Feminationalisme en hoe vrouwen belangrijk worden in het maatschappelijk debat over migratie en integratie.
The Low Countries Journal
jaargang 17

of Social and Economic
2020

History

nummer 1

The Low Countries Journal of Social and Economic History
jaargang 17 2020 nummer 1

Special Issue: ‘Het androcentrisme voorbij?’
25 jaar gender en sociale geschiedenis
• Arbeid van vrouwen in Limburg [Knotter]
• Androcentrisme in de historische demografie [Janssens]
• Van regionaal naar globaal [Van Nederveen Meerkerk]
• Feminationalisme [Schrover]

ISSN15721701.pcovr.TSEG20201.indd Alle pagina's

06-05-20 10:02

Feminationalisme en hoe vrouwen belangrijk werden
in het maatschappelijke debat over migratie en integratie
Marlou Schrover
tseg 17 (1): 97-122
doi: 10.18352/tseg.1124
Abstract
Women’s organizations fighting for rights for immigrant women emphasized the
suppression of women within Islam. There was little attention to the labour market
position of immigrant women, and a lot of attention to violence and lack of rights.
Debates feminized and Islamitized at the same time. Arguments used by organizations fighting for immigrant women’s rights were appropriated by right-wing pop­
ulist parties. This is called femi-nationalism. Right-wing parties also appropriated
the gay rights discourse (homo-nationalism). The right-wing populist parties did so
extensively, but as this article shows, so did other parties.
 In Ad Knotter’s boek Economische transformatie en stedelijke arbeidsmarkt uit 1991 wordt de segregatie op de Amsterdamse arbeidsmarkt
en de gevolgen daarvan voor migranten beschreven.1 Andere onderzoekers, volgend in Knotter’s voetspoor, bewezen dat zo’n duale arbeidsmarkt ook elders bestond.2 Werk in het onderste segment was tijdelijk,
in deeltijd, slecht gereguleerd, zwaar, vuil, ongeschoold, laagbetaald en
niet uitdagend. Migranten – Knotter noemde als voorbeeld bakkers,
bierbrouwers, suikerbakkers en kleermakers – kwamen terecht in dat
onderste segment en konden daar moeilijk uit ontsnappen.3 Bovendien
1 A. Knotter, Economische transformatie en stedelijke arbeidsmarkt. Amsterdam in de tweede helft van
de negentiende eeuw (Amsterdam 1991); zie ook: A. Knotter, ‘Stedelijke economie en arbeidsmarkt. Amsterdam in de eerste helft van de negentiende eeuw’, Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden (bmgn) (1986) 551-580.
2 Zie bijvoorbeeld: H. Visscher, Rotterdammers op de trappen der historie. Een onderzoek naar de sociale mobiliteit van gezinshoofden in Rotterdam rond 1880 (Rotterdam 1997).
 3 A. Knotter en J.L. van Zanden, `Immigratie en arbeidsmarkt in Amsterdam in de 17e eeuw’, TijdSCHROVER

97

TSEG

was er sprake van ruimtelijke segregatie: mensen in het ‘verkeerde’ deel
van de stad hadden geen netwerken die hun kansen op de arbeidsmarkt
vergrootten.4 Knotter zei in zijn boek evenwel niets over het feit dat
de arbeidsmarkt niet alleen gesegregeerd was naar klasse en etniciteit
maar ook naar gender.5
In het verlengde van die constatering is het interessant om te zien
welke aandacht er is voor gender in migratiegeschiedenis. Zo’n 25 jaar
geleden was er weinig aandacht voor het verschil tussen mannen en
vrouwen, maar dat is nu beslist anders.6 Er zit wel een zekere scheefheid in de literatuur. Onderzoek naar gender gaat nog vaak over vrouwen en niet over verschillen tussen mannen en vrouwen. De literatuur
verbindt bovendien gender nauwelijks met klasse en etniciteit, en heeft
een sterk slachtofferachtige insteek met nadruk op vrouwenhandel en
prostitutie.7 Er is geringe aandacht voor de arbeid van migrantenvrouwen, en de aandacht die er is gaat vooral uit naar dienstbodes, en legt de
nadruk op onderdrukking, afhankelijkheid en uitbuiting. Auteurs wijzen op de drie Ds – ‘dirty, dangerous and degrading’ – zonder op te merschrift voor Sociale Geschiedenis (TvSG) 13:4 (1987) 403-430.
4 M. Schrover en J. van Lottum, ‘Spatial concentrations and communities of immigrants in the
Netherlands 1800-1900’, Continuity and Change 22:2 (2007) 215-252.
 5 Knotter was niet de enige die deze combinatie niet maakte. Zie verwijzingen in: M. Schrover, J. van
der Leun en C. Quispel, ‘Niches, labour market segregation, ethnicity and gender’, Journal of Ethnic and
Migration Studies 33:4 (2007) 529-540. Zie ook: M. Schrover, ‘Labour migration’, in: M. van der Linden
en K. Hofmeester (red.), Handbook global history of work (Oldenbourg 2017) 443-478. In later werk had
Knotter wel aandacht voor gender: A. Knotter, ‘Poverty and the family-income cycle. Casual laborers in
Amsterdam in the first half of the 20th century’, The History of the Family 9:2 (2004) 221-237; T. Engelen
e.a., ‘Labor strategies of families. An introduction’, The History of the Family 9:2 (2004) 123-135; A. Knotter, ‘Justice for janitors goes Dutch. Precarious labour and trade union response in the cleaning industry
(1988-2012). A transnational history’, International Review of Social History 62:1 (2017) 1-35.
6 In meerdere publicaties heb ik die literatuur samengevat. Zie onder meer: M. Schrover en E.J. Yeo
(red.), Gender, migration and the public sphere 1850-2005 (New York 2010); M. Schrover en D. Moloney
(red.), Gender, migration and categorization. Making distinctions between migrants in Western countries
(1900) 1945-2010 (Amsterdam 2013). Zie ook: M. Schrover, ‘Verschillen die verschil maken. Inleiding
op het themanummer over gender, migratie en overheidsbeleid in Nederland en België in de periode
1945-2005’, tseg 5:1 (2008) 2-22; M. Schrover, ‘Migrantenvrouwen in de slachtofferrol. Integratiebeleid
na 1945 en het terugslageffect’, in: L. Coello e.a. (red.), Het minderhedenbeleid voorbij; motieven en gevolgen (Amsterdam 2013) 69-90; M. Schrover, Om de meisjes, voor de meisjes. Een historische perspectief
op problematisering en bagatellisering van onderwerpen die te maken hebben met migratie en integratie
(Leiden 2011).
7 R. Andrijasevic, Trafficking in women and the politics of mobility in Europe (Utrecht 2004); T-D.
 ­Truong, ‘Gender, exploitative migration, and the sex industry. A European perspective’, Gender Technology and Development 7 (2003) 31-52; L. Agustin, ‘Migrants in the mistress’s house. Other voices in the
“trafficking debate” ’, Social Politics: International Studies in Gender, State and Society 12:1 (2005) 96117, 108.
98

