Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
De Duitse vijlenkappers in Utrecht kwamen uit de buurt van Remscheid. In Duitse
streken kende de productie van vijlen een lange traditie. Otto Dick schreef in 1925 een
uitgebreide studie over de Duitse vijlenkapperij.7 Vijlenkappers waren in eerdere tijdvakken te vinden in slechts enkele Duitse streken. In tegenstelling tot andere beroepen,
bleef de productie beperkt tot een handvol plaatsen. Dit duidt erop dat de vijlenkappers ook vroeger reeds werkten voor een bovenregionale markt. Vijlen werden gemaakt in Nürnberg, in de nabijheid van Schmalkalden, Remscheid en Zwickau. Tussen
de verschillende productiecentra bestond een taakverdeling. Nürnberg legde zich bij-

Kaart 11.1 Herkomststreek van de vijlenkappers.
Herdecke

Ru

hr

Eilpe
Selbecke
Voerde

Enn

epe

Oelkinghausen
Barmen

Schwelm
Breckerfeld

W

up

pe

r

V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

voorbeeld toe op de productie van de zogenaamde roomvijlen, die gebruikt werden
door slotenmakers.8 De marktverdeling vrijwaarde de Duitse vijlenkappers mogelijk
van onderlinge concurrentie, maar niet van buitenlandse. Aan het einde van de achttiende eeuw werd in Duitsland veelvuldig geklaagd over ijzerkramers die Engelse waar
verkochten en daarmee Duitse vijlenkappers benadeelden.9
De regio rond Remscheid, waar de ‘Utrechtse’ vijlenkappers vandaan kwamen, ligt
in het grensgebied tussen het Bergische Land en het Graafschap Mark, ten zuiden van
de Ruhrstad Hagen. Een gedeelte van dit gebied stond bekend als het Ennepedal of het
zeismakersdal. De Utrechtse vijlenkappers kwamen overwegend uit de plaatsen
Schwelm en Barmen en uit enkele kleinere plaatsen daar in de buurt (zie kaart 11.1).
Wanneer de vijlenkapperij in deze streek een aanvang heeft genomen, is niet duidelijk. In het nabijgelegen Solingen werden reeds vroeg zwaarden en messen gemaakt.
 Deze industrie bereikte een omvang van aanzien in de twaalfde eeuw, ofschoon er ook
reeds in de vijfde eeuw zwaarden werden gemaakt. In de vijftiende eeuw werden in de
buurt van Remscheid in ieder geval vijlen geproduceerd.10 In het midden van de achttiende eeuw werden hier 150 meestervijlmakers geteld.
De productie van vijlen in deze streek vond tot 1850 plaats in de vorm van huisindustrie. Fabrikanten hadden inrichtingen voor het smeden en harden van de vijlen.
Het slijpen, in vorm trekken en kappen van de vijlen werd echter in de huisindustrie
gedaan. In de negentiende eeuw werden talloze pogingen ondernomen om het vijlenkappen te mechaniseren. Geen van deze initiatieven had succes. De handkappers verzetten zich tegen de introductie van de machines, omdat ze broodroof vreesden. Probleem met de machines was dat ze niet sneller werkten dan de handkappers, terwijl de
eindproducten van mindere kwaliteit waren. Pas in 1890 deden de eerste goede kapmachines hun intrede. Daarna nam het aantal handkappers in snel tempo af. In de omgeving van Remscheid, waar het kappen als huisindustrie bestond, bleef het handmatig
kappen langer belangrijk.11 Het geringe succes van de mechanisatie van het vijlenkappen leidde tot een grote samenhang binnen de groep.
 Fabrikanten legden zich toe op het smeden en harden van vijlen.12 De vijlenkappers
kregen staven geleverd die grofweg de vorm van een vijl hadden. Ze kwamen in paren,
met de uiteinden aan elkaar op de plaats van het toekomstige handvat. De vijlen werden door de kappers naar de waterslijpkotten gebracht, daar geslepen en vervolgens
weer opgehaald. Als door het slijpen een glad oppervlak was verkregen, kon er worden
gekapt. De vijlenkappers moesten de vijlen eerst inkorten tot een bepaalde lengte en
vervolgens in de juiste vorm slaan. Voor zijn werk had een vijlenkapper een aambeeld
nodig met kapriemen, beitel, hamers, een slijpsteen, een hardingsoven en een har13
dingsvat. Bij het kappen werd elke inkeping afzonderlijk met een beitel gemaakt. De
beitel sprong na de eerste harde slag met een lichte terugslag nogmaals tegen de vijl,
waardoor een typerend ritme ontstond, dat door de vogels in de Remscheidregio werd
geïmiteerd.
Bij het bewerken van de vijlen kwam veel stof vrij, met als gevolg dat vijlenkappers
reeds op jonge leeftijd aan stoflongen overleden.14 De leertijd voor het vijlenkappen

