Geomorphological, geoarcheological, paleoecological and paleo­botanical study of the harbour expansion on the left bank of the Scheldt River, north of Antwerp
Belgeo
Revue belge de géographie
3 | 2006

Geoarcheology, historical geography and paleoecology

Geomorfologisch, geoarcheologisch,
paleoecologisch en paleobotanisch onderzoek van
de havenuitbreidingswerken op de linker
Scheldeoever ten noorden van Antwerpen
Geomorphological, geoarcheological, paleoecological and paleobotanical study of
the harbour expansion on the left bank of the Scheldt River, north of Antwerp
Lieselotte Meersschaert, Jean-Pierre Van Roeyen et Cyriel Verbruggen

Édition électronique
URL : http://journals.openedition.org/belgeo/12053
DOI : 10.4000/belgeo.12053
ISSN : 2294-9135
Éditeur :
National Committee of Geography of Belgium, Société Royale Belge de Géographie
Édition imprimée
Date de publication : 30 septembre 2006
Pagination : 183-204
ISSN : 1377-2368
Référence électronique
Lieselotte Meersschaert, Jean-Pierre Van Roeyen en Cyriel Verbruggen, « Geomorfologisch,
geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoek van de havenuitbreidingswerken op
de linker Scheldeoever ten noorden van Antwerpen », Belgeo [Online], 3 | 2006, Online op 30 octobre
2013, geraadpleegd op 07 mai 2019. URL : http://journals.openedition.org/belgeo/12053 ; DOI :
10.4000/belgeo.12053

Ce document a été généré automatiquement le 7 mai 2019.
Belgeo est mis à disposition selon les termes de la licence Creative Commons Attribution 4.0
International.
Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
Geomorfologisch, geoarcheologisch,
paleoecologisch en paleobotanisch
onderzoek van de
havenuitbreidingswerken op de
linker Scheldeoever ten noorden
van Antwerpen
Geomorphological, geoarcheological, paleoecological and paleobotanical study of
the harbour expansion on the left bank of the Scheldt River, north of Antwerp
Lieselotte Meersschaert, Jean-Pierre Van Roeyen et Cyriel Verbruggen

Inleiding
1

Sinds de 70-er jaren van de 20ste eeuw wordt de haven van Antwerpen ook verder
uitgebouwd op de linkeroever van de Schelde, in de zogenaamde Wase Scheldepolders.
 Deze vaak ingrijpende infrastructuurwerken kregen aanvankelijk weinig aandacht vanuit
archeologische hoek. Hierin kwam pas verandering met de aanstelling in 1979 van
archeoloog Rudiger van Hove in het kader van het door de gemeente Beveren opgezet
historisch-archeologisch onderzoeksproject “Geschiedenis van Volk en Land van
Beveren”, waarvan het archeologische luik zou worden bestendigd door de oprichting in
1983 van de Archeologische Dienst Waasland (ADW). Vooral dankzij zijn prospecties van
de havenuitbreidingswerken en het archeologisch onderzoek van de sites VerrebroekAven Ackers (1981-1983) en Melsele-Hof ten Damme (1984-1986 en 1990) en de
samenwerking met fysisch-geograaf en palynoloog Cyriel Verbruggen (Universiteit Gent)
ging er meer aandacht naar de Wase Scheldepolders en werd een begin van inzicht
verworven in de archeologische en paleolandschappelijke evolutie van het gebied. De
realisatie van het Verrebroekdok vormde een nieuwe uitdaging. Van 1992 tot 2000 werd

Belgeo, 3 | 2006

1

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
voorafgaand aan en tijdens de werken grootschalig archeologisch onderzoek verricht.
Hierbij ging de aandacht zowel naar de steentijdsite van Verrebroek-Sint-Michielsstraat
(Universiteit Gent, Vakgroep Archeologie en Oude Geschiedenis van Europa, o.l.v.
Philippe Crombé), als naar de landschappelijke ontwikkeling en de (post)middeleeuwse
bewoning (ADW, o.l.v. Jean-Pierre Van Roeyen). Het waren echter vooral de bouw van het
Deurganckdok en de uitvoering van alle eraan verbonden natuurcompensatieprojecten
die de definitieve aanzet hebben gegeven tot de geïntegreerde preventieve
archeologische en paleolandschappelijke benadering van projectgebieden in de Wase
Scheldepolders. Belangrijk in dit kader was de aanwerving door de ADW van
eerstgenoemde auteur en Bart Klinck, fysisch-geografen.
 2

In de huidige aanpak ligt de nadruk op preventief onderzoek, nl. het lokaliseren en
karteren van archeologische vindplaatsen en het reconstrueren van de
landschapsontwikkeling gedurende het Quartair. Op basis van terreinprospectie,
hoofdzakelijk aan de hand van boringen (aangevuld met oppervlakteprospectie), wordt
getracht een inzicht te krijgen in de geomorfologische structuur en de archeologische
potenties van de ondergrond. Hierbij wordt ook veel aandacht besteed aan de
methodologische aspecten van het onderzoek.
3

Enerzijds biedt het gebied door zijn ligging in een perimariene randzone en door de soms
aanzienlijke dikte van de alluviale pakketten een aantal specifieke en optimale
mogelijkheden voor de detectie van zowel zeer oude (paleo-, meso- en neolithische) als
jongere (middeleeuwse en postmiddeleeuwse) occupatieniveaus in samenhang met
verschillende landschappelijke kenmerken. Anderzijds is de grootschaligheid van de
bouwwerken, zowel horizontaal als verticaal, een ideale situatie om zoveel mogelijk
gegevens te verzamelen. Er mag dan ook gesteld worden dat deze gegevens reeds een
goed beeld, weliswaar nog onvolledig, kunnen schetsen van de evolutie en dynamiek
binnen de Wase Scheldepolders.
4

Wat volgt is een systematisch overzicht van de evolutie op methodologisch vlak en een
chronologische synthese van de onderzoeksresultaten.
Situering van het studiegebied en algemene werkwijze
5

De Wase Scheldepolders zijn rivierpolders die zich in het noordoosten van de provincie
Oost-Vlaanderen bevinden, op de linkeroever van de Schelde. Het gebied wordt in het
noorden administratief begrensd door de landsgrens met Nederland, in het oosten door
de Schelde en in het zuidwesten door de cuesta van het Land van Waas. Hoewel we ons
hier op de lijzijde van de cuesta bevinden, is er meestal een duidelijke grens daar waar de
Rupeliaan kleibasis opduikt. In het westen duikt de klei snel naar beneden en worden de
alluviale afzettingen begrensd door de Grote Dekzandrug van Maldegem-Stekene.
 6

Het is een vlak, alluviaal gebied met een gemiddelde hoogte tussen 2 en 3 m TAW1 ;lokaal
komen donken met een maximum hoogte tot 5 m TAW voor. Bodemkundig bestaan deze
polders voornamelijk uit zware klei- en kleigronden, maar sporadisch komen meer
zandige zones voor (uitlopers van de Grote Dekzandrug).
7

Bij de uitvoering van de havenuitbreidingswerken worden er steeds zeer grote delen van
de Scheldepolders aangetast en vernietigd, hetzij door de grootschalige
infrastructuurwerken, hetzij door de aanleg van natuurcompensatiezones. In beide
gevallen gaat vaak vrijwel alle archeologische en paleoecologische informatie verloren. Er

