Collectiebeschrijving XS4ALL-homepages
Webdirectories en de geschiedenis van het web
Webdirectories zijn fantastische bronnen voor het onderzoek naar de omvang en inhoud van
het vroege Nederlandse web. Ze geven een tijdsbeeld en momentopname van het web door
de ogen van diegenen die toen actief waren op Internet. Zo bevatten oude webdirectories veel
verwijzingen naar de precieze aantallen van XS4ALL-homepages op een bepaald moment en
een korte beschrijving van de inhoud. 60 Op 29 november 1996 werd bijvoorbeeld gevierd dat
de duizendste homepage was geregistreerd. 61

https://web.archive.org/web/19961228090139/http://www.xs4all.nl/~jburen/subindex.htm
Bijvoorbeeld oudere versies van NL-Menu (vanaf 1992): http://www.nl-menu.nl/ en de Dutch Home
Page, de tiende website van Nederland: http://dhp.overmeer.net/ (versie 19 augustus 1998)
61
https://web.archive.org/web/19961219074330/http://www.xs4all.nl:80/homepages/indexbysubject/
59
60

33

Ook werd in een grafiek uit datzelfde jaar getoond hoeveel homepages bij XS4ALL en bij
andere providers waren geregistreerd sinds 15 mei 1995. 62 Het is niet duidelijk of deze datum
ook het begin van het publiceren van homepages bij XS4ALL aanduidt of dat vanaf die datum
meer bekendheid is gegeven aan de mogelijkheid om een homepage te publiceren.
62

https://web.archive.org/web/19961223103311/http://www.xs4all.nl:80/homepages/indexbysubject/regi
st.gif
34

Na die duizendste homepage ging het hard. Op 19 december 1996 waren er bijvoorbeeld 4.369
homepages online. 63 Dat aantal was op 10 februari 1998 al toegenomen tot 9.766. 64 Ook zijn
de dagelijkse updates van nieuwe homepages bewaard gebleven. 65 Het zou interessant zijn
om in de toekomst de data van deze updates systematisch te verzamelen en visualiseren om
de historische ontwikkeling van het XS4ALL-web in kaart te brengen.
De versie van de vroegste web directory van Nederland, Dutch Home Page, van 19 augustus
1998 bevat niet minder dan 692 links naar XS4ALL-homepages op een totaal van 15.358 sites.
 Schermafdruk van broncode pagina ‘Amsterdam’ – ‘cultuur’ op de Dutch Home Page met
links naar XS4ALL-homepages uit 13 augustus 1998 66
Voor een wetenschappelijke reconstructie van de groei en ontwikkeling van het corpus van
XS4ALL-homepages is een systematisch onderzoek van dergelijke directories in de toekomst
aan te bevelen. Daarnaast is een web directory ook een boeiende momentopname van wat
ooit online is geweest. Zo bevat de Dutch Home Page-pagina met erotiek vier erotische
XS4ALL-homepages die geen van allen meer online zijn. 67 Door de lijst van homepages op de
site van XS4ALL te vergelijken met de XS4ALL-links op webdirectories is bovendien ook wat
te zeggen over het toenmalige kennelijke actuele belang van die sites dat daaraan werd
gehecht. Dat een site uiteindelijk in een door een mens samengestelde web directory is beland,

https://web.archive.org/web/19961219074308/http://www.xs4all.nl:80/homepages/all.html
https://web.archive.org/web/19980210114759/http://www.xs4all.nl/homepages/
65
https://web.archive.org/web/19980210123043/http://www.xs4all.nl/homepages/new.html
66
http://dhp.overmeer.net/nl/Geografisch/Stad/amsterdam/Cultuur.html
67
http://dhp.overmeer.net/nl/Thematisch/Winkelen/Erotiek/
63
64

35

zegt namelijk iets over het gewicht van die site in een bepaalde periode door de ogen van de
samensteller.
XS4ALL-homepages in andere webarchieven
Het lag buiten de scope van deze verkenning om XS4ALL-homepages in andere webarchieven
in Nederland of in het buitenland op te sporen. Dit is een taak voor de toekomstige
onderzoekers. Een voorbeeld van een webcollectie met XS4ALL-homepages is het UK Web
Archive. 68
XS4ALL-homepages als Google-zoekresultaat
Ook relatief eenvoudige Google-zoekacties leverden opmerkelijk genoeg een schat aan
onbekende en soms stokoude homepages op. Het webarchiveringsteam heeft vergelijkbare
zoekacties ook uitgevoerd toen de Euronet-homepages moesten worden opgespoord.
 Een aantal voorbeelden:
site:*.home.xs4all.nl AND vuurwerkramp
site:*.home.xs4all.nl AND Netscape AND Mosaic
site:*.home.xs4all.nl/ AND "Deze pagina is voor het laatst gewijzigd op"
site:*.home.xs4all.nl/ AND “YK2”
site:*.home.xs4all.nl/ AND irc
site:*.home.xs4all.nl/ AND ICQ
site:*.home.xs4all.nl/ AND "digitale stad"
site:*.home.xs4all.nl/ AND "Bulletin Board"

XS4ALL-homepages en het publiek
Tot slot hebben tientallen Internetpioniers van toen het adres van hun homepage ingestuurd,
informatie gegeven of zelfs oude bestanden met lijstjes homepages gestuurd na een oproep

UK Web Archive:
https://www.webarchive.org.uk/en/ukwa/search?view_filter=vool&content_type=Web+Page&from_dat
e=&to_date=&modal_filter_domains_vals=&modal_filter_suffix_vals=nl%2Cbe&modal_filter_documen
ttypes_vals=Web+Page&modal_filter_collections_vals=&filter_source=2&filter_array_x=&filter_array_
x_item=&search_location=full_text&text=xs4all&view_sort=relevant&view_count=50
68

36

op de site van de KB 69, social media en het verschijnen van een aantal artikelen in onder meer
de Volkskrant, RTL Nieuws en RTLZ. 70

XS4ALL-homepages WEL in Internet Archief, maar NIET te zien in de Wayback machine
Het is belangrijk voor toekomstige onderzoekers om te beseffen dat XS4ALL-homepages ook
in ‘dark archives’ van verschillende webarchieven kunnen zitten als bijvangst bij de archivering
van een andere site. De sites zijn dan wel gearchiveerd en bewaard, maar worden om
copyright redenen of andere juridische redenen niet getoond.
Zo is bekend dat zeker één XS4ALLhomepage wel is gearchiveerd door het Internet Archive,
maar om onbekende reden niet is te raadplegen in de Wayback Machine. Dit is de homepage
van Frank Tiggelaar, een internationaal bekende internetpionier.
 https://www.kb.nl/nieuws/2019/bedreigd-born-digital-erfgoed-bij-provider-xs4all
https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/xs4all-idealen-gaan-verder-als-freedom-Internetmaar-stokoude-webpagina-s-dreigen-te-verdwijnen~b8dea8bf/
https://www.rtlnieuws.nl/tech/artikel/4917901/kees-wil-oude-xs4all-sites-redden-van-deondergang?redirect_from=bright
https://www.rtlz.nl/tech/artikel/4917901/kees-wil-oude-xs4all-sites-redden-van-de-ondergang
69
70