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

ken dat veel van het werk van migrantenmannen ook hierdoor wordt
gekenmerkt.8 Er is voorts veel aandacht in de literatuur, en in beleidsstukken, voor de zogenaamde feminisering van migratie. Tal van publicaties over gender en migratie, die in de afgelopen tien jaar verschenen,
gebruiken die term.9 Het woord feminisering wordt gebruikt om aan te
geven dat vrouwen getalsmatig nu ongeveer de helft van het aantal migranten uitmaken. Het grote percentage vrouwen wordt voorgesteld als
nieuw, zonder dat bewezen wordt of het dat werkelijk is, en feminisering wordt problematisch genoemd, zonder aan te geven wat precies
het probleem is. Het probleem wordt groter gemaakt door het te koppelen aan vrouwenhandel, prostitutie en illegaliteit.
Omdat over gender en migratie reeds een groot aantal publicaties is
verschenen in recente decennia, wordt in dit artikel gekeken naar een
verwant onderwerp.10 Dit artikel gaat over de historische wortels van
een interessante recente ontwikkeling in het hedendaagse Nederlandse publieke en politieke debat, namelijk de trend dat rechts-populistische anti-immigratiepartijen zich opwerpen als pleitbezorgers van
vrouwenrechten.11 Het verschijnsel doet zich niet alleen in Nederland
voor, maar ook in onder meer België, Frankrijk, Engeland, Denemarken,
Duitsland, Zweden en Noorwegen.12 De rechts-populistische partijen
verdedigen ook homorechten.13 Vrouwen- en homorechten worden verdedigd in combinatie met een veroordeling van de islam. Het toe-eigenen van het vrouwenrechtendiscours door rechtse (nationalistische)
8 W. Chapkis, ‘Trafficking, migration, and the law. Protecting innocents, punishing immigrants’, Gender and Society 7:6 (2003) 923-937.
 9 Zie bijvoorbeeld: N. Piper, ‘Feminization of labor migration as violence against women. Interna­
tional, regional, and local nongovernmental organization responses in Asia’, Violence Against Women
9 (2003) 723-745; P. Dannecker, ‘Transnational migration and the transformation of gender relations.
The case of Bangladeshi labour migrants’, Current Sociology 53 (2005) 655-674; G. Labadie-Jackson, ‘Reflections on domestic work and the feminization of migration’, Campbell Law Review 31 (2008) 67-90.
10 Zie voor een uitgebreide bespreking van die literatuur: M. Schrover, ‘Feminization and problematization of migration. Europe in the nineteenth and twentieth centuries’, in: D. Hoerder en A. Kaur (red.),
Proletarian and gendered mass migrations. A global perspective on continuities and discontinuities from
the 19th to the 21st Centuries (Leiden 2013) 103-131.
11 S.L. de Lange en L.M. Mügge, ‘Gender and right-wing populism in the Low Countries. Ideological
variations across parties and time’, Patterns of Prejudice (2015) 1-20; N. Spierings en A. Zaslove, ‘Gender,
populist attitudes, and voting. Explaining the gender gap in voting for populist radical right and populist
radical left parties’, West European Politics 40:4 (2017) 821-847.
12 B. Siim, ‘Gender, diversity and migration – challenges to Nordic welfare, gender politics and re­
search’, Equality, Diversity and Inclusion: An International Journal 32:6 (2013) 615-628; S.R. Farris, In the
name of women’s rights. The rise of femonationalism (Durham/Londen 2017).
13 P. Mepschen, J.W. Duyvendak en E.H. Tonkens, ‘Sexual politics, orientalism and multicultural citizenship in the Netherlands’, Sociology 44 (2010) 962-979.
 SCHROVER

99

TSEG

partijen wordt feminationalisme genoemd. De term is gebaseerd op het
woord homonationalisme, dat wordt gebruikt voor toe-eigening van
het discours over homorechten.14
Het woord ‘gender’ werd reeds in 1955 geïntroduceerd in het academische debat omdat het woord ‘sekse’ niet geschikt was voor het
beschrijven van de sociale identiteit.15 Decennialang werd het woord
slechts in academische kring gebruikt, vooral binnen vrouwenstudies.
In 1985 kwam het voor het eerst voor in Kamerdebatten.16 Pas in de jaren 1990 brak het door in het maatschappelijke debat, veelal voorzien
van uitleg van wat het betekende en hoe het woord moest worden uitgesproken.17 Recentelijk duikt de term op in rechts-populistische kringen waar gender wordt gekoppeld aan debatten over gender-neutrale
toiletten en rechten van transgenders. Beide onderwerpen worden honend besproken.18 Radicale feministes, homoseksuelen en transgenders worden neergezet als steunpilaren van een linkse, joodse of islamitische samenzwering die als doel heeft het witte ras uit te roeien door
het beperken van witte bevolkingsgroei.19
In dit artikel wordt betoogd dat we voor de verklaring van het ontstaan
van feminationalisme en homonationalisme moeten kijken naar het beleid ten aanzien van migrantenvrouwen sinds 1960.20 Het artikel beantwoordt de vraag hoe het publieke en politieke debat over vrouwen en mi14 J. Puar en A. Rai, ‘Monster, terrorist, fag. The War on Terrorism and the production of docile patriots’, Social Text 20:3 (2002) 117-148; J. Puar, Terrorist assemblages. Homonationalism in queer times
(Durham 2007); zie ook: G. Hekma en J.W. Duyvendak, ‘Queer Netherlands. A puzzling example’, Sexualities 14:6 (2011) 625-631; K. Jungar en S. Peltonen, ‘Acts of homonationalism. Mapping Africa in the
­Swedish media’, Sexualities 20:5-6 (2017) 715–737.
15 M. Schrover, ‘Integration and gender’, in: M. Martiniello en J. Rath (red.), An introduction to immigrant incorporation studies: European perspectives (Amsterdam 2014) 117-138.
 16 In debatten omtrent genderdysforie. Handelingen Tweede Kamer 1983-1984, 4 september 1984,
5777-5878, 5809.
17 De Volkskrant 21 juni 1995.
18 ‘Macht en monopolies: Hoe “gender” de maatschappij in is gesijpeld’, website Erkenbrand (laatst
gezien 14 december 2019) https://www.erkenbrand.eu/artikelen/macht-en-monopolies-hoe-gender-de-maatschappij-in-is-gesijpeld/; A. van Veldhuizen en J. Overwijk ‘Het postmodernisme als zondebok. Houden ijskristallen van Haydn?’, De Groene Amsterdammer 24 januari 2018; H. Bahara, ‘Wat is
alt-right, waar komt het vandaan en wat is de aantrekkingskracht ervan?’, De Volkskrant 16 december 2017.
19 A. Kranenberg, ‘Alt-right in Nederland: Hoe Erkenbrand zich opmaakt voor de strijd om een blanke
natie’, De Volkskrant 19 november 2017.
20 Wat volgt is een samenvatting van wat ik eerder heb beschreven: M. Schrover, ‘Family in Dutch migration policy 1945-2005’, The History of the Family 14 (2009) 191-202; M. Schrover, ‘Why make a dif­
ference? Migration policy and making differences between migrant men and women (The Netherlands
1945–2005)’, in: Schrover en Yeo (red.), Gender, migration and the public sphere 1850-2005, 76-96; M.
Schrover en S. Bonjour, ‘Public debate and policy-making on family migration in the Netherlands, 19601995’, Journal of Ethnic and Migration Studies 41:9 (2015) 1475-1494.
100

