Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d'achtbare overigheit van Uitrecht
Verantwoordingh

17

ick niet wat het is de Papisten in haer afgoderije te stijven ende in haren
dreck te helpen smoren.’45 Voetius liet het niet alleen bij dit advies, maar
behandelde de kwestie ook in zijn disputaties aan de Utrechtse akademie.46
Hevig ontstemd over dit alles benaderden de protestantse leden Samuel Maresius (1599–1673), die van 1636 tot 1641 predikant van de Waalse kerk in
Den Bosch was en vervolgens hoogleraar Godgeleerdheid te Groningen, een
verweerschrift op te stellen. Eind augustus zond Maresius zijn boekje naar
de Utrechtse professor, vergezeld van een brief waarin Maresius zijn hoop
uitsprak dat de misverstanden nu uit de wereld zouden zijn.47
Als door een adder gebeten schreef Leemans direct een tegen-pamflet,
Retorsio calumniarum (Ontrafeling van de lasteringen), waarin hij Maresius
betichtte van samenwerking met de roomsen, waardoor hij in hun zonde
deelde. De enige reden waarom de protestanten in kwestie lid van de broederschap waren geworden, was opdat zij op heiligendagen samen met de
roomsen feestelijke maaltijden mochten aanrichten.48 De broederschap kon
dergelijke beledigingen niet aan zich voorbij laten gaan en omdat de meeste
nieuwe broeders tevens leden waren van de Bossche Vroedschap, kostte het
weinig moeite het werkje als ‘fameus libel’ te verbieden.
 Ook Voetius was niet van plan de zaak te laten rusten. Overtuigd van
zijn gelijk, liet hij opnieuw over de Bossche kwestie disputeren, en bereidde
daarnaast een eigen antwoord voor.49 Zodra dit bericht de Bossche Vroedschap ter ore kwam, schreven zij bevreesd voor Voetius’ ongezouten kritiek
zowel de vroedschap van Utrecht, de Staten van Utrecht als Voetius zelf
aan, met het verzoek af te zien van publikatie dan wel ze te verbieden.50
Het antwoord van de Staten is ons niet bekend. De stad Utrecht besloot
45 Kort ende oprecht verhael van het oprichten ende invoeren der nieuwer broederschap

46
47

48
49

50

van onse Lieve-Vrouwe (soo genaemt) binnen ’s Hertogenbosch, p. 8, anoniem (Delft
(?) 1645; cf. Van Dijck, De Bossche Optimaten, p. 373). Geciteerd naar Duker, II,
p. 101. Voetius was goed op de hoogte van de Bossche situatie, daar hij samen met
Frederik Hendrik in 1629 de stad zegevierend binnentrok. Hij zou er een klein jaar
verblijven om er de gereformeerde gemeente op te bouwen. Saillant detail is dat
verschillende voorouders van Voetius lid zijn geweest van de Illustre Lieve Vrouwebroederschap (Van Dijck, De Bossche Optimaten, p. 469).
De idolatria indirecta et participata, pars tertia, 14 juni 1642 (Disp. theol. sel., III,
p. 278–316). Respondent was Rudolphus à Noortdijck.
Defensio pietatis et synceritatis optimatum Sylvæ–ducensium in negotio Sodalitatis
(’s-Hertogenbosch 1642). Het persoonlijk schrijven van Maresius aan Voetius is er
tevens in druk in opgenomen.
Retorsio calumniarum (Amsterdam 1642), p. 4–5.
De pseudo-precationibus, rosariis, litaniis, horis canonicis et officiis ecclesiæ romanæ
(Disp. theol. sel., III, p. 1013–1023) op 5 oktober 1642. Op 15 en 22 oktober volgden
nog twee zittingen over hetzelfde onderwerp. Respondent was Lambertus van den
Waterlaet.
Van Dijck, De Bossche Optimaten, p. 346.
 18

Inleiding

dat Voetius gelegenheid geboden mocht worden om zich tegen Maresius te
verdedigen en Voetius zelf liet weten bij zijn voornemen te blijven.
Zo verscheen in maart 1643 Confraternitas Mariana waarin Voetius
nogmaals zijn bezwaren uitte. Een paar maanden voordien had Descartes
naast de eerste gedrukte vellen van de Admiranda methodus ook op enkele
vellen van dit laatste boek van Voetius de hand weten te leggen. In zijn eigen
geschrift maakte Descartes er dankbaar gebruik van en zond het materiaal
daarna aan de tegenstander van Voetius inzake de Bossche kwestie, Samuel
Maresius.51 Vanaf dat moment had Descartes een bondgenoot gevonden.
Maar wie had Descartes ingefluisterd de kwestie van de Bossche Broederschap tegen Voetius te gebruiken? Het antwoord moet gezocht worden
bij de Utrechtse notabelen, die Descartes met zijn Brief aan Voetius een
dienst wilde bewijzen.52 Om verschillende redenen ging de Bossche kwestie
ook hen aan. Niet alleen telden zij familieleden de Bossche Optimaten,53
in Utrecht waren de meeste van hen verbonden aan een roomse erfenis die
in de ogen van Voetius nog erger was dan het lidmaatschap van een mariale broederschap. Het uitvaren van Voetius interpreteerden zij dan ook als
een voorspel van wat henzelf te wachten stond. In Utrecht waren de vijf
kapittels na de reformatie niet opgeheven maar in wereldse handen overgegaan.54 De protestantse adel en gegoede burgerij maakten zich meester
van de uitgebreide bezittingen en de inkomsten die daar uit voortvloeiden.
 Daarbij lieten zij de oude structuur intact en ze namen zelfs de roomse titels
over van kanunnik en kapittelheer. In de Staten van Utrecht vormden vertegenwoordigers van de kapittels het eerste lid, naast de ridderschap (tweede
lid) en de steden (derde lid). Sinds 1618 werden de kanunniken door de
ridderschap en de steden gekozen uit adellijke en burgerlijke kringen. Uit
51 Descartes aan Maresius, januari (?) 1643, AT III 605–607.
52 Van Dijck noemt David le Leu de Wilhem (1588–1658), raadsheer in Den Haag, als

degene die Descartes over de gang van zaken in Den Bosch inlichtte (De Bossche
Optimaten, p. 360). De correspondentie tussen De Wilhem, die bevriend was met
zowel Descartes als Maresius en tevens kanunnik was van Oudmunster, en de Franse
filosoof kan deze hypothese echter niet bevestigen.
53 Een sprekend voorbeeld hiervan is graaf Johan Wolfert van Brederode, gouverneur
van ’s-Hertogenbosch, lid van de broederschap aldaar benevens proost en aartsdeken
van Oudmunster in Utrecht. Op 26 juni 1643 schreef Descartes aan Huygens dat hij
zijn lot verbonden heeft met dat van Van Brederode (AT III 823–824; Roth, p. 207–
208). Voor een andere connectie tussen Descartes en het kapittel van Oudmunster,
zie Th. Verbeek, Descartes et les premières années de l’Université d’Utrecht, p. 42.
Meer gegevens omtrent de families die in het bezit waren van kerkelijke goederen,
alsmede het standpunt van de Utrechtse Vroedschap inzake de kerkelijke goederen en
de controverse tussen Voetius en Descartes, zijn te vinden in D.E.A. Faber, ‘Voetius
gezien door een tijdgenoot’, in De onbekende Voetius, p. 73–83.
54 Het gaat om de kapittels van de Domkerk, Pieterskerk, Mariakerk, Janskerk en het
klooster van Oudmunster.
 Verantwoordingh

