Van verenigingen voor tuberculosebestrijding tot Dierengezondheidszorg Vlaanderen (DGZ)
Uit het verleden 281

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

Van verenigingen voor tuberculosebestrijding
tot Dierengezondheidszorg Vlaanderen (DGZ)
F. Castryck
Voorheen verbonden aan DGZ-Vlaanderen – Torhout

Vanaf 1935 werden (vrijwillige) plaatselijke verenigingen voor tuberculosebestrijding opgericht (op
gemeentelijke basis). Tuberculose teisterde toen ongeveer 35% van de rundveebedrijven. Via de consumptie van rauwe melk en zuivelproducten werden
veel mensen besmet. Naast besmettingen tussen mensen onderling (direct of indirect) vormde dit een belangrijke besmettingsbron van tuberculose (‘tering’),
waarvoor nog geen antibacteriële middelen beschikbaar waren.
De diverse plaatselijke verenigingen werden na de
Tweede Wereldoorlog samengevoegd tot ‘provinciale
verbonden voor tuberculosebestrijding’. Door twee
Koninklijke Besluiten werden de verbonden in 1951
officieel betrokken in de tuberculosebestrijding. Deze
bestrijding had als resultaat dat in 1960 minder dan
0,1% van de runderen positief werd bevonden.
De louter administratieve (schetskaarten en stalinventarissen) en voorlichtende taak die elk provinciaal
verbond voor tuberculosebestrijding bij zijn oprichting werd toebedeeld, kreeg vanaf 1961 een nieuwe
dimensie door het opstarten van een georganiseerde

Figuur 1. Schetskaart verbond Limburg.
brucellosebestrijding bij rundvee (en varkens). In tegenstelling tot het opsporen van tuberculose dat op het
bedrijf door middel van de tuberculinetest kon gebeuren, waren hiervoor laboratoria nodig. In elke provincie werd begin de jaren 1960 een opsporingscentrum
voor veeziekten opgericht (Torhout - Drongen - Lier
- Alken - Leefdaal). De provinciale verbonden voor
tuberculosebestrijding werden provinciale verbonden
voor veeziektebestrijding (vzw’s onder toezicht van
het Ministerie van Landbouw).
Vanaf eind de jaren zestig werd gestart met ‘diagnostische’ onderzoeken. Eerst werden parasitaire en bacteriologische (voornamelijk voor de diagnostiek van
mastitis) onderzoeken uitgevoerd. Kort daarop volgde
de opstart van klinische biologie en werden autopsies
verricht. Voor virologische onderzoeken en bijzondere diagnostische testen werd beroep gedaan op het
NIDO (het latere CODA en huidige Sciensano).
 Door de intensifiëring van de veehouderij (uitbreiding veestapel, grotere en meer gespecialiseerde
bedrijven) ontstonden er nieuwe diergeneeskundige
uitdagingen. Zodoende werden vanaf 1973 dieren-

282

Figuur 2. Saniteldocument (paspoort) gebruikt van
1994 tot 2022.
Figuur 3. Embleem verbond Oost-Vlaanderen: ‘Draag
zorg voor jezelf door voor de dieren te zorgen’.
Figuur 4. Geaccrediteerd laboratorium.
Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

artsen aangeworven om de ‘gezondheidszorg’ (voorlichting, begeleiden en opstarten van bestrijdingsprogramma’s, tweedelijnsdiergeneeskunde, praktijkgericht onderzoek) uit te bouwen. Deze dienst was reeds
provinciegrens-overschrijdend: niet in Brabant en in
Limburg enkel voor rundvee en varkens. De benaming ‘veeziektebestrijding’ wijzigde in ‘dierenziektebestrijding’.
In 1973 werd door de overheid een georganiseerde
bestrijding opgestart van CRD (“chronic respiratory
disease”) en Salmonella Pullorum bij pluimvee. Later
volgden andere officiële pluimveegezondheidsprogramma’s: bestrijding van salmonella bij fokpluimvee,
broeierij-hygiënecontrole, gezondheidskwalificatie in
het kader van zoönosebestrijding, onderzoek voor
IKB (integrale ketenbewaking )-Nederland.
In 1978 trad een wettelijk georganiseerde varkensziektebestrijding in voege, waardoor de labo-onderzoeken en tweedelijnsactiviteiten financiële ondersteuning kregen.
Om de klassieke varkenspest onder controle te
krijgen, werd vanaf 1970 de vaccinatie ertegen verplicht. In 1988 werd deze verboden omwille van het
non-vaccinatiebeleid opgelegd door de (toenmalige)
EEG. Hierna deden zich twee omvangrijke epizoötieën voor (1990, 1993/1994). Hieraan voorafgaand
was er een epizoötie van Afrikaanse varkenspest in
West-Vlaanderen (1985).
Naast varkenspest stond de bestrijding van de ziekte van Aujeszky vanaf halfweg de jaren 1970 centraal.
In 1987 ging een georganiseerde bestrijding van start
gebaseerd op verplichte vaccinaties (deletievaccins).
In 2005 werd een salmonellabestrijdingsprogramma opgestart bij varkens.
Naast de brucellosestrijding werden ook voor andere rundveeziekten bestrijdingsprogramma’s opgestart: leukose, IBR (infectieuze rhinotracheïtis), BVD
(boviene virale diarree), paratuberculose. De AAmelkleverende bedrijven werden jaarlijks gecontroleerd door bacteriologisch onderzoek van kwartiermelkmonsters. In Oost- en West-Vlaanderen was er
een georganiseerde mastitisbestrijding.
 De Dierengezondheidswet van 1987 vaardigde
bepalingen uit met betrekking tot de erkenning en
werking van de verbonden. In dat jaar werd tevens
het ‘Sanitair Fonds’ (begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten) opgericht, waardoor de producenten de tussenkomsten geregeld door de dierengezondheidswet
mede financieren. Hiervoor worden er jaarlijks verplichte sanitaire bijdragen geïnd. Aanleiding hiervoor
was de epizoötie van Afrikaanse varkenspest in 1985
en het non-vaccinatiebeleid tegen klassieke varkenspest (1988) en mond- en klauwzeer (1991).
De Afrikaanse varkenspest van 1985 werd bestreden vanuit een ‘crisiscentrum’ ingericht in het Provinciaal Verbond (Torhout) waar de diverse maatregelen gecoördineerd werden. Dit gebeurde opnieuw
tijdens de klassieke varkenspest-epizoötieën van 1990

