Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden
Volkslinguïstiek en
dialectlexicografie in de zuidelijke
Nederlanden 1
Jacques Van Keymeulen, Vakgroep Nederlandse Taalkunde, Universiteit
Gent, België (jacques.vankeymeulen@ugent.be)
Samenvatting: De professionele dialectlexicografie voor het zuidelijke Nederlands heeft drie
grote regionale dialectwoordenboeken voortgebracht: het Woordenboek van de Brabantse Dialecten
(WBD), het Woordenboek van de Limburgse Dialecten (WLD) en het Woordenboek van de Vlaamse Dialecten (WVD). Die drie woordenboeken zijn echter veeleer als thematisch geordende materiaalbasissen voor taalgeografisch onderzoek te beschouwen, dan als echte woordenboeken die op een
nauwgezette manier semantische informatie verschaffen over het dialectlexicon. Daarom is de
'dialectrenaissance' in de Nederlanden en Vlaanderen, en de daarmee gepaard gaande lexicografische activiteit van plaatselijke amateurs een verheugend verschijnsel. Zaak is om de tientallen
plaatselijke dialectwoordenboeken die de laatste decennia het licht hebben gezien in een efficiënt
doorzoekbare database onder te brengen, die een zeer belangrijke aanvulling kan zijn bij de resultaten van de professionele dialectlexicografie.
Sleutelwoorden:

LEXICOGRAFIE, TAALVARIATIE, AMATEUR, AMATEURLEXICOGRAFIE, DIALECTLEXICOGRAFIE, WOORDENBOEK, WOORDBEELD, REGIONAAL WOORDENBOEK, LOKAAL WOORDENBOEK, DIALECT, TRADITIONEEL DIALECT, VLAAMS,
NEDERLANDS, NEDERLAND, BELGIË, METHODOLOGIE, TREFWOORD, GEBRUIKERSGROEP, BRUIKBAARHEID, CORRESPONDENTIEREGELS

Abstract: Folk Linguistics and Dialect Lexicography in the Southern Neth-

erlands.
 Professional lexicography for the southern Dutch dialects has produced three major
regional dialect dictionaries: the Dictionary of the Brabantic Dialects (WBD), the Dictionary of the Limburgian Dialects (WLD) and the Dictionary of the Flemish Dialects (WVD). The three dictionaries are,
however, to be considered rather as thematically arranged collections of dialect words aimed at
geographical research than as real dictionaries meticulously providing semantic information on the
dialect lexicon. Therefore, the 'dialect renaissance' in the Netherlands and Flanders and the lexicographical activity of local amateurs which accompanies it, is a gratifying phenomenon. It is necessary to incorporate the numerous local dialect dictionaries published during the last decades in an
efficient searchable database, which could serve as a very important addition to the results of professional dialect lexicography.
Keywords:

LEXICOGRAPHY, LANGUAGE VARIATION, AMATEUR, AMATEUR LEXICOGRAPHY, DIALECT LEXICOGRAPHY, DICTIONARY, WRITTEN WORD, REGIONAL DICTIONARY, LOCAL DICTIONARY, DIALECT, TRADITIONAL DIALECT, FLEMISH, DUTCH,
THE NETHERLANDS, BELGIUM, METHODOLOGY, HEADWORD, USER GROUP, USEFULNESS, CORRESPONDENCY RULES

Lexikos 19 (AFRILEX-reeks/series 19: 2009): 314-339

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

0.
Inleiding

0.1.
 Volkslinguïstiek en dialectlexicografie

315

De woordgroepen 'volkse linguïstiek'/'populaire linguïstiek' en de woorden
'volkslinguïstiek' of 'volkslinguïstisch' leveren in Google voor het Nederlands
(en Afrikaans) geen of in elk geval geen significante hits op. Tegenwoordig
mag dat als bewijs gelden dat de notie in het Nederlandse taalgebied zo goed
als onbekend is. 'Folk linguistics' is blijkbaar wel bekend in de Angelsaksische
wereld, voor een groot deel dank zij het werk van Preston en Niedzielski.2 Met
de term wordt het geheel bedoeld van volkse opinies en attitudes tegenover
taal; het is de 'populaire taaltheorie'. De metatalige ideeën en percepties die bij
het gewone volk leven, worden doorgaans tegenover het wetenschappelijke
weten geplaatst en door de wetenschap als 'verkeerd' of in elk geval als onbelangrijk afgedaan. Preston en Niedzielski trachten met hun werk op overigens
overtuigende wijze aan te tonen dat onderzoek naar de 'folk theory' nodig is
voor een compleet beeld van de 'ethnography of language' en om processen
van taalverandering beter te begrijpen. Volkse attitudes tegenover taal dienen
door de wetenschap ernstig genomen te worden — ze zijn een valabel onderzoeksobject. 'Volkslinguïstiek' kan m.i. voor de dialectlexicografie op twee
manieren belangrijk zijn: allereerst is inzicht in de populaire taalattitudes nodig
bij lexicografisch veldwerk; in de tweede plaats zijn een aantal concrete resultaten uit die volkse taalattitudes voortgevloeid, nl. (plaatselijke) woordenboeken.
 Een lexicograaf die werkt met mondelinge of schriftelijke enquêtes, zoals
voor de verzamelaar van louter oraal overgeleverde taalvariëteiten noodzakelijkerwijs het geval is, moet uiteraard de reacties van de respondenten op zijn
vragen kunnen voorzien. Die reacties worden gestuurd door de impliciete
taaltheorie en de taalattitudes van de respondenten. In een 'diaglossische' taalsituatie als bijv. die in het huidige Nederlandstalige België (Vlaanderen), waar
elke taalvariëteit een plaats heeft op een continuüm tussen traditioneel dialect
en Standaardnederlands, wordt een vraag als "Hoe noemt u x in uw dialect "
vandaag de dag niet door iedereen op dezelfde manier opgevat. Wat immers is
voor een bepaalde respondent de inhoud van de term 'dialect' in een taalsituatie waarbij de aloude fijnmazige dialectgeografische differentiatie wordt afgelost door taalvariaties die horen bij de nieuwe maatschappij die in de jaren '60
van de vorige eeuw is ontstaan en gekenmerkt wordt door een verhoogde sociale en geografische mobiliteit en een steeds hogere scholingsgraad. In het huidige Nederlandstalige België 3 bestaan naast elkaar: traditioneel dialect, regiolect, Vlaamse omgangstaal, Belgisch-Nederlands ... een aantal variëteiten zijn
daarbij ontstaan onder druk van de nieuwe maatschappelijke omstandigheden
en de introductie van de Nederlandse standaardtaal in brede lagen van de
bevolking. Is 'dialect' dan voor de respondent de variëteit die zijn grootouders
nog konden spreken (maar hij helaas niet meer) of de variëteit die hijzelf praat

