De Waalsche Kerk Van Aardenburg
2) Artikel 28 van de ipolitieke Reformatie" hield o. a. hot volgende

346
de magistraat aan de Gedeputeerden om te
dat de weekdienst van de Walen ouder
bepalen,
will,en
zou moeten plaats hebben of,
op
Woensdag
gewoonte
bleef geschieden, hun de verzoo die des Donderdags
den koster voor zijn klokte
om
op
leggen
plichting
luiden
te
contenteeren"
"egtraordinair
i). Met dat al
van den kerkeraad bij de revonden de bewijsredenen
in den Haag zooveel ingang, dat de koster in
geering
1770 van den Raad van State order ontving,
Januari
om ook des Donderdags zijn post als klokluider waar te
nemen
daar extra-belooning
voor te mogen
zonder
- eischen
in 1772 ontstaan
De vacature,
door Grob's vertrek
naar Paramaribo 3), werd reeds den 21sten Juni van dat
jaar vervuld door de overkomst van Henri Hartman, tot
te Groede 4.), die na zijn vertrek
op dien tijd pasteur
naar Zierikzee in het begin van 1774, den 31sten Juli
werd door Jean
vervangen
Maurel,
daaraanvolgende
te Cadzand 6). Maurel, die in 1776 een beroep
pasteur
naar Sluis aannam 6), werd op zijn beurt in Juni 1777
vervangen door den Cadzandschen pasteur Joseph Frangois 7).
Tijdens Frangois te Aardenburg
stond, gelukte het den
een gunstige uitbreiding te verwerven van de
kerkeraad
in 1763 met de regenten van het Burgerovereenkomst,
en waarbij dezen, gelijk wij zagen,
weeshuis
aangegaan
aan de Waalsche diaconie in geval van nood ondersteuhadden
toegezegd 8). In Mei 1779 namelijk bening
hoofde verzocht

_

in : aPredikanten, die geen combinatien hebben, zullen op Zondagen
tweemaal prediken",' en art. 29 : tin kleine steden en groote dorpenzal
men ook 66ns in de week gehouden zijn te prediken, in de kleine
steden altijd, in de groote dorpen ten minste 's winters".
4) Blijkens hun hiervoor aangehaald bericht van 1 Juli 1769.
 2) R,solutu Raad..1'an State, 10 Januari 1770.
3) Kerkeraadsacta, 3 Februari 1772.
. '
4) Als voren, 21 Jani 1772.
'
31
Juli
1774.
Als
5)
voren,
'
`
6) Als voren, 10 en 17 November 1776.
22
Juni
i777.
Als.
'
'
. 7) Zie voreil, bh. 341.
..
hiervoor,
8)

347
dat zij ook het onderhoud van de
loofden de regenten
weezen voor hun rekening zouden nemen 1).
Waalsche
Op deze wijze van een zwaren last ontheven, met zuinigheid beheerd en in October 1779 bovendien versterkt
door een aanzienlijk legaat, haar ten deel gevallen uit de
van Frangoise
Hurson
weduwe van Ds.
nalatenschap
kwam
de
Chalaire 2),
diaconiekas allengskens in een bijzonder "goede en voordeelige situatie" zooals de kerkeraad het in 1782 uitdrukte. Nu geviel het zoo, dat juist
omstreeks dienzelfden tijd de kerk, voornamelijk aan den
voorgevel 3), zoodanig in verval was gekomen dat een
van noode was, zoo belangrijk
herstelling
belangrijke
zelfs, dat uit het subsidie van honderd gulden, dat de
Raad van State alle vier jaar voor het onderhoud van
het gebouw placht te geven, de kosten onmogelijk konden
dan dat de kerkeworden. Niets natuurlijker
bestreden
raad op het denkbeeld kwam om voor de te doene uitaan te spreken. Dit mocht
gave de diaconiefondsen
echter niet geschieden zonder bijzondere machtiging van
in Juli den
de overheid, reden waarom de kerkeraad
een
waarin
request
aanbood,
hij zijn nood
magistraat
om
de
honderd
en
verlof
vroeg
gulden, die voor
klaagde
het werk werden geraamd, uit de diaconiekas te nemen.
 den magistraat
Nadat de broederen
op zijn order "af
van
de
hadden
gelden, welke zij van het
wijs"
gedaan
hunner kerk hadden genoten, werd
land tot onderhoud
1782 ingewilligd, onder
hun verzoek op 15 Augustus
dat zij de som niet anders uit de Armenkas
voorwaarde
mochten lichten dan bij wijze van leening en ze ten
aan de diaconie zouden
spoedigste uit de landssubsididu
restitueeren 4).
1) Een afschrift van deze ampliatie en van het magistraatsbesluit,
waarbij zij op 17 Mei 1779 werd goedgekeurd,bevindt zich op de Bibl.
Wallonne te Leiden.
I
2) Serkeraadsacta, 3 October 1779. Het legaat bedroeg 746 gnlden. '
3) Als voren, 24 Juli 1782.
4) Het request met de resolutign daarop den 29 Juli en 1.5Augustus
1782 genomen berust op de Bibuotheque Wallonne te Leiden.
-

