Normen voor commissarissen: een verwachtingskloof?
BEDRIJFSECONOMIE

Normen voor
commissarissen: een
verwachtingskloof?
Prof. Dr. J.A. van Manen en Drs. R.B.H. Hooghiemstra

g

1 Inleiding'

LU

h

Sinds het begin van de jaren negentig is
sprake van een hernieuwde aandacht voor corpo­
rate governance. In de discussie ter zake van het
beheersen van de onderneming en de verantwoor­
ding die in dat kader moet worden afgelegd is
veel aandacht geschonken aan aspecten als de
effectiviteit van de verschillende internationale
governance-systemen, de rol van de accountant,
de invloed van de diverse belanghebbenden, het
belang van verantwoording (waarbij begrippen
als openheid en geloofwaardigheid een belangrij­
ke rol spelen) en dergelijke. In de discussie is
echter nauwelijks aandacht besteed aan de
verwachtingen die bij het publiek leven ten
aanzien van het functioneren van de diverse
actoren in een corporate govemance-systeem,
zoals bestuurders, commissarissen, institutionele
beleggers, et cetera. De enige uitzondering is
eigenlijk de accountant: diens functioneren en de
verwachtingen daaromtrent is in Nederland
voorwerp van studie geweest in onderzoeken van
het Limperg Instituut (1987) en meer recentelijk
van Klijnsmit et al. (1998). Belangrijkste aanlei­
ding voor die onderzoeken houdt verband met
Limperg’s (1932, 1933) ‘Leer van het gewekte
vertrouwen’. Daarin wijst Limperg op het belang
van verwachtingen voor het functioneren van de
accountant. Limperg (1932, 1933) ging zo ver
door te stellen dat het vertrouwen van het maat­
schappelijk verkeer de bestaansvoorwaarde is
voor het accountantsberoep.
 neemt die niet louter het eigenbelang of het
belang van een specifieke groep dienen, maar die
in het belang zijn van alle bij de vennootschappen
betrokken personen, waaronder werknemers,
crediteuren, aandeelhouders, de overheid, en
uiteindelijk de maatschappij als geheel. In deze
zin is de positie van de raad van commissarissen
vergelijkbaar met die van een accountant: beide
zijn er uiteindelijk ten behoeve van de maat­
schappij als geheel. De maatschappij verwacht
van zowel de accountant als van commissarissen
dat zij hun functie in volstrekte onafhankelijkheid
en onpartijdigheid uitoefenen. Zo gesteld is de
effectiviteit van de raad van commissarissen
mede afhankelijk van de mate waarin de ideeën
van het publiek, of met andere woorden zijn
verwachtingen, ten aanzien van het functioneren
van de raad van commissarissen overeenkomen
met de ideeën die daarover onder commissarissen
heersen. Het bestaan van uiteenlopende verwach­
tingen kan ten koste gaan van het vertrouwen in
het functioneren van de raad van commissarissen
en daarmee van diens effectiviteit. In dit artikel
wordt verslag gedaan van onderzoek dat hiernaar
is verricht. Allereerst komen de plaats en functie
van de raad van commissarissen aan de orde.
Vervolgens wordt in paragraaf 3 kort aandacht
besteed aan de verwachtingskloof en aan eerder
onderzoek dat hiernaar is verricht. In paragraaf 4

Prof. Dr. J.A. van Manen RA is als partner verbonden aan
PricewaterhouseCoopers N.V. en is hoogleraar Accountantscon

Eigenlijk geldt min of meer hetzelfde voor
toezichthouders bij Nederlandse vennootschap­
pen: de commissarissen. Commissarissen dienen
erop toe te zien dat het bestuur beslissingen

OKTOBER 1999

ffijAB

trole aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Drs. R.B.H. Hooghiemstra RA is als AIO werkzaam aan de
Erasmus Universiteit Rotterdam, Faculteit der Bedrijfskunde,
Vakgroep Financieel Management.
513

wordt vervolgens verslag gedaan van het onder­
zoek. Paragraaf 5, ten slotte, bevat de conclusies.
 2 De raad van commissarissen in
Nederland2
2.1 A 1gemeen
Een van de belangrijkste kenmerken van het
Nederlandse (en Duitse) corporate governancesysteem is het dualistische karakter ervan: het
bestuur en de raad van commissarissen (hierna
afgekort tot 'r.v.c.’) zijn twee volstrekt afzonder­
lijke organen3. Dit is duidelijk in tegenstelling tot
bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk en de
Verenigde Staten: daar is sprake van een monis­
tisch stelsel waarin executive directors (vergelijk
het bestuur in Nederland) en non-executive
directors (vergelijk de r.v.c.) zitting hebben in
een haard o f directors. Dit dualisme vindt zijn
uitwerking in de verantwoordelijkheden van het
bestuur en de r.v.c. Het bestuur is primair verant­
woordelijk voor de beleidsbepaling, dat wil zeggen
het vaststellen en realiseren van de doelstellingen
van de onderneming. De r.v.c. houdt zich primair
bezig met ‘het houden van toezicht’ en hij vervult
dus een afstandelijke, controlerende functie
(Raaijmakers, 1991; zie voorts ook Glasz, 1995).
In zekere zin kan hier een parallel worden getrok­
ken met het door Fama en Jensen (1983) gemaakte
onderscheid tussen decision management en
decision control. Decision management heeft in
hun optiek betrekking op het initiëren (dat wil
zeggen het genereren van voorstellen inzake de
aanwending van middelen en het vormgeven van
contracten), alsmede op het implementeren (dat
wil zeggen het uitvoeren van de gekozen voorstel­
len). Decision control betreft het goedkeuren van
de plannen, alsmede monitoring (dat wil zeggen
het meten van de prestaties van de beslissers en het
vaststellen van beloningen).
2.2

