STUDIECONFERENTIE UEC LONDEN 1971 ACCOUNTANTSWERKZAAMHEDEN IN DE ZEVENTIGER JAREN - MODERNE TECHNIEKEN
STUDIECONFERENTIE UEC LONDEN 1971
ACCOUNTANTSWERKZAAMHEDEN IN DE
ZEVENTIGER JAREN - MODERNE TECHNIEKEN

door F. W). G. de Jager
Onder deze titel is door B. Graham Corbett, 37 jaar, public accountant in
Engeland, een inleiding geschreven voor de van 4 t/m 8 oktober j.1. te
Londen gehouden UEC-studieconferentie.
In het eerste deel van de inleiding wordt aangegeven wat naar de mening van
Corbett in de 70er jaren moet worden getracht te bereiken.
Zijn uitgangspunt is de langzame maar heel duidelijke evolutie in de func­
tie van de accountant
van:
- uitsluitend een oordeel geven over de getrouwe weergave in de jaarstukken
van de activiteiten,
naar:
- het tevens geven van een oordeel over de doelmatigheid van die activitei­
ten.
Met dit laatste is de accountant doorgedrongen op het terrein waarop de
ondernemingsleiding verantwoordelijkheid draagt tegenover aandeelhouders.
Deze ontwikkeling van de functie in de richting van management-audits, die
in de toekomst mogelijk door de wetgever zal worden ondersteund, stelt de
accountant voor een tweetal problemen:
- hij moet zijn „uitrusting” aanpassen om de nieuwe functie te kunnen
vervullen
- hij moet zich verzetten tegen een wetgeving die het terrein uitbreidt tot
gebieden die niet tot de verantwoordelijkheid van de accountant behoren te
worden gerekend.
De inleider ziet in de 70er jaren een steeds meer toenemen van de „twotier audit”.
 De eerste trap omvat wat thans (in Engeland! ) verwacht wordt van de
accountant, de z.g. „financial audit” :
- zich een mening vormen of de jaarstukken een getrouw beeld geven
- nagaan of de jaarstukken zijn opgemaakt overeenkomstig algemeen aan­
vaarde en consistent toegepaste „accounting principles”
- bewerkstelligen dat aan de wettelijke vereisten is voldaan
- de leiding van dienst zijn door te wijzen op leemten in de interne controle
of door aan te geven hoe de efficiency kan worden vergroot, evenwel uitslui­
tend voor zover de accountant dit bij zijn controle-arbeid tegenkomt.
De tweede trap - de management audit, of, welke term Corbett liever ge­
bruikt, de operational audit - kan omvatten:

