Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Dit was logisch, gezien de positie van de lutheranen als kleine religieuze minderheid
binnen de Republiek. In veel Duitse gebieden had de lutherse kerk het karakter van een
staatskerk en kon daarom strenger in de leer zijn dan haar Nederlandse tegenhanger.59
De orthodoxe Duitse theologische opvattingen werden in Republiek verkondigd door
predikanten die hun opleiding aan Duitse universiteiten hadden genoten. Amsterdamse aanhangers van de zogenaamde Hollandse richting probeerden dit te veranderen door een eigen opleiding op te zetten.60
Binnen de Utrechtse lutherse kerk, waar vanaf 1608 in het Duits werd gepreekt en
na 1638 bovendien ook in het Nederlands, ontwikkelde zich een heftig conflict. Na 1770
probeerde een gedeelte van de gelovigen, merendeels in Nederland geboren lutheranen, de Duitse preek af te schaffen. Zij stelden dat als vreemdelingen Nederlands geld
accepteerden, zij zich ook aan de Nederlandse taal moesten gewennen. Zij dreigden
niet meer aan de collecte bij te dragen. De kerkenraad schaarde zich achter hun wens
voor een Nederlandstalige predikant. Een gedeelte van het kerkvolk, waarschijnlijk de
meerderheid, wenste vast te houden aan een Duitstalige predikant. Deze merendeels in
Duitse streken geboren lidmaten voerden aan dat vreemdelingen anders niet meer in
staat waren de preek te volgen. Zij vroegen het Utrechtse stadsbestuur om in te grijpen
en de beroeping van een Hoogduitse predikant mogelijk te maken. Het stadsbestuur
kwam aan deze wens tegemoet.
 Het conflict binnen de lutherse kerk werd aangewakkerd door de politieke strijd
tussen Patriotten en Orangisten die gelijktijdig op een ander toneel werd gestreden. De
Orangisten kwamen aanvankelijk als overwinnaars uit de bus. De Patriotten weten hun
nederlaag aan het ‘buitenlands geweld’ – de inval van de Pruisische troepen. Dit leidde
tot anti-Duitse gevoelens in de Utrechtse samenleving. Toen in 1795 de Patriotten weer
aan de macht kwamen, werd de Duitse predikant mede om deze reden ontslagen. Volgens Rommes brak
[m]et deze gebeurtenis [...] de lutherse gemeente van Utrecht op symbolische
wijze met haar historische wortels als Duitse immigrantengemeenschap en
werd definitief een Nederlandse gemeente.61
Aan deze breuk droeg bij dat het aantal Duitsers in deze periode sterk was teruggelopen. Het merendeel van de gemeenteleden was inmiddels in Nederland geboren. De
politieke omslag van 1795 speelde eveneens een rol. De invoering van de scheiding tussen kerk en staat ontnam het Utrechtse stadsbestuur de mogelijkheid om de Duitstalige

147

148

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

predikant nog langer te steunen tegen de wens van de kerkenraad in. Na het wegvallen
van deze steun werd de positie van de predikant onhoudbaar.
 Conflicten waren er niet alleen binnen de lutherse kerk in Utrecht, maar ook in andere Nederlandse plaatsen. In tal van plaatsen deed zich een ‘Verholländerungs’-proces voor.62 De breuk in Utrecht en vergelijkbare conflicten elders hadden tot gevolg dat
in 1792 de hersteld-lutherse kerk zich van de lutherse kerk afsplitste. In deze nieuwe
kerk verenigden zich de orthodoxe en Duits-georiënteerde lutheranen. De scheuring
werd gezien als een conflict tussen de Hollandse en de Duitse richting. Bij het conflict
speelden ook een generatieprobleem en een klassenverschil een rol. De leden van de
hersteld-lutherse kerk waren recentere nieuwkomers dan de lidmaten van de lutherse
kerk. Aanvankelijk werden de hersteld-luthersen bovendien uitgemaakt voor ‘suikerbakkers’ en ‘metselaarsmoffen’, wat duidt op een aanhang binnen die beroepsgroepen.63 De hersteld-lutherse kerk was echter in Utrecht niet erg belangrijk. Het ontbreken van ‘suikerbakkers’ en ‘metselaarsmoffen’ en teruglopende immigratie van Duitsers kunnen dat verklaren.
In 1803 werd Jacob Nieuwenhuis benoemd tot predikant van de lutherse gemeente
in Utrecht. Nu werd niet alleen symbolisch gebroken met de Duitse oorsprong, maar
ook met het conflict dat de hele achttiende eeuw de lutherse kerk had geplaagd. Nieuwenhuis schreef in zijn memoires dat ‘er nog een partij in de gemeente was geweest, die
weer een Duitse predikant had gewild, maar dat het hoofd van deze partij, de horlogemaker Fricke, wonende buiten de Tolsteeg, bij de legpaats van het Vaartse schuitje, op
een avond bij hem kwam om hem namens de zijnen mede te delen dat men met hem
tevreden was. Hij overhandigde hem een pak met alle requesten en brieven, die in deze
zaak waren gewisseld. Samen besloten ze toen die te verbranden.’64 Met deze daad werd
het conflict ten grave gedragen. Gepreekt werd er alleen nog maar in het Nederlands.
 Geen van de predikanten die Nieuwenhuis opvolgde in de negentiende eeuw was
Duits. Aanbod van Duitse predikanten is er ongetwijfeld wel geweest; er was immers
een overschot aan lutherse predikanten in Duitsland en predikanten werden gewijd op
de uitdrukkelijke voorwaarde dat ze niet in Duitsland emplooi zouden zoeken.65
Het conflict binnen de lutherse kerk in Nederland vertoonde opvallende overeenkomsten met conflicten in andere landen. In Utrecht speelde het conflict vooral in de
achttiende eeuw. Elders waren er ook problemen in de negentiende eeuw. De taalkwestie speelde in alle gevallen. ‘So lange noch fünf Gemeindeglieder beim Gottesdienst die
deutsche Sprache wünschen, soll kein Englisch in unsere Kirche gepredigt werden’,
werd er in het midden van de negentiende eeuw geschreven naar aanleiding van het
conflict binnen de lutherse kerk in Cincinnati in de Verenigde Staten.66 Opmerkelijk is
dat waar in Nederland het conflict werd gezien als een tegenstelling tussen reeds gevestigde lutheranen – kinderen of kleinkinderen van eerdere immigranten – en recente
nieuwkomers, het in de Verenigde Staten bovendien werd beschouwd als een conflict
tussen Platduitssprekende immigranten, die vooral uit de omgeving van Oldenburg
kwamen, en hun Hoogduitsprekende geloofsgenoten uit het zuiden van Duitsland.
Omstreeks 1830 bestond de lutherse gemeenschap in Cincinnati uit Württembergers