Taak van de raad van commissarissen

In de wet is bepaald wat de taak van de r.v.c.
 is. Artikel 140, lid 2 boek 2 BW luidt als volgt:
De raad van commissarissen heeft als taak
toezicht te houden op het beleid van het
bestuur en op de algemene gang van zaken in
de vennootschap en de met haar verbonden
ondernemingen. Hij slaat het bestuur met

514

raad terzijde. Bij de vervulling van hun taak
richten de commissarissen zich naar het
belang van de vennootschap en de met haar
verbonden onderneming.
Uit dit wetsartikel blijkt duidelijk dat de
primaire taak van de r.v.c. het houden van toe­
zicht is. De wet geeft echter niet aan wat onder
dat ‘houden van toezicht' moet worden verstaan4.
Daarvoor is men aangewezen op het woorden­
boek. Volgens de Van Dale is toezicht: ‘Het
waken dat een persoon zich gedraagt of bevindt,
dat een handeling geschiedt, overeenkomstig een
bepaalde norm’. Het houden van toezicht houdt
dus in dat er een norm aanwezig is waaraan
getoetst kan worden (Van Manen, 1999). Echter
op voorhand is niet duidelijk wat die norm - de
wet spreekt van ‘het belang van de vennootschap' inhoudt; op dit punt zal in de volgende paragraaf
nader worden ingegaan.
Naast een toezichthoudende taak heeft de
r.v.c. ook nog een adviserende taak. blijkend uit
de woorden ‘met raad terzijde staan’. Diverse
rechtsgeleerden (onder meer Glasz, 1992, Van
der Grinten. 1992 en Blanco-Fernandez, 1993)
wijzen erop dat de toezichthoudende en de
adviserende taak in eikaars verlengde liggen.
Overigens rust hier ook een zeker gevaar: in
hoeverre kan het bestuur de raad (dat wil zeggen
het advies) van de r.v.c. naast zich neer leggen.
Volgens Van der Grinten (1992) zijn de moge­
lijkheden daartoe beperkt, aangezien er geen
sprake is van een vrijblijvend advies: de bestuur­
ders zullen dus met zeer goede argumenten
moeten komen (Dc Boer, 1988).
 Naast deze primaire taken, die aan de raad als
collectief zijn toegekend, heeft de r.v.c. ook
andere taken en bevoegdheden, die deels afhan­
kelijk zijn van het al dan niet verplichte karakter
van de r.v.c. In geval van een structuurvennoot­
schap zijn zij nog het meest vergaand en betreffen
(zonder uitputtend te zijn):
benoeming, schorsing en ontslag van bestuur­
ders (artikelen 134 en 162, boek 2 BW);
benoeming en schorsing van commissarissen
(artikelen 158 en 161, boek 2 BW);
vaststelling van de door het bestuur opge­
maakte jaarrekening (artikel 163, boek 2 BW);
goedkeuring van bepaalde bestuursbesluiten
(artikel 164, boek 2 BW).
 OKTOBER 1999

E JA B

2.3 Het belang van de vennootschap: een
leidraad voor commissarissen
Bij het houden van toezicht en het geven van
advies dient de r.v.c. zich te richten naar ‘het
belang van de vennootschap en de met haar
verbonden onderneming'. Deze formulering in de
wet is echter dusdanig abstract dat een ieder daar
zijn eigen invulling aan kan geven. Het is dan ook
niet verwonderlijk dat rechtsgeleerden (bijvoor­
beeld Maeijer, 1964, 1990, Mendel, 1989 en
Honée, 1996) erover discussiëren zonder het met
elkaar eens te worden. Enerzijds draagt dit het
gevaar in zich dat belanghebbenden (en het
publiek) niet weten hoe commissarissen het
begrip ‘belang van de vennootschap' zullen
uitleggen (Van Manen, 1999) en daardoor met
meer onzekerheid zullen worden geconfronteerd,
en dat dit dus aanleiding kan zijn voor uiteenlo­
pende opvattingen. Anderzijds laat het ruimte
voor de ontwikkeling van het begrip: het biedt de
mogelijkheid om meer rekening te houden met
wijzigingen in maatschappelijke opvattingen
zoals ter zake van het milieu (Van Manen. 1999);
of zoals Honée (1996, p. 283) opmerkt: ‘... het
vennootschappelijk belang is naar zijn inhoud
niet statisch, maar veranderlijk. Het heeft iets van
een kameleon’. Uit de discussie kan overigens
wel worden opgemaakt dat het belang van de
vennootschap ruimer is dan het belang van de
aandeelhouders: commissarissen zullen voortdu­
rend een afweging tussen de belangen van de
diverse participanten moeten maken; onafhanke­
lijkheid is daarbij een essentiële voorwaarde. Het
lijkt erop dat de wetgever met de formulering ‘het
belang van de vennootschap’ heeft willen aange­
ven dat geen enkele commissaris zich mag
opstellen als behartiger van een deelbelang (zie
bijvoorbeeld Glasz, 1992 en Van der Grinten,
1992); ook niet als hij door een specifieke groep
is benoemd.
 2.4

Toezichtseisen en dilemma ’s

Het houden van toezicht vereist dat wordt
voldaan aan een aantal kwaliteitseisen. In tegen­
stelling tot het accountantsberoep zijn deze
kwaliteitseisen in geval van de commissarisfunc­
tie slechts tot op zekere hoogte geformaliseerd5.
Overigens kan enigszins wel een parallel worden
getrokken met de ‘kwaliteitseisen’ die aan

