De statuur van Jan van Riebeeck en de betekenis van de volksplanting.
144

De Statuur van Jan van
Riebeeck en de B etekenis
van de Volksplanting.
HETis Van Riebeeck gegaan als vele groten van ons
geslacht; hij heeft ervaren, dat . . . . deucht met
ondeucht geloont wert.
In 1927 heeft wijlen de Leidse p rofessor K n a p p e rt een a antal, aan
Joan van Riebeeck’s D agverhaal ontleende m ed edeling en in dezer voege
sa m e n g ev a t: „het is van Riebeeck g e g a a n als vele g ro te n
van ons
geslachl; hij heeft ervaren, dat . . . deucht m et o n d e u c h t gelo o n t w e rt.”
Noch in A m sterdam noch in B atavia hadden de b u re a u c r a te n veel met
de Kaap op. Het goud uit de mijnen vloeide m et toe, de k o re n b o u w
b ra ch t niet g e noe g op, m a a r klachten over den co m m a n d e u r, zijn bew ind
en de Kolonie w a re n er niet, dan d a t de vrije la n d b o u w e rs zo lui w aren
( d o o r de toenem ende slavernij). En toch nim m er een goed w o o rd . Zo

Deur A. A. VAN SCHELVEN.
 ging Van Riebeeck verlangen zijn post neer te leggen om „so veelderley
pa sse re n de o n g e n o e g sae m e en onvoldoenlijcke hum euren niet meer
subiect te sijn.” Men kan het niet ieder n a a r den zin m aken, w a t men
g oeds doet w o rd vergeten, w a t k w a a d s vergro ot en alleen a a n g e re k en d.
 Hij vroeg zijn verlossing en kreeg ze 21 Aug. 1660 z o n d e r een w o o rd
van dank . . . „sal mette eerste gelegentheijt nae B a ta v ia hebb en te
vertrecken om a ld a e r w ijders ten dienste van de C o m p a g n ie te w orden
geëm ployeert.” D at w a s alles! . . . T oen wees men in B a ta v ia Z a c h a rias
W a g e n a a r a a n ; na een zw are reis kw am en hij en zijn vrou w , „reeds

145
rijckelijck met jaren versiert” per jacht De Anjelier 2 April 1662 in de
Tafelbaai ten anker. In een brief van Heren XVII aan hem krijgt Van
Riebeeck nog eens een vinnigheid: „In soodanigen manieren (optimistische rapporten over den g ra a n b o u w ) van doen houden wij ons niet
ten besten gesticht; en verstaan, dat men ons na desen niet als van
waerachtighe en trouw e rap po rten sal hebben te dienen.” W a s het niet
natuurlijk geweest, d a t de commandeur, die zijne stichting lief had
gekregen, er over geschreven had met w arm te en opd at hij er belangstelling voor wekken mocht?
In den avond van 7 Mei 1662 voeren hij en de zijnen op het schip
Mars de baai uit met een laatsten blik op het fort en d a a rn a a s t het dorp
van lage, kleine huisjes, het begin van de metropool van Hollands SuidAfrika. De laatste bladzijde van het D agverhaal, door W a g e n a a r ge ­
schreven, vermeldt het vertrek zonder één w o ord d aa ra a n toe te voegen.
 Het laatste w oord d a a ro p is: „Den 8sten zijn dese nacht met de lichte
maen de schepen M ars en Amstelant zeijl gegaen naer Batavia . . ..
Tegen den avond is de huysfrou van den vrij-herbergier Hendrick van
Zeurwaerden comen te geleggen van een jongen soon ende een dito
dochter.” De luim der historie heeft gewild, d at dit bericht van rijkelijken
huwelijkszegen in de Kaapse taveerne de laatste woorden zouden zijn
van een journaal dat, ond er onze beroem dste koloniale bescheiden, tot
onze glorierijkste herinneringen behoren zou. In deze ondank, in deze
nuchterheid is iets zeer droevigs; wij kunnen ons slechts tot onze vertroosting te binnen brengen, d a t de namen der Heren XVII a° 1662
vergeten zijn en d a t de faam van Van Riebeeck over de ganse a arde is
uitgegaan.
Is het in verband met dezen g a n g van zaken vooral mijn plicht na te
gaan w at de zo o n d a n k b a a r behandelde man gevoeld en geleden heeft?
Ik meen van niet. W a n t niet de persoonlijke ondervindingen van een
individuele mens zijn het, w a a ro p een uitgave als deze h aar a and ach t
vestigt. De v ra a g n a a r hetgeen het Suid-Afrikaanse volk in de betrokken
figuur uit zijn geschiedenis ontvangen heeft s ta a t erbij in het middelpunt.
En de stam verw ant uit het oude Europa, die a an de tekening van dit
beeld meewerkt, heeft zich bij dezen algemeenen opzet van het werk aan
te sluiten.
 Menselijkerwijs gesproken is het nogal toevallig gew eest, dat Van
Riebeeck ten opzichte van Suid-Afrika de plaats heet ingenoinen, w aa rv a n
wij de dankbare herinnering bew aren. Meer dan eens is hij eerst op
den voorgrond komen te staan d o orda t een aanvankelijk plan, w aarin hem
geen rol, of althans geen belangrijke rol w a s toegedacht, wijziging had
ondergaan. De Heren XVII, die van Am sterdam uit de Verenigde Oost-