348
Eenige maanden voordat dit besluit door den magistraat
werd genomen had Frangois reeds een beroep aanvaard
het verlangen
van den
naar Tholen 1). Overeenkomstig
Raad van State dat men zijn keuze zou vestigen op een
die door de ontruiming
van de Waalsche
predikanten,
ambteloos waren geworden 2), nooder Barri6re-steden
digde men den gewezen pasteur van Doornik, Abraham
dn Lignon, uit de vacature
te komen vervullen, maar
deze zag van het beroep af3). Gelukkiger was men met
het beroep van den proponent Claude Antoine Bourdon.
Hij nam de benoeming aan en trad in November 1782
in dienst 4). Nog geen drie jaar had hij
te Aardenburg
hier gestaan toen hij door zijn vertrek naar Tholen5)
plaats maakte voor Jean Leonard Guillaume Winter de
indie in October 1785 als proponent
Voorburg,
zijn'
trede deed 6).
 Intusschen begon de gemeente al meer en meer achteruit te gaan. Niet dat zij te kampen had met geldelijke
de toestand van haar diaconiemoeilijkheden, integendeel,
fondsen was in de laatste jaren, gelijk wij zagen, aanmerkelijk verbeterd en vielen er, zooals in 1787 toen het
een reparatie vorderde van niet minder dan
kerkgebouw
gulden, uitgaven te bekostigen die haar
driehonderdvijftig
krachten verre te boven gingen, dan bleef een beroep op
der hooge regeering in den Haag niet
de milddadigheid
vruchteloos 7). Maar hetgeen haar onafwendbaren
onderof
korter
binnen
was
de
langer tijd, aankondigde,
gang,
van
haar
ledental.
aanhoudende
Zooals
vermindering
overal elders gingen ook te Aardenburg
de Hugenotenfamilies spoedig in de oorspronkelijke
bevolking op en
i) E'erkeraadsacta, 12 Mei 1782.
2) Als voren, 28 Mei 1782.
3) Als voren, 4 Juni en 3 JuH, 1782.
J...
4) Als voren, 22 Juli en 17 November 1782.
5) Als voren, 24 April 1785.
6) Als voren, 30 October 1785.
resolutie Raad van State 22 Juli 1788 werd voor dat doel een
7)
gratiflcaue van 400 gulden geschonken.
 ,

'

