Projeto Trilha dos Hollandeses. De geschiedenis van een  soldatenpad en zijn bruggetje
Herhaaldelijk laat Meurs blijken, dat de tijd van 1883 tot 1940 nu als
voorbeeld kan dienen. Gezien de sloop- en dempwoede uit die jaren
is dat nogal verbazend. Maar wat Meurs bedoelt is het 'dialectisch'
omgaan met de bestaande bouwsubstantie in de oude steden, dat wil

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

163

zeggen, minder behoudzuchtig dan nu en met meer contrastwerking
van het nieuwe met het oude. Hij beklaagt zich over de huidige restauraties, die het nieuw gebruik beperken ter wille van de authenticiteit van het bouwwerk, over de beschermde stadsgezichten, die tot
een 'welstandstijl' leiden en vanuit oogpunt van authenticiteit vaak
bedrog zijn. Hij vergelijkt de huidige toestand in Nederlandse
beschermde binnensteden met het complex 'Huys ten Bosch' in
Nagasaki van Jan Heeling. Er is één uitzondering: in Japan ontbreekt
in het stadsbeeld de twintigste eeuw.
Het idee van het beschermde stadsgezicht is inderdaad niet zonder
vraagtekens. Wie zijn wij, om in de geschiedenis een streep te trekken en te zeggen dat de jarenlange geschiedenis nu ophoudt, dat er
van af vandaag niets meer veranderd mag worden. Anderzijds kan de
door Meurs bepleite 'dialectische' benadering door contrast in maat,
proportie en materiaal tot een vrijbrief voor misbruik worden. Dit
wordt des te riskanter als werkgelegenheid, winst en andere actuele
relevanties in het geding zijn, want nog altijd breekt het 'maatschappelijk belang' de monumentenwet.
Concluderend kan gezegd worden dat het verhaal dat Meurs op de
witte bladzijden van het boek heeft geschreven, een goede bijdrage
aan de architectuurgeschiedenis en de geschiedenis van de monumentenzorg vormen. De groene zijn meer een poging tot een actuele
discussie en wat dit betreft een vervolg op de witte, bedoeld als een
door dezelfde auteur opgevoerde voortzetting van de historische
polemieken die voor 1940 werden gevoerd.
 Otakar Macel

MONUMENTENZORG
Op zoek naar de verloren tijd. Van replica tot fake
In het VPRO-programma Flogiston van 17 juni j.l. brak Wim T.
Schippers een lans voor de herbouw van het Paleis voor Volksvlijt
op het Frederiksplein in Amsterdam. Dit indrukwekkende 'Nederlandse Cristal Palace' brandde in 1929 op 65-jarige leeftijd volledig
af. Vijfendertig jaar later verrees op de kale vlakte de nog immer
omstreden hoogbouw van de Nederlandsche Bank, ontworpen door
architect Duintjer, later met een tweede toren uitgebreid. De introductie van de euro biedt een unieke kans om dit overbodig geworden
symbool van de staatsfinanciën neer te halen en de plek terug te
geven aan de geschiedenis, is in het kort de stelling van Schippers.
Het idee getuigt van weinig realiteitszin, maar het is toch meer dan
een grap. Schippers is niet de enige met zulke gedachten. Grootschalige reconstructies verheugen zich in een snel toenemende belangstelling. De voorspelling of het Paleis van Volksvlijt ook werkelijk
terugkomt of niet is veel minder interessant dan het gegeven dat de
suggestie voor herbouw, anders dan tien jaar geleden, niet wordt
weggehoond, maar gewoon bespreekbaar is. Een zwak protest is er
alleen van de Bond van Nederlandse Architekten. Die kan zich vinden in de sloop van de bank, zolang er maar een nieuw gebouw van
eigentijdse allure voor in de plaats komt. De BNA, apostel van het
geloof in de hedendaagse architectuur, kan zware tijden tegemoet
zien als hij het moet opnemen tegen de steeds sterker wordende retro-lobby.
 Wat is er aan de hand? Is het geloof in onze eigen vormgevers zo
verzwakt dat alleen de kracht van het verleden nog redding kan bie-