316

Jacques Van Keymeulen

in ongedwongen situaties in de eigen huiskring en door een academicus veeleer als regiolect of Vlaamse omgangstaal opgevat zal worden … Voelt de
respondent zich vervolgens al dan niet gewapend om een dialectvragenlijst in
te vullen — de ervaring bij het Woordenboek van de Vlaamse Dialecten leert dat de
inhoud van het begrip 'dialect' bij respondent en lexicograaf wel eens ver uit
elkaar kan liggen.
 In mijn bijdrage zal ik het echter niet hebben over de relevantie van de
volkslinguïstiek voor dialectlexicografisch veldwerk, maar wel over de amateurlexicografie, die beschouwd kan worden als het resultaat van populaire
noties i.v.m. de oudste taallaag. In wat volgt, zal ik me dus toespitsen op de
regionale en lokale dialectwoordenboeken die zijn gemaakt in het zuidelijkNederlandse 4 dialectgebied, d.i. Nederlandstalig België en de drie zuidelijke
provincies van Nederland: Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. In dat gebied
worden er vier dialectgroepen gesproken: Zeeuws (in Zeeland en op de ZuidHollandse eilanden Goeree en Overflakkee), Vlaams (in Frans-Vlaanderen,
West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen en Zeeuws-Vlaanderen), Brabants (in
Vlaams-Brabant, Antwerpen en Noord-Brabant) en Limburgs (in Nederlands
en Belgisch Limburg). Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling een analyse te
maken van alle verkeerdheden die in de amateurwoordenboeken aangetroffen
kunnen worden — en dat zijn er heel wat — maar wel om hun belang voor de
wetenschap voor het voetlicht te brengen.
1.1

Amateurdialectlexicografie

Met amateurlexicografie bedoelen we de lexicografie die niet door professionele lexicografen — al dan niet aan een instituut of bedrijf verbonden — wordt
beoefend. Men kan de amateurlexicografie voor de Nederlandse dialectologie
laten beginnen met het werk van Hoeufft (1836), die een woordenboek voor het
dialect van Breda in het licht gaf. De kwaliteit van de amateurwoordenboeken
loopt zeer sterk uiteen. De auteur van het momumentale Woordenboek der
Zeeuwse Dialecten (WZD), dr. Hendrika C. Ghijsen, was een amateurlexicograaf,
maar dan wel een met een doctorstitel, die na vele jaren veldwerk een dialectwoordenboek publiceerde waar voor het eerst alle opgegeven woorden gelokaliseerd werden.5 Het WZD wordt daarom beschouwd als het begin van de
wetenschappelijke dialectlexicografie in de Nederlanden.6 Ook andere academici, zoals Debrabandere (1999), hebben regionale of lokale woordenboeken
gepubliceerd, die uiteraard kwalitatief gunstig afsteken tegen de producten
van taalkundig ongeschoolden.
 Hoewel er goede tot zeer goede dialectwoordenboeken door amateurs zijn
gemaakt, is er ook heel wat kaf onder het koren. Heel wat lokale woordenboeken en woordenlijsten worden ontsierd door pijnlijk onjuiste klankinleidingen
of door fantastische etymologieën. De inleidingen op de amateurwoordenboeken zijn wel een rijke bron voor een volkslinguïstisch onderzoek naar attitudes
tegenover taal en dialect: het is immers daar dat de auteur zijn motivatie aan-

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

317

geeft om met een woordenboek te beginnen en dus zijn taalattitudes blootgeeft.
De motivatie is altijd 'idealistisch'; commerciële overwegingen zijn normaal
afwezig — wat niet wegneemt dat de meeste lokale woordenboeken bij de
lokale bevolking gretig aftrek hebben gevonden.
De handleidingen van Cajot (1995) en van Van Keymeulen (2003) zijn erop
gericht om de amateurlexicografie in goede banen te leiden. Van Keymeulen
(2003) probeert te dien einde de amateur ervan te doordringen zich te beperken
tot datgene wat hij — met enige begeleiding en oefening — wél aankan: het
registreren van de woorden van een lokale taalvariëteit en het weergeven van
hun belangrijkste betekenissen. Onvolledigheid is daarbij een geringer kwaad
dan onjuistheid.
 1.2

Amateurlexicografie voor de zuidelijke dialecten in de 19de en de eerste helft van de 20ste eeuw

Het valt op dat in het zuiden van het Nederlandse taalgebied, meer bepaald in
Nederlandstalig België, op het einde van de 19de eeuw/begin 20ste eeuw
enkele zeer belangrijke dialectlexicografische werken ontstonden: het Algemeen
Vlaamsch Idioticon van Schuermans (1865–1870) beet de spits af. Het Westvlaams
Idioticon van De Bo (1873), het Waasch Idioticon van Joos (1900), het Antwerps
Idioticon van Cornelissen en Vervliet (1899–1903), het Hagelandsch Idioticon van
Tuerlinckx (1886), het Zuid-Oost-Vlaandersch Idioticon van Teirlinck (1908–1924)
en nog andere volgden snel. De belangrijkste woordenboeken waren regionaal
opgezet, en moesten dus in de trefwoorden abstractie maken van de dialectische fonologie: de trefwoorden zijn noodzakelijkerwijs vernederlandst en vatten dus heel wat fonologische variatie samen.
De grote 19de-eeuwse werken en hun opvolgers in de eerste helft van de
20ste eeuw zijn typische producten van hun tijd. Ze zijn ontstaan vanuit een
romantisch gedachtengoed, met een klemtoon op de natuurlijke taal waarin de
'volksziel' verondersteld werd tot uiting te komen en een hang naar een onbezoedeld agrarisch verleden. Bovenal kunnen ze niet los gezien worden van de
Vlaamse taalstrijd tegen de Franstalige dominantie — De Bo's woordenboek
kadert daarbij in het West-Vlaamse taalparticularisme. De grote dialectwoordenboeken bewezen in elk geval dat de volkstalen een rijke woordenschat
hadden; de auteurs ervan hoopten ook dat hun verzamelingen in het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT), een woordenboek waaraan vanaf 1852 werd
gewerkt, terecht zouden komen, een verlangen dat maar gedeeltelijk is bewaarheid. Voor een kort overzicht van deze glorierijke periode van de amateurlexicografie verwijzen we naar Goossens en Van Keymeulen (2006: 74-80).
 1.3

De jaren '70 van de 20ste eeuw en daarna: de dialectrenaissance

Met 'dialectrenaissance' wordt het verschijnsel bedoeld dat het dialect als
voertaal gebruikt wordt voor allerlei (populair-)culturele uitingen: muziek,