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

gratie zich heeft ontwikkeld, en wanneer en waarom rechts-populistische
partijen zich argumenten konden toe-eigenen. Eerst worden, gebaseerd
op onder meer mijn eigen eerdere publicaties, kort de veranderingen in
het beleid ten aanzien van migrantenvrouwen beschreven. Vervolgens
wordt ingegaan op de toe-eigening van argumenten die aanvankelijk niet
door rechts-populistische partijen waren geformuleerd. Organisaties die
opkwamen voor de rechten van migrantenvrouwen speelden in de beginfase een belangrijke rol. Hun aandacht ging, net als die van Knotter, nauwelijks uit naar de positie van migrantenvrouwen op de arbeidsmarkt.
 Afhankelijke, zwakke vrouwen
Toen in 1974 het gastarbeider-migratieregime (dat bestond sinds 1960)
tot een einde kwam, werd gezinsvormende en gezinsherenigende migratie belangrijker. Migrantenvrouwen, die zich in Nederland bij hun
man voegden, deden dat op basis van het recht op ‘Verblijf bij echtgenoot’.21 De vrouw kon alleen een zelfstandige verblijfsvergunning krijgen nadat zij minstens drie jaar in Nederland had gewoond bij haar
man. Tot die tijd kreeg ze een afhankelijke verblijfsstatus. Vrouwen die
in die driejarige wachtperiode hun man verlieten of door hem werden
verlaten, konden worden uitgezet. De man mocht blijven.22 Er werden
grote campagnes opgezet door linksgeoriënteerde, feministische organisaties die bestonden uit niet-migrantenvrouwen, om deze regelgeving betreffende de afhankelijke verblijfsstatus veranderd te krijgen.
Als boegbeeld voor die campagnes werden vrouwen gezocht in zogenaamde Blijf-van-mijn-Lijf-huizen (opvanghuizen voor mishandelde
vrouwen). Die tehuizen waren bereid mee te werken aan deze campagnes omdat ze voor de opvang van migrantenvrouwen die geen verblijfsstatus (meer) hadden geen subsidie kregen.23 Alle vrouwen die werden uitgezocht voor de campagnes waren Turks. Het eerste boegbeeld
was Halice Karaceper. Toen zij kort na het begin van de campagne een
verblijfsstatus kreeg, verschoof de aandacht naar Fatma Yasar.24 In een
21 S. Kraus, ‘Ze hebben u thuis harder nodig, mevrouw! Een emotionele of zakelijke benadering van
vrouwelijke arbeidsmigratie?’, in: C. Kohlmann, S. Kraus en I. Orobio de Castro (red.), Vrouwen in het migratiebeleid (Den Haag 2003) 13-24.
22 Schrover, ‘Family in Dutch migration policy 1945-2005’, 191-202; Schrover, ‘Why make a difference?’, 76-96.
23 De Volkskrant 7 juni 1983.
24 Handelingen Tweede Kamer 1981, bijlage 573; Het Vrije Volk 21 mei 1982; Het Parool 21 mei 1982;
nrc 21 mei 1982.
 SCHROVER

101

TSEG

groot aantal krantenartikelen werd het leed van de vrouwen in detail
beschreven; Halice’s lot – de vrouwen werden in kranten meestal alleen
bij hun voornaam genoemd – werd beschreven in enkele tientallen artikelen; dat van Fatma in honderden krantenartikelen. Daarbij werd veel
nadruk gelegd op de achterlijkheid van de Turkse cultuur, de onderdrukking van vrouwen daarbinnen en de kwetsbaarheid van migrantenvrouwen.25 De kwesties werden ook in de Tweede Kamer besproken.
Kamerlid Annelien Kappeyne van de Coppello (lid van de rechts-liberale Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, vvd, en voorvechtster voor
vrouwenrechten) vroeg Staatssecretaris van Justitie Bert Haars (het
Christen-Democratisch Appèl, cda) hoeveel vrouwen met een afhankelijke verblijfsstatus in Blijf-van-mijn-Lijf-huizen verbleven en hoeveel
er met uitzetting werden bedreigd. Haars moest het antwoord schuldig
blijven want er waren geen gegevens. Ze benadrukte echter dat er geen
reden was voor een beleidswijziging omdat vrouwen op humanitaire
gronden in Nederland konden blijven.26 De campagnes gingen desondanks onverminderd voort.
Een Turkse vrouwenorganisatie in Nederland (Hollanda Türkiyeli Kadınlar Birliği htkb) waarschuwde voor een averechts effect: alle
Turkse vrouwen werden voorgesteld als slachtoffers. Dat was niet in
het voordeel van migrantenvrouwen, waarschuwde de organisatie.27 In
1983 werd de regeling betreffende de afhankelijke verblijfsstatus veranderd. Migrantenvrouwen moesten meer dan drie jaar getrouwd zijn,
maar ze hoefden slechts één jaar in Nederland te hebben gewoond. De
beleidswijziging werd aangekondigd op een congres over seksueel geweld tegen migrantenvrouwen en -meisjes.28 Die koppeling was belangrijk; de campagnes tegen de afhankelijke verblijfsstatus gingen naadloos over in campagnes tegen eerwraak.29
25 Zie bijvoorbeeld Het Parool 12 juli 1982.
26 Handelingen Tweede Kamer, 1980-1981, Minderhedenbeleid 16102, verslag van mondeling overleg 9, 1-6.
 27 De actie werd geleid door de Aktiegroep Zelfstandig Verblijfsrecht Buitenlandse Vrouwen, die 1985
opging in Het Komité Zelfstandig Verblijfsrecht voor Migrantenvrouwen (kzv) dat zich samenvoegde
met het htkb, mvvn, Blijf van m’n Lijf, The Surinaams-Hindoestaanse vrouwenorganisatie sitara en
het Clara Wichmann Instituut; W. Tinnemans, Een gouden armband. Een geschiedenis van Mediterrane
immigranten in Nederland (1945-1994) (Utrecht 1994) 182; Kraus, ‘Ze hebben u thuis harder nodig,
mevrouw!’, 13-24.
28 Algemeen Dagblad 9 juni 1982.
29 M. Schrover, ‘Multiculturalism, dependent residence status and honour killings. Explaining current
Dutch intolerance towards ethnic minorities from a gender perspective (1960-2000)’, in: Schrover en
Moloney (red.), Gender, migration and categorization, 227-249.
 102

