Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
§ 4.4.4

Voorlichters

Als antwoord op de eerste reacties in de pers schreef het hoofd van de afdeling Voorlichting
J. Mastenbroek in 1965 in Amsterdam werkt nog: “Wij geloven dat het Bijlmerplan aan al die
verwachtingen en hooggestemde wensen voldoet. Het is veel meer dan een plan, het is een creatie,
de creatie van een totaal nieuwe woon- en leefsituatie, die afrekent met alle beklemmende
gevolgen van de autodiktatuur en die een streep haalt door alle benauwende konsekwenties van de
traditionele woningbouw.”607
Vervolgens verschenen in 1968 enkele belangrijke voorlichtingsfolders die gericht waren op burgers,
de toekomstige bewoners van de Bijlmermeer. Omdat de plandocumenten voor hen onbegrijpelijk
waren, vormden ze feitelijk de enige communicatiemiddelen van de gemeente naar het publiek. Ze
kenden dan ook dezelfde juichende toon als de perspresentatie van juni 1965 en vormen een extra
categorie primaire bronnen die in de tijd van Berlage nog ontbrak.
In de eerste plaats bracht de Federatie van Amsterdamse woningbouwverenigingen Toekomst te
huur uit: een geheel in kleur gedrukte brochure met vlot geschreven artikelen met pakkende titels
zoals ‘In de Bijlmer zingt de nachtegaal’, woningplattegronden (afbeelding 4.17), de maquettefoto
(afbeelding 4.13), de verdeling van de woningbouwverenigingen inclusief hun bezoekuren, en zelfs
reclame voor winkels die zich in de Bijlmermeer zouden vestigen.608
Daarnaast publiceerde het gemeentelijke voorlichtingsbureau drie boekjes onder de titel Bouwen
en wonen in Amsterdam. Plan: Bijlmermeer.609 Voor deelplan A, voor B en C, en voor D en E bevatten
deze telkens enthousiaste teksten, gedetailleerde plankaarten, woningplattegronden inclusief
een driedimensionale voorbeeldinrichting, doorsneden met extra nadruk op de droogloop, en
verschillende impressies (waaronder afbeelding 4.16); alles duidelijk bedoeld om geïnteresseerden
over de streep te trekken.
602

Parkeergarages in Bijlmer onpraktisch, 1968, p. 9; zie ook: Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, p. 17.
603

De Bijlmer groeit. Maar vele bewoners hebben klachten, 1969.
 604

Kat, 1969, p. 2; Bewoners van Bijlmer eisen inspraak garagebouw , 1969; zie ook: Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, p. 18.
605

Van Rooy & Jungschleger, 1970, p. 13; zie ook: Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, p. 18.
606

Bijlmermeer: ons eerste getto?, 1970, p. 17; zie ook: Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, p. 18.
607

Mastenbroek, 1965.
608

Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968.
609

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a; Bureau
Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b.
167

De Bijlmermeer in woorden
INH

§ 4.5

Totstandkoming en recente beschrijvingen

§ 4.5.1

Totstandkoming610

De totstandkoming staat in dit onderzoek niet centraal, en de sloop en nieuwbouw vanaf de jaren
negentig van de vorige eeuw al helemaal niet.611 Omdat de door Mulder, Nassuth en hun tijdgenoten
gebruikte woorden (taaltekens) echter niet alleen naar de getekende objecten (beeldtekens) verwijzen,
maar soms ook naar die in de gebouwde werkelijkheid, is het wel noodzakelijk kort aandacht te
besteden aan de vraag in hoeverre de Bijlmermeer in eerste instantie gerealiseerd is volgens de
oorspronkelijke plannen.
 Grofweg valt de totstandkoming van de Bijlmermeer uiteen in drie delen: een eerste periode tussen
1966 en 1973 waarin de deelplannen A tot en met E gerealiseerd werden, een tweede periode tussen
1974 en 1993 waarin aanvullende delen gebouwd werden en eveneens de meeste voorzieningen
en de metro werden aangelegd, en tot slot de periode na 1993 waarin het grootste gedeelte van de
Bijlmermeer werd gesloopt en vervangen door nieuwbouw.612 In onderstaande beschrijving wordt
gefocust op het gebied dat werd uitgewerkt in ‘Collectieve blokvoorzieningen’ (afbeelding 4.14). Ten
behoeve van het overzicht zijn in de paragrafen 4.7, 4.8 en 4.9 plananalyses van de oorspronkelijke
plannen uit 1965 en de gerealiseerde werkelijkheid in 1994 opgenomen (en dus niet van de huidige
situatie). Wijzigingen worden in de tekst hieronder benoemd in fasen of thema’s (overeenkomend
met de Romeinse cijfers in afbeelding 4.21). Een kanttekening daarbij: de eerste ‘wijziging’, die van de
waterstructuur, is slechts een uitwerking van het abstracte water uit 1965 (vergelijk afbeelding 4.7
en 4.14).
 Zoals gezegd was men in 1966 begonnen met de bouw van de Bijlmer: in oktober sloeg burgemeester
Van Hall de eerste paal voor een viaduct en op 13 december voor de eerste woningen in deel A.613
In dit deel werden acht stroken van elf lagen hoog gebouwd, met in totaal 1182 woningen naar
een ontwerp van K. Rijnboutt en uitgevoerd door Intervam.614 Omdat ze per twee gekoppeld waren
kregen ze op 26 juni 1968 vier namen, net als latere benamingen gebaseerd op die van oude
boerderijen en kastelen uit het hele land, van noord naar zuid: Hoogoord, Hofgeest, Haag en Veld,
en Hogevecht (afbeelding 4.18).615 In deze naar de beginletters genoemde H-buurt verrezen ook
vier grote parkeergarages langs de op 3,5 meter hoogte gelegen Flierbosdreef. Op de collectieve
blokvoorzieningen werd flink bezuinigd; hierbij speelde ook een rol dat de Federatie van Amsterdamse
Woningbouwverenigingen eigenlijk winkeltjes wilde opnemen, maar dat Stadsontwikkeling die alleen
vond passen in de (veel later gerealiseerde) buurtcentra.616 Alleen tussen de beide delen van de flat
Hofgeest werd begin jaren zeventig een “paviljoen” met “collectieve ruimten” gerealiseerd; de laatste
woningen werden in oktober 1972 opgeleverd.617

610

Voor deze alinea is o.a. gebruikgemaakt van: Bureau Monumenten & Archeologie, 2014.
611

Gedetailleerde beschrijvingen zijn er in overvloed, zie o.a.: Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, pp. 9-11; Mentzel, 1989, pp.
193-205; Bruijne, Van Hoogstraten, Kwekkeboom, & Luijten, 2002; Wassenberg, 2013.
612

Deze laatste fase is in het begrippenonderzoek weggelaten.
613

Van Stralen, 1998, p. 80; Menztel, 1989, p. 177.
614

Rijnboutt noemde later “de uiteindelijke Bijlmeer een slap aftreksel van het beeld dat ons voor ogen stond”, in: Metz, 1990, online.
615

