Materialiteit
MAB

Jaarrekening
Wet- en regelgeving
Onderzoek

Materialiteit
Toepassing van het materialiteitsbeginsel bij de opstelling
van de jaarrekening
Drs. A. de Bos
1 Inleiding1
Het uit de Angelsaksische literatuur afkomstige
’concept of materiality,’ met als Nederlands equi­
valent ’het materialiteitsbeginsel’, speelt een rol
zowel bij de financiële verslaggeving (materiality
in accounting) als bij de accountantscontrole
(materiality in auditing).
Een bekende en vrij algemeen aanvaarde definitie
van materialiteit is gegeven door de Financial
Accounting Standards Board (FASB) in State­
ment of Financial Accounting Concepts No. 2
(SFAC No. 2) ’Qualitative Characteristics of
Accounting Information’ (mei 1980). Zij luidt als
volgt: The magnitude of an omission or misstate­
ment of accounting information that, in the light of
surrounding circumstances, makes it probable
that the judgment of a reasonable person relying
on the information would have been changed or
influenced by omission or misstatement’ (§ 132).
Bij de financiële verslaggeving heeft het materiali­
teitsbeginsel primair invloed op de informatie die
een huishouding in zijn externe verslagen dient te
verstrekken. Het materialiteitsbeginsel stelt dat
informatie die niet materieel is, informatie die
geen invloed heeft op de oordeels- en besluitvor­
ming van de gebruiker van het verslag, niet in de
externe verslagen behoeft te worden opgeno­
men. Het materialiteitsbeginsel kan daarnaast
een rol spelen bij de waardering en resultaatbepaling. Een voorbeeld is het direct ten laste van
het resultaat brengen van materiële vaste activa
van geringe waarde, ook als er sprake is van duur­
zame dienstbaarheid aan de bedrijfsuitoefening.
 Bij de accountantscontrole wordt door het mate­
rialiteitsbeginsel primair de nauwkeurigheid van
de verstrekte financiële informatie bepaald: de te

12

verstrekken informatie mag geen omissies of
onjuistheden bevatten die de oordeels- en
besluitvorming van de gebruiker beïnvloeden. Dit
materialiteitsbegrip duidt men ook wel aan met
’tolerantie’. De maximale tolerantie speelt vooral
een rol bij de planning en voorbereiding van het
controleprogramma en de evaluatie van de re­
sultaten (zie bijvoorbeeld Van Dijk, 1989a en
Emanuels en Wallage, 1990).
Momenteel staat het materialiteitsbeginsel in de
Nederlandse literatuur in de belangstelling. In
februari 1989 verscheen bijvoorbeeld NIvRAgeschrift nummer 46 met als titel ’Materialiteit bij
de opstelling en de controle van de jaarrekening’
en in augustus 1990 verscheen het rapport ’Risi­
co’s en oordeelsvorming in de accountantspraktijk’ van het Limperg Instituut. De literatuur heeft
zich echter voornamelijk bezig gehouden met de
betekenis van het materialiteitsbeginsel voor de
accountantscontrole. Ook de toepassing van dit
beginsel bij de opstelling van de jaarrekening
roept vragen op. Met name de operationalisering
van het materialiteitsbeginsel is een probleem. De
Raad voor de Jaarverslaggeving (RJ) heeft voor
de operationalisering van het materialiteitsbegin­
sel Richtlijnen opgesteld in de vorm van kwantita­
tieve criteria. Van Dijk (1989b) komt in het NIvRAgeschrift, na evaluatie van deze Richtlijnen, tot de
conclusie dat: ’de Richtlijnen wel enige handrei­
king bieden voor de hantering van het materialiteitsvraagstuk bij de jaarverslaggeving, doch dat
deze handreiking nog slechts als ’begin van de
oplossing’ kan worden beschouwd en als zodaDrs. A. de Bos studeerde bedrijfseconomie aan de
Erasmus Universiteit Rotterdam. Thans is hij als
wetenschappelijk docent verbonden aan de vakgroep
Kosten- en Winstbepalingsvraagstukken van de Erasmus
Universiteit Rotterdam.
januari/februari 1991

MAB

nig nog verdere studie en uitwerking behoeft’(pagina27).
 In dit artikel wordt ingegaan op de betekenis van
het materialiteitsbeginsel voor de presentatie van
informatie in de jaarrekening. Het materialiteits­
beginsel wordt bezien vanuit de opsteller van de
jaarrekening. Ditzelfde uitgangspunt heeft ook
Leeuwerik (1989) gehanteerd in zijn bijdrage aan
het genoemde NIvRA-geschrift, getiteld ’Prakti­
sche problemen bij bepaling van materialiteit’. Er
wordt voorbij gegaan aan de onjuistheden in de
informatie. Verondersteld wordt dat de accoun­
tant de betrouwbaarheid van de informatie heeft
vastgesteld.
In paragraaf 2 wordt een theoretische beschou­
wing rondom het materialiteitsbeginsel gegeven.
In paragraaf 3 wordt gekeken naar de betekenis
van kwantitatieve criteria voor de operationalise­
ring van het materialiteitsbeginsel.
In paragraaf 4 komen de voorschriften in Neder­
land van de RJ met betrekking tot de operationali­
sering van het materialiteitsbeginsel aan de orde.
In paragraaf 5 worden deze voorschriften geëva­
lueerd.
Ter afsluiting volgt in paragraaf 6 een conclusie.
2 Theoretische beschouwing rondom het
materialiteitsbeginsel
In de jaren zeventig is het materialiteitsbeginsel
uitvoerig bestudeerd door de FASB. In mei 1980
publiceert de FASB in het kader van haar zoge­
naamde ’conceptual framework’ SFAC No. 2
’Qualitative Characteristics of Accounting Infor­
mation’. In dit rapport wordt ingegaan op kenmer­
ken waaraan te verstrekken (financiële) informatie
dient te voldoen. Uitgangspunt is dat de te ver­
strekken informatie nuttig (’useful’) moet zijn voor
de oordeels- en besluitvorming van de gebruikers
van die informatie. De nuttigheid van informatie
wordt bepaald door een hiërarchie van kwaliteiten
(kenmerken). Het al dan niet nuttig zijn van infor­
matie wordt primair bepaald door twee kenmer­
ken, te weten relevantie frelevance’) en betrouw­
baarheid freliability’).
 Informatie is relevant indien het de hoedanigheid
bezit om de besluitvorming van gebruikers met
januari/februari 1991