OKTOBER 1999

E ! ab

accountants worden gesteld. De belangrijkste
eisen die aan commissarissen worden gesteld
betreffen de onafhankelijkheid en de onpartijdig­
heid (zie Van Haren, 1977 en De Boer, 1988).
Ten aanzien van de onafhankelijkheid kunnen
twee aspecten worden onderscheiden (Van
Manen, 1999. p. 99). Enerzijds is er de onafhan­
kelijkheid van het bestuur en anderzijds is er de
onafhankelijkheid van specifieke belanghebben­
den bij de organisatie. Onafhankelijkheid van het
bestuur is een noodzakelijke voorwaarde voor
effectief toezicht. Onafhankelijkheid van belang­
hebbenden is noodzakelijk om te voorkomen dat
de commissaris bij de uitoefening van zijn taak
bepaalde belangen doorslaggevend laat zijn ten
koste van het belang van de vennootschap. Mede
als gevolg van deze eis van onafhankelijkheid is
in de wet (artikel 160. boek 2 BW) voorgeschre­
ven dat werknemers van de vennootschap (of een
afhankelijke maatschappij) geen commissaris van
die vennootschap kunnen zijn. Behoudens deze,
bevat de wet geen andere verbodsbepalingen die
bijvoorbeeld aandeelhouders, leveranciers of
afnemers uitsluiten als commissaris6. De vraag is
dus of onafhankelijkheid ook met zich mee­
brengt, hoewel dit niet is voorgeschreven in de
wet, dat bankiers, vertegenwoordigers van
aandeelhouders, leveranciers, et cetera van een
commissariaat zijn uitgesloten. Immers, genoem­
de functiecombinaties kunnen zogeheten conflicts
o f interests met zich meebrengen en het is de
vraag in hoeverre in die gevallen de commissaris
nog steeds in staat zal zijn om ‘het belang van de
vennootschap’ te laten prevaleren boven een meer
persoonlijk belang.
 Naast de eis van onafhankelijkheid is er ook de
eis van onpartijdigheid die met zich meebrengt dat
een oordeel zonder vooringenomenheid, niet
geleid door persoonlijke belangen, voorkeur of
genegenheid, is gevormd en gegeven (Frielink en
Schilder, 1996, p. 51); een zekere mate van
distantie is dus vereist. In hoeverre een commissa­
ris zich onafhankelijk of onpartijdig opstelt kan
zich onder meer uiten in een (voortijdig) aftreden
van een individuele commissaris, indien deze zich
niet kan vinden in een beslissing die door de
meerderheid van de r.v.c. wordt gesteund. De
laatste, evidente, toezichtseisen zijn deskundigheid
en vertrouwelijkheid; deze spreken voor zich.
Uit voorgaande is gebleken dat in theorie een
onafhankelijke en onpartijdige opstelling van

515

commissarissen wordt verwacht. De praktische
uitwerking daarvan is echter niet zonder proble­
men. Bovendien speelt ook nog mee dat het
publiek dit niet altijd als zodanig hoeft te ervaren.
 Dit geldt met name in geval van dilemma’s waar
commissarissen veelvuldig in de uitoefening van
hun toezichthoudende taak mee worden gecon­
fronteerd. In dat geval zullen ze de belangen van
aandeelhouders, crediteuren, werknemers et
cetera moeten afwegen. Niet zelden zal het
bestuursbesluit, waaraan de r.v.c. zijn toestem­
ming of afkeuring moet verlenen, ten voordele
zijn van de ene groep en ten nadele van een
andere. Een voorbeeld kan zijn een door het
bestuur in verband met de continuïteit noodzake­
lijk geachte reorganisatie die met gedwongen
ontslagen gepaard zal gaan. In dit geval is het te
verdedigen dat de r.v.c. instemt met het bestuurs­
besluit: de continuïteit is in gevaar. Veel moeilijker wordt het ingeval het bestuur een soortgelijk
besluit neemt omdat de winstgevendheid of
rentabiliteit onder een bepaalde gestelde grens is
gekomen (zonder dat sprake is van een bedrei­
ging van de continuïteit). Wat is dan de afweging
die de r.v.c. neemt: plaatst hij het werknemersbelang boven dat van de aandeelhouders? Naast dit
voorbeeld zijn er talloze andere denkbaar, zoals
omkoping of milieuvervuiling in Nederland of in
ontwikkelingslanden met medeweten van het
bestuur. Een onafhankelijke en onpartijdige
opstelling brengt, in theorie althans, met zich mee
dat de r.v.c. tot een afgewogen, op feiten geba­
seerd oordeel komt en zich daarbij primair laat
leiden door ‘het belang van de vennootschap’.
Echter, zoals uit het voorgaande reeds is geble­
ken, bestaat de mogelijkheid dat een ieder daar
zijn eigen invulling aan zal geven. Het gevaar dat
een besluit van de r.v.c. niet overeenstemt met de
verwachtingen van het publiek is niet denkbeel­
dig: een verwachtingskloof ligt op de loer.
 commissarissen slechts ten dele (of helemaal niet)
overeenkomt met de verwachtingen van het
publiek. Deze verwachtingen van het publiek
kunnen zijn afgeleid van bijvoorbeeld de wet,
literatuur op dit gebied en de vele berichten in de
diverse media. Commissarissen zullen daarnaast
bovendien kunnen putten uit hun praktijkerva­
ring. Van meer recente aard is het rapport van de
Commissie-Peters (1997), dat tot op zekere
hoogte ook zal bijdragen aan de vorming van
verwachtingen. Het gevaar van zo'n verwach­
tingskloof is evident: het publiek (c.q. de maat­
schappij) zal kunnen gaan twijfelen aan de
geloofwaardigheid (Klijnsmit et ah. 1998) en
effectiviteit van commissarissen.
Onderzoek naar verwachtingskloven heeft
zowel in Nederland als in het buitenland vooral
plaatsgevonden naar de accountantsfunctie. Tot op
heden is er maar weinig onderzoek geweest naar
de mogelijke verwachtingskloof ten aanzien van
commissarissen of non-executive directors. Een
van de weinige uitzonderingen is een onderzoek
geweest van BDO Binder Hamlyn (1994) in het
Verenigd Koninkrijk. De belangrijkste bevinding
van dat onderzoek is dat er onder de ondervraag­
den (zowel non-executive en executive directors
als institutionele beleggers) weliswaar in grote
lijnen overeenstemming bestond dat de belangrijk­
ste taak van de non-executive directors het houden
van toezicht is (‘watchdog role’), maar voorts
bleek dat slechts 41% van de institutionele beleg­
gers (die hier als ‘het publiek’ gezien werden) van
mening is dat de non-executive directors effectief
in die ‘watchdog role’ waren. Dit zou een indicatie
kunnen zijn dat er in het Verenigd Koninkrijk
sprake is van een verwachtingskloof met betrek­
king tot de non-executive directors.
 4 Onderzoeksverslag
4. /