146
Indische Companie bestuurden, h a d de n— om een voorbeeld te n o e m e n —
aanvankelijk besloten, dat een van de schipbreukelingen van de Haerlem,
die gedurende een p a a r m aanden ter plaatse opzettelijk de m ogelijkheid
om aan de Kaap de Goede Hoop een „ ze e h e rb e rg ” van blijvende a a r d in
het leven te roepen hadden kunnen n a g a a n , d a t een zekere M a tth ijs P ro o t
bij het o rganiseren van een perm anente v e rv ersin g sp o st vo or de s cheep sbem anningen, die vo ortd uren d m a a r do or de scheu rb uik w e rd e n gedecimeerd, de Ieiding zou hebben. M a a r toen de D ro m edaris, de Reiger
en de Hoop, die aan dit plan begin van uitvoering m oesten geven, bij
Texel het z eeg at uitliepen en op 30 D ecem b er 1651 o nd e r de Engelse
kust— o m da t de D rom edaris last g a f bij de n av ig atie— hun eerste gecom bineerde sc h e e p sra a d hielden, bleek P ro o t ervo or te hebben g e p a s t aan
het verlangen der m eesters van het O ost-Indische huis gevolg te geven
en zat Van Riebeeck de v e rg a d e rin g voor. En desgelijks toen men na
een v oorspoedige reis aan de voet van de T a fe lb e rg gela n d w as.  Dit w a s een belangrijker factor dan hij ons o p p e rv la k k ig gezien
voorkom t te wezen. W a n t Van Riebeeck in p laats van P ro ot, en tien
ja a r Van Riebeeck in plaats van deze leidsman iets meer dan tien m a a n ­
den: d a t w a s niet alleen een and e re man dan de o orspronkelijk a a n g e wezene, dock ook een andere manier.
Ik neem g r a a g aan, d a t P ro o t een eersteklas a m b te n a a r van Jan
Kompanie is gew eest. „Sekuur en zakelijk” b e w e e rt en b e w ijst Godée
Molsbeergen, d a t hij zich bij de vervulling der hem gegeven o p d ra c h te n
getoond heeft. W elnu, welke m a a tsc h a p p ij zou zich niet ge lukkig achten
w an neer zij over m ed ew erkers van die a a rd beschikken kon!
T och,
verder dan door de moeiten van hen, die m et een priesterlijken geest
bezield zijn en hun kraehten a an de insta n d h o u d in g van de gestelde
regels wijden, komt onze menselijke sam eleving door de in sp a n n in g der
mannen, die van een profetische geest bezeten zijn; der bezielers van de
traditie met de geest, w a a r d o o r zij in het leven w erd geroepen. M .a.w.
 g ezegd: dergenen, die uit de p o ta a r d zijn gevorm d, w a a ru it ook Jan van
Riebeeck w a s gem aakt.
Om de scherpe tegenstelling, die tussen hem en zijn op v o lg e r
Z a c h a rias W a g e n a a r heeft b estaan , te doen gevoelen heeft de Suid-Afri-

