Methodologie van organisatie-onderzoek
MAB

Methodologie
algemeen
Organisatie
Onderzoek

Methodologie van
organisatie-onderzoek
De gevalstudie

Drs. P.K. Jagersma

1 Inleiding
Het beoefenen van wetenschap heeft een
bepaalde doelstelling. De doelstelling van weten­
schap is uiteindelijk het genereren van weten­
schappelijke kennis. Van minstens zo groot
belang in het wetenschappelijk bedrijf is de stra­
tegie die leidt tot het verwerkelijken van de uitein­
delijke doelstelling c.q. wetenschappelijke kennis.
Het geheel aan onderzoeksstrategieën vormt een
deelverzameling van de ’body of knowledge’ van
een wetenschappelijke discipline. Er zijn vele
’onderzoeksstrategieën’ die de economische dis­
cipline in het algemeen en het organisatie-onder­
zoek in het bijzonder ten dienste staan. Daarbij
valt te denken aan bijvoorbeeld de survey, het
(quasi-)experiment, het actie-onderzoek, de
gevalstudie, het evaluatie-onderzoek en het ver­
gelijkende onderzoek. Dit artikel gaat over één
van deze onderzoeksstrategieën; de gevalstudie (in
het Angelsaksisch ’case study’ genoemd).1
Omdat het ondoenlijk is alle ’ins’ en ’outs’ van de
gevalstudie in één enkel artikel te behandelen,
zullen we ons beperken tot een epistemologische
invalshoek. Het gaat hier dus om een verhandeling
over de totstandkoming van wetenschappelijke
kennis via gevalstudies.2 Daarbij zullen de theo­
retische ’constructen’ waar mogelijk met voor­
beelden worden geïllustreerd.3 Op deze manier
zullen de veelal abstract aandoende begrippen
toegankelijk gemaakt kunnen worden. De doel­
stelling van dit artikel is na het voornoemde dui­
delijk: het behandelen van de kennistheoretische
facetten van de gevalstudie. We willen daarmee
aantonen dat we van doen hebben met een vol­

januari/februari 1993

waardige
onderzoeksstrategie.
 Kwalitatieve
onderzoeksstrategieën lijken in het wetenschap­
pelijke bedrijf minder gewaardeerd te worden dan
kwantitatieve onderzoeksstrategieën. Dit heeft
ondermeer te maken met bepaalde karakteristieken
inherent aan de gevalstudie. Zo is de gevalstudie
een onderzoeksstrategie met een relatief flexibel
ontwerp. Dit biedt de mogelijkheid gedurende het
onderzoek van ontwerp te veranderen, danwel
omvangrijke veranderingen in het organisatie-ontwerp door te voeren. Voor velen wordt daardoor de
geloofwaardigheid van de gevalstudie als onder­
zoeksstrategie aangetast.
Het artikel is als volgt opgezet. In paragraaf twee
zal stilgestaan worden bij het bepalen van de
plaats van de gevalstudie in het veld van de
onderzoeksleer. Daarna zal het begrip ’gevalstudie’
afgebakend worden. Paragraaf drie concentreert
zich op de verschillende maatstaven (’toetsste­
nen’) aan de hand waarvan beoordeeld kan wor­
den of we te maken hebben met een kwalitatief
hoogwaardige gevalstudie. Deze toetsstenen
hebben een spiegelbeeldfunctie: ze kunnen
eveneens fungeren als richtlijnen voor het vergro­
ten of bestendigen van de kwaliteit van de geval­
studie als onderzoeksstrategie. In paragraaf vier
komt de positie van de gevalstudie in het organi­
satie-onderzoek aan de orde. In dat kader wor­
den ondermeer de ’plus-’ en ’minpunten’ van de
gevalstudie behandeld. In paragraaf vijf wordt
de balans opgemaakt van de ’gevalstudie als
onderzoeksstrategie’.
Drs. P.K. Jagersma is werkzaam bij de vakgroep Bedrijfs­
economie, Katholieke Universiteit Brabant.
 57

2 De gevalstudie: een plaats- en
begripsbepaling
2.1 Plaatsbepaling
In de onderzoeksleer kunnen een tweetal grond­
vormen van onderzoek worden aangetroffen:
kwantitatief en kwalitatief onderzoek (Van Maanen,
1979; Leeflang, 1987). Gevalstudies ressorteren
volgens de meeste onderzoekers onder de kwali­
tatieve onderzoeksstrategieën. Gevalstudies kun­
nen als kwalitatieve onderzoeksstrategie gebruik
maken van kwalitatieve en kwantitatieve gege­
vens danwel beide. Door tegelijkertijd gebruik te
maken van kwalitatieve en kwantitatieve gege­
vens kan geprofiteerd worden van synergetische
effecten (Eisenhardt, 1989). Kwantitatieve gege­
vens kunnen ervoor zorgen dat onderzoekers
zich niet mee laten slepen door het voor meerdere
uitleg vatbaar zijn van veel kwalitatieve gege­
vens. Kwalitatieve gegevens verschaffen de
kwantitatieve gegevens meer ’inhoud’. Kwalitatie­
ve gegevens kunnen derhalve meer diepgang
aan de kwantitatieve gegevens toevoegen. Der­
gelijke synergetische effecten kunnen het be­
schrijvend of verklarend vermogen van de onder­
zoeksgegevens doen toenemen.4
2.2 Begripsbepaling: een tweedeling
Grofweg kan een tweedeling worden aange­
bracht in de definities van een gevalstudie. Zo
zijn er definities met een meer ’statische’ en
definities met een meer ’dynamische’ connotatie.
Deze twee connotaties moeten als de extremen
van een continuüm worden opgevat dat loopt van
statisch naar dynamisch. Tot de definities met
een meer statische connotatie behoren die van
Yin (1989), Kommers en Maas (1987) en van der
Zwaan (1990). De definitie van Swanborn (1987) is
een treffende exponent van de verzameling
definities met een meer dynamische connotatie.
Het zal duidelijk zijn dat het hier louter om illu­
stratieve voorbeelden handelt.
 ’Statische’ definities
Yin (1989) ziet een gevalstudie als een ’empirical
inquiry that investigates a contemporary pheno-