3 Verwachtingskloof:
begripsomschrijving en eerder
onderzoek
Een mogelijke omschrijving van het begrip
‘verwachtingskloof’, toespitsend op de r.v.c., is
dat de verwachtingen van het publiek ten aanzien
van de toezichthoudende (en adviserende) taak
van commissarissen mogelijk andere kunnen zijn
dan die van commissarissen zelf; met als gevolg
dat de feitelijke invulling van die taken door

516

Opzet van het onderzoek

Teneinde vast te stellen of in Nederland
sprake is van een verwachtingskloof ten aanzien
van de commissarisfunctie is dezelfde enquête,
zoals die in 1996 onder 43 commissarissen van
grote Nederlandse beursfondsen telefonisch is
gehouden (zie verder Van Manen, 1999, hoofd­
stuk 5)s ook schriftelijk voorgelegd aan 106
postdoctorale studenten Accountancy van de
Rijksuniversiteit Groningen, gespreid over de
collegejaren ’95/’96 en ’96/’97. Deze studenten

OKTOBER 1999

[fflAB

werden ais zodanig als representanten van ‘het
publiek' gezien. Zowel aan de commissarissen als
studenten werd gevraagd aan te geven wat zij als
best practice zagen; met andere woorden de
opvattingen omtrent wenselijk gedrag (Van
Manen, 1999, p. 135) stonden daarbij centraal.
 Teneinde te verzekeren dat de antwoorden zo
eerlijk mogelijk zouden zijn mocht de enquête
anoniem worden ingevuld, terwijl in geval van de
commissarissen vooraf anonimiteit werd toege­
zegd. In totaal hadden de respondenten ongeveer
drie kwartier tot een uur beschikbaar om de
enquête in te vullen en deze, mochten ze daar
behoefte aan hebben, van hun commentaar te
voorzien. Ter vergelijking, de telefonische
enquêtes met de commissarissen namen gemid­
deld genomen een tot anderhalf uur in beslag. De
enquête besloeg in totaal 89 vragen, waarvan er
achteraf 74 bruikbaar waren9. De antwoorden op
de vragen waren uitgedrukt op een 5-punts
Likertschaal10. In latere instantie zijn deze vragen
gerangschikt naar een aantal hoofdgebieden waar
sprake zou kunnen zijn van uiteenlopende ver­
wachtingen tussen commissarissen en het pu­
bliek. Met behulp van de Kolmogorov-Smimovtest is vastgesteld of sprake was van een statis­
tisch verschil met betrekking tot de voorgelegde
stellingen tussen de twee populaties11.
4.2

Taakverdeling aan de top (9)
De stellingen die ter zake van de taakverde­
ling aan de top aan de ondervraagden zijn voorge­
legd hadden tot doel vast te stellen in hoeverre
het door Fama en Jensen (1983) gemaakte
onderscheid tussen decision management en
decision control ook op de Nederlandse situatie
van toepassing was, en met name om vast te
stellen of de in de wet vastgelegde taakverdeling
ook door de respondenten als zodanig werd
ervaren. Daar waar uit reacties van de commissa­
rissen opgemaakt kan worden dat zij zelf een
strikte scheiding tussen decision management en
decision control noodzakelijk achten, is dit idee
onder ‘het publiek’ minder duidelijk; zie daarvoor
ook tabel 1.
 Enerzijds is ‘het publiek’ net als de commissa­
rissen van mening dat de r.v.c. zich moet beper­
ken tot het houden van toezicht (KolmogorovSmirnov Z: 0,0428, verschil niet significant) en
de uitvoering aan de directie moet worden
overgelaten (Kolmogorov-Smirnov Z: 0,2699).
Anderzijds is ‘het publiek' in mindere mate van
mening dat de r.v.c. het initiëren van nieuwe
plannen (Kolmogorov-Smimov Z: 0,3278;
significantie: 0,005) en het aangaan van contacten
(buiten medeweten van de directie)1’ aan de
directie dient over te laten.
Resultaten12

In het navolgende zullen de resultaten per
hoofdgebied worden besproken. Tussen haakjes
is het aantal (bruikbare) stellingen met betrekking
tot dat gebied vermeld.
Onafhankelijkheid van commissarissen (13)
In paragraaf 2 is er reeds op gewezen dat het
belang van de vennootschap, naar welke commis­
sarissen zich bij hun taakuitoefening moeten
richten, met zich meebrengt dat commissarissen

