Perspectief in persgeschiedenis
Het boek dat Parool-journalist, literator en vertaler Max Nord (1916) onlangs publiceerde
geeft hiervan een goede illustratie. Erg veel zin om memoires te schrijven had hij sowieso al
niet. Een autobiografie vond hij teveel in zijn privé-leven graven en achterom kijken gevaarlijk
in verband met het haperend geheugen. Pas na een steuntje in de rug van het Fonds voor de
Letteren besloot Nord dan toch maar een paar keer in zijn leven achteruit te lopen om wat van
die gekleurde en gebrekkige waarnemingen op te schrijven. Het resultaat zijn enkele herinneringsfragmenten aangevuld met korte beschouwingen over personen die indruk op hem hebben
gemaakt.
 Dat deze portretteringen voornamelijk aan schrijvers zijn gewijd wijst ons erop dat Nords
hart wellicht meer ligt in de literaire wereld dan in de journalistiek. Zijn terugblikken wijzen er
echter tevens op hoe dicht die twee werelden soms bij elkaar liggen. In de passages waarin
Nord zich in zijn diepste drijfveren laat zien legt hij weliswaar geloofsbelijdenis af als journalist,
maar zijn omschrijving van de journalistieke beroepsethos had ook uitgesproken kunnen zijn
door een literator. Nord loopt echt warm voor 'die onverzadigbare behoefte om achter de
coulissen te komen, die tomeloze nieuwsgierigheid om door te dringen tot het wezenlijke, en
die onweerstaanbare drang om het te beschrijven, om de werkelijkheid zin, diepte en kleur te
geven. Het geheim geheim te laten en ook als geheim aan de wereld te openbaren. De
werkelijkheid zoeken, niet de waarheid. De waarheid bestaat niet, is te absoluut, een abstractie;
de waarheid is voor gelovigen'. Kijk je vervolgens naar wat Nord over zijn leven heeft te
melden, dan komt de nieuwsjournalistiek er echter bekaaid af. Net zo summier als hij is over
het begin van zijn journalistieke activiteiten voor de oorlog bij het Leeuwarder Nieuwsblad,
Algemeen Handelsblad en Het Vaderland, net zo weinig meldt hij over zijn journalistieke
ervaringen nadat hij in 1953 van een kortdurend correspondentschap in Parijs bij de kunstredactie
van Het Parool terugkeerde.
 Bij dit soort memoires moet men dus tussen de regels door lezen om de dagelijkse gang van
zaken in de journalistiek te zien. Dat hoeft veel minder in het onthullende inkijkje dat oudredacteur van het weekblad Vrij Nederland Igor Comelissen ons in zijn universum gunt in het
tweede deel van zijn terugblikken13. Zondereen blad voorde mond te nemen beschrijft hij de
eerste 15 jaar van zijn activiteiten voor het progressieve weekblad dat zich juist in deze jaren
(grofweg tussen 1962 en 1976) in een groeiende oplage mocht verheugen. De onderzoeksjournalistiek, die tot de verbeelding van de nieuwe generatie kritisch-progressieve journalisten
sprak maar wel degelijk aan de vermaledijde Amerikaanse commerciële pers was ontleend,
vond bij VN vaste grond onder de voeten. Het weekblad aan de Raamgracht werd dan ook
gevreesd door autoriteiten en ondernemers.
12 De eerste vijf delen van Willem Oltmans' Memoires verschenen vanaf 1985 bij In den Toren Breda,
het zesde deel in 1997 bij Papieren Tijger Breda. W. L. Brugsma, Beroep: journalist (S. I., 1997).
13 Het eerste deel, Van Zwolle tot Brest-Litowsk. Onstuimige herinneringen, verscheen in 1983 bij Van
Gennep.
234