Or g an i s at i e s

|

en Zwitsers. Na 1830 kwamen er nieuwe immigranten uit het noorden van Duitsland.
De Platduitssprekende immigranten waren over het algemeen meer orthodox; de
Hoogduitssprekende immigranten waren meer liberaal. De Platduitssprekende immigranten werden uiteindelijk gedwongen de gevestigde kerk te verlaten en begonnen
hun eigen kerk. De gemeenteleden die lid wilden worden van de kerkenraad van deze
kerk moesten Platduits spreken.
 Verschillen in regionale herkomst en verschillen in dialect werden bij het Utrechtse
conflict niet genoemd. Verschil in orthodoxie speelde in beide kwesties een rol. Het
grote verschil tussen beide conflicten was, dat de Utrechtse kwestie beïnvloed werd
door politieke tegenstellingen tussen Orangisten en Patriotten en de anti-Duitse sentimenten die daarmee gepaard gingen. Vooral hierdoor werd de lutherse kerk omstreeks
1800 minder een Duitse kerk. Elders ontbreekt een vergelijkbare ontwikkeling.
Het weinig ‘Duitse’ karakter van de lutherse kerk in Utrecht in de tweede helft van de
negentiende eeuw blijkt uit de samenstelling van het kerkbestuur. Onder de bestuurders
van de Evangelisch-Lutherse kerk in Utrecht waren maar enkele Duitsers. In 1861 was de
Duitse orgelmaker Christiaan Witte thesaurier van de Evangelisch Lutherse gemeente.
August Herman Schlüter – geboren in Embden in 1823 en winkelier op de Oudegracht –
zat in de commissie voor de lutherse armenschool.67 Van de achttien functies binnen de
lutherse kerk werden er slechts twee vervuld door een Duitse immigrant. Opvallend is
het ontbreken in het bestuur van enkele vooraanstaande Duits-lutherse immigranten,
zoals de stukadoor Abeling of de ornamentenfabrikant Rencker. Ze waren ook geen lidmaat. Pas in 1900 komen we hun zonen tegen als ouderlingen van de EvangelischLuthersche gemeente.68 Abeling, die zoals verderop blijkt, wel actief was op religieus gebied, vond de lutherse kerk wellicht te weinig orthodox.
 Van de kerkbestuurders was dus slechts een klein deel Duits. Gold dit ook voor de
lidmaten? Waren alle lutheranen in Utrecht Duits? En, omgekeerd, waren alle Duitse
lutheranen lid van de lutherse kerk? Om deze vragen te kunnen beantwoorden heb ik
de ledenlijsten van de lutherse gemeente in Utrecht van het jaar 1850 vergeleken met de
lutheranen in het onderzoeksbestand. Hieruit bleek dat geenszins alle lutheranen in
Utrecht Duits waren. De lutherse bevolking van Utrecht bestond volgens de volkstelling van 1849 uit 650 mannen en 685 vrouwen (in totaal 1335 mensen). Het aantal lidmaten van de kerk was iets kleiner. Op de ledenlijst van de lutheranen staan 940 namen. In
1850 waren er in Utrecht 219 Duitse lutheranen. Dit betekent dat slechts 16 procent van
alle lutheranen in Utrecht Duits was. In het midden van de negentiende eeuw waren
vier van de vijf lutheranen niet in Duitsland geboren. Niet alle Duitse lutheranen waren
bovendien, zo leert een vergelijking van de lidmatenlijst van 1850 met het bestand van
Duitse immigranten, lid van de lutherse gemeente. Dit gold slechts voor iets minder
dan de helft van de Duitse lutheranen (93). Van de lutherse lidmaten was slechts 19 procent Duits. De overige lidmaten waren mogelijk wel nakomelingen van Duitse immigranten, maar ze waren niet zelf in Duitse streken geboren. De lutherse kerk was daarmee nog steeds wel de meest ‘Duitse’ kerk in Utrecht, maar een immigrantenkerk was
het in het midden van de negentiende eeuw zeker niet meer.
 149

150

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Welke Duitse lutheranen werden er wel lid van de lutherse gemeente en welke niet?
Analyse van de lijst leert dat ten eerste vooral de oudere Duitse lutheranen zich bij de
lutherse gemeente hebben aangesloten. Die keuze werd mogelijk beïnvloed door hoop
op een plaats in het luthers oudemannen- en vrouwenhuis. Die hoop was misschien
een motief, maar in de praktijk werd het lutherse oudemannen- en vrouwenhuis in de
tweede helft van de negentiende eeuw niet bevolkt door Duitse lutheranen. In de periode 1860 tot 1873 waren slechts drie van de 27 bewoners Duits.69
Een alternatieve verklaring kan zijn dat mensen pas na een verblijf van enkele jaren
in een plaats zich als lidmaat van de lutherse kerk lieten inschrijven. Jonge en tijdelijke
immigranten zouden dan in de registers ontbreken. Deze veronderstelling klopt niet
voor alle Duitse lutheranen. Zo vinden we in de lidmatenregisters wel de 25-jarige
Oldenburgse stukadoor Frederik Eilers en zijn even oude maat en streekgenoot Jan
Knoop. Beiden waren slechts kort in Utrecht en behoorden typisch tot de meer vlottende populatie, maar zij lieten zich wel als lidmaat inschrijven. Het lidmaatschap van
Eilers en Knoop leidt tot de veronderstelling dat beroep een bepalende factor was. Qua
beroep vertonen de lidmaten een even grote diversiteit als de Duitse lutherse immigranten tezamen. Opmerkelijk is slechts dat alle vijlenkappers lid waren van de lutherse
gemeente; een gegeven dat mogelijk hun onderlinge verbondenheid illustreert. De stukadoors waren slechts gedeeltelijk lid.
 De laatste en meest plausibele verklaring voor de relatief hoge leeftijd van de Duitse
lidmaten is dat zij behoorden tot een eerdere generatie migranten, voor wie lidmaatschap van de lutherse kerk (nog) wel voor de hand lag – passend bij een oudere traditie
– terwijl dat niet gold voor de generatie die enkele decennia later kwam. Het veranderde karakter van de kerk is daarvan zowel de oorzaak als het gevolg.
Zoals eerder opgemerkt bestond er in Nederland nog een lutherse kerk: de hersteld
lutherse kerk. Bij de oprichting van deze kerk speelde de oriëntatie op Duitsland een
rol. Dit was echter ook niet de plek waar Duitse lutheranen onderdak vonden. De hersteld lutherse kerk in Utrecht was onbelangrijk. Bij de volkstelling van 1849 telde deze
kerk in de Domstad in totaal zeven mannen en vijf vrouwen als lidmaat.70 Onder de
Duitsers die in de periode 1849 tot 1879 in Utrecht waren, treffen we slechts één hersteld
lutherse immigrant aan. De hersteld lutherse kerk bood, althans in Utrecht, geen alternatief voor het minder Duits worden van de gevestigde lutherse kerk.
Inwendige zending
De ‘vernederlandsing’ van de lutherse kerk is gerelateerd aan het succes van een organisatie die in het Nederlands de Inwendige Zending of Innerlijke Zending werd genoemd
en in het Duits officieel de Zentralausschuss für Innere Mission heette. De Innere Mission
was geen eigen organisatie van migranten in hun nieuwe land, maar een organisatie die
zich vanuit het moederland (onder meer) richtte op landgenoten in den vreemde. De
Innere Mission kan wel worden aangemerkt als een zogenaamde concurrerende instel-