Tabel 1: Opvattingen over de taakverdeling aan de top
R .v .c.
S te llin g

‘P u b l i e k ’

G em.
Sd.
M ed.
G em.
Sd.
M ed.
 4 ,9 8

0 , 15

5

4 ,9 2

0 ,3 7

5

4 ,9 3

0 ,2 6

5

4 ,6 4

0 ,5 2

5

3 ,9 0

1 ,0 2

4

3 ,3 3

1 ,1 9

4

4 ,7 4

0 ,7 9

5

3 ,0 5

1 ,3 0

3

4 ,7 7

0 ,4 8

5

3 ,1 4

1 ,1 8

3

C o m m i s s a r i s s e n d ie n e n z ic h o n d e r m e e r b e z i g te h o u d e n
m e t to e z ic h t
C o m m i s s a r i s s e n d ie n e n d e u i t v o e r in g o v e r te la te n a a n
d e d ir e c tie
C o m m i s s a r i s s e n d ie n e n h e t in itië r e n v a n n ie u w e p la n n e n
o v e r te la te n a a n d e d ir e c tie
C o m m i s s a r i s s e n b e p e r k e n z ic h in h u n c o n t a c t e n m e t
p o t e n t i ë l e r e la tie s v a n d e v e n n o o t s c h a p t o t a c t i e s d ie
d e g o e d k e u r i n g h e b b e n v a n d e d ir e c tie
C o m m i s s a r i s s e n z ijn te r u g h o u d e n d in c o n t a c t e n , b u ite n
d e d ire c tie o m , m e t m e d e w e rk e rs v a n d e v e n n o o ts c h a p

7 ’ correspondeert met geheel mee oneens en ‘5' met geheel mee eens; ‘Med.  OKTOBER 1999

E lA B

517

Tabel 2: Opvattingen over de onafhankelijkheid van commissarissen
R .v .c.
S te llin g

'P u b lie k '

G e n t.
Sd.
M ed.
G em.
Sd

M ed.
 4 ,4 9 0 ,8 8 5 4 ,1 3 0 ,9 5 4 4 ,3 1 1,05 5 4 ,0 3 0 ,9 5 4 3 ,8 3 1,31 4 3 ,4 0 1 ,3 3 4 3 ,0 5 1 ,6 6 3 3 ,5 2 1 ,08 4 2 ,3 3 1 ,4 9 2 3 .0 8 1 .35 4 3 .4 4 1 ,6 9 4 3 ,5 4 1.13 4 1 .53 0 ,9 8 1 2 ,6 8 1 ,1 8 2 D e f u n c tie s c o m m i s s a r is b ij e e n v e n n o o t s c h a p e n d i r e c t e u r v a n e e n l e v e r a n c i e r d a a r v a n , v a n w ie v e e l w o r d t a f g e n o m e n , z ijn s tr ijd ig D e f u n c tie s c o m m i s s a r is b ij e e n v e n n o o t s c h a p e n d ir e c t e u r b ij e e n a f n e m e r d a a r v a n , a a n w ie v e e l w o r d t g e l e v e r d , z ijn s tr ijd ig D e f u n c tie s c o m m i s s a r is e n k r c d i e t l e v e r e n d e b a n k i e r z ijn s tr ijd ig ‘C h in e s e W a l l s ’ k u n n e n o n d e r b e p a a l d e v o o r w a a r d e n e e n o p lo s s in g v o r m e n b ij m o g e l i j k e s t r i j d i g h e i d v a n d e f u n c tie s k r e d i e t v e r l e n e n d e b a n k i e r e n c o m m i s s a r is D e f u n c t i e c o m b i n a t i e a a n d e e lh o u d e r e n c o m m i s s a r is is s tr ijd ig ‘C h in e s e W a l l s ’ k u n n e n o n d e r b e p a a ld e v o o r w a a r d e n e e n o p l o s s i n g v o r m e n b ij s tr i j d i g h e i d v a n d e f u n c tie s a a n d e e lh o u d e r e n c o m m i s s a r is C o m m i s s a r i s s e n b e o o r d e l e n h e n v o o r g e l e g d e p la n n e n p r i m a ir v a n u i t h e t g e z i c h t s p u n t v a n d e a a n d e e lh o u d e r s 7 ' correspondeert met geheel mee oneens en '5 ' met geheel mee eens; 'Med. niet een specifiek deelbelang mogen behartigen.
Voorts hebben we gezien dat de wet, behoudens
werknemers, geen andere personen uitsluit van
een commissarisfunctie. We zagen echter ook dat
het niet denkbeeldig is dat commissarissen met
potentiële belangenconflicten worden geconfron­
teerd. Om de opvattingen ten aanzien van de
mogelijke bedreiging van de onafhankelijkheid
bij diverse functiecombinaties te bepalen, zijn de
ondervraagden diverse stellingen ter zake voorge­
legd. De resultaten daarvan zijn in tabel 2 samen­
gevat.
Uit de reacties kan worden opgemaakt dat de
functiecombinaties commissaris/leverancier
(Kohnogorov-Smirnov Z: 0,2688) en commissaris/afnemer (Kolmogorov-Smirnov Z: 0,2670)
door zowel de commissarissen als door ‘het
publiek’ als strijdig werden ervaren vanuit het
oogpunt van onafhankelijkheid (hoewel dit met
name door de commissarissen als zodanig
werden ervaren; significantie < 0,05). In gerin­
gere mate wordt deze strijdigheid ook ervaren
ingeval het een commissaris/kredietverlenende
bankier betreft (Kolmogorov-Smirnov Z:
0,2095, verschil niet significant). Hoewel ook
onder de commissarissen een tendens waar te
nemen was dat de functiecombinatie commissa­

