Toekomstbestendig renoveren
Negatief betekent dat de bewoners geen zeggenschap hebben over de geboden
oplossingen. De grootte van het renovatieprogramma is hier leidend. De invloed van de
bewoner is over het algemeen minimaal. Via bewonerscomités mag er hooguit beslist
worden over kleuren en afwerkingen, maar wezenlijke keuzes zoals de indeling van de
gevel of de mogelijkheid voor een uitbouw zijn per bewoner niet mogelijk.
227

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

7

Productie

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.32 Scores productie

228

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Is productie van onderdelen op de bouwplaats mogelijk?

–– Beoordelingsaspect: productie
–– Toelichting: De productie van uitzonderlijke of specifieke onderdelen kan in de buurt

van de renovatieplek plaatsvinden. Zo is het mogelijk om op snelle wijze aanpassingen
te kunnen doen.
Positief: als de productie van onderdelen op de bouwplaats mogelijk is.
Neutraal: als er plannen zijn om in de toekomst onderdelen te produceren
op de bouwplaats.
Negatief: als de productie van onderdelen op de bouwplaats niet mogelijk is.
Deze vraag is 25 keer negatief beoordeeld. Op dit moment wordt bij iedereen
gebruikgemaakt van geprefabriceerde elementen. Nergens wordt er op de bouwplaats
geproduceerd. Dit is te begrijpen als er gebruik wordt gemaakt van grote elementen.
 Als in de toekomst continu gerenoveerd kan gaan worden, is het ook van belang om
kleine tot zeer kleine specifieke producties te kunnen maken. Het is dan mogelijk om
snel te reageren op vragen uit de markt. Ook wordt het dan mogelijk om woningen
niet na een bepaalde periode te renoveren maar continu te laten aanpassen
aan veranderende omstandigheden.
Een aantal bedrijven is wel een onderzoek begonnen naar het gebruik van 3D-printen.
Er is onderscheid te maken in de productie van grote of kleine elementen. Zo is het
begrijpelijk dat dakelementen en/of gevelelementen in de fabriek geproduceerd
worden en niet op de bouwplaats zelf. Dit om grote transporten met materialen niet
door woonwijken te laten plaatsvinden. Bij kleinschalige aanpassingen in de toekomst
is het voorstelbaar dat er in de woonwijk zelf geproduceerd wordt. Hiermee kunnen
transportbewegingen door de wijk en van productieplaats naar de wijk voorkomen
worden. 3D-printen kan bijvoorbeeld gebruikt worden om specifieke onderdelen ter
plaatse te maken. Op deze wijze in het mogelijk in de wijk te produceren zonder veel
overlast te veroorzaken.
In het algemeen kan de productie ter plekke van belang zijn omdat renovaties een
grote impact hebben op de bewoners. Alleen daarom al zou het goed zijn om de
bewoners bij de renovatie te betrekken. Op deze wijze krijgen de bewoners ook
meer waardering voor de aangebrachte veranderingen en zullen zij er ook beter voor
zorgen. Het organiseren van activiteiten in de wijk kan ook een sociale functie krijgen.
Bewoners zonder werk of mensen met een achterstand op de arbeidsmarkt kunnen
zo ervaring opdoen en het renovatieproces laten aansluiten bij de bewoners. Uit
gesprekken hierover met de aanbieders, blijkt echter dat ze renovatie vooral vanuit een
bedrijfseconomische invalshoek benaderen.
 229

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

8

Sloop

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.33 Scores sloop

230

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Zijn eenmalige sloopwerkzaamheden nodig om aan te sluiten op de bestaande situatie?

–– Beoordelingsaspect: sloop
–– Toelichting: Er zijn geen eenmalige sloopwerkzaamheden aan de woning nodig om

nieuwe elementenclusters of elementen te verbinden met de bestaande constructie.
Positief: als slechts eenmalig sloopwerkzaamheden nodig zijn om aansluitingen te
maken tussen de bestaande woning en het renovatieconcept.
Neutraal: als slechts beperkte sloopwerkzaamheden nodig zijn om aansluitingen te
maken tussen de bestaande woning en het renovatieconcept.
Negatief: als meermalig sloopwerkzaamheden nodig zijn om aansluitingen te maken
tussen de bestaande woning en het renovatieconcept.
 Deze vraag is vier keer positief beoordeeld, twee keer neutraal en negentien keer
negatief. Bij de NOM-renovaties is betrekkelijk veel sloop nodig. De neutrale score bij
Reimarkt betekent dat er ook renovatiewerkzaamheden mogelijk zijn zonder sloop en
bij Rutges Vernieuwt bestaat het meer uit het ruilen van materialen. Een bovendorpel
uit een gesloopt kozijn wordt opnieuw gebruikt als onderdorpel. Zo moeten
bijvoorbeeld alle kozijnen weggebroken worden om nieuwe gevelelementen aan te
sluiten op het bestaande binnenblad van de gevel. Uitzonderingen op het feit dat er
bij renovaties veel gesloopt moet worden, zijn vastgoedonderhoudsbedrijven die juist
daar renoveren waar de klant dat het meest noodzakelijk acht. Hierbij wordt uitgegaan
van de kwaliteit van de woning. Wat opvalt, is dat er bij BJW en Droste een compleet
nieuwe schil wordt aangebracht. Dit betekent dat deze in de toekomst gedemonteerd
kan worden en dat sloop dus niet nodig is. Bij de vervanging van de buitenschil of het
omhullen van de woning zal er steeds opnieuw gesloopt moeten worden.
 231

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

9

Inspelen op marktdynamiek

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.34 Scores inspelen op marktdynamiek

232

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Is het mogelijk om woningen samen te voegen tot grotere woningen
of op te delen om kleinere wooneenheden te realiseren?