betrekking tot hun voorstelling van verleden,
heden en toekomst te kunnen beïnvloeden.2
Betrouwbare informatie is informatie die objectief
is en redelijkerwijs geen onjuistheden bevat.
Informatie waarbij één van de bovenstaande twee
kenmerken ontbreekt kan nooit nuttig zijn; om tot
nuttige informatie te komen dient de afweging
tussen relevantie en betrouwbaarheid optimaal
plaats te vinden. Niet alle relevante én betrouw­
bare informatie wordt automatisch als nuttig aan­
gemerkt. Indien de relevante én betrouwbare
informatie geen invloed heeft op de oordeels- en
besluitvorming van de gebruiker is zij op grond
van het materialiteitsbeginsel niet nuttig en kan
vermelding achterwege worden gelaten.
De vraag die nu gesteld kan worden is: waardoor
wordt de materialiteit van de informatie bepaald?
Uit de in paragraaf 1 gegeven definitie van materi­
aliteit volgt dat het al dan niet materieel zijn van
informatie wordt bepaald door de omvang of
grootte (’magnitude’) van de weglating, de des­
betreffende omstandigheden in aanmerking ne­
mend (’in the light of the surrounding circum­
stances’).
In 1989 publiceert Solomons, de voornaamste
schrijver van SFAC No. 2, in opdracht van the
Research Board of the Institute of Chartered
Accountants in England and Wales (ICAEW) het
rapport ’Guidelines for Financial Reporting Stan­
dards’. In dit rapport wordt het kwantitatieve
karakter van materialiteit benadrukt: ’materiality
is a quantitative, not a qualitative concept’
(pagina 33).
 Het International Accounting Standards Commit­
tee (IASC) heeft in het ’Framework for the Prepa­
ration and Presentation of Financial Statements’
(juli 1989) definities gegeven van relevantie en
materialiteit. Het IASC kiest evenals de FASB
voor een hiërarchie van kenmerken, die het nut
van de te verstrekken informatie bepalen. Het
IASC definieert relevantie als volgt: de informatie
is relevant indien deze de economische beslissin­
gen van een gebruiker beïnvloedt. De relevantie
van de informatie wordt bepaald door zijn aard en
materialiteit. Informatie is volgens het IASC mate­
rieel indien het niet vermelden van deze gegevens
de economische beslissingen van de gebruikers
13

zou kunnen beïnvloeden. De materialiteit van
informatie wordt bepaald door de grootte van het
(weg te laten) informatie-element, de desbetref­
fende omstandigheden in aanmerking nemend.
Zowel de FASB en het IASC zijn niet erg eendui­
dig in het aangeven van de relatie tussen relevan­
tie en materialiteit. Beide zien het materialiteitsbeginsel wel als een soort ’filter’: relevantie staat pri­
mair, materialiteit is een secundaire toets. In het
navolgende koppelen wij relevantie aan de aard
van informatie en materialiteit aan de omvang van
het informatie-element. Daarbij onderscheiden
wij twee groepen relevante informatie:
- Relevante informatie, die op grond van de aard
van zodanig belang is dat de oordeels- en
besluitvorming van de gebruiker wordt beïn­
vloed. Deze informatie dient in alle omstandig­
heden te worden opgenomen. Het materialiteitsbeginsel is hier niet van toepassing. Een
voorbeeld is informatie over eigen aandelen.
- Relevante informatie, waarop het materialiteitsbeginsel wel van toepassing is. Voor deze
informatie dient te worden vastgesteld of zij op
grond van de omvang van zo’n gering belang is
dat zij niet behoeft te worden opgenomen.
 Ter illustratie het nu volgende voorbeeld van rele­
vante informatie waarop het materialiteitsbeginsel wel van toepassing is. Stel een huishouding
past in zijn jaarrekening de historische prijsgrondslag toe. Informatie op basis van de actuele
waarde is naar de aard relevant. Indien het ver­
schil in het vermogen en/of resultaat op basis van
historische uitgaafprijs en vervangingswaarde in
een concreet jaar zeer klein is, heeft verstrekking
van informatie op basis van actuele waarde geen
enkel effect op de oordeels- en besluitvorming en
is de informatie niet materieel.3 In een later jaar
kan een groter verschil tussen de historische
prijsgrondslag en de actuele waarde wel materi­
eel zijn. De informatie op basis van de actuele
waarde is dan zowel relevant als materieel en
dient opgenomen te worden.
Het materialiteitsbeginsel heeft bij de opstelling
van de jaarrekening betrekking op:
- de in de toelichting op te nemen (aanvullende)
informatie;
14

