Boekbespreking
MAB

Boekbespreking
De strategie van bedrijven. Modificatie
en empirische toetsing van de strate­
gie typologie van Miles en Snow
Dr. E.J. Nijssen
Utrecht: Uitgeverij
1992, 167 pp.
LEMMA

B.V.,

De inhoud van het boek
Sinds Miles en Snow hun typologie
van strategietypen publiceerden
heeft deze typologie veel aandacht
gekregen. Voor Nijssen was deze
stroom van publikaties reden er een
proefschrift aan te wijden.
De modificatie die de auteur aan­
brengt is het toevoegen van een vijfde
strategietype, de controller, aan de
reeds bestaande vier, te weten de
prospector, de analyser, de defender
en de reactor.
Op basis van een empirisch onder­
zoek in twee branches, de meubelen
en de computerbranche, toetst Nijs­
sen vijf door hem opgestelde hypo­
thesen.
De eerste heeft betrekking op het
ook in ons land voorkomen van de
strategietypen van Miles en Snow.
Gelukkig voor Miles en Snow kon de
eerste hypothese bevestigd worden.
De tweede stelt dat de door Miles en
Snow onderscheiden typen ook wer­
kelijk de veronderstelde karakteristie­
ken hebben. Bijna alle geformuleer­
de sub-hypothesen konden beves­
tigd worden.
Hypothese drie stelt dat de consis­
tente strategietypen prospector, de­
fender en analyser beter presteren
dan het inconsistente reactortype.
Consistentie loont volgens het onder­
zoek van Nijssen.
De vierde hypothese heeft betrek­
king op de invloed van de omgeving
op strategietype, organisatiekarakteristieken en prestatie.Er is geen sig­
nificant verband tussen omgeving en
strategietype. Er is wel een signifi­
cant verband tussen omgeving en
organisatiekarakteristieken. Er is
geen significant verband aan te

72

geven tussen omgevingstype, strate­
gietype en prestatie. De uitkomsten
van Nijssens onderzoek lijken niet in
overeenstemming met inzichten uit
de contingentietheorie.
De vijfde hypothese heeft betrekking
op het door de auteur toegevoegde
’controller’type. Door het geringe
aantal waarnemingen kon hieraan
geen algemene conclusie worden
verbonden.
 De zesde hypothese betrof de wens
van ondernemingen hun strategiety­
pe te wijzigen. In de meubelbranche
willen minder bedrijven veranderen
dan in de computerbranche. Er is
echter geen significant verband tus­
sen omgeving en het wel/niet willen
veranderen van strategie. Slecht
presterende bedrijven in de meubel­
branche willen vaker veranderen dan
goed presterende. In de computer­
branche daarentegen willen juist
goed presterende bedrijven meer
veranderen. Bedrijven van het type
'reactor' willen overstappen naar een
meer consistent type. In de meubel­
branche zoekt men het meer in een
’defender’type en in de computer­
branche meer in een ’analyzer’strategie.
Twee kanttekeningen
Iemand die, zoals Nijssen,binnen vier
jaar promoveert levert een knappe
prestatie. Dat neemt niet weg dat
wellicht door de gekozen probleem­
stelling in combinatie met tijdsdruk,
een aantal wezenlijke vragen onbe­
antwoord blijven. Dit geldt vooral
voor de bevinding van Nijssen dat de
omgeving geen statistisch significante
invloed heeft op de gekozen strate­
gie (onder andere p. 137). Deze
bevinding is zo fundamenteel anders
dan die van gevestigde namen als
Burns en Stalker en ook Ansoff, dat
het niet misstaan zou hebben indien
de auteur een poging tot verklaring
had gedaan.
Voorts vind ik het persoonlijk jammer
dat de studie van Nijssen geen aan­
dacht besteedt aan de praktische
implicaties van de resultaten. Onder­
zoek op bedrijfskundig gebied moet
daar wel naar streven.
 Management
Omgeving
Onderzoek

