Onnauwkeurig maar beter
Planning
Econometrie
Heuristiek

Prof.Dr. J. J. Klant

Onnauwkeurig maar beter

Economische voorspellingen zijn nogal eens mis, maar dat mag toch geen
reden zijn ermee op te houden. Zo ver er naast zijn zij nu ook weer niet.
Het komt er op aan na te gaan in welk opzicht zij te kort schieten om een
oordeel over voorspelprestaties te vellen. Wij vinden dan bijvoorbeeld met
betrekking tot de voorspellingen van het CPB dat loon- en prijsveranderingen beter worden voorspeld dan het saldo op de lopende rekening van de
betalingsbalans - een klein verschil tussen twee grote bedragen dat het
optreden van versnellingen en vertragingen beter wordt voorspeld dan de
grootte ervan en dat jaarprognoses beter zijn dan die op middellange
termijn (Driehuis 1977; Elte 1978).
Paul Samuelson heeft de ervaringen die wij met macro-economische voor­
spellingen opdoen, eens samengevat in tien lessen - dat zei hij, maar het
waren er elf - van gemiddeld één minuut. Voor een methodoloog zijn de
interessantste (Samuelson 1974):
‘Lesson 1. Economists cannot forecast the future with precision.
Lesson 2. Neither can anyone else, and the forecasts made by professional
economists are systematically better than any made by brokers,
bankers or business men.
Lesson 11. ... economics remains an art rather than a science.’
Hoe komt het dat economen niet precies, maar wel beter voorspellen dan
niet-economen en waarom zijn zij zulke artiesten? Bij het zoeken naar een
antwoord op die vraag zal ik zoals Samuelson alleen hun macro-economi­
sche voorspellingen beschouwen. Die vallen het meest in het oog en door
de beperking kunnen enkele complicaties worden vermeden waarvoor nu
geen ruimte is.
 V erwachtingspatronen
Wat het meest bij economen opvalt, is dat zij over theorieën beschikken. Zij
proberen daarmee gebeurtenissen (feiten, verschijnselen) te verklaren. Als
wij denkbare gebeurtenissen in een domein met gebruikmaking van een
aantal algemene uitspraken, nl. hypothesen, hebben geordend in mogelijke
en onmogelijke configuraties van gebeurtenissen, hebben wij een theorie en
kunnen wij ze voorwaardelijk voorspellen. De theorie zegt dan bijv.:
‘Onder voorwaarde X zal, als een gebeurtenis uit de verzameling van
6 / 7-376