- de mate van aggregatie van financiële informa­
tie in de balans en winst- en verliesrekening
(bijvoorbeeld: een balans kan uit enkele hon­
derden posten bestaan maar kan daarentegen
ook uit drie posten bestaan, te weten activa,
eigen en vreemd vermogen).
De opvattingen inzake het materialiteitsbeginsel
van Van Dijk en Leeuwerik in het NIvRA-geschrift
wijken van het vorenstaande af. Zij zijn van
mening dat het materialiteitsbeginsel naast een
reducerende werking ook tot extra informatiever­
strekking kan leiden. Leeuwerik stelt: ’voor het
achterwege laten van gegevens moet het materialiteitscriterium alleen in ogenschouw worden
genomen, terwijl voor het verstrekken van aanvul­
lende of afwijkende gegevens zowel het relevan­
tie- als het materialiteitscriterium in aanmerking
moet worden genomen’ (pagina 72). Mijns inziens
dient het materialiteitsbeginsel te worden gezien
als een ’filter’ en kan dit dus nooit tot extra infor­
matie leiden.
 3 De betekenis van kwantitatieve criteria
voor de operationalisering van het
materialiteitsbeginsel
Het materialiteitsbeginsel is van belang voor een
drietal partijen, te weten: de ondernemingslei­
ding, de accountant en de gebruiker. De onderne­
mingsleiding is de verstrekker van de informatie
en is primair verantwoordelijk voor de inhoud van
de jaarrekening. Zij dient te bepalen welke infor­
matie materieel is voor de gebruiker. De accoun­
tant dient de getrouwheid van de jaarrekening
vast te stellen en in dat kader de juiste toepassing
van het materialiteitsbeginsel: is er relevante
informatie ten onrechte, met een al dan niet expli­
ciet beroep op het materialiteitsbeginsel, ach­
terwege gelaten? Probleem voor zowel de opstel­
ler als de accountant is dat de belangrijkheid van
informatie vanuit het gezichtspunt van de gebrui­
ker moet worden vastgesteld.
Indien in een concreet geval de drie bovenge­
noemde partijen een verschillende interpretatie
geven aan het begrip materiële informatie, kan de
vraag worden gesteld welke opvatting als juist

januari/februari 1991

MAB

dient te worden beschouwd. Leeuwerik (1989) is
van mening dat de ondernemingsleiding (in over­
leg met de accountant) in de beste positie ver­
keert om te bepalen welke informatie in specifieke
omstandigheden van materieel belang is (waarbij
materieel als relevant zou moeten worden geïn­
terpreteerd).
Mijns inziens is het niet mogelijk om de voorkeur
uit te spreken voor één van de opvattingen van de
drie partijen. Het vormen van een oordeel over het
al dan niet materieel zijn van informatie dient tot
stand te komen door overleg tussen de opsteller,
de accountant en de gebruiker. In Nederland
vindt zo’n overleg plaats in de RJ. In de RJ zitten
vertegenwoordigers van de verstrekkers, contro­
leurs en gebruikers van informatie.
 De RJ heeft in haar Richtlijnen het materialiteitsbeginsel geoperationaliseerd door middel van
kwantitatieve criteria. In de Verenigde Staten ont­
breken kwantitatieve criteria op het niveau van de
regelgeving. De FASB heeft hiervan tot nu toe
afgezien: ’no general standards of materiality
could be formulated to take into account all the
considerations that enter into an experienced
human judgment’ (§131, SFAC No. 2). De opera­
tionalisering van het materialiteitsbeginsel wordt
overgelaten aan de praktijk (professional judg­
ment). Uit Amerikaanse onderzoekingen van bij­
voorbeeld Neumann (1968), Frishkoff (1970) en
Chewning, Pany en Wheeler (1989) naar de
opvattingen van de Amerikaanse accountant
inzake de presentatie van materiële informatie,
volgt dat accountants onder dezelfde omstandig­
heden verschillende invullingen geven aan het
materialiteitsbeginsel. Onderzoek naar de opvat­
tingen van de opstellers en gebruikers van jaarre­
keningen heeft nauwelijks plaatsgevonden.
Woolsey (1954), die al in 1954 een onderzoek
deed naar de opvattingen onder de hierboven
genoemde partijen, constateerde dat er verschil­
lende opvattingen inzake materiële informatie
bestaan tussen de groepen en binnen de groepen
zelf.
In de praktijk zijn verschillende ’rules of thumb’
ontwikkeld. De Accountants International Study
Group (AISG) (1974) komt na een onderzoek naar
de praktijk inzake de toepassing van het materia-

januari/februari 1991

liteitsbeginsel in Canada, Engeland en Amerika
tot de conclusie: ’quantitative guidelines with
broad parameters are usually used in practice ..’
(§ 30). Leslie (1985) noemt in zijn boek ’Material­
ity’ een zevental mogelijke kwantitatieve criteria4
voor de operationalisering van het beginsel en
laat aan de hand van een case zien dat deze crite­
ria leiden tot verschillende materialiteitsgrenzen.
Pany en Wheeler (1989a en b) wijzen erop dat de
verschillende materialiteitsgrenzen mede worden
veroorzaakt door de bedrijfstak waarin een
onderneming actief is.
 Voor de gebruiker betekent het ontbreken van
éénduidige kwantitatieve criteria dat het moeilijker is de informatie in de jaarrekening te beoorde­
len. Consistentie en vergelijkbaarheid inzake de
inhoud van de jaarrekening ontbreken. Bij de ene
jaarrekening zal bepaalde informatie wel vermeld
zijn, terwijl dezelfde informatie bij een andere jaar­
rekening kan ontbreken. Hierdoor daalt de informatiewaarde van de jaarrekening. Anderson
(1977) stelt: ’effective communication requires
agreement between receiver and sender as to a
common language (generally accepted accoun­
ting principles) and part of this common language
should be a reasonable consensus as to material­
ity’ (pagina 129).
Overeenstemming ten aanzien van de invulling
van het materialiteitsbeginsel kan wellicht worden
bereikt door kwantitatieve criteria op het niveau
van de regelgeving in te voeren. Inzake het al dan
niet in de regelgeving formuleren van kwantita­
tieve criteria zijn in de literatuur verschillende
meningen te vinden.
De AISG geeft in haar onderzoeksrapport een
overzicht van de meningen van de voor- en
tegenstanders van uniforme (kwantitatieve) cri­
teria.
Een overzicht van deze samenvatting is hierna
weergegeven.
De argumenten van de voorstanders van het han­
teren van kwantitatieve criteria komen op het vol­
gende neer:
15

