HOOFDLIJNEN DER INDUSTRIËLE ORGANISATIELEER
H O O F D L IJN E N D E R IN D U ST R IË L E O R G A N ISA T IE L E E R
door Dr. R. van Maanen
De critische beschouwingen van Professor Mey inzake mijn bovenge­
noemde dissertatie 1) zijn mij welkom, afgezien van de intonatie waarin zij
vervat werden.
Zij zijn mij welkom om twee redenen. In de eerste plaats omdat hier een
gezaghebbend auteur spreekt. W at deze niet duidelijk is geworden behoeft
zeker voor anderen verheldering. In de tweede plaats omdat deze auteur
hoogleraar is en iedere mogelijkheid tot een gedachtenwisseling, welke de
toenadering tussen het universitaire- en het bedrijfsleven in de hand kan
werken, aangegrepen dient te worden.
,,Men critiseert een denker bijzonder scherp, wanneer hij een onaangena­
me bewering opstelt” moet Nietszche gezegd hebben.
Het schijnt dat de voornaamste steen des aanstoots ligt in de conclusie:
,,De organisatiewetenschap is te onderscheiden van de economie, de sociolo­
gie,de psychologie en de bedrijfseconomie.” Zulks valt af te leiden uit de
aanhef der critiek:
„Het proefschrift....................verdient reeds om zijn pretentie de aandacht.
Deze studie toch pretendeert niet meer of minder dan de grondslagen te
leggen voor een nieuwe wetenschap, de organisatiewetenschap.” Voorts
uit de zinsneden: „De grootste moeilijkheden heeft de auteur de begrenzing
te vinden van zijn wetenschap tegenover de economie en in het bijzonder,
wat de industriële organisatieleer betreft, tegenover de bedrijfseconomie”
....................... Er is dan ook naar onze mening geen plaats voor een organisa­
tiewetenschap van het bedrijfsleven naast de bedrijfseconomie. Evenmin
bewijst van Maanen’s betoog die noodzakelijkheid. W el kan worden gecon­
stateerd dat de resultaten van de bedrijfseconomie eveneens gebezigd kun­
nen worden in andere huishoudingen voorzover de omstandigheden daar
analoge verhoudingen scheppen.” ....................
 „Een organisatieleer als zelfstandige wetenschap van het doelverwezenlijkend handelen is niet alleen onbestaanbaar, voor de verklaring van de
verschijnselen samenhangend met de doelgerichte activiteit der mensen is
zij ook niet nodig” ........................ De zelfstandige organisatiewetenschap,
stel dat daaraan behoefte zou zijn, is in dit werk niet ter wereld gekomen.”
De overige critiek vertoont tweeërlei strekking. Ten eerste deze: het werk
biedt niet veel nieuws. ( „Biedt dus de omschrijving van verschillende grond­
begrippen der organisatieleer ons niet veel nieuws, evenmin is dit het geval
met de beide overige onderdelen van het tweede stuk van van Maanen’s
werk.” ...............Evenals dit hoofdstuk kenmerkt ook het volgende zich door
het naar voren brengen van ten dele reeds lang bekende, deels echter ook
weer verworpen gedachten” ................... Het (derde) deel is voorts gevuld
met voorbeelden ................ van weinig inhoud en oninteressant gepresen­
teerd, die echter weinig bijdragen tot de adstructie en applicatie van des
schrijvers organisatie-leer.” )
De secundaire strekking groeit langzamerhand uit een aantal incidentele
critische opmerkingen en vormt een zeker complement op de eerste. Het is
de indruk dat wat er nog aan nieuwe gedachten in het werk te vinden is
bestempeld moet worden als onaanvaardbaar zo de schrijver het betrokken
begrip al niet zelf uit de organisatie-leer bannen wil.
!) in: „Maandblad voor Accountancy en Bedrijfshuishoudkunde” november 1958.
ma b