gebeurtenissen Y plaatsvindt, altijd een gebeurtenis uit Z plaatsvinden,’ of
kort genoteerd: X -+ (Y -> Z). Volgens deze theorie is de configuratie: X
en Y zonder Z niet en zijn alle andere configuraties met of zonder X, Y en
Z wel mogelijk.
Een theorie is een verwachtingspatroon. Als zich een concreet geval x,
voordoet (xfiX) en tevens een concrete gebeurtenis y, plaatsvindt (y,eY),
dan kunnen wij voorspellen dat de concrete gebeurtenis z, zal plaatsvinden
(zfiZ). De uitspraak xt -> (y, -> zt), die een voorspelling weergeeft, is een
deelverzameling, nl. een instantie van de algemene theorie: X -> (Y -> Z).
De mogelijke configuratie van gebeurtenissen: xtfi z„ lag al vast in het
verwachtingspatroon. Door x, en y, (de initiële voorwaarde) in de automaat
van de theorie te stoppen kwam de enig mogelijke configuratie van x,enyh
nl. met z, (de voorspelling) eruit.
 Hiermee zijn wij echter, hoe fraai ook op papier, nog niet veel opgeschoten,
want ook niet-economen die voorspellen, hebben kennelijk verwachtings­
patronen. Het moge bij hen wat minder opvallen, zij hebben ook zo hun
theorieën. Wie geregeld naar de televisie kijkt, de krant leest, naar ministers
luistert en praat met zijn medeburgers, met inbegrip van makelaars, ban­
kiers en zakenlui, kan zich een aardig overzicht ervan vormen. Er blijken
dan evenmin als onder de economen veel uiteenlopende theorieën te be­
staan, want in onze wereld waarin de dialoog in ere wordt gehouden, praat
nu eenmaal de een de ander graag en met grote toewijding na. Omdat
economen, wat er ook van ze mag worden gezegd, veel vertrouwen wekken,
zijn de theorieën van de niet-economen bovendien in de regel niet meer
dan slordige versies van professionele verwachtingspatronen.
De betere kwaliteit van de voorspellingen der economen schijnt dan ook
het gevolg te zijn van de minder nonchalante manier waarop zij met hun
denkbeelden omgaan. Ook al wordt er wel eens aan getwijfeld of zij ware
wetenschappers zijn, hun betere voorspellingen zijn het bewijs ervan dat zij
niet helemaal vergeefs het empirisch-wetenschappelijke ideaal nastreven.
Zij nemen het wat nauwer met de formele eisen waaraan theorieën die
verklaren en voorspellen, moeten voldoen; zij besluiten niet te lichtvaardig
over de aanvaarding of verwerping ervan en zij zijn talentvoller en geoefen­
der in de kunst van het weloverwogen en goed aanvoelend gissen. Zij zijn
echter niet in staat het empirisch-wetenschappelijke ideaal zo verregaand
te verwezenlijken als dat in een ‘harde’ wetenschap als bijv. de natuurkunde
het geval blijkt te zijn. Dat verklaart dan waarom economen ondanks hun
goede bedoelingen wel eens verkeerd, althans nogal onnauwkeurig, voor­
spellen.
 Contradictoire en tautologische niet-voorspellingen
Wie voorspelt dat de lopende rekening van de betalingsbalans in 1982 een
overschot en een tekort vertoont, zegt iets wat nooit waar kan zijn en
voorspelt dus niets. Wie voorspelt dat er in dat jaar een overschot of geen
overschot zal zijn, zegt iets wat altijd waar is en voorspelt dus evenmin iets.
Contradictoire en tautologische niet-voorspellingen doen het soms goed in
de politiek, maar niet in de wetenschap.
/

6 7-377

De voorspellingen die een empirisch-wetenschappelijke theorie oplevert
zijn altijd contingente uitspraken: zij zijn waar of niet waar. Zij kunnen
daarom met andere contingente beweringen in strijd zijn. De contingente
uitspraak dat er in 1982 een overschot is, wordt door de contingente
uitspraak dat er een tekort is, weersproken. Theorieën waarmee kan worden
voorspeld, moeten kunnen worden tegengesproken.
 De voorsprong van de economen op de leken schijnt voor een belangrijk
deel erin te bestaan dat hun verwachtingspatronen consistenter zijn en
beter volgens de logische regels door hen worden gehanteerd, zodat zij zich
minder aan contradicties schuldig maken. Zij hebben zich de afgelopen
tweehonderd jaar dan ook druk bezig gehouden met het analyseren en
hebben het daarin ver gebracht. Zij doen praktisch geen contradictoire
niet-voorspellingen. Zij spreken integendeel nogal eens een vermanend
woord tot niet-economen door hen bijvoorbeeld erop te wijzen dat een
opgegeten koek niet kan worden aangesneden, dat door devaluatie de
invoerprijzen niet worden verlaagd en dat het verband tussen het financie­
ringstekort van de overheid en de kapitaalmarktrente niet kan worden
vastgesteld zonder daarbij het financieringstekort van het bedrijfsleven te
betrekken. Behalve verrassende uitspraken bevat de wetenschap, zoals
Kenneth Boulding heeft opgemerkt, heel wat empirische waarheden als
koeien, zoals in de economie de wet van de afnemende meeropbrengsten
(Boulding 1981). De begrippensystemen en ideeënwereld van economen en
niet-economen overlappen elkaar voldoende om soms met vrucht te kunnen
wijzen op verkeerde redeneringen.
 Op het gebied van de tautologie is het gedrag van de economen wat minder
voorbeeldig. Zij tellen zelfs enkele meesters in het tautologisch niet-voorspellen. Tautologieën hebben op deze filosofen, want zo mogen wij hen wel
noemen, de uitwerking van een koplamp op een konijn. Als bijvoorbeeld
Ludwig von Mises of Fritz Machlup de hypothese van het rationele han­
delen zo geformuleerd wensen te zien dat die niet kan worden weersproken,
openen zij wellicht enkelen de ogen om roerloos en gefascineerd door
onomstotelijke waarheid de ‘zin’ van het economisch handelen te beseffen,
zij leveren daarmee geen bijdrage tot een theorie waarmee kan worden
voorspeld (Klant 1978). Tautologieën zijn nuttige analyseerinstrumenten,
zoals iedere accountant weet, maar ze zijn te zwaar belast met zekerheid
om de risico’s te kunnen dragen die iedere voorspeller op zich neemt als hij
gebeurtenissen aankondigt die wel eens zouden kunnen uit blijven. Voor­
spellers zijn ondernemers.
 M etafysische niet-voorspellingen
Behalve aan de syntactische eis van contingentie moet een theorie waarmee
wordt voorspeld, aan een semantische eis voldoen. Het moet mogelijk zijn
door de invoering van initiële voorwaarden die betrekking hebben op waar­
neembare gebeurtenissen, conclusies te trekken omtrent gebeurtenissen die
eveneens kunnen worden waargenomen. De theorie moet daartoe een aantal
operationeel - d.i. in termen van meetoperaties of observaties - definieer­
bare begrippen bevatten. Dit levert de nodige problemen op voor wie er
6/ 7-378

