“Wat is jouw project?” Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s
Het gebeurt dat sommige cliënten in een dusdanig bestaansonzekere situatie leven,
dat een terugkeer op de arbeidsmarkt voorgaat op wat dan ook, en met name op
de deﬁniëring van een project. Hun prioriteit bestaat erin snel een job te vinden en
niet een reﬂectie op te zetten over wat ze wensen of hoe ze zichzelf in de toekomst
zien. De maatschappelijk assistenten krijgen vaak vragen van het type: «Alstublieft,
vind werk voor mij, voor mijn kinderen, ik moet werken»; «Het kan mij allemaal niets
schelen, ik wil werken». Deze vragen worden door de inschakelingsmedewerkers als
problematisch beschouwd: de wens om werk te vinden zonder min of meer stevige
competenties of kwaliﬁcaties wordt niet als een «goed project» beschouwd. Zelfs als
de cliënt volhoudt te willen werken, gaan de medewerkers ervan uit dat die ambitie
voorgeschreven wordt door de bestaansonzekerheid van hun situatie veeleer dan
de vrucht te zijn van een reële reﬂectie. Daarom worden er ten opzichte van dit type
vragen door inschakelingsmedewerkers soms strategieën opgezet die erop gericht
zijn de cliënt met de realiteit van de arbeidsmarkt te confronteren en zo bij hem een
reﬂectie over het nut van een opleiding op te wekken. Het volgende uittreksel komt
van een gesprek met een verantwoordelijk van een dienst SPI. Hij illustreert strate-

Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

14

gieën die gehanteerd kunnen worden en laat zien hoe sollicitatiegesprekken instrumenten kunnen worden om de cliënt ertoe aan te zetten zijn situatie opnieuw te
bekijken of wat hij eraan doet te evalueren.
 «Uiteindelijk is de vaststelling toch de volgende: 50% van de personen die binnen de
voorzieningen van de SPI terechtkomen, vragen om een onmiddellijke zoektocht naar
werk, zelfs al zijn ze niet opgeleid [...]. In het begin zeiden we die personen: “maar je
hebt niet de nodige competenties”, en we botsten op iemand die zei: “kan zijn, maar ik
wil toch geen opleiding”. Het was dus een beetje een straatje zonder einde. De keuze
die we uiteindelijk gemaakt hebben, bestond erin te zeggen: laten ons ingaan op die
vraag, laat ons doorverwijzen naar een dienst die zich met het zoeken naar werk bezighoudt en laat ons achteraf bij de persoon aftoetsen hoe de confrontatie met werkgevers is gelopen. Het gaat natuurlijk niet om een “kamikaze”-operatie, nietwaar, de
idee luidt: als de persoon zegt “ik wil secretariaatswerk doen” waarschuwen we het
diensthoofd: “voilà, deze persoon heeft niet de nodige competenties, het is belangrijk
haar met die realiteit te confronteren, van te zeggen wat de functie van secretaris precies inhoudt, wat zij moet leren, wat zij zou moeten doen om die functie ooit te kunnen
opnemen”.»

Denis Castra (2003) heeft zich gebogen over de huidige herwaardering van het «uitgesproken project» en op het belang dat eraan wordt gehecht op het vlak van de
socio-professionele inschakeling van kwetsbare groepen. Net als vele andere auteurs die hij in zijn werk citeert, hamert Castra op het feit dat de groepen die het
meest worden onderworpen aan deze uitdrukkelijke voorwaarde van een project,
net die groepen zijn die niet in ideale omstandigheden verkeren om te onderzoeken
hoe ze zich in de toekomst zien (Castra, 2003, 86). En toch wordt de pedagogie van
het project vooral met dit type groepen uitgewerkt, en het belang ervan groeit, zoals
blijkt uit de opgang van een bepaald soort overheidsbeleid (bijvoorbeeld, de wet van
26 mei 2002, zie supra). Doorheen de resultaten van verschillende onderzoeken
stelt hij ook vast dat «dat de beroepsinschakeling van de betrokkenen minder afhangt van hun project dan wel van het opzetten van een concrete begeleiding – en
of een dergelijke begeleiding al dan niet wordt opgezet of bevorderd hangt af van de
inschakelingsvoorzieningen waarin ze terechtgekomen zijn.» (Castra, 2003, 93).
 Kortom, in navolging van Castra stellen wij vast dat de inschakelingsvoorzieningen
die in de OCMW’s worden uitgebouwd erg geconcentreerd zijn op de persoon van
de cliënt en minder op de economische context. Deze context (die zoals we in de
inleiding opmerkten, vrij ongunstig is) is nochtans essentieel om het inschakelingswerk te kunnen inschatten. Deze context legt met name een aantal mislukte inschakelingspogingen uit die de maatschappelijk assistenten tijdens de groepsgewijze
analysesessies hebben opgemerkt 15. Hoewel zij de kans biedt bakens uit te zetten
en aan de cliënten de nodige middelen te geven voor hun inschakeling, is de uitdrukkelijke voorwaarde om een project te deﬁniëren moeilijk haalbaar bij kwetsbare
cliënten en in ongunstige economische omstandigheden.
15