19

lijfsbehoud kozen de geëligeerden meestal de kant van de ridderschap om
zich tegen de stad Utrecht staande te houden.55 Het feit namelijk dat de kerkelijke goederen niet werden aangewend voor de armenzorg, de uitbouw van
de gereformeerde kerk en de universiteit, maar voor persoonlijke verrijking,
zorgde voor groeiende tegenstand.
Terecht voorzagen de Utrechtse notabelen groot onheil indien Voetius
zich ook tegen hen ging uitspreken. Niet alleen bedreigde dat een riant inkomen, ook zou het tot hevige beroeringen in de stad kunnen leiden. Daarom
ligt het voor de hand dat zij Descartes verzocht hebben in zijn polemiek
met Voetius in te gaan op de bemoeizucht van de Stichtse predikant met
de Bossche broederschap, om de vroedschap duidelijk te maken dat Voetius
een gevaar betekende voor de rust van de stad. Ongetwijfeld meenden de
notabelen bij de vroedschap een gewillig oor te vinden omdat de burgemeesters Frederik Ruysch en Johan van Weede familiebanden onderhielden met
verschillende kanunniken.56 In elk geval lieten Descartes’ Utrechtse vrienden
hem weten ingenomen te zijn met de Brief aan Voetius en een lid van de
Staten van Utrecht vertrouwde Huygens toe ‘dat die man [Voetius] in hun
stad begon te stinken en alleen de oude wijven en andere zotten hechten
nog enige waarde aan hem’.57 Men deed zijn best Descartes te laten geloven
dat hij in zijn opzet zou slagen; in werkelijkheid lagen de zaken heel anders.
 Als de stedelijke regering Voetius de laan had willen uitsturen, dan
was er nu de gelegenheid. Maar in feite hadden ze geen keus. Op de voetiaanse leden na beschouwde de vroedschap Voetius weliswaar als lastig
omdat hij hen voortdurend de les wilde lezen, aan de andere kant waren
ook zij doordrongen van het feit dat Voetius als geleerde en religieus voorman de akademie en de stad groot aanzien gaf en als predikant zeer geliefd
was bij de bevolking. De vroedschap was het met Voetius’ standpunt over
het gebruik van de kerkelijke goederen in grote lijnen eens.58 Zij herkenden
Descartes als de kampioen van de alliantie van geëligeerden en ridderschap
en waren niet van zins het hoofd voor hen te buigen. Op grond van deze
redenen moet de vroedschap besloten hebben zich achter hun hoogleraar en
predikant te stellen en Descartes tot zondebok te maken.
Men ging niet in op het voorstel van Descartes bewijzen van zijn be55 Een korte presentatie van de structuur en de praktijk van de Staten van Utrecht

treft men aan in G. de Bruin, Geheimhouding en verraad. De geheimhouding van
staatszaken ten tijde van de Republiek (1600–1750), p. 178–183. Voor een studie over
de Utrechtse kapittelstrijd, zie D.G. Rengers Hora Siccama, De samenhang in het
recht bij den strijd over de Utrechtse kapittelen (1906).
56 Faber, ‘Voetius gezien door een tijdgenoot’, p. 76.
57 Huygens aan Descartes, 6 juni 1643, AT III 677; Roth, p. 203.
58 Faber, ‘Voetius gezien door een tijdgenoot’, p. 82.
 20

Inleiding

schuldigingen te leveren. In plaats daarvan breidde de vroedschap de reeds
bestaande commissie op 7 augustus 1643 met vier schepenen uit en gaf hun
de opdracht de beschuldigingen te onderzoeken, met name die van onbehoorlijk gedrag, atheı̈sme en het auteurschap van de Admiranda methodus.59 Uit
het laatste punt kan men de intentie van de vroedschap aflezen. Descartes
beschuldigde Voetius ervan de voornaamste auteur van het boek te zijn,
maar de commissie diende te onderzoeken of Voetius de schrijver was.
Aangaande de eerste twee punten vroeg de stadsraad getuigenissen van
de senaat en de kerkeraad. Uiteraard gaven zij een voor Voetius gunstig attest af. Voetius zelf zat ook niet stil en overhandigde de commissie vijf extra
verklaringen, waaronder een van Schoock.60 In zijn getuigenis eiste Schoock
het auteurschap van de Admiranda methodus op, daarbij een uitzondering
makend voor de Aanhangselen van het voorwoord, waarvan de schrijver zich
wel bekend zou maken indien dat nodig was, zoals Schoock meende.61
Met deze bewijzen in handen was de zaak beslecht. Op 13 september
verklaarde de Utrechtse Vroedschap dat de Brief aan Dinet en de Brief aan
Voetius ‘diffamatoire schriften ende fameuse libellen’ waren, waarmee Descartes niet alleen Voetius’ goede naam en faam had gekwetst, maar ook de
akademie beledigd en de stadsregering ‘gevilipendeert’ (verguist).62 Descartes had, zo meende men, geen enkele reden zo tegen Voetius uit te varen,
‘smakende nae den aert der Jesuyten, welcker discipel hy bekent geweest
te zijn’, terwijl hij zich enkel baseerde op valse rapporten van vijanden van
de regering, akademie en de gereformeerde religie.63 De zaak werd in handen gegeven van de schout en Descartes werd voor het gerecht gedaagd (23
september).
 De taal waarin Descartes werd veroordeeld was hard, maar dat was ingegeven door de noodzaak Voetius tevreden te stellen en aan de geëligeerden
en de ridderschap duidelijk te maken dat met de stad Utrecht niet gespot
diende te worden. De publikatie van het oordeel werd echter niet ‘en plein
public’ afgelezen noch door druk vermenigvuldigd, zodat het vermoeden bestaat dat voor de vroedschap de kous hiermee af was en ze er verder geen
ruchtbaarheid aan wilde geven. Men gaf zelfs niet toe aan de wens van Voe59 Aan de commissie werden toegevoegd de vroedschapsleden Johan van de Nypoort,

Aert van Eck, Anthonis de Goyer en Gysbert van der Woerdt. Kernkamp, p. 183–185.
60 De overige verklaringen waren van Johannes van Waesberge, de drukker van de Ad-

miranda methodus, Lambertus van den Waterlaet, Cornelis Leemannus en Bernard
Pandelaert, auteur van eenige smadelijke gedichten over Regius. Zie Verantwoordingh,
ff. 20v◦–22r◦.
61 M. Schoock, Necessaria et modesta defensio (Groningen 1646), p. 36.
62 De tekst van de veroordeling kan gevonden worden in AT IV 20–23.
63 In dit verband had de commissie Regius gehoord, die echter weigerde over zijn rol als
informant te spreken (Kernkamp, p. 184–185).
Verantwoordingh