58

menon within it’s real-life context when the boun­
daries between phenomenon and context are not
clearly evident and in which multiple sources of
evidence are used’ (p. 23). Kommers en Maas
(1987) definiëren een gevalstudie als ’een onder­
zoeksmethode waarbij wordt getracht via bestu­
ring van één (of enkele) geval(len) een antwoord te
vinden op een probleemstelling’ (p. 2). Uit deze
twee definities van gevalstudies wordt al duidelijk,
dat het moeilijk is een eensluidende definitie van
een ’gevalstudie’ te presenteren. Van der Zwaan
(1990) baseert zijn definitie van een gevalstudie
voor een belangrijk deel op het feit dat een geval­
studie in essentie betrekking heeft op één object
van onderzoek. Hij ziet een gevalstudie als het
bestuderen van één geval op één moment, daar­
mee de ’statische’ connotatie onderstrepend.
’Dynamische’ definities
Swanborn (1987) vervangt het begrip gevalstudie
door het op het eerste gezicht omvattender ’veld­
onderzoek’. Nadere analyse leert echter dat de
termen bij benadering gelijkwaardig zijn aan
elkaar. In tegenstelling tot de voornoemde
methodologen ziet Swanborn voor de onderzoeker
in de gevalstudie (bij hem dus ’veldonderzoek’)
een veel actievere rol weggelegd. De onderzoe­
ker participeert in het onderzoekstraject (i.e. het
traceren, verzamelen, verwerken, analyseren en
interpreteren van onderzoeksgegevens). Letterlijk
verstaat Swanborn onder veldonderzoek: ’het
beschrijven van een overzichtelijk sociaal sys­
teem of proces onder bepaalde gezichtspunten
(i.e. paradigmata, PKJ) waarbij de sociale inter­
actie, de uiteenlopende ’perspectieven’ van de
deelnemers en de wisselwerking tussen interac­
tie en ’perspectieven’ een belangrijke plaats inne­
men’ (p. 315). Bij de omschrijving van een geval­
studie (’veldonderzoek’) van Swanborn wordt de
dynamiek dus veroorzaakt door de onderzoeker
die nauw verweven is met het onderzoek c.q. het
sociale systeem of proces.
 Resumerend: er lijken op het eerste gezicht net
zoveel definities van gevalstudies in de omloop te
zijn als er methodologen zijn. Ook wij zullen ons
niettemin wagen aan een definitie en zien een
gevalstudie bovenal als een inductieve empiri-

januari/februari 1993

sche onderzoeksstrategie die gericht is op het op
een gegeven nauwkeurig geconcretiseerd aggre­
gatieniveau bestuderen van één of meerdere
gevallen op één danwel meerdere momenten
door één danwel meerdere onderzoekers.
3 Toetsstenen voor kwalitatief hoogwaardige
gevalstudies
3.1 Algemeen
Er is een aantal toetsstenen die de kwaliteit van
gevalstudies kunnen waarborgen danwel vergro­
ten. Er kunnen een tweetal 'grondtoetsstenen’
worden onderscheiden, namelijk geldigheid
('validiteit') en betrouwbaarheid. Beide grondtoets­
stenen zijn gelieerd aan de eisen die aan weten­
schappelijk onderzoek worden gesteld, namelijk
systematiek, intersubjectiviteit (als substituut voor de
moeilijk te realiseren 'objectiviteit’) en gegrondheid
(zie Bouma, 1982). De geldigheids- en betrouwbaarheidsproblematiek is inherent aan ieder
(organisatie-)onderzoek. Bij een gevalstudie lijkt
deze problematiek wel heel manifest te worden.
Een gevalstudie is immers in de regel zeer speci­
fiek. De crux is dan in hoeverre kennis gegene­
reerd door toepassing van een gevalstudie, geldig
en betrouwbaar is. Het is hier waar het belang
van een goed onderzoeksontwerp om de hoek
komt kijken. Het is dit onderzoeksontwerp dat het
resultaat is van theoretische constructen, con­
structen waartegen de in de gevalstudie geobser­
veerde empirische verschijnselen zullen moeten
worden afgezet. Pas dan kan geconcludeerd wor­
den of we te maken hebben met valide en
betrouwbare onderzoeksresultaten. We noemen
dit proces waarbij de empirische verschijnselen
vergeleken worden met de in het onderzoeksont­
werp vervatte theorie wel ’analytische generalisatie'
(zie Yin, 1989). Pas wanneer langs deze weg gel­
dige en betrouwbare resultaten zijn gegenereerd,
kan overgegaan worden tot het proces van theorieontwikkeling.
 3.2 Geldigheid
Voor relatief eenvoudige organisatieverschijnse-