blz. 74

Aldus ontstaat in grote lijn het volgende beeld: De formele grondslag van
het werk deugt niet, de nieuwe materiële gezichtspunten zijn onaanvaard­
baar, de overige zijn uiteraard oud en ten dele verkeerd gehanteerd.
Geen wonder dat dit beeld tot een „niet anders dan onverdeeld on­
gunstig” oordeel leidt. *) Evenmin een wonder dat onzerzijds de conclusies
leidend tot dit oordeel niet gerechtvaardigd geacht worden.
Bezien wij opnieuw de vraag of de organisatiewetenschap een zelfstan­
dige wetenschap is.
 Onverminderd het in de inleiding gestelde zij praealabel opgemerkt dat
ons inziens in de wetenschap geen plaats is voor pretentie in de zin van aan­
matiging. Zie de dissertatie op pagina 53: „Ook in verband met hetgeen wij
nog gaan zeggen is het daarom dienstig ons rekenschap te geven van het
feit dat „de" wetenschap in wezen ondeelbaar is, dat zij in haar geheel de
waarheid is, die uiteindelijk in God berust - Ik ben de W eg, de Waarheid
en het Leven - wier gehele samenhang de mens niet vermag, noch ooit zal
vermogen te overzien, welke hij dus niet bij machte is waarheidsgetrouw
te delen.” Volgt een verwijzing naar Spieler die zegt: „Eigenlijk bestaat
er slechts één wetenschap die de werkelijkheid probeert na te bouwen in
gedachten, zichtbaar uitgedrukt in het leerboek over de werkelijkheid.”
Hieruit vallen twee gedachten af te leiden. Ten eerste dat de onderschei­
ding van verschillende wetenschappen iets van zéér relatieve waarde is.
 Wij zien niet veel meer dan een zekere doelmatigheidswaarde inzoverre
het aanbeveling verdient een zekere uniformiteit van grensbepaling aan te
houden. Zo ook van methodiek en grondbegrippen binnen de aldus ge­
trokken grenzen. Ten tweede dat het bedrijven van wetenschap als opsporen
van de waarheid een kwestie is van „bevinden” . Van vaststellen wat „is”
ongeacht de persoon van de onderzoeker. Daardoor onderscheidt het zich
van het „vinden” in de zin van „de mening zijn toegedaan” , dat een sterk
persoonlijke inslag draagt. Bij het laatste is plaats voor pretenties; bij het
eerste niet. O f een geschrift een werk van wetenschap is of een verzameling
meningen is voornamelijk te bepalen aan de hand van de gevolgde werk­
wijze, de methodiek. Deze is in casu niet becritiseerd geworden, zodat
ervan uitgegaan moet worden dat de discussie gaat over een werk van
wetenschap, waarvan het resultaat conform de werkelijkheid is of niet,
doch in beide gevallen pretentieloos.
Onze conclusie dat de organisatiewetenschap als zelfstandige wetenschap
te onderscheiden valt van andere wetenschappen is in deze geest met het
„automatisme” der logische werkwijze voortgevloeid uit het onderzoek der
feiten. De gevolgde methode bestaat uit:
a. het onderzoek of de organisatieleer een wetenschap is (Par. 2 t/m
par. 11). Hierbij is eerst vastgesteld aan welke vereisten voldaan
moet zijn om van een wetenschap te kunnen spreken. Vervolgens
werd nagegaan of aan deze vereisten is voldaan.
b. de vergelijking van het materieel object en het formeel object van
de organisatiewetenschap, de economie, de sociologie, de psycho­
logie en de bedrijfseconomie, zijnde de gebruikelijke methode om
wetenschappen te onderscheiden (Par. 11 t/m par. 22).
 Terzake van het onderzoek onder a .) richt de critiek zich op het organisa­
torisch grondbeginsel, als volgt:
*) Noot van de Redactie. Door een foutieve correctie door de zetter is deze zinsnede
veel „ongunstiger” uitgevallen dan was aangegeven door de auteur. Deze heeft ge­
schreven: „ons oordeel over dit werk kan helaas niet onverdeeld gunstig zijn.”