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

A

283

B

Figuur 5 en 6. Gebouwen DGZ/MCC A. te Lier en B. te Torhout.
(Torhout en Drongen) en 1993/1994 (Drongen). Het
inrichten van crisiscentra behoort sedertdien tot de
kerntaken.
Door het non-vaccinatiebeleid werd een performant(er) identificatie- en registratiesysteem (I&R)
noodzakelijk. Dit was niet enkel nodig voor de bestrijding van dierenziekten maar tevens als instrument
van de IKB (integrale ketenbewaking). Dit systeem
werd vanaf 1990 ontwikkeld door het Ministerie van
Landbouw onder de benaming SANITEL en werd in
de loop van de jaren 1990 geïmplementeerd voor de
verschillende nutsdiersoorten. Voor het beheer en de
verwerking van alle gegevens werd de CDV (Centrale Dierengezondheidsvereniging) opgericht. Deze
ging een tiental jaar later op in het FAVV (Federaal
Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen)
dat werd opgericht na de dioxinecrisis van 1999. De
praktische uitvoering van het I&R-systeem werd toevertrouwd aan de provinciale verbonden. Dit bracht
een grote uitbreiding van het personeelsbestand en
behoefte aan bijkomende administratieve ruimten met
zich mee.
 Ondertussen werden nieuwe laboratoriumtechnieken (ELISA, PCR, etc.) toegepast. De laboratoria
moesten ‘geaccrediteerd’ (ISO-norm 17025) worden
om de door de overheid toevertrouwde testen verder
te mogen uitvoeren. Daartoe werd een kwaliteitssysteem geïmplementeerd en een uniform LIMS (laboratorium informatica management systeem) ontwikkeld.
De provinciale structuur kon moeilijk een antwoord bieden op deze evolutie. Om de toekomstige
structuur te bepalen werd - in opdracht van de overheid - in 1997 een externe audit uitgevoerd van de
verschillende verbonden. Deze bevestigde de noodzaak van een fusie in een regionale structuur. Hiervoor
werd een interfederaal overlegorgaan gecreëerd dat
uiteindelijk leidde tot de oprichting van ‘Dierengezondheidszorg Vlaanderen’ in 1999. In 2002 had een
samensmelting plaats van de verschillende verbonden
in de recent opgerichte vzw Dierengezondheidszorg
Vlaanderen (afgekort DGZ-Vlaanderen of DGZ).
Nadien greep een graduele reductie plaats van het
aantal sites. Achtereenvolgens werden de activiteiten
(en het personeel) overgeheveld van Leefdaal, Alken
en Drongen totdat de activiteiten in 2016 uiteindelijk geconcentreerd werden in twee sites (Torhout en
Lier).
Ondertussen werden de activiteiten van het MCC
(Melkcontrolecentrum Vlaanderen) en DGZ operationeel geïntegreerd. Hiertoe werd in 2017 de coöperatieve vennootschap VIVEE opgericht waarin de gemeenschappelijke activiteiten ondergebracht werden.
In de site Lier worden alle onderzoeken verricht op
melkstalen. De andere labo-onderzoeken en de autopsies worden uitgevoerd in de site Torhout.
Ook de afdeling gezondheidszorg werd de laatste paar decennia ingrijpend gereorganiseerd. Door
de sterk toegenomen diersoortgerelateerde vakbekwaamheid (opleiding vakdierenarts), de toename
van groepspraktijken en de dienstverlening door de
veevoeder- en farmaceutische industrie zijn de aanvragen voor consult bij bedrijfsproblemen gedaald.
 Om de evolutie in de diergezondheid efficiënt op te
volgen is ‘monitoring’ (bestaande en nieuw opduikende ziekten) echter noodzakelijk. In samenwerking met de Faculteit Diergeneeskunde en met de financiële steun van het ‘Sanitair Fonds’ werden twee
‘veepeiler’-projecten (rundvee, varkens) opgestart,
waardoor monitoringprogramma’s en praktijkgerichte onderzoeken kunnen worden uitgevoerd. Door
de afdeling gezondheidszorg worden tevens vrijwillige bestrijdingsprogramma’s uitgewerkt en projecten
aangevraagd bij andere instanties (Vlaamse overheid,
provincies, Europa).
DANKBETUIGING
Met dank aan de (vroegere) collega’s voor advies
en kritisch nazicht van het artikel.