–– Beoordelingsaspect: inspelen op marktdynamiek
–– Toelichting: De renovatie heeft eraan bijgedragen dat woningsplitsing mogelijk is en
weer ongedaan gemaakt kan worden. Samenvoegingen moeten gemaakt en weer
ongedaan gemaakt kunnen worden.
Positief: als woningsplitsingen mogelijk zijn en weer ongedaan
gemaakt kunnen worden.
Neutraal: als woningsplitsingen beperkt mogelijk zijn en weer ongedaan
gemaakt kunnen worden.
Negatief: als woningsplitsingen niet mogelijk zijn.
Deze vraag is vijf positief keer beoordeeld, vier keer neutraal en zestien keer negatief.
Wat opvalt, is dat met name de vastgoedonderhoudsbedrijven in staat zijn woningen
samen te voegen of te splitsen. Dit omdat elke renovatie als een unieke verbouwing
wordt gezien. Wanneer het nodig is, kunnen de woningen aangepast worden. Een
voorbeeld is een rij woningen die zo gesplitst wordt dat beneden seniorenwoningen
worden gemaakt en de verdiepingen worden samengevoegd tot gezinswoningen of
appartementen. De op de verdieping gesitueerde woningen zijn toegankelijk met een
trap en een galerij.
 Het merendeel van de renovatieconcepten is alleen per woning toepasbaar. Er wordt
niet structureel nagedacht over het samenvoegen of splitsen van woningen. Bij
het inspelen op groei- of krimpgebieden kan dit een bruikbare toevoeging aan de
plaatselijke markt betekenen. Incidenteel zijn woningen samen te voegen, maar er zijn
geen doordachte ideeën over het splitsen of samenvoegen van woningen.
233

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

10

Inspelen op huishoudensdynamiek

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.35 Scores inspelen op huishoudensdynamiek

234

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Zijn plattegrondwijzigingen binnen de woning mogelijk bij dit renovatieconcept?

–– Beoordelingsaspect: inspelen op huishoudensdynamiek
–– Toelichting: De renovatie draagt eraan bij dat plattegrondwijzigingen binnen woningen
aangebracht en weer ongedaan gemaakt kunnen worden. Denk aan inbouwconcepten
met flexibele wanden en andere indelingen van de woning zelf. Levensloopbestendig
is het zodanig bouwen van woningen dat mensen er gedurende verschillende jaren van
hun leven in kunnen (blijven) wonen.
Positief: als het mogelijk is om plattegrondwijzigingen binnen woningen toe te laten.
Neutraal: als het eventueel mogelijk is om plattegrondwijzigingen binnen woningen
toe te laten.
Negatief: als het niet mogelijk is om plattegrondwijzigingen binnen woningen
toe te laten.
Deze vraag is twaalf keer positief beoordeeld, vier keer neutraal en negen keer negatief.
 Hier zijn het met name de vastgoedonderhoudsbedrijven en de aanbieders voor de
particuliere markt die in staat zijn om binnen het renovatieconcept veranderingen aan
te brengen binnen de woning.
Opvallend is dat slechts de helft van de renovatieconcept-aanbieders bewoners in staat
stelt om bij de renovatie aanpassingen aan de woningindeling te doen. Indien gewenst,
is het wel mogelijk, maar het is niet in de renovatieconcepten standaard aanwezig.
Deze aanpassingen kunnen de woning gereedmaken om voor een langere periode
te voldoen aan de eisen van de gebruikers. Een andere woningindeling omdat de
kinderen het ouderlijk huis verlaten of aanpassingen die nodig zijn omdat de bewoners
fysieke ongemakken ervaren door leeftijd zorgen voor een betere bruikbaarheid
op lange termijn.
235

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

11

Geschikt voor installatieveranderingen

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.36 Scores geschikt voor installatieveranderingen

236

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Is het mogelijk installatieaanpassingen te maken tijdens en na de renovatie?

–– Beoordelingsaspect: geschikt voor installatieveranderingen
–– Toelichting: Het renovatieconcept laat installatieveranderingen en -aanpassingen toe
tijdens en na de renovatie.
Positief: als het mogelijk is om tijdens en na de renovatie
installatieaanpassingen te maken.
Neutraal: als het beperkt mogelijk is om tijdens en na de renovatie
installatieaanpassingen te maken of als deze vraag niet van toepassing is.
 Negatief: als het niet mogelijk is om tijdens en na de renovatie
installatieaanpassingen te maken.
Deze vraag is zestien keer positief beoordeeld, twee keer neutraal en zeven keer
negatief. De ontwikkelingen in de installatiesector gaan sneller dan de ontwikkelingen
in de rest van de bouw. Het is van belang dat bij het renoveren van de woning
voorzieningen worden aangebracht die verandering in de installatie toestaan. De
aanpassingen zijn tweeledig. In de eerste plaats is te zien dat het technische deel van
de installatie buiten de woning wordt aangebracht, zodat er eenvoudig onderhoud
gepleegd kan worden en het vervangen van onderdelen op de begane grond kan
plaatsvinden. Ook het centraal plaatsen van de installatie op zolder in een frame
behoort tot de mogelijkheden. Daarnaast is te zien dat leidingen aan de buitenzijde van
de woning worden aangebracht. Gelijk met het aanbrengen van nieuwe gevelelementen
worden hierin voorzieningen opgenomen om leidingen aan te brengen. Hierbij valt te
denken aan leidingen voor warmtetransport en mechanische ventilatie. In geval van
onderhoud of vervanging wordt een deel van de gevel weggenomen. Op deze wijze zijn
aanpassingen eenvoudig te realiseren. Ook zijn er prefab installatiewanden of prefab
installatiekasten die in woningen geplaatst worden.
Opvallend is dat 16 van de 25 concepten positief scoren. Dit komt voort uit het streven
om woningen zo energie-efficiënt mogelijk te maken. Veel van de renovatieconcepten
zijn ook energiegericht. De oplossingen hiervoor zijn vooral te vinden in het zorgvuldig
en veel isoleren en het aanpassen van de installatie.
 237

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

12

Voorbereid op klimatologische veranderingen

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.37 Scores voorbereid op klimatologische veranderingen

238

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Is het mogelijk de gevolgen van de klimaatverandering op te vangen?

–– Beoordelingsaspect: voorbereid op klimatologische veranderingen
–– Toelichting: Het renovatieconcept kan de te verwachten grote hoeveelheden

regenwater, nieuwe planten en dieren en een verhoging van de buitentemperatuur
opvangen.
Positief: als er voorbereidingen zijn getroffen om te voldoen aan veranderingen
van het klimaat.
Neutraal: als er zeer beperkt voorbereidingen zijn getroffen om te voldoen aan
veranderingen van het klimaat.
Negatief: als er geen voorbereidingen zijn getroffen om te voldoen aan veranderingen
van het klimaat.
Deze vraag is zeven keer positief beoordeeld en achttien keer negatief. Er is niet
goed nagedacht over de veranderingen die het klimaat met zich meebrengt. Hierbij
kan gedacht worden aan intensievere regenval en verandering in de flora en fauna.
Geboden oplossingen zijn onder andere het scheiden van grijs en schoon water, het
vergroten van goten en hemelwaterafvoeren, het aanbrengen van waterbuffers in
de tuin en het aanbrengen van geïntegreerde nestkasten in de nieuwe gevel. Andere
oplossingen worden door de huidige renovatieconcept-ontwikkelaars niet geboden.
 Redenen hiervoor kunnen de beperkte marges in de bouw zijn, het niet bewust zijn
van de veranderingen in het klimaat, er is geen vraag naar aanpassingen of de focus
is op energiebeperking.
239

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

13

Beheer

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.38 Scores beheer

240

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Is het renovatieconcept makkelijk te onderhouden en schoon te maken?

