WINSTBEPALING BIJ DE UITGEVERIJ
W IN ST B E P A L IN G BIJ D E U IT G E V E R IJ
door A . B. Frietink
1. Algemeen.
De winstbepaling bij uitgeverijen met een fonds van algemene aard
(belletrie, wetenschappelijke en semi-wetenschappelijke uitgaven) biedt een
aantal bijzondere aspecten, waarop in het onderstaande wordt ingegaan.
Onder uitgeverij wordt hier verstaan de bedrijfshuishouding die zich tot
taak stelt de creatieve en produktieve factoren van auteurs, illustrators,
drukkers en binders tezamen te brengen zodat uitgaven tot stand komen,
met het doel door de verkoop van deze uitgaven winst te behalen. De even­
tueel in een uitgeverij geïntegreerde redactiestaf (auteurs), drukkerij en/of
binderij vallen buiten het onderwerp van dit artikel.
Kenmerkend voor de werkwijze van een uitgeverij is dat steeds oplagen
van een zekere omvang worden geproduceerd. Dit is een gevolg van de
omstandigheid dat de zet- en clichékosten, alsmede de instelkosten voor
het drukken, die tezamen een zeer belangrijk deel van de kostprijs uitmaken,
binnen ruime grenzen onafhankelijk zijn van de grootte van de oplage. Het
bepalen van de grootte van de oplage van een uitgave is een van de meest
wezenlijke kenmerken van de uitgeversfunctie.
Kenmerkend voor de produkten van de hier besproken uitgeverij (de
uitgaven) is, dat zij telkens een initiële vraag ontmoeten. De vervangingsvraag uit hoofde van slijtage is te verwaarlozen klein; de vervangingsvraag
wegens veroudering doet zich slechts ten aanzien van enkele categorieën
uitgaven voor en dan nog in beperkte mate (school- en studieboeken, woor­
denboeken, encyclopedieën).
Geheel ongewijzigde herdrukken kunnen daarom slechts ontstaan:
a. door te lage schatting van de potentiële vraag bij de bepaling van de
vorige oplagen;
b. indien de vorige oplage reeds zo groot is dat verdere vergroting geen
verlaging van de kosten per exemplaar meer zou meebrengen.
 Ongewijzigde herdrukken veroorzaken - bij gebruikmaking van bestaand
zetsel - aanmerkelijk geringere kosten dan eerste oplagen van dezelfde
grootte en uitvoering.
Gewijzigde herdrukken kunnen een gevolg zijn van dezelfde omstandig­
heden (a. en b. hierboven), doch bovendien kunnen deze ontstaan:
c. door veroudering van de vorige oplage;
d. als gevolg van de verkoop-technische wens dezelfde titel in een andere gewoonlijk goedkopere, doch ook vaak meer luxe - uitvoering op de
markt te brengen.
Gewijzigde herdrukken veroorzaken soms kosten die gelijk zijn aan die
van de eerste oplagen van dezelfde grootte en uitvoering, soms lagere kos­
ten. Dit is voornamelijk afhankelijk van de toegepaste zet- en druk-technieken en van de mate van wijziging.
2. Terminologie.
In het onderstaande zullen wij verstaan onder:
- titel:
een bepaald in druk verschenen geschrift van een of meer au­
teurs en/of illustrators, ongeacht of dit een eerste druk, een
ongewijzigde of een gewijzigde herdruk is;
m a b blz. 437