318

Jacques Van Keymeulen

theater, stripverhalen … Dialect màg weer. Er worden in Nederland zelfs delen
van de Bijbel in het dialect vertaald — iets waar niet iedereen even gelukkig
mee is. Predikant en burgemeester durven zich in het dialect tot een publiek te
richten — ook voor ernstige aangelegenheden. Het verschijnsel dateert van de
jaren '70 van de vorige eeuw en is het eerst in Nederland waargenomen. Het
Nedersaksisch en het Limburgs zijn er zelfs in geslaagd zich resp. in 1995 en
1997 tot streektalen te laten verklaren met een beroep op (deel II van) het Europees Handvest voor Regionale Talen of Talen van Minderheden.7
Het ontstaan van de dialectrenaissance kan zowel in Nederland als in
Vlaanderen verklaard worden door een aantal maatschappelijke tendenzen van
subjectieve en objectieve aard — die in beide gebieden een ongelijk verloop
hebben gekend. Allereerst kan gewezen worden op de stijgende democratisering van de samenleving sedert de jaren '60 van de vorige eeuw en daardoor de
informalisering van de sociale contacten, waardoor de standaardtaal aan prestige heeft moeten inboeten. Een tweede oorzaak is ongetwijfeld het verdwijnen
van de traditionele dialecten, vooral wat de woordenschat betreft. De motivatie
voor de oude 19de-eeuwse woordverzamelingen was ook al dat de dialecten
verdwenen en dus dringend 'gered' moesten worden; in de jaren '60 van de
20ste eeuw is er in heel Europa echter wel een werkelijk grootschaliger taalverandering op gang gekomen, met het uitwissen van grote delen van de dialectwoordenschat (bijv. nagenoeg de totaliteit van de eeuwenoude landbouwwoordenschat), dan de relatief langzame veranderingen voordien. Een derde
oorzaak is ongetwijfeld de zoektocht naar de eigen identiteit en het terugplooien op regionale en lokale eigenheid, die een tegenwicht moet vormen tegen de
voortschrijdende Europeanisering en globalisering van de samenleving.
 De dialectrenaissance zal de oude dialecten niet doen herleven; dat is ook
de bedoeling niet — men zou kunnen volhouden dat de standaardtaal (eventueel met regionale accenten) in Nederland en Vlaanderen zodanig sterk staat dat
niemand het gebruik van dialect bij bepaalde gelegenheden of voor bepaalde
culturele doeleinden nog als een bedreiging voor de standaardtaal aanvoelt.
Het verschijnsel lijkt in Vlaanderen van recentere datum te zijn dan in Nederland, hoewel er in Vlaanderen altijd al een hoogstaande liedcultuur in het dialect is geweest. De liederen die bijv. Wannes Vandevelde vanaf de jaren '60 van
de vorige eeuw ten gehore brengt, zijn wel in het Antwerpse dialect, maar zijn
van een literair en muzikaal niveau dat de vergelijking met de productie in de
Nederlandse cultuurtaal moeiteloos kan doorstaan. Het gebruik van het Antwerps was voor Wannes overigens geen gevolg van een bewuste keuze voor
het dialect, maar gewoonweg een evidentie voor een kunstenaar die het Algemeen Nederlands niet goed machtig was.
De verschillen tussen Nederland en Vlaanderen op het gebied van de dialectrenaissance en de attitudes tegenover standaardtaal en dialect zouden het
onderwerp kunnen zijn van een boeiende studie. Ik heb het vermoeden dat dan
zou blijken dat er geen renaissance is van het dialect zelf, maar enkel van de
belangstelling ervoor — een omstandigheid die eigenlijk net aantoont dat het

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

319

oude dialect verdwijnt, wat als een cultureel verlies wordt aangevoeld. Het is
echter niet het onderwerp van mijn artikel. In wat volgt, zal ik het hebben over
een belangrijk effect van de dialectrenaissance: het maken van lokale woordenboeken.
2.
 Het belang van de amateurlexicografie

2.1

Aantal en verspreiding

Op bijgaand kaartje en in de tabel wordt de productie van de lokale dialectwoordenboeken in de zuidelijke Nederlanden gevisualiseerd. We hebben ons
gebaseerd op de recente bibliografie van Van Keymeulen e.a. (2007), waarin
naast woordenboeken waarschijnlijk ook een beperkt aantal andere lexicografische producten zijn opgenomen. Titels als Het dialect van Beveren en zijn deelgemeenten (Cools 2000) of Waur is d'n tijd naurtoe (Moens 1988) maken het echter
niet mogelijk uit te maken of het werk een grammatica, een woordverzameling
of nog iets anders bevat. Het zijn overigens beide vrij uitgebreide woordenboeken. Uit de titel van maar een 10-tal werken kon worden opgemaakt dat ze
waarschijnlijk uitsluitend verzamelingen uitdrukkingen, spreekwoorden (+
eventueel liedjes, rijmpjes e.d.) bevatten — ze werden in de tabel verwerkt. We
waren helaas niet in de gelegenheid om alle werken te bekijken; vele lokale
publicaties zijn in eigen beheer uitgegeven voor een plaatselijk publiek en zijn
maar moeilijk op te sporen of te verwerven; het gaat daarbij soms om uitgebreide en belangwekkende werken als bijv. het recente Woordenboek van het
Schellebels dialect (Van der Eecken 2007), waaraan meer dan 30 jaar is gewerkt
en dat meer dan 500 bladzijden dik is. De datum post quem is 1836 met het
verschijnen van het werk van Hoeufft.
 Bij de interpretatie van de kaart en de cijfers moet met een aantal elementen rekening gehouden worden. Allereerst worden woordenboeken van zeer
ongelijke omvang en kwaliteit in de tabel samengenomen: die omvang varieert
van een paar tientallen bladzijden met enkele honderden woorden als het
Overmeers Woordenboekje (Maes 1994), tot levenswerken als het driedelige Gents
Woordenboek van Lievevrouw-Coopman (1952). Voorts is niet steeds heel duidelijk hoe 'plaatselijk' een bepaald woordenboek wel is. De titel (of zelfs de
inleiding) op een woordenboek geeft niet steeds voldoende uitsluitsel over het
werkelijke geografische bereik van de gepresenteerde woordenschat. Soms is
de titel van een woordenboek op geografisch gebied waarschijnlijk té ambitieus, zoals dat van Depraetere e.a. (2007).
Ook de woordenboeken die uitdrukkelijk de bedoeling hebben een hele
regio te bestrijken, hebben overigens toch een bepaalde geografische focus. Het
Westvlaamsch Idioticon van De Bo (1873) bijv. bevat maar weinig kustwoorden,
maar is vooral gebaseerd op de zuidoostelijke hoek van West-Vlaanderen —
niet toevallig de geboortestreek van De Bo (zie Devos 1973). Als een dialect-

