Klare taal
Overheid
Internationaal
Rente

Prof. Dr. F. Hartog

Klare taal

Het Jaarverslag 1984 van De Nederlandsche Bank

D oelstellingen en instrum enten
De president van de centrale bank is in ons land iemand met veel gezag.
Dat vloeit zowel uit zijn functie als uit zijn bekwaamheid voort. Die functie
kent echter ook zijn beperkingen. Kenmerkend is vooral dat aan de presi­
dent een verantwoordelijkheid wordt opgelegd die hij eigenlijk niet kan
dragen. Hij krijgt namelijk te weinig instrumenten aangereikt om de doel­
stellingen die hij na moet streven te verwezenlijken.
Artikel 9 van de Bankwet stelt: ‘De Bank heeft tot taak de waarde van de
Nederlandse geldeenheid te reguleren op zodanige wijze als voor ’s lands
welvaart het meest dienstig is, en daarbij die waarde zoveel mogelijk te
stabiliseren.’
Dit wordt meest uitgelegd als een opdracht, te waken voor de waarde van
de gulden naar binnen en naar buiten en voor een evenwichtige betalings­
balans op lopende rekening. De waarde van het geld naar binnen wordt
bepaald door het prijspeil. De waarde naar buiten wordt bepaald door de
wisselkoers.
Dit alles is dus duidelijk genoeg, maar de middelen om de genoemde
doelstellingen te bereiken worden de president grotendeels onthouden. Met
name onttrekt de financiële politiek van het kabinet zich aan zijn zeggen­
schap. Hij moet zich zelfs laten welgevallen dat de minister van financiën
hem aanwijzingen kan geven over de instrumenten die wèl tot zijn domein
behoren. Dat laatste is overigens nog nooit gebeurd.
 Wie zou niet ontmoedigd raken als hij moet optreden met één hand op de
rug gebonden? In feite zijn er weinig aanwijzingen dat presidenten van De
Nederlandsche Bank gebukt gaan onder deze beperkingen. Hoewel hun
bevoegdheden met betrekking tot de financiële politiek niet verder gaan
dan het vermanend toespreken van de ministers, in het bijzonder de minis­
ter van financiën, kan daarbij toch een morele druk worden uitgeoefend
waar het kabinet niet zo maar onderuit kan. Hierin komt vooral de gezags­
positie van de president tot uiting.
Mede in verband hiermee is het verwijt misplaatst dat de president over
het financiële beleid alleen maar vrijblijvende dingen zegt. Verder reikt zijn
taak niet en hij heeft daarvoor zelfs niet de bevoegdheid. Hij is wat dit
betreft niet meer - maar ook niet minder - dan het financiële geweten van
ons land. Als dat geweten spreekt behoeft het niet te worden gehoorzaamd,
maar het minste dat daarbij wordt geschapen is toch schuldbesef. Het
6-230