Afb. 1. Plan voor de reconstructie van het 17de-eeuwse poortgebouw van
Bokhoven, naar een 18de-eeuwse a/beelding. Het gebouw zou moeten
verrijzen op de bestaande brug, die toegang geeft tot het vrm.
kasteelterrein. Tekening Architektenbureau Jan van Gooi.
 den? En dan niet, zoals in de 19* eeuw, door middel van neostijlen,
maar door getrouwe kopieën. Het idee voor de herbouw van het
Paleis van Volksvlijt staat niet op zich zelf. Er is een toenemende
tendens om bekende en minder bekende gebouwen uit hun as te doen
herrijzen. Het is een roep om herbeleving van het verdwenen verleden, vanuit telkens wisselende motieven, lang niet altijd vanuit nostalgie alleen. De toon is al sinds een paar jaar gezet en het is niet de
toon van de historiserende restauraties die de monumentenzorgers
(overigens met succes) hebben bestreden. Het gaat niet meer om de
reconstructie van het stenen kruiskozijn, het 18dt-eeuwse roederaam
of de 17dt-eeuwse geveltop, noch om om de ontpleistering van middeleeuws metselwerk. Het gaat nu om het complete gebouw, dat al
geruime tijd geleden is verdwenen, door brand, sloop of verval. Het
argument van de onbetrouwbaarheid van de reconstructie, het doorgaans succesvolle wapen van de monumentenzorger, wordt in deze
tijd van blakend zelfvertrouwen in het vermogen tot re-creatie van
het verleden, niet meer gehoord. Het argument is ook niet zo sterk,
omdat replica's, anders dan historiserende restauraties, doorgaans
niet ten koste gaan van de materiële historische bouwsubstantie. Met
andere woorden: zij komen buiten de jurisdictie van de monumentenwet tot stand, waardoor een beoordeling op die basis achterwege
blijft. Dat pleit de monumentenzorg allesbehalve vrij van het innemen van een standpunt over dit soort reconstructies. Het is een
nieuw fenomeen dat om een nieuwe benadering vraagt. Maar eerst
een korte terugblik.
 De enige reconstructies die altijd buiten kijf hebben gestaan, betreffen het herstel van oorlogsschade. In zulke gevoelige kwesties stond
de legitimiteit van de reconstructie niet ter discussie. De vraag was
alleen of het geruïneerde gebouw moest terugkomen dan wel moest

164

blijven voortbestaan als oorlogsmonument. Waarom moest de door
de Duitsers gebombardeerde kathedraal van Coventry een War
Memorial worden terwijl in ons land de Eusebius in Arnhem, de Stevenskerk in Nijmegen, de Laurenskerk in Rotterdam en alle andere
spoedig werden herbouwd?
Waarom werd het oude Warschau wel en het oude Rotterdam niet
herbouwd? Waarom duurde het ruim vijfenvijftig jaar voordat de
knoop werd doorgehakt om de ruïne van de Frauenkriche in Dresden
toch te herbouwen? Er is evenveel voor te zeggen om de herinnering
aan de ellende levend te houden ('dit mag nooit weer gebeuren') als
om deze doelbewust uit te poetsen, te vergeten ('onze identiteit is
onverwoestbaar'). Het thema werd in alle hevigheid weer actueel bij
het herstel van de brug in Mostar. Hoewel strategisch van geen enkel
belang, was de brug als trots symbool van het Ottomaanse verleden
het onvermijdelijke doelwit van het Bosnisch-Kroatische geschut. De
grondig vernielde brug is nu, bij wijze van revanche, als een soort
hyper-reconstructie herbouwd. Vormherstel alleen was niet voldoende. De reconstructie moest in alle opzichten volledig zijn, dus ook in
materiële zin. Duikers haalden de oude stenen uit de rivier voor hergebruik en de toepassing van 16de-eeuwse constructietechnieken en
details moet garant staan voor een maximale authenticiteit, die recht
doet aan de naam van de stad (Mostar betekent oude brug). leper,
Warschau en Dresden zijn symbolen van de herleving, of beter overleving, van de eigen culturele identiteit. In Mostar moet het lijken of
de verwoesting helemaal niet heeft plaatsgevonden, of de brug nooit
is weg geweest. Mostar is een nieuw fenomeen, dat eigenlijk niet
door het woord reconstructie wordt gedekt, omdat het niet slechts
gaat om de reconstructie van de vorm, maar ook van de authenticiteit.
 Reconstructie van oorlogsschade was en is onomstreden, ook als het
om geheel verwoeste gebouwen gaat. Maar herbouw na brand of
andere calamiteit is minder vanzelfsprekend. Dat blijkt alleen al uit
de regelgeving. Voor een monument dat door brand volledig is verwoest, bij opzet, per ongeluk of door blikseminslag, geldt geen herbouwplicht en omgekeerd krijgt de eigenaar die het zou willen herbouwen, geen subsidie. Hier geldt het principe weg is weg. Reconstructie van de door een calamiteit verdwenen monumentale waarde
is niet het doel. Het is de eigenaar, die in overleg met de vergunningverlenende autoriteit (gemeente) een keuze moet maken tussen
aanvaardbaar herstel, echte nieuwbouw of reconstructie, zo luidt de
richtlijn in de brochure Verzekeringen van de RDMZ. Lastiger wordt
het bij partiële calamiteit: Van geval tot geval moet worden bezien
waar de grens ligt tussen gewenste reconstructie en aanvaardbaar
herstel van de schade in de vorm van aangepaste nieuwbouw - eventueel volgens moderne methoden en met moderne materialen. Soms
is de grens duidelijk. Dat de kap en het interieur van kasteel Renswoude na de brand zouden worden gereconstrueerd, lag voor de
hand. De brand van kasteel Heemstede bij Houten liet zo'n grote
verwoesting achter, dat de grens tussen wat het meest voor de hand
lag, reconstructie of nieuwbouw, niet meer duidelijk te trekken viel.
 Het aanvankelijke plan voor een glazen nieuwbouw op en in de ruïne
werd uiteindelijk ingewisseld voor een getrouwe reconstructie van
het beeld van voor de brand. Er was overigens geen sprake van een
ideële of functionele afweging tussen deze beide uitersten. De doorslag gaf de wens van de uiteindelijk gevonden gegadigde, die een
representatief kantoor wilde. Voor hem betekende dat traditioneel
herstel. Het betrekkelijke van de stelling dat na brand in feite alle
vormen van herbouw open staan, toont de vrijwel volledige verwoesting (in 1993) van de houten Kapellbrücke in Luzern aan. Een
andere wijze van herstel dan de volledige reconstructie van dit nationale symbool was ondenkbaar.
Hoewel het telkens om het zelfde fenomeen gaat, namelijk het terugbouwen van verdwenen gebouwen, kan de acceptatie per geval nogal