291

292

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

werd op vier tot zes jaar geschat. Of de leertijd werkelijk zo lang moest zijn, is niet helemaal duidelijk. In Engeland werden jongens van tien tot twaalf jaar aan het vijlenkappen gezet. Dit lijkt erop te duiden dat de lange leertijd meer met de afscherming van het
vak te maken had dan met de tijd die nodig was om de vaardigheid te verwerven.15 De
kappers werkten zelfstandig, maar wel met meerdere hulpen. Na het kappen brachten
ze de vijlen terug naar de fabriek, waar ze gehard, gepoetst en gereedgemaakt werden.
 De streek waar de ‘Utrechtse’ vijlenkappers vandaan kwamen, was dicht bevolkt en
bebouwd. In de zeventiende eeuw werd er vanuit deze streek reeds veel handel gedreven op Vlaanderen, Nederland en Frankrijk.16 Een reiziger door de streek merkte in
1823 op:
In den Sitten und Gebräuchen der Einwohner bemerkt man eine auffallende
Ähnlichkeit mit denen der Holländer, mit welchen durch den Handel fast alle
hiesige Häuser in Verbindung stehen. Überall herrscht ein hoher Grad von Rein17
lichkeit: selbst unbewohnte Zimmer werden wöchentlich 2 mal gewaschen.
De vijlenkappers vormden in de Remscheidregio een zeer gesloten groep. Het beroep
ging gewoonlijk over van vader op zoon. Familiebanden waren belangrijk. Er waren
veel huwelijken tussen slijpersdochters en slijperszonen. De saamhorigheid van de
groep had echter ook een keerzijde. Van slijpers die personeel van buiten de eigen
groep aanstelden werd het slijpkot platgebrand.18
In Utrecht woonden de vijlenkappers in de betere straten van de stad. Alle vijlenkappers in Utrecht waren luthers. In Utrecht trouwden ze vooral met geloofsgenoten.
Kleinschaligheid en afwezigheid van mechanisatie, leidden ertoe dat de Utrechtse
vijlenkapperijen niet voorkwamen in gemeenteverslagen of verslagen van de Kamer
van Koophandel. In deze verslagen werden bedrijven vermeld die ofwel beschikten
over een stoommachine, ofwel meer dan twintig arbeiders hadden, of beide. Vijlenkapperijen vielen niet in deze categorieën.
 De vijlenkappers in Utrecht kwamen vrijwel allemaal als alleengaande mannen. Er
was een belangrijke uitzondering. Maria Plett kwam tussen 1842 en 1848 uit Schwelm,
met haar echtgenoot en twee kinderen.19 Haar echtgenoot werd genoteerd als een vijlenkapper. Hij stierf kort na de komst van de familie naar Utrecht, waarna zijn vrouw
werd ingeschreven als vijlenkapster. Ze had meerdere, inwonende, vijlenkappers en
hulpkrachten in dienst. Na enige tijd hertrouwde ze met een typograaf, die net als zij uit
Schwelm kwam. Na dit tweede huwelijk verliet ze het bedrijf. Haar dochter trouwde
met een smid en haar zoon werd klerk bij het spoor. Het bedrijf werd voortgezet door
haar broer Johannes Plett. Hij werd aanvankelijk ingeschreven in het bevolkingsregister als vijlenkapper en later als vijlenfabrikant. Zijn zoon en kleinzoon zetten het bedrijf
voort. Enkele werknemers van de firma Plett begonnen naderhand voor zichzelf met
een vijlenkapperij.
De vijlenkappers vormden binnen Utrecht een groep met een duidelijke samenhang. Ze woonden geconcentreerd, kwamen uit een klein hecht afstotingsgebied en

V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

hadden hun geloof gemeen. De migratie bestond overwegend uit mannen; uit de herkomstdorpen kwamen bijna geen vrouwen. De Duitse vijlenkappers trouwden buiten
de eigen groep en keerden niet naar hun herkomststreek terug om daar te trouwen. De
samenhang binnen de groep werd bevorderd door het specialistische product dat de
vijlenkappers maakten, de vaardigheden die voor de productie waren vereist en het geringe succes van pogingen om de bedrijfstak te mechaniseren.
 Stukadoors
De Duitse stukadoors in Utrecht kwamen – net als die in andere Nederlandse plaatsen
– als trekarbeiders uit Oldenburg.20 ‘Die Entstehungszeit dieser Wanderarbeiter liegt
im Dunkeln’, schreef Johannes Tack in 1902.21 Er waren volgens deze auteur geen bewijsstukken waarmee het begin van hun trek gedateerd kon worden. Hij nam aan dat ze
er reeds waren aan het begin van de negentiende eeuw. Jan Lucassen vond echter van
deze groep nog geen sporen in 1811. Hun migratie naar Nederland dateert derhalve
waarschijnlijk van na die tijd.22
In de tijd dat Tack schreef, was de trek van de stukadoors vrijwel opgehouden omdat er dichter bij huis werkgelegenheid was. Belangrijker was, volgens hem, dat er in
Nederland ook meer concurrentie was ontstaan. Er werd meer dan voorheen met olieverf gewerkt, waarmee bijvoorbeeld patronen van imitatiemarmer op de muren werden gemaakt en ook behang werd meer gebruikt. Bovendien hadden enkele stukadoors
die oorspronkelijk uit Oldenburg kwamen, zich blijvend in Nederland gevestigd. Aanvankelijk werkten deze Duitse meesters nog met Duitse gezellen; geleidelijk namen ze
ook Nederlandse knechts in dienst. Volgens Tack werkten omstreeks 1902 nog enkele
Oldenburgse stukadoors in Amsterdam, maar ‘steht die Kunstfertigkeit dieser Leute
nicht mehr auf der früheren Höhe’.23 Ze waren afgezakt naar het niveau van de witters.
 Dit beeld komt niet helemaal overeen met wat de Duitse onderzoeker Sahner schreef
over de jaren twintig van de twintigste eeuw. Volgens hem waren toen in ieder geval de
meeste stukadoors in Friesland nog Duits. In 1920 werden nog 3000 Duitse stukadoors
gevraagd, die door de weinige Nederlandse collega’s niet als een bedreiging werden
aangemerkt. Twee jaar later probeerden de Nederlandse stukadoors hun Duitse collega’s te weren, in de hoop zo de lonen te verhogen. De georganiseerde ondernemers stelden zich daartegen teweer.24 Sahner ziet in het beroep van de stukadoor een langere
Duitse traditie dan Tack.
De migratie van stukadoors naar Amsterdam was omvangrijker dan die naar
Utrecht. In 1850 waren er in Amsterdam 174 Oldenburgse stukadoors, twee jaar later
waren er 189.25 In 1868 was het cijfer min of meer gehalveerd en vervolgens daalde het
naar 10 in 1874.26 De stukadoors kwamen gewoonlijk tussen half maart en eind april en
vertokken tussen eind juni en november.
 293