bijvoorbeeld hypothesen over ‘permanent inkomen’ of denkbeelden over de
oplossing van ‘het transformatieprobleem’ op nahoudt. Hoe nemen wij
toekomstig inkomen of de transformatie van ‘gestolde arbeid’ in prijzen
waar?
Operationeel definiëren is overigens niet voldoende, want wat hebben wij
eraan als wij de meetoperaties wel kunnen omschrijven, maar niet goed
uitvoeren? De schatting van ons nationale inkomen bijvoorbeeld is door de
vermoedelijk toenemende activiteit van in grote getale frauderende burgers
van de Nederlandse rechtsstaat waarschijnlijk nogal onnauwkeurig en de
informatie die de staatsboekhouding verschaft omtrent het financieringste­
kort van de overheid, laat blijkbaar ook wel eens wat te wensen over.
Niettemin drukken wij het tekort uit in tienden van percenten van het
nationale inkomen en stellen wij, met eerbied door de natie aangehoord,
vast dat het ‘structurele bestanddeel’ ervan is gestegen. Wij hebben dan
echter niet met een feit te doen, maar met een uitspraak van vooraan­
staande en oprechte landgenoten wier overtuigingskracht niet berust op
betrouwbare meetoperaties, maar op een indrukwekkend taalgebruik.
 Cijfers zijn nog geen feiten. In de afgelopen tien jaren was het jaarlijkse
saldo van de niet-monetaire sectoren op de Nederlandse betalingsbalans
op kasbasis systematisch - nl. gemiddeld 30% - lager dan volgens de (ver­
moedelijk op dit punt nauwkeuriger) monetaire analyse van de Nederlandsche Bank. Het lagere cijfer pleegt te worden gebruikt om het land bij tijd
en wijle de schrik op het lijf te jagen en het hogere om op rustige wijze de
geldschepping te beoordelen. De geldtheorie en de betalingsbalanstheorie
bevatten beide begrippen die operationeel definieerbaar zijn, maar de
pogingen om de operaties uit te voeren zijn soms nogal gebrekkig. Voor­
spellingen omtrent het saldo op de lopende rekening zijn meestal verkeerd,
maar als er een uitkomt, is misschien wel niet een economisch, maar een
rekenkundig feit goed voorspeld, nl. de uitkomst van een verkeerde schat­
ting.
Er is daarom, als het op voorspellen aankomt, praktisch geen verschil
tussen een hypothese die op niet-operationeel definieerbare begrippen
berust en een hypothese die zich bedient van begrippen die zijn gedefinieerd
in termen van meetoperaties die niet nauwkeurig genoeg kunnen worden
uitgevoerd. In het eerste geval moet de theorie worden verbeterd en in het
tweede de statistiek. Zo lang het ene en het andere niet zijn gelukt, zijn de
in de theorie veronderstelde gebeurtenisen niet-waarneembaar. In beide
gevallen levert de theorie dan metafysische niet-voorspellingen op. Zij
vormen nogal eens de motivatie van beleid dat vastberaden en vol vertrou­
wen wordt uitgevoerd.
 Toetsen
De vermelde syntactische en semantische eisen constitueren een noodza­
kelijke voorwaarde waaraan overeenkomstig het empirisch-wetenschappelijke ideaal een theorie waarmee wordt voorspeld, moet voldoen. De theorie
mag niet contradictoir, tautologisch of metafysich niet-voorspellen. Uiter­
aard is een theorie die aan die eisen voldoet, daarmee nog geen goede
6 / 7-379