MAB

A Grotere vergelijkbaarheid van de jaarrekenin­
gen onderling en eliminatie van verschillende
resultaten (materialiteitsgrenzen) onder dezelf­
de omstandigheden.
B Het voorzien in een ’norm’ voor beslissingen
inzake de materialiteit van informatie. Degene
die van de norm wil afwijken zal dit moeten be­
argumenteren.
C Meer consistentie in de jaarverslaggeving. Veel
verschillen tussen de accountants, onderne­
mingsleidingen, financiële analisten, crediteu­
ren kunnen worden geëlimineerd.
D Toename van het publieke vertrouwen, aange­
zien de gebruikers kunnen vertrouwen op het
gebruik van deze criteria. Zij kunnen verwach­
ten dat zij van afwijkingen op de hoogte wor­
den gesteld. Een gedefinieerde benadering zal
wezenlijk bijdragen aan de geloofwaardigheid
van het accountantsberoep.
 E Zonder kwantitatieve criteria wordt het moeilijk
een gefundeerde beoordeling te maken. De
accountant is voor zijn beoordeling gediend
met deze criteria.
De argumenten van de tegenstanders komen op
het volgende neer:
A Het is de vraag of zinvolle criteria kunnen wor­
den geformuleerd die algemeen toepasbaar
zijn. Er zijn vele beslissingen inzake materiali­
teit die om specifieke criteria vragen. Het ont­
wikkelen van deze criteria is een moeilijke zo
niet onmogelijke taak.
B Kwantitatieve criteria worden gerelateerd aan
één bepaalde factor, bijvoorbeeld een percen­
tage van het resultaat, terwijl er meerdere fac­
toren van belang kunnen zijn.
C Kwantitatieve criteria leiden tot een aan­
zienlijke reductie of eliminatie van het deskun­
dige oordeel van de accountant. Het gevaar
wordt gelopen dat de criteria blindelings wor­
den toegepast.
De voordelen van de kwantitatieve criteria spre­
ken voor zich, de nadelen zullen nader worden
besproken.
adA: Mijns inziens is het niet juist om bij voorbaat
op grond van twijfels kwantitatieve criteria uit te
16

sluiten. Onderzoekingen zullen moeten uitwijzen
of het hanteren van kwantitatieve criteria al dan
niet geschikt is voor materialiteitsbeoordelingen.
Uit het voorgaande bleek al dat in de praktijk ver­
schillende criteria zijn ontwikkeld. Deze criteria
moeten op hun waarde worden beoordeeld.
ad B: Kwantitatieve criteria behoeven niet voor
alle vraagstukken te worden gerelateerd aan één
factor. Het is heel goed denkbaar dat er verschil­
lende factoren worden gehanteerd voor verschil­
lende vraagstukken. Ook is het mogelijk dat een
criterium een combinatie is van meerdere facto­
ren. Een voorbeeld hiervan is de ’Blended
method’5: een combinatie van percentages van
activa, omzet, resultaat, toegevoegde waarde en
het eigen vermogen.
 ad C: De tegenstanders van kwantitatieve criteria
zijn van mening dat de accountant geen behoefte
heeft aan kwantitatieve criteria op het niveau van
de regelgeving. Dit betekent een beperking van
zijn beoordelingsvrijheid. De accountant is vol­
gens hen in staat op grond van zijn ervaring en
deskundigheid een situatie op de juiste wijze te
beoordelen. Het bezwaar van de tot nu toe
gehanteerde
beoordelingsvrijheid
van
de
accountant is dat dit leidt tot verschillende uit­
komsten onder dezelfde omstandigheden, het­
geen een niet effectieve communicatie tot gevolg
heeft. Kwantitatieve criteria behoeven geen
afbreuk te doen aan de ’professional judgment’
van de accountant.
De criteria dienen niet blindelings te worden toe­
gepast, er dient te allen tijde rekening gehouden
te worden met de specifieke omstandigheden. In
Australië zijn sinds 1974 kwantitatieve criteria
opgenomen in de Accounting Standards (AAS 5).
Het nog steeds van kracht zijn van deze stan­
daard kan wijzen op de bruikbaarheid van de
kwantitatieve criteria voor de beoordeling. De cri­
teria dienen te worden beschouwd als een hulp­
middel voor beoordelingen. De mogelijkheid om
in speciale gevallen af te wijken van de kwantita­
tieve criteria moet opengelaten worden. Er dient
dan aangegeven te worden (in de jaarrekening)
waarom er afgeweken is en welke materialiteits­
grenzen wel gebruikt zijn.
januari/februari 1991