Wiersma, 1987.
616

Bolte & Meijer, 1981, p. 309.
617

Bolte & Meijer, 1981, p. 310; Wielemaeker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, pp. 10-10a.
 168

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

De bouw van deel B, ontworpen door A.C. Kromhout en gebouwd door EBA, en deel C, door J. Groet
en CASN, met respectievelijk 2454 en 2747 woningen, begon in september 1967. Het betrof in
totaal twaalf langgerekte, geknikte, rond honingraatvormige groene ruimten gelegen en deels
met loopbruggen aan elkaar gekoppelde flatgebouwen: Frissenstein, Fleerde, Florijn, Daalwijk,
Dennenrode en Develstein in deel B (de F/D-buurt), en Geinwijk, Gerenstein, Gliphoeve, Echtenstein,
Eeftink en Egeldonk in deel C (de E/G-buurt). De zuidelijk gelegen F-buurt en G-buurt kwamen
gereed in 1971, de D-buurt en E-buurt in 1974, deels op grondgebied van de gemeente Diemen.
Flat Gliphoeve zou in 1984 vanwege imagoproblemen gesplitst worden in Gravestein (west) en
Geldershoofd (oost).
afbeelding 4.18 Gerealiseerde en geplande bebouwing met namen en collectieve ruimten (in zwart) september 1974 door
Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
In december 1967 was men begonnen met de bouw van deel D, naar een ontwerp van K. Geerts en
gebouwd door Indeco-Coignet, en deel E, door architect F. Ottenhof en Intervam: 2602 en 3195
woningen in honingraten. Tot 1973 werden hier acht flats gebouwd: in het noorden Gooioord,
Groeneveen, Grubbehoeve en Grunder (behorend bij de G-buurt) en in het zuiden Kikkenstein,
Kruitberg, Kleiburg en Koningshoef (het begin van de K-buurt). In Grubbehoeve opende op 10 juli
1970 de eerste collectieve ruimte van de Bijlmermeer: een café met de ‘toepasselijke’ naam De
Nachtegaal.618 In deel D-zuid en deel E-zuid werden langs de Karspeldreef nog de ‘halve’ honingraten
Kralenbeek, Kempering, Klieverink en Kouwenoord gebouwd, met daar tegenaan telkens een twintig
lagen tellende toren (bureau Bakker en Bakker). Van alle uitgevoerde hoogbouw week alleen de

618

Verhagen, 1987, p. 39.
 169

De Bijlmermeer in woorden
INH

vorm van Klieverink af van de oorspronkelijke plannen (vergelijk afbeelding 4.14 en 4.18); na de
waterstructuur de tweede planwijziging. De wegenstructuur was intussen volgens plan uitgevoerd,
op enkele anders uitgevoerde kruisingen na; een derde (kleine) wijziging. In 1972 werd ten westen
van de zuidelijke K-buurt in 1972 het eerste laagbouwgebied opgeleverd, Kelbergen, in 1974 gevolgd
door Kantershof ten oosten (samen 918 woningen, ontworpen door J.J. Sterenberg): geen echte
patiowoningen maar met achtertuin en omsloten voortuin; de vierde wijziging.
In 1974 brak zoals gezegd een nieuwe fase aan. Er werd inmiddels openlijk gesproken over de
mogelijkheid tot functiemenging en verdichting, en er was sinds korte tijd sprake van leegstand in de
hoogbouw.619 Nog voor het bestemmingsplan voor de gehele Bijlmermeer werd vastgesteld, waarbij
de acht geplande torens langs de Bijlmerdreef na protesten uiteindelijk geschrapt werden, werd deel
E-noord anders opgeleverd dan met de geplande halve honingraten (vergelijk afbeelding 4.18 en
4.14).620 Deze vijfde (maar nu radicale) wijziging betrof twee complexen van tien en acht geschakelde
slanke woontorens van tien woonlagen op een dubbel onderhuis: Gouden Leeuw en Groenhoven,
met respectievelijk 400 en 431 kóópwoningen, ontworpen door architect J. van Stigt.621 In hetzelfde
jaar werden nog wel de laatste flats van elf lagen gerealiseerd die enigszins op een honingraat
leken: Huigenbos en Hakfort, ten zuiden van de H-buurt; een zesde wijziging ten opzichte van de
oorspronkelijke plannen met stroken.
 In de Zuid-Bijlmer (het gedeelte in de Oost Bijlmerpolder) was men inmiddels afgestapt van
hoogbouw. Al in mei 1968 was men daar begonnen met het bouwrijp maken en de aanleg van de
eerste halfhoge wegen, maar een maand later bleek hoogbouw een stuk minder interessant voor
beleggers dan gedacht, waardoor de minister financieel moest bijspringen. Uiteindelijk werd de
Zuid-Bijlmer vanaf 1976 niet alleen geheel anders aangelegd, in eerste instantie met meanderende
middelhoogbouw met parkeren op maaiveld, maar vanwege imagoredenen zelfs anders genoemd,
namelijk Gaasperdam, met de buurten Holendrecht, Nellestein en Gein, met laagbouw en
middelhoogbouw en meer parkeerplaatsen op maaiveld dan garages.622
Een jaar daarvoor, op 25 november 1975, was Suriname onafhankelijk geworden. Omdat er in de
Bijlmer leegstand was, vestigden zich er in die periode veel zogenoemde ‘rijksgenoten’, met een
huurcontract of in de gekraakte flat Gliphoeve.623 Vanwege deze directe route kreeg de lijnvlucht
Paramaribo-Amsterdam zelfs de bijnaam “Bijlmer-Expres”.624 Ook voor vrij- en andersdenkenden die
voor zichzelf in de stad geen plek zagen, werd de Bijlmer in deze periode een toevluchtsoord.
De winkelvoorzieningen hadden al die tijd op zich laten wachten. Er was weliswaar een
‘aanloopcentrum’, maar omdat de winkelcentra deels onder de garages moesten komen, had de bouw
enorme vertraging opgelopen. Uiteindelijk werden Ganzenhoef en Fazantenhof in oktober 1975
opgeleverd (respectievelijk naast de Bijlmerdreef ter hoogte van de G- en de F-buurt, de laatste dus
direct ten noorden van het geplande hoofdwinkelcentrum); Kraaiennest volgde in april 1976 (naast de
Karspeldreef ter hoogte van de K-buurt).625 In 1977 reed de eerste metro vanuit de Bijlmermeer,

619

Mentzel, 1989, p. 216.
620

Bolte & Meijer, 1981, p. 329.
621

Verhagen, 1987, pp. 33-34.
 622

Bolte & Meijer, 1981, pp. 299-303, 330-345; Dienst der Publieke Werken, Sector Stadsontwikkeling, 1970. De ‘slechte’ naam
Bijlmermeer werd al snel vervangen door Zuidoost, een toevoeging die in 2014 geschrapt werd.
623