januari/februari 1993

len die bestudeerd worden levert de vraagstelling
of we van doen hebben met geldige uitkomsten
in de regel relatief weinig problemen op. Er is in dat
geval veelal een directe relatie te leggen tussen
de gevalstudie, datgene wat bestudeerd (geme­
ten) wordt en een gegeven criterium waartegen
de onderzoeksuitkomsten worden afgezet. Het
geldigheidsvraagstuk wordt met name actueel,
indien we van doen hebben met een onderzoeks­
situatie waarbij het criterium aan de hand waar­
van beoordeeld kan worden dat we van doen
hebben met geldige onderzoeksuitkomsten ont­
breekt. In dat laatste geval moeten we gebruik­
maken van een criterium dat niet direct gerela­
teerd is met de onderzoeksuitkomsten. Van dit
’indirecte’ criterium kan de geldigheid in twijfel
worden getrokken. Er kunnen verschillende,
elkaar deels overlappende soorten van geldig­
heid worden onderscheiden (Campbell, 1969;
Segers, 1987; Yin, 1989):
- ’face’ geldigheid;
- criterium-gerelateerde geldigheid:
1 soortgenoot-geldigheid
2 voorspelbare geldigheid;
- ’construct’-geldigheid;
- interne geldigheid;
- externe geldigheid.
'Face’ geldigheid
Ingeval van ’face’ geldigheid wordt op een intuï­
tieve manier door een onderzoeker beoordeeld,
of het in de ervaringswerkelijkheid bestudeerde
verschijnsel overeenstemt met het theoretische
construct dat men wenst te meten. Er is sprake
van ’face’ geldigheid van onderzoeksresultaten
indien bijvoorbeeld blijkt dat het in onderneming
X bestudeerde strategische besluitvormingspro­
ces representatief is (i.e. ’face’ geldig is) voor het
theoretische construct (i.e. ’strategische besluit­
vormingsprocessen’) dat de onderzoeker wenst
te bestuderen.
 Criterium-gerelateerde geldigheid
Bij deze vorm van geldigheid moet aan de hand
van een externe maatstaf een oordeel worden
uitgesproken over de geldigheid van het onder­
zoeksresultaat. Er kunnen twee vormen van cri­
terium-gerelateerde geldigheid worden onder-

59

scheiden, namelijk soortgenoot-geldigheid en
voorspelbare geldigheid. Bij soortgenoot-geldig­
heid is de externe maatstaf een reeds eerder als
geldig beoordeelde variabele. De thans verkre­
gen onderzoeksresultaten worden met andere
woorden vergeleken met de eertijds behaalde
onderzoeksresultaten. Daarbij wordt het ’nieuwe’
onderzoek op dezelfde onderzoekspopulatie toe­
gepast als het ’oude’ onderzoek. Wanneer nu de
onderzoeksresultaten van de twee onderzoeken
overeenstemmen, kan gesproken worden van
soortgenoot-geldigheid. Bij voorspelbare geldig­
heid gaat het om het al dan niet bestaan van een
verband tussen de externe variabele en de mate
waarin aan de hand van die variabele voorspel­
lingen kunnen worden gedaan omtrent een criterium-gerelateerde variabele. Een voorbeeld is de
mate waarin aan de hand van de resultaten van
opiniemarktonderzoek bepaald kan worden,
welke politieke partij de verkiezingen zal gaan
winnen (i.e. het tijdstip t=0). Blijkt uit onderzoek
uitgevoerd op tijdstip t=1 (i.e. na de verkiezingen)
dat de resultaten van het opiniemarktonderzoek
een juiste weergave vormden van de feitelijke
verkiezingsstrijd, dan zijn de aanvankelijke onder­
zoeksresultaten geldig geweest. We spreken dan
wel van ’voorspelbare’ geldigheid.
 ’Construct’-geldigheid
Bij construct-geldigheid (ook wel ’begripsgeldigheid' genoemd) gaat het erom, dat een in een
onderzoek gehanteerd theoretisch construct der­
mate goed is uitgekristalliseerd, dat het niet
mogelijk is datzelfde theoretisch construct niet in de
praktijk van het onderzoek aan te treffen. Voor­
beeld: wanneer ’achter het bureau’ van de onder­
zoeker het construct ’arbeidssatisfactie’ wordt
gedefinieerd als ’de mate waarin de organisatiemedewerker tevreden is over primaire en secun­
daire arbeidsvoorwaarden en de dagelijkse
sociale interactie op de werkvloer’, dan is er spra­
ke van construct-geldigheid, indien inderdaad op de
werkvloer (uit bijvoorbeeld interviews) naar voren
komt dat arbeidssatisfactie inderdaad overeen­
komt met hetgeen ’achter het bureau’ is vastge­
legd.
60

Interne geldigheid
Interne geldigheid heeft betrekking op de over­
eenstemming die er bestaat tussen de geobser­
veerde causale relaties en de van tevoren vast­
gelegde theoretische constructen. ’Interne’
geldigheid is daarmee louter van toepassing op
één soort gevalstudie, te weten verklarende
gevalstudies. De interne geldigheid van de
onderzoeksresultaten is voor een belangrijk deel
afhankelijk van de nauwkeurigheid van de aan
het onderzoek ten grondslag liggende vooronder­
stellingen. De interne validiteit van de naar aan­
leiding van de gevalstudie gegenereerde inzich­
ten zal toenemen, indien de vooronderstellingen
nauwkeuriger uiteengezet worden.5
Externe geldigheid
Externe geldigheid heeft betrekking op de mate
waarin de onderzoeksuitkomsten generaliseer­
baar zijn naar andere personen, organisaties, tijden
of plaatsen. Het gaat om het ’bereik’ van de
onderzoeksuitkomsten. Indien bijvoorbeeld blijkt
dat het positieve verband tussen strategische
planning en prestaties van industriële onderne­
mingen eveneens van toepassing is op diensten­
ondernemingen (als banken en verzekeraars),
dan zijn de naar aanleiding van het onderzoek
onder industriële ondernemingen gegenereerde
resultaten ’extern geldig’. Het gaat bij het externe
geldigheidsvraagstuk dus om het maximaliseren
van het ’bereik’ van de onderzoeksresultaten.
 Daarbij wordt niettemin door het ’inductievraagstuk’ (niet alle relevante gevallen zullen bestu­
deerd kunnen worden) een ’natuurlijke grens’
gesteld aan dit bereik.6
3.3 Betrouwbaarheid
De ’betrouwbaarheid’ van de naar aanleiding van
een gevalstudie gegenereerde resultaten wordt
wel gelijkgesteld met ’stabiliteit’ (als we hetzelfde
organisatiefenomeen steeds opnieuw bestuderen
met dezelfde onderzoeksstrategie, krijgen we
dan dezelfde uitkomsten?) en ’nauwkeurigheid’ of
’precisie’ (geeft de onderzoeksstrategie het
bestudeerde organisatiefenomeen ’zuiver’ weer?).
In het organisatie-onderzoek heeft betrouwbaar­
heid betrekking op het vaststellen in hoeverre in

