschikbaar of compleet verloren. 82 Dus verwachten we, net zoals we verwachten
dat de supermarkt er nog is als we van huis gaan, dat we een site altijd op dezelfde ‘plek’
kunnen blijven bezoeken. Totdat onze browser op een dag een 404-pagina retourneert, en
de site alleen nog in ons eigen geheugen voortleeft. De eeuwigheid van het web is een
illusie.
 Het feit dat het web zo vanzelfsprekend voor ons is benadrukt zijn belang dubbel. Het
internet werkt via het geleiden van stroom, maar het is ook de geleider van onze
samenleving. Gebeurtenissen, ideeën, ervaringen en emoties vinden hun weerslag in de
vormen van (culturele) informatie die op het internet gangbaar en technologisch mogelijk zijn,
en dragen via de ‘consumptie’ van die vormen zo weer bij aan nieuwe gebeurtenissen en

79 Pepijn Lemmens, “Hoe Voorkomen We de ‘Digitale Middeleeuwen’?” (Informatie Professional, May 2013),
https://www.sbmk.nl/source/documents/informatieprofessional_jun2013_born-digital-art.pdf.
80 Gaby Wijers and Hannah Bosma, “Born Digital Cultural Heritage Is Endangered Heritage: Roadmap to a Generic
Workflow for Born Digital Heritage in the Domains of Art, Film, Photography and Architecture” (Kenniscentrum Digitaal
Erfgoed, 2015), http://www.li-ma.nl/site/sites/default/files/public/Born_Digital_Heritage_summary_ENG_web.pdf.
81 Netwerk Digitaal Erfgoed and Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, “Nationale Strategie Digitaal Erfgoed
Maart 2021” (Netwerk Digitaal Erfgoed, March 2021),
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/beleidsnotas/2021/03/15/nationale-strategie-digitaal-erfgoed-2021-2024, 5.
82 Dat wil natuurlijk niet zeggen dat de plek waar de data is opgeslagen niet onderhevig is aan verval, waardoor het aflezen
van digitale informatie een analoog proces van trial-and-error kan worden. Zie bijvoorbeeld:
https://en.wikipedia.org/wiki/Disc_rot.
22

ideeën, ervaringen en emoties. Het is daarom hoog tijd om te kijken naar wat webarchivering
kan betekenen voor deze ‘digitale menselijkheid’.
3.2 Webarchieven: internationaal en nationaal
Het vakgebied van webarchivering wordt, in de woorden van Richard Rogers, steeds
volwassener. 83 En inderdaad, het gamma van instellingen dat zich erop toelegt, is flink
verbreed sinds 1996, het jaar dat het Internet Archive (IA) in San Fransisco werd opgericht.
 Het IA blijft de grootste instelling binnen de branche (met ten tijde van schrijven 588 miljard
pagina’s in het webarchief 84), en is vooral toonaangevend geweest in de methodes en
concepten die de archieven vormgeven en de technologie die ze beschikbaar maken. Het IA
voert ‘crawls’ uit op het web, waarbij het via hyperlinks (URL’s) van website naar website
kruipt, en zoveel mogelijk van wat het op bepaald moment op een pagina vindt opslaat als
een ‘snapshot.’ Deze maakt het Archief vervolgens voor een wereldwijd publiek beschikbaar
via de Wayback Machine: een interface waarmee snapshots, chronologisch gesorteerd, in
gangbare browsers gereconstrueerd kunnen worden. Daarnaast stelt het gebruikers ook in
staat om op eigen initiatief een pagina te laten archiveren. 85 Ten slotte houdt IA zich actief
bezig met de ontwikkeling en verspreiding van software die het voor andere instituten
mogelijk maakt om zelf een webarchief aan te leggen. De door de KB gebruikte crawler,
Heritrix, is het open-source initiatief van het IA, en daarbij hetzelfde programma dat zij voor
hun eigen crawls gebruiken.
 Maar zoals gezegd, het Internet Archive staat er niet alleen voor. (Nationale)
bibliotheken, musea, archieven en culturele of academische instellingen representeren het
gros van de webarchiverende instituten. Nationale bibliotheken die zich gesteund zien door
depotwetgeving leggen zich vaak toe op het archiveren van het hele ‘top-level domein’ van
een land (zoals .nl, .co.uk). Universiteitsbibliotheken en andere instanties webarchiveren
vaak binnen een bepaalde niche voor een wetenschappelijk doel. In Nederland laat het
Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (onderdeel van de Rijksuniversiteit
Groningen) de websites van politieke partijen archiveren 86 en doet het Nederlandse Instituut
voor Beeld en Geluid hetzelfde met sites die vanuit het oogpunt van de Nederlandse
mediacultuur waardevol zijn. 87 Internationale samenwerking is ook toegenomen. Verreweg
de meeste grote webarchiverende instellingen – waaronder in Nederland de KB en Beeld en
Geluid 88 – zijn inmiddels aangesloten bij het in 2003 opgerichte International Internet
Preservation Consortium (IPCC), welke zoveel mogelijk een centrum voor innovatie,
collaboratie, collectievorming en kennisuitwisseling probeert te zijn.
83 Richard Rogers, “Foreword: Web Archiving Comes of Age,” in The Past Web: Exploring Web Archives, ed. Daniel Gomes
et al. (Cham: Springer International Publishing, 2021), vii.
84 Internet Archive, “About the Internet Archive,” December 9, 2021,
http://web.archive.org/web/20211209041120/https://archive.org/about/.
85 Internet Archive Wayback Machine, “Save Page Now,” accessed January 3, 2022, https://web.archive.org/save.
86 Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, “Gearchiveerde Websites (Archipol),” January 7, 2021,
https://dnpp.nl/collecties/archipol.
87 Jesse de Vos, “Dynamische Webcontent in Het Archief,” oktober 2017,
https://www.beeldengeluid.nl/kennis/blog/dynamische-webcontent-het-archief.
88 Erfgoedinspectie (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap), “Webarchivering Bij de Centrale Overheid: Het
Archiveren van Websites En Uitingen Op Sociale Media,” December 19, 2016,
https://www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/j9vvij5epmj1ey0/vka5pe2bc0zj, 34.
 23