37

De reden dat deze homepage de moeite van het bespreken waard is, komt vanwege de rol die
deze site speelde in de oorlogen in Joegoslavië. Deze homepage bevatte de ‘Croatian and
Bosnian Informations Page’ volgens informatie uit een nieuwsgroep. 71

71

https://groups.google.com/g/misc.news.bosnia/c/m6xJMscr4k8/m/3cFKWuzFFV8J
38

Daarnaast zorgde deze Nederlandse homepage voor de uitzending via internet van het
onafhankelijke radiostation Radio B-92 in Belgrado. 72

Ook bevatte deze homepage maar liefst 130 MB aan informatie over Kroatië en Bosnië in maar
liefst zeven talen:

72

https://en.wikipedia.org/wiki/B92

39

In een CNN artikel uit 1998 wordt beschreven wat de rol van deze homepage (en provider
XS4ALL!) is geweest in de geschiedenis van Joegoslavië. 73 Vanaf mei 1995 heeft Frank
Tiggelaar ‘Domovina Net’, een nieuws- en informatiesite over de Balkan bijgehouden vanuit
Nederland met een groep van vrijwilligers. 74 De serverruimte voor deze site werd geschonken
door XS4ALL. 75

http://edition.cnn.com/TECH/computing/9807/02/balkans.idg/index.html
Het is mogelijk dat dit een spiegel was of archief van deze site:
https://web.archive.org/web/19991014032747/http://www.vu.nl/%7Efrankti/archive/1997/nederlands.ht
ml
75
https://jfjustice.net/citizens-petition-to-save-an-internet-provider-once-crucial-for-internationalcriminal-justice/ Zie ook: https://web.archive.org/web/19981203131616/http://www.xs4all.nl/opennet/
73
74

40

Screenshot van Dominova 76
Ter besluit wordt verschillende keren in boeken over de geschiedenis van de oorlogen in
Joegoslavië en de etnische zuiveringen verwezen naar deze site. 77 Kennelijk bevatte deze
homepage belangrijke informatie. Juist omdat deze site niet bewaard is gebleven in andere
collecties van die van het Internet Archive is het te hopen dat deze in de toekomst alsnog
beschikbaar komt voor wetenschappers.
Een vergelijkbaar geval is een in het verleden door het Internet Archive gearchiveerde
XS4ALL-homepage die in juni 2020 nog zichtbaar was als archiefversie in de Wayback
Machine, in dezelfde maand zeker nog een keer is gearchiveerd door het Internet Archive,
maar die in juni 2021 volledig onvindbaar in de collectie is.
 Naast homepages host XS4ALL als provider uiteraard ook veel ‘gewone’ sites. Deze op te
sporen is uiteraard niet gemakkelijk en de KB heeft ook geen extra inspanning geleverd om
die te vinden, ook al omdat de prioriteit van selectie bij homepages lag. Wel is bij toeval een
anti-McDonalds en anti-multinationalsite gevonden die al sinds 1996 door XS4ALL wordt
gehost. 78

https://archive.md/TRdJn/image
https://www.google.com/search?tbm=bks&q=http%3A%2F%2Fwww.xs4all.nl%2F%7Efrankti%2F
78
https://www.mcspotlight.org/index.shtml
76
77

41

42

4 Selectiemethodes
Waardestelling (duiden van de betekenis en die betekenis toekennen)
Het belangrijkste doel van het opbouwen van de webcollectie was het identificeren en bewaren
van zoveel mogelijk cultuurhistorisch waardevolle XS4ALL-homepages uit de periode 19932001. Het criteria ouderdom was daarom het belangrijkste in het proces van waardestelling.
De start van het samenstellen van een beredeneerde selectie van homepages was het
vaststellen van de cultuurhistorische waarde van de gevonden sites. Dit gebeurde met behulp
van een methodiek gebaseerd op de uitkomsten van het onderzoek en de gehanteerde
waarderingscriteria. Bij de aanvang van deze waardestelling waren er met verschillende
analoge en digitale methodes offline en online ongeveer 19.000 sites geïdentificeerd als
XS4ALL-homepages.
Uiteraard is niet elke site geschikt of de moeite waard om te worden opgenomen in de collectie.
Om te bepalen welke site zou worden opgenomen, is van elke homepage automatisch of met
de hand de cultuurhistorische betekenis en vermoedelijk belang vastgesteld en een beslissing
genomen of die zou moeten worden bewaard (zie ‘waardestelling’). Wel is aan alle sites
automatisch een datering toegekend en is bij sommige sites nader gekeken naar de
vermoedelijke datum van vervaardiging of publicatie. De onderbouwing van die waardestelling
is vastgelegd in de collectielijst en in deze collectiebeschrijving.
 Bij de waardestelling was het belangrijkste criterium ouderdom: hoe ouder de site, des te
groter de kans dat deze zou worden geselecteerd voor opname in de webcollectie. Veel
websites bevatten informatie die aanwijzing voor een datering geeft. Met name de oudere sites
vóór 2001 zijn voorzien van een door de maker aangebrachte datum. Ook geven
Internetpioniers trots aan dat hun homepage al dateert uit 1993 of 1994, de begintijd van
XS4ALL. Die bewering is uiteraard niet altijd te controleren. Een precieze datering is dus een
belangrijke methode binnen de selectie van homepages.
Omdat websites dynamische bronnen zijn, is het moeilijk om deze exact te dateren aan de
hand van deze handmatig aangebrachte data op de sites. Om toch een selectie te kunnen
maken van oudere sites, hebben wij met verschillende methodes geprobeerd om een relatieve
datering te kunnen hangen aan webpagina’s of aan afzonderlijke onderdelen als afbeeldingen
of bestanden. Hierbij waren we op zoek naar aanwijzingen voor een terminus ante quem (de
datum uiterlijk wanneer de site voor de laatste keer was gewijzigd) die soms in de metadata
verborgen was.
Alle homepages en gehoste data van XS4ALL online dateren zeker van na 1 mei 1993, omdat
op die datum de provider werd opengesteld voor het publiek en mensen websites konden
publiceren. 79 Deze datum is dus de terminus post quem of ondergrens voor de relatieve

