In Nederland Waargenomen Parasieten Van De Gestreepte Dennenrups
IN NEDERLAND WAARGENOMEN PAHASIETEN VAN
DE GESTREEPTE DENNENRUPS

(Trachea piniperda PA~z ~ Panolis griseovariegata GoEzE).
In her artikel over de gestree1)te dennenru1)s v a n de hand van
PROF. RITZEMA BOS, verschenen in de eerste drie afleveringen
van den 26en jaargang van her Tijdschrift over Plantenziekten,
richt de geleerde schrijver op 1)ag. 85 t o t mij her verzoek aan
de lezers v a n dit Tijdschrift een volledig overzicht te geven van
de soorten van slui1)wes1)en , die gedurende de jongste 1)laag uit
de dennenru1)s zijn gekweekt en die bijzonderheden uit hare
leefwijze ter st)rake te brengen, welke 01) de be~indiging der
1)laag invloed kunnen hebben gehad; een verzoek waaraan ik
gaarne gevolg geef.
Een onderzoek van her in de aangetaste bosschen verzamelde
materiaal, dat mij werd toegezonden vanwege her I n s t i t u u t voor
Phyto1)athologie, her Staatsboschbeheer, verder door DR. J. TH.
OUDEMA~S te P u t t e n en den heer J. H. VOGEL, Hofjager o1)
her Loo, alsmede van her materiaal door mijzelf aldaar verzameld, heeft aangetoond, d a t de navolgende slui1)wes1)soorten
in het geteisterde gebied vertegenwoordigd waren. Onder de
n a m e n der soorten staan die der vind1)laatsen vermeld, terwijl
de achter de vind1)laatsen genoemde eijfers betrekking hebben
o1) de m a a n d e n en o1) bet jaar waarin de slui1)wes1)en zijn versehenen. Daar de exemplaren, die in den loop van dit jaar zijn
uitgekomen, gekweekt zijn binnenshuis, moet er natuurlijk
rekening mede worden gehouden, d a t deze vroeger verschenen
zijn dan ze in de vrije n a t u u r gedaan zouden hebben. De hyperparasieten zijn aan her slot der lijst afzonderlijk vermeld. 1)
1. Ichneumon pachymeru8 l~atz.
 Lunteren, Bennekom, Zeist, ~uns1)eet , D o o r n , Put.ten, Maarsbergen en Dieren; 8, 1919; 3, 4, 1920.
2. Ichneumon /abricator F.
1) Hyperparasieten noemt men de paras~eten, die voor ons nuttige
parasieten infecteeren. Zij worden parasieten van de tweede, derde
of vierde macht genoemd al naar ze parasieten van de eerste, tweede
of derde macht tot prooi kiezen.
202
B e n n e k o m , Nunspeet; 8, i[919. 3, 1920.
3. Ichneumon nigritarius Grv.
Lunteren, Bennekom, L e u v e n u m , P u t t e n ; 8, 1919; 4, 5, 1920
4. Ichneumon bilunulatus Grv.
Lunteren, Bennekom, Nunspect; 8, 1919; 4, 5, 1920.
5. Amblyteles rubro-ater Ratz.
L e u v e n u m ; 5, 1920.
6. Phygadeuon vagans Grv.
Nunspeet, Bennekom, P u t t e n ; 5, 1920.
7. Phygadeuon nubilipennis n. sp. 1)
P u t t e n ; 4, 5, ]920.
8. Microcryptus (Plectocryptus) perspicillator Grv.
Benuekom, P u t t e n : 5, 1920.
9. Microcryptus (Plectocryptus) arrogans Grv.
L e u v e n u m , Bennekom, Nunspeet. P u t t e n ; 5, 1920.
10. Angitia tenuipes Ths.
P u t t e n ; 4, 1920.
11. Exochilum circum/lexum L.
B e n n e k o m ; 5, 1920.
12. Aphanistes armatus Wesm.
Zeist, Bennekom, Nunspeet; 5, 1920.
13. Ba~chus ]emoralis Ths.
Lunteren, Bennekom, P u t t e n ; 4, 5, 1920.
14. Meteorus scutellator Nees.
B e n n e k o m ; 8, 1919.
15. Meteorus albiditarsis Curtis.
Over her geheele gebied verbreid; 3, 4, 5, 1920.
Hyperparasieten.
1. Hemitele.~ castaneus Tasch.
P u t t e n ; 4, 5, 1920.
 2. Hemiteles pedestris F.
P u t t e n ; 4, 1920.
3. Hemitele8 spec. 2)
P u t t e n ; 4, 1920.
4. Hemiteles spec. 3).
P u t t e n ; 4, 1920.
5. Astiphromma strenuum Holmgr.
P u t t e n ; 5, 1920.