349
geraakte bij de jongeren, die hier te lande waren geboren
en getogen, de taal der vaderen van lieverlede in onbruik,
eindelijk zelfs geheel in vergetelheid. Weliswaar bezat de
gemeente een eigen school, waar de voorlezer van ambtswege verplicht was les te geven in het Fransch, doch
wat vrucht kon er verwacht worden van het onderwijs
van een schoolmeester
als die, welke tusschen 1749 en
1776 bij de Waalsche gemeente te Aardenburg werkzaam
niet meer wilden
was, wien de ouders hun kinderen
omdat het in zijn school te vuil was 1), en
toebetrouwen
die ten lange leste tot zoo diepe armoede verviel dat hij
geheel van de Armen onderhouden moest worden? Geen
wonder dat men reeds in 1753 een Waalsch meisje big
haar aanneming in het Hollandsch ondervragen moest 2),
dat een ander lid eenige jaren later zijn attestatie oppreek niet goed volgen
vroeg omdat hij een Fransche
kon s), en bij het huishoudelijk reglement van den kerke1768 een van de ouderlingen van de
raad omstreeks
moest [worden vrijgesteld om in de vergadeverplichting
ringen Fransch te spreken 4). Dat nu en dan een nieuw
lid uit Frankrijk tot de gemeente overkwam 5) kon weinig meer baten, waar de toevloed van réfugiés, die alleen
haar voortbestaan blijvend had kunnen verzekeren, sedert
de teruggave van Rijsel aan Frankrijk in 1713 nagenoeg
geheel had opgehouden. Zoo kwam het bij dat het getal
van de lidmaten, hetwelk in de vier voorafgaande jaren
en drieendertig had afgewisseld, in
tusschen
eenendertig
was gedaald ).
Januari 1796 tot op negentwintig
van alles echter was de loop der
Het noodlottigste
' "
1) Kerkeraadsacta, 3 Juli 1755.
2) Als voren, 5 Juli 1753.
3) Als voren, 1 April 1766.
4) Réglemens du conshtoire du temps de Monsieur Grob pastaur
(op de Bibl. Wallonne te Leiden).
 5) Blijkens de lijst van ingekomen attestatign in het ?gerkeraadsactaboek" (IU p. 431) kwamen met attestatie van Doornik over op 1
September 1768 François Joseph Queva van Lens bij B6thune en op
13 November 1776 Nicolas Joseph Certon.
6) Blijkens de ledenlisjjstachter de lUg18mw du conssstoire.
350
die 8taats-Vlaanderen
in 1794 aan
wereldgebeurtenissen,
van
overleverden.
Had Winter
de heerschappij
Frankrijk
dit
reeds in December van
jaar ruim een vierde minder
dan hem toekwam 1), na den lsten Jasalaris ontvangen
nuari 1795 werd zoowel aan hem als aan den voorlezer
meer uitbetaa1d 2). Niets
in het geheel geen tractement
dan dat hij, de eerste de beste gelegenheid
natuurl?jker
om elders geplaatst te worden, in September
aangrqpende
1796 een beroep aanvaardde naar Heusden 3).
niet aan te denken
Dat er onder zulke omstandigheden
viel een opvolger voor Winter te benoemen, is duidelijk.
Toch kon de kerkeraad er niet toe komen de - gemeente
aan het .bestaande eenerzijds,
op te hen'eh. Gehechtheid
kant de hoop dat de Fransche regeeaan den anderen
ring zich ten slotte verbinden zou aan de predikanten in
hun tractement
te blijven uitkeeren,
Staats-Ylaanderen
bovenal de vrees dat anders hun tempel den Roomschen
zou in handen vallen die, gelijk zij in April 1796 aan de
Waalsche Synode schreven, te Aardenburg
"tot op dezen
een
hadden
nimmer
bezeten aan
kerkgebouw
oogenblik
dienst toegewijd en voor hun gebruik
hun afgodischen
hetgeen ontwijfelbaar den volkomen ondergang
ingericht,
van alle Protestantsche
zou veroorzaken
ingezetenen en
hun nazaten" 4), het een en ander hield hen van de ophefiing der gemeente terug. Zij verzekerden zich daarom
van hun vroegeren
van de medewerking
pasteur Ds.
 die op hun verzoek het consulentMaurel te Sluis5),
schap op zich nam zoodra Winter den 16den October
1796 zijn afscheid had gepredikt6). Gelukkig konden de

'