21

tius de door de vroedschap ingewonnen verklaringen en de raadsbesluiten
te publiceren, zodat men ook buiten de stad Utrecht van zijn eerherstel op
de hoogte zou raken. Wel gaf de senaat van de universiteit nu toestemming
de Narratio historica, die sinds maart klaar lag, te drukken.
 Descartes was van deze ontwikkelingen niet op de hoogte. Pas begin
september 1643 diende zich een onbekende man uit Utrecht aan om hem te
verwittigen dat zijn zaak er slecht voor stond en dat zijn vrienden hem niet
durfden te schrijven omdat men hen dan zou beschuldigen van het verraden
van geheime stadszaken. Descartes echter geloofde nog altijd dat het zo’n
vaart niet zou lopen.64
Opnieuw ging er een maand voorbij zonder dat Descartes wist wat er in
Utrecht omging, totdat hij twee anonieme brieven ontving waarin Descartes
gewaarschuwd werd dat er in Utrecht een rechtszaak tegen hem was begonnen.65 Descartes kreeg het benauwd omdat de brieven eveneens meldden
dat er een uitleveringsverdrag tussen de provincies bestond, zodat hij zich
in Holland niet veilig kon wanen. Dat Descartes gerede kans liep in Utrecht
veroordeeld te worden, moet overigens niet al te zwaar worden opgevat; in
Holland liep hij ondanks het uitleveringsverdrag nauwelijks gevaar. Op advies van Pollot, die intussen kamerheer van Frederik Hendrik was geworden,
richtte Descartes zich tot de Franse ambassadeur met het verzoek zijn geval
voor te leggen aan de stadhouder. Dankzij de ambassadeur, Gaspard Coignet de La Thuillerie (1594–1653), en Descartes’ overige invloedrijke vrienden
aan het hof, greep Frederik Hendrik daadwerkelijk ten gunste van Descartes in. Hij gaf via Van der Hoolck, thans vertegenwoordiger van Utrecht
in de Staten-Generaal, de Staten van Utrecht te verstaan onmiddellijk de
rechtsgang tegen Descartes te stoppen. De overheden in Utrecht, zowel de
Staten als de vroedschap, leken maar al te graag hieraan gehoor te willen
geven; niet alleen werd de rechtszaak stopgezet, ook verbood de vroedschap
het drukken van een open brief van Schoock aan Descartes waarin hij zijn
auteurschap van de Admiranda methodus zou bevestigen.66
Descartes toonde zich weinig gelukkig met het abrupte einde van de
rechtszaak. Hij had enkel gewild dat de procedures werden opgeschort, zodat hem de kans werd geboden zich te verdedigen. Hij verdacht Van der
Hoolck ervan, waarschijnlijk terecht, de zaak in de doofpot te willen stoppen.67 Nu hij in Utrecht geen voet meer aan de grond kreeg, richtte Descartes zich dan ook op Schoock. Klaarblijkelijk hoopte hij dat de Groningse
64
65
66
67

Descartes aan Huygens, 20 september 1643, AT IV 750–754; Roth, p. 210–214.
 Verantwoordingh, f. 11v◦; Descartes aan Anthonie Van Surck (?), AT IV 31.
6 november 1643 (Kernkamp, p. 192).
Descartes aan Pollot, 23 oktober 1643, AT IV 30.
22

Inleiding

hoogleraar, zodra deze een proces aan de broek kreeg, de waarheid over het
auteurschap van de Admiranda methodus zou onthullen. Dan kon hij daarmee gerechtigheid in Utrecht verkrijgen.68 Descartes vond de Franse ambassadeur opnieuw genegen hem ter wille te zijn; op 15 maart 1644 stuurde
deze een verzoekschrift naar de Staten van Groningen en Ommelanden.69
Zodra dit Voetius ter ore kwam, moet hij van blijdschap een gat in de
lucht hebben gesprongen. Hij was absoluut niet te spreken over het feit dat
de vroedschap elke poging fnuikte om het gelijk dat zij hem hadden gegeven te publiceren. Dat zat hem meer dwars dan de afgeblazen rechtszaak.
 Nu zijn tegenstander in Groningen trachtte de zaak aanhangig te maken,
spoorde hij Schoock aan te onderzoeken of hij, Voetius, van zijn kant ook
geen proces tegen Descartes in Groningen kon beginnen.70
Noch Schoock noch de Staten maakten echter aanstalten een gerechtelijk toernooi in Groningen te organiseren, zodat Descartes in november 1644
na een verblijf van zes maanden in Frankrijk moest constateren dat hij nog
geen stap verder was. Wel trof hij een nieuw pamflet aan, van de hand van
Paul Voet, waarin alle Utrechtse teksten uit de zomer van 1643 verzameld
waren, voorzien van een inleiding waarin beweerd werd dat Schoock niet zou
aarzelen alle beschuldigingen die hij in zijn boek tegen Descartes had geuit
te bevestigen.71 Descartes schreef aan zijn zaakwaarnemer in Groningen, de
hoogleraar Geschiedenis en Grieks Tobias Andreæ (1604–1676), waarom hij
niets ondernomen had. Andreæ antwoordde dat als Descartes zou schrijven
aan de senaat van de universiteit, deze genegen zou zijn de zaak in behandeling te nemen, ongetwijfeld omdat een andere tegenstander van Voetius,
Maresius, Schoock als rector opgevolgd was.72 Andreæ kreeg gelijk. Nadat
Descartes bij de senaat een verzoek had ingediend, startte op 4 april 1645
een onderzoek en na een aantal zittingen, onder voorzitterschap van Maresius, kon op 10 april een akte worden opgesteld waarin Schoock de volgende
punten bekende.73
1. Dat hij niet uit eigen beweging tegen Descartes de pen had opgenoDescartes aan Pollot, 8 januari 1644, AT IV 75–78.
Aengevangen procedueren, p. [10].
Voetius aan Schoock, april (?) 1644, ongepubliceerd. Zie p. 31, noot 95.
 Aengevangen procedueren tot Wtrecht tegens Renatus Des Cartes, p. [12]. Het pamflet verscheen anoniem, namelijk ‘vergadert ende uytgegeven door een liefhebber
der Waerheydt’, maar het was publiek geheim dat Paul Voet erachter zat. In zijn
Disp. theol. sel. gaf Voetius dat toe (Præfatio, f. 14v◦). De vroedschap verbood op 4
november 1644 de boekdrukker het pamflet te herdrukken (Duker, II, p. 197).
72 Descartes aan Huygens, 17 februari 1645, AT IV 777; Roth, p. 236.
73 Descartes schreef op 17 februari 1645 de senaat aan (AT IV 177–179). De Latijnse
tekst van de acte is opgenomen in Duker, III, bijlage XXX; een Nederlandse vertaling
in Duker, School-gezag en eigen-onderzoek, p. 157–161.
68
69
70
71