Er moet gezegd worden dat Nederland een wat vreemde eend in de bijt is als het gaat
om nationale, webarchiverende instanties. In Nederland zijn enkel overheidsinstanties door
de Archiefwet van 1995 verplicht gesteld hun websites te archiveren (een rapport uit 2016
wees uit dat dit – met uitzondering van gemeentes, provincies en waterschappen –
‘nauwelijks’ gebeurde. 89) Het archiveren wat de KB doet valt hier dus buiten, wat betekent
dat de Nederlandse wet de KB geen juridische houvast geeft om een ‘echt’ nationaal
webarchief aan te leggen, met daarin het gehele .nl domein, en wel om de reden dat dit het
auteursrecht van website-eigenaars schendt. 90 Als vrijwel enige land ter wereld ziet de KB
zich dus genoodzaakt om ‘handmatig’ een collectie aan te leggen en deze, binnen een soort
gedoogbeleid, enkel op locatie openbaar te maken.
 Verder is het daadwerkelijke gebruik van webarchieven is een belangrijk punt waar
momenteel veel over geschreven wordt. Want, waar in een eerdere collectiebeschrijving nog
werd gerept over de nog geringe interesse in webarchieven, 91 lijkt het nut ervan steeds meer
te dagen, nu het digitale verleden maar blijft uitdijen en men steeds vaker tegen
bronmateriaal dat offline gegaan is aanloopt. Initiatieven zoals WARCnet (genoemd naar het
bestandstype .warc waarin gearchiveerde sites opgeslagen worden) proberen
wetenschappers en studenten uit verschillende, in webarchieven geïnteresseerde disciplines
samen te brengen om tot innovatieve methodologieën en toepassingen te komen. 92 In een
recentelijk uitgebracht boek, The Past Web: Exploring Web Archives, gaan drie van vijf
secties over het daadwerkelijke gebruik van de archieven. 93 Ook bij de KB zelf is er de
laatste paar jaar steeds meer interesse in de webcollectie, ondanks het feit dat het al sinds
2007 bestaat. 94 Zelfs in de media is er in de afgelopen jaren – ook dankzij de outreach van
de KB – relatief vaak geschreven over webarchieven. 95 Hoewel er natuurlijk oneindig veel
meer publieke interesse is voor de media op het web zelf dan voor de kabouters die
ondergronds dag en nacht werken om dat web in al zijn vormen draaiende te houden, is elke
vorm van publiciteit over dit (toch vrij specifieke) onderwerp een stap in de goede richting.
3.3 Webarchivering: methode en obstakels
Om het digitaal erfgoed dat het World Wide Web is te kunnen bewaren moet de praktijk van
webarchivering zich toeleggen op de technologische bouwstenen van het web, zich
aanpassen aan de moeilijkheden die hier (steeds vaker) bij komen kijken, en in het uiterste
geval accepteren dat sommige zaken niet gearchiveerd kunnen worden.
 De fundamentele methodologie van webarchivering is relatief simpel. De
89 Erfgoedinspectie (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap), “Webarchivering Bij de Centrale Overheid: Het

