DE VERPLICHTING VAN PERMANENTE EDUCATIE
Opleiding

DE VERPLICHTING VAN PERMANENTE EDUCATIE
door H. Volten

„Simply put, continuing education
is the altemative to obsolescence”.
BEAMER
Permanente educatie is al verplicht. Men kan het niet nalaten. Wie er over schrijft,
behoeft dus geen pleidooi te voeren. De inzet is, hoe de verplichting zal worden
gehonoreerd.
Bij de uitwerking rijzen vragen: wie stelt regels, voor wie gelden zij, welke ac­
tiviteiten tellen mede, welke tijdsbesteding is nodig, welk toezicht is er op de na­
leving, en welke sanctie op de niet-naleving.
De antwoorden bepalen het actuele model. De theoretische mogelijkheden
vormen een continuüm. Via lichte accentverschuivingen doorloopt men de
schaal van geheel vrijgelaten tot strikt voorgeschreven handelwijze.
De werkelijkheid toont een trend. De ontwikkeling gaat in de richting van meer
regels en minder vrijheid. Dit geldt internationaal. Buitenlandse opvattingen zijn
in het accountantsberoep dikwijls medebepalend voor de eigen positie.
Permanente educatie is tenslotte een element van kwaliteitsbeheersing. Op dit
gebied tekent zich een verschuiving af in de bevoegdheid tot het opstellen van
geldige normen: de individuele accountant —de maatschap —de beroepsorgani­
satie - de maatschappij. Deze ontwikkeling beïnvloedt eveneens de handelwijze
nopens permanente educatie.
★ ★ ★
De noodzaak voor een vorm van permanente educatie berust op een drietal al­
gemene gronden:
— de beroepsopleiding kan niet alles omvatten en vertoont op ieder moment
onvermijdelijke leemten
— de tijdens de opleiding opgedane kennis veroudert
— na de kwalificatie leiden allerlei ontwikkelingen tot nieuwe kennisvelden.
 Vooral dit laatste vraagt aandacht. De ongehoorde dynamiek van deze tijd laat
de accountant niet onberoerd. Iedere beroepsbeoefenaar is geconfronteerd met
WJO en Beschouwingen, met de voortgang van de harmonisering van het Eu­
ropese ondernemingsrecht, met internationale standaarden voor de jaarrekening
en met nieuwe gedrags- en beroepsregels. Velen kwamen in aanraking met voor­
schriften die in andere landen van kracht zijn. In meer of mindere mate bleek
nieuwe kennis nodig voor het zich uitbreidende terrein van de adviesfunctie, van
automatisering, besliskunde en democratiseringsprocessen.
Vanwaar deze volstrekt onvolledige opsomming van kennisvelden, die de ei
genlijke beroepsopleiding dikwijls niet omvatte? Ik wil er twee gevolgtrekkingen
aan verbinden.
In de eerste plaats: de omvang van de nodige-kennisexplosie maakt het onmom ab bh. 55

gelijk haar ten volle op te nemen in de kwalificerende opleiding, hoezeer dat ook
het natuurlijke lot van veel in de sfeer van permanente educatie gesignaleerde
onderwerpen zou behoren te zijn. De onmogelijkheid wordt onderstreept doordat
de voor de opleidingsduur relevante krachten eerder tot verkorting dan tot ver
lenging van de opleiding voeren.
Naarmate men dus essentiële onderwerpen naar de opleiding overbrengt,
schijnen mij de onvermijdelijke leemten —een andere grond voor permanente
educatie - te zullen moeten toenemen. Zo doemt permanente educatie op als blij
vende noodzaak.
De tweede gevolgtrekking. In de opsomming van nieuwe kennisvelden werd
duidelijk, dat niet alle accountants in gelijke mate met alle gebieden in aanraking
komen. Het spreekt vanzelf dat het raakvlak het grootst is bij de omvangrijke or­
ganisatorische eenheden die een breed dienstenpakket aanbieden. Het is dan ook
een logische gang van zaken, dat de grote accountantskantoren zich als eersten
voor de noodzaak zagen geplaatst voor interne doeleinden te voorzien in een stel­
sel van permanente educatie. Zulks als onderdeel van hun kwaliteitsbeheersing.