Dekker, 2016.
624

Voor het eerst aangetroffen in 1973, zie: http://www.delpher.nl.
625

Van Stralen, 1998, p. 81; Ter Horst, Meyer & De Vries, 1991, p. 105.
170

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

maar slechts tot aan het Weesperplein, want de aanleg in de binnenstad liep door bewonersprotesten
grote vertraging op; uiteindelijk zou de metro pas in 1980 tot aan het Centraal Station rijden. Het
hoofdwinkelcentrum rond het Bijlmerplein kwam zelfs pas in 1987 gereed, met de toegang via de
Amsterdamse Poort bij het NS-station (geopend met metrohalte in 1977, als tijdelijke treinhalte
al in 1971). Intussen was de gewezen stad van de toekomst in 1978 geruisloos definitief bij
Amsterdam gevoegd.
Tot in de eerste helft van de jaren tachtig volgden enkele aanvullende en verdichtende deelplannen
in de Bijlmermeer (wijzigingen zeven, acht en negen in afbeelding 4.21): in het zuidoosten van
deel A laagbouwbuurtje Huntum en in het noordoosten laagbouwbuurt Geerdinkhof (begonnen
in 1976, opnieuw niet met de aanvankelijk geplande patiowoningen), tegen de spoorlijn aan de
complexen Haardstee, Hoptille en Heesterveld (tot vijf lagen), met daarin onder andere zogenoemde
HAT-eenheden (Huisvesting Alleenstaanden en Tweepersoonshuishoudens, naar de gelijknamige
nota uit 1975), en in het hart van de Bijlmermeer tussen de Gooiseweg en de Groesbeekdreef
nieuwe laagbouw en middelhoogbouw in stroken en nota bene in gesloten bouwblokken.626 Voor de
Venserpolder, ten noordwesten van de oorspronkelijke Bijlmer, ontwierp C. Weeber nog meer gesloten
middelhoge bouwblokken.
 Intussen werden leegstand en criminaliteit steeds nijpender. In 1983 werden de achttien actieve
woningcorporaties samengevoegd in ‘Nieuw Amsterdam’ en werden op instigatie van het Projectburo
Hoogbouw Bijlmermeer binnenstraten afgesloten en liften bijgeplaatst.627 Nadat de leegstand in 1984
was opgelopen tot 25 procent werd er voor het eerst serieus nagedacht over sloop en nieuwbouw.
Noemenswaardig in dit verband zijn de voorstellen van de werkgroep Toekomst Bijlmermeer en van
bureau OMA uit de periode 1985-1990.
In 1991 werd de Stuurgroep Vernieuwing Bijlmermeer ingesteld onder leiding van stedebouwkundige
D. Frieling. Een jaar later werd er een akkoord bereikt over de vernieuwing van de Bijlmermeer. Deze
kreeg vervolgens op macabere wijze een stimulans, toen zich op 4 oktober 1992 een Boeing 747 van
de Israëlische maatschappij El Al verticaal in de punt van de flats Groeneveen en Kruitberg boorde,
waarbij minstens 43 mensen omkwamen. De grootschalige sloop- en nieuwbouwplannen zouden er
vanaf 1993 voor zorgen dat uiteindelijk slechts een klein deel van de honingraatflats bleef bestaan
(het zogenoemde ‘Bijlmermuseum’ in deel D en E, waarvan een deel als ‘kluswoning’ verkocht werd),
dat sommige “dreven” verlaagd werden tot “avenues” op maaiveld, dat garages afgebroken werden,
en dat de vrijgekomen locaties werden ingevuld met als incidenten vormgegeven laagbouw en
middelhoogbouw; tevens werd het centrumgebied over de spoorlijn heen uitgebouwd, naar het gebied
bij stadion ArenA (opgeleverd in 1996) en de ArenA Boulevard.628 De radicale afbraak in combinatie
met de kleinschalige invullingen hebben de Bijlmermeer een totaal nieuw maar ook sterk versnipperd
uiterlijk gegeven (afbeelding 4.19 en zie afbeelding 4.46).
626

Mentzel, 1989, pp. 211, 214-215.
627

Van Stralen, 1998, p. 24.
628

Westrik, 1997, pp. 50-51.
 171

De Bijlmermeer in woorden
INH

afbeelding 4.19 Gesloopte hoogbouw en garages in de Bijlmermeer (boven, in rood) en nieuwbouw (onder, in groen). Tevens zijn
de deels naar het maaiveld verplaatste dreven te zien.
172

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 4.5.2

Recente beschrijvingen

De laatste groep (secundaire) bronnen voor het begripsonderzoek bestaat uit de belangrijkste
publicaties die sinds de ontwerpfase zijn verschenen: de standaardwerken over de Bijlmermeer.629
Daarbij moet telkens bedacht worden dat deze bronnen niet alleen naar de getekende objecten
verwijzen maar vooral naar de gerealiseerde objecten.
 Een eerste reeks van publicaties over de Bijlmermeer verscheen nog tijdens de eerste fase van de
bouw, tot halverwege de jaren zeventig. Aan de ene kant betrof dit artikelen en studies van bewoners,
zoals die van de Werkgroep Onafhankelijke Bewonersorganisatie Bijlmermeer en de vierdelige serie
gepubliceerd in vaktijdschrift Wonen-TA/BK.630 Aan de andere kant waren er al vroeg publicaties van
onafhankelijke onderzoekers, waarvan de belangrijkste gevormd worden door een drietal studies
uitgevoerd door de aan het Centrum voor Architectuuronderzoek van de Afdeling Bouwkunde van
de TH Delft verbonden sociologe J.H. (Wielemaker-)Dijkhuis, meestal samen met directeur (en later
professor) socioloog D. de Jonge.631 Deze rapporten bevatten bewonersonderzoek maar vatten ook
ander onderzoek samen, zoals de afstudeerscriptie van H. Du Laing aan de KU Leuven.632
Vanaf 1980 volgde een grote hoeveelheid publicaties waarin de problemen van de toenmalige wijk
werden besproken en gerelateerd aan hetzij de uitgangspunten van het stedebouwkundig ontwerp
en het volkshuisvestingsbeleid, hetzij aan mogelijke oplossingen. Voorbeelden van het eerste
zijn de studie Van Berlage tot Bijlmer van W. Bolte en J. Meijer uit 1981, de bespreking van oudmedewerker van Nassuth E. Klusman in de publicatie over vijftig jaar AUP uit 1985, het proefschrift
van M.A. Mentzel met als titel Bijlmermeer als grensverleggend ideaal uit 1989, en het op een bredere
doelgroep gerichte boekje Van Bijlmermeerpolder tot Amsterdam Zuidoost van E. Verhagen uit 1987.
 Voorbeelden van oplossingsgerichte studies zijn het door de Stichting Wijkopbouworgaan Bijlmermeer
al in 1980 uitgegeven boekje Van de Bijlmer méér maken. Een deltaplan voor de Bijlmermeer, het
themanummer van vaktijdschrift Bouw uit januari 1983, de al genoemde publicatie van OMA naar
de herinrichting van de Bijlmermeer uit 1986, het themanummer van het aan het Planologisch
Demografisch Instituut van de UvA verbonden tijdschrift Rooilijn uit 1988, en het eveneens eerder
genoemde rapport van de Werkgroep Toekomst Bijlmermeer uit 1990 onder de stimulerende titel De
Bijlmer blijft, veranderen.633 Een overzicht van alle verbeterpogingen tot dat moment werd inclusief
enkele aanbevelingen gegeven in de publicatie Sleutelen aan de Bijlmer, opgesteld door medewerkers
van de Vakgroep Ontwerpen van Stedelijke gebieden en Woningbouw van de Faculteit Bouwkunde van
de TU Delft in 1991.634 Een volgende samenvattende publicatie was in 1994 het proefschrift van G.J.
Wallagh over structuurplanning in Amsterdam tussen 1955 en 2005.
629

