Gedenkschrift ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan op 18 mei 1917
Pk

'S LANDS PLANTENTUIN
BUITENZORG

HiHEEN
|
EDER
HIEEEEMEHOERTEMEEEOLEOEM
MELDE
EEEEEE
REEL
|

Gedenkschrift
ter gelegenheid van het

Honderdjarie Bestaan

er
Ar
ir
De
te
GD
ELIS
Dr
Vrdr
Vr
Bi
nr
str
B

18 Mei 1917

EERSTE GEDEELTE

mcv
va

Se

B

Sr

B

B

Br

B ir Br

ir B ir Gr

Dr

U

B ir Br

Bi

ir B er B U

IE
er Dr

Vr

6 ir 6

Pi

5 lr

©®

GEDENKBOEK
's LANDS PLANTENTUIN.
anddmbeeddenden

denkenden

den dde dadde

din dln dnde

en

mmm

as

S LANDS PLANTENTUIN
BUITENZORG

Gedenkschrift
ter gelegenheid van het

Honderdjarige Bestaan

18 Mei 1917
NIC

AL

Î
ete
m
meme
eme
em
mem
eem
eren
en
ere
er
em
eme
ee
ee
ee
oe
on
or
or
om

EERSTE

Ur
er
Sor
Wer
Mr
Sr
B6
meme

sm

sr

er Sr

GEDEELTE

ee!
or

B

OV

Vr

Vr

er Sr

B

B

5 Ar 5 A

6 Ar 6 A

sonde
adeddnddatdaahdakdetded
denn
Ar 6 Ar 6 ar 6 Ar 5

MALO
OER

D

Een feit als het honderdjarig bestaan van ‘s Lands Plantentuin zou, onder

normale omstandigheden, stellig Ôp bijzondere wijze zijn gevierd. Reeds bestonden
omvangrijke plannen daartoe, toen in 1914 de oorlog witbrak en de uitvoering

ervan

in gevaar bracht. De ongedacht lange duur van den wereldstrijd. heeft

ze, wat de viering in Indië betreft, geheel in duigen geworpen.
Toch kwam het wenschelijk voor, het feit hier te lande niet geheel onopgemerkt
te laten
leek

voorbijgaan.
 Voor

de witgave van een zeer bescheiden gedenkschrift

nog wel plaats. De eerste daarin vervatte bijdrage sluit zich aan, hoewel

eenigszins anders van opzet, aan de korte geschiedenis van *s Lands Plantentuin,

waarmede

het in 1892

zooals voor

de

witgegeven

Gedenkboek

het teeken van den vorigen Directeur MELCHIOR
De

verdere

wordt geopend. Zij staat,

hand ligt en ook door haar titel wordt aangeduid,

bijdragen

geven

een

overzicht

geheel in

TREUB.
van

hetgeen,

rechtstreeks en

middellijk, door ’'s Lands Plantentuin in de laatste 25 jaar voor de botanische
wetenschap en de aan haar verwante takken van onderzoek is verricht en bereikt. De

slechte postverbinding
oorzaak,

met het moederland

van de laatste maanden

is echter

dat enkele dier bijdragen, die van daar zijn toegezegd, niet op tijd

werden ontvangen. Het bleek daarom noodzakelijk, dit Gedenkschrift

in twee

gedeelten te doen verschijnen, waarvan het laatste zoo spoedig mogelijk zal volgen.
In het eerste gedeelte is tevens opgenomen een lijst van de natuuronderzoekers,
die in ’s Lands Plantentwin en zijn laboratoria wetenschappelijke gastvrijheid
hebben genoten.
Buitenzorg, Mei 1917.
J. C.
KONINGSBERGER.
INHOUD