theorie. Een theorie waarmee voorspellingen worden gedaan, moet ook
voorspellingen leveren die in bevredigende mate uitkomen. Dat laatste kan
niet worden vastgesteld door analyse van de theorie en van de methode
volgens welke gebeurtenissen worden waargenomen. Het kan alleen maar
proefondervindelijk, d.w.z. door de praktijk van het voorspellen zelf. Een
theorie moet zichzelf in het gebruik bewijzen.
In de empirische wetenschap pleegt die bewijsvoering te worden geforceerd
door de theorie niet lukraak in handen te geven van de gebruikers, maar
door haar intersubjectief te toetsen, d.w.z. de voorspelkracht ervan te
beproeven door het uitvoeren van geleide experimenten of - zoals veelal in
wetenschappen als de astronomie, de astrofysica, de meteorologie of de
economie - door systematische waarnemingen.
Hoewel het woord ‘toetsen’ vandaag veel door economen wordt gebruikt,
bestaat hun tragiek erin dat zij - buiten hun schuld overigens - universele
theorieën niet goed kunnen toetsen. Zij bepalen zich in feite meestal tot
het schatten van simultane relaties, vaak zonder in een volledig onderzoek­
verslag intersubjectieve verantwoording af te leggen. Zij toetsen dan niet
hypothesen, maar beroepen zich integendeel op hypothesen ter verzekering
van de plausibiliteit van hun schattingen.
 Toetsen dient om te beslissen over de verwerping of aanvaarding (nietverwerping) van theorieën of hypothesen. Het dient niet om de waarheid
ervan te bewijzen. Universele contingente uitspraken kunnen nu eenmaal
wel worden bevestigd maar niet geverifieerd. Wie de bij de logici geliefde
zwanen beu is, probere het eens met ijsberen. Hij zal dan inzien dat iedere
witte ijsbeer een bevestiging oplevert van de stelling dat ijsberen wit zijn,
maar niet het bewijs dat alle nog waar te nemen ijsberen er zo uitzien. Eén
instantie echter die niet wordt bevestigd, bijv. door de uitroep: ‘Een bruine
ijsbeer!’, levert al een tegenspraak op met de universele theorie. De waar­
neming van het bruine beest zou de witte-ijsberentheorie kunnen doen
wankelen. Een theorie kan logischerwijze wel worden gefalsifieerd, maar
niet geverifieerd.
Eigenlijk gaat het bij het toetsen om nog minder, nl. alleen maar om de
beslissing of wij de ene boven de andere theorie zullen verkiezen. Welke
theorie voorspelt het beste? Als een theorie slecht voorspelt, maar er is
geen betere rivaliserende theorie voorhanden, zal de theorie meestal niet
worden afgeschaft. Er is dan uiteraard wel aanleiding om het onderzoek
' voort te zetten zodat ze althans in de toekomst zou kunnen worden verbe­
terd of vervangen. Soms is het vertrouwen in het succes van dat nadere
onderzoek zelfs reden om een op dit ogenblik inferieure nieuwe theorie te
verkiezen boven een oude die, naar men aanneemt, geen verdere vooruit­
zichten biedt. Ook de onderzoekers die aan voorspellers theorieën leveren,
nemen risico’s.
 De oorzaak van de tragedie der economen schijnt erin te bestaan dat zij
teneinde te voorzien in dringende maatschappelijke behoeften, de werking
van zeer complexe systemen trachten te doorgronden zonder dat zij er tot
dusver in slagen relevante universele numerieke constanten te vinden. De
wereld van de sociale wetenschap is onderhevig aan veel snellere historische
veranderingen dan die van de natuurwetenschap. De economen beschikken
6/ 7-380