januari/februari 1993

een organisatie uitgevoerde onderzoeksactivitei­
ten (bijvoorbeeld het verzamelen van gegevens
over het strategieformuleringsproces) onder
dezelfde danwel overeenkomstige omstandighe­
den herhaald kunnen worden, zonder dat dit leidt
tot andere resultaten.7 Er zijn diverse strategieën
voorhanden die erop gericht zijn de betrouwbaar­
heid van gevalstudies te bewaken. Die strate­
gieën variëren van eenvoudige vuistregels als
’zorg voor een uitgebreide database’, ’documenteer
zoveel mogelijk onderzoeksstappen: doe of kijkt
er iemand over je schouder mee gedurende een
onderzoek’ en ’voorkom het voor meer dan één
uitleg vatbaar zijn van onderzoeksactiviteiten’
(Yin, 1989) tot meer concrete strategieën als het
realiseren van test-retest betrouwbaarheid en
onderzoeker-betrouwbaarheid.8 In het algemeen
geldt dat naarmate er meerdere objecten van stu­
die (bijvoorbeeld ondernemingen, afdelingen of
managers) aan een gevalstudie worden toege­
voegd, de resulterende onderzoeksuitkomsten
een hogere mate van betrouwbaarheid genieten.
 vereist ’replicatie-onderzoek’. Dergelijk onder­
zoek concentreert zich op het nadoen van eer­
tijds uitgevoerd onderzoek. Eerder vastgestelde
conclusies hoopt men onder andere omstandig­
heden te bevestigen (er wordt wel gesproken
over de ’replication logic’ (Yin, 1989)). Komen de
resultaten van twee gevalstudies overeen met de in
het organisatie-ontwerp belichaamde theorie, dan
kan ’wetenschappelijke replicatie’ geclaimd wor­
den. Dit zal vooral het geval zijn, als tegelijkertijd
een andere, ’concurrerende’ theorie niet beves­
tigd of zelfs verworpen wordt. De gevalstudie
vormt een welhaast ideaal vertrekpunt voor het
uitvoeren van dergelijk ’replicatie-onderzoek’. Dit
komt omdat er sprake is van een nauwe afstem­
ming tussen de empirie en de aan de theorie ont­
leende theoretische constructen (theoretische
constructen die we terugvinden in het onder­
zoeksontwerp). Daardoor lenen gevalstudies zich
goed voor het ontwikkelen van theorieën (Eisen­
hardt, 1989).
 4.2 Pluspunten

4 De gevalstudie in het organisatie-onderzoek
4.1 Algemeen
In de natuurwetenschappen is het eenvoudiger
om tot wetten en wetmatige uitspraken te komen
dan in de gedragswetenschappen als bijvoor­
beeld de economie. De instabiliteit en variabiliteit
van het gedragswetenschappelijke object van
studie (bijvoorbeeld een organisatie, divisie,
werkmaatschappij of manager) staat het doen
van wetmatige uitspraken in de weg. Doordat
specifieke ’managerial’ vraagstukken centraal
staan in het probleemgerichte organisatie-onder­
zoek, is de inductieve methode de bij voorkeur
gehanteerde onderzoeksmethode onder organisatie-onderzoekers. Door gevalstudies toe te
passen kan langs inductief empirische weg tot
wetmatige uitspraken worden gekomen. Theorieontwikkeling door toepassing van gevalstudies is
echter niet eenvoudig, getuige het adagium 'ieder
geval is verschillend’ (Johansson, 1980).9
Theorie-ontwikkeling gestoeld op gevalstudies

januari/februari 1993

De voordelen (’pluspunten’) van de gevalstudie
kunnen behandeld worden in het kader van de
uiteenlopende functies die gevalstudies in het
organisatie-onderzoek kunnen vervullen. Zo kun­
nen gevalstudies verkennen (van der Zwaan,
1990), beschrijven (Yin, 1989), verklaren (Yin,
1989; van der Zwaan, 1990), theorieën genere­
ren (Glaser en Strauss, 1967; Eisenhardt, 1989) en
illustreren (Jagersma en Bell, 1992). De verschil­
lende functies zijn deels complementair en deels
overlappend. In diverse gevallen is de ene functie
instrumenteel voor de andere functie. Gevalstu­
dies stellen de onderzoeker in staat het opgewor­
pen onderzoeksvraagstuk op een meer ’oriënte­
rende’ manier af te tasten. Het doel is het te
bestuderen organisatieverschijnsel in enkele
grove pennestreken in kaart te brengen. Op deze
wijze kan de probleemstelling nader worden
afgebakend, kan kennis gemaakt worden met de
onderzoekspopulatie en kunnen meer actuele
onderzoeksvragen worden toegevoegd aan de
onderzoeksvragen die reeds van de oorspronkelijke
probleemstelling zijn afgeleid. Dit alles kan tegen
een relatief geringe inzet van middelen gereali­