ma b

blz. 75

„D at het menselijk handelen op verwezenlijking van bepaalde doeleinden
gericht is geeft aan de verschijnselen, die uit deze menselijke activiteit voort­
spruiten geen bijzonder aspect noch leidt zij tot een bijzondere samenhang
tussen die verschijnselen. Eerst wanneer dat handelen aan bepaalde voor­
waarden wordt gebonden, zoals in de formulering van het economisch be­
ginsel, ontstaat die bijzondere samenhang. Daarzonder kunnen we met de
constatering dat het handelen doelverwezenlijkend moet zijn en dat deze
activiteit onderscheiden kan worden in voorbereiding, uitvoering en con­
trole, niets aanvangen. Uit schrijvers boek blijkt dan ook dat hij er niets
mee weet aan te vangen zoals we nog zullen aantonen.”
Tot goed begrip zij vooropgesteld dat onder „doelverwezenlijkend” han­
delen verstaan moet worden een handelen dat bewust is gericht op het ef­
fectueren van de finale keten van beramen, uitvoeren en controleren ter
verwezenlijking van een beoogd doel. (Zie diss. pag. 44).
 Wij stellen nu (1) dat indien het menselijk handelen bewust op verwe­
zenlijking van een bepaald doel is gericht de verschijnselen die uit deze
menselijke activiteit voortspruiten wèl een bijzonder aspect hebben. En
uiteraard een algemeen en noodzakelijk aspect. Dit aspect is de opdeling
van de taak die voortspruit uit de doelstelling in een aantal deeltaken die
achtereenvolgens een voorbereidend, uitvoerend en controlerend karakter
dragen. Dit aspect is algemeen want het is voorwaarde voor iéder organise­
ren. De chirurg die een operatie gaat verrichten, de geestelijke die een kerk­
dienst gaat houden, de huisvrouw die een kopje thee gaat zetten (zie diss.
pag. 24 e.v.), de ondernemer die een industrie begint, of de ondernemer die
een brief schrijft, zij allen verrichten ter verwezenlijking van het gestelde
doel een reeks eenvoudige of complexe physieke- of geestesdaden (han­
delingen, deeltaakvervullingen) die achtereenvolgens betrekking hebben
op de voorbereiding, vervolgens op uitvoering en tenslotte op de controle
van het gewilde einddoel en die tesamen de finale keten van doelverwezenlijking vormen. Dit aspect is tevens noodzakelijk. Bewuste doelverwezenlijking eist onontkoombaar voorbereiding al ware het slechts die, welke
gelegen is in het in gedachten nemen van het doel; zij eist uiteraard uit­
voering; zij eist controle, al ware het slechts om te constateren of het gewilde
doel bereikt is.
Wij stellen voorts (2) dat indien het menselijk handelen bewust op ver­
wezenlijking van een bepaald doel is gericht deze menselijke activiteit wèl
leidt tot een bijzondere samenhang tussen de verschijnselen, die uit deze
activiteit voortspruiten.
 Deze bijzondere samenhang tussen die verschijnselen - die liggen in op­
deling van de doeltaak in deeltaken van voorbereiding, uitvoering en con­
trole - is gelegen in de onveranderlijke aard en volgorde van deze taken
ongeacht de aard van het doel. De primaire taken zijn de analytische, de
secundaire, de synthetische, de tertiaire de bevelende, de quartaire de bevelcontinuerende, de quintaire de herstelcontrolerende, de sextaire de voorbereidingscontrolerende. Deze bijzondere samenhang is evenzeer algemeen,
onafhankelijk van de aard van het doel, en noodzakelijk voor het bereiken
van het bewust gestelde doel.
Het zijn de overige wetenschappen die aard en inhoud van het doel be­
palen. De verwezenlijking van deze doeleinden wordt echter door boven­
staande beginselen van de organisatieleer beheerst ongeacht welke weten­
schap wordt toegepast. De chirurgie kan niet stellen dat de organisatieleer
deel uitmaakt van de medische wetenschap omdat de chirurg iedere operatie,
zowel medisch als technisch, als psychologisch, als economisch zorgvuldig
m ab