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

verschillen. Niet de reconstructie op zich zelf, maar de reden van de
verdwijning en daarmee samenhangend de reden van de herbouw
zijn de kritische maatstaven waaraan het oordeel wordt afgemeten.
De mate waarin de reconstructie overtuigt wordt sterk bepaald door
morele en emotionele achtergronden. Oorlog en brand 'scoren'
hoog.
 Minder overtuigend is de gedwongen 'verhuizing' als gevolg van
stedelijke of infrastructurele ontwikkelingen. Door verplaatsing kunnen monumenten gered worden. Maar wat is hun levensvatbaarheid
als de stedelijke of landschappelijke context naar believen ingewisseld kan worden? Het 17de-eeuwse Bijlmerlust moest verhuizen voor
de Bijlmer, verloor zijn historische context en is nu niet meer dan
een letterlijk misplaatste herinnering. De Hofstraat in Dordrecht is in
feite een klein openluchtmuseum, bestaande uit panden in een willekeurige samenstelling die slechts één ding gemeen hebben, namelijk
dat ze afkomstig zijn uit saneringsgebieden. Verplaatsing is een
eufemisme voor sloop en nieuwbouw, in het beste geval met
gebruikmaking van enkele oorspronkelijke onderdelen. Dat geldt
ook voor panden die op dezelfde plaats worden herbouwd, nadat ze
'even' weg waren voor de aanleg van een metro- of spoortunnel. In
de toch al verpauperde Nieuwmarktbuurt in Amsterdam werd het
metrotracé ingevuld met nieuwbouw, maar aan de veel kwetsbaaardere Nieuwe Herengracht ging de gemeente, onder druk van Stadsherstel, De Binnenstad en het Ministerie van CRM uiteindelijk
accoord met de herbouw van de zeven zogenaamde Waterleidingpanden. In Rotterdam, waar het spaarzame erfgoed nog kostbaarder
is, voorkwam - ook hier weer - particulier initiatief dat de Wijnhavenpanden als gevolg van de aanleg van de spoortunnel zouden verdwijnen. Ook deze kwamen terug, op dezelfde, stedenbouwkundig
belangrijke plek in het stadsbeeld: sloop en namaak in de ogen van
tegenstanders, tijdelijke demontage in de ogen van de voorstanders.
Naast het morele oordeel (kun je en mag je monumenten zomaar
even weghalen?) geeft ook het oordeel over de schaal een antwoord.
 De panden zelf zijn gesloopt en herbouwd, maar op stedelijk niveau
is een hiaat weer ongedaan gemaakt. Daarmee is recht gedaan aan de
leesbaarheid en de gaafheid van de stedelijke structuur. Hét antwoord op de vraag is niet te geven zolang de bouwhistoricus het
object en het materiaal en de stedenbouwkundige de structuur en het
beeld verdedigt.
Oorlogsschade, calamiteit, sanering en stedelijke vernieuwing: het
zijn alle factoren die reconstructie of herbouw in meer of mindere
mate billijken. De grote vraagtekens ontstaan pas wanneer er geen
sprake meer is van calamiteit of overmacht. De discutabele reconstructie begint bij de doelbewuste herbeleving van de geschiedenis.
De motieven zijn daarbij niet altijd even geloofwaardig. Economische drijfveren zitten soms verstopt achter ideële verkoopverhalen.
 De hartstochtelijk geuite behoefte om 'de plek terug te geven aan de
geschiedenis' blijkt niet zelden een subtiele dekmantel om er een
anders kansloos, fors bouwproject door te krijgen. De werkelijk puur
ideëel geïnspireerde projecten onderscheiden zich hiervan door het
feit dat ze meestal niet doorgaan. Voor de in 1829 afgebroken en
nauwkeurig gedocumenteerde Jan Rodenpoortstoren, aan de kop van
het Singel in Amsterdam, waren zelfs drie achtereenvolgende, puur
ideële initiatieven niet voldoende om de herbouw van de grond te
krijgen. De eerste poging, in 1961, strandde omdat de toenmalige
staatssecretaris niet wilde dat de reconstructie van de toren ten koste
zou gaan van subsidies voor veel dringender restauraties. In 1972
veegde burgemeester Samkalden het idee van wethouder Goos van 't
Huil om voor dit doel geld uit te trekken in het kader van de viering
van het zevenhonderdjarig bestaan van de stad, van tafel. En in 1997