294

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Binnen het vak van stukadoor vonden verschuivingen plaats. In de achttiende eeuw
maakten stukadoors uit de hand wand- en plafondversieringen. In een Amsterdams
rapport uit 1898 werd geschreven:
Wat het plafondwerk betreft, behoorde dit vak eenmaal tot de kunstvakken. De
tijden echter, waarin door den stukadoor die schoone plafonds werden vervaardigd, welke wij in oude huizen nog kunnen bewonderen, zijn sedert lang voorbij. Het maken van onze tegenwoordige zooveel eenvoudiger plafonds is niet
eenmaal geheel zijn werk. De modellen daarvoor toch worden op de stukadoorswerkplaats thans door speciale modelmakers of beeldhouwers vervaardigd of van buiten ingevoerd. En de taak van den stukadoor op de werkplaats
bepaalt zich tot het maken van gietvormen en afgietsels. In de lateren tijd heeft
de algemeene neiging tot goedkoopere productie hem gedeeltelijk ook dat werk
uit handen genomen: want zoo goed als alle ornamenten voor den eigenbouw
betrekt men thans uit de fabriek.27
De achttiende-eeuwse stukadoors, die de prachtige wand- en plafondversieringen hadden gemaakt die in dit Amsterdamse rapport worden beschreven, waren geen Oldenburgers. Hun migratie dateerde immers van een latere periode. Waarschijnlijk waren
het Italianen.
 In de negentiende eeuw werden gipsen ornamenten in werkplaatsen gegoten en
kreeg de stukadoor de taak deze afgietsels aan elkaar te passen zonder al te veel zichtbare naden. Aan het einde van de negentiende eeuw veranderde de mode en verdwenen
de wand- en plafondversieringen, waarna de stukadoors alleen nog gladde oppervlakken hoefden te pleisteren. Deze verandering van smaak leidde ertoe dat stukadoors
minder werk kregen.28
Ook in het stukadoorsvak doet zich het verschijnsel voor, dat in eenzelfde vak
twee categorieën van werklieden bestaan, die in bekwaamheid, positie en opleiding verschillen. De stukadoors in de revolutiebouw behoeven eene zeer
geringe opleiding.29
Het stukadoorsvak werd tegen het einde van de negentiende eeuw minder seizoensgebonden. ‘En houdt dan soms het werk in den nieuwbouw ’s winters op, dan kunnen
nog op de werkplaats ornamenten in voorraad worden gemaakt.’30
Omstreeks 1870 was er door de revolutiebouw veel vraag naar stukadoors. Voor
Amsterdam werd opgemerkt:
Oudergewoonte kwamen nog geruimen tijd, wanneer te bouwen viel, metselaars en stukadoors jaarlijks bij den aanvang van het seizoen vooral uit NoordBrabant en de aan Nederland grenzende Duitsche provincies naar Amsterdam

V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

en verlieten de stad weder tegen het najaar, om op het platte land van het oververdiende geld den winter door te brengen.31
Een aanhoudende vraag naar metselaars en stukadoors leidde er echter toe dat deze seizoensmigranten zich permanent in Amsterdam vestigden.
 Toen nu de stadsuitbreiding bleef aanhouden, hebben zich vele van die werklieden voor goed te Amsterdam gevestigd. Anderen vonden in de verbeterde toestanden en de verlevendiging van den bouw in hun geboorteplaats aanleiding
om niet meer naar Amsterdam te komen. In den laatsten tijd heeft deze jaarlijksche trek zoo goed als geheel opgehouden.32
Utrecht kende in de tweede helft van de negentiende eeuw, net als Amsterdam, een
grote vraag naar stukadoors. In het Provinciaal Verslag werd in 1862 over Utrecht geschreven:
De Stukadoors genieten nog steeds hooger loon dan andere werklieden, niettegenstaande de kunst en oefening, die vroeger in dit vak gevorderd werk, thans
onnoodig is geworden, en de aan te brengen ornamenten naar buitenlandsche
modellen gegoten worden.33
Klachten waren er echter ook.
Het ambacht van Stucadoor is niet vooruitgegaan, hoofdzakelijk ten gevolge
van het toenemend gebruik van voorwerpen van terra cotta in allerlei gegoten
ornamenten, die op vlak werk worden aangebracht.34
Slecht ging het echter niet.
 Stukadoors hadden onafgebroken werk. Het merendeel der modellen en ornamenten wordt van elders, voornamelijk uit België, ingevoerd, daar bekwame
modelmakers bij ons niet aanwezig zijn; voor het ontwerpen van een fraai ornament is meer kennis, ondervinding, smaak en kunstgevoel noodig, dan men bij
onze gewone werklieden vindt; bij niet te nauwe prijsbepaling maakt men echter zeer goede lijst- en compartimentwerken.35
Jelle van Lottum telde in Utrecht, in de periode 1829-1839, 29 Duitse stukadoors. Daarnaast waren er drie Italiaanse, en een stukadoor uit Italiaanssprekend Zwitserland.36
Tussen 1849 en 1879 vinden we in Utrecht 25 Duitse stukadoors. Er is dus sprake van een
vrij grote continuïteit wanneer het gaat om de omvang van de groep. Van de 25 Duitse
stukadoors trouwden er vijf met een Duitse vrouw en negen met een niet-Duitse, de