MAB

De vorenstaande argumenten in beschouwing
nemend, ben ik van mening dat het gerechtvaar­
digd is te stellen dat de voordelen van kwantita­
tieve criteria zwaarder wegen dan de nadelen.
Kwantitatieve criteria (op het niveau van de regel­
geving) als hulpmiddel voor het operationaliseren
van het materialiteitsbeginsel zijn door vele
onderzoekers6 bepleit.
Het definiëren van kwantitatieve criteria zal altijd
een subjectieve en arbitraire aangelegenheid zijn.
 Maar door deze criteria in de regelgeving vast te
leggen wordt het materialiteitsvraagstuk op een
ander niveau van subjectiviteit gebracht en zal er
hoogstwaarschijnlijk een consistentere invulling
aan het materialiteitsbeginsel worden gegeven.
Dit leidt tot een effectievere communicatie door
middel van de jaarrekening, waarmee de praktijk
en in het bijzonder de gebruiker zijn gediend.
4 De voorschriften in Nederland met
betrekking tot de operationalisering van het
materialiteitsbeginsel
In de Richtlijnen van de RJ is het materialiteitsbe­
ginsel in het bijzonder van toepassing geacht op
de volgende gegevens:
a aanvullende informatie op basis van alterna­
tieve waarderingsgrondslagen;
b informatie over schattingswijzigingen;
c posten die een belangrijk onderdeel vormen
van een bepaald rubriekstotaal;
d informatie over stelselwijzigingen;
e fouten of onjuistheden welke na vaststelling
van de jaarrekening worden geconstateerd,
(vgl. Richtlijnen voor de jaarverslaggeving, § 1.05
al. 202)
'
Voor de onderwerpen a, b en c heeft de RJ inzake
de materialiteit van informatie kwantitatieve crite­
ria opgesteld. Over de onderwerpen d en e wordt
opgemerkt dat deze niet afzonderlijk worden
behandeld. Voor het materialiteitsbeginsel inzake
informatie over stelselwijzigingen wordt verwe­
zen naar paragraaf 2.5 van het proefschrift van
Hoogendoorn ’Stelselwijzigingen in de jaarreke­
ning’ (1990). Onderwerpen a, b, d en e spelen een
rol bij de in de toelichting op te nemen (aanvul­
lende) informatie, terwijl onderwerp c betrekking
januari/februari 1991

heeft op de mate van aggregatie van financiële
informatie in de balans en de winst- en verlies­
rekening.
De RJ merkt op dat gezien de veelheid van ele­
menten welke zich bij een weloverwogen beoor­
deling kunnen voordoen, het niet mogelijk is
objectieve criteria voor vermelding te formuleren,
welke in alle omstandigheden toepasbaar zijn. Dit
is de reden waarom aan de kwantitatieve criteria
de status van ’aanbevelingen’ is toegekend.
 Uitgangspunt voor het al dan niet vermelden van
gegevens is het vereiste inzicht. De geformu­
leerde criteria kunnen in een concreet geval te
eng of te ruim gesteld zijn. Verder kunnen de bij­
zonderheden van de rechtspersoon of de aard
van de gegevens zodanig zijn dat afzonderlijke
vermelding, hoewel er niet aan de criteria is vol­
daan, gewenst is voor het vereiste inzicht (er is
dan sprake van relevante informatie, waarop het
materialiteitsbeginsel niet van toepassing is).
De hierboven genoemde onderwerpen a, b en c
zullen nu nader aan de orde worden gesteld met
uitzondering van de regeling in § 1.05 al. 209
betreffende de vermelding van gegevens van
ondernemingen waarin een kapitaalbelang be­
staat.
Ad a Aanvullende informatie op basis van de
alterna tie ve waarderingsgrondslag
Bij het opstellen van een balans en winst- en ver­
liesrekening kan een onderneming de historische
prijsgrondslag of de actuele waarde als waarde­
ringsgrondslag hanteren. De RJ heeft bepaald
dat de gebruiker behoefte heeft aan aanvullende
informatie in de toelichting op basis van de alter­
natieve waarderingsgrondslag, indien het verschil
tussen het eigen vermogen en/of resultaat op
basis van de gehanteerde en de alternatieve
waarderingsgrondslag materieel is. Onder alter­
natieve waarderingsgrondslag dient de actuele
waarde te worden verstaan indien de onderne­
ming primair waardeert tegen de historische prijs­
grondslag en omgekeerd. De kwantitatieve crite­
ria voor vermelding zijn:
- een verschil in het eigen vermogen van groter
dan 10% van het in de balans per einde boek­
jaar opgenomen eigen vermogen;
17

- een verschil in het resultaat groter dan 5% van
de toegevoegde waarde.
 Voor de toepassing van vorengenoemde criteria
zijn van belang:
- de haalbare precisie van de resultaat- en vermogensbepaling bij toepassing van actuele
waarden als in de jaarrekening de historische
prijsgrondslag is toegepast;
- de grootte van het eigen vermogen en van het
nettoresultaat. Deze kunnen dusdanig groot of
klein zijn in relatie tot balanstelling, omzet of
toegevoegde waarde, dat afwijking van de
genoemde criteria gerechtvaardigd is.
Besluit Modellen Jaarrekening). Als het boven­
staande zou leiden tot een afzonderlijke vermel­
ding van een post, die minder is dan 1% van de
balanstelling kan alsnog samenvoeging met een
andere balanspost plaatsvinden. Voor een post
van de winst- en verliesrekening geldt dan dat hij
van te verwaarlozen betekenis is indien deze niet
groter is dan 5% van de toegevoegde waarde en
tevens niet groter is dan 10% van het totaal van
de rubriek waartoe zij behoort.
Ad b Informatie over schattingswijzigingen
Indien een onderneming besluit zijn schattingen
aan te passen aan de veranderende omstandig­
heden is er sprake van een schattingswijziging.
Voorbeelden hiervan zijn:
- het aanpassen van de gebruiksduur van slij­
tende activa;
- het wijzigen van de schatting van dubieuze
debiteuren.
Alvorens de kwantitatieve criteria van de RJ te
evalueren wil ik opmerken dat de beslissing om
tot kwantificering over te gaan naar mijn mening
een juiste beslissing is geweest.
In de volgende twee gevallen dient een schat­
tingswijziging in de toelichting te worden vermeld:
- indien de invloed van de schattingswijziging
(op het resultaat) in de verslagperiode groter is
dan 5% van de toegevoegde waarde;
- indien de mogelijke invloed van de schattings­
wijziging (op het resultaat) in de volgende peri­
oden groter is dan 5% van de toegevoegde
waarde.
 Ad c Posten die een belangrijk onderdeel vormen
van een rubriekstotaal
Artikel 363 lid 3 Boek 2 BW stelt dat een post niet
afzonderlijk behoeft te worden vermeld, indien
deze in het geheel van de jaarrekening van te ver­
waarlozen betekenis is voor het wettelijke ver­
eiste inzicht.
Een balanspost is volgens de RJ van te verwaar­
lozen betekenis indien deze niet groter is dan 5%
van de balanstelling (= som van de activa of van
de passiva volgens de balans) en tevens niet gro­
ter is dan 10% van het totaal van de rubriek (de te
onderscheiden rubrieken zijn te vinden in het
18