BULLETIN KNOB 2QQ2-5

165

werd er zo anders over reconstructies gedacht dat het hele project bij
voorbaat al kansloos was: "Reden voor de overheid om geen geld te
geven is een misplaatste gêne, ja zelfs vrees zich belachelijk te
maken. Herbouw van een toren die al ruim 150 jaar eerder was afgebroken, zou kitsch zijn en dus een vervalsing van het stadsbeeld|...].
Alle gegevens zijn minutieus bekend, een prachtig stuk Singel kan
weer zijn oude bekoring krijgen. Afmaken die klus!" schampert initiatiefnemer Goos van "t Huil bij de derde en laatste poging.' Onder
verwijzing naar het herstel van de oorlogsschade in Warschau, Sluis.
Nijmegen, Rhenen, Zaltbommel en Doesburg, legt hij onbedoeld het
verschil bloot tussen herbouw kort na een ramp enerzijds en reconstructie van een al lang verdwenen gebouw als vormwil anderzijds.
Naarmate de tijd verstrijkt, verzwakt de overtuigingskracht van het
argument. De Rodenpoortstoren was al te lang weg.
 Het trieste lot van verdwenen torens en kerken is dat zij als landmarks gewilde objecten voor reconstructie zijn. maar dat hun terugkeer, door het ontbreken van economische mogelijkheden, zo goed
als kansloos is. De geluiden over de bouw van de nooit gerealiseerde
spits op de toren van de Maartenskerk in Zaltbommel. verstomden
even snel als ze werden gelanceerd. De prijsvraag in 1988 voor de
herinrichting van het Utrechtse Domplein en de invulling van het
ruim 300 jaar oude gat tussen de kerk en toren, was de laatste in een
lange reeks van pogingen het schip te herbouwen. Een boeiende
architectonische opgaaf, maar kansloos in een tijd van teveel en te
grote kerkruimtes.
In particuliere handen wil een reconstructie zonder enig gebruiksdoel. dus louter en alleen omwille van het herstel van het historisch
beeld, nog wel eens lukken. De eigenaar van het voormalige kasteel
Bokhoven, bij Den Bosch, wil op de fundamenten van de brug het
oude poortgebouw naar een 18^-eeuwse afbeelding reconstrueren.
Een kostbaar project, waar je - in zijn eigen woorden - "niets aan
hebt en dat eigenlijk hartstikke stom is." Toch diende hij een plan in.
De Monumentencommissie van Den Bosch oordeelde verdeeld. De
archeologische relicten worden niet aangetast, het plan wordt daarom doorverwezen naar Welstand, zo luidde het tamelijk formele
advies aan B&W. Maar een minderheid tekende daar bij aan niet
met het plan te kunnen instemmen omdat het geschiedvervalsend
werkt. Het is een discussie die de Nederlandsche Oudheidkundige
bond in 1917 precies zo heeft gevoerd, alleen met een tegenovergestelde uitkomst, nl. dat de meerderheid toen stemde voor het standpunt van de minderheid nu.
 Lang verdwenen gebouwen liggen als sluimerende tijdbommen te
wachten op het meest gunstige moment van ontsteking. Dat is als
oudheidminnaars en ondernemers elkaar ontmoeten. Want naarmate
de gebruiksmogelijkheden groter zijn, neemt de kans op de zo vurig
begeerde reconstructie toe. De decennialange, vruchteloze pogingen
van de Nijmeegse Valkhofstichting om de burcht in zijn oude glorie
te doen herrijzen, werden uiteindelijk omarmd door een projectontwikkelaar, die. handig inspelend op de voorbereidingen van de vereniging, zijn kans schoon zag om de zeer lucratieve bouw van een
hotel annex casino en ondergrondse parkeergarage door te drukken.
Alles, behalve de parkeergarage natuurlijk, als een getrouwe remake
van de verloren tijd. Het plan werd getorpedeerd door het Rijk en het
juist aangetreden, nieuwe gemeentebestuur. Een gedwongen en
ongetwijfeld ongelukkig verlopen huwelijk tussen projectontwikkelaar en lokale oudheidminnaars werd daardoor vroegtijdig ontbonden.
Niet alleen de Utrechtse Domkerk en het Valkhof, maar ook het beeld
van het ooit indrukwekkende kasteel in Buren blijft als een fata

