Suze Zijlstra, De voormoeders. Een verborgen Nederlands-Indische familiegeschiedenis
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 137 (2022) | review 24

Suze Zijlstra, De voormoeders. Een verborgen Nederlands-Indische familiegeschiedenis (Amsterdam:
Ambo/Anthos, 2021, 320 pp., isbn 9789026346484).
Met De voormoeders. Een verborgen Nederlands-Indische familiegeschiedenis voegt
historica Suze Zijlstra zich bij de groeiende groep nieuwe stemmen over het
Nederlands-Indische koloniale verleden. Daarbij onderscheidt zij zich niet
alleen met haar meeslepende schrijfstijl, maar ook doordat zij haar narratief
voortdurend ondersteunt met overtuigend historisch bronnenonderzoek.
Haar onderzoek naar de vrouwelijke lijn in haar Indische familie is een
geslaagde combinatie van historische non-fictie, reisverhaal en memoires.
Het boek van Zijlstra past in een recente golf publicaties van –
opvallend genoeg – veelal vrouwelijke auteurs met Indische wortels die hun
relatie met het koloniale verleden bevragen.1 Schrijvers als Lara Nuberg, Ellen
Deckwitz en Zijlstra zelf behoren tot de derde generatie Indische naoorlogse
migranten in Nederland. Omdat zij zelf in postkoloniaal Nederland geboren
zijn, is hun relatie met het koloniale verleden anders dan die van hun ouders
en grootouders. Tegelijkertijd zijn zij wel opgegroeid met verhalen over
het leven in de kolonie en de vaak traumatische ervaringen tijdens en na de
dekolonisatie. Zijlstra droomde als kind weg bij de verhalen van haar oma en
legde deze zelfs vast op cassettebandjes. Uiteindelijk vormden de gesprekken
tussen oma en kleindochter waardevol bronnenmateriaal voor De voormoeders.
 Zijlstra’s boek ontstond naar aanleiding van een blog waarin zij liet
zien dat onderzoek naar haar voormoeders een verrassende blik oplevert
op de geschiedenis van de voc en het vroege Nederlandse kolonialisme in
Indonesië.2 Zeker vóór de opening van het Suezkanaal in 1869 emigreerden
zeer weinig Europese vrouwen naar de kolonie. Zijlstra’s voormoeders waren
dan ook grotendeels van Aziatische afkomst. Onderzoek naar deze vrouwen
geeft inzicht in de relatie tussen kolonisatoren en gekoloniseerde, vaak
gemarginaliseerde groepen. In De voormoeders bouwt Zijlstra voort op deze
invalshoek, en traceert ze de geschiedenis van haar familie via de vrouwelijke
lijn van de zeventiende eeuw tot aan het heden. Dit is een waardevolle
invalshoek, zeker omdat het maatschappelijk debat over kolonialisme nog
altijd gedomineerd wordt door traditioneel als ‘mannelijk’ aangemerkte
domeinen als oorlog en handel.
 De tien hoofdstukken zijn elk opgebouwd rond het levensverhaal van
één vrouw en worden gekenmerkt door de afwisseling tussen individuele
geschiedenissen en historische context. Zo worden persoonlijke verhalen
consequent verbonden met het ‘grote verhaal’ van het Nederlands

Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.12427 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

kolonialisme. Hierin vertoont het boek overeenkomsten met het eveneens
recente De vlinders van Boven-Digoel van koloniaal historica Alicia Schrikker.3
De voormoeders begint in het zeventiende-eeuwse Makassar met ‘de
onvindbare moeder’, de waarschijnlijk Aziatische moeder van Jacoba Happon,
de latere echtgenote van een voc-ambtenaar. In de hoofdstukken over de
voc-periode, die van Makassar naar Java leiden, schetst Zijlstra een levendig
beeld van de koloniale samenleving, met nadruk op de vaak precaire positie
van Euraziatische families binnen de koloniale hiërarchieën van ras, afkomst
en bezit. Belangrijk is daarbij dat Zijlstra vanuit haar wetenschappelijke
achtergrond als maritiem historica veel aandacht besteedt aan de koloniale
realiteit van slavernij. Waar de auteur geen informatie kon vinden over haar
eigen slaafgemaakte voormoeders, geeft zij context met andere verhalen uit de
voc-archieven waardoor deze geschiedenis alsnog tastbaar wordt.
Onzekerheid en onvindbaarheid lopen als rode draden door de eerste
hoofdstukken. Over de negentiende-eeuwse Betjie in Surabaya weet de
auteur niet veel meer dan haar naam en haar status als ‘inlandsche vrouw’.
 Zijlstra nodigt de lezer uit zelf mee te denken over Betjie door een beeld te
schetsen van de positie van njais, Indonesische vrouwen die samenleefden met
Europese mannen. Daarvoor baseert ze zich grotendeels op het baanbrekende
werk van Reggie Baay over deze vrouwen, van wie veel Indische Nederlanders
afstammen.4 De voormoeders is verder duidelijk gevormd door het hedendaagse
intersectionele feminisme: Zijlstra is onder andere beïnvloed door het werk
van Gloria Wekker over kolonialisme en racisme.5 Dit is overal in het boek
zichtbaar: de auteur heeft oog voor de verschillende vormen van ongelijkheid
in de koloniale samenleving en reflecteert op haar eigen privileges. Met haar
aandacht voor aspecten als kleding en voedsel – zo probeert ze samen met
haar zussen de recepten van haar overgrootmoeder uit – bouwt ze voort op het
werk van genderhistorici als Frances Gouda en Elsbeth Locher-Scholten.6