daardoor niet over zoiets als een universele gravitatieconstante, een inva­
riante lichtsnelheid of de h van Planck. Hun domein verandert dagelijks
doordat de mens leert en onvoorspelbaar creëert. De economie is een
historische wetenschap.
Het is echter onjuist te menen dat historici niet voorspellen. Zij doen het
wel degelijk, net als de economen niet al te precies, maar in de regel wel
beter dan de niet-historici. Zij voorspellen niet met de nauwkeurigheid die
voor menig doel van de gebruikers wenselijk wordt geacht, maar zij doen
evenals alle empirische onderzoekers algemene uitspraken die zij door
onderzoek beproeven en waaruit conclusies kunnen worden getrokken om­
trent nog niet waargenomen gebeurtenissen in het verleden en de toekomst.
Een voorspelling was bijv. de inmiddels bevestigde uitspraak van Ernest
Nagel in 1960 dat met grote waarschijnlijkheid de volgende president van
de Verenigde Staten geen communist, geen neger en geen vrouw zou zijn
(Nagel 1974). Een fysicus die zou moeten zeggen waar en wanneer zich een
bepaald deeltje zal bevinden, zou niet meer kunnen vertellen. Een histo­
ricus is in staat uitspraken van deze soort te doen die in een complex en
zorgvuldig verantwoord verwachtingspatroon zijn vastgelegd en die meer
configuraties uitsluiten dan het simpele verwachtingspatroon van een niethistoricus als Nagel.
 De historicus die echter met behulp van zijn algemene theorieën concrete
gebeurtenissen met grotere precisie zou moeten voorspellen, bijv. wanneer
het Warschau-pact zal worden ontbonden, zou zich daarmee op hetzelfde
gladde ijs begeven als de macro-econoom die met behulp van zijn theorieën
meent te kunnen voorspellen wanneer de opleving komt die aan de werk­
loosheid van vandaag een einde zal maken. De voorspelkracht van histori­
sche wetenschappen is beperkt als gevolg van onvoorzienbare ‘structurele’
veranderingen.
De historicus en de econoom die geen universele constante parameters
kennen, zetten, als zij niettemin concrete gebeurtenissen trachten te voor­
spellen, hun algemene theorie - hun grondtheorie - om in een specifiek
model, een stelsel van simultane relaties dat geen instantie ervan is. De
initiële voorwaarden die zij dan invoeren om te voorspellen, berusten bo­
vendien ten dele niet op waarnemingen, maar op gissingen. De voorspelling
omtrent de afloop van het Warschau-pact zou zijn gebaseerd op de schatting
van een groot aantal exogene variabelen. Die beschrijven gebeurtenissen
die wel eens plaats zouden kunnen vinden. Het uitkomen van de voorspel­
ling is afhankelijk van gebeurtenissen die zich eventueel kunnen voordoen.
 Grondtheorie en specifiek model
Economische grondtheorieën zijn idealisaties. Zij berusten op verregaande
abstractie en op veronderstellingen waaraan in werkelijkheid niet kan
worden voldaan, zoals die van een gesloten economie met twee sectoren. De
economen behoeven zich daarvoor in het geheel niet te schamen. Zij kunnen
zich integendeel met gepaste zelfingenomenheid beroepen op de gezagheb­
bende uitspraak van Ernst Mach dat alle natuurkundige wetten en begrip­
pen idealisaties zijn. Door een synthetische combinatie ervan kunnen con6/ 7-381

Crete gebeurtenissen, hoe gecompliceerd ook, worden gereconstrueerd
(Mach 1906). Met behulp van andere idealisaties kan bijv. het gedrag van
een lichaam worden verklaard dat niet valt zoals Galilei’s idealisatie het
wil. Doordat de wetten numerieke constanten bevatten, kan de resultante
van gezamenlijk werkende krachten worden berekend.
Het is echter vervelend voor de theoretische economen dat zij veel meer
dan de natuurkundigen problemen hebben in hun omgang met de dimensie
‘tijd’. Hun theorieën zijn in de regel comparatief-statisch of als zij dyna­
misch zijn, zeer sterk gestileerd. Een voorbeeld is de volgende comparatiefstatische minitheorie, waarin voor het gemak lineariteit van de gedragsvergelijking is aangenomen:
(1)