79

https://hart.amsterdam/nl/page/33457/1993-toegang-voor-iedereen-xs4all-opgericht
43

datering, omdat er redelijkerwijs mag verwacht worden dat er geen homepages zijn of ander
materiaal die kunnen dateren voor die datum.
 Datering van XS4ALL-homepages met ‘gidsfossielen’
De in het vorige hoofdstuk beschreven zoekacties via Google maken gebruik van specifiek
Internetjargon om het gewenste zoekresultaat te bereiken. Dergelijk Internetjargon levert
sleutelwoorden op die als ‘gidsfossielen’ kunnen dienen om sites uit een bepaalde periode op
te sporen of juist een site te dateren als die een dergelijke term bevat. De term ‘gidsfossielen’
(Engels: index fossils, guide fossils of indicator fossils) is ontleend aan de wetenschap der
archeologie of geologie en verwijst in de digitale context naar een digitaal object in code of een
link die een indicator is voor een relatieve datering voor of na een bepaalde periode. 80
Bepaalde termen zijn specifiek voor een bepaalde periode en alleen binnen een bepaalde tijd
gebruikt. Met die woorden konden oude homepages uit die jaren worden opgespoord of
gedateerd. Een goed overzicht van dergelijk jargon is te vinden in het boek van Marianne van
den Boomen ‘Leven op het Net’ uit 2000. 81
Een prachtig voorbeeld van een digitaal geboren gidsfossiel is het voorkomen van een
NedStat-teller op een homepage: in april 2004 riepen vrijwel alle grote bloggers op tot een
nationale boycot van dit tellertje, omdat het gevaarlijke spam zou verspreiden. 82 Vrijwel alle
eigenaren van homepages en websites hebben vervolgens dat tellertje handmatig verwijderd.
Een homepage die nog een tellertje heeft, dateert daarom met een aan waarschijnlijkheid
grenzende zekerheid voor 2004 en is meestal daarna ook niet gewijzigd.
Opvallend genoeg bleken juist oude analoge papieren Internetgidsen voor gebruikers en
Internettijdschriften uit de jaren negentig een rijke goudmijn. Het enthousiasme waarmee de
eerste Internetpioniers het vroege Nederlandse web gedetailleerd in kaart hadden gebracht op
papier, evenaarde dat van onze webarchivisten van nu. Deze analoge bronnen zijn daarom de
moeite waard om in de toekomst te worden gedigitaliseerd voor webarcheologisch onderzoek.
 Vanwege de lengte van deze collectiebeschrijving zijn de analoge bronnen verder niet
behandeld.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Gidsfossiel
Marianne van den Boomen, Leven op het Net: De sociale betekenis van virtuele gemeenschappen,
Amsterdam, Instituut voor Publiek en Politiek, 2000;
https://boom.home.xs4all.nl/boek/92JARGON.htm
82
https://wiki.retecool.com/index.php?title=Nedstat ; https://ictoblog.com/2004/04/19/weblogsboycotten-nedstat/
80
81

44

Login XS4ALL via Amsterdam Museum 83
Methodes voor datering
Na de verkenning van de XS4ALL-homepages op het web en het corpus homepages dat op
die manier is verzameld, is op verschillende manieren geprobeerd om handmatig en
automatisch een datering te koppelen aan de digitaal geboren bron. Aan de hand van het
voorbeeld van de ‘Ivar’s wegwijzer in Internetland’-homepage (welwillend ter beschikking
gesteld door de maker) zullen we hieronder een aantal methodes en het resultaat laten zien. 84
‘Ivar’s Wegwijzer in Internetland’ is een homepage met een overzicht van het Internet voor
geïnteresseerde gebruikers. Op basis van het kleurgebruik op de site en de vormgeving kon
verwacht worden dat deze site oud zou kunnen zijn.
In een geëmuleerde versie (een versie van de site die door middel van emulatie wordt getoond
in een oorspronkelijke browser) ziet deze site er zo uit:

83
84

https://hart.amsterdam/nl/page/33457/1993-toegang-voor-iedereen-xs4all-opgericht
https://ijanmaat.home.xs4all.nl/wegwijzer/hndlwww.htm
45

Schermafdruk in emulator van Ivar’s Wegwijzer in Internetland 85
Methode 1. Op zoek naar de datum
De meest eenvoudige methode van datering is te kijken op de homepage naar de last-modified,
laatst aangepast of laatst gewijzigd-datum. In het geval van Ivar’s homepage is dat 21 augustus
1996. Zoals te zien is deze datum door de auteur handmatig op de site geplaatst.
Uiteraard is er aanvullend onderzoek nodig om de authenticiteit van deze datum te
controleren en de betekenis hiervan te achterhalen.
 85

https://oldweb.today/?browser=ns3-mac#https://ijanmaat.home.xs4all.nl/wegwijzer/hndlwww.htm
46

Methode 2. Broncode
Bij veel oudere homepages zoals dit exemplaar is er een datum handmatig aangebracht of
automatisch vermeld door de software waarmee de website is gebouwd in het begin van de
broncode. Deze code kan worden opgeroepen door:
view-source:https://ijanmaat.home.xs4all.nl/wegwijzer/hndlwww.htm

In het geval van Ivar’s homepage is er op deze manier geen datum te vinden. Wel zijn er in
de broncode verwijzingen te vinden naar oudere versies van de homepage, waar de tilde (~)
nog aanwezig is. http://www.xs4all.nl/~ijanmaat/home.htm De tilde verdween in 2011 uit het
webadres van de XS4ALL-homepages, vandaar dat die links zeker voor 2011 dateren.
Een voorbeeld van een homepage met een datering die verborgen zit in de broncode is een
site die online kwam op 8 september 1996, aangepast werd in 2015 en voor het laatst werd
veranderd op 28 oktober 2020 (!). 86 Sommige sites hebben in de broncode een compleet
handmatig aangebracht overzicht van elke datum waarop deze is aangevuld of veranderd,
wat uiteraard een groot geschenk is voor een toekomstige historicus.
Screenshot van de broncode van maryniak.home.xs4all.nl

86

https://maryniak.home.xs4all.nl/ Zie: view-source:https://maryniak.home.xs4all.nl/
47

Methode 3. Metadata via pagina-info.
Als we op een webpagina staan met de muis, kunnen we via een rechtermuisklik de paginainfo oproepen. In het geval van Ivar’s homepage komen we opnieuw uit op de datum: 23
oktober 1997.
Methode 4. Metadata van een afbeelding
Ook de metadata van een afbeelding op een homepage is eenvoudig te vinden. Als we op
een afbeelding gaan staan met de muis, kunnen we via een rechtermuisklik de pagina-info
oproepen. In het geval van deze afbeelding komen we opnieuw uit op de datum: 23 oktober
1997.
Schermafdruk van de afbeelding linksboven op de homepage.
 48

Screenshot van de metadata van de afbeelding
Methode 5. Metadata met Time Stamp Ripper
De Time Stamp Ripper is digitaal gereedschap dat is ontwikkeld door de Digital Methods
Initiative van de Universiteit van Amsterdam. 87 Volgens de beschrijving doet deze tool het
volgende: “Rips and displays a web page's last modification date (using the page's HTML
header). Beware of dynamically generated pages, where the date stamps will be the time of
retrieval.” 88 Ook bij het gebruik van deze methode komen we opnieuw uit op de datum 23
oktober 1997.
87
88

https://wiki.digitalmethods.net/Dmi/ToolDatabase
https://tools.digitalmethods.net/beta/timestamp/