Belgeo, 3 | 2006

2

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
kon voor de verschillende projecten een onderzoeksovereenkomst gesloten worden met
de Administratie Waterwegen en Zeewezen (AWZ), het Gemeentelijk Havenbedrijf
Antwerpen (GHA) en het Intergemeentelijk Samenwerkingsverband van het Land van
Waas (I.C.W.) en er kon telkens een deelname in de onderzoekskosten worden bedongen.
8

Aangezien het steeds om zeer grote oppervlakten gaat, is het onmogelijk om alle zones
volledig te onderzoeken. Toch gaat het hier om een zeer interessante regio, omdat op vele
plaatsen alle grote fasen in de landschappelijke evolutie van deze regio nog afzonderlijk
herkenbaar zijn in de bodem. Zo wordt in de ideale situatie het pleistoceen oppervlak
afgedekt door een veenpakket. Tussen het laagste en hoogste topografisch niveau
verloopt de aanvang van deze veengroei tussen ca. 6000 en 4000 BP. Dit betekent dat hier
een oorspronkelijk postglaciaal oppervlak van voor die tijd werd afgedekt. Het veen zelf
bevat een continue paleobotanische en landschappelijke registratie grosso modo tot de 6de
en 7de eeuw van onze tijdrekening. Tussen de top van het veen en de sedimenten van de
strategische overstromingen uit de late 16de eeuw bevinden zich allerlei sporen en
afzettingen uit de tussenliggende middeleeuwen.
 9

Om zo efficiënt mogelijk te kunnen werken, wordt er sinds een aantal jaar geopteerd voor
grootschalig, preventief booronderzoek. De bedoeling is dat aan de hand van de bekomen
boorgegevens kaarten worden opgesteld die daarna kunnen gebruikt worden om het
verdere onderzoek en de begeleiding van de graafwerken zo systematisch en efficiënt
mogelijk te laten verlopen. Enerzijds gaat het hierbij om verspreidingskaarten, waarop
aangegeven wordt onder welke vorm een bepaalde landschappelijke fase tot uiting komt
en anderzijds gaat het om isopachenkaarten die de diepte waarop het fenomeen zich
bevindt, weergeven. In de praktijk geven deze kaarten dus aan waar en hoe diep onder
het huidige maaiveld men bepaalde landschappelijke en archeologische gegevens kan
verzamelen. Het onderzoek en de verwerking van de resultaten gebeurt in verschillende
stappen.
Belgeo, 3 | 2006

3

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
Figuur 1. Lokalisatie van de besproken onderzoekszones binnen de Wase Scheldepolders.
 Preventief onderzoek en het opnemen, registreren,
coderen en verwerken van alle boorgegevens
10

Algemeen gezien, zijn in het onderzoek dus twee grote fasen te onderscheiden : de
terreinprospectie en het laboratoriumonderzoek. In het verleden werden waarnemingen
m.b.t. de landschappelijke ontwikkeling vnl. verricht bij de opvolging van graafwerken,
maar sinds een vijftal jaar wordt in de mate van het mogelijke geopteerd voor preventief
onderzoek. Dit preventief onderzoek bestaat, naast een archeologisch vooronderzoek
o.m. aan de hand van cartografisch onderzoek en oppervlakteprospectie, uit een
boorcampagne, waarbij boringen worden uitgevoerd volgens een vast patroon. Er wordt
gebruik gemaakt van een Edelmanboor en daar waar de sedimenten veniger worden,
wordt de boor gewisseld voor een guts. Op deze manier kan meestal het pleistoceen
oppervlak bereikt worden. Paleolandschappelijk gezien, is dit het oudste oppervlak na de
laatste ijstijd (met uitzondering van lokale, overdekte laatglaciale zones), wat betekent
dat op deze wijze alle mogelijke oppervlakken kunnen gedetecteerd worden.
11

Om een meer overzichtelijk en gedetailleerd beeld te krijgen van de stratigrafische
opbouw van een gebied worden na de preventieve terreinprospectie de
graafwerkzaamheden gevolgd. De profielen die beschikbaar komen, laten zien of de
reconstructie op grond van de boringen kloppen (validatie). De graafwerken geven ook de
mogelijkheid om uitgebreid stalen te verzamelen voor verder onderzoek.
12

Ook het laboratoriumonderzoek is geëvolueerd. Waar dit oorspronkelijk voornamelijk
beperkt bleef tot palynologisch onderzoek, werd dit de laatste jaren uitgebreid met houten houtskoolonderzoek, zaden- en vruchtenanalyse, diatomeeën- en sedimentologisch

Belgeo, 3 | 2006

4

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
 onderzoek. Hierdoor is de kennis over de paleolandschappelijke evolutie van de Wase
Scheldepolders sterk toegenomen en verfijnd. Bovendien is het aan de hand van een
combinatie van verschillende onderzoekstechnieken mogelijk om een archeologische site
te plaatsen binnen een ruimere omgeving. Naast een reconstructie van het lokale en
regionale landschap is het bijvoorbeeld ook mogelijk te achterhalen wat lokaal verbouwd
werd, wat het consumptiepatroon was, wat de economische betekenis was van de
nederzetting, enz.
13

Van elk boorpunt worden op het terrein de geografische coördinaten bepaald aan de
hand van een Totaalstation. Nadien worden de eigenlijke boorgegevens gesystematiseerd
aan de hand van een codesysteem, waarbij voor iedere boring wordt aangegeven onder
welke vorm de laat- en postmiddeleeuwse overstromingssedimenten, het middeleeuws
oppervlak, het veen en de pleistocene sedimenten hier voorkomen. Dit is nodig om de
verwerking sneller te laten verlopen. In plaats van steeds de volledige beschrijving te
moeten lezen, kan men immers op deze manier in één oogopslag zien welke evolutiefasen
op die plaats zichtbaar zijn in het bodemprofiel en in welke vorm. Er dient te worden
gesteld dat deze codering op een erg pragmatische wijze is ontstaan. Om het
stratigrafisch en genetisch begrijpelijker te maken is figuur 2 toegevoegd, waarbij elke
voorkomende type-stratigrafie met zijn code is aangegeven. Voor de Wase Scheldepolders
wordt volgende codering gebruikt :

14

Profielen zonder afdekking, m.a.w. wanneer het Pleistoceen aan het oppervlak ligt :
- 1. De humeuze bovenlaag (het actuele oppervlak) is gevormd in de pleistocene
afzettingen.
15

Profielen met afdekking, m.a.w. profielen met overstromingssedimenten en/of veen :
- V. Er is veen aanwezig in het bodemprofiel. (Wegens de belangrijkheid van de aan- of
afwezigheid van veen wordt dit symbool steeds vooraan geplaatst.)