5 Evaluatie van de kwantitatieve criteria in
de Nederlandse regelgeving

Voor het al dan niet opnemen van aanvullende
informatie (op basis van de alternatieve waarde­
ringsgrondslag respectievelijk over de schat­
tingswijzigingen) acht de RJ het verschil in het
eigen vermogen en de toegevoegde waarde van
doorslaggevende betekenis. Opmerkelijk is dat
het belang voor het eigen vermogen wel wordt
gerelateerd aan een verschil in eigen vermogen,
maar dat een percentage van de toegevoegde
waarde wordt gehanteerd om de belangrijkheid
van een verschil in het resultaat te bepalen.
Het hanteren van een percentage van de toege­
voegde waarde als kwantitatief criterium voor het
al dan niet opnemen van aanvullende informatie
leidt volgens Van Dijk (1989) tot onzekerheden
omtrent de toepassing van de normen, aangezien
de ’toegevoegde waarde’ niet altijd expliciet uit
de officiële modellen voor de winst- en verliesre­
kening blijkt. Leeuwerik (1989) wijst erop dat de
inhoud van toegevoegde waarde per bedrijfstak
sterk zal kunnen verschillen, waardoor de verge­
lijkbaarheid van de materialiteitsgrenzen verloren
gaat.
 Uit een recent onderzoek van Prikken en Volgenant (1989) onder 105 grote ondernemingen
(overwegend beursondernemingen) blijkt dat de
inhoud die in de praktijk aan het begrip toege­

januari/februari 1991

MAB

Een mogelijke verklaring voor de keuze van de RJ
voor een percentage van de toegevoegde waarde
als kwantitatief criterium is dat de toegevoegde
waarde stabieler is dan het (netto)resultaat. Indien
er een percentage van het resultaat als kwantita­
tief criterium wordt gehanteerd kunnen er zich in
de praktijk problemen voordoen bij een sterke
fluctuatie in het resultaat of bij een laag of negatief
resultaat.
In Australië heeft men het probleem van fluctue­
rende resultaten opgelost door in die gevallen
met een gemiddeld resultaat (bijvoorbeeld van de
laatste 5 jaar te werken). Een grotere stabiliteit
van resultaat kan ook worden bereikt door te wer­
ken met het resultaat uit de (gewone) bedrijfs­
uitoefening; bijvoorbeeld door de buitengewone
baten en lasten en de belasting buiten het resul­
taat te laten. Bij structurele lage of negatieve
resultaten kan dan alsnog worden aangesloten bij
de toegevoegde waarde, maar dan als tweede
keus.
Uit het bovenstaande volgt dat een percentage
van het resultaat als kwantitatief criterium moge­
lijk te prefereren is boven een percentage van de
toegevoegde waarde. Mijns inziens dient de RJ te
onderzoeken welk kwantitatief criterium het
beste aansluit bij de opvattingen van de ge­
bruiker.
 rubriek voor de balans en de toegevoegde
waarde en het totaal van de rubriek voor de winst­
en verliesrekening van doorslaggevende beteke­
nis. Mijns inziens is het consistent met het ver­
eiste inzicht om de belangrijkheid van een balanspost te meten in percentages van de balanstelling
en het totaal van de rubriek. Voor de winst- en
verliesrekeningpost dient er wel aansluiting te
worden gezocht bij het totaal van de rubriek, maar
dient er te worden nagegaan of er niet beter aan­
sluiting kan worden gezocht bij het resultaat in
plaats van de toegevoegde waarde.
Opgemerkt dient te worden dat er vooralsnog
geen duidelijkheid bestaat ten aanzien van het
begrip rubriek. In de regelgeving wordt voor de te
onderscheiden rubrieken verwezen naar afdeling
3 en 4 Titel 9 Boek 2 BW. Daarin wordt niet expli­
ciet aangegeven wat er onder een rubriek dient te
worden verstaan. De balansmodellen A en B van
het Besluit Modellen Jaarrekening lenen zich hier­
door voor een tweetal interpretaties: een balans
heeft 6 rubrieken, te weten vaste activa, vlottende
activa, eigen vermogen, voorzieningen, langlo­
pende schulden en kortlopende schulden of een
balans heeft 16 rubrieken. In het laatste geval zijn
er een 6-tal hoofdrubrieken te onderscheiden en
worden de hoofdrubrieken vaste activa, vlottende
activa en het eigen vermogen opgedeeld in sub­
rubrieken.
Voor de winst- en verliesrekening is het in het
geheel niet duidelijk wat onder een rubriek dient
te worden verstaan.
 Een ander probleem is de samenvoeging van
posten: er kan zich de situatie voordoen dat één
bepaalde post binnen een rubriek van te verwaar­
lozen betekenis is, terwijl de andere posten bin­
nen dezelfde rubriek afzonderlijk vermeld moeten
worden. Mijns inziens mag in die situatie de post,
die van te verwaarlozen betekenis is, worden
samengevoegd met de post die de hoogste
waarde vertegenwoordigt. Met deze handels­
wijze heeft de aggregatie nauwelijks invloed op
het vereiste inzicht.
Voor het al dan niet afzonderlijk vermelden van
een balans- of winst- en verliesrekeningpost
(samenstelling van het vermogen en resultaat)
acht de RJ de balanstelling en het totaal van de