Archiveren van Websites En Uitingen Op Sociale Media,” 6,7, 35.
90 Ibid., 8.
91 Laurie Hasselt, “Collectiebeschrijving Webcollectie Maatschappijkritische Websites,” ed. Peter de Bode and Kees
Teszelszky (KB, Nationale Bibliotheek, July 25, 2018), 6.
92 Kamilla Rosenberg, “About,” WARCnet, April 13, 2021, https://cc.au.dk/en/warcnet/about.
93 Daniel Gomes et al., eds., The Past Web: Exploring Web Archives (Cham: Springer International Publishing, 2021).
94 Gesprek met Sophie Ham.
95 Zie: “Links over Webarchivering,” KB, Nationale Bibliotheek, https://www.kb.nl/organisatie/onderzoek-expertise/e-depotduurzame-opslag/webarchivering/links-over-webarchivering; Stephan Vegelien, “De Koninklijke Bibliotheek Archiveert Oude
Homepages van XS4ALL-Klanten,” Tweakers, September 24, 2021, https://tweakers.net/nieuws/187256/de-koninklijkebibliotheek-archiveert-oude-homepages-van-xs4all-klanten.html; Witold Kepinski, “KB Stelt Webcollectie XS4ALLHomepages Beschikbaar,” Dutch IT-Channel, April 12, 2021, https://dutchitchannel.nl/686888/kb-stelt-webcollectie-xsallhomepages-beschikbaar.html.
 24

webarchivaris levert archiveringssoftware een lijst van URL’s aan (de ‘seed list’), alsmede
een getal dat het aantal ‘lagen’ dat doorzocht moet worden (‘path depth’) voorstelt: de
homepage is laag 1, pagina’s die vanaf de homepage bereikbaar zijn laag 2, enz. Het
programma begint vervolgens zijn tocht bij de eerste URL en analyseert de inhoud
(broncode, webelementen) van deze pagina. Alles hiervan wordt voor zover mogelijk
gedownload, oftewel ‘geharvest’. Als er zich andere URL’s op de pagina bevinden (die niet
expliciet als no-go area zijn bestempeld door de webarchivaris) worden deze aan de
zadenlijst toegevoegd en op eenzelfde manier geoogst en gecontroleerd op links. Deze links
worden vervolgens weer gevolgd en gearchiveerd, totdat de maximale diepte of het
‘eindpunt’ van de site is bereikt. Met het opvragen en downloaden van materiaal op sites
volgt webarchivering simpelweg de normale flow van data op het internet. 96
Desalniettemin is deze flow bedoelt om te blijven stromen, niet om gebotteld te
worden, en dat maakt webarchivering verre van probleemloos. Webarchivering bevindt zich
in het spanningsveld tussen twee werelden: aan de ene kant die van de 19e- en 20steeeuwse bureaucratie en haar intentie om geschreven bronnen zonder winstoogmerk
permanent en gestructureerd op te slaan, en aan de andere kant die van de technokapitalistische corporate avant-garde, voor wie het internet het Colosseum is en de prijs
historisch ongekende winstmarges. Webarchivarissen benaderen het web dus met een
logica die nauwelijks een rol in diens constructie speelt, en ondanks dat webarchivering
inmiddels een halve eeuw oud is, is het vanwege de manier waarop websites zijn
opgebouwd en opgeslagen nog vaak niet mogelijk om deze foutloos of volledig te archiveren.
 Daarom moet ‘archief’ in de context van ‘webarchief’ meer als een benadering dan een
exactheid gezien worden. Websites zijn net celebrities: ze laten zich maar zelden vastleggen
zoals ze werkelijk zijn. De manier waarop een webarchief ze weer tevoorschijn tovert uit
tezamen opgeslagen broncode en webelementen is enkel een facsimile van de werking van
een ‘live’ pagina-aanvraag: een nexus waarin hardware, software en data uit de uithoeken
van het internet samenkomen. Bijna onherroepelijk zullen er dus kleine of grote
onzorgvuldigheden geïntroduceerd worden.
Ten eerste zorgt de constante dynamiek van websites ervoor dat er anachronismen in
een gearchiveerde pagina kunnen sluipen als een pagina geüpdatet wordt tijdens een
harvest: de reconstructie laat dan elementen zien die een site nooit werkelijk tegelijkertijd
heeft geladen. Eenzelfde effect ziet men terug als men een gearchiveerde site gaat
beschouwen als een live-site, bijvoorbeeld door het volgen van links of invoeren van
zoektermen. Er is geen garantie dat de pagina waarnaar gelinkt wordt op hetzelfde moment
is gearchiveerd als de vertrekpagina; soms kunnen er zelfs jaren tussen zitten. De
functionaliteit die op het live web zo vanzelfsprekend is – het constant rondspringen van site
naar site, video naar video – kan binnen een archief nauwelijks worden behouden. Men kan
een pagina enigszins zien zoals hij in het verleden was, maar een tijdmachine naar een
historische websfeer of het Internet zoals het ooit was blijft waarschijnlijk archivism-fiction.
Ten tweede kennen veel websites elementen en technologieën die moeilijk of niet
gearchiveerd kunnen worden. Video’s en audio die vanuit externe websites ‘embedded’ zijn –
YouTube, Vimeo, Soundcloud – worden niet (automatisch) mee gearchiveerd. Er zijn niet96 Justin F. Brunelle et al., “The Impact of JavaScript on Archivability,” International Journal on Digital Libraries 17, no. 2