518

ris/kredietverlenende bankier nol done was,
wees een aantal van hen erop dat de deskundig­
heid van zo’n bankier een reden kan zijn om wél
zo’n persoon als commissaris te willen hebben
(zie verder Van Manen, 1999, pp. 174-175). Een
mogelijke verklaring dat commissarissen deze
functie als meer strijdig ervaren (hoewel niet
significant anders dan ‘het publiek’), kan zijn
gelegen in het vertrouwen in ‘Chinese Walls’.
Commissarissen hadden iets minder vertrouwen
in ‘Chinese Walls’ als oplossing voor een
mogelijke strijdigheid dan ‘het publiek’ (Kolmo­
gorov-Smirnov Z: 0,2582, significantie: 0,05).
De functiecombinatie commissaris/aandeelhouder riep de meest uiteenlopende reacties op.
Opvallend daarbij is dat deze functiecombinatie
in de ogen van de ondervraagde commissarissen
nog wel op enige genade kon rekenen (Kolmo­
gorov-Smirnov Z: 0,2953, significantie: 0,01).
 Hoewel ‘het publiek’ deze functiecombinatie
meer dan de commissarissen als strijdig ervoer,
is het echter ook meer van mening dat de r.v.c.
de voorgelegde plannen primair vanuit het
gezichtspunt van de aandeelhouders moet
beoordelen (Kolmogorov-Smirnov Z: 0,5939;
significantie: 0,01); hetgeen echter niet overdre­
ven moet worden: nog altijd 60% was het er
geheel of overwegend mee oneens.
OKTOBER 1999

E ! ab

Informatiebehoeften van commissarissen (7)
Teneinde toezicht te kunnen houden is infor­
matie noodzakelijk. Het lijkt echter niet wenselijk
dat de r.v.c. alle informatie krijgt waarover de
directie beschikt: enige beperking, gezien de taak
van de r.v.c. en de beperkte cognitieve vermogens
van de mens, lijkt dus gewenst. Uit de antwoor­
den van zowel de commissarissen als ‘het pu­
bliek’ kon echter wel worden opgemaakt dat de
r.v.c. zelf de beslissing neemt welke informatie
hij noodzakelijk acht. Voorts bestond er tussen de
twee groepen in redelijke mate overeenstemming
ten aanzien van de verstrekking van informatie
met betrekking tot verschillende soorten risico’s,
zoals markt-, debiteuren-, aansprakelijkheids- en
derivatenrisico’s (zie tabel 3).
 Grenzen aan de functie (15)
Uit het voorgaande is gebleken dat zowel de
commissarissen als ‘het publiek’ van mening
waren dat er sprake is van een scheiding tussen
decision management en decision control. In hun
optiek diende de r.v.c. zich te beperken tot het
houden van toezicht. De daarbij te hanteren norm,
‘het belang van de vennootschap’, is echter
dusdanig abstract dat het nadere concretisering
behoeft. Uit zowel de reacties van de commissaris­
sen (en met name de door hen gegeven toelichtin­
gen; zie Van Manen, 1999, p. 205-207) als die van
‘het publiek' blijkt dat hier slechts een beperkte rol
voor de r.v.c. is weggelegd. Dit geldt zowel ten
aanzien van de vaststelling van een minimaal
vereiste rentabiliteit op het eigen vermogen als met
betrekking tot de vaststelling van normen ter zake
van bijvoorbeeld markt-, debiteuren- en derivaten­
risico’s. Vele van de ondervraagde commissarissen

gaven daarbij aan dat de directie deze normen zelf
vaststelt en dat de rol van de r.v.c. beperkt blijft tot
de beoordeling van die normen. Eenduidigheid
was onder de ondervraagden aanwezig voor wat
betreft het er op toezien door de r.v.c. dat de
directie geen misbruik van haar positie maakt: dit
werd door allen als erg belangrijk ervaren (Kolmogorov-Smimov Z: 0,2682); zie ook tabel 4 op
pagina 520. Een daaraan gerelateerd aspect is dat
van sponsoring. Noch de commissarissen noch ‘het
publiek’ waren van mening dat het noodzakelijk is
dat sponsoring bijdraagt aan de winstgevendheid
(Kolmogorov-Smirnov Z: 0,1662; verschil niet
significant).
 Overigens gaf een aantal commissarissen wel
aan dat hier een zekere grens ligt: voorkomen moet
worden dat ‘hobbyisme’ de overhand krijgt (Van
Manen, 1999, p. 209). Daarbij werd er ook op
gewezen dat ter zake van sponsoring winstgevend­
heid niet het enige criterium is: aspecten als reputa­
tie en maatschappelijke verantwoordelijkheid
werden meermalen benadrukt (overigens ook door
enkele van de ondervraagde studenten). Voor wat
betreft het toezien door de r.v.c. dat het bestuur geen
toezeggingen doet aan werknemers of verplichtin­
gen aangaat die niet kunnen worden nagekomen,
liepen de meningen duidelijk uiteen: de commissa­
rissen waren hier nadrukkelijker in (KolmogorovSmirnov Z bij stelling ter zake van werknemers
bedroeg 0, 3567, terwijl zij bij de stelling ter zake
van verplichtingen met leverancier 0,5378 bedroeg;
in beide gevallen is significantie: 0,001).
Afweging van belangen (15)
Meermalen is benadrukt dat de richtsnoer voor
commissarissen, ‘het belang van de vennootschap’,

Tabel 3: Opvattingen over informatiebehoeften van commissarissen
R . v . c.
S te llin g

'P u b lie k '

