BOEKBESPREKINGEN
BOEKBESPREKINGEN
M. A. M. Denner en K. van der Heide

BASISKENNIS BESTANDSORGANISATIE
Samsom, Alphen aan den Rijn-Brussel - 1974,
191 bladzijden, ƒ 28,—
door Prof. Dr. M. Euwe

Onder hoofdredaktie van Prof. A. J. van ’t
Klooster publiceert het Nederlands Studiecen­
trum voor Informatica (Studiecentrum
N. O.V.I.) een serie werken die in de eerste
plaats zijn bedoeld om de leerstof te geven voor
de door het N.O.V.I. ingestelde examens in de
informatica.
Het examenplan dat buiten het formele
schoolsysteem in Nederland is uitgewerkt, bevat
niet minder dan negentien examens, verdeeld
over acht categorieën.
„Basiskennis bestandsorganisatie” behoort
met „Basiskennis informatica 1 en 2” tot de
eerste categorie: Algemene Informaticakennis.
Deze eerste categorie vormt het uitgangspunt
voor alle andere examens en de kennis hierover
behoort dan ook tot het basispakket van ieder
die op dit terrein werkzaam is: informatie-gebruiker, contactfunctionaris, programmeur,
systeemontwerper.
Het boek is eveneens een bruikbare inleiding
voor allen die zich willen oriënteren op het ge­
bied van de bestandsorganisatie zonder een
examen op het oog te hebben.
 Het woord „bestand” in de betekenis, waarin
het in dit werk wordt gebruikt, is in feite geen
Nederlands. Volgens Kramer’s Nederlands
Woordenboek heeft het woord bestand slechts
de betekenis van wapenstilstand. Men ziet dan
ook het woord bestand in de gebruikte zin als
een germanisme. In het Duits heeft „Bestand”
behalve een aantal andere betekenissen ook de
betekenis van „voorraad” en daaraan is vermoe­
delijk ons woord bestand in de betekenis van
„informatieverzameling” ontleend. Een voor­
aanstaand econoom heeft in de eerste jaren van
de intrede van de computer in Nederland eens
gezegd: „ik ken maar één bestand en dat is het
twaalfjarig bestand”. Maar toch heeft hij het
algemene gebruik en de inburgering van het ge­
wraakte woord niet kunnen verhinderen. En dat
is aan één kant gelukkig, want het tempo van
ontwikkeling van vele gebieden der wetenschap
hangt in hoge mate af van de beschikking over
gemakkelijk hanteerbare begrippen. Wat zou er
van de informatie geworden zijn als wij de com­

m a b blz. 392

puter, eveneens een zeer aanvechtbaar woord,
telkens hadden moeten omschrijven met „infor­
matieverwerkend systeem”?
De schrijvers hebben overigens op vele pun­
ten geworsteld met het gemis aan bruikbare Ne­
derlandse woorden. Op bladz. 22 en 23 treffen
we daarvan enkele staaltjes aan.
 De opeenvolgende opschriften „entity”,
„property”, „value”, „occurrence” spreken dui­
delijke taal. De tekst onder dit laatste opschrift
luidt dan: „De termen entity en occurrence
staan in dezelfde verhouding tot elkaar als
property en value. Ook hier is sprake van een
abstractie (entity) en een concretisering (occur­
rence). Een occurrence is een verschijningsvorm
van een entity.”
Deze regels zullen de puristisch ingestelde
Neerlandicus een gruwel zijn, maar het kan in
de informatica werkelijk niet anders. Het is lang
niet altijd mogelijk voor internationaal ontwik­
kelde begrippen een bruikbaar Nederlands equi­
valent te vinden. De schrijvers hebben ook in
dit opzicht naar beste weten gehandeld en waar
enigszins mogelijk onze Nederlandse taal de
voorrang gegeven, maar punt één is natuurlijk
steeds de stof zo duidelijk mogelijk te benade­
ren.
Ik ben mij ervan bewust dat het hierboven
geciteerde stukje met deze moeilijke termen
wellicht niet geschikt is om het gebruik van dit
boek aan te moedigen. Maar de a.s. lezer zij
gerust. Al deze vreemd klinkende begrippen en
technieken worden aan de hand van eenvoudige
voorbeelden verhelderd en afdoende toegelicht.
Het is een van de grote verdiensten van de
schrijvers dat ze erin geslaagd zijn in het gehele
werk die voorbeelden te geven die het meest
aanspreken.
Een bijkomend voordeel van dit boek acht ik
het opnemen van een aanhangsel met vragen,
die een prettig middel zijn om te onderzoeken
of de geboden stof voldoende is overgekomen.
De databank is eveneens een bestandsorgani­
satie en derhalve komt ook de veel omstreden
„privacy” aan de orde. Terecht behandelen de
auteurs dit subtiele onderwerp met de nodige
omzichtigheid en bepalen zij zich in hoofdzaak
tot de technische aspekten.
 De didaktische waarde van dit boek sla ik
zeer hoog aan. De behandeling, ook van moeilij­
ke onderwerpen laat zien dat wij met ervaren
docenten te doen hebben. Iedereen met enige
administratieve en organisatorische achtergrond
zal dit boek tot de laatste letter kunnen begrij­
pen.
De presentatie is uitnemend zoals we dat ge­
wend zijn bij de serie leerboeken informatica,
die door het N.O.V.I. werden gepubliceerd.
IMPRESSIES VAN JAPAN
Verslag van een studiereis
door Drs. Th. P. van Hoorn