16

- 2. Er is geen oorspronkelijk middeleeuws oud oppervlak aanwezig in het bodemprofiel.
 Het ontbreken van dit oppervlak kan het gevolg zijn van verschillende situaties. Op
sommige plaatsen was het afdekkende kleidek te dun, waardoor het oppervlak samen met
het onderliggende dekzand door de agrarische bewerkingen omgevormd werd tot het
actuele oppervlak. Op andere plaatsen is het kleidek wel dik genoeg, maar is er toch geen
middeleeuws oppervlak te zien, omdat deze vermoedelijk geërodeerd werd tijdens de
latere overstromingsfasen.
17

- 3. Er is een middeleeuws oud oppervlak aanwezig in het bodemprofiel.
Op deze plaatsen is het afdekkende kleidek dikker dan de diepte van de huidige
agrarische bewerkingen. Bovendien werd het oppervlak niet geërodeerd tijdens
(post)middeleeuwse overstromingsfasen. Het resultaat is de aanwezigheid van een
donkere, organische, zandige laag bovenop het veen of in de top van het dekzand, indien
het pleistoceen oppervlak hoger ligt dan de grens van de veengroei (zie later).
18

- -A. Naast de humeuze bovenlaag (het actuele oppervlak) zijn er nog ongestoorde (post)middeleeuwse overstromingssedimenten van fase 2 aanwezig in het bodemprofiel.
In een tweede fase van de (post)middeleeuwse overstromingen werd hoofdzakelijk
lichtgrijs zand, kleiig zand of zandige klei afgezet. De nodige gegevens om deze
sedimenten verder op te splitsen en te dateren ontbreken voorlopig nog. De hypothese
die nu gevolgd wordt, stelt dat deze sedimenten werden afgezet in de periode van de
strategische overstromingen (Farnèse) op het einde van de 16de, begin 17de eeuw.
Belgeo, 3 | 2006

5

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
19

- -B. Met uitzondering van de humeuze bovenlaag (het actuele oppervlak) zijn er geen
(post)middeleeuwse overstromingssedimenten van fase 2 aanwezig in het bodemprofiel.
Op deze plaatsen is het alluviale pakket zeer dun of zelfs afwezig, waardoor er onder de
huidige bouwvoor geen overstromingssedimenten kunnen geattesteerd worden. Het gaat
hierbij om de hogere delen van het pleistoceen oppervlak, waar ook geen veenpakket
voorkomt.
 20

- - -zk. Er zijn (post)middeleeuwse overstromingssedimenten van fase 1 aanwezig in het
bodemprofiel.
In de oudste fase van de (post)middeleeuwse overstromingen werden zware, donkere
kleien afgezet, waarin af en toe een beetje van het onderliggende sediment vermengd zit.
Door het ontbreken van archeologische informatie binnen deze afzettingen konden ze
nog niet gedateerd worden, maar men vermoedt dat deze sedimenten werden afgezet
tijdens de overstromingen in de 13de, 14de en 15de eeuw.
21

Verstoorde profielen :
- 4. Het bodemprofiel is verstoord.
Sporadisch is de normale stratigrafische opbouw verstoord. Meestal gaat het hierbij om
kuilvormige depressies, grachten of geulen die opgevuld werden met allerhande
materiaal.
22

Van deze codes worden dan per onderzoeksgebied een aantal typesequenties
onderscheiden. Een voorbeeld is de sequentie “V2Azk”. Op deze plaats is de humeuze
bovenlaag in de (post)middeleeuwse overstromingssedimenten gevormd, zijn er
overstromingssedimenten uit zowel fase 1 als fase 2 aanwezig, is er geen middeleeuws
oud oppervlak zichtbaar en zit er een veenlaag bovenop de pleistocene afzettingen.
23

Deze gegevens worden daarna geïnformatiseerd en ingebracht in een databank en een
GIS-programma.
Belgeo, 3 | 2006

6

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
Figuur 2. Schematisch voorstelling van de gebruikte codering.
Occupatiefasen “Plas Drijdyck”
24

Voor de verschillende onderzoekszones binnen de Wase Scheldepolders konden tot nu
toe aan de hand van de boorresultaten kaarten van drie verschillende evolutiefasen
opgemaakt worden : de vorming van een zgn. “pre-veen” oppervlak, de veenvorming en
de middeleeuwse occupatie. De wijze waarop de kaarten tot stand komen, wordt
verduidelijkt aan de hand van een voorbeeld, nl. de onderzoekszone “Plas Drijdyck”.
 Het “pre-veen” oppervlak

25

Voor het opstellen van de verspreidingskaart van het “pre-veen” oppervlak wordt er
steeds vertrokken van de vraag waar er nog ongestoorde sporen en/of artefacten uit de
Steentijd kunnen teruggevonden worden. In de praktijk komt dit in de eerste plaats neer
op de zones die tijdens het Atlanticum en/of Subboreaal bedekt werden met een laag
veen. Deze plaatsen worden op de kaart aangeduid als zones met een pleistoceen “preveen” oppervlak. Op de plaatsen waar er geen veen (meer) voorkomt bovenop het
pleistoceen dekzand, maar waar wel middeleeuwse overstromingssedimenten werden
afgezet, bestaat de kans dat er toch nog (vooral diepere) sporen in situ uit de Steentijd
kunnen worden teruggevonden. Het is echter ook mogelijk dat alles “weggespoeld” werd
als gevolg van de laat- en postmiddeleeuwse overstromingen. Deze plaatsen worden op de
kaart aangeduid als zones met een geërodeerd pleistoceen “pre-veen” oppervlak. De
hogere plaatsen van het pleistoceen oppervlak zijn nooit bedekt met veen. Er werd geen
of maar een dunne laag afgezet. Hierdoor werd het dekzandoppervlak herwerkt in de
middeleeuwse en/of huidige bouwvoor. Het gevolg is dat er misschien wel nog artefacten

Belgeo, 3 | 2006

7

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
uit de Steentijd kunnen gerecupereerd worden, maar niet meer in hun oorspronkelijke
situatie. Deze plaatsen worden op de kaart omschreven als zones zonder “pre-veen”
oppervlak (herwerkt in middeleeuws oppervlak of in huidige bouwvoor). Ze hebben voor
het archeologisch onderzoek minder waarde en kunnen aan de hand van
oppervlakteprospecties onderzocht worden.
26

Naast de aanduiding van de prioritaire zones in het kader van de steentijdarcheologie,
wordt er voor de zones met een pleistoceen “pre-veen” oppervlak ook berekend op welke
diepte dit oppervlak zich bevindt. Deze waarden worden weergegeven op een
isopachenkaart, waarbij er gewerkt wordt met een interval van 20 cm.
 Figuur 3. Verspreidingskaart van de zones met een “pre-veen” oppervlak : Plas Drijdyck (Van
Roeyen (red) 2004b).
Belgeo, 3 | 2006

8

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
Figuur 4. Isopachenkaart van de afdekking van het pleistoceen “pre-veen” oppervlak : Plas Drijdyck
(Van Roeyen (red) 2004b).
De veenvorming
27

Zoals hierboven reeds werd vermeld, wordt de verspreidingskaart van het “pre-veen”
oppervlak voor een groot deel opgemaakt op basis van de aan- of afwezigheid van veen
bovenop het pleistoceen dekzand. Uit voorgaand onderzoek is echter gebleken dat de
huidige toestand van het veenoppervlak in de Scheldepolders niet altijd overeenstemt
met de oorspronkelijke situatie. Aan de hand van terrein- en literatuuronderzoek is
immers gebleken dat op vele plaatsen minstens een deel van het veen ontgonnen is
tijdens de late- en postmiddeleeuwen. Aangezien men hier dikwijls op de randzone van
het veengebied zit, is het echter niet altijd mogelijk om via boringen te zien of het veen in
situ zit of niet en/of er al dan niet werd uitgeveend. Om te achterhalen wat de
oorspronkelijke situatie was, werd daarom getracht om een theoretische grens te bepalen
tot op welke hoogte op het dekzandoppervlak veengroei nog mogelijk is geweest. De
snelheid waarmee het zeespiegelpeil gedurende het Holoceen steeg, nam vanaf een
bepaald moment immers sterk af, waardoor de uitbreiding van het veen tot stilstand
kwam. Voor het gebied van de Beneden-Schelde ligt deze grens tussen 1 en 2 m TAW.
Deze grens moet echter per gebied nauwkeuriger vastgelegd worden, omdat de waarde
afhankelijk is van de lokale topografie van het pleistoceen oppervlak, de afstand tot de
toenmalige Schelde, enz.
 28