voorgaande wordt in deze bespreking van het jaarverslag over 1984 voor­
opgesteld om de uitspraken in dat verslag in het juiste licht te plaatsen.
Het ligt voor de hand, de volgorde van het verslag aan te houden en eerst
het buitengebeuren aan de orde te stellen. Daarbij gaat het met name over
de gevaren van de onevenwichtige economische ontwikkeling in de Vere­
nigde Staten, de schuldenproblemen van de derde wereld en de rol van de
European Currency Unit (ecu).
 Amerika
Gesteld wordt dat de snelle economische groei in de Verenigde Staten een
grote bijdrage heeft geleverd tot het herstel van de wereldeconomie en
daarmee ook tot de opleving in Nederland. Deze bijdrage is uitzonderlijk
groot als gevolg van de hoog opgelopen koers van de dollar. Op zichzelf
berust deze hoge koers echter op een storingsverschijnsel, namelijk het
grote en hardnekkige financieringstekort van de centrale overheid. Dat
houdt de rente op hoog peil. Als gevolg daarvan zuigt Amerika veel kapitaal
aan uit de rest van de wereld, ook vanuit Europa. De grote vraag naar
dollars die dat met zich meebrengt houdt de koers van de Amerikaanse
geldeenheid hoog.
Deze grondslag van de gunstige Amerikaanse invloed op de wereldconjunc­
tuur is dus wankel. Zij ondermijnt op den duur het binnenlandse Ameri­
kaanse vertrouwen in de eigen economie. Bovendien neemt de aandrang
tot protectionistische maatregelen meer en meer toe. Daarom is het van
groot belang dat de Amerikaanse regering sanerend optreedt op het gebied
van de eigen financiën en van de wisselkoersvorming. De ervaring heeft
geleerd dat wat dit laatste betreft activiteiten van andere landen niet
afdoende zijn. Gezamenlijk kunnen deze anderen wel druk uitoefenen op
de Amerikaanse autoriteiten, meer rekening te houden met de soms sto­
rende repercussies naar buiten van de eigen maatregelen en de eigen
ontwikkeling.
 Men ziet, de president van de Nederlandse centrale bank vermaant niet
alleen zijn ‘eigen’ minister, maar ook de Amerikaanse financiële autoritei­
ten!
De schulden van de derde wereld
In wat de president over de schuldenproblemen van de ontwikkelingslanden
zegt, klinkt een zekere berusting door. Hij legt er zich blijkbaar bij neer dat
veel daarvan nooit meer terechtkomt en acht het een veilig beleid dat er al
veel van is afgeschreven. Hij is al blij dat deze problematiek wat de mogelijke
evenwichtsverstoring op de wereldeconomie betreft beheersbaar is geble­
ken. Het herstel van de wereldconjunctuur zelf heeft daartoe in belangrijke
mate bijgedragen.
Om de zaak in de hand te houden acht de president het wel van groot
belang dat het Internationale Monetaire Fonds (IMF) en andere crediteurengroepen effectief toezien op het handhaven van een geschikt aanpas­
singsbeleid in de betrokken landen. Bovendien moet daarbij worden ge­
6-231

waakt tegen het weer op gang komen van een onbeheerste kredietontwikkeling als nieuwe risico’s weer aanvaardbaar schijnen te worden.
EMS e n ECU

De Europese Monetaire Samenwerking (EMS) heeft in het afgelopen jaar
weer bevredigend gefunctioneerd, al is het ontbreken van het Verenigd
Koninkrijk nog wel een gemis. Met name is er verdere voortgang geboekt
bij de coördinatie van het economische en financiële beleid. Nog bestaande
uitzonderingen ten aanzien van de toepassing van de algemene spelregels
kunnen dan ook langzamerhand worden beëindigd.
 Opmerkelijk is ook de opmars van de ECU als Europees betaalmiddel. Deze
ontwikkeling wordt algemeen toegejuicht, maar dat is volgens Duisenberg
toch weinig doordacht. Heeft het zin, te streven naar een situatie waarin de
ECU de nationale Europese geldeenheden heeft vervangen? Dat kan niet
zonder eenmaking van het monetaire en financiële beleid. Wil men dat
echt? Er is weinig dat daar op wijst. Maar dan is het weinig zinvol, met de
uitbreiding van de rol van de ECU in deze richting door te gaan.
Of wil men de ECU een deel van de functie van de dollar als reservevaluta
laten overnemen? Verdraagt dit zich met het gelijktijdige streven, de spe­
ciale trekkingsrechten ( s d r ) op het IMF meer en meer daarvoor in aanmer­
king te brengen? Het is volgens de president op zijn minst gewenst, daarover
klaarheid te verkrijgen en geen ondoordachte stappen te doen.
W isselkoersherziening?
Al eerder heeft Duisenberg gezinspeeld op de mogelijkheid, door revaluatie
van de gulden bij te dragen tot vergroting van de binnenlandse koopkracht.
Dat brengt een spreiding van het herstel teweeg, doordat de uitvoersector
terrein moet afstaan aan de binnenlandse sector. In het verslag is hij daar
voorzichtig over. Gesproken wordt alleen over de mogelijkheid, mettertijd
een herziening van de wisselkoersverhoudingen in het raam van het EMS
tot stand te brengen. Dat is al eerder gebeurd, als uitdrukking van het
geleidelijk uiteenlopen van de kracht van de verschillende geldeenheden.
 Gedurende zijn ministerschap heeft Duisenberg zelf al eens een revaluatie
van de gulden tot stand gebracht. In het voorjaar van 1983 week de minister
van financiën op dit punt af van het advies van de president. De laatstge­
noemde was er voorstander van, de gulden even sterk op te waarderen als
de Duitse mark. De minister was voorzichtiger. Al spoedig bleek dat dit
zuinigheid was die de wijsheid bedroog. Toen de gulden in mindere mate
werd opgewaardeerd dan de Duitse mark legde de buitenwereld dat uit als
een gebrek van vertrouwen van de Nederlandse autoriteiten in de eigen
munt. Als gevolg daarvan sprong de rente in ons land in enkele maanden
tijds met ongeveer 1VZ% omhoog. Duisenberg heeft dus echt wel recht van
spreken als hij opnieuw de aandacht vestigt op de betekenis van de wissel­
koers. Tevens werpt dit nader licht op zijn beperkte beleidsmogelijkheden.
Hij draagt wel de zorg voor de waarde van de gulden, maar heeft ten aanzien
van de buitenwaarde slechts een adviserende taak.
6-232