147
kaanse historicus McCall Theal een kwalificatie, die een Engelse scheepskaptein— dus een man, die van zijn hart geen moordkuil pleegt te maken
en g ra a g een ziltig w oo rd p la a tst— eens van hem gaf, gegeneraliseerd
tot „het oordeel zijner tijdgen oten” over hem en zoodoende beweerd,
dat men hem “the little rogue,” de kleine boef, placht te noemen. M aar
daarinee heeft hij hem toch werkelijk niet tot zijn recht laten komen.
Wie, die energiek is en nu en dan ingrijpende maatregelen meent te
moeten nemen w ekt niet vanzelfsprekend bij dezen en genen ontevredenheid? M aar dit wil toch niet zeggen, dat zijn hand tegen alien is en
de hand van alien tegen hem en d a t nog wel voortdurend.
Met dat al: én in Amsterdam ên in B atav ia heeft men vrij w a t
grieven tegen hem gekoesterd.
De Heren in het v aderlan d vonden, dat hetgeen hij ondernam , in a anmerking genomen de geringe baten, die het opleverde, te veel geld kostte.
 Kooplieden, als zij waren, hadden die vanzelfsprekend vooral belangstelling voor de vraag, of de inspanning, die de C om pagnie zich getroostte,
wel genoeg finantiële resultaten afwierp. Anders echter de klachten, die
men op Java, w a a r de G o uverneur-generaal en de Raad van Indie zetelden, over zijn optreden uitte. De verhoudingen, die men d a a r aantrof,
de wonderen van de oosterse wereld, w a a rd o o r men d a a r telkens opnieuw
ge'imponeerd werd, m aakten, dat men er tenminste wel eenig begrip
kreeg van de om standigheden, temidden w a a rv a n Van Riebeeck koers
moest zoeken. M aar geheel vervallen deden de beschuldigingen tegen de
manier, w aarop hij zijn ta a k vervulde toch niet. Een optimist zonder
weerga werd hij er blijkbaar gevonden.
Tenm inste Van Goens, de
Gouverneur-generaal van het toenmalige T ropische Nederland, die het
door Jan Pietersz. Coen van de Molukken n aar W e st-Ja v a verlegde
middelpunt daarvan nog w eer verder n a a r het W esten wilde verleggen
en Ceylon tot de spil ervan maken; Van Goens, die ook niet b a n g voor
het ontwerpen van grootscheepse plannen was, legde Van Riebeeck ten
Iaste een man van „w inderige co ncepten” te wezen.
Onwillekeurig dringt zich aan wie van deze beschuldigingen kennis
neemt de vraag op, w a a r a a n de T o e w a n Besar, de grote Heer, gedacht
zal hebben.
 Stellig niet aan de wijze, w a a ro p Van Riebeeck getracht heeft zijn
nederzetting aan de Kaap sta a tk u n d ig te organiseren. Te dien aanzien
heeft de nieuwe functionaris zich de z a a k niet moeilijk gem aakt. Toen hij,
een kleine drie weken n a d a t de D rom edaris h a a r anker in de Tafelbaai
had laten vallen, dat schip voor goed tegen een woning aan de wal verwisselde handelde hij zoals de mannen van de zee het plegen te doen. In
de geest, w aarin het leven aan boord geregeld was, werd het op het

148
droge voortgezet. Al n a a r de o m s ta n d ig h e d e n het wenselijk m a a k te n
w erd de scheepsraad, die gedu rende de reis over zeeën en oc e a ne n de
leiding over de mensen en de schepen van een e s k a d e r of een vloot g e h a d
had, met gelegenheidsdeelnem ers aang ev uld. M a a r de g r o n d s la g van
het bewind over de personen en dingen en verho u d in g e n bleef zo als die
van huis uit altijd bij de C om pagn ie g e w ee s t w as. De leiding w a s ste e d s
bij de v o ornaam ste in de haven, of op de wal, a a n w e z ig e han d e ls- of
scheepvaartsfiguur. En door dezen ge d irig e e rd m a a k te de ( S c h e e p s ) Raad uit w at er m oest gebeuren.
 Neen, op dit gebied viel Van Riebeeck zeker niet van het invoeren
van wilde en g e w a a g d e nieuw igheden te b eschuldigen. In enige and e re
opzichten lag de grief in ieder geval veel d ichter v o o r de hand.
Vooreerst gaf hij in dezen vat op zich d oo r zijn bem oeiingen ten bate
van kolonisering en v rijburgerschap.
 Ik ken geen deel van ’s m ans D a g v e rh a al, d a t zo b elan grijk is als
het verslag van de g ebeurtenissen op 21 F ebru ari 1657, toen de k o m m a n deur dus in sta a t w a s gew eest de to e sta n d e n a a n de K aap een kleine vijf
ja a r aan te zien. W elnu, daarin w o r d t v erteld hoe a a n negen m annen,
die tot nog toe hun reis om de Zuid— hetzij d a t zij tot de h a n d e is b e a m b ten, of tot de zeevarenden b e ho ord h a d d e n — slechts als p a ss a n te n in
dienst der Com pagnie voor k orter of la n g e r tijd plachten te o n d erbrek en,
een blijvende w o o n p la a ts w erd toeg ew ezen, w a a r o p zij als onafhankelijke
burgers een boerenbedrijf mochten g a a n uitoefenen, zij het dan d a t zij de
producten van hun inspanning ter beschikking van de la n g sv a ren d e Com pagnie-schepen zouden moeten stellen. Negen m annen kregen dit vo orrecht, zeg ik, n.l. vijf man samen o n d e r leiding van H arm en Rem ajenne
van Ceulen, in „de lan td ou w e g e n ae m t G roenevelt,” ter b e v o rd erin g
speciaal van den korenbouw.  En vier a n d e re gezam enlijk, o n d e r leiding
van den blootgezel Steven Jansz van W a g e n in g e n , een man, die ook
„geverseert in de ta b a c q p la n te rije ” w as, in de g e m c e n sc h a p „Den Hollantsen thuyn” bij het Ronde Bossien, om een veelszins g e m en gd bedrijf
uit te oefenen: le zorgen vo or verbo uw van g ra a n , m a a r ook van ta ba k,
het kweken van allerlei a a r d - en tuinv ruch ten en het fokken van vee en
gevogelte, „ w a e r d at se m aer menen voordeel aen te b e ja g e n .”
Voor wie in de geschiedenis der 17e eeuw geen vreem deling is zijn
deze F ebruari-gebeurtenissen niet zo o nb egrijpelijk als zij w aarschijnlijk
voor veel opvarenden van de toen bij den T a fe lb e rg a a n w e z ig e schepen
zijn gew eest. Onwillekeurig herleeft bij zijn k en n ism ak e n m et het v erslag
ervan de herinnering aan Jan Pietersz. C o e n ’s b e ro e m d V ertooch van
1623 in zijn g ed ach ten; aan de memorie m.a.w., w a a rin de stichter van het
N ederlands-Indische eilandenrijk om den e v e n a a r al een m ensenleeftijd
vroeger de leus heeft aangeheven, die N ederland h elaa s te veel v er-