 ★ ★ ★
De beroepsorganisatie kan er gerust van uitgaan dat het nut van permanente edu­
catie algemeen wordt erkend, en eveneens dat het haar functie is om aan geïn­
teresseerde leden (liefst op kostendekkende basis) een programma van bijscholing
te bieden. De discussie concentreert zich op de mate waarin aan leden vrijheid
wordt gelaten of verplichtingen worden opgelegd om bijscholing te ondergaan.
Gemeenlijk spreekt men van verplichte permanente educatie als de beroeps­
organisatie of de wetgever deze voorschrijft. Tegen zo’n verplichte vorm zijn ve­
lerlei bezwaren aangevoerd. Mijn opvatting luidt dat deze bezwaren geen van alle
wezenlijke betekenis kunnen hebben. Het principe dat een verplichting mogelijk
maakt, is immers binnen de kantoren al aanvaard.
De beroepsorganisatie is vrij te handelen uit utiliteit en andere pragmatische
overwegingen. Dit geldt te meer, omdat de voorstanders van verplichte perma­
nente educatie evenmin over een dwingende redenering beschikken.
Bij het bepalen van een positie staat de beroepsorganisatie met een eigen ver­
antwoordelijkheid tussen de gevoelens van haar leden en die van de maatschap­
pijEerst de leden. De meesten van hen voelen - uit zichzelf, zonder zware externe
pressie - niet voor een verplichting. Zo interpreteer ik althans de ontwikkelingen
bij buitenlandse zusterorganisaties.
In de discussie lijkt het hoofdprobleem te zijn, dat een verplicht stelsel unfair
is tegenover een veronderstelde meerderheid die toch reeds zorgt bij te blijven,
terwijl anderzijds een systeem van vrijwillige permanente educatie bij een min
derheid niet tot participatie zou leiden.
 Indien de aldus geconstrueerde tegenstelling geldig is, zou zij de bedoelde
meerderheid ongetwijfeld tot het inzicht behoren te bewegen dat het beroepsbelang tendeert naar de verplichting. Terzijde: empirische waarneming van het
debat geeft nauwelijks steun aan de rationele verwachting, dat de voorstanders
van vrijheid afkomstig zijn uit de groep die de eigen bijscholing verwaarloost; ver­
schijnt hier een irrationeel element in de discussie?
m a b blz. 56

Dan de maatschappij. De accountant werkt op een terrein van publieke belang­
stelling, zijn kwalificatie schept een monopolie en de afnemers kunnen de kwa­
liteit van zijn arbeid moeilijk beoordelen op het moment dat deze verricht wordt.
Alle factoren, die de maatschappij van vandaag aansporen tot bemoeienis.
★ ★ ★
Een uitweiding
Nopens de mate waarin de hier sluimerende krachten gelegenheid krijgen zich
te manifesteren, zijn de accountants mede afhankelijk van het bedrijfsleven. Pu­
blieke aandacht voor ondernemingen plaatst in zijn voetspoor de schijnwerper op
het accountantsberoep. Ik noem drie relevante verschijnselen:
— een zekere generale kritiek, bijv. op oliemaatschappijen en andere transnatio­
nale ondernemingen, maar ook binnenslands op bepaalde takken zoals het
verzekeringsbedrijf
— de gebreken van jaarrekeningen en andere door ondernemingen verschafte
informatie, als het er om gaat de overheid een grondslag te bieden voor haar
beleid op gewichtige terreinen: betalingsbalanstekorten, energiecrisis, milieu­
bescherming, e.d.
— een reeks van opzienbarende incidenten, de lezer welbekend, rond afzonder-.
lijke ondernemingen: fraudes, deconfitures, illegale betalingen.
Soms hebben accountants —individueel of als collectief- rechtstreekse invloed
of verantwoordelijkheid. Op het individuele aspect kom ik terug. Wat het collec­
tieve betreft, zij opgemerkt dat het beroep, internationaal gezien, zich terzake van
de grondslagen voor een bruikbare jaarrekening dikwijls onmachtig heeft gepre­
senteerd, hetgeen een directe grond voor extern ingrijpen oplevert.