I) De beschrijving dezer soort volgt in de Entomologischc Berichten.
2) cn 3) zijn mannetjes van het genus Hemiteles, welke niet met
zekerheid te determineeren zijn.
203

6. 2 Chalcididae 1), tot verschillende soorten behoorend.
P u t t e n ; 4, 1920.
De op eerstgenoemde lijst onder 5, 6, 7, 10 en 12 aangeduide
soorten k o m e n niet voor onder de parasieten van Panolis piniperda, w a a r v a n PROF. t~ITZE~A BOS in zijn artike] melding
maakt, daar die nog niet als bewoners van de dennenrups bekend stonden, toen de desbetreffende inliehtingen aan P~OF.
I~ITZEMX BOS werden verstrekt. De onder 5, 6 en 7 vermelde
zijn nieuw voor de Nederlandsche fauna; laatstgenoemde is
bovendien eene hog niet besehreven soor% w a a r v a n in de bezending, welke Dm J. T m OVDEMANS mij deed toekemen, 4
exemplaren aanwezig waren, t t e t aantal sluipwespen, dat als
parasieten van de gestreepte dennenrups te boek staat, is, na
bijvoeging dezer 5 soorten, t o t 41 gestegen. De hyperparasieten zijn daar natuurlijk niet onder begrepen.
 B o v e n s t a a n d e opgave kan evenwel niet worden besehouwd
als te b e v a t t e n de namen v a n her volledige aantal der sluipwespsoorten, die tijdens de plaag eene rol hebben gespeeld, want lang
niet uit alle deelen van het aangetaste gebied heb ik materiaal te
mijner beschikking gehad en bij lange niet op alle plekken, waar
materiaal verzameld is, zijn alle onder 't mos en 't strooisel aanwezige parasietcocons medegenomen.
Een overzicht te geven van her percentage der gei'nfeeteerde
rupsen op de onderzoehte plaatsen is derhalve niet mogelijk,
zelfs niet bij benadering. U i t de verzamelde gegevens ecbter is
duidelijk gebleken, dat ditmaal de plaag grootendeels door de
werkzaamheid v a n sluipwespen ten onder is gebracht. De Braconide Meteoru8 albiditarsi8 Curtis heeft daarbij ongetwijfeld een
hoofdrol vervuld. De infectie door deze sluipwesp heeft plaats
nog v66r d a t de rups halfvotgroeid is, en de parasietlarve is volwassen en verlaat haren hospes hog v66r deze zich verpopt.
Spoedig daarna spint zij zieh een eocon, waarbinnen zij in larvetoestand verb]ijft t o t her volgende voorjaar. Eerst 14 dagen
v66r haar versehijnen gaat zij in den p o p t o e s t a n d over. De geelachtig gekleurde, wollige cocon van Meteoru8 albiditarsis kon
men tijdens de plaag in groote massa's in her den bodem der
bosschen bedekkende strooisel en mos, te midden der vlinderpoppen aantreffen. Voor nadere bijzonderheden aangaande
dezen parasiet verwJjs ik naar bovengenoemd artikel van PROF.
I~ITZEMA BOS.
Voorts heeft zich dezen keer als een geduchte vijand van den
1) Beide Chalcididen behooren tot nog niet monographisch bewerkte groepen.
 204
dennenuil doen kenneu: Ichneumon pachymeru, g a t z , eene sluipwesp uit de onderfamilie der Ichneumoninae, tot welke groep,
behalve 2, 3 en 4 op bovenstaande lijst vermeld, ook het onder
5 daarop voorkomende genus Amblyteles behoort. Een der kenmerken van de wijfjes van genoemde groep is het bezit van een
verborgen, althans nauweliiks waarneembaren, legboor. Op
vele plaatsen in de geteisterde bosschen is Ichneumon pachymerus
in grooten getale opgetreden. Verreweg de meeste Ichneumoninae, misschien wel alle, infecteeren haren hospes, wanneer deze
zich in 't larvestadium bevindt, evenals dit bij den zooeven genoemden Meteorus albiditarsis het geval is. Evenwel heeft de
infeetie eerst dan plaats Ms de rups haar vollen wasdom nadert.
De parasiet gaat mee over in de vlinderpop en na deze nagenoeg
geheel verteerd te hebben, verpopt zij zieh binnen her leeggegeten omhulsel van haren waard. In tegenstelling met voornoemden Meteorus albiditarsis wiens ontwikkeling en die van
zijnen hospes gelijken tred houden, treedt, blijkens het door mij
onderzoehte materiaal, Ichneumon pachymerus jaarlijks in twee
generati6n op.
De ontwikkelingsduur bij sluipwespen kan zeer uiteenloopen.