149
waarloosd heeft: geen compagnie van handelskantoren slechts hebben we
in de tropen nodig, m aar een gem eenebest van bevriende volkeren. Al is
het dat Van Riebeeck waarschijnlijk meer dan onder invloed van den
genialen zoon van Hoorn onder dien van Joan M aetsuyker gehandeld
heeft. Als gouverneur van Ceylon in 1645 en vervolgens, en als vertegenwoordiger van de generatie, w a a rto e de Columborger ook zelf behoord heeft, dezen ên geographisch én chronologisch ên in levensvisie
nader staand, heeft deze opvolger van Coen de zeer grote mate van
handelsvrijheid, die de ,.grand old m a n ” den vrijburgers in zijn gedroom d
rijk had willen toestaan w a t ingeperkt.  Alle landgenoten, die het geduld niet h a d ­
den om een rijkeren en blijvender o og st van hun inspanning te wachten,
dan de dag van v a n d a a g hun zou kunnen verschaffen, bleven h a a r tegenstanders. Voor Van Riebeeck w as dit echter geen reden om zijn ideaal
en de pogingen om het te verwerkelijken op te geven. Met een: er is
hier nog wel ruimte voor een duizend-tal gezinnen, m aakte hij er rechtstreeks pro p a g a n d a voor. Langs verschillende indirekte w egen deze
reclame voor zijn lievelingsgedachte nog trachtend te steunen. Van 1654
af wil hij de 6 April de d ag van zijn aan ko m st aan de Storm kaap, ja a rlijks als gedenkdag gevierd zien: blijkbaar hopend door op die manier de
overtuiging post te doen vatten, dat die datum in het vroege v oo rjaar
sedert 1652 een scharnier in de geschiedenis van Afrika’s Zuiden was.
 Als hij in den loop van 1656 eens een rondrit in de om geving van het fort
der Compagnie besluit te maken ter controle van de verschillende a anplantingen, w aartoe hij opdrach t had gegeven, neemt hij de Nederlandse
vrouwen uit de buurt in zijn w agen mee! Alleen ter harer recreatie, zoals
hij in zijn Dagverhaal bew eert? Ik verdenk er hem sterk van, dat ook
de wens om zodoende de publieke opinie in hun kring te bewerken, er een
rol bij gespeeld heeft: wij zijn bezig een grootse ondernem ing uit te
voeren. En lest best: tot op een afstand van wel drie honderd kilometer
van de Kaap liet hij verscheidene onderzoekingstochten van zijn nederzetting uitzwermen, teneinde zich over verder mogelijkheden voor de
jonge kolonie een voorstelling te kunnen maken. De Portugeezen, die
vóór de Nederlanders aan de Tafelbaai g ew eest zijn, hadden dat nooit

