Het MAB vóór 50 jaar
Het MAB vóór 50 jaar
Oktober, november en december 1950

G E S C H IE D E N IS

Prof. Dr. M.A. van Hoepen

Het oktobernummer opent met de mededeling dat
de jubileumbundel ‘in het Januarinummer 1949
ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan
van het Maandblad in het vooruitzicht gesteld ...
thans gereed is’.
De eerste bijdrage is van Prof. dr. H.J. van
der Schroeff ‘Vervangingswaarde en prijspolitiek
in heden en verleden’. De aanleiding is de ‘Nota
over de prijspolitiek’; daarin werd ‘prijsbepaling
op basis van de vervangingswaarde toelaatbaar
(geacht), voor zover het de normale voorraden
betreft’. In dit deel stelt Van der Schroeff ‘enkele
hoofdlijnen (van) de geschiedenis van het over­
heidsbeleid met betrekking tot de prijspolitiek’
aan de orde. In het decembernummer wordt deze
bijdrage vervolgd met ‘de vraagstukken, welke de
toepassing van de vervangingswaarde bij de thans
ingetreden prijsstijging doet rijzen’. Het feit dat
de overheid de vervangingswaarde als grondslag
voor de toegestane prijsverhoging accepteert
wordt uiteraard toegejuicht, maar het voornaamste
probleem blijft dat de fiscus de toepassing daarvan
voor de duurzame productiemiddelen niet accep­
teert: ‘Wie de eieren wil hebben, moet de kip niet
slachten’.
 J. Loos stelt aan de orde een winstverdeling
waarbij na betaling van primair dividend en tan­
tièmes van het overblijvende saldo winst eerst een
deel naar een Dividendreserve wordt gebracht en
het dan resterende deel naar een Algemene reser­
ve. J. Loos werpt de vraag op of de accountant
hierbij wel zonder meer een goedkeurende ver­
klaring kan afleggen. Limperg zelf verzorgt een
Naschrift. In het decembernummer wordt zulks
(zij het dat aan de titel het woord ‘Nogmaals’
wordt toegevoegd) herhaald. Het is allemaal nogal
verwarrend, uiteindelijk blijkt het erop neer te
komen, dat in de voor verdeling beschikbare winst
in een later stadium nogmaals de onttrekkingen
uit de Algemene reserve worden betrokken
(MAvH: een soort ‘Report a nouveau’ dus).
In die winst delen de tantièmisten dan tweemaal.
DECEMBER 2000

IfflAB

Limperg stelt (in december) dat ‘het meerendeel
der winstverdelingen van de naamloze vennoot­
schappen aan het door ... de heer Loos onder de
aandacht gebrachte euvel mank gaat’.
 Prof. mr. J. Valkhoff bespreekt: ‘Het nieuwe
wettelijk statuut voor de kamers van koophandel
en fabrieken’. Uitgebreid wordt ingegaan op de
taak en bevoegdheden van de kamers; voor de
huidige lezer, uiteraard, weinig nieuws. Wat in
hedendaagse ogen wel opvalt is de bijzondere aan­
dacht voor de relatie, of beter het onderscheid
tussen de kamers en de publiekrechtelijke bedrijfs­
organisatie (de eerste ‘ter bevordering van de
belangen van handel en nijverheid’ en de tweede
‘ter vertegenwoordiging van het bedrijfsleven in
het gehele Rijk’). Ook valt op dat Valkhoff de
hoop uitspreekt, ‘dat ook werknemers tot lid van
de Kamers van Koophandel en Fabrieken (zullen)
gekozen worden ... (hoewel) dat tot dan toe geen
practijk was’. (Een amendement om dwingend
voor te schrijven, ‘dat ten minste één vierde van
de leden der kamer uit werknemers zou moeten
bestaan’ was ingetrokken nadat de regering toe­
gezegd had werknemersparticipatie te zullen
bevorderen).
Het oktobernummer wordt besloten met het
laatste deel van de ‘Correlatierekening als hulp­
middel bij bedrijfseconomische analyses’ (zie
deze rubriek in september 2000) en de bespreking
door mr. J. Bierens de Haan van de oratie:
‘De wentelgang der wetenschap en de maatschap­
pij van morgen’ (NEH, oktober 1949) van (de
socioloog) F.L. Polak (niet te verwarren met de in
1949 overleden bedrijfseconomist N.J. Polak). In