295

296

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

overigen trouwden niet. Vrijwel alle stukadoors waren luthers; hetzelfde gold voor hun
Duitse partners, maar de niet-Duitse partners waren calvinistisch.
 De Duitse stukadoors in Utrecht kwamen uit het Groothertogdom Oldenburg uit
de dorpen Littel, Wardenburg, Rödenbeck, Dingstede, Grossenkneten en Döhlen. Dit
waren kleine, dicht bij elkaar gelegen plaatsen ten zuiden van de stad Oldenburg.37
Daarnaast waren er stukadoors die tijdelijk in Utrecht verbleven en niet in het bevolkingsregister werden ingeschreven. De stukadoorsbaas Abeling noemde in 1876 een
aantal van veertig tijdelijk aanwezige Duitse stukadoors.38
In de volkstelling van 1849 komen in totaal 44 stukadoors voor; in de telling van 1889
zo’n honderd meer. Duitsers waren getalsmatig in vergelijking met dit totaal geen onbetekenende groep. Hierbij moeten twee kanttekeningen worden gemaakt. Ten eerste
omvat het cijfer van de volkstelling ook witters. Aangezien Duitse stukadoors in de bevolkingsregisters nooit als witters worden genoteerd, betekent dit dat het overwicht van
de Duitse stukadoors nog groter is dan het in eerste instantie lijkt. Een tweede, belangrijkere kanttekening is, dat de ‘Nederlandse’ stukadoors gedeeltelijk van Duitse origine
waren. Dit gold bijvoorbeeld voor de lutherse weduwe Neuhaus, die met haar kinderen
een stukadoorsbedrijf op het Oudkerkhof had. Neuhaus en haar kinderen waren in Nederland geboren, maar haar man, Johan Neuhaus, kwam oorspronkelijk uit Oldenburg.
Deze Nederlandse stukadoors stonden dus dicht bij de Oldenburgse groep.
De Duitse en Nederlandse stukadoors werkten samen. In het Adresboek van 1850
komen zeven stukadoors voor. Zoals eerder opgemerkt gaat het in deze bron slechts
om werkgevers en zelfstandigen. Twee van hen waren Duits, Heidenreich en Lüschen.
 Heidenreich nam samen met een van de Nederlandse stukadoors uit het Adresboek –
Overklieft – het bedrijf van de weduwe Neuhaus over.39
Er waren tussen de stukadoors ook andere banden. Johan Heidenreich – geboren in
1806 in Oldenburg – had zijn bedrijf op het Oudmunsterkerkhof in wijk F. Hij was getrouwd met Geertruida Bakkenes.40 Hun kinderen werden geboren in Utrecht tussen
1839 en 1851. Nadat Johan Heidenreich in 1861 was overleden, werd zijn weduwe in het
Adresboek vermeld als stukadoorster. Behalve Johan, woonde in Utrecht ook nog Gerhard Heidenreich.41 Niet alleen Johan Heidenreich huwde met een meisje Bakkenes,
maar ook de Oldenburgse stukadoor Johan Garms; hij trouwde met Catharina Bakkenes.42 De Oldenburgse stukadoor Christiaan Lüschen vond een tijdlang onderdak bij
haar vader, de timmerman Otto Bakkenes, geboren in Driebergen.
 Een belangrijke stukadoor in Utrecht was de Duitser Johan Abeling. Hij werd in
1824 geboren in Rödenbeck in Oldenburg; hij trouwde met Catharina IJperlaan en na
haar dood in 1865 met Jacoba Hogerhout.43 Zijn zes kinderen werden tussen 1852 en
1862 in Utrecht geboren. Abeling was luthers, zijn vrouwen hervormd. De kinderen
werden ook als hervormd in het bevolkingsregister ingeschreven. Aanvankelijk was
zijn bedrijf gevestigd op het Vredenburg in Utrecht, later verhuisde het achtereenvolgens naar de Hoogjacobijnenstraat in wijk H, de Nauwewatersteeg in wijk C en het Predikherenkerkhof in wijk H. Abeling werd in de bevolkingsregisters vermeld als stukadoor en stukadoorsbaas. Een broer van Johan Abeling – Herman – woonde ook in

V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

Utrecht, eerst bij zijn broer en later zelfstandig met zijn gezin. Hij gaf toen onderdak
aan andere stukadoors uit Oldenburg. Het bedrijf van Johan Abeling kende van de
Utrechtse stukadoorsbedrijven de grootste continuïteit. In 1886 ging Johan Abeling
met zijn zoon Herman een vennootschap aan.44 Onder de andere stukadoorsondernemingen was het verloop groter.
 De stukadoors Christiaan en Johan Diederick Lüschen woonden in 1850 op ’t
Hoogt.45 Christiaan Lüschen ging in 1853 naar de Mijlpoort in wijk C en vervolgens vinden we hem als kostganger bij Otto Bakkenes. Johan Diederick Lüschen ging naar
Arnhem. In dezelfde periode vinden we in Utrecht nog een stukadoor met de naam
Lüschen: Johann Heinrich.46 Hij woonde op de Predikherenstraat in wijk H. Hij
trouwde met Jannigje Veldhuizen,47 een naaister die in 1851 uit Driebergen was gekomen met twee buitenechtelijke kinderen. Nog in hetzelfde jaar werd zoon Christiaan
geboren en vertrok het hele gezin naar Soest. Jannigje Veldhuizen en haar twee eerste
kinderen stonden genoteerd als hervormd, zoon Christiaan als luthers.
In de Donderstraat in wijk D vonden twee Oldenburgse stukadoors – Knoop en Eilers – onderdak bij de Duitse tapper Johannes Schröder.48 Schröder hield een kosthuis
voor mannen; het merendeel van zijn kostgangers was Nederlands. De Nederlandse
steenhouwer Matheus Pau dreef ook een kosthuis voor mannen, waar drie Oldenburgse en enkele Nederlandse stukadoors onderdak vonden. 49
De stukadoor Johan Hollmann kwam naar Utrecht met zijn vrouw en zijn in
Oldenburg geboren zoons Ludwig en Carel.50 Hij was de enige stukadoor die in familieverband migreerde. De latere kinderen werden geboren in Amersfoort. In 1866 werd
zijn dochter Emma in Utrecht geboren. De familie woonde op de Weerdsingel in wijk
M. In 1869 vertrok Hollmann zonder zijn familie naar Leeuwarden. Zijn vrouw en kinderen bleven nog enkele jaren in Utrecht. Zijn vrouw werd niet genoteerd als verlaten
vrouw; bij haar inschrijving werd vermeld daar haar man in Leeuwarden woonde. In
1873 verhuisde de rest van de familie daarheen.
 De Duitse stukadoors vormden, zoals blijkt uit deze gedetailleerde beschrijvingen,
een groep met enige samenhang. Ze kwamen uit een kleine herkomststreek. Tussen
hen bestonden veelvuldige (familie)banden. Binnen de stad Utrecht woonden de stukadoors verspreid, zij het dat er wel concentraties zijn aan te wijzen rond bepaalde
werkgevers en kosthuizen. Opvallend is dat zij bijna allemaal met Nederlandse vrouwen trouwden. Het netwerk van de stukadoors was, net als het netwerk van de winkeliers, gedeeltelijk een netwerk van familieleden. Verschil met de winkeliers was, dat
de stukadoors vrijwel allemaal met een niet-Duitse vrouw trouwden. De vrouwen waren merendeels hervormd en niet, zoals bij de vijlenkappers, luthers. Nederlandse en
Duitse stukadoors hadden hechte banden met elkaar, waarbij gold dat een gedeelte van
de Nederlandse stukadoors feitelijk van Duitse origine was.
297