49

Methode 6. Oral history
Een laatste methode zou kunnen zijn om de maker te vragen wanneer de verschillende delen
van de site zijn gemaakt. In dit geval is deze methode alleen toegepast om de oudste
homepage te vinden.
Methode 7. Automatische bulkdatering
Onderzoeker Johan van der Knijff van de KB-afdeling Onderzoek heeft de lijst met verzamelde
homepages in 2019 geanalyseerd met een eigen script. Dit ging op zoek naar de ‘lastmodified’ datum op de pagina’s van de sites. 89 Het was een hulpmiddel om de terminus ante
quem te bepalen, omdat bij elke verandering van een bit op de site die datum ook weer
verspringt.
 Na het uitvoeren van het script bleek dat er geen last-modified data van sites van vóór 1996
konden worden getraceerd. Waarschijnlijk is de ‘last-modified’ datum alleen aanwezig op de
sites na die datum, omdat we handmatig wel oudere sites hebben gevonden. Ook bleek dat bij
sommige al ons bekende oudere sites de last-modified datum desondanks in het heden te
liggen. Deze methode was daarom vooral geschikt om een eerste ruwe schifting aan te
brengen in de sites die misschien de moeite van het bewaren waard waren en sites die
mogelijkerwijze te jong waren. Op grond van deze uitkomst hebben we bovendien extra
inspanningen geleverd om oudere homepages of delen van sites op andere manieren op te
sporen.
De ‘last modified’ datum begon in 1997, terwijl sommige homepages toch echt ouder zijn. Dit
heeft waarschijnlijk te maken met een servermigratie in dat jaar waarbij de oorspronkelijke data
overschreven is. 90 Meer informatie is hier helaas niet over te vinden.
Van 976 sites vond Van der Knijff geen last-modified datum. Dit kwam omdat die site niet meer
bereikbaar was (404-melding), geen toegang gaf (403-melding) of een andere oorzaak had.
Uiteindelijk is de volledige lijst van verzamelde homepages op grond van dit onderzoek
gesorteerd op last-modified data. De selectie van homepages is begonnen bij de oudste sites.
89
90

https://gist.github.com/bitsgalore/9b0065ec4da700d9b8b72cbd19eda46b
Correspondentie met Erik Bos, 12 juni 2021.
50

Daarnaast is steekproefsgewijs gezocht naar vroege dateringen op de latere homepages of
daarmee verbonden pagina’s. Indien een afwijkende (meestal oudere) datum werd
aangetroffen, dan is deze vermeld in een opmerkingenveld in het Excel-bestand met URL’s.
 Histogram met ruwe datering van de homepages, gemaakt door Johan van der Knijff in 2019
Automatische inhoudsbepaling
René Voorburg van de afdeling Digitale Duurzame Toegang heeft vervolgens een script
uitgevoerd om te bepalen welke homepage offline was of geen inhoud had. Deze informatie
(melding 403 of 404) is automatisch toegevoegd aan het Excel-bestand met URL’s. Na de
combinatie van deze automatische waardestelling kwamen we er door de Google zoekacties
achter dat de homepage van de XS4ALL-site onbereikbaar kon zijn (vanwege het ontbreken
of verwijderen van het index.html bestand), maar dat in sommige gevallen juist wel de
restanten van een oudere site aanwezig waren in de boomstructuur onder het webadres. Deze
restanten konden meestal alleen met Google worden opgespoord.
51

Handmatige selectie op grond van automatische inhoudsbepaling
Op grond van het onderzoek van Van der Knijff en Voorburg hebben we bovendien de grootte
van de homepage in MB, de lengte van de gebruikersnaam en de uitkomst van beider
onderzoek in beschouwing genomen. Hoe kleiner het aantal MB, hoe waarschijnlijker het was
dat een site oud was. Daarnaast is een homepage met de URL gebruiker.home.xs4all.nl
waarschijnlijk ouder dan een site met de URL gebruiker111 of ik.gebruiker2.home.xs4all.nl.
Daarom hebben we handmatig de lijst met de namen van de homepages doorzocht, op zoek
naar aanwijzingen dat een site een vroege datering kan hebben.
Hieronder volgt een aantal belangrijke data die gebruikt zijn om de homepages te dateren en
te selecteren en die van belang kunnen zijn voor onderzoekers van de gearchiveerde sites in
de toekomst.
 Oudste homepage
De oudste homepage die ooit bij XS4ALL was gepubliceerd, is nog in kopie online op een
moderne site. Jolie van der Klis en Margot Lagendijk hebben in juni 2021 geholpen bij het
achterhalen van wat vermoedelijk (in de woorden van Lagendijk) ‘de eerste NL-gewonegebruiker-homepage’ was. Deze eerste W3 homepage van een klant van XS4ALL is
gepubliceerd door Edwin Martin met de usernaam ~ranx in juni 1994. 91 Het was een collectie
van links, wat een gebruikelijke vorm van een vroege homepages was. De maker heeft een
kopie bewaard op diens persoonlijke website. 92

http://www.xs4all.nl/~ranx Margo Lagendijk heeft op 29 december 1994 een interview bij deze
gebruiker afgenomen. Dit is gepubliceerd in het tijdschrift Wave in 1995.
92
https://bitstorm.org/edwin/dox/oldranx.html
91

52

Schermafdruk van Ranx’ Home Page geëmuleerd in NCSA Mosaic 3 browser93

93

https://oldweb.today/?browser=nm3-mac#https://bitstorm.org/edwin/dox/oldranx.html
53

Ranx’ World Home Page geëmuleerd in de Netscape Navigator 3 browser 94
Een versie uit 19 december 1996 is bewaard gebleven in het Internet Archive. 95

94
95

https://oldweb.today/?browser=ns3-mac#https://bitstorm.org/edwin/dox/oldranx.html
http://web.archive.org/web/19961219174755/http:/www.xs4all.nl/~ranx/
54

de eerste XS4ALL-gebruikershomepage (versie 1996)
Volgens Edwin Martin is de http(d) daemon (de web server software) pas actief geworden bij XS4ALL
rond het moment van zijn mailwisseling met Erik Bos, dus eind juni 1994. 96 Deze mailwisseling vond
plaats op 29 juni en is hieronder afgedrukt. Deze homepage ~ranx zou zodoende de eerste (klant-)
homepage bij XS4ALL geweest zijn.
 From erik Wed Jun 29 15:52:32 1994
Received: by xs4all.hacktic.nl id AA15175
(5.67b/IDA-1.5 for ranx); Wed, 29 Jun 1994 15:52:31 +0200

96

Correspondentie met Jolie van der Klis, 10 juni 2021. Zie ook: https://en.wikipedia.org/wiki/Httpd
55

From: Erik Bos <erik>
Message-Id: <199406291352.AA15175@xs4all.hacktic.nl>
Subject: WWW page
To: ranx (RanXerox)
Date: Wed, 29 Jun 1994 15:52:31 +0200 (MET DST)
X-Mailer: ELM [version 2.4 PL21]
Content-Type: text
Content-Length: 218
Status: R
Hoi,
I zag in de logs files van de httpd daemon dat je iemand je WWW-page wou ophalen.
FYI: je page moet in de directory `~/WWW' staan en niet in `~/www'.
-Erik Bos <erik@hacktic.nl>

http://www.hacktic.nl/~erik

Hi Erik,
Hoi,
I zag in de logs files van de httpd daemon dat je iemand je WWW-page wou ophalen.
FYI: je page moet in de directory `~/WWW' staan en niet in `~/www'.
Heel hartelijk bedankt voor de tip,
Edwin Martin
___ ___ _ ___ __
/ | / / / |/ _ \/ /
/ / / | / / ) (_ <ranx@hacktic.nl>
/_/|_|/_/|_|/_/|_/ /_/\_/ finger for PGP public key
Deze email markeert dus de geboortedatum van de gebruikershomepages in Nederland: 29 juni
1994.
 56