Prof. Dr. M.A. van Hoepen is hoogleraar
bedrijfshuishoudkunde en accountancy EUR,
vennoot (door middel van beroepsvennootschap)
van Deloitte & Touche Accountants, lid Raad voor
de Jaarverslaggeving en Raad Ondernemingkamer
Gerechtshof Amsterdam.
 579

deze rede komen vooral aan de orde de ‘omwente­
ling ... als gevolg van wonderbaarlijke electronische reken- en denkmachines ... die beschikken
over menselijke vermogens van “geheugen”,
“commando”, “controle” en “communicatie met
mensen” ...’. Volgens Bierens de Haan ‘overschat
... Prof. Polak de (gevolgen van) de ontwikkeling
van de mechanisering ..., het is in de eerste plaats
de vraag of het huidige tempo van automatisering
zich zal voortzetten of n ie t... Alles doet te veel
denken aan de fantasieën van Gulliver...’.
Niettemin is de bespreker ‘prof. Polak dankbaar
... voor zijn bijdrage ...’.
Het novembernummer opent met een aantal
redactionele mededelingen. Ik noem de geluk­
wens aan Prof. dr. P.J.A. Adriani in verband met
zijn benoeming ‘door de juridische faculteit van
de Rijksuniversiteit van Gent ... tot doctor hono­
ris causa in de rechtsgeleerdheid’ en de vermel­
ding van het emeritaat van Prof.dr. Th. Limperg Jr.
Wat dit laatste betreft meent de Redactie dat zij
niet zou ‘handelen in de geest van Prof. Limperg,
wanneer (zij) ter plaatse in een beschouwing zou­
den treden van zijn verdiensten. De Redactie wil
volstaan met een sobere vermelding, waaraan zij
haar hartelijke wensen wil verbinden voor een
otium cum sanitate. Zij verheugt zich er in hoge
mate over dat de wettelijke ambtelijke leeftijds­
grens (van zeventig jaar) niet voor het redacteur­
schap van toepassing is, waardoor zij Limperg in
haar midden mag behouden'.
 ‘Prof. Limperg (sloot) Zaterdag 18 November
(1950) zijn werk aan de faculteit af met een
afscheidscollege voor oud-leerlingen en leerlin­
gen. De Redactie is Prof. Limperg dankbaar voor
zijn besluit dit college in ons blad te willen publi­
ceren en acht het een voorrecht dit belangrijke
stuk aan haar lezers te kunnen voorleggen'. Op de
volgende 23 pagina’s van het novembernummer
(dat daarmee vrijwel geheel gevuld is) is de over­
bekende rede: ‘De gevaren van de leer der margi­
nale kostprijs-calculatie' opgenomen. Uw scribent
moge zich ontslagen achten van de verplichting
een poging te wagen van deze rede ook maar een
enigszins naar volledigheid neigend overzicht te
geven. Voor veel lezers (‘Amsterdammers’ en
‘niet-Amsterdammers’) zal deze rede tot de ver­
plichte literatuur hebben behoord, of de inhoud
ook overigens genoegzaam bekend zijn. ‘Dc
bedrijfseconomie (heeft) niet die invloed op de
ontwikkeling der sociale economie gehad, die
haar krachtens hetgeen ze heeft gepresteerd toe­
kwam ... dat maakt de taak ... lichter ... maar
daar tegenover zijn de gevaren, die de nieuwe
theorie voor de praktijk inhoudt, thans groter; het
is moeilijker de praktijk te beschermen tegen de
luchtspiegeling der maximale winst, want men

580

moet ze daarbij tegen zich zelve beschermen. In
1922 stond (Limperg) alleen. Thans (1950) kan
(Limperg) er staat op maken, dat zich in de strijd
tegen het leerstuk der marginale calculatie een
groot aantal theoretische en praktische bedrijfs­
economen naast (hem) scharen’.
 De afscheidsrede van Limperg is niet de enige
plaats in het novembernummer waarin tegen ‘De
leer van de marginale kostprijs’ ten strijde wordt
getrokken. Dat gebeurt ook in de bespreking van
het boek dat onder bovengemelde titel van de
hand van de Tilburgse hoogleraar J.A. Geertman
is verschenen. Het doel van het (op de colleges
van Geertman gebaseerde) boek is volgens de
bespreker Prof. dr. J.L. Mey: ‘het vraagstuk van
de kostprijs zoals deze in Nederland geleerd wordt
te heffen op het niveau van de internationale eco­
nomische literatuur' (lees marginale kostenliteratuur). Wat Geertman aan ‘bedrijfseconomische
problemen behandelt komt ... voor zover de hier
gegeven beschouwingen juist zijn niet boven de in
ons vak aanwezige “allemanskennis” uit’. De slot­
conclusie van J.L. Mey liegt er niet om: ‘Van
bestudering van dit werk (is) weinig positief resul­
taat te verwachten. Als studie-boek en ook als
naslag-werk is het zelfs niet ongevaarlijk. Het
ware, ook voor de schrijver, beter geweest als het
niet geschreven, althans niet uitgegeven was’.
Twee andere boekbesprekingen sluiten het
novembernummer af. Prof. dr. P.J.A. Adriani
bespreekt de inaugurele rede van zijn ambtsopvolger W.J. de Langen: 'Grondbeginselen
van ons belastingstelsel’ (UvA, mei 1950) en
G.P.J. Hogeweg bespreekt de openbare les van
drs. A.A. de Jong: ‘Enige beschouwingen over
de omvang en de technieken van de accountants­
controle’ (NEH. juni 1950). Hoewel beide
besprekingen zeer positief getoonzet zijn. kan
G.P.J. Hogeweg het niet nalaten zijn afkeuring
uit te spreken ‘als de Heer de Jong stelt, dat de
accountant bij zijn controle op dc inkopen de
ingekochte hoeveelheden moet vastleggen. (Hij)
meen(t) bij vroegere gelegenheden (MAvH: maart
1949 en maart 1950) te hebben aangetoond, dat ...
deze duplicering van de voorraadadministratie ...’
niet nodig is.
 Ook het decembernummer opent met redactio­
nele mededelingen. De eerste is een gelukwens
ter gelegenheid van de ‘benoeming van de heer
J. Brands tot buitengewoon hoogleraar in de
bedrijfshuishoudkunde aan dc Nederlandsche
Economische Hoogeschool te Rotterdam’. De
tweede betreft een verhoging van de abonnements­
prijs (van ƒ 13,15 naar ƒ 14 per j aar en van het
studieabonnement van ƒ 9,45 naar ƒ 10 per jaar),
‘in hoofdzaak een gevolg van de stijging van dc
kosten', maar ook in verband met het bij de

