Industriepolitiek
MAB

Overheid
Bedrijfstak

Industriepolitiek
Prof. Dr. S.W. Douma

Een actueel thema
Het thema industriepolitiek staat weer in het cen­
trum van de belangstelling. Dat komt vooral door­
dat enkele grote Nederlandse bedrijven (zoals
Fokker en DAF) in moeilijkheden zijn gekomen.
Daarbij werd het ministerie van Economische
Zaken geconfronteerd met de vraag of en zo ja
op welke manier deze ondernemingen moesten
worden gesteund. De onderhandelingen met
betrekking tot de overname van Fokker en de
surséance van DAF kregen in de publiciteit zeer
ruime aandacht. Daarbij werd door velen de
vraag geopperd of Nederland niet een meer
actieve, offensieve industriepolitiek zou moeten
gaan voeren.
De redactie van het MAB heeft daarom besloten in
dit nummer speciale aandacht te besteden aan
het thema industriepolitiek. In dit nummer treft u
drie artikelen aan die indirect betrekking hebben op
het thema industriepolitiek. Deze drie artikelen
leveren interessante en relevante achtergrondin­
formatie en zijn daarom van belang voor ieder die
geïnteresseerd is in de mogelijkheden en onmo­
gelijkheden van een eigen Nederlandse industrie­
politiek. In dit inleidende artikel worden de
belangrijkste conclusies uit deze drie artikelen
samengevat. Daarna volgen enkele slotopmer­
kingen die meer rechtstreeks betrekking hebben op
de actuele Nederlandse situatie.
januari 1993 in Den Haag hield op een symposium
over industriebeleid dat was georganiseerd door
ISEI (Interdisciplinaire Studiegroep Europese
Integratie) en door de SER.
Het artikel van Barents begint met de vraag wat
onder industriepolitiek moet worden verstaan.
Dat kan zijn een globale politiek die vooral is
gericht op het verbeteren van generieke struc­
tuurcomponenten zoals kostenpeil, innovatiepotentieel, infrastructuur en kennisniveau van de
bevolking. In de Nederlandse context wordt
onder industriepolitiek echter in de eerste plaats
verstaan een politiek gericht op bepaalde secto­
ren van de economie of bepaalde ondernemin­
gen.
 Na deze korte inleiding komt Barents tot de
hoofdvraag van zijn bijdrage. Deze luidt welke
mogelijkheden een EG-Lid-Staat binnen de gren­
zen van het EG-recht heeft voor het voeren van
een eigen nationale industriepolitiek. Vat men het
begrip industriepolitiek op als een beleid gericht
op het steunen van bepaalde sectoren of van
bepaalde ondernemingen dan zijn de mogelijkhe­
den voor het uitvoeren van een nationale indu­
striepolitiek uiterst gering. Industriepolitiek in deze
betekenis van het woord stuit in bijna alle gevallen
op strijdigheid met het EG-recht.
Nationaal industriebeleid in historisch perspectief
Prof. J.L. van Zanden

Nationale en Europese industriepolitiek, enkele
juridische opmerkingen
Prof. Mr. R. Barents

Het tweede artikel in deze korte serie is geschreven
door de historicus Van Zanden. Ook dit artikel is
gebaseerd op een lezing die hij op 27 januari
1993 hield op het hiervoor genoemde symposi­
um. Het artikel van Van Zanden bestaat uit twee
delen.
In het eerste deel schetst hij de Nederlandse tra-

Het eerste artikel in de reeks van drie heeft een juri­
dische invalshoek. Het artikel is gebaseerd op de
inleiding die de auteur, Prof. Mr. R. Barents op 27

Prof. Dr. S.W. Douma is hoogleraar in de Bedrijfseconomie,
in het bijzonder de Organisatie van de Onderneming, aan
de Katholieke Universiteit Brabant.
o k to b e r 1993