blz. 76

organiseert d.w.z. voorbereidt, uitvoert en controleert. Evenmin kan enige
andere wetenschap zulks omdat ook bij toepassing van haar wetten georga­
niseerd wordt.
Wij hebben hiermede tevens gezien dat inderdaad - gelijk de critiek eist de bijzondere samenhang voortspruit uit bepaalde voorwaarden waaraan
het doelverwezenlijkend handelen is gebonden. Deze zijn de indeling van
alle noodzakelijke handelingen in drie categorieën van eigen karakter, het
volvoeren van iedere categorie handelingen, en het volvoeren ervan in een
onveranderlijke volgorde.
Aldus werd aangetoond dat zowel het organisatorisch grondbeginsel
(zie onder 1) als de volgbeginselen (zie onder 2) - die onverbrekelijk met
elkaar samenhangen - aan de door de critiek gestelde eisen voldoen.
 Terzake van de laatstgeciteerde zin zij erop gewezen dat uiteraard de
werking van het organisatorisch grondbeginsel en de volgbeginselen zowel
de leer van de opbouw beheerst als die van de werking der organisatie. Dit
begint reeds bij de zojuist gemaakte onderscheiding in opbouw en werking
waarvan op pagina 59 gezegd wordt: „Zulks omdat eerst een organisatie
opgebouwd dient te zijn alvorens te kunnen werken; eerst het middel waar­
mede wij het (ondernemings)doel willen bereiken, voorbereid, gereed moet
zijn, alvorens wij het laten werken om ons doel ermede te bereiken.” Voorts
bestaat er een duidelijke relatie tussen de werkelijke organisatorische grond­
vormen en het grondbeginsel. Ook blijkt het uit de concretisering der per­
sonele indeling (zie par. 38), van de materiële indeling (par. 39) van de
opdeling van de industriële ondernemingstaak (par. 40) enz. enz. De leer
van de werking is ingedeeld in die inzake de leidinggevende arbeid, de uit­
voerende arbeid, de controlerende arbeid. Zo zouden wij nog door kunnen
gaan. Hoe bovenbedoelde zin van de critiek ook opgevat moet worden - wij
vermogen niet anders te zien dan dat in het werk systematisch volgens de
ontvouwde beginselen samenhangen aan het licht worden gebracht, die tot
dusverre niet steeds of niet onder éénzelfde eenvoudige gezichtspunt aan
de dag traden.
Gezien de boven uiteengezette validiteit der grond- en volgbeginselen
concluderen wij dat volgens de gebruikelijke criteria met betrekking tot de
organisatieleer zowel van „wetenschap” als van „een wetenschap” gespro­
ken mag worden (zie diss. pag 6).
Terzake van de vergelijking van het materieel en het formeel object van
de organisatiewetenschap en de andere wetenschappen kan worden op­
gemerkt dat de critiek zich niet tegen dit hoofdargument ter onderscheiding
van organisatiewetenschap (zie diss. pag. 49) en bedrijfseconomie richt.
 Aangezien wij derhalve tot handhaving onzer stellingen mogen conclu­
deren, zouden wij ons onderzoek hier kunnen staken.
Desalniettemin willen wij ingaan op de navolgende zinsneden van de critiek:
..De grootste moeilijkheid heeft de auteur de begrenzing te vinden van zijn
wetenschap tegenover de economie en in het bijzonder, wat de industriële
organisatie-leer betreft, tegenover de bedrijfseconomie. Hij probeert die
moeilijkheid op te lossen door een onderscheid te construeren tussen de be­
grippen „ordenen” en „organiseren” .”
Deze zinnen richten zich slechts tegen een uitweiding ter adstructie van
het bovengenoemde onbestreden hoofdargument. De uitweiding bevat een
vergelijking tussen de uitspraken van Limperg inzake de leer der organisatie
en onze stellingen. (Zie diss. pag. 50). Hierbij wordt erop gewezen dat
Limperg de begrippen „ordenen” en „organiseren” vereenzelvigt, terwijl
wij menen dat aan het begrip ordenen een passiever betekenis moet worden
ma b