–– Beoordelingsaspect: beheer
–– Toelichting: De opbouw van de renovatieoplossing moet het mogelijk maken

om eenvoudig onderhoud te plegen en schoon te maken. De aanpassingen zijn
onderhoudsarm of eenvoudig te onderhouden. De renovatieoplossingen moeten
onderhoud en reiniging beter mogelijk maken.
Positief: als er een meerjarenonderhoudsplan is gemaakt en bij de verwerking van
materialen rekening is gehouden met schoonmaken en vervanging.
Neutraal: als er eventueel een meerjarenonderhoudsplan mogelijk is
en bij de verwerking van materialen beperkt rekening is gehouden met
schoonmaken en vervanging.
Negatief: als er geen meerjarenonderhoudsplan beschikbaar is en bij de verwerking van
materialen geen rekening is gehouden met schoonmaken en vervanging.
 Deze vraag is 23 positief beoordeeld, 1 keer neutraal en 1 keer negatief. Alle
bedrijven met uitzondering van Bam W&R en KAW, KUUB en Trebbe Groep (deze
hebben aanbiedingen voor de particuliere markt) hebben beheeroplossingen voor
hun renovatieconcept. De aanbieders voor de particuliere markt ondersteunen
de bewoners niet met onderhoudspakketten. De overige adviezen variëren van
het aanbieden van bijvoorbeeld veertig jaar TCO (Total Cost of Ownership) tot
diverse onderhoudspakketten. Het beheer van de concepten is veelal geregeld door
middel van TCO.
Wat opvalt, is dat als een onderhoudsperiode is gegarandeerd er geen remontabele
oplossingen gegeven worden. Incidenteel wordt bijvoorbeeld voorgeschreven om geen
tussendorpels te gebruiken in de kozijnen. Hiermee wordt het aantal liggende delen
verminderd en zo hoeft er dus ook minder geschilderd te worden. Er zijn weinig tot geen
directe oplossingen aanwezig die het onderhoud vereenvoudigen. Aanpassingen zoals
het minimaal toepassen van liggende delen in de kozijnen, zijn uitzonderingen.
241

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Samenvatting beoordeling per aspect
In figuur 4.39 zijn de scores waarin positief, neutraal en negatief wordt beoordeeld
per aspect samengevat.
 Figuur 4.39 Vergelijkingsanalyse 25 renovatieconcepten

Vragen met betrekking tot de serie van één, levensduur, reversibiliteit, geschikt voor
installatieveranderingen en beheer zijn over het algemeen positief beoordeeld. Het
aanbieden van het concept in de serie van één heeft relaties met de mogelijkheid
van installatieaanpassingen tijdens of na de renovatie. Het werken in de serie
van één resulteert in oplossingen die makkelijk aanpasbaar zijn. De mogelijkheid
voor installatieaanpassingen leidt tot oplossingen die per woning kunnen worden
toegepast. De levensduur van de cv-ketel is een andere dan de levensduur van

242

Toekomstbestendig renoveren
TOC

een gevelelement. Daarom moet een cv-ketel of een ander installatie-element
makkelijker verwijderd kunnen worden dan een gevelelement. Van belang is ook
dat de benodigde leidingen en afvoeren aangepast kunnen worden. Hiervoor zijn
bouwkundige aanpassingen noodzakelijk.
Vragen met betrekking tot prefabricage, uitvoeringstechniek, productie, sloop,
inspelen op marktdynamiek en voorbereid zijn op veranderingen van het klimaat
zijn overwegend negatief beoordeeld. Het feit dat er geen voorzieningen zijn die
aanpasbaarheid in de toekomst vergroten, heeft tot gevolg dat het maken van deze
aanpassingen een lange uitvoeringstijd zullen hebben. Oplossingen van nu zijn geen
garantie voor de problemen van over vijftien jaar. Het is mogelijk dat er in de toekomst
verschillende soorten aanpassingen noodzakelijk zijn. Daarvoor kan het ook van
belang zijn te zorgen dat verschillende onderdelen op de bouwplaats of in de buurt van
woningen geprefabriceerd kunnen worden.
Het is moeilijk om in te spelen op de marktdynamiek. De renovatieconcepten die in
grote aantallen worden uitgevoerd, hebben niet de mogelijkheid om woningen te
splitsen of samen te voegen. Bijna nergens wordt er een noodzaak onderkend om
voorbereid te zijn op veranderingen van het klimaat. De aanpassingen hiervoor zijn niet
terug te vinden in de renovatieconcepten. Uitzondering is het creëren van waterbuffers
door Rutgers Vernieuwt.
 Het aantal positieve beoordelingen over levensduur en reversibiliteit bevinden zich
dicht bij elkaar. Achttien positieve beoordelingen over levensduur en veertien positieve
beoordelingen over reversibiliteit. Opvallend is dat sloop slecht scoort; dit betekent dat
aan het einde van de levensduur van een materiaal of element sloopwerkzaamheden
nodig zijn om deze te kunnen hergebruiken. Beter is het om gebruik te maken van
demontabele oplossingen. Veel demontabele oplossingen kunnen makkelijk verwijderd
en hergebruikt worden. Het slopen wordt dan vervangen door demonteren.
Zestien van de renovatieconcepten zijn geschikt voor installatieveranderingen,
slechts zeven van de renovatieconcepten zijn voorbereid op klimatologische
veranderingen. Dit is vreemd omdat het afvoeren van grote hoeveelheden
regenwater of bijvoorbeeld verhoging van de buitentemperatuur en de in de woning
aanwezige installatie rechtstreeks met elkaar gekoppeld zijn. Waarschijnlijk heeft
dit te maken met de focus op de korte termijn (vijftien jaar) en het niet kunnen
anticiperen op langetermijnveranderingen. De kennis van nieuwe planten en dieren
die bij een temperatuurverhoging in West-Europa kunnen voorkomen, is in de
bouw nergens aanwezig.
243

