I. de Wilde, Nieuwe deelgenoten in de wetenschap. Vrouwelijke studenten en docenten aan de Rijksuniversiteit Groningen 1871-1919
University of Groningen

I. de Wilde, Nieuwe deelgenoten in de wetenschap.
van Essen, H.W.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.5127
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
1999
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
van Essen, H. W. (1999). I. de Wilde, Nieuwe deelgenoten in de wetenschap. Vrouwelijke studenten en
docenten aan de Rijksuniversiteit Groningen 1871-1919. Bijdragen en Mededelingen betreffende de
Geschiedenis der Nederlanden, 114(4), 630-632. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.5127

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 15-07-2024

630

Recensies

tot nu toe als een terra incognita op de hymnologische landkaart gold, in kaart te brengen. Te
denken geeft daarbij het feit dat de talrijke opsplitsingen die kenmerkend waren voor de protestantse zuil in de beschreven periode zich nauwelijks naar de protestantse liedcultuur vertaalden: hoewel theologen elkaar bestreden, werden binnen de verschillende denominaties
door de geloven thuis veelal dezelfde liederen gezongen. Daarmee wordt duidelijk hoezeer de
titel van deze studie op zijn plaats is: Eén in lied en leven.
Het is spijtig te moeten constateren dat bij het zetten van deze studie nogal wat is misgegaan
(reeds de titel van de reeks op pagina ii — 'Nederlandse cultuur in Europes [sic] context' —
geeft daarvan blijk); daarmee is de auteur, die erin is geslaagd een helder licht te werpen op een
doorgaans als 'vervalperiode' omschreven gebied uit de geschiedenis der hymnologie, geen
recht gedaan.
Albert Clement

I. de Wilde, Nieuwe deelgenoten in de wetenschap. Vrouwelijke studenten en docenten aan de
Rijksuniversiteit Groningen 1871-1919 (Dissertatie Universiteit van Amsterdam 1998; Groninger historische reeks XVIII; Assen: Van Gorcum, 1998, 374 blz., ƒ49,50, ISBN 90 232
3369 7).
 Tussen 1871 en 1920 was het aan de Rijksuniversiteit Groningen voor vrouwen goed toeven,
is na lezing van dit informatieve en vlot geschreven proefschrift de conclusie. Inge de Wilde,
zelf verbonden aan de dienst Onderwijs, onderzoek en planning van deze universiteit, onderbouwt die stelling met een aantal argumenten. Om te beginnen werd Aletta Jacobs, die als
Nederlands' eerste vrouwelijke student veel weerstand had kunnen verwachten, op de RUG
zonder enig probleem geaccepteerd. De Wilde schrijft die welwillende houding van de universitaire gemeenschap toe aan een emancipatorische traditie waarvan ze het spoor terug volgt tot
de Franse tijd. De hoogleraar F. A. van der Marck bijvoorbeeld publiceerde in 1798 een pleidooi voor gelijke rechten van vrouwen, met inbegrip van die op hoger onderwijs. Voor de
eerste helft van de negentiende eeuw noemt zij hoogleraren als Th. van Swinderen, die vrouwen toeliet tot zijn natuurkundelessen, en P. Hofstede de Groot die hen stimuleerde tot
filantropisch werk.
Ook na de eeuwwisseling bleven de Groninger hoogleraren trouw aan hun emancipatorische
principes. Zo speelde de beroemde hoogleraar G. Heymans een matigende rol bij een na 1910
fel oplaaiende discussie over de 'vrouwenstudie'. Terwijl veel binnen- en buitenlandse wetenschappers zich in die jaren uitgesproken negatief uitlieten over de studiecapaciteiten van vrouwen, vertolkt Heymans in zijn Psychologie der vrouwen een genuanceerd standpunt. Dat droeg
ertoe bij dat er op de Groningse universiteit niet badinerend over 'de vrouw en de studie' werd
gesproken, aldus De Wilde.
 Een tweede argument voor het vrouwvriendelijke klimaat in Groningen ontleent De Wilde
aan de aantallen ingeschreven studenten. Tussen 1880 en 1915 werden op de RuG relatief de
meeste vrouwen ingeschreven. In het peiljaar 1914/1915 bijvoorbeeld maakten zij 28% van de
totale studentenpopulatie uit, terwijl die percentages voor Leiden, Utrecht en Amsterdam respectievelijk 18, 23 en 22 bedroegen. Dat kwam vooral door het uitgebreide studie-aanbod.
Nergens anders dan in Groningen konden studenten tussen 1878 en 1912 universitaire colleges
in de moderne talen volgen, al waren het wel tweederangsstudies omdat er tot 1921 geen
academische graden aan waren verbonden. Studenten maakten vooral van het onderwijs gebruik ter voorbereiding op de examens voor een lesbevoegdheid in het middelbaar onderwijs