Belangrijke data voor de historische context, datering en observaties
 1989. Begin van Hack-Tic: tijdschrift voor Techno-Anarchisten. 97 Het blad was bedoeld
voor iedereen die meer met nieuwe techniek wilde dan alleen passief consumeren. In
Hack-Tic stonden bijvoorbeeld artikelen over hacken van telefoons met vaste lijnen en
computers, gratis bellen, virussen, magneetkaarten voor openbare telefoons, de eerste
mobiele telefoons, lock-picking, het vroege web en de PTT (de huidige KPN). Rop
Gonggrijp en Paul Jongsma waren twee van de redacteuren van HackTic. Rop werd
hiermee nationaal en internationaal bekend. 98
 1992. Utopia. In 1992 ontmoetten Rop en Paul Felipe Rodriquez elkaar. Rodriquez
beheerde het Bulletin Board System (BBS) Utopia: een online berichtenbord voor
hackers waar trucs, tips en bestanden konden worden gevonden en werden
uitgewisseld. Dit was een vroege vorm van publiceren op het Internet. Internetproviders
bestonden nog niet en het was alleen via de universiteiten en kennisinstellingen (zoals
bibliotheken) mogelijk om toegang te krijgen tot Internet. Datzelfde jaar kwamen Rop,
Paul en Felipe in contact met Matthew Lewis die als systeembeheerder bij de
Universiteit van Amsterdam werkte. Hij zorgde ervoor dat die een account kregen op
een systeem bij de UVA en hij maakte een e-mailkoppeling met Utopia. Inbellers bij
Utopia konden nu wereldwijd e-mail versturen via het systeem van de UVA.
 1993. Oprichting provider Hack-Tic (later XS4ALL geheten) en openstelling voor het
publiek vanaf 1 mei. 99 Dezelfde avond om 19:00 uur had de 500ste klant zich gemeld.
De server heette 'xs4all.hacktic.nl'. Alle directories, sites en homepages dateren dus
zeker van na 1 mei 1993.
 1994-1995.
Het
oorspronkelijke
adres
van
de
homepage
was:
‘http://www.xs4all.nl/~loginnaam‘. De oprichters en de vroegste klanten hadden een
homepage met hun voornaam, bijvoorbeeld: https://felipe.home.xs4all.nl/ Vroege
klanten gebruikten ook alleen hun achternaam.
  1994. Volgens Erik Bos was er in mei 1994 nog geen webserver bij XS4ALL waar
homepages konden worden gepubliceerd.
 1994. 29 juni 1994, geboorte eerste gebruikershomepage (zie hierboven). Deze datum
kan ook fungeren als terminus post quem of ondergrens voor de relatieve datering van
homepages vanwege de daemon web server.
97
98

https://hacktic.nl/; https://25.xs4all.nl/hac-tic.php

https://web.archive.org/web/20070221000230/http://www.xs4all.nl/overxs4all/geschiedenis/vogelvluch
t.php
99

https://web.archive.org/web/20070221000230/http://www.xs4all.nl/overxs4all/geschiedenis/vogelvluch
t.php
57

 1994. Naamswijziging van ISP Hack-Tic naar Stichting XS4ALL. 100 XS4All maakte in
eerste instantie gebruik van de host- of subdomeinnaam xs4all.hacktic.nl. In 1994
werden Hack-Tic en XS4ALL aparte stichtingen. 101
 1994-1997. Sites met een datering voor 1997 konden niet via de metadata worden
opgespoord en moesten daarom op het oog, via een boodschap in de broncode, door
zoekacties met Google of door historisch onderzoek worden geïdentificeerd. De echt
oude sites die daarnaast zijn geselecteerd, zijn daarom helaas voor het grootste deel
toevalstreffers. Een groot deel van de oudere sites hebben een vernieuwde homepage,
maar wel oudere delen in dieperliggende pagina’s die gelinkt zijn aan de homepage.
Soms is ook een ouder archief van de site bewaard.
 1996. Op 29 november 1996 liet XS4ALL weten dat de 1000ste homepage was
geregistreerd. 102
 1997. De oudste sites die konden worden gevonden dankzij de automatisch toegekende
datum in de metadata, dateren uit dit jaar.
 1997. In januari 1997 werd XS4ALL België opgericht in Gent. Op 7 maart 2005
verdween deze provider en werd overgenomen door Evonet. (Zie verder de Belgische
sites.)
 2002. Verandering van e-mailadressen met @hacktic.nl naar XS4ALL. 103 Nog 1% van
de XS4ALL-klanten maakte gebruik van dergelijke e-mailadressen: dit kan dus op de
homepage voorkomen.
  2004. In 2004 nam XS4ALL concurrent Cistron over. Sommige eigenaren van XS4ALLhomepages hebben nog een Cistron-e-mailadres. 104
 2005. In 2005 nam XS4ALL alle abonnees van HCCnet over. Sommige eigenaren van
XS4ALL hebben vervolgens hun HCCnet-homepage omgezet naar XS4ALL, maar
behielden hun HCC-adres, dat op de site te vinden is. 105
 2006. Op 2 juni 2006 heeft XS4ALL (KPN-)provider Demon met 70.000 klanten
overgenomen. Vanaf dat moment werden de Demon-homepages omgezet naar
XS4ALL. In oude Demon-homepages is deze herkomst nog te merken aan demon-emailadressen of Internet-demon-links. 106 Sommige XS4ALL-URLs verwijzen naar
demon-sites die tot op de dag van vandaag nog online zijn. 107

https://nl.wikipedia.org/wiki/Hack-Tic
Hack-Tic 24/25, 4.
102
https://web.archive.org/web/19970222132328/http://www.xs4all.nl/homepages/indexbysubject/
103
https://groups.google.com/g/xs4all.general/c/UYM3meBl5Qc
104
Bijvoorbeeld: https://vrooman.home.xs4all.nl/Info/intro.htm
105
Bijvoorbeeld: https://graafdaw.home.xs4all.nl/ (1997-2020)
106
Bijvoorbeeld: https://beekterf.home.xs4all.nl/Mac/Welkom.html
107
Bijvoorbeeld: https://eandp.home.xs4all.nl/index.html/ verwijst naar:
http://www.eandp.demon.nl/eandp/index.html/
100
101