298

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Dienstbodes
Er waren in Utrecht tussen 1849 en 1879 negentig Duitse dienstbodes. Daarmee hadden
deze vrouwen slechts een klein aandeel in het totaal aantal dienstbodes; in 1849 werden
in totaal 2.576 dienstbodes geteld. Bij de telling in 1889 waren er ruim duizend meer:
3.659. De negentig Duitse dienstbodes vallen daarbij in het niet. Dienstbodewerk was in
de negentiende eeuw in Nederland geen niche van immigranten, zoals het dat wel was
in de vs.51 Duitse dienstbodes hadden in de tweede helft van de negentiende eeuw in
Nederland niet speciaal een goede naam. In de Verenigde Staten was dat wel het geval
en gold de Duitse dienstbode als ijverig en hardwerkend.52 In Amerikaanse kranten
werd in deze periode veelvuldig nadrukkelijk gevraagd om een Duitse dienstbode.
 In de advertentie, waarmee dit hoofdstuk opende, werden weliswaar de gangbare
kenmerken van Duitse dienstbodes in Utrecht samengevat, maar de advertentie zelf is
uitzonderlijk. In de lokale Utrechtse krant werd veelvuldig geadverteerd, zowel door
mensen die een dienstbode zochten, als door dienstbodes die zichzelf aanboden. De
vragers hadden echter, getuige de advertenties, een voorkeur voor een protestantse
dienstbode, terwijl de aanbieders geen geloof vermeldden of verklaarden protestants te
zijn. Als uitzondering op deze regel vinden we in latere periodes verspreid wel enkele
advertenties waarin gericht om een katholieke dienstbode werd gevraagd. In de krant
van 17 maart 1871 was, bijvoorbeeld, te lezen: ‘Met Mei wordt tegen goed loon gevraagd
eene Roomsch-Cath. Dienstbode, die flink werken en een burgerpot koken kan.’53
Opvallend is dat hier net als in de advertentie van de ‘Geldersche’ keukenmeid uit 1838
de vaardigheden op kookgebied worden genoemd. Gewoonlijk ontbrak deze eis in advertenties. De nadrukkelijke vermelding van het geloof in de advertenties, zowel door
de vragers als de aanbieders, betekent dat de markt van dienstbodes in dit opzicht gesegmenteerd was. De signatuur van de krant kan in dit geval de inhoud van de advertenties overigens wel hebben beïnvloed.54 De Utrechtsche Courant had een protestantse
signatuur. In het katholieke blad De Tijd vinden we meer advertenties voor katholiek
personeel.
 Van de Duitse dienstbodes waren er 37 reeds vóór 1850 aanwezig of kwamen tussen
1850 en 1859. Zij werden geboren tussen 1788 en 1838; het merendeel van hen werd geboren tussen 1816 en 1822 en was dus in dit tijdvak tussen de 28 en 43 jaar oud. In de periode 1860-1879 kwamen er 53 nieuwe dienstbodes bij. Zij werden geboren tussen 1807 en
1862; het merendeel tussen 1842 en 1850.55 Zij waren dus iets jonger dan de eerdere
nieuwkomers (18 tot 37 jaar). Duitse dienstbodes waren gemiddeld ouder dan hun
niet-Duitse collega’s.
 Duitse dienstbodes kwamen terecht in alle delen van de stad, maar – niet erg opvallend – vooral in de betere wijken F en G. In de wijken D, H en I waren ze ook goed vertegenwoordigd. In de slechtere wijken B, C, E en K waren veel minder Duitse dienstbodes. Er is enige overlap tussen Duitse winkelmeisjes die in de grote zaken werkten en
dienstbodes. Enkele vrouwen die bijvoorbeeld eerst voor de winkel van Sinkel werkten,

V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

werden naderhand dienstbode. Uit niets blijkt een uitstroom naar de geregistreerde
prostitutie (die wel verondersteld is).56
57
Het dienstbodewerk in Nederland verschilde van dit werk in Duitsland. In meerdere Duitse streken waren dienstbodes nog onderworpen aan reeds lang bestaande,
strenge regels, de zogenaamde Gesindeordnungen.58 Volgens deze regelgeving mochten
ze door hun werkgeefster bestraft worden en konden ze om tal van redenen worden
ontslagen. Er waren geen regels die hun gezondheid beschermden, of waarin werd bepaald hoeveel zij te eten moesten krijgen en welke voorzieningen er moesten zijn voor
hun huisvesting. Wanneer een dienstbode zonder toestemming haar werkgeefster verliet, kon ze worden teruggebracht door de politie. De politie hield een administratie bij,
Dienstbücher genoemd, waarin namen van werkgevers en opmerkingen over het gedrag van de dienstbode werden genoteerd. De Dienstbücher maakten het moeilijk om al
te frequent van werkgever te wisselen. Werk als dienstbode in Nederland was voor
Duitse vrouwen door het ontbreken van Gesindeordnungen en Dienstbücher ongetwijfeld aantrekkelijk.
Dienstbodewerk bood aan immigrantes een aantal voordelen. De dienstbodes kwamen terecht in wat gezien kon worden als een beschermde omgeving. Het was een manier om snel met taal en gewoonten van de ontvangende samenleving bekend te raken.
 Als een nadeel kan worden gezien dat dienstbodes vrij geïsoleerd werkten. Ze woonden
verspreid over de stad en hadden weinig vrije tijd.
De Duitse dienstbodes in Utrecht kwamen overwegend uit een streek nabij de
Duits-Nederlandse grens (zie kaart 11.2). Het merendeel van de bewoners van deze
streek was katholiek. De streek was een semi-enclave in geografische zin, die zowel in
het westen als in het noorden aan Nederland grensde. Uit deze streek kwamen vrijwel
alle Duitse dienstbodes die in de periode van 1849 tot 1879 in Utrecht werkten. Deze geconcentreerde herkomst kan verklaard worden uit een oudere migratietraditie.
Utrecht kende sinds de overgang naar het protestantisme in 1655 een beperking op de
vestiging van katholieke immigranten. In de loop der tijd werd deze beperking voor
binnenlandse immigranten versoepeld – zo er al ooit strak de hand aan was gehouden –
maar voor buitenlandse immigranten werd ze gedeeltelijk gehandhaafd. Uitzonderingen waren echter mogelijk en werden ruimhartig toegepast. Vanwege de grote vraag
werd een uitzondering gemaakt voor katholieke Duitse dienstbodes.59 De migratietraditie die zo ontstond, zette zich voort in de negentiende eeuw. Het gevolg was dat, terwijl in de negentiende eeuw vrijwel alle Duitse dienstbodes, en daarmee 27 procent van
alle Duitse vrouwelijke immigranten in Utrecht voor wie een beroep vermeld wordt,
uit deze streek kwamen, slechts acht procent van de ongeveer duizend Duitse mannelijke immigranten uit dit gebied afkomstig was.
 Duitse dienstbodes die naar Utrecht kwamen, moesten daar een werkgever zien te
vinden. In het begin van de negentiende eeuw werd in oktober op de Neude de zogenaamde Jutjesdag gehouden. Op deze dag verzamelden zich op dit plein vrouwen van
buiten de stad. Zij hielden een takje in hun hand, dat werd afgebroken als ze een