blz. 77

toegekend dan aan organiseren. Ordenen kan doelbewust of niet doelbe­
wust geschieden; organiseren uitsluitend doelbewust. Ordenen kan zichzelf
- het orde scheppen, de orde - tot doel hebben; organiseren kan niét zichzelf
- het organiseren - de organisatie - tot doel hebben. De orde, (doelbewust
geschapen of niet doelbewust ontstaan) kan dus een doel zijn. (B.v. de ge­
leide (doelbewuste) of vrije (niet doelbewuste) economische orde).
De organisatie kan niét onbewust ontstaan en is in zichzelf slechts middel,
bijvoorbeeld om bewust te komen tot een geleide economische orde.
De vrije economische orde komt tot stand doordien de actie der verschil­
lende bedrijfshuishoudingen binnen de volkshuishouding zich ordent vol­
gens een patroon dat de resultante is der verschillende vrijelijk werkende
maatschappelijke krachten. Er vindt daarbij een bepaalde differentiatie
plaats, de zgn. horizontale differentiatie in tegenstelling tot de verticale: de
differentiatie van leiding en uitvoering.
 ,,In een socialistische of geleide economie vindt ook een ordening van
de actie der verschillende bedrijfshuishoudingen binnen de volkshuishou­
ding plaats. Hier zou ook een differentiatie van leiding en uitvoering in de
organisatie kunnen plaatsvinden.” 2) (verticale differentiatie).
„Deze verticale differentiatie kan in de maatschappelijke produktie, al­
thans voorzover zij op bedrijfs- en beroepsvrijheid is gebaseerd, niet voor­
komen.” 3) Hierin is slechts sprake van horizontale differentiatie.
W aar dus volgens gezaghebbende auteurs de niet-doelbewuste ordening
van de vrije economie tot „een differentiatie van geheel andere aard” 4)
leidt dan de doelbewuste ordening (organisatie) van de geleide economie,
persisteren wij bij het bestaan van een essentieel verschil tussen „ordenen”
en „organiseren” . Dit verschil is essentieel want het ligt in de werking dezer
werkwoorden en diensvolgens evenzeer in de uitwerking, het resultaat:
onderscheiden differentiatie. Het adstrueert het eerder gestelde onderscheid
tussen het formeel object der (bedrijfs)economie en der organisatieweten­
schap. Dit leidt ertoe dat „wij ons ondanks onze bewondering voor zijn
werk, niet kunnen verenigen met Limperg’s indeling van de leer der organi­
satie als onderdeel der bedrijfshuishoudkunde.................. ” (diss. pag. 53).
Een bij-argument van de primaire critiek - boven geciteerd - is dat een
organisatiewetenschap van het bedrijfsleven naast de bedrijfseconomie on­
bestaanbaar althans overbodig is.
Teneinde het tegendeel duidelijk te maken gaan wij eerst uit van de be­
tekenis van de organisatieleer voor een andere tak van wetenschap: de me­
dische, in het bijzonder de chirurgie.
 Veronderstellen wij het heden ten dage zeer onwaarschijnlijke geval dat
een chirurg bij een buikoperatie een corpus alienus achterlaat met fataal
gevolg. Bij eerste beschouwing zal iedereen geneigd zijn te zeggen dat de
patiënt succumbeerde aan een chirurgische fout. Bij nadere analyse komt
men echter tot de conclusie dat deze fout niet een specifiek-chirurgische is,
zoals b.v. een verkeerde diagnose, het hanteren van onjuiste instrumenten,
of het verkeerd hanteren van een instrument zou zijn. De fout is veeleer een
algemene: de organisatie van de operatie klopte niet. De controle - essen­
tieel element van het doelverwezenlijkend handelen - is achterwege geble­
ven of de controlemogelijkheid niet goed voorbereid. Er is bij de medische
doelverwezenlijking een organisatiefout begaan.
2) Prof. Dr. J. L. Mey jr. en Drs. P. M. M. H. Snel „Theoretische Bedrijfseconomie II”
pag. 281.
3) Idem; uitgebreider: pag. 173 t/m 175.
4) Idem pag. 280.
 m ab