RATZSBURO geeft in het eerste deel van zijn werk ,,Die Iehneumonen der Forstinseeten" op pag. 111 een voorbeeld van een zeer
kort ontwikkelingsstadium door hem waargenomen bij eerie
eetoparasitiseh en gezellig levende sluipwesp, genaamd Pimpla,
[lavipes, een parasiet van den witvlakvlinder(Oeonistes quadr~ L.),
waarbij de geheele levenscyclus eener zomergeneratie zich in
20 dagen afspeelde. Ook andere onderzoekers hebben ten opzichte
van den ontwikkelingsduur bij Pimpla /lavipes gelijke waarnemingen gedaan. Dit geval kan eehter niet dienen als m a a t s t a f
voor de groote massa. Bij de soorten, die in meer dan 66ne
generatie per jaar optreden, duurt de ontwikkeling van ei tot
volkomeninsect, in het volle seizoen, in den regel gemiddeld
4 t o t 5 weken.
 De sluipwespen, die eerst laat in 't seizoen versehijnen, behooren doorgaans tot eene tweede generatie. De wijfjes van zulk
eene generatie overwinteren, indien zij v66r het invallen van
bet koude jaargetijde geen gelegenheid hebben gehad hare
eieren onder te brengen. ZJj brengen in dit geval den winter
door onder mos, strooisel, onder boomschors of op andere beschutte plaatsen. Hier mag niet onvermeld blijven, dat sluipwespen van het manlijk geslaeht nooit in den volkomen t o e s t a n d
overwinteren.
I c h n e u m o n e n gelijk Meteorus albiditarsis, die sleehts 66nmaal
per jaar vliegen, doorleven een rusttijd van omstreeks I0 maan-

205
den. Bij uitzondering eehter kan deze Braconide tweemaal overwinteren v o o r d a t zij verpopt. Hoewel bij Ichneumon pachymerus
en verwante species eene soortgelijke eigenschap nog niet is
geconstateerd, kan haast met zekerheid worden aangenomen,
dat ook v a n d~ soorten dezer groep geregeld exemplaren der
zomergeneratie overwinteren welker imagines eerst in 't voorjaar verschijnen. 1)
I~et felt echter, d a t bijna op alle plaatsen waar Ichneumon
pachymeru~ zich heeft vertoond, tal van dennenuilpoppen zijn
verzameld, welke eerst na den winter den imago dezer sluipwesp
leverden, zal verklaard k u n n e n worden door de aanwezigheid
in de aangetaste bosschen van late dennenrupsen - - nakomers
zoude men ze kunnen noemen - - , die men daar tijdens de plaag,
in de m a a n d e n Augustus en September in grooten getale kon
waarnemen, zoodat, toen de par~sieten der zomergeneratie verschenen, hare wijfjes in de gelegenheid waren zonder lang zoeken hare eieren onder te brengen.
 Hoe lang in de vrije n a t u u r I c h n e u m o n e n in leven k u n n e n
btijven is bezwaarlijk n a t e gaan. Indertijd heb ik proeven gen o m e n met ruim 100 exemplaren van de sluipwesp Pimpla sagax
Htg., die in mijn laboratorium zieh h a d d e n ontwikkeld uit gallen
v a n de harsbuilrups. De kooitjes, waarin de parasieten in observatie werden gehouden, werden dagelijks van versche dennetwijgjes voorzien, her eenige vocdsel waarover sluipwespen, die
midden in de dennenbosschen uitkomen, beschikken. 0 o k werden
proeven genomen met her bijvoederen van verdunden honing. Her
is mij echter niet gelukt meer dan twee exemplaren uit dezen
kweek, en wel twee van her vrouwelijk geslacht, langer dan
66ne m a a n d in leven te houden. Van de overigen stierven de
wijfjes tusschen de 14 en 23 dagen, terwijl geen m a n n e t j e ouder
werd dan twee weken. BERTHOUMIEU, een Fransch onderzoeker,
1) Her is van algemeene bekendheid, dat inseeten, inzonderheid

Hymenoptera, war den duur hunner ontwikkeling betreft, zich nJet altijd

aan bepaalde regels houden. Nog een paar voorbeelden uit andere
groepen laat ik hier volgen: Bij het bladwespengenus Lyda kunnen
individu's, welke tot eenzelfde broed behooren, een, twee of drie
maal in het larvestadium overwinteren, zoodat de imagines her eerste,
tweede of her derde jaar na het optreden der larve kunnen vliegen.
 Eriogaster lanestris, de woldrager, vliegt in den regel reeds na eenmalige
overwintering, eehter kan de vlinder ook na 2-, 3-, zelfs na 4- en, bij
hooge uitzondering, na 5-jarige poprust eerst versehijnen. Her met
lange tussehenpoozen optreden der imagines kan in n!et gerin.ge
mate van nut zijn voor de instandhouding der soort, lmmers m
tijden van voedselnood of wanneer ongunstige klimatische faetoren
hunnen invloed doen gelden, kan door genoemde eigenschap de algeheele vernietiging van een ras worden voorkomen.
