Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
Rond 1100 ontstond in het Duits rondom Keulen een stedelijke betekenis (Middelhoogduits stat),
onder invloed van de zich uitbreidende nederzettingen, met juridische gevolgen voor de inwoners.1532
De fysieke betekenis ‘afgebakende grote nederzetting met samenhangende bebouwing’ kwam
vervolgens in het Nederlands terecht en werd de meest gebruikelijke. In de afgelopen decennia is
daarnaast de conceptuele betekenis ‘stedelijke woonomgeving’ opgekomen, dus zonder de gedachte
aan een concrete afgeronde nederzetting. Deze betekenis van stad stond en staat overigens niet in
de woordenboeken. De opkomst ervan in de stedebouwkundige discipline kan verklaard worden uit
de toegenomen aandacht voor de concepten van de compacte stad, afkomstig uit de tussen 1974
en1983 in delen verschenen Derde Nota over de Ruimtelijke Ordening, en stedelijkheid, als reactie op
eerdere uitbreidingen in lage dichtheden.1533
Het begrip centrum heeft in de afgelopen honderd jaar een betekenisuitbreiding ondergaan: waar het
rond 1900 in algemeen opzicht nog ‘middelpunt’ en in stedebouwkundige zin ‘stadsmiddelpunt,
binnenstad’ betekende, ontstond in de loop van de twintigste eeuw de betekenis ‘gebouw(encomplex)
van samenkomst’ (voor het eerst aangetroffen in 1921). Mogelijk gebeurde dit onder invloed
van de (sinds 1920 aangetroffen) samenstelling winkelcentrum ‘winkelgebouwencomplex’, zelf
een leenvertaling van Amerikaans-Engels shopping centre (ook verwijzend naar perifeer gelegen
malls). In naoorlogse wijken ontstonden immers meerdere gebouwde centra met voorzieningen
(op wijk- en buurtniveau, of meerkernig zoals in Almere), waardoor de betekenis ‘binnenstad’ of
‘centraal gelegen gebied’ steeds minder van toepassing werd. Mogelijk is het woord binnenstad in de
betekenis ‘(historisch) stadsmiddelpunt’ hierdoor weer populair geworden, zoals in het Rotterdamse
‘Binnenstadsplan 2008-2020’ uit 2008 (afbeelding 7.3), terwijl voor deze betekenis het Engelse
leenwoord city (ook gebruikt door Berlage) weer verdwenen is.
1531

Zie voor metropool verder paragraaf 8.1.2.
1532

Zie de appendix en: Van Loon, 2000.
1533

Zie bijv.: Boelens, Ovink, Pálsdóttir & Wierenga, 2011; Urhahn & Bobić, 1996.
 363

Discussie: taalkundige, stedebouwkundige en overkoepelende implicaties
INH

afbeelding 7.3 Voorbeeld van het gebruik van het woord binnenstad in plaats van
centrum: ‘Visiekaart openbare ruimte’ ‘Binnenstadsplan Rotterdam 2008-2020’ 2008 door
Bureau Binnenstad, Gemeente Rotterdam.
§ 7.2.2

Landschap: van afwezig naar vanzelfsprekend in alle plannen

Tot en met de jaren zeventig werd het onderliggende en omliggende landschap amper meegenomen
in stedebouwkundige ontwerpen en speelde het als begrip geen rol; de betekenis was ook lange tijd
‘gewest, streek’. In de hoogtijdagen van het modernisme werd het onderliggende landschap bedekt
onder een dik zandpakket, en werden verbindingen met het omliggende landschap of de stad zuiver
functioneel vormgegeven. Op basis van die tabula rasa kon de maakbare samenleving geheel vrij
van het verleden worden gerealiseerd. Vanaf eind jaren zeventig werd het landschap (her)ontdekt en
verscheen de “longue durée” ervan in de vakliteratuur; in Nederland speelde het boek Rotterdam als
verstedelijkt landschap van F. Palmboom uit 1987 hierbij een belangrijke rol (afbeelding 7.4). 1534 De
betekenis van het woord landschap was inmiddels verschoven naar ‘landelijke omgeving’. In vakmatig
opzicht betekent het nu vooral ‘natuurlijke omgeving (waarin het ontwerp geplaatst wordt)’ en zelfs
‘genius loci’ of ‘aard van de plek’ (gezien als belangrijke inspiratie of legitimatie); het begrip is niet
meer weg te denken uit het vakdebat.1535

1534

Braudel, 1949, Braudel, 1979; Palmboom, 1987; zie ook: Heeling, Meyer & Westrik, 2002, pp. 116-121.
1535

Norberg-Schulz, 1980.
364

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 7.4 Aandacht voor het landschap in Rotterdam als verstedelijkt landschap 1987 door Palmboom, met twee lagen:
de agrarische verkaveling rond 1850 (links) en de verkeersmachine 1987 (rechts).
 § 7.2.3

Tuinstad: van niet-gebouwde garden cities naar naoorlogse wijken zonder tuinen

Het woord tuinstad heeft in het Nederlands een vreemde ontwikkeling doorgemaakt. Omdat
ontwerpen naar de Garden City Movement of ‘tuinstadgedachte’ in Nederland klein van omvang waren
en veelal tegen bestaande steden werden aangebouwd, kregen ze de benaming tuindorp of tuin(stad)
wijk, zoals Tuindorp Vreewijk in Rotterdam (afbeelding 7.5 links) en Tuinwijk-Zuid in Haarlem. Na de
Tweede Wereldoorlog werd het woord tuinstad juist gebruikt voor grootschalige nieuwe stadsdelen in
open bebouwing en hoogbouw bij de grote steden, zoals in Amsterdam de Westelijke Tuinsteden en
in Rotterdam de Zuidelijke Tuinsteden (afbeelding 7.5 rechts).1536 Feitelijk kenden deze uitbreidingen
juist weinig privétuinen, maar de specificator tuin- sloeg waarschijnlijk vooral op het groene karakter
– ook al bevatten de woordenboekbetekenissen allemaal (nog steeds) het element ‘tuin’.1537 Voor de
Bijlmermeer werd het woord tuinstad niet meer gebruikt, mogelijk omdat de groene ruimten te groot
waren om te kunnen worden aangeduid met het woord tuin, of omdat het woord had afgedaan.
afbeelding 7.5 Voorbeelden van een tuinstad: een garden city uitgevoerd als Tuindorp Vreewijk in Rotterdam uit 1913 (links) en
een naoorlogse tuinstad uitgevoerd als Pendrecht in Rotterdam uit 1949, een van de Zuidelijke Tuinsteden (rechts).
1536