blz. 78

Evenzeer kan bij de bedrijfseconomische doelverwezenlijking niettegen­
staande de volle aandacht wordt geschonken aan de bedrijfseconomische
aspecten het gewenste resultaat achterwege blijven, wanneer geen rekening
gehouden wordt met de wetten van de organisatieleer. Met andere woorden:
de ondernemer heeft naast elkaar rekening te houden met de bedrijfsecono­
mie en met de organisatieleer. De bedrijfseconomie beheerst met andere we­
tenschappen het doel dat de ondernemer zich kan stellen; de organisatieleer
geeft de wetten inzake de realisering van dat doel door de betrokken mens
(en). Deze wetten beslaan, zoals blijkt uit de bepaling van materieel en
formeel object, een ruimer gebied dan dat van de bedrijfseconomie. Dit wil
zeggen dat weliswaar alle economisch handelen tevens doelverwezenlijkend
handelen is, doch dat er daarenboven niet-economische-handelingen zijn
die evenzeer doelverwezenlijkend zijn. De organisatorische wetten gelden
echter voor beide categorieën gelijkelijk. Daarmede ook voor de practische
toepassing van andere wetenschappen b.v. de technische. Wij herhalen
daarom dat niet valt in te zien waarom de bedrijfseconomie de leer van het
doelverwezenlijkend handelen op grond van het feit dat deze mede van toe­
passing is op het (bedrijfs)economisch handelen binnen haar gezichtsveld
zou trekken en de andere wetenschappen b.v. de technische dit niet zouden
doen voor wat betreft het technisch-doelverwezenlijkend handelen. Daar
deze wetten voor alle doelverwezenlijking gelijk zijn, doch tot verschillend
materieel resultaat leiden naarmate zij dienst doen bij de toepassing van
verschillende wetenschappen is het bestaan van een zelfstandige organisa­
tieleer naast de andere wetenschappen niet alleen mogelijk doch ook ge­
wenst.
 De eenvoud van de gegeven voorbeelden en van de betrokken principes
kunnen de oppervlakkige lezer mischien verleiden om te zeggen: tant de
bruit pour une omelette. Hem zij echter gewezen op het volgende. Het doel
dat de mens zich stelt bij het doen werken van een grote organisatie, is erin
gelegen deze werking te doen verlopen alsof er slechts één mens, begiftigd
met de resultante van alle capaciteiten der organisatie, handelt in plaats
van een veelheid van mensen. Daarvoor is nodig een exacte bestudering
en vaststelling van de verhoudingen waaronder de verschillende groepe­
ringen en individuën werken (leer van de opbouw der organisatie) en van
de spelregels die deze individuën in deze verhoudingen onderling in acht
te nemen zullen hebben (leer der werking). Deze spelregels vertonen uiter­
aard een zekere samenhang met de voornoemde verhoudingen. Wanneer
deze verhoudingen en spelregels niet duidelijk vaststaan en bekend zijn is
het onmogelijk de grote organisatie als een eenheid te doen werken. Wij
krijgen dan het verschijnsel dat een schroothandelaar bij de afdeling ,,Z ”
der N .V . ,,A” tweedehands materiaal inkoopt om het kort nadien te ver­
kopen aan de afdeling „I” (Inkoop) van dezelfde N .V . „A ". O f dat de tech­
nische dienst van de N .V . ,,B” de verkoper der N .V . ,,C” een zodanige blik
in de bedrijfskeuken der N .V . ,,B” verschaft, dat nadien de inkoopafdeling
der N .V . ,,B” met argumenten van ,.eigen bodem” wordt vastgezet. Of
dat door het bedrijf alsnog in kostbare machinerieën geinvesteerd wordt,
terwijl op de afdeling verkoop bekend is dat de markt voor het betrokken
produkt verloopt. Zo vinden in iedere grote organisatie grote of kleine fou­
ten plaats waarin de bedrijfseconomische tekortkoming zonneklaar is, doch
de elementaire oorzaak ten onrechte niet gezocht wordt in het organisato­
rische vlak bij gebreke aan fundamentele kennis dienaangaande. De spel­
regels die in iedere organisatie opgezet moeten worden ter voorkoming van
deze fouten genieten in de praktijk nog te weinig systematische aandacht.
 ma b