Het econom ische herstel
De wisselkoers vormt een belangrijke schakel tussen het buitengebeuren en
het binnengebeuren. Wat dit laatste betreft heeft het economische herstel
zich in het afgelopen jaar wel verbreed, maar met name de investeringsac­
tiviteit blijft nog achter. Omdat juist de uitbreidingsinvesteringen nieuwe
arbeidsplaatsen scheppen betekent dit nog een deuk in de ontwikkeling.
 De produktiecapaciteit blijft dan ook ten naaste bij gelijk. Hoewel, gemeten
aan de loonkosten, de Nederlandse concurrentiepositie weer aanzienlijk is
verbeterd, komt dit weinig tot uiting in het uitvoervolume. Wel zijn de
uitvoerprijzen gunstiger geworden. Het bedrijfsleven is er dus blijkbaar
vooral op uit, de betere kansen bij de uitvoer te gebruiken voor het herstel
van de winsten. Dat betekent dat de jarenlang uitgeholde vermogenspositie
weer gezond wordt gemaakt. Het herstel van de investeringsactiviteit komt
blijkbaar niet op de eerste plaats. Onzekerheden in het internationale vlak,
met name ten aanzien van het toekomstige gedrag van de dollar, werken
wat dit betreft blijkbaar remmend. Heeft het in dit verband zin, de parti­
culiere consumptie verder te verruimen? Dat brengt Duisenberg op het
probleem van de lastenverlichting.
Lastenverlichting
Het bezuinigen op de overheidsuitgaven heeft tweeërlei doel: terugbrengen
van het enorme financieringstekort tot een evenwichtig peil en lastenver­
lichting van burgers en bedrijfsleven. Het probleem van het financierings­
tekort komt hierna nog ter sprake. Er kan al vast worden gezegd dat het,
met name in het licht van de kabinetsdoelstellingen, onvoldoende afneemt.
Verder moet worden uitgegaan van de toezegging aan het bedrijfsleven van
een bescheiden lastenverlichting. Daaraan moest liefst niet worden getornd,
vanwege de continuïteit van het beleid. Voor het herleven van de investe­
ringsactiviteit is vertrouwen van grote betekenis. Het kabinet kan daartoe
bijdragen door toezeggingen gestand te doen. Het verdient dan ook geen
aanbeveling, de lastenverlichting die het bedrijfsleven in uitzicht is gesteld
te veranderen in een lastenverlichting voor de burgers. Dat zou misschien
een kleine stimulans kunnen geven aan de particuliere consumptie, maar
de investeringsneiging verder afremmen.
Meer risico’s nemen met het financieringstekort komt evenmin in aanmer­
king, wegens het tegenvallen van de vermindering daarvan.
 Meer loonstijging zou eveneens kunnen bijdragen tot verruiming van de
particuliere consumptie. Een algemene loonstijging brengt echter de con­
currentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven weer in gevaar. Veeleer
komen selectieve loonsverhogingen in aanmerking, in sectoren die zich dit
kunnen veroorloven. Het gevaar daarvan is echter dat dit om zich heen kan
grijpen en zo het hele loonpeil in beweging zou kunnen brengen.
Het financieringstekort
Hier ziet men de handen van de president als het ware jeuken. De bedoeling
van het regeringsbeleid is, het financieringstekort gedurende de kabinets­
6-233