Omdat er door de jaren heen zeer veel monografieën en besprekingen van de (ontwikkelingen in) de Bijlmermeer zijn verschenen,
wordt hier volstaan met een selectie; voor een completer overzicht wordt verwezen naar de bibliografie.
630

Werkgroep Onafhankelijke Bewonersorganisatie Bijlmermeer, 1973; Van Doormaal, Klaren & Steemers, 1974a, 1974b,
1974c, 1974d.
631

Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972; Dijkhuis, Ferf-Van den Broeke, Van der Maesen, Melger & Klaren, 1975; De Jonge &
Dijkhuis, 1976.
632

Du Laing, 1973.
633

Verhagen, Hakkenberg & Nauta, 1980; Klaren, 1983; Van Doormaal, 1983; Grotendorst, 1983; Egmond, 1983; OMA, 1986; Verhagen, 1988; Werkgroep Toekomst Bijlmermeer, 1990.
634

Ter Horst, Meyer & De Vries, 1991.
 173

De Bijlmermeer in woorden
INH

In de jaren negentig verschenen eveneens twee compacte monografieën over de belangrijkste
ontwerpers van de Bijlmermeer: in 1994 een uitgave van de Amsterdamse Dienst Ruimtelijke Ordening
(de voortzetting van Publieke Werken) over oud-hoofd Mulder, en in 1998 een boekje over Nassuth,
naar aanleiding van het feit dat de vaak verguisde ontwerper in dat jaar zowaar de Oeuvreprijs van het
Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst had toegekend gekregen.635
Tegelijkertijd verschenen er vooral publicaties over de grootschalige vernieuwingsoperaties, zoals de
artikelen in het themanummer van Archis uit 1997 en het boek Amsterdam Zuidoost. Centrumgebied
Zuidoost en stedelijke vernieuwing uit 2002.636 Recenter is er ook kritiek ontstaan op de grootschalige
sloop en de weinig geïntegreerde aanpak van de vernieuwing.637 Een laatste belangrijk samenvattend
document in dezen is het proefschrift van F.A.G. Wassenberg over de Bijlmermeer.638

§ 4.6

Opvattingen, aard en context, en te verwachten begrippen
Op grond van de bronnen uit de paragrafen 4.3, 4.4 en 4.5 komen hierna de begrippen zelf aan de
orde, in drie aparte paragrafen per betekenisveld. Daarbij wordt ook gebruikgemaakt van extra teksten
van de ontwerpers, om te achterhalen welke betekenissen zij de woorden toekenden (deelvraag
1).639 Per betekenisveld worden deze woorden ook vergeleken met de woorden die tijdgenoten ervoor
gebruikten (deelvraag 2) en worden de woord-betekenispatronen synchroon (destijds) en diachroon
(tussen de planperiode en nu) beschreven (deelvraag 3).
 Op basis van de in de voorafgaande paragrafen besproken opvattingen van de ontwerpers van
Stadsontwikkeling valt te verwachten dat hun begrippen voor de Bijlmermeer in plantekeningen
en plantoelichtingen focusten op de gescheiden functies, met duidelijk gekwantificeerde
programmaonderdelen – het was immers de tijd van de Planologische Kengetallen – volgens de
CIAM-indeling wonen, werken, recreatie en verkeer. Voor de eerste functie ligt de nadruk op begrippen
voor hoogbouw voor de hand, vermoedelijk geheel losstaand behandeld van de voorzieningen en de
overige werklocaties. Voor het verkeer is het waarschijnlijk dat men gebruikmaakte van begrippen voor
op hun beurt gescheiden netwerken voor verschillende verkeersstromen, dus zonder de klassieke,
geïntegreerde ‘straat’. Al deze karakteristieken stonden onder invloed van de CIAM en het Nieuwe
Bouwen, al was deze beweging halverwege de jaren zestig al op zijn retour. Hierdoor kunnen we dan
ook verwachten dat met name vakgenoten kritisch waren op de in hun ogen mogelijk verouderde
denkbeelden en de door de ontwerpers gebruikte woorden, en dat ze deze mogelijk bagatelliseerden of
vervingen door eigen woorden. Journalisten waren aanvankelijk onder de indruk van het revolutionaire
karakter van de plannen, en gingen de begrippen eigenlijk pas kritisch tegen het licht houden nadat de
eerste deelplannen gerealiseerd waren. Bestuurders gingen nog langer mee in het positieve denkraam
van de ontwerpers en stemden – vanaf het late moment dat ze überhaupt konden beslissen – zonder
veel kritiek in met alle plannen; pas in de jaren zeventig zorgde de realisatie voor kritische geluiden.
635

Van Kessel & Palstra, 1994; Van Stralen, 1998.
636

Bouman, 1997; Luijten, 1997; Kloos, 1997a; Westrik, 1997; Reijndorp, 1997; Kloos, 1997b; Bruijne, Van Hoogstraten, Kwekkeboom & Luijten, 2002.
637

Zie o.a.: Van den Boomen, 2007; Vanstiphout, 2007.
638

Wassenberg, 2013.
 639

O.a.: De Gier, 1966; Koevoets, 1966; Mulder, 1966; Mulder, 1967; Mulder, 1973; secundaire bronnen zijn: Van Kessel & Palstra,
1994; Van Stralen, 1998.
174