Huub Wijfjes

Comelissen doet weinig moeite om de stereotiepe beelden van de journalistiek te ontkrachten.
Dus misschien is het wel waar dat journalistiek een machowereld is vol drankmisbruik, seksisme
en jazzmuziek in rokerige lokaliteiten te Amsterdam. Aannemelijker is echter te veronderstellen
dat deze sfeerbeschrijving vooral de belangstelling van Comelissen persoonlijk weerspiegelt.
Hoe dat zij, Raamgracht 4 geeft in ieder geval nieuw voedsel aan de bewering dat journalisten
van opinieweekbladen het sterkst individueel opereren, omdat ze beschikken over de meeste
tijd om stukken voor te bereiden en over de meeste kolomruimte om hun ideeën te formuleren.
 Bij VN had weliswaar de collectieve redactie zeggenschap over alle te plaatsen kopij, maar
verregaande specialisatie werd daardoor eerder aangemoedigd dan tegengegaan. De tot 1971
als trotskist actieve Comelissen kon bijvoorbeeld in relatieve rust een eiland maken, waarop
hij zijn voorliefde voor grote verhalen over de geschiedenis van linkse splintergroeperingen
kon uitleven. Van hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse—sinds 1969 de opvolger van Mathieu
Smedts en redactioneel actief als specialist in misdaadliteratuur—had hij ook weinig ingrijpen
te duchten, ondanks het feit (waarvan hij in zijn boek bepaald geen geheim maakt) dat hij en
Ferdinandusse weerzin en minachting voor elkaar voelden.
Opmerkelijk is dat de redacteuren van het blad dat zichzelf — net als die andere voormalige
verzetskrant Het Parool — beschouwde als de voorhoede van een nieuwe, tevens de hoogste
vorm van journalistiek, elkaar niet zelden naar het leven stonden. Als we Comelissen mogen
geloven spitsten de conflicten zich toe op het schnabbelgedrag van sterredacteur Joop van Tijn,
die meer (en vet betaald) optrad als televisiepresentator en forumvoorzitter dan als redacteur
van het blad waar hij op de loonlijst stond. Aan het hoogtepunt van de ruzie rond Van Tijn in de
jaren tachtig, toen dalende oplages druk op de ketel zetten, moet Comelissen nog toekomen in
het derde deel, maar de nu gegeven opmaat is al ontluisterend voor de overleden Van Tijn. Van
de man die door de redactie van VN nog tot hoofdredacteur zou worden gekozen en die bij zijn
relatief vroege dood in 1997 in alle necrologieën werd bejubeld als een van de grootste journalisten van zijn generatie deugde blijkbaar niet veel. Althans volgens Comelissen, die zich
ook hier ontpopt als iemand met een altijd dwarse mening.
 De terugblikken van Nord, Comelissen en Van der Zee wijzen uit wat Mulder/Koedijk en Van
Vree op grond van hun historische onderzoek reeds eerder beschreven. Redacties van dag- en
weekbladen waren verzamelplaatsen van individuen die door talenten, pretenties, ambities en
soms ook door missiedrang werden voortgedreven. Sinds de jaren zestig moest de hoofdredacteur
vechten om deze eigenzinnige meute een beetje te laten doen wat hij (vrouwelijke hoofdredacteuren van dag- en opiniebladen kennen we nog niet in 150 jaar Nederlandse persgeschiedenis) in breder bedrijfsbelang wenselijk achtte. Met moeite kon hij greep krijgen op
lastige, rebellerende, nietsnuttende, overambitieuze en openlijk vijandige redacteuren. Daarnaast
werd hij sinds de jaren zeventig in het vaarwater gezeten door steeds meer marktgerichte
directies. Geplaagd werd hij ook door redactieraden, facties en groepjes die in cafés en andere
uitgaansgelegenheden strategieën formuleerden, dwarse voorstellen in elkaar sleutelden en
acties voorbereidden. De ook voor hen heilige deadline en de sociale controle op de redactie
zorgden voor het beetje dwang dat nodig was om de krant op tijd, en netjes gevuld met
gerangschikte en goed geformuleerde kopij, bij de lezer te bezorgen.
 Lacunes
Overzien we de oogst van enkele jaren pershistorisch onderzoek dan kan de conclusie niet
anders luiden dan dat een revolutie of een paradigmawisseling uitblijft. Er dient zich weliswaar
vernieuwing aan, maar niet in een revolutionaire breuk met de traditie. Geleidelijk worden
nieuwe onderzoeksthema's geïntroduceerd met behoud van, en zelfs groot respect voor, de