320

Jacques Van Keymeulen

woord in het Westvlaamsch Idioticon staat, betekent dat dus volstrekt niet dat het
algemeen West-Vlaams is. Een woordenboek als dat van Rutten (1890), Bijdrage
tot een Haspengouwsch Idioticon, bewerkte voornamelijk de gemeente Borgloon.
De regionale woordenboeken die in hun titel toch een bepaalde lokaliteit als
focus vermelden, zoals Hoeufft (1836) voor Breda of Cornelissen en Vervliet
(1899–1903) voor Antwerpen, hebben we in de tabel hieronder opgenomen.
 Men moet er ook rekening mee houden dat een plaatsnaam meestal als
een administratieve aanduiding opgevat moet worden, die een aantal deelgemeenten met verschillende dialecten kan overkoepelen. Sedert de fusieoperatie
voor de Belgische gemeenten in 1977 dekken de meeste gemeentenamen nu
andere administratieve realiteiten dan voordien. In het woordenboek van
Cools (2000), Het dialect van Beveren en zijn deelgemeenten, wordt dat netjes in de
titel aangegeven; dat is echter lang niet altijd het geval.
West-Vl.
Oost-Vl.
Antw.
Vl.-Br.
Nrd-Br.
Bel.-Lbg

Ned.-Lbg

B

B

B

B

NL

B

NL

1830–1840

1

1

1880–1890

1

1890–1900

1

1

1

1900–1910

0

1910–1920
1920–1930
1930–1940

1

2

2

1

1

1

2

1940–1950

0

1950–1960

1

2

1960–1970

1

4

1

1

1970–1980

1

1

1

1

1

4

9

1980–1990

1

5

1

3

6

6

12

34

1990–2000

7

10

3

9

16

8

14

67

2000–2007

7

7

2

3

14

5

16

54

Totaal

16

24

7

17

41

20

52

177

Productie van lokale dialectwoordenboeken in de zuidelijke Nederlanden
Inleidingen op dialectwoordenboeken moeten dus steeds zeer goed nagelezen
worden om het geografische bereik van het woordenboek te kennen, in het
besef dat heel wat auteurs de neiging hebben in dat verband te overdrijven.
 We hebben bij de telling de (soms sterk herwerkte en vermeerderde)
herdrukken niet meegerekend, maar hebben het jaartal van het 'eerste initiatief'
van de auteur genomen om het woordenboek bij een bepaald decennium in de
tabel te plaatsen. Op die manier kwamen we in totaal aan niet minder dan 177

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

321

Verspreiding van de lokale woordenboeken in de zuidelijke Nederlanden 8
'plaatselijke' lexicografische werken die niet aan instituten door professionele
lexicografen zijn gemaakt, maar door plaatselijke dialectliefhebbers. De cijfers
in de tabel staan voor aantallen woordenboeken, niet voor aantallen gemeenten
met een woordenboek. Sommige gemeenten — meestal steden — hebben
inderdaad meer dan één woordenboek, waarbij het ene soms op het andere
voortbouwt, al dan niet door dezelfde auteur. Voor Maastricht, hoofdstad van
Nederlands Limburg, tellen we niet minder dan 7 verschillende lexicografische
werken, wat ongetwijfeld te maken heeft met het hoge Limburgse taalbewustzijn (zie ook verder); voor de metropool Brussel, hoofdstad van Vlaanderen,
België en Europa, zijn er vier, waaronder het vertalende Marollien–Français/
Français–Marollien 9 van Starck en Claessens (1988, 1995²). Brussel is een geval
apart: het aloude inheemse Nederlandse stadsdialect is sedert de 19de eeuw
zeer sterk onder de druk van het Frans komen te staan.
 Hoewel zowel de kaart als de tabel ongelijksoortig lexicografisch werk
samenbrengt — er zijn zowel grote verschillen in kwantiteit (aantal bladzijden!)
en kwaliteit als in macro- en microstructureel opzet — vallen toch zowel op
chronologisch als op geografisch gebied een paar zaken onmiddellijk op. Op
chronologisch vlak is het overduidelijk dat vanaf 1980 het aantal lexicografische initiatieven van plaatselijke amateurs plots toeneemt: bij een vergelijking
van de periode 1970–1980 met 1980–1990 zien we een sprong van 9 naar 34
publicaties (in 1960–1970 was er maar één!). Het volgende decennium laat 67
woordenboeken zien. Die opbloei heeft alles te maken met de reeds genoemde
dialectrenaissance, die haar wortels heeft in de maatschappelijke veranderingen van de jaren '60 van de vorige eeuw, en die in Nederland blijkbaar krachtiger is geweest dan in Vlaanderen.
322