Verantwoordingh

23

men, maar dat Voetius hem daartoe had aangezet. Voetius had vele op de
man gespeelde argumenten tegen Descartes aan de hand gedaan, inclusief
de vergelijking met Vanini.
2. In het manuscript dat Schoock achterliet in Utrecht om gedrukt te
worden, had een andere hand de meest beledigende dingen toegevoegd.
3. Schoock zei niet te weten van wie die ‘criminele hand’ (scelerata
manus) was, maar een student genaamd Van den Waterlaet was druk in
de weer geweest het manuscript persklaar te krijgen. Deze vertrouweling
van Voetius had week na week om het resterende deel van het manuscript
gezeurd. Ook vermoedde Schoock dat Voetius zelf zijn leerling in de uitgave
behulpzaam was geweest.
4. Het werk was onnodig kwetsend en een beschaafd man onwaardig.
Geenszins wilde Schoock beweren dat Descartes zich aan atheı̈sme had schuldig gemaakt, noch wenste hij de vergelijking met Vanini en de omschrijving
van Descartes als een ‘zwervende Kaı̈n’ voor zijn rekening te nemen.
5. Te Utrecht had een geschrift klaar gelegen waarin Schoock verzekerde dat men hem niet alles in de Admiranda methodus mocht aanrekenen.
 Voetius had de uitgave daarvan verhinderd en sindsdien was zijn relatie met
Voetius bekoeld.
6. Voor wat betreft de verklaring die aan de vroedschap van Utrecht
was overhandigd: via Waterlaet had Schoock een voorgeschreven getuigenis
ontvangen die hij echter geweigerd had te ondertekenen. In plaats daarvan
stuurde hij zelf een verklaring waarin hij alleen beweerde de schrijver van
het boek te zijn in die zin dat hij de volgorde van de paragrafen en de hoofdstukken had vastgesteld. Toen hij in Utrecht was, was Dematius hem komen
opzoeken en had er op gestaan enige veranderingen aan te brengen. Dat
testimonium werd ten slotte aan de magistraat overhandigd, terwijl Schoock
juist gehoopt had dat hij zijn geweten tegenover gerechtelijke ondervragers
had kunnen ontlasten.
Om zijn onschuld te bewijzen overhandigde Schoock de senaat een groot
aantal documenten, waaronder brieven van Voetius, Waterlaet en Paul Voet.
Ook liet hij de voorgeschreven verklaring zien alsmede de verklaring die hij
zelf meer in overeenstemming met de waarheid achtte te zijn, samen met een
briefje van Dematius waarin de door hem gewenste wijzigingen stonden.74
Kennelijk koos Schoock eieren voor zijn geld. Zo volkomen onschuldig
als hij zich voordeed met betrekking tot de Admiranda methodus was hij
niet, maar het lijdt geen twijfel dat hij nauwelijks verantwoordelijk was voor
het eindprodukt dat in Utrecht was klaargemaakt. En zeer tegen zijn zin
74 De beide getuigenissen kan men aantreffen in Duker, II, bijlage LX. De tekst van het
briefje van Dematius staat hieronder afgedrukt, Verantwoordingh, ff. 38r◦–v◦.
24

Inleiding

heeft hij vervolgens moeten verklaren dat hij vrijwel alles voor zijn rekening
nam. Onder druk van onder anderen Maresius en met diens belofte dat
zijn goede naam en positie in Groningen geen gevaar zouden lopen, nam
Schoock afstand van Voetius.
 Gewapend met de bekentenissen van Schoock richtte Descartes zich
weer tot de Utrechtse Vroedschap. Hij stuurde hen hetgeen hij uit Groningen ontvangen had; verder afschriften van de vijf brieven van Voetius aan
Mersenne om te bewijzen dat Voetius begonnen was tegen hem te schrijven
alvorens Descartes zelf de pen tegen Voetius had opgepakt, en ten slotte
een brief waarin hij de vroedschap verzocht om het onrecht te herstellen
dat hem door de stad was aangedaan. Koud had Descartes zijn missive verzonden, of hij kreeg een vroedschappelijke akte uit Utrecht in handen die
‘wel scherpelick’ alle publikaties pro of contra Descartes verbood.75 Tegelijk
met Descartes had de stadsraad de akte van Groningen ontvangen en met
de terechte vrees dat daarmee het vuur in hun stad opnieuw zou oplaaien,
namen zij tijdig de genoemde stap. Intussen was de kwestie van de kerkelijke goederen in Utrecht hoog opgelopen en zonder Descartes had men
reeds genoeg met Voetius te stellen. Zij gelastten de secretaris de missive
van Descartes uit het Latijn te vertalen en vervolgens werd er niets meer
van vernomen.76
Descartes reageerde verbitterd: ‘Zij schijnen nu meer geı̈rriteerd over
mij te zijn dan ooit; want hadden zij mij eerder alleen uit hun stad willen verbannen, op dit moment willen ze er zelfs mijn naam uitbannen’, zo
schrijft hij aan Huygens.77 ‘Immers, men verzekert mij dat zij vastbesloten
zijn hun Voetius koste wat kost te behouden, ondanks alles en tegen iedereen in. Zo heb ik ook begrepen dat het merendeel van de dominees uit de
streek van Utrecht beloofd hebben hem te steunen in het preken tegen de
kanunniken.’ In zijn woede was Descartes in eerste instantie van plan de
Groningse akten met zijn commentaar te publiceren, maar bij nader inzien
zag hij daarvan af: ‘Ik zou niet geaarzeld hebben ook de stukken die me
vanuit Groningen zijn opgestuurd te drukken, indien ik geen ander plan had
gehad dan mijn vijand kwaad te berokkenen; maar ik geloof niet dat het de
moeite waard is, en hij heeft een aantal anderen beledigd die onvergelijkbaar veel machtiger zijn, en blijkbaar ook meer geı̈rriteerd over hem dan ik,
zodat, als zı́́ hem niet kunnen kastijden, ik niet geloof dat het aan mij is om
dat te doen.’78 Nu de Utrechtse Vroedschap zich stokdoof hield voor zijn
75
76
77
78

Verantwoordingh, f. 17r◦; Kernkamp, p. 218.
 Kernkamp, p. 219.
Descartes aan Huygens, 4 augustus 1645, AT IV 781; Roth, p. 241.
Descartes aan Huygens, 4 augustus 1645, AT IV 781; Roth, p. 241.
Verantwoordingh

