Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
0

500 m

afbeelding 4.40 Plananalyse realisatie 1994, met wijzigingen (merendeels uitwerkingen ontwerp 1968) in onderbroken lijn of
arcering: water (blauw).
203

De Bijlmermeer in woorden
INH

§ 4.9

Begrippen voor typen bebouwing

§ 4.9.1

Woning en huis

In de plannen voor de Bijlmermeer kwamen twee soorten woningen voor – in hoogbouw en in
laagbouw (zie voor deze begrippen paragraaf 4.9.3) – maar het ‘struktuurschema’ uit de eerste
‘Grondslagen’ maakte dit onderscheid niet en toonde alleen ‘woonbebouwing’ in verticale
arcering (afbeelding 4.7). Wel waren de hoogbouw- en laagbouwzones afleesbaar uit het schema
over dichtheid dat voor de deelplannen D en E was opgenomen (afbeelding 4.41). Pas met de
gedetailleerde plattegronden uit de ‘Collectieve blokvoorzieningen’ kon de exacte positie afgelezen
worden (afbeelding 4.14).
afbeelding 4.41 ‘Verdeling woningaantallen’ voor deelplan D en E uit ‘Grondslagen’ 1965 door Afdeling Stadsontwikkeling,
Publieke Werken.
Omdat de hoogbouw veruit in de meerderheid was, bevatten de plantoelichtingen waarschijnlijk
veel vaker het woord woning dan het woord huis. Naar de “8 à 10%” laagbouw werd verwezen met
behulp van beide begrippen, als onderdeel van het geplande woningtype: enerzijds “eengezinshuis”
en anderzijds “eengezinswoning”, “patiowoning”, “beganegrondwoning” of “laagbouwwoning”.801

801

“Eengezinshuis” in: Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 253; Dienst der Publieke
Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, p. 4; “eengezinswoning” in: Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling,
1965a; in: Mentzel, 1989, p. 252; “patiowoning” in: Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, pp. 1, 4;
“beganegrondwoning” in: Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, pp. 1, 3, 4; “laagbouwwoning” in:
Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 2.
204

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Bij deze woorden voor de laagbouw vielen de in het vorige hoofdstuk aangetroffen betekenissen van
‘woonruimte voor één gezin’ en fysiek ‘gebouw om in te wonen’ samen.
 Naar de rest van de woningbouw, de hoogbouw, werd voor het allergrootste deel gerefereerd met
“woning” of samenstellingen met dit begrip, zoals in de tweede ‘Grondslagen’ de “gewenste
differentiatie” naar hun aantal kamers werd omschreven als “50 procent 5-kamerwoningen, 30
procent 4-kamerwoningen en 20 procent 2-kamerwoningen”.802 Een enkele keer was het woningtype
bepalend voor de benaming, zoals in “etagewoning” en “hoogbouwwoning”.803 Slechts eenmaal,
in ‘Programma’, werd gesproken over “torenhuizen” of “punthuizen”, met “4 woningen per
verdieping”.804 Hierbij bleef het onduidelijk of met huis verwezen werd naar het gehele puntvormige
‘woongebouw’ of naar de ‘woonruimten voor één huishouden’ daarin. Hoe dan ook lijkt het woord
huis ons nu voor zowel de fysieke betekenis van ‘hoog woongebouw’ als de zelfstandige betekenis
van ‘hoogbouwwoning’ niet voor de hand te liggen. Bijzondere vermelding verdient nog wel de
samenstelling “onderhuis”, die gebruikt werd voor de onderste twee lagen van de hoogbouw (met
daarin bergingen, voorzieningen en de droogloop).805
Overigens werd voor de laagbouw alleen nog geschreven over “woningen per hectare” (in plaats van bij
Berlage: huizen per hectare); in de besprekingen van het Bijlmermeerteam werd deze vaste verbinding
ook voor de hoogbouw gebruikt.806 Dit lijkt een aanwijzing dat bij woning de abstracte betekenis
‘verblijf’ minder pregnant was en het woord ook concreter gebruikt kon worden.
 Tijdgenoten gebruikten de begrippen huis en woning op vergelijkbare wijze. Ook door hen werden
eengezinshuis en eengezinswoning door elkaar gebruikt. Het woord patiowoning werd slechts eenmaal
gebruikt door tijdgenoten, in het bestemmingsplan van deelplan A. Voor de ‘woonruimten voor één
huishouden’ in de hoogbouw werd het woord woning uiteraard veel gebruikt; door journalisten en
voorlichters ook veelvuldig met de aanduiding van het aantal kamers. Ook dook de samenstelling
“flatwoning” tweemaal op; iets vaker werd het woord “flat” in zijn oorspronkelijke betekenis van
‘op één verdieping gelegen woning’ gebruikt.807 Bij de ontwerpers kwam dit woord niet voor. Door
tijdgenoten werd voor de hoogbouwwoningen ook opvallend vaak het woord “huis” gebruikt, met
name door journalisten en voorlichters.808 Een voorbeeld van een samenstelling is het bijzonder
klinkende “tweekamerhuis” voor een ‘woonruimte voor één huishouden’ in de hoogbouw.809
Voor de hoogbouw als geheel gebruikten tijdgenoten het woord huis niet, maar in het rapport
van de Commissie Hoogbouw-laagbouw had wel de samenstelling meergezinshuis gestaan.810

802

Van Gool, Jelles & Slebos, 1965; in: Mentzel, 1989, p. 258.
803

“Etagewoning” in: Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, pp. 9, 10; “hoogbouwwoning” in: Dienst der
Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, p. 1.
804

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, p. 3. Zie verder paragraaf 4.9.3.
805

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 252; Dienst der Publieke Werken, Afdeling
Stadsontwikkeling, 1965b, p. 4.
806

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, pp. 1, 4, Bijlage; Koevoets, 1966, p. 5.
 807

“Flatwoning” in: Bijlmermeer: modelstad voor de massamens, 1968, p. 29; Rothuizen, 1970, p. 51; “flat” ‘flatwoning’ in: Verkeersdeskundige ir. R. Goudappel, 1965, p. 6; B en W Amsterdam, 1975, p. 423; Er komt tekening in de Bijlmer, 1970, p. 7; Van Rooy &
Jungschleger, p. 15; Rothuizen, 1970, pp. 50, 51, 61, 63; Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, p. 18. Zie voor
flat in de betekenis ‘flatgebouw’ paragraaf 4.9.3.
808

Verkeersdeskundige ir. R. Goudappel, 1965, p. 6; Rothuizen, 1970, pp. 52, 56, 62, 63; Amsterdam bouwt stad in ‘n park, 1965, p.
3; Bijlmermeer: stad van de toekomst, 1965, p. 7; Stad van de toekomst, 1965, p. 3; Bijlmermeer: modelstad voor de massamens,
1968, p. 29; Er komt tekening in de Bijlmer, 1970, p. 7; Polak, 1970, p. 17; Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens,
1968, pp. 2, 16; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 3.
809

