HET VRAAGSTUK VAN DE ACCOUNTANTSOPLEIDING
H ET VRAAGSTUK VAN DE A C CO U N TA N TSO PLEID IN G
door Prof. Dr J. L. M ey
In mijn artikel in het April-nummer van 1953 van dit tijdschrift noemde
ik het vraagstuk van de meest doelmatige vorming van de accountant,
een vraagstuk, dat nog steeds •— althans voor de meerderheid der aan­
staande beroepsgenoten -—- geen bevredigende oplossing heeft verkregen.
Hiermee was tevens de reden van het schrijven van mijn opstel aan­
gegeven.
Ik had nl. de indruk dat in de kringen van het Nederlands Instituut
van Accountants de mening begint post te vatten dat men eigenlijk wat
de opleiding der beroepsgenoten betreft gekomen is tot een vorm, die
ondanks misschien haar nog aanklevende kleine onvolmaaktheden toch
alleszins bevredigend, in ieder geval, zo goed mogelijk mag worden ge­
noemd.
Er is hier een merkwaardige verandering in opvatting te constateren
met de periode voor de oorlog toen men nog vrij algemeen de verenigingsopleiding als de, schoon voorlopig nog onvermijdelijke, mindere van de aca­
demische beschouwde. Thans vindt men het systeem van de verenigingsopleiding zelfs zo goed dat er stemmen opgaan het ook toe te passen op
het met het accountantsberoep enigermate verwante beroep van orga­
nisatie- en efficiëncydeskundige.
De vraag die door de constatering van deze feiten bij mij opkwam was
„is inderdaad de verenigingsopleiding te prefereren boven die aan de
universiteit?” Enige deels oude, deels nieuwe argumenten werden door
mij aangevoerd ten gunste van de academische vorming.
Het is op dit punt dat mijn artikel enige aanvallen, meest van jongere
instituutsleden had te verduren waarvan de lezer er een tweetal in de
vorige jaargang van dit maandblad kan vinden1).
 Eveneens op dit punt was het dat ik bijval genoot zowel van de zijde
van de Vereniging van Academisch Gevormde Accountants als van de
zijde der academici, in het Instituut.
Hoewel ik voor de reacties -— ook van de auteurs wier pennevrucht
niet geplaatst werd ■
—■dankbaar ben, heeft de discussie zich wat verengd
tot een vermelding van de pro’s en con’s van de academische opleiding.
Dit is niet de schuld van de inzenders doch van mijzelf aangezien in mijn
beschouwing de tegenstelling tussen academische en niet-academische
vorming in het centrum werd geplaatst.
Niettemin geloof ik dat de verdere discussie zich hiermee niet in de
eerste plaats meer moet bezig houden. Er zijn ten aanzien hiervan — zie
ik goed -— weinig nieuwe gezichtspunten meer naar voren te brengen.
Een zekere verlegging van de basis der discussie lijkt mij in het stadium
waarin zij thans is gekomen, wenselijk. Ik zou nl. willen stellen dat af­
gezien van de vraag welke voordelen en welke tekortkomingen de beide
vormen van opleiding vertonen, een soort gewetensonderzoek ten aanzien
van het vraagstuk der vorming van beroepsgenoten noodzakelijk is.
Ten behoeve van dit gewetensonderzoek zou ik de volgende vragen
willen formuleren:
Zijn de argumenten op grond waarvan voor de oorlog ook in de krin­
gen van het Instituut de academische opleiding werd geprefereerd en de
1) M.A.B. 1953, nr. 7.
2) V. Vaga-berichten 1953: M.A.B. 1953 nr. 9.
 mab