Jacques Van Keymeulen

We stellen ons voor dat het in de loop van de jaren '60 voor de bevolking
bewust of onbewust duidelijk werd dat de traditionele dialecten onder grote
druk kwamen te staan; en in de jaren '70 namen een aantal dialectliefhebbers,
meestal leden van plaatselijke culturele verenigingen, dan het initiatief om
alleen of samen met anderen dialectwoorden te beginnen te verzamelen, een
activiteit die dan in de loop van de jaren '80 tot een publicatie leidde. We
schatten dat het verzamelen en ordenen van dialectwoordenschat en het publiceren ervan in een dialectwoordenboek van enige omvang als éénmansonderneming in het pre-computertijdperk gemakkelijk een 10-tal jaar in beslag kon
nemen. De dialectrenaissance is blijkbaar nog niet ten einde: sedert 2000 tellen
we al 54 woordenboeken.
 Op geografisch vlak laat de kaart met de verspreiding van de plaatselijke
initiatieven allereerst zien dat er voor Frans-Vlaanderen en Zeeland blijkbaar
geen plaatselijke dialectlexicografie bestaat. Voor Frans-Vlaanderen heeft die
afwezigheid uiteraard te maken met de specifieke taalsituatie van het Nederlandse dialect in Frankrijk; het oude Vlaams is al te ver verdwenen om nog
plaatselijke initiatieven te kunnen inspireren en bovendien zijn de personen die
zo'n initiatief zouden kunnen nemen in het Frans geschoold, en kunnen geen
Nederlands lezen of schrijven. Gelukkig bestaat er sedert 2005 een regionaal
Woordenboek van het Frans–Vlaams, door Moeyaert e.a. (2005), een woordenboek
waarvoor het materiaal door Belgische Vlamingen is samengebracht. De bijna
totale afwezigheid van plaatselijke woordenboeken in Zeeland heeft dan weer
een andere oorzaak; de omvang, kwaliteit en bekendheid van het Woordenboek
der Zeeuwse Dialecten (+ het Supplement erop) — een werk dat voor het Zeeuws
als het ware symbool staat — zijn zodanig hoog dat geen enkel individu de
noodzaak heeft gevoeld om daarnaast nog met een lokaal woordenboek te
beginnen. Alle dialectgeografische activiteit van de talrijke Zeeuwse vrijwilligers werd decennialang naar hetzelfde product toegeleid doordat alle dialectliefhebbers van de provincie via de Zeeuwsche Vereeniging voor Dialectonderzoek werden ingeschakeld bij de materiaalverzameling. Wel zijn er op initiatief
van mevr. E.J. Van de Broeke-de Man negen zgn. regioboeken verschenen,
monografieën van de verschillende Zeeuwse eilanden en gebiedsdelen, waarin
aanvullingen op het WZD in een thematische ordening werden gepresenteerd
in de vorm van verhalen en gedichten over de geschiedenis van het betrokken
gebied. Alle nieuwe woordenschat uit die regioboeken kwam achteraf in het
Supplement op het WZD terecht.
 De concentratie van tekentjes op de kaart is hoger in de Nederlandse provincies (behalve dus Zeeland) dan in de Belgische. Nederlands-Limburg neemt
het voortouw met 52 woordenboeken; Noord-Brabant volgt met 41 publicaties;
dan komen de Belgische provincies met 20 voor Belgisch Limburg, 24 voor
Oost-Vlaanderen, 17 voor Vlaams-Brabant, 16 voor West-Vlaanderen en 7 werken voor de provincie Antwerpen. Hoewel we in het licht van bovenvermelde
beperkingen m.b.t. de tabel voorzichtig moeten zijn, komt er toch een patroon
naar voren. Het lijkt duidelijk dat de amateurdialectlexicografie in Nederlands-

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

323

talig België later op gang komt en tot vandaag minder krachtig is dan in
Nederland. Voor nagenoeg elk decennium scoren de twee Nederlandse provincies beter dan de vijf Belgische (één keer, in 1980–1990 scoren Noord-Brabant en Belgisch Limburg gelijk).10 Dat kan verklaard worden door het feit dat
de traditionele dialecten in Vlaanderen langer bleven doorleven dan in Nederland, waardoor de amateurlexicografen later gemotiveerd werden om een dialectwoordenboek te schrijven. Ook is het zo dat bij de massale invoering in de
jaren '60 van de Nederlandse standaardtaal in de Vlaamse scholen via de zgn.
ABN-campagnes,11 de strijd voor het Algemeen Nederlands meestal verward
werd met een strijd tegen de dialecten. De dialecten werden gestigmatiseerd als
minderwaardige taalvariëteiten, die geen ernstige aandacht waard waren.
Tegenwoordig heeft men zowel in Vlaanderen als in Nederland tegenover de
dialectische (en andere) taalvariëteiten een meer ontspannen en tolerantere
houding.
 De concentratie aan woordenboeken in de Limburgse provincie van beide
landen is opvallend: samen 72 lexicografische producten. Die drukke bedrijvigheid is ongetwijfeld te verklaren door het regionale taalbewustzijn van de
Limburgers — ook over de staatsgrens heen — dat zich ook vertaalt in een
goed georganiseerd verenigingsleven op dialectgebied en de erkenning van het
Limburgs als 'streektaal' (althans in Nederland, niet in België). In de andere
provincies van Nederlandstalig België kunnen we geen klaar geografisch
patroon zien. Er blijkt een concentratie te zijn in het oosten van Oost-Vlaanderen, die misschien te maken heeft met een relatief hoog dialectbewustzijn: het
Vlaamse dialectgebied (Frans-, West- en westelijke 2/3 van Oost-Vlaanderen)
en het Brabantse (Vlaams-Brabant, Antwerpen, Noord-Brabant) raken daar
elkaar en vormen een isoglossenbundel die een aantal markante taalverschijnselen bevat. De relatief sterke dialectische differentiatie in dat gebied heeft
misschien meegebracht dat de gemiddelde aandacht voor taal bij de bevolking
hoger is dan elders. Op andere plaatsen is het voorkomen van een plaatselijk
woordenboek waarschijnlijk gewoon te danken aan de toevallige motivatie van
een dialectliefhebber of een culturele vereniging. Er zijn meer woordenboeken
voor grote dan voor kleine gemeenten (al zijn er uitzonderingen), wat uiteraard
te maken heeft met de grotere bevolking en met de aanwezigheid van (sterkere) culturele verenigingen die een lokaal lexicografisch initiatief kunnen
nemen.
 Het bestaan van een ouder regionaal dialectwoordenboek blijkt het plaatselijke enthousiasme niet te kunnen temperen. De grote 19de-eeuwse woordenboeken voor bijv. West-Vlaanderen (De Bo 1873) of het Waasland (= noordoostelijk Oost-Vlaanderen) (Joos 1900) waren zeer uitgebreid en — de tijd
waarin ze ontstaan zijn in acht genomen — van uitstekende kwaliteit. Ze werden overigens op het einde van de 20ste eeuw herdrukt (ook een teken van
dialectrenaissance!) en waren dus opnieuw beschikbaar. Toch ontstonden net
in het Waasland de uitvoerige en kwaliteitsvolle woordenboeken van Pieters
(1995) voor de stad Lokeren en Cools (2000) voor Beveren. Beide auteurs zijn

324

Jacques Van Keymeulen

overigens op de gelukkige gedachte gekomen om de hulp van de universiteit
in te roepen bij hun onderneming. In hetzelfde dialectgebied kreeg ook het
dorp Belsele (nu deelgemeente van de stad St.-Niklaas) zijn woordenboek met
De Belie 2006). Het Waasch Idioticon van Joos heeft blijkbaar veeleer stimulerend
dan remmend gewerkt op de plaatselijke amateur.
 2.2
2.2.1