150

ged aan . En evenmin de s c he e psb em a n ning en van de ga ljo te n en fluitschepen der Com pagnie, die vóór hem hun a n k e r in de ,,Z e e h e rb erg
hadden u itgew orpen: het volk van P ieter Both in 1609 en Isaac Leniaite
in 1611 bijvoorbeeld en de schipbreukelingen van de H aerlem, die zich
maanden achtereen n o o d g e d w o n g e n d a a r hebben m oeten o ph ou d e n.
M a ar hij, Van Riebeeck, achtte de in sp a n n in g en de kosten, die deze
reizen met zich m eebrachten, niet nuttelo os op het spel gezet. Al inoesten
dan de dividenden tijdelijk kleiner w orden.
 Voor de Heren in P a tria r a a k te op den d u u r z od oe nd e echter de
aardigheid g a a n d e w e g meer van zijn o p tre d e n af. Vooral toen de in de
genoenide ondernem ingen gestoken gelden nu en dan verloren bleken,
konden die de geestdrift niet meer o p b re n g e n , nodig om hun v e rte g e n w oo rdiger in het verre Zuiden juist te w a a r d e r e n . En dientengevolge
ook bij hem raakte het vuur om de b e s ta a n d e to e s ta n d la n g e r voort te
zetten toen geblust. Van Riebeeck v ro e g on tsla g , het oordeel over zijn
w erk aan de geschiedenis overlatend.
* * *
Geen man of vrouw uit 1952, van wie de g e d a c h te n zich met het
Zuid-Afrika van Jan van Riebeeck b ezigh ou den, of hij of zij zal iets
betreffende de oudste verhoud in g tussch en degenen, die zich van N e d e r­
land uit aan de Kaap hebben g e v e stig d en de bevolking, die d a a r van
oudsher woonde, willen weten.
 Met het uitspreken van een oordeel over de latere o n tw ik k e lin g dier
verhouding heeft dit gelukkig niets te maken. H ad het er wel mee van
doen, dan kon wie niet tenvolle d e sk u n d ig w a s m a a r het be ste over deze
materie zwijgen. Uitsluitend mee te delen w a t er g e b e u r d is toen de
om stan digh eden zich nog zeer v o orde d e n b re n g t zulk een g r o o t risico
evenwel niet mee.
 Eigenlijk moet mijn verhaal al eer Van Riebeeck bij de A m sterd am se
Schreierstoren het dek van de D ro m ed aris, die met de v e rtre k v la g in top
lag, betreden heeft zijn begin nemen. Op het ogenblik, w a a r o p hem
door zijn Principalen in het O ost-Indisch Huis last w a s gegeven zijn
oordeel over het ra p p o rt van Leendert Janszen en M atthijs P ro o t in zake
de mogelijkheden, die de Kaap vo or een blijvende zeeta v ee rn e bood, te
boek te stellen. M erkw aardig, d a t de man, die algem een v o oo r een o p ti­
mist, voor min of meer ëen „h u fte r” w o rd t versleten, in dit o pzicht van te
voren, al z w a rte r keek dan de beide m annen, die kort te voren den to e ­
stand ter plaatse hadden w a a rg e n o m e n . Zij hielden de B o e sm a n s en de
H ottentotten, die zij ontm o et hadden, voo r vrij b e tr o u w b a a r.
Van
Riebeeck’s w a a rd e rin g w a s echter zo g u n stig
niet:
„w ilde
brutale