Voor wie is het boek interessant?
Het boek is voor in strategietheorie
geïnteresseerden zeker aan te beve­
len.Het is een van de weinige in ons
land verrichte studies op dit gebied
waarbij gebruik gemaakt is van sta­
tistische analyses. In dat opzicht is
het boek (waarschijnlijk) uniek. De
bevindingen van de auteur wijken op
een aantal punten duidelijk af van
wat ’geaccepteerd’ was, bijvoorbeeld
de contingency-benadering. Er is
heel wat discussie mogelijk over de
vraag hoe de resultaten uit dit proef­
schrift te rijmen zijn met de tegenge­
stelde opvattingen van auteurs als
Burns en Stalker en Ansoff.
De pragmatisch ingestelde lezer zal
weinig missen indien het boek onge­
lezen blijft. Nijssen heeft bewust
gekozen voor een puur theoretische
studie; implicaties voor de praktijk
ontbreken.
Prof. Dr. D.J. Eppink

Prof. Dr. D.J. Eppink, studie Bedrijfs­
economie aan de VU. Doctoraalexa­
men 1967, promotie 1978. Bijzonder
hoogleraar Strategie en Omgeving,
Faculteit Economische Wetenschap­
pen & Econometrie, VU Amsterdam.
januari/februari 1993

MAB

Boekbespreking
Empirical
financial
accounting
research, compliance with regulation,
distributional properties of financial
ratio's and demand for external audit­
ing
W.F.J. Buijink
Dissertatie
Rijksuniversiteit Limburg
juni 1992, 139 pp.
 Buijinks dissertatie omvat een drietal
voorbeelden van toepassingen van
empirisch onderzoek op het terrein
der 'financial accounting’ (externe
verslaggeving of berichtgeving, door
Buijink zo ruim opgevat dat ook de
'auditing' ertoe behoort). De inhoud
van de dissertatie sluit aan bij de in
de internationale literatuur waar te
nemen stroming van een ontwikke­
ling die loopt van het ontwerpen van
technieken ('design perspective') van
de externe verslaggeving naar de
beschrijving en de verklaring van
kenmerken van de externe verslag­
geving met behulp van economische
concepten (de zgn. 'positive accounting’-stroming waarvan Watts en Zim­
merman de representanten bij uitstek
zijn). Alvorens zijn empirisch onder­
zoek te starten geeft Buijink zeer
compact weer wat verstaan dient te
worden onder 'economics-based
empirical
financial
accounting
research’ (pp. 14-23) en hoe deze
onderzoekstroming zich heeft ontwik­
keld. Er wordt geen 'survey' van de
literatuur gegeven; daarvoor verwijst
Buijink naar in de literatuur reeds
bestaande, soms zeer omvangrijke,
surveys.
De eerste empirische studie betreft
de 'kwaliteit' van jaarrekeningen van
meer dan 10.000 Belgische onderne­
mingen over de jaren 1977-1983. De
data zijn afkomstig uit de databases
van de Balanscentrale, een afdeling
van de Belgische Nationale Bank. De
onderzochte kwaliteitskenmerken zijn:
het voorkomen van logische en
rekenkundige fouten en gebreken in