Zie o.a.: Nio, Reijndorp & Veldhuis, 2008.
1537

Zie de appendix.
 365

Discussie: taalkundige, stedebouwkundige en overkoepelende implicaties
INH

§ 7.2.4

Buurt en wijk: van synoniem naar opeenvolgend in schaal

De begrippen buurt en wijk hebben zich qua betekenis in de afgelopen eeuw differentiërend
ontwikkeld: waar ze honderd jaar geleden min of meer synoniem waren en gebruikt konden worden
voor stadsdelen van dezelfde omvang (buurt soms met een negatieve connotatie), worden ze nu door
de meeste taalgebruikers opeenvolgend in schaal gevoeld en voor duidelijker afgebakende delen van
de stad gebruikt. Mogelijk hebben de systematisch opgebouwde naoorlogse wijken met daarbinnen
duidelijk te onderscheiden buurten hierbij een rol gespeeld: enerzijds stimuleerde het planologische
(statistische) onderzoek dat hieraan ten grondslag lag duidelijk te onderscheiden onderdelen van
de stad in ‘kengetallen’ en aan de hand van de zogenoemde “wijkgedachte”, anderzijds kregen
uitbreidingen als Pendrecht bij Rotterdam ook letterlijk een duidelijk hiërarchische opbouw van wijk,
buurt en wooneenheid of stempel (afbeelding 7.5 rechts).1538

§ 7.2.5

Typen openbare ruimte: meer overlappen en hybriden

De benamingen van typen openbare ruimte en hun woordenboekbetekenissen suggereren soms
een duidelijk onderscheid dat noch door specialisten noch door leken in praktijk wordt gebruikt.
 Enerzijds blijken er getekende of gerealiseerde objecten te zijn waarnaar met meerdere elkaar (deels)
overlappende woorden verwezen kan worden, zoals weg, straat en recenter ook laan (waarbij de
woordenboekbetekenissen ‘geschikt voor verkeer’, ‘tussen rijen huizen’ of ‘met bomen’ kennelijk niet
overheersen), en gracht, kade, singel en kanaal (voor water met óf zonder groen talud en bebouwing
erlangs). Anderzijds zijn er ook hybriden met kenmerken van meer typen, zoals de straatweg (met
woningen erlangs én voor verkeer geschikt), de ‘laan-boulevard’ (met het groene karakter van een laan,
breed om te flaneren, soms met horeca en winkels) versus de ‘kade-boulevard’ (gelegen aan het water,
breed om te flaneren, vaak met horeca en winkels), en het ‘park-plein’ (zowel groen als een park als
verhard als een plein of uitgevoerd in halfverharding), dat vanaf de jaren tachtig veel werd toegepast
in Barcelona en zich daarna over Europa verspreidde (afbeelding 7.6). Deze hybride typen sluiten vaak
aan bij een multifunctioneel gebruik.
afbeelding 7.6 Voorbeelden van een ‘park-plein’: het Parc del Clot in Barcelona uit 1986 (links) en het Museumplein in
Amsterdam, heringericht in 1999 (rechts).
1538

Bos, 1946; Van Velzen, 1994, pp. 115.
 366

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 7.2.6

Groen: steeds minder jargon en de suggestie van een doorlopend systeem

In de loop van de twintigste eeuw werd het steeds gebruikelijker om groene gebieden in thematische
plankaarten weer te geven en werd de verzamelnaam groen hiervoor steeds algemener, voor
specialisten én leken. In tegenstelling tot het beeld dat veel leken hebben, bevat de categorie echter
zeer diverse onderdelen, zoals lanen, parken, sportvelden en losse bomen, die op hun materiaal na
geen overeenkomsten hebben. Ze in samenhang bestuderen heeft dan ook vooral zin in ecologisch en
recreatief opzicht.1539

§ 7.2.7

Huis en woning: steeds specifieker én overlappend

Van het deels overlappende begrippenpaar huis en woning hebben beide woorden de afgelopen
eeuw een betekenisspecificatie doorgemaakt. Huis raakte in de afgelopen vijftig jaar de betekenissen
‘woongebouw met woonruimten voor meerdere huishoudens’ en ‘woonruimte voor één huishouden
in een woongebouw voor meerdere huishoudens’ kwijt; de betekenis ‘woongebouw voor één
huishouden’ in fysiek en zelfstandig opzicht bleef over, naast de vergelijkbare fysieke betekenis in
samenstellingen als stadhuis en ziekenhuis. Woning verloor in de eerste helft van de twintigste eeuw
de abstracte betekenis ‘verblijfplaats’, terwijl de betekenis ‘woonruimte voor één huishouden’ bleef
bestaan, in gestapelde of grondgebonden vorm; in die grondgebonden betekenis van ‘woongebouw
met woonruimte voor één huishouden’ overlapt het meer met huis, terwijl alle andere 'woonruimten'
eerder woning genoemd worden. Voor veel taalgebruikers heeft huis nog wel een fysieker karakter: elk
huis kan een woning genoemd worden, maar niet elke woning zal een huis genoemd worden; behalve in
alledaags taalgebruik, in conceptuele zin verwijzend naar iemands huis (vergelijk thuis).
 Een vreemde uitzondering wordt gevormd door de samenstelling meergezinswoning, die volgens het
CBS een ‘woonruimte voor één huishouden in een woongebouw voor meerdere huishoudens’ is (maar
dan is de woning zelf dus niet voor meerdere gezinnen) en volgens de Van Dale een ‘woongebouw met
woonruimten voor meerdere huishoudens’ (maar dan zou woning hier ‘woongebouw’ betekenen).
Deze samenstelling dient vanwege tegenstrijdige definities dus niet langer gebruikt te worden.
§ 7.2.8

Voorzieningen: steeds minder jargon maar een onduidelijk begrip

Het woord voorziening is (meestal in het meervoud) in de stedebouwkundige zin van ‘faciliteit;
instelling’ in de tweede helft van de twintigste eeuw langzaam algemeen geworden. Vanaf de jaren
zestig verscheen het woord als technische term in plantoelichtingen, maar door tijdgenoten werd het
nog niet gebruikt. De woordenboekbetekenis was ook nog slechts in abstracte zin ‘het voorzien; wat
men doet om in iets te voorzien, maatregel’. Gebruikelijker waren de benamingen openbare gebouwen
en bijzondere bestemmingen. Mogelijk omdat die steeds diverser en omvangrijker werden (en lang
niet allemaal openbaar) prevaleerde uiteindelijk de verzamelnaam voorzieningen, die tegenwoordig
niet langer jargon is.
1539

Zie: Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, pp. 33-34, 44-47.
367

Discussie: taalkundige, stedebouwkundige en overkoepelende implicaties
INH

Voorziening(en) blijft echter een onduidelijk begrip omdat het zonder specificator weinig zegt en de
eronder vallende functies zeer divers zijn. De huidige woordenboekbetekenis ‘maatregel, faciliteit;
instelling, dienst die in bepaalde behoeften voorziet’ dekt ook niet helemaal de stedebouwkundige
lading. Pas door toevoeging van specificatoren als winkel-, onderwijs-, sport- en welzijns- krijgt
voorzieningen enige betekenis, namelijk als ‘gebouwen die voorzien in de behoefte aan de
gespecificeerde functie’ (al is de laatste specificator op zichzelf ook vrij vaag). Mogelijk komt deze
abstractie ontwerpers en beleidsmakers goed uit, omdat dan pas in een later stadium gekozen hoeft te
worden voor een concrete uitwerking.
 § 7.3

Overkoepelende implicaties

§ 7.3.1

Het planproces: de verhouding tussen overheid en markt en
tussen stedebouwkundig en architectonisch ontwerp