25

klachten, besloot Descartes een afwachtende houding aan te nemen. Daarmee kwam voor Descartes voorlopig een einde aan het conflict dat zijn doen
en laten van tijd tot tijd volkomen had beheerst. Het is opvallend dat zijn
bezetenheid met de zaak pas duidelijk naar voren kwam op het moment dat
de vroedschap zich tegen hem keerde. Descartes was er echter de man niet
naar om vermeend onrecht onbeantwoord te laten. Net als Voetius wilde hij
het laatste woord hebben. Daarom presenteert hij zijn stilzwijgen ook als
een tactische terugtocht, om anderen de ruimte te geven elkaar in de haren
te vliegen.
 Voor het eerst sinds zijn aanvaring met Voetius maakte Descartes een
juiste inschatting van de situatie. Pamfletten en tegen-pamfletten volgden
elkaar in hoog tempo op. Maresius maakte dankbaar gebruik van Schoocks
bekentenis en de hem ter hand gestelde documenten. Getergd door een
nieuw, voetiaans pamflet over de Bossche Broederschap en door de beschuldiging dat hij in het geding tussen Descartes en Schoock partijdig zou hebben gehandeld, publiceerde hij een strijdschrift waarin hij enkele passages
uit de brieven van Voetius aan Schoock citeerde.79 Voetius antwoordde niet
zelf maar zijn oudste zoon Paul Voet sprong voor de eer van zijn vader op de
bres. In zijn boek dat begin 1646 verscheen, haalde hij enige citaten aan uit
de correspondentie van Schoock aan Voetius om te bewijzen dat Maresius
Schoock weldegelijk had opgestookt.80
Maresius reageerde met de publikatie van officiële akten van de Groningse senaat inzake de kwestie Schoock en een korte uiteenzetting van
Schoock zelf.81 Hierin onthult Schoock de feitelijke gang van zaken aan de
hand van een groot aantal brieffragmenten van Voetius en Waterlaet. Uit
dit materiaal spreekt een voortdurende bemoeienis van Voetius c.s. met
Schoocks doen en laten vanaf het moment waarop hij verzocht werd tegen
Descartes de pen op te nemen tot zijn bekentenis in Groningen. Met betrekking tot Voetius’ poging in Groningen een proces tegen Descartes te
beginnen, lezen we dat Schoock door Voetius verzocht was Descartes persoonlijk in Groningen te laten verschijnen om de ganse provincie in rep en
79 Ultima patientia tandem expugnata (Groningen 1645). Het voetiaanse pamflet Kort

ende oprecht verhael werd op verzoek van de Staten door de Utrechtse Vroedschap
verboden en in beslag genomen, waaruit mag blijken dat de vroedschap haar geschillen
met de geëligeerden niet op de spits wilde drijven (Duker, III, bijlage XLIV).
 80 Pietas in parentem, contra Vltimam impotentiam Samuelis Maresii (Utrecht 1646).
81 Bonæ fidei sacrum (Groningen 1646). De Brevis deductio van Schoock betreft een
inkorting van een Nederlandstalig manuscript dat Schoock Maresius al eerder ter hand
had gesteld. In deze vroegere versie is Schoock op tal van punten explicieter dan in de
Brevis deductio; zo treft men er de naam aan van Johan Godschalk van Schuurman,
een voetiaan, die enige bladzijden uit Descartes’ Discours vertaalde ten behoeve van
Schoocks arbeid aan de Admiranda methodus. Zie ook p. 31, noot 95.
26

Inleiding

roer te stellen. En, indien dat zou lukken, ‘off ick [Voetius] dan hem soude
verder konnen brengen tot gijselinge (gelijck men hier tot Wtrecht gewoon
is te doen) ende so mijn rechten vervolgen: dewijle ick presupponere, dat
in desen casu geen gelt-borge mach gestelt worden’.82 Voorts blijkt uit de
brieven dat de Utrechtse hoogleraar Schoock tot tweemaal toe heeft aangezet tot het afleggen van een valse verklaring. De eerste keer in Utrecht met
behulp van Waterlaet en Dematius, en een tweede keer, tevergeefs, nadat
bekend was geworden dat Schoock in Groningen gehoord zou worden. Zo
schreef Voetius op 21 januari 1645 aan Schoock: ‘Dit is om kort te seggen mijn begeeren, dat ghij verklaert dat ghij het wt U eijgen raedt voor
genomen heeft [om tegen Descartes te schrijven], ende dat ghij dat werck
soo wel de materie als de forme, methode ende stijl van schryven begonnen ende volmaeckt heeft, ende dat ik U geen brieven of papieren en hebbe
verschaft noch gesonden.’83 Paul Voet sloeg begin juni terug.84 Uitgaande
van Schoocks verklaring in Utrecht en de brieven aan zijn vader beargumenteerde hij dat het in Groningen gevoerde proces onwettig en ongeldig was.
 Maresius, die door Descartes zou zijn omgekocht, noemde hij een ‘bedrijver
en patroon van kwade zaken’.85
Bij elke publikatie steeg het gehalte aan beledigingen en grove beschuldigingen. Maresius gaf zijn nieuwe pamflet de sensationele titel De abortieve
tong door Voetius uitgegraven mee.86 Tijdens zijn predikantschap in Den
Bosch had Maresius een vrouw in haar gezicht geslagen en drie maanden
later kreeg deze vrouw een miskraam. Het gerucht dat er verband bestond
tussen de beide gebeurtenissen werd grondig onderzocht maar het bleek
dat de vrucht slechts twee maanden oud was geweest, zodat Maresius werd
verschoond van de beschulding van moord. Met een kwaadaardig genoegen kwam Paul Voet in zijn laatste boek uitgebreid op de zaak terug en
maakte Maresius opnieuw voor moordenaar uit. Als antwoord diste Maresius een nog mooier verhaal op: de vrouw zou op aanraden van Voetius na
de begrafenis in de tuin de tong van de foetus hebben opgegraven opdat
het tezijnertijd de naam van zijn moordenaar zou onthullen. Op zijn beurt
ried Paul Voet de Groningse hoogleraar aan zijn seksuele perversiteiten in
te tomen.87
82 Bonæ fidei sacrum, p. 35.
83 Verantwoordingh, f. 31r◦; Bonæ fidei sacrum, p. 36.
84 Tribunal iniquum (Utrecht 1646). Voet droeg het boek op aan de hoogleraren van

alle universiteiten en Illustre scholen behalve die van Amsterdam, ’s-Hertogenbosch
en Groningen.
85 Tribunal iniquum, p. 137. Geciteerd naar D. Nauta, Samuel Maresius, p. 252.
86 Lingua abortiva a D. Gisberto Voetio . . . refossa (Groningen 1646).
87 Causæ desertæ brevis delineatio (Utrecht 1646).
 Verantwoordingh