A/b. 2. Een impressie van het herbouwde kasteel in Buren, met
daaronder een van de alternatieven die iets van de omvang van het oude
kasteel zichtbaar zou moeten maken. Tekeningen van de gemeente Buren.
 morgana de fantasie prikkelen. De vraag is of de al honderd jaar oude
droom in Buren ooit nog eens in vervulling gaat. De laatste keer dat
de hoop op een reconstructie weer opleefde was tijdens het bezoek
van Pieter van Vollenhoven in 1991. De wethouder cultuur was
gecharmeerd van diens suggestie het Oranjekasteel te herbouwen,
omdat het een toeristische impuls aan het stille stadje zou geven (niet
alleen projectontwikkelaars, ook gemeentebestuurders zien brood in
het verleden). Maar de bewoners, verenigd in Behoud ons Buren, wilden die stilte juist houden. Bovendien kreeg de wethouder van deskundigen te horen dat er voor een overtuigende kopie meer nodig is
dan één vaag schilderij en summiere bodemvondsten. Intussen wordt
onderzocht of er tussen helemaal niets doen en de even complete als
fantasierijke reconstructie andere oplossingen denkbaar zijn. Die
variëren van het tonen van fundamenten tot het in reliëf aangeven van
de plaats van de gracht, het kasteel en de voorburcht.
 Kan het de toerist wat schelen of het fraai gelegen renaissance-kasteel. dat hij in Buren had kunnen bewonderen, echt is of niet? Waarschijnlijk niet. Sterker nog, in deze tijd van markt-denken dicteert de
wens van de toerist wat er wel en niet gebeurt. Hij komt voor de glorie van de Oranjes, hij komt voor de woonstede van Anna van
Buren. Die stille, maar aan de kassa wel meetbare invloed, kan
behoorlijk dwingend zijn. Hoe dwingend toont het besluit om het
Rembrandthuis in Amsterdam geheel in authentieke staat terug te
brengen, dat wil zeggen in overeenstemming met het beeld dat we
van 17^-eeuwse interieurs hebben. De concessie aan de verwachting
van de Amerikaan en de Japanner te zullen zien hoe Rembrandt

i66

BULLETIN KNOB 2QQ2-5

'echt' woonde en werkte, door middel van een zo realistisch mogelijke beleving, net als bij Tussaud, ging ten koste van een authentiek
en ongeschonden interieur van De Bazel (1911), dat de pech had een
verkeerd beeld van een hoofdmoment uit de Nederlandse geschiedenis te bieden.
 Van Vollenhove's visioen van het herrezen Oranjekasteel kent een
bescheiden versie in het streven van de familie Kingma om het oude
familiebezit in Friesland te herbouwen. De 16*-eeuwse state bij Franeker werd in de eerste helft van de 19d' eeuw verbouwd en in 1864
afgebroken. De ontdekking van een foto uit plm. 1860 was de vonk
die het idee deed ontvlammen. Een familie-stichting, o.a. ter bevordering van het genealogisch onderzoek, onderzoekt nu de mogelijkheid de state in zijn laatste gedaante te reconstrueren. Voor een deel
uit emotionele overwegingen, maar ook weer niet zo belangeloos dat
het herbouwde huis een onrendabele onderneming zou mogen worden. Reden voor initiatiefnemer Kees Kingma om niet te kiezen voor
de l6*-eeuwse. maar voor de veel functionelere 19^-eeuwse gedaante van het huis. Als het zover komt zullen inrichting en indeling door
eigentijdse eisen worden bepaald.
Kees Kingma

Nu hebben de Kingma's het geluk over historische bronnen van het
voormalige familiebezit te beschikken. Maar wat als je je eigen state
wilt hebben, maar niet over de adellijke condities beschikt? Dan
bouw je je eigen fantastie-state, op een willekeurige plek. in een willekeurige vorm, met gebruikmaking van her en der verzamelde oude
bouwmaterialen om de schijn van historie hoog te houden. Een nabij
gelegen dorp. Alingawier, leent zijn naam aan het kersverse bezit:
Allingastate, onder cynici beter bekend als Kitchemastate.
 Wellicht is geen enkele reconstructie in staat de geschiedenis te doen
beleven, omdat de werkelijke, materiële ouderdom niet is na te
maken. Wat is de waarde van een herrezen Rodenpoortstoren of een
herrezen Oranjekasteel anders dan toeristisch, wat is de waarde van
een herrezen Valkhof anders dan de uitbuiting van een zwaar beladen
historische omgeving, wat is een herrezen Kingmastate anders dan de
concrete bevestiging van de herkomst van de familie en wat is Allingastate anders dan een misplaatst verlangen naar historische status?

Afb. 3. Een foto uit omstreeks het midden van de 19de eeuw van de kort
daarna afgebroken Kingma State. Deze 19de-eeuwse gedaante en niet de
middeleeuwse zou uitgangspunt voor de herbouw moeten zijn. Foto uit
het bezit van de familie Kingma.
*è

ft *r*"

XTs

4

-i e
v.i$-- WSA

Afb. 4. De herbouw van Slot Schagen streeft geen getrouwe reconstructie van de middeleeuwse gedaante na. maar is een eigentijdse vertaling van de
laatste, sterk gereduceerde verschijningsvorm. Foto Architectenbureau Schagen. Nieuwe Niedorp.
167

