Het vraagstuk der economische organisatie
HET VR.AAGSTUKDER ECONOMISCHEORGANISATIE.
iII.
Onze tijd staat in het teeken derorganisatie. Hetsolidariteitsbeginsel, in de middeleeuwen zoo diep ingeworteld, door de
maunen der l~'ransehe revolutie verstooten, heeft opnieuw op
onze maatschappij zijn stempel gedrnkt.
De revolutie vernietigde den politiestaat en wilde een rijk
vestigen van vrijheid, gelijkheid en broederschap. Zij proctameerde
de rechten van den mensch en de onbeperkte individueele
onafhankelijkheid tot grondslagen der nieuwe maatsehappijverhoudingen.
Napoleon zag in dat deze grondslagen onvoldoende waren
voor de handhaving der politieke en sociale orde.
Terwijl hij bet wankelend gebouw der staatkundige vrijheid
deed ineenstorten, plantte de economische ongebondenheid zich
eehter voort, later kraehtig verdedigd door de eeonomisten van
her ,Aaisser faire laisser passer,/ stelsd.
Her was niemand minder dan de vader van her moderne
socialisme, Marx, die aan de vrijheid op economiseh gebied, den
eersten zwaren slag wist toe te brengen.
Zijn scherpe geest zag in, dat de ,,vrije,, arbeider van het
Manchesterdom in werkelijkheid overgeleverd was nan de willekeur
van zijn arbeidgever.
Hoe groote fouten Marx ook gemaakt heeft bij her opbouwen
van zijn stelsel, de eer kan hem niet ontzegd worden, dat hij
door zijn strijdleus ,,Arbeiders aller tanden vereenigt U~I her
eerste sein heeft gegeven tot onze moderne arbeidersorganisatie.
Nadat op dit punt bet solidarisme had gezegevierd op her
liberalisme, zien wij bet solidariteits-beginsel gaandeweg meer
en meer toepassing vinden in al onze maatschappelijke verhoudingen.
Op verschilllend gebied heeft bet zich zeer krachtig geuit,

4,58
in de laatste twee decennia niet het minst in de trust- en kartelbeweging. Toen de vrije eoncurrentie de prijzen had verlaagd tot
een peil, waarbij de kostprijs niet meer werd gedekt, zagen de
produeenten van eeu zelfde artikel zieh genoodzaakt met elkaar
in overleg te treden, ten einde hunne industrie te handhaven
op eene basis, die hen tenminste geen verlies meer berokkende.
 Indieu dus dus de naam van ,1Kinder der Not//, zooals
Kleiuw~tchter de associatie-vormen der trust- en kartelbeweging
eens heeft genoemd, historisch verklaarbaar is, dan valt echter
auderzijds niet te looehenen, dat deze economische organisaties
in den regel zeer spoedig hunne kinderschoenen ontwassen.
Zoodra her syndicaat of de trust op eeu krachtigen grondslag
is gevestigd en zijn doel de vernietiging of althans de beperking
der eoncurrentie heeft bereikt, is de hood der ondernemers
gewoonlijk gelenigd, maar toopt de samenleving gevaar in hood
te komen, indien zij niet waakt tegen machtsmisbruik van de
zijde der eersten.
Met bet oog op den overheerschenden invloed, dien het
kartel- en trustwezen kan uitoefenen op de levensvoorwaarden
der maatschappij, in verbaud ook met de misbruiken, die reeds
meermalen aan het licht gekomen zijn, heeft men in verschillende
landen de vraag opgeworpen, of de s t a a t al d a n n i e t
verplicht
is, de s o c i a a l - e c o u o m i s c h e
taak der
t r u s t s en k a r t e l l e n te r e g e l e n en t e g e n m i s b r u i k e n
rewaken door toezicht uit teoefenen ophunbeheer.
De eerste schrijver, die 'bet t r u s t - e n kartelwezen wetenschappelijk onderzocht heeft, de reeds genoemde Oostenrijksche
economist K l e i n w ~ c h t e r ,
stelde eene geheele reeks v a n
sociale plichten vast, die de 8taat den kartels behoort op
te leggen.
 Zijne eischen, gingen, evenals die van vele andere geleerden,
die her sociale vraagstuk alleen op hun studeerkamer beschouwden,
reel te ver. Zij omvatten niet minder dan de vaststelling van
een minimum-loon bij levenslange aanstelling der arbeiders.
Een andere theoreticus wenscht, dat de kartels gehouden zullen
zijn, hunne arbeiders te verzekeren tegen werkeloosheid, veroorzaakt
door inkrimping der produetie of door verbetering tier techniek.
Het behoeft we1 geen betoog, d a t e r betere wegen openstaan,
ter v.erhetering der arbeiderstoestanden, dan een zoo diep ingrijpen

459
van den staatsarm ter bescherming resp. ter begunstiging van
eene bepaalde groep van personen.
Ik herinner siechts aan de wensehelijkheid der opriehting van
spaarbanken, verbruiksvereenigingen, vakseholen, bibliotheken,
inriehtingen voor oude, zieke en herstellende werklieden,
coSperatieve bouwvereenigingen, wier welslagen door eene economische organisatie der industrie kan worden bevorderd, zoo
niet verzekerd.