Onder de bovenstaande titel verscheen januari
1974 het verslag van een studiereis naar Japan
van een dertigtal studenten en leden van de we­
tenschappelijke staf van de interfaculteit Be­
drijfskunde te Rotterdam/Delft.
In de inleiding tot dit rapport wordt een verheugende - toeneming geconstateerd van de
belangstelling voor Japan in ons land. hetgeen
niet verwonderlijk genoemd mag worden gezien
de grote prestaties van Japan in de laatste jaren,
zijn cultuur en de interessante wijze van
managen.
Als doel van deze studiereis werd gekozen:
1 de verschillende relatiepatronen in de Ja­
panse maatschappij;
2 het besluitvormingsproces zoals dit zich af­
speelt in het bijzonder met betrekking tot
het vaststellen van lange termijndoelstel­
lingen, de strategie en het operationeel ma­
ken hiervan.
Ter bestudering hiervan werd eerst in Neder­
land een theoretische voorstudie van de litera­
tuur gemaakt, mede aan de hand van voordrach­
ten van Japankenners. Vervolgens werden op
basis hiervan vier vragenlijsten opgesteld die van
te voren werden toegestuurd aan een 20-tal
vooraf zorgvuldig geselecteerde Japanse organi­
saties. Deze omvatten hoofdzakelijk bedrijven
doch ook o.m. ministeries, overheidsorganisa­
ties (o.m. productiviteitscentrum) alsmede
werkgevers- en werknemersgroeperingen. Het
merendeel van deze organisaties was geconcen­
treerd in de regio’s van Tokio en Kobe.
 Tijdens de bijna 3 weken durende reis werd
over de gestelde vragen gediscussieerd geduren­
de bezoeken bij de betreffende instellingen. De
vragenlijsten waren in het bijzonder gericht op
de thema’s 1) relatie overheid en bedrijfsleven,
2) de structuur van het bedrijfsleven en 3) de
werkomstandigheden van de Japanse werkne­
mer. Zulks als kader voor de problematiek van
de besluitvorming. Tegen deze achtergrond kan
de keuze van de benaderde en geïnterviewde
instanties zonder meer redelijk representatief
genoemd worden.
Samenvattend beveel ik dit werk gaarne aan.
Het is ook en vooral van grote waarde voor hen
die zich algemeen wensen te oriënteren.
Het rapport maakt een gedegen indruk. Er is
veel werk aan besteed, ook qua literatuurstudie
en het resultaat is zeer behoorlijk te noemen,
gegeven de mogelijkheden die een dergelijke
wijze van bestudering en onderzoek - via inter­
views in een land met een van de onze zeer
afwijkende cultuur en taal en in een beperkte
tijd - überhaupt biedt. Het rapport werd samen­
gesteld door een redactiecommissie uit de bij­
dragen van de verschillende deelnemers aan de
reis.
Het is ingedeeld in 6 hoofdstukken en voor­
zien van een uitvoerige reeks bijlagen met infor­
matie over de bezoeken, de personen met wie
werd gesproken, literatuur e.d.
Hoofdstuk I omvat enkele achtergronden en
de filosofie van het onderzoek alsmede de rede­
nen waarom men gegeven de belangstelling voor
de besluitvorming binnen de Japanse context
koos voor een onderzoek naar de verschillende
communicatie- en informatienetwerken die de
besluitvorming beïnvloeden. Terecht wordt na­
melijk gesteld dat men pas nadat deze zijn ont­
rafeld, dieper kan ingaan op de besluitvormings­
processen.
 Omdat een deel van de Japanse problematiek
slechts goed kan worden begrepen wanneer zij
wordt geplaatst in haar juiste historische, socia­
le en culturele context worden in hoofdstuk II
een aantal belangrijke aspecten hiervan behan­
deld. Deze wijze van aanpak is m.i. juist geko­
zen. Doet men dit niet dan wordt een belangrijk
deel van de eigenlijke oorzaken van de karakte­
ristieke Japanse verschijnselen volledig verwaar­
loosd. Het rapport besteedt hierbij o.m. aan­
dacht aan het groepsgedrag, de godsdienst, de
familie van de Japanner en de ideologie en
structuur van het bedrijfsleven.
Hoofdstuk III behandelt de omgeving van het
bedrijfsleven en haar invloed op ondernemingen
en hun doelstellingen. Typerend is voor Japan
de grote mate van overleg tussen bedrijfsleven
en een groot aantal (semi-)overheidsinstanties.
Zowel de aard van de plannen als de procedure
die met deze instanties wordt doorlopen komen
daarbij ter sprake. Ook is aandacht besteed aan
de positie en de macht van de werkgevers- en
werknemersorganisaties alsmede die van het ho­
m a b blz. 393