Voorwoord.
’'s Lands

Pag.
Plantentuin

VONINGSEELGERDEEN

onder

GOREROE EE

Mercmor

ORE

TRrevB,

door

Dr.
J. C.
EAEE dedordedd
mt Ere

1

Lijst der in de laatste 25 jaren door ambtenaren van het Herbarium
in het licht gegeven

geschriften, door Dr. J. J. SmirH ............….
Het Pharmacologisch

Laboratorium

47

van ’s Lands Plantentuin, door

BIEREN enCr B OOBSMAR Je were eidetern aten ee eit fe s IEM
dHSE

Ger

85

Lijst van de wetenschappelijke bezoekers van ’s Lands Plantentuin.
 89

De Annales

du Jardin

Botanique

de Buitenzorg,

door Drs Clt. „BERNARD, wa o's ersten
on os kde ers a

ee ded eeesleSen

95

's LANDS

PLANTENTUIN
ONDER

MELCHIOR

Ì
e

DSA

historische

schets,

bestaan

van

wordt

geopend,

tot het oogenblik,
den 9den Maart

waarmede

’s Lands

waarop

TREUB.
de, in

Plantentuin

geeft

een

korte

haar tweede

1880, te Sindanglaja

1892,

bij het

verschenen
geschiedenis

75-jarig

feestpublicatie
dezer

instelling

directeur, Dr. R. H. C. C. Scuerrer,
kwam

te overlijden.
Twaalf jaren had mijn ambtsvoorganger, Dr. Mreremor Treve, derhalve
reeds

de directie

nog

ruim

gevoerd,

zeventien

jaren

toen

hij die schets te boek stelde; er zouden

bij komen,

vóórdat

hij, in October

1909, Indië

voor goed verliet. Een nagenoeg dertigjarig tijdperk zal dus het onderwerp

der volgende

bladzijden hebben

Wanneer

uit te maken.
ik mij bij de behandeling van dit onderwerp niet nauwkeurig

houd aan hetgeen gewoonlijk

tot de taak

van den geschiedschrijver wordt

gerekend,

dit aan twee

oorzaken

dan schrijve men

de geregeld verschenen
instelling

de

belang stelt, een

kleinste

jaren,

en

jaarboeken

uitnemende

bijzonderheden
inzonderheid

zijn verschenen,

na

gelegenheid,

op de hoogte
TreuB’s

toe. Ten eerste bieden

aan ieder, die in de geschiedenis
om

onzer

zich tot zelfs van

te stellen, terwijl in de laatste

ontijdig overlijden, tal van geschriften

die zich met hetzelfde tijdperk bezig houden.
zijn van hen, die in die dertig jaren ten aanzien

Ten tweede

van ’s Lands Plantentuin

een rol van meer of minder groote beteekenis hebben gespeeld, nog zóóvelen

in leven,

dat

gewonen

zin van het woord

het

moeielijk

aangaat,

hier

reeds een geschiedenis in den

neer te schrijven.
 Wat vóór en boven alle andere zaken de aandacht trekt van ieder, die
de

TrreuB-periode

van

’sLands

Plantentuin

leert

kennen,

is de vrijwel

2 coesroentorgEptRrDERTREREDEREREDEREREDEREDEDEREREDEDED

onbegrensde

beteekenis

eener

zich met hart en ziel aan

langdurige

aanwezigheid

een zaak heeft gegeven.
van

iemand,

Men bedenke

die

hier, dat

deze woorden worden neergeschreven in de tropen, waar zulk een lange
duur tot de groote uitzonderingen behoort en ook in de toekomst zal blijven
behooren.
Paren

zich aan

die toewijding geestelijke gaven, als die, waarover

Trevg beschikte, dan is er voor het begrip onbereikbaar nauwelijks meer plaats.
In
jaren

een
van

artikel
zijne

kenschetste

in de „Revue des Deux Mondes”, dat in de tachtiger

hand

TreuB

over

terecht

den

de

Buitenzorgschen

afwezigheid

fléau des colonies”; wat diezelfde
deringsgeval,

dat

zijn

Plantentuin

verscheen,

van

„esprit de suite” als „le

„esprit” vermag

in het gezegende uitzon-

levensgeschiedenis

oplevert, dáárvan

mogen

ook de

volgende bladzijden getuigenis afleggen.
EERSTE

PERIODE;