januari/februari 1993

de wettelijk verplichte verstrekking
van detailinformatie. Hier is derhalve
sprake van een bijzonder ingeperkt
begrip van de kwaliteit (zie voor de
ruimere - gangbare - interpretatie de
recente oratie van Van Helleman).
 Vastgesteld wordt dat in 1983 70%
van de jaarrekeningen nog enkele
fouten bevat, tegenover ca. 80% in
1977. Het gemiddeld aantal voorko­
mende fouten per jaarrekening nam
in de beschouwde periode af van 3
tot iets minder dan 2. Voor wat
betreft de naleving van de regelge­
ving in het algemeen (de kwaliteit in
Buijinks interpretatie derhalve) con­
stateert de auteur, dat deze positief
varieert met de ondernemingsomvang en, in mindere mate, met de
solvabiliteit; er is geen relatie gevon­
den met de liquiditeits- en winstgevendheidspositie van ondernemin­
gen.
In de tweede empirische studie wor­
den de kenmerken van verdelingen
van financiële ratio's van Belgische
ondernemingen onderzocht over de
periode 1977-1981. In het bijzonder
zijn de verdelingen van elf gangbare
financiële ratio’s onderzocht op de
kenmerken normaliteit en symmetrie
voor tientallen sectoren uit de Belgi­
sche economie. 'Outliers' zijn in het
onderzoek niet geëlimineerd. Fre­
quentieverdelingen van ratio's blijken
na één of meer transformaties bedui­
dend vaker normaal en symmetrisch
verdeeld te zijn, dan het geval is bij
de niet getransformeerde ratiosco­
res. Ook de keuze van het aggrega­
tieniveau van beschouwing is van
belang. Voor bedrijfstakbeschouwingen op 2-digit niveau kan de nulhy­
pothese inzake normaliteit en sym­
metrie eerder verworpen worden dan
op 3-digit niveau. Dus: naarmate de
heterogeniteit van de populatie toe­
neemt neemt de kans toe dat we
ratio-verdelingen van de onderne­
mingen uit die populatie typeren als
niet normaal en niet symmetrisch. In
een tijdreeksperspectief (1977-1981)
blijken deze conclusies eveneens op te
gaan, hetgeen volgens Buijink de
resultaten uit de cross-sectie-analyses relevanter maakt. Buijink gaat
meermalen in op het belang van zijn

onderzoek en de bereikte conclusies.
 Hij wijst in dat verband onder meer
op het belang voor de keuze van sta­
tistische technieken bij onderzoek
waarin financiële ratio’s worden
gebruikt (bijvoorbeeld onderzoek
naar modellen voor de voorspelling
van faillissementen).
Het derde empirische onderzoek
betreft onderzoek naar determinan­
ten van de vraag naar externe con­
trolerende accountants door Neder­
landse ter beurze genoteerde
ondernemingen, in een tijd dat er
nog geen verplichting bestond tot
externe accountantscontrole en wet­
telijke voorschriften ten aanzien van
de jaarrekening nauwelijks beston­
den (1926). Het theoretische kader
voor dit onderzoek wordt geleverd
door de ’agency’-theorie. Buijink con­
stateert onder andere een significant
en positief verband tussen de vraag
naar controlerende accountants en
de op specifieke wijze gedefinieerde
solvabiliteit. Een model waarin als
verklarende variabelen tevens zijn
opgenomen
’de
mate
waarin
management geen aandeelhouder
meer is’, ’de activa structuur’ en
’ondernemingsomvang', blijkt vol­
gens Buijink 'niet goed te werken’
(p. 137). Opvallend is nog de bevin­
ding dat de omvang van de Raad
van Commissarissen groter is bij
aanwezigheid van een accountant
dan zonder diens aanwezigheid. De
verklarende waarde van zijn model
acht de auteur tamelijk beperkt. Hij
suggereert verder onderzoek naar de
mogelijke rol die banken hebben
gespeeld bij het ontstaan en de groei
van de vraag naar externe accoun­
tantscontrole.
Opinie
'In der Beschränkung zeigt sich erst
der Meister’. Buijinks zeer compacte
dissertatie (139 pp. slechts) heeft
inderdaad enkele meesterlijke pun­
ten.
Een drietal buitengewoon
omvangrijke empirische onderzoekin­
gen zijn zeer compact en op een
goed leesbare wijze beschreven. De
auteur heeft - gelukkig - de verlei­
ding weerstaan de lezer een zoveelste
survey van in het buitenland verricht