blz. 79

De daarvoor vereiste spelregels zullen van organisatie tot organisatie ver­
schillen vertonen, doch steeds beantwoorden aan dezelfde principes. Deze
principes en de uitwerking ervan in hoofdlijnen vormen de leer van de
werking der organisatie. (Diss. Par. 45 t/m 60).
Wij zijn hiermede toegekomen aan het beschouwen van de eerste strek­
king van de „overige” critiek: het werk biedt niet veel nieuws.
In het bovenaangehaalde bedrijfseconomische leerboek lezen wij (pag.
279-280): „W ij hebben reeds aangetoond, waarom de leer van de externe
organisatie ook binnen het kader van de bedrijfshuishoudkunde moet wor­
den behandeld. Ook de organisatie van de maatschappelijke produktie wordt
zoals wij hebben gezien, in bedrijfshuishoudingen voltrokken. Niettemin
hebben de problemen van de organisatie der maatschappelijke voortbren­
ging een eigen karakter, waardoor zij onderscheiden zijn van die van de
ordening van de produktie in de bedrijfshuishoudingen.
Niet alleen doordat, zoals reeds werd opgemerkt, deze laatste vraag­
stukken zich op een beperkter terrein voordoen, en aan hun oplossing boven­
dien een meer normatief karakter kan worden toegekend, maar ook omdat
in de bedrijfshuishouding een meer verfijnde verbijzondering optreedt, die
in de maatschappelijke produktie niet waarneembaar is. W e bedoelen de
scheiding van leiding en uitvoering en de verbijzondering in de leiding zelf.
 De hierdoor ontstane vraagstukken vormen de kern van de leer der interne
organisatie.”
Een voorbeeld van het nieuws dat de dissertatie geeft is de verklaring
die gegeven wordt waarom „in de bedrijfshuishouding een meer verfijnde
verbijzondering optreedt, die in de maatschappelijke produktie niet waar­
neembaar is” . Dit is omdat in de maatschappelijke produktie slechts „orde­
ning” plaats grijpt, terwijl in de onderneming „georganiseerd” wordt. Als
eerder aangevoerd: dit wordt in het geciteerde werk impliciet erkend door
de opmerking dat deze speciale verbijzondering in een geleide ( = georgani­
seerde) economie wel plaats kan vinden, in de vrije ( = geordende) econo­
mie niet. O f in dit licht de beide typen verbijzondering nog over één kam
geschoren kunnen worden is een vraagpunt voor de bedrijfseconomie: niet
voor de organisatiewetenschap.
Een ander voorbeeld is het nieuws dat de kern van de leer der interne
organisatie niet wordt gevormd door de vraagstukken die ontstaan uit de
scheiding van leiding en uitvoering en de verbijzondering in de leiding
zelf. Deze kern blijkt veel dieper te liggen en terug te voeren te zijn tot een
principe dat gelijkelijk geldt voor het individu dat een bepaald doel wenst
te verwezenlijken als voor een verzameling individuen die tesamen een doel
wensen te verwezenlijken. Het is het organisatorisch grondbeginsel, dat bij
voortduring in alle facetten van bouw en werking van iedere organisatie
terug te vinden is en derhalve de ontvouwde theorie geheel beheerst.
Nieuw is voorts hetgeen over de organisatievormen wordt opgemerkt
en de rol die zij vervullen als bouwstenen der organisatie. Hoe aan de hand
der organisatiebeginselen gekomen wordt tot een zinvol patroon.
 Hoewel het ons niet moeilijk zou vallen deze fundamentele met nog andere
voorbeelden van nieuwe bevindingen aan te vullen, moge de geïnteresseerde
verder aanbevolen worden de inhoud der besproken dissertatie te leggen
naast die van enig bedrijfseconomisch leerboek of andere organisatieliteratuur. Hij zal tot de conclusie komen dat de volkomen andere benadering
der materie het „nieuw” of „oud” zijn van één of meer van de talrijke elemen­
ten van het als sluitende leer gegeven betoog een weinig zinvolle vergelij­
kingsmaatstaf vormt.
ma b