Y =C +I
C = cY
0< c< 1
(2)
Deze theorie stelt in staat tot de uitspraak:
(3)

dl -> dY = ---1-c > dl
c is echter geen werkelijke constante, maar verschilt naar plaats en tijd. Als
wij niet beschikken over een theorie waarmee veranderingen van c kunnen
worden voorspeld en met Samuelson aannemen dat c vrij veranderlijk is
(Samuelson 1940), dan volgt slechts uit de theorie:
(4)

dl -> dC, dY — 0

De theorie levert dan tautologische niet-voorspellingen op. Economen die
zich terugtrekken op zo’n oninneembaar bastion, hebben altijd gelijk, maar
zij kunnen niet voorspellen.
 Zo vrijblijvend plegen de macro-economen zich echter niet op te stellen. Zij
nemen aan dat de structuurparameters ‘stabiel’ zijn, d.w.z. min of meer
constant in de tijd (binnen een zekere periode). Wij kunnen dan trachten
ze door statistische analyse naar plaats te schatten teneinde een econo­
metrisch model te vormen met operationeel gedefinieerde grootheden en
numerieke constanten. Het kan fungeren als een verwachtingspatroon
waarmee voorspellingen worden gedaan voor een tijdruimtelijk bepaald
domein, zoals de economie van Nederland in het komende jaar of de
Belgische frisdrankenmarkt in de jaren 1980.
Zo’n specifiek model is dan echter geen instantie van de grondtheorie. De
algemene theorie biedt daartoe aan de gebruikers te veel vrijheid om het
verkeerd te doen. Zij hebben de keuze hoe zij de theoretische begrippen
zullen operationaliseren. Zij kunnen desaggregaties toepassen en hulphy­
pothesen inschakelen door de invoering van ‘proxies’. Zij hebben ook de
keuze van dynamisering d.w.z. hoe de tijd als variabele zal worden ingevoerd
6/ 7-382

en hoe de variabelen zullen worden gedateerd en daarmee welke vertragin­
gen zullen worden verondersteld. De wiskundige vorm wordt eveneens
gekozen en het model wordt vaak vermeerderd met hypothesen die in de
grondtheorie niet zijn opgenomen.
 Een specifiek model is een interpretatie, waarbij uit meer dan één grond­
theorie kan zijn gekozen. Omdat het geen instantie is, betekent tegenspraak
van het model geen tegenspraak van de theorie. Als een Keynesiaans model
slechter voorspelt dan een monetaristisch - wat overigens wegens beider
gebreken niet gemakkelijk is aan te tonen - behoeft Friedman niet boven
Keynes te worden verkozen, want de onderzoeker die Keynes’ theorie
plausibeler acht en meer in overeenstemming met de ‘natuurlijke orde’ die
hij meent te kunnen ontwaren, verwerpt zijn interpretatie, maar niet zijn
theorie. Hij zal zijn onderzoek voortzetten naar het beter voorspellende
Keynesiaanse model. De veronderstelling van stabiele structuurparameters
in een grondtheorie luidt: ‘Er bestaat voor ieder gebied tenminste één
specifiek model dat aan de theorie voldoet en goed voorspelt’. Dit is een zg.
existentiële bewering. Existentiële uitspraken zijn niet-falsifieerbaar.
Grondtheorieën zijn daarom heuristische systemen, waarover in laatste
aanleg wordt besloten in een discussie over plausibiliteit. Zo lang er geen
effectieve procedure bestaat om alle mogelijkheden af te tasten, kunnen zij
niet worden getoetst.
Misschien vinden wij er eenmaal nog wat op. Er zijn vandaag econometris­
ten die serieus werk maken van een betere methodologische onderbouwing
van hun onderzoek (Leamer 1978; Sims 1980; Malinvaud 1981). Zij zouden
ons in ieder geval dichter kunnen brengen bij een strenge bewijsvoering.
Voorlopig is het echter nog zo dat degenen die geloven dat de vraag naar
geld rente-elastisch is, hun hypothese plausibel blijven achten en met
overtuiging toepassen bij de beoordeling van beleid, ook al blijkt uit de
toepassing van moderne methoden van specificatie-onderzoek dat hun
stelling door de statistische analyse niet wordt bevestigd (Cooley 1981).
 Economisch geloof is moeilijk te weerleggen. Beleid is gebaseerd op ver­
wachtingspatronen waarmee wordt voorspeld, modelmatig of in de vorm
van ferme praat. Als het mislukt, blijft altijd de mogelijkheid open om het
falen te verklaren zonder de theorie aan te tasten. Misschien moet Engeland
Thatcher, vrezen, maar Friedman heeft weinig van haar te duchten.
Kunst en w etenschap
De laatste les van Samuelson is slecht geformuleerd. Niet alleen de eco­
nomie, maar iedere wetenschap berust immers op kunst - niet in de zin van
‘techniek’ of ‘beleid’, zoals in de negentiende eeuw werd bedoeld als men
het had over ‘political economy as an art’; maar in de zin van creatieve
activiteit, die berust op goede ingevingen en fantasie en leidt tot verras­
sende ontdekkingen en veranderingen van ons beeld van de werkelijkheid.
Ook de economen, die het gedrag van mensen trachten te verklaren, hebben
hun invallen, ook al zullen die nooit zo fantastisch behoeven te zijn als die
van Newton, Einstein of Planck. Zij kunnen dichter bij huis blijven. Door
een beroep op empathie en directe ervaring maken zij de wereld begrijpe6 / 7-383