15 !
mensen” kwamen zij in de uitbreiding van het C om pagniesgebed, die met
het oog op deze reis gemaakt werd, te heeten.
 Toch is hij, toen het zover w a s gekomen, de weinige inheemse bewoners, waarmee hij aanvankelijk slechts in a a n ra k in g kwam, vriendelijk
tegemoet getreden. Eiste het zo ook niet ên de veiligheid van hem en
zijn medeschepelingen ën het belang, w a a rv o o r men hen had uitgezonden:
de verkrijging van het verse vlees, dat de door scheurbuik geteisterde
bemanningen der aanlopende O ost-Injev aarders w eer op de been moest
helpen?
Men had onverstandiger politiek kunnen voeren. Aanvankelijk w as
de verhouding zoals men h aar m aar kon w ensen. Voor het k op erdraad en
de tabak, die men beschikbaar stelde, verwisselde menige koe van
eigenaar en herkreeg menige lijder aan scorbuut zijn gezondheid. Ook al
bleken er volgens het D agverhaal eveneens niet meer te redden. De
onbekende soldaten voor die opkom st en de toekom st van Zuid-Afrika;
w aard in deze feestdagen naast Van Riebeeck herdacht te worden, w ant
zonder hun simpele levens, n a ast het zijne ingezet en in leed en moeite
geleefd en afgelegd, werden er in 1952 in twee werelddelen geen Van
Riebeeckfeesten gevierd.
Eerst met de hiervóór beschreven koloniseringsactiviteit van de
afgezant der Heren XVII is in de goede ve rstandhouding, die ik tekende,
de klad gekomen.
 Evenals dat in de Engelse kolonien, in de dagen w aarin Roger
Williams met de Settlers in New England in botsing kwam, het geval
geweest is, deed zich naar aanleiding van het optreden der Com pagnie
bij de gelegenheid de vraag voor, of de zich nieuw aanm eldende bew o ners van het land de grond, w aaro p zij zich vestigden, niet van zijn
oorspronkelijke bezitters behoorden te kopen, in plaats van zich die
eenvoudig toe te eigenen. De H ottentotten meenden van wel.
Een
eigenaarschap sedert eeuwen gaf hun d a a r een onloochenbaar recht op,
beweerden die.
Maar de nieuwkomers wilden d aar niet van weten.
Zwervende, nergens voor goed gevestigde stammen als bezitters van het
gehele terrein, w aarover zij heen en weer trokken, te beschouwen, is hun
blijkbaar niet ingevallen.
Zo ontstonden botsingen. Nauwelijks hadden de Nederlanders hun
fort gebouwd, en getoond— door hun aanleggen van akkers en tuinen—
w at in hun bedoeling lag, of de autochtonen trachtten door het plegen
van veediefstallen en vernieling van het ge w as de blanke mannen uit het
Noorden tot weer w eggaan te bewegen. En in Mei 1659 begon de
H ottentot-oorlog en daarmee een periode, die den van overzee gekomenen
veel moeite heeft berokkend.
 152
Nog eer Van Riebeeck het K aaplan d verliet om er g e d u re n d e de
rest van zijn leven nooit meer heen terug te keren leidden deze conflicten
echter tot een oplossing, w a a rm e e men tot n a d e r o r d e r heel g o e d g e noegen kon nemen, zegt de on bevooroordeelde to e sch o u w e r. Binnen het
C o m p agn ies gebied, d a t door de drie blokhuizen, Kijck-uyt, K eert-de-K oe
en H o udt-den-B ul een afgrenzing kreeg, zouden de ing eb o ren e n v o o rta a n
geen ze g genschap meer hebben. M a a r d a a rb u ite n m ochten zij hun vee
weiden, w a a r hun dat goeddacht.
T oen Van Riebeeck w a a r nu zijn m on um ent s t a a t voet a a n w al zette,
w a s hij, de bijna 35-jarige, vergezeld van zijn ruim tien ja a r jo n g e re
vrouw, M aria de la Quellerie, een H ugenotenkind. Z eg t on s dit misschien
iets ten aanzien van zijn levensopvatting?
Ik kan bij de behandeling van deze stof, d u n k t me, niet b e te r doen,
dan van de voorstelling uitgaan, die C. Louis Leipoldt a n n o 1936 in zijn
biografie van den ko m m andeur heeft gegeven.
 De schrijver d a a rv a n heeft zich er duidelijk z ic h tb a a r op toeg eleg d
het gezin van diens g ro o tv a d e r te Culem borg, w a a r in de jo n g e Jan
achtereenvolgens tot k n a a p en tot jonge man is o p g e g ro e id , v o o r een
eiland van ,,ruimheid” te midden van de strikte C alvinistische kringen, die
d o o rg a a n s in de N ederlandsche steden den toon a a n g a v e n in de eerste
helft der 17-eeuw, een uitzonderingspositie te verlenen, en dies ook
van Van Riebeeck een uitzonderingsfiguur te m aken. Op deze m anier:
„At his g r a n d f a th e r ’s house he w ould also have had the o p p o rtu n ity to
learn card g a m e s ” (bldz 16). “ W hile d ancing w a s e s c h e w e d in the
stricter Calvinistic circles, it w a s pro b a b ly e n c o u ra g e d in the more
bro a d -m in d e d C u le m b o rg ” (biz. 16). “ It is quite po ssible th a t the local
schoolm aster w a s someone w ho w ould not have been cordially a p p ro v e d
of by the more rigid C alvinists”. “a t C ulem borg, which prid ed itself
on its independence of th o ug ht a n d a c tio n ” (bldz. 17) “ we m a y charitab ly
suppose tha t a t C ulem borg, a t least, the interp retation of B o g e r m a n ’s
syllabus w a s on a more liberal scale and in a more p e d a g o g ic a l spirit
than its au th o r had p o stu la te d ” (bldz. 20).  Is dit beeld a a n v a a r d b a a r ?
Stellig niet. Het is d a t evenmin als de v roeger wel eens te eenzijdig
vo o rg e sta n e mening als w a re de bevolking van de Republiek d e r Zeven
V erenigde Provinciën in de Gouden Eeuw een g em eenschap van alleen