1) Blijkens de Pinstructions", door den kerkeraad in April 1796opgesteld voor de Synode van Utrecht (Livre des copies des instructions
synodales op de Bibl. Wallonne te Leiden).
Zoo
zelf
in
de
2)
getuigde hij
kerkeraadsvergaderingvan 30 Juni 1795.
3) Kerkeraadsacta, 29 September 1796.
4) Dlnstruction" voor de Synode van April 1796(Livre des copies des
. irastructions synodales).
5) Kerkeraadsacta, 1 October 1796.
"
:
-..
6) Als voren, 16 October 1796.
351
nu aanzienlijk verminderde kosten van den eeredienst bestreden worden met de subsidi6n hun, voorloopig althans,
door den ontvanger der geestelijke goederen geschonken 1),
en de vierhonderd gulden 's jaars,
welke de kerkmeesters
hun den 17den Mei 1797 toelegden uit de fondsen der
St. Bavokerk ,voor het waarnemen der
Aardenburgsche
en het onderw?s
aan de jeugd in de
vacatuurbeurten
gronden van den godsdienst" 2).
Aan zijn streven om de gemeente van den ondergang
te redden paarde de kerkeraad geen minderen ijver voor
Vande ongekrenkta handhaving harer onafhankelijkheid.
daar dat hij in 1801 en 1802 bij herhaling het verzoek
afwees van den maire om een opgaaf te verstrekken van
de bezittingen der Waalsche diaconie en om deze over te
een
dragen aan het stedelijke ,bureau de bienfaisance",
nieuw ingesteld lichaam van bestuur, dat van overheidsmet de verzorging van armen en weezen was be' wege
last 3). Zij waren, dus luidde hun antwoord, niet gerechtigd over de diaconiegoederen, als zijnde het onvervreemdbaar eigendom der gemeente, ten bate van anderen te
beschikken 4).
 Daarentegen werden de betrekkingen met de Waalsche
door hen aangehouden;
zij lieten zich
Synode bestendig
haar
vergaderingen
vrij geregeld op
vertegenwoordigen
of zonden, wanneer de plaats van samenkomst te ver af
lag, een ,Iettre d'ezcuse" over ten bewigze dat zij het gezag
en er p4s op stelden als
der Synode bleven erkennen
lid van haar corps te worden beschouwd 6), en smartelijk
viel het hun toen in Juni 1806 de Synode zelve den
band met de Walenkerken van 8taats.Vlaanderen
afsneed 6 ).
i) Als voren, 26 Juli 1797, 29 Mei 1798, 2 Juli 1800.
2) Als voren, 21 Mei 1797.
3) G. A. Vorsterman van Oyen, Geschiedenisvan den Disch, later hot
Burgenvoeshuis to Aardenburg, blz. 36.
4) Kerkeraadsacta, 8 Februari en 29 Maart t80t, 25 December1802.
5) Zie de: Articles Synodauz van Veere, Mei 1797; Middelburg,
Mei 1799; Vianen, September 1799; Vlissingen, Mei 180i ; Leiden,
Augustus 1801 ; Breda, Mei l802.
6) Art. 35 Synode Leeuwarden Juni 1806.
352
In den loop van datzelfde jaar 1806 ontviel der gemeente de herder, die haar sedert Winter's vertrek als
consulent zijn trouwe zorgen had gewijd. De slag trof te
zwaarder daar er na Maurel's overlijden in 8taats-Vlaanderen geen pasteur meer overbleef, door wien hij kon
worden, immers de eenige Walenpredikant,
vervangen
die er nog verblijf hield, Bourdeau van Groede, kwam
daar wegens zijn ergerlijken levenswandel nauwelzjks voor
in aanmerking.
Het strekt den kerkeraad tot eer, dat hij
niet liet ontmoedigen,
maar met echtzich desondanks
een
vasthoudendheid
Hollandsche
ernstige
poging
,_nog
om het erfdeel der vaderen te
handheeft aangewend
voor
te
behoeden.
 Door
de
ondergang
haven,
gemeente
wat middel hij dit oogmerk zocht te bereiken, leeren de
van 2 December 1806. "Onze zeer waarde
kerkeraadsacta
broeder Vermere" 1), leest men daar, "heeft een ontwerp
aan de hand gedaan, volgens hetwelk men de predikantszou kunnen
vacature
in deze gemeente
vervullen
en
dat ook de Walen van Sluis, Oosttevens teweegbrengen
burg en Cadzand op gezette tijden wierden bediend; de
vergadering heeft besloten dit plan, van een begeleidenden
brief vergezeld, aan de kerkeraden van die drie gemeenten
toe te zenden teneinde hun opmerkingen en bedoelingen
te weten te komen" 2). Wel werd een afwijzend antwoord
van Sluis en Cadzand, maar daarentegen verontvangen
kiaarden
zich de broederen
van Oostburg gezind het
voorgestelde plan aan te*nemen. De Aardenburgers sloegen