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Het laatste punt valt terug te herleiden op de bijzondere ontstaansgeschiedenis en de
maatschappelijke context van de Bijlmerplannen. Deze kwamen door de onduidelijke bestuurlijke
situatie lange tijd ‘in stilte’ tot stand binnen de Afdeling Stadsontwikkeling, die weinig bestuurlijke
verantwoording hoefde af te leggen. Dit leidde tot het binnenskamers ontstaan van een vrij
dogmatisch en hermetisch plan, dat bij publicatie als stedebouwkundig summum gepresenteerd
werd en toen bovendien aansloot bij de ideeën over de ‘maakbaarheid van de samenleving’ en de
door de gemeente zo gewenste doorstroming van welgestelden uit de AUP-tuinsteden. De nadruk in
de teksten van de ontwerpers, de bestuurders en de voorlichters zal dan ook liggen op de positief te
duiden begrippen voor de nieuwe vindingen in het ontwerp. Desondanks werd het pas tien jaar na de
eerste openbaarmaking vastgelegd in een bindend bestemmingsplan, waardoor de hier onderzochte
begrippen uit de periode tot 1968 mogelijk minder vastomlijnd waren.
Tot slot moet worden opgemerkt dat de Bijlmermeer van nu sowieso in zo verregaande mate
verschilt van het ontwerp en de als eerste gerealiseerde werkelijkheid, dat er door de jaren heen veel
onduidelijkheid gerezen is over wat bij welke planfase hoort. Het is goed mogelijk dat dit ook gevolgen
heeft gehad voor het taalgebruik. Het is dus extra van belang om steeds te controleren uit welke
periode een bepaald begrip stamt.
Samenvattend kan het volgende verwacht worden: de plantekeningen en plantoelichtingen van de
Bijlmermeer zullen focussen op begrippen voor de strikt gescheiden functies en verkeersstromen en
voor de ‘nieuwe’ woon-, voorziening- en recreatievormen, met soms cryptische beeld- en taaltekens
tot gevolg.
 Van de drie betekenisvelden is dat voor de structuur van de stadsplattegrond (paragraaf 4.7)
opnieuw het minst duidelijk gerelateerd aan de getekende objecten, maar verwezen de woorden
vooral naar de bestaande werkelijkheid, in dit geval met name die buiten het plangebied. Het
verkeers- en vervoersstelsel en de recreatieve openbare ruimten (paragraaf 4.8) namen in de meeste
plantoelichtingen echter een belangrijke plaats in, zo niet de voornaamste. Hier wordt de meest
gebruikte – geheel conform de indeling van de CIAM in verkeer en recreatie gescheiden – volgorde
aangehouden: enerzijds autowegen, openbaar vervoer en fiets- en voetpaden, en anderzijds de
groenvoorziening. De aandacht voor de bebouwing (paragraaf 4.9) wisselde tot slot sterk per
plandocument. In de eerste ‘Grondslagen’ waren er slechts twee korte paragrafen aan gewijd: een
over de “verkaveling” en een over de “centra”.640 De tweede ‘Grondslagen’ ging daarentegen zo goed
als geheel over bebouwing (namelijk de supervisie daarover). Datzelfde gold voor de plandocumenten
‘Programma’ en ‘Collectieve blokvoorzieningen’.
640

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 252.
 175

De Bijlmermeer in woorden
INH

§ 4.7

Begrippen voor de structuur van de stadsplattegrond

§ 4.7.1

Stad en agglomeratie

In geen van de teksten over de Bijlmermeer speelden begrippen voor stad en landschap een centrale
rol. In de plantoelichtingen werd het woord stad wel veelvuldig gebruikt, om in fysieke zin geheel
Amsterdam mee aan te duiden. In de beide ‘Grondslagen’ werd de combinatie “stad als geheel”
verscheidene keren gebruikt, Mulder verwees met “stad” naar kaarten van de regionale ontwikkeling,
en ‘Collectieve blokvoorzieningen’ bevatte de samenstelling “stadsgeheel”.641 Slechts een enkele keer
bedoelden ontwerpers Mulder en De Gier met het woord “stad” de Bijlmermeer zelf, dus verwijzend
naar de nieuwe uitbreiding als afzonderlijke stad.642 Voor de verbinding met de “bestaande stad” (een
combinatie die maar een keer voorkwam bij de ontwerpers) werd slechts de bij het Amstelstation
beginnende Gooiseweg verlengd, als centrale as van het nieuwe stadsdeel, en daarnaast werden er
(stads)spoorverbindingen gepland.643 Opvallend genoeg werden de gekozen verbindingen ook alleen
functioneel gedacht en niet ruimtelijk uitgewerkt, waardoor met recht gesteld kan worden dat “de
zuidoostlob is ontworpen als een zelfstandig stadsdeel, dat van zijn omgeving wordt afgegrensd door
fysieke barrières”.644
In de teksten van tijdgenoten werd met “stad” in veel gevallen eveneens verwezen naar heel
Amsterdam, maar ook de populaire naam “stad van de toekomst” of “stad der toekomst” werd
overgenomen voor de Bijlmermeer zelf, zoals in de gemeenteraad en als kop van het hoofdartikel
en het redactioneel in De Telegraaf (zoals geciteerd in paragraaf 4.4.3) en in de voorlichtingsfolder
Toekomst te huur.645 In die folder en de folders Bouwen en wonen in Amsterdam werd ook over de
Bijlmermeer gesproken als respectievelijk “die gloednieuwe stad”, “de stad voor 100.000 inwoners”,
“deze stad”, “de stad in de Bijlmermeer”, “de nieuwe stad” en “de Bijlmermeer-stad”.646 Ook werd
door journalisten gesproken over “Bijlmerstad”.647 Dit taalgebruik sloot aan bij de autonome, of zelfs
geïsoleerde positie van de Bijlmermeer. Alleen in de voorlichtingsfolders kwam het woord stad naast
in de gebruikelijke betekenissen van ‘Amsterdam’ en ‘de nieuwe uitbreiding Bijlmermeer’ tot slot
nog enkele keren voor in de meer conceptuele betekenis van ‘stedelijke woonomgeving, woonplaats’,
steeds in combinatie met het onbepaalde lidwoord een, zoals in: “De Bijlmermeer wordt een veilige
stad zonder zebra’s, een stad waar ieder soort weggebruiker zijn eigen weg vindt.”648

641

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p.  642

Mulder, 1965, p. 10; Koevoets, 1966, p. 5.
643

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, p. 12.
644

Bolte & Meijer, 1981, p. 254.
645

Stad van de Toekomst. Het zal in de Bijlmer prettig wonen zijn, 1965; Stad van de Toekomst, 1965; Gemeenteraad Amsterdam,
1966b, p. 1578; Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, p. 4;

646

Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, p. 4; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 12;
Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, pp. 1, 12; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis,
1968b, pp. 3, 11.
647

Bijlmer-stad krijgt geheel ander uiterlijk dan tuinsteden, 1965; Hazewinkel, 1965.
648

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 12; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, p.
1; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b, pp. 3, 12.
176