Recensies

631

(de MO-akte), waarvoor destijds geen aparte opleidingen bestonden. In het bijzonder voor
vrouwen was dat een aantrekkelijke optie. Vaker dan mannen hadden zij namelijk een deficiënte
vooropleiding — veelal de MMS — waardoor zij geen toegang konden krijgen tot de officiële
academische examens. De Groningse Alma Mater bood hen zo een unieke mogelijkheid om
toch een studie te volgen en een maatschappelijk waardevol diploma te verwerven.
Dat de RUG nieuwe studierichtingen als de moderne talen onderdak bood, bevorderde ook de
aanstelling van vrouwelijke docenten — het derde argument waarmee De Wilde de vrouwvriendelijkheid van de Groninger universiteit onderbouwt. Jonge wetenschappen hebben vaak
minder status dan de gevestigde disciplines, reden waarom nieuwkomers er eerder een kans
krijgen. Vandaar in 1908 de probleemloze benoeming van Marie Loke tot lector in de Franse
taal- en letterkunde, waarmee Groningen opnieuw een primeur had.
 De Groningse universitaire gemeenschap beschouwde vrouwen als 'nieuwe deelgenoten in
de wetenschap', zoals De Wilde haar boek in de titel ervan zo mooi samenvat. Haar positieve
beeld staat haaks op de teneur van het boek dat Mineke Bosch in 1994 over studerende vrouwen in Nederland publiceerde, Het geslacht van de wetenschap. Volgens haar bestond er juist
een problematische verhouding tussen vrouwen en wetenschap. Zij karakteriseert vrouwelijke
studenten en wetenschapsters daarom niet als deelgenoten maar als migranten, die veel weerstanden ondervonden en zich alleen via al dan niet bewuste strategieën in het universitaire
milieu staande konden houden. Is Bosch te zwartgallig, of heeft De Wilde een te rooskleurig
beeld geschetst? Bij tweede lezing van het proefschrift blijft die dichotomie niet overeind. De
Wilde's boek biedt namelijk ook aanknopingspunten voor een minder juichend getoonzette
versie van het verhaal dat ik hierboven vertelde.
Zo is het vermoedelijk mede aan een uitspraak van de Groningse rector S. S. Rosenstein te
wijten dat het voorbeeld van Aletta Jacobs pas zes jaar later voor het eerst navolging vond. In
een rede, uitgesproken vlak nadat zij haar probleemloze entree maakte, zegde de rector toekomstige vrouwelijke studenten de wacht aan. Ze zouden er verstandig aan doen, aldus
Rosenstein, zich alleen in te schrijven als ze 'werkelijk door aanleg en talent daartoe worden
gedreven' (62). De welwillendheid van de Groninger hoogleraren kende dus in 1871 zijn grenzen. Dat was veertig jaar later nog steeds het geval. Ondanks zijn genuanceerde stellingname
kwam professor Heymans in 1910 toch tot de conclusie dat vrouwen vanwege hun grotere
emotionaliteit minder geschikt waren om te studeren dan mannen. Met zijn 'harde' — want op
empirisch onderzoek gebaseerde — bewijzen gaf hij tegenstanders van de 'vrouwenstudie'
een belangrijk wapen in handen. Zelfs binnen zijn eigen universitaire gemeenschap maakten
die daar dankbaar gebruik van.
 Ook wat het relatief grote aantal vrouwelijke studenten betreft, is een meer negatieve interpretatie mogelijk. In plaats van die toeloop te verklaren uit een uitgesproken vrouwvriendelijk
studie-aanbod, kan hij ook toegeschreven worden aan opportunistische Groningse universiteitspolitiek: via het introduceren van colleges in de moderne talen probeerde de RUG namelijk de
dalende studentenaantallen te keren. Dat moest wel op een koopje, vandaar de aanstelling van
een vrouw als Marie Loke die bereid was haar functie te vervullen tegen het salaris dat ze ook
als lerares al verdiende. De tweede Groningse vrouwelijke hoogleraar, Tine Tammes, heeft
zelfs voorafgaande aan haar benoeming twaalf jaar haar talenten aan de Groningse wetenschap gewijd zonder daar überhaupt een vergoeding voor te ontvangen.
Met de studie van De Wilde kan de lezer dus twee kanten op. Al ontkent de auteur niet dat er
grenzen waren aan de Groninger welwillendheid, ze onderwerpt die ambivalentie niet aan een
analyse. In dat opzicht wreekt zich het ontbreken van een duidelijke vraagstelling waarmee ze
het onderzoeksmateriaal in een samenhangend kader had kunnen plaatsen. Daardoor houdt het