De grenswaarde wordt bepaald aan de hand van het verwerken en vergelijken van de
boorgegevens door het opmaken van dwarsprofielen en kaarten. De dwarsprofielen tonen
het continu verloop van het pleistoceen oppervlak en de veenlaag over een grote afstand,
waarbij onregelmatigheden tot uiting komen en het dus mogelijk is om de grens bij

Belgeo, 3 | 2006

9

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
benadering te bepalen. Daarna worden er kaarten gemaakt waarbij er verschillende
grenswaarden “getest” worden. In grote lijnen gebeurt dit als volgt : eerst wordt voor elk
boorpunt bepaald wat de hoogte is van het pleistoceen oppervlak, waarbij deze waarde
wordt geconfronteerd met de theoretisch vooropgestelde grenswaarde. Er wordt dan
vastgesteld of er veen aanwezig zou moeten zijn of niet. In een tweede stap wordt de
uitkomst van deze confrontatie vergeleken met de werkelijke situatie. Om een algemeen
beeld te krijgen van de uitkomst, wordt daarna een kaart gemaakt voor het hele
studiegebied, waarbij er aangeduid wordt, welke plaatsen beantwoorden aan de theorie
en welke niet. Als er te veel verschillen zijn tussen de theoretische en de werkelijke
situatie, wordt de grens met 5 cm verlegd, waarna de waarden opnieuw worden getoetst
aan de nieuwe theoretische grens. Op deze manier wordt dan uiteindelijk de “best
passende” waarde geselecteerd en de theoretische grenswaarde voor deze zone
vastgelegd. Voor het gebied Plas Drijdyck werd deze grens vastgelegd op 1.25 m TAW,
m.a.w. waar het pleistoceen oppervlak hoger ligt dan 1.25 m TAW, is er hier theoretisch
gezien geen veen meer beginnen groeien.
 29

Na het vastleggen van de grenswaarde, wordt er een verspreidingskaart van het
veenoppervlak opgesteld waarop de zones afgebakend worden waar het veen
vermoedelijk ongestoord aanwezig is (waarbij de werkelijke situatie dus in
overeenstemming is met de theoretische), waar er mogelijk veen verdwenen is (als het
pleistoceen oppervlak beneden de grenswaarde ligt, maar er geen veen aanwezig is) of
waar er veen gedeponeerd werd (als het pleistoceen oppervlak boven de grenswaarde ligt,
maar er toch veen werd gevonden).
30

Naast de verspreidingskaart wordt er opnieuw een isopachenkaart opgemaakt, om weer
te geven op welke diepte het veen kan worden aangetroffen.
De middeleeuwse occupatie

31

Bij de opgravingen in het Verrebroekdok is duidelijk gebleken dat er op het uitgeveend
oppervlak een nieuw oppervlak is gecreëerd dat blijkt te bestaan uit een menglaag van
zand en veenrestanten. Ook in Plas Drijdyck en in Verrebroek-Aven Ackers is deze laag
meerdere malen aangetroffen. De grote verspreiding van deze laag, die wordt
omschreven als middeleeuws oppervlak, levert goede perspectieven voor de juiste
bepaling van de oorsprong en de mogelijke ouderdom ervan. Dit kan op zich dan weer
meer duidelijkheid verschaffen in de discussie tussen historici, archeologen,
paleobotanisten, pedologen en geomorfologen over de oorspronkelijke verbreiding van
het veen en de aard en intensiteit van de ontginning ervan. Bovendien is uit voorgaand
onderzoek gebleken dat er aanzienlijke (post-)middeleeuwse menselijke activiteit is
geweest in de Wase Scheldepolders, waardoor deze streek op dit vlak een grote
archeologische potentie heeft.
 32

Door het groot belang van het middeleeuws oppervlak besloot men om ook van dit aspect
een verspreidings- en isopachenkaart op te stellen. Op de verspreidingskaart wordt
weergegeven waar de prioritaire zones zich bevinden. Algemeen gezien zijn dit de zones
waar het middeleeuws oppervlak niet verstoord werd door latere bewerkingsfasen, m.a.w
zijn het de zones waar een dik pakket alluviale afzettingen aanwezig is. Binnen deze
klasse wordt er een onderscheid gemaakt tussen de zones waar er een duidelijk te
onderscheiden laag bovenop het veen aanwezig is (zone met een herkenbaar
middeleeuws oppervlak) en de zones waar deze laag niet (meer) aanwezig is (zone met

Belgeo, 3 | 2006

10

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
een onherkenbaar middeleeuws oppervlak). Op de plaatsen die behoren tot deze laatste
categorie kan wel nog het potentiële loopvlak uit die periode gereconstrueerd worden,
maar de bewerkingslaag is hier vermoedelijk geërodeerd tijdens de latere
overstromingsfase(n). De zones met een dun pakket of zelfs zonder
overstromingssedimenten zijn minder interessant, omdat de middeleeuwse sporen
gedeeltelijk of volledig werden opgenomen in de huidige bouwvoor. Er kunnen dan wel
nog middeleeuwse artefacten gevonden worden, maar waarschijnlijk niet meer in hun
oorspronkelijke toestand. De diepere sporen, zoals grachten of kuilen, kunnen wel nog
gelokaliseerd worden, maar dit kan dan eveneens gebeuren aan de hand van
oppervlakteprospectie.
33

Opnieuw wordt ook een isopachenkaart opgesteld om aan te duiden op welke diepte
onder het huidige maaiveld het middeleeuws oppervlak zich bevindt.
 34

Het preventief onderzoek en het daaruit voortvloeiende kaartenmateriaal zorgt er dus in
grote lijnen voor dat het eigenlijke archeologisch en paleolandschappelijk onderzoek zo
efficiënt en systematisch mogelijk kan verlopen. Er wordt immers heel wat tijd, werk en
geld gespaard door zich voornamelijk op de meest interessante zones te kunnen
concentreren, zonder het risico te lopen belangrijke plaatsen en zaken over het hoofd te
zien.
Figuur 5. Verspreidingskaart van de zones met veen : Plas Drijdyck (Van Roeyen (red) 2004b).
Belgeo, 3 | 2006

11

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
Figuur 6. Verspreidingskaart van het middeleeuws oppervlak : Plas Drijdyck (Van Roeyen (red)
2004b).
De landschappelijke ontwikkeling van de Wase
Scheldepolders
35

Wat volgt is een diachronische synthese van de landschappelijke ontwikkeling van de
Wase Scheldepolders op basis van de tot nu toe verzamelde gegevens.
36

Dit overzicht zal hoofdzakelijk beperkt worden tot het Quartair, maar aangezien er in
Deurganckdok en Verrebroekdok ook gegevens konden verzameld worden over de
pliocene sedimenten (laatste periode van het Tertiair), worden deze voor de volledigheid
ook meegegeven.
 Plioceen (5.3 - 1.8 Ma)
37