- uitgave: elke afwijkende druk van een bepaalde titel. De geheel onge­
wijzigde herdruk van een uitgave wordt dus als behorend tot
de oorspronkelijke uitgave gerekend:
- oplage: het aantal (gelijke) exemplaren waaruit een uitgave bestaat:
het geheel van alle titels die door een bepaalde uitgeverij wor­
- fonds:
den geëxploiteerd.
3. Kostenstructuur van de uitgeverij.
De kosten van een uitgeverij laten zich in enkele grote groepen splitsen:
a. Produktiekosten, omvattende de directe produktiekosten van de uit­
gaven, zoals vast honorarium auteurs en illustrators, zetkosten, papier­
kosten, drukkosten, bindkosten, transportkosten tot en met magazijn
uigeverij.
b. Royalties: honorarium van auteurs en illustrators, voor zover afhanke­
lijk van het aantal van een titel verkochte exemplaren en van de parti­
culiere verkoopprijs per exemplaar.
c. Verkoopkosten, omvattende alle kosten van aanbieding, verzending en
incasso.
 d. Algemene kosten, zoals de bezoldiging van de leider ( die o.m. tot taak
heeft de oplage te bepalen), de kosten van zijn secretariaat, algemene
administratiekosten en financieringskosten.
Hoewel in de praktijk de verhoudingen veelal wat ingewikkelder zijn,
zullen wij ter vereenvoudiging van het betoog, de volgende veronderstel­
lingen maken:
I. De produktiekosten voor een uitgave bestaan uit ƒ P onafhankelijk
van de oplage plus ƒ p per exemplaar van de oplage.
II. De royalties zijn een vast percentage van de particuliere verkoopprijs.
Aangezien deze verkoopprijs voor een bepaalde uitgave vast staat,
kunnen de royalties worden verondersteld te zijn ƒ r per verkocht
exemplaar.
III. De verkoopkosten zijn rechtevenredig met de opbrengst der verkopen;
zij vormen 100 s % van die opbrengst. (Vooral hier is de afwijking
van de werkelijkheid vrij groot; verscheidene verkoopkosten zijn meer
afhankelijk van het aantal exemplaren of het gewicht dan van het
geldsbedrag).
IV. De algemene kosten zijn afhankelijk van het tijdsverloop; zij belopen
ƒ A per jaar.
Het is duidelijk dat op grond van deze veronderstellingen de uitgever
voor het bepalen van de oplage kan calculeren als volgt:
- De verwachting is dat een oplage van
Oj binnen een zekere tijd kan worden verkocht tegen een particuliere
verkoopprijs van V i en een gemiddelde korting aan wederverkopers
van 100 ki %.
De verwachte bijdrage van de uitgave aan de algemene kosten en de winst
is dan:
ma b

blz. 438

100 - 100 s
100

. . 100 - 100 k,
^
^
X ----------X Oi X V, - O, X ri - P - O , X P =
j q q

O, {(1 — s) (1 — ki) Vi — Ti — p} — P.
 Door toepassing van verschillende verwachtingen voor verschillende
oplagen (sets van bijeenbehorende Oi, V i, 100 ki en r j laat zich de oplage
benaderen waarbij de verwachte bijdrage der uitgave aan de algemene kos­
ten en de winst zo groot mogelijk is. In het algemeen dalen Vi en r, naarmate
Oi groter wordt genomen, terwijl 100 ki in geringe mate zal stijgen. Wij
gaan hier thans verder niet op in.
4. Wanneer wordt winst gemaakt?
Bij de beantwoording van deze vraag zullen wij er in eerste instantie van
uitgaan dat de uitgeverij geen fouten maakt. Dat wil zeggen de schattingen
en veronderstellingen die bij de bepaling van de oplage zijn gemaakt, wor­
den in de praktijk bevestigd.
De vraag doet zich nu voor, of de in andere produktieondernemingen
bruikbare opvatting ook hier van toepassing is. In het kort kan men de in
andere produktie-ondernemingen bruikbare opvatting als volgt samen­
vatten:
de winst wordt gemaakt op het moment van de ruil en bedraagt dan het
verschil tussen de overeengekomen opbrengst en de kosten die moeten wor­
den gemaakt om het verkochte produkt te vervangen. Deze opvatting gaat
uit van de veronderstelling dat handhaving van de bedrijfsomvang ingeval
van een rationele voorraadgrootte, vervanging van verkochte exemplaren
noodzakelijk maakt. Zij mist uiteraard toepassing indien - in uitzonderings­
gevallen - vervanging niet gewenst is.
Bij de uitgeverij is het echter principieel zo, dat vervanging van verkochte
exemplaren door gelijke nieuwe exemplaren, normaliter niet aan de orde
komt. Uiteraard bestaat ook bij de uitgeverij het streven naar handhaving
van de bedrijfsomvang. Dit uit zich echter op geheel andere wijze, namelijk
door het entameren van steeds nieuwe uitgaven (grotendeels nieuwe titels)
ter handhaving van een fonds van gelijke omvang.
 Indien principieel niet de bedoeling voorstaat verkochte exemplaren door
gelijke nieuwe exemplaren te vervangen, is het ook weinig zinvol de winst
te definiëren als het verschil tussen opbrengst en vervangingskosten. Wij
zullen dan moeten uitzien naar een andere wijze van winstbepaling.
Hierbij doet zich de mogelijkheid voor niettemin de principiële gedachten
van de vervangingswaardeleer toe te passen, zonder verstrikt te raken in
vervangingswaarden van artikelen waarvan het niet de bedoeling kan zijn
ze te vervangen. Deze mogelijkheid doet zich namelijk voor indien men
niet het individuele exemplaar als eenheid van produkt in beschouwing
neemt, doch gehele oplagen. Beschouwt men nl. elke oplage in zijn geheel
als één produkt, dat niet op één moment doch over een gehele periode wordt
verkocht, dan past weer de redenering dat winst wordt gemaakt in de
periode van de ruil en dan bedraagt het verschil tussen de overeengekomen
opbrengst en de kosten die moeten worden gemaakt om de verkochte oplage
door een economisch voor de uitgeverij gelijkwaardige te vervangen. Z o ­
lang de ruil van de gehele oplage nog niet is voltooid (zolang dus de periode
van ruil nog niet is verstreken) is de winst nog niet behaald. Er is echter
vóór het einde van de periode van verkoop wel reeds een moment waarop
ma b