Or g an i s at i e s

|

ling. Het bestaan van deze organisatie, maakte immers eigen initiatieven van immigranten minder noodzakelijk.
 De Innere Mission was een protestantse organisatie die zendingswerk verrichtte
binnen Duitsland. Zij zond echter ook predikanten naar Nederland om hier onder de
tijdelijk aanwezige Duitse immigranten te preken. De zendingsorganisatie maakte
daarbij geen onderscheid tussen de verschillende protestantse richtingen. De predikanten van de Innere Mission reisden door heel Nederland, preekten op tientallen
plaatsen en stimuleerden het opzetten van samenwerkingsverbanden tussen Duitse
immigranten.71 De predikanten hadden geen eigen kerken. Zij preekten in Nederlandse
protestantse kerken die niet noodzakelijkerwijs luthers waren. De predikanten bezochten vooral arbeiders op de steenbakkerijen en in de turfwinnerij, maar ze richtten zich
ook tot de stukadoors in de steden. De predikanten deelden boekjes uit met de min of
meer symbolische titel Wegweiser zur Heimat. Bij de Innere Mission werd het behoud
voor het geloof nadrukkelijk verbonden met het behoud voor het vaderland.
De Innere Mission was actief onder de Utrechtse stukadoors. In juli 1876 bezocht de
predikant van deze organisatie, Heinrich Otto Rathmann, Utrecht. Zijn contactpersoon was de Duitse stukadoor Herman Heinrich Abeling.72 De rondreizende predikanten vonden, zo blijkt uit hun aantekeningen, gewoonlijk hun contactpersonen door in
een plaats waar ze reeds met succes hadden gewerkt te vragen wie ze in een volgende
plaats konden benaderen. Zo was Rathmann ook in contact gekomen met Abeling.
 Rathmann vond in Abeling, naar zijn zeggen, een degelijk zakenman en een nederig
christen. Abeling verzocht Rathmann een dienst in het Duits te verzorgen. Er waren
veertig Duitse stukadoors die voor het zomerseizoen in Utrecht waren en die naar verwachting belangstelling zouden hebben, maar Abeling nam aan dat ook andere Duitsers met plezier aan de dienst zouden deelnemen.73 Abeling liet op zijn kosten een advertentie plaatsen in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad om mensen op de
godsdienstoefening attent te maken. Opvallend is dat de oefening weliswaar in het
Duits was, maar de advertentie in het Nederlands.
Godsdienstoefening in het Hoogduitsch. De Heer Rathmann, predikant te Berlijn, is voornemens om morgen, zondag der namiddags te half een ure in de
Marnixzaal op het Munsterkerkhof eene godsdienstoefening in de Hoogduitsche taal te houden, ten behoeve van de in Utrecht wonende Duitschers.74
De Marnixzaal lag in een gebouw van de lutherse gemeente aan het Domplein, dat toen
nog Munsterkerkhof heette.75 In de rubriek Stadsnieuws van dezelfde krant werd de
oefening eveneens aangekondigd.
 Rathmann vond zijn godsdienstoefening een succes. Behalve de veertig seizoensmatig in Utrecht verblijvende stukadoors waren er evenveel in Utrecht wonende Duitsers aanwezig. Bij het zingen van de Duitse liederen merkte hij dat velen diep innerlijk
bewogen waren. Er waren, aldus Rathmann, veel mensen aanwezig die sedert tientallen
jaren geen Duitse preek gehoord hadden. Dat gold ook voor Abeling, die uit de buurt