Amsterdam bouwt stad in ‘n park, 1965, p. 3.
810

Mentzel, 1989, p. 96; Van Kessel & Palstra, p. 24.
205

De Bijlmermeer in woorden
INH

Het woord onderhuis voor de onderste lagen werd wel vaak overgenomen door bestuurders,
journalisten en voorlichters. Vergeleken met de tijd van Berlage ontbrak in de jaren zestig de klasseindeling van de woningen; wel kwam de kwalificatie woningwetwoning bij journalisten en voorlichters
enkele keren voor.
 Wanneer we de begrippen woning en huis bekijken in contemporaine en tegenwoordige
woordenboeken blijken er kleine ontwikkelingen te zijn. Voor woning lag de nadruk nog steeds op de
betekenis “verblijf” of “plaats om in te wonen”; de abstracte betekenis ‘verblijf’ staat tegenwoordig
niet meer in de Van Dale en deze specificatie sluit dus aan bij het hier al geconstateerde concretere
gebruik.811 Bij huis ging het (met name bij Van Dale) zoals gezegd vooral om het fysieke ‘gebouw’ of
‘bouwwerk’ dat diende als ‘verblijfplaats’ of “tot woning”, maar de Van Dale uit 1961 vermeldde (en
vermeldt) ook “iemands woning (zonder dat bepaaldelijk aan een gebouw wordt gedacht)”.812 Deze
meer conceptuele betekenis bestond dus naast de fysieke en zelfstandige betekenissen. Ondanks het
feit dat de woordenboekbetekenissen sinds de jaren zestig niet veranderd zijn, doen samenstellingen
als tweekamerhuis (zelfstandige ‘woonruimte voor één huishouden’), punthuis en torenhuis (beide
zelfstandige ‘woonruimte’ of fysiek ‘woongebouw met woonruimten voor meerdere huishoudens’) en
meergezinshuis (‘woongebouw met woonruimten voor meerdere huishoudens’) nu enigszins vreemd
aan – al is het in het alledaags taalgebruik wel normaal om ‘iemands woning’ een huis te noemen
(denk ook aan het woord thuis). De oorspronkelijke betekenissen van huis en woning zijn zoals
gezegd goed zichtbaar aan de etymologische herkomst van vormen die respectievelijk ‘bedekken’ en
‘verblijven’ betekenen.813
Van de samengestelde begrippen is verder vooral het koppel eengezinswoning-eengezinshuis
interessant. Geen van deze woorden stond in de tijd van Berlage al in de woordenboeken, maar in de
jaren zestig was eengezinswoning wel opgenomen (en nu nog steeds).814 In de Van Dale stond achter
de betekenis vermeld “(juister eengezinshuis)”, maar curieus genoeg stond dat woord juist niet in het
woordenboek (het komt slechts voor in de latere Van Dale).815 Mogelijk vond de woordenboekopsteller
dat een samenstelling op -huis de woning voor één gezin beter vertegenwoordigde, omdat het
abstracte ‘verblijf’ hier samenviel met het fysieke object. Ook het door de Commissie Hoogbouwlaagbouw gebruikte meergezinshuis stond overigens in de Van Dale, met als betekenis “woonhuis
waarin twee of meerdere woningen geheel of gedeeltelijk boven elkaar zijn gelegen”; een betekenis die
nu vermeld wordt bij meergezinswoning.816
De patiowoning had zijn entree ook nog niet gemaakt in het woordenboek; sterker nog: de eerste
vermelding in kranten dateert pas uit 1963.817 Het woord patio stond overigens al wel in de Van Dale,
inclusief de Spaanse herkomst, en tegenwoordig is patiowoning ook opgenomen.818

811

Van Malssen, 1914, p. 2004; Koenen, 1916, p.  812

Van Malssen, 1914, pp. 812-813; Koenen, 1916, p. 349; Kruyskamp, 1961, pp. 825-826; Drewes, 1966, p. 437; De Boer, 2006,
p. 464; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
813

Zie paragraaf 3.9.1, 5.9.1, de appendix en: http://www.etymologiebank.nl.
814

Kruyskamp, 1961, p. 500; Drewes, 1966, p. 261; De Boer, 2006, p. 829; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
815

Kruyskamp, 1961, p. 500; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
816

Kruyskamp, 1961, p. 1182; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
817

Zie: http://www.delpher.nl.
818

Kruyskamp, 1961, p. 1493; De Boer, 2006, p. 837; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
206

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Samenstellingen als twee-, drie-, vier- en vijfkamerwoning stonden in de jaren tien nog niet in de
woordenboeken, maar waren vijftig jaar later kennelijk voldoende ingeburgerd om opgenomen te
worden in de Van Dale.819
Zoals aangegeven was de oorspronkelijke betekenis van het Engelse leenwoord flat ‘op één verdieping
gelegen woning, etagewoning’ (vergelijk Engels flat ‘vlak’); het is voor het eerst aangetroffen in de Van
Dale uit 1914, en al snel ontstond ook de samenstelling flatwoning.820 Via de tussenstap flatgebouw
(voor het eerst aangetroffen in 1926) ontstond vervolgens de louter Nederlandse betekenisuitbreiding
naar ‘gebouw met etagewoningen’; flat in deze betekenis is voor het eerst aangetroffen in de Van Dale
uit 1950.821 In de woordenboeken uit de jaren zestig stonden flat, flatgebouw en flatwoning alle drie
vermeld, waarbij flat inderdaad ook ‘flatgebouw’ kon betekenen (bij Koenen was dat zelfs de eerste
betekenis); sindsdien zijn de betekenissen onveranderd.822 Tegenwoordig worden flatwoningen meestal
aangeduid met appartement, maar dit woord werd door ontwerpers en tijdgenoten nog niet gebruikt.
§ 4.9.2

Openbare en bijzondere voorzieningen: centrum, garage, industrie en I.C.G.
 In het ‘struktuurschema’ uit 1965 stond de ‘centrumbebouwing’ aangegeven als zwarte vlakken
met witte stippen (afbeelding 4.7). Dit werd in de eerste ‘Grondslagen’ uitgewerkt onder het kopje
“Uitgangspunten voor de centra”: er werd gekozen voor “een concentratie van voorzieningen” in
“buurtcentra, die onderdelen van de verschillende wijken zijn, [waarin] niet alleen [zijn] opgenomen
de winkels en kleinere bedrijfjes, nodig voor deze wijken, maar tevens de kerken, sociaal-culturele
gebouwen, hulpposten van openbare diensten, enz.”.823 Dit zou “tevens een concentratie van alle
‘beweeg’ [opleveren], zodat in deze centra een maximum aan stedelijkheid en ‘gezelligheid’ wordt
bereikt”.824 De “scholen” waren “geprojecteerd op terreinen in de onmiddellijke nabijheid van deze
buurtcentra” en maakten op de tekening dus ook onderdeel uit van de “centrumbebouwing”.825 Dit
is ook goed te zien in het schema van de buurtcentra dat de ontwerpers hadden toegevoegd voor
de deelplannen D en E (afbeelding 4.42). Hierin is te zien dat de twee geplande buurtcentra op 300
meter van de waterstructuur gedacht waren, als een langgerekte zone in een soort haltervorm, met
van west naar oost genoteerd scholen, winkels, kerken, sociale instellingen, bedrijven, winkels en
scholen, met in het midden van die min of meer symmetrische reeks tevens de metrohalten, en aan
weerszijden langs de lange zijkanten eveneens de parkeergarages.826 Naast de buurtcentra maakte
de eerste ‘Grondslagen’ melding van het “grote stadsdeelcentrum” met daarin “de voorzieningen van
sociaal-culturele aard, alsmede het hoofdwinkelcentrum”; dat laatste “fungeert niet alleen als zodanig
voor de gehele zuidoostlob (110.000 inw.), doch is tevens buurtcentrum voor de inwoners in de
directe omgeving”.827