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Het inspelen op marktdynamiek en het inspelen op huishoudensdynamiek krijgen niet
dezelfde beoordeling. Het is namelijk makkelijker een woningen her in te delen dan
woningen samen te voegen of te splitsen. Het is bij 12 van de 25 renovatieconcepten
wel mogelijk om aanpassingen aan of binnen de woning te doen, maar het is bij slechts
5 van de 25 renovatieconcepten mogelijk om woningen te splitsen.
§ 4.5

Conclusie
De gebruikte beoordelingsaspecten zijn afgeleid uit product-, proceskenmerken en
omgevingsfactoren (DESTEP). Aan de hand van deze kenmerken en factoren zullen de
conclusies worden samengevat. In deze conclusie zullen de volgende deelvragen aan de
hand van deze aspecten worden beantwoord.
 1
2

Welke renovatieconcepten worden anno 2015 in Nederland aangeboden?
Op welke wijze voldoen de renovatieconcepten aan de aspecten die bepalend zijn voor
de toekomstbestendigheid?
De 25 onderzochte renovatieconcepten worden aangeboden door 23 bedrijven. Ze zijn
geselecteerd op basis van de volgende criteria:

–– Het renovatieconcept is geschikt om toegepast te worden in naoorlogse

rijtjeswoningen.
–– Het renovatieconcept is meer dan ‘groot onderhoud’. Dat wil zeggen dat het
renovatieconcept ingrepen omvat die leiden tot een prestatievermogen dat groter is
dan het prestatievermogen bij de initiële oplevering (de aanvangskwaliteit).
–– Het renovatieconcept is bruikbaar bij meerdere woningtypen.
Op basis van deze criteria zijn de 25 in paragraaf 4.1 genoemde renovatieconcepten
vastgesteld. Met deze 25 renovatieconcepten is een zo compleet mogelijk
beeld gegeven van de renovatieconcepten die in 2015 op de Nederlandse
renovatiemarkt beschikbaar waren.
244

Toekomstbestendig renoveren
TOC

§ 4.5.1

Conclusie productkenmerken

Ten aanzien van de onderscheiden productkenmerken is het volgende te concluderen:

§ 4.5.1.1

Prefabricage
Met betrekking tot de productie is het opvallend dat, als er sprake is van prefabricage,
alle elementen centraal worden geprefabriceerd. We weten echter niet welke
aanpassingen er in de toekomst noodzakelijk zijn. Oplossingen van nu zijn geen
garantie voor de problemen van over vijftien jaar. Het is mogelijk dat er in de toekomst
verschillende soorten aanpassingen noodzakelijk zijn. Het is daarom van belang om
producten te ontwikkelen die voldoen aan hedendaagse eisen zonder de mogelijkheden
van de toekomst in het gedrang te brengen. Ook nu zijn er al regionale verschillen.
 Zo zijn oplossingen voor bijvoorbeeld Geleen in het zuidoosten van het land niet per
definitie de goede oplossingen voor Amsterdam. De leegstand en de demografische
ontwikkelingen in Geleen leiden ertoe om renovatieconcepten te ontwikkelen die
het mogelijk maken om van drie woningen twee woningen te maken. Het huidige
woningtekort in Amsterdam zou kunnen leiden tot concepten waarbij het mogelijk
is om van twee woningen er drie te maken. Met produceren in de nabijheid van het
renovatieproject is het mogelijk om per woningrenovatie te reageren op de individuele
wensen van de bewoners. Op deze wijze is het mogelijk om elke woning op maat te
renoveren. Ook ontstaat de mogelijkheid om wijkbewoners met een achterstand op
de arbeidsmarkt in te zetten bij hun eigen woningrenovatie. Zo kan het renoveren een
sociaal project worden.
§ 4.5.1.2

Uitvoeringstechniek
Uitvoeringstechnisch gezien zijn bij de renovatieconcepten met betrekking tot de
gevels vier uitvoeringen te onderscheiden.
1

Binnen- en buitenblad vervangen door een compleet nieuwe gevel aan te brengen.
 Het vervangen van het binnen- en buitenblad resulteert in de oplossingen die de
toekomstbestendigheid direct kunnen beïnvloeden. Het is mogelijk om de nieuwe
gevels uit te voeren met de mogelijkheid om later aanpassingen (zoals een uitbreiding)

245

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

toe te staan. Bij deze wijze van renoveren worden de binnen- en buitengevel en het
dak volledig verwijderd. Hierdoor blijft het casco over, dat wordt gebruikt als basis
voor de gerenoveerde woning. Grote elementen als een prefab keuken of een prefab
badkamer worden op eenvoudige wijze in de woning aangebracht. Hierna kunnen
verschillende type gevels worden aangebracht. De indeling van deze gevel wordt
opnieuw vormgegeven. Ook de dakconstructie wordt vervangen en voorzien van nieuwe
elementen. De renovatieconcepten waarbij op deze wijze wordt gerenoveerd, zijn BJW
Duurzaam wonen, BVR-groep Reno+ en Droste BV Plan 5.
2

Buitenblad verwijderen en een nieuw buitenblad aanbrengen.
Het verwijderen van het buitenblad en deze vervangen door een nieuw buitenblad
levert de mogelijkheid om bij woningen met een aanpasbaar binnenblad, nieuwe
buitengevels uit te voeren met de mogelijkheid om later aanpassingen (zoals een
uitbreiding) toe te staan. Bij deze wijze van renoveren wordt de woning aan de
buitenzijde gestript. De buitengevel en de dakbedekking ( dakpannen en bitumen)
worden verwijderd. Hierna wordt aan de buitenzijde een nieuwe gevel en een nieuwe
dakbedekking aangebracht. De woning krijgt zo een volledig nieuw uiterlijk. De
gevelindeling blijft in veel gevallen als bestaand. De binnenzijde van de woning kan
naar believen worden aangepast. Deze interieuraanpassing moet echter bestaan
uit kleinere elementen die door bestaande gevelopeningen worden aangebracht.
Deze wijze wordt toegepast in de concepten: Bouwhulpgroep Alliantie+, BUILT4U
Passiefhuisrenovatie, BVR-groep Reno+, Heijmans Zero Ready, Plegt-Vos NOM en
VolkerWessels Plus Renoveren.
3