 Belangrijk is evenwel dat het accountantswezen bij alle vermelde verschijnse­
len in de ogen van het publiek in zekere mate betrokken is. Het beroep komt bin­
nen het politieke krachtenveld wegens de verwachting dat het een rol kan spelen
bij de beteugeling van de ondernemers. Overheidsbemoeienis met de reglemen­
tering van accountants wordt gezien als een der middelen om de ondememingswereld onder controle te krijgen.
De eigen verantwoordelijkheid van de beroepsorganisatie tegenover deze
maatschappelijke ontwikkeling leidt tot beraad over vrijwillige aanvaarding van
nieuwe verplichtingen, teneinde zich extern ingrijpen van het lijf te houden. Het
beraad bestrijkt een breed gebied. In het bijzonder vermeld ik (a) de collegiale be
oordeling van verrichte werkzaamheden, binnen en buiten het eigen kantoor,
(waar terzake van een verplichtstelling soortgelijke overwegingen gelden als bij
permanente educatie), (b) een goed en onafhankelijk disciplinair stelsel (op welk
gebied verschillende buitenlandse instituten lacunes kennen), en (c) maatregelen
ter handhaving/bevordering van de onafhankelijkheid van de openbare accoun­
tant. In deze opsomming van elementen van kwaliteitsbeheersing dient perma­
nente educatie als afzonderlijk element zijn plaats in te nemen.
Voerde deze uitweiding te ver van het onderwerp? Ik meen van niet. Verplich­
te permanente educatie levert op zich geen garantie tegen euvelen, maar dient
te worden gezien in de context van een reeks maatregelen waarmede het beroep
antwoordt op belangstelling van de overheid.
★ ★ ★
m a b blz. 5 7

Het zou onjuist zijn, dat een beroepsorganisatie de verplichtstelling van perma­
nente educatie uitsluitend in het kader van een defensieve strategie zou benade­
ren.
 Fincham, collega-directeur van het Canadese instituut, heeft in een niet-gepubliceerde studie de gedragingen van instituten onderzocht op basis van een en­
quête bij organisaties van accountants en andere vrije beroepen. Hij concludeert,
dat zowel de ouderdom als de omvang van een organisatie in verband staat met
de activiteiten op het gebied van de bijscholing. Een klein instituut - ter vermij­
ding van misverstand: gezien de stafbezetting behoort het NIVRA daar niet toe
- kan verplichte permanente educatie moeilijk effectueren wegens de daaraan
verbonden administratief-organisatorische belasting.
Ik plaats de kanttekening, dat in de vooraanstaande landen als regel noch de
inspanning, verbonden aan de opzet van een geordend programma van cursus­
sen, noch de huishoudelijke belasting van verwerking en toezicht als verhinderin­
gen kunnen gelden voor de invoering van verplichte permanente educatie.
Vervolgens wijst Fincham de mate waarin organisaties tevreden zijn over het
niveau van beroepsuitoefening door de leden aan als een zeer invloedrijke factor,
indien deze organisaties bepalen hoever zij met een verplichtstelling zullen gaan.
Daarmede doet een offensieve strategie zijn intrede.
De eigen verantwoordelijkheid van de beroepsorganisatie jegens de leden leidt
eveneens in de richting van verplichte permanente educatie. Een misslag slaat op
allen terug, en het valt niet in te zien dat de beroepsorganisatie zich na de kwa­
lificatie verder tot repressief toezicht zou dienen te beperken.
He Amerikaanse instituut heeft in mei 1971 het voorbeeld gegeven, toen het
—na aanvaarding van het zog. Beamer-rapport —in een resolutie de staten opriep
„to institute a requirement, by legislation or regulation as may be appropriate
that certified public accountants demonstrate that they are continuing their pro­
fessional education as a condition precedent to the re registration, renewal or per­
mit to practice or other validation of a CPA’s designation”.
 Ingegeven door bezorgdheid over ondermaatse beroepsuitoefening, heeft deze
aanbeveling over vrijwel de gehele linie een goede response gehad (of krijgt deze
naar verwachting binnenkort), zodat Amerikaanse accountants als enigen aan
verplichte bijscholing zijn onderworpen.
Het schijnt mij toe dat het een uiterst onwaarschijnlijke situatie zou zijn, indien
alleen het AICPA zich zorgen zou behoren te maken over de beroepsuitoefening
door individuele leden.