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In de woordenboeken van Van Dale en Koenen had het begrip stad in de jaren zestig bijna dezelfde
betekenissen als nu, namelijk “grote samenhangende bebouwing” en “uitgebreid samenhangend
geheel van huizen en gebouwen”.649 De drie hier gesignaleerde betekenissen – ‘Amsterdam’,
‘Bijlmermeer’ en ‘stedelijke omgeving’ – sluiten hier weliswaar bij aan, maar kunnen er niet direct uit
worden afgeleid.
 Zoals uit de voorgeschiedenis blijkt was inmiddels nog een ander woord voor ‘stad’ in gebruik
geraakt, namelijk het relatief jonge woord agglomeratie. Mogelijk was dat nodig vanwege de
uitdijende vorm van de stad. Niet voor niets werd het ‘Stadsrandplan’ beschreven als een plan voor de
“Agglomeratie Amsterdam-Zuid en Zuid-Oost”.650 Toch werd het woord in de plantoelichtingen van
Stadsontwikkeling geen enkele keer gebruikt. Mulder gebruikte het wel zeven keer in haar toelichting
in Werk in uitvoering om naar het uitgestrekte stadslichaam van Amsterdam te verwijzen.651
Bestuurders vermeldden het woord slechts in twee teksten van B en W, namelijk die over de
gemeentewijziging in 1962 en in het bestemmingsplan van 1975.652 Het kwam slechts één keer
voor in de voorlichtingsfolder Bouwen en wonen in Amsterdam, waarbij gesteld werd dat Amsterdam
“allengs uitgroeit tot een stedelijke agglomeratie”.653 In de teksten van andere tijdgenoten werd het
woord ook maar sporadisch gebruikt; het had kennelijk geen prestigieuze (of modieuze) status, zoals
tegenwoordig het woord metropool.654
De hoofdbetekenis van het begrip agglomeratie in de Van Dale is in vijftig jaar niet veranderd, maar
de generieke betekenis van “opeenhoping” is meer op de achtergrond geraakt, ten faveure van de
specifiek stedelijke betekenis, die voor het eerst is aangetroffen in 1926; bij Koenen is dit zelfs de
enige geworden.655
In tegenstelling tot wat we tegenwoordig zouden verwachten bij een ontwerp voor een geheel nieuwe
wijk in het open landschap stond het woord landschap in geen enkele toelichting op plannen voor de
Bijlmermeer. Wel kwam de afleiding landschappelijk voor in de eerste ‘Grondslagen’, om aan te geven
dat de gebieden rond de Amstel en de Gaasp een “landschappelijk karakter” zouden krijgen; kennelijk
gold dit dan niet voor de overige groene ruimten.656
Ook tijdgenoten gebruikten het woord amper in de tegenwoordige (woordenboek)betekenis
‘landelijke omgeving’. Röling is de enige vakgenoot die in zijn opbouwende recensie schreef over “een
onwezenlijk landschap” en “dat met dijken en duinen onherkenbare polderlandschap” (tijdens de
aanleg van wegen).657 Verder viel het woord alleen in Toekomst te huur, in de zinsnede “daar kijkt hij
door het raam uit op een landschap, dat er over een jaar of wat zal uitzien als een groot Vondelpark”.658
Het onbepaalde lidwoord een geeft hier echter duidelijk aan dat niet naar ‘het’ (onderliggende of

649

Kruyskamp, 1961, p. 1899; Drewes, 1966, p. 1048. De woordenboekdefinities van alle gebruikte begrippen staan vermeld in
de ­appendix.
 650

Stadsrandcommissie, 1961, p. 3.
651

Mulder, 1965, p. 2, 3, 5.
652

Ben W Amsterdam, 1962b, pp. 1538-1546; B en W Amsterdam, 1975, pp. 454-456.
653

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b, p. 1.
654

Zie paragraaf 8.1.2.
655

Kruyskamp, 1961, p. 121; Drewes, 1966, p. 44; De Boer, 2006, p. 49; Den Boon & Hendrickx, 2015, online. Het woord gaat via het
Frans en het Latijnse agglomerātiō, een afleiding van agglomerāre (ad-glomerāre) ‘opeenhopen’, terug op Latijn glomus ‘kluwen’.
656

Dienst der Publieke Werken, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 253. Zie voor het groen paragraaf 4.8.3.
657

Röling, 1967, p. 26.
658

Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, p. 4.
177

De Bijlmermeer in woorden
INH

gecreëerde) landschap werd verwezen, en dat het woord dus niet in concrete, fysiek meetbare zin
moest worden opgevat. B en W noemden in het bestemmingsplan “landschappelijke doeleinden”.659
Ook in Bouwen en wonen in Amsterdam stond dit bijvoeglijke naamwoord, namelijk bij de beschrijving
van de “landschappelijk zo boeiende Amstelgordel”.660
In de woordenboekbetekenissen is het interessant dat in de Van Dale uit 1961 de betekenis “gewest,
streek, oord” uit 1914 al verschoven is naar “uitgestrektheid lands voor zover men die met één
blik overziet”, terwijl Koenen geen wijzigingen heeft aangebracht.661 De tegenwoordige betekenis
‘landelijke omgeving’ stond in ieder geval nog niet in de woordenboeken, hetgeen dus aansluit bij het
weinig voorkomen van het woord in de discussies over de Bijlmermeer.
 Tot slot is het interessant dat het begrip tuinstad, dat in Berlages tijd gebruikt werd voor kleinschalige
‘tuindorpen’ maar daarna vooral voor de naoorlogse uitbreidingen van de grote steden (zoals
Tuinstad Slotermeer en Tuinstad Buitenveldert), niet van toepassing leek op de Bijlmermeer: in de
plantoelichtingen kwam het woord niet voor.662
Door journalisten werd wel eenmaal melding gemaakt van “tuinstad Bijlmermeer”, maar veel
vaker werden de verschillen benadrukt, zoals in de kop ‘Bijlmer-stad krijgt geheel ander uiterlijk
dan tuinsteden’ in het Algemeen Handelsblad.663 In Toekomst te huur werd zelfs gesteld: “Toen de
tuinsteden werden gebouwd was de woningnood ontstellend groot. […] Maar inmiddels is het wel
duidelijk geworden, dat de stad van morgen er anders uit moet zien. De Bijlmermeer is het begin van
het Amsterdam van morgen en daarom gaat er met de Bijlmer meer open dan weer een tuinstad.”664
Kennelijk riepen de grote groene ruimten geen associaties meer op met tuinen, en was dat
kleinschalige uiterlijk ook niet langer wenselijk.665 Mogelijk had het woord tuinstad ook een negatieve
connotatie gekregen, die bij de communicatie over de Bijlmer vermeden moest worden.
In de woordenboekdefinities van tuinstad en speelden “tuinen” nog steeds een voorname rol, maar in
zowel de Koenen als de Van Dale kon het nu naast een “stad” ook een “stadswijk” zijn.666

§ 4.7.2

Lob, stadsdeel, wijk, buurt en woongroep

De plantoelichtingen bevatten ook begrippen waarmee de onderdelen van de stad en het plan werden
aangeduid. Het lijkt er op het eerste gezicht op dat deze begrippen eenduidiger gebruikt werden dan
bij het Plan Zuid, wellicht omdat het ontwerp voor de Bijlmermeer zeer systematisch in elkaar zat. Bij
nader inzien blijken echter niet alle begrippen even vastomlijnd.
659

B en W Amsterdam, 1975, p. 422.
660

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 7.
 661

Kruyskamp, 1961, p. 1081; Drewes, 1966, p. 587; De Boer, 2006, p. 606; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
662

Zie voor dit begrip bij Berlage paragraaf 3.7.1.
663

Ontwerp voor tuinstad Bijlmermeer klaar, 1964; Bijlmer-stad krijgt geheel ander uiterlijk dan tuinsteden, 1965.
664

Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, p. 3.
665

Zie echter paragraaf 4.8.3.
666

Kruyskamp, 1961, p. 2108; Drewes, 1966, p. 1149.
178

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Aangezien de Bijlmermeer een zelfstandige positie in ging nemen in de agglomeratie, werd de relatie
met de bestaande stad niet expliciet gelegd. In de eerste ‘Grondslagen’ kwam het woord “binnenstad”
één keer voor, verwijzend naar de grachtengordel en de middeleeuwse stad.667 Ook Mulder gebruikte
het in haar plantoelichting een enkele keer in die betekenis.668 Mulder verwees naar hetzelfde deel
van de stad ook met de combinatie “stadshart” en “hart van de stad”.669 Het woord centrum kwam in
de plantoelichtingen niet voor in de betekenis ‘binnenstad’; alle vindplaatsen betroffen de gebouwde
centra in de Bijlmermeer zelf, dus in de betekenis ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’ (zie hiervoor
paragraaf 4.9.2).
Tijdgenoten gebruikten beide woorden door elkaar, maar buitengewoon weinig: “binnenstad” kwam
drie keer voor bij journalisten en één keer in Bouwen en wonen in Amsterdam, en “centrum” in de
betekenis ‘binnenstad’ eenmaal in de gemeenteraad en twee keer in de voorlichtingsfolders.670 Om
over de geïsoleerd gelegen Bijlmer te spreken was het kennelijk niet vaak nodig om de binnenstad erbij
te betrekken.
 Aan de woordenboekenbetekenissen van beide woorden uit de jaren zestig is weinig opvallend,
behalve dat Koenen binnenstad nu ook opnam en dat de stedelijke betekenis van centrum door
Koenen nog niet apart vermeld werd.671
Om de positie van de Bijlmermeer ten opzichte van de rest van Amsterdam aan te duiden werd in
de toelichtingen wel veel gebruikgemaakt van het woord lob, zoals te doen gebruikelijk was sinds de
introductie van het model van de lobbenstad in 1958.672 De benaming “zuidoostlob” (of “zuid-oostlob”) werd veelvuldig door de ontwerpers gebruikt, bijvoorbeeld in de eerste ‘Grondslagen’ en in de
plantoelichting van Mulder zelfs op bijna elke pagina.673
Vakgenoten, journalisten en B en W gebruikten het woord “zuidoostlob” ook in hun besprekingen,
maar leden van de gemeenteraad en voorlichters niet.674 De benamingen ‘Bijlmer(meer)’ en (later)
‘Zuidoost’ hadden echter de overhand, en in latere teksten is het woord lob niet meer aangetroffen.
In de woordenboeken heeft het woord lob ook nooit een specifiek stedelijke (sub)betekenis gekregen,
al vermelden de meest recente woordenboeken van Koenen “lobben ve stad” wel als idioomvoorbeeld,
met als betekenis ‘uitgebouwde stadsdelen’.675

667

Dienst der Publieke Werken, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 249.
668

Mulder, 1965, p. 5.
669

Mulder, 1965, pp. 2, 5, 7.
670

“Binnenstad” in: Amsterdam van de toekomst, ‘n boeiende stad, 1965, p. 13; Bijlmermeer: modelstad voor de massamens, 1968,
p. 29; Rothuizen, 1970, p. 50; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, p. 3; “centrum” in de betekenis
‘binnenstad’ in: Gemeenteraad Amsterdam, 1971, pp. 1406, 1408; Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, p.
17; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, p. 4.
671

Voor binnenstad: Kruyskamp, 1961, p. 270; Drewes, 1966, p. 130; voor centrum ‘binnenstad’: Kruyskamp, 1961, p. 367; Drewes,
1966, p. 180; zie voor centrum ‘gebouw(encomplex)’ paragraaf 4.9.2.
 672

Zie paragraaf 4.2.1.
673

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, pp. 250, 252; Mulder, 1965, pp. 2, 5, 7, 9.
Daarnaast ook in: Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, p. 1; Dienst der Publieke Werken, Afdeling
Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 5, 7, 8; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, pp. 7, 9, 10.
674

Röling, 1967, p. 26; B en W Amsterdam, 1962b, pp. 1541, 1544, 1546; B en W Amsterdam, 1975, pp. 456, 465; Stad van de
Toekomst. Het zal in de Bijlmer prettig wonen zijn, 1965, p. 5; Amsterdam bouwt stad in ‘n park, 1965, p. 3; Amsterdam van de
toekomst, ‘n boeiende stad, 1965, p. 13.
675

Kruyskamp, 1961, p. 1126; Drewes, 1966, p. 619; De Boer, 1992, p. 658; De Boer, 2006, p. 635.
 179

De Bijlmermeer in woorden
INH

De zuidoostlob werd door de ontwerpers minstens zo vaak aangeduid met het woord stadsdeel –
overigens net als de andere grootschalige uitbreidingen.676 Mulder schreef zelfs letterlijk: “Bepalen
we ons nu tot de Zuid-Oost lob, dan zien we dat dit grote stadsdeel met een toekomstige bevolking
van 110.000 inwoners, is gelegen tussen enige zeer belangrijke verkeerswegen.”677 Ook legde
ze de opbouw van de stad en de Bijlmermeer daarbinnen duidelijk uit, door te zeggen dat “de
stadsdelen, waaruit de agglomeratie straks zal bestaan, van elkaar gescheiden zullen zijn door
de recreatiegebieden.”678 In de beide ‘Grondslagen’ werd het woord stadsdeel maar liefst elf keer
gebruikt, en nog drie keer in de samenstelling stadsdeelcentrum.679 Die combinatie kwam ook
voor in ‘Collectieve blokvoorzieningen’, verwijzend naar het centrum “voor de gehele Zuidoostlob
(ruim 30.000 woningen)”.680
Het stadsdeel Bijlmermeer werd in de plantoelichtingen vervolgens nog op meerdere niveaus
onderverdeeld. Om te beginnen werd het woord wijk gebruikt om een van de vijf deelplannen van de
hoogbouw of om de laagbouw in het zuiden en oosten mee aan te duiden, zoals bijvoorbeeld blijkt uit
het feit dat de eerste ‘Grondslagen’ sprak over “de verbinding van de wijken”, “de inrichting van de
wijken” of “de verschillende wijken” binnen de Bijlmermeer.681 Mulder schreef dat “de verschillende
delen wel elk een ander gezicht zullen hebben, maar dat in één wijk het geheel toch min of meer
dezelfde architectuur krijgt.”682 In ‘Collectieve blokvoorzieningen’ viel te lezen: “de opbouw van de
woonwijken” in de Bijlmermeer.683 De gehele Bijlmermeer werd slechts een enkele keer één wijk
genoemd, namelijk “de totale wijk” in de tweede ‘Grondslagen’.684 Tot slot werd het woord eenmaal
gebruikt in de abstractere betekenis ‘woonomgeving’, in de combinatie “in de wijk”.685 Voor deze
betekenis werd ook de samenstelling “woonwijk” gebruikt.686
In functioneel opzicht werden voor de Bijlmermeer in ‘Collectieve blokvoorzieningen’ vervolgens drie
niveaus van voorzieningen onderscheiden.687 Naast het stadsdeel- of hoofdniveau was dit allereerst de
buurt en vervolgens de zogeheten woongroep (zie afbeelding 4.14).
 Opvallend genoeg kwam het woord buurt echter amper voor in de plantoelichtingen: in de eerste
‘Grondslagen’ alleen in de samenstellingen “buurtstraat” (die er juist “nagenoeg niet” was) en
“buurtcentrum” en bij Mulder slechts in de samenstelling “buurtwinkelcentrum”.688 In ‘Collectieve
blokvoorzieningen’ viel het woord ook vaak in de samenstelling “’buurt’-centrum”, “waarvan in de
Bijlmer drie stuks, elk voor circa 5.000 woningen”, maar slechts drie keer in ongelede vorm als “buurt”
en eenmaal als “woonbuurt”.689