DECEMBER 2000

[fflAB

‘Redactie bestaande voornemen tot vergroting
van de om vang van ons blad in 1951’ (MAvH:
de jaargang telt 424 pagina’s, de jaargang 1951
480 pagina’s).
Prof. dr. H.J. van der Schroeff publiceert het tweede
deel van zijn beschouwing over ‘Vervangings­
waarde en prijspolitiek in heden en verleden’ (zie
oktobernummer). Het geheel nog eens overziende
valt op, na de in het voorgaande besproken bijdra­
gen van Limperg en J.L. Mey, dat hier nauwelijks
van een felle stellingname tegen de marginale
kostprijscalculatie sprake is.
 F.W. Spaanderman bespreekt de: ‘Problemen rond
het wetsontwerp herkapitalisatie’. Door zelffinan­
ciering, de enorme stijging van het prijsniveau
onder toepassing van de vervangingswaardeleer
en de na-oorlogse dividendbeperking waren aldus
de auteur bij veel ondernemingen de reserves rela­
tief hoog opgelopen. De auteur meent, dat ‘het
duidelijk is, dat herkapitalisatie in bepaalde geval­
len, zoal niet een noodzaak dan toch wel ten zeerste
gewenst is. Echter zijn er belangrijke fiscale
bezwaren’ (MAvH: de toen nog tot 75% oplopende
heffing van inkomstenbelasting over de nominale
waarde van bonusaandelen bij particuliere Neder­
landse aandeelhouders). In het Wetsontwerp her­
kapitalisatie 1950 werd daarom voorgesteld de
herkapitalisatiebonus te belasten naar een vast

DECEMBER 2000

[ffiSAB

tarief van 20%, met de bevoegdheid om (buiten
de toen nog van kracht zijnde Wet op de Dividend­
beperking) een contante uitkering te doen ‘teneinde
de aandeelhouder in staat te stellen de belasting
over het bonus-aandeel te betalen’. Spaanderman
vindt het ‘waarlijk geen geringe tegemoetkoming’
... maar er zijn ‘toch nog enkele bezwaren’, waar­
van wel niet het minste is, dat ‘een te groot beroep
op de liquide middelen zal moeten worden gedaan’.
Niet alleen moet over de contante dividenduitkering
weer (maximaal) 75% inkomstenbelasting worden
voldaan, ook dreigt het gevaar, dat de (toen nog
bestaande) onbelaste reserve van N.V’s werd aan­
getast, met als gevolg vennootschapsbelastingheffing. De auteur geeft een voorbeeld waarbij
een herkapitalisatie van ƒ 600.000 gepaard gaat
met een belastingbetaling/beroep op liquide mid­
delen van ƒ 520.000 (of zelfs een beroep van
ƒ 840.000 op de liquide middelen als de tantièmisten gerechtigd zijn tot de vrijval uit de reserves
- zie discussie Loos/ Limperg oktober 1950).
 De rest van het decembernummer wekt een beetje
de indruk van een vergaarbak, dan wel grote schoon­
maak van in portefeuille zijnde kleinere bijdragen,
reacties en boekbesprekingen. Ik heb er niets mijns
inziens vermeldenswaardigs in aangetroffen. Dat­
zelfde geldt voor de ‘Repertoria van tijdschriftlite­
ratuur op het gebied van accountancy en bedrijfshuishoudkunde’ van het hele vierde kwartaal 1950.
581.