819

Kruyskamp, 1961, pp. 2113, 2256, 2259; vreemd genoeg ontbrak driekamerwoning en stonden vierkamerflat en vijfkamerflat ook
vermeld. Deze woorden ontbraken bij Koenen.
820

Van Malssen, 1914, p. 532; zie ook: http://www.etymologiebank.nl.
821

Zie: http://www.etymologiebank.nl. Zie verder paragraaf 4.9.3.
 822

Kruyskamp, 1961, p. 553; Drewes, 1966, p. 299; De Boer, 2006, p. 330; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
823

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 252.
824

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 252.
825

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 252.
826

De parkeergarages stonden dus niet apart op de plantekening.
827

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, pp. 252-253.
207

De Bijlmermeer in woorden
INH

afbeelding 4.42 ‘Schema buurtcentra’ voor deelplan D en E uit ‘Grondslagen’ 1965 door Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke
Werken.
Tot slot werden er in het ‘struktuurschema’ uit de eerste ‘Grondslagen’ rondom de Bijlmermeer
andere functies aangewezen (afbeelding 4.44): in het westen en noordoosten ‘terreinen ten behoeve
van handel en nijverheid’ (volgens het ‘struktuurschema’) of “industriegebied” (volgens de tekst), en
in het westen en noorden ‘terreinen voor bijzondere voorzieningen’ (volgens het ‘struktuurschema’)
of “openbare en bijzondere voorzieningen” (volgens de tekst, ook “bijzondere bestemmingen”); op de
vermelding van hun programma van respectievelijk “250 ha.” en “200 ha.” na werden beide functies
verder echter nergens toegelicht.828 Onder de tweede functie vielen in de overige plantoelichtingen
onder meer scholen en kerken, maar die waren zoals gezegd ín de centra gepland en niet in de
aangegeven zones in het westen en noorden; deze gebieden bleven dus onuitgewerkt.
 De tweede ‘Grondslagen’ was over de invulling van de voorzieningen nog onduidelijker: het woord
centrum werd niet gebruikt, maar ernaar werd telkens verwezen met de hermetische woordgroep
“inrichting voor het collectieve gebruik; (parkeergarages, inrichtingen van commercie, sociale en
culturele zorg) (afgekort voorlopig I.C.G.)”.829 Deze afkorting werd vervolgens nog acht keer gebruikt,
alsof voor de lezer volkomen duidelijk was wat ermee bedoeld werd. De positie van de I.C.G.’s was
“langs de secundaire wegen”, maar over de vorm en de precieze inhoud was het document uiterst
vaag, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de volgende ‘beeldkwaliteitsregel’: “De bouwlichamen zullen bij hun
dimensionering, karakterisering, detaillering, geleding, materiaalkeuze en kleur dienen te worden
afgestemd binnen een vooraf kenbaar gemaakt kader.”830

828

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 249.
829

Van Gool, Jelles & Slebos, 1965; in: Mentzel, 1989, p. 255.
830

Van Gool, Jelles & Slebos, 1965; in: Mentzel, 1989, pp. 255, 259.
208

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In de plantoelichting over het ‘Programma’ werd gesproken over het “hoofdcentrum en subcentra”.831
Mulder noemde in haar toelichting de “vier winkelcentra”, waarvan het vierde bedoeld was als het
“grote winkelcentrum” of “hoofdwinkelcentrum”.832 Aan de kant van het station moesten “horeca” en
“hotels” komen, en aan de kant van het park was ruimte voor het “sociaal-culturele deel, waarin o.m.
 een schouwburg, bioscoop en zwembad thuishoren”, en tevens voor het “bestuurscentrum”.833 Bij de
overige winkelcentra waren ook de “scholen, kerken, wijkgebouwen, bibliotheken en andere bijzondere
voorzieningen” geprojecteerd.834
In het document ‘Collectieve blokvoorzieningen’ werd de hiërarchie van de voorzieningen zoals gezegd
het duidelijkst getekend en benoemd op drie niveaus (zie afbeelding 4.14): het “hoofdcentrum” of
“stadsdeelcentrum” voor de gehele Bijlmermeer (30.000 woningen), het “buurtcentrum” (voor circa
5000 woningen), en het “centrum in de woongroep” (de flats bij één parkeergarage, ongeveer 400
woningen) oftewel de “kleine concentratie van ‘collectieve’ ruimten”.835 Voor het hoofdcentrum werd
gedacht aan “een winkel- en zakencentrum, een bestuurs- en openbare dienstencentrum, een sociaalcultureel centrum, alsmede een scholengemeenschap voor voortgezet onderwijs”.836 De buurtcentra
vormden “’clusters’ van gebouwen tussen of onder de parkeergebouwen”; saillant is de volgende
toevoeging, waaruit de verander(en)de betekenis van het woord centrum blijkt: “Het ‘buurtcentrum’
is derhalve een fysiek begrip, in tegenstelling tot ‘wijkcentra’, die in onze stad een organisatorisch
begrip vormen.”837 Hieraan en aan het woord winkelcentrum is te zien dat centrum hier niet
vooral werd gebruikt in de zin van ‘stadsmiddelpunt, binnenstad’, maar als ‘gebouw(encomplex)
van samenkomst’. Als voorbeelden van onderdelen van de buurtcentra werden in algemene zin
genoemd kerken, dienstencentra (waaronder dokterspraktijken), jongerencafés en -sociëteiten en
kleine sporthallen; de laatste “mogelijkerwijs […] gecombineerd tot z.g. vrije-tijdscentra”.838 Grote
sporthallen, een zwembad en een schouwburg zouden thuishoren in het hoofdcentrum.839 Voor de
“collectieve blokvoorzieningen” – de focus van de nota – waren tekeningen opgenomen (waaronder
afbeelding 4.15 en 4.16) en werden allerlei mogelijkheden voor de uitwerking toegelicht: “buffet met
zitgelegenheid, nevenruimte bij buffet (sociëteit), hobbyruimten (jeugdhonken), kinderbewaarplaats,
ruimte voor sport en spel, huiswerkruimte, spreekkamer, repetitielokaal c.q. muziekstudeerkamer,
jongerensociëteit, speelruimte voor kinderen, logeerkamers.”840
Tijdgenoten gebruikten ook voor de openbare en overige bebouwing ongeveer dezelfde termen. Met
name de hoofdbegrippen kwamen veel voor, in dezelfde betekenissen. Zo gebruikten ze net als de
ontwerpers naast het ongelede woord centrum verschillende samenstellingen: (hoofd)winkelcentrum,
hoofdcentrum, buurtcentrum, en in de bestemmings­plannen centrumbebouwing, alles vooral rond de
basisbetekenis ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’. De voorlichtingsfolders waren uiteindelijk het
meest specifiek over de centra. In Toekomst te huur werd gesproken over “een groot winkelcentrum”
met “grote warenhuizen en banken”, in de buurtcentra “de scholen, de winkels, de medische
centra – een nieuw begrip, dat in de Bijlmer inhoud krijgt – en de kerken”, en aan de “droogloop”