153

maar oprecht overtuigde en zich model ge d ra g e nd e Calvinisten geweest.
 Geen enkel volk en zelfs geen enkele gem eenschap van geestverw anten
is—om Huizinga’s gelukkige vondst hier te hulp te roepen— in geestesmerk één. W aarheidsliefde vereist om gekeerd om te dezen
allerlei
variaties aan te nemen. Calvinisten, Libertijnen, n a a r het A nabaptism e
neigenden, Roomskatholieken en Piëtisten n a a st elkaar. En om mij nu
verder uitsluitend met de Calvinisten bezig te houden: leden der bevoorrechte Kerk en aan het Calvinisme verw ante sectariërs. Calvinisten van
het type— Frederik III van de Palts en diens aan h a n g e rs Dathenus en
Petrus Beuterich, die den wens koesterden „de calviniser le m onde” en
Willem de Zwijger beschouwden als een uitsluitend door eerzucht
voortgedreven man, die n aar de om standigheden handelde, m aar niet uit
godsdienstigen ijver, en andere, die hetzelfde genre als de grote Oranje
vertoonden. Lieden als de Engelse Presbyterianen uit Cromwells dagen,
die in één adem van een chaos, een Babel en Amsterdam g e w ag m aakten,
omdat de Regenten der laatstgenoem de stad ter wille van de voorspoed
van hun stad en het land tolerantie voorstonden. En een kern van a a n ­
hangers der Calvinistische geestesbew eging n aa st een veel om vangrijker corona, bij wie zij niet veel meer dan een uitwendige cultuurvorm
was.
En nu de vraag onder de ogen gezien w a a r te midden van al deze
schakeringen Van Riebeeck te plaatsen.
 Natuurlijk kregen wij een scheefgetrokken beeld van den man w an neer wij uit het oog verloren, dat veel van w a t hij gewifd en gedaan
heeft niet van persoonlijken a a rd is geweest, m aar als uitvloeisel van zijn
ambtenaarspositie behoort te worden in aanm erking genomen. Als aan
boord van het schip, w a a ro p hij n aar zijn bestemming op w eg is gegaan,
aan boord van de al meermalen vermelde Dromedaris, iedere avond na
den maaltijd een gebed w ordt gedaan „na de gelegenheijt des tijds,” en
des Z on dags beurtelings een gedeelte van het Evangelie, of een verklaring
van den Heidelbergsen Catechismus— hetzij uit een boek van Ursinus
hetzij uit een bundel van Lansberghius— w ordt gelezen, gebeurt dit niet
op g rond van een persoonlijke instructie aan de zieketrooster, die er bij
heeft voor te gaan, m aar kragtens voorschrift van Heren XVII. W a a r schijnlijk geldt hetzelfde wanneer de Kommandeur— na niet te hebben
goedgevonden, dat de genoemde lekenpreeker, w anneer de scheepsbemanning en de passagiers aan wal zijn gegaan, des Z ond ag s twee diensten houden zou (het volk moest gelegenheid krijgen om w a t uit te
spannen, het w a s de gehele week in to u w ! ) — bijwoning van de ene
dienst, die hij voldoende vond, verplicht stelde, op straffe van inhouding
van het w ijnrantsoen voor een week bij eerste overtreding: verbeurte

154
van een m a a n d g a g e bij de tweede en een ja a r d w a n g a r b e id
het driemaal voorkwani.
 w a n n ee r