151

152

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
76

van Osnabrück kwam. Abeling was Rathmann zeer dankbaar. Hij had de dagen voor
de dienst veel gedaan en kosten gemaakt om de aan de bijeenkomst bekendheid te geven. Abeling was bezorgd om het zielenheil van zijn landgenoten. Veel van zijn landgenoten hadden, volgens Abeling, gehoopt in Nederland snel rijk te worden, maar hun
ziel was verarmd. Vier jaar later, in 1880, werd Utrecht opnieuw bezocht door een predikant van de Innere Mission. Ditmaal was het Werner Droß.77 Hij maakte opnieuw gebruik van de bemiddeling van Abeling.
De Innere Mission was geen organisatie van immigranten, maar richtte zich wel op
hen. De activiteiten van de Innere Mission vulde het gat dat ontstaan was door de vernederlandsing van de lutherse kerk.
 Werken in de diaspora
Een organisatie die op bepaalde punten vergelijkbaar was met de Innere Mission was de
Gustaaf Adolf Vereeniging (gav). Raakpunt was dat beide protestants-Duitse organisaties een band hadden met het opkomende Duitse nationalisme. Bij de Gustaaf Adolf
Vereeniging werd behoud voor het geloof, evenals bij de Innere Mission, gelijk gesteld
met behoud voor de Duitse natie. Het waren aanvankelijk vooral protestantse verenigingen die zich vanuit Duitsland richtten op hun geloofsgenoten in den vreemde. Pas
omstreeks 1900 kwamen daar katholieke organisaties naast. Evenals de Innere Mission
was de Gustaaf Adolf Vereeniging geen organisatie van immigranten, maar wel een organisatie gericht op hen.
 De ontstaansgeschiedenis van de Nederlandse Gustaaf Adolf Vereeniging is tegelijkertijd ingewikkeld en illustratief voor de dilemma’s waartoe een ‘overplanting’ van
Duitse organisaties leidde. In 1832 werd in het Duitse Leipzig de Gustav Adolf Stiftung
(gas) opgericht. De vereniging werd genoemd naar de Zweedse koning Gustaaf Adolf,
die op 16 november 1632 in de slag bij Lützen in Duitsland viel in de strijd voor het behoud van het lutheranisme – zo werd in de negentiende eeuw benadrukt. Na zijn dood
groeide hij uit tot een lutherse ‘heilige’. De gas werd opgericht bij de herdenking van
de tweehonderdste verjaardag van zijn sterfdatum. In 1853 stuurde de gas, niet toevalligerwijs kort na het hoogtepunt van de Aprilbeweging, twee afgevaardigden naar Nederland. Zij kwamen terecht in Leiden bij L.J.F. Janssen, een Nederlander die vlot Duits
sprak en schreef.78 Janssen zocht op 23 september 1853 steun van Dr. Chantepie de la
Saussaye, predikant bij de Waalse gemeente in Leiden en bij hem vond de oproep van
de twee zendelingen weerklank. Opmerkelijk is dat de twee zendelingen niet aanklopten bij de lutherse kerk. Op 3 november 1853 – een half jaar na aanvang van de Aprilbeweging – werd een Nederlandse zustervereniging opgericht. De oprichters van de vereniging waren geen Duitsers, maar Nederlanders. Notulen en verslagen werden van
meet af aan in het Nederlands geschreven.79
Opvallend is ook dat de gav geen onderafdeling werd van de reeds bestaande gas,
maar een zelfstandige organisatie met de naam Gustaaf Adolf Vereeniging. De reden

Or g an i s at i e s

|

hiervoor was dat de Nederlandse vereniging in oprichting niet akkoord ging met artikel
2 van de statuten van de Duitse gas. Daarin werd de nadruk gelegd op het lutherse karakter van de vereniging. Het was een evangelische vereniging waarin ook ‘Unionisten’
en ‘Reformierten’ welkom waren, maar remonstranten en doopsgezinden nadrukkelijk niet. Voor Nederland, zo vonden de Nederlandse bestuurders en oprichters, kon
dat niet opgaan. In Nederland was de lutherse kerk een minderheidskerk. De Nederlandse gav wilde toegankelijk zijn voor alle protestanten, nadrukkelijk inclusief de remonstranten en doopsgezinden. Op dit punt kwam het tot een breuk met de gas en
daarom werd de nieuwe vereniging een zelfstandige Nederlandse organisatie ‘doch in
broederlijk verband met de Duitsche vereeniging.’80 De Duitse gas betreurde dit besluit.81
Doel van de Duitse gas was steun aan protestanten die woonden in overwegend
katholieke streken.  De Nederlandse gav sloot zich aan bij deze werkwijze van de gas. Vrijwel onmiddellijk na de oprichting kwamen er verzoeken binnen om subsidies uit plaatsen in
Duitsland, Hongarije en Letland. De collectes van de gav werden aangekondigd in
hervormde kerken. Vergaderd werd onder meer in de gebouwen van de doopsgezinden. Een jaar na de oprichting van de vereniging waren er al afdelingen in twaalf Nederlandse steden waaronder Utrecht. In totaal telde de vereniging in dat jaar 1650 leden.82 De afdelingen haalden geld op, maakten een keuze uit de doelen en droegen via
het hoofdbestuur in Leiden de rest af aan Leipzig. Het geld werd door Leipzig geaccepteerd en die acceptatie werd gevolgd door een uitnodiging voor de Algemene Vergadering van de gas. De Nederlandse gav interpreteerde de acceptatie van het geld en de
uitnodiging als een erkenning van haar zelfstandige status als zustervereniging van de
gas. Toch lag de verhouding tussen gav en gas niet zo simpel.
 Er waren in Nederland al leden van de gas voor de oprichting van de gav. Sommigen van hen bleven lid van de Duitse organisatie. Het naast elkaar bestaan van de gas
en gav leidde in 1867 tot een breuk binnen de gav. De Rotterdamse afdeling van de
gav noemde zich de Neue GAV en wilde zich nauwer met de Duitse organisatie verbinden. De agitatie werd vooral gevoerd door de Duitse leden. Kennelijk was in Rotterdam