Ik behoef hierop wel niet verder in te gaan, waar ik in
mija eerste artikel reeds uitvoerig heb stilgestaan bij de voordeelen, die ook voor de arbeiders uit eene meer economische
organisatie der productie knnnen voortvloeien en ook reeds
voortgevloeid zijn, daar waar de leiders der ondernemersvereenigingen hunne sociale verplichtingen ten opzichte der arbeiders
niet uit her oog verloren. Zoolang zij de laatsten laten deelen
in de winsten harmer ecouomische o r g a n i s a t i e s , - en vooral
in EngeIand zien wij een streven naar steeds nauwere samenwerking op dit gebied tusschen arbeid en kapitaal - - bestaat
er geen aanleiding om ten behoeve der trustarbeiders de tussehenkomst van den Staat in te roepen. Zij zelf hebben belang bij
eene onbeperkte heersehappij van den trust, omdat deze zooals
wij gezien hebben, hen een hooger loon ell eene grootere
stabititeit hunner inkomsten waarborgen kan, dan onder her
vrije produetiesysteem mogelijk zou zijn.
 De vraag of de Staat geroepen kan zijn tot eene reglementeering
der trust- en kartelbeweging valt dus geheel buiten bet terrein
der arbeidersbescherming.
Inderdaad streeft dan ook de trustwetgeving, zooals die reeds
in verschillende landen bestaat, geheel andere doeleinden ha.
In bet onlangs verschenen 4,¢ dee1 van ,1Die Denkschrift der
Reichsregierung ii~oer das Kartellwesen,, waarvan bet eerste deel
op ~8 Nov. 1905 den Rijksdag aangeboden werd, vinden wij in
de inleiding de kartel- en trustwetgeving der belangrijkste staten
behandeld, hetzij dat deze reeds practische toepassing heeft
gevonden, hetzij dat geformuleerde voorstellen daarover de wetgevende liehamen bezig houden. De grootste plaats nemen daarbij
in, de trustwetten der V e r e e n i g d e S t a t e n v a n A m e r i k a ,
de bakermat en hog steeds het dorado der trusts.
Zooals onze bezitters van Amerikaansche spoorweg- en industrie-

460
aandeelen maar al te goed weten, is het vraagstuk der Staats
interventie ten aanzien der trusts in Amerika reeds sedert jaren
aan de orde van den dag. Men mag gerust beweren, dat de
economische ontwikkeling van dat land ten nauwste verband
houdt met de gedragslijn, die de wetgevende macht daar te
lande ten o1)zichte der trusts volgt.
Bij de opeenvolgende 1)residentsverkiezingen heeft deze kwestie
dan ook steeds een overwegende to1 gespeeld. Ex-president
R o o s e v e It heeft zich herhaaldelijk ten gunste van eerie s1)eeiale
wettelijke regeliug verklaard, maar steeds in vage algem~ene
bewoordingen, waaruit niet viel o1) te maken, in welken geest
hij zieh zulk eerie wet heef~ gedacht.
 +,Ik geloof,~, zeide hij o.a. in een zijuer Boodsehappen, ,dat
mono1)olies ongereehtvaardigde bevoorrechtingen zijn, waardoor
eoncurrentie wordt afgesneden of be1)erkt. Frauduleuse overka1)italisatie en de andere kwaden, welke zieh in verband met
de trustorganisati~n voordoen, en die 1)ractijken, welke schadelijk
zijn voor den onderlingen handel der bondsstaten, kunnen
tegengegaan worden zoowel krachtens de bevoegdheid welke bet
eongres bezit om den handel met het buitenland en den onderlingen der Staten te regelen, als door regelingen te maken en
eisehen te stellen, weIke zich voor zoodanigen handel, de
middelen, waarmede deze wordt gedreven, en hen, die er bij
betrokken ziju, rechtstreeks kunnen doen gelden. Ik beveel het
onderwerp ernstig ann bet eongres nan, o1)dat eel redelijke en
krachtdadige wet tot stand kome, onder welke kwesties, als
zich thans voordoen, definitief berecht kunnen worden.,/
Het kwam echter onder zijn 1)residentschap niet tot zulk eeu uitgebreid wetsvoorstel, waardoor velen geneigd zijn te gelooven, dat
her Roosevelt nooit ernst is geweest met zijn bestrijding der trusts.
Vast staat dat de ex-1)resident niet gel~ant is tegen het
trustb e g l n s e l.
Uitdrukkelijk heeft hij meermalen verklaard, d a t hij t e g e n
de t r u s t s 0 1) z i e h z e l f n i e t s h e e f t.
Integendeel, zegt hij: ,die groote vereenigiugen zijn de
onvermijdelijke ontwikkeling van het moderne industriewezen
en elke poging om ze te vernietigen zou tide1 blijken, of men
zou daartoe middelen moeten bezigen, die op groot onheil voor
bet 1)olitiek bestaan zouden uitloo1)en,,.
 4,61

,/Wij hebben,/, zegt de president verder, #maar alleen te
traehten, her kwaad er van uit den weg te ruimen; wij moeten
haar niet vijandig zijn, maar oils er stechts toe bepalen haar
zoo te behandelen, dat zij ondergeschikt zijn aan het publieke
welzijn,.