Concluderend stel ik dat kwantitatieve criteria
dienen te worden gebruikt voor de invulling van
het materialiteitsbeginsel. Opgemerkt dient te
worden dat de kwantitatieve criteria niet als abso­

voegde waarde wordt gegeven tot nu toe zeer
gevarieerd is.7
Uit het vorenstaande volgt dat een percentage
van de toegevoegde waarde als kwantitatief cri­
terium bij toepassing (in de praktijk) tot verschil­
lende uitkomsten leidt.
Uit de internationale onderzoekingen8 volgt dat
niet de toegevoegde waarde, maar het resultaat
als kwantitatief criterium de meeste steun heeft.
Leslie stelt: ’in conclusion, it would be fair to say
that, at this time, there is more international sup­
port for the use of 5% to 10% of income as a rule
of thumb for determining materiality than for any
other guideline’ (pagina 19).
januari/februari 1991

19

MAB

lute grenzen moeten worden gezien, hetgeen
overigens ook niet de bedoeling van de RJ is.
Mijns inziens dienen zij eenzelfde status te krijgen
als een ’wettelijk vermoeden’ bij deelnemingen.
De criteria kunnen dan in bepaalde gevallen
dienen als uitgangspunt voor discussie.
 6 Conclusie
Uitgangspunt voor het verstrekken van (finan­
ciële) informatie in de jaarrekening dient te zijn dat
deze informatie nuttig is. De nuttigheid van infor­
matie wordt bepaald door een hiërarchie van
kwaliteiten (kenmerken), primair bepalend zijn
relevantie frelevance’) en betrouwbaarheid (’reli­
ability’). Afhankelijk van de aard van informatie is
het materialiteitsbeginsel van toepassing. Het
materialiteitsbeginsel werkt als een ’filter’, infor­
matie die op grond van zijn omvang, in aanmer­
king nemend de desbetreffende omstandighe­
den, de oordeels- en besluitvorming van de
gebruiker niet beïnvloedt, kan worden wegge­
laten.
Het materialiteitsbeginsel heeft bij de opstelling
van de jaarrekening primair betrekking op:
- de in de toelichting op te nemen (aanvullende)
informatie;
- de mate van aggregatie van financiële informa­
tie in de balans en winst- en verliesrekening.
Het probleem bij operationalisering van het mate­
rialiteitsbeginsel is dat de opsteller en de accoun­
tant de belangrijkheid van informatie voor de
gebruiker moeten vaststellen.
Uit onderzoekingen volgt dat er verschillende
opvattingen inzake materiële informatie bestaan
tussen de groepen en binnen de groepen zelf.
Hoewel kwantitatieve criteria op het niveau van
regelgeving ontbreken in Canada, Engeland en
Amerika zijn er in de praktijk verschillende ’rules
of thumb’ ontwikkeld. Door het ontbreken van
kwantitatieve criteria op het niveau van de regel­
geving worden consistentie en vergelijkbaarheid
inzake de inhoud van de jaarrekening bemoeilijkt.
De informatiewaarde van de jaarrekening daalt
hierdoor.
20

De voordelen van kwantitatieve criteria wegen
zwaarder dan de nadelen. Kwantitatieve criteria
(op het niveau van de regelgeving) voor de opera­
tionalisering van het materialiteitsbeginsel zijn
door vele onderzoekers bepleit.
 Kwantitatieve criteria, opgesteld door de RJ (ver­
tegenwoordigers van opstellers, accountants en
gebruikers), leiden tot een effectievere communi­
catie. Daarbij is van belang dat:
- er duidelijkheid komt ten aanzien van de
besproken punten (§ 5);
- er voor toegevoegde waarde als kwantitatief
criterium wordt nagegaan in hoeverre deze
aansluit bij de opvattingen van de gebruiker.
Ten slotte wordt opgemerkt dat hoewel het artikel
is gericht op de opstelling van de jaarrekening,
het artikel wellicht ook bruikbare elementen bevat
voor het ontwikkelen van kwantitatieve criteria
voor de accountantscontrole.
Literatuur
Australian Society of Accountants and The Institute of Chartered
Accountants in Australia, Statement o f Accounting Standards
Materiality in Financial Statements, AAS 5, Issued augustus
1974 en Reissued, november 1986.
AISG, Materiality in Accounting; Current Practices in Canada, the
United Kingdom and the United States, Accountants
International Study Group, januari 1974.
Anderson, G. A. , Materiality in Accounting, The Accountant’s
Magazine, april 1973, pp. 173-177.
Anderson, R. J. , The External Audit, Pitman Publishing, Toronto,
1977.
Bates, H. L. , Ingram, R. W. , Reekers, M. J. , Auditor-client
afflication: the impact on materiality, Journal o f Accountancy,
april 1982, pp. 60-63.
Bernstein, L. A. , The Concept of Materiality, The Accounting
Review, januari 1967, pp. 88-95.
Chandler, R. , Materiality in Practice, The Accountant, 15 maart
1984, pp. 179-181.
Chewning, G. , Pany, K. , Wheeler, S. , Auditors Reporting
Decisions Involving Accounting Principle Changes: Some
Evidence on Materiality Thresholds, Journal o f Accounting
Research, voorjaar 1989, pp. 78-96.
Dijk, J. F. van, De betekenis van ’materiality’ voor de
accountantscontrole van de jaarrekening, Maandblad voor
Accountancy en Bedrijfseconomie, januari/februari 1989, pp.
6-16.
januari/februari 1991