27

Het spreekt voor zich dat Descartes in deze pennestrijd niet gespaard
bleef. In elk boek van Paul Voet kreeg hij een veeg uit de pan. De correspondentie tussen Voetius en Schoock bevestigde zijn gelijk, maar zijn hoop
dat die onthullingen het voor hem overbodig zouden maken de pen weer
op te nemen kwam niet uit.88 De Utrechtse Vroedschap trok haar handen
niet van Voetius af en legde zijn zoon geen strobreed in de weg, ondanks
het verbod op iedere publikatie pro of contra Descartes. Aan de zijlijn
verbeet Descartes zich om niet opnieuw aan de vroedschap genoegdoening
en maatregelen tegen Voetius te eisen. Maar hij wachtte op de uitspraak
van een rechtszaak die zich al die tijd in Utrecht afspeelde.
Voetius en zijn collega Dematius hadden niet geaarzeld na Schoocks
knieval in 1645 voor de senaat van de universiteit van Groningen op hun
beurt een proces tegen Schoock aan te spannen wegens meineed en smaad.
Op 6 augustus werd Schoock na het bijwonen van de zondagse dienst voor
zijn schoonouderlijk huis in Utrecht door de schout gearresteerd en voor
twee dagen vastgezet in de stadsgevangenis. Dit was het begin van een
moeizaam en langdurig proces waarvan het precieze verloop nooit duidelijk
zal worden omdat het grootste gedeelte van de rechtsstukken verdwenen
is.89 Maar zoveel is duidelijk dat geen detail van de affaire onbesproken
bleef. Alleen al gedurende vijf zittingen in april 1646 werd Schoock op meer
dan 140 punten aan de tand gevoeld.
 De complexiteit van de affaire is niet de enige reden geweest dat de
rechtsgang traag verliep. Schoock moest voor het proces telkens vanuit Groningen overkomen (een reis van anderhalve dag) en soms kwam hij gewoon
niet opdagen. Daarnaast onthulden beide partijen voortdurend nieuwe gegevens. Voetius bracht de boeken van zijn zoon in als bewijsmateriaal hetgeen
Schoock ertoe bewoog ook een verdedigingsschrift op te stellen.90 Hij probeerde een helder verslag te geven van de totstandkoming van de Admiranda
methodus.91 Volgens Schoock was er oorspronkelijk sprake van twee verschillende boeken; onafhankelijk van Voetius was hij reeds begonnen de filosofie
van Descartes te onderzoeken in een serie disputaties over scepticisme. Pas
daarna werd hem opgedragen de pen voor de Utrechtse hoogleraar op te
nemen. Op 17 juli 1642 was Schoock uitgenodigd voor een zeer uitgebreide
88 Descartes aan (Van Haestrecht), (oktober) 1645, AT IV 230. Zie p. 37.
89 Volgens Duker, III, p. LXIII. Van de resterende stukken heeft Duker extrakten gepubli-

ceerd in Duker, III, bijlage XXXII en in ‘Gisbertus Voetius. Toevoegsels’, Ned. Archief
voor kerkgeschiedenis, XII (1915), p. 158–201. Het overige materiaal in het gemeentearchief Utrecht bleek niet raadpleegbaar vanwege de slechte staat waarin het archief
van de schepenbank (jaren 1645–1649) zich bevindt.
90 Necessaria et modesta defensio (Groningen 1646).
91 Necessaria et modesta defensio, p. 26 e.v.
 28

Inleiding

gastmaaltijd ten huize van Voetius die ter ere van hem werd gehouden. Tijdens de maaltijd kwam het gesprek op de Brief aan Dinet waarin Descartes
Voetius zwart maakte. Voetius en de overige gasten droegen nu Schoock
op tegen Descartes te schrijven en tegelijkertijd Voetius’ persoon te verdedigen. Alras kwam er een schematische opzet van het door Schoock te
vervaardigen geschrift boven tafel waarin allerhande aanwijzingen stonden
hoe tegen Descartes’ scepticisme en atheı̈sme te werk te gaan. In de dagen
die volgden werd Schoock herhaaldelijk door Van den Waterlaet opgezocht
die hem van nieuwe aanwijzingen voorzag benevens collegedictaten van de
cartesiaanse filosofie en wetenswaardigheden over de persoon van Descartes.
Ook kreeg hij bezoek van Johan Godschalk van Schuurman (1605–1664), de
broer van Anna Maria van Schuurman (1607–1678), die hem meedeelde wat
hij uit Descartes’ eigen mond vernomen had over het gezag van de Heilige
Schrift en die Schoock een Nederlandse vertaling leverde van het Discours
(Schoock was de Franse taal niet machtig).92 Voetius zond hem enige boeken die hij in zijn strijd tegen Descartes diende te betrekken, waaronder
enkele kabbalistische werken, om Descartes’ algebra belachelijk te maken.
Ten slotte werden de stukken die Schoock in Utrecht schreef door Voetius
grondig nagekeken en moest Schoock al zijn opmerkingen verwerken.
Schoock had weinig direct bewijs van dit alles (en ook geen getuigen)
maar hij beschikte wel over de brieven van Voetius, Dematius en Van den
Waterlaet, die zijn versie van de affaire bevestigden en ook indirect bewijs
bevatten van de gebeurtenissen in Utrecht voordat hij naar Groningen vertrok. In de hoop dat men de beschuldigingen tegen hem zou intrekken,
schermde Schoock voortdurend met de mogelijkheid dat hij de originele
brieven aan de schepenbank zou overhandigen.
 Een wederzijds dreigement dat men elkanders geheimen zou openbaren, zou de partijen volgens Descartes eind 1646 weer aaneen hebben geklonken.93 Descartes volgde het proces uiteraard met grote interesse; als
Schoock won kon hij die troef uitspelen tegen de vroedschap. In eerste
instantie verkreeg hij zijn informatie over het proces van de zwager van
Huygens, David le Leu de Wilhem, maar omdat dit contact via Den Haag
92 De naam van Jonkheer van Schuurman wordt in de Necessaria et modesta defensio niet

onthuld. Voor de identificatie, zie p. 25, noot 81. Anna Maria van Schuurman bezocht
Descartes toen hij zich begin 1635 in Utrecht vestigde. De kortdurende vriendschap
die ontstond eindigde toen de wijsgeer haar lezend in een Hebreeuwse bijbel aantrof.
Zijn opmerking dat zij haar tijd wel nuttiger kon besteden omdat er niets in de bijbel
stond wat helder en welonderscheiden begrepen kon worden, deed haar in grote woede
ontsteken en ze verbrak de vriendschap. In haar dagboek dankte ze God dat Hij deze
goddeloze man uit haar hart verwijderd had. Volgens Descartes had Voetius deze
getalenteerde vrouw verpest met zijn theologische beuzelarijen (AT III 231).
93 Verantwoordingh, ff. 30r◦ en 35v◦; AT VIIIB 246 en 255.
 Verantwoordingh

29

liep, wendde Descartes zich in april 1646 rechtstreeks tot de advocaat van
Schoock. ‘Mijn Heer’, zo schrijft hij de advocaat, ‘omdat u een zaak onder
handen hebt waarin mijn naam vaak genoemd wordt en waarin zich voor
mij belangwekkende dingen kunnen voordoen, verzoek ik u goed te keuren
dat ik me tot u richt om de voortgang en de bijzonderheden van het proces
te vernemen.’94 Het lijkt waarschijnlijk dat de advocaat Descartes’ verzoek
inwilligde want Descartes was op de hoogte van het feit dat het proces eind
1646 tot stilstand was gekomen. Toen het proces na enige maanden niet
opnieuw werd hervat, raakte Descartes ervan overtuigd dat de rechtsgang
definitief was gestaakt.
Vastbesloten om tot het uiterste te gaan voor zijn eerherstel zette Descartes zich in het voorjaar van 1647 opnieuw aan het schrijven. Hij wilde,
alvorens een reis naar Frankrijk te maken, zijn klachten wederom aan de
Utrechtse Vroedschap voorleggen. Deze inspanning resulteerde in een lange
brief, de Lettre Apologétique, waarin hij de lasteringen en valse beschuldigingen van zijn tegenstanders zorgvuldig uiteenzet. Zelf speelt Descartes
de vermoorde onschuld: hij kan maar niet begrijpen dat er zoveel ophef is
gemaakt rond zijn Brief aan Dinet en de Brief aan Voetius. Het zou nooit
zijn bedoeling zijn geweest Voetius of de vroedschap te beledigen, hij had
enkel op bescheiden wijze de waarheid aan het licht willen brengen. Bovendien was Voetius begonnen! Voetius had hem, Descartes, zonder enige
aanleiding een godsloochenaar genoemd. De edele vroedschap begreep toch
wel dat hij die beschuldiging niet onbeantwoord mocht laten?
Toch probeert Descartes geen zoete broodjes te bakken; in de Verantwoordingh worden kleurrijke hatelijkheden afgewisseld met spot en satire.
 ‘Is het niet eene wonderlicke saecke,’ zo vraagt Descartes als hij komt te
spreken over de manier waarop Schoock opgedragen werd tegen hem te
schrijven, ‘dat dit welck soo openbaerlick op maeltijtden is geschiet, ende
in het bywesen van verscheyden persoonen die sorge behoorden te dragen
voor hare conscientie ende voor haere eere; want ick kan niet gelooven dat
alle menschen die met Voetius omgaen hem gelijck worden (ff. 39v◦ –40r◦).’
En wanneer hij de vroedschap verhaald heeft over Dematius’ aandringen bij
Schoock om een valse getuigenis, trekt Descartes twee opmerkelijke vergelij94 17 april, AT IV 389. Tot nog toe was het volstrekt onduidelijk wie deze advocaat