m a b blz. 405

- een onderzoek naar de werking van de interne controle; niet als verlengstuk
van de „financial audit” maar voortvloeiende uit een los daarvan staande
afzonderlijke opdracht
- een onderzoek naar de prestaties van de onderneming, te meten aan eigen
interne of externe standaards
- een onderzoek naar de prestaties van het management en de door deze
gebruikte managementstechnieken.
Deze problemen kunnen niet of niet geheel worden opgelost door degenen
die ook de „financial audit” verrichten, maar er moet op worden gelet dat
beide soorten van controle nauw met elkaar verbonden blijven.
Het opleiden van de mensen die een dergelijke operational audit kunnen
uitvoeren vormt wellicht de grootste uitdaging voor het beroep in de 70er
jaren.
Tenslotte wordt nog een ander, meer controversieel terrein genoemd, n.1.
dat van de winstprojecties, prospectief georiënteerd, in tegenstelling tot zo­
wel de financial als de operational audit, die beide een retrospectief karakter
hebben.
 Corbett meent dat in de toekomst een zekere druk kan worden verwacht
op de accountant een oordeel uit te spreken over de mededelingen van de
leiding in het jaarverslag om trent toekomstige winstverwachtingen.
De accountant moet hier positief tegenover staan en zich nu reeds de
hiervoor noodzakelijke technieken (werken met de waarschijnlijkheidsreke­
ning! ) eigen maken; langzamerhand zal de leiding dan voor de aanvaardbaar­
heid van in het jaarverslag opgenomen prognoses dezelfde mate van verant­
woordelijkheid dienen te aanvaarden, als thans het geval is voor de cijfers van
het verstreken boekjaar.
In het algemeen betwijfelde men ter conferentie of de accountant verant­
woordelijkheid zou kunnen gaan aanvaarden voor neergelegde winstver­
wachtingen: te veel - dikwijls geheel onverwachte - invloeden kunnen hierbij
een verstorende rol spelen (b.v. stakingen).
Tot zover het eerste deel van de inleiding.
In het tweede deel behandelt Corbett in het kort enkele controle-technieken
die wel reeds worden toegepast, doch - naar zijn mening - in nog veel te
geringe mate.
Uitgangspunt: de controle moet „maatwerk” zijn, helemaal toegespitst op
de aard van het te controleren bedrijf. Met grote nadruk op de analyse en
beoordeling van het systeem.
Corbett onderscheidt dan zeven onderling afhankelijke maar wel geheel ver­
schillende delen van een financial audit:
- het zich vertrouwd maken met de zaken van de cliënt
- het zich op de hoogte stellen van de toegepaste regels bij voorraadwaardering, lange termijn contracten, afschrijvingspercentages en andere belangrijke
zaken

m ab blz. 406

i

- het zich op de hoogte stellen van de geldende administratieve en controle
procedures, gevolgd door „Systems checks”, om te kunnen aantonen dat er
geen reden is te veronderstellen dat het systeem niet zou werken zoals be­
schreven.
Een veel beperkter doel, aldus de inleider, dan aantonen dat het systeem
wel werkt zoals beschreven (! ).
 - meer gedetailleerde stukken-controle op kernpunten, om vertrouwen te
krijgen daar waar de „systems check” geen uitsluitsel geeft
- het toepassen van logische tests, d.i. het critisch bezien van de door het
systeem voortgebrachte cijfers
- het verifiëren van belangrijke posten van de balans: het vaststellen van het
bestaan, de eigendom en de waarde van de kapitaalcomponenten, het vast­
stellen van de volledigheid en juistheid van de aangegane verplichtingen en
getroffen voorzieningen, en ten slotte:
- „the checking of final accounts, thus bringing together all the previous
stages”.
De conceptie van de volkomen controle, zoals deze in Nederland (nog) wordt
gehuldigd, heb ik op de conferentie niet horen noemen, laat staan verdedi­
gen.
Vervolgens behandelt de inleider een vijftal technieken, die bij de controle
kunnen worden toegepast.
Als eerste wordt de techniek behandeld van de aanpak van het beoordelen
van het systeem.
Een systeem dient naar de mening van de inleider aan vijf criteria te
voldoen:
- alle transacties moeten zijn geparafeerd door daartoe bevoegde personen;
onvoldoende geparafeerde transacties moeten worden geweigerd en opnieuw
bezien
- er moet voldoende scheiding tussen bewarende en registrerende functies
zijn
- de in de boekhouding opgenomen posten moeten juist zijn, d.w.z. betrek­
king hebben op reële transacties, waarop accuratessecontroles zijn toegepast
- de basisinformatie dient juist in en door de administratie te zijn verwerkt
- alle transacties moeten zijn geboekt.
Hoe moet de accountant erachter komen of een systeem aan deze criteria
voldoet?
Hij moet de beschikking krijgen over een uitgebreide beschrijving van de
opzet van het systeem; soms heeft de cliënt zelf al iets dergelijks gemaakt.
 Vervolgens moet de accountant door gerichte steekproeven vaststellen dat
het systeem lijkt te werken zoals beschreven. Hetgeen niet betekent, aldus de
inleider, dat daarmede een bepaalde graad van zekerheid wordt verkregen dat
het systeem werkt zoals beschreven, maar slechts dat er geen reden is te
veronderstellen dat dit niet het geval zal zijn.
m ab blz. 407