632

Recensies

boek een wat kaleidoscopisch karakter. Bovendien, zo geeft De Wilde zelf ook toe, maakt het
ontbreken van andere regionale studies haar stelling dat de RUG vrouwvriendelijker was dan
andere universiteiten eigenlijk onbewijsbaar. Maar ook al zou haar hypothese bij nader inzien
niet opgaan, haar verhaal over het wel en wee van vrouwen binnen de Groningse Alma Mater
blijft boeiend en fascinerend.
Mineke van Essen

Th. Hoogbergen, T. Thelen, ed., Hendrik Wiegersma, 1891-1969. Medicus-pictor (Bijdragen
tot de geschiedenis van het zuiden van Nederland IX; Tilburg: Stichting zuidelijk historisch
contact, Amsterdam: Boom, 1997, xi + 273 blz., ƒ 59, -, ISBN 90 5352 374 X).
 In de 'Inleiding en verantwoording' van de hier te bespreken bundel en tentoonstellingscatalogus
benadrukt men dat het de bedoeling is de mythevorming rond de medicus-pictor Wiegersma
terug te brengen tot reële proporties, om zodoende een hernieuwde appreciatie van zijn werk
mogelijk te maken. Dat maakt natuurlijk nieuwsgierig zowel naar de bedoelde mythe als naar
de man en de kunst die daardoor werden gehinderd.
Hendrik Wiegersma ( 1891 -1969) was een befaamd plattelandsdokter in het Brabantse Deurne
aan de rand van de Peel. Men kwam uit het hele land en van over de grens om hem te consulteren en zijn spreekuur zou wel door zeventig tot honderd patiënten per dag zijn bezocht. Er
deden over de eigenzinnige dokter al gauw allerlei fantastische verhalen de ronde en zo kon hij
model staan voor de dokter in het boek Hun grond verwaait van de streekromanschrijver Antoon
Coolen. De eigen verhalen van Wiegersma over de dokterspraktijk van zijn vader in Lith aan
de Maas inspireerden Coolen tot het schrijven van zijn bekendste romans: Dorp aan de rivier
(ook verfilmd) en De drie gebroeders. Wiegersma bezat meerdere talenten: hij was ook schrijver van levensbeschouwelijke boeken als bijvoorbeeld De uitingen des levens en
Menschwording, collectioneur, en vooral kunstschilderen tekenaar. Hij beleefde tussen 1925
en 1936 een snelle opkomst in de stroming van het expressionisme. Via de schilder Otto van
Rees kwam hij in contact met kunstenaars in binnen- en buitenland: het katholieke tijdschrift
De Gemeenschap en zijn critici, schilders van de Bergense School en Parijse kunstenaarskringen. Bekendheden als de beeldhouwer Ossip Zadkine, de schilder Constant Permeke en de
dichter Adriaan Roland Holst behoorden tot zijn vriendenkring en bezochten zijn landhuis 'De
Wieger' in Deurne, nu het Museum De Wieger, gewijd aan kunst uit het Interbellum.
 Na de Tweede Wereldoorlog werden de successen uit zijn vooroorlogse periode niet meer
geëvenaard. De kunstschilder Wiegersma, vroeger een koploper met exposities in het Stedelijk
Museum en de Biënnales van Venetië, lijkt in onze tijd zelfs te zijn vergeten. Met de uitgave
van dit boek wil men daarin verandering brengen. Daarbij vond men het Noord-Brabants
Museum bereid, een overzichtstentoonstelling van en rond het werk van Wiegersma in te richten. Zodoende is deze bundel artikelen uitgebreid met een catalogus (158-258).
Tien schrijvers hebben in negen artikelen, ieder met een notenlijst, de verschillende aspecten
van de veelzijdige kunstenaar-dokter belicht. Een zoon beschrijft zijn vader, Lex van Haterd
geeft een overzicht van leven en werk, Theo Hoogbergen een beschrijving van de publicaties
van Wiegersma, Rob Smolders, directeur-conservator van Museum De Wieger schrijft over de
schilder, Maarten Beks over de tekenaar. Niek Peters en Ton Wagemakers doen onderzoek
naar de volkskunstverzameling van Wiegersma, Caroline Roodenburg-Schadd behandelt zijn
kunstverzameling. Cees Siegers beschrijft de relatie tussen Wiegersma en Antoon Coolen en
de biografische aspecten van Wiegersma in Coolens romans. Tenslotte geeft Marcel van der.