nu aan die van Oostburg voer, dat aan den te beroepen
pasteur een jaarwedde zou worden aangeboden van negenhonderd
waartoe zij zelf vijf honderdvijftig
en
gulden,
zoude
en
bede
driehonderdvijftig
bijdragen
3),
Oostburg
sprekingen,
vervolgens tusschen de beide kerkeraden geleidden
ten slotte tot een overeenkomst bij welke
houden,
de grondslagen
werden vastgesteld waarop men voor de
1) De ouderling Jacobus Vermere.
2) Kerkeraadsåcta, 2 December1806.
3) Als voren, 7 Februari 1807.
353
gemeenten een predikant zou beroepen 1).
gecombineerde
Spijtig genoeg waren er op dit tijdstip geen Waalsche
beschikbaar noch pasteurs te vinden, bereid
proponenten
tot het aanvaarden
van een beroep, zoodat in weerwil
van alle stappen,
die men deed om haar vervuld te
krijgen, de vacature maar steeds bleef voortduren 2).
 Ofschoon zij reeds in December 1806 op hun aanvraag
kerk aan het
vrijheid ontvingen om in de Nederduitsche
deel
te
Avondmaal
nemen, "onder voorwaarde dat over
het wangedrag
der leden, welke zich mochten te buiten
kerkeraad "censure gegaan" door den Nederduitschen
oefend" zou worden 3), zal waarschijalijk bij de Aardenburgsche Walen, evenals dat te Oostburg geschiedde, van
door
tijd tot tijd nog een predikbeurt zijn waargenomen
de Fransche
predikanten van Middelburg en Vlissingen.
De laatste Waalsche godsdienstoefening
schijnt te hebben
20
1807
4).
op
September
gehad
plaats
Wat op de laatste kerkeraadszitting,
den 8St? December 1809, in behandeling
kwam, de aanvraag van
66n der broederen die, om tot de Nederduitsche
kerk te
kunnen overgaan welke hem tot ouderling had benoemd,
was als het
zijn eervol ontslag als "ancien" verzocht s,
ware een voorspel van den door niets meer af te wenden
overgang, binnen korter of langer tijd, van de gansche
Nadat zij nog bijkans twee jaar lang haar
gemeente.
had voortgesleept, werd zij den 23sten
bestaan
kwijnend
October 1811 bij de Nederduitsche
zustergemeente
inge1) Als voren, 8 Maart 1807. De overeenkomst werd blijkens het daar
opgeteekende gesloten op 17 Februari ; haar bepalingen worden in het
»Actaboek"niet opgegeven.
2) Als voren, 22 Augustus 1809: »Toutes les ddmarches faites jusqu'
aujourdhui pour avoir un pasteur pour notre dglise et celle d'Oostbourg
d'aprds le plan convenu ont dtd infructueuses".
3) Nederduitsche kerkeraad8acta, 25 December 1806.
4) De laatste post van ontvang in de: Notice des recettes ordinaires
van den administreerenden diaken (op de Bibl. Wall. to Leiden) heeft
op 20 September 1807 het volgende :vrequ apr6s lea exercices del'église
A 0-17-4".
5) Korkeraadsacia, 8 December1809.
 354
lijfd, krachtens besluit van een buitengewone vergadering,
bestaande uit de leden van den Nederdnitschen kerkeraad,
van het Waalsche consistorie
en de
drie afgevaardigden
°
kerkmeesters 1).
- Het kerkgebouw
is later in bezit gekomen van de
diaconie. Omstreeks
1850 A
1860 legde
Nederduitsche
men er een zolder in en bestemde het bovenste gedeelte
voor een bewaarschool van de Hervormde gemeente, het
diende deels voor creche, deels voor bergplaats
onderste
van turf. Het uiterlijk aanzien, destijds nog bewaard,
door een verbouwing
van het huis 2)
ging naderhand
verloren. Het bovengedeelte
ten eenenmale
werd opgeruimd en het gansche gebouw met behoud van de zijDe preekstoel, na
muren tot bewaarschool
ingericht 3).
eerst menig jaar in de Hervormde kerk dienst te hebben
van deze met al
gedaan, werd bij de laatste verbouwing
in het openbaar verkocht en kwam
het oude meubilair
aan wier kerkje het nog
in het bezit der Doopsgezinden,
altoos tot sieraad strekt 4).
's-G r a v e n h a g e.
t) Nederduitsche kerkeraadsacta, 23 October i811.
2) Tegenwoordig is het gebouw kadastraal bekend in Sectie E
no. 1434.
3) Volgens welwillende mededeelingvan den heer G. A. Vorsterman
van Oyen, archivaris van Aardenburg. Vgl. ook Broese van Groenouin:
Doopsgezinde Bijdragen, 1883, blz. 12.
4) Broese van Groenou t. a. p.