Twee groepsgewijze analysessessies hadden als onderwerp: «Cliënten die moeilijk (her)inschakelbaar zijn». Tijdens deze sessies hebben de inschakelingsmedewerkers het gehad over
de gebrekkige impact die ze hebben van de arbeidsmarkt en over de beperkingen van de
maatregelen waarop ze een beroep kunnen doen. We denken hier aan het beroep op «artikel
60», wat slechts de mogelijkheid biedt een cliënt voor bepaalde duur aan het werk te zetten.
 Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

15

Bij wijze van besluit
Een nieuwsoortige expertise op het vlak van de socio-professionele inschakeling
wordt binnen de OCMW’s ontwikkeld. Deze expertise hangt in een spanningsveld
met het vaak kwetsbare proﬁel van de cliënten die zich tot de inschakelingsvoorzieningen richten. Aangezien die voorzieningen zich concentreren op de notie van een
project en een zekere distantie ten opzichte van het heden veronderstellen, botsen
ze met de kwetsbare situatie waar de gebruikers van de OCMW’s mee geconfronteerd worden. Door de situatie waarin de cliënten zich bevinden, is het «werken aan
zichzelf» waar het nieuwe sociale beleid zoals bijvoorbeeld uitgetekend door de wet
op de maatschappelijke integratie om vraagt, met andere woorden niet altijd mogelijk.
 Dat spanningsveld is duidelijk nog sterker voelbaar in Brussel. Inderdaad, gezien de
bijzondere eigenschappen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zoals we die in
de inleiding hebben gesitueerd, moeten de Brusselse OCMW’s die wij bestuderen
en de Brusselse OCMW’s in het algemeen hun opdrachten bij speciﬁeke doelgroepen en in een speciﬁeke context vervullen. Zonder meteen een systematisch en
objectief verband te kunnen leggen, kan men dan ook veronderstellen dat de Brusselse OCMW’s een grotere organisatorische complexiteit vertonen dan de OCMW’s
in de rest van het land en dat zij bijstand verlenen aan een meer divers publiek, dat
vaker onderhevig is aan risico’s van stigmatisering terwijl het van werkgeverszijde
aan zwaardere vereisten wordt onderworpen (tweetaligheid, kloof tussen gevraagde
en reële kwaliﬁcaties). Het spreekt voor zich dat deze problemen ook de andere
OCMW’s in het land aanbelangen, maar in Brussel stellen ze zich ongetwijfeld
scherper en komen ze vaker voor.
 Doorheen de beschrijving van de inschakelingsdiensten die we hebben aangebracht, kan men vaststellen dat de toekenning van het recht op sociale bijstand
voortaan gekoppeld wordt aan een parcours van de cliënt binnen het OCMW en dat
via het «werken aan zichzelf». In die zin is om sociale bijstand vragen en die ook
krijgen niet langer het gevolg van het aantonen van een coïncidentie tussen de karakteristieken van de persoonlijke situatie en een aantal administratiefrechtelijke categorieën (leeftijd, inkomen, domicilie enzovoort), maar ook van het bezoeken van
een dienst socio-professionele inschakeling of een dienst «jongeren», van een poging tot deﬁniëring van een project, van het bijwonen van Franse of Nederlandse
taallessen, van het beginnen aan opleiding, van het laten zien dat men zoekt naar
werk, van het rechtvaardigen waarom men er niet naar zoekt enzovoort. Vanuit het
standpunt van de maatschappelijk assistenten komt het garanderen van een recht
dus niet overeen met het loutere opvragen van inlichten van administratieve aard,
dan wel met het inschatten van de situatie van de cliënt om te zien of hij naar de SPI
kan gaan, met het evalueren van de consistentie van een project, met de zoektocht
naar opleidingscentra, met het helpen van de cliënt bij het opstellen van motivatiebrieven en dergelijke meer.
 Om te besluiten komen we nog even terug op de titel van dit artikel: «Wat is jouw
project?» We willen hier een parallel trekken met een vaststelling van Isabelle Astier
(1997). Volgens Astier zijn individuen er voortaan toe gehouden hun biograﬁe «bloot
te leggen» om sociale rechten te bekomen. De sociale rechten worden inderdaad
steeds meer geïndividualiseerd en hangen steeds vaker af van morele kwaliteiten

Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

16

van de gebruikers. Daarom is het essentieel geworden te achterhalen hoe de levens
van de gebruikers eruitzien. Tijdens dit onderzoek hebben we een gelijkaardige
vaststelling gedaan, namelijk dat het betrokken overheidsbeleid een groeiende belangstelling aan de dag legt voor het werk dat individuen verrichten aan hun eigen
situatie. «Geef me jouw project, en ik zal je steun verlenen»: het is deze stelling die
wij, op inspiratie van Astier, in deze tekst hebben willen illustreren.
Bibliograﬁe
ASTIER, I., 1997. Revenu minimum et souci d’insertion. Parijs: Desclée de Brouwer.
BGDA, 1999. «Bevordering van de plaatstelijke acties voor de socioprofessionele
inschakeling in het kader van partnershipsovereenkomsten met de BGDA. Voorstel voor de hervorming van het programma voor de socioprofessionele begeleiding van bestaansminimumtrekkers en sociale steuntrekkers (OCMW-programma)».
CASTRA, D. 2003. L’insertion professionnelle des publics précaires. Parijs: PUF.
DUBOIS, V., 1999 (nieuwe uitgave in 2003). La vie au guichet. Relation administrative et traitement de la misère. Parijs: Economica.
FLINKER, D. 2004. «L'activation, un vecteur de dynamisation des politiques d'emploi ? L’évolution des débats lors de la Conférence pour l’Emploi», L'Année sociale 2003, 242-252.
 GEORIS, P. 1994. «Les politiques sociales locales», in CARTON, L (red.), Les territoires de la Démocratie. L'enjeu communal. Brussel: Vie Ouvrière, 63-96.
GOFFMAN, E., 1961. Asylums. Essays on the social situation of mental patients and
other inmates. Chicago: Aldine.
KAUFMANN, J-C., 1996. L’entretien compréhensif. Parijs: Nathan.
LIBERT, V., Vereniging van de Stad en de Gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (VSGB), 2005. «Methodisch kader: de socio-professionele balans in
het OCMW».
LIBERT, V., Association de la Ville et des Communes de la Région de Bruxelles-Capitale (AVCB), 2006. «Rapport concernant le volet ‘emploi’ des CPAS de la Région de Bruxelles-Capitale : évolution 2000-2005».
LIBERT, V. en MICHEL, E. Vereniging van de Stad en de Gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (VSGB), 2006. «Methodologisch handboek: De
jobtafel door het OCMW» (in het Nederlands is voorlopig alleen een samenvatting beschikbaar).
Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

17

Observatorium voor gezondheid en welzijn, 2006. «Welzijns- en gezondheidsatlas
van Brussel-Hoofdstad». Brussel.
PERET, B., 2001. L’évaluation des politiques publiques. Parijs: La découverte.
RUCQUOI, J., 2002. «Les CPAS face au changement», in: Mélanges en hommage à
Claude Wilwerth. Brussel: Presses Ferrer.
VAN CAMPENHOUDT, L., CHAUMONT J-L., en FRANSSEN, A., 2005. La méthode
d’analyse en groupe. Applications aux phénomènes sociaux. Parijs: Dunod.
VANDENBROUCKE, F. 2000. «De actieve welvaartsstaat: een Europese ambitie
(Den Uyl-lezing, 13 december 1999 te Amsterdam.)», Onze Alma Mater. Leuvense Perspectieven 2000, 28-48.
 VANDERMOTTEN, C., MARISSAL, P., VAN HAMME, G., KESTELOOT, C., SLEGERS, K. VANDEN BROUCKE, L., IPPERSIEL, B., de BETHUNE, S., NAIKEN,
R., 2006. «Dynamische analyse van de buurten in moeilijkheden in de Belgische
stadsgewesten». Brussel: Grootstedenbeleid.
www.grootstedenbeleid.be/IUSR/resources/documents/atlas%20defNL.pdf

VRANCKEN, D., 2002. Le crépuscule du social. Brussel: Labor.
VRANCKEN, D. en MACQUET, C., 2006. Le travail sur Soi. Vers une psychologisation de la société ? Parijs: Belin.
WELLER, J.-M., 1999. L’Etat au guichet, sociologie cognitive du travail et modernisation administrative des services publics. Parijs: Desclée de Brouwer.
All rights reserved Isabelle Lacourt
Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel - www.brusselsstudies.be
Hoofdredacteur: Michel Hubert, Facultés Universitaires Saint-Louis, RIB - Réseau Interdisciplinaire de recherches sur Bruxelles
Redactiesecretaris: Grégoire Polet
Adjunct-redactiesecretaris: Roel De Groof

RIB - Réseau Interdisciplinaire de recherches sur Bruxelles
Facultés Universitaires Saint-Louis
Kruidtuinlaan, 43
1000 Brussel (België)

Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e.