299

300

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
60

dienstje hadden gevonden. In de tweede helft van de negentiende eeuw bestond deze
dienstbodemarkt echter niet meer.61
Dienstbodes konden ook werk vinden via zogenaamde besteedsters of bezorgsters
van dienstbodes.62 In Utrecht waren er in 1849 zeven besteedsters. Dat aantal nam toe
naar twaalf in 1859, om vervolgens af te nemen tot elf in 1869 en opnieuw zeven in 1879.
De ondernemingen van de besteedsters kenden een grote continuïteit. Sommige bleven twintig tot dertig jaar bestaan. De besteedsters gaven, getuige de inschrijvingen in
het bevolkingsregister, geen onderdak in hun eigen woning aan dienstbodes.
Vóór 1870 kwam het overgrote deel van de besteedsters uit de stad Utrecht (14 van
de 20). Na 1870 kwamen drie van de veertien besteedsters uit de stad. Van de zeven besteedsters die Utrecht telde in 1849, waren zes protestant en een katholiek. De besteed-

Kaart 11.2 Herkomststreek van de dienstbodes.
Elten
Anholt
Isselburg
Millingen

Rijn

Emmerich
Griethausen
Kellen
Kranenburg
Kleef
Materborn

Rees
Kalkar

Goch

V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

sters waren te vinden in alle delen van de stad (in 1868-1869 in de wijken B, D, E, G, H en
I en in 1879-1880 in A, C, D, G en H).
 Er was slechts één Duitse vrouw onder de besteedsters; Wilhelmina Betmann.63 Zij
woonde op ’t Jansdam in het centrum van de stad en was getrouwd met de Rotterdammer Hendricus Niemeyer. Ze moet tussen 1822 en 1848 naar Utrecht zijn gekomen.
Haar oudste dochter werd in 1822 in Emmerich geboren; haar jongste dochter in 1848 in
Utrecht. Wilhelmina Betmann werd zelf geboren in Emmerich en dus in dezelfde
streek als waar het merendeel van de dienstbodes in Utrecht vandaan kwam. De dienstbodes waren echter merendeels katholiek, terwijl Betmann protestants was.
Wilhelmina Betmann-Niemeyer komt maar één jaar voor in het Adresboek als besteedster (1872-1873). In het bevolkingsregister werd bij haar geen beroep vermeld.
Noch het ontbreken van een beroepsvermelding in het bevolkingsregister, noch de
eenmalige vermelding in het Adresboek, sluiten uit dat ze het beroep van besteedster
veel langer heeft uitgeoefend. Mogelijk was het werk voor haar slechts een nevenbezigheid en wellicht wisten haar klanten haar ook wel te vinden zonder de reclame van het
Adresboek. Behalve Wilhelmina Betmann-Niemeyer was er nog een besteedster met
een ‘Duitse’ band: Dina Weevers, geboren in Utrecht en wonende aan de Oudegracht,
was gehuwd met de koperslager Hugo Wanting, geboren in Oldenburg in Duitsland.64
Zij kwam langer voor in de Adresboeken.
De besteedsters maakten in de tweede helft van de negentiende eeuw een zekere
professionalisering door. In het midden van de negentiende eeuw werd door de besteedsters niet in de lokale krant geadverteerd. Omstreeks 1880 verschijnen er advertenties van meer professionele bemiddelingsbureaus.
 Dienstboden!!! Zonder onkosten kan men overal tegen hoog loon buiten de
stad, flinke Diensten bekomen. HEEREN!! DAMES!! Behoeven in geen geval,
van af heden gelden vooruit te betalen, ter verkrijging van Dienstboden, uitgenomen Dagmeiden. Adres Maatschappij De Vraagbaak, Verbreede Viesteeg, C
170 bovenhuis. De Directie A.H de Kreek & co.65
Na 1870 werden de krantenadvertenties belangrijker voor de bemiddeling van dienstboden.66 Afschaffing van het krantenzegel in 1867, leidde tot daling van de prijs van de
krant. Een advertentie kostte aan het einde van de negentiende eeuw een kwartje. De
afname van het aantal besteedsters viel samen met een toename van het aantal krantenadvertenties. In 1850 werden er in de Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 23 advertenties geplaatst waarin een dienstbode werd gevraagd en twaalf waarin een dienstbode
zich aanbood. Tien jaar later waren er 103 vragers en 27 aanbieders en in 1870 was dit cijfer opgelopen tot 542 vragers en 148 aanbieders. Weer tien jaar later was het aantal vragers meer dan zesduizend, waartegenover bijna drieduizend meisjes stonden die zich
aanboden als dienstbode. De advertenties hadden de bemiddeling van besteedsters
vrijwel overbodig gemaakt.67