(June 2016): 97.
 25

langer ondersteunde technologieën zoals Flash die alleen via geëmuleerde software nog hun
bedoelde functie kunnen uitvoeren. En dan is er nog JavaScript: een programmeertaal die
samenspant met browsers om webelementen lokaal en dynamisch te laden. Inmiddels wordt
dit op vrijwel alle sites ingezet. 97 JavaScript wordt gebruikt om de ‘browsing experience’ nog
fluïder en persoonlijker te maken, door onderdelen van een pagina te laten verschijnen als
gebruikers bijvoorbeeld naar beneden scrollen of hun muis over opties laten glijden. De
geavanceerdere toepassingen hiervan kunnen vaak niet door archiefsoftware worden
overgenomen, omdat die vooral gebonden zijn aan de statische, in HyperText Markup
Language (HTML) geschreven broncode van een pagina. Echter, het tegenovergestelde
komt ook voor: wanneer JavaScript code zelf wel maar het ‘object’ van die code niet
gearchiveerd kan worden, kan het gebeuren dat de gearchiveerde pagina verbinding legt met
het ‘live web’ en vanuit daar materiaal laadt, bijvoorbeeld reclame. In webarchiveringsjargon
heet dit ‘lekkage’ naar het live web 98 (en in webarchivaristische spreektaal ‘zombies’99).
 Ten slotte blijkt het moeilijk voor archieftools om de zowel de volledige diepte van een
individuele website als de breedte van het web in zijn geheel te omvangen. Een onderzoek
naar het Internet Archive’s archivering van TripAdvisor wees uit dat binnen de gesampelde
categorieën slechts 24% was gearchiveerd. 100 En omdat archieven zoals IA crawlen via
hyperlinks, vallen websites waar niet of nauwelijks naar verwezen wordt (en om die reden
alleen al zeer interessant zijn) buiten de boot. Dit is wel juist waar de benadering van de KB
zijn kracht laat zien, omdat met ‘handmatige’ archivering ook per site parameters ingesteld
kunnen worden die de archivering zo compleet mogelijk maakt, en ook obscure sites zonder
netwerk opgenomen kunnen worden. 101

97 Een onderzoek onder de top 10 miljoen websites in de Alexa ranking: W3Techs, “Usage Statistics of JavaScript as Client-

Side Programming Language on Websites,” W3Techs, accessed January 3, 2022,
https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript.. Zie ook: W3Techs, “Technologies Overview,”
https://w3techs.com/technologies.
98 Brunelle et al., “The Impact of JavaScript on Archivability,” 97.
99 Justin F Brunelle, “Zombies in the Archives,” Web Science and Digital Libraries Research Group (blog), October 10, 2012,
https://ws-dl.blogspot.com/2012/10/2012-10-10-zombies-in-archives.html.
 100 Hale, Blank, and Alexander, “Live versus Archive: Comparing a Web Archive to a Population of Web Pages.”
101 Uiteraard alleen als de archivist zo’n site heeft weten te vinden. Als een boom valt in het bos…

26

4 Onderzoeksmethode voor de collectie
Deze speciale collectie verzamelt uitingen van levensbeschouwing in een nieuw medium: de
website. De nadruk ligt daarmee op de kruising van twee fenomenen, de ene hypermodern,
de andere reikend tot in de diepste nevelen van ons verleden. Het belangrijkste uitgangspunt
bij het aanleggen van deze speciale collectie is een zo breed en representatief mogelijke
selectie te maken van deze uitingen; ééntje die de diversiteit van religie en
levensbeschouwing in dit land eer aan doet. Eerst wat woorden over de definitie van religie
en levensbeschouwing. Of liever: non-definitie.
4.1 Wat valt onder religie en levensbeschouwing?
Het is makkelijk een willekeurige exacte definitie over te nemen van een wetenschapper en
dat als uitgangspunt van de selectie te nemen. Persoonlijk vind ik dat niet zo veel zin
hebben: iedere religiewetenschapper zal met een andere formulering komen, wat zomaar
een uitkiezen arbitrair maakt. Religie is immers een concept dat onherroepelijk abstract en
ontoereikend wordt als men het probeert te grijpen en afbakenen. Het behoort tot de kern
van het mens zijn, en kent daarmee evenveel uitingen als er variaties op menselijkheid zijn.
 Wellicht is het dus beter simpelweg wat gezamenlijke noemers van religie uit te lichten:
religie houdt zich bezig met het transcendente of heilige; het geloof in of de overtuiging over
het bestaan van een ultieme of fundamentelere dimensie of macht; het bestaan van God,
goden, hogere entiteiten; het geloof in voortbestaan na de dood; het geloof in magische of
supernatuurlijke krachten, en allerlei variaties op de manifestatie daarvan in het dagelijks
leven. Mensen richten hun samenleving volgens in relatie met dat hogere in: zij schrijven (of
transcriberen) heilige boeken, organiseren gemeenschappen en instituties en geven vorm
aan theologische, filosofische en materiële culturen rondom de religie, en leven volgens
vanuit het geloof geïnspireerde morele standaarden en ethische regels.
In dit lijstje sluipen echter al westerse biases of vooroordelen binnen. In het Westen
wordt religie vaak gelijkgesteld met een doctrinair ‘geloven in,’ apart van ‘weten’ zoals de
wetenschap dat monopoliseert, en iets wat (zeker in Nederland) vooral binnen de muren van
een gebedsruimte plaatsvindt. Deze blik op religie is echter niet universeel. 102 Het
boeddhisme, om een voorbeeld te noemen, duidt zichzelf aan als dharma: “wet.” In de
oorspronkelijke leer van de Boeddha ligt de nadruk nauwelijks op goden, transcendentie en
geloof 103, en meer op het erkennen van een natuurwet die geldig is voor het hele universum.
Voorschriften en ethiek zijn dan ook niet gericht op goddelijke goedkeuring of beloning in een