Hierin zal wel iedereen het met den ex-president volkomen
eens zijn, d a t b e t a l g e m e e n w e l z i j n de h o o g s t e w e t
m o e t zijn in d e n S t a a t . Dit algemeen welzijn brengt mede,
dat de Staat moet waken tegen kwade practijken, waardoor her
algemeen belang geschaad kan worden. Zelfs J. D. K o c k e f e l l e r ,
de schepper en leider van den Standardoiltrust, heeft erkend, dat
bet de taak van den wetgever is de misbruiken der trusts tegen
te gaan. Maar vraagt men waarin het kwaad, waartegen Roosevelt
steeds met zooveel ophef meende te velde te moeten trekken,
bestaat, dan zal men in zijne boodschappen tevergeefs een
categorisch antwoord vinden.
Voor deze terughoudendheid van den ex-president om gevolg
te geven aan de bedreigingen, waarmede hij in zijne phiiippica's
de leiders ell aaudeelhouders der trusts telkens den schrik op
her lijf joeg, is echter wel een verklaring te vinden. Het
is, zooms wij gezien hebben, hoofdzakelijk van her standpunt
der consumenten, dat klachten rijzen over de trusts en bet is
dus ook ten behoeve van hen, dat de president het kwaad dat
de trusts geacht worden mede te brengen, wilde bestrijden.
 Maar dan moest hij toch in de eerste plaats aan den consument
een o n g e h i n d e r d e karts geven, om zich de artikelen, die hij
verlangt, zoo goed eu goedkoop mogelijk aan te schaffen. Daartoe
zou Roosevelt hebben moeten breken met het beschermend stelsel,
dat hij echter, als eeu der voornaamste programmapunten van
de republikeinsche partij, niet kon latel3 vallen.
 Zijn meest geducht wapen, de verlaging der iuvoerrechteu
kon hij dus niet hanteeren, zoodat hij zich moest bepalen tot
eene verscherping en betere toepassing der bestaaude antitrustwetten. De voornaamste hiervan is de Sherman-wet van 1890,
eene wet tot bescherming van handel en verkeer tegen onwettige
beperkingeu en monopolies, (an act to protect trade and commerce
against unlawful restraints and monopolies) van algemeene
gehtigheid ~+voor elke overeenkomst of combiuatie in trustachtigen
of anderen vorm met her doe] van beperking der vrije uitoefening
Ecnx. 1910

30

46~
van het beroeps- of handelsverkeer der enkele bondsstaten
onderling of met het buitenland,1. De Sherman-wet wordt door
een aantal andere wetten aangevuld, zooals de tolwetten van
Wilson (1~94) en Dingley (1897) en de Elkins-wet van 1908,
die handelingen in strijd met de Interstate-commerce-wet door
beambten vail corporaties als overtredingen der corporatie zelve
verklaart, en deze laatste met straffen tot 20.000 Dollars voor
elk afzonderlijk geva| bedreigt. Van zeer ingrijpend belang was
ook de H e p b u r n - w e t
van 1906. Door deze werden de
bepalingen der Interstate-commerce-wet, die volgens haren eersten
opzet, hoofdzakelijk tegen de spoorwegen was gerieht, ook van
toepassing verklaard op de pijpleidingen, die de pretroleum
vervoeren, alsook op de expresscompanies, die de pakketverzending
in de Vereenigde Staten in handen hebben. Alle ondernemers
die onder de wet vallen, worden als publieke vervoerders (common
carriers) ann vraehtdwang onderworpen en zijn verplieht transporten van iedereen nan te nemen. Zeer gewichtig is ook de
nieuwe bepaling, dat vauaf 1 Mei 1908 geene spoorwegonderneming, behalve voor haar eigen gebruik en met uitzondering
van hour, bet tusschenstaatsche exportverkeer van welk artikel
clan ook, dat zij zelve fabrieeert of bij welks fabrieatie zij
finantieel belang heeft, bezorgen mag. Daardoor werden vooral
sommige spoorwegmaatsehappijeu, die groote kolenmijuen bezitten,
sterk getroffen.
 Oorspronkelijk waren de beslissingen der interstate-commission
niet zonder meet uit te voeren. Wanneer de spoorwegen de
bepalingen der commissie niet opvolgden, moesten de benadeelden
voor de bondsgerechtshoven klagen en de beslissing werd daardoor zeer vertraagd. Door de Hepburn-wet werden de bevoegdheden
der commissie echter verder uitgebreid, vooral doordat haar bet
recht werd toegekend maximumtarieven root het personen- en
goederenvervoer te bepalen, wanneer de door de spoorwegen
verlangde vrachten haar te hoog voorkomen.
De spoorwegen moeten de voorschriften der commissie, voor
zooverre ze geen geldbetalingen voor schadevergoeding betreffen,
binnen eenen korten, door haar te bepalen termijn opvolgen. Zij
kunnen ze echter betwisten en hare opheffing voor de gewone
gcrechtshoveu bepleiten. In verband met deze belangrijke uitbreiding harer bevoegdheden, heeft de interstate commerce

463
commission iu den laatsten tijd een omvaugrijke werkzaamheid
ontwikkeld, over welker resultaten echter hog geen definitief
oordeet mogelijk is.
Naast de Vereenigde Staten hebben d e £ u s t r a l i s e h e
K o l o n i~ u de scherpste kartel- en trustwetten uitgevaardigd.