periode met 4% (uitgedrukt in het nationale inkomen) te verminderen.
Zoals het er nu naar uitziet wordt echter slechts een daling met 1V2%
bereikt. Daardoor is het tekort nog altijd een alarmerend verschijnsel. Nog
steeds stijgen de rentelasten sterk. Over drie jaar zullen zij de grootste
uitgavenpost zijn. Dat werkt meer en meer verlammend op de financiële
beleidsruimte. Al zien we het allemaal aankomen, het lukt toch nog steeds
niet, de juiste politiek te voeren. Regeren is moeilijker dan vooruitzien. De
ervaring heeft ook geleerd dat van inverdieneffecten weinig moet worden
verwacht. Het ombuigen, hoe pijnlijk ook, zal daarom nog lange tijd moeten
worden voortgezet. Achterover leunen en incassering van de vermindering
van de uitgaven in lastenverlichting - boven wat reeds aan het bedrijfsleven
is toegezegd - is daarom nog lang niet mogelijk. Bovendien valt te bedenken
dat de ombuigingen die tot dusver zijn verwezenlijkt alleen tot gevolg
hebben gehad dat de uitgaven wat minder zijn gestegen. Van een eigenlijke
daling is nog steeds geen sprake.
Vooral op dit punt is Duisenberg bij eerdere gelegenheden in aanvaring
gekomen met de leiding van zijn partij en ook met de achterban daarvan.
 Den Uyl heeft zich zelfs hoorbaar afgevraagd of een socialist wel president
van De Nederlandsche Bank kan zijn. Het opmerkelijke antwoord van
Duisenberg was dat hij zichzelf liever sociaal-democraat dan socialist noemt.1
Wat men hem van die kant verwijt is dat hij geen oog heeft voor de pijn die
met name het bezuinigen op de sociale uitkeringen oproept. Wat dit betreft
houdt Duisenberg de boot af door te stellen: het aanwijzen van de uitgaven
waarop moet worden bezuinigd is mijn taak niet. Maar dan komt het
volgende verwijt, namelijk dat hij niet zegt hoe het moet en alleen vrijblij­
vende taakstellingen poneert. Hiermee zijn we weer terug bij zijn ontoerei­
kende uitrusting met instrumenten van economische politiek, een aange­
legenheid die in de inleiding al ter sprake kwam.
De m onetaire ontw ikkeling
Het beleidsterrein waar de president eigen baas is bestaat uit het instru­
mentarium van de geldpolitiek. Te dien aanzien geldt door de jaren heen
als voornaamste doelstelling het in de hand houden van de liquiditeitsquote,
d.i. de verhouding tussen de liquiditeitenmassa en het nationale inkomen.
 Wat dit betreft zijn de laatste drie jaren niet de gemakkelijkste jaren
geweest. De liquiditeitsquote is in die jaren voortdurend gestegen. Ook in
1984 nam zij met 1V2% toe. Op het eerste gezicht zouden we misschien
denken dat deze doorgaande stijging vooral te wijten is aan het grote
financieringstekort van de overheid. Dat is echter niet het geval. De over­
heid weet haar kapitaalbehoefte vrijwel geheel te dekken op de kapitaal­
markt, buiten de geldscheppende instellingen. Het is ook geen kwestie van
een sterk opgeleefde investeringsactiviteit van het bedrijfsleven, zoals uit
het voorgaande bleek. Nee, het grote overschot op de lopende betalingsba­
lans is hiervoor met name verantwoordelijk. Dat leidt tot een positief saldo
aan deviezeninkomsten, die terecht komen bij het bankwezen en daar
aanleiding zijn voor uitbreiding van de hoeveelheid giraal geld. In deze
6-234