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

Het debat over eerwraak begon na enkele moordzaken in Nederland
waarbij Turken waren betrokken.30 In 1973 werd door de openbare aanklager in een rechtszaak opgemerkt dat een specifieke moordzaak bezien moest worden binnen de Turkse traditie. Hij sprak echter over een
gastarbeidersdrama, niet over eerwraak.31 Kort daarop volgden enkele andere zaken waarin het woord eer werd gebruikt.32 Krantenkoppen
als ‘Turk steekt man dood’ leidden tot vragen van journalisten en politici. In 1976 werd de term eerwraak geïntroduceerd in de pers.33 De term
werd op grote schaal overgenomen. In Kamerdebatten en overheidspublicaties werd het woord meer dan 1500 keer gebruikt in de laatste
decennia. Pogingen het aantal eerwraakzaken te schatten leidden tot
krantenberichten, en vervolgens weer tot Kamervragen.34
Door het gebruik van de term eerwraak werd een scherpe grens getrokken tussen moorden waarbij daders of slachtoffers Nederlands waren, en moorden waarbij zij Turks waren. Als een Nederlandse man zijn
vrouw uit jaloezie vermoordde, was er sprake van een crime passionnel;
vermoordde hij (ook) zijn kinderen dan was het een gezinsdrama. Vond
het drama plaats binnen de Turkse gemeenschap in Nederland dan
heette het eerwraak.35 Door de introductie van de term was de moord
door een Turkse man onderdeel van een cultureel probleem.36 In het
verlengde van het eerwraakdebat, kwam er onderzoek naar huiselijk

30 Het Parool 4 juni 1969; Het Vrije Volk 4 juni1969; Schrover, ‘Multiculturalism, dependent residence
status and honour killings’. Zie ook: H.B. Ferwerda en I. van Leiden, Eerwraak of eergerelateerd geweld?
Naar een werkdefinitie. Onderzoek gedaan in opdracht van het Ministerie van Justitie (Den Haag 2005);
M. Siesling, Multiculturaliteit en verdediging in strafzaken. Een onderzoek naar de manieren waarop in
het Nederlandse strafrecht ruimte wordt gevonden voor het verwerken van de culturele achtergrond van
de verdachte (Utrecht 2006) 66; A. Korteweg en G. Yurdakul, ‘Islam, gender, and immigrant integration.
 Boundary drawing in discourses on honour killing in the Netherlands and Germany’, Ethnic and Racial
Studies (2008) 1-21.
31 Nieuwsblad van het Noorden 29 augustus 1973.
32 Het Parool 29 juli 1975; Het Parool 1 november 1975.
33 ‘Turk steekt man dood en verwondt ex-vriendin’, Leeuwarder Courant 14 december 1973. In de jaren
1970 lag het aantal moordzaken waarbij Turken betrokken waren waarschijnlijk iets boven het gemiddelde, ofschoon een inschatting moeilijk is, omdat de kans om bij een moord betrokken te raken sterk
beïnvloed wordt door klasse, leeftijd en geslacht. G. Leistra en P. Nieuwbeerta, Moord en doodslag in Nederland (1992-2001) (Amsterdam 2003) 21.
34 P. Wierenga, ‘Ook in Nederland eist “eer” vele doden. Eerwraak. Nieuwe politiecijfers’, De Pers 13
september 2010; Schriftelijke Kamervragen Van Klaveren en Fritsma (pvv) 16-9-2010 en schriftelijk
antwoord 13 oktober 2010.
35 Algemeen Dagblad 12 augustus 2009.
36 M. Schrover, ‘Pillarization, multiculturalism and cultural freezing, Dutch migration history and the
enforcement of essentialist ideas’, bmgn 125:2-3 (2010) 329-354.
SCHROVER

103

TSEG

geweld onder Turken in Nederland.37 Vervolgens werd huiselijk geweld
in 2010 omgedoopt tot intimate terrorism, waarmee een link werd gemaakt met terrorisme.38 Er verscheen een groot aantal rapporten over
eerwraak met een nadruk op onoverbrugbaar en statisch cultureel verschil.39 ‘Cultuur’ werd in toenemende mate vervangen door islam.
Vergelijkbare verschuivingen deden zich voor in het hoofddoekjesdebat. In 1985 deed zich in Alphen de eerste hoofddoekjesaffaire voor,
een half jaar nadat de eerste moskee in die plaats was geopend. Islamitische ouders maakten bezwaar tegen biologie- en gymles voor
hun dochters en tegen de te weinig eerbare kleding van onderwijzeressen. Er kwamen steeds meer meisjes met een hoofddoek naar school.
 De school verbood het, maar kwam terug op dat besluit.40 Feministes,
waaronder Cisca Dresselhuys, hoofdredacteur van het feministische
blad Opzij, vonden het moeilijk om in dit debat stelling te nemen. Enerzijds vonden ze dat vrouwen zelf moesten weten hoe ze zich wilden kleden, anderzijds konden ze het dragen van een hoofddoek niet als een
vrije keuze zien maar slechts als onderdrukking binnen de islam.41
In de hoofddoekendebatten die volgden ging het steeds vaker over
gezichtsluiers (gewoonlijk aangeduid als boerka’s) waarbij sprake was
van forse overschattingen van het aantal draagsters van gezichtssluiers.42 Bij een rondvraag door journalisten in 2005 bleek dat mensen
dachten dat er in Nederland 10.000 tot 20.000 vrouwen waren die een
gezichtsluier droegen, terwijl het in werkelijkheid ging om enkele honderden vrouwen.43 In 2005 kwam Geert Wilders, toen nog leider van de
37 T. van Dijk en E. Oppenhuis, Huiselijk geweld onder Surinamers, Antillianen en Arubanen, Marokkanen en Turken in Nederland. Aard, omvang en hulpverlening (Hilversum 2002) 7.
38 H.C.J. van der Veen en S. Bogaerts, Huiselijk geweld in Nederland. Overkoepelend syntheserapport van
het vangst-hervangst-, slachtoffer- en daderonderzoek 2007-2010 (Den Haag 2010) 15; ‘Transparant misbruik slachtoffers eerwraak’, Nederlands Dagblad 12 oktober 2010.
39 Zie bijvoorbeeld C. van Eck, Door bloed gezuiverd. Eerwraak bij Turken in Nederland (Amsterdam
2001); J. Simsek, Alle ogen op haar gericht, eerwraak. Traditioneel geweld tegen Turkse vrouwen en meisjes:
een handleiding voor hulpverleners (Utrecht 2006); R. van der Zee, Eerwraak in Nederland (Antwerpen/
Amsterdam 2006); R. Ermers, Eer en eerwraak: definitie en analyse (Amsterdam 2007). Semi-autobiografische romans: K. Hilterman, Eerwraak (Houten 2001); N. Özer, Hatice. Een Turks drama (Amsterdam
2007).
40 Leidse Courant 8 januari 1985; Rijn & Gouwe 31 januari 1985; Leidse Courant 13 februari 1985; Leidse Courant 19 februari 1985.
 41 B. Sauer, ‘Headscarf regimes in Europe. Diversity policies at the intersection of gender, culture and
religion’, Comparative European Politics 7:1 (April 2009) 75-94, 76.
42 A. Moors, Gezichtssluiers, draagsters en debatten (Amsterdam 2009).
43 Het Parool 12 oktober 2005; De Volkskrant 1 oktober 2005; ‘Jeugd voor boerkaverbod; ook Moslimjongere wil op school geen gezichtsbedekking’, Spits 12 september 2008; L. Herrera en A. Moors, ‘Banning face veiling. The boundaries of liberal education’, isim Newsletter 13 (2003) 16-17. Vergelijk ook: R.
104