153

154

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

de Duitse invloed in de gav groter dan in andere steden. De reeds bestaande gav was
niet erg gelukkig met de Neue GAV . De gav schreef naar Leipzig dat zij liever gezien had
dat deze leden zich, zoals andere Duitsers in Nederland, rechtstreeks bij de Duitse gas
hadden aangesloten, in plaats van een splitsing in de Nederlandse gav te forceren.83 De
Neue GAV deed een verzoek aan het hoofdbestuur in Leipzig om als organisatie te worden erkend.84 Leipzig koos er echter voor om de Nederlandse gav te blijven steunen en
de Neue GAV verliep.
 Ofschoon de Nederlandse gav zich door Leipzig als zelfstandige organisatie erkend
voelde, en bij het conflict in 1867 ook door de gas werd gesteund, bleef de relatie met
de Duitse zustervereniging ingewikkeld. Dat werd erger naarmate het nationalisme in
Duitsland sterker werd. In 1882 bezochten Nederlandse afgevaardigden de Algemene
Vergadering van de gas, die extra feestelijk was vanwege het vijftigjarige bestaan. Daar
merkten de Nederlandse afgevaardigden dat het opkomende Duitse nationalisme in de
gas haar sporen naliet. Een van de gav-bestuurders, die de gas-bijeenkomst in
Duitsland bezocht, schreef hierover:
Niets is ook meer natuurlijk dan dat de Duitscher in deze Vereeniging tevens
zoekt en waardeert een steun voor den nationalen geest. […] het is toch
onloochenbaar dat de Duitsche volksgeest alleen door het Protestantisme tot
zijn recht en tot volle ontvouwing van zijn rijken inhoud kan komen. Met elke
kerk en elke school door de g.a.v. gesticht is een nieuwe steun gegeven niet
alleen aan de Protestantsche belijdenis, maar ook aan het echt nationaal belang.
 Zoo stemt de steeds toenemende bloei van de g.a.v. volkomen overeen met de
wederopwekking van den Duitschen volksgeest […] Voor den arbeid der
Vereeniging binnen de grenzen van het Duitsche Rijke en onder de over de gansche wereld verspreide Duitschers, is het derhalve evenzeer onvermijdelijk als
natuurlijk dat het godsdienstig en het nationaal belang gelijkelijk tot doel worden gesteld. Maar zoodra die arbeid de grenzen van de Duitsche nationaliteit
overschrijdt, dan gelde de regel: in Christus is noch Duitscher noch vreemdeling.85
De Nederlandse afgevaardigden vonden dat de vreemde nationaliteit meer geëerbiedigd zou moeten worden. De nationalistische ondertoon stoorde de Nederlanders:
zoo vraagt men zich ook van dit groote Duitsche werk met zijn vertakkingen
over de geheel wereld, af: wat zal daaruit worden? Een steun voor gezonde vrije
volksontwikkeling ook in andere landen of een poging tot overheersing van
vreemden landaard door Duitsch belang en Duitsche zin?86
De Nederlandse afgevaardigden toonden zich zeer gekwetst toen de Duitse predikant
dr. Kögel zijn jaren als predikant in Den Haag als een arbeid in de diaspora omschreef.
 Dat was zeker niet zoals de Nederlandse vertegenwoordigers hun werk zagen.87 De Ne-

Or g an i s at i e s

|

derlandse gav ergerde zich bovendien jaren lang aan het feit dat in de verslagen van de
gas 27 Nederlandse gemeenten voorkwamen, die steun uit Duitsland leken te ontvangen. In feite ging het om gemeenten – vooral in Brabant en Limburg – die door de Nederlandse gav werden ondersteund. Het stoorde de gav dat het in de verslagen leek
alsof Nederlandse gemeenten uit Duitsland steun kregen.88
De gav telde in Utrecht in de tweede helft van de negentiende eeuw drie- tot vier89
honderd leden. Er zijn geen ledenlijsten bewaard gebleven, zodat niet kan worden
vastgesteld hoeveel van hen Duits waren. Onwaarschijnlijk is dat deze leden allemaal
Duitse lutheranen of protestanten waren. Was dat wel zo, dan zouden vrijwel alle
Duitse protestantse volwassen mannen zich bij deze vereniging hebben aangesloten.
 Vast staat in ieder geval dat de leiders van de beweging in Utrecht, evenals de oprichters
van de gav, geen Duitsers waren. Een ontwikkeling zoals in Rotterdam, waar een deel
van de leden de gav probeerde te ‘verduitsen’, vond in Utrecht geen navolging. Toch
was de gav ook weer niet een geheel Nederlandse organisatie. Vurig pleitbezorger van
de vereniging was Carl Euler, een Duitse turnmeester die op 28 februari 1854 in de Remonstrantse Kerk in Utrecht een rede over deze organisatie hield. Nederland zou naar
zijn idee de brug moeten zijn waarover de Gustaaf Adolf Vereeniging een toegang tot
Engeland en Amerika zou moeten banen.90
Tegenstanders van de gav waarschuwden voor het Duitse karakter van de organisatie. Deze tegenstanders waren, tot verwondering van de gav-leden, niet de katholieke Nederlanders, maar de hervormden. In de hervormde periodieken Kerkelijke Courant en Kerkelijk Weekblad werd lidmaatschap van de nieuwe organisatie ontraden. In
het Kerkelijk Weekblad werd geschreven:
Wij aarzelen niet ernstig en dringend aan eenen iederen Nederlander de deelneming in de Nederlandsche Gustaaf-Adolfvereeniging te ontraden, wanneer de
bepaling wet wordt, dat een vierde der inkomsten naar Duitschland aan het
centraal-bestuur zal worden gezonden […] Duitschers, die in Nederland voor
de Gustaaf-Adolfvereeniging in gemoede ijveren, geldt onze aanbeveling
natuurlijk niet.91
Conrad Busken Huet, die boos op deze opmerkingen in het Kerkelijk Weekblad reageerde, schreef ironiserend dat het klaarblijkelijk in het vrije Nederland noodzakelijk
was om Duitsers de verzekering te geven zij de vrijheid hadden om zich te organiseren
zoals het hen goeddunkte.
Hij houde het ons ten goede zoo wij hem als een bekrompen man, een particularist, aanmerken, als iemand in wien men het alleen om den wille zijner vreemdelingschap verdraagt, dat hij zich niet verheffen weet tot het Nederlandsch92
kerkelijk-universalisme […].
 155

156

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Volgens Busken Huet vond het Kerkelijk Weekblad dat de Duitsers voor hun Duitse geloofsgenoten konden zorgen en de Nederlanders voor de Nederlandse. Daarmee werd
van de gav toch weer meer een Duitse vereniging gemaakt dan de ze zelf graag wilde
zijn.
Het gilde van de kerkenbouwers
Een opmerkelijke organisatie waarin katholieke Duitsers een belangrijke rol speelden,
was het Bernulphusgilde. De kerkenbouwers van dit gilde waren katholieke Duitse immigranten die een hechte groep vormden rond de Nederlandse kapelaan Van Heukelum.93 De vorming van het gilde viel samen met de grote bouwactiviteit die volgde op
het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853. Tussen 1853 en 1893 werden in Nederland 412 katholieke kerken ingezegend, merendeels gebouwd in neogotische stijl.94
Bij de bouw van deze kerken, verspreid over heel Nederland, was een groep Duitse kerkenbouwers betrokken die Utrecht als basis had.
De Duitse kerkenbouwers hadden een zeer sterke positie. In de tweede helft van de
negentiende eeuw waren er twee stromingen onder de kerkenbouwers. Ten eerste waren daar Cuypers en Alberdingk Thijm, die zich oriënteerden op vroege, dertiendeeeuwse gotiek en die geïnspireerd werden door Franse kerkenbouwers als Viollet-leDuc. Daarnaast waren er de kerkenbouwers van het Bernulphusgilde, die zich richtten
op de Nederrijnse vijftiende- en zestiende-eeuwse variant van de gotiek. De stromingen hadden invloed in hun eigen bisdom; Cuypers in Haarlem en het Bernulphusgilde in Utrecht. Het bisdom Haarlem besloeg de provincies Noord- en Zuid-Holland.
 Het aartsbisdom Utrecht omvatte grofweg alle overige provincies boven de grote rivieren. De ‘Bernulfianen’, en daarbinnen de Duitse immigranten, waren oppermachtig in
het bisdom Utrecht en Cuypers’ stroming kreeg daar geen voet aan de grond.95 De
kerkhistoricus Brom schreef over Cuypers’ positie in Utrecht: ‘De Limburgse Amster-