831

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, p. 1.
 832

Mulder, 1965, pp. 8-9.
833

Mulder, 1965, p. 9.
834

Mulder, 1965, p. 9.
835

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 2, 5. Zie voor deze niveaus ook paragraaf 4.7.2.
836

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 5.
837

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 6.
838

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 6-8.
839

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 7.
840

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 8-11.
 209

De Bijlmermeer in woorden
INH

“clublokaaltjes, sportzaaltjes, koffiebars en andere dienstverlenende instellingen” en eveneens de
“parkeergarages”.841 De drie folders Bouwen en wonen in Amsterdam noemden “het hoofdcentrum,
scholen, kerken, kantoren en winkels” bij elkaar, als onderdeel van de “200 ha voor bijzondere
bestemmingen”, en omschreven eveneens “een groot winkelcentrum en een cultureel centrum (met
straks een bioscoop en een zwembad)”.842 Voor de delen D en E werden de buurtcentra het meest
uitvoerig beschreven:
“In het noordelijk deel van plan D is rekening gehouden met de vestiging van: twee supermarkten,
drie kruideniers, twee melkhandels, vier groentezaken, drie bakkers, twee banketbakkers, drie
slagers en acht andere winkels. In het zuidelijk deel van plan D: een supermarkt, drie kruideniers,
twee melkhandels, twee groentewinkels, twee bakkers, een banketbakker, drie slagers en zes andere
winkels. In het noordelijk deel van plan E: een supermarkt, drie kruideniers, twee melkhandels,
twee groentewinkels, twee bakkers, een banketbakker, twee slagers en vijf andere winkels. In
het zuidelijk deel van plan E: een supermarkt, drie kruidenierszaken, twee melkwinkels, twee
groentewinkels, twee bakkers, een banketbakker, twee slagers en zes andere winkels. In iedere
woonwijk is bovendien ruimte gereserveerd voor de vestiging van kapsalons, wasserettes, cafetaria’s,
restaurants, koffiehuizen en reparatie-inrichtingen. Ook zal er gelegenheid zijn tot vestiging van
openbare leeszalen, praktijkruimten voor artsen, kleine kantoren, bankfilialen enz. De wijken D en
E krijgen hun eigen scholen. Ten westen van de langs plan D lopende secundaire weg – die door de
kinderen via onderdoorgangen kan worden gepasseerd – komt een scholencomplex voor kleuter- en
lager onderwijs. Openbaar, christelijk en katholiek onderwijs zal hier in één complex tezamen worden
gebracht. Het vervolgonderwijs (lts, mavo, havo en atheneum) wordt geconcentreerd in een centraal in
de Bijlmermeer gelegen scholengemeenschap.”843
Een begrip dat eveneens veel aandacht kreeg van tijdgenoten was garage. Zowel dat ongelede woord
als de samenstelling parkeergarage werd ongeveer evenveel gebruikt, en daarnaast kwam net als bij
de ontwerpers de samenstelling parkeergebouw voor. Voorlichters waren opnieuw het meest concreet
over de “parkeergebouwen” of “parkeergarages […], bestaande uit meerdere verdiepingen, [met een]
capaciteit van […] 1½ auto per gezin [en] bezoekers […] op het dak”.844 Vreemd genoeg maakten B en
W in het bestemmingsplan uit 1975 onderscheid tussen “parkeergebouw: gebouw dat uitsluitend
dient voor het parkeren van auto’s” en “parkeergarage: onderdeel van een gebouw, bestemd voor het
parkeren van auto’s”.845 Of daarmee echt een verschil duidelijk werd is de vraag; volgens journalist W.
 Rothuizen had de Bijlmermeer met “parkeergebouw” “zo zijn eigen jargon”.846
Diezelfde kwalificatie gebruikte Rothuizen voor de “collectieve ruimtes”.847 De abstracte termen
inrichting (voor het collectieve gebruik) of I.C.G. werden niet overgenomen door tijdgenoten. Het
bijvoeglijk naamwoord collectief werd echter wel overgenomen in de combinatie “collectieve ruimten”,

841

Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, pp. 2, 15, 16, 27.
842

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 7; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b,
p. 11.
843

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b, pp. 11-12.
844

O.a.: Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, pp. 2, 4; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van
Sluis, 1968b, p. 5.
845

B en W Amsterdam 1975, p. 426

846

Rothuizen, 1970, p. 53.
847

Rothuizen, 1970, p. 53.
 210

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

ook in het bestemmingsplan, en datzelfde gold voor de verbinding “collectieve voorzieningen”.848 Door
B en W werden de “verenigingsruimten” of “voor verhuur bestemde ruimten” aan de binnenstraat
in de beschrijving van de deelplannen A, B, C en E ook “selfsupporting objecten” genoemd, daarmee
duidelijk makend dat ze financieel “zelfdekkend” dienden te zijn.849 Ook de voorlichtingsfolders
besteedden aandacht aan de invulling van de collectieve ruimten aan de binnenstraat. Genoemd
werden “verenigingslokaliteiten”, waarbij gedacht werd aan “praktijkruimten” en “hobbyruimten”, en
“aan bijvoorbeeld een bejaardensociëteit en aan een kindercrèche, aan huiswerkruimten, clublokalen
en ateliers voor kunstenaars”.850
De andere begrippen van de ontwerpers werden veel minder gebruikt door tijdgenoten. Het
woord “voorziening” werd door tijdgenoten ook slechts in enkele teksten gebruikt, waaronder het
bestemmingsplan.851 De verbindingen “openbare voorzieningen” en “collectieve voorzieningen”
kwamen beide maar twee keer voor, waaronder in het bestemmingsplan.852 Met “bijzonder” kwam
alleen de combinatie “bijzondere bestemmingen” voor, slechts in het bestemmingsplan en werd
uitgelegd als “gebouwen voor de openbare dienst, gebouwen voor onderwijsdoeleinden, kerken,
verenigingsgebouwen, winkels en bedrijfsruimten”.853 Het woord bijzonder betrof hier dus (in
tegenstelling tot bij Berlage) vooral de functie.854 Ook de term industrie werd slechts door B en W
gebruikt in het bestemmingsplan.855 Opvallend genoeg kwamen de woorden bedrijf en kantoor niet
voor bij de ontwerpers (beide slechts eenmaal als verkleinwoord); het eerste woord kwam wel voor bij
bestuurders, het tweede alleen in de voorlichtingsfolders.
 Wanneer we naar de woordenboeken kijken, valt op dat het woord voorziening in de jaren zestig
alleen nog in de abstracte betekenis “het voorzien” in de woordenboeken stond en nog niet in de
‘stedebouwkundige’ zin van “instelling”; kennelijk was het dus meer jargon dan tegenwoordig.856 De
bijvoeglijke naamwoorden openbaar en bijzonder hadden sinds de jaren tien geen grote veranderingen
ondergaan.857 Het bijvoeglijk naamwoord collectief – veelvuldig gebruikt, waaronder in de afkorting
I.C.G. – stond en staat in alle onderzochte woordenboeken in de betekenis ‘gemeenschappelijk’ (van
oorsprong betekent het letterlijk ‘verzameld, bij elkaar gebracht’).858 Dat centrum inmiddels een
extra betekenis had gekregen, namelijk “gebouw van samenkomst” (die in de tijd van Berlage nog
ontbrak), blijkt ook uit de woordenboeken uit de jaren zestig, waarbij Koenen vermeldde: “thans ook