61

seerd worden. Uit dien hoofde kunnen gevalstudies behulpzaam zijn in het organisatieonder­
zoek. Beschrijvende gevalstudies concentreren
zich in hoofdzaak op het zo nauwgezet mogelijk
verhalen van de werkelijke gang van zaken in dat
deel van de werkelijkheid, waar de aandacht in
het bijzonder naar uitgaat. Het is de probleem­
stelling die aangeeft wat zo nauwkeurig mogelijk
beschreven dient te worden. Het gaat in deze
gevalstudies om het stellen van ’wie, wat en
welk’-vragen (Verschuren, 1986).10 Het is echter
moeilijk aan de hand van verkennende en
beschrijvende gevalstudies tot theorie-ontwikkeling te komen. Dit heeft te maken met het feit dat
het respectievelijk verkennen en beschrijven
reeds een doel op zich is.  Gevalstudies kunnen in bepaalde omstandighe­
den krachtige illustraties zijn voor op het eerste
gezicht complexe theoretische constructen en
relaties.
4.3 Minpunten
Dat neemt niet weg dat het toepassen van geval­
studies met nogal wat haken en ogen is omge­
ven. Gevalstudies zouden vanuit methodologisch
perspectief weinig robuust zijn. Naar aanleiding
van gevalstudies gegenereerde kennis zou daar­
door niet betrouwbaar zijn en daarmee weinig
wetenschappelijk. Gevalstudies zijn daarenboven
vaak tijdrovende exercities. Dit maakt het toepas­
sen van gevalstudies niet zelden tot een kostbare
aangelegenheid. Door het tijdrovende karakter
van gevalstudies kan pas na lange tijd bepaald
worden in hoeverre de gevalstudie geslaagd is
c.q. beantwoord heeft aan de oorspronkelijke
doelstelling(en) (i.e. zoals weergegeven in de
probleemstelling). Nauw hiermee verweven is het
derde kritiekpunt. Gevalstudies willen nog weleens resulteren in enorme hoeveelheden gege­
vens. Dit maakt gevalstudies tot moeilijk
'beheersbare' onderzoeksstrategieën. Een vierde
kritiekpunt concentreert zich op de geringe gene­
ralisatiemogelijkheden van organisatie-onderzoek
dat gebruik maakt van gevalstudies. Het gaat hier
om het 'bereik' van de naar aanleiding van de
gevalstudie gegenereerde inzichten (i.e. een
extern geldigheidsvraagstuk). Tot slot wordt de
gevalstudie wel opgevat als een voorbode voor
het 'echte' onderzoek. De gevalstudie als vere­
delde 'pilot study’. Volgens deze opvatting zijn
onderzoekers aan de hand van het praktiseren
van gevalstudies slechts in staat theoretische
constructen beter de definiëren, onderzoeksvra­
gen te actualiseren (alsmede nieuwe onder­
zoeksvragen te ontwikkelen) en het onderzoeks-

januari/febm ari 1993

ontwerp te verfijnen (de omvang van de gevalstudie kan bijvoorbeeld heroverwogen worden).
 4.4 Het belang van het aggregatieniveau
Naast gevalstudies die discrimineren op grond
van het onderzoeksdoel (conform de voornoem­
de ’functies’ van de gevalstudie) kunnen geval­
studies worden onderscheiden die in zijn te delen
naar het aggregatieniveau (geleed of enkelvou­
dig) waarop de studie wordt uitgevoerd. Zo wordt
onder een ’gelede’ gevalstudie een gevalstudie
verstaan, waarbij de aandacht in eerste instantie
uitgaat naar de deelsystemen van een totaalsys­
teem (van der Zwaan, 1990). Een gelede geval­
studie in het organisatie-onderzoek kan bijvoor­
beeld gericht zijn op het bestuderen van de
’doorloopsnelheid’ van Produkten van de afdeling
Onderzoek & Ontwikkeling naar de afdeling Ver­
koop. De verschillende afdelingen (i.e. de sub­
systemen) van de organisatie (i.e. het totaalsys­
teem) vormen dan de objecten van onderzoek.
Onder een enkelvoudige gevalstudie verstaan we
een gevalstudie waarin één geheel systeem
onder de loep wordt genomen. Het gaat dan
veelal om een organisatie als geheel. Deze orga­
nisatie kan dan bestudeerd worden door te gaan
kijken naar het functioneren op een gegeven
moment (i.e. een ’cross-sectie’ studie) danwel
door te gaan kijken naar het functioneren van het
ene geval door de tijd en daarbij in het bijzonder te
gaan kijken naar de onderlinge verbanden tussen
de meetmomenten (i.e. een ’diachronische’ of
longitudinale studie). Dit onderscheid tussen de
verschillende analytische aggregatieniveaus is
belangrijk, omdat daardoor beperkingen worden
gesteld aan de generaliseerbaarheid van de
onderzoeksresultaten. Bevindingen opgedaan op
het niveau van het subsysteem mogen niet zonder
meer als geldig worden opgevat op het niveau
van het gehele systeem.
 4.5 Toepassingen en aanbevelingen
Gevalstudies kunnen in het organisatie-onder­
zoek frequent worden aangetroffen. We zullen
een aantal voorbeelden geven van gevalstudies,
uitgevoerd in het kader van het probleemveld