Recensieartikel

235

historische feitelijkheid, institutionele geschiedenis en klassieke bronnenhantering. De vernieuwing van het Nederlandse pershistorisch onderzoek schuilt dan ook vooral in de andere
onderwerpskeuze en een andere inkadering van de onderzoeksresultaten. De pers wordt steeds
meer in cultuurhistorische context geplaatst en nieuwe concepten zoals openbaarheid, vorm en
stijl inspireren historici om nieuwe vragen te stellen. Inmiddels zijn ronduit indrukwekkende,
maar ook meer bescheiden studies verschenen die licht werpen op de specifieke sferen,
gedragingen en opvattingen die bij specifieke media werden gevormd. Ook zijn enkele studies
verricht naar de redactionele organisatie en journalistieke opvattingen bij bepaalde kranten.
We staan daarentegen nog aan het begin van onderzoek naar de sociale context van het
journalistieke beroep of media-overstijgende beroepsopvattingen14.
 Het is overigens opmerkelijk dat nog steeds vooral de politieke manifestatie van de pers de
aandacht trekt. Een groot en relevant thema als de verhouding tussen openbaarheid, hoge cultuur
en massacultuur sinds de negentiende eeuw wordt dan ook steevast ingevuld met studies naar
vormen van politieke beheersing en controle die meestal onder de noemer 'verzuiling' worden
samengepakt. Een gevolg is dat de liberaal-neutrale pers sterk onderbelicht is gebleven. Het
wachten is bijvoorbeeld nog steeds op de eerste serieuze studie van toch niet onbelangrijke
dagbladen zoals het Algemeen Handelsblad en NRC. De regionale en stedelijke kranten komen
er nog bekaaider af, terwijl die voor de vorming van stedelijke en regionale identiteiten van
enorme importantie zijn geweest. Maar het meest opmerkelijk gevolg is wel dat de massapers,
met als belangrijkste componenten De Telegraaf en de geïllustreerde tijdschriften, een
onontgonnen terrein in de pershistoriografie vormt. Zelfs op het toppunt van de verzuiling in
1955 nam de richtingpers (inclusief de liberale) niet meer dan 58% van de dagbladoplage in
Nederland voor haar rekening. De exclusieve aandacht in de historiografie voor de inhoud van
een deel van die 58% zou je daarom een voorbeeld van ernstig gezichtsbedrog kunnen noemen.
In vergelijking met vrijwel elk buitenland, waar studie van de massacultuur (inclusief de politieke
betekenis daarvan) een grote vlucht heeft genomen, heeft Nederland op dit vlak een enorme
achterstand weg te werken.
14 In uitvoering bij de Rijksuniversiteit Groningen is een omvangrijke studie naar de ontwikkeling van
journalistieke cultuur in Nederland sinds het midden van de negentiende eeuw. Het onderzoek, uitgevoerd
door dr. H. Wijfjes, spitst zich toe op journalistieke beroepsopvattingen, zelfbeelden, werkwijzen en beroepsorganisaties.
 236

