Els WITTE, Belgische republikeinen. Radicalen tussen twee revoluties (1830-1850)
ELS WITTE

BELGISCHE
REPUBLIKEINEN.
RADICALEN
TUSSEN TWEE
REVOLUTIES
(1830-1850)

Els WITTE, Belgische republikeinen.
Radicalen tussen twee revoluties
(1830-1850), Kalmthout: Polis, 2020,
431 p., ISBN 978 94 6310 507 1
78 / BROOD & ROZEN 2020-4

‘Uitgehongerde buiken hebben geen oren!’
Met deze anatomisch enigszins bizarre kreet
roepen enkele zelfverklaarde volksvrienden van Vlaanderen in 1846 op tot een hongermars op Brussel. ‘De ellende is ten top
gestegen’, aldus een pamflet opgenomen in
het middenkatern van Els Wittes nieuwste
publicatie: ‘Dagelijks ziet men brave en naarstige werklieden van gebrek omkomen! Velen
maken zich aan misdaden plichtig om in de
gevangenissen of prison gestoken te worden,
omdat zij in die afgrijselijke gestichten tenminste verzekerd zijn van er niet van honger
te zullen moeten sterven!’ De Gentenaars
moeten op tweede paasdag op de Vrijdagmarkt verzamelen en van daaruit naar Brussel marcheren om aan koning en parlement
te vragen om de noden van het volk te lenigen. Er is enige bezorgdheid over eventuele
weerstand van het leger. Daarom worden de
gewapende medebroeders opgeroepen om
zich niet vijandig op te stellen: ‘Want gij soldaten zijt ook kinderen van het volk, en als gij
op bevel van onmeedogende en niet-wetende
oversten op het volk zoude schieten, zouden
uwe kanon- en geweerballen uw eigen ouders,
broeders en vrienden gaan treffen.’
De hongermars van 1846 mislukt, naar
verluidt omdat het slecht weer is op tweede
paasdag. Omwille van hun oproep aan het
leger worden de opstellers van het pamflet
opgepakt en veroordeeld. Dat zou hen evenEnkele bladzijden uit de Catéchisme du Prolétaire van
Victor Tedesco, ca. 1849.
BROOD & ROZEN 2020-4 / 79

wel niet tegenhouden om het twee jaar later
tijdens het revolutiejaar 1848 opnieuw te proberen, zoals ook hun mislukte coups in 1831,
1836 en 1839 hen niet ontmoedigd hadden.
 De mislukte hongermars van 1846 is een van
de vele, nagenoeg vergeten pogingen van een
kleine maar verbeten groep van radicale politieke activisten om in België een republiek op
te richten en een samenleving te modelleren
naar de humanistische en egalitaire principes
van de Verlichting. Els Witte richt in haar
jongste werk de focus op deze groep, die tot
dusver in de Belgische geschiedschrijving
onderbelicht is gebleven.
Het verhaal van de Belgische republikeinen
is er op het eerste gezicht een van mislukking.
We leven immers nog steeds in een (constitutionele) monarchie en niet in een republiek.
Toch is het verhaal hiermee niet verteld. De
radicale republikeinen van de jaren 1830 en
1840 haalden misschien niet hun einddoelstelling, maar ze raakten er op bepaalde momenten dichtbij en hun acties hebben achteraf
gezien op vele terreinen invloed gehad. Ze
hadden een rechtstreekse inbreng in de Belgische Revolutie van 1830, in de vorming van
het Voorlopig Bewind en in de eerste versies
van de grondwet. Ze hadden goede contacten
met de stroming van het sociale katholicisme, ondanks het verzet van de kerkleiding.
Ook hadden ze een grote invloed binnen de
liberale beweging: ze vormden er een radicale vleugel en speelden er via een strategie
van entrisme regelmatig een sturende rol,
onder meer bij de stichting van een nationale
liberale partij in 1846. Daarnaast speelden
ze op diverse vlakken een rol binnen het ontluikende flamingantisme, onder meer door
hun steun aan de volkse theatermaker Jacob
Kats. Ze probeerden aansluiting te vinden bij
arbeidersverenigingen, en in meetings, kran80 / BROOD & ROZEN 2020-4