58

 2011. Op 25 mei 2011 veranderden alle bestaande en nieuwe adressen van
‘http://www.xs4all.nl/~loginnaam‘ naar ‘http://loginnaam.home.xs4all.nl‘. De reden was
de nieuwe HTML-standaard en de wijziging werd direct doorgevoerd. Op dat moment
was de maximale grootte van de homepage inmiddels gegroeid naar 2 GB. 108 Bij het
invoeren van het oude homepage-adres in de browser veranderde dat automatisch in
de nieuwe URL. Bij sommige sites verwijzen de interne links in de broncode nog naar
de oude adressen, bij andere niet.
  2016. In januari 2016 veranderden de adressen van de homepages van
‘http://loginnaam.home.xs4all.nl‘ naar ‘https://loginnaam.home.xs4all.nl‘. Verkeer van
het oude adres wordt automatisch omgeleid naar het nieuwe. Vanwege deze
verandering was het van 2016 tot 2019 niet mogelijk om met de toenmalige in gebruik
zijnde versie van Heritrix XS4ALL-homepages te archiveren. Er zit dus een gat in de
webcollectie. 109
 2019. Op 10 januari 2019 kondigde KPN aan om de zelfstandigheid van XS4ALL te
beëindigen. Vanaf dat moment begon de uittocht van XS4ALL-klanten en het verdwijnen
van homepages, ook al vanwege de prijsverhoging niet veel later. 110
 2019. Op 11 november 2019 om 11:11 werd de provider Freedom opgericht. Vanaf dat
moment stapten veel trouwe XS4ALL-klanten over naar deze nieuwe provider en gingen
veel oude homepages offline. 111
 2020. Op 1 maart verdwijnt de zelfstandigheid van XS4ALL.
https://blog.xs4all.nl/xs4all-klanten-krijgen-nieuw-homepage-adres/
https://groups.google.com/g/xs4all.general/c/90F5kOLP6Ck?pli=1
110
https://forum.kpn.com/uitleg-over-het-forum-nieuws-3/kpn-zet-vol-in-op-het-kpn-merk-466422
111
https://xs4allmoetblijven.nl/nieuws/freedom-bestaat-1-jaar-en-xs4all-wordt-langzaam-ontmanteld/
108
109

59


Een informatieve historische bron van de overgang van de ene provider naar de andere is
deze discussie: 112

112

https://xs4all.general.narkive.com/MKOUd2vB/url-van-xs4all-website-wijzigen
60

Uiteindelijke selectie
Bij selectie wordt bepaald en beschreven wat bewaard moet worden. Hierbij wordt vastgelegd
welke cultuurhistorisch waardevolle objecten bewaard moeten worden en welke niet, de
gebruikte selectiemethode de gevolgde selectieprocedure en het uiteindelijke resultaat.
De volgende criteria zijn gehanteerd:
1. Waardering op ouderdom
Voor de selectie van deze sites is gebruik gemaakt van de hierboven beschreven methodes.
 Voor zover bekend, zijn de oudste homepages gemaakt door de oprichters van XS4ALL, de
aldaar werkzame technici en de eerste klanten. Volgens Erik Bos, een van de eerste
systeembeheerders van XS4ALL, werd de eerste webserver van de provider eind 1994, begin
1995 geïnstalleerd. 113 Als medewerker had hij een van de eerste homepages met de
vermoedelijke tekst:
Hi, I am Erik one of the sysadmins of XS4ALL
Deze site is voor zover bekend niet bewaard gebleven. Opvallend is ook dat de homepages
van medewerkers en gebruikers ouder zijn dan de site van de provider XS4ALL zelf.
 Oprichter Rop Gonggrijp had ook ooit zelf een homepage. 114 Zelf dacht hij daar anders over:

Correspondentie met Erik Bos, 12 juni 2021: “In jaren negentig was ik een van de
systeembeheerders van XS4ALL. Ergens in 1994 of 1995 heb ik op eigen initiatief de eerste
webserver software geïnstalleerd. We probeerden in die tijd van alles en nog wat uit.. waarschijnlijk
hadden we ook nog wel een Gopher site met een paar pagina’s :-). Exacte jaar / maand weet ik niet
meer, maar die kan wel deels bepaald aan de hand van software releases. Qua tijdslijn, we hadden
eerst NCSA httpd https://en.wikipedia.org/wiki/NCSA_HTTPd en plus minus een half jaar deed ik
upgrade naar de “fork” Apache httpd https://en.wikipedia.org/wiki/Apache_HTTP_Server. Van
https://en.wikipedia.org/wiki/NCSA_HTTPd: After Robert McCool left NCSA in mid-1994, the
development of NCSA HTTPd slowed greatly. An independent effort, the Apache project, took the
codebase and continued; meanwhile, NCSA released one more version (1.5), then ceased
development. In August 1995, NCSA HTTPd powered most of all web servers on the Internet. Gezien
dat laatste vermoed ik dat de eerste webserver eind 94/begin 95 draaide.”
114
https://web.archive.org/web/19990221232716/http://www.xs4all.nl/%7Erop/ . Huidige site:
https://rop.gonggri.jp/ (Bevat wat informatie over zijn XS4ALL en hackersverleden.)
113

61

“NO HOMEPAGE HERE! Believe it or not, Rop does not have a homepage. If the
Internet was meant to be like TV, you would have been given a remote control.
You can send me mail instead at […]”.
 Voor zover bekend dateren de oudst gedateerde restanten op een server van XS4ALL van 3
juni 1993: 1 maand na de openstelling van XS4ALL. Dit is echter een map met software en
geen homepage. 115

De homepage met de vroegste datum die nog steeds als homepage te herkennen is, dateert
volgens de broncode en de datering op de site van september 1993 (Last modification: Sep
1993 by JS.). 116 Gezien de installatie van de webserver pas na die datum plaatsvond, is dit
een technische fout en dateert de site van 23 januari 1996.
115
116

https://johnpc.home.xs4all.nl/dislite/
https://js.home.xs4all.nl/

62

Op sommige andere homepages is een datum te vinden uit het beginjaar van XS4ALL, maar
ook die kunnen niet authentieke sites zijn. Zo schrijft de Hongaarse kunstenaar Károly Tóth
dat hij zijn site heeft gebouwd in 1993 (under deconstruction since 1993 (mosaic time)), maar
de inhoud en vormgeving dateren van latere datum (last update: June 3rd 2007). 117
Oertijd. Projects made by Mathilde µP
Deze historisch belangrijke homepage geeft een overzicht van de projecten gedurende een
aantal jaren door kunstenares Mathilde µP (“Microprocessor”) voor en over het web. 118 Het is
een van de oudste homepages in de collectie: het vroegste materiaal dateert uit 1993, het
beginjaar van XS4ALL, maar is waarschijnlijk pas in of na 1994 op de site toegevoegd.
117
118

https://are.home.xs4all.nl/; https://v2.nl/archive/people/karoly-toth
https://oertijd.home.xs4all.nl/
63

Oertijd-homepage in Netscape navigator 4-browser. 119
Zoals eerder al aangegeven, blijft het dateren van homepages en het bepalen van de
authenticiteit van een digitale bron een lastige opgave.
 BBS
Een aparte categorie zijn die homepages die archieven bevatten van Bulletin Board-berichten
die ouder zijn dan de site of de provider zelf. Een BBS of bulletin board system (digitaal
prikbordsysteem) bestond uit een computerserver die bepaalde digitale diensten aanbood,
bijvoorbeeld het uitwisselen van berichten of software. In zekere zin was dit een voorloper van
social media of het web. Sommige XS4ALL-homepages bevatten archieven met BBSberichten die zelfs ouder zijn dan de homepage zelf. Zo bevat de site Unicorn BBS Arnhem
gearchiveerde berichten vanaf 1992. 120

https://oldweb.today/?browser=ns4-mac#https://oertijd.home.xs4all.nl/
https://unicornb.home.xs4all.nl/unicorn/index.html;
https://unicornb.home.xs4all.nl/unicorn/a8500504.html
119
120

64

Tot slot zijn er meerdere gebruikers die er trots op zijn tot de eerste klanten van XS4ALL te
behoren en dat tonen op hun homepage. Helaas wordt meestal niet duidelijk of de homepage
ook in 1993 al online was of is er geen authentiek materiaal uit die periode bewaard gebleven.
 Afbeelding van een gebruiker ‘van het eerste uur’ 121

121

https://kimkodde.home.xs4all.nl/

65

Ook hebben we geen onveranderde sites gevonden uit het jaar 1994. Wel noemen een aantal
homepages 1994 als stichtingsjaar, maar verder is er niets authentieks meer te vinden op die
sites behalve het jaartal. 122
Een bijzondere site uit 1994 is het WWW schrijversforum: “Dit is Neerlands eerste WWW forum
voor beginnende schrijvers en dichters. Het forum biedt amateurschrijvers de mogelijkheid via
het Internet hun werk te etaleren.” 123 De reden dat de inhoud nog online is, komt waarschijnlijk
omdat: “Het forum is sinds 1997 helaas gesloten wegens gebrek aan tijd.”