G e in.
Scl.
M ed.
G em.
Sd

M ed.
 4 ,7 7

0 ,6 8

5

4 ,4 4

0 ,7 1

5

- m a r k t r i s ic o 's

4 ,9 5

0 ,2 1

5

4 ,4 8

0 ,6 2

5

- d e b i t e u r e n r i s i c o ’s

4 ,2 8

1 ,3 0

5

3 ,5 8

1 ,0 8

4

- r i s i c o ’s in h e l p r o d u c t i e p r o c e s

4 ,4 9

1,05

5

4 ,0 4

0 ,8 4

4

- r i s i c o ’s d ie s a m e n h a n g e n m e t a a n s p r a k e l ij k h e i d

4 ,7 9

0 ,7 7

5

4 ,2 9

0 ,6 6

4

- r i s i c o ’s d ie s a m e n h a n g e n m e t d e to e p a s s i n g v a n d e r iv a te n

4 ,8 8

0 ,4 6

5

4 ,1 7

0 ,8 9

4

4 ,7 1

0 ,8 7

5

4 ,4 4

0 ,5 2

4

D e r.v .c . d ie n t p e r i o d i e k v a s t te s te lle n w a t h a a r i n f o r m a t i e ­
b e h o e f t e n z ijn.
 P e r io d ie k d ie n t d e r .v .c . te w o r d e n g e ï n f o r m e e r d o m tr e n t d e
v o l g e n d e r i s i c o ’s:

- r i s i c o ’s d ie s a m e n h a n g e n m e t d e f i n a n c i e r i n g o p la n g e
te r m ijn

7 ’ correspondeert met geheel mee oneens en ‘5 ’ met geheel mee eens; 'Med.' correspondeert met de mediaan.
OKTOBER 1999

E ! ab

519

Tabel 4: Opvattingen over de grenzen aan de functie van commissarissen
R .v .c.
S te llin g

'P u b lie k '

G e in.
Scl.
M ed

G e n t.
Sd.
M ed.
 4 ,7 9

0 ,6 0

5

4 ,5 0

0 ,7 3

5

2 ,5 0

1 ,63

2

2 ,1 6

1,05

2

4 ,3 9

1 ,2 6

5

3 .4 2

1 ,1 6

4

3 ,9 3

1 ,5 0

5

3 ,2 7

1 ,1 7

3

C o m m i s s a r i s s e n z ie n e r o p to e d a t d e d i r e c t i e l e d e n g e e n
m i s b r u i k m a k e n v a n h u n p o s itie
C o m m i s s a r i s s e n z ie n e r o p to e d a t s p o n s o r in g u i t s l u i t e n d
p l a a t s v in d t a ls d a t b i j d r a a g t a a n d e w i n s t g e v e n d h e i d v a n
d e v e n n o o ts c h a p
C o m m i s s a r i s s e n z ie n e r o p to e d a t g e e n t o e z e g g i n g e n a a n
w e r k n e m e r s w o r d e n g e d a a n d ie d e v e n n o o t s c h a p n ie t k a n
nakom en
C o m m i s s a r i s s e n z i e n e r o p to e d a t g e e n v e r p l i c h t in g e n
w o r d e n a a n g e g a a n d ie n ie t k u n n e n w o r d e n n a g e k o m e n

7 ’ correspondeerI met geheet mee oneens en '5 ' met geheet mee eens; 'Med.  veel ruimte geeft voor verschillende interpretaties.
In de uitoefening van hun taak worden commissa­
rissen echter met veel situaties geconfronteerd
waarin ze de belangen van de diverse participanten
tegen elkaar zullen moeten afwegen. Aan de hand
van een aantal stellingen is onderzocht of er een
hiërarchie van belangen is en of er verschil van
opvatting tussen de commissarissen en ‘het
publiek’ daaromtrent bestaat; zie ook tabel 5.
Daaruit is naar voren gekomen dat de com­
missarissen eerder tot een ingrijpen geneigd

zullen zijn dan 'het publiek’ indien het bestuur (al
dan niet gesteund door de ondernemingsraad)
weigert mee te werken aan een overnamebod dat
in het belang is van met name de crediteuren
(Kolmogorov-Smirnov Z: 0,3700; significantie:
0,001). Indien zo’n overnamebod in het belang
van de aandeelhouders was, trad vreemd genoeg
geen significant verschil op (KolmogorovSmirnov Z: 0,1662; verschil niet significant). Uit
andere stellingen is gebleken dat 'het publiek'
daarbij veel waarde lijkt te hechten aan de be-

Tabel 5: Opvattingen over de afweging van belangen
R .v .c.
S te llin g

‘P u b l i e k '

G e n t.
Sd.
M ed.
G e n t.
Sd.
M ed.
 3 ,2 9

1 ,6 8

4

2 ,6 2

0 ,9 0

2

2 ,6 0

1 .4 8

2

2 ,5 2

0 ,9 8

2

3 .6 7

1 ,4 4

4

2 ,9 4

0 .9 8

3

3 ,6 5

1,51

4

2 ,5 5

1 ,0 9

2

4 .9 5

0 ,2 2

5

4 ,1 1

0 ,8 4

4

A ls d e d i r e c t i e , d a a r in g e s t e u n d d o o r d e O R , w e ig e r t m e e te
w e r k e n a a n e e n b o d o p a lle a a n d e l e n d a t n a a r h e t o o r d e e l v a n
d e r .v .c. n o o d z a k e l i j k is o m d e p o s i t i e v a n d e c r e d i t e u r e n t e
k u n n e n v e i l i g s t e l l e n , n e e m t d e r .v .c. m a a t r e g e l e n o m d e z e