De drie onderzochte casussen laten enkele overkoepelende ontwikkelingen zien die verbonden
zijn met veranderende visies op de maatschappij in de afgelopen eeuw. Zo kan voor wat betreft het
planproces worden vastgesteld dat het initiatief honderd jaar geleden duidelijk bij de overheid lag.
Bij de negentiende-eeuwse stratenplannen was deze centrale rol nog beperkt gebleven tot de eerste
fase, aangezien ze daarna vaak perceelsgewijs werden uitgegeven aan speculanten die er zonder veel
overheidsbemoeienis de beruchte revolutiebouw aanlegden.
Nadat de Woningwet een einde had gemaakt aan deze praktijken werd het Plan Zuid niet slechts
door Berlage ontworpen in opdracht van de gemeente, maar daarna ook in deelplannen uitgewerkt
door de Dienst der Publieke Werken. Bij de uitvoering door zowel de woningbouwverenigingen als de
particuliere bouwers moesten de architecten bovendien voldoen aan de eisen van de gemeentelijke
Schoonheidscommissie, die bestond uit aanhangers van de Amsterdamse School. Tot de realisatie
aan toe speelden de marktpartijen dus een secundaire rol en was de gemeente leidend voor het
architectonisch beeld, dat tot 1930 dan ook eensgezind tot stand kwam. Een opvallende constatering
daarbij is enerzijds dat Berlages ‘beeldwaliteitsregels’ avant la lettre, te weten blokbouw en bijzondere
bebouwing met een zekere monumentaliteit, niet als zodanig werden overgenomen door de gemeente,
en anderzijds dat beide principes dankzij de praktijk van de Schoonheidscommissie alsnog – en
misschien zelfs wel breder – toegepast werden.
 Vijftig jaar later, bij de Bijlmermeer, lag het initiatief nog steeds bij de gemeente. Het
stedebouwkundig ontwerp was zelfs geheel in handen van de Afdeling Stadsontwikkeling, die kon
profiteren van de onduidelijke bestuurlijke status van het gebied en daarvoor een revolutionair plan
kon ontwikkelen – al ging dat binnenskamers niet zonder slag of stoot. Desondanks had de markt hier
al vroeg invloed op, want een jaar vóór de eerste publicatie van de plannen had de gemeente garanties
verleend aan twee industriële bouwers, waarop direct begonnen werd met de architectonische
uitwerking van deelplan A. In zekere zin was het gemeentelijke supervisiedocument hier dus volgend,
en tegelijkertijd maakte deze tweede ‘Grondslagen’ de overgang tussen stedebouwkundig en
architectonisch ontwerp minimaal. De richtlijnen maakten het immers mogelijk dat de aannemers zelf
een architect uitkozen. Ook deze aanpak lijkt een toonbeeld van de maakbaar geachte samenleving:
het stedebouwkundig en architectonisch ontwerp van de Bijlmermeer bijna als een ‘een-tweetje’
tussen Stadsontwikkeling en bouwindustrie, waarbij de corporaties een volgende rol hadden en over

368

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

de flats verdeeld werden. De architectuur van de honingraten kwam derhalve nergens ter discussie te
staan en daarmee ontstond uiteindelijk een monotoon beeld.
 Uiteraard was er dertig jaar daarna bij IJburg veel veranderd, alleen al omdat er voor dit gebied
veel verschillende plannen gemaakt waren. Dit gebeurde meestal op initiatief van de gemeente, al
gold dat niet voor het vroege Pampusplan en was er al vóór de vorming van het Projectbureau een
consortium van marktpartijen met het Plan Waterstad gekomen. Ook met Palmboom en de zijnen
aan de leiding kreeg die organisatievorm een belangrijke rol, met drie consortia en daaraan gelieerde
architectenbureaus. De invloed van de consortia bleek overigens meteen uit hun afwijzing van het
SPvE voor het Haveneiland en de verwerking van hun eisen in het SPvExtra. Vervolgens was het voor
dit gebied de bedoeling dat de balans tussen overheid en marktpartijen gedurende het proces steeds
verder zou opschuiven. Zo werd afgesproken dat de gemeente slechts enkele brede openbare ruimten
zou aanleggen en de consortia de rest. Ook zouden de consortia de deelplannen laten uitwerken,
maar deze konden in eerste versie niet op instemming van het Kwaliteitsteam rekenen. De komst
van Schaap als verbindende schakel tussen dRO en de consortia herstelde uiteindelijk het evenwicht,
niet alleen qua ontwerp maar ook qua uitvoering: uiteindelijk nam de gemeente de aanleg van alle
openbare ruimten terug in handen. De architectonische uitwerking verliep vervolgens meer en meer
per blok, waarbij regels golden voor verkaveling, bouwhoogten en materiaalkeuze.
Met name het gebruik van die laatste beeldkwaliteitsregels en van veel referentiebeelden maakt
inzichtelijk hoe beeldtaal – zowel in afbeeldingen als in geschreven tekst – gedurende de afgelopen
eeuw steeds belangrijker werd in het planproces.
§ 7.3.2

De verhouding tussen stedebouw en andere vakgebieden

Naast de veranderde relatie met architectuur tonen de casussen ook in hoeverre de stedebouwkundige
discipline onder invloed heeft gestaan van andere vakgebieden.
 In de tijd van het Plan Zuid stonden die – overigens net als de stedebouw zelf – nog in de
kinderschoenen. Zo baseerde Berlage zijn woningaantallen op vrij beperkte cijfers van het
Gemeentelijk Bureau voor de Statistiek. Van enige inmenging in het ontwerpproces van specialisten
op het gebied van verkeer en inrichting van de openbare ruimte was echter geen sprake. De
Afdeling Beplantingen van Publieke Werken werkte de plattegronden en profielen van Berlage uit in
beplantingsontwerpen, die de hiërarchie van het stratennet moesten versterken en de ‘hoven’ in de
blokken een extra besloten karakter gaven.
Bij het ontwerp voor de Bijlmermeer was overduidelijk meer invloed van andere disciplines
zichtbaar. Vanuit de inmiddels opgekomen planologie werd zowel nagedacht over de hoeveelheid
en soorten inwoners per ‘lob’ als over de verschillende kengetallen die werden overgenomen in het
stedebouwkundig ontwerp, bijvoorbeeld voor de centra. Nog belangrijker was de verkeerskundige
invloed, die bleek uit de nadruk in tekeningen en toelichtingen op de infrastructuur en uit het feit
dat De Gier als hoofd Verkeer zo’n belangrijke rol had in het Bijlmermeerteam. Zijn benoeming als
hoofd van de Afdeling Stadsontwikkeling gaf in dat opzicht een duidelijk inzicht in de staat van de
stedebouw. Opmerkelijk is ook dat de Afdeling Beplantingen uiteindelijk een afwijkend ontwerp
maakte voor het groen in de Bijlmermeer; kennelijk functioneerde dit vakgebied vrij solitair of werd het
eigen beplantingsontwerp door Stadsontwikkeling niet belangrijk genoeg geacht voor het slagen van
de Bijlmermeer.
 369