206
veronderstelt, dat 4 maanden de hoogste leeftijd is, die in de
vrije natuur en in het volle seizoen, door eene sluipwesp kan
worden bereikt. Ik houd her voor onwaarsehijnlijk, dat van de
parasieten van Panolis piniperda, welke in de maand Augustus
verschijnen, exemplaren tot J u n i of Juli van her volgende jaar
in leven kunnen blijven.
Geen bijzonderheden zijn mij bekend aangaande de leefwijze
van de onder 6, 8, 9 en l0 vermelde species en ook de literatuur
geeft d a a r o m t r e n t geen licht. Waarschijnlijk treden deze in
meerdere generation op. Van hen was alleen Microcrypt'~,~s'
arrogans in sommige bosschen tamelijk talrijk vertegenwoordigd,
de andere waren overal schaarsch. Ook van l l en 12 kan dit
laatste worden beweerd, daarentegen was de sub 13 genoemde
Banchus /emoralis Ths. plaatselijk in grooten getale aanwezig.
 De laatstgenoemde drie species leven ongeveer als Meteoru8
albiditarsis. E v e n als deze parasiet overwinteren zij als volwassen larve en geschiedt dit in den regel in een cocon buiten
den waard; echter k o m t de imago ook wel eens uit het omhulsel
van de vlinderpop te voorschijn. Bij alle drie grijpt de verpopping eerst in 't voorjaar plaats. Her feit, dat Meteoru,~. albiditarsis bij de jongste plaag, en waarschijnlijk ook reeds bij vroegere piniperda-plagen in Nederland, als verdelger der rupsel~
eene belangrijke rol beeft gespeeld, is des te merkwaardiger
wanneer men in aanmerking neemt, dat deze sluipwesp in 't
buitenland als parasiet van de dennenrups zoo goed als onbekend
is, terwijl daar bij piniperda-plagen sluipwespsoorten op den
voorgrond treden, waarvan gebleken is, dat zij in Nederland
bij de jongste plaag sleehts spaarzaam vertegenwoordigd waren
of geheel ontbraken. 1)
W a t betreft de hierboven genoemde hyperparasieten, naar
mijne meening m a a k t men zich over 't algemeen eene overdreven voorstelling van de oeconomische beteekenis dezer sluipwespen en wordt de sehade voor den landbouw door hen indirect
teweeggebracht in den regel overschat, want sleehts zelden en
1) Noch RATZEBURG,die in zijn werk ,.Die Ichneumonen der Forstinsecten" de sluipwespen, welke Panolis piniperda bewonen, uitvoerig
behandelt, noch ESCHERICI-I, die op pag. 82 van zijn werk ,,Die angewandte Entomologie in den Vereinigten Staaten" aan de hand van een
tableau aanschouwelijk voorstelt alle parasieten, welke zijn waargenomen tijdens eene piniperda-plaag, die ongeveer 10 jaren geleden in
de omgeving van Dresden woedde, noemt Meteorus albiditarsis als
vijand van de dennenrups. Evenmin maakt MARSHALLin zijn werk
,,Les Braconides" in Andrg's Species des HymenoptSres, waarin de
soort is beschreven en hare verschillende hospites zijn opgesomd,
gewag van Panolis piniperda als gastheer van Meteorus albiditarsis,

207
dan hog m a a r bij her einde ebner plaag, vermenigvuldigen zij
zich in die mate, dat hunne aanwezigheid, bij het verloop eener
plaag gewicht in de schaal zoude k u n n e n leggen. Bij de laatste
groote nonrupsenplaag in N o o r d - B r a b a n t en bij de roodstaartplaag, die eenig~ jaren geleden in Gelderland werd geconstateerd,
was er v a n hyperparasieten uiterst weinig te bespeuren.
 A a n g a a n d e de parasiet- of sluipvliegen welke in her jaar 1919
in de geteisterde bosschen op sommige plaatsen in grooten getale
werden opgemerkt, is gebleken, dat deze grootendeels tot de
soort Panzeria rudis Fall. behooren en dat daar waar deze vliegen in massa's optraden, de sluipwespen sterk in de minderheid
waren. Uit laatstgenoemd versc hijnsel kan worden afgeleid, dat
omstandigheden zich k u n n e n voordoen, die eene vermenigvuldiging van parasietvliegen begunstigen, terwijl weer andere aan
sluipwespen de kans bieden zich te vermeerderen. Her is naar
mijne meening niet aan toeval toe te schrijven indien ergens
een der beide groepen het overwicht heeft.
O. A. L. SMITS VAN BUROST.
Ginneken, Augustus 1920.