Advertentie uit het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 10-1-1878, gericht tegen de monopoliepositie van het Bernulphusgilde.
Or g an i s at i e s

|

dammer bleef een vreemdeling, erger vreemdeling dan de Duitsers, die zich in de stad
van Willibrord wisten in te burgeren’.96
De macht van het Bernulphusgilde werd door sommigen met afgunst bekeken. In
het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad werd in 1875, zes jaar na de oprichting
van het gilde, een anonieme advertentie geplaatst (zie illustratie op vorige pagina).
Het Bernulphusgilde werd in 1869 opgericht door Gerard van Heukelum, kapelaan
van de Utrechtse St. Catharijnekerk. Doel was de liefde voor en beoefening van de kerkelijke kunst te bevorderen. Het Bernulphusgilde was een actieve vereniging. Tussen
1869 en 1872 – in een periode van drie jaar – kwam de vereniging 32 keer bijeen. Aanvankelijk konden alleen geestelijken lid worden. In 1872 telde de vereniging meer dan
tweehonderd zogenaamde volwaardige leden, afkomstig uit Nederlandse bisdommen.
 Kunstenaars en kunstkenners konden geen volwaardig lid worden, maar wel de vereniging ondersteunen.97
Van Heukelum was de drijvende kracht achter het gilde. Hij trok uit het Duitse
Rijnland verscheidene kunstenaars aan. Hierdoor ontstond in Utrecht een soort afspiegeling van de in 1823 in Keulen opnieuw opgerichte zogenaamde Dombauhütte. De
Dombauhütte was een centrum voor scholing van kerkenbouwers in de neogotische
stijl, dat in het begin van de negentiende eeuw opnieuw werd opgericht om de Keulse
dom te kunnen restaureren en voltooien. ‘De hegemonie van Duitsland liet zich’, volgens de kerkhistoricus Brom, ‘biezonder gelden voor Utrecht, een stad aan dezelfde
Rijn, waarlangs de kerkelike beschaving vanouds ons land binnenstroomde. Werd het
Zuiden nog altijd gevuld met Belgisch werk, het Noorden gaf zich aan Duitse krachten
over, die geleidelik de geest hielpen vormen.’98 De leden van het Bernulphusgilde
meenden dat de Rijn hen samenvlocht met hun broeders in die andere stad aan dezelfde rivier.99 Jaarlijks maakten de gildenleden een reis naar een historisch monument.
Het waren reizen vol ‘Duitse gezelligheid’, waarbij de ‘met Rijnwijn gedoopte kunstenaars’ de boventoon voerden. ‘Duits was nu eenmaal de “dressuurmethode”’, die ‘de
eenvormigheid van dit genootschap’ bepaalde.100
Door het aantrekken van de kerkenbouwers uit het Rijnland werd Utrecht, volgens
de kerkhistoricus Rogier, ‘een soort Duitse nederzetting in de Nederlandse kerkelijke
kunst.’101 De herleving van de kerkelijke kunst vond vooral plaats in de Domstad.102 Belangrijk binnen het Bernulphusgilde was het zogenaamde Utrechts kwartet, dat werd
gevormd door de architect Alfred Tepe, de beeldhouwer Friedrich Mengelberg, de
103
glasschilder Heinrich Geuer en de Nederlandse edelsmid Gerard Blom.
 Alfred Tepe werd in 1840 in Amsterdam geboren uit Duitse ouders. Hij studeerde
van 1861 tot 1864 aan de Bau-Akademie in Berlijn en werkte in Keulen. Van 1867 tot 1872
woonde hij in Amsterdam. In 1872 kwam hij – op verzoek van Van Heukelum – naar
Utrecht en bouwde voor zichzelf een huis aan de Maliebaan. Hij was getrouwd met de
in Münster geboren Maria Savels. Hij deelde zijn huis met de Duitse beeldhouwer
Friedrich Mengelberg en diens vrouw Helena Schattenberg uit het Duitse Altona. De
familie Mengelberg had negen kinderen; de familie Tepe een zoon. Tepe bouwde meer

157

158

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

dan zeventig kerken, waaronder de Utrechtse St. Willibrord en de Onze Lieve Vrouwenkerk. Hij ontwierp ook het katholieke weeshuis aan de Maliesingel in Utrecht. Bovendien bouwde hij kerken in Duitsland, waar hij zich in 1906 vestigde. In 1920 overleed hij in Düsseldorf.104
Mengelberg was in 1837 in Keulen geboren als zoon van protestantse ouders, maar
had zich tot het katholicisme bekeerd.105 Hij overleed in Utrecht in 1909. Hij was opgeleid aan de Keulse Dombauhütte en werkte vanaf 1869 in Utrecht. Hij vervaardigde
houten en stenen altaren en kerkbeelden. In Utrecht ontstond onder zijn leiding wat
Rogier ‘een grootbedrijf van kerkelijke kunst’ noemde, dat ‘een zondvloed van neogotische kerkmeubelen en beelden over alle gewesten uitgoot’.106 Mengelberg had zijn
bedrijf aan de Maliebaan. In 1893 werkten hier 27 mannen. Twee jaar later was dat aantal opgelopen tot 36 mannen en vier jongens en in 1900 telde het bedrijf 43 mannen en
negen jongens. Voor Mengelberg werkten ook zijn broers en later zijn zonen. ‘Mengelberg was’, aldus Brom, ‘een overstelpend productief talent en strooide werken wijd om
zich heen: vleugelaltaren met panelen en gesneden groepen, geschilderde of geboetseerde kruiswegen, reeksen heiligenbeelden, allemaal even vlot geleverd door de welbespraakte kunstenaar’.107 Mengelbergs onderneming was succesvol. In het gemeenteverslag van 1890 werd geschreven: ‘Wat Mengelberg als beeldhouwer presenteerde, heeft
hem zoo hier te lande als elders een gevestigde naam verzekerd.’108 Mengelberg werkte
niet alleen voor Nederlandse kerken. In 1892 meldde het gemeenteverslag dat Mengelberg belangrijke orders voor de Dom van Keulen uitvoerde, maar ook veel beeldhouwwerk had voor het universiteitsgebouw in Utrecht.109 De trend zette zich voort.  Mengelberg stelde in zijn werkplaats niet alleen beeldhouwers te werk, maar ook timmerlui, schilders en vergulders. Brom heeft het over ‘Duitse borstels’ die de ‘Utrechtse
kathedralen volspatten’.115 De werklieden van Mengelberg woonden niet geconcentreerd. Ze woonden in de wijken I en K, in de buurt van Mengelbergs werkplaats, en
ook in logementen binnen de singels. Hierdoor is niet precies vast te stellen hoeveel van