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

groep Wilders, met een motie voor een ‘boerkaverbod’, die werd aangenomen.44 De vvd steunde de motie omdat de ‘boerka’ werd gezien als
een veiligheidsrisico, omdat het dragen ervan in tegenspaak was met
‘onze’ normen en waarden en omdat het onderdrukking van vrouwen
betekende. De links-liberale D66 hoopte dat een verbod niet nodig was
en dat de boerka ‘weg-geëmancipeerd’ kon worden.45
Overdrijving was er ook bij het debat over wat sommige politici ‘importbruidjes’ noemden. In 2004 zei het Kamerlid Gerard van As (Lijst
Pim Fortuyn, lpf): ‘Per week landen er twee volle Boeings op Schiphol met importbruidjes’.46 Wat Van As zei was incorrect: er landden
per week geen twee Boeings vol ‘importbruidjes’. Bovendien waren het
vooral Nederlandse mannen – en geen buitenlandse mannen die in Nederland woonden – die een vrouw uit bijvoorbeeld Thailand, Oekraïne of Polen naar Nederland lieten komen. Verder kwamen er net zoveel
mannen in het kader van hun huwelijk naar Nederland als vrouwen,
maar het debat ging alleen over ‘importbruidjes’ en niet over ‘importbruidegommetjes’.47 Door het stellen van inkomenseisen en leeftijdseisen werd geprobeerd de komst van ‘importbruidjes’ af te remmen.
 Loverboys werden in dezelfde context genoemd als eerwraak, hoofddoeken en importbruidjes. Het woord loverboy werd in de Nederlandse
taal geïntroduceerd in 1995. Daarvoor werd het woord slechts gebruikt
in homoseksuele contactadvertenties.48 Na 1995 werd loverboy gebruikt
voor een pooier die meisjes verleidde en voor zich liet werken als prostituee. In de beeldvorming was de loverboy veelal een Marokkaanse jongen.49 Het fenomeen loverboys was aanleiding voor uitgebreide voorlichting, de samenstelling van lespakketten voor middelbare scholen,
toneelstukken en een stortvloed aan publicaties. Er werden wilde schatCoppes, ‘Niet zomaar een stukje stof. Hoofddoekjesaffaires in Frankrijk, Nederland, en Groot-Brittannië’, Sociologische Gids 41 (1994) 130-143.
44 Het verbod ging in 2019 in.
45 D. Lettinga en S. Saharso, ‘Outsiders within. Framing and regulation of headscarves in France, Germany and the Netherlands’, Social Inclusion 2:3 (2014) 29-39.
46 Handelingen Tweede Kamer, 86 86-5529, 22 juni 2004.
47 I. Orobio de Castro. ‘Hoeksteen des aanstoots? Marokkaanse en Turkse huwelijksmigratie’, in: Kohlmann, Kraus en Orobio de Castro (red.), Vrouwen in het migratiebeleid, 59-74, 60; Handelingen Tweede
Kamer, 2003–2004, 28 689, nrs. 8-9 Onderzoek integratiebeleid (Eindverslag van de commissie Blok)
456. Vergelijk ook De Volkskrant 9 januari 2008; De Telegraaf 8 januari 2008; Metro 8 januari 2008; Spits
8 januari 2008. Alleen Metro vermeldde dat het vooral Nederlandse mannen zijn, die een vrouw uit het
buitenland laten over komen.
48 Zie bijvoorbeeld Het Vrije Volk 20 januari 1984.
49 F. Bovenkerk e.a., ‘Loverboys’ of modern pooierschap in Amsterdam (Utrecht 2004) 5.
 SCHROVER

105

TSEG

tingen gemaakt over het aantal slachtoffers.50 Onderzoekers lieten zien
dat er in werkelijkheid weinig loverboys waren, maar er kwamen toch tal
van maatregelen en kranten duidden het aan als een groot probleem.51 In
de Kamer werd gevraagd om maatregelen en nieuwe wetgeving.52 In het
loverboys-verhaal ging het aanvankelijk niet over islam, maar later werd,
net zoals bij andere kwesties, die koppeling steeds vaker gemaakt. Nederlandse meisjes moesten worden beschermd tegen migrantenjongens.
Er was, per saldo, niet zozeer sprake van een feminisering van de migratie, maar vooral van een feminisering van het publieke, journalistieke en wetenschappelijke debat. Feminisering van het debat – waarbij
onderwerpen die vrouwen aangingen centraal werden gesteld – ging
hand in hand met islamisering van het debat.
Geen arbeidskrachten
Terwijl er veel aandacht was in de media voor (huiselijk) geweld, eerwraak, gedwongen huwelijken en afhankelijkheid, was er – vergelijkbaar met Knotter’s Economische transformatie en stedelijke arbeidsmarkt
– nauwelijks aandacht voor de arbeidsmarktpositie van migrantenvrouwen. Ook in beleid werden migrantenvrouwen niet als arbeidskrachten
gezien.53 Het merendeel (70 procent) van de gastarbeiders was man. Dat
was niet onlogisch omdat gastarbeiders werden geworven voor werk dat
als mannenwerk werd gezien, zoals in de mijnen of de staalindustrie.
Migrantenvrouwen werden vooral gezien als echtgenotes en moeders.54
De Nederlandse overheid deed weinig om de arbeidsmarktpositie van
50 P. Burger en W. Koetsenruijter, ‘Nieuws over loverboys komt uit een klein kaartenbakje. Inhoudsanalyse van berichtgeving in Nederlandse nieuwsmedia (1995-2005)’, in: P. Burger en W. Koetsenruijter
(red.), Misdaad in het nieuws. Cijfers en verhalen (Leiden 2008) 37-60, 51.
51 Bovenkerk e.a., ‘Loverboys’ of modern pooierschap, 34.
52 Burger en Koetsenruijter, ‘Nieuws over loverboys’, 51; Bovenkerk e.a., ‘Loverboys’ of modern pooierschap, 40.
 53 S.A.W. Goedings, ‘Echtgenotes, mijnarbeiders, au-pairs en soldaten: de pionnen op het Europese
schaakbord. Gender en de Europese migratieonderhandelingen, 1950-1968’, tseg 5:1 (2008) 49-74; Zie
ook: Het Vrije Volk 14 maart 1966; De Haagse Courant 13 november 1971; De Telegraaf 13 februari 1974;
Vara-Visie 17 oktober 1978; Handelingen Tweede Kamer 1979-1980, bijlage 711-712; Handelingen
Tweede Kamer 1978-1979, bijlage 1217.
54 S. Bonjour, ‘Ambtelijke onmin rond gezinnen van gastarbeiders. Beleidsvorming inzake gezinsmigratie in Nederland, 1955-1970’, tseg 5:1 (2008) 101-127; M. Chotkowski, ‘ “Baby’s kunnen we niet
huisvesten, moeder en kind willen we niet scheiden”. De rekrutering door Nederland van vrouwelijke
arbeidskrachten uit Joegoslavië, 1966-1979’, TvSG 26:1 (2000) 76-100; S. Bonjour, Grens en gezin. Beleidsvorming inzake gezinsmigratie in Nederland, 1955-2005 (Amsterdam 2009).
106