1

Zie onder andere: Ellen Deckwitz, Hogere

4

natuurkunde (Amsterdam 2019); Lala Bohang en
Lara Nuberg, In haar voetsporen. Een reis langs de

Nederlands-Indië (Amsterdam 2009).
5

erfenis van Nederlands-Indië (Amsterdam 2020).
2

3

Suze Zijlstra, ‘De wereld van de voc en de

Reggie Baay, De njai. Het concubinaat in
Gloria Wekker, Witte onschuld. Paradoxen van
kolonialisme en ras. Herziene editie (Zutphen 2020).
6

Frances Gouda, Dutch Culture Overseas. Colonial

vergeten Aziatische vrouwen’, Over de Muur,

Practice in the Netherlands Indies, 1900-1942

21 november 2017, https://overdemuur.org/de-

(Amsterdam 1995); Elsbeth Locher-Scholten,

wereld-van-de-voc-en-de-vergeten-aziatische-

Women and the Colonial State: Essays on Gender

vrouwen, geraadpleegd 4 februari 2022.
and Modernity in the Netherlands Indies, 1900-1942

Alicia Schrikker, De vlinders van Boven-Digoel.
(Amsterdam 2000).
Verborgen verhalen over kolonialisme (Amsterdam
2021).
 Ondanks het feit dat Aziatische vrouwen in koloniale archieven
relatief weinig sporen hebben nagelaten, laat Zijlstra zien dat er toch veel
mogelijk is, zeker met de hulp van digitale databanken. Zo vindt ze in de door
het Nationaal Archief gedigitaliseerde voc-collecties het testament van de
man van Jacoba Happon. De documenten over een rechtzaak tussen Jacoba
en een schuldeiser waren daarentegen alleen op papier in het Indonesische
nationaal archief in Jakarta beschikbaar. Naarmate de verhalen dichter bij het
heden komen zijn er meer bronnen beschikbaar, zoals krantenartikelen en
familieverhalen. Maar ook over de vroegmoderne tijd heeft Zijlstra boeiend
materiaal weten te vinden, zoals het eerder genoemde rechtbankverslag. Toch
was wat meer context over de precieze redenen van de afwezigheid van veel
vrouwen in archiefcollecties welkom geweest, aangezien de meeste lezers niet
uit ervaring zullen weten hoe archieven opgebouwd zijn.
Het valt op dat Zijlstra zeer open is over het feit dat ze veel informatie
niet heeft kunnen achterhalen. Ze concludeert dat geschiedenis schrijven
soms een beetje voelt als koken: ‘Je zoekt de juiste ingrediënten om zo
dicht mogelijk bij het origineel te komen, terwijl je eigenlijk wel weet dat
het altijd jouw uitvoering van dat verleden zal zijn’ (258). Soms wordt de
veelvuldige nadruk op het speculatieve karakter van geschiedschrijving wat
repetitief, zoals in het hoofdstuk over Betjie. De schrijfstijl van Zijlstra is over
het algemeen echter helder en levendig, met veel aandacht voor historische
details.
Al met al laat De voormoeders zien dat publieksboeken over
de geschiedenis van Nederlands-Indië het stadium van tempo doeloe,
koloniale nostalgie, eindelijk definitief ontstegen zijn. Zijlstra waakt voor
romantisering en laat ruimte aan het, vaak seksuele, geweld waar de koloniale
geschiedenis van doortrokken is. Tegelijkertijd wordt haar verhaal geen
moment afstandelijk, omdat zij uitvoerig op haar eigen emoties reflecteert.
 Ze beschrijft meermaals hoe het haar aangrijpt dat zij afstamt van zowel
slavenhouders als slaafgemaakten, en in het ontroerende slothoofdstuk geeft
zij haar eigen ongewenste kinderloosheid een plaats. De voormoeders is meer
dan de moeite waard voor iedereen met interesse in familiegeschiedenissen,
het koloniale verleden en de complexe relatie tussen deze twee onderwerpen.
Kirsten Kamphuis, Westfälische Wilhelms-Universität Münster.