januari/februari 1993

’International Management’ (IM). Een organisatie­
onderzoek dat onlangs veel aandacht heeft
getrokken is het organisatie-onderzoek van het
duo Doz en Prahalad (1987). In dit onderzoek
werden diverse ondernemingen (’cases’) gedu­
rende een lange periode bestudeerd, waarna
gepoogd werd een en ander theoretisch te veran­
keren. Ook het onderzoek van Hamel, Doz en
Prahalad (1989) is een mooi voorbeeld van een
gedegen gevalstudie. De bundel opstellen gere­
digeerd door Porter (1986) bevat eveneens een
aantal interessante gevalstudies. Ook dichter bij
huis zien we dat gevalstudies in het IM worden
toegepast. In een recentelijk uitgevoerd onder­
zoek heeft schrijver dezes bestudeerd welke ver­
anderingen gedurende de periode 1965-1989 in de
concernstructuren van vijf-en-twintig Nederlandse
multinationale ondernemingen zijn aangebracht.
In totaal werden vijf-en-twintig gevalstudies op
het aggregatieniveau van het concern uitgevoerd.
Het onderzoek leverde een uitgebreide dataset
op. Met het toepassen van de ’methode van de
toenemende abstractie’ (Bouma, 1982) werd het
uiteindelijke resultaat in theoretische constructen
vastgelegd.12
Uit de laatstgenoemde illustratie wordt duidelijk
dat er hoge eisen worden gesteld aan het
’management van de data’ en ’het management
van tijd’. Gevalstudies leveren in de regel veel
datamateriaal op. Daarvoor zal veelal een data­
bank moeten worden aangelegd, daar het anders
niet ondenkbaar is dat ’databeheersingsproblemen’ actueel zullen worden. Daarenboven neemt
een gevalstudie niet zelden maanden of zelfs
jaren in beslag. Die tijd is niet altijd voorhanden.
 De 'financial’ en 'human resources’ zijn over het
algemeen beperkt. Daarmee wordt veelal een
duidelijke grens gesteld aan de tijdsduur van de
gevalstudie(s). De praktijk van de gevalstudie
staat met andere woorden vaak op gespannen
voet met de eerder genoemde theoretische toets­
stenen met betrekking tot ’kwalitatief hoogwaardi­
ge gevalstudies’. Conclusie: hoewel het uitvoeren
van een gevalstudie op het eerste gezicht een
relatief ongecompliceerde onderzoekstechnische
exercitie lijkt, blijkt eerder het tegendeel het geval
te zijn. ’Aanbevelingen’ in het kader van het toe-

63

MAB

passen van gevalstudies in 'het organisatie­
onderzoek' concentreren zich deswege in het bij­
zonder rondom:
1 Een gedegen voorbereiding. De onderzoeker
dient zich de conceptuele betekenis van de
eerder genoemde toetsstenen eigen te
maken. Daarmee wordt de onderzoeker
attent gemaakt op de eisen die gesteld wor­
den aan goede’ gevalstudies.
2 Het ’management van de data’. Wees door­
drongen van de complexiteit van dit ’manage­
ment’. Een goede ’organisatie van het onder­
zoek’ is van cruciaal belang voor het
welslagen van een gevalstudie. Maak - bij
voorkeur in een zo vroeg mogelijk stadium
van het onderzoek - gebruik van een data­
bank.
3 Het ’management van tijd’. Onderzoek waarbij
gebruik wordt gemaakt van gevalstudies heeft
- zoals we reeds eerder memoreerden - de
neiging tijdrovend van aard te zijn. De ’financial’
en ’human resources’ zullen op de van tevoren
getaxeerde onderzoeksduur moeten worden
afgestemd.
5 De gevalstudie: de balans
Veel kennis betreffende het functioneren van
organisaties is specifiek van aard. Dit heeft voor
een belangrijk deel te maken met de gehanteerde
onderzoeksstrategie. De gevalstudie is één van
de belangrijkste ter beschikking staande onder­
zoeksstrategieën in het organisatie-onderzoek.
 Van deze onderzoeksstrategie wordt in het orga­
nisatie-onderzoek gretig gebruik gemaakt.13 In
zeker opzicht is dit ook wel begrijpelijk. Gevalstu­
dies worden vaak in organisaties uitgevoerd,
gaan over organisaties en resulteren in normatie­
ve gevolgtrekkingen voor het functioneren van
organisaties. Daar komt nog bij dat de gevalstudie
zich goed leent voor het communiceren van de
uiteindelijke onderzoeksresultaten naar externe methodologisch minder onderlegde - groepen
toe. Er hoeft met andere woorden geen vertaal­
slag te worden uitgevoerd ten tijde van het
bekend maken van de resultaten van het onder­
zoek. Door gebruik te maken van gevalstudies

64

kan de kritiek, dat de nadruk binnen het organi­
satie-onderzoek te zeer ligt op het valideren van de
gegenereerde theoretische inzichten en te weinig
op het vergroten van de bruikbaarheid van die
theoretische inzichten (van de Ven, 1989), wor­
den ondervangen. Gevalstudies dagen basisver­
onderstellingen uit (zijn ze wel zo realistisch als
aangenomen?), leggen via het onderzoeksont­
werp de nadruk op de afstemming tussen theorie
en empirie (waardoor ’evenwichtiger’ inzichten
gegenereerd kunnen worden) en benadrukken
het belang van de dynamiek van empirische ver­
schijnselen. Daardoor winnen theoretische con­
structen aan realiteitswaarde en daarmee construct-geldigheid. Aldus kan de gevalstudie een
zinvolle bijdrage leveren aan de theorievorming
over het functioneren van organisaties. De toe­
komst van de gevalstudie als onderzoeksstrate­
gie in het organisatie-onderzoek lijkt er op het
eerste gezicht rooskleurig uit te zien. De geval­
studie wordt veel toegepast en diverse theorieën
zijn naar aanleiding van het toepassen van geval­
studies ontwikkeld. Wanneer we echter de publikaties die gebruik maken van de gevalstudie als
onderzoeksstrategie aan een kritischer analyse
onderwerpen, dan valt op dat van het verant­
woorden van de verschillende stappen die in het
onderzoekstraject worden doorlopen veelal geen
sprake is. Ook het expliciet in ogenschouw
nemen van elementaire toetsstenen annex richtlij­
nen als geldigheid en betrouwbaarheid blijft in de
regel achterwege. Tenslotte is relatief weinig
onderzoek gedaan naar de voordelen van even­
tuele kruisbestuivingen tussen kwalitatieve onder­
zoeksstrategieën (als de gevalstudie) en kwanti­
tatieve onderzoeksstrategieën. Dit betekent dat
er nog veel onderzoek naar het wel én wee van
gevalstudies zal moeten plaatsvinden. Duidelijk is
wel geworden dat we te maken hebben met een
onderzoeksstrategie, die in het organisatie-onder­
zoek tot produktieve resultaten kan leiden.
 Literatuur
Argyris, C. (1979), Using Qualitative Data to Test Theories, in:
Administrative Science Quarterly, Vol. 24, December:
pp. 672-679.
januari/februari 1993