102 Julian Baggini, How the World Thinks: A Global History of Philosophy (London: Granta Books, 2018), 26.
 103 Hoewel er in de oorspronkelijke leer en teksten van het boeddhisme inderdaad vooral werd gerept over de structuur van

de realiteit en de hinderlijke maar overkombare limieten van menselijke ervaring daarvan, zijn quasi-deïficatie, geloof en
bidden in latere stromingen een grotere rol gaan spelen, ook doordat het boeddhisme zich verbreedde van een monastieke
leefwijze tot een levenshouding die een hele samenleving – monastiek en leek – omvatte. Het Zuivere Land boeddhisme
(dat populair is in Zuidoost-Azië) legt bijvoorbeeld een nadruk op devotie aan een non-historische, ‘hemelse’ boeddha
(Amitābha), met als gevolg reïncarnatie in een perfecte, materiële wereld, waarna het voor de gereïncarneerde een fluitje
van een cent is om Nirvana te bereiken. Ook hier geldt echter dat dit valt binnen wat boeddhisten zien als immanente,
natuurlijke verschijnsels.
27

hiernamaals 104, maar op hoe te leven zonder onbevredigdheid in de wereld van dit moment.
Hoewel deze ‘wet’ vanuit een agnostische blik speculatieve of metafysische elementen
bevat, zoals karma, reïncarnatie of ‘leegheid’ qua essentie van fenomenen, worden deze
aspecten juist als empirisch gezien. De scheidslijn tussen ‘religieus’ en ‘niet-religieus’ is dus
cultureel veranderlijk en persoonlijk subjectief.
 Daarbij komt nog dat de ‘seculiere’ wereld, ondanks haar afschrijven van religie en
nadruk op bewijs en objectiviteit, niet ontsnapt is aan gelovend denken. Neem bijvoorbeeld
het constante streven naar “vooruitgang.” Ondanks de toenemende wanhoopskreten van de
afbrokkelende natuurlijke wereld, blijft de toelegging op liberale ideeën over efficiëntie,
verbetering en groei onveranderd. In de technologische voorhoede van Silicon Valley neemt
het denken zelfs ronduit mystieke vormen aan, met beloftes als een hogere vorm van
bewustzijn of onsterfelijkheid. 105 Joel Dinerstein stelt dan ook dat de kernwaarde van
technologische vooruitgang is voortgekomen uit het type christendom dat in zwang was bij de
pioniers van de Nieuwe Wereld: zij die bij machte van hun technologie het zwoegen van de
gevallen Adam op verbeterde wijze voortzetten, door het paradijs over te hevelen van een
hemelse naar een aardse toekomst, dat wil zeggen, door het ‘lege’ land van Amerika in te
zetten voor de welvaart van de mens. 106 Echter, waar toekomstige historici zullen ons
vertrouwen in zalving door technologie misschien zullen benoemen als een coherent geloof,
vallen voor de eenheid dergelijke voor ons implicietere gedachtenstructuren hier buiten de
grens van religie en levensbeschouwing.
 Voor het huidige doel is het efficiënt (daar ga ik al) om een site simpelweg als
‘religieus’ te zien als deze zich actief bezighoudt met gedachtes, handelingen of organisaties
die verbonden zijn aan religieuze aspecten zoals die hierboven benoemd zijn. Het woord
‘spiritueel’ – een extreem diffuus concept van zichzelf – wordt hier, in navolging van de
betekenis die het in onze ontkerkelijkte context heeft, gebruikt als aparte categorie voor
gelijksoortige sites die buiten afgebakende tradities vallen. Hoe zit het dan met
‘levensbeschouwing’? Iedereen leeft toch zijn leven vanuit een bepaalde beschouwing? De
Nederlandse grondwetsherziening van 1983 stelde in ieder geval ‘godsdienst’ expliciet gelijk
aan ‘levensbeschouwing.’ 107 Strikt genomen vallen religie en spiritualiteit dus onder
levensbeschouwing: bepaalde (wijdverspreide) invullingen van een op zichzelf
‘transcendentaal-neutrale’ term. Daarom gebruik ik ‘levensbeschouwing’ hier om nietreligieuze doch sterk aan religie verwante, expliciet seculiere gedachtesystemen te kunnen
mee-archiveren. Denk hier aan humanisme, stoïcisme (dat momenteel een revival
ondergaat) of atheïsme.
104 Hoewel het ontsnappen uit de cyclus van wedergeboorte na het bereiken van Nirvana wel kan worden opgevat als een