2. Waardering op beleving
Hierbij gaat het om de esthetiek van een site en de waarde van een site als herinnering aan
een bepaalde historische of culturele ontwikkeling op het web. Deze waarden zijn subjectief
en afhankelijk van het oordeel van de collectiespecialist of kan zijn gebaseerd op oral historyonderzoek. Esthetiek hoeft niet een positief waardeoordeel te zijn: ook uitgesproken ‘lelijke’
sites kunnen juist om die reden worden geselecteerd om te bewaren.
Een criterium dat hiermee te maken heeft, zijn die homepages die verbonden zijn aan een
analoge of digitale historische gebeurtenis en die door hun vorm of inhoud een
‘herinneringsplaats’ of lieu de mémoire zijn geworden van die geschiedenis. Die sites zijn een
deel van ons digitale culturele geheugen en hebben bijgedragen of dragen nog steeds bij aan
identiteitsvorming. 124 De sterke indruk die dergelijke gebeurtenissen hebben gemaakt op het

Bijvoorbeeld: http://egbg.home.xs4all.nl/egbgmenu.html
https://okke.home.xs4all.nl/
124
Zie: P. Nora, Les Lieux de mémoire (7 volumes) (Gallimard, 1984-1992).
122
123

66

collectieve geheugen kreeg onmiddellijk weerslag in het digitale domein, doordat de auteurs
hier door tekst of een banner aandacht voor vroegen. Zo zijn er sites die herinneren aan 9/11
of de YK2 en de Millenniumbug.
 3. Waardering op basis van fysieke criteria (compleetheid)
De mate waarin de site onveranderd is sinds publicatie bepaalt de fysieke kwaliteit. Hoe ouder
de site, des te kleiner de kans dat die in de loop der jaren ongewijzigd online is gebleven. Ook
kan het zijn dat link rot is opgetreden: delen van de homepage die op andere sites stonden,
kunnen zijn verdwenen, zoals bijvoorbeeld een gastenboek of links. Ook kunnen afbeeldingen
offline zijn gegaan of scriptjes niet meer werken.
Een intacte site vóór 2000 is dus redelijk zeldzaam. Helaas komt het ook vaak voor dat een
dergelijke site niet voor niets onveranderd is gebleven, doordat de eigenaar diens interesse is
verloren of omdat de site van weinig belang was om te veranderen.
Het webarchiveringsteam heeft het volgende geobserveerd bij selectie en archivering:
•
•
•
•

•
•

Sommige homepages uit een bepaald jaar waren niet vermeld in de web directory van
XS4ALL, maar zijn wel te vinden met Google;
In broncode kunnen ASCII-plaatjes ‘verborgen’ zitten;
Een aantal homepages bevatten veel persoonlijke informatie. Dit komt omdat deze
dateren uit de beginperiode van het web, toen men zich nog veilig voelde op www en
de site nog niet met een zoekmachine te vinden was;
Pagina’s zitten niet in het Internet Archive. De URLs zijn wel vindbaar op Google, maar
niet gecrawled door Google (en zitten daarom niet in cache). Het is mogelijk dat er een
soort van bovenliggende robots.txt, door Google en het Internet Archive gerespecteerd,
bij XS4ALL aanwezig is.
 Sommige homepages zijn verwijderd, maar de onderliggende boomstructuur (directory)
van de site is nog aanwezig: https://ooms.home.xs4all.nl/index.html
Sommige URLs hebben nooit een homepage of indexpagina gehad, maar hebben wel
losse pagina’s of bestaan uit een directorystructuur. Zoek met Google op: sitenaam plus
netscape, 1998, welkom op mijn site, etc. Dergelijke sites zijn meestal niet geselecteerd,
tenzij het om oud of bijzonder materiaal gaat.
 Overige gehanteerde criteria gerelateerd aan compleetheid:
•
•

Redirect. Een homepage die alleen verwijst naar een andere externe site, is niet
bewaard;
Fragment. Sites die fragmentarisch zijn bewaard (korte tekst, lege site, één plaatje) zijn
niet geselecteerd, tenzij dit heel oud was, informatie gaf over de site of toch een
67

•
•
•
•
•
•
•

•

belangrijke cultuurhistorische betekenis gaf. De broncode is daarbij meestal
gecontroleerd;
Foto. Homepages met één foto zonder tekst of alleen foto’s zonder tekst of context zijn
niet opgenomen in de selectie, tenzij die van cultuurhistorisch belang zijn (bijvoorbeeld
een site met foto’s van enveloppen uit WOII). Ook hier is de broncode gecontroleerd;
404. File Not Found-meldingen zijn niet bewaard, tenzij deze speciaal voor de site zijn
ontworpen of typisch voor een bepaalde periode waren;
Login. Inlogpagina’s zonder inhoud zijn niet bewaard. In een paar gevallen was de inlog
of het wachtwoord te vinden in de broncode (N.B.; de KB archiveert niet voorbij een
inlogprocedure);
Test. Testsites zijn niet bewaard, alleen in uitzonderlijke gevallen geselecteerd
(tijdsbeeld, fraaie vormgeving, cultuurhistorisch belang);
Under Construction. Deze pagina’s zijn niet bewaard, alleen in uitzonderlijke gevallen
(tijdsbeeld, fraaie vormgeving, cultuurhistorisch belang);
Broncode. Een uitzondering is gemaakt voor de broncode: als de inhoud van de site
verdwenen was, maar de broncode interessant vanwege een tijdsbeeld, vormgeving,
inhoud of cultuurhistorisch belang, dan is deze toch bewaard;
Flash. Homepages die beginnen met een flashanimatie zonder inhoud zijn in veel
gevallen niet opgenomen in de collectie. Deze techniek is door de KB niet te archiveren.
Wel is altijd de broncode gecontroleerd en de links in de code. In sommige gevallen
bleek er toch een site schuil te gaan in de code, omdat hier naar verwezen werd.
 Video. Externe video’s zijn niet bewaard. Embedded content is sowieso door de KB niet
te archiveren. Ook sites die alleen een groot videobestand bevatten, zijn niet
geselecteerd.
 Overige selectiecriteria:
Bij het selecteren van cultuurhistorisch waardevolle digitaal geboren objecten wordt zo goed
mogelijk de gebruikte selectiemethode en gevolgde selectieprocedure vastgelegd. Zoals
gezegd waren ouderdom en compleetheid de belangrijkste criteria voor waardering, selectie
en archivering. Daarnaast hebben de volgende criteria een rol gespeeld om de
cultuurhistorische waarde te bepalen:
Gehanteerde criteria en verantwoording:
•