Friedrich Wilhelm Mengelberg.
Het Utrechts Archief C.50.348.
159

160

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

de Duitse timmerlui, beeldhouwers en schilders die Utrecht woonden en werkten, precies tot de groep rond Mengelberg moeten worden gerekend. De veertien beeldhouwers vormen een minimum aantal.
De glasschilder Heinrich Geuer werd in 1841 geboren in Keulen. In 1871 werd hij
door Van Heukelum uit Keulen aangetrokken en nam hij zijn intrek in een huis in de
Zonsteeg in de Utrechtse wijk I, samen met twee andere Keulse glasschilders. In 1875
trouwde Geuer met de Duitse Josephina Stein, die zich kort daarvoor uit Duitsland bij
hem had gevoegd. Beiden waren katholiek. Bij de familie voegden zich nog een vierde
Duitse glasschilder en een Duitse dienstbode. Geuer maakte geschilderd en gebrand
glas voor binnen- en buitenlandse kerkgebouwen.116 Er werkten zeven Duitse glasschilders in Utrecht, allen katholieke mannen afkomstig uit Keulen. Net als de beeldhouwers van Mengelberg kwamen zij zonder familie. Ze kwamen pas na 1871. De grootste
roem van Geuer moest toen nog beginnen. Later werden zij, evenals de beeldhouwers
van Mengelberg, gevolgd door andere Duitse glasschilders uit Keulen. Zowel bij de
glasschilders als bij de beeldhouwers overheersten Duitsers het vak.
 De betekenis van Duitse immigranten onder de kerkenbouwers nam tegen de
eeuwwisseling af. Brom schreef: ‘Binnen vijf en dertig jaar beleefde, bij wijze van voorbeeld, de oude kerk in Zevenaar drie volgende trappen van Utrechtse beweging: in 1870
vergroot volgens het ontwerp van een Duitser, dan door een halve Duitser met toren
uitgebreid en eindelik aan de restauratie van een echt Nederlandse Gildebroeder toevertrouwd. De krachten hoefden niet langer geleend, niet eens meer verplant te worden, sinds ze hier zelf groeiden aan de vruchtbare boom van Sint Bernulf.’117
Bescherming door Van Heukelum betekende werk voor de gildenleden. Van Heukelum voelde zich verantwoordelijk voor de mensen die hij had aangetrokken. ‘Na
deze krachten op eigen verantwoording naar Utrecht gehaald te hebben, moest hij ze
trouw beschermen.’118
Het Bernulphusgilde was een Duitse vereniging omdat Duitse kunstenaars er de
boventoon voerden. De leden van het gilde waren niet allemaal Duits. De betekenis van
het gilde voor de Duitse gemeenschap in Utrecht strekte zich uit tot voorbij de gildenleden. De Duitse kunstenaars haalden Duitse werklieden – beeldhouwers, glasschilders,
timmerlui, schilders en vergulders – naar Utrecht, die net als hun werkgevers katholieken uit de omgeving van Keulen waren. De Shelfish-club, die door de Bernulfiaan
Heinrich Geuer werd opgericht, was min of meer een cultureel nevenverschijnsel van
het Bernulphusgilde.
De Shelfish-club
Het Bernulphusgilde was tegelijkertijd een organisatie die aan de kerkenbouwers bescherming bood op het economische vlak – door afbakening en monopolisering van
een sector – en het was een organisatie op cultureel gebied, met een uitgesproken
Duitse identiteit. Die identiteit was onderdeel van de afbakeningsstrategie.
 Or g an i s at i e s

|

De Shelfish-club was een onderafdeling van de in 1883 opgerichte Utrechtsche
Kunstkring. In de Shelfish-club verenigden zich enkele leden die ‘moeder natuur zeer
ruim bedeeld had met de gave die in Nederland betrekkelijk schaars wordt aangetroffen’: spotzucht of uitbundigheid.119 ‘Een der leden van den Kunstkring was de glasschilder H.J.J. Geuër in de Heerenstraat, een Duitscher.’ De historicus Van Dokkum beschreef de oprichting van deze club als volgt:
[Geuer] klaagde op één van de Kunstkring-avonden in een “hoogfideele” stemming, zijn nood, dat hij hier in Utrecht de vroolijke avonden missen moest, die
men in zijn geboortestad Keulen “schelvisch-avonden” noemde, omdat ze met
een schelvisch-maal besloten werden. Er gebeurde daar, wat de Duitschers
“Unsinnmachen” noemen. Er werden moppen getapt, jolige liedjes gezongen,
voordrachten geïmproviseerd, potpourri’s in elkander geflansd, om kort te

Reglement van de Shelfish club, opgericht door de Duitser Heinrich Geuer, die in Utrecht het Duitse
Unsinnmachen miste.
Het Utrechts Archief, Archief Shelfish club XLII F 1.
 161