buitenwereldse beloning.
105 Parsa Sanjana Sajid, “Zuckerberg, Disease, and Technology,” The California Review of Images and Mark Zuckerberg 2

(2018), http://zuckerbergreview.com/vol_2/sajid.html.
106 Joel Dinerstein, “Technology and Its Discontents: On the Verge of the Posthuman,” American Quarterly 58, no. 3 (2006):

569–95.
107 Van Dam, Religie in Nederland, 149.
 28

4.2 Stromingen en vormen: ‘horizontaal’ en ‘verticaal’
Het vastleggen van de diversiteit van religie en levensbeschouwing houdt in dat er zowel
‘horizontaal’ is gezocht naar de verschillende geloven, stromingen, denominaties, groepen,
spirituele ‘genres’, etc. die Nederland rijk is, als ‘verticaal’ aandacht is besteedt aan de
verschillende vormen waarin die religies geuit worden in deze samenleving: overkoepelende
organisaties, regionale verenigingen, lokale gemeenschappen, individuele initiatieven,
bedrijven en ZZP’ers, online magazines, winkels en webshops, centra en stichtingen,
priesters, goeroe’s, religiewetenschappers, (amateur)-theologen, individuele (proto)-bloggers,
enzovoorts.
 Zoals deze ietwat willekeurige opsommingen duidelijk maken, moet bij handmatige
selectie het streven naar volledigheid helaas opgeofferd worden. Wat betreft de stromingen:
voor vrijwel alle – zelfs veel kleinere – levensbeschouwingen geldt dat een van buitenaf
eensgezind lijkend blok bij nadere inspectie uiteenvalt in splinterpartijen, waarbinnen elke
ledengroep er ook net weer z’n eigen doen en denken op na houdt. Eén van de gevolgen van
de individualisering en het zwakker worden van centraal gezag, de verspreiding van buitenEuropese geloven voorbij de invloed van diens eigen instituties en het opkomen van nieuwe
religies en spiritualiteiten is een wildgroei aan mensen die het geloof op hun eigen manier
vormgeven. Dat beïnvloedt het religieuze landschap sterk, en het is dan ook onmogelijk om
elke variant op te nemen (bijvoorbeeld: het aantal Afrikaans-Evangelische kerken, niet per se
de prominentste geloofsgemeenschap in Nederland, loopt al in de tientallen. 108) En wat
betreft de organisatorische vormen van religie: het aanleggen van deze collectie is meer een
ontdekkingsreis geweest waarbij steeds weer nieuwe, onverwachte locaties opdoemden uit
het oerwoud, dan een doelgerichte strooptocht met een kaart bij de hand. Op dit vlak is het
resultaat dus een collage van bepaalde dimensies van religie die nu hun eigen,
gespecialiseerde ‘plek’ op het internet hebben gekregen, niet het Cartesisch product van alle
vormen zoals ze binnen alle levensbeschouwingen voorkomen.
 4.3 Het collectie-onderzoek
Als leidraad bij het zoeken naar en bekijken, categoriseren en analyseren van de sites stel ik
ook een aantal vragen. Uiteraard ben ik benieuwd wat er zich allemaal afspeelt op het
kruispunt van religie en internet: wat komen we tegen als iets weids en veelzijdigs als religie
vorm krijgt op het zo dynamische en flexibele internet? Maar net zo interessant is een stap
terugnemen, en reflecteren over welke kennis een website ons over religie en haar
beoefenaars kan leveren. In hoofdstuk twee is geschreven over al die aspecten die in
Nederland het religieuze landschap hebben veranderd, zowel telbaar (economische groei,
ontkerkelijking, migratie, digitalisering) en minder telbaar (individualisering, het verlies van
traditionele betekenis, de opkomst van spiritualiteit en nieuwe religies). Als een
levensbeschouwelijke site het kruispunt is, dan zijn deze aspecten de wegen die
samenkomen. Weten we hoe die wegen er uit zien – waar hun bochten en kronkels zitten, uit
wat voor keien ze bestaan – dan kunnen we het kruispunt beter interpreteren. In de context
108 Samen Kerk in Nederland (SKIN), “Deelnemende Kerken,” Samen Kerk in Nederland (SKIN), accessed January 3, 2022,