Argyris, C. (1980), Some Limitations of the Case Method:
Experiences in a Management Development Program, in:
Academy of Management Review, April: pp. 299-303.
Bouma, J.L. (1982), Leerboek der bedrijfseconomie, Deel I,
Delwel, Wassenaar.
Bromley, D.B. (1986), The Case Study Method in Psychology
and Related Disciplines, Wiley, Chichester.
Campbell, D.T. (1969), Reforms as Experiments, in: American
Psychologist, Vol. 24, pp 409^129.
Doz, Y. en C.K. Prahalad (1987), The Multinational Mission,
The Free Press.
Easton, G. (1992), Learning from Case Studies, tweede druk,
Prentice Hall, London.
Eisenhardt, K.M. (1989), Building Theories from Case Study
Research, in: Academy of Management Review, Vol. 14,
Nummer 4: pp. 532-550.
Gadourek, I. (1967), Sociologische onderzoekstechnieken, Van
Loghum Slaterus, Arnhem.
Glaser, B. en A. Strauss (1967), The Discovery of Grounded
Theory, Aldine, Chicago.
Groot, de A.D. (1961), Methodologie: Grondslagen van onder­
zoek en denken, tweede druk, Mouton en Co., Den Haag.
Jagersma, P.K. en J. Bell (1992), Internationale joint ventures:
de ’strategie behavior’-benadering, in: Maandblad voor
Accountancy en Bedrijfseconomie, Jaargang 66, Nummer
7/8, Juli/Augustus: pp. 361-369.
Jagersma, P.K. (1992), De strategie en structuur van Neder­
landse multinationale ondernemingen, Charlotte Heijmanns
Publishers, Groningen.
Johansson, J.K. (1980), Case Studies, Generalizations, and
Degrees of Freedom in Managerial Research: Possibilities
and Pitfalls, Working Paper, Stockholm School of
Economics, Institute of International Business.
Kommers, H. en A. Maas (1987), De gevalstudie, Methoden
Cahiers, Tilburg.
Leeflang, P.S.H. (1987), Probleemgebied marketing, een
management benadering: Band 1a, tweede geheel herzie­
ne druk, H.E. Stenfert Kroese, Leiden/Antwerpen.
Leeuw, de A.C.J. (1990), Een klein boekje over bedrijfskundige
methodologie, Van Gorcum, Assen.
Maanen, van J. (1979), Reclaiming Qualitative Methods for
Organizational Research: A Preface in: Administrative
Science Quarterly, Vol. 24, December: pp. 520-526.
 Miles, M.B. en A.M. Huberman (1984), Qualitative Data-analysis: A. Sourcebook of New Methods, Sage.
Mintzberg, H. (1979), An Emerging Strategy of ’Direct’
Research, in: Administrative Science Quarterly, Vol. 24,
December: pp. 582-589.
Porter, M.E. [ed.], Competition in Global Industries', Harvard
Business School Press, Boston, 1986.
Segers, J.H.G. (1987), Methoden voorde sociale wetenschap­
pen, vierde druk, Van Gorcum, Assen.
Strauss, A. (1989), Qualitative Analysis for Social Sciences,
Cambridge University Press, Cambridge.
Swanborn, P.G. (1987), Methoden van sociaal-wetenschappelijk onderzoek, Boom, Meppel.
Ven, van de A.H. (1989), Nothing is Quite so Practical as a
Good Theory, in: Academy of Management Review, Vol.
14, nummer 4: pp. 486-489.
Verschuren, P.J.M. (1986), De probleemstelling van een onder­
zoek, Het Spectrum, Utrecht.
januari/februari 1993