Uit het onderzoek van dinoflagellaten en palynomorfen in Deurganckdok en
Verrebroekdok (Louwye et al 2004) blijkt dat de pliocene sedimenten werden afgezet in
een shelf-milieu in een gematigd tot koud klimaat. Naar analogie met vroeger onderzoek
in de Antwerpse haven (rechteroever), konden twee formaties onderscheiden worden : de
Kattendijk- en de Lilloformatie. De Kattendijksedimenten werden afgezet in thermofiele,
bijna oceanische omstandigheden tussen 5.0 en 4.4 Ma. Na een hiaat van ongeveer 0.2 Ma,
werd gedurende één grote afzettingsperiode de Lilloformatie afgezet. Deze formatie kan
opgesplitst worden in de “Basal Shelly Unit”, de “Oorderen-zanden” en de “Kruisschanszanden”. De Basal Shelly Unit en de basis van de Oorderen-zanden werden afgezet in
relatief koude, transgressieve omstandigheden ; het bovenste deel van de Oorderen-

Belgeo, 3 | 2006

12

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
zanden en de Kruisschanszanden werden afgezet in warmer, ondiep water. De afzetting
van de Lillo-formatie werd beëindigd voor 2.6 Ma.
Quartair (1.8 Ma - heden)
Pleistoceen
38

Verwijzend naar fig. 7 is het duidelijk dat, vergeleken bij het meer westelijk gelegen
gedeelte van noordelijk Vlaanderen (ter hoogte van de Vlaamse vallei), het Tertiair
substraat in de Wase Scheldepolders ondiep voorkomt. De pliocene sedimenten dagzomen
zelfs ter hoogte van Kieldrecht (Van Roeyen (red) 2004a). Hieruit mag worden
geconcludeerd dat in deze zone het oppervlak zich steeds in een erosieve situatie bevond,
tenminste tot in het vroege Weichsel.
 Weichsel

39

De oudste pleistocene sedimenten die worden aangetroffen, behoren dus tot het
Weichsel. In het Onder-Pleni-Weichseliaan (65.000-25.000 BP) werd veel erosiemateriaal
van de Wase cuesta geaccumuleerd in zandige banken en afgesloten kommen. Samen met
de löss die vanuit het noorden aanwaaide, en het organisch materiaal van de
toendravegetatie ontstonden hieruit de zogenaamde peaty loam-formaties, welke binnen
het onderzoeksgebied tot nu toe uitsluitend en enkel sporadisch in het Deurganckdok
werden teruggevonden (Van Roeyen et al 2001).
40

In het Boven-Pleni-Weichseliaan (25.000-13.000 BP) werden de afgezette sedimenten
eolisch herwerkt, wat resulteerde in een reliëfrijk landschap, waarin ruggen en kommen
elkaar afwisselden.
 41

Een volledig gedetailleerd beeld van de topografie van het pleistocene oppervlak binnen
het onderzoeksgebied is nog niet voorhanden, omdat er nog te weinig onderzochte zones
opgemeten werden, zodat maar voor een aantal onderzoekszones exacte TAW-waarden
bekend zijn. Uit de verzamelde gegevens kan wel opgemaakt worden dat de Grote
Dekzandrug Maldegem-Stekene in het oosten grofweg kan begrensd worden ter hoogte
van de dorpen Kieldrecht en Verrebroek, met hier en daar enkele uitlopers in meer
oostelijke richting. Meer naar de Schelde toe zakt de top van het dekzand. Tijdens reeds
uitgevoerde prospecties binnen het onderzoeksgebied kon vastgesteld worden dat dit
verloop niet rechtlijnig is en dat er hier en daar relatief kleinschalige, maar toch
duidelijke opduikingen aanwezig zijn. Zo kan bijvoorbeeld de onderzoekszone Plas
Drijdyck opgesplitst worden in twee verschillende zones : in het zuidelijk deel bevindt de
top van de pleistocene dekzanden zich op een hoogte van ongeveer +3 m TAW, terwijl die
meer noordelijk daalt tot ongeveer +0.5 m. In het zuidelijk deel van de zone ter hoogte
van de geplande Zoetwaterkreek (aansluitend bij het noordelijk deel van Plas Drijdyck)
stijgt de top weer tot +1.5 m, om daarna definitief te zakken en nu tot een diepte van
ongeveer -1.5 m TAW.
Belgeo, 3 | 2006

13

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
Figuur 7. Algemene stratigrafie van het Deurganckdok als voorbeeld voor de Wase Scheldepolders.
 Laatglaciaal
42

Naar analogie met verschillende andere plaatsen op en ter hoogte van de zuidelijke
helling van de Grote Dekzandrug Maldegem-Stekene (Vanhoorne & Verbruggen 1975,
Verbruggen 1979), werden er ook in de Wase Scheldepolders organische afzettingen uit
het Laatglaciaal (13.000-10.300 BP) teruggevonden. Zo waren bij de werken aan het
Verrebroekdok een aantal plasstructuren en veenbandjes erg duidelijk te zien in de
nabijheid van de mesolithische site van Verrebroek-Sint-Michielsstraat (Crombé (ed.)
2005). In overeenstemming met de rest van Vlaanderen bleek het op basis van de
vegetatiesamenstelling en de dateringen ook hier zeer moeilijk te zijn om de organische
bandjes te plaatsen binnen de Bølling- of Allerød-periode. Na uitgebreid onderzoek is men
er toch in geslaagd om tot een consensus te komen. De diepste venige band werd aan de
hand van 14C-onderzoek gedateerd op 11.900 ± 90 BP (Utc-9434), wat overeenstemt met
de Bølling-periode. Deze datering werd tevens bevestigd door het palynologisch
onderzoek. Bovendien bleek uit dit onderzoek dat de laag was afgezet in een bijna
boomloze omgeving, meer bepaald in een zegge-moeras (Crombé (ed) 2005). De
bovenliggende, duidelijk afgescheiden veenbandjes werden gedateerd tussen 11.760 ± 60
(NZA-11018) en 10.710 ± 75 BP (NZA-11520), welke binnen de Allerød-periode vallen (Van
Roeyen (red) 2003b). De pollen uit dit pakket wijzen op een opeenvolging van
verschillende fasen, waarbij de vegetatie afwisselend meer open en gesloten was. Voor
het totale pakket kan men concluderen dat het werd afgezet in een ondiep moeras
(Crombé (ed) 2005).
Belgeo, 3 | 2006

14

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
43

Ook in de zone Verrebroek-Aven Ackers werd een veenlaag waargenomen in het dekzand.
Deze laag werd gedateerd op 12.120 ± 135 BP (IRPA-577) ; het gaat hier eveneens om een
Bøllingbodem (Van Roeyen (red) 2003b).
 44

Iets meer naar het westen, meer bepaald ter hoogte van “Turfbanken” bij Meerdonk, kon
aan de hand van palynologisch onderzoek eveneens een Bøllinglaagje worden
onderscheiden (Joos 1985).
45

Bij de opvolging van de graafwerken in het Deurganckdok werden nergens Laatglaciale
bandjes teruggevonden. Het vermoeden groeit dat dit een gevolg zou kunnen zijn van de
lagere ligging van het pleistocene oppervlak t.o.v de meer westelijk gelegen delen van de
Wase Scheldepolders en de rest van Vlaanderen. Het zou kunnen dat in de tweede helft
van het Weichsel, dus tijdens en na de vorming van de Grote Dekzandrug, het water toch
al werd afgevoerd via een zone die ter hoogte van de huidige Scheldevallei ten noorden
van Antwerpen liep. Hierdoor konden waarschijnlijk geen ondiepe plassen met
stagnerend water gevormd worden, waardoor er geen organische, venige bandjes tot
stand konden komen tijdens het Laatglaciaal.
Holoceen (10.300 BP - heden)
De Mesolithische en Neolithische bewoning

