J. Vree, Kuyper in de kiem. De precalvinistische periode van Abraham Kuyper 1848-1874
University of Groningen

J. Vree, Kuyper in de kiem.
Molendijk, Arie
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.6917
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2009
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Molendijk, A. (2009). J. Vree, Kuyper in de kiem. De precalvinistische periode van Abraham Kuyper 18481874. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 124(1), 122 - 123.
https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6917

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 18-05-2024

RECENSIES
Want als dit boek ergens bewust van maakt, is het van de complexiteit van
de kunstgeschiedenis van de negentiende eeuw. De wereld van de kunstreproductie zat vol met paradoxen: hoe bijvoorbeeld de exclusieve staat van
een prent soms vaker werd afgedrukt dan een goedkopere, waardoor uiteindelijk de laatste zeldzamer werd. Of hoe exclusiviteit werd bereikt door de
vernietiging van de plaat in het openbaar, een actie die volstrekt tegengesteld is
aan het verschijnsel reproductie. En het meest paradoxaal van alles: in geen
enkele periode werd de originaliteit van het kunstwerk zo belangrijk als in de
negentiende eeuw, terwijl er tegelijkertijd meer reproducties werden gemaakt
dan ooit tevoren. Daarom is Art in Reproduction verplichte stof voor iedere
(kunst)historicus van de negentiende eeuw, niet alleen vanwege de hoeveelheid
boeiende gegevens en conclusies, maar vooral omdat de negentiende eeuw op
elke bladzijde tot leven komt.
Jenny Reynaerts, Rijksmuseum

Vree, J., Kuyper in de kiem. De precalvinistische periode van Abraham
Kuyper 1848-1874 (Passage reeks 27; Hilversum: Verloren, 2006, 424 blz.,
€35,-, ISBN 90 6550 925 9).
Deze bundel beschrijft het leven en vooral het werk van Abraham Kuyper
vanaf zijn jeugd in Middelburg tot en met zijn predikantschap in Amsterdam.
Na veel aarzeling nam hij op 15 maart 1874 afscheid van zijn laatste gemeente
en werd lid van de Tweede Kamer. Zijn oude studievriend, de remonstrants
geworden I. Hooykaas adviseerde hem: ‘In je gansche kerkelijke houding en
geschiedenis ligt veel meer de staatsman, dan de kerkman, naar ’t me toelijkt
[...] Er zou iets geforceerds, tegennatuurlijks in zijn, indien je bedankte’ (359).
 Kuyper was toen 36 jaar oud en had al een indrukwekkende carrière achter de
rug als kerkhistoricus, predikant, journalist en politicus. Zijn zelfbewustzijn
wordt al direct duidelijk in het eerste document dat Vree bespreekt, de
Confidentie die Kuyper kort voor zijn elfde verjaardag optekende: ‘Het was
den 10 October 1848 ten 10½ uur dat ik mij te bed begaf en van onrust over
het kwaad dat ik bedreven had niet slapen kon. Alstoen 11½ dat ik mij
bekeerde en een vast besluit nam het kwade te vlieden en het goede te streven.
Ik Abraham Kuyper J.F.Zoon, Middelburg 1848’. Het ineengevouwen document doet denken aan het beroemde ‘mémorial’ waarin Pascal zijn visioen van
23 november 1654 beschrijft. Het is mogelijk dat de jonge Bram dit verhaal
kende, maar met zekerheid is hier niets te zeggen.
Vervolgens bespreekt Vree Kuypers studietijd in Leiden, zijn bekroonde
antwoord op de Groningse prijsvraag over Calvijn en a Lasco (die nu in een
door Vree en J. Zwaan bezorgde editie beschikbaar is; vergelijk mijn bespreking in BMGN 122 (2007) 295-296), zijn werk als uitgever van kerkhistorische
bronnen, en zijn werk als predikant te Beesd, Utrecht en Amsterdam, waar hij
elk zo’n vier jaar gestaan heeft.
 122

