Leg het uit
Actueel
Door1: Maryse van ’t Klooster (m.a.vantklooster-2@umcutrecht.nl), Functionele Neurochirurgie & Epilepsie,
Universitair Medisch Centrum Utrecht, Utrecht.
Leg het uit
Martine van Zandvoort is op 1 juli 2021 benoemd als hoogleraar Translationele Neuropsychologie aan de Universiteit
Utrecht, bij zowel de faculteit Sociale Wetenschappen als bij de faculteit Geneeskunde. Op 23 juni 2023 sprak zij haar
oratie uit getiteld ‘Leg het Uit’. In deze bijdrage een verkorte weergave van haar oratietekst, met als belangrijkste
boodschap: verbindt onderzoek en onderwijs met zorg voor de patiënt vanuit het neuropsychologische perspectief.
Beslissingsmoed
Ze begint haar rede met de woorden: Als het me lukt om
u straks naar buiten te laten gaan met het besef dat er een
neuropsychologisch perspectief is en dat dat ons kan helpen om onszelf, de wereld om ons heen en in het bijzonder de patiënt met een hersenaandoening beter te begrijpen dan is mijn missie voor vandaag geslaagd. En als ik u
er dan ook nog van kan overtuigen dat het cruciaal is dat
dit perspectief in de opleiding van psychologen en artsen,
het onderzoek en de patiëntenzorg aanwezig moet zijn
dan zijn we er. Het neuropsychologisch perspectief kan
ons helpen bij het nemen van een beslissing. In de toekomst zullen we vaker moeten beslissen of we iets willen
en niet alleen of het kan. Het dilemma rondom behandeling geldt zowel voor de behandelaar als voor de patiënt.
Daarvoor gun ik ons allemaal wat meer beslissingsmoed.
 één groot informatie verwerkend systeem. Het is niet zo
dat wij simpelweg met onze zintuigen de buitenwereld tot
ons laten komen. Nee, wij nemen actief waar, rafelen de
wereld volledig uit elkaar en bouwen hem naar ons eigen
inzicht weer op. Ónze werkelijkheid. Soms zien, horen,
voelen, ruiken we veel meer dan er is, maar soms ook veel
minder. We leggen lijntjes naar onze eerdere ervaringen
met de wereld en met de plannen die we hebben. In
figuur 1 (links) ziet u vier cilinders die qua grijstint van
elkaar verschillen van licht naar donker. Wanneer U hier
als het ware een A4-tje overheen schuift met twee gaten
erin (figuur 1, rechts), dan ziet u dat het om twee keer
exact dezelfde grijstint gaat. Dit komt doordat we de
cilinders waarnemen ten opzichte van hun achtergrond.
We zien dus iets anders dan de realiteit. We bouwen op
basis van informatie uit de buitenwereld onze eigen

Figuur 1 Links: Vier cilinders die verschillen in grijstint. Rechts: Gefilterde afbeelding van de figuur links, waarbij duidelijk wordt dat het
twee keer om exact dezelfde grijstint van de cilinders gaat.
Neuropsychologisch perspectief
De wijze waarop ons gedrag onder invloed staat van onze
hersenen is uitermate geraffineerd. Onze hersenen zijn
1

werkelijkheid. Het verschil tussen de ‘echte buitenwereld’
en onze eigen representatie kan ons van alles leren over
hoe onze hersenen werken.
Dit is een verkorte weergave van de oratietekst van Martine Van Zandvoort, die zij op 23 juni 2023 uitsprak bij haar benoeming
als hoogleraar Translationele Neuropsychologie aan de Universiteit Utrecht, bij zowel de faculteit Sociale Wetenschappen als bij de
faculteit Geneeskunde.
 Actueel