301

302

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

De Duitse dienstbodes kunnen worden vergeleken met hun Utrechtse collega’s. Ze
verschilden, zoals gezegd, van de Utrechtse dienstbodes in leeftijd. De jongste
Utrechtse dienstbodes waren veertien jaar; de Duitse waren over het algemeen ouder.
 Utrechtse dienstbodes bleven gewoonlijk een jaar, maar ook wel korter bij hun werkgever. Onder de Utrechtse dienstbodes waren vrouwen die binnen enkele jaren in tientallen huizen hadden gewerkt. Vertrek naar buiten de stad was ongebruikelijk. De Duitse
dienstbodes waren trouwer aan hun werkgever. Als voorbeeld kan Maria Gronwal
worden genoemd.68 Zij werd in 1811 geboren in Friesoythe in Oldenburg. In Utrecht
werkte ze meer dan dertig jaar voor de chique familie Van Tuijl van Serooskerken.
Een deel van de Duitse dienstbodes ging terug naar de streek van herkomst. Het
merendeel bleef echter in Utrecht of reisde door naar een andere Nederlandse bestemming. Duitse dienstbodes trouwden veelal met Nederlandse mannen. Geen van de
Duitse dienstbodes in de Domstad trouwde met een Duitse partner. Een groot deel van
de dienstbodes (80 procent) bleef ongehuwd.
Beambten bij het spoor
De spoorwegen waren een belangrijke werkgever in Utrecht en naarmate de tweede
eeuwhelft vorderde, werd het aantal mensen dat voor het spoor werkte steeds groter.
De Duitsers die bij het spoor werkten zijn interessant omdat zij, in tegenstelling tot de
eerder besproken sigarenmakers, wel gebruik maakten van de nieuwe mogelijkheden
die de sterk expanderende sector bood.
 In totaal waren er in de periode van 1849 tot 1879 75 Duitse mannen die voor de
spoorwegen werkten. Opmerkelijk is dat slechts twee Duitse immigranten dat deden
als ketelmaker. In Amerikaanse studies wordt het beroep van ketelmaker genoemd als
een Duits specialisme. In Utrechtse kranten werd wel om ketelmakers gevraagd,69 maar
het aanbod van Nederlanders was kennelijk groot genoeg om in deze vraag te voorzien,
of Duitse immigranten hadden voor dit werk geen belangstelling. Onder het spoorwegpersoneel vinden we slechts enkele oud-militairen. Een overstap naar werk bij de
spoorwegen, die volgens de literatuur een voorkeur zouden hebben gehad voor het
aanstellen van oud-militairen,70 kwam slechts één keer voor.
Van de 75 Duitse immigranten die bij het spoor werkten, werden er 41 in het bevolkingsregister omschreven als ‘beambte bij het spoor’, dertien als machinist en zes als
conducteur. Volgens de officiële rangorde die bij de spoorwegen werd gehanteerd, behoorden ook machinisten en conducteurs tot de groep beambten. Dit betekent dat
vrijwel de hele groep tot de beambten kan worden gerekend. Beambten vormden het
zogenaamde middenkader bij de spoorwegen. Zij werden onderscheiden van de
ambtenaren, die de topfuncties in het bedrijf bekleedden. Beambten waren het geschoolde personeel uit de operationele dienst en het lagere administratieve personeel.71
Bij de volkstelling van 1849 werden in totaal 61 mannen geteld als beambten bij het
spoor. Dit aantal nam vervolgens snel toe.
V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

Van de 75 Duitsers die in Utrecht bij het spoor werkten, waren er volgens het bevolkingsregister 39 in dienst van de Nederlandsche Rhijnspoorwegmaatschappij (nrs).
 Waarschijnlijk was ook een deel van de overige Duitsers, bij wie geen werkgever werd
vermeld, in dienst van deze maatschappij. De nrs, die voornamelijk met Engels kapitaal werd opgezet, legde de lijn aan die van Amsterdam over Utrecht naar Arnhem liep
en die werd uitgebreid met zijtakken van Utrecht naar Rotterdam en van Arnhem naar
Emmerich.72 Vanuit Emmerich reden de treinen met de Cöln-Mindener Eisenbahn
door naar Keulen.73 In 1860 was dit de belangrijkste Nederlandse spoorverbinding. De
nrs specialiseerde zich in doorgaand vervoer naar Duitsland. Het is dus niet zo verbazend dat deze maatschappij Duits personeel aanstelde.
Aan het einde van de hier onderzochte periode zien we ook enkele Duitse immigranten die, volgens het bevolkingsregister, werkzaam waren bij De Nederlandsche
Centraalspoorweg Maatschappij (ncs) en de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (ss). In 1880 hadden alledrie de maatschappijen hun hoofdkantoren in
Utrecht.
De sterke Duitse invloed op het spoor had een weerslag op de regelgeving. In 1865
maakte de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen algemene bepalingen
voor het personeel.74 Gedeeltelijk werden deze zowel in het Duits als in het Nederlands
gesteld. Opmerkelijk is welke regels in beide talen werden gegeven en welke alleen in
het Nederlands. De regels voor de stationschefs waren alleen in het Nederlands en dat
gold ook voor de regels voor alle functies die te maken hadden met de behandeling van
goederen en materieel. Zowel in het Duits als het Nederlands waren er regels voor
hoofdconducteurs, conducteurs, opzichters (bahnmeister), wegwachters en hulpwachters (bahnwärter), wisselwachters op de stations, machinisten, leerling-machinisten en
stokers. Dat waren klaarblijkelijk de beroepen waarin Duitse immigranten werkten.
 Bij de nrs bekleedde de Duitser Christiaan Herman Schanze een hoge positie. Hij
was ingenieur-werktuigkundige. Schanze werd in 1812 geboren in Leipzig. Hij was luthers en vestigde zich in 1843 in Utrecht.75 In 1856 vertrok hij naar Leiden. De migratie
van de andere Duitse spoorwegbeambten kan waarschijnlijk niet aan contacten met
Schanze worden toegeschreven. De Duitsers bij het spoor kwamen niet uit Leipzig,
noch waren ze allemaal luthers. De enige andere spoorbeambte uit Leipzig was Gotlieb
Julius Schanze, een broer van Christiaan Herman.76 Hij werd in 1817 in Leipzig geboren
en werkte als machinist voor de nrs. Hij overleed in 1850 in Utrecht op 33-jarige leeftijd.
De Duitse medewerkers van de spoorwegen hadden geen gemeenschappelijke regionale herkomst. Emmerich was met zeven vermeldingen de geboorteplaats die het
meest voorkwam. Andere spoorwegmedewerkers kwamen uit plaatsen als Kleef, Wesel, Düsseldorf of Bentheim. Hiermee kwam het merendeel wel uit de grensstreek,
maar er waren ook enkele immigranten die van verder weg kwamen, onder meer uit
Berlijn en München.
 Het spoorwegpersoneel woonde verspreid over Utrecht, zij het iets meer in de nieuwere wijken en met een kleine concentratie in de nabij het station gelegen Amsterdam-