437

MAB

ditie op het gebied van industriepolitiek gedurende
de afgelopen honderdvijftig jaar. Van Zanden
komt daarbij tot de conclusie dat zich in die perio­
de slechts eenmaal een situatie heeft voorge­
daan waarin het voeren van een actieve, sturende
en stimulerende industriepolitiek noodzakelijk
was. Dat was in de periode 1949-1952. Maar
zelfs toen, in de tijd van minister van den Brink,
was het principe van staatsonthouding nog uit­
gangspunt van het beleid.
 Het tweede deel van het artikel gaat over het
relatieve belang van de 100 grootste industriële
ondernemingen voor de Nederlandse economie.
Dat belang is voor Nederland zeer groot als men
het vergelijkt met de situatie in de Verenigde Sta­
ten, Groot-Brittannië en Duitsland. Bovendien
blijkt de groep grote ondernemingen zeer stabiel te
zijn. Het is dus volgens Van Zanden zaak om zui­
nig te zijn op de bestaande topbedrijven. Van
Zanden ziet hierin argumenten voor het voeren
van een actieve en stimulerende industriepolitiek,
maar hij acht tegelijkertijd de kans dat daarover
maatschappelijke en politieke consensus ontstaat
uiterst klein.
Strategische beslissingsautonomie en concurren­
tievermogen
Prof. Dr. H. Daems en P. van de Weyer
Het derde artikel is geschreven door twee Vla­
mingen, Daems en Van de Weyer, die zich hebben
gespecialiseerd in de vakgebieden onderne­
mingsstrategie en industriële economie. In België
spelen vestigingen van multinationale onderne­
mingen een relatief belangrijke rol. Het artikel van
Daems en Van de Weyer gaat over het begrip
strategische beslissingsautonomie. Daaronder
verstaat men de vrijheid van een onderneming
om haar eigen strategische beslissingen te
nemen. De centrale vraag in het artikel is of het
verlies van de strategische beslissingsautonomie
van Belgische ondernemingen belangrijk is voor
de ontwikkeling van de welvaart in de Belgische
regio’s. Vertaald naar Nederland en naar een
concreet voorbeeld luidt deze vraag: is het voor
de ontwikkeling van de welvaart van de Neder­
landse economie van belang in hoeverre Fokker na
de overname door Dasa nog in staat is of vrij is

438

om zelf zijn strategische beslissingen te nemen? In
België worstelt men al veel langer met soortgelijke
vragen. Daar spreekt men over de nationale ver­
ankering van het concurrentievermogen of kort­
weg over het verankeringsdebat. Het artikel van
Daems en Van de Weyer is een bijdrage aan dit
verankeringsdebat.
 Daems en Van de Weyer maken onderscheid
tussen de eigendomsstructuur en de controle­
structuur. De eigendomsstructuur geeft aan wie
eigenaar is van het aandelenkapitaal, de contro­
lestructuur geeft aan wie over de feitelijke
bevoegdheid beschikt om beslissingen te nemen
over de aanwending van de middelen van de
onderneming. De eigenaar van het aandelenka­
pitaal hoeft niet altijd degene te zijn die ook de
strategische beslissingen neemt: een buitenlandse
moederonderneming kan immers haar dochter in
zeer belangrijke mate vrij laten om zelf haar
eigen strategische beslissingen te nemen. Een
Nederlands voorbeeld daarvan is de verhouding
tussen Sara Lee/Douwe Egberts en het Ameri­
kaanse Sara Lee. Lokale verankering van de
eigendom kan dus voldoende zijn voor het
behoud van de strategische beslissingsautono­
mie, maar is niet altijd noodzakelijk.
Als nu een onderneming na overname door een
buitenlandse onderneming haar strategische
beslissingsautonomie verliest is dat dan nadelig
voor de ontwikkeling van de lokale welvaart? In
theorie zou het niets moeten uitmaken. Als buiten­
landse beslissers over precies dezelfde informatie
beschikken en lokale en buitenlandse beslissers
dezelfde beslissingscriteria hanteren (bijvoorbeeld
proberen de waarde van de onderneming te maxi­
meren) kan het niets uitmaken. Maar bij de
genoemde voorwaarden zit nu juist het probleem: er
kan sprake zijn van asymmetrische informatie (de
communicatie tussen lokaal management en
hoofdkantoor verloopt niet vlekkeloos) en belan­
gen kunnen wel degelijk uiteenlopen (lokale
managers kunnen wel degelijk andere prioriteiten
hebben dan managers op het buitenlandse hoofd­
kantoor). Verlies van strategische beslissingsauto­
nomie kan dus wel degelijk van belang zijn. Het
probleem is wel dat de overheid in het algemeen
weinig kan doen om verlies van strategische
beslissingsautonomie te voorkomen.
 o k to b e r 1993