Recensies

ALGEMEEN

F. R. Ankersmit, Macht door representatie. Exploraties, III, Politieke filosofie (Mens en tijd;
Kampen: Kok Agora, Kapellen: Pelckmans, 1997,328 blz., ƒ59,90, ISBN 90 391 0718 1 (Kok
Agora), ISBN 90 289 2414 0 (Pelckmans)).
Met het derde deel van zijn 'exploraties' heeft Ankersmit de politieke filosofie verrijkt met een
buitengewoon gedurfd en stimulerend boek. Representatie is binnen zijn (geschied-)filosofie
in de jaren negentig min of meer een existentiële grondcategorie geworden. Werkelijkheid is
voor ons altijd gerepresenteerde werkelijkheid. Haar functie is essentieel: zonder representatie
zijn we stuurloos, bezit de werkelijkheid geen contouren, ontberen we een noodzakelijk perspectief op de werkelijkheid. Bij dat begrip denke men niet aan nabootsing, afbeelding of
identiteit, maar eerder aan vervanging, verbeelding en substituut: wat gerepresenteerd wordt
valt nooit samen met het representerende. Bij representatie is altijd sprake van een kloof en
Ankersmit onderstreept keer op keer het belang hiervan: die kloof biedt ruimte aan creativiteit
voor de kunstenaar niet alleen, maar ook voor de historicus en de politicus. De idee van representatie wil ons bevrijden en verlossen van dat eeuwige dilemma tussen realisme en idealisme.
 Ankersmits politieke filosofie beoogt twee dingen: allereerst een herziening en bijstelling
van het gangbare beeld van de ontwikkeling van het westerse politieke denken, maar daaraan
koppelt hij tevens een constructieve kritische visie op het functioneren van de huidige representatieve democratie. Over beide zaken wil ik iets zeggen. Deze studie is te beschouwen als
een fundamentele kritiek op de richting die de politieke filosofie is uitgegaan sinds Rawls' A
theory of justice van 1971. Het derde hoofdstuk ('Tegen de ethiek') staat centraal in Ankersmits betoog. De sterk ethische inslag van Rawls' benadering ondermijnde de autonomie van
het politieke domein; in zijn op de ethiek gebaseerde politieke filosofie werd de rol van de
staat als louter passief voorgesteld. Een dergelijke politieke ethiek is erop uit de contingenties
en wisselvalligheden van de geschiedenis zoveel mogelijk uit te bannen. In deze politieke
ethiek of ethische politiek staan de plichten maar vooral de rechten van het individu centraal:
Rawls staat in de traditie van de 'natuurrechttheoretici'. Door heel Ankersmits studie loopt een
soort tweedeling wat de westerse politieke filosofie betreft; hij ziet twee hoofdstromingen,
definieert ze min of meer ideaaltypisch, maar analyseert ze ook in hun diverse historische
verschijningsvormen.
 Allereerst is daar die ethisch gefundeerde politica. Zij heet bij Ankersmit ook stoïsch en zij is
naar haar aard 'foundationalistisch', beoordeelt politieke systemen op hun rationaliteit en
moraliteit. Zij loopt uit op een moderne maakbaarheidsideologie. Deze traditie heeft een belangrijk vertrekpunt in het 'modern natuurrechtelijk individualisme' (Hobbes) en in de neostoa van de zestiende en zeventiende eeuw. Zij manifesteerde zich ook overduidelijk in de
'moraliserende' politiek van sommige verlichtingsfilosofen tijdens de Franse Revolutie als die
van Robespierre. Ankersmit laat niet na telkens op deze ontsporing van de 'ethische' traditie te
wijzen. Hij weet zich wat dit betreft gesterkt door Talmons analyse van dit vroege totalitarisme, maar vooral ook door Kosellecks meesterlijke Kritik und Krise, dat in meer opzichten
Ankersmit tot inspirerend voorbeeld is geweest. Hij had wat dat betreft natuurlijk ook op
Groens Ongeloof en revolutie kunnen wijzen. Deze ethisch-metafysische traditie wordt soms
zo scherp gekritiseerd, dat men bijna zou vergeten welke grote rol zij gespeeld heeft in de
westerse politieke ontwikkeling. Ankersmit beseft dit zo nu en dan. De grootste en meest
succesvolle democratie, die van de Verenigde Staten, is in essentie 'een product van de metafysische traditie van het achttiende-eeuwse natuurrecht' ( 177) en dertig bladzijden later schrijft.