73

onderzoek voor te schotelen. Hij vol­
staat met een verwijzing naar elf
andere surveys (p. 23). Competentie,
zorgvuldigheid en uithoudingsvermo­
gen zijn begrippen die zich bij de
lezer zullen opdringen.
 In Nederland is nog betrekkelijk weinig
empirisch onderzoek uitgevoerd op
het gebied van de financial accoun­
ting, dat wil zeggen in de lijn van de
'positive accounting’-stroming (zo
langzamerhand zijn we door middel
van veel inductief empirisch onder­
zoek redelijk goed op de hoogte van
wat organisaties in hun financiële
verslaggeving doen of laten). De
'positive accounting’-stroming stelt
de vraag: waarom gedragen organi­
saties zich op het terrein der verslag­
geving zoals ze zich gedragen?
Buijink had hier wat mij betreft meer
ruimte mogen nemen voor de moti­
vering van zijn keuze voor de 'positive’-stroming, te meer daar deze stro­
ming tamelijk veel verzet oproept (zie
bijvoorbeeld het wel door Buijink
genoemde, maar niet besproken arti­
kel van Sterling in Abacus uit 1990).
 Met name rijst de vraag in hoeverre
de vooronderstellingen van de agencytheorie aansluiten bij de kenmerken
en eigenaardigheden van de Neder­
landse economie in de jaren twintig
van deze eeuw. Het agency-denken
accentueert de belangentegenstel­
ling tussen aandeelhouders en
management voor de Nederlandse
omstandigheden van die tijd mogelijk
te sterk. Werden de accountants niet
veeleer om hun comptabele en fisca­
le kennis ingehuurd dan als 'monitor­
ing device’? Is deze vraag eigenlijk
relevant?
In een meeromvattende methodolo­
gische en theoretische bezinning zou
het eigen theoretische denkkader
waarschijnlijk sterker geprofileerd
naar voren zijn gekomen dan thans
het geval is aan het einde van hoofd­
stuk 1, vlak voor de beschrijving van
de drie eerder genoemde empirische
onderzoekingen. Van deze drie
onderzoekingen blijkt, dat met name
het 'audit-onderzoek' in verband
gebracht kan worden met concepten
van de agency-theory; voor de andere
twee onderzoekingen blijkt dat in

74

mindere mate empirisch uitgewerkt
te zijn. Zowel het onderzoek naar de
betrouwbaarheid van de Belgische
jaarrekening-databases,
als
het
onderzoek naar de kenmerken van
de frequentieverdelingen van ratio’s,
is in dit opzicht onvoltooid.
Een voorbeeld van een iets te com­
pacte beschrijving levert mijns
inziens paragraaf 3.5: 'Persistance of
distributional characteristics over
time’. Waarom is het stabiliteitson­
derzoek niet met behulp van de
bekende Friedman-toets onderzocht
in plaats van met de nu gehanteerde
toets die gebaseerd is op een nomi­
nale meting, en die derhalve 'zwak­
ker’ is? Ook de conclusies had ik liever
gedetailleerder gehad dan de nu
slechts verstrekte mededeling ’It
turns out that at this one sided 95 per
cent confidence level independence
must be rejected, for 29 of the 37
possible ratio/transformation combi­
nations’ (p. 70).
 Ook paragraaf 3.8.2 over multivaria­
te normaliteit had wat mij betreft
empirisch verder mogen worden uit­
gewerkt. Op dit gebied liggen overi­
gens mogelijkheden voor nader
onderzoek.
Literatuur
J. van Helleman, Om de kwaliteit van het
jaarverslag, oratie Vrije Universiteit,
februari 1992.
R.R. Sterling, ’Positive Accounting: An
Assessment’, Abacus 1990, nr. 2,
pp. 97-135.
Prof. Dr. D.W. Feenstra
Prof. Dr. D. W. Feenstra is sinds 1990
als hoogleraar financieel administratie­
ve Bedrijfseconomie verbonden aan
de Faculteit der Economische Weten­
schappen van de Rijksuniversiteit te
Groningen.
Over het algemeen kan niet gezegd
worden dat Buijink er volledig in
geslaagd is een brug te slaan tussen
de ’design’-richting (dat is de norma­
tieve, voorschrijvende richting) en de
’real world’ (die door de ’positieve’
theorie wordt beschreven en ver­
klaard). Maar dat was ook niet
Buijinks bedoeling; zijn bescheiden
opstelling impliceert niet meer dan
een degelijk uitgevoerde analyse van
enkele elementen uit de ’real world’.
In een latere fase, wanneer onze
kennis van de ’real world’ diepergaand en meeromvattend is, kan
deze brug misschien alsnog worden
gebouwd.
januari/februari 1993.