https://skinkerken.wixsite.com/skin/lidkerken-skin.
 29

van een webcollectie wordt echter juist het omgekeerde relevant: als we alleen het kruispunt
kunnen bezien, wat valt er dan te zeggen over de wegen?
De websites die nu verzameld worden zijn allemaal nog online, maar op een dag
zullen ze alleen nog maar in webarchieven te raadplegen zijn. Dit maakt het interessant om
nu al te vragen: als de toekomstige historicus alleen de gearchiveerde website bezit, wat kan
zo’n website hem dan vertellen over de wereld waaruit die site stamt? Hoe verhoudt deze
zich tot de realiteit van de mensen wiens leven de site doorkruiste? Wat kunnen we met
enkel en alleen een website zeggen over zaken als de levensvatbaarheid van kerken, de
dagelijkse zorgen van christenen, hindoes en moslims, de ervaringen van mediums en
healers of het geluk van communebewoners? Betekent een met duct-tape aan elkaar
hangende website voor een Zeelands kerkje dat deze gemeenschap stervende was, en een
gemeenschap met een JavaScript overgoten designer site juist bloeiende? Het
collectieonderzoek is dus een verkenning van hoe de website als bron kan dienen voor
exploraties van religiositeit.
Als leidraad voor dit doel heb ik bij het aanleggen van de collectie drie vragen gesteld.
 Ten eerste: hoe maakt een site gebruik van de capaciteiten en functionaliteiten van het
internet om zijn doel te bereiken? Denk aan logisch en gestructureerd ingedeelde pagina’s;
het gebruiken (of ‘embedden’) van video of audio, het mogelijk maken van ‘user interactivity’
in verschillende vormen, de inzet van donatieknoppen en systemen, etc. Ten tweede: hoe
presenteert een persoon, gemeenschap of organisatie zichzelf – en in het verlengde de
religie of levensbeschouwing in kwestie – via de multimediale ‘taal’ van het internet? Hier
gaat het om het interpreteren van tekst, beeld, geluid, design en lay-out. Ten slotte: kunnen
er patronen ontdekt worden op de websites die tot een bepaalde levensbeschouwelijke
(sub-)stroming behoren? Patronen bijvoorbeeld in het taalgebruik (‘discours’) van de sites,
waaronder stijl, onderwerp en het schrijven over bepaalde thema’s, zoals als de reflectie op
de eigen identiteit, de kern van de levensbeschouwing, de aanwezigheid of juist absentie van
reflectie en kritiek op het geloof, om maar een paar te noemen.
Het hoofddoel van deze speciale collectie blijft het archiveren van websites, en het
bijgaande onderzoek is daarom louter verkennend. Er is geen tijd om de sites sluitend en
diepgaand te analyseren. Bovendien: ik ben geen religiewetenschapper. Vanwege mijn eigen
achtergrond – Nederlands, half Gronings-half Fries, blank, agnostisch opgevoed – en
persoonlijke interesse weet ik meer over de ene stroming (christendom, boeddhisme) dan
over de andere (hindoeïsme, jodendom), maar ik ben niet bij machte om veelzijdige analyses
van denominaties te maken aan de hand van hun sites. En die positie is juist interessant.
 Kennis van historische context is nodig voor de goede interpretatie van bronnen, maar de
goede interpretatie van bronnen is nodig voor kennis over historische context. Ik bevind me
met mijn basale contextkennis op ongeveer één derde van deze cirkel, en zal dus moeten
vertrouwen op wat ik zelf lees en zie voor het komen tot patronen en conclusies. Het
onderzoeksresultaat omvat daarmee in grove schetsen de contouren van religieuze online
zelfrepresentatie. De integratie van de ‘diepere betekenis’ van websites met de geschiedenis
van de godsdiensten zelf komt voor de rekening van de gespecialiseerde historicus,
religiewetenschapper of theoloog.
30