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

migrantenvrouwen te versterken, terwijl er wel projecten waren voor de
verbetering van de arbeidsmarktpositie van Nederlandse vrouwen.
 Aanvankelijk werden analfabetisme, slechte beheersing van de Nederlandse taal of vermeende culturele verschillen niet als probleem gezien bij de arbeidsbemiddeling van migrantenvrouwen.55 Het werk van
migrantenvrouwen in het onderste segment van de arbeidsmarkt bood
nauwelijks kansen om de kennis van de Nederlandse taal te verbeteren,
omdat er veel lawaai was (bijvoorbeeld in de textiel- of voedingsmiddelenindustrie), omdat de werkdruk hoog was of omdat de vrouwen geïsoleerd werkten (bijvoorbeeld bij het schoonmaken van kantoren in de
vroege ochtend).56 Er was wel enig beleid om migrantenvrouwen te integreren, maar dat richtte zich niet op een verbetering van de arbeidsmarktpositie. In 1976 stelde Annemieke van Heel-Kasteel (Kamerlid
van de kvp, Katholieke Volkspartij; later opgegaan in het cda) bijvoorbeeld:
In de discussie over vrouwen van gastarbeiders heb ik niets gehoord over
huishoudelijke voorlichting. Wellicht klinkt het rolbevestigend, maar persoonlijk ben ik van mening dat het bijzonder nuttig zou zijn als er middelen beschikbaar komen voor juist deze sector. Naar mijn mening is voor
een vrouw in een vreemd land niets belangrijker dan te weten hoe zij efficiënt een huishouding kan runnen.57

In een rapport betreffende de positie van Turkse en Marokkaanse vrouwen in Utrecht werden allerlei maatregelen voorgesteld die integratie
zouden moeten bevorderen – zoals buurthuiswerk, praatgroepen en
peuterwerk – maar er waren geen voorstellen voor verbetering van de
arbeidsmarktpositie. Voorgesteld werd wel om vrouwen een startkapitaal te geven waarmee ze ‘werkplaatsjes’ konden opzetten voor werkzaamheden die aansloten bij de vermeende cultuur van het land van
herkomst.58 Als alternatief voor uitzichtloos werk met geringe contacten met Nederlanders werd werk voorgesteld waaraan dezelfde bezwaren kleefden. De Interdepartementale Werkgroep Vrouwen uit Minderheden wees er in de jaren 1980 op dat het zinloos was ‘projectjes’ op te
zetten voor migrantenvrouwen waarvan winstgevendheid en succes bij
55 E.C.M Ankoné en W.J. Kaufman, Turkse en Marokkaanse vrouwen in Utrecht. Een verkennend onderzoek naar hun positie en ervaringen. Onderzoek uitgevoerd door afdeling onderzoek van rovu gemeente
Utrecht (Utrecht 1984).
 56 ncb, De laatste kans, Positieverbetering van buitenlandse vrouwen en meisjes in Nederland (Utrecht
1983).
57 Handelingen Tweede Kamer 15 november 1976.
58 Ankoné en Kaufman, Turkse en Marokkaanse vrouwen in Utrecht.
SCHROVER

107

TSEG

voorbaat betwijfeld moesten worden.59 Met die conclusie werd niets gedaan.
 In de jaren 1980 nam de werkloosheid toe, niet alleen onder migranten maar binnen de Nederlandse samenleving als geheel. Het Utrechtse
arbeidsbureau achtte het zinloos om buitenlandse vrouwen te bemiddelen. Zij werden tot het ‘Niet reëel aanbod’ gerekend en voor hen werden geen bemiddelingsactiviteiten ondernomen. Als ‘onbemiddelbaren’
drukten ze niet op het werkloosheidcijfer van het Gewestelijk Arbeidsbureau. Vrouwen protesteerden hiertegen maar zonder effect.60 Indien
Turkse en Marokkaanse vrouwen een baan kregen aangeboden was dat
in het onderste segment van de arbeidsmarkt, zoals in de thuiszorg. Achterliggend idee was dat dit aansloot bij hun traditionele oriëntatie op
huis en zorg. Het werk was ongeschoold, slecht betaald en bood geen
perspectief.61 Dat gold ook voor vergelijkbare initiatieven. In 1986 was
er bijvoorbeeld in Middelburg een kledingproject waar werkloze Turkse vrouwen konden leren naaien. De cursus werd, in tegenstelling tot het
oorspronkelijke plan, ’s avonds gegeven en niet overdag, omdat de deelneemsters overdag werkten of op school zaten. Ze waren dus niet werkloos, zoals de organisatoren veronderstelden. ‘Veel vrouwen willen leren
breien met in hun achterhoofd dat ze daar, als ze ooit teruggaan naar
Turkije, de kost mee kunnen verdienen’, zei projectleidster Anne Marie
Bourgraaf.62 Er werd voorbij gegaan aan het feit dat vrijwel niemand de
kost kon verdienen met naaien of breien. De arbeidsmarktpositie van de
vrouwen werd door het project niet versterkt. Het project kreeg subsidie
door nadruk te leggen op de traditionele rol van migrantenvrouwen.63
In het algemeen werd er in de periode van de gastarbeider-migratie veel gedaan voor migranten en minder door migranten, vooral ook
omdat Nederlandse vrijwilligers de regels van het (subsidie)spel beter
kenden en daardoor soms initiatieven van migranten in de kiem smoorden.64 In de periode 1982-1990 konden migrantenvrouwen in het kader van het beleid Vrouwen en Minderheden subsidie krijgen voor een
‘veilige’ ontmoetingsplek.65 Bij een Marokkaanse modeshow in Rotter59 ncb, De laatste kans.
 60 ncb, De laatste kans; Ankoné en Kaufman, Turkse en Marokkaanse vrouwen in Utrecht.
61 S. Saharso, ‘Een koperen bruiloft. Twaalf en een half jaar sekse en etniciteit in het gecombineerde
vrouwen- en minderhedenbeleid’, Migrantenstudies 4 (1995) 241-257.
62 Provinciale Zeeuwse Courant 5 maart 1986.
63 K. Arib en E. Reijmers, Marokkaanse vrouwen in Nederland (Leiden 1992).
64 Tinnemans, Een gouden armband, 182.
65 S. Bilgin, e.a., Met één hand kan je niet klappen. Een onderzoek naar organisaties van vrouwen uit etnische minderheidsgroepen in Nederland (Utrecht/ Leiden1988).
 108