Van de Amerikaausche ouderscheiden zij zich daardoor, dat zij
zich voornamelijk tegen b u i t e n 1 a n d s c ti e monopolieorganisaties
richten, en de 2rustralische industrifin en hare arbeiders tegen
hunne overzeesche concurrenten willen besehermen.
 De hoofdwet is die van den Australischen bond ,~tot behoud
van Australische industrieen en tot verhindering van schadelijke
monctpolies,, (the Australian-industrial preservation act 1906.)
Zij bevat uitvoerige eiviel- en strafrechterlijke bepalingen tegen
Hcommercial-trust,~, (handeltrusts), die naar omstandigheden als
oneerlijke concurrentie gekwalificeerd worden. Dit geldt ook van
,,dumping,,, d . w . z , van de goedkoopere levering aan buitenlandsche dan aan binnenlandsche afnemers,
Om groote prijsopdrijving ouder de bescherming der hooge
rechten te beletten, bepaalt de algemeeue tolwet van 1906,
dat de gouverneur-generaai de rechten op landbouwmachines,
die tot bescherming tegen de £merikaansche trust zeer hoog
opgevoerd waren, op de helft kan verlagen, in geval de prijzen
der in Australi~ vervaardigde machines bepaalde, in de wet.
voorziene maximum-prijzen overschrijden.
Een Nieuwzeelandsche wet van 1907 heeft de beseherming
ten d o d d e r consumenten tegen monopolies in den meel-, tarweeu aardappelenhandel, en maakt op voorstel eener commissie
van onderzoek, opheffing der invoerrechten op deze artikelen
mogelijk voor minstens drie maanden. 1)e commissie moet van
tijd tot tijd onderzoeken, of de groothandelprijzen voor de bew u s t e goederen in Nieuw-Zeeland buitensporig hoog zijn, en
kan dan aan den Gouverneur voorstellen, de opheifing tier
rechten toe te passen. De aardappelprijs wordt zonder meet
voor buitensporig hoog gehouden, wanneer hij den in de wet
voorzienen prijs van pst. 7 per ton te bove,l gaat.
Ook C a n a d a en de K a a p k o l o n i e
hebben wetten uitgevaardigd die zich richten tegen monopolistisehe overeenkomsten
en vereenigingen. Ik zal bij deze wetten echter niet blijven stilstaan,
ten einde hog een zeer bekuopt overzicht der Europeesche wet-

464
geving, die voor ons van meer belaug is, te kunneu laten volgen.
 Frankrijk
heeft nog steeds de bekende artikelen 419 en
420 code pdnal, die voor de tegenwoordige kartellen sleehts
weinig beteekenis hebben, maar in verband met de artikelen 6,
1131, en 1133 van den code civil, meermalen tot eivielreehtelijke
nietigverklaring van kartellen hebben geleid. Iu 1901 werd eene
wet uitgevaardigd tegen door buitenlanders opgeriehte vereenigingen, die ten doel hebben: ,tsoit ~ fausser les conditions
normales du marehd des valeurs on des marehandises, soit "~
menaeer la suretg intdrieure ou extgrieure de l'Etat.,,
Tot practische toepassing is deze wet nog niet gekomen.
In B e l g i i i zijn de artikelen 412 en 419 van den Fransehen
code pgnal opgeheven. Kartellen vallen daar onder de algemeene
eiviel- en strafreehtregels, terwijl de jurisprudentie hen gunstig
gezind is.
Hetzelfde geldt over 't algemeen voor I t a l i ~ . Hier en in
R u m e nii/. is opmerkenswaardig, dat de regeering zelve een
industrie in een dwangkartgl vereenigd heeft 1). Ill Itali~ geschiedde
dit met de Sieiliaansehe zwavelindustrie, in Rumeni~ met de
petroleumrafIinaderijen, wier produetie geeontingenteerd werd en
waarbij ook de inlandsche prijzen wettelijk werden geregeld.
Ook R u s l a n d, dat strafreehtelijke bepalingen tegen kartellen bezit en ook toepast, heeft in de suikerindustrie in 1895
een dwangkartel opgerieht, doeh verbiedt overigens kartellen
voor levensmiddelen of andere goederen van noodwendige levensbehoeften door de §§ 913 en 1180 van zijn straf~etboek.
Groot-Brittanje
verklaart kartellen op grond van zijn
gewoonterecht als eene beperking van den handel, wanneer
daardoor de vrije eoneurrentie uitgeslote,l wordt. Bij tijdelijke,
plaatselijke en zakelijk beperkte afsehafting der vrije eoneurrentie
(partial restraint) worden kartellen voor geldig aangezien, voor
zooverre de beperking in redelijke grenzen blijft en een overeenkomstige tegenprestatie aanwezig is.
 In O o s t e n r i j k
hebben de tot dusver ingediende kartelwetsontwerpen der Regeering, die zich sleehts tot enkele aan
indirecte belastingen onderworpen artikelen zouden uitstrekken,
i) Ook de Dui~;sehe regeering is reeds dien weg opgegaan door
haar ,,Ent~vnrf eines Gesetzes ~iher den Ahsatz ,~on Kalisalzen"
dat in de Duitsche pers zeer vo.rsehillend beoordeeld wordt.