Yin, R.K. en K.A. Heald (1975), Using the Case Survey Method
to Analyze Policy Studies, in: Administrative Science Quar­
terly, Vol. 20, September: pp. 371-381.
Yin, R.K. (1981), The Case Study Crisis: Some Answers, in:
Administrative Science Quarterly, Vol. 26, Maart:
pp. 58-65.
Yin, R.K. (1989), Case Study Research. Design and Methods,
Revised edition, Vol. 5, Sage.
Zwaan, van der A.H. (1990), Organisatie-onderzoek. Leerboek
voor de praktijk: het ontwerp van onderzoek in organisaties,
Van Gorcum, Assen/Maastricht.
Noten
1 In het dagelijkse taalgebruik spreken we over 'gebeurtenis' of
’handeling’ wanneer we het hebben over 'case' of casus’. Wij
hebben hier de 'case study’ consequent aangeduid als ’geval­
studie'. De gevalstudie is in tweeërlei zin op te vatten: als
onderzoeksstrategie en als doceerstrategie (denk bijvoorbeeld
aan de welbekende ’Harvard cases’). Dit artikel houdt zich
bezig met de gevalstudie als onderzoeksstrategie. Andere
publikaties gaan dieper in op de waarde van de gevalstudie in
het (wetenschappelijk) onderwijs. Zie daarvoor bijvoorbeeld
Argyris (1980), Bromley (1986) en Easton (1992).
 2 Voor een nadere behandeling van bijvoorbeeld het gevalstudie-ontwerp (’casestudy design’) verwijzen wij gaarne naar Yin
(1989). Miles en Huberman (1984) concentreren zich in het bij­
zonder op het geheel aan procedures voor het analyseren van
de naar aanleiding van gevalstudies gegenereerde kwalitatieve
gegevens.
3 ’Construct’ is methodologisch jargon voor ’begrip’.
4 Mintzberg (1979) maakt een onderscheid tussen ’harde’
gegevens (kwantitatieve gegevens) en ’softe’ gegevens (kwali­
tatieve gegevens c.q. ’anecdotes’). Mintzberg ziet ook synerge­
tische voordelen wanneer hij stelt: ’Theory building seems to
require rich description, the richness that comes from anec­
dote. We uncover all kinds of relationships in our ’hard’ data,
but it is only through the use of this ’soft’ date that we are able
to ’explain’ them, and explanation is of course the purpose of
research. I believe that the researcher who never goes near the
water, who collects quantitative data from a distance without
anecdote to support them, will always have difficulty explaining
interesting relationships (although he may uncover them)’
(p. 587).
5 Campbell (1969) heeft een aantal bedreigingen voor de inter­
ne geldigheid op een rij gezet. Enkele strategieën, ontworpen
om de interne geldigheid van verklarende gevalstudies te ver­
groten staan opgetekend in Yin (1989).
6 Net als bij de interne validiteit, wordt ook de externe validiteit
bedreigd door diverse factoren. Wederom verwijzen wij naar
Campbell (1969) die een aantal bedreigingen van externe
validiteit heeft vastgelegd.
7 Betrouwbaarheid is een noodzakelijke (niet een voldoende!)
voorwaarde voor geldig (’valide’) organisatie-onderzoek
(Segers, 1987).
 8 Bij test-retest betrouwbaarheid wordt datgene wat de onder­
zoeker wenst te bestuderen (bijvoorbeeld 'arbeidssatisfactie’)
voor een tweede maal voorgelegd aan dezelfde onderzoeks­
subjecten (bijvoorbeeld het topmanagement van een onderne­

65

ming) waarbij zoveel mogelijk dezelfde omstandigheden in acht
worden genomen. Een onderzoeker wenst bijvoorbeeld te
bestuderen of er sprake is van een verband tussen arbeidssa­
tisfactie en de mate waarin de hoogste leiding van onderne­
ming X betrokken is bij overnemingsactiviteiten. Stel dat naar
aanleiding van een gevalstudie blijkt dat op tijdstip t=0 de
arbeidssatisfactie van het topmanagement van onderneming X
positief gecorreleerd is met de mate waarin dat topmanage­
ment betrokken is bij overnemingsactiviteiten. Dan is er sprake
van test-retest betrouwbaarheid, indien blijkt dat bij toepassing
van dezelfde gevalstudie op t=1 op dezelfde onderzoekspopu­
latie (hier topmanagers van onderneming X) exact hetzelfde
resultaat behaald wordt (i.e. het verband is even ’strikt’).
Onderzoeker-betrouwbaarheid appeleert aan de wetenschap­
pelijke eis van 'intersubjectiviteit'. Er is sprake van onderzoe­
ker-betrouwbaarheid, indien de naar aanleiding van het toepas­
sen van de gevalstudie gegenereerde onderzoeksresultaten
niet beïnvloed worden door de onderzoeker. Voorbeeld: Onder­
zoeker X komt naar aanleiding van een gevalstudie tot de con­
clusie dat er sprake is van een positief verband tussen de mate
waarin het strategieformuieringsproces geëxpliciteerd wordt en
de ondernemingsprestaties gemeten in termen van winstge­
vendheid.
66

Onderzoeker Y komt bij het hanteren van dezelfde gevalstudie
bij dezelfde onderzoekspopulatie tot dezelfde conclusie. Onder­
zoeker Z komt door gebruik te maken van wederom dezelfde
gevalstudie en die toe te passen op de onveranderde onder­
zoekspopulatie eveneens tot exact dezelfde conclusie. Dan
kunnen we concluderen dat er sprake is van onderzoekerbetrouwbaarheid.
9 Of zoals Yin en Heald (1975) stellen '..case studies often do
not follow a similar research paradigm’ (p. 371).
10 De Leeuw (1990) spreekt over de ’hoe is iets’-vragen.
 11 Volgens de Leeuw (1990) domineert in dit type organisatie­
onderzoek de zogenaamde ’hoe werkt het’-vragen.
12 Zie P.K. Jagersma (1993), De strategie en structuur van
Nederlandse multinationale ondernemingen, Charlotte
Heijmanns Publishers, Groningen.
13 De keuze voor een gegeven soort gevalstudie vindt in het
organisatie-onderzoek plaats aan de hand van een aantal fac­
toren die op zich danwel tegelijkertijd in de afweging worden
betrokken. Van belang zijn bijvoorbeeld de onderzoeksvraag
(wat is met andere woorden het doel van het onderzoek), de
kenmerken van de te bestuderen empirische verschijnselen, de
ter beschikking staande financiële middelen en tijd alsmede de
ervaring en voorkeur van de betreffende onderzoeker.
januari/febm ari 1993.