geweest kon zijn, maar in Dukers ‘Gisbertus Voetius. Toevoegsels’, p. 198, vinden we
Rossum als de naam van de advocaat van Schoock. In zijn brief herinnert Descartes de man aan de vriendschap die hij met zijn onlangs overleden zoon onderhield,
een getalenteerd wiskundige. Een uit Utrecht afkomstige Bernardus Rossum werd in
1644 ingeschreven als student aan de universiteit van Utrecht. Het spoor loopt hier
vooralsnog dood. Een rondgang langs de Utrechtse doop, trouw en begrafenisboeken
leverde geen gegevens op voor een definitieve identificatie.
 30

Inleiding

kingen: ‘Maer ick bekenne geeren dat ick niet en kan bedencken waeromer
Voetius selfs niet en ging, ten sij mischien om dat hij alsoo wel hier, als
daer hij Schoock tegen mij heeft doen schryven, den aep wilde na volgen
die de karstanien met den poot des wintshonts wt het vier trock. [. . . ] Of
wel het moste sijn, soude men dese kuische Susanna konnen onteeren, soo
moste men alle de doortrapheeden ende listen van twee oude mannen van
ansien hebben, Voetius ende Dematius . . . ’ (ff. 41r◦ –v◦ ). Een meesterlijke
ingeving om de verleiding van Schoock voor te stellen als de ontering van
de kuise Susanna maar ook zeer gewaagd. De vergelijking is immers afkomstig uit de Bijbel en bovendien portretteert Descartes de beide predikanten
en hoogleraren Godgeleerdheid, Voetius en Dematius, hier als twee geile en
leugenachtige ouderlingen.
 Hoewel Descartes de meeste aandacht besteedt aan de ontmaskering
van Voetius en de zijnen, verliest hij zijn eigenlijke doelwit, de vroedschap,
geen moment uit het oog. Voortdurend wordt de vroedschap herinnerd
aan haar onrechtvaardige houding jegens de Fransman. Descartes brengt
de onthullingen van Schoock onder de aandacht om te bewijzen dat hij het
gelijk aan zijn kant heeft. Daarom vraagt hij de vroede mannen van Utrecht
om genoegdoening, ‘ende indien ick die niet en kan verkrijgen, dat mij ten
minsten vergundt wert het geen men gemeenlick de alder crimineelste niet
en weigert, te weten mij een afschrift te geven van de sententie welcke men
secht dat tegen mij wtgesproocken is, ende met een mij te laten weten wie die
rechters geweest zijn, waer op sij sich hebben gefondert, waer mede ick ben
beswaert geweest, ende wat bewijs sij gehadt hebben om mij te veroordelen
(f. 46v◦ ).’
De ‘sententie’ waar Descartes over spreekt is de veroordeling van 13
september 1643 waarin zijn geschriften tegen Voetius als laster werden gebrandmerkt. Deze veroordeling is nooit officieel gepubliceerd, zodat Descartes geen ongelijk heeft als hij beweert dat hij het alleen van horen zeggen
heeft dat hij veroordeeld is. Het werd enkel gepubliceerd in Aengevangen procedueren van Paul Voet, een pamflet waarvan de vroedschap zelf
de herdruk verbood. Descartes laat voorkomen alsof hij nog steeds in het
ongewisse is of de vroedschap zich werkelijk tegen hem heeft uitgesproken:
‘Volgens dese beschrivinge dan, mijne Heeren, van Uwe sententie (waerin
ick nochtans den jongen Voetius niet en wil gelooven ten sij ghijer mij toe
dwinckd) (f. 22v◦ ).’ Descartes staat natuurlijk volkomen in zijn recht de
vroedschap te vragen om een formele bevestiging indien hij daadwerkelijk
veroordeeld is. Maar er is nog een andere reden voor Descartes’ voorgewende
onzekerheid. Hij wil hoe dan ook een reactie van de vroedschap: ofwel verlenen zij hem eerherstel, ofwel bevestigen zij hun veroordeling. Koste wat

Verantwoordingh

31

kost wilde Descartes voorkomen dat zijn zaak in de doofpot zou verdwijnen
en om de vroedschap wat extra op te porren, schermde hij met de mogelijkheid deze brief te publiceren, ‘op dat niemant inde toecomende euwen
haere logenen [van Voetius c.s.] hoorende mij nadeelich sij (f. 43r◦).’
Descartes had zijn apologie eind mei 1647 gereed maar op het laatste
moment vernam hij dat er zich, tegen zijn verwachting in, in het proces
tussen Voetius/Dematius en Schoock een nieuwe ontwikkeling had voorgedaan.  Bij zijn terugkomst in september bemerkte Descartes dat er nog steeds
geen schot in de zaak zat maar vooralsnog bekommerde hij zich daar weinig
om daar een dringender kwestie zijn aandacht opeiste. Sinds zijn eerste
kennismaking met Regius had Descartes zich steeds verzet tegen Regius’
behoefte zijn ideeën te publiceren. Enerzijds omdat Descartes niet wilde
dat ook maar het kleinste deel van zijn filosofie geopenbaard werd voordat
hij dat zelf zou doen, anderzijds omdat Descartes bemerkte dat Regius
nauwelijks belangstelling toonde voor zijn methode en zijn metafysica. In
1645 probeerde Regius de bezwaren van Descartes weg te nemen door de
tekst van zijn boek over de grondslagen van de fysica eerst aan hem voor
te leggen. Descartes’ kritiek was vernietigend: ‘Waarom is het nodig dat
jij je in jouw geschriften mengt in zaken die de metafysica of theologie
aangaan, terwijl jij die niet kunt aanroeren zonder dat je voortdurend aan
alle kanten vergissingen begaat?’96 Hoewel Descartes hem met klem verzocht
van publikatie af te zien, verscheen Regius’ Fundamenta physices ten slotte
95 Een klein aantal documenten van deze transactie bevindt zich in het gemeentearchief