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

AJb. 5. Ideeënschets voor de inrichting van het vrijwel verdwenen fort Knodsenburg tegenover Nijmegen. Uit het Schetsboek Knodsenburg van GEM
Waalsprong CV.
 In Schagen heeft men getracht deze controverse te vermijden. De
historische vereniging beijverde zich al bijna 25 jaar voor de herbouw van het oude slot. dat op twee torens en de slotgracht na in de
loop der eeuwen geleidelijk aan was verdwenen. Maar men wilde
uitdrukkelijk geen replica van het oorspronkelijke kasteel. Doel was
het herstel van de relatie tussen stad en kasteel, zonder geschiedvervalsing. Het resultaat kan intussen worden beoordeeld: een gebouw
dat in zijn massa verwijst naar de 17^-eeuwse, ingekrompen vorm
van het kasteel (en niet naar de forse middeleeuwse burcht) en dat in
materiaal en detaillering het onvervalste stempel van 2002 draagt.
Het biedt onderdak aan een hotel, een VVV-kantoor, een trouwzaal
en ruimtes voor tentoonstellingen, bruiloften en symposia. Opvallend genoeg is niemand teleurgesteld in de gekozen oplossing, integendeel. Een oplossing die nu eens niet toegeeft aan de wijdverbreide gevoelens van nostalgie en die, maar dit terzijde, in volle overeenstemming tussen gemeente, provincie en Rijk tot stand is
gekomen.
 Vergelijkbaar met Schagen, maar in zoverre anders dat van het historisch gegeven nog veel minder over is, is het plan om van de voormalige schans Knodsenburg, aan de Waal tegenover Nijmegen, een
moderne woonveste te maken. : De stervormige schans, nu nog
slechts herkenbaar aan een flauw reliëf in het landschap, wordt overeenkomstig de oude contour weer opgetrokken, maar krijgt een kern
met compacte bebouwing en straten. De herinrichting van de omgeving zal refereren aan de militaire functie. Zonder een academische
reconstructie te beogen, wordt op een landschappelijk zeer prominente plaats een historisch motief opnieuw gewaardeerd en niet als
een relict, maar op functionele wijze in een grootschalige stedelijke
ontwikkeling (de Waalsprong) ingepast - althans, als het plan door-

gaat. Schagen en het plan Knodsenburg zijn, als moderne interpretaties van het verleden, twee overtuigende illustraties van de Belvedère-gedachte.
De handicap van de archeoloog is de onzichtbaarheid van het verleden. Zijn wereld zit onder het maaiveld, soms komt die twee-dimensionaal in beeld bij een opgraving, maar de drie-dimensionale reconstructie, de werkelijke beleving van het verdwenen gebouw, maakt
hij zelden mee. Meer dan stoffige fundamenten stelt de volledig
gereconstrueerde Atheense Stoa onze fantasie in staat om Socrates
en zijn schare jeugdige volgelingen te zien rondlopen en te horen
debatteren. Een bescheidener poging tot visualisering van de oudheid is het idee van Natuurmonumenten om de Romeinse villa op de
Sint Jansberg bij Mook in de vorm van geroeste stalen buizen en
lage muurtjes te 'herbouwen'. Het frame maakt als de bovengrondse
vertaling van de ondergrondse fundamenten de enorme omvang van
de villa (80 x 20 meter) inzichtelijk. Een soortgelijk idee wordt in
Culemborg gerealiseerd. De plattegrond van het voormalige kasteel
wordt door middel van beplanting en bestrating herkenbaar gemaakt.
 Alleen de beide torens zullen herrijzen als staketsels van ijzer en
gaas. die door de dichte begroeiing van klimplanten volume zullen
krijgen.
Op weinig plaatsen komt het verleden zo volledig tot leven als in
Xanten. Gedurende vijfentwintig jaar geleden werd een deel van de
Romeinse nederzetting, waarvan alleen brokken van het amfitheater
nog boven de grond uitstaken, herbouwd. De muren, poorten en een
deel van de gebouwen kwamen integraal terug. De tempel werd als
ruïne herbouwd, maar wekt door zijn nieuwe materialen, zonder enige verwering, eerder de indruk onvoltooid te zijn gebleven. De vier