Buitenblad aan het binnenblad bevestigen en dan een
nieuwe schil over de woning aanbrengen.
 Het bevestigen van het buitenblad aan het binnenblad levert de mogelijkheid om een
nieuwe schil over de gehele woning aan te brengen. Hierbij zijn aanpassingen in de
toekomst moeilijk uitvoerbaar omdat de nieuwe schil veelal stapelbaar is uitgevoerd.
Dat wil zeggen dat de schil van de begane grond niet zomaar weggenomen kan worden
omdat de schil van de verdieping op de begane grond rust. Deze wijze van renoveren
laat de woning volledig intact. De woning wordt middels het ‘theemutsprincipe’
volledig ingepakt en voorzien van een nieuwe gevel. Op deze manier voldoet de woning
energetisch aan de gestelde eisen. De binnenzijde van de woning kan naar believen
worden aangepast. Dit hoeft geen deel uit te maken van de renovatie. De indeling
van de gevel blijft als bestaand. De interieuraanpassing moet bestaan uit kleinere
elementen die door een bestaande gevelopening worden aangebracht. Deze wijze

246

Toekomstbestendig renoveren
TOC

wordt toegepast in de concepten: Ballast Nedam NOM, BAM NOM, Dura Vermeer NOM,
Hemubo Scoop, KlaassenGroep NotaNul en de Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie.
4

Binnen- en buitenblad behouden en voorzien van voorzieningen in bestaande toestand.
 Als het binnen- en buitenblad blijven als bestaand dan heeft dit geen invloed op de
toekomstige aanpassingen. Afhankelijk van de eigenschappen die deze woningen
van origine bezitten, zijn aanpassingen mogelijk. Deze wijze van renoveren laat
de woning intact, zowel binnen als buiten. De bestaande spouw wordt gevuld met
isolatiemateriaal. Eventueel wordt aan de binnenzijde van de woning nog extra
isolatiemateriaal aangebracht. Daarin kan ook een verwarmingssysteem worden
opgenomen. De indeling van de gevel blijft als bestaand. Deze wijze wordt toegepast
in de concepten: BAM W&R, Burgers van der Wal SMILE, BVR-groep Reno+, Caspar
de Haan Schilrenovatie, KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel,
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel, Rutges Vernieuwt Kwaliteit
in Balans (KIB), Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie en Smits
Vastgoedzorg Dashboard RGS.
BVR-groep Reno+ komt in meerdere uitvoeringen voor omdat dit concept meerdere
mogelijkheden biedt. Faay en Van Wijk Vastgoedonderhoud passen niet in deze
verdeling omdat zij producten aanbieden voor de inbouw.
§ 4.5.1.3

Reversibiliteit
Bij veel van de huidige renovatieconcepten ligt de focus op het besparen van energie
en minder op het flexibele gebruik van de woning. Om de toekomstbestendigheid te
vergroten, is het van belang bij alle uitvoeringstechnieken veel explicieter rekening
te houden met de reversibiliteit van oplossingen en renovatiemaatregelen zo vorm
te geven dat ze eenvoudig gedemonteerd kunnen worden. Voor een circulaire
economie is ook remontabiliteit belangrijk, zodat bij de volgende renovatie elementen
eenvoudig herbruikbaar zijn.
Mede omdat er weinig voorzieningen zijn die aanpasbaarheid in de toekomst
vergroten, duurt ook het maken van aanpassingen in de toekomst langer dan een dag.
Alles wordt geprefabriceerd. De gebruikte elementen worden centraal geproduceerd
in de fabriek. Dit betekent dat alle aanpassingen die noodzakelijk zijn in de toekomst
ook vooraf bedacht moeten worden en in de fabriek moet worden uitgevoerd.
 Uitzondering hierop is het concept van BJW. Zij maken elementen in de fabriek en

247

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

monteren deze met klikverbindingen. Dit maakt het mogelijk om in de toekomst
het gevel- of dakelement eenvoudig weg te nemen en te vervangen door een ander.
Zo is het ook mogelijk om een standaard gevelelement na een periode te vervangen
door een gevelelement met bijvoorbeeld een erker. Wel zijn de installaties bij 16 van
de 25 concepten eenvoudig aanpasbaar. De installaties zijn ofwel aangebracht aan
een gevel ofwel gemonteerd op een skid dat op zolder geplaatst is en eenvoudig te
vervangen is. Ook worden installatiewanden gebruikt om in de toekomst veranderingen
aan te brengen.
Om de toekomstbestendigheid te vergroten, is het van belang de levensduur van elk
element en materiaal vast te leggen in een materialenpaspoort en daarbij vast te
leggen hoe ze verwijderd en/of vervangen moet worden. Op deze wijze kan er voor ieder
samengesteld element ook tijdens de beheerfase bepaald worden wat de levensduur
is van elk onderdeel. Het creëren van oplossingen die per woning kunnen worden
toegepast, zorgt ervoor dat deze ook per woning aangebracht en verwijderd kunnen
worden. Dit resulteert in de hoge score bij levensduur en reversibiliteit. Installaties zijn
een goed voorbeeld van elementen die aanpasbaar moeten zijn tijdens hun levensduur.
De levensduur van de cv-ketel is bijvoorbeeld anders dan de levensduur van een
gevelelement. Daarom moet een cv-ketel of een ander installatie-element eenvoudig
verwijderd kunnen worden. Van belang is ook dat de benodigde leidingen en afvoeren
aangepast kunnen worden. Hiervoor zijn bouwkundige aanpassingen noodzakelijk,
waarmee bij de renovatie van vandaag al rekening moet worden gehouden.
 § 4.5.2

Conclusie proceskenmerken

Ten aanzien van de onderscheiden proceskenmerken is het volgende te concluderen:

§ 4.5.2.1

Ontwerp
Met het toepassen van ver doordachte renovatieconcepten neemt de ruimte
voor invloed van de bewoner en flexibiliteit af. Ruwweg zijn hier ook drie
renovatiemethoden te onderscheiden.
248

Toekomstbestendig renoveren
TOC

1

Totaalrenovatie
Totaalrenovaties zijn complete renovatieaanpakken die veelal door de grotere
aannemers worden aangeboden. De invloed van de bewoner is hier beperkt. Veelal
wordt hier niet gebruikgemaakt van inspraak van individuele bewoners, maar van
bewonersvertegenwoordigers en worden er twee of drie keuzepakketten vastgesteld.
Het betreft hier met name de renovaties die de bestaande woning compleet inpakken.
Deze wijze wordt toegepast in de concepten: Ballast Nedam NOM, BAM NOM, BUILT4U
Passiefhuisrenovatie, Droste Plan 5, Dura Vermeer NOM, Heijmans Zero Ready,
KlaassenGroep NotaNul, Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie, Plegt-Vos NOM,
Hemubo Scoop en VolkerWessels Plus Renoveren.
2