Daarna kan een waardering plaatsvinden van het systeem vanuit twee ge­
zichtspunten:
- toetsing aan de vijf eerder genoemde criteria; de accountant moet dan
vaststellen waar precies de interne controles in het systeem zich bevinden die
het waarmaken van de vijf criteria garanderen. Op grond hiervan wordt ook
de omvang van de detailcontrole met stukken bepaald.
- toetsing of het systeem opgewassen is tegen een aantal specifieke situaties;
dit kan b.v. gebeuren met behulp van en blijken uit questionnaires, waarvan
de betekenis evenwel niet moet worden overschat.
Als slotfase - en dit is bijzonder belangrijk - moeten de conclusies worden
samengevat en geëvalueerd, opdat de controle zich kan richten op kernpun­
ten van het systeem en op zwaktepunten.
Als tweede techniek wordt genoemd die van het gebruik van ,,flow-charts”.
Een systeem beschrijving is vaak onoverzichtelijk, en dus onleesbaar; flow­
charts visualiseren veel meer.
Schrijver doet een appèl op de beroepsorganisatie om te komen tot
standaardisatie van flow-charts technieken. Er moet een flow-chart komen
die bruikbaar is voor de controlepraktijk, en die zes soorten informatie moet
laten zien:
- de procedures die een actie op gang brengen
- de aard en de volgorde van routinecontroles
- arbeidsverdeling tussen en binnen afdelingen
- chronologische volgorde van gebeurtenissen
- het gebruik dat van ieder document en de copieën daarvan wordt gemaakt
- het onderlinge verband tussen de betrokken documenten en rekeningen,
vooral op het punt van dwarscontroles en totaalcontroles.
 Net zomin als de questionnaires, heeft de flow-chart op zichzelf betekenis
zonder een evaluatie ervan. Zo’n evaluatie behoort te beginnen met een
algemeen commentaar over het al dan niet adequaat zijn van het systeem, het
moet vervolgens weer de vijf criteria van een goed systeem aanleggen en
aangeven waar binnen het systeem aan deze vijf criteria w ordt voldaan. Het
behoort leemten in de controle aan te wijzen en daarmee de plaatsen waar
aanvullende controlehandelingen noodzakelijk worden.
Als derde wordt behandeld de techniek van de detailcontrole bij systeembeoordeling (systems examination) en stukken-controle.
De eerste functie van de detailcontrole - als integraal deel van de systeembeoordeling - is vast te stellen of het systeem schijnt te werken zoals dit is
beschreven. Dit kan gebeuren middels
- dieptetests, d.w.z. dat een aantal mutaties worden gevolgd van de eerste
aantekening tot de laatste boeking. Wil deze methode zinvol zijn, dan moet
men zich twee zaken voor ogen houden:
de controle van begin tot eind kan alleen bewijzen of de onderzochte
transacties correct door het systeem lopen. Maar de accountant moet ook