m e d e w e r k i n g a l 't e d w in g e n
A ls d e d i r e c tie , d a a r i n g e s t e u n d d o o r d e O R , w e i g e r t m e e te
w e r k e n a a n e e n b o d o p a lle a a n d e l e n d a l n a a r h e t o o r d e e l v a n
d e r .v .c.  w e l i n h e t b e l a n g i s v a n d e a a n d e e l h o u d e r s , n e e m t
d e r .v .c. m a a t r e g e l e n o m d e z e m e d e w e r k i n g a f te d w in g e n
C o m m i s s a r i s s e n g a a n a k k o o r d m e t g e d w o n g e n o n t s l a g e n a ls
a a n g e t o o n d is d a t d ie n o d i g z ijn v o o r e e n s u b s t a n t i ë l e
v e r b e t e r in g v a n d e w i n s t g e v e n d h e i d
C o m m i s s a r i s s e n g a a n a k k o o r d m e t g e d w o n g e n o n ts la g e n
a ls a a n g e t o o n d is d a t a lle e n d a a r m e e k a n w o r d e n v o o r k o m e n
d a t d e r e n t a b i l it e it v a n d e o n d e r n e m i n g o n d e r h e t g e w e n s t
m in im u m k o m t
D e r.v .e.  520

OKTOBER 1999

IfflAB

scherming van het werknemersbelang: de onder­
vraagde commissarissen waren het gemiddeld
genomen overwegend eens met de stellingen dat
de r.v.c. instemt met gedwongen ontslagen indien
dat nodig is voor een substantiële verbetering van
de winstgevendheid (Kolmogorov-Smirnov Z:
0,3525; significantie: 0.005) of om te voorkomen
dat de rentabiliteit onder het gewenste minimum
komt (Kolmogorov-Smirnov Z: 0,4293; signifi­
cantie: 0,001). De stelling dat ontslagen uit
oogpunt van de continuïteit noodzakelijk worden
geacht, kon op instemming rekenen van zowel de
commissarissen als van ‘het publiek’, hoewel dit
gevoelen sterker onder de commissarissen was
(Kolmogorov-Smirnov Z: 0,6187; significantie:
0 , 001 ).
Maatschappelijke verantw ’oor del ijklieden (8)
Ethiek neemt een steeds belangrijken plaats in
bij het besturen van ondernemingen, zie ook de
resultaten in tabel 6. Daarbij kan onder meer
worden gedacht aan de toenemende mate waarin
bedrijven vrijwillig een ethische gedragscode
formuleren, de aandacht voor dit onderwerp in de
media en de toenemende mate waarin onderne­
mingen verslag zijn gaan doen van hun prestaties
op dit gebied.
Zow'el commissarissen als ‘het publiek’
achten het van belang dat zo’n ethische gedrags­
code in een onderneming wordt geformuleerd,
deze voorts ter goedkeuring aan de r.v.c. wordt

voorgelegd en dat er maatregelen in de organisa­
tie zijn getroffen die de naleving ervan afdwingen
(hoewel dit sterker door de ondervraagde com­
missarissen werd ervaren; significantie < 0,005).
Voor wat betreft uit ethisch oogpunt onaanvaard­
bare praktijken waren met name de commissaris­
sen erg duidelijk: of het nu omkoping van Neder­
landse ambtenaren, van werknemers in andere
ondernemingen of ernstige milieuvervuiling in
een ontwikkelingsland betreft, voor hen is dit
volstrekt onaanvaardbaar. Ook ‘het publiek’
achtte dit overigens niet aanvaardbaar, zij het
enigszins in mindere mate (significantie: 0,001).
 Ondanks het feit dat omkoping van ambtenaren in
ontwikkelingslanden door allen onaanvaardbaar
werd geacht (Kolmogorov-Smirnov: 0,1494;
verschil niet significant), gaf een aantal van de
ondervraagde commissarissen aan dat de gebrui­
ken van het land dit soms noodzakelijk en verde­
digbaar maken (zie verder Van Manen, 1999,
p. 270-271).
Collectieve en individuele
verantwoordelijkheid (7)
Diverse taken en bevoegdheden zijn aan de
r.v.c. als collectief toegekend. Dit brengt onder
andere voor de individuele commissaris met zich
mee dat hij compromissen zal moeten sluiten.
Een situatie waarin de commissaris alleen in zijn
standpunt staat ofwel tot de minderheid behoort is
dus niet denkbeeldig. Indien het een kritisch

Tabel 6: Opvattingen over maatschappelijke verantwoordelijkheden
S te llin g

R .v .c.
'P u b l i e k '

G e in.
Sd.
M ed.
G e in.
Sd.
M ed.
 3 .8 3

1,3 4

4

3 ,3 3

1.0 2

3

3 .9 0

l ,5 0

5

3 ,5 6

0 ,9 6

4

3 ,9 8

1. 5 1

5

3 ,5 2

0 .9 4

4

D e r .v .c. z ie t e r o p to e d a t d e b e d r i j f s e t h i s e h e n o r m e n
w o r d e n v a s tg e le g d in e e n g e d r a g s c o d e o f in d a a r m e e
v e rg e lijk b a re d o c u m e n te n
E e n d o o r d e d ir e c tie o p g e s t e l d e b e d r i j f s e t h i s e h e g e d r a g s c o d e
d ie n t t e r g o e d k e u r i n g a a n d e r.v .c. te w o r d e n v o o r g e le g d
D e r.v .c. z ie l e r o p to e d a t m a a t r e g e l e n w o r d e n g e n o m e n d ie
v e rz e k e re n d at d e v a s tg e s te ld e b e d rijfs e th is e h e g e d ra g s c o d e
o o k w o r d t n a g e le e f d
I n d ie n d e r.v .c. 