blz. 439

men kan vaststellen dat de kosten (d.w.z. de kosten die moeten worden
gemaakt om de oplage door een economisch gelijkwaardige te vervangen)
ten volle uit de reeds bedongen opbrengsten zijn gedekt. Op dat moment
begint de oplage winst op te leveren.
 Indien wij thans vooralsnog veronderstellen dat de vervangingswaarde
gelijk is aan de historische kostprijs kan als bruikbare winstbepaling voor
een deel van de periode van verkoop de volgende gelden:
Stel de oplage is O, de particuliere verkoopprijs ƒ v per exemplaar, de ge­
middelde korting aan wederverkopers 100 k %, de royalty ƒ r per exem­
plaar. de produktiekosten P + O X p totaal en de verkoopkosten 100 s %
van de opbrengst, de verwachte verkoopperiode van de oplage is m maan­
den. Indien op het tijdstip van winstbepaling n maanden sedert de ver­
schijning zijn verstreken en O n exemplaren zijn verkocht, wordt de met deze
oplage behaalde winst + aandeel algemene kosten berekend op:
W + A n = { (1 - s ) (1 - k ) v - r } O n - ( P + Op)
Sommering van deze W + A n van alle tot het tijdstip van winstbepaling
verschenen oplagen levert, na aftrek van de algemene kosten over dezelfde
periode de winst door de uitgeverij over de periode behaald.
5. Consequenties van de voorgestane wijze van winstberekening voor de
balans.
De consequenties worden eerst besproken in de veronderstelling dat de
uitgeverij geen fouten in haar prognoses heeft gemaakt. Op enkele details
wordt later nog teruggekomen.
Een eerste consequentie bij vervangingswaarde = historische kostprijs
is, dat de voorraad onverkochte exemplaren van een bepaalde oplage op
balansdatum gewaardeerd moet worden op het verschil tussen de produk­
tiekosten van de oplage en de netto-opbrengst van het verkochte deel van
de oplage doch niet lager dan nihil. Hierbij is uitgegaan van de opvatting
dat de algemene kosten, als zijnde afhankelijk van het tijdsverloop, niet aan
de waarde van de voorraad moeten worden toegerekend, doch uit de bruto­
winst met uitgaven behaald moeten worden gedekt.
 Een tweede consequentie is dat verhoging van de vervangingswaarde
gedurende de verkoopperiode leidt tot een hogere waardering van de voor­
raad en tot vorming van een reserve ter grootte van het verschil tussen ver­
vangingswaarde en historische kostprijs van het verkochte, zowel als van
het onverkochte deel van de oplage. Deze toepassing van het vervangingswaardeprincipe heeft weliswaar weinig betekenis voor de bepaling van de
verkoopprijs (verhoging van de verkoopprijs van volgende exemplaren van
dezelfde oplage is slechts in uitzonderlijke gevallen mogelijk), doch zeer
grote betekenis voor de uitdelingspolitiek.
6. Hoe indien zich misrekeningen voordoen?
Het vloeit rechtstreeks uit de aard van het onder 1. besproken kenmerk
van de uitgeverij: bepaling van de grootte van de oplage, voort, dat zich
misrekeningen kunnen en zullen voordoen. Indien de oplage te klein is
genomen, zijn er geen ernstige problemen: de titel is uitverkocht, opnieuw
moet worden bezien of een al dan niet gewijzigde herdruk tegen dezelfde
of een andere prijs, met dezelfde of een andere oplage moet worden op­
gelegd.
mab