Macro- en microstructuur in de amateurwoordenboeken
Macrostructuur

De macrostructuur van een plaatselijk dialectwoordenboek wordt in eerste
instantie bepaald door de motivatie en taalattitude van de amateurlexicograaf,
meer dan door de gebruikersbehoeften. Die motivatie is — al dan niet uitdrukkelijk in de inleiding van het woordenboek meegedeeld — in alle gevallen het
vastleggen voor het nageslacht van de met verdwijnen bedreigde dialectwoordenschat, die veelal als typisch voor de plaatselijke gemeenschap wordt
beschouwd. Uit heel wat inleidingen blijkt dat de auteur de teloorgang van het
dialect betreurt, die evolutie wel onvermijdelijk vindt, maar toch een poging
wil ondernemen om tenminste een deel van de taalidentiteit van de lokale
gemeenschap te redden. Alle lokale woordenboeken zijn dan ook in principe
contrastief opgezet;12 woorden die enkel fonologisch van het Algemeen Nederlands verschillen, krijgen normaal geen aandacht, tenzij ze dialectische
betekenissen dragen. Veel amateurs zijn erg op zoek naar wat 'typisch' is voor
het eigen dialect, en zullen dan ook curiosa of erg oude dialectwoorden koesteren.
 Nagenoeg alle amateurwoordenboeken zijn alfabetisch geordend. Er zijn
erg weinig uitzonderingen: maar een paar titels duiden op een andere aanpak,
als het Thematisch Woordenboek van het Tungelroys (Kooijman 1985) of het woordenboek voor Reusel van Van Gompel (2002–2006), dat in verschillende delen
is opgedeeld: De mens, de wereld, enz. … Wel is het zo dat een aantal werken
verhalen bevat waarbij de dialectwoordenschat omtrent een bepaald onderwerp wordt aangebracht door een volkscultureel onderwerp (bijv. streekgerechten) te beschrijven. Dat is bijv. de werkwijze van de Zeeuwse regioboeken. De alfabetische ordening wordt ongetwijfeld als vanzelfsprekend ervaren
doordat de meeste auteurs enkel met dat type woordenboeken vertrouwd zijn,
hoewel de doelstelling die uit heel wat inleidingen spreekt — een beeld schetsen van het leven van vroeger — een thematische ordening aannemelijker
maakt. Ik denk dat een plaatselijk dialectwoordenboek, een werk dat steevast
gretig aftrek vindt bij de lokale bevolking, slechts zelden als naslagwerk
gebruikt wordt, maar veeleer als een boek waarin gegrasduind wordt op zoek
naar mooie, oude woorden of pittige uitdrukkingen.
De macrostructuur van een amateurwoordenboek kan nog heel wat meer
bevatten dan alleen maar woorden. Vele auteurs zijn bijv. tegelijk ook amateurhistorici of hebben ook andere culturele belangstellingen, die ze in hun

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

325

woordenboek op een of andere manier kwijt proberen te raken. Een aantal
woordenboeken bevat bijv. familienamen, bijnamen, rijmpjes en kinderliedjes
... die eventueel in appendices worden ondergebracht, samen met lijsten van
Franse leenwoorden, scheldwoorden en vloeken, spreekwoorden en zegswijzen. Sommige auteurs kunnen daarbij maar moeilijk maat houden.
 Wat de macrostructuur van de amateurwoordenboeken van na de jaren
'80 van de vorige eeuw betreft, kunnen we samenvattend stellen dat vanuit een
conserverende motivatie en de vertrouwdheid met alfabetische standaardtaalwoordenboeken, het allergrootste deel van de amateurlexicografie de klemtoon
legt op het constrastieve deel van de woordenschat van de oudste taallaag in
het dialect, in een alfabetische volgorde.
2.2.2

De microstructuur

De microstructuur van de meer dan 177 woordenboeken in de bibliografie van
Van Keymeulen e.a. (2007) loopt uiteraard zeer uiteen, naargelang van de
opzet/omvang van het woordenboek en de (taalkundige) scholingsgraad van
de auteur. Nagenoeg alle woordenboeken bevatten dialectische trefwoorden en
betekenisomschrijvingen met het Standaardnederlands als metataal; ze kunnen
dus beschouwd worden als vertaalwoordenboeken dialect → Algemeen Nederlands.13 De meeste plaatselijke woordenboeken proberen ook de dialectische
uitspraak op een of andere manier in de microstructuur weer te geven.14 In wat
volgt, beperk ik mij tot de vorming van de trefwoorden en de manier waarop
de dialectische uitspraak wordt weergegeven.
 Er zijn in principe twee manieren om dialectische trefwoorden te vormen
in een alfabetisch geordend woordenboek: de eerste manier is een dialectspelling te ontwerpen en de trefwoorden in die spelling neer te schrijven; de
tweede manier is de standaardtaal als referentie te gebruiken en de dialectwoorden te 'vernederlandsen'. Met 'vernederlandsen' wordt bedoeld dat de
fonemen van het dialectwoord worden vervangen door hun AN-pendant en
vervolgens volgens de Nederlandse spellingregels worden neergeschreven. De
dialectuitspraak kan dan na het trefwoord toegevoegd worden, in IPA of op
een andere manier. Een dergelijke werkwijze werkt uiteraard het best als het
dialectwoord in het AN een lexicale pendant heeft (eventueel met een andere
betekenis), zoals in bijv. dialect [o.ərdəX], dat vernederlandst kan worden als
<aardig>. In de meeste zuidelijke dialecten betekent het woord aardig 'eigenaardig'; in het AN echter 'lief'. Die werkwijze blijkt echter ook te werken voor
het formeel-contrastieve deel van de dialectwoordenschat. We gaan er immers
vanuit dat de dialectsprekers, die heden ten dage alle het AN tenminste passief
beheersen, hun dialectwoorden intuïtief kunnen vernederlandsen. In elk geval
blijken de respondenten tot op grote hoogte in staat woorden die wel in hun
dialect, maar niet in het AN voorkomen, 'op z'n Nederlands' neer te schrijven.
 Met de vernederlandste dialectwoorden worden als het ware de intuïtieve
'woordbeelden' gevat die bij een dialectspreker aanwezig zijn. Die 'woordbeel-

326

Jacques Van Keymeulen

Trefwoorden in een dialectspelling uit het Woordenboek
van het Asses (Pletinckx 2003: 517)

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

Vernederlandste trefwoorden uit het Het dialect
van Beveren (Cools 2000: 316)