1880 TOT 1887.
 De nieuwe, op voordracht der Hollandsche hoogleeraren in de Plantkunde
benoemde

Directeur had den 29-jarigen leeftijd nog niet ten volle bereikt,
hij den 13den November 1880 zijn betrekking aanvaardde. Of hem

toen

toen reeds iets voor den geest heeft gestaan van de veelzijdige ontwikkeling,
waarvoor de aan zijn zorgen toevertrouwde instelling vatbaar zou blijken,
wie zal het zeggen? Zeker is, dat de differentiatie in de beide hoofdrichtingen,

die van

dadelijk

voor

het abstracte,

hem

evenmin

en die van

verborgen

het toegepaste

drang der omstandigheden,

het evenwicht

tusschen

laatste

beheersjaren

zijn voorganger

was verbroken

teveel

naar de laatstgenoemde

met

woorden

overtuiging

van

uitgesproken,
van

het

verkeerde

bij de vele bemoeiingen,

reeds

van

den landbouw,

bodem

exacte

man

haar voorsprong

van

de

die twee gedurende

de

en dat de schaal

Wij vinden het nergens

eerste

daden wijzen op de

dezen toestand en op de vrees, dat men

niet

meer

samentreffen

daardoor in de eerste plaats genoodzaakt

was:

reeds

destijds reeds had met de

op deze wijze voortgaande, spoedig den veiligen

waarneming

Het mag een heilzaam

alles

zijn

die ’s Lands Plantentuin

praktijk van
der

richting overhelde.
maar

onderzoek,

bleef, als het feit, dat, onder den

wetenschap.
moet behouden,

onder

worden

de

voeten zou houden.
genoemd, dat Trevs zich

zag op te treden als wat hij vóór

Dat deze moet vóórgaan en steeds

stond bij den aanvang van zijn loopbaan bij

hem blijkbaar reeds even vast, als op het oogenblik, waarop hij het werk van
25 jaren bekroond zag met de oprichting van het Departement van Landbouw.
Hoe

haar

dien voorsprong te verschaffen, hoe haar het behoud ervan

GOERERERLREREDEDEREDEREOEREDIOEDCREDEDLOEDEDEDEDEDEDEN

te verzekeren,

zijn blijkbaar

oplossing

gesteld, overtuigd, dat de natuurwetenschap

niet

heeft

worden

beoefend

taak der voorlichting haar was

opgelegd.
 van

uitsluitend

mocht

de eerste

vragen
om

geweest,

3

die hij zich ter
hier te lande

haar zelve, maar

dat ook de

De beantwoording

dier vragen

zien wij neergelegd in zijn verrichtingen

de eerste

Vereischte

de

rijk aan

vormen

plaats

jaren.
zijn aandacht,

werkzaamheid
Hortulanus

van een TrysmAN

als BINNENDIJK,

Tuin te Buitenzorg niet in de eerste

als die was door de omvermoeide

en veilig onder de goede zorgen

anders was

het met den Bergtuin

van

een

te Tjibodas,

die tot dat oogenblik bijna uitsluitend had gediend ter acclimatisatie van
planten uit koelere luchtstreken, maar sedert mede en vooral tot bestemming

kreeg de bestudeering der bergflora van
Een tweede

voorwerp

van het Herbarium,

waar

het eigen land.
van onmiddellijke

zorg waren

reeds vele schatten

lagen opgehoopt, die slechts

wachtten op de hand van een bewerker

om

de verzamelingen

de botanische wetenschap met

een overvloed van nieuws en belangrijks te verrijken. Terecht inziende,
dat hier de krachten van één man zouden te kort schieten, zelfs al zou
hij tijd hebben gevonden, om dit deel van het werk ter hand te nemen,
deed