blz. 80

Tenslotte moge gereageerd worden op enige der verspreide cntische
opmerkingen.
Het kan niet de bedoeling van enig auteur zijn een bepaald begrip uit
enige wetenschap te bannen, tenzij het gebleken is geen begrip van die
wetenschap te zijn. Door ons is dan ook niet gepleit voor een afschaffing
van het begrip „functie” doch voor afschaffing van deze veelzijdige term,
althans te streven naar een verfijning in de zin van een algemene beperking
tot één der vele, ieder voor zich juiste, gebruiksmogelijkheden ervan.
(Diss. pag. 65) Een functie is een begrip nl. het begrip betrekking. Er komen
vele soorten van betrekking in de organisatie voor. Dus dient de term
functie alleen te worden gebruikt voor het begrip of - minder juist - slechts
voor één soort betrekking. In beide gevallen dienen de (overige) specifieke
betrekkingen ook specifiek te worden aangeduid. Een voorbeeld ter toe­
lichting: In de meetkunde is „driehoek” een begrip. Voor het oplossen van
een som zal ik echter ertoe over moeten gaan mij een voorstelling te maken
van één specifieke driehoek met een specifieke benaming b.v. rechthoekige
driehoek. Wij zullen nooit voorstellen het begrip driehoek uit de meetkunde
te bannen omdat wij sommen alleen kunnen oplossen met specifieke drie­
hoeken.
 W at betreft het verschil tussen materieel en formeel object zij erop ge­
wezen dat de definities door ons gegeven van deze begrippen o.i. onbetwist­
baar zijn. Wij erkennen echter gaarne dat b.v. de formulering van het for­
meel object van de industriële organisatieleer scherper ware geweest als
de woorden „het handelen gericht op” achterwege waren gelaten. Dit neemt
niet weg dat het formeel object steeds een zekere selecterende werking
heeft en - zeker in casu - feitelijk een genus-species-verhouding in de totale
materie schept.
De organisatorische grondvormen worden o.i. strikt logisch onderschei­
den in neven- en onderschikkende verhoudingen. Deze indeling is uitput­
tend. De nevenschikkende komt in aanmerking voor onderverdeling in zo­
verre de verhouding volstrekt neutraal is of niet. Z o niet dan spreken wij van
adviesverhouding, zo ja van co-ordinatoire verhouding. Deze naamskeuze
is toegelicht doch niet essentieel. Essentieel is dat er geen andere dan de
opgesomde verhoudingen te onderkennen zijn, waarmede de logica dezer
onderscheiding is aangetoond.
Dat de paragraaf inzake „bouw van instanties” geheel gebaseerd zou
zijn op het Theorema van Graicunas is onjuist. Dit theorema is slechts aan­
gehaald terzake van de vraag wanneer een instantie meerhoofdig moet
worden. De strekking van het theorema achten wij inderdaad juist.
Ons is niet duidelijk geworden waaruit gebleken kan zijn dat ons „het
wezen van de constituerende leiding, die heus niet alleen vanuit de directieof commissariskamer gegeven wordt, niet helder voor de geest staat” . Wij
schreven o.a.: „De constituerende leiding wordt mede gevormd door alle
instanties. Het bewustzijn hiervan is een voorwaarde voor goede samen­
werking en communicatie in de ondernemingsorganisatie” (diss. pag. 137
no. 25). Zie voorts Par. 57: „D e specifieke werking der constituerende
leiding”.
 Het zou ons hier te ver voeren aan te tonen waar en hoe in het derde deel
de ontwikkelde leer in toepassing is gebracht. Wij willen volstaan met de
opmerking: „Voortdurend” en zijn desgewenst gaarne bereid dit een andere
keer nader te adstrueren.
Tenslotte zij ons vergund deze serieuze verdediging in minder serieuze
atmosfeer te eindigen, zoals ook wel de promovendus oogluikend pleegt te
ma b

blz. 81

worden toegestaan zijn laatste stelling op een of andere wijze een iets luch­
tiger cachet te geven. Deze laatste stelling luidde: „Promotie schept ver­
antwoordelijkheid voor de promotor en de gepromoveerde” . Het luchtige
cachet is gelegen in het feit dat deze stelling niet-correct - in tweeërlei zin zou zijn wanneer zij ten onrechte betrokken zou worden op de universitaire
promotie: derhalve alleen juist is als zij betrokken wordt op de organisatie­
leer en wel gelezen als volgt: „Bevordering schept verantwoordelijkheid
voor degene die bevordert en de bevorderde”.
Daar ter Leidse promotie deze stelling - gelijk te verwachten was - niet
werd aangevallen is het ons een genoegen dat een hooggeleerde uit de
periferie dit alsnog heeft willen doen. Wij haasten ons echter te verklaren
persoonlijk de volle verantwoordelijkheid voor het werk op ons te blijven
nemen ondanks de critiek en de naam van de promotor slechts daarom niet
vermeld te hebben omdat de Leidse voorschriften dit niet toe laten.
ma b

blz. 82.