327

328

Jacques Van Keymeulen

den' komen tot stand op basis van de synchrone correspondentieregels die tussen het dialectische fonologische systeem en dat van de Nederlandse standaardtaal bestaan. Het is hier echter niet de plaats om uitvoering uit te weiden
over vernederlandsingen (en de problemen daarbij); ik verwijs hiervoor naar
Van Keymeulen 1992 en 2004 en naar Rys en Van Keymeulen 2009. In wat
volgt, wil ik vooral wijzen op een opmerkelijke, typisch 'volkslinguïstische'
tendens, die zo sterk is dat het impliciete of expliciete doel van het lokale
woordenboek zelfs voorbijgeschoten wordt.
 Zeer veel amateurs stellen er namelijk prijs op dialectische trefwoorden te
vormen in een zelfgemaakte dialectspelling. Het trefwoord ziet er dan erg 'authentiek' uit; de uitspraak van het woord wordt in de vorm van het trefwoord
zelf aangegeven. Een spelling ontwerpen voor een dialect is echter niet makkelijk; het vergt inzicht in de fonologische structuur ervan — een inzicht dat bij
veel amateurs door gebrek aan scholing afwezig is. Een en ander loopt dan ook
soms verkeerd af. Voor Brabantse of Vlaamse dialecten kan een amateur zich
nog min of meer uit de slag trekken; de Limburgse toondialecten bijv., met
soms meer dan 40 verschillende klinkerfonemen, kunnen echter voor zeer veel
problemen zorgen. Er zijn ten behoeve van dialectliefhebbers dan ook richtlijnen geschreven over hoe men een dialectspelling tot een goed einde kan brengen; de bekendste voor de zuidelijke dialecten is waarschijnlijk de Referentiespelling voor alle Brabantse dialecten (1999) (zie echter ook Cajot 1995 en Van
Keymeulen 2003).
Hoewel de bestaande richtlijnen hopelijk een gunstig effect hebben gehad
op de kwaliteit van de dialectspellingen, valt het op dat veel auteurs toch een
of andere persoonlijk toets willen geven aan de spelling. Ze kennen de bestaande richtlijnen wel, maar wensen er toch aan te sleutelen. Die neiging vloeit
m.i. vooral voort uit de behoefte zich het dialect a.h.w. 'toe te eigenen' via het
ontwerpen van de spelling ervoor. Het schrijven van een woordenboek wordt
blijkbaar ook voor een dialect aangevoeld als een codificerende activiteit — een
aantal auteurs drukt overigens de wens uit dat de spelling ook zal kunnen dienen bij het schrijven van dialectliteratuur.
 Opmerkelijk is dat heel wat amateurs er niet bij stilstaan dat een dialectisch trefwoord in een zelf ontworpen dialectspelling impliceert dat men het
dialect goed moet kennen en kunnen uitspreken, voor men een woord kan
opzoeken — aangenomen dat de gebruiker de moeite genomen heeft om de
uitleg omtrent de soms complexe spelling in de inleiding op het woordenboek
te lezen en te memoriseren. Veel auteurs schrijven dus een woordenboek voor
degenen die er het minste behoefte aan hebben, nl. de goede dialectsprekers,
die uit de aard der zaak zowel het woord als de uitspraak ervan nog beheersen.
De dialectwoordenschat is dan wel 'voor het nageslacht' bewaard, maar is
helaas niet voor dat nageslacht ontsloten. Daarnaast zijn er ook nog andere
nadelen aan de werkwijze verbonden: niet alleen worden de gebruikers geconfronteerd met zeer ongewone schriftbeelden, zeker als er veel diakritische
tekens gebruikt worden, maar ook is de alfabetische volgorde van de trefwoor-

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

329

den niet steeds evident. Een woord opzoeken is in sommige plaatselijke woordenboeken m.i. ook voor de dialectspreker zelf geen eenvoudig karwei.
Een minderheid van amateurwoordenboeken vernederlandst de dialectwoorden. Daardoor zijn de trefwoorden toegankelijk voor een grotere groep
gebruikers (bijv. die van de veronderstelde dialectloze toekomst) doordat ze
beter aansluiten bij de schriftbeelden die men gewend is uit de standaardtaal.
 Informatie over de uitspraak kan overigens gemakkelijk in de microstructuur
toegevoegd worden, bijv. in IPA-schrift, al zullen amateurs ook dan geneigd
zijn terug te grijpen naar zelfgemaakte spellingen. De procedure veronderstelt
echter inzicht in de klankstructuur van het dialecten en inzicht in de etymologie van het betreffende dialectwoord, iets wat wel eens boven de kracht gaat
van ongeschoolde lexicografen. De intuïtieve correspondentieregels die hierboven werden geponeerd, zorgen er echter wel voor dat de weinige plaatselijke
woordenboeken die de dialectwoorden als vernederlandste trefwoorden presenteren het er toch vrij goed vanaf brengen. Een mooi voorbeeld is Cools
(2000), die zich tot vernederlandsingen verplicht zag, aangezien zijn woordenboek een (klein) gebied bestrijkt, waar toch heel wat fonologische differentiatie
voorkomt.
De meeste woordenboeken gebruiken dus dialectwoorden als trefwoorden, in al dan niet vernederlandste vorm. Het is markant dat veel auteurs niet
inzien dat op die manier het dialect voor de toekomst niet ontsloten wordt.
Men moet in beide gevallen het dialect immers kennen om een woord op te
zoeken. De handleiding van Van Keymeulen (2003) probeert de aandacht op
die tegenstrijdigheid te vestigen en roept op om het woordenboek via een AN
→ dialectregister om te draaien,15 zodat het woordenboek ook een antwoord
geeft op de vraag 'Hoe zeg ik x in het dialect'. Ook in het geval van dialectwoordenboeken is een grondige reflectie over de noden van de gebruiker een
noodzakelijke voorwaarde om tot een goed woordenboek te komen.
3.
 Het belang van de amateurlexicografie voor de wetenschap

De plaatselijke dialectwoordenboeken vormen een bont gezelschap. De overgrote meerderheid ervan is geschreven door taalkundig ongeschoolde lexicografen. Er zijn echter ook woordenboeken van hoge kwaliteit, die bewijzen dat
de lexicografie binnen het bereik ligt van verstandige dialectliefhebbers, die
zich willen laten voorlichten (o.a. door de richtlijnen van de Referentiespelling
(1999), Cajot (1995) of Van Keymeulen (2003)), die de grenzen van hun kunnen
inzien en die zich laten leiden door het voorbeeld van een bestaand goed
woordenboek. Sommige woordenboeken zijn de vrucht van tientallen jaren
werk en dwingen door hun omvang respect af voor de werkkracht van de lexicograaf. In wat volgt, probeer ik aan te geven wat het wetenschappelijke belang
kan zijn van die 177 woordenboeken. Eerst heb ik het over de opzet (§ 3.1) en
de beperkingen (§ 3.2) van de drie grote regionale dialectwoordenboeken van
het zuidelijke Nederlands; daarna doe ik een voorstel om de gegevens in de
amateurlexicografie te ontsluiten (§ 4).
330