46

Vóór 6000 BP was er in de onderzoekszone nog geen spoor van de Schelde te zien. Het
dekzandlandschap dat zijn huidige vorm bereikte op het einde van het Pleniglaciaal
veranderde nauwelijks of niet. Dit landschap is in het gebied van de Scheldepolders nu
nog voor grote delen in situ bewaard, omdat het pleistocene oppervlak op de meeste
plaatsen
later
werd
afgedekt
door
veen
en/of
(post)middeleeuwse
overstromingssedimenten.
 47

In de top van het dekzand werden er in de Wase Scheldepolders op verschillende plaatsen
bewoningssporen uit de Steentijden opgemerkt. Naar analogie met andere steentijdsites
in Vlaanderen, worden deze plaatsen ook hier gekenmerkt door een hogere ligging van
het pleistoceen oppervlak (ruggen of duinen). De situatie is in dit gebied wel zeer uniek,
omdat er naast stenen artefacten ook zeer veel goed bewaarde andere sporen werden
teruggevonden. Zo werden er onder andere verschillende grote concentraties
haardkuilen ontdekt en een sterk organische laag met een tamelijk grote verbreiding.
Naast deze grondsporen werden er bovendien zeer veel verkoolde resten gevonden van
planten en bomen die dankzij een uitgebreid paleobotanisch- en dateringsonderzoek een
duidelijk beeld hebben gegeven van het landschap en de plaatselijke, contemporaine
vegetatie.
48

In Verrebroekdok werden een aantal haardkuilen gedateerd tussen 8530±60 en 8075±60
BP (Mesolithicum). Ze werden paleobotanisch onderzocht en uit de resultaten bleek dat
voor deze periode Pinus sp. (den) en Corylus avellana (hazelaar) de meest geattesteerde
soorten waren en dat het belang van Quercus sp. (eik) in deze periode gradueel steeg. Dit
vegetatief beeld is volledig in overeenstemming met de rest van Zandig Vlaanderen
(Verbruggen et al 1996). De mesolithische haardkuilen in Deurganckdok bleken iets
jonger te zijn ; ze werden hoofdzakelijk gedateerd tussen 7865±35 BP en 7580±35 BP. De
resultaten uit het onderzoek van deze contexten tonen een dominantie van Quercus sp.
naast Alnus sp. (els), Tilia sp. (wilg), Corylus avellana en Ulmus sp. (olm).
Belgeo, 3 | 2006

15

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
 49

Uit de aanwezigheid van een sterk organische laag bovenop het niveau met de
haardkuilen blijkt dat er in de periode na het Mesolithicum nog mensen hebben
verbleven op de hoogste delen van het dekzandlandschap. Deze laag werd uitvoerig
onderzocht en geplaatst in het Vroeg-Neolithicum, meer bepaald in de
Swifterbantperiode. Aan de hand van de studie van een nabijgelegen veensequentie
(Gelorini et al. in press) weet men dat in die periode reeds veen was beginnen groeien in
de lagere delen van het landschap en dat de veengroei bovendien op sommige plaatsen
werd onderbroken door een overstromingsfase, de zogenaamde Calais-overstromingen.
In de afvallaag werden talrijke visresten aangetroffen. Men mag stellen dat bij deze
Calais-overstromingen voor het eerst een omvangrijk water- en moerasgebied is ontstaan
in de Beneden-Schelde, wat ongetwijfeld een invloed zal uitgeoefend hebben op de leefen voedselgewoonten van de toenmalige bevolking.
50

De resultaten van het paleobotanisch onderzoek van de Swifterbantlaag bovenop de
“donk” duiden op de aanwezigheid van wat vandaag een hardhoutooibos wordt genoemd.
Dit soort bos is typisch voor de rand of de hogere delen van een alluviale vlakte die
hoogstens enkele keren per jaar overstromen. Het bovenste bladerdek bestaat in dit bos
uit Fraxinus excelsior (es), Ulmus sp. en Quercus sp. en de struiklaag wordt opgebouwd uit
Prunus spinosa (sleedoorn), Corylus avellana, Cornus sanguinea (rode kornoelje), Crataegus
monogyna (eenstijlige meidoorn) en Viburnum opulus (Gelderse roos).
51

Na het beëindigen van de Calais-overstromingen rond 5000 BP begon er terug veen te
groeien in de overstromingszones en tijdens deze fase werden nu ook de hogere delen
van het pleistoceen landschap bedekt als gevolg van een nog steeds stijgende zeespiegel.
 Dit betekende dan ook meteen het einde van een lange occupatieperiode, waarbij de mens
definitief de nu nog bestaande pleistocene hogere delen moest gaan opzoeken. Een
uitgebreide beschrijving van het veenlandschap gebeurt in het artikel “Paleobotanisch
onderzoek van een Holocene veensequentie uit het Deurganckdok te Doel (Wase
Scheldepolders, Noord-België)” (Gelorini et al., in press).
Het (post) middeleeuwse landschap
De (post)middeleeuwse overstromingen
52

Het middeleeuwse veenlandschap veranderde in de 13de en 14 de eeuw aanzienlijk toen
men in de Wase Scheldepolders begon met het ontginnen van veen, waardoor er een
verlaagd, nieuw oppervlak tot stand kwam en waarbij er ontwateringsriolen door het hele
gebied werden aangelegd. Bovendien veranderde de getijdenamplitude doordat de
Westerschelde functioneel werd en door opstuwing als gevolg van de bouw van dijken.
Het aanzienlijk verlaagde gebied was hierdoor veel kwetsbaarder geworden. Voor het
eerst treedt een nieuw overstromingssysteem in werking, namelijk de fatale
rampoverstromingen ten gevolge van dijkbreuken in een kunstmatig beschermd gebied.
53

Algemeen gezien kan men voor de Wase Scheldepolders stellen dat het onderste en
grootste deel van het overstromingspakket op een energierijk afzettingsmilieu en het
bovenste, kleiig pakket eerder op een kalmer afzettingsmilieu wijst. Sporadisch zit er
echter onder het pakket dat zojuist werd beschreven nog een laagje sterk organische,
zandige klei.
54

De datering van de overstromingssedimenten is voorlopig nog vaag. Doordat deze
sedimenten verplaatst materiaal bevatten, is dit immers op een rechtstreekse manier

Belgeo, 3 | 2006

16

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
 onmogelijk. In Deurganckdok werd er wel een 12de-13de -eeuwse greppelstructuur
gevonden die ingegraven was vanaf de veentop. In een nabijgelegen zone werd er
bovendien een middeleeuwse site gevonden die aanvankelijk op basis van de aangetroffen
archeologica globaal werd gedateerd tussen 1375 en 1425, maar wellicht dient geplaatst te
worden tussen 1407 en 1424. Deze bevond zich in het pakket overstromingssedimenten,
ongeveer 80 cm boven de veentop. Op basis van deze bevindingen kan men afleiden dat
het tussenliggende pakket is afgezet in de tussenliggende periode.
55