848

“Collectieve voorzieningen” in: Pruys, 1968, p. 2; B en W Amsterdam, 1975, p. 448; Rothuizen, 1970, p. 51; “collectieve ruimte”
in: Gemeenteraad, 1970, pp. 2780-2785; B en W Amsterdam, 1975, pp. 427, 440, 446; Van Rooy & Jungschleger, 1970, p. 15;
Rothuizen, 1970, pp. 50, 53, 66.
849

B en W Amsterdam, 1966a, pp. 1052, 1053; B en W Amsterdam, 1966b, pp. 1558, 1559; B en W Amsterdam, 1966c, pp. 1561,
1562; B en W Amsterdam, 1967b, pp. 928, 929.
850

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 7; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b, p. 7

851

Planologen: “Bijlmermeer is stad van de toekomst”, 1965, p. 2; Gemeenteraad Amsterdam, 1971, pp. 1409, 1417; B en W
Amsterdam, 1975, pp. 432, 442, 443, 448, 449, 464, 466; Moderne woonwijk zonder modern verkeer, 1965, p. 7; Bijlmermeer:
modelstad voor de massamens, 1968, p. 29; Rothuizen, 1970, p. 51.
852

B en W Amsterdam, 1975, pp. 448, 449.
853

B en W Amsterdam, 1975, p. 439.
854

Zie paragraaf 3.9.2.
 855

B en W Amsterdam, 1966d, p. 3

856

Kruyskamp, 1961, p. 2306; Drewes, 1966, p. 1264; De Boer, 2006, p. 1264; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
857

Voor openbaar: Van Malssen, 1914, p. 1318; Koenen, 1916, p. 602; Kruyskamp, 1961, pp. 1390-1391; Drewes, 1966, p. 771;
De Boer, 2006, p. 789; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; voor bijzonder: Van Malssen, 1914, p. 271; Koenen, 1916, p. 106;
Kruyskamp, 1961, p. 266; Drewes, 1966, p. 128; De Boer, 2006, p. 135; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
858

Van Malssen, 1914, p. 383; Koenen, 1916, p. 154; Kruyskamp, 1961, p. 379; Drewes, 1966, p. 188; De Boer, 2006, p. 202; Den
Boon & Hendrickx, 2015, online.
 211

De Bijlmermeer in woorden
INH

steeds meer (i.p.v. centrale) als tweede lid in samenstellingen, vermoedelijk naar Engels voorbeeld”.859
Mogelijk ontstond de betekenis via de samenstelling winkelcentrum, dat zelf waarschijnlijk een
leenvertaling was van Amerikaans-Engels shopping centre; inderdaad vaak een gebouwencomplex
(zelfs buiten de stad). Garage stond in de tijd van Berlage al in de woordenboeken en kende weinig
betekenisontwikkeling, al was in de jaren zestig ook de samenstelling parkeergarage opgenomen in
de Van Dale.860 Hetzelfde gold voor het woord industrie, waarbij in de jaren zestig de samenstellingen
industrieterrein en industriegebied opgenomen werden.861 Andere, specifieke aanduidingen van
openbare en overige bebouwing, zoals supermarkt, kruidenier, melkhandel, sociëteit, jeugdhonk
en hobbyruimte, leverden destijds en nu weinig problemen op. Overigens stonden niet al deze
woorden in de jaren zestig in de woordenboeken: supermarkt, jeugdhonk en hobbyruimte ontbraken
nog in beide, melkhandel in de Koenen.862 In veertig jaar tijd is hun betekenis echter wel veranderd
(zoals supermarkt en sociëteit) of zijn ze minder frequent geworden (kruidenier, melkhandel en
jeugdhonk).863
Net als bij de realisatie van het wegennet is het opvallend hoe exact de functionele zonering van de
Bijlmermeerplannen is uitgevoerd (vergelijk afbeelding 4.44 en 4.45). Zo zijn de scholen uiteindelijk
inderdaad precies aan de uiteinden van de centra terechtgekomen, met in het uiterste oosten tevens
twee verzorgingshuizen (voorbeelden van bijzondere voorzieningen). In de grote zones voor bijzondere
voorzieningen in het westen en noorden zijn vooral kantoren terechtgekomen, en de geplande
industriegebieden huisvesten nu bedrijven.
§ 4.9.3

Hoogbouw, laagbouw, blok en I.H.V.
 Om de wijze van bebouwing voor de Bijlmermeer te beschrijven werden hoofdzakelijk twee begrippen
gebruikt: hoogbouw en laagbouw. In beide ‘Grondslagen’ kwam het woord “hoogbouw” eenmaal voor,
en datzelfde gold voor de toelichting van Mulder.864 In de documenten ‘Programma’ en ‘Collectieve
blokvoorzieningen’ viel het woord “hoogbouw” enkele keren.865 Illustratief is ook het interview met
De Gier in De Telegraaf, dat onder andere het volgende citaat bevatte: “Natuurlijk komt er naast die
formidabele hoogbouw ook laagbouw in de Bijlmermeer, die door afzonderlijke architecten naar eigen
inzicht gestalte kan krijgen. We willen niet alles voorschrijven.”866 In de officiële plantoelichtingen
kwam het woord “laagbouw” veel minder voor: slechts met één zin in de tweede ‘Grondslagen’ en
‘Collectieve blokvoorzieningen’, en met een paragraaf in ‘Programma’.867 In het laatste document
werd de hoogbouw ook “etagebouw” genoemd en de laagbouw in de tweede ‘Grondslagen’ ook

859

Kruyskamp, 1961, p. 367; Drewes, 1966, p. 180; De Boer, 2006, p. 191; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
860

Kruyskamp, 1961, pp. 581, 1483; Drewes, 1966, pp. 315; De Boer, 2006, pp. 348, 831; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
861

Van Malssen, 1914, p. 835; Koenen, 1916, p. 365; Kruyskamp, 1961, p. 852; Drewes, 1966, pp. 454-455; De Boer, 2006, pp. 483484; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
862