Discussie: taalkundige, stedebouwkundige en overkoepelende implicaties
INH

De ontwerpen voor IJburg lieten tot slot zowel een integrale als gescheiden aanpak zien. Enerzijds
gaven de plandocumenten op abstract niveau namelijk veel ruimte aan verschillende aspecten en
disciplines, maar anderzijds werd de concrete uitwerking daarvan steeds overgelaten aan specialisten:
van het land maken door civiel-ingenieurs tot de uitwerking van ecologische principes en de openbare
ruimte door milieukundigen en landschapsarchitecten.
Het stedebouwkundig ontwerp vormt in dit samenspel van disciplines echter wel steeds het
centrale ruimtelijke plandocument – meer dan het juridisch bindende bestemminsplan – en de
stedebouwkundige is daarmee degene met overzicht.
§ 7.3.3

De verhouding tussen openbaar en privé en het belang van typologie

De drie casussen laten een zeer verschillende verhouding tussen openbare en private ruimte
zien, en eveneens een andere rol voor ontwerptypen. Het Plan Zuid kende met zijn monumentale
stadsplattegrond een duidelijk onderscheid tussen de helder gestructureerde openbare ruimten en de
gesloten bouwblokken en private bebouwingseilanden met eerste-, tweede- en derdeklassewoningen
(woningtypen die nu gedateerd klinken). In het ontwerp voor de Bijlmermeer was alle ruimte met
uitzondering van de flats juist openbaar en liep de openbare ruimte zelfs door in de bebouwing,
namelijk in de parkeergarages, de drooglopen en de centra. Bij IJburg werd juist weer gekozen voor
een heldere blokkenstructuur, maar in de uitvoering was sprake van een duidelijk kleinere ‘korrel’ van
programma dan in het Plan Zuid (zie het overzicht van plananalyses op pagina 442-443). Bovendien
was er meer rekening gehouden met zowel informele interne routes als met overlappende en hybride
typen openbare ruimte.
 Overigens lijkt het bestaan van die laatste geen aanleiding om minder belang te hechten aan
typologie. Ze laten juist zien dat het repertoire van de stedebouwkundig ontwerper zich ontwikkelt én
tegelijkertijd gestoeld blijft op langdurig geldende principes. Daarbij is het vooral zaak de typologieën
van openbare ruimte en bebouwing niet hermetisch maar dynamisch op te vatten, en overlappingen
op woordniveau en hybriden op ontwerpniveau en in de werkelijkheid te erkennen. In de Delftse
onderzoekstraditie wordt de typologie van de openbare ruimte niet voor niets “de taal van de stad”
genoemd; typen openbare ruimte (én bebouwing) zijn immers net als woorden zowel vaststaand als
veranderend.1540

§ 7.3.4

De rol van taal en communicatie: voor wie is het bedoeld?

Andere waargenomen ontwikkelingen bevinden zich op het snijvlak van bouwkunde en taalkunde,
zoals op het gebied van de rol die taal heeft gespeeld in stedebouwkundige ontwerpen en de
communicatie daarover. Ondanks het feit dat in dit onderzoek losse begrippen zijn onderzocht kan
namelijk wel iets gezegd worden over de plantoelichtingen als complete teksten.
1540

Zie: Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, pp. 83-85.
370

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Daarbij is het interessant om de vergelijking te maken met het onderzoek naar recepten, waaruit bleek
dat die tussen 1500 en nu gedetailleerder werden en duidelijker qua opbouw.1541 Deze ontwikkeling
van zogeheten instructieve teksten (die de lezer aanzetten tot een bepaalde handeling) is namelijk
ook waarneembaar in de plantoelichtingen. Met name na de Tweede Wereldoorlog zijn veel begrippen
vastomlijnder geworden (bijvoorbeeld buurt en wijk), al vormen de overlappende typen hier wellicht
een uitzondering op. Plantoelichtingen bestaan tegenwoordig in ieder geval zeker uit meer onderdelen
dan honderd jaar geleden. Vanwege de toename van het aantal actoren en hun conflicterende
belangen lijkt niets meer aan het toeval te worden overgelaten.
 In het verlengde hiervan is een duidelijke verschuiving waarneembaar in de doelgroep van de
plantoelichtingen. Berlage bood zijn ontwerp in zijn ‘Memorie van Toelichting’ letterlijk aan aan de
gemeente (namelijk aan de directeur van Publieke Werken). Zijn toelichting was dan ook vrij technisch,
maar getuige de letterlijke overname in de kranten werd deze destijds ook leesbaar geacht voor leken.
De plantoelichtingen van de Bijlmermeer vormden juist een soort geheimtaal, die uitdrukkelijk niet
gericht was op communicatie; die verliep dan ook geheel gescheiden via voorlichtingsfolders. Bij IJburg
was vervolgens sprake van een compleet communicatieplan, waarbij zowel de plantoelichtingen als de
teksten in PlanAmsterdam voor een breed publiek geschreven werden.
In het geval van IJburg heeft mogelijk meegespeeld dat tegenstanders overtuigd moesten worden,
maar in het algemeen kan gesteld worden dat er over stedebouwkundige ontwerpen nu veel meer
gecommuniceerd wordt, zowel in vakdiscussies als in het publieke debat. Ook hierbij spelen de
hoeveelheid actoren en de nadruk op participatie een grote rol.
§ 7.3.5

Mechanismen van de actoren blootgelegd: inspelen op strategisch woordgebruik

Juist vanwege de grotere rol van communicatie in de stedebouw is het van belang dat
stedebouwkundige begrippen consequent en helder gebruikt worden door de verschillende actoren.
Het is in ieder geval waardevol geweest om de mechanismen achter hun strategische motieven in
kaart te brengen, omdat dit kan bijdragen aan een succesvolle dialoog en totstandkoming. Daarom
wordt hieronder kort ingegaan op de mogelijkheden die de andere actoren hebben om in te spelen op
strategisch gekozen woorden.
 Omdat ontwerpers hun toelichting ook gebruiken als een soort bewijslast achteraf, die moet
aansluiten bij hun tekeningen en uitgangspunten, is het voor hen van het grootste belang om duidelijk
én overtuigend te zijn in hun woordgebruik, voor zichzelf en voor de andere partijen. Die kunnen
hier op hun beurt op inspelen door de gebruikte begrippen te vergelijken met de uitgangspunten
of die eruit te destilleren (zo is een vizier gericht op openheid, staat met een droogloop het comfort
voor voetgangers centraal en ligt bij een straalvormige hoofdstraat de nadruk op de verkeerskundige
verbinding met de bestaande stad).
Vakgenoten blijken in hun woordgebruik niet zo kritisch als verwacht, maar ze nemen wel weinig
woorden van de ontwerpers over; vanwege hun eigen ontwerpopvattingen willen ze hen niet kopiëren
en gebruiken ze liever alternatieven. Bij de enkele negatieve alternatieven wordt duidelijk een frame
van bijbetekenissen opgeroepen (bijvoorbeeld reservaat en mensenpakhuis voor de groene ruimten en