4.4 De categorisatie van stromingen
Om te kunnen vinden moet je weten wat je zoekt. Op religieuze of spirituele zoektochten is
dat zo makkelijk nog niet, en hetzelfde geldt voor het zoeken naar religieuze of spirituele
websites. Het is immers iets wat dwars door alle aspecten en sferen van de samenleving
heen loopt. Omdat het hoofdthema van de collectie ‘diversiteit’ is, is als uitgangspunt en
‘blueprint’ simpelweg een lijst van voor Nederland relevante levensbeschouwelijke
stromingen samengesteld uit verschillende bronnen. 109 Deze stromingen zijn onderverdeeld
naar de wereldreligieuze groep waartoe ze behoren, of tot ad hoc samenvoegingen als
‘nieuw-religieuze stromingen’ indien ze hun eigen weg bewandelen. Daarnaast is een ‘catchall’ spirituele categorie gemaakt die de verschillende uitingen van buiten-religieuze
spiritualiteit probeert te vangen. In het volgende hoofdstuk wordt deze lijst nader uiteengezet.
 Voor nu is het belangrijk om wederom onvolledigheid te benadrukken. Een sluitende
nomenclatuur is op zichzelf al lastig te bereiken (behoort Universeel Soefisme zoals het in
Nederland vooral door de inheemse bevolking wordt beoefend tot islam of niet? Valt de
Bhagwanbeweging (Osho) enkel onder ‘nieuwe religies’, ondanks (of juist dankzij) diens
sterke, eclectische inspiratie door hindoeïsme, boeddhisme en daoïsme?) Maar het wordt
nog vermoeilijkt doordat religieuzen zelf ook niet wars zijn van zelfidentificatie met kleinere
en kleinere levensbeschouwelijke eenheden. Zeker de verschillende, onafhankelijke of
afgesplitste protestantse kerken vormen tegenwoordig dermate een labyrint van dat het
makkelijk is ‘er eentje te missen.’
Anderzijds vormt het tegenovergestelde een probleem buiten het christendom: waar
protestantse splinters minutieus gedocumenteerd zijn worden ‘hindoeïsme’, ‘boeddhisme’ en
soms zelfs ‘islam’ als een enkel blok weergegeven, terwijl binnen deze religies ook zeker de
benodigde interne verschillen bestaan. Voor niet-islamieten en -hindoestanen is het soms
ook lastig aan een site af te lezen tot welke traditie een gemeenschap behoort en hoe deze
zich verhoudt tot de andere (boeddhisten zijn in Nederland vaak duidelijker in hun
zelfonderscheid, omdat zij vaak meer nadruk leggen op het winnen van aanhangers zonder
boeddhistisch-culturele achtergrond); hier heb ik dan zelf ook meer geneigd tot algemenere
categorisatie. En dan heb ik het nog niet over de spirituele of nieuw-religieuze fenomenen die
vaak geheel buiten de statistieken vallen. In de publicaties van het CBS kan men lezen of
mensen tot een kerk behoren en of ze diens dienst daadwerkelijk bijwonen, maar hoeveel
Nederlanders sjamanisme, hekserij, druïderij of de verschillende takken van respectievelijk
Wicca en neopaganisme aanhangen, en of ze niet schromen midwinter te vieren, is er nog
niet in terug te vinden. Ten slotte is er de kwestie van etniciteit/nationaliteit en taal, die er
(zeker binnen de christelijke kerken) voor zorgt dat er nog weer tal van representatieve

109 Wikipedia, “List of Religions and Spiritual Traditions,” in Wikipedia, The Free Encyclopedia, accessed January 3, 2022,

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_religions_and_spiritual_traditions; Wikipedia, “Christelijke Denominaties in Nederland,”
in Wikipedia, De Vrije Encyclopedie, accessed January 3, 2022,
https://nl.wikipedia.org/wiki/Christelijke_denominaties_in_Nederland; Kerkzoeker, “Kerkzoeker,” Kerkzoeker, accessed
January 3, 2022, http://www.kerkzoeker.nl/; Jan Hornix, “Lijst van Afkortingen Kerkelijke Gezindten,” July 5, 2020,
https://www.ru.nl/publish/pages/856821/kerkelijke_gezindten.pdf; M. B. ter Borg, ed., Handboek Religie in Nederland
(Zoetermeer: Meinema, 2008).
 31

combinaties van geloof en identiteit ergens een zondagsdienst organiseren. Al met al moet
de indeling in stromingen vooral als functioneel, en niet als compleet beschouwd worden.
4.5 Zoekmachines en sneeuwballen
Verschillende paden kunnen bewandeld worden voor het daadwerkelijke vergaren van te
archiveren websites. In vorige speciale collecties is als startblok onder andere gebruik
gemaakt van de kennis van academici en andere professionals werkzaam binnen het thema
van de collectie. In het verlengde hiervan kan er ook gezocht worden naar (online)
publicaties die lijsten van hyperlinks aanbieden; denk aan thematische overzichtswebsites,
zoals in Nederland ‘Startpagina.’110 Van deze methodes is hier ook in meer of mindere mate
gebruik gemaakt, maar ondanks de nadruk op deskundigheid zijn ze niet per definitie beter
dan de ‘directe’ manier om het internet te doorzoeken. De gecureerde, relatief statische
startpagina is een gedateerd (vele worden niet meer geüpdatet) en in ongebruik geraakte
vindmethode geworden, wat ze ideaal maakt om oudere sites te vinden. 111 Echter, voor het
vinden van actief gebruikte sites is het beter op te gaan in de massa en vanuit de bekende
havens de stroom te volgen; oftewel, door Google en hyperlinks te gebruiken. Veel sites zijn
gevonden simpelweg door relevante termen – namen van stromingen, gemeenschappen,
handelingen en concepten – aan Google of Google Maps mee te geven, en vervolgens de
geretourneerde sites door te spitten op links naar verdere interessante sites: de
sneeuwbalmethode.