Voor melkhandel: Kruyskamp, 1961, p. 1188.
863

Zie hiervoor de appendix.
864

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, p. 252; Van Gool, Jelles & Slebos, 1965; in:
Mentzel, 1989, p. 258; Mulder, 1965, p. 10.
865

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, p. 1; Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling,
1968a, pp. 2, 3.
866

Koevoets, 1966, p. 5.
 867

Van Gool, Jelles & Slebos, 1965; in: Mentzel, 1989, p. 259; Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b, pp. 1,
3, 4-5; Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 2.
212

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

“patiobouw”.868 Zoals gezegd werd de verdeling tussen hoogbouw en laagbouw in de eerste
‘Grondslagen’ wel verduidelijkt met een schema voor deelplan D en E met “grotere dichtheid”
rondom de metrolijn en “lagere dichtheid” langs de randen (zie afbeelding 4.41), waarbij de buitenste
gedeelten exact overeenkwamen met de zones van “privétuinen” uit het groenverdelingsschema (zie
afbeelding 4.26).
 De hoogbouw werd in de eerste ‘Grondslagen’ voorts omschreven als “blokken” of “woonblokken”;
de tweede ‘Grondslagen’ gebruikte hiervoor opnieuw slechts een cryptische afkorting, namelijk
“inrichtingen voor het huisvesten (afgekort voorlopig I.H.V.)”.869 Mulder schreef in haar toelichting
over “woningblokken” en “woongebouwen”.870 Ook De Gier gebruikte in het interview in De Telegraaf
dat laatste woord, met opnieuw duidelijke, kennelijk positief bedoelde bijvoeglijke naamwoorden:
“gigantische, vraagtekenvormige woongebouwen”.871 Ook in ‘Collectieve blokvoorzieningen’ werd
de hoogbouw aangeduid met “woongebouwen”, maar de titel indachtig vooral met “blokken”,
“woonblokken” en vreemd genoeg eenmaal met “bouwblokken”.872
Door vakgenoten werden “hoogbouw” en “laagbouw” slechts eenmaal gebruikt, namelijk door
professor planologie Wissink.873 Ook door bestuurders werden deze begrippen slechts enkele malen
gebruikt. Journalisten gebruikten beide woorden echter vaker in hun artikelen over de Bijlmermeer. In
de verschillende delen van Bouwen en wonen in Amsterdam werd meerdere malen duidelijk uitgelegd
dat “hoogbouw” de enige optie was voor de Bijlmermeer.874 Alle soorten tijdgenoten namen het
woord blok en de samenstellingen woonblok, woningblok en zelfs bouwblok voor de hoogbouw juist
in zeer ruime mate over, soms voorzien van extra bijvoeglijke naamwoorden, zoals “krakelingvormige
woonblokken” in De Tijd, of in bijzondere combinaties, zoals “honingraatblok” in De Waarheid.875
De woorden “flatgebouw” en het verkorte “flat” in de betekenis ‘flatgebouw’ (zie paragraaf 4.9.1)
kwamen in tegenstelling tot bij de ontwerpers ook veel voor, bij journalisten en voorlichters.876
Bijzondere vermelding verdient de samenstelling “flatblok”, die het dichtst blijft bij het Engelse
gebruik van beide woorden (zie hieronder).877 Ook “woongebouw” werd enkele keren overgenomen.878
Tijdgenoten introduceerden echter ook nieuwe, metaforische begrippen, om hun mening kracht

868

Van Gool, Jelles & Slebos, 1965; in: Mentzel, 1989, p. 259; Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b,
pp. 2-4.
 869

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a; in: Mentzel, 1989, pp. 252, 253; Van Gool, Jelles & Slebos, 1965;
in: Mentzel, 1989, pp. 255-260.
870

Mulder, 1965, p. 9.
871

Koevoets, 1966, p. 5.
872

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 3, 4, 15.
873

Planologen: “Bijlmermeer is stad van de toekomst”, 1965, p. 2.
874

Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968, p. 11; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, p.
2; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b, pp. 3, 4.
875

“Krakelingvormige woonblokken” in: Pampus-mens en Bijlmermeerder, 1966, p. 1; “honingraatblok” in: Bijlmer krijgt vorm, 1967,
p. 4.
876

“Flat” ‘flatgebouw’ in: Onmenselijk, 1965, p. 8; Bijlmermeer biedt te weinig voor te veel geld, 1968, p. 7; Ontwerp voor tuinstad
Bijlmermeer klaar, 1964, p. 3; Stad van de Toekomst, 1965, p. 4; Moderne woonwijk zonder modern verkeer, 1965, p. 7;
Pampus-mens en Bijlmermeerder, 1966, p. 1; Er komt tekening in de Bijlmer, 1970, p. 7; Polak, 1970, p. 17; Polak, 1970, p.
17; Rothuizen, 1970, p. 56; Blomberg, Drijfhout, Egmond, De Jong & Scheerens, 1968, pp. 4, 18, 20; “flatgebouw” in: Stad van
de Toekomst, 1965, p. 4; Moderne woonwijk zonder modern verkeer, 1965, p. 7; Pampus-mens en Bijlmermeerder, 1966, p. 1;
Bijlmermeer: modelstad voor de massamens, 1968, p. 29; Polak, 1970, p. 17; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk,
1968, pp. 3, 7, 9, 11; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, p. 4; Bureau Voorlichting Gemeente
Amsterdam & Van Sluis, 1968b, pp. 3, 5, 7.
877

Rothuizen, 1970, pp. 50, 51, 55.
 878

Gemeenteraad Amsterdam 1971, p. 1432; B en W Amsterdam, 1975, pp. 423, 429; Moderne woonwijk zonder modern verkeer,
1965, p. 7; Bijlmer krijgt vorm, 1967, p. 4; Er komt tekening in de Bijlmer, 1970, p. 7; Rothuizen, 1970, p. 67.
213