Jacques Van Keymeulen

3.1

De drie grote regionale woordenboeken (GRW) van het zuidelijke
Nederlands

De opzet van de drie grote dialectwoordenboeken van het zuidelijke Nederlands was reeds het onderwerp van een artikel door Kruijsen en Van Keymeulen in Lexikos (1997). We vatten zeer kort samen. In 1960 nam prof. A. Weijnen
aan de Nijmeegse universiteit het initiatief om de dialectwoordenschat te verzamelen van het Brabantse en Limburgse dialectgebied, d.i. resp. de dialectwoordenschat van de provincies Noord-Brabant (Nederland), Antwerpen en
Vlaams-Brabant (allebei België), en de provincies Nederlands en Belgisch Limburg. Het Woordenboek van de Brabantse Dialecten (WBD) werd in 2005 afgerond;
het Woordenboek van de Limburgse Dialecten (WLD) in 2008. In 1972 volgde prof.
W. Pée aan de Universiteit Gent Weijnens voorbeeld met het Woordenboek van
de Vlaamse Dialecten (WVD) voor Frans-, West-, Oost- en Zeeuws-Vlaanderen.
 De drie woordenboeken bestrijken drie geografisch complementaire gebieden
en zijn alle drie volgens hetzelfde principe opgezet.
Weijnen koos voor een onomasiologische ordening.16 De 3 GRW zijn dus
thematisch opgezet: binnen drie delen (I. Landbouwwoordenschat, II. Vakwoordenschat en III. Algemene Woordenschat) worden afleveringen gepubliceerd die telkens aan een bepaald onderwerp zijn gewijd: bijvoorbeeld 'Landerijen en Behuizing', 'Het paard', 'Flora' ... Elke aflevering bestaat uit een reeks
woordenboekartikelen die alle dezelfde structuur hebben (zie de voorbeeldbladzijde hierna): na een titel in de standaardtaal volgt een omschrijving van
het behandelde begrip (+ eventueel nog andere toelichtingen), de bronnenlijst
en dan de reeks vernederlandste trefwoorden (met vanaf deel III eventueel nog
lexicale varianten), gevolgd door aanduidingen omtrent frequentie en geografisch bereik van het woord. Het WVD heeft van bij het begin elke aflevering in
twee parallelle publicaties uitgebracht: een woordenboektekst voor het 'grote
publiek' en een parallel 'Wetenschappelijk Apparaat' (met dezelfde informatie,
maar dan meer gedetailleerd en in code) voor de wetenschapper (voor meer
details: zie Kruijsen en Van Keymeulen 1997). De drie woordenboeken zijn alle
gebaseerd op (schriftelijk) materiaal dat door de redactie zelf verzameld is (het
zgn. 'eigen materiaal') en op gegevens uit oudere vragenlijsten en gepubliceerd
materiaal (het zgn. 'vreemde materiaal').
Zowel WBD/WLD als WVD putten ook gegevens uit de plaatselijke amateurwoordenboeken; het WVD beperkt zich daarbij van bij het begin tot vier
regionale dialectwoordenboeken (nl. De Bo, Joos, Teirlinck en vanaf WVD I,4
ook het WZD) en twee grote stadswoordenboeken (Desnerck voor Oostende en
Lievevrouw-Coopman voor Gent). Het WBD en WLD maken meer gebruik van
de amateurlexicografie; vanaf deel III hebben de redacties een lijst van zgn.
 'canonieke' (d.i. 'goedgekeurde') lokale woordenboeken opgesteld, waaruit
gegevens gehaald werden wanneer het andere materiaal wat zwak uitviel (zie
de inleidingen op deel III). De informatie van de plaatselijke (of regionale)
woordenboeken wordt door de 3 GRW zeer onvolledig verwerkt. Lang niet alle

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

Een voorbeeldbladzijde van de 'woordenboektekst' uit WVD I,1: 17 17

331

332

Jacques Van Keymeulen

woorden werden geëxcerpeerd en de redactie beperkte zich doorgaans in voorkomend geval tot de mededeling van de attestatie van de woordvorm (soms
met een korte semantische toelichting).18
3.2

Beperkingen op lexicaal en semantisch gebied van de 3 GRW

De onomasiologische aanpak van Weijnen, waarbij hij uitging van 'begrippen'
en daarbij dan per begrip de dialectwoorden vermeldde die bij het refereren
aan dat begrip gebruikt konden worden, is erg vruchtbaar gebleken op geografisch gebied. Aangezien alle dialectwoorden voor één begrip netjes bij elkaar
worden gepresenteerd, ligt het materiaal klaar om een taalkaart te tekenen. Op
semantisch vlak echter heeft de onomasiologische ordening belangrijke beperkingen veroorzaakt. In de jaren '60 van de vorige eeuw hebben Weijnen en De
Tollenaere, hoofdredacteur van het WNT, een boeiende wetenschappelijke
discussie gevoerd omtrent de vraag of het mogelijk is 'betekenis' weer te geven
in een onomasiologisch georganiseerd woordenboek (zie Weijnen 1961, 1963,
1967, De Tollenaere 1960, 1968). Volgens De Tollenaere is dat enkel mogelijk in
een semasiologisch woordenboek, waarbij men uitgaat van het woord zelf, en
daarvan in de microstructuur de betekenis(sen) beschrijft. In onomasiologisch
ingerichte woordenboeken als WBD/WLD/WVD kunnen enkel gebruikswijzen van de woorden meegedeeld worden, geen betekenissen. De Tollenaere
(1968: 199 vlg.) zegt hierover: "De ideologische lexikografie kan dus principieel
geen bemoeienis hebben met wat men betekenis noemt. Haar beoefenaars zijn
in dit opzicht te benijden".
 De uitslag van de discussie was dat Weijnen zich bij de visie van De Tollenaere aansloot. In de 3 GRW kan noch de titel van een woordenboekartikel (in
ons voorbeeld VRUCHTBAAR), noch de semantisch-encyclopedische omschrijving die daarop volgt (in ons voorbeeld 'Goed geschikt om gewassen te
telen ...'), in principe als een betekenisomschrijving voor alle daarop volgende
dialectwoorden beschouwd worden. Titel en omschrijving duiden enkel op een
begrip waaraan door de daarna opgelijste woorden gerefereerd kan worden;
die woorden kunnen echter een ruimer toepassingsbereik hebben (niet een
enger!) dan dat dat door de titel of omschrijving wordt aangegeven. Dat is in
ons voorbeeld voor zeer veel woorden het geval: het is duidelijk dat o.a. best,
goed, rijk en vet een ruimer toepassingsbereik hebben dan enkel maar 'vruchtbaar'. Pas wanneer het woordenboek af is, en men via de alfabetische registers
kan opzoeken in welke woordenboekartikelen een bepaald woord voorkomt,
kan men een beter zicht krijgen op de betekenisinhoud van dat woord. Kortom,
hoewel de 3 GRW het woord 'woordenboek' in hun titel dragen, zijn het vooral
onomasiologisch geordende materiaalverzamelingen die als bouwstoffen voor
een woordenboek kunnen dienen.