Containerrenovatie
Bij de containerrenovatie is er een scala aan mogelijkheden. Het is voor de bewoner
mogelijk om verschillende renovatiepakketten samen te stellen. Zo is het mogelijk
om te kiezen uit een aantal beganegrondvloer-isolatiesystemen, een aantal
gevelisolatiesystemen en bijvoorbeeld een aantal verschillende installatiesystemen.
 Op deze wijze is het mogelijk om in de loop der jaren de woning op eigen wijze en naar
eigen inzicht te renoveren. Afhankelijk van de situatie kan er op elk moment een deel
van de woning gerenoveerd worden. Alle renovaties bij elkaar leiden uiteindelijk tot
een Nul-Op-de-Meterrenovatie. Door middel van dit zogenaamde ‘no-regretsysteem’
is het mogelijk dat eerder genomen beslissingen geen belemmeringen vormen voor
nog te nemen beslissingen. Dit betekent dat de voorzieningen die getroffen moeten
worden geen belemmeringen mogen zijn voor toekomstige aanpassingen. Deze
renovatieconcepten worden vooral aangeboden door de middelgrote aannemers en
door de renovatiewinkel. Deze wijze wordt toegepast in de concepten: BJW Duurzaam
wonen, Bouwhulpgroep Alliantie+, BVR-groep Reno+, KAW, KUUB en Trebbe Groep
Renovatiewinkel en Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie.
3

Opmaatrenovatie
De opmaatrenovatie betreft de veelal door vastgoedonderhoudsbedrijven
uitgevoerde renovaties. Hierbij is het mogelijk om bijvoorbeeld alleen de gevel
te isoleren, schilderwerk uit te voeren, de badkamer of keuken te renoveren of
installatieaanpassingen te laten doen. Het onderscheid met de containerrenovatie is
dat het hier mogelijk is om solitaire renovaties uit te voeren. Deze maken geen deel
uit van een vooropgezet plan. De invloed van de bewoner is hier groot; hij bepaalt
op elk moment wat er moet gebeuren. Deze wijze wordt toegepast in de concepten:

249

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

BAM W&R, Burgers van der Wal SMILE, Caspar de Haan Schilrenovatie, NVT
Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel, Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans
(KIB) en Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS.
Voor de toekomstbestendigheid bieden de containerrenovaties en opmaatrenovaties
waarschijnlijk de beste perspectieven, vanwege de mogelijkheid tot maatwerk en
flexibiliteit, nu en in de toekomst.
§ 4.5.2.2

Productie
De productie vindt nu volledig plaats in werkplaatsen en fabrieken op centrale locaties.
 Als in de toekomst continu gerenoveerd kan gaan worden, is het ook van belang om
kleine tot zeer kleine specifieke producties te kunnen maken. De renovatie van de
toekomst kan in de nabijheid van de woningen worden geproduceerd. Op deze wijze is
het mogelijk om in nauw overleg met de bewoner de renovatie vorm te geven. Zo is het
mogelijk om oplossingen op maat te maken. De participatie leidt ertoe dat bewoners
juist die renovatie krijgen die zij verlangen. Als er iets gebeurt dat niet naar wens is,
kan er direct gereageerd worden. Ook is het mogelijk om bij productie in de nabijheid
maatwerk te leveren. Slechte stukken van kozijnen kunnen worden wegenomen
waarna er een scan van het ontbrekende deel kan worden gemaakt. Deze scan kan door
middel van een 3D-printer weer omgezet worden in het ontbrekende kozijndeel. Zo is
het mogelijk om snel en precies te reageren op de aanwezige vragen en opmerkingen
van bewoners. Met een nauwgezet logistiek proces kunnen ‘just in time’ de juiste
materialen en onderdelen worden aangevoerd en verwerkt.
Het is van belang dat producten zo gemaakt worden dat ze geen belemmeringen
vormen voor ontwikkelingen in de toekomst. Dit zal leiden tot bijvoorbeeld
herbruikbare verven en materialen die eenvoudig om te vormen zijn om te voldoen
aan nieuwe eisen.
 § 4.5.2.3

Uitvoering
Wat bij de uitvoering opvalt, is dat de kenmerken van het aangeboden
renovatieconcept samenhangen met het type aanbieder. Globaal zijn er vier soorten
uitvoerende bedrijven actief op de renovatiemarkt:

250

Toekomstbestendig renoveren
TOC

1

Grote aannemers (meer dan 250 werknemers en een
omzet van meer dan 50 miljoen euro)
Dit zijn de grote in Nederland opererende aannemers als Ballast Nedam, BAM, Dura
Vermeer, Heijmans, Plegt-Vos en VolkerWessels. Zij hebben concepten ontwikkeld
waarmee grote aantallen woningen gerenoveerd kunnen worden. Hierbij wordt
gebruikgemaakt van grote elementen die geprefabriceerd zijn.
2

Kleine tot middelgrote aannemers (10-250 werknemers
en een omzet van 2-50 miljoen euro)
Dit zijn BVR-groep, Droste, KlaassenGroep, Nederlandse Bouw Unie en Schutte bouw
& ontwikkeling. KlaassenGroep en de Nederlandse Bouw Unie maken gebruik van
grote gevel- en dakelementen die tegen de bestaande binnengevel worden geplaatst.
Droste stript de complete woningen en plaatst nieuwe gevel- en dakelementen tegen
het bestaande casco. BVR-groep en Schutte hebben beide een concept ontwikkeld
waarbij de bewoner de mogelijkheid heeft om te kiezen uit diverse renovatiepakketten.
Hiermee heeft de bewoner zeer veel keuze in opties en in tijd.
 3

Vastgoedonderhoudsbedrijven
Dit zijn Burgers van der Wal, Caspar de Haan, Hemubo, NVT Onderhoudsgroep, Rutges
Vernieuwt, Smits Vastgoedzorg en Van Wijk Vastgoedonderhoud. Zij hebben vooral
het renovatieproces goed vormgegeven. Uitgangspunten zijn het maken van MJOP’s
(meerjarenonderhoudsplannen), het op tijd realiseren van renovatieprojecten en de
bewonerstevredenheid. Dit leidt tot ontzorging van het renovatieproces en geeft de
opdrachtgever inzicht in zijn woningbestand. Zij beschouwen de renovatie van elke
woning als een individueel proces. Omdat zij veelal voortkomen uit schildersbedrijven
zijn zij gewend om regelmatig bij de bewoners langs te komen. Een schilder
bezoekt gewoonlijk elke drie tot vier jaar een woning om onderhoud te plegen. NVT
Onderhoudsgroep begint met de bewustmaking van de bewoner door zijn gedrag in
kaart te brengen. Langs deze weg proberen zij de bewoner bewust te maken van zijn
energieverbruik. Daarna volgt er advies over het witgoed en bruingoed in huis. Ook zijn
er adviezen over de te gebruiken verlichting. Pas daarna gaan zij met de bewoner in
overleg over wat voor hem de beste renovatieoplossing zou kunnen zijn. Op deze wijze
maken zij de bewoner bewust van zijn gedrag en is het op deze wijze mogelijk om op
maat oplossingen te leveren.
251