De Bijlmermeer in woorden
INH

bij te zetten. Voorbeelden zijn bij vakgenoten het pejoratieve “plakken” van Hazewinkel en het dito
“woonkazernes of mensenpakhuizen” van Van den Berg, en het positievere “meander” van vakgenoot
Röling.879 De vorm van de hoogbouw kreeg van journalisten en voorlichters vaak extra aandacht, met
het gebruik van het woord “honingraat” (dat niet door de ontwerpers gebruikt werd).880 De bebouwing
in deel A werd “schijfvormig” genoemd.881 De abstracte termen inrichting of I.H.V. uit de tweede
‘Grondslagen’ werden opnieuw niet overgenomen door tijdgenoten.
 Wanneer we de woordenboeken nalopen op de gebruikte termen, springt in het oog dat hoogbouw
en laagbouw in de jaren zestig nog gezien werden als germanismen. Van Dale nam hoogbouw
zelfs alleen op tussen vierkante haken, ten teken dat het gebruik vermeden diende te worden, met
de aanduiding “verwerpelijk germ. voor hoge bouw”; laagbouw ontbrak.882 Koenen vermeldde bij
hoogbouw eveneens “germ. voor: bouw van hoge huizen of verdiepingswoningen” en de toevoeging
“= naar de vorm: Duits Hochbau”, en bij laagbouw ook “naar het Du.”883 In recente woordenboeken
ontbreken deze toevoegingen; kennelijk wordt de Duitse herkomst van de leenvertaling hoogbouw
inmiddels niet meer als een probleem ervaren.884 Laagbouw is overigens geen letterlijke leenvertaling;
het Duitse equivalent luidt namelijk Flachbau (hetgeen zou leiden tot vlakbouw). Ook de Duitse
herkomst van hoogbouw is trouwens discutabel, want het woord kan net zo goed zelfstandig in het
Nederlands gevormd zijn; het kwam al in ruime mate voor in kranten van rond 1900, met name om
hoge fabrieksgebouwen mee aan te duiden, en iets later, in 1906 voor het eerst voor hoge gebouwen
in het algemeen.885
Het feit dat zowel ontwerpers als tijdgenoten de hoge woongebouwen in de Bijlmermeer omschreven
met (samenstellingen op) blok correspondeert niet met de woordenboeken, want daarin stonden en
staan alleen betekenissen vermeld van “aaneengebouwde panden”, vaak ook met de toevoeging “door
straten ingesloten”.886 Voor zover de samenstellingen woningblok en woonblok in de woordenboeken
stonden, werd dezelfde betekenis van blok aangehouden.887 Mogelijk werd het destijds veelvuldige
gebruik van blok in de betekenis ‘hoog woongebouw’ en het spaarzame flatblok veroorzaakt door
de Engelse woordgroep block of flats, letterlijk ‘blok etagewoningen’. Tegenwoordig wordt blok niet
meer in deze betekenis gebruikt. In het Engels is “block”, zelfs zonder de toevoeging “of flats”, wel nog
steeds de normale aanduiding voor hoogbouw of “a tall building”.888 Deze betekenis is vermoedelijk
ontstaan door de associaties met een verticale rechthoek, naast de oudere (horizontale) betekenis
van “a group of buildings with streets on all sides”.889 Wellicht is deze betekenisuitbreiding in het
Nederlands niet opgetreden door de opkomst van de samenstelling flatgebouw en de latere verkorting
flat; beide woorden stonden zoals gezegd in de woordenboeken uit de jaren zestig en staan dat nog
879

Hazewinkel, 1965, p. 2; Röling, 1967, p. 26; Bijlmermeer biedt te weinig voor te veel geld, 1968, p. 7.
 880

Honingraatcomplex in Bijlmer, 1967, p. 3; Bijlmer krijgt vorm, 1967, p. 4; Bijlmermeer: modelstad voor de massamens, 1968, p.
29; Er komt tekening in de Bijlmer, 1970, p. 7; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968a, p. 7; Bureau
Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b, pp. 3, 5, 13.
881

Bijlmermeer. Nu de bewoners nog, 1968, p. 43.
882

Kruyskamp, 1961, p. 811.
883

Drewes, 1966, pp. 429, 581.
884

De Boer, 2006, p. 456; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
885

Zie: http://www.delpher.nl. De vermelding uit 1906 betreft een beschrijving van de Zwolse Botermarkt; het ging hier dus om
­maximaal enkele etages.
886

Van Malssen, 1914, p. 288; Koenen, 1916, p. 114; Kruyskamp, 1961, p. 285; Drewes, 1966, p. 138; De Boer, 2006, p. 146;
Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
887

“Woningblok” in: Kruyskamp, 1961, p. 2400; Drewes, 1966, pp. 1313-1314; De Boer, 2006, p. 1316; Den Boon & Hendrickx,
2015, online; “woonblok” in: De Boer, 2006, p. 1316; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
888

Zie: http://www.oed.com.
889

Zie: http://www.oed.com. Zie ook: http://www.etymonline.com.
 214

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

steeds in zo goed als dezelfde betekenissen.890 Het abstractere woongebouw stond tot slot alleen
in de woordenboeken van Van Dale vermeld, waarbij de betekenis “bouwwerk dat een vrij groot
aantal woningen in zich verenigt” in tegenstelling tot bij blok geen duidelijke associatie oproept met
de vorm.891
Ook de bebouwingswijze is vrijwel zo gerealiseerd als gepland, dat wil zeggen met de hoogbouw
rondom de metrolijnen en de laagbouw op grotere afstand daar vanaf (vergelijk afbeelding 4.44 en
4.45). Wel zijn delen van zowel hoog- als laagbouw soms anders gerealiseerd en deed het gesloten
bouwblok uiteindelijk alsnog zijn intrede (zie paragraaf 4.5.1). Bovendien hebben de sloop en
nieuwbouw die vanaf de jaren negentig hebben plaatsgevonden de overeenkomst grotendeels
tenietgedaan (afbeelding 4.19, 4.43 en 4.46).
afbeelding 4.43 ‘I.H.V.’s’ in deelplannen D en E uitgevoerd in 1975 (boven) en vernieuwd
in 2011 (onder), gezien vanuit het zuiden, met op de voorgrond flats Kralenbeek, Kempering,
Kleverink en Kouwenoord (onder alleen de overgebleven hoogbouw met vervangende
laagbouw), daarachter de Karspeldreef met garages (onder met vervangende nieuwbouw)
en metrostation Kraaiennest (boven in aanleg), daarachter het ‘Bijlmer Museum’ en op de
achtergrond de buurten Geerdinkhof en Kantershof in laagbouw (boven in aanbouw, onder
geheel op de achtergrond IJburg in aanbouw).
890

Kruyskamp, 1961, p. 553; Drewes, 1966, p. 299; De Boer, 2006, p. 330; Den Boon & Hendrickx, 2015, online. Zie ook:
http://www.etymologiebank.nl.
891

Kruyskamp, 1961, p. 2401; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
215

De Bijlmermeer in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 4.44 Plananalyse ontwerp 1965: typen bebouwing.
hoogbouw (bruingroen)				
			
laagbouw (beige)		
bijzondere doeleinden (rood)				

0

stadsdeelcentrum (oranje)
buurtcentrum inclusief scholen (geel)
industrieterrein of terrein t.b.v handel en nijverheid (grijs)

500 m

afbeelding 4.45 Plananalyse realisatie 1994, met wijzigingen: typen bebouwing.
 hoogbouw (bruingroen)				
laagbouw (beige)				
gesloten bebouwing (bruin)				
bijzondere en openbare gebouwen (rood)		
					

216

stadsdeelcentrum (oranje)
buurtcentrum (geel)
scholen (blauw)
bedrijven (grijs)
kantoren (paars)

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 4.10

Bevindingen
In tegenstelling tot het Plan Zuid met zijn ene concrete plankaart en -toelichting werd het ontwerp
voor de Bijlmermeer uiteengezet in verschillende tekeningen en teksten, verspreid over verschillende
jaren. De documenten uit de periode 1965 tot 1968, toen de eerste bewoners zich er vestigden, zijn
het uitgangspunt geweest voor dit casusonderzoek naar de getekende objecten en de woorden die
daarvoor gebruikt zijn, om antwoord te krijgen op de drie deelvragen uit dit onderzoek.
§ 4.10.1