676

Merk op dat het in de tijd van Berlage gebruikelijke woord stadsgedeelte niet meer in gebruik was.
677

Mulder, 1965, p. 5.
678

Mulder, 1965, p. 2.
679

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, pp. 249-253; Van Gool, Jelles & Slebos, 1965;
in: Mentzel, 1989, pp. 256, 259.
680

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 5.
681

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, pp. 250, 251, 252.
682

Mulder, 1965, p. 9.
683

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 1.
684

Van Gool, Jelles & Slebos, 1965; in: Mentzel, 1989, pp. 259.
685

Mulder, 1965, p. 9.
686

“Woonwijk” in de betekenis ‘woonomgeving’ in: Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel,
1989, p. 252; Mulder, 1965, p. 9; Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 1, 2.
687

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 5. Zie voor de voorzieningen en de centra paragraaf 4.9.2.
688

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, pp. 250, 252, 253; Mulder, 1965, p. 5.
689

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 2, 5, 8, 7, 8, 9, 10, 11, 12.
 180

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

De samenstelling “woongroep” – als begrip mogelijk geïnspireerd op de wooneenheid uit eerdere
Rotterdamse plannen – kwam ook alleen maar voor in ‘Collectieve blokvoorzieningen’, ter aanduiding
van “250 tot 700 woningen met een gemiddelde van circa 400 woningen” die “door middel van de
binnenstraat op één parkeergebouw georiënteerd” waren – in praktijk een of twee flats.690
Uit de plantekeningen en plantoelichtingen is echter niet duidelijk af te leiden wat precies bedoeld
werd met het woord buurt. Het woord werd in ieder geval vooral gezien als een functionele eenheid en
als specificator van het woord (winkel)centrum, en minder als een specifiek aan te wijzen ruimtelijke
eenheid, al was het duidelijk kleiner van omvang dan het stadsdeel of de wijk. Enerzijds leken de
ontwerpen met de drie geplande buurtcentra voor elk 5000 woningen immers te suggereren dat
de Bijlmermeer ging bestaan uit drie buurten van die omvang daaromheen; daarbij sluit ook aan
dat de plandelen A tot en met E volgens de eerste ‘Grondslagen’ samen 14.200 woningen zouden
bevatten.691 Anderzijds lagen die drie buurtcentra en het hoofdwinkelcentrum juist tússen de vijf
deelplannen in; daarmee leek het aantal buurten dus kleiner dan het aantal wijken en was het
ruimtelijk gezien niet duidelijk welke flats bij welke buurt hoorden.692 Systematisch consequent was
de opbouw van de Bijlmermeer kennelijk niet. Dat blijkt ook uit het volgende citaat van Mulder in
een interview in De Waarheid: “Tussen die lobben ligt groen.  691

Van Stralen, 1998, p. 51.
692

Wanneer we uitgaan van de plantekening in ‘Collectieve blokvoorzieningen’ (afbeelding 4.14) zouden alle woningen in deel A en B
afhankelijk zijn van het buurtcentrum tussen deze delen, alle woningen in deel C en het noorden van deel D en E van het buurtcentrum tussen C en D-E, en alle woningen in het midden en zuiden van de delen D en E van het buurtcentrum tussen dat midden
en zuiden.
693

Amsterdam van de toekomst, ‘n boeiende stad, 1965, p. 13.
694

B en W Amsterdam, 1962b, p. 1539; Gemeenteraad Amsterdam, 1971, pp. 1417, 1432; Stad van de Toekomst. Het zal in de
Bijlmer prettig wonen zijn, 1965, p. 5; Stad van de Toekomst, 1965, p. 3.
695

Rothuizen, 1970, p. 52.
696

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 7, 9, 10.
 697

“Wijk” in de betekenis ‘stadsdeel, gehele Bijlmer’ in: Onmenselijk, 1965, p. 8; Planologen: “Bijlmermeer is stad van de toekomst”,
1965, p. 2; Bouwkundigen bespraken Bijlmermeerproject, 1965, p. 6; Gemeenteraad Amsterdam, 1966b, p. 1574; Gemeenteraad Amsterdam, 1971, pp. 1407, 1411, 1416; Moderne woonwijk zonder modern verkeer, 1965, p. 7; Stad van morgen werk van
vrouwelijke ingenieurs, 1965, p. 5; Amsterdam van de toekomst, ‘n boeiende stad, 1965, p. 13; Pampus-mens en Bijlmermeer­
der, 1966, p. 1; Bijlmermeer: modelstad voor de massamens, 1968, p. 29; De Bijlmer groeit, p. 1969, p. 7; Polak, 1970, p. 17;
­Rothuizen, 1970, pp. 50, 67; Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, pp. 3, 4, 20, 29; Bureau Voorlichting
Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 5; “wijk” in de betekenis ‘deel(plan) van de Bijlmer’ in: Röling, 1967, p. 26; Bijlmer op
dreef…, 1968, p. 4; “wijk” in de betekenis ‘woonomgeving’ in: Gemeenteraad Amsterdam, 1966b, p. 1576; Bureau Voorlichting
Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 5; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, p. 3.
698

Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, p. 11.
181

De Bijlmermeer in woorden
INH

deze ook aangeduid als “wijk”.699 Ook de samenstelling “woonwijk” kwam voor, maar slechts een keer
in de betekenis ‘stedelijke omgeving’; de andere keren betrof het de gehele Bijlmermeer.700 Mogelijk
was de opbouw in deelplannen vooral administratief en procesmatig van aard – de bestuurders
spraken consequent over “deel A” tot en met “deel E” – en kennelijk verschilden de deelplannen niet
voldoende van elkaar om ze als afzonderlijke wijken te betitelen; waarmee wijk voor veel tijdgenoten
samenviel met stadsdeel.
 Het woord buurt kwam ook in de teksten van tijdgenoten alleen voor in samenstellingen als
buurtcentrum, buurtstraat en buurtpark, en één keer als “woonbuurt met laagbouwwoningen”, dus in
de betekenis ‘bij elkaar gelegen woningen’.701 Ook hieruit blijkt dat het ontwerp voor de Bijlmermeer
kennelijk geen duidelijke getekende objecten bevatte die gemakkelijk konden worden aangeduid
met buurt.
De samenstelling woongroep werd zelfs in het geheel niet overgenomen door tijdgenoten; kennelijk
was niet voldoende duidelijk wat ermee bedoeld werd.