Voorlopig wordt aangenomen dat het onderste organisch-kleiige laagje werd afgezet
tijdens de eerste overstromingsfasen van de 13de,14de en 15 de eeuw. De meest bekende
overstromingen voor deze periode zijn de Sint-Clemensvloed (1334) en de StElisabethsvloeden (1404, 1421, 1424). De rest van het pakket werd vermoedelijk afgezet
tijdens de strategische overstromingen op het einde van de 16de en begin van de 17de
eeuw, de zogenaamde Farnèse-overstromingen (1584-1622).
Het (post)middeleeuwse polderlandschap

56

Bij de graafwerken voor de kaaimuren van het Deurganckdok konden de
overstromingssedimenten gedetailleerd onderzocht worden. Zo werd er in de top van het
veen een greppelsysteem teruggevonden (zie hoger). In een latere fase werden deze
greppelstructuren oversneden door rijen ingeheide takken die waarschijnlijk behoren bij
dijkconstructies. Het zaden- en vruchtenonderzoek van de vulling van een aantal
greppels duidt in de richting van een landschap dat gedomineerd werd door
weidegronden. Bovendien bleek uit dit onderzoek dat er waarschijnlijk op het einde van
de 12de en in de 13de eeuw nog geen bewoning aanwezig was in dit gebied en er niet of
nauwelijks aan akkerbouw werd gedaan (Van Roeyen (red) 2003a).
 57

Ten noorden van deze zone werden duidelijke bewoningssporen gevonden die gedateerd
werden in de vroege 15de eeuw (1407-1424). Ze bevonden zich in de top van een organisch,
kleiig pakket, op ca. 60-80 cm boven de veentop. Het ging hierbij om grachten die heel
wat archeologica en organisch materiaal bevatten. Ook hierop werd een uitgebreid zadenen vruchtenonderzoek uitgevoerd (Van Roeyen (red) 2003a). Naast de wilde planten die
meestal voorkomen op en rond een nederzetting, werden heel wat cultuurplanten
ontdekt. Het ging hierbij om verschillende graangewassen (Triticum sp. (tarwe) en Secale
cereale (rogge)), fruit- en notensoorten (Corylus avellana (hazelnoten), Juglans regia
(walnoten), Malus sylvestris (appels), Mespilus germanica (mispels), Ficus carica (vijgen), Vitis
vinifera (druiven), Prunus domestica (pruimen), Prunus avium (kersen), Rubus fruticosus
(bramen) en Rubus idaeus (frambozen)) en tuin- en/of gebruiksplanten (Dipsacus sativus
(weverskaarde), Onopordum acanthium (wegdistel), Euphorbia lathyris (kruisbladige
wolfsmelk), Humulus lupulus (hop), Linum usitatissimum (vlas) en Reseda luteola (wouw)).
Welke gewassen ter plaatse geteeld werden en welke gewassen er werden aangevoerd uit
andere gebieden, is aan de hand van het zaden- en vruchtenonderzoek niet uit te maken.
Er wordt wel vermoed dat een groot deel van voornoemde soorten werden aangevoerd,
hetzij uit de nabije omgeving, hetzij uit verder gelegen gebieden. In de nabije toekomst
moet de pollenanalyse hierover meer duidelijkheid verschaffen.
58

Bij de aanleg van het meer zuidelijk gelegen Verrebroekdok werd er eveneens
(post)middeleeuwse aanwezigheid vastgesteld, meer bepaald uit de periode einde 14de
eeuw-einde 16de eeuw (Gelorini et al., 1999/2000). De onderzoekszone gaf de mogelijkheid
om een vergelijking te maken tussen het landschap van de hoger gelegen woestines en dat

Belgeo, 3 | 2006

17

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
 van de lager gelegen veengronden. Het vegetatiebeeld van de zuidelijk, hoger gelegen
zandgronden toont voor deze periode een sterk agrarisch open landschap met niet al te
omvangrijke bossen en struwelen. De meer noordelijke veengronden die af en toe bedekt
waren met een dunne laag alluvium werden gekenmerkt door een afwisseling van heide,
weiden en in mindere mate bossen en struwelen. Bovendien was in deze periode de
veenontginning nog een belangrijke activiteit in de polders, meer specifiek in de
Haendorppolder.
59

Het onderzoek van de cultuurgewassen heeft voor deze zone interessante informatie
geleverd in verband met de ter plaatse geteelde gewassen. Dit was mogelijk omdat naast
het zaden- en vruchtenonderzoek er ook een pollenanalyse werd uitgevoerd. Indien er
van een soort zowel zaden als pollen aanwezig zijn, is de kans immers zeer groot dat het
hier om lokale vegetatie gaat. Zo werd duidelijk dat op het einde van de 14de eeuw
voornamelijk granen werden geteeld op de zandgronden. Op het einde van de 15de eeuw,
de periode waar er voor het eerst effectief bewoning werd vastgesteld, verschijnen
daarnaast ook enkele groentesoorten, keukenkruiden en peulvruchten (Beta vulgaris
(bieten), Vicia faba (tuinbonen) en waarschijnlijk ook Allium sp. (look), Thymus sp. (tijm) en
Anethum graveolens (dille)). Daarnaast werd er ook reeds Linum usitatissimum en Humulus
lupulus geteeld en waren er ook tuin- en sierplanten aanwezig (bijv. Euphorbia lathyris). In
de 16de eeuw wordt de verzameling van geattesteerde cultuurplanten nog uitgebreid met
Foeniculum vulgare (venkel) en Buxus sempervirens (buxus).
 60

Bij de strategische overstromingen op het einde van de 16de en het begin van de 17de eeuw
gingen de oude Scheldepolders onherroepelijk verloren en werd het min of meer
uniforme kleidek afgezet dat de huidige Scheldepolders typeert. Voor bepaalde zones
betekende dit tevens de eerste aanvoer van sediment boven op het veen of de in cultuur
gebrachte zandgronden. Bij de herindijking (vnl. gedurende de 17de en 18de s) ontstonden
een nieuw landschap, een nieuw dijkenpatroon en een nieuwe ordening van de bewoning.
BIBLIOGRAPHIE
BATS M. (2001), Prospectie- en waarderingsonderzoek van twee steentijdsites in Zandig Vlaanderen,
Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent.
CROMBÉ Ph. (red) (2005), The last hunter-gatherer-fishermen in Sandy Flanders (NW-Belgium), The
Verrebroek and Doel Excavation Projects, Volume 1: Palaeo-environment, chronology and features,
Archaeological Reports Ghent University 3.
GELORINI V., MEERSSCHAERT, L. & VAN ROEYEN JP. (1999/2000), “Archeobotanisch onderzoek
van enkele laat- en postmiddeleeuwse archeologische contexten uit de onderzoekszone
Verrebroekdok (Beveren, prov. Oost-Vlaanderen)”, Archeologie in Vlaanderen, VII, pp. 201-224.
GELORINI V., MEERSSCHAERT L., VERLEYEN E. & VERBRUGGEN C., in press, Paleobotanisch
onderzoek van een Holocene veensequentie uit het Deurganckdok te Doel (Wase Scheldepolders, NoordBelgië).
Belgeo, 3 | 2006