~65
door de weigering van het ,JHerrenhaus,, om ze goed te keuren,
schipbreuk geleden.
In H o n g a r i j e is sinds 1904 een kartelwetsontwerp van
beperkte strekking ann de orde, dat door Dr. Paul Mandel in
opdracht der Hongaarsehe regeering werd ontworpen. Op enkele
bepalingen van dit ontwerp kom ik straks hog even terug.
Iu D u i t s c h l a n d
wordt de rechtsgeldigheid eerier kartelovereenkomst in her algemeen erkend. Sedert 1900 (een jaar
van kolennood) is de kartelwetgeving ieder jaar in den.Rijksdag
ter sprake gekomen. Zooals hierboven reeds gezegd, heeft de
l~egeering een omvangrijk materiaal o,yer het kartelvraagstuk
verzameld e n t e r besehikking van den Rijksdag gesteld. Deze
voorbereidende arbeid sehijnt thans ten einde, doeh van definitieve
wetsvoorstellen verluidt nog niets.
 Intussehen is her kartelvraagstuk in Duitsehland reeds herhaaldelijk ook op soeiaal-economisehe congressen aan de orde
geweest, zoo o.a. op her Kongress des Yereins fur Sozialpolitik
in September 1905 te Mannheim gehouden, waar niemaud
minder dan G u s t a v S c h m o 11 e r dit vraagstuk inleidde. Hij
noemde dit het gewichtigste vraagstuk van onzen tijd, omdat
de trusts en kartellen eene revolutie hadden teweeg gebraeht
in de volkshuishouding, zooms deze gedurende 2000 jaren had
bestaan. De vrije eoneurrentie had volgens Sehmoller opgehouden
en zonder tussehenbeide treden vau her staatsgezag, zouden de
trusts en kartellen hull einddoel, her monopolie zeer zeker
bcreiken. Om hull den pus af te snijden, kwam Sehmoller met
een geheete reeks positieve verreikende voorstellen aandragen,
die in industrieele kringen een levendige opsehuddiug te weeg
braehten. @eheel nieuw waren daarbij zijue denkbeelden om den
Stunt het reeht toe te kennen in ondernemingen of combinaties
die met meer dan 70 Millioen kapitaal werken, ¼ der bestuursleden te~doen benoemen, alsmede om den Stunt te doeu participeeren
in de netto-winst, voor zoover deze 10 pCt. van her kapitaal
overtreft.
De geheime Commerzieurat K i r d o r f, directeur-geueraal der
Gelsenkirehener Bergwerksgesellschaft en president van her
Kolensyndicaat betoogde dat deze voorstellen ten eenenmale
onaannemelijk waren. Hij gaf de voorkeur ann staatsexploitatie,
boven eene staatsinmenging als door Sehmoller was voorgesteld,

466
en wees e r o p , dat bf de Staatsbestuurderen overstemd en op
zij gezet zulleu worden, bf zij zullen zijn een bureaucratisch
blok ann het been hunner medebestuurderen.
Het resultaat der debatten i s geweest, dat Schmolter's denkbeeld van Staatsmedezeggenschap in bet bestuur der groote
corporatie's bijna eenstemmig werd verworpen, terwijl daarentegen
het denkbeeld van publiciteitsplicht der kartellen vrij algemeen
bijval road.
 In ons land kan bet onderhavige vraagstuk hog niet als
urgent beschouwd worden. Toch heeft de rechter in de 13osscher
arrondissemeuts-rechtbank M r. d e M e n th o n 13ak e zijn licht
er over laten schrijven in eerie uitmuntende studie, gepubliceerd
in het l ~ e c h t s g e l e e r d M a g a z i j n.
Hij komt na een nauwgezet ouderzoek tot de volgende desiderata:
Tegen o n g e m o t i v e e r d e
prijsopdrijving
beveelt hij
eene bepating nan in den geest van het Hongaarsche karteIwetsontwerp, dat te dien a anzieu de volgende regeling voorstelt.
Wanneer de kartelprijzea zoodanig worden opgeschroefd, dat
het kartel eene onbehoorlijk groote winst maakt, kan bet van
staatswege door tusschenkomst van het Openbaar Ministerie op
voordracht van den Minister van koophandel worden ontbonden.
Het Hongaarsche ontwerp laat verder een civiele actie toe,
iu de gevatleu, dat her produce~ltenkartel van den tussehenhandel
ruineus hooge prijzen vordert, of het tusschenhandelkartel den
producent ruineus Iage prijzen aanbiedt.
Mr. de Menthon Bake vraagt zich verder af, of naast den
civielen reehter, ook niet de strafreehter dient in te grijpen.
HHoewel in het algemeen geen voorstander van het laatste
toevlucht tot strafbepaling moet steeds blijven het ultimum
remedium van den wetgever--is her hier evenals bij de onderkruiping de vraag, of men her buiten strafbepaling stellen kan.,/
13eslist wenseht de genoemde rechtsgeleerde, ad m i n i s t r a t i e v e
bepalingen
ten einde der overheid
de noodige
c o n t J : b l e op de k a r t e l l e u te v e r s e h a f f e n.
 Mr. de M. 13. stelt te alien opzichte voor eerie s t a a t s i n s p e c t i e ,
ann welker goedkeuring de kartelstatuten worden onderworpen,
terwijl zij ten alle tijde recht op iuzage heeft van de boeken
van bet kartel ten elude de uoodige coutrble te kunnen uitoefenen.
Het zou mij te vet voeren de verdere uitwerking en toeliehtinff
-

-

467
rut dit voorstel bier weer te geven. Her boveustaaude moge
voldoende zijn om de belangstelling der lezers voor Mr. de M.
B.'s voorstellen op te wekken.
Veel verder dan de voorstellen van den Bosseher rechter,
gaan de denkbeelden van den Heer J. V i s s e h e r te Apeldo6rn,
die zich in zijn reeds aangehaald artikel in het Tijdsehrift der
Maatschappij van Nijverheid t), een voorstander verklaart van
trustvorming met staatshulp en onder staatstoezicht. Ziehier hoe
de Heer V. zieh de ui~voering zijner inde~n voorstelt.
,~Wanneer de groote meerderheid der industrieelen in een of
anderen tak van industrie dit wenscht, kan de Regeering aan
de eombinatie her reeht verleenen tot de a l l e e n p r o d u c t i e.
Is dit gesehied, dan mogen buiten de combinatie om geen
nieuwe fabrieken meet worden opgericht. Fabrikanten, niet bij
de combinatie aangesloten, kunnen uit den aard der zaak hun
bestaande ondernemingen op den ouden voet blijven drijven.
,,De Regeering geeft aan de combinatie alien gerechtva.,.rdigden
steun, zooals de voorkeur bij leveranties aan openbare lichamen.
#In ruil voor dien steun en bet monopolie, stelt de Regeering
de volgende eisehen:
a. Voortdurende eontrble op de qualiteit der fabricatie.
b. Een behoorlijke Ioonstandaard voor de arbeiders.
,iDeze eisehen zijn her minimum, dat een Regeering zou
mogen steIlen.
 ,Deze regeling zou reeds groote voordeelen opleveren. /kls
het mogetijk ware, zou ik direct nog een stap verder willen gaan.
,,Bij een goede trustvorming behooren de verschillende
fabrieken aan ggn combinatie. De oorspronkelijke eigenaars
krijgen aandeelen in de onderneming maar de waarde der door
hen ingebrachte zaak. Eerst dan is her mogelijk ten volle de
voordeelen van de beperking der oaderlinge eoncurrentie te
plukken en een doelmatige verdeeling der productie tot stand
te brengen.
,tAls dit geschiedt, is ook de tijd gekomen, den arbeider
aandeel in de winst te verschaffen. Verlichte industrie~eleu hebben
her noodzakelijke daarvan al lung ingezien en waarlijk niet tot
hun nadeel. De prikkel tot meerdere kraehtsinspam~ing en vooral
') Zie ,,De Economist" van Maart 1910 bldz. 214/215.
,1,68
ook de onderlinge contrble vail het personeeI, brachten zutke
groote voordeeleu ann, dat het arbeidersdividend daaruit ruimschoots kou worden uitgekeerd. ,/Daarom zou ik wenschen:
,,Na aftrek der exploitatiekosten en der gewone rente voor
her aandeelenkapitaal, wordt de overwiust verdeeld tusschen de
aandeelhouders, de arbeiders en den Staat.,,
/,Op de uitwerking dezer denkbeelden zal ik thans niet verder
i,,gaan,.
Ik geloof, dat de Heer V. bij de nadere uitwerking zijner
denkbeelden, maar vooral indien het tot een practische toepassing ervan zou komen, op vele klippeu zou stooten, die niet
gemakkelijk te omzeilen zijn. Toch komen mij de denkbeelden
van den Heer V. niet zoo utopistisch root, als zij wellicht op
het eerste gezicht velen zullen toeschijnen. Zooals wij reeds
gezien hebhen, ziju reeds verschillende buitenlandsche regeeringen
door de omstandigheden en in her belang der economische
ontwikketing van hun land gedwongen geweest, tot karteldwang
hun toevlucht te nemen. Toch zaI een dergelijke maatregel m.i.
 alleen genomen mogen worden als een uiterste redmiddel, wanneer
inderdaad de toestanden in eene industrie zich zoo ernstig laten
aanzien, dat zonder een ingrijpen van den staatsarm eene nationale
ramp tc vreezen zou zijn t). Hoewel ik op dit oogenblik geen
concreet geval zou weten, waarbij staatsinterventie als bovenbedoeld voor ons land te rechtvaardigen zou zijn, acht ik
dergelijke gevallen in de toekomst hetzij hier te lande, hetzij in
Indi~, volstrekt niet denkbeeldig. Hetgeen de Heer V. eehter
blijkbaar als r e g e l zou wenschen, behoort m.i. u i t z o n d e r i n g
te blijven, ttet denkbeeld van de I-Ieer V. om den Staat een
aandeel in de winst toe .re kennen, zou m. i. ook atleen toepassing
mogen vinden iu de gevallen waarin inderdaad de prosperiteit
eener industrie tengevolge der staatstusschenkomst, belangrijk
is vooruitgegaan.
Den weg van contrble op de kwaliteit van her fabricaat is
onze Regeering reeds opgegaan door de vleeschkearing voor
export en door hare Rijksbotercontr61e. Ongetwijfeld zal dit
l) Eerie stelliug van ongeveer gelijke strekking verkondigt de
Daitsehe regeering in hare toeliehting op her hiervoren genoemde
wetsontwerp, zie o.a. Kar~ell-Rundschau van hlaart 1910, waarin
dit ontwerp met memorie van toeliehting is opgenomen.
 469
staatstoezicht op de produciie, dat iu her buiteuland rceds op
meer uitgebreide schaa[, speciaal op levensmiddelen wordt
uitgeoefend, ook in ons land nog veer uitbreiding vatbaar
blijken te zijn. t)
In her algemeen zou ik eehter den voorstanders eener staatsinterventie ten aauzien der trust- en kartelbeweging, er o1)
willen wijzen, dat zij 6dnen factor te reel over her hoofd zien,
die m.i. in de toekomst eene steeds grootere tel zal gaan spelen,
nl. de o n t w i k k e l i n g
d e r c o S p e r a t i e z o o w e l d e r consumtieve als der productieve.
In mijn eerste artikel gaf
ik reeds als mijn bescheiden meening te kennen, dat wij niet
zouder grond mogen verwachten, dat iudien eene economisehe
organisatie dienstbaar zou women gemaakt ann de uitbuiting
der consumenten, de solidirateit der laatsten zich gaandeweg
zoodanig ontwikkelen zal, dat zij met sueces ann eene onrechtvaardige prijsopdrijverij den kop kan indrukken.
 Behalve her in art. I reeds aangehaalde verweermiddel van
den boycot, staat veer eerie goed georganiseerde consumentenvereeniging, de coSperatieve productie in her verschiet, die
thans reeds jaar op jaar vooral in Engeland belangrijk vorderingen
maakt. 2)
Het wil mij dan ook toeschijnen, dat op d e n d u u r ten
aanzien der consumenten geeue staatsbescherming noodig zal
1) De behoeite nan eene rijkswetgeving op de keuring van
levensmiddelen doer zich in de industrieele ~'iugen van ons land
hoe langer hoe meer gevoelen, tier is duidelijk dat bij her steeds
toenemend aantal gemeentelijke verordeningen op dit; gebied, de
fabrikauten reikhalzend beginnen uit te zien naar eene uniforme
regeling, naar een ,,Codex alimentaris": die een elude zal maken
6n ann de uiteenloopende voorschriften der plaatselijke keuringsdiensten 6n ann die knoeierijen welke de gemeentelijke wetgevers
bezwaarlijk kunnen ondervangen.
-~) De vooruitgang der ¢oSperatieve beweging in Engeland wordt
geillus~reerd door de volgende cij[ers: die duizendtallen pd.s~.
voorstellen :
Omzet. der
1897.
1907. Toenemingin pCt.
Productievereenigingen.
8687
19396
123.3
@rootinkoopid.
16326
32390
98.1
Verbruiksid.
40075
67878
69.4
[~Ien Met hierui~ dat de progressie bij de produetie-coiSperatie
her sterkst is geweest. De Engelsche coiSperatieve vereenigingen
besehikken thans reeds over een kapitaal van 150.000.000 gulden.
470
blijken, omdat bf de trustleiders de belangen van producenten
en consumenten in harmonie zullen weten te brengen, bf indien
zij den weg der soeiale rechtvaardigheid verlaten, her solidariteitsgevoel der consumenten zoo krachtig ontwaken zal, dat de
trustmagnaten hiertegen hunne hoofden te pletter zullen loopen.
 Intussehen zal men in versehillende zich kraehtig ontwikkelende
landen zooals b.v. de ¥. S. van Noord-Amerika op de toekomst
vertrouwend, de gevaren van bet heden niet uit her oog mogen
verliezen. In die landen zullen de Regeeringen niet mogen
nalaten ~n met bet oog op den overheerschenden invloed, dien
het trustwezen daar kan uitoefenen op de levensvoorwaarden der
bevolking, ~n in verband met de misbruiken, die juist daar
herhaaldelijk dan her lieht gekomen zijn, bedacht moeten blijven
op e f f e c t i e f t o e z i c h t en c o n t r b l e van S t a a t s w e g e
op t r u s t s en k a r t e l s , g e p a a r d g a a n d e m e t e e n
redetijken publieiteitsdwang.
in ons land echter met zijn vrijhandel en beperkte industrie,
zal vooral wanneer ons nieuw vennootsehapsrecht afdoende
waarborgen zal versehaffen voor eontrble en publieiteit bij
naaml, vennootschappen, de drang naar eerie kartelbeweging
zich wel nooit zoo sterk doen gevoelen als in de ~oote protectionistisehe industrie-staten.
Her kan niet betwist worden, dat in het algemeen voor
ons land, de bezwaren elders tegen economisehe organisatie
te berde gebracht, niet, of in mindere mate gelden, omdat bij
her vigeerende vrijhandelsstelsel, iedere combinatie bier te lande
aangewezen is op eigen kracht, op hare bruikbaarheid als
economisehe factor bij de productie, het vervoer of de verdeeling der goederen.
 Her probleem aer economische organisatie zal dan ook voor
ons land hierin bestaan, een zoodanigen vorm vali samenwerking
te vinden voor iedere branche van handel en industrie, d a t de
voordeelen
van vereeniging
ten volle tot uitd r u k k i n g k o m e n en de n a d e e l e n , d i e z i c h bij het:
t r u s t - eu k a r t e l w e z e n h e b b e n g e o p e n b a a r d , z o o v e e l
mogelijk worden ge~earteerd.
Witlen de ondernemers zieh zekerheid verschaffen om hunne
produeten steeds tegen loonende prijzen te kunnen afzetten,
dan zullen zij hunne toevlucht moeteu nemen tot de meest

471
volmaakte vormen van economische organisatie. Alleen door de
handen in een te slaan, kan men geraken tot stabiliteit in do
produetie, en tot coutrSle tier prijsbeweging, daar alleen bij
doeImatige organisatie, de marktpositie in haar geheel overzien
kan worden, en het aanbod geregeld kan worden naar de vraag.
Zelfs de meest geniale individueele ondernemer is hiertoe
niet bij machte. Groot zal eehter de verantwoordelijkheid zijn,
die de leiders tier trust- en kartelbeweging op zieh laden.
Slechta wanneer zij inzien, dat hunne organisatie niet uitsluiteud
een middel .mag ziju om her eigen bedrijf zoo winstgevend
mogelijk te maken, maar dat deze economisehe kracht teveus
moet wordeu dienstbaar gemaakt aan her belang der soeiale
reehtvaardigheid, slechts dan mag verwacht worden, dat de
eeonomische organisatie een weldaad zat worden voor de geheele
maatsehappij.
 Zeer zeker kan men in de kapitalistisehe combinatie's dikwijls
groote gebreken ontdekken, vooral in huune gevolgen ten
opziehte van den consument, maar .deze zullen zicla m.i. op
den duur op den trust of bet kartel zelven wreken.
De laatste vijf en twintig jaren waren getuige van de geboorte
van tal van eombinaties. Sommigen bestaan hog en bloeien;
anderen zijn met schande ondergaan. Eu war was gemeenlijk
de oorzaak van hunnen val? Eenvoudig het misbruik dat zij
maakten van hunne s c h i j n b a r e maeht om de prijzen geheel
naar willekeur te regelen.
Van de andere zijden ziju juist die combinaties, die met
wijs overIeg hun hei! zochten in eerie eeonomisehe exploitatie,
in stabiliteit der prijzen en in de verbetering van den soeialen
toestand der werklieden, tot grooten bloei geraakt.
Ik ben hiermede gekomen aan hot einde van de taak, die
ik mij heb voorgesteld om n.1. den lezer een inzieht ell
een overzieht te geven van her vraagstuk der eeonomisehe
orgauisatie, dat zeer zeker een der belangrijkste wereldvraagstukken van onzeu tijd genoemd mag worden. Ofsehoon thans
intornationale kartelovereenkomsten reeds aan de orde van den
dag ~zijn, is her duidetijk dat bij de voortschrijdende wereldproduetie, waarbij steeds nieuwe produetielanden de coneurrentie
met de oudere staten opnemen, wij hog pas staan ash her

472

allcreerstc begin eerier economische rcgeling van her wereldproductieproces op internationaleu grondslag. Toch zal her menig
lezer wellieht verwonderen, indien hij verneemt d a t e r een
lncifertrust bestaat, opgerieht door de Japansehe lueiferfabrikanten in combinatie met Engelsche kapitalisten, die zich ten
doe1 stelt den geheelen handel in dit artikel niet alleen in
her verre Oosten, maar over geheel Azi~ en Aus~rali~ te
mouopoliseeren.
 Indien ik ten slotte de eindindrukken mag samenvatteu,
waartoe mijue studie van dit vraagstuk" mij heeft gebraeht,
dan zou ik dit willen doen door te onderschrijven de volgende
uitspraken van wetenschappelijke onderzoekers op dit gebied,
op de eerste plaats van Dr. F e r d i n a n d B a u m g a r t e n in
de inleiding van zijn standaardwerk ,,Kartelle und Trusts,~ :
,,Kartelle und Trusts sind hervorragende Beispiele jener
groszen Selbstwidersprtiche, deren die moderne Gesellschaft so
vide aufweist, die aber viellicht wesentliche G1ieder jenes nie
inuehaltenden und unendlichen Stroms der Evolutio~i bilden,
welche in ihrer Gesamtheit die Welbt selbst ist.,,
En van G u s t a v S c h m o l l e r :
,,Es ist ein Entwiekelungsprozesz, tier unserer Zeit, ihren
materiellen, wirtschaftlichen Bedingungen, ihren organisatorischen
Tendenzen entspricht,,, en verder:
,,Im ganzen wird man sagen kSnnen, die Kartelle seien so
segeusreich oder so unheilvoll, wie die Leiter maszvo11 und
staatsmiinnisch oder kurzsichtig und habsiichtig sind,,.
Ten slotte hog van H. D. P a r m e r l e e in B u s i n e s s :
,,De pogingen om de trusts te ver.ietigen hebben alleen ten
gevolge gehad, dat de aansluiting tusschen de verbonden corporaties sterker werd. AIieen een vertraging in den loop der
zakell kan door de herhaalde pogingen om hen te ontbinden
teweeggebracht worden; bet goede zal zich als altijd ten slotte
toeh baan breken,,.
N i j m e g e n , October 1909.
J.J.M.H.
NIJST.