blz. 440

Indien echter de oplage te groot is genomen doet zich de vraag voor hoe
het verlies moet worden berekend. Praktisch wordt deze vraag terugge­
bracht tot de vraag naar de waardering van de voorraad op het tijdstip
van winst- en verliesbepaling = balansopmaking. Indien op balansdatum
reeds zoveel exemplaren zijn verkocht dat de voorraad op nihil gewaardeerd
staat, is er geen verlies; de nihil-waardering van de voorraad blijft in stand.
 Indien echter een positief verschil bestaat tussen produktiekosten van de
oplage en netto-opbrengst van het verkochte deel (en dit doet zich juist
gedurende langere tijd voor ten aanzien van de zeer slecht verkochte titels)
is handhaving van de waardering in strijd met redelijke opvattingen. Het
te verwachten verlies valt te berekenen op het verschil tussen produktie­
kosten van de oplage en de totale netto-opbrengst van het uiteindelijk ver­
koopbare deel van de oplage. Dit verlies wordt geleden zodra de verwach­
ting gerechtvaardigd is, dat uiteindelijk een belangrijk deel van de oplage
niet verkocht zal worden.
Deze verwachting is gerechtvaardigd indien de verkoop in belangrijke
mate achterblijft bij de verkoop die voor verschijnen was geprojecteerd.
Nu is het feitelijk zo dat bij vele titels een groot deel van de verkoop bij
eerste aanbieding plaatsvindt. De aanbiedingsresultaten zijn dan reeds
een goede maatstaf voor de verkoopbaarheid. Bij vele andere titels echter
speelt de nabestelling een zeer grote rol. In beide gevallen zal men zich op
balansdatum moeten afvragen welk deel van de oplage uiteindelijk onver­
koopbaar zal blijken, gegeven de verkoopresultaten tot aan de balansdatum.
Men kan verschillende rekenhulpmiddelen toepassen om willekeur in
de schatting van het onverkoopbare deel te vermijden. Hierbij spelen de
aard van de titel en van de verkooppolitiek van de uitgeverij een grote rol.
Statistische gegevens omtrent het verkoopverloop bij soortgelijke uitgaven
van dezelfde uitgeverij in het verleden (... % van totaal verkocht bij eerste
aanbieding, ... % na 1, 2, 3 ... n maanden) kunnen hiervoor houvast geven.
 Praktisch zal het mogelijk zijn het fonds van elke uitgeverij in een beperkt
aantal categorieën in te delen; voor elk van deze categorieën geldt een
bepaald verkooppatroon. Op grond van dit verkooppatroon kan men dan zonder willekeur - vaststellen dat het totale verkoopbare aantal kan worden
geschat op x0 maal het bij eerste aanbieding verkochte aantal, x t maal het
tot en met de eerste maand na verschijnen verkochte aantal enz.
De voorraad kan dan worden gewaardeerd op ten hoogste de geschatte
toekomstige netto-opbrengst van het verkoopbare deel der nog niet ver­
kochte oplage.
7. Enkele details.
Onder de produktiekosten, hierboven bedoeld, zijn mede begrepen de
kosten van banden en van binden. Veelal worden boeken in ongevouwen
en ongebonden vellen (in plano) in voorraad gehouden; de kosten voor
band en binden worden dan slechts gemaakt voor het verkoopbare deel
van de voorraad. In dergelijke gevallen dienen deze kosten uiteraard van
de produktiekosten te worden afgesplitst en op soortgelijke wijze te worden
behandeld als de royalties.
Het houden van voorraad brengt kosten mee, in het bijzonder rentekosten,
huisvestingskosten en assurantiekosten, die alle afhankelijk zijn van de tijd.
In het vorenstaande zijn deze kosten onder de algemene kosten begrepen.
Indien oplagen met zeer verschillende looptijd door de uitgeverij worden
gevoerd, is het noodzakelijk de voorraadkosten afzonderlijk te behandelen
mab