Slotopmerkingen
De drie artikelen kunnen heel kort als volgt worden
samengevat:
- het EG-recht staat het verlenen van directe
steun aan bepaalde sectoren of aan bepaal­
de ondernemingen niet toe; daarmee is de
ruimte voor het voeren van een eigen indu­
striepolitiek uitermate gering;
- er zal in Nederland in de nabije toekomst
geen maatschappelijk en politiek draagvlak
ontstaan voor het voeren van een actief, stu­
rend industriebeleid;
- verlies van strategische beslissingsautonomie
van Nederlandse ondernemingen kan nadelige
gevolgen hebben voor de ontwikkeling van de
Nederlandse economie, maar de overheid
heeft heel weinig mogelijkheden om daar iets
aan te doen.
Wie nu pleit voor een actieve, sturende industrie­
politiek heeft van het recente verleden weinig
geleerd. Ik wil dat recente verleden nog even in
herinnering roepen. In de jaren zeventig is op
grote schaal steun verleend aan individuele
ondernemingen in moeilijkheden. De resultaten
daarvan waren over het algemeen teleurstellend
(Douma, 1981). Als reactie daarop verschijnt dan in
1980 het WRR-rapport ’Plaats en toekomst van
de Nederlandse industrie’. In dat rapport wordt
gepleit voor een zeer actief en sturend industrie­
beleid, waarin de vrijheid van ondernemingen in
ernstige mate wordt beperkt door op te richten
zware sectorcommissies, die het beleid inzake tal
van onderwerpen van de sector moeten gaan
vaststellen. Alleen het lid van de WRR Kolnaar
verzet zich daartegen. Zijn mening wordt als min­
derheidsstandpunt aan het rapport toegevoegd.
 Voor de aanbevelingen van de WRR blijkt het
politieke draagvlak gering. Als vervolg op het
WRR-rapport wordt de commissie Wagner geïn­
stalleerd. Deze commissie kiest voor een twee­
sporenbeleid: enerzijds een generiek voorwaar­
denscheppend beleid en anderzijds een specifiek
beleid gericht op het versterken van kansrijke
sectoren (speerpunten). Zonder daarnaar onder­

o k to b e r 1993

zoek te hebben verricht meen ik toch te kunnen
zeggen dat de resultaten van het speerpuntenbe­
leid op z’n best zeer bescheiden zijn geweest.
Het probleem is, dat sturen op het niveau van
eng gedefinieerde bedrijfstakken (zoals carosseriebouwers of producenten van vouwdozenkarton) voor de overheid absoluut onmogelijk is.
 Het vorenstaande betekent echter niet dat de
overheid geen enkele rol heeft in het bevorderen
van een gezonde ontwikkeling van de Nederland­
se industrie. Die rol moet liggen in het scheppen
van de juiste voorwaarden. Deze bestaan onder
meer uit een goede infrastructuur (wegennet,
zeehavens, vliegvelden, spoorwegen en telecom­
municatie), uit goed onderwijs met voldoende
aansluiting bij de praktijk van de industrie, en uit het
bevorderen van onderzoek. Keuzes zijn daarbij
onvermijdelijk. Moet de Betuwelijn prioriteit heb­
ben of de aansluiting van Schiphol op het net
voor treinen met hoge snelheid? Dat is een vraag
waarin de overheid een keuze moet maken. Een
keuze voor de Betuwe-lijn betekent prioriteit van de
verdere ontwikkeling van de Rotterdamse haven
boven verdere ontwikkeling van Schiphol in het
personenvervoer. Moet onderzoek in de biotech­
nologie extra worden gestimuleerd of moet juist
het bestaande onderzoek in de sfeer van lucht­
en ruimtevaart worden versterkt? Ook die keuze zal
de overheid moeten maken en ook die keuze
heeft gevolgen voor de ontwikkelingskansen van
bepaalde sectoren van de economie. Moet er in
het lager technisch onderwijs meer aandacht
worden gegeven aan techniek of juist aan meer
algemeen vormende vakken? Ook dat is een
vraag die de overheid niet kan ontlopen en die
gevolgen heeft voor de ontwikkelingskansen van
bepaalde zeer ruim gedefinieerde sectoren van
het bedrijfsleven. Een zekere sturing is dus niet
te vermijden, maar het zal wel sturing op afstand
moeten zijn.
Literatuur
Douma, S.W.. Ondernemingsfinanciering en overheidssteun,
Stenfert Kroese, Leiden, 1981.
439.