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

dam, uitkomst van een dergelijk project, vroeg de Rotterdamse wethouder Onderwijs Hans Simons (Partij van de Arbeid, PvdA) zich af of
buitenlandse vrouwen niet terecht konden bij een Nederlandse organisatie zoals het Vrouwenvormingscentrum. Een vertegenwoordigster
van dat centrum meende echter dat het centrum was voor de vrouwenbeweging, en daar zouden de buitenlandse vrouwen zich niet thuis voelen. De Rotterdamse gemeenteraad besloot vervolgens dat buitenlandse vrouwen alleen nog maar een beroep konden doen op de pot voor
integratie en niet op die voor emancipatie.66
In de jaren 1980 liepen door de economische recessie de subsidiemogelijkheden terug. Organisaties maakten meer kans op subsidie indien hun verzoeken stereotype ideeën over immigranten bevatten.67 In
de jaren 1990 werden subsidies meer dan voorheen gegeven aan korte-termijnprojecten en dat leidde tot een snelle reproductie van stereotype ideeën vormgegeven in onder meer voorlichting of zwem- en fiets­
lessen voor vrouwen.68 In 2003-2005 lanceerde de overheid het plan
Participatie van Vrouwen uit Etnische Minderheidsgroepen. Projecten
daarbinnen richtten zich op het bevorderen van werk in het onderste
segment van de arbeidsmarkt: kinderopvang en naschoolse opvang, opleiding tot horeca-assistent en leer-werkprojecten in kapsalons of de
confectie-industrie. Het waren allemaal sectoren waarin reeds migrantenvrouwen werkten, waarin het aanzien van het werk gering was en de
kans op promotie klein.
‘Welzijnboys’ en steniging
Vanaf de jaren 1970 verkondigden rechtse partijen standpunten die leken op de standpunten van merendeels linkse en feministische organisaties die opkwamen voor rechten van migrantenvrouwen. Dat was een
66 ‘Buitenlandse vrouwen in Rotterdam manifesteren zich’, Buitenlanders Bulletin 9:2 (1984) 9.
 67 De Volkskrant 21 april 1995; Handelingen Tweede Kamer 2003–2004, 28 689, no. 12, 253; A. Fermin, Nederlandse politieke partijen over minderhedenbeleid 1977-1995 (Amsterdam 1997); J. Uitermark,
U. Rossi en H. van Houtum, ‘Reinventing multiculturalism. Urban citizenship and the negotiation of
ethnic diversity in Amsterdam’, International Journal of Urban and Regional Research 29:3 (2005) 622640; E. Snel, ‘De vermeende kloof tussen culturen – Een sociologisch commentaar op een actueel debat’,
Sociologische Gids 50:3 (2003) 236-258; Leidsch Dagblad 19 augustus 1983.
68 C. Roggeband en M. Verloo, ‘Nederlandse vrouwen zijn geëmancipeerd, allochtone vrouwen zijn
een probleem. De ontwikkeling van beleidskaders over gender en migratie in Nederland (1995-2005)’,
Migrantenstudies 4 (2006) 157-178; A. Elling, ‘Het zwembad. De Hollandse Dames Zwemclub, de islamitische Waterlelies en de vraag van wie het zwembad is’, in: I. Hoving, H. Dibbits en M. Schrover (red.),
Veranderingen van het alledaagse. Cultuur en migratie in Nederland (Den Haag 2005) 227-248.
 SCHROVER

109

TSEG

nieuwe ontwikkeling. De kleine rechts-extremistische partijen die in
de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog actief waren,69 hadden
geen sterk anti-immigratiestandpunt en ze zeiden niets over de positie
van vrouwen. Na 1970 gingen rechts-populistische partijen meer ageren tegen immigratie. In 1971 zei Joop Glimmerveen bij de oprichting
van de Nederlandse Volksunie (nvu) dat het biologisch voortbestaan
van de Nederlandse natie werd bedreigd door de komst van 50.000
Surinamers en 100.000 buitenlandse arbeiders.70 ‘Er is in Nederland
wel degelijk sprake van rassenmoord en wel op blanke Nederlanders,
die met negers dreigen te worden vermengd’, zei Glimmerveen.71 In
1972 speelde de nvu in op rellen in de Rotterdamse Afrikaanderwijk,
die zeven dagen duurden en die door kranten rassenrellen werden genoemd.72 Relschoppers verklaarden tegenover de pers dat Turken hun
wijk overnamen en dat ze Nederlandse meisjes lastigvielen.73 De nvu
verspreidde racistische pamfletten. Bij de gemeenteraadsverkiezingen
van 1974 kreeg de nvu in Den Haag 4000 stemmen met de leus ‘Den
Haag moet veilig en blank blijven’. Drie jaar later, kreeg de partij bij de
parlementsverkiezingen van 1977, 33.000 stemmen (niet genoeg voor
een Kamerzetel). De nvu was tegen immigratie, maar zei weinig over
vrouwen of islam.
 Het Nederlandse debat veranderde door de Iraanse Revolutie van
1979 waarbij de Sjah werd verdreven door het fundamentalistisch-islamitische regime van de Ayatollah Khomeini.74 De positie van vrouwen
en homoseksuelen in Iran verslechterde snel. Nederlandse kranten publiceerden een groot aantal artikelen over de slechte en ondergeschikte positie van vrouwen in islamitische landen. Pakistan, Egypte en Libië
werden veelvuldig genoemd, maar Iran domineerde het nieuws. In Iran
waren massale demonstraties van vrouwen tegen de nieuwe verplich69 Stichting Oud Politieke Delinquenten (sopd, 1951), Werkgemeenschap Europa (WE, 1951), Nationaal
Europese Sociale Beweging (nesb, 1953-1954, Nederlandse Conservatieve Partij (ncp, 1954), Hulp aan
invalide oud-Oostfrontstrijders (hinag, 1955), en Nederlandse Oppositie Unie (nou, 1955). De ncp was
voorstander van onafhankelijke Molukken, zodat Molukkers vanuit Nederland konden terugkeren naar
Indonesië. Alleen de Boerenpartij onder leiding van Hendrik Koekoek (BP, 1958-1981) had een anti-immigratie-agenda.
70 nrc 13 december 1974.
71 Het Vrije Volk 2 december 1975.
72 Trouw 18 augustus 1972; nrc 11 augustus 1972; J. van Donselaar en W. Wagenaar, Monitor racisme
& extremisme. Racistisch en extreemrechts geweld in 2006 (Leiden 2007) 4; M. Schrover, ‘Van zeeliedenoproer tot pogrommerdam. Rassenrellen in 1926 en 1972’, Meent (2012) 18-23.
73 Het Vaderland 11 augustus 1972; Het Vrije Volk 10 augustus 1972; nrc 10 augustus 1972.
74 T. Hessels, Iraniërs in Nederland (Den Haag 2004).
110

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

Illustratie 1 Landelijke initiatiefgroep ‘Geen fascisten op straat’ demonstreert in Haarlem tegen
de Centrumdemocraten op 19 september 1987. De partij wierp zich niet op als verdediger van
homorechten (bron: NL-HaNA, toegangsnr. 2.24.01.05, bestanddeelnr. 934-0810).
 ting voor vrouwen om gesluierd te gaan.75 De vervolging van homoseksuelen in Iran was in 1979 reden voor de Nederlandse homorechten-organisatie coc om aandacht te vragen voor zowel de ‘ontrechting’ van
Iraanse vrouwen als voor executies van homoseksuelen.76 Kranten publiceerden uitgebreid over beide onderwerpen.77 In de berichtgeving
over Iran werd benadrukt dat islamisering betekende dat vrouwen­
emancipatie en homo-emancipatie werden teruggedraaid. Dit idee
werd overgenomen door rechtse Nederlandse partijen.
In 1980 werd de nvu opgevolgd door de Centrumpartij, geleid door
Hans Janmaat.78 Prominenten binnen de Centrumpartij waren de op75 nrc 12 maart 1979; De Waarheid 8 juli 1980; De Waarheid 16 juli 1979; Trouw 12 maart 1979.
76 De Waarheid 12 maart 1979.
77 In mei 1981 werden in Iran zeven mensen geëxecuteerd wegens smokkel en homoseksualiteit, en in
september 1981 waren er achttien executies wegens gewapend verzet, homoseksualiteit of overspel. De
Volkskrant 18 september 1981; Een vader van zes kinderen, gestenigd omdat hij beschuldigd werd van
homoseksualiteit. De Volkskrant 4 juli 1980.
 78 M. Fennema en W. van der Brug, Nederlandse anti-immigratie partijen in Europees perspectief (Amsterdam 2006); Van Donselaar, Fout na de oorlog; J. van Holsteyn en C. Mudde. Extreem-rechts in Nederland (Den Haag 1998); J. de Vetten, In de ban van goed en fout. De bestrijding van de Centrumpartij en de
Centrumdemocraten (1980-1998) (Leiden 2016); Fermin, Nederlandse politieke partijen over minderhedenbeleid 1977-1995; C. Mudde, Populist radical right parties in Europe (Cambridge 2007); K. Brants en
W. Hogendoorn, Van vreemde smetten vrij. Opkomst van de Centrumpartij (Bussum 1983); J. Niemöller,
SCHROVER