1541

Zie voor dit onderzoek paragraaf 2.4.3.
371

Discussie: taalkundige, stedebouwkundige en overkoepelende implicaties
INH

de flats in de Bijlmermeer). In het vakdebat vallen deze woorden echter direct op, waardoor anderen ze
zo nodig aan de hand van hun letterlijke betekenis gemakkelijk kunnen weerleggen.
Zoals verwacht nemen politici van coalitiepartijen veel woorden van de ontwerpers over, vermoedelijk
om zoveel mogelijk ‘mee te werken’. De oppositie gebruikt meer alternatieven, maar alleen concrete
en geen negatieve. Kennelijk is er (in de onderzochte casussen) dus geen sprake van moedwillige
framing.1542 Zo nodig kan hierop alsnog worden ingespeeld door de letterlijke betekenis te koppelen
aan het oorspronkelijke woord en getekende object.
 Journalisten vermijden jargon en gebruiken vooral neutrale, bekende woorden: objectief informeren
lijkt voor hen belangrijker dan (subjectief) kritisch zijn. Neutrale woorden geven actoren die hierop
reageren de mogelijkheid om ze zelf enigszins in te kleuren of ze te framen door er in één zin een
specifiek alternatief naast te zetten.
Voorlichters gebruiken veel ontwerpwoorden en zelfs jargon in hun positief gekleurde teksten, maar
ze omschrijven die wel. Dit kan de acceptatie en totstandkoming bevorderen. In het debat kan het wel
nodig blijven om jargon voor verschillende actoren anders te duiden.
§ 7.3.6

De spanning tussen tekening en taal: wie heeft het primaat?

Tot slot is het goed om terug te keren naar de door Forty gesignaleerde spanning tussen tekening en
taal, en stil te staan bij de vraag welke actor op grond van dit onderzoek over beide het primaat heeft,
oftewel het ‘voornaamste recht van spreken’.1543
In dit onderzoek is voortdurend geprobeerd om stedebouwkundige tekeningen en teksten naast elkaar
te presenteren. Daarbij valt op dat alle tekeningen het werk zijn van specialisten. Meestal is dat de
stedebouwkundige zelf, soms de verkeerskundige, de landschapsarchitect of de architect – en in het
geval van impressies of modellen een tekenaar of een maquettebouwer. Die laatste beeldvormen zijn
misschien niet geheel toevallig het beste te begrijpen voor andere actoren, in ieder geval voor leken. De
‘harde’ plantekeningen – waarmee zaken worden vastgelegd – vormen echter een niet voor iedereen
begrijpelijke ‘code’. Dat soms hermetische karakter van stedebouwkundige beeldtekens, waarvan het
primaat bij de specialisten ligt, staat een goede dialoog en totstandkoming in de weg.
 Daarom moet in stedebouwkundige planprocessen op een zo goed mogelijke manier gebruiktgemaakt
worden van geschreven taal, waarover immers niemand ‘de baas’ is. Wel heeft dit onderzoek
uitgewezen dat ook taal niet altijd volledig of direct te begrijpen is – en bij hermetische begrippen
(bijvoorbeeld secundaire autoweg) of metaforen (groene tunnel) kan dat wel eens doelbewust zijn.
Tegelijkertijd is echter gebleken dat voor de meeste onbegrijpelijke woorden vanzelf alternatieven of
omschrijvingen ontstaan. Aan de hand van geschreven nuanceverschillen en tegenstellingen en met
behulp van metataal (extra opgeroepen betekenissen) kan immers veel geduid worden.1544

1542

Zie hiervoor paragraaf 7.1.2.
1543

Zie paragraaf 2.4.5.
1544

Iets vergelijkbaars doen voor beeldtaal (een genuanceerdere of (zo mogelijk) tegengestelde versie van een tekening maken) levert
niet automatisch meer begrip op.
372

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Daarbij is het vooral van belang dat de actoren zich bewust zijn van de sterke en zwakke kanten van
geschreven taal. Drie adviezen lijken daarbij op zijn plaats:
1
2

3

Omdat taal vager en ambiguër is dan tekeningen is het goed om de belangrijkste getekende objecten
in een ontwerp zowel te benoemen als te omschrijven.
Het is verstandig om daarbij gebruik te maken van de extra betekenissen die een woord kan oproepen;
wel dient te worden opgepast met botsende of ontkrachtende frames (blokbouw, binnenstraat, groene
tunnel).1545
Omdat een tekening zich in een keer presenteert en een tekst lineair is, is het belangrijk dat
de geschreven opbouw goed is, bijvoorbeeld door eerst de belangrijkste getekende objecten te
benoemen, en daarna de doelstellingen en uitwerkingen.
Ook een tekst heeft dus een ‘ontwerper’ nodig, zowel voor de hele tekst als op woordniveau. Hopelijk
heeft dit onderzoek van iets meer mensen die ‘taalontwerper’ gemaakt, waardoor het onderling begrip
in het totstandkomingsproces van de gebouwde omgeving toeneemt.
1545

Zie hiervoor paragraaf 7.1.2.
 373

Discussie: taalkundige, stedebouwkundige en overkoepelende implicaties
INH

Stedebouw is een nieuw woord.
Stedebouw is samengetrokken uit de woorden
stedebouwkunde en stedebouwkunst.
[Wils, 1940, p. 133.]

374

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

8 Epiloog: stedebouwkundig(e)
ontwerpen nu en in de toekomst

§ 8.1

Actuele ontwikkelingen
Sinds het ontwerp voor IJburg uit de jaren negentig mag er dan op het eerste gezicht weinig veranderd
zijn aan het stedebouwkundig begrippenkader – veel begrippen leken op basis van de woordenboeken
nu dezelfde betekenis te hebben als toen – maar dat wil niet zeggen dat de discipline zelf en de
werkelijkheid waarvoor deze ontwerpt niet volop in ontwikkeling zijn. Daarom worden hieronder
ter afsluiting enkele actuele ontwikkelingen kort aangestipt en in verband gebracht met mogelijke
veranderingen op het niveau van de begrippen.
 § 8.1.1

Stad, land en tussenland: een vervagende grens

Het begrip stad is de laatste decennia vooral gebruikt in de fysieke betekenis ‘grote nederzetting
met samenhangende bebouwing’ en in de conceptuele betekenis ‘stedelijke woonomgeving’ (woon
je in de stad?). Zoals verscheidene keren is vermeld is het echter de vraag in hoeverre die eerste
betekenis stand zal houden, wanneer de grens tussen stad en land verder vervaagt en er tussenvormen
ontstaan waaraan door theoretici verschillende namen zijn gegeven, zoals tussenland, nevelstad of
netwerkstad.1546 Overigens werd in de jaren zestig al geconstateerd dat stad en land onderdelen zijn
van een continuüm, met ertussen verschillende overgangssituaties, afhankelijk van hoe stedelijk
of landelijk de plek is.1547 Alhoewel er in de drie hier onderzochte casussen op dit vlak nog geen
begripsontwikkeling is waargenomen, zijn er nadien rondom de grote maar ook bij middelgrote steden
steeds meer bebouwde zones verschenen zonder duidelijk stedelijk karakter, zoals bedrijventerreinen,
winkelcentra en sportterreinen (afbeelding 8.1 links). Deze gebieden zijn vaak monofunctioneel
(er wordt niet gewoond) en in ruimtelijke zin verrommeld en versnipperd, bijvoorbeeld door de
aanwezigheid van ongeplande bebouwing en (spoor)wegen (afbeelding 8.1 rechts).1548
Kenmerkend voor de relatie met het landschap is verder dat steden op deze manier niet langer
omringd worden door landschap, maar dat landelijk gebied eerder omgeven wordt door stedelijk
gebied (een vorm van inversie).1549 Aangezien de kenmerken van het landschap in deze configuratie
min of meer gehandhaafd blijven – hoogstens verschuiven ze van agrarisch naar parkachtig – zou
deze verandering in de werkelijkheid waarschijnlijk vooral gevolgen hebben voor het begrip stad. De
betekenis hiervan zou enerzijds specifieker kunnen worden en exclusief het stedelijke (gemengde)