blz. 287

examens van het Instituut als een voorlopig nog onmisbare weg daarnaast
werden beschouwd ook thans nog van kracht?
Zo niet wat is er dan anders geworden in de academische opleiding
of verbeterd in die van het Instituut tengevolge waarvan die preferentie
zou zijn verdwenen?
Zo ja, is het dan niet zaak dat de mogelijkheden tot het volgen van een
academische opleiding zodanig worden verruimd, ook ten behoeve van
maatschappelijk minder bedeelden dat door deze opleiding aan de behoefte
aan accountants op meer adequate wijze kan worden voldaan dan thans
door het economisch hoger onderwijs mogelijk is?
Zo ook deze laatste vraag bevestigend moet worden beantwoord zou
verder kunnen worden overwogen of het Nederlands Instituut van Ac­
countants hier ook een taak heeft.
Persoonlijk ben ik van mening dat de redenen waarom men destijds
nog algemeen de academische opleiding prefereerde, redenen in hoofd­
zaak dezelfde als die welke door mij in mijn eerste opstel werden naar
voren gebracht, ook thans nog gelden.
In de geschriften van degenen die na het verschijnen van mijn eerste
opstel zich hebben opgeworpen als verdedigers van de instituutsopleiding
en de instituutsexamens, heb ik evenmin kunnen constateren dat er aan­
leiding is om aan te nemen dat de academische opleiding minder goed
aan haar doel is gaan beantwoorden.
 Dit behoeft intussen niet te verwonderen. In feite is het tegendeel het
geval. De mogelijkheid tot verbreding en verdieping in bedrijfseconomi­
sche richting die de doctorale studie aan onze instellingen van economisch
hoger onderwijs door talrijke nuttige wijzigingen, waarop ik hier nu niet
dieper zal ingaan, heeft gekregen, geeft aan de academische accountantsopleiding een nog hechtere basis dan zij voorheen reeds bezat. Een der­
gelijke basis zal de instituutsopleiding hoe goed ook georganiseerd en
met hoe voortreffelijke docenten, wier betekenis voor de waarde van een
opleiding ik overigens geenszins wil onderschatten, er aan verbonden,
nimmer kunnen leggen 3 ).
Ik geloof dat men er verstandiger aan doet dit feit te erkennen dan
argumenten te construeren die in de richting van het tegendeel zouden
kunnen wijzen.
Dat én de ontwikkeling van de contröle-techniek én de ontwikkeling
van de inzichten op administratief gebied steeds zwaarder eisen aan de
bedrijfseconomische kennis van de accountant stellen is langzamerhand
wel communis opinio onder vakgenoten geworden.
W at geldt voor de wetenschappelijke fundering van de opleiding voor
het beroep geldt tot op zekere hoogte ook voor de vorming der persoon­
lijkheid.
 Er wordt vaak — ook in de artikelen van de voorstanders van de In­
stituutsopleiding -— gewezen op het doorzettingsvermogen aan de dag
gelegd door degenen die deze weg hebben gekozen. Ik ben ook al weer
op grond van mijn persoonlijke ervaring zeker hiervoor niet blind. Van de
andere kant heb ik ook ervaren —■ ik aarzel om het hier uit te spreken
omdat het niet vriendelijk klinkt -— dat bij velen bij een zodanig lange
studie ook de sleur een factor van betekenis wordt. De lange duur van de
3) W a t de waarde van een docent voor de opleiding is meen ik op grond van mijn
jarenlange ervaring wel te kunnen beoordelen. Ik heb in mijn eerste opstel daaraan dan
ook geen afbreuk gedaan. Slechts heb ik gesteld, dat voor wetenschappelijke als per­
soonlijke vorming het onderling verkeer der studenten minstens even belangrijk is.
mab