van Utrecht. Ze zijn aan het begin van deze eeuw door de toenmalige archivaris S. Muller verworven (S. Muller, Supplement op den catalogus van de bibliotheek over Utrecht,
nr. 523). In zijn gezaghebbende biografie van Voetius maakt Duker geen melding van
de documenten in kwestie. Op ieder document wordt vermeld dat ze vergeleken zijn
met het handschrift van Voetius ‘volgens Informatie vanden Ven meij 1647’, waaruit
we mogen afleiden dat ze kort voor die datum door Schoock zijn overhandigd. Het
dossier bevat drie brieven van Voetius aan Schoock (waaronder de beruchte brief van
21 januari 1645), één opmerkelijke brief van Paul Voet aan Schoock en een ‘Corte Memorie’ van Schoock, waarvan de Brevis deductio van Schoock in Bonæ fidei sacrum
een bewerking is. Dit laatste geschrift is voorzien van aantekeningen in de marge
van Voetius zelf. Alle documenten zijn autografen. Publikatie van het dossier is in
voorbereiding.
 96 Descartes aan Regius, juli 1645, AT IV 250.
32

Inleiding

in september 1646, zij het dat enige passages waar Descartes bezwaar tegen
maakte achterwege waren gelaten.97 Ondanks deze tegemoetkoming toonde
Descartes zich zeer verbolgen. Hij vreesde dat men Regius’ opvattingen voor
de zijne zou aannemen en daarnaast kon hij waarschijnlijk niet verdragen
dat Regius uitgaande van de cartesiaanse filosofie zijn eigen weg insloeg.
Door af te wijken van zı́́n inzichten was ook Regius voor Descartes een
tegenstander geworden. In het voorwoord van de Franse vertaling van de
Principia die in de zomer van 1647 verscheen, pakte Descartes Regius op
zijn inmiddels bekende ongenuanceerde manier aan; hij distantieerde zich
nadrukkelijk van het boek en beschuldigde Regius volkomen ten onrechte
van plagiaat.
Regius reageerde begin oktober 1647 met een plakkaat waarop hij zijn
theorie over de menselijke geest stellingsgewijs uiteenzette.98 Hieronder bevonden zich de stellingen waartegen Descartes eerder bezwaar maakte. Descartes voelde zich genoodzaakt zich tegen deze ‘aanval’ te verweren. Hij
schreef een nauwgezet antwoord, ‘Opmerkingen over een zeker plakkaat’,
waarin hij zijn vroegere vriend en strijdmakker tegen Voetius tot in de
kleinste details de les las en voor schut zette.99 Het verscheen in de eerste
dagen van het jaar 1648.
 Descartes’ antwoord verscheen min of meer gelijktijdig met een omvangrijk werk van Voetius.100 In het voorwoord ervan gaat de Utrechtse hoogleraar in op zijn strijd met de Franse filosoof en zijn proces tegen Schoock. Hij
werpt Descartes meer dan veertig vragen voor de voeten die hij moet beantwoorden zodat zijn positie voor een ieder zonneklaar wordt. Een gedeelte
van de vragen is duidelijk gericht aan Regius die dagelijks onder Voetius’
ogen cartesiaanse filosofie doceerde. Zo blijkt de zojuist beschreven vrees
van Descartes niet geheel ongegrond te zijn. Het merendeel van de vragen
is echter gericht aan Descartes zelf. Gelooft Descartes dat de aarde om de
zon beweegt? Hebben dieren een ziel? Acht Descartes het geoorloofd te
twijfelen aan het bestaan van God? Enzovoorts. Het boek zelf bestaat uit
een selectie van de talrijke disputaties die de voorgaande jaren onder Voetius zijn gehouden. Uiteraard is de disputatie De atheismo erin opgenomen.
Voetius herschreef de teksten en doorspekte ze met ondubbelzinnige verwijzingen naar Descartes. Ongetwijfeld wordt Descartes bedoeld als Voetius
97 Voor een uitvoeriger geschiedenis van de Fundamenta physices, zie Th. Verbeek,

‘Regius’s Fundamenta Physices’, Journal of the History of Ideas, 55 (1994), p. 533–
551.
98 Regius, Explicatio mentis humanæ.
99 Notæ in programma quoddam (Amsterdam 1648). Cf. Th. Verbeek, ‘Le contexte
historique des Notæ in programma quoddam’, in Descartes et Regius, p. 1–33.
100 G. Voetius, Disputationes theologicæ selectæ, vol. I, Utrecht 1648.
 Verantwoordingh

33

spreekt over hen ‘die bezoedeld als ze zijn met de vooroordelen van het
nieuwe Loyolitische scepticisme met betrekking tot het gezag van de Heilige Schrift, het ijdele menselijke gemoed universele twijfel aanpraten over
alle principes en waarheden, opdat het als een ‘tabula rasa’ voor zichzelf
volstrekt nieuwe kennis opnieuw gaat zoeken.’101
Deze nieuwe uitdaging bracht Descartes ertoe zijn Lettre Apologétique,
die hij sinds de zomer van 1647 had achtergehouden in de vruchteloze hoop
op ontwikkelingen in de rechtszaak tussen Voetius en Schoock, eindelijk naar
de stedelijke regering van Utrecht op te sturen. Maar niet voordat hij ook
een Nederlandse vertaling ervan had laten maken: de Verantwoordingh van
Renatus Descartes. De enige expliciete verwijzing in de correspondentie van
Descartes naar de Lettre Apologétique treffen we aan in een brief aan zijn
vriend Pollot: ‘Voor wat betreft mijn affaire in Utrecht, ik ben vastbesloten het “factum” dat u hebt gezien naar de Magistraat te sturen, met een
kort briefje dat ik eraan toe zal voegen om hen op de hoogte te stellen van
mijn vertrek, en om hen te laten zien dat ik niet wil vertrekken zonder hen
vaarwel te zeggen.’102 Uit het vervolg maken we op dat Descartes zich zo
weinig om een antwoord van de vroedschap bekommerde, dat hij niet meer
de moeite nam iemand in Utrecht te verzoeken een goed woordje voor hem
te doen. Het is maar de vraag of Descartes nog iemand daartoe bereid zou
hebben gevonden. De breuk met Regius en zijn kring was compleet; hij
nam het Van der Hoolck kwalijk dat hij zijn zaak in de doofpot deed belanden en de spaarzame vrienden die hij nog in het Stichtse bezat, hadden
geen enkele invloed op de stedelijke regering. Behalve Peter van Leeuwen,
die eertijds zijn Brief aan Voetius bij de vroedschap had aangeboden en
nog steeds schepen was. Het lijkt erop alsof ook deze vriendschapsband in
de laatste vijf jaar bekoeld was. Het kan Descartes niet ontgaan zijn dat
Van Leeuwen lid was geweest van de onderzoekscommissie die de vroedschap in 1643 adviseerde zowel de Brief aan Dinet en de Brief aan Voetius
als smaadschriften te veroordelen, hoewel Descartes in zijn laatste schrijven
aan de vroedschap beweerde de namen van de leden niet te kennen. 