1546

Zie hiervoor o.a.: Ruimtelijk Planbureau, 2004, pp. 46-49; Ruimtelijk Planbureau, 2007.
1547

Van de Moosdijk, 1966.
1548

Betsky, Vuijsje, Roodnat, Metz, Johann, Nabielek & Van Stein, 2006.
 1549

Zie: Tummers & Tummers-Zuurmond, 1997.
375

Epiloog: stedebouwkundig(e) ontwerpen nu en in de toekomst
INH

gebied kunnen (blijven) aanduiden; anderzijds zou de betekenis zich kunnen uitbreiden en daarmee
de genoemde perifere gebieden gaan insluiten. Daarbij is het niet uitgesloten dat ook de conceptuele
betekenis van ‘stedelijke woonomgeving’ opschuift, als dat niet al gebeurd is: als iemand in een
Vinex-wijk woont zal diegene de vraag of hij of zij in de stad woont misschien al niet bevestigend
beantwoorden. Stad wordt dan synoniem met binnenstad of vooroorlogse stad; daarbuiten woon je in
een buitenwijk of aan de rand van de stad.
afbeelding 8.1 Beelden van de tentoonstelling ‘Stad noch land’ 2006: tussenland in Heerlen (links) en kaarten die de kans op het
ontstaan van tussenland weergeven (rechts).
§ 8.1.2

Van agglomeratie via regio naar metropool: schaalvergroting en citymarketing

Om over de stad in groter verband te spreken werd in eerdere decennia het begrip agglomeratie
gebruikt, waarbij de focus lag op de aaneengesloten stadsvorm. Daarna kwam echter het begrip
regio op, dat meer sloeg op een stedelijk gebied inclusief het landschap. Toch bleef het in de hier
onderzochte ontwerpen vaak onduidelijk welke gebieden precies met deze woorden bedoeld werden.
 Agglomeratie lijkt inmiddels minder populair, terwijl het begrip regio na de hier bestudeerde
planperioden op organisatorisch niveau mogelijk juist concreter is geworden. In 2006 werd er met de
Stadsregio Amsterdam immers een officieel samenwerkingsverband gecreëerd, van de Beemster tot
de Haarlemmermeer en van Zaanstad tot Diemen en Ouder-Amstel (de tegenwoordige Vervoerregio
Amsterdam). Door de toegenomen verstedelijking is dit gebied dus veel groter dan de Agglomeratie
Amsterdam uit de jaren zestig (zie afbeelding 4.3). In 2007 werd er een nog ruimere overlegstructuur
opgericht: de Metropoolregio Amsterdam (MRA), ter grootte van de zogeheten Noordvleugel van de
Randstad; dus lopend van de IJmond tot Lelystad en van het Gooi tot Waterland (afbeelding 8.2). Dit
is geen aaneengesloten stedelijk gebied in fysiek-ruimtelijke zin, maar in conceptuele zin en vanuit
functioneel oogpunt is er wel sprake van enige samenhang – en op dit niveau worden inmiddels ook
plannen gemaakt; ook al heeft de MRA formeel geen macht en lijkt het perspectief van ‘moederstad’
Amsterdam prevalerend te zijn boven dat van de regio.1550 Zo heet Zandvoort in de plannen van de
MRA Amsterdam Beach en Muiden Amsterdam Castle: de noodzakelijk geachte spreiding van toeristen
heeft daarmee ook gevolgen voor de stedelijke identiteit en citymarketing in de gehele regio.
1550

Zie propositie 8 in het kader van deze dissertatie.
 376

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Opvallend genoeg kwam het woord metropool nog niet voor in de hier onderzochte planvorming
van IJburg. Waarschijnlijk begon de opmars van dit begrip na de eerste planfase. Het ligt echter in
de lijn der verwachting dat het woord de komende tijd belangrijker zal worden in discussies over de
stedebouwkundige ontwikkeling van Amsterdam en omgeving – en eveneens in de Metropoolregio
Rotterdam Den Haag en in internationale voorbeelden. Daarbij speelt ongetwijfeld een rol dat het
woord metropool zijn aanvankelijk negatieve connotatie zoals gezegd heeft verloren en nu zelfs positief
gebruikt wordt, mogelijk onder invloed van het bijvoeglijk naamwoord metropolitaan in de betekenis
‘grootstedelijk’.1551 Dit is extra opvallend omdat het (rijks)beleid er in de twintigste eeuw juist op
gericht was om metropoolvorming tegen te gaan.
afbeelding 8.2 Actiekaart Metropoolregio Amsterdam 2018 door MRA Bureau.
§ 8.1.3

Stadsdeel en landsdeel: gestaakte decentralisatie en schaalvergroting

Ook op bestuurlijk niveau heeft er na de hier onderzochte periode een schaalvergroting
plaatsgevonden. Zoals aangegeven had Amsterdam sinds 1990 zestien stadsdelen met elk een eigen
stadsdeelraad, maar hun aantal en invloed is inmiddels beperkt.1552

1551

Zie paragraaf 7.1.3. Het woord metropolitaan ontbreekt overigens in de woordenboeken; metropolitaans staat wel in: Den Boon &
Hendrickx, 2015, online. Het gaat via het Frans en het Latijn terug op Grieks mētrópolis, letterlijk ‘moederstad’ (van kolonies).
1552

Zie paragraaf 5.7.2.
 377

Epiloog: stedebouwkundig(e) ontwerpen nu en in de toekomst
INH

Tegelijkertijd gingen er in de kabinetten Rutte I en II stemmen op om provincies samen te voegen
tot landsdelen, een soort superprovincies. Voor Amsterdam en omstreken gold tot 2011 het plan
om Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en Flevoland te laten fuseren tot een Randstadprovincie;
daarna viel Zuid-Holland buiten deze plannen, om samen te gaan met Zeeland. In 2014 bleek de hele
provinciale herindeling op te veel weerstand te stuiten, en woorden als landsdeel en superprovincie
zijn dan ook weer verdwenen uit de kranten en het taalgebruik. Het is echter niet uit te sluiten dat
dergelijke termen weer op zullen duiken wanneer overlegstructuren als metropoolregio’s ook een
officiële bestuurlijke status krijgen en er gebieden ontstaan die duidelijk groter zijn dan gemeenten.
§ 8.1.4