162

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

gaan: het waren avonden, om de geheele wereld te vergeten. De Duitscher vertelde dit alles met tranen van ‘Sehnsucht’ in de stem … en toen, opeens,
gebeurde het wonder: het vroolijke kringetje kwam spontaan tot de ontdekking,
dat men coûte que coûte hier ook zulke schelvisch-avonden hebben moest, al
was het dan ook alleen met de jool en zonder de schelvisch.120
De eerste bijeenkomst was een succes en spoedig werd besloten de ‘geslaagde Duitsche
uitvinding’ in vaster vorm te gieten. ‘Zijn naam, het woord “schelvisch” met een sterk
Duitsch accent uitgesproken bracht hij mee ter wereld.’ Het met een Duits accent uitgesproken ‘schelvisch’ werd geschreven als het Engelse ‘Shelfish’ (maar met slechts een
l), als grap en ter mystificatie van de oorsprong van de club. ‘Het was slechts half haar
schuld, dat men haar voor een Engelsche aanzag … is ’t niet vreeslijk, zij, uit een Duitsche gedachte geboren!’121
De Shelfish-club was een ‘Duitse’ vereniging omdat een gemis aan een bepaalde
sfeer aan de oprichting ten grondslag lag. De club was echter geen Duitse vereniging
waar het ging om de leden of de stukken die werden opgevoerd. Ledenlijsten zijn niet
bewaard, maar er zijn geen aanwijzingen dat alle leden Duits waren. In ieder geval waren de mensen die in programmaboekjes werden vermeld niet Duits. De muziekstukken die werden opgevoerd waren dat overigens weer wel, maar dat gold voor veel stukken in de negentiende eeuw.
 Muzikanten en muziekmeesters
De Rotterdamse havenarbeider Hein Mol noemde ze in zijn memoires ‘de Oempa’s’,
Duitse straatmuzikanten die van de ene plaats naar de andere trokken.122 Zij hielden
van een glas bier, vertelden graag in gebroken Hollands een mop en handelden daarnaast zo’n beetje in Duitse pijpen. ‘Het was een schamel stukje brood, dat deze hard
werkende menschen verdienden, die in clubjes van zes tot acht man “den boer” op gingen.’ De Oempa’s speelden op bruiloften en partijen. De groepen bestonden alleen uit
mannen, hun betaling soms alleen uit bier.123 Rondreizende groepen Duitse muzikanten waren ook in andere Europese landen een gebruikelijke verschijning. Het ging gedeeltelijk om seizoensmatig werkende straatmuzikanten.124
Voor de sociale infrastructuur van de Duitse immigrantengemeenschap waren de
Oempa’s minder belangrijk dan de permanent in de stad wonende Duitse muziekmeesters. Daarvan waren er in totaal zes. De muziekmeesters behoorden tot de betere
stand en hadden gedeeltelijk een band met het leger. Als voorbeeld kan Jacob Umland
worden genoemd. Umland werd geboren in Freyburg, een plaats in Thüringen tussen
Erfurt en Leipzig. Uit deze omgeving trokken meerdere muzikanten naar Nederland.125
Een deel van hen diende als muzikant in het Nederlandse leger. Na het verlaten van het
leger vonden zij als muzikanten in de burgersamenleving emplooi. Bezuinigingen in
1843 leidden tot opheffing van vrijwel alle militaire muziekkapellen en daarmee tot een

Or g an i s at i e s

|

toename van het aantal Duitse muzikanten dat buiten het leger een bestaan zocht. In
Denemarken vinden we Duitse immigranten die eenzelfde functie in leger en samenleving vervulden.126
In de Utrechtse muziekwereld waren Duitse immigranten belangrijk. Enkelen
hadden zelfs een spilfunctie in het sociale leven. Dit gold voor de katholieke Johann
Kufferath. Hij werd in 1797 geboren in Mühlheim aan de rivier de Ruhr en was ge-

De winkel van Henry Jacques Rahr omstreeks 1880. Rahr speelde een centrale rol in het Utrechtse
muziekleven.
 Het Utrechts Archief C.50.466. Tc.22.7.
 163

164

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
127

trouwd met de Duitse Elisabeth Reintjes. Het echtpaar woonde veertig jaar op het
Oud Munsterkerkhof (Domplein) in het centrum van de stad. Kufferath werd in 1829
door de gemeente aangesteld als ‘Stadsmuziekdirecteur’ van Utrecht. De Domstad
had in de negentiende eeuw een bloeiend muziekleven met talloze gezelschappen en
verenigingen, die actief werden ondersteund door het gemeentebestuur.128 De muziekdirecteur was verantwoordelijk voor de bezetting en de repertoirekeuze van het
stadsorkest en voor het muziekonderwijs. Voor zijn benoeming in Utrecht speelde
Kufferath in het Pruisische leger en was hij muziekdirecteur te Bielefeld. Hij werd
door de Duitser J.H. Lübeck, stadsmuziekdirecteur in Den Haag, aanbevolen in
Utrecht.129 In de bijna veertig jaar dat Kufferath in Utrecht in de muziekwereld actief
was, drukte hij zijn stempel op de keuze van het repertoire en de bezetting.130 Talloze
Duitse solisten werden naar Utrecht gehaald. Nederlandse muzikanten reisden door
het toedoen van Kufferath veelvuldig naar Duitse steden om daar hun muzikale opleiding te voltooien.131
Een belangrijke rol in het muzikale leven van Utrecht speelde ook de protestantse
Henry Jacques Rahr. Hij werd in 1809 geboren te Xanten in Pruisen, als zoon van een
bierbrouwster uit Wesel, en kwam naar Utrecht als student in de godgeleerdheid. Toen
hij 26 was en nog in zijn studententijd, verwekte hij een kind bij de 22-jarige Maria van
Boom, dochter van een muziekmeester wonende aan de Kromme Nieuwegracht. Het
kind werd op 22 juni 1835 geboren en een maand later geëcht bij het huwelijk tussen
Rahr en Van Boom. Rahr werd muziekhandelaar en woonde, vergezeld van een met de
jaren toenemend aantal kinderen aan de Oudegracht.132
Rahr verkocht naast bladmuziek, ook piano’s waarvan hij er in zijn winkel een
groot aantal had uitgestald. Tevens verkocht hij tweedehands piano’s en repareerde en
stemde hij piano’s aan huis.133 Rahr benadrukte in zijn advertenties zijn band met
Duitsland. Hij vermeldde dat hij in Nederland en de koloniën de enige vertegenwoordiger was van de fabriek Haake in Hannover.134 Rahr maakte deel uit van tal van gezelschappen en organiseerde met grote regelmaat concerten in het gebouw voor Kunsten
en Wetenschappen aan de Mariaplaats.135

De Liedertafel Aurora
Waar de ene onderzoeker de kerk – en dan bij uitstek de lutherse kerk – aanwijst als
cruciaal voor het behoud van het Deutschtum, wijst een ander op taal of eetgewoonten.