TreuB

al spoedig het voorstel, hem

een tweeden

natuuronderzoeker

terzijde te stellen, meer in het bijzonder voor het systematisch
der Nederlandsch-Indische
maand

flora,

onderzoek

met

het gevolg, dat reeds de November-

van het jaar 1881 Dr. Burok

hier zag arriveeren, die vele jaren als

Adjunct-Directeur aan ’s Lands Plantentuin verbonden bleef. Dat intusschen
reeds hier ook de practische

richting niet uit het oog werd verloren, moge

blijken uit het feit, dat voor ’s Herbariums onderdeel „Museum” al dadelijk
een verdere ontwikkeling in botanisch-technische
werd gezet. Een verre

voorlooper derhalve

die thans,

oude

naast

het

richting op het programma

van de schitterende verzameling,

Herbariumgebouw,

onder

van het onderzoek,

hadden

eigen

dak

en eigen

leiding is geplaatst.
 Naast de voorwerpen

daartoe Trrug’s volle aandacht.
nemendheid,
eenmaal

bibliothecaris
slechts

bij uit-

de bibliotheek, die nog niet meer omvatte dan een kleine, niet

gecatalogiseerde

uitgebreide

ook de hulpmiddelen

In de eerste plaats het hulpmiddel

verzameling

Buitenzorgsche
wordt

boekerij

rondgeleid,

kan

van boekwerken.
Wie thans de ruime

bezoekt

een

en

door

hulpvaardigen

het zich nauwelijks voorstellen, hoe,

een 35-tal jaar geleden, mannen als TrreuB en Burcr de weinige
oogenblikken, die zij daarvoor konden afzonderen, aan het samenstellen

4

coro

van

een

eersten

denkbeeld

wanneer

catalogus

van

de

hadden

bescheiden

te besteden.
schaal,

wij in het Jaarverslag over

der Regeering

En

waarop

het

geeft

een

destijds

werd

gewerkt,

1881 met dankbaarheid

juist

de royaliteit

zien vermeld, die machtiging verleende tot het doen aanmaken

van een ruime kast!

Aan andere hulpmiddelen
nog

niet

te

denken;

het

in het

verslag

over

het jaar

daarom

den verwenden

van eenige beteekenis viel in de eerste jaren

woord

laboratorium

1884

genoemd.
natuuronderzoeker

wordt

Hoeveel

voor

het

eerst

eerbied

moet

het

onzer dagen afdwingen, wanneer

hij de eerste deelen der Annales du Jardin Botanique de Buitenzorg opslaat en tot de ontdekking komt van hetgeen ook zonder de huidige outilleering kon worden

bereikt!

Het was namelijk, in de derde plaats, aan het wetenschappelijk orgaan

van

den

Plantentuin,

dat

TreuB

onmiddellijk

een

deel van zijn zorgen

wijdde, als beste hulpmiddel om aan zijn inrichting ook buiten de grenzen
van

Indië en van Nederland

deel

der Annales

ganger

verschenen;

was,

de noodige bekendheid

eenige

te geven.
Slechts één

jaren tevoren (in 1876) onder zijn voor-

de voortzetting ervan was door allerlei ander werk in

de pen gebleven.
 Hierin kwam

dadelijk verandering,

terwijl de verzorging

der uitgave

toevertrouwd

aan de welbekende

zaak van E.J. Brin

werd

te Leiden, bij wie zij in betere handen was dan bij de toenmalige Indische
drukkerijen en die onze Annales

nog heden ten dage doet verschijnen in

een kleed, dat haar door velen in het buitenland wordt benijd.
Ik acht het hier niet de plaats, nogmaals een overzicht te geven van
de talrijke wetenschappelijke verhandelingen, die in die jaren van TreuB's
hand zijn verschenen. Voldoende zij het, eraan te herinneren, dat niet alleen
zijn doel, meerdere
voor

zooverre

bekendheid,

ten volle werd

dat nog noodig was, ertoe hebben

in alle geleerde

kringen

als van

een

bereikt, maar

dat zij ook,

medegewerkt,

natuuronderzoeker

zijn naam

der eerste orde

bekend te maken.
Met
kon

een en ander waren

worden

langzaam.
verder

Want

gehad,

gedurende

periode

mede

de

muren

was

een

de grondslagen

gelegd, waarop

nu langzaam

Ik leg hier

eenigen nadruk

op het woord

voor wie, als steller dezer

vele jaren

te maken,

zich
der

gebouwd.
nog

eerst

met

waarin

maar
en meest

hem
van

weinig

regelen,

samen

het door hem

boven

opvallende

de

het

voorrecht

te werken,

opgetrokken

fundamