Van productie naar regievoering: IHC Holland Merwede als voorbeeld
O R G A N I S AT I E E N M A N A G E M E N T

Van productie naar
regievoering: IHC Holland
Merwede als voorbeeld
Frank A.G. den Butter en Daniël B. Leliefeld
SAMENVATTING In de trend van globalisering en toenemende
fragmentatie van productie gaat de Nederlandse industrie zich
steeds meer op de regiefunctie toeleggen. Dit artikel bespreekt
deze transitie vanuit het perspectief van de moderne theorieën
van de internationale handel, transactiekosten en industriële
organisatie, met de onderneming IHC Holland Merwede als
voorbeeld. Deze casus staat model voor dergelijke transitieprocessen in andere onderdelen van de maakindustrie en is
tevens van belang voor het innovatie-, onderwijs- en
arbeidsmarktbeleid van de overheid.
1

Inleiding
Dit artikel omschrijft hoe het belang van de Nederlandse
maakindustrie voor de Nederlandse economie gehandhaafd kan blijven, terwijl de daadwerkelijke (fysieke)
productie uit Nederland voor een belangrijk deel
verdwijnt. Het belang van de (maak)industrie voor de
Nederlandse economie in termen van productiviteit en
werkgelegenheid is aanzienlijk (zie ook Schenk en
Theeuwes, 2002). Zeker wanneer de diensten gerelateerd aan de industrie mee worden gewogen. Deze
overige activiteiten hebben veelal betrekking op ondersteunende diensten van het kernproduct. In de toekomst
zullen het juist deze diensten zijn die een grote bijdrage
leveren aan de maakindustrie en aldus aan de
Nederlandse economie als geheel. De geschiedenis heeft
aangetoond dat beleid gericht op het behoud van de
daadwerkelijke productieprocessen in Nederland, denk

Prof. dr. F.A.G. den Butter is hoogleraar Algemene Economie,
VU Amsterdam en is verbonden aan de Amsterdam Trade
University (AmTU); D.B. Leliefeld Msc. heeft als wetenschappelijk medewerker van AmTU onderzoek verricht voor
IHC Holland Merwede en is momenteel werkzaam bij de NMa.
 488

MA B

aan de textiel-, de scheepsbouw- en de vliegtuigindustrie, veelal tevergeefs is. De huidige globaliseringtrend
benadrukt het belang van specialisatie voor de economische actoren. De productieketen wordt voortdurend
in meer schakels opgeknipt. Onderdelen van de keten
worden daar geproduceerd waar dat het goedkoopst is.
Deze fragmentatie van productie stelt de Nederlandse
maakindustrie voor de vraag, waarin zij zich dient te
specialiseren. Het laat zich aanzien dat deze specialisatie zich vooral zal richten op de regievoering over de
productie, d.w.z. het aan elkaar koppelen van de
verschillende (ontkoppelde) schakels van de keten.
Daarnaast zullen technologisch hoogwaardige fabricatie en de productie en dienstverlening, die typisch
aan Nederland verbonden zijn (bijvoorbeeld de bouw
en onderhoud), voor ons land behouden blijven.
De manier waarop de transitie tot regievoerder kan
plaatsvinden wordt in dit artikel geïllustreerd aan de
hand van de casus van IHC Holland Merwede1. De uitdagingen en ervaringen van deze onderneming kunnen als
voorbeeld dienen voor de transitie in andere delen van
de (maak)industrie. De overheid dient deze ontwikkeling te onderkennen om het industriebeleid en onderwijsbeleid hierop in te laten spelen.
Paragrafen 2 en 3 van dit artikel schetsen de uitdagingen en mogelijkheden voor de maakindustrie
vanuit de moderne theorie van handel en globalisering. Paragraaf 4 bespreekt de rol van de transactiekosten bij de handel en het concept regievoering.
Paragraaf 5 beschrijft de ontwikkeling van producent
tot regievoerder aan de hand van de praktijk van IHC
Holland Merwede. In paragraaf 6 zijn aan deze case
een tweetal algemene voorwaarden ontleend voor de
succesvolle transitie voor andere maakindustrieën.
Daarbij wordt in paragraaf 7 de rol van de overheid in
deze structurele verandering in de samenstelling van
de Nederlandse economie behandeld. Paragraaf 8
vormt een slotbeschouwing.
 o kt o b e r

2 0 0 7

2

Globalisering en de fragmentatie van
productie
De vermindering van handelsbarrières vanwege de
liberalisering van handelsregimes en de toepassing
van logistieke technologie leiden tot een toenemende
verlaging van de kosten die handelstransacties met
zich meebrengen. Een verlaging van deze transactiekosten maakt handel eerder rendabel en kan daarom
gezien worden als een verruiming van de relevante
markt van een groot aantal goederen en diensten.
Adam Smith (1776) toonde al hoe een uitbreiding
van de markt een steeds verdergaande fragmentatie
van productieprocessen mogelijk maakt. Fragmentatie
(“Division of Labour”) is de drijvende kracht achter
de (in dit geval) mondiale welvaart. Een interessante
vraag is daarom op welk segment Nederland (en meer
specifiek de Nederlandse maakindustrie) zich zou
moeten richten om geen schade te ondervinden, of
juist te kunnen profiteren, van de bereikbaarheid van
nieuwe markten.
De klassieke handelstheorie van Ricardo (1817) vormt
het vertrekpunt in de beantwoording van bovenstaande
vraag. Handelsstromen zijn daar het gevolg van
comparatieve voordelen in de beschikbaarheid van
productiefactoren (arbeid, kapitaal, grondstoffen). Het
WRR-rapport “Nederland Handelsland” (WRR, 2003)
onderbouwt de hypothese dat Nederland vooral
vanwege de bedrevenheid in de handel, door het laag
houden van de transactiekosten, een comparatief voordeel heeft. Comparatief voordeel is in dit verband
echter een abstract begrip. Zeker een idee als “bedrevenheid in de handel” is niet eenvoudig te concretiseren. Recent onderzoek wijst er bovendien op dat het
niet alleen om de toebedeling (‘endowment’) van
productiefactoren en de daaraan verbonden comparatieve voordelen gaat. Nunn (2005) koppelt de kwaliteit
en aanwezigheid van instituties aan directe buitenlandse investeringen. Dan blijkt voor Nederland de
kwaliteit van het rechtssysteem van groter belang voor
de aanwezigheid van “relatiespecifieke” investeringen
(d.w.z. investeringen die vanuit specifieke handelsrelaties plaatsvinden) dan de traditionele comparatieve
voordelen.
 Ook de samenstelling van de beroepsbevolking is in
dit opzicht relevant. Onderzoeken van onder andere
Harmon (1997) en de OECD (1997) laten zien dat
Nederland beschikt over een homogeen verdeelde,
relatief hoog opgeleide beroepsbevolking. Deze
verdeling van opleidingsniveau en vaardigheden is
volgens Grossman en Maggi (2000) van invloed op de

o ktob er

2007

productiemogelijkheden. De Nederlandse beroepsbevolking is relatief bedreven in werkzaamheden die
veel eigen beslissingskracht vragen, in horizontale
hiërarchische verhoudingen, en is in tegenstelling tot
b.v. de VS minder gebaat bij grote denkbeelden van
creatieve leiders, die veel uitvoerend werk vragen.
Naast deze nuancering van het Ricardiaanse begrip
comparatieve voordelen biedt de “Nieuwe Handelstheorie” van Krugman (1980) een verklaring voor de
relatie tussen handel en industrie in ons land. Deze
stroming legt nadruk op verschillende institutionele
factoren. Volgens Krugman speelt de nabijheid van
een grote afzetmarkt een belangrijke rol. Voor
Nederland betekent dit dat het Europese achterland
en de relatief grote koopkracht aldaar een rol van
betekenis speelt. Een andere factor van belang in dit
kader is productdifferentiatie: de bedrevenheid in het
“aanpassen” van goederen en diensten. Het genoemde
WRR-rapport duidt erop dat een dergelijk goed koopmansschap in Nederland in zekere mate aanwezig is.
Deze koopmansgeest kan aanleiding zijn tot een relatieve bedrevenheid (comparatief voordeel) van een
land in de succesvolle differentiatie van goederen en
diensten. Dit, meer abstracte, comparatieve voordeel
heeft in het verleden vooral geresulteerd in de relatieve oververtegenwoordiging van handelsfirma’s en
de aanwezigheid van de goed ontwikkelde zee- en
luchthavens. Een actuele kwestie is of dit voordeel in
de toekomst omgezet kan worden in een oververtegenwoordiging van (handelsgerelateerde) mondiaal
opererende dienstverleners, waaronder de vestiging
van hoofdkantoren van multinationals.
 Deze benadering onderschrijft in welke richting ons
land zich kan en zal specialiseren bij de voortgaande
fragmentatie van productie en globalisering, namelijk
in de richting van handel en regievoering. De handelaars- en makelaarsfunctie zijn delen van het productieproces waar het collectief van de kwaliteit van elke
schakel een rol speelt. Hierin komt bovendien de
Nederlandse koopmansgeest van pas. Daarnaast
beschikt Nederland over een reputatie in het buitenland als betrouwbare partner. Dit uit zich bijvoorbeeld in de netto instroom van relatiespecifieke investeringen. Daarnaast wordt Nederland ook gezien als
“Gateway to Europe”. Hiermee wordt meestal geduid
op de rol van de luchthavens en de zeehavens als
metafoor voor hun betekenis voor de Europese afzetmarkt. Dit alles maakt Nederland een handelsland bij
uitstek. In de toekomst zal dit nog nadrukkelijker het
geval zijn, ten koste van de nadruk op de fysieke
productie.
MAB

489

O R G A N I S AT I E E N M A N A G E M E N T

3

De handelsfunctie en de rol van
transactiekosten
Transactiekosten treden op in de schakels tussen
productieprocessen en bij de inkoop- en verkoopfuncties. Handel en makelaarschap zijn derhalve gericht op
de beheersing van transactiekosten. Zo bestaan er de
formele transactiekosten, zoals importtarieven en
transportkosten, en informele kosten die samenhangen
met vertrouwen en risico. Deze laatste zijn meer van
belang bij complexe productieprocessen waarvoor
bijvoorbeeld relatiespecifieke investeringen nodig zijn.
 Dit soort investeringen doen zich onder andere voor
bij innovaties en bij productieverplaatsingen. De
aannemer is hier sterk afhankelijk van de opdrachtgever. Als deze besluit niet af te nemen blijft de
aannemer zitten met een nutteloze (specifieke) investering in bijvoorbeeld een productielocatie, maar meer
in algemene zin met een investering in de relatie met
de opdrachtgever. Dit fenomeen wordt ook wel “hold
up” genoemd (zie Naghavi et al., 2006 voor een uitgebreide beschrijving). Dit leidt tot een situatie van
onderinvestering, waarin anderszins rendabele transacties niet van de grond komen, omdat er een gebrek
aan vertrouwen bestaat tussen de contractanten. Den
Butter en Mosch (2003) bouwen voort op eerder werk
van onder andere Arrow (1969) en Williamson (1985)
en definiëren transactiekosten als “the friction costs
that appear while pursuing the gains of trade” (Den
Butter en Mosch, 2003, p. 3). Zij tonen bovendien aan
dat een toename van vertrouwen (als middel om transactiekosten te verlagen) tussen potentiële handelspartners met slechts één standaarddeviatie leidt tot meer
dan een verdubbeling van het handelsvolume2.
Onderzoek van Den Butter en Wit (2006) suggereert
dat dit type innovaties, dat men handelsinnovaties kan
noemen, in Nederland belangrijker is voor de
welvaartsgroei dan productinnovaties.
 Wat zijn transactiekosten?
Transactiekosten zijn alle kosten die gemaakt worden bij het tot
stand brengen van handelstransacties. In andere woorden gaat het
om het “gedoe” geassocieerd met de inkoop en verkoop van goederen
en diensten en met productieverplaatsing. In beginsel zijn er twee
soorten transactiekosten te onderscheiden: de “harde” transactiekosten en de “zachte” transactiekosten. De harde transactiekosten
hebben betrekking op goed waarneembare kosten, zoals transportkosten, invoerhefﬁngen en douanetarieven. De zachte kosten zijn veel
moeilijker meetbaar, zoals allerlei kosten van het maken en controleren
van contracten, informatiekosten, kosten vanwege cultuurverschillen
en miscommunicatie, ongeschreven wetten, opbouw van vertrouwen,
netwerkvorming, kosten vanwege veiligheidseisen et cetera. Veel
van dit laatste type transactiekosten zijn direct te relateren aan risico
en vertrouwen.
490

MA B

Recent werk van Helpman (2006) illustreert het belang
van de transactiekosten voor het succes van ondernemingen bij internationalisering. De redenering is dat
internationaal ondernemen kostbaarder is door kosten
voorafgaand en tijdens internationale transacties. Dit
maakt internationalisering slechts bereikbaar voor een
onderneming van voldoende omvang. Deze schaalgrootte maakt het voor hen mogelijk om een investering in kennis van transactiekosten terug te verdienen
over meerdere transacties. Een dergelijke schaalgrootte
of specialisering (kennis van internationaliseringvraagstukken) is dus een voorwaarde voor Nederlandse
ondernemingen om in de huidige status quo van “open
grenzen” succesvol te kunnen blijven opereren.
4

Globalisering, handel en transactiekosten:
regievoering
Zoals uit de voorgaande paragraaf blijkt (zie ook de
bovenstaande tekstbox), worden de begrippen transactiekosten en handel breed opgevat. Ook het verplaatsen
van productieprocessen kan gezien worden als handel
in investeringen en kennis. Dit alles is mogelijk als er
rendement op een handelstransactie bestaat. Lagere
transactiekosten betekenen niet alleen dat de bestaande
handelstransacties meer renderen maar ook dat meer
handelstransacties kunnen plaatsvinden. Dus dat de
totale waardecreatie van de handel stijgt en de specialisatie hand over hand toeneemt.
 Handelskennis en kennis van het verlagen van de
transactiekosten zijn in dit verband overigens niet de
enige competentie die van belang is voor de Nederlandse
maakindustrie. Op dit moment bestaat er nog veel
kennis van de productieprocessen en kennen veel
Nederlandse maakindustriëlen een sterke positie
binnen de eigen sector. Dit verschaft de maakindustrielen de noodzakelijke uitgangspositie om de transitie
in te zetten van maken tot regievoeren. De marktpositie van regievoerder maakt het voor een onderneming mogelijk om als het ware alle transacties in een
sector te orkestreren (zie ook onderstaande tekstbox).
Met een geleidelijke overgang naar de regievoering
koppelen Nederlandse ondernemingen de comparatieve voordelen in het handelaarschap (verlagen van
transactiekosten) aan de technische kennis en marktkennis van nieuwe producten en diensten. Deze koppeling van de verschillende kenniscomponenten en
competenties in de richting van de regievoering kan als
“transactiemanagement” worden aangeduid. Omdat
wij in dit artikel de overgang naar de regievoering
vooral vanuit het perspectief van de transactiekosten
beschrijven, komen deze andere benodigde competen-

o kt o b e r

2 0 0 7

ties (logistiek, marketing, financiering, administratie,
inkoop e.d.) alleen impliciet aan de orde.
Het gaat dan om de kosten bij de inkoop en verkoop,
en om de kosten in de afstemming door het management van de verschillende fasen van productie. Het
rechter deel van figuur 1 symboliseert een onderneming waar de productie veel verder is gefragmenteerd
en deels is uitbesteed aan andere ondernemingen
(outsourcing/onderaannemerschap), en deels plaatsvindt in vestigingen van de onderneming zelf, al dan
niet als zelfstandige dochterondernemingen (offshoring/
directe buitenlandse investeringen). In de rechter industriële organisatie is juist sprake van relatief veel transactiekosten en zijn de directe eigen productiekosten van
minder belang.
 Wat is een regievoerende onderneming?
Een regievoerende onderneming is een bedrijf dat een fors deel van
zijn omzet direct of indirect verdient door de verschillende transacties
in de sector te orkestreren. Zijn kennis van het productieproces en
positie in het netwerk van gerelateerde ondernemingen geeft een
dergelijke organisatie de mogelijkheid omzet te genereren naast (of in
plaats van) het fysieke product. De omzet verbonden aan de levering
van diensten (i.p.v. goederen) binnen de sector in het kader van
transactiekostenbeheersing is voor zo’n bedrijf van toenemend belang.
In figuur 1 is het verschil tussen een traditioneel productiebedrijf en een regievoerder in beeld gebracht. Voor
de traditionele producent (links) maken de productiekosten het belangrijkste deel van de kostprijs uit. In
deze organisatievorm van de bedrijfsvoering spelen de
transactiekosten een betrekkelijk ondergeschikte rol.
 In het beeld van figuur 1 waarbij de productieketen
steeds verder wordt opgesplitst, kan onderscheid
gemaakt worden tussen comparatieve voordelen
binnen de verschillende schakels van de productieketen, en tussen de verschillende schakels van de

Figuur 1
Traditionele maakindustrie
Bedrijf = Vestiging

Ontwerp en coördinatie

Regievoering in maakindustrie
Bedrijf

Vestigingen

Input 1
R&D
Productie
Input A

Productieblok

Eigen
productie
input 2

Transactie

Transactie

Productie
Input B

Productieblok

Transactie

Transactie

Transactie

Verkoop

Productmarkt

o ktob er

2007

Input 6
Verkoop

R
e
g
i
e
v
o
e
r
i
n
g

Transactie

Transactie

Transactie

Transactie

Transactie

Productie
Input 3A

Productie
Input 3B

Productie
Input 4

Input 5
Transport

Input 7
Advertising

Productmarkt

MAB

4 91

O R G A N I S AT I E E N M A N A G E M E N T
productieketen. Dit onderscheid tussen de twee
vormen van comparatieve voordelen kan als volgt
worden begrepen. Schaalvergroting, technologische
vernieuwing en proces- en productinnovatie binnen
een schakel van de productieketen levert een voordeel in de productiekosten op. Daarmee wordt de
productiviteit binnen de schakel verhoogd, hetgeen
in een comparatief voordeel voor die productieschakel resulteert. Innovaties die een betere koppeling tussen de verschillende schakels van de productieketen bewerkstelligen, de transactiekosten verlagen
en daarmee waarde creëren, leiden tot meer productiviteit in de regiefunctie. Dit betekent een comparatief voordeel in de regievoering. Het omslagpunt in
de overgang van de op productie gerichte bedrijfsvoering naar de op regie gerichte bedrijfsvoering
wordt gevonden in een afweging van de som van (te
verwachten) productiekosten en transactiekosten
(regievoeringskosten) in beide bedrijfsmodellen. Een
verlaging van de transactiekosten betekent dat het
regievoeringsmodel aan betekenis wint. Het betekent
ook dat het beheersen van de transactiekosten belangrijker wordt en, zoals eerder vermeld, dat er meer
waardecreatie via transacties plaatsvindt.
 5

IHC Holland Merwede als voorbeeld
IHC Holland Merwede (hierna IHC) is een sprekend
voorbeeld van een onderneming uit de maakindustrie die aan de vooravond van de transitie van eigen
productie naar (voornamelijk) regievoering staat. Het
is een hoofdzakelijk Nederlandse onderneming qua
eigendomsverhouding en wat betreft productielocatie.
IHC is gespecialiseerd in het ontwerp, bouwen,
plaatsing en onderhoud van de baggerwerktuigen.
Zodoende speelt de onderneming in op de risico’s
van de afnemers. De baggeraars zijn immers sterk
gebaat bij de betrouwbaarheid van hun werktuigen
en willen deze kapitaalgoederen continu in gebruik
hebben. Door deze vergaande specialisatie is IHC
nauw verbonden met de wereldwijd opererende
baggerindustrie. De vooruitzichten voor de baggerindustrie zijn gunstig: denk aan de toenemende behoefte
aan havens en waterwegen en aan de toenemende
winning van delfstoffen van de zeebodem. Vanuit dat
oogmerk is het interessant te bezien welke mogelijkheden er zijn voor IHC om zich in toenemende mate
te gaan richten op de regievoering over productie en
onderhoud van gespecialiseerde baggerwerktuigen.
Noodzaak van regievoering
Aan de ene kant ontstaat voor IHC de noodzaak tot
de ontwikkeling tot regievoerder, daar zij in de

492

MA B

toekomst in mindere mate kan bogen op de geclusterde samenstelling van de sector. Tot op heden
bestaat er in Nederland een oververtegenwoordiging
van ondernemingen betrokken bij het baggerproces.
 De relaties tussen deze ondernemingen zijn hecht en
het vertrouwen is hoog. De gemeenschappelijke taal,
cultuur en de fysieke nabijheid maakten tot nu toe
dat innovaties relatief eenvoudig van de grond
kwamen. Gezien de geringe kans op free riderschap
en hold up bestaat er een goed begrip van de behoeften
zonder dat dit tot dubbel werk leidt. Dit heeft in het
geval van IHC ook te maken met de verkregen voorsprong op de directe concurrenten op technologisch
vlak. De scheepsbouwindustrie en de metaalsector in
het algemeen staan echter steeds meer onder druk en
de toekomst zal uit moeten wijzen wat dat betekent
voor de manier waarop de baggercluster gaat veranderen. Voorop staat dat ook hier de arbeidsintensieve,
laaggeschoolde productieprocessen steeds vaker
buiten Nederland geplaatst zullen worden, terwijl de
meer complexe, kapitaalintensieve processen aan
belang winnen. Deze ontwikkeling versterkt zichzelf,
omdat de twee soorten processen qua scope niet goed
samengaan. De nieuwe complexe processen verdrijven
als het ware de oude eenvoudige processen.
Aan de andere kant verandert de aard en de herkomst
van de vraag. In algemene zin leidt dit ertoe dat risico’s
een steeds grotere rol gaan spelen voor de afnemers
van IHC (de baggeraars). Hoewel de baggeraars altijd
al wereldwijd opereerden zullen zij in toenemende
mate afhankelijk worden van innovatieve projecten in
Azië en Zuid-Amerika ten koste van de meer alledaagse Europese projecten. Projecten in Azië brengen
bovendien veelal ingewikkelde samenwerkingsvormen
met lokale aannemers en overheden met zich mee. Dit
alles tegen een achtergrond van steeds intensere concurrentieverhoudingen in de baggerindustrie. Daarom
is het enerzijds voor de baggeraars noodzakelijk om
technologisch voorop te lopen, maar anderzijds is het
nodig om tot een juiste prijs/ kwaliteit verhouding te
komen om tenders te winnen.
 Vanuit deze uitgangspositie en zicht op de toekomst is
het noodzakelijk maar ook mogelijk voor IHC om in te
spelen op de nieuwe status quo in de markt en
bedrijfstak. Het wegvallen van de voordelen, verbonden
met de huidige geclusterde samenstelling van de sector
en de openstelling van grenzen leidt tot een grotere
druk op arbeidsintensieve, eenvoudige productieprocessen. Deze zullen in steeds mindere mate rendabel
blijken. Verplaatsing, dan wel beëindiging dienen in
een vroeg stadium overwogen te worden. Aan de

o kt o b e r

2 0 0 7

andere kant bestaat er op dit moment nog veel kennis
van dit type processen en van het netwerk. Deze basis
biedt IHC twee mogelijkheden. IHC kan diensten
aanbieden aan zowel haar afnemers als haar leveranciers. Bij een verdere uitbouw van deze nieuwe
productlijn, die al gedeeltelijk in ontwikkeling is, kan
de onderneming zich ontwikkelen tot regievoerder
over de transacties en kennis in de hele bedrijfstak.
gemaakt worden. IHC zou in de toekomst over kunnen
gaan op financiering van de te leveren werktuigen. Zo
worden bijvoorbeeld via leasing de risico’s door de
kennisdrager beheerd. Dit verlaagt de transactiekosten
in de gehele sector en dit komt ook weer ten goede aan
IHC via het gewonnen vertrouwen en de reputatie.
 Synthese van beide bedrijfsonderdelen
Uit beide transactiekostenbedrijven (ten behoeve van
leveranciers en van afnemers) wordt niet alleen
nieuwe kennis opgedaan van de omstandigheden in
beide markten, maar kunnen ook (via het gewonnen
vertrouwen en de reputatie) nieuwe opdrachten
voortvloeien, zowel ten behoeve van de levering van
de baggerwerktuigen als ten behoeve van de levering
van de “transactiekostenbeheersingsdienst”. Zo ontstaan twee opwaartse spiralen. De eerste betreft de
reputatie en het genoten vertrouwen. Een opdracht
(levering van werktuig of levering van dienst) doet
het genoten vertrouwen en de reputatie toenemen,
hieruit vloeien weer nieuwe opdrachten voort. De
tweede spiraal betreft de positie in de sector als
gevolg van de schaalvoordelen op het vlak van de
kennis van internationalisering en risicobeheersing.
Een opdracht (levering van werktuig of levering van
dienst) levert nieuwe kennis op voor IHC. De baggeraar of leverancier heeft dit proces uitbesteed en doet
in mindere mate kennis op. Deze kennis wordt gecategoriseerd en kan weer worden aangewend bij
vervolgopdrachten door IHC. Zo ontstaan schaalvoordelen aan de zijde van IHC. Deze leiden tot
nieuwe opdrachten met eventueel een verhoogd
surplus. De kennis van IHC stelt de onderneming
immers in staat beter in te spelen op de behoeften in
de sector, via bijvoorbeeld de prijs van een opdracht.
Focus op twee bedrijfsonderdelen
Transactiekostenbeheersing ten behoeve van de leveranciers van IHC betekent bijstand verlenen aan leveranciers die overwegen hun productie te verplaatsen.
 IHC heeft deze stap zelf al enkele keren succesvol
volbracht. Daarnaast heeft IHC voldoende schaal en
specialistische kennis in huis om dit soort transacties
op waarde te schatten. Aan dit soort transacties
zijn grote, specifieke risico’s verbonden. Zo draait het
bij productieverplaatsing om voorafgaand aan de verplaatsing de risico’s juist in te schatten. Dus: “bezint
(ge op alle risico’s) eer ge begint”. Enerzijds bestaat
het risico dat contractanten, bij vaste prijsafspraken
en na vastlegging van de contracten, minder ijver aan
de dag zullen leggen om aan de contracten te voldoen
(moral hazard). Anderzijds bestaat er het risico dat
men in zee gaat met onderaannemers met andere
(verkeerde) motieven (adverse selection). Een goede
risicoafweging, en vermindering van risico’s, binnen
dit soort dilemma’s is alleen mogelijk bij een
voldoende schaalgrootte op het gebied van kennis
van internationalisering en lokale condities. Degene
die over deze kennis beschikt, kan zich zodoende het
surplus (internalisering van het risico) eigen maken
en tegelijkertijd een dienst bewijzen aan de betrokken
ondernemingen (afnemer en lokale aannemer). Dit
komt vervolgens ten goede aan de regievoerder (IHC)
in de vorm van het genoten vertrouwen in de sector
en de reputatie als handelspartner.
 Transactiekostenbeheersing ten behoeve van de afnemers van IHC betekent slim inspelen op de behoeften
van de baggeraars. Op dit moment voorziet IHC in de
vorm van de afdeling “Parts en Services” hier al in
grote mate in. Niet alleen worden werktuigen op maat
gebouwd en door IHC geïnstalleerd, ook verzorgt de
onderneming trainingen voor degenen die verantwoordelijk zijn voor de bediening en het onderhoud
van de werktuigen. Bovendien worden de baggeraars
voorzien van onderdelen via diverse servicecentra. De
essentie van deze productlijn is dezelfde als bij de
transactiekostenbeheersing ten behoeve van de leveranciers. Degene met de meeste kennis van het risico,
kan deze beter inschatten. Dit verschil kan te gelde

o ktob er

2007

Beide spiralen verschaffen, mits goed georganiseerd,
via een voortdurende wederzijdse versterking, aan
IHC de positie van regievoerder in de sector. Wanneer
IHC deze positie heeft verwezenlijkt kan het surplus
op de geboden diensten en goederen aanzienlijk
oplopen daar zij gebruik kan maken van kennis die
superieur is aan die van eventuele concurrenten. Dit
is het toekomstbeeld dat gloort wanneer IHC op
poractieve wijze de transitie van op eigen productie
gerichte bedrijfsvoering naar de regievoering in de
baggerindustrie ter hand neemt.
6

Transitie in andere delen van de
maakindustrie
De casus leert dat er twee randvoorwaarden zijn voor
ondernemingen binnen de maakindustrie om zich te

MAB

493

O R G A N I S AT I E E N M A N A G E M E N T
kunnen ontwikkelen tot wereldwijde regievoerder.
Dit verschaft tevens een handvat voor een verdere
concretisering van het concept regievoering.
 Randvoorwaarde 1: de positie van de onderneming
binnen de sector
Het voorbeeld van IHC laat zien dat de onderneming
een relatief luxe uitgangssituatie kent, gezien haar
positie in de geclusterde baggersector. Binnen deze
cluster bestaan er weinig aanbieders van baggerwerktuigen en toetreding is niet eenvoudig. Bovendien
geniet IHC binnen de sector bij de leveranciers een
sterke positie als afnemer. De positie van IHC binnen
de nu nog bestaande clusterstructuur biedt de mogelijkheid om kennis in te winnen over de behoefte van
afnemers. Tegelijkertijd is de kans op substitutie laag
door een zekere mate van vertrouwen in de cluster. Dit
laatste brengt met zich mee dat IHC de mogelijkheid
heeft zich het surplus van een innovatie geheel toe te
eigenen en niet verloren te laten gaan naar leveranciers
en afnemers. Succesvolle innovatie en verandering zijn
bovendien gebaat bij de structureel stijgende vraag in
de mark voor baggerwerktuigen. Een dergelijke sterke
positie is niet alleen van belang om het rendement op
innovatie te incasseren, het is ook essentieel om uiteindelijke schaalvoordelen op het vlak van transactiekostenbeheersing te kunnen genieten.
Randvoorwaarde 2: Kennisintensiviteit (speciﬁciteit
en risico’s)
De analyse van de vraagontwikkeling naar de
goederen en diensten van IHC laat niet alleen een
stijgende trend in het volume zien, maar ook een
geografische verplaatsing en een verandering van de
aard van de vraag. Dit zijn gunstige voorwaarden
voor de transitie naar regievoering. Deze nieuwe
herkomst van de vraag brengt andere en moeilijker
inschatbare risico’s met zich mee voor de baggeraars
(de afnemers van de producten van IHC).
 Tegelijkertijd leidt de verzadiging op de markt van
baggeraars tot geringe winsten. Zij zijn sterk gebaat
bij risicodeling met hun leveranciers. Een baggeraar
wil immers zijn schip en baggerwerktuigen continu
laten werken. Opmerkelijk is dat het niet zozeer de
arbeidskosten maar vooral de kapitaalkosten zijn die
het merendeel van de totale kosten uitmaken. Als het
continu in bedrijf houden niet lukt, geeft dit al snel
aanleiding tot verlies op de aanneemsom. Dit maakt
dat de baggeraars een steeds meer specifieke vraag
zullen uitoefenen op IHC en IHC ook zullen
betrekken bij de ontwikkeling van nieuwe technologie en het aannemen van opdrachten. De specificiteit van de gewenste apparatuur en de mogelijke rol

494

MA B

van IHC in de beheersing van de operationele risico’s
voor, tijdens en na de baggerdienst vergt een ontwikkeling tot kennisintensief bedrijf van IHC. IHC heeft
een voorsprong op het vlak van deze kennis en is in
staat deze verder uit te breiden. De kennis is bovendien niet eenvoudig te kopiëren door concurrenten of
toetreders. Kennisintensieve sectoren en ondernemingen hebben hierdoor een aanzienlijk betere kans
een toekomstig positief rendement te realiseren door
zich te ontwikkelen tot regievoerder in verhouding
tot kennisextensieve ondernemingen.
In zijn algemeenheid is de kennisintensiviteit binnen
een onderneming of sector vaak het gevolg van de
mate van specificiteit van de vraag naar goederen en
diensten. Een min of meer homogene vraag geeft
geen aanleiding tot het ontwikkelen van kennis.
 Kennis is dan al snel een gemeengoed en het concurrentievoordeel vervaagt. Dit is het type kennis in
productiesectoren waar volledige concurrentie tot
efficiency leidt maar waar ook de uiteindelijke winstmarges zeer klein worden. Het bestaan van steeds
weer nieuwe en van te voren moeilijk in te schatten
risico’s is aanleiding tot specificiteit van de vraag. Een
meer geavanceerde en toegespitste technologie dient
een antwoord te geven op de risico’s. Deze specificiteit van de vraag leidt in de eerste plaats tot kennisintensiviteit bij de producent en niet bij de afnemer. De
kennis wordt aangewend bij de productie van het
traditionele kernproduct, maar de kennis kan
nogmaals verkocht/verhuurd worden aan de afnemers bij de beheersing van de risico’s. Dit is typerend
voor de tweede randvoorwaarde bij de transitie naar
regievoering: specificiteit van de in te zetten technologie en kennis ter beheersing van de risico’s.
Lessen voor andere ondernemingen
Wat voor IHC geldt, geldt voor een groot aantal
andere ondernemingen binnen de maakindustrie. Dit
betekent dat veel ondernemingen de transitie in
dienen te zetten tot regievoerder. Zij zullen de
Nederlandse handelsgeest, afzetmarkt, opleidingsgraad en kwalitatief hoogstaande (handels)instituties
benutten om zich te ontwikkelen en wereldwijd te
ontplooien als regievoerder. Ongetwijfeld hebben veel
“industriële” ondernemingen dit al eerder onderkend
en zijn zij al in grote mate een dienstverlenende
onderneming in plaats van een organisatie gericht op
de fysieke productie van goederen. De traditionele
classificatie van het CBS van de industrie vertroebelt
echter de inzichtelijkheid van het belang van de
bedrijfstak en het legt weinig nadruk op de nevenactiviteiten van deze “industriële” ondernemingen.
 o kt o b e r

2 0 0 7

Om de verandering in te zetten is een zekere mate van
vertrouwen binnen een sector als uitgangssituatie
noodzakelijk. Als een onderneming deze innovatie
inzet, moet het erop kunnen vertrouwen dat hem ook
het rendement van de transitie en innovatie toekomt.
Dit wordt eenvoudiger gerealiseerd in van oorsprong
meer geclusterde sectoren. Bovendien moet de toekomstige regievoerder kunnen beschikken over een zekere
spilfunctie in de sector. De uitgangspositie van de
onderneming moet daarom sterker zijn dan die van
zijn onmiddellijke concurrenten, afnemers en toeleveranciers. Tot slot is het noodzakelijk dat het product,
waar de sector om draait, een kennisintensief karakter
heeft. Dit is niet noodzakelijk in het productieproces,
maar kan bijvoorbeeld ook de verkoop of logistiek van
het product betreffen. In ieder geval moeten transactiekosten een rol spelen binnen de sector of de markt.
Het laag kunnen houden van die transactiekosten is
immers de essentiële voorwaarde om de concurrentie
als regievoerder aan te kunnen.
 7

Rol van de overheid
Van de gebruikelijke argumenten van overheidsingrijpen zijn hier de voorziening van publieke/
collectieve goederen, het repareren van marktfalen
bij externe effecten en het verzorgen van marktwerking en een “level playing field” voor de ondernemingen het belangrijkst. Het voorgaande toont dat
innovaties van belang zijn bij de transitie en bij de
ontwikkeling van de competenties van het transactiekostenbedrijf. Als het eigendomsrecht van dergelijke
kennis niet zeker is gaat een deel van de investering
verloren. Dit positieve externe effect (nuttige kennis
die beschikbaar komt voor iedereen) weerhoudt
ondernemingen om te investeren in dergelijke procesinnovaties. Reparatie van dit marktfalen rechtvaardigt een ondersteunende rol van de overheid. Als de
overheid de juiste gelegenheid biedt om de nodige
kennis te ontwikkelen kan deze ook weer door andere
Nederlandse maakindustrieën benut worden. Dit
verhoogt het rendement op deze publieke investering
ten opzichte van de beperkte ontwikkeling in het
geval van de bescherming van het eigendomsrecht op
de kennis. Ook hebben de overheid en andere belangenorganisaties een rol bij de ondersteuning van de
reputatie van Nederland als betrouwbaar handelsland. Reputatie is een vorm van handelskapitaal met
het karakter van een publiek goed en is als zodanig
aan te merken als een collectieve voorziening.
 Dit karakter van publiek goed komt bovendien terug
bij de ontwikkeling van de juiste competenties op de

o ktob er

2007

arbeidsmarkt. Hier is zowel behoefte aan praktische
kennis en vaardigheden op het vlak van productietechnologie als op het vlak van de kostenbeheersing
en risico-inschatting. Deze beide typen kennis
kunnen goed in publiek private vorm ontwikkeld
worden. Meer in het algemeen betekent de verplaatsing van onderdelen van de maakindustrie (en dienstverlening) naar het buitenland en het toenemende
belang van de regiefunctie in ons land dat werknemers steeds vaker in plaats van zelf te produceren, de
regisseurs van de productie zullen worden. Naast
technische vaardigheden en vakkennis, die onontbeerlijk blijven, betekent het ook dat meer aandacht
aan de overdracht van kennis en aan culturele en
handelsvaardigheden zal moeten worden besteed. Dit
is een belangrijk kenmerk van het transitieproces op
de Nederlandse arbeidsmarkt. Zowel het onderwijsbeleid als het arbeidsmarktbeleid moeten in een vroeg
stadium deze veranderende behoefte aan competenties onderkennen.
8

Besluit
De toenemende globalisering en fragmentatie van
productie heeft tot gevolg dat de Nederlandse maakindustrie steeds meer de rol van regievoerder gaat
vervullen. Een onderneming waar de productie van
geavanceerde fysieke goederen samengaat met de
regievoeringsfunctie is IHC Holland Merwede. Deze
producent van baggerwerktuigen en –onderdelen zal
in de toekomst, net als veel andere industriële ondernemingen, in steeds mindere mate de fysieke, arbeidsintensieve productieprocessen in Nederland kunnen
handhaven. Wel beschikt het over veel specifieke
kennis van het productieproces en betrekt het een
relatief sterke positie in de nog altijd geclusterde
sector. Daarenboven kan deze onderneming beschikken over een stabiel en betrouwbaar netwerk. Dit
brengt voor IHC de noodzaak en de mogelijkheid
mee zich te ontwikkelen tot regievoerder.
 De transitie van IHC kan als voorbeeld dienen voor
soortgelijke transities in andere bedrijfstakken waar
Nederland vanuit de uitgangspositie van goede
product- en proceskennis een comparatief voordeel
in de regiefunctie kan verkrijgen dan wel behouden.
De mogelijke schaalvoordelen (en locatievoordelen)
alsmede de kennisintensiviteit en –specificiteit van de
productie en dienstverlening zijn daarbij belangrijke
randvoorwaarden voor een succesvolle strategie. De
overheid kan hierop met het innovatie-, onderwijsen arbeidsmarktbeleid inspelen. ■

MAB

495

O R G A N I S AT I E E N M A N A G E M E N T
Literatuur
Arrow, K.J. (1969), The organization of economic activity: issues pertinent
to the choice of market versus nonmarket allocation, Joint Economic
Committee, The analysis and evaluation of public expenditure: the PPB
System, vol. 1, pp 59-73.
Butter F.A.G. den, en R.H.J. Mosch (2003), Trade, trust and transaction costs,
Tinbergen Institute Discussion Paper, TI 2003-082/3.
Butter, F.A.G. den, en P. Wit (2006), Trade and product innovations as
sources for productivity increases: an empirical analysis, VU Research
Memorandum, 2006-13.
Butter, F.A.G. den (2006), De toekomst van de maakindustrie ligt bij de
regievoering, Economisch Statistische Berichten, vol. 91, pp. 420-423.
Grossman, G.M. en G. Maggi (2000), Diversity and trade, American
Economic Review, vol. 90 (5), pp. 1255-1275.
Harmon, M., T. Smith, M.O. Martin, D.L. Kelly, E. Albert, I.V.S. Mullis, E.J.
Gonzalez, en G. Orpwood (1997), Performance assessment in IEA’s Third
International Mathematics and Science Study (TIMSS), International Study.
Helpman, E. (2006), Trade, FDI and the organization of ﬁrms, NBER
Working Paper No. W12091, March 2006.
Krugman, P. (1980), Scale economies, product differentiation, and the
pattern of trade, American Economic Review, vol.70, pp. 950-959.
Naghavi, A en G.I.P. Ottaviano (2006), Outsoucing, contracts and
innovation networks, CEPR Discussion Paper No. 5681, May 2006.
 Nunn, N. (2005), Relationship-speciﬁcity, incomplete contracts and the
pattern of trade, Mimeo, University of Toronto.
OECD and Human Resources Development Canada (1997), Literacy skills
for the knowledge society, OECD and Ministry of Industry, Paris and
Ottawa.
Ricardo, D. (1817), The principles of political economy and taxation, John
Murray, Londen.
Schenk, H., en J. Theeuwes (2002), Reﬂecties op plaats en toekomst van de
Nederlandse maakindustrie, Stichting voor Economisch Onderzoek,
Amsterdam, 1 juli 2002.
Smith, A. (1776), An inquiry into the nature and causes of the wealth of
nations, Modern Library Edition, 1994, New York.
Williamson, O.E. (1985), The economic institutions of capitalism, Free Press,
New York.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2003), Nederland
handelsland; het perspectief van de transactiekosten, Rapporten aan de
Regering nr. 66, Sdu Uitgevers, Den Haag.
Noten
1 Dit artikel is gebaseerd op de rapportage aan IHC: Regiefunctie in de
Maakindustrie: de Casus IHC Holland, Amsterdam Trade University,
december 2006.
2 “The combined effects of formal and informal trust described add up
to a 90-150 percent change in bilateral trade”, Den Butter en Mosch
(2003), p. 20.
496

MA B

o kt o b e r

2 0 0 7.