★ ★ ★
De Nederlandse situatie zal de meeste lezers bekend zijn. Een belangrijke uit­
spraak ligt vast in het Beleidsprogramma 1976 van het NIVRA-bestuur, waarin
het voornemen wordt aangekondigd de vinger op de pols van de internationale
ontwikkelingen te houden „met betrekking tot het verplichtstellen van het volgen
van voortgezet onderwijs na het behalen van de kwalificatie”. In augustus 1976
publiceerde het bestuur de aanbeveling dat registeraccountants, die in de certi­
ficerende functie werkzaam zijn, gedurende een periode van twee jaar minimaal
10 volle dagen aan voortgezette educatie zouden behoren te besteden. Vaststel­
lende dat het beroep voortgezette educatie niet meer als een vrijblijvende zaak
m a b blz. 58

ervaart, achtte het bestuur de aanbeveling geschikt als stimulans voor de leden
en als een eerste aanzet, waarop verdergaande stappen zullen kunnen volgen in­
dien een gestructureerd stelsel van cursussen beschikbaar is. Daaraan wordt op
het moment gewerkt.
Nadere precisering van de stand van zaken in eigen land en elders is weinig
zinvol, omdat de perspectieven steeds wijzigen. Wel zijn enkele hoofdlijnen aan
te geven, waarbij dan - zoals vaker onder accountants —de aandacht in hoofdzaak
uitgaat naar de Engelssprekende wereld (in dit geval met uitzondering van de
V.S.).
 1. Vele instituten zijn bewust bezig met permanente educatie. Zij geven richtlij­
nen voor activiteiten en tijdsbeslag (modaal: 5 dagen per jaar) en ontwikkelen
een breed opgezet cursusprogramma. Hoe breed? Het lijkt mij, dat specialis­
tische gebieden binnen de accountantsfunctie er bij zullen behoren. In die zin
kan permanente educatie naast her- en bijscholing op klassieke kennisvelden
ook een rol spelen bij loopbaanontwikkeling.
Het zal moeilijk zijn aan niet in de accountantsfunctie optredende leden in­
grijpende verplichtingen op te leggen, en mijns inziens ligt het niet op de weg
van accountantsinstituten voor hen bijzondere cursussen te vervaardigen. Dit
plaatst de instituten wel voor een vraagstuk, dat zij nog slechts schoorvoetend
onder ogen zien: welke voorwaarden moeten aan deze leden worden gesteld,
indien zij op enig moment besluiten (opnieuw) als accountant te willen gaan
fungeren.
Terzijde: voor een nader onderscheid tussen openbare en andere accountants
zie ik geen grond, en terecht maakt de aanbeveling van het NIVRA-bestuur
hier dan ook geen verschil.
2. Op basis van gegeven richtlijnen en geboden cursusprogramma beweegt een
aantal instituten zich in de richting van permanente educatie die, hoewel in
beginsel aan de vrije wil van de leden overgelaten, wordt gestuurd en waar
genomen. „Monitored Voluntary Professional Development with Guidelines”
is de naam van het stelsel.
Voornaamste karakteristiek is dat de leden aan de organisatie opgave doen
van hun permanente educatie-activiteiten en dat de instituten de meldingen
registreren. De opgaven behoeven niet te worden gecontroleerd, maar zijn
wel goeddeels controleerbaar. De geregistreerde gegevens kunnen een rol
spelen bij een latere beoordeling van beroepsmatig optreden.
Naast het aspect van algemene gewenning aan voortgezette educatie behelst
de Monitored Voluntary methode dan ook een prikkel tot participatie, die
voor de deelnemers het onderscheid met een verplicht stelsel doet vervagen.
 De methode omzeilt evenwel de profylactische schorsing, een sanctie die —
niet als doelstelling, maar als nauwelijks aanvaardbaar nevenprodukt —toch
de uiterste consequentie is van de invoering van een formele verplichting.
Ik acht op psychologische en zakelijke gronden voor het moment de weg van ge­
registreerde vrijwilligheid en passieve waarneming een juiste doelstelling. De
werkwijze steunt, vanuit het perspectief van overheid en beroepsorganisatie bei­
de, de kwaliteitsbeheersing. De leden voert het tot de gewenning, die een belang­
rijke voorwaarde is voor latere verplichte permanente educatie.
m ab blz. 59.