lijker, wat je van natuurkundigen niet bepaald kunt zeggen.
Ook economen kunnen echter geen theorieën ontwerpen zonder verbeel­
dingskracht, zelfs niet als zij die door inductie uit de feiten menen te
kunnen afleiden. Uit feiten kan niets worden afgeleid. Inductie berust
eveneens op invallen, hypothesen en deducties. Wie iets meent te hebben
geleerd van de feiten, heeft ze eerst op grond van denkbeelden geselecteerd,
gerangschikt en in het licht van theorieën bekeken. Hij heeft ze gebruikt
om nadere vermoedens op de proef te stellen. Het resultaat is dan een
denkbeeld dat met empirisch bewijs kan worden gestaafd.
 Van economen wordt evenwel veel meer artisticiteit dan van natuurkundi­
gen verwacht, als het op voorspellen aankomt. Dat zal Samuelson wel
hebben bedoeld. Als gevolg van de moeilijkheden van de toetsing, berust
hun keuze van het specifieke model al ten dele op ‘gevoel’. Met zo’n model
valt bovendien niets te bereiken zonder nog meer kunst. De initiële voor­
waarden die in het mechaniek moeten worden gestopt, liggen niet voor het
oprapen. Zij hebben in de regel niet betrekking op waargenomen gebeur­
tenissen, maar op wat eerst kan worden waargenomen nadat de voorspelling
al is gedaan. De voorspelling van een econoom is een rationele gok. Hij
schat op grond van onvolledige informatie, gebrekkige inzichten, ervaring
en vermoedens een aantal grootheden, waardoor de waarden van de endo­
gene variabelen worden bepaald. Hij past daarbij ook een terugkoppeling
toe. De uitkomsten worden op hun plausibiliteit beoordeeld en eventueel
aangepast door herschatting van de exogene variabelen (Elte 1978). Alle
uit een theorie afgeleide voorspellingen zijn voorwaardelijk, want er moet
een concrete randvoorwaarde, d.w.z. een initiële voorwaarde, worden inge­
voerd. Economische voorspellingen zijn echter dubbel voorwaardelijk of
beter, zij berusten op een initiële voorwaarde en een niet-theoretisch voor­
behoud. Het model kan goed zijn, maar de voorspeller fout.
 De betere uitkomsten van deze paradoxale manier van voorspellen, verge­
leken met die van de niet-econoom, hangen ook nu weer samen met de
consistentie ervan. Het model sluit ook als het zeer complex is contradic­
toire en tautologische niet-voorspellingen uit. De verwachte gebeurtenissen
vertonen een systematische plausibele samenhang. Aangezien echter het
geheel afhankelijk blijft van minder streng gestructureerde gissingen en
intuïties, blijft het mogelijk dat de uitspraken van voorspellers beïnvloed
zijn door hun stemmingen, durf en verbeeldingskracht. Er zijn modelmatige
voorspellers, die evenals makelaars, bankiers en zakenlui pessimisten of
optimisten zijn. Ook modelmatige voorspellingen behoren te berusten op
de ‘common senses and practical instincts’, die volgens Alfred Marshall
iemand tot een betere econoom maken (Marshall 1961).
Omdat er gegist moet worden en wegens de wankelheid van de parameters,
is het geen wonder dat jaarprognoses betrouwbaarder plegen te zijn dan
voorspellingen op langere termijn. De toekomst van de mensheid is nu
eenmaal onzekerder dan die van het heelal. De economie is een historische
wetenschap. Het is daardoor ook mogelijk dat een economisch kunstenaar
die concrete feiten kent en weet te schikken - kortom, goed aanvoelt wat er
in de wereld gebeurt - de rekenaars soms overtreft. Omdat zijn speculaties
onbewijsbaar zijn, doet hij het dan in de regel beter in zaken dan in de
6/ 7-384