blz. 288

studie geeft niet altijd grond voor de veronderstelling van de aanwezig­
heid van doorzettingsvermogen. De omstandigheden waaronder -— vooral
in de tegenwoordige tijd — velen hun academische studie moeten vol­
brengen, zijn daartoe veelal meer geëigend.
 Is er in de opleiding zoals die vanwege het Nederlands Instituut van
Accountants wordt georganiseerd zoveel veranderd dat ze thans wel als
de gelijkwaardige of misschien zelfs als de betere in vergelijking met de
academische opleiding moet worden beschouwd? Ook hier is er naar mijn
mening geen aanleiding dit te veronderstellen. Alleen in de economische
opleiding is een verandering aangebracht. Wellicht betekende die veran­
dering een verbetering omdat ze aan academische docenten werd toever­
trouwd. Ook voor die wijziging werd geëffectueerd, was voor een be­
langrijk deel die opleiding in handen van academische docenten of van
hen, die het later zijn geworden. Het qualiteitsverschil, zo aanwezig, kan
hier toch slechts een incidenteel karakter hebben gehad, maar bracht op
zich zelf geen systeemverbetering. Overigens wil het mij voorkomen dat
de grote toeloop tot en de relatief gunstiger resultaten van de economische
opleiding naar academische trant van het Instituut voor een niet gering
deel althans te danken zijn aan het feit, dat de deelnemers aan deze leer­
gangen door de daaraan verbonden docenten worden geëxamineerd. Is
dit voor de deelnemers een voordeel, het schijnt mij toe dat juist het vol­
gen van de academische trant, daar waar geen academie is, een gevaar in
zich bergt, een gevaar van gebrek aan selectiviteit. Immers men kan ver­
wachten, dat wel een betere beoordeling verkregen wordt als de exami­
nator de candidaat kent, echter juist niet als de candidaat de examinator
kent. Het eerste is gewoonlijk het geval bij de academische opleiding,
het laatste bij de instituutsopieiding.
 Op het gebied van de accountancy-examens is, zie ik goed, geen enkele
wijziging te constateren of het moest zijn de onrustbarende stijging van
het aantal examinatoren voor deze onderdelen, die de eenheid in de be­
oordeling wel zeer moet bemoeilijken. Ieder die het wel meent met ons
beroep zal deze toename wel met zorg vervullen.
Ook hier schuilt dan ook een gevaar voor onjuiste selectie, dat niet
moet worden onderschat.
Hoe dit overigens ook moge wezen, van een wending ten goede verge­
leken met vooroorlogse verhoudingen, is hier geen sprake.
Op het stuk van de opleiding en de examens is dus behoudens wel­
licht een incidentele verbetering door een min of meer gelukkige keuze
van docenten voor de economische opleiding generlei verandering die
tevens een verbetering inhoudt te constateren.
W anneer de verhoudingen niet ten ongunste van de academische op­
leiding zijn gewijzigd of ten opzichte van de Instituutsopleiding zijn ver­
beterd, wanneer het niveau waarop het dient te worden uitgeoefend het
accountantsberoep plaatst op dezelfde lijn als de bestaande academische
beroepen, dan ligt het op de weg van het Nederlands Instituut van Ac­
countants om te zien naar wegen waarlangs haar eigen opleiding gelei­
delijk in die van de universiteiten en hogescholen uitgaande, kan over­
gaan. Elk pogen de eigen opleiding -—■omdat het zulk een mooi werk is
geweest en in het oog van velen, ook van de schrijver van dit opstel, nog
is ■
— te blijven handhaven zal schade doen aan het aanzien en de ont­
wikkeling van het beroep.
 Nagegaan zal moeten worden op welke wijze de academische opleiding
voor de assistent-leden van het Instituut meer en beter bereikbaar kan
mab

blz. 289

worden gemaakt dan thans het geval is. Bovendien kan de vraag worden
gesteld ■
— zij is in het verleden ook reeds meer dan eens opgeworpen —
of er niet iets moet geregeld worden als „assistent-accountant eindrang”.
Ik zou dit alleen reeds terwille van het levensgeluk der velen die in de
renbaan van de opleiding zich begeven zonder ooit kans op de prijs te
hebben, gemotiveerd achten.
De suggestie beide opleidingen naast elkaar te laten voortbestaan ten­
einde af te wachten welke van de twee uiteindelijk het pleit zal winnen
is een voor onvoorwaardelijke aanbidders der economische vrijheid mis­
schien wel aantrekkelijke, maar realiter toch weinig bevredigende oplos­
sing. Het valt immers gemakkelijk in te zien dat al is de ene opleiding nog
zo slecht en de andere nog zo goed, die welke de minste moeilijkheden van
financiële en andere aard oplevert door velen steeds gekozen zal worden als
het resultaat tenslotte een naar het uiterlijk volkomen gelijkwaardig brevet
is.
De inzenders van bezwaren tegen mijn beschouwingen zullen mij ten
goede houden, dat ik niet op alles wat zij hebben ter berde gebracht ben
ingegaan. De lezer die gelegenheid heeft gehad het hoor en wederhoor
te volgen zal meer gebaat zijn met de door mij in deze regelen beoogde
wijziging van het platform der discussie dan met de altijd toch enigszins
moeizame weerlegging van de door mijn tegenstanders te berde gebrachte
argumenten. Voorzover ze onhoudbaar zijn zal de lezer dit zelf wel ont­
dekken, voorzover ze zijn gefundeerd zou een poging tot weerlegging
weinig zin hebben.
 Het gewetensonderzoek waarvan ik hierboven sprak blijft echter zin­
vol. Hiertoe een bijdrage en stimulans te geven was het doel van mijn
eerste beschouwing zowel als van deze regelen.
m ab

blz. 290.