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

4

Overige bedrijven
Overige bedrijven als BJW, Bouwhulpgroep Alliantie+, Built4U, Faay en KAW,
KUUB en Trebbe Groep hebben het renovatieproces geheel gestroomlijnd met
behulp van geprefabriceerde gevel-, dak- en installatie-elementen die vanuit een
catalogus geleverd kunnen worden. Faay maakt geprefabriceerde keukens, toiletten
en badkamers die geheel in de fabriek zijn geprefabriceerd of die bestaan uit
geprefabriceerde onderdelen die in de woningen gemonteerd moeten worden. Met de
Reimarkt hebben KAW, KUUB en Trebbe Groep de renovatiewinkel ontwikkeld waar de
bewoner kan kopen wat hij op dat moment nodig heeft. Dit vergroot de mogelijkheid
tot maatwerk en reversibiliteit.
 § 4.5.2.4

Beheer
Het beheer van de concepten is veelal geregeld door middel van Total Cost of
Ownership (TCO). Dit gebeurt op basis van Life-Cycle Cost Analysis omdat niet alleen
de kosten voor aanschaf, maar voor de gehele economische levensduur worden
berekend. (Dubbeling, 2014). Het grote voordeel van het werken met TCO is dat de
genomen beslissingen niet alleen op technische grondslagen worden genomen.
De renovatieconcepten worden op deze manier op meerdere aspecten beoordeeld.
Maar als er met de TCO wordt gesuggereerd dat de renovatieconcept-aanbieder ook
nog voor een lange periode verantwoordelijk is voor het onderhoud, dan zullen er
ook garantiefondsen moeten worden opgericht om bij eventueel wegvallen van de
conceptaanbieder toch verzekerd te zijn van het onderhoud.
Total Cost of Ownership kan voor een aantal doelen gebruikt worden:

–– het bepalen of investering economisch rendabel is;
–– het vergelijken van verschillende investeringen;
–– het vergelijken van processen;
–– het bepalen van de economische levensduur van een product;
–– het ontwerpen van gebouwen op een manier dat de onderhoudskosten tijdens de
economische levensduur minimaal zijn.
252

Toekomstbestendig renoveren
TOC

§ 4.5.2.5

Sloop
Opvallend is dat de renovatieconcepten over het algemeen vrij slecht scoren op
het beoordelingsaspect sloop/hergebruik. Dit betekent dat aan het einde van de
levensduur van een materiaal of element er doorgaans veel sloopwerkzaamheden
nodig zullen zijn om deze te verwijderen en te kunnen hergebruiken. Remontabiliteit
verdient, zoals gezegd, meer aandacht.
 § 4.5.2.6

Bewonersparticipatie
De aangeboden renovatieconcepten scoren goed in de serie van één. Dit is
echter een score die gemeten is bij een renovatie op dit moment die daarmee
voldoet aan de eisen van de huidige bewoners. Er wordt echter matig gescoord op
bewonersparticipatie. Dit komt voort uit het feit dat er veel gebruik wordt gemaakt
van getrapte invloed. Bewoners hebben invloed via bewonerscommissies of uit
vooraf opgestelde keuzepakketten. Deze keuzepakketten worden veelal vastgesteld
door de opdrachtgever.
Wat opvalt, is dat bij 15 van de 25 concepten de bewoners maar beperkt invloed
hebben op de renovatie. Zij kunnen slechts een keuze maken uit vooraf geselecteerde
oplossingen. Ook hier zal dan de meerderheid (70%) akkoord moeten gaan
met de renovatie.
§ 4.5.3

Conclusie omgevingsfactoren

Ten aanzien van de omgevingsfactoren is het volgende te concluderen:

§ 4.5.3.1

Demografisch
Opvallend is dat het bijna niet mogelijk is om in te spelen op de marktdynamiek.
Slechts bij vijf van de conceptaanbieders is het mogelijk om de woningen te splitsen of
samen te voegen met andere woningen. Hier geldt dat oplossingen voor krimpgebieden
niet per definitie goede oplossingen zijn voor groeigebieden. Zoals beschreven in
paragraaf 2.8.1 kan het in Amsterdam noodzakelijk zijn om grotere woningen te

253

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

kunnen opsplitsen tot kleinere wooneenheden. In Geleen kan het van belang zijn
om bestaande woningen te kunnen samenvoegen tot grotere goed te verhuren of te
verkopen nieuwe woningen. Bij twaalf van de conceptaanbieders is het mogelijk om
vergrotingen te maken in of aan de woning. Dit zijn dan met name uitbouwen op de
begane grond en dakkapellen.
 De mogelijkheden om in te spelen op demografische ontwikkelingen zijn zeer gering. In
groeigebieden is behoefte aan mogelijkheden om woningen snel aan te passen, zowel
binnen de woning als tussen woningen. Aanpassingen binnen de woning kunnen ertoe
leiden dat de huidige bewoners langer in hun woning kunnen verblijven en bijvoorbeeld
niet naar seniorenwoningen hoeven te verhuizen. Aanpassingen tussen woningen
zorgen voor een vergroting van het woningaanbod in groeigebieden, omdat het dan
mogelijk is om van twee bestaande woningen bijvoorbeeld drie woningen te maken. In
krimpgebieden bestaat de mogelijkheid om bijvoorbeeld van drie rijtjeswoningen twee
woningen te maken.
§ 4.5.3.2

Economisch
De factor economie is in dit onderzoek slechts op macro-economisch niveau
beschouwd. Er zijn geen begrotingen gemaakt en onderzocht. Opvallend is wel dat
de meerderheid van de renovatieconcepten als een totaalpakket worden aangeboden
terwijl dat niet voor iedereen haalbaar zal zijn. Met name de renovatieconcepten
van Schutte bouw & ontwikkeling en BVR-groep zijn zo opgebouwd dat de renovatie
in fasen kan worden uitgevoerd. Interessant hierbij is dat deze op basis van een
‘no-regretsysteem’ zijn bedacht. Dit betekent dat de genomen beslissingen geen
belemmeringen opwerpen voor latere aanpassingen. Langs deze weg is het mogelijk
om renovaties uit te voeren die op dat moment financieel mogelijk zijn.
 § 4.5.3.3