Doch ook in verschillende gevallen, w a a rin Van Riebeeck niet in
o p d ra ch t van zijn principalen, m a a r k rachiens eigen initiatief handelde,
is niet alles w a t hij wilde en deed voo r zijn leven so pvattin g rep resentatief
gew eest. Zijn verlangen om uit Angola en M a d a g a s c a r ne g e rs als w erk krachten ingevoerd te krijgen, zijn mobiliseren van de kolonie 0111 op den
Z o n d a g na den kerkdienst een kolossale visvan gst op touw te zetten en
dergelijke. Dit laatste zal hij wel als „een w erk van no odzakelijkheid ’
beschouw d hebben, onvermijdelijk terwille van de voedselvoorziening,
die w a n n e e r de Hottentotten op een gegeven ogenblik niet met hun kudden
in de nabije ongeving w aren, al heel spoedig s ta g n e e rd e ; een w e rk van
dien a a rd dus, d at ook de synodes in p a tria niet o n g e oorloo fd achtten. En
w a t die tewerkstelling van slaven betreft: had hij deze niet geoorloofd
geacht, hij zou in zijn tijd zóó ’n w itte raaf, zóó ’n u itzon dering zijn
gew eest, dat hij door zijn niedechristenen, in N ed e rla n d en elders a lg e ­
meen voor een verm inderd toe rek e ning sv a tb are zond erling zou zijn
aanges:ien.
 Zijn er dan in het geheel wel uitingen en dad en te noem en, w a a ru it
ons iets onitrent een persoonlijke overtuiging blijkt? Niet zo vele, n a a r
het mij voorkomt, m a a r geheel ontbreken doen zij toch niet.
N a a r het mij v o orko m t is voor de hand liggend in dezen m eer op
morele, dan op zuiver religieuze faktoren te letten. De b o u w e r van een
volks- en sta a tsg e nie en sc hap kom t immers n o o d zakelijk erw ijze meer
met de handh aving der Tien Geboden, dan met de strijd v o o r de w a a rh e id
en de belijdenisschriften van de diverse delen van de C hristelijke kerk,
meer met etische dan met dogniatische a a n g elegenh ed en in a a n ra k in g.
W elnu, op het genoenide gebied lijken mij o.a. de v o lgen de factoren van
betekenis te zijn gew eest:
1) Als hij zijn kolonie van vrijburgers g a a t stichten wil hij d a a rvoor geen m annen in aan m e rk in g laten komen, die e erder in B atavia
zijn gew eest.
 W ie d a a r v a n d a a n komt heeft d o o r g a a n s te veel met
schraperijen en knoeierijen kennis gem aakt, dan d a t men aan de Kaap
niet voor een slechten invloed van zijn kant te vreezen zou hebben. En
Van Riebeeck wilde dit zoveel niogelijk verniijden. Zelfs w a s hij in
v e rba nd met het drijven van particulieren handel eenniaal ter v e ra n tw o o rding gero epen: zijn da a ru it gegroeide afkeer ervan w a s sedert
blijkbaar h a rtg ro n d ig g e w o rd e n ;
2) w a n n e e r een v rij-h o u tz a g e r zich als lid van de B u rg e r r a a d slecht
g e d ra a g t „niet drincken, clincken, vechten, sniijten en leelijk sp re e k e n ,”

155
in plaats van zijn medekolonisten ten voorbeeld te strekken, ontslaat hij
hem; zoo w ordt toch immers schade aan „de luyster des R aets” toegebracht, en
3)
bij gelegenheid, dat een schepeling zich tijdens zijn verblijf aan
de Kaap een zware straf op den hals had g e haald — om sm aad van den
kommandeur luidde de eis tegen hem: met een doorpriemde tong driemaal
gekielhaald worden en, als hij d a a r levend afkwam tien ja a r opsluiting
op het Robbeneiland!— verminderde hij, de man tegen wie het misdrijf
gericht w as geweest, die straf tot . . . niet meer dan degradatie tot
trompetter!
Welnu, in deze zorg voor zuivere verhoudingen binnen den kring,
waarvoor hij verantwoordelijk w a s— hoe klein die ook wezen mocht:
inclusief honderd Compagnies am btenaren, een drie honderd tachtig
mensen oinvattend!— in zijn w'aakzaamheid, uit het bovenstaande
blijkend, dat op de regeerders van de kolonie niets te zeggen viel, en in
zijn vrij-zijn van „eigensoeckelickheyt” en hogen dunk van zichzelf zie
ik het karakteristieke van zijn persoon. En in den zo strevende— niet in
het minst in de man, die de laatstgenoem de eigenschap vertoont— vinden
wij immers den Calvinist; niet zoals hij altijd is, m aar zoals hij krachtens
zijn levensopvatting zich tenminste in zijn beste ogenblikken vertoont.
 Van Riebeeck is zeker geen man van de postu ur van Jan Pietersz.
Coen geweest. M aar er behoeft dan ook nooit ex tra moeite gedaan te
worden om voor zijn ereherstel te pleiten, zoals het voor dien grootste
nodig bleek. Hij w a s een man, zoals men er ook heden Suid-Afrika—
opdat de ontwikkeling van dat land voorspoedig zij— ga arn e in steeds
groter overvloed toewenst.
Aerdenhout 1) Nederland.
*

1)

*

*

*

Toen Van R iebeeck voor het eerst de bossen achter de T afelberg zag
riepen deze hem aanstonds „den grote” (n og bestaande) „ende cleyne
Houtte" (de andere, A erden-hout) voor den geest. D aarom m ocht een
woord van hulde u it die streek bij zijn fee st n iet ontbreken.
D E SCHRIJVER.