Daily urban system: het gebruik van de netwerkstad

Een andere ontwikkeling die gevolgen zou kunnen hebben voor de begrippen voor de structuur van
de gebouwde omgeving heeft te maken met het complexe gebruik van de netwerkstad. In dit kader
wordt wel gesproken over het daily urban system (DUS): de configuratie waarbinnen een inwoner
zich beweegt, en waarbinnen derhalve de grootste hoeveelheid forenzen- en recreantenverkeer zich
verplaatst.1553 Op het moment dat de Randstad inderdaad door een groot aantal inwoners op een
‘netwerkachtige’ manier gebruikt wordt, zouden hiervoor ook nieuwe begrippen in zwang kunnen
raken.1554 Daarbij is het overigens de vraag wat de maximale reikwijdte is van een daily urban system.
Zo suggereerde de Structuurvisie Randstad 2040 uit 2008 vier systemen, namelijk AmsterdamHaarlem-Almere (dus min of meer de MRA), Den Haag-Leiden, Rotterdam-Dordrecht en UtrechtHilversum.1555 In ieder geval lijkt het werkelijke gebruik van een regio meer reden voor samenhang dan
een van bovenaf opgelegde overlegstructuur.
 § 8.1.5

Transities: mobiliteit, energie en klimaat

Drie actuele ‘transities’ – op het gebied van mobiliteit, energie en klimaat – kunnen de komende tijd
invloed hebben op met name de openbare ruimte en de begrippen hiervoor.
Om te beginnen zien we dat de verschillende vervoersvormen bij knooppunten steeds beter met elkaar
verbonden worden. Dit leidt tot gebouwen en openbare ruimten die specifiek voor overstappen zijn
ingericht, ook wel overstapmachines genoemd, oorspronkelijk bijvoorbeeld in combinatie met een
transferium. Bij IJburg zagen we al de neiging om juist dergelijke knooppunten bepalend te laten zijn
voor de (mate van) verstedelijking, een voorbeeld van wat ook wel transit-oriented development (TOD)
heet.1556 In veel gevallen betreft dit het (her)ontwerpen van gebieden op basis van nieuwe lijnen van
lightrail of anderszins hoogwaardig openbaar vervoer (HOV), met de grootste dichtheden rondom
de haltes of knooppunten. Deze vorm van vervoers- en gebiedsontwikkeling zou kunnen leiden tot
nieuwe vormen van openbare ruimte (en bebouwing), met nieuwe begrippen tot gevolg.
1553

Berry, 1973; Hall, 1974.
1554

Ritsema van Eck & Snellen, 2006. Zie ook paragraaf 5.3.1.
1555

Ministerie van VROM, 2008.
1556

Tan, Koster & Hoogerbrugge, 2013.
 378

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Het ontwerp voor IJburg liet eveneens de trend zien dat doorgaande wegen een gedifferentieerd profiel
kregen (auto’s, fietsers en voetgangers in één profiel maar met eigen stroken op aparte hoogten) en
woonstraten een geïntegreerd profiel (fietsers en auto’s delen de rijbaan). De laatste mengvorm is
recent ook voor binnensteden populair, in de vorm van zogeheten shared spaces. Door de vormgeving
worden automobilisten gedwongen tot langzaam rijden en bepalen fietsers de snelheid; een dergelijke
oplossing wordt wel een fietsstraat genoemd (feitelijk een hybride type openbare ruimte, een kruising
tussen een fietspad en een straat). Tegelijkertijd houden primaire wegen meestal een gedifferentieerd
profiel, waarbij de rijbaan eveneens soms (optisch of fysiek) wordt versmald ten behoeve van
een lagere snelheid en een betere oversteekbaarheid, volgens de aanpak Duurzaam Veilig (met
vermoedelijk een minder groot effect op de begrippen).
Verder zullen verschillende ontwikkelingen die te maken hebben met energiegebruik en
klimaatverandering invloed hebben op het uiterlijk en het gebruik van de stad – en mogelijk ook op
de begrippen die we hiervoor gebruiken. De komst van elektrische auto’s zorgt nu al voor een stillere
en schonere openbare ruimte en voor verschillende soorten parkeerplaatsen, waarbij oplaadpunten
snel vanzelfsprekender zullen worden in het straatbeeld. Zelfrijdende voertuigen zullen een nog
groter effect hebben, omdat auto’s dan mogelijk niet langer in de buurt van de bestemming hoeven
te worden geparkeerd en files sterk verminderen (of zich mogelijk verplaatsen van de snelweg naar de
woonwijk). Wellicht leidt dit zelfs tot nieuwe (hybride) straattypen: enerzijds waar mensen weinig te
zoeken hebben omdat het slechts aan- en toevoerroutes zijn, anderzijds waar voetganger, fiets en auto
nog dichter op elkaar en toch veilig met elkaar geïntegreerd kunnen worden.
 Een ander gevolg voor de stad en de begrippen ligt in de noodzaak tot klimaatadaptief bouwen,
bijvoorbeeld door het integreren van waterkeringen of het creëren van meer waterberging, bijvoorbeeld
in de vorm van zogeheten waterpleinen (eveneens een soort hybride type openbare ruimte).
§ 8.1.6

Functiemenging en flexibiliteit: inspelen op stedelijkheid

Terugkijkend naar de onderzochte ontwerpen is duidelijk zichtbaar aan de plananalyses van IJburg
dat functiemenging op zeer kleine schaal heeft plaatsgevonden (met een kleine ‘korrel’).1557 Aan
de ene kant zijn de geconcentreerde winkelvoorzieningen op IJburg (verticaal) gemengd met
woningen, en aan de andere kant zijn de overige voorzieningen verspreid en daarmee (horizontaal)
gemengd met woningen; hetgeen overeenkomsten vertoont met het Plan Zuid en juist niet met de
Bijlmermeer (zie het overzicht van plananalyses op pagina 442-443). Dit beeld is zichtbaar bij veel
hedendaagse ontwerpen, omdat het zou bijdragen aan een ‘stedelijk woonmilieu’. Bovendien kunnen
menging op kleine schaal in combinatie met de maat van kavels en bouwblokken de flexibiliteit en
veranderbaarheid van de stad waarborgen.1558 Omdat de gemengde functies zelf echter vaststaande
benamingen hebben leidt deze trend niet noodzakelijk tot nieuwe of veranderende begrippen.
1557

Zie paragraaf 7.3.3.
1558

Zie echter: Nycolaas, 2015.
379

Epiloog: stedebouwkundig(e) ontwerpen nu en in de toekomst
INH

§ 8.1.7

Digitalisering en internationalisering: begrippen in een online en globale wereld

Tot slot kunnen twee processen van buitenaf genoemd worden met mogelijke gevolgen voor de stad
en het stedebouwkundig begrippenkader: de toenemende digitalisering en internationalisering.
 Omdat alle actoren in het totstandkomingsproces van de gebouwde omgeving meer en meer
gebruikmaken van digitale middelen (computers, tablets, smartphones et cetera) kunnen de
manieren waarop we de stad gebruiken, ernaar kijken, die ontwerpen én erover spreken veranderen. Zo
heeft het ontwerpen met behulp van de computer de mechanismen van ‘verbeelden’ en ‘verwoorden’
zeker al beïnvloed; en tools als virtual reality en augmented reality gaan waarschijnlijk leiden tot
nieuwe vormen, methoden en begrippen waar we nu nog geen weet van hebben.
Minstens zo belangrijk is dat de gebouwde omgeving steeds meer in internationaal perspectief
bekeken wordt en dat er ook door mensen met een internationale achtergrond aan ontworpen en over
geschreven wordt. Deze vorm van globalisering kan een verrijking van het begrippenkader veroorzaken,
wanneer nieuwe vindingen en begrippen de werkelijkheid bereiken. Tegelijkertijd kan hier herhaald
worden wat in paragraaf 1.2.3 al benadrukt is: in de alledaagse praktijk is kennis van de situatie en
begrippen ter plaatse een voorwaarde voor internationalisering. We moeten eerst lokaal kunnen
denken en handelen, vóórdat we globaal kunnen denken en handelen.
§ 8.2