303

304

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

sestraatweg en omliggende straten. Ongehuwde spoorwegmedewerkers woonden
nogal eens in bij gehuwde collega’s. Verder vonden ongehuwde mannen onderdak in
kosthuizen. Spoorwegpersoneel verhuisde veelvuldig, omdat het door de spoorwegmaatschappij van de ene naar de andere plaats werd overgeplaatst. Dit migratiepatroon
had zijn weerslag op het huwelijksgedrag. Er waren dertien Nederlandse spoorwegmedewerkers die met een Duitse vrouw getrouwd waren. Er waren ook twaalf Nederlandse echtparen, waarvan de man bij het spoor werkte, die kinderen kregen in de tijd
dat ze in Duitsland woonden. Opmerkelijk is dat de spoorwegbeambten niet alleen relatief veel tussen plaatsen verhuisden, maar ook binnen de stad. Het is onduidelijk wat
de reden voor deze verhuizingen binnen de stad was. Het Nederlandse spoorwegpersoneel vertoonde eenzelfde opvallend migratiepatroon.
De Duitse beambten waren niet de enige vreemdelingen bij het spoor; er waren ook
enkele Britse ingenieurs. Zij werkten in een andere deelsector van het spoorwegbedrijf
dan hun Duitse collega’s. Zij woonden in die delen van de wijken L, M en C die aan het
stationscomplex grensden. De Britse ingenieurs kwamen naar Utrecht nadat een aanvang was gemaakt met constructie van de spoorwegen in 1843. Hun migratie was geenszins tijdelijk; de ingenieurs die in de jaren zestig kwamen, waren er ook nog in de jaren
tachtig. Er kwamen in de tussenliggende jaren ook enkele nieuwe ingenieurs bij. Zo
vestigde zich in 1880 bijvoorbeeld de Britse ingenieur Robert Wright uit Hull, met zijn
vrouw, kinderen en Engelse dienstbode, op de nieuw aangelegde Stationsstraat in wijk
L. De Britse ingenieurs kwamen met hun in Engeland geboren vrouwen, kinderen en
dienstpersoneel.
 Studenten en hoogleraren
De Utrechtse universiteit trok studenten en medewerkers van elders. Dat was ook reeds
vóór de negentiende eeuw het geval. Het verblijf van studenten was niet minder tijdelijk dan dat van tal van andere immigranten. Net als bij de dienstbodes of het winkelpersoneel, bleef een groot deel van de studenten slechts enkele jaren in de stad, om na
verloop van tijd naar elders te vertrekken. Vreemde studenten waren niet in alle studierichtingen gelijkelijk vertegenwoordigd. Er was een duidelijke oververtegenwoordiging van vreemdelingen onder de theologiestudenten. De theologie-opleiding binnen
de Utrechtse universiteit was van oudsher belangrijk. De Utrechtse universiteit trok
meer buitenlandse studenten dan de Leidse of de Groningse. In de periode van 1849 tot
1879 waren er in Utrecht 60 Duitse studenten. In vergelijking met de 314 studenten die
in 1849 in totaal werden geteld, is de omvang van deze groep gering. Het aantal vreemde
studenten in Utrecht was wel groter dan dat in andere universiteitsteden. In het midden van de negentiende eeuw telde Utrecht zeven procent buitenlandse studenten, tegen Groningen vijf en Leiden twee.77
De studenten kwamen uit alle delen van Duitsland naar Utrecht. Eén student was
joods en zeven waren katholiek; de overigen waren protestants (luthers, calvinistisch,

V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

waals en hernhutter). Veruit het grootste deel van de Duitse studenten studeerde, net
als de andere vreemde studenten, theologie. Onder de theologiestudenten was sprake
van een lichte oververtegenwoordiging van studenten uit de Pfalz. Voor deze studenten was er in Utrecht een beurs beschikbaar, het zogenaamde Bernhardinum. Deze
beurs stoelde op het fonds dat voc-gouverneur Daniel Bernhards ten behoeve van studenten had gesticht.78 De 15 tot 20 Duitse theologiestudenten uit de Pfalz, die omstreeks
1880 in Utrecht woonden, hielden, samen met een handvol Hongaarse of Zevenburgse
studenten, in de maanden februari en maart in de Pieterskerk kerkdiensten in het Duits
die echter slechts weinig werden bezocht.79
De Duitse theologiestudenten gingen, zo blijkt uit de bevolkingsregisters en uit de
studentenalmanakken, voor een groot deel terug naar Duitsland. In de almanakken
werd in een afzonderlijke rubriek gemeld wie naar Duitsland was vertrokken om daar
predikant te worden. Zo vertrokken in 1861 F. Metzlar en in 1863 W. Weiffenbach en F.
 Weiffenbach.80
De Duitse studenten woonden vrijwel allemaal in het centrum van de stad, net als
de overige studenten. Er kunnen ook enkele ‘Duitse’ studentenhuizen worden aangewezen. De Utrechtse stukadoor Jacobus Mackay in de Looierstraat, bood bijvoorbeeld
omstreeks 1900 onderdak aan dertien Duitse theologiestudenten.81
Naast de studenten waren er ook Duitse hoogleraren. Duitse wetenschappers waren in andere tijden en plaatsen geen ongebruikelijk fenomeen.82 In het midden van de
negentiende eeuw kampte Nederland met een tekort aan wetenschappers. Daarom
werd er ten aanzien van hen een uitzondering gemaakt waar het ging om de ‘benoembaarheid tot landsbediening’. In de Grondwet werd bepaald dat ‘iedere Nederlander
tot elke landsbediening benoembaar is’ en ‘Geen vreemdeling is hiertoe benoembaar,
dan volgens de bepalingen der wet.’ In 1857 werd bij wet bepaald voor welke ‘landsbediening’ vreemdelingen wel benoembaar mochten zijn. Hieronder vielen onder meer
consul-generaal, ambtenaren bij de telegraaf, stoomwerktuigen, mijnwezen en ’s Rijks
entrepot, stempelsnijders bij de munt, graveurs bij de topografische dienst van het Departement van Oorlog en hoogleraren.83 Vreemdelingen waren ook benoembaar tot leraren en beambten bij instellingen van onderwijs, kunst of wetenschap. In 1852 verwachtte Thorbecke nog dat de noodzaak voor het benoemen van vreemden niet lang
zou blijven bestaan.