blz. 441

en daarmede ook bij de lagere waardering van moeilijk verkoopbare oplagen
rekening te houden.
In de gehele kostprijsopzet kunnen uiteraard verfijningen worden toe­
gepast; deze raken het principe van de redenering echter niet.
 Indien zich gedurende de verkoopperiode van een oplage, prijswijzigin­
gen voordoen op de inkoopmarkt van de uitgeverij, dient daarmede bij de
winstbepaling rekening te worden gehouden. Dit geschiedt door het aan­
deel van de oplage in de algemene kosten en de winst te stellen op het ver­
schil tussen de opbrengst van het verkochte deel der oplage en de ver­
vangingswaarde van de gehele oplage. Het verschil met de in de boeken
voorkomende historische kostprijs der oplage dient te worden gereserveerd.
In de praktijk zal men deze prijswijzigingen nagenoeg uitsluitend in aan­
merking behoeven te nemen ten aanzien van de kosten voor zetten, papier,
drukken, band en binden; de overige kostencategorieën zijn óf relatief on­
belangrijk (transportkosten tot en met magazijn uitgeverij), óf zo indivi­
dueel per titel dat van geen marktprijs kan worden gesproken (vast hono­
rarium auteurs en illustrators), óf verrekenbaar via de netto-verkoopopbrengst (royalties en verkoopkosten).
8.Samenvatting.
De uitgeverij met een fonds van algemene aard vertoont ten aanzien van
de winstbepaling enige aspecten die afwijken van de meeste andere produktiehuishoudingen.
Voorgestaan wordt een methode van winstberekening die elke oplage
als een geheel beschouwt, dat in een zeker tijdsverloop wordt verkocht.
Het is niet de bedoeling van de uitgeverij verkochte exemplaren van een
oplage na de verkoop te vervangen; een individuele vervangingswaarde per
exemplaar speelt derhalve voor de winstbepaling geen rol. Het is daar­
entegen normaliter wel de bedoeling van de uitgeverij verkochte oplagen
in hun geheel door economisch gelijkwaardige andere oplagen te vervangen.
 De winst wordt daarom niet behaald op het moment van de ruil, doch
in het tijdsverloop van de ruil van de gehele oplage. Indien zich gedurende
dat tijdsverloop de noodzaak van winstbepaling voordoet (in het bijzonder
op balansdatum) kan deze winst slechts worden gesteld op het verschil
tussen de bedongen netto-verkoopopbrengst van het verkochte deel en de
totale kosten van de gehele oplage; is de eerste lager dan de tweede, dan
is er nog geen sprake van winst.
Indien de schattingen welke aan de oplage-bepaling ten grondslag heb­
ben gelegen door de feitelijke omstandigheden worden gelogenstraft, kan
er verlies ontstaan. Dit verlies wordt geleden zodra de verwachting gerecht­
vaardigd is dat uiteindelijk een belangrijk deel van de oplage niet verkocht
zal worden. Statistische vergelijking van het verkoopverloop van verschil­
lende gelijkgeaarde titels kan voor een zodanige verwachting aanwijzing
geven.
Uit een en ander vloeit het volgende systeem van balanswaardering van
voorraden uitgaven voort:
In het algemeen: waardering op het verschil tussen vervangingswaarde van
de gehele oplage en de reeds bedongen netto-opbrengst van de verkochte
exemplaren doch niet lager dan nihil; reservering van het positieve verschil
tussen vervangingswaarde en historische kostprijs van de gehele oplage.
In het bijzonder: geen hogere waardering van de voorraad dan op de ver­
wachte netto-opbrengst van het uiteindelijk verkoopbare deel van de voor­
raad.
m ab

blz. 442.