Het woordgebruik van de ontwerpers en extra planinzichten

In antwoord op de eerste deelvraag springen de abstracte plantekeningen en de veelal technocratische
plantoelichtingen en hermetische begrippen van de ontwerpers van de Bijlmermeer in het oog.
 Het eerste betekenisveld, de structuur van de stadsplattegrond, vertoonde deels gelijkenissen met
de tijd van Berlage. Het woord landschap kwam opnieuw niet voor; niet zo vreemd aangezien de
aanwezige polderstructuur bedekt werd onder een dik zandpakket. Omdat de Bijlmermeer gedacht
was als een vrij geïsoleerde ‘Stad van de Toekomst’ kon het woord stad behalve ‘Amsterdam’ nu wel
vaker de uitbreiding zelf aanduiden. Daarnaast was de uitgestrekte vorm van het stadslichaam reden
voor de opmars van het woord agglomeratie. Over de onderdelen van de stad leek in eerste instantie
meer eenduidigheid te bestaan. Zo duidden lob en stadsdeel telkens de gehele nieuwe uitbreiding
aan. De hiërarchische drieslag wijk-buurt-woongroep (de verzameling van één of twee flats die
aansloten op één parkeergarage) bleek bij nader inzien echter minder helder. Met het woord wijk
verwezen de ontwerpers vervolgens vooral naar een van de vijf plandelen van de Bijlmermeer, terwijl
de meeste tijdgenoten er de gehele Bijlmermeer mee bedoelden. Een buurt was in ieder geval kleiner
– hetgeen ook overeenkomt met de veranderende woordenboekbetekenis – maar de exacte omvang
bleef onduidelijk: de ontwerpers gebruikten het woord vooral in combinatie met een van de drie
(winkel)centra voor circa 5000 woningen, maar het aantal drie leek vreemd vanwege de vijf wijken of
deelplannen, en hun positie tussen de deelplannen in bemoeilijkte een heldere afbakening; dat het
plan minder systematisch was dan de woorden deden vermoeden is een eerste extra planinzicht op
basis van het begripsonderzoek.
 De compositie van de stadsplattegrond van de Bijlmermeer werd net als bij het Plan Zuid
bepaald door die van de openbare ruimte, het tweede betekenisveld, en dan met name door
het ‘verkeersorganisme’. Dat kende opnieuw een duidelijke hiërarchie, maar deze werd nu puur
functioneel en qua verkeersstromen strikt gescheiden uitgewerkt. De hiërarchie was nu namelijk
letterlijk op verschillende niveaus getekend, met het stadsspoor op poten, verhoogde primaire
autowegen, halfhoge secundaire autowegen en op maaiveld fietspaden en voetpaden; de straat
kwam niet voor in de plannen maar was vervangen door de garage en de droogloop of binnenstraat,
waarschijnlijk een leenvertaling van het Franse rue intérieure. Dergelijke nieuwvormingen passen
uiteraard goed bij het revolutionaire karakter van het plan. Alle vlakvormige openbare ruimte in
de Bijlmermeer moest tot slot worden uitgevoerd als groen. Voor de groengebieden op wijk- of
stadsdeelniveau gebruikten de ontwerpers specifiek de woorden wijkpark en park – en buurtpark
alleen in de tekening. Tussen de bebouwing lag volgens de tekening verbindingsgroen, of in de tekst
simpelweg groen, buitenruimte of (binnen)hof. Overigens werden de binnenhoven na bemoeienis
van de Afdeling Beplantingen anders gerealiseerd, namelijk niet als een doorlopend geheel maar
kleinschalig en met ‘groenschermen’ tegen de flats; een tweede extra planinzicht.
 217

De Bijlmermeer in woorden
INH

Bij het laatste betekenisveld, de typen bebouwing, zagen we nog steeds het deels overlappende
begrippenpaar woning-huis. Voor de laagbouwwoningen werden beide woorden gebruikt, ook in
de samenstellingen eengezinshuis en eengezinswoning – in deze gevallen vielen de betekenissen
zelfstandige ‘woonruimte voor één huishouden’ en fysiek ‘woongebouw’ samen. Voor de gestapelde
‘woonruimten voor één huishouden’ in de hoogbouw werd vooral het woord woning gebruikt, en
het gebruik van de vaste verbinding woningen per hectare (bij Berlage nog: huizen per hectare) wijst
erop dat de abstracte betekenis ‘verblijfplaats’ minder pregnant was, ten gunste van een concreter
gebruik. De samenstellingen torenhuis, punthuis en meergezinshuis suggereren echter dat huis óók
kon verwijzen naar een zelfstandige gestapelde ‘woonruimte voor één huishouden’ (in een hoog
gebouw) én naar een fysiek ‘woongebouw’ (van groot formaat) – betekenissen die tegenwoordig niet
meer voor de hand liggen. Zowel woning als huis heeft dus een betekenisspecificatie doorgemaakt:
woning al sinds de tijd van Berlage en huis ergens de afgelopen vijftig jaar. In die laatste periode is ook
het ‘stigma’ germanisme van de woorden hoogbouw en laagbouw verdwenen. De honingraten werden
ook blokken, woonblokken, woningblokken en zelfs bouwblokken genoemd; woorden die ons nu
vreemd voorkomen, omdat ze de gedachte aan een gesloten bouwblok oproepen. Daarnaast bevatte
de technocratisch geformuleerde tweede ‘Grondslagen’ de hermetische afkortingen I.H.V. (inrichting
voor het huisvesten) en I.C.G. (inrichting voor het collectieve gebruik). Voor de voorzieningen werd
vooral gebruikgemaakt van samenstellingen met het woord centrum, dat sinds de tijd van Berlage
een duidelijke ontwikkeling had doorgemaakt: niet langer was ‘(stads)middelpunt’ de voornaamste
betekenis, maar nu werd er vooral een ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’ mee bedoeld. Voor
de uitwerking van de centra – met een hiërarchie van drie niveaus hoofd- of stadsdeelcentrum,
buurtcentrum en centrum in de woongroep (voor flats behorend bij één parkeergarage) – werden veel
suggesties gedaan, maar de precieze invulling bleef lange tijd onduidelijk. Ook de uitwerking van
het gescheiden industriegebied en de bijzondere voorzieningen langs de randen bleef na 1968 vaag.
 Alhoewel dit had kunnen leiden tot een flexibel uit te voeren ontwerp met de bijbehorende kwaliteiten
(namelijk het kunnen reageren op een veranderende realiteit), bleken de zoneringen, honingraten en
het architectonisch beeld in werkelijkheid muurvast te liggen, onder andere door toezeggingen aan
industriële bouwers; een derde extra planinzicht.
Daarbij komt nog dat in een vroeg stadium werd bezuinigd op het aantal liften en collectieve
blokvoorzieningen, waardoor galerijen noodzakelijk werden, de binnenstraat minder gebruikt
werd, en de Bijlmermeer dus nooit gebouwd is zoals deze bedoeld was; het vierde en misschien wel
belangrijkste extra planinzicht op basis van de bestudeerde plantoelichtingen.