Sociaal-cultureel
De noodzaak van energiebesparing en het nadenken over de invloed van onze
manier van leven op de natuurlijke energiebronnen is goed vertegenwoordigd in
de renovatieconcepten. Daarmee wordt aangesloten bij de ontwikkeling dat steeds
meer bewoners hun eigen energie willen opwekken. Of dit nu is met zonnepanelen,
zonnecollectoren, warmteterugwinunits of warmte-koudeopslag. Hiermee wordt een
bijdrage geleverd aan het terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Op
dit moment heeft naar eigen zeggen zeven procent van de huishoudens in Nederland

254

Toekomstbestendig renoveren
TOC

zonnepanelen. Het aantal panelen per huishouden varieert sterk: van één tot meer dan
vijftien. Door de grote spreiding is een gemiddeld aantal niet te berekenen. Vijf jaar
geleden had naar schatting één tot twee procent van de huishoudens zonnepanelen
(Milieucentraal, 2017). Het verbruik van hernieuwbare energie is in 2015 gestegen
naar 5,8 procent. Het jaar daarvoor kwam 5,5 procent van het totale energieverbruik in
Nederland uit hernieuwbare bronnen. De stijging is vooral te danken aan de toename
van het energieverbruik uit wind, zon en aarde (CBS, 2016). Verdere ontwikkelingen op
sociaal-cultureel gebied zijn met uitzondering van het Reno+ concept van BVR-groep
niet herkenbaar. BVR-groep biedt pakketten aan waar ook de levensloopbestendigheid
onderdeel van uitmaakt. Ontwikkelingen zoals het leasen of huren van
renovatieaanpassingen zijn niet gevonden. Deze ontwikkelingen zijn het resultaat van
de veranderende opvattingen over het betalen voor gebruik of het betalen voor bezit.
§ 4.5.3.4

Technologisch
De technologie van het renoveren is aan het veranderen. In plaats van het uitvoeren van
alle werkzaamheden op de bouwplaats zelf wordt er nu bij veel renovatieconcepten,
net als bij nieuwbouwprojecten, gebruikgemaakt van geprefabriceerde elementen.
 Voordeel hiervan is dat er in geconditioneerde omstandigheden elementen van
constante kwaliteit kunnen worden gemaakt. Zo is het mogelijk om in korte tijd
op de bouwplaats woningen te renoveren. Nadeel van deze wijze van renoveren
is dat de participatie van de bewoner beperkt is. Het renoveren op de bouwplaats
heeft het voordeel dat bewoners betrokken zijn en blijven bij de renovatie van hun
woning. Opvallend genoeg wordt er nog geen gebruikgemaakt van bijvoorbeeld
3D-printtechnieken. Op deze wijze zou het mogelijk kunnen zijn om snel aanpassingen
te doen of in de toekomst op maat producten snel te fabriceren.
§ 4.5.3.5

Ecologisch
Er is bij de huidige renovatieconcepten niet of nauwelijks nagedacht over aanpassingen
die het klimaat vraagt. Zestien van de renovatieconcepten zijn wel geschikt voor
installatieveranderingen, maar slechts zeven van de renovatieconcepten zijn
voorbereid op klimatologische veranderingen. Dit is vreemd omdat het afvoeren van
grote hoeveelheden regenwater of bijvoorbeeld verhoging van de buitentemperatuur
en de installatie rechtstreeks met elkaar gekoppeld zijn. Zo leidt de naar verwachting
intensievere regenval nergens tot specifieke maatregelen. Uitzondering is Rutges
Vernieuwt die tijdens de renovatie een gescheiden rioleringssysteem aanbrengt

255

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

en grindkoffers aanbrengt om regenwater vast te houden. Simpele aanpassingen
zoals verbreding van de goot of vergrotingen van hemelwaterafvoeren worden
ook niet toegepast. Ook veranderingen in de flora en fauna naar aanleiding van
veranderingen in het klimaat worden niet bestudeerd. Misschien heeft dit te maken
met de focus op de korte termijn (vijftien jaar) en het niet kunnen anticiperen op
langetermijnveranderingen. De kennis van nieuwe planten en dieren die bij een
temperatuurverhoging in West-Europa kunnen voorkomen, is niet aanwezig en
opdrachtgevers vragen er waarschijnlijk ook niet naar.
 § 4.5.3.6

Politiek-juridisch
De focus op een participatiemaatschappij en het feit dat we steeds langer in onze
woningen zullen blijven wonen, heeft nauwelijks aandacht bij de renovatieconcepten.
Het uitgaan van eigen kracht en zelfredzaamheid en het beperken van de
verzorgingsstaat zal ertoe leiden dat bewoners steeds langer verantwoordelijk zijn voor
hun eigen woonomgeving. Maar dan zal deze woonomgeving zich wel moeten kunnen
aanpassen aan de veranderende vraag. De levensloopbestendigheid van woningen zal
moeten toenemen. De renovatieconcepten bieden oplossingen voor direct gebruik. Er
is geen aandacht voor aanpassingen die de levensloopbestendigheid verhogen. Het
wegnemen van verhogingen in woningen of het verbreden van doorgangen (voor een
rollator of looprek) worden niet aangeboden. Ook het feit dat bij slechts een beperkt
aantal renovatieconcepten uitbreidingen aan de woning mogelijk zijn, maakt het bijna
onmogelijk een slaapkamer of badkamer op de begane grond te realiseren. Alleen
BVR-groep gebruikt levensloopbestendigheid bij hun renovatieconcepten. Hierbij is
het mogelijk om de woning te voorzien van een badkamer op de begane grond en een
uitbouw voor een extra slaapkamer.
Ook de mogelijkheid om renovatieconcepten of onderdelen daarvan te leasen of te huren
bestaat nog niet. Deze ontwikkelingen hebben effect op het bezitten van producten of
het gebruiken van diensten. Zelfs de renovatie- of prefab badkamer zijn niet te leasen.
Dit is niet alleen een technisch vraagstuk; de renovatieconcepten zullen uitgebreid
moeten worden met financiële producten. Ook juridisch gezien moet over het leasen
van producten worden nagedacht. De producten die geleased worden zijn juridisch
gezien nog van de fabrikant, maar bevinden zich in het eigendom van de eigenaar. De
geleasede keuken wordt bevestigd aan het juridisch eigendom van de bewoner/eigenaar.