RECENSIES
Aan het slot van het boek analyseert Vree Kuypers zelfportret in de
Confidentie van 1873, wederom een monument van zelf-stilisering en
positionering, dat door Vree met een fileermes op zijn historische (on)
betrouwbaarheid onderzocht wordt. Tot dit moment verhield Kuyper zich
tamelijk kritisch ten opzichte van Calvijn en pas in een opstel uit 1874 wordt
het calvinisme als de oorsprong en waarborg van onze Nederlandse,
constitutionele vrijheden bezongen. Vandaar de ondertitel van de bundel, die
uit zeven stukken bestaat. Eén daarvan is nieuw en dat is de meer dan 150
pagina’s tellende studie over Kuypers tijd in Utrecht. De lezer wordt zeer
nauwkeurig geïnformeerd over de stad en de hervormde gemeente te Utrecht,
tot en met de aanleg van het spoorwegnet en de reistijden tussen de
verschillende steden. Deze hang naar detail en het speurwerk dat nodig was
om bijvoorbeeld de discussies in de Utrechtse kerkenraad te achterhalen maken
het tot een zeer grondig boek. Het valt Vree dan ook niet moeilijk Jeroen
Kochs recente en controversiële Kuyper-biografie te corrigeren; maar ook
Vree’s promotor, de onlangs overleden C. Augustijn wordt op fouten betrapt.
Wat betreft het verrichte onderzoek behoort dit boek tot het beste dat over
Kuyper is geschreven.
 Daar staat tegenover dat het, mede door de overdaad aan gepresenteerd
materiaal, niet altijd vlot leesbaar is. Als er een rode draad is, dan betreft het
Kuypers opvatting van de kerk en de onvermoeibare strijd die hij gevoerd
heeft om dit ideaal van een democratische en van de staat onafhankelijke kerk
te realiseren. Heel Kuypers leven is te beschrijven als een ‘verhaal zowel van
mateloze [...] ambitie als van vindingrijkheid, overredingskracht en doorzettingsvermogen’ (71). Er is wel gezegd dat Vree te veel schroom voor zijn
onderwerp heeft en George Harinck heeft bij diens afscheid van de Vrije
Universiteit opgemerkt dat Kuyper een raadsel is gebleven, ook al heeft Vree
elke snipper van hem bestudeerd. Vree heeft deze handschoen opgenomen in
een biografische schets van de jaren 1848-1874, waarin hij Kuyper als een
briljante, bevlogen branie karakteriseert (Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na 1800 29:65 (2006) 27 e.v.).
Vree ziet ook wel dat Kuyper in het streven zijn doelen te realiseren
grenzen overschrijdt (er steekt veel waarheid in Kochs dictum ‘Waar Kuyper
was, ontstond ruzie’), maar ik proef ook een bewondering voor Kuypers
vroomheid en idealen. De ambivalentie waartoe dit leidt is zeer duidelijk in de
volgende passage, waarin Vree een brief van T. Modderman (een door Kuyper
bewonderde, want principiële tegenstander) aan Kuyper citeert. Modderman
vroeg zich af of ‘de duivel der ambitie u soms [niet] te machtig is’: ‘Uw
sofistiek en dialektiek geven mij soms den indruk, dat gij wel eens niet ernstig
genoeg omtrent uzelven zijt’ (337). Is Kuyper wel volkomen eerlijk tegenover
zichzelf? Waarop Vree laat volgen: ‘Doch zelfs in zelfbedrog was de (ook in
fysiek opzicht) kleine Kuyper groots’ (360).
 Arie L. Molendijk, Rijksuniversiteit Groningen

123

RECENSIES
Buitenwerf-van der Molen, M., God van vooruitgang. De popularisering
van het modern-theologische gedachtegoed in Nederland (1857-1880)
(Dissertatie Leiden 2007; Hilversum: Verloren, 2007, 241 blz., €25,-, ISBN
978 90 6550 956 7); Driel, C.M. van, Schermen in de schemering. Vijf
opstellen over modernisme en orthodoxie (Passage reeks 38; Hilversum:
Verloren, 2007, 288 blz., €27,-, ISBN 978 90 6550 970 3).
Het godsdienstige modernisme in Nederland was lange tijd een wat
verwaarloosd fenomeen in de geschiedschrijving. Vanuit de Universiteit van
Leiden wordt onder leiding van Ernestine van der Wall echter aan een
inhaalslag gewerkt. Dat heeft naast de twee hier besproken boeken ook diverse
publicaties van Van der Wall zelf, alsmede het proefschrift van Van Driel
Dienaar van twee heren over de vrijzinnige theoloog en liberale politicus B.J.
 Eerdmans, opgeleverd (zie voor een bespreking de webrecensie, behorend bij
BMGN 122 (2007) aflevering 4, door George Harinck).1
Het proefschrift van godsdienstsociologe Buitenwerf is een welkome
introductie van het modernisme in Nederland. Zij schetst het modernisme als
een radicale vernieuwing van de protestantse theologie. De basis werd in
Leiden gelegd door J.H. Scholten die godsdienst en moderne wetenschap met
elkaar wilde verzoenen. Naast dit rationalistisch modernisme ontwikkelde zich
spoedig een meer ethische variant waarin vanuit een rationeel wereldbeeld een
meer gevoelsmatige visie op de functie van godsdienst werd ontwikkeld. Het
modernisme worstelde vanaf het begin met de uiterste consequenties van een
rationeel wereldbeeld. Hoe diende de evolutieleer ingepast te worden binnen
de godsdienst, op welke wijze diende moderne predikanten om te springen
met de zingeving van epidemische ziekten als de cholera? Wat is in een
rationele godsdienst nog de betekenis van de verhalen in de Bijbel, van
Christus als verlosser, maar ook van bidden en van kerkgang?
Buitenwerf plaatst de ontwikkeling en verspreiding van het modernisme
tussen 1857 en 1880 in het kader van de liberale dominantie in die tijd, waarin
voorzichtig wordt gepoogd ook de lagere standen in de natie te betrekken.
Buitenwerfs analyse van de popularisering van het modernisme volgt daarmee
de lijnen van de klassieke ‘beschavingsoffensief’-these. Door inzet van
verschillende propagandamiddelen wordt gepoogd het modernisme zijn beschavende werking uit te laten oefenen op de werkende stand. Over het succes
daarvan valt niet zoveel te zeggen. Oplagen van boeken en tijdschriften zijn
niet meer te achterhalen, wel is van enkele geschriften, met name die van
Busken Huet (die het predikantschap spoedig de rug zou toekeren) en de
Leekedichtjens van De Génestet, bekend dat ze meermalen zijn herdrukt.
 Buitenwerf analyseert het modernisme van binnenuit, ze besteedt (vrijwel)
geen aandacht aan de kerkelijke en maatschappelijke context van Nederland in
het derde kwart van de negentiende eeuw. Literatuur over verzuiling en
orthodoxie, maar ook over de ontwikkeling van het liberalisme heeft ze links
laten liggen. Als onvermijdelijke consequentie van deze intern-godsdienstige
1

C.M. van Driel, Dienaar van twee heren. Het strijdbaar leven van theoloog-politicus B.D.
Eerdmans (1868-1948) (Kampen 2005).
124.