MAB

Dijk, J. F. van, Materialiteit, NIvRA-geschrift nummer 46, pp.
11-51.
 Emanuels, J. A. , Wallage, Ph. , Het bepalen van de tolerantie in
de jaarrekening, Maandblad voor Accountancy en
Bedrijfseconomie, januari/februari 1990, pp. 16-23.
FASB, Criteria for Determining Materiality, FASB Discussion
Memorandum, Stamford, 1975.
FASB, Qualitative Characteristics o f Accounting Information,
Statement of Financial Accounting Concepts No. 2, mei 1980.
Firth, M. , Consensus and judgment models in materiality
decisions, Accounting, Organizations and Society, nummer 4,
1979, pp. 283-295.
Frishkoff, P. , An Empirical Investigation of the Concept of
Materiality in Accounting, Journal o f Accounting Research,
Supplement 1970, pp. 116-129.
Hoogendoorn, M. N. , Stelselwijzigingen in de jaarrekening,
Wolters-Noordhoff, Groningen, 1990.
IASC, Framework for the Preparation and Presentation o f
Financial Statements, International Accounting Standards
Committee, juli 1989.
Leeuwerik, J. F. , Praktische problemen bij de bepaling van
materialiteit, NIvRA-geschrift nummer 46, pp. 71-83.
Leslie, D. A. , Materiality: The Concept and its Application to
Auditing, The Canadian Institute of Chartered Accountants,
1985.
Limperg Instituut, Risico’s en oordeelsvorming in de
accountantspraktijk, Amsterdam, augustus 1990.
Morris, M. H. , Nichols, W. D. , Patillo, J. W. , Capitalization of
interest, materiality judgment divergence and users'
information needs, Journal o f Business Finance &
Accounting, winter 1984, pp. 547-555.
Neumann, F. , The Auditing Standard of Consistency, Journal of
Accounting Research, Supplement 1968, pp. 1-17.
NIvRA, NIvRA-geschrift nummer 46, Materialiteit bij de opstelling
en de controle van de jaarrekening, Kluwer
Bedrijfswetenschappen, Deventer, februari 1989.
O’Connor, M. C. , Collins, D. W. , Towards establishing useroriented materiality standards, The Journal o f Accountancy,
december 1974, pp. 171-179.
Pany, K. , Wheeler, S. , A Comparison of Various Materiality
Rules of Thumb, CPA Journal, juni 1989, pp. 62-63.
Pany, K. , Wheeler, S. , Materiality: An Inter-Industry Comparison
of Various Quantitative Measures, Accounting Horizons,
december 1989, pp. 71-78.
 Prikken, L. J. , Volgenant, O. M. , Het toegevoegde waardeoverzicht, De Accountant, mei 1989, pp. 446-449.
Raad voor de Jaarverslaggeving, Richtlijnen voor de
jaarverslaggeving (losbladig), Kluwer, Deventer.
Reekers, P. M. J. , Kneer, D. C. and Jennings, M. M. , Concept
of Materiality and Disclosure, CPA journal, december 1984,
pp. 20-30.
Solomons, D. , Guidelines for Financial Reporting Standards,
Institute of Chartered Accountants in England and Wales,
oktober 1989.
Starreveld, R. W. , de Mare, H. B. , Joels, E. J. , Bestuurlijke
Informatieverzorging deel 1, Samson, Alphen aan de Rijn,
1987.
januari/februari 1991

Woolsey, S. M. , Development of Criteria to Guide The
Accountant in Judging Materiality, The Journal of
Accountancy, februari 1954, pp. 167-173.
Woolsey, S. M. , Materiality survey, The Journal o f Accountancy,
maart 1973, pp. 47-50.
Noten
1 Met dank aan Prof. Dr. M. A. van Hoepen RA, Dr. M. N.
Hoogendoorn RA en Drs. J. A. Emanuels RA voor hun
opmerkingen naar aanleiding van de concept-versie van dit
artikel.
2 In dit artikel wordt geen onderscheid gemaakt tussen
’informatie’ en ’gegevens’, zoals in bijvoorbeeld Starreveld/de
Mare/Joëls (1987). Zij maken dat onderscheid wel, waarbij
’informatie’ per definitie relevant is.
3 Het vermelden van het feit dat het verschil tussen beide
grondslagen klein is, kan mijns inziens achterwege worden
gelaten.
 4 ’A review of the literature and discussions with auditors in
Canada and the United States resulted in the identification of the
following seven different quantitative guidelines (labelled G1 to
G7) for determining materiality:
G1 5% to 10% of income before tax;
G2 5% to 2% when the gross profit is 0 to $ 20.000
2% to 1% when the gross profit is 20.000 to 1.000.000
1% to 0,5% when the gross profit is 1.000.000 to
100. 000.000
0,5% when the gross profit is 100.000.000 and over;
G3 0,5% of assets;
G4 1% of equity;
G5 0,5% of revenue;
G6 Blended method: this model blends the previous five with
equal weights;
G7 A variable percentage of gross profit’ (Leslie, 1985, pp. 20­
21).
Een uitgebreide bespreking van de bovenstaande methoden is te
vinden in het boek van Leslie (hoofdstukken 3 tot en met 5).
5 De 'Blended method’ wordt door Leslie genoemd in zijn boek
’Materiality’.
6 Woolsey (1954, 1973), Bernstein (1967), Neumann (1968),
Frishkoff (1970), Anderson (1973), AISG (1974), O’Connor en
Collins (1974), Firth (1979), Chandler (1984) en Reekers, Kneer en
Jennings (1984).
7 Inmiddels heeft de RJ het begrip toegevoegde waarde
gedefinieerd (Richtlijnen voor de jaarverslaggeving - aflevering 9
juni 1990). De ondernemingsleiding kan kiezen tussen de netto
en bruto toegevoegde waarde.
8 De volgende studies kwamen tot de conclusie dat een
percentage van het resultaat de voorkeur heeft; Woolsey (1954,
1973), Bernstein (1967), Neumann (1968), Frishkoff (1970),
Anderson (1973), en Bates, Ingram and Reekers (1982).
Morris, Nichols and Pattillo (1984) noemen nog eens zeven
studies die concluderen dat een percentage van het resultaat de
belangrijkste beoordelingsfactor is.
21.