i68

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

Aft). 6. De archeologische reconstructie van het castrum in Xanten. De
onvolledige herbouw van de tempel moet het beeld oproepen van de
klassieke ruïne. Alle overige gebouwen zijn volledig gereconstrueerd.
Foto A. de Vries.
zuilen die een stuk van het tympanon dragen zijn om esthetische
reden op de linkerhoek van het basement geplaatst (zo 'lezen' zij
beter dan wanneer zij spiegelbeeldig zouden zijn geplaatst). Hun
vorm en plaats zijn evenwel ook bewust zo gekozen om te beantwoorden aan het cliché van de Romeinse tempelruïne.
Wat was de achtergrond van de reconstructie van de Colonia Ulpia
Traiana? De bevrediging van wetenschappelijke nieuwsgierigheid?
Of nog een toeristische trekpleister in de reeks van Kleef, Kalkar,
Mooyland en Xanten zelf? Geen van beide. Het gebied van het voormalige castrum was rond 1960 aangewezen als industrieterrein. Toen
nadien de archeologische betekenis ervan pas goed begon door te
dringen, werd het ais Schutzzone aangewezen met als gevolg een
volledig bouwverbod. Het verlies aan arbeidsplaatsen door het nietontwikkelen van het industriegebied werd gecompenseerd door de
aanleg van een Freizeiteinrichtung.
 Het park opende in 1977 zijn
poorten heeft sindsdien miljoenen bezoekers getrokken. Je krijgt er
een betrouwbaar beeld van het Romeinse bouwen en wonen, maar je
kunt er ook Romeins eten en drinken. In het themapark zijn de
reconstructies opgevat als modellen 1:1. Het gaat niet om het herstel
van een verdwenen situatie, als wel om een manier waarop resultaten
van archeologisch onderzoek vorm kunnen krijgen, een proces dat
nog steeds gaande is, licht Peter Kienzle van het Landschaftsverband
Rheinland toe.' Maakt het argument wat uit als het resultaat hetzelfde is? Zou Xanten er anders uitgezien hebben als het doel wèl het
herstel van de verdwenen situatie was geweest? Vermoedelijk niet.
Ook hier geldt dat de reconstructie niet op zich zelf te beoordelen is.
maar alleen aan de hand van de achterliggende ideeën. Xanten is
acceptabel, geslaagd zelfs, omdat het geen openluchtmuseum wil
zijn (en het ook niet is), geen reservaat van gebouwen die het in de
dynamische maatschappij niet hebben gehaald, geen willekeurige
verzameling gebouwen met als voornaamste doel de honger naar de
verleden tijd te stillen. Nee, juist de combinatie van een wetenschappelijke en een educatieve doelstelling maakt de gedeeltelijke reconstructie van het Romeinse kamp succesvol.
Alle bovengenoemde voorbeelden (op de Allingastate na) hebben
gemeen dat het reconstructies zijn op basis van een historisch gegeven. De argumenten die tot de reconstructies hebben geleid zijn
evenwel zeer uiteenlopend en mede bepalend voor de acceptatie van
het resultaat. De behoefte de geschiedenis in een tastbare vorm te

Afb. 7. De evocatie van het verleden in het nieuwe land door middel van
een importkasteel: impressie van Kasteel Almere, met bijgebouwen en
wijdse tuinaanleg. Uit een brochure van de projectontwikkelaar.
 doen herleven wordt beperkt door het aantal verdwenen of vervallen
gebouwen dat zich tot reconstructie leent. De werkelijkheid leert
evenwel dat die behoefte zich allerminst laat leiden door het historisch 'aanbod'. Als de vraag groot is en het aanbod klein, ontstaan er
vanzelf andere oplossingen. Daar waar er bijvoorbeeld helemaal
geen aanbod is, zoals in de Flevopolder, bestaat er geen enkel beletsel om het gebrek aan historie te compenseren door het creëren van
een namaak oude omgeving. Inspelend op een behoefte van de
bewoners van het nieuwe land aan een vertrouwde omgeving voor
feesten, bruiloften, congressen enzovoort, bouwt een projectontwikkelaar een replica van zijn eigen kasteel in de Belgische Ardennen.
 Een kopie die probleemloos 1/3 werd uitvergroot om te voldoen aan
het ambitieuze programma van eisen. Dankzij de toestemming die de
wethouder van Almere tegen alle bezwaren in had afgegeven kreeg
de ontwikkelaar het miljoenenproject er door. De aap kwam uit de
mouw toen dezelfde wethouder na zijn aftreden, als directeur van
een groot bouwbedrijf de opdracht in de wacht sleepte. Heeft het nog
zin te discussiëren over pro's en contra's van reconstructies wanneer
de geschiedenis als dekmantel wordt gebruikt om hotels en congres-

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

centra op toplokaties te realiseren? Wat vermag dan nog de ongetwijfeld goed bedoelde intentie van de ontwikkelaar om het hotel er
oud uit te laten zien door ladingen stenen uit Hongaarse ruines te
laten aanvoeren als voorgesleten bekleding van het betonskelet?
Geschiedenis als handelsmerk. En komt zo niet ook het goedbedoelde initiatief voor het Oranjekasteel in Buren in een ander daglicht te
staan, als we weten dat op de achtergrond dezelfde projectontwikkelaar als van 'Chateau Almere' aan het lobbyen is?
Toch zou het een te eenvoudige voorstelling van zaken zijn om te
beweren dat projectontwikkelaars het verleden opeens zijn gaan zien
als een zeer lucratieve bron van inkomsten. Natuurlijk is in Almere
het historisch argument misbruikt om er een hotel door te krijgen dat
anders mogelijk geen kans van slagen zou hebben gehad. Maar men
moet ook beseffen dat de feërieke evocatie van de middeleeuwen in
een polder van nog maar net 40 jaar oud een riskant avontuur zou
zijn als niet van te voren zou vaststaan dat er een massale belangstelling voor bestaat. Er is ongetwijfeld een voor de hand liggende psychologische verklaring voor de sterk toegenomen behoefte aan een
vertrouwde historische omgeving. Projectontwikkelaar Gerard Ste-