ten en pamfletten verspreidden ze ideeën
van radicale hervormers zoals Saint-Simon,
Louis Blanc, Babeuf, Buonaroti, Lamennais,
Marx en Fourier. Hoewel ze vooral aanhang
hadden in grote steden zoals Brussel en Luik,
werden hun oproepen gevolgd in talloze kleinere steden.
 Van een beweging was vaak nauwelijks
sprake, versnipperd en divers als de Belgische republikeinen waren en al te zeer gedomineerd door markante en soms licht excentrieke persoonlijkheden zoals Gendebien of
Louis De Potter. Maar ondanks hun eindeloze
geruzie namen ze de eerste initiatieven van
wat in de loop van de 19e en 20e eeuw zou
uitgroeien tot politieke democratisering,
sociale wetgeving en culturele emancipatie.
Hun politieke voorkeuren voor volkssoevereiniteit en een zo ruim mogelijk stemrecht
zijn bekend, maar ook op sociaal en economisch vlak waren de republikeinen vaak
voorlopers. Al in de jaren 1840 ijverden ze
voor gratis en verplicht lager onderwijs, door
de overheid verstrekt. Kinderarbeid moest
worden beperkt en ouders die hun kinderen
niet naar school lieten gaan, moesten een
boete krijgen. Voor onopgeleide volwassenen
werden zondagsscholen en volksbibliotheken ingericht. En een kleine veertig jaar voor
de oprichting van de socialistische bakkerij
Vooruit pleitten de radicalen al voor stedelijke bakkerijen en slagerijen die goedkoop
voedsel aan de behoeftigen konden leveren.
Ook moesten de armen die door de hongersnood naar de steden waren gedreven, worden
opgevangen in stedelijke lokalen met kachels.
De republikeinen protesteerden tegen krotwoningen en pleitten voor arbeidershuisvesting met publieke (mede)financiering.
Ze wilden kinderen uit de mijnen halen en
crèches voor vrouwelijke arbeiders.
 Aan al dat utopisme waren echter wel
grenzen. De radicale denker Charles Fourier schreef over ideale leefgemeenschappen
die hij phalanstères noemde en gebruikte in
1837 als eerste de term 'feminisme'. Zijn gedachten werden ijverig verspreid in allerhande geschriften en manifesten. Maar de
filosofische gedachten van dezelfde Fourier
over hoe vrouwen dezelfde rechten hadden
als mannen, over vrije huwelijken en het onbelemmerd beleven van amoureuze verlangens werden geweerd. De emancipatie van de
vrouw was in deze periode duidelijk nog een
brug te ver. Ook met het communisme van de
in Brussel levende Karl Marx, nog jong maar
al zeer eigenzinnig, hadden de radicalen een
haat-liefdeverhouding. Al belette dat niet dat
Marx vriendschap sloot met de jonge Luikse
advocaat Victor Tedesco, die met zijn door
Marx geïnspireerde Catéchisme du prolétaire
een van de meest verspreide vroegsocialistische werken in België schreef.
En zo kunnen we nog een hele tijd doorgaan. Want hoe beperkt de focus van dit werk
ook is – enkele honderden activisten over
een periode van amper twintig jaar – het
levert een schat aan informatie op. Els Witte,
oud-rector van de Vrije Universiteit Brussel
en een eminentie in de Belgische historiografie, keert met deze publicatie terug naar
een oude liefde. Al in 1968 publiceerde ze
over Brusselse radicalen. Nu, ruim een halve
eeuw later, brengt ze al het materiaal van
haar onderzoeken en dat van haar leerlingen, zoals Armand Ghijsens, samen in een
indrukwekkende synthese: een boek met
meer dan 350 bladzijden tekst, 15 bladzijden bibliografische oriëntatie en meer dan
1000 voetnoten. Witte voegt zoals steeds een
flinke hoeveelheid eigen bronnenonderzoek
toe aan de al bekende feiten en is in de haar

kenmerkende stijl meedogenloos kritisch en
onvermoeibaar diepgravend.
 Mindere punten van het boek liggen in dezelfde lijn. De auteur is vaak te grondig en te
weinig verhalend. Opsommingen en ultrakorte besluiten worden als een mitrailleursalvo
op de lezer afgevuurd. Tegelijk zorgt de erg
rigide structuur van het boek voor een vaak
kunstmatige opdeling, waardoor het relaas
versnipperd wordt. Wie in dit boek iets over
Louis De Potter wil lezen moet dat op meer
dan vijftig plaatsen opzoeken. Gelukkig is er
nog een personenindex, maar een plaatsenen onderwerpenindex ontbreken, evenals een
alfabetische literatuurlijst. Ook is het naar
onze mening niet meer van deze tijd dat een
boek als dit ook niet als e-book wordt uitgegeven. Gezien de waarde als referentiewerk
is de mogelijkheid tot fulltextzoeken in feite
onontbeerlijk. Maar dat zijn uiteraard detailkritieken die niets afdoen aan de inhoudelijke
meerwaarde van het werk.
Belgische republikeinen is zowat het definitieve boek over vroegradicalisme in België,
verreweg het beste en volledigste overzicht
dat tot dusver is verschenen. Behalve een
onmisbaar referentiewerk is het ook zonder
meer een inspiratiebron en een aansporing
om de vele onbetreden paden die in het boek
worden geduid, alsnog te verkennen.
Donald Weber,
hoofd Onderzoek, Amsab-ISG

BROOD & ROZEN 2020-4 / 81.