Verder onderzoek
Vanuit het onderwerp en de resultaten van dit onderzoek zijn verschillende suggesties te doen voor
verder, aanvullend onderzoek:

–– Om bepaalde overgangen in woordgebruik beter te kunnen dateren en verklaren zouden plannen uit

tussenliggende perioden kunnen worden onderzocht. Binnen het kader van dit onderzoek kan gedacht
worden aan (een deel van) het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP), bijvoorbeeld Slotermeer (ontworpen
in 1939, herontworpen in 1951), en aan Gaasperdam (de vroegere Zuid-Bijlmer, herontworpen tussen
1970 en 1985) of Nieuw Sloten (ontworpen tussen 1986 en 1996).
–– Om de aanloop naar de twintigste eeuw in beeld te brengen kan onderzoek gedaan worden naar het
begripsgebruik in oudere (negentiende- of zelfs zeventiende-eeuwse) plannen, bijvoorbeeld het Plan
(Van Niftrik-)Kalff (1875) of (delen van) de grachtengordel.
 –– Om na te gaan of de geconstateerde begripsontwikkelingen en de gesignaleerde verschillen tussen de
actoren zich niet beperken tot Amsterdam maar zich ook elders voordoen, zouden casussen in andere
steden onderzocht kunnen worden, bijvoorbeeld in Rotterdam.
–– Ook een onderzoek naar buitenlandse casussen zou waardevol kunnen zijn, omdat daarmee de
bevindingen uit dit onderzoek in een internationaal perspectief geplaatst kunnen worden en zo
bovendien verschillen tussen de discipline stedebouwkunde in Nederland en daarbuiten gedetailleerd
in beeld gebracht kunnen worden. Een dergelijk onderzoek zou ook bij kunnen dragen aan de
vertaalbaarheid van belangrijke begrippen.
–– Omdat de onderzochte mechanismen ‘verbeelden’, ‘verwoorden’ en ‘overtuigen’ uiteraard op meer
gebaseerd zijn dan alleen op losse begrippen zouden deze verder kunnen worden onderzocht aan de
hand van cognitief ontwerponderzoek, discoursanalyse en retorische analyse.
380

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– Om de invloed vanuit andere disciplines op het stedebouwkundig begrippenkader in kaart te brengen

zou onderzocht kunnen worden in hoeverre bepaalde begrippen in die disciplines andere betekenissen
hebben of meer of minder gangbaar zijn (te denken valt bijvoorbeeld aan woorden voor wegen in de
verkeerskunde of woorden voor groen in de landschapsarchitectuur).
–– Zoals eerder aangegeven bestaat het stedebouwkundig begrippenkader uit meer begrippen dan
alleen uit die welke verwijzen naar concrete, fysieke ontwerpfenomenen, oftewel onderdelen van
de gebouwde werkelijkheid. Om een completer beeld te krijgen kan het onderzoek derhalve worden
uitgebreid naar bijvoorbeeld onderdelen van het ontwerpproces (zoals plattegrond en dichtheid) en
onderdelen van de ruimtelijke disciplines (bijvoorbeeld stedebouwkunde en masterplan).1559

1559

Zie paragraaf 2.1.
381

Epiloog: stedebouwkundig(e) ontwerpen nu en in de toekomst
INH

L’étymologie est une science
où les voyelles ne font rien
et les consonnes fort peu de chose.
 [Voltaire, geciteerd in: Müller, 1913, p. 298; tevens in: Von Schlegel, 1815, pp. 734-735.]

382

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Appendix

Woordenboekdefinities en etymologieën
De appendix bevat voor de gevonden begrippen de betekenissen en de etymologie op basis van de
volgende gehanteerde woordenboeken en bronnen (zie paragraaf 2.4.6):

Van Dale, vijfde druk, 19141560
–– Plan Zuid:
–– Bijlmermeer: 	 Van Dale, achtste druk, 19611562
Van Dale, twaalfde druk, 19921564
–– IJburg:		
Van Dale, vijftiende druk, 20151566
–– Heden:
–– Etymologisch woordenboek van het Nederlands1568
–– Woordenboek der Nederlandsche taal1569
–– Krantenbank Delpher1570

Koenen, elfde druk, 19161561
Koenen, zesentwintigste druk, 19661563
Koenen, negentwintigste druk, 19921565
Koenen, dertigste druk, 20061567

Samenstellingen en varianten zijn achter de hoofdbegrippen opgenomen tussen haakjes. Vormen
voorafgegaan door een asterisk zijn niet in geschreven bronnen aangetroffen.
 academie

–– lemma Van Dale 1914: vereeniging of genootschap ter beoefening en bevordering van wetenschap,

letteren of kunst, thans vooral gezegd van een zodanige vereniging, op openbaar gezag gevestigd;
hoogeschool; instelling van hooger onderwijs ter opleiding voor één bepaalden stand enz.; (fig.) het
academiegebouw
–– lemma Koenen 1916: hoogeschool, school voor kunsten of wetenschappen
–– lemma Van Dale 1961: 1. genootschap ter beoefening en bevordering van wetenschap, letteren of
kunst; thans vooral gezegd van een zodanige vereniging, op openbaar gezag gevestigd; 2. hogeschool;
3. instelling van hoger onderwijs ter opleiding voor één bepaalde stand; 4. (fig.) het gebouw ener
academie
–– lemma Koenen 1966: 1. geleerd genootschap ter beoefening of bevordering van wetenschappen; 2,
hogeschool voor een of ander vak; 3. (minder plechtig woord voor) universiteit
–– lemma Van Dale 1992: 1. genootschap ter beoefening en bevordering van wetenschap, letteren of
kunst; thans vooral gezegd van een zodanige vereniging, op openbaar gezag gevestigd; 2. hogeschool,
universiteit; 3. instelling van hoger onderwijs ter opleiding voor één bepaald beroep; 4. (fig.) het
gebouw van een academie

1560

Van Malssen, 1914.
1561

Koenen, 1916.
1562

Kruyskamp, 1961.
1563

Drewes, 1966.
1564

Geerts & Heestermans, 1992.
1565

De Boer, 1992.
1566

Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1567

De Boer, 2006.
1568

Philippa, Debrabandere, Quak, Schoonheim & Van der Sijs, 2003-2009; ook onderdeel van: http://www.etymologiebank.nl.
1569

Woordenboek der Nederlandsche taal, 1864-1998; tevens online: http://gtb.inl.nl.
1570

http://www.delpher.nl/nl/kranten.