18

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
JANSSENS W. en FERGUSON D.K. (1985), “The palaeoecology of the Holocene sediments at Kallo,
Northern Belgium”, Review of Palaeobotany and Palynology, 46, pp. 81-95.
JOOS S. (1985), Onderzoek naar de uitvening in de Wase Scheldepolders, op basis van pollenanalyse,
Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent.
LOUWYE S., HEAD M.J. en DE SCHEPPER S. (2004), “Dinoflagellate cyst stratigraphy and
palaeoecology of the Pliocene in northern Belgium, southern North Sea Basin”, Geol. Mag., 141,
pp. 353-378.
 MINNAERT G. en VERBRUGGEN C. (1986), “Palynologisch onderzoek van een veenprofiel uit het
Doeldok te Doel”, Bijdragen van de Archeologische Dienst Waasland I, Buitengewone uitgaven van de
Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas, deel 19, pp. 201-208.
MINNAERT G. en VERBRUGGEN C. (1991), Palynologisch onderzoek : Hof ten Damme, Intern rapport,
Laboratorium van Regionale geografie en Landschapskunde, Universiteit Gent.
SMITZ I. (1998), Reconstructie van het fysisch-geografisch landschap rond de mesolithische site van
Verrebroek (Oost-Vlaanderen), Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent.
VAN DE WIELE S. (2000), Bijdrage tot de kennis van de landschapsgeschiedenis van de Wase polders voor
de Farnèse-overstromingen, Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent.
VANHOORNE R. & VERBRUGGEN C. (1975), “Problèmes de subdivision du Tardiglaciaire dans la
région sablonneuse du Nord de la Flandre en Belgique”, Pollen et spores, XVII, 4, pp. 525-543.
VAN HOVE R. & VAN ROEYEN J.P. (1996), Jaarverslag 1996 : Verrebroek-Bufferzone, Archeologische
Dienst Waasland, pp. 1-31.
VAN ROEYEN J.-P. (1990), Mesolithische bewoning in de Wase Scheldepolders – opgravingen en
prospecties (1981-1983), Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent.
VAN ROEYEN J.-P. (red) (2001), Paleolandschappelijk, paleo-ecologisch en archeologisch onderzoek van
de op te hogen gronden in het kader van MIDA 1 en MIDA 2 en van de graafwerken voor de kaaimuren van
het Containergetijdendok-West (Gemeente Beveren), Interimrapport 1 : paleolandschappelijk en paleoecologisch onderzoek (parenthese 1), Sint-Niklaas, Archeologische Dienst Waasland.
VAN ROEYEN J.-P., VERBRUGGEN C., KLINCK B. en MEERSSCHAERT L. (2001), “Het Deurganckdok
te Doel (Beveren, O.-Vl.). Paleolandschappelijk en archeologisch onderzoek”, Annalen van de
Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas, 104, pp. 437-484.
 VAN ROEYEN J.-P. (red.) (2003a), Paleolandschappelijk, paleo-ecologisch en archeologisch onderzoek van
de op te hogen gronden in het kader van MIDA 1 en MIDA 2 en van de graafwerken voor de kaaimuren van
het Containergetijdendok-West (Gemeente Beveren), Interimrapport 3 : natuurwetenschappelijk laboonderzoek (parenthese 3), Sint-Niklaas, Archeologische Dienst Waasland.
VAN ROEYEN J.-P. (red.) (2003b), Archeologisch en paleolandschappelijk onderzoek in het kader van het
Verrebroekdokproject (Beveren, O.-Vl.), Eindrapport : synthese van de onderzoeksresultaten, Sint-Niklaas,
Archeologische Dienst Waasland.
VAN ROEYEN J.-P. (red.) (2004a), Paleolandschappelijk en archeologisch onderzoek van de te realiseren
verkaveling Kieldrecht-Kouter (Gemeente Beveren), Eindrapport, Sint-Niklaas, Archeologische Dienst
Waasland.
VAN ROEYEN J.-P. (red) (2004b), Paleolandschappelijk en archeologisch onderzoek van de te realiseren
natuurcompensatiezones “Plas Drijdyck” en “Zoetwaterkreek” in het kader van de bouw van het
Containergetijdendok-West (Gemeente Beveren), Interimrapport 1 : paleolandschappelijk en archeologische

Belgeo, 3 | 2006

19

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
screening aan de hand van oppervlakteprospectie en boringen (parenthese 1), Sint-Niklaas,
Archeologische Dienst Waasland.
VAN ROEYEN J.-P. (red) (2004c), Paleolandschappelijk en archeologisch onderzoek van de te realiseren
natuurcompensatiezone Steenlandpolder te Kallo in het kader van de natuurcompensatieregeling voor de
bouw van het Containergetijdendok-West (Gemeente Beveren), Eindrapport : synthese van de
onderzoeksresultaten, Sint-Niklaas, Archeologische Dienst Waasland.
VAN ROEYEN J.-P. (red) (2005), Paleolandschappelijk en archeologisch onderzoek van de te realiseren
uitbreiding van de ambachtelijke zone Aven Ackers te Verrebroek (Gemeente Beveren), Interimrapport 1 :
Paleolandschappelijke en archeologische screening aan de hand van boringen (parenthese 1), Sint-Niklaas,
Archeologische Dienst Waasland.
VERBRUGGEN C. (1979), “Vegetational and palaeoecological history of the Lateglacial period in
Sandy Flanders (Belgium)”, Acta Univ. Oul. A.82, Geol., 3, pp. 133-142.
VERBRUGGEN C., DENYS L. en KIDEN P. (1996), “Belgium”, Palaeoecological events during the last
15000 years: regional synthesis of palaeoecological studies of lakes and mires in Europe, pp. 554-574.
 NOTES
1. TAW = Tweede Algemene Waterpassing

RÉSUMÉS
Sinds de 70-er jaren van de 20ste eeuw wordt de haven van Antwerpen ook op de linkeroever van
de Schelde uitgebouwd. De grote infrastructuurwerken die hiermee gepaard gaan, geven de
mogelijkheid om in de Wase Scheldepolders alle mogelijke oppervlakken (inclusief het
archeologisch vondstenmateriaal) in samenhang met hun verschillende landschappelijke
kenmerken in situ te bestuderen.
In het eerste deel wordt er uitvoerig ingegaan op de gehanteerde methodologie, waarbij “Plas
Drijdyck” wordt gebruikt als voorbeeld. Aan de hand van de studie van dit gebied wordt de
aanpak voor de verschillende occupatiefasen aangetoond.
In een tweede deel wordt de landschapsgeschiedenis van de Wase Scheldepolders besproken,
waarbij de nadruk op het laatste deel van het Pleistoceen en het Holoceen ligt. Het geeft een
overzicht van de resultaten van het natuurwetenscheppelijk onderzoek dat reeds werd
uitgevoerd in deze zone.
The expansion of the Antwerp Harbour since the seventies of previous century demanded great
infrastructural changes. Together with these industrial adaptations, scientific insight about the
archaeological context and the knowledge about the palaeolandscape increased.
The emphasis of the research now lies on the localization and mapping of archaeological sites
and the reconstruction of the Quaternary landscape. This area suits perfectly to these aims, due
to its very specific location and stratigraphy. These conditions resulted in an excellent
preservation of different occupation levels and its specific landscape features.
The first part of this paper gives a thorough explanation on the current methodology in which

Belgeo, 3 | 2006

20

Geomorfologisch, geoarcheologisch, paleoecologisch en paleobotanisch onderzoe...
“Plas Drijdyck” is used as a case-study. By means of this example the differentiated approach of
the various levels of occupation are demonstrated.