politiek. Hij is van slechte voorspellers moeilijk te onderscheiden.
 Zelfs Keynes heeft geen succes gehad, toen hij de Keynesianen in wording
in 1937, toen de werkloosheid in Groot-Brittannië nog 11% was, waar­
schuwde voor de te verwachten inflatoire en recessieve gevolgen van voort­
gezette expansie van de overheidsbestedingen bij een gelijktijdige groei van
het bedrijfsleven (Keynes 1937). Wie goed wil voorspellen in de economie,
moet niet alleen goed kunnen rekenen, maar ook goed gissen. Wie succes
wil hebben met zijn artistiek-wetenschappelijke prestaties, moet het liefst
op korte termijn voorspellen en, als het om de langere termijn gaat, in
aanzien staan en welsprekend zijn, zodat zijn speculaties worden geloofd.
Helaas zijn de beide voorwaarden voor blijvend succes - goed gissen en
overtuigen - vaak niet simultaan vervuld, als de economen en de niet­
economen elkaar ontmoeten.
Literatuur

K. E. Boulding, Evolutionary Ecomics, Beverley Hills, 1981, p. 11.
T. F. Cooley en S. F. Leroy, ‘Identification and Estimation of Money Demand’, American
Economic Review, LXXI (1981), pp. 825.-844.
W. Driehuis, ‘Macro-economische voorspellingen als achtergrond van bedrijfsprognoses’, in:
Prognoses, tendenzen en grenzen, Nivra-geschrift no. 19, Deventer, 1977, p. 43.
H. C. Elte, R. F. Hochheimer, W. Kuipers en C. L. Worms, ‘De kwaliteit van de voorspellingen
van het Centraal Planbureau’, Economisch-Statistische Berichten, LXIII (1978), pp. 873­
879.
J. M. Keynes, ‘How to Avoid a Slump?’, The Times, 12-14 januari 1937, in: T. W. Hutchison,
Keynes versus the ‘K eynesians’ . . Hobart Paperback No. 11, Londen, 1977, pp. 65-77.
J. J. Klant, Spelregels voor economen (1972), Leiden, 1978, pp. 107-112, 122-125.
E. E. Learner, Specification Searches, New York, 1978.
E. Mach, Erkenntnis und Irrtum (1905), Leipzig, 1906, pp. 192-193.
E. Malinvaud, ‘Econometrics Faced with the Needs of Macro-economic Policy’, Econometrica
XLIX (1981), pp. 1363-1375.
A. Marshall, Principles of Economics (1890), Londen, 1961, p. 759n.
 E. Nagel, ‘Determination in History’, in: P. Gardiner (red.), The Philosophy of History,
Londen, 1974, p. 197.
P. A. Samuelson, Foundations of Economic Analysis, Cambridge (Mass.), 1948.
P. A. Samuelson, ‘Lessons from the Current Economic Expansion’, American Economic
Review, LXIV (1974), pp. lb-11.
C. Sims, ‘Macro-economics and Reality’, Econometrica, XXLVIII (1980), pp. 1-48.
6/ 7-385.