m a b blz. 408

vaststellen dat geen transacties in de boeken voorkomen die in werkelijk­
heid niet hebben plaats gevonden. En daarom moeten ook een aantal
transacties in omgekeerde volgorde worden gecontroleerd: van het einde
tot het allereerste begin (! )
de accountant moet een steekproef nemen van alle voorkomende trans­
acties.
- het ter plaatse gaan zien hoe het systeem werkt (openen van de post,
loonuitbetaling e.d.).
De tweede functie van de detailcontrole is stukkencontrole, om daarmede
vertrouwen te krijgen op die kernpunten, waar de „systems check” geen
uitsluitsel kan geven.
Voorkomen moet worden - aldus de inleider - dat hiermede de meeste aan
de controle bestede tijd gemoeid zal gaan worden.
 Bij een adequaat systeem kan de stukkencontrole zich richten op één of
meer van de vijf genoemde criteria, zoals b.v.
- vaststellen dat de eerste aantekening op de juiste wijze is geautoriseerd
- vaststellen dat de totaal controles etc. op de juiste wijze zijn toegepast
- vaststellen dat de verschillende controles en checks inderdaad werken.
Hoe goed het systeem ook is, stukkencontrole moet er toch altijd nog iets
aan kunnen toevoegen.
Is het systeem niet adequaat bevonden, dan zal de stukkencontrole een
grotere plaats innemen. De accountant zal zich in zulke gevallen voorname­
lijk concentreren op alle cijfers die van materieel belang zijn voor „the final
accounts”.
De laatste functie van de detailcontrole is de verificatie van de cijfers
„appearing in the final accounts”.
Als vierde techniek wordt - vrij uitgebreid - het gebruik van statistische
steekproeven behandeld, waardoor de omvang van de verschillende soorten
detailcontroles - zie hiervoor - kan worden beperkt.
Tot op heden - aldus de inleider - worden steekproeven nog op een hope­
loos onwetenschappelijke wijze toegepast: „zoveel weken” of „zoveel
maandboekingen” worden gecontroleerd.
Gezocht moet worden naar een alternatieve wijze van vaststelling van de
omvang van een steekproef, opdat de accountant
- op objectieve gronden het vertrouwen kan vaststellen dat hij aan zijn tests
kan toekennen en
- kan bepalen of een verdere uitbreiding van de controle zodanig meer zeker­
heid geeft, dat dit de meerdere controlekosten rechtvaardigt.
En dit kan geschieden door toepassing van statistische steekproeftechnie­
ken.
Bij het toepassen van deze technieken moet onderscheid worden gemaakt
tussen:

m ab blz. 409

- het controleren van stukken om de procedure te kunnen beoordelen
(procedural vouching audit) en
- het controleren van stukken als onderdeel van de beoordeling van de
„accounts” (account audits).
 Met betrekking tot de „procedural audit” is het belangrijk op te merken aldus de inleider - dat de accountant voor zijn verklaring niet uitsluitend
behoeft te steunen op de „detailed checks” . Het is één van de moeilijkste
vraagstukken voor de accountant die statistische steekproeven toepast, om te
beslissen welke betekenis hij daarnaast moet toekennen aan de verschillende
andere „cross-checks” die hij heeft toegepast.
De cijfers van de balans moeten aan veel stringenter tests worden onder­
worpen dan noodzakelijk is bij de „procedural audit” . Op de balanscijfers
kan met vrucht de stratificatiem ethode worden toegepast.
Als vijfde techniek worden de logische tests toegepast, ’t Is eigenlijk wat te
weids om hier te spreken van een techniek; bedoeld is een aantal „cross­
checks”, toe te passen op cijfers die reeds zijn onderworpen aan „detailed
audit tests”. Dit controle-aspect heeft volgens de inleider tot nu toe te weinig
aandacht gekregen. Het meer ontwikkelen van dit aspect behoort één van de
hoofddoelen te zijn voor het beroep in de zeventigerjaren.
De logische tests moeten worden onderscheiden in:
- interne, zoals: vergelijken van cijfers met die van vorig jaar, met budget
enz. en
- externe, zoals: kencijfers winst/omzet, winst/kapitaalaanwending enz.
Corbett eindigt met een waarschuwing: hoe belangrijk technieken ook zijn,
zij kunnen nooit de combinatie van nieuwsgierigheid en ervaring vervangen,
welke een goed accountant kenmerken.
Het artikel van Corbett, waarvan de inhoud in het kader van dit artikel
slechts verkort kon worden weergegeven, is bijzonder de moeite waard en
vraagt eigenlijk op een aantal punten commentaar van Nederlandse collega’s.
m a b blz. 410.