111

TSEG

richter Henry Brookman en partij-ideoloog Alfred Vierling. Beiden waren openlijk homoseksueel.79 Homo-emancipatie was echter geen actiepunt van de Centrumpartij, evenmin als vrouwenemancipatie.80
Vierling noemde wel de islam als probleem, in combinatie met een
groot aantal andere vermeende dreigingen. Aan de nrc liet hij weten dat
hij bang was ‘voor het “judeo-kosmopolitisme”, voor islamieten, voor
communisten, socialisten en liberalen [en] christendemocraten.’ Vierling sprak over: ‘De PvdA die nieuwe stadsproletariaten importeert […]
die de Surinamers en Antillianen heeft gegijzeld met subsidies en gratis drugs. Het cda […] dat de school met de bijbel wil redden door daarnaast een school met de koran neer te zetten.’ Volgens Vierling hadden
de ‘ambtenarenlobbies en welzijnsboys […] er belang bij dat hun eigen
achterban kansarm en cultureel geïsoleerd blijft. Hoe armer en ellendiger, des te beter hebben die captains of minorities en ambtenaren het.’81
De Centrumpartij was in de jaren 1980 echter niet de enige Nederlandse partij met een restrictief standpunt ten aanzien van immigratie.82 Na een toename van de werkloosheid kwamen tal van partijen met
restrictieve punten. Het cda (dat in 1981 48 van de 150 zetels had in de
Tweede Kamer) zei dat gastarbeiders niet langer moesten worden geworven, en dat remigratie moest worden ondersteund. Volgens D66 waren werkloosheid, woningnood en bevolkingsdichtheid redenen voor
beperking van immigratie. D66 noemde ook nadrukkelijk de afhankelijke verblijfsstatus van allochtone vrouwen als probleem. Volgens DS70
(een rechtse afsplitsing van de PvdA)83 was Nederland vol: er was onvoldoende ruimte en werk. DS70 wilde remigratie stimuleren: migranten
die wilden terugkeren moesten een premie krijgen. De rpf (Reformatorische Politieke Federatie)84 zei dat polygamie en eerwraak niet getolereerd werden, zelfs als zij onderdeel waren van de immigrantencultuur.
 Terugkeer naar het land van herkomst moest worden aangemoedigd en
moest onderdeel worden van ontwikkelingshulp. Opvallend is dat in tal
De verschrikkelijke Janmaat. Nederland en de Centrumpartij. (Amsterdam 2015). Voor partijprogramma’s zie: https://dnpp.nl//dnpp/.
79 Van Donselaar, Fout na de oorlog, 174; www.stichtingargus.nl, Inzage dossier Nationale Centrumpartij, Centrumpartij, Centrumdemocraten, Centrumpartij ‘86, Jonge Geuzen (1980-1997) map 4 deel
1; G. Hekma Homoseksualiteit in Nederland van 1730 tot de moderne tijd (Amsterdam 2004) 115.
80 C. Mudde, The ideology of the extreme right (Manchester 2002) 154-155.
81 nrc 2 juni 1984.
82 Fermin, Nederlandse politieke partijen over minderhedenbeleid 1977-1995; M.P.C.M. van Schendelen, ‘De Centrumpartij – karakter, voedingsbodem, toekomst’, Beleid en Maatschappij 11 (1983) 298306.
83 Opgericht in 1970 en opgeheven in 1983.
84 Opgericht in 1975 uit protest tegen de vorming van het cda en 2001 opgegaan in de ChristenUnie.
112

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

van de verkiezingsprogramma’s – niet alleen van rechts-populistische
partijen – punten terugkomen zoals eerwraak en afhankelijke verblijfsstatus die eerder in acties voor migrantenvrouwen, zoals hierboven beschreven, belangrijk waren gemaakt.
In 1981 publiceerde Middenweg, het partijblad van de Centrumpartij, een fictieve brief van een gastarbeider.85 De brief was ondertekend
met Mohammed Aktar, wat de naam was van een Afghaanse worstelaar
die deelnam aan de Olympische spelen van 1980, maar hij was niet de
auteur.
 Ik ben een gastarbeider en al tien jaar in Nederland. […] Daarom weet ik,
wat Nederlanden over ons zeggen. […] Velen zeggen, dat de gastarbeiders
terug naar hun land moeten. Gastarbeiders zijn dom en lui. Wij zullen dat
onthouden […] De Nederlanders zijn kwaad op Khomeiny, die een goed
man is […] Slechte mensen verdienen de doodstraf. […] Slechte mensen
doen porno. Slechte mensen maken de vrouwen de baas. De vrouwen in
Nederland zijn slecht gekleed. Niet voor zeden. […] De hele wereld wordt
Islam. […] Nederland moet ook voor de Islam zijn, anders komt de straf.
[…] Nederlanden moeten zich aanpassen aan Islammensen. Wij hoeven
ons niet meer aan te passen; wij zijn al genoeg aangepast. Wij hebben gelijk, want wij zijn van de Islam. […] Er zijn al 500.000 Islammensen in Nederland. Dat worden er nog veel meer. Onze vrouwen zijn niet lui, niet porno en niet de baas. Zij krijgen veel kinderen. […] Over 10-20 jaar is hier
alles Islam. Dan komt onze wraak.
In deze brief vol krompraat koppelde de Centrumpartij het terugdraaien van de vrouwenemancipatie nadrukkelijk aan islamisering. De Centrumpartij kwam in 1982 na verkiezingen in de Tweede Kamer, met één
zetel (bezet door Janmaat). Volgens Janmaat waren de normen en waarden van het christendom en de islam totaal tegengesteld.86 De Centrumpartij verklaarde dat buitenlanders niets gaven om de Nederlandse cultuur.87 Er waren 400.000 Nederlanders werkloos en daarom was
Nederland volgens de Centrumpartij geen immigratieland. Turken, Marokkanen, Surinamers en ‘Zigeuners’ zouden gesteund moeten worden
85 De bladen CD-info, CD-actueel en Middenweg liggen bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.
86 Handelingen Tweede Kamer 1982-1983 23 november 1982, 649-716, 707.