169

vers voelt die behoefte haarfijn aan door een verzameling replica's
van oude Haagse gevels samen te voegen tot een gezellig winkelgebied als tegenhanger van de anonieme megastores aan de stadsrand.
 Met zijn project Haagsche Bluf wil hij "toch iets van deze tijd
maken en dat vermengen met allerlei culturen en gezellige dingen uit
het verleden. Zodat je denkt, goh. wat is hier gebeurd. Dat kan niet
met hedendaagse architektuur. mensen die door Haagsche Bluf lopen
zijn verrast en vragen zich af of die panden er eigenlijk al stonden" 4.
Los van zijn dédain voor de hedendaagse bouwkunst, meent Stevers
te weten dat het mensen niet uitmaakt of ze door namaak-oud misleid worden, zolang ze zich maar prettig voelen. Merkwaardig
genoeg heeft hij gelijk. Bernard Hulsman, architektuur-criticus van
het NRC-Handelsblad, ziet Haagsche Bluf als een uiting van het
hedendaagse traditionalisme, waarin het allang geen schande meer is
om met sterk historiserende ontwerpen of replica's voor de dag te
komen.5
Is authenticiteit in de architectuur dan een achterhaald begrip? Is het
zinloos om te weten of een gebouw ook werkelijk zo oud is als de
vorm suggereert? De vraag met ja beantwoorden verklaart jezelf tot
voorstander van het traditionalisme, met nee tot tegenstander. Wat
blijft is de vraag waarom, anders dan tien jaar geleden, niemand zich
meer druk maakt om reconstructies of historiserende nieuwbouw,
terwijl er miljoenen worden uitgegeven om te weten welke schilderijen wel of niet als authentieke Rembrandts kunnen worden aangemerkt. De wereld is te klein als blijkt dat men jarenlang naar een
schilderij van de meester heeft staan kijken dat nu door een ander
blijkt te zijn gemaakt. Nog groter is de verontwaardiging als het
gaat om vervalsingen. De authenticiteitsvraag is van enorm financieel belang voor de kunsthandel, de makelaar in onroerend goed zal
het worst zijn.
Of het nu gaat om Almere of Haagsche Bluf, bij de beleving van het
verleden speelt de vraag of de omgeving authentiek of nagemaakt is.
 kennelijk geen enkele rol. Woonwijken ontworpen als schaamteloze
imitaties van jaren dertig architectuur kunnen de vraag in het duurdere segment van de woningmarkt nauwelijks aan. Het tweede huis
is een "authentiek ogend boerderijtje, gloednieuw en gebouwd volgens de maatstaven van de verwende mens". Elders worden zomerhuisjes aangeboden als "authentieke nieuwbouwboerderijtjes die
appelleren aan het ideaalbeeld van de 50ers". In beide gevallen gaat
het om recreatiewoningen in een park die alle nog voor de bouw
waren verkocht voor prijzen tot 200.000 euro. Wie moeite mocht
hebben met de combinatie van authentiek en nieuwbouw, kan in

Afb. 8. Haagsche Bluf: exacte kopieën van historische gevels, 'geplakt'
tegen een moderne achtergrond, moeten een gezellige, binnenstedelijke
ruimte creëren. Foto A. de Vries.
BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

i_70

Noten
1
2
3

4
5
6

AJb. 10. Nieuw gemaakt oud of oud gemaakt nieuw? Hergebruik van
oude materialen zorgt voor intimiteit en knusheid in nieuwe,
comfortabele chalets. Uit: Maisons de Campagne, nr. 9, 2001.
Frankrijk terecht bij een firma die op bestelling chalets levert geheel
samengesteld uit oude, hergebruikte materialen. Aldus kan men de
eigenaar worden van een nieuw gebouwd oud chalet, voorzien van
alle comfort inclusief inpandig zwembad, maar met de schijn van
ouderdom. "Men krijgt, als men ze ziet, de indruk dat ze daar al heel
lang staan, dat ze een authentieke geschiedenis hebben, dat het oude
alpenchalets zijn", zo luidt de wervende advertentietekst.'' Bouwgrond met een riant uitzicht is in de Alpen nauwelijks nog te
bemachtigen, maar ook daar heeft de leverancier een antwoord op:
achter de namaak-ramen van het zwembad zijn foto's geplakt van
besneeuwde bergtoppen.
En zo is het scala van historische reconstructies van oude vormen in
nieuwe materialen tot en met namaak-architectuur van nieuwe vormen in oude materialen compleet.
 Aart de Vries

Goos van 't Huil, "De Jan Roodenpoortstoren herbouwd?*, in: Jaarboek Amstelodamum 89(1997), pp. 147-160.
Schetsboek Knodsenburg, voorstudie in de vorm van een beeldverhaal. GEM Waaisprong CV, 29.06.2000.
Peter Kienzle was zo vriendelijk mij hier uitvoerig over te informeren. Hij stuurde mij een kopie van een interessant artikel van Anita
Rieche over archeologische reconstructies als het castrum in Xanten: "Archeologische Rekonstruktionen: Ziele und Wirkung" in:
Xantener Berichte 6 (Brauweiler 1995). pp. 449-473.
Hans Mulder. ;Haagsche Bluf van Gerard Stevers', Bouw 56
(2001), pp. 23-27
NRC-Handelsblad van 2 januari en 24 februari 2002.
Maisons de Campagne, nr. 9(2001), pp. 98-105.