Bedrijvensites. In beperkte mate gearchiveerd: sites van bedrijven, advocaten,
consultancies, vastgoed, bouwondernemingen, machinefabrieken, garages, trainers,
therapeuten, mediatoren, psychologen en andere praktijken, makelaars,
uitzendbureau’s, bemiddelaars, handelsondernemingen, telecombedrijven, ICTdienstverleners, modewinkels of modesites, meubelmakers, meubelboulevards,
meubelwinkels, keukenboeren, loodgieters, schoonmaakbedrijven, notarissen,
communicatiebureaus, ontwerpbureaus en architecten. Dit omdat de meeste van die
sites een min of meer overeenkomstig uiterlijk hebben en alleen beperkte informatie
68

•

•
•

•

•
•
•
•

•
•
•

over het bedrijf of de bedrijfsactiviteiten bevatten. Boerderijen, agrarische sites of
typische streekbedrijven zijn vaak wel bewaard;
Specimen. Als een dergelijke site uit de bovenstaande categorie wel is opgenomen,
dan is dat of omdat deze een typisch voorbeeld is van een grote groep sites. Tot 2016
is de KB terughoudend geweest met de selectie van bedrijvensites: op deze manier is
met terugwerkende kracht nu toch een selectie van dergelijke bronnen uit de periode
1994-2007 bewaard. Om die reden zijn ook een groot aantal opvolgers van
geselecteerde bedrijvensites afzonderlijk (= buiten deze collectie) opgenomen als deze
een homepage op XS4ALL hadden;
Vormgeving. Ook speciale vormgeving kan een reden zijn geweest voor opname en
dat belang is dan beschreven in de beschrijving. (Bijvoorbeeld een notarissite in comic
sans met gifjes.);
Webdesign. Webdesignbureau’s, sites met screenshots van websites of sites met
unieke, vaak zelfgecodeerde software zijn wel allemaal bewaard, ook die van na 2000,
omdat deze een bron kunnen zijn van de geschiedenis van het web in Nederland en
deze sites niet op een andere manier zijn bewaard;
Links/bookmarks. Sites met linklijsten of bookmarklijsten van voor 2007 zijn vrijwel
allemaal bewaard, omdat deze een belangrijke bron kunnen zijn van de geschiedenis
van het gebruik van het Nederlandse web of bronnen kunnen zijn van verdwenen
websites;
Muziek. Sites met een playlist, muziek- of filmbestanden zijn niet bewaard, tenzij het
om zelfgemaakte muziek gaat of uniek materiaal dat door de eigenaar is gemaakt over
muziek.
 Software. (Illegale) softwarebestanden of andere downloadsites zijn niet bewaard,
tenzij het om software gaat dat door de eigenaar is gemaakt of om een andere reden
uniek is;
Foto’s. Sites van professionele fotografen of sites met fotoalbums van vakanties zijn
meestal niet opgenomen;
Vakantie. Vanwege de enorme hoeveelheid homepages met verslagen van reizen en
fotoalbums van reizen is ervoor gekozen om die slechts in zeer beperkte mate te
bewaren. Hetzelfde geldt voor sites met dagboeken en foto’s van verbouwingen van
tuinen, dakkapellen, vakantiehuisjes, o.i.d.;
Genealogie. Sites over genealogie zijn in beperkte mate bewaard, omdat deze veel
persoonlijke data bevatten, alleen voor een familie van belang zijn en vaak heel groot
zijn;
Reizen. Sites met advertenties voor vakantiehuisjes of die van reisbureaus zijn alleen
in een enkel geval bewaard. Dat geldt ook voor advertenties van auto’s of huizen;
Kunst en cultuur. De sites van (amateur-) kunstenaars, musici of bands zijn vrijwel
allemaal bewaard, omdat deze in de meeste gevallen zeldzame of zelfs unieke bronnen
zullen zijn van het werk of de online presentaties van dergelijke personen. Digitale
kunstwerken zijn altijd bewaard.
Gebruikte termen en afkortingen in de selectielijst
De homepages zijn beschreven in een selectielijst (op aanvraag en na goedkeuring). Hierbij
zijn de volgende termen en afkortingen gehanteerd.
69

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Redirect: URL verwijst naar andere site. Verwijzing is alleen in uitzonderlijke gevallen
niet gearchiveerd.
Fragment: site is incompleet, mist afbeeldingen of heeft dode links, waardoor de site
geen nut meer heeft als historische bron.
Broncode: de site heeft interessante broncode of een boodschap of informatie in de
broncode.
Leeg: geen of vrijwel geen inhoud.
Under construction: de homepage niet af of is in bewerking.
Test: een homepage als test of opdracht.
 Plaatje: een losse foto, logo of plaatje op homepage.
Persoonlijke homepage/site: homepage van één natuurlijk persoon
Foto’s: site bevat meerdere foto’s of fotoalbums.
Belgisch: Belgische site (voormalig xs4all.be)
Game: site van of over games of van een gamer.
Bedrijf: site van bedrijf of bedrijfsmatige activiteiten
Flash: animatie in flash.
Gifjes: bijzondere animated gifs (bewegende afbeeldingen).
Software: software te downloaden op site of site over bepaalde software.
Webcam: webcam op site (werkt meestal niet meer)
Login: site achter login
Jaartal: oudste jaartal gevonden op deel van homepage (vaak op een onderliggende
pagina, plaatje of in een archief op de site)
Familiesite: homepage van meerdere mensen, meestal een gezin.
Opslag
De invoer in de Webcurator Tool vond plaats door Peter van Beest, Peter de Bode, Iris
Geldermans, Rianne de Koning, Henk Meerbeek, Sanne van Splunter en Gert-Jan van Velzen
in de periode 2019-2021. (De opsomming is in alfabetische volgorde.)

70

Contactadres, analoge contacten
•

Contactadres voor de opt-out, oral history bronnen

In sommige gevallen is contact gezocht met de makers van websites die als topstuk zijn
aangemerkt. Helaas was het vanwege de coronapandemie en de lockdown die vanaf 15 maart
2020 inging, niet mogelijk om deze makers voor de camera te interviewen, zoals de bedoeling
was. Het stageproject van Didi Spaans dat zich zou richten op het vastleggen van de oral
history achter de sites is om deze reden helaas niet gelukt. Het stageverslag van Didi Spaans
is op verzoek op te vragen. Hierbij volgt een samenvatting:
De rijke, diverse collectie van de XS4ALL-websites bieden een goed beeld van het Internet
zoals die werd ingevuld door XS4ALL-gebruikers in de periode van 1993 tot en met 2001.
Bouwend op theorieën van postmoderne archeologie, heb ik geprobeerd de beschreven
homepages vanuit mijn eigen positie zo adequaat mogelijk te beschrijven.