Periodiek voor professionals 22 | nr 3 | 2023 3

Actueel
Je eigen handleiding

Je begrijpt pas echt wat je aan het doen bent als je het aan
een ander uit kunt leggen. Er is zoveel dat we automatisch,
gebaseerd op onze eerdere leerervaringen, doen. Op het
moment dat je iets uit moet uitleggen aan een ander, verplicht je jezelf om te onderbouwen en te verantwoorden
wat je doet. Opleiden is daarom een mes dat aan meerdere
kanten snijdt: het leidt tot een nieuwe generatie vakgenoten, je houdt je zelf scherp, én je werkt aan de zorg van de
toekomst.
te kunnen maken voor mensen met een hersenaandoening.
Dit heeft ertoe geleid dat haar onderzoek uiteenlopend is.
 Ze is bezig om een koppeling te maken tussen de kennis
vanuit de experimentele functieleer (zoals bijvoorbeeld de
grijze cilinders in figuur 1) en de klinische praktijk bij verschillende ziektebeelden. In haar visie op onderzoek pleit
ze ervoor om over de grenzen van je eigen discipline heen
te kijken. Zo heeft onderzoek bij patiënten met epilepsie
de klinische neuropsychologie van oudsher vele inzichten
gegeven. Functionele neurochirurgie waarbij de bron van
de epilepsie met behulp van een hersenoperatie wordt
verwijderd, vraagt om heel nauwkeurige diagnostiek en
multidisciplinair samenwerken. Hierbij is ook het klinisch
neuropsychologisch perspectief belangrijk. In het bijzonder
tijdens Wada-testen, langdurige invasieve EEG-registraties
en cognitieve monitoring tijdens de hersenoperaties, heeft
de klinische neuropsychologie cruciale inbreng om patiënten met epilepsie te ondersteunen. Het vraagt om een
creatieve koppeling tussen de experimentele functieleer en
de klinische psychologie om de meest bizarre ervaringen
rondom een epileptische aanval te kunnen begrijpen en
de risico’s van behandeling adequaat te kunnen inschatten. Ook hier is het vergroten van beslissingsmoed
Van Zandvoorts primaire doel. Op deze manier kan
Van Zandvoort gezamenlijk unieke zorg bieden voor
onder andere epilepsie patiënten. Alle beslissingen zijn
de juiste als ze in vertrouwen genomen worden.
Diagnostiek

Toekomst

Diagnostiek, afkomstig van de Griekse woorden: dia- (door)
en -gnosis (kennis), kan vertaald worden als ‘het nauwkeurig leren kennen’. Het staat niet synoniem voor classificeren, of voor een ‘etiket plakken’, en het betekent ook niet
dat de oplossing al moet worden aangedragen. Goede
diagnostiek kan wegleiden van onzekerheid, geeft beslissingsmoed en maakt de gevolgen daarvan dragelijker.
Goede diagnostiek is het juiste begin van goede zorg.
Steeds beter begrijpen wie er voor je zit en wat je kunt
toevoegen aan het pad van deze patiënt. Patiënten verwachten helemaal niet altijd dat we alles voor ze oplossen.
 Ze weten vaak alleen niet hoe en wat hun te wachten staat.
Of ze hun eigen denken en handelen nog wel kunnen
vertrouwen, de eigen regie kunnen behouden, en nog wel
van waarde kunnen zijn voor hun omgeving. Zij zijn niet
de enige die het hier moeilijk mee hebben, hun partner,
ouders, kinderen, en met hen de gehele maatschappij
vindt het ook moeilijk. Onvoorspelbaarheid vinden wij
als mens lastig te hanteren.
Onze hersenen zijn waanzinnig adaptief in die zin dat
er meerdere manieren zijn om tot succesvol gedrag te
komen. Zolang we nog niet in staat zijn om onze hersenen
te repareren, moeten we het leven daarna het hoofd bieden
inclusief gedragsveranderingen. Begrijpen waar gedrag
vandaan komt en met psycho-educatie dit ook aan de
patiënten en hun omgeving uitleggen. Inzicht verkrijgen
in de veerkracht van onze hersenen. Het niet alleen kunnen vaststellen wat er niet goed gaat, maar dit vaststellen
te midden van de functies die wel goed gaan, en zoeken
naar mogelijkheden tot compensatie en het bevorderen
van de veerkracht. Dit pad van aanpassingen, samen te
doorlopen met de patiënt, door te helpen met het herschrijven van de eigen handleiding, dat is de motor
achter het werk van Van Zandvoort.
Als je stoornissen in je cognitief functioneren krijgt door
een verandering, of beschadiging, van je hersenen dan
ben je hier nooit klaar voor. Je eigen handleiding die je
in de loop van je leven zo zorgvuldig hebt opgebouwd en
misschien zelfs wel gedeeld hebt met je aller dierbaarste,
kan de prullenbak in. En ging het dan nog maar om een
verbetering of om een tijdelijke verandering, maar nee,
als het stabiel blijft mag je soms al in je handjes klappen.
 Vaak wordt aan de klinische neuropsychologie gevraagd:
wat kunnen jullie aan behandeling? Als je het aan Van
Zandvoort vraagt is helpen met ‘puin ruimen’, helpen om
te kijken wat er overeind is blijven staan, en kijken waar
je weer een stip op de horizon kunt plaatsen, al heel wat.
Helpen om samen met elkaar, multidisciplinair en met
de patiënt de handleiding te herschrijven.
Onderwijs

Tot slot
Het is Van Zandvoort een eer om ambassadeur van ons
cognitief functioneren te mogen zijn, en ze kan zich dan
ook geen leukere baan voorstellen.
Onderzoek
De kern van translationeel onderzoek voor Van Zandvoort
is om vanuit het neuropsychologisch perspectief verschillende disciplines met elkaar te verbinden om een verschil
4 Periodiek voor professionals 22 | nr 3 | 2023

Actueel.