ger onderwijs. Ook hier worden telkens interes­
sante en relevante historische details gegeven
die voor beoordeling van de huidige situatie van
belang zijn. De werkelijke invloed van elk van
de behandelde instanties op de besluitvorming
blijft echter nogal eens in ’t vage.
In hoofdstuk IV wordt de structuur van het
bedrijfsleven besproken. Vooral de groepsvor­
ming binnen het Japanse bedrijfsleven staat hier
centraal. De aard van de bindingen kan een juri­
disch, informeel en commercieel karakter heb­
ben, waarbij de banken nog weer een speciale
plaats innemen door hun verwevenheid met ver­
schillende groepen. Met name komt het ver­
schijnsel „groeps-bank” nog al eens voor in
Japan.
 Hoofdstuk V geeft een zeer uitvoerige be­
schrijving van het management. Typische karak­
tertrekken zoals het „life-time employment”,
de grote mate van conformisme en de geringe
mobiliteit krijgen voldoende aandacht om het
Japanse management beter te kunnen begrijpen.
Productie- en personeelsmanagement krijgen
daarbinnen nog speciale aandacht met thema’s
als kwaliteitscontrole, het streven naar produc­
tiviteitsverhoging, de zgn. „zero-defect-group”,
arbeidsmotivatie, werving en selectie en het senioriteitsprincipe bij promotie e.d.
Het besluitvormingsproces tenslotte komt
aan de orde in hoofdstuk VI. Gepoogd wordt

m a b blz. 394

een zekere structuur hierin aan te brengen door
verschillende soorten besluiten te onderschei­
den nl. extern en intern gerichte, in combinatie
met open en gesloten (afhankelijk van het aan­
tal erbij betrokken personen resp. groepen). De
verwachtingen gewekt in de voorgaande hoofd­
stukken worden m.i. in dit deel helaas niet inge­
lost. Men krijgt de indruk dat de ambities wel
erg hoog gesteld waren met name de invloed
van machtsposities en de werkelijke spelregels
bij de besluitvorming blijven te vaag en te on­
duidelijk, hetgeen b.v. blijkt bij de beschrijving
van het zgn. Ringi-systeem. Naar mijn mening
mag men de onderzoekers hierover echter
nauwelijks een verwijt maken. Gegeven de be­
perkte onderzoekmogelijkheden en de enorme
afstand tussen de Japanse en de Nederlandse
cultuur en maatschappij had men eigenlijk
nauwelijks iets anders kunnen verwachten. Het
blijft een vraag of Westerlingen ooit in staat zul­
len zijn de werkelijke verhoudingen en spelre­
gels van de Japanners ten volle te begrijpen. Ge­
geven deze - zeer verklaarbare en te vergeven zwakte biedt het rapport de geïnteresseerde le­
zer en ook aanstaande bezoeker van Japan een
schat van nuttige, overzichtelijke en goed gedo­
cumenteerde informatie, alsmede een heldere
analyse van een aantal interessante aspecten van
het Japanse management.