situatie zou opleving van de investeringsactiviteit gemakkelijk kunnen
worden gefinancierd uit de bestaande geldruimte.
Intussen is er toch wel een tegenkracht, die in het verslag nog weinig wordt
benadrukt, maar wel in het laatste kwartaalrapport van De Nederlandsche
Bank. Er stroomt namelijk ook steeds meer Nederlands geld naar het
buitenland, in het bijzonder naar de Verenigde Staten, bij wijze van beleg­
gingen en van directe investeringen. In het laatste kwartaal van het vorige
jaar was deze kapitaalstroom zelfs zo groot dat zij de omvang van het
overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans overtrof. Op deze
wijze is het economische verkeer met het buitenland per saldo dus zelfs
verkrappend gaan werken op de Nederlandse voorziening met liquiditeiten.
 Dit is één van de scheeftrekkingen die het gevolg zijn van de nog steeds
zeer hoge Amerikaanse rente. Met het oog daarop wordt - ook in het
jaarverslag - gesteld dat een daling van alleen het Nederlandse rentepeil zo dit al zou kunnen - niet helpt als stimulans voor onze eigen investeringen,
omdat er daardoor nog meer investeringsgeld naar de overzijde van de
Atlantische Oceaan zou stromen.
Houdt de stijging van de liquiditeitsquote gevaren in voor het weer toene­
men van het inflatietempo? Als dit samengaat met het in toom houden van
de lonen blijkbaar niet of nauwelijks. Het zijn vooral de arbeidskosten die
hierbij bepalend zijn en niet de geldruimte. Wel is het natuurlijk zaak, wat
dit betreft de vinger aan de pols te houden en met name te waken tegen
gedeeltelijk monetaire financiering van het overheidstekort.
Wat niet in het verslag staat
Opvallend is dat er deze keer vrijwel geen aandacht wordt besteed aan
verdergaande arbeidstijdverkorting. De president vindt blijkbaar dat hij
daarover bij vorige gelegenheden al duidelijk genoeg is geweest. Er is alleen
één zin waarin indirect wordt gepleit voor kostenneutrale arbeidstijdsverkorting. Verder wordt niet meer gedaan dan constateren wat er op dit gebied
gaande is.
Opmerkelijk is het verwijt van de zijde van de vakbeweging dat hij over
zulk een cruciaal punt er het zwijgen toe doet. Dit is nog opmerkelijker
wanneer wordt bedacht welk verwijt hem van diezelfde zijde bereikte toen
hij zich wél duidelijk uitsprak over arbeidstijdverkorting. Toen overheerste
namelijk de aantijging: waar bemoeit hij zich mee? Het is wat dit betreft
blijkbaar nooit goed.
 Slotopm erkingen
Zoals steeds bij het lezen van het jaarlijkse verslag van de president van de
centrale bank rijst de vraag: zullen degenen die het vooral aangaat dit ter
harte nemen? Het verslag met alle beschouwingen, tabellen en grafieken is
altijd belangrijk voer voor het economische onderwijs, van laag tot hoog.
Het vult ook één avond de voorpagina’s van onze kranten en vormt een
belangrijk onderwerp van radio en t.v., ook weer één avond. Maar er is geen
‘follow-up’ in de vorm van een kamerdebat, kamermoties of zelfs vragen
6-235

van kamerleden: heeft de minister er kennis van genomen en wat stelt hij
zich voor met de aanbevelingen te doen? Op zichzelf is het ook geen
regeringsstuk, maar een verslag aan de algemene vergadering van aandeel­
houders. De Nederlandsche Bank is wel een staatsinstelling in die zin dat
alle aandelen in handen van de staat zijn, maar de betrokken bewindslieden
hebben daarbij dus de pet van aandeelhouders op en niet die van verant­
woording afleggende gezagsdragers. Wel heeft de president nog enkele
andere indirecte drukmiddelen wanneer zijn verantwoordelijkheden worden
doorkruist door onvoldoende financiële gedisciplineerdheid van het kabinet.
Dat kan als standpunten van Duisenberg, uitgesproken in vergaderingen
van de Sociaal-Economische Raad, naar buiten komen. Bij zulk een gele­
genheid deed zich ook de twijfel voor of een socialist wel president van de
centrale bank kan zijn. Maar ook daarbij is er voor hem geen andere druk
mogelijk dan die van de aangevoerde argumenten. Wanneer het kabinet
tekortschiet bij de financiële sanering beroept het zich altijd op de grenzen
van de politieke haalbaarheid. Dat is, zegt men dan, onze verantwoordelijk­
heid en niet de uwe.
 In zulk een situatie kunnen uitspraken van het financiële geweten van ons
land óf wel het betere ik van de verantwoordelijke bewindslieden te voor­
schijn roepen óf, zoals gezegd, hun zondebesef. Ook in dit laatste geval is,
naar we mogen aannemen, de vermanende vinger van de president niet
helemaal zonder uitwerking.
Noot
1 In een vraaggesprek met het FNV-blad, augustus 1984.
6-236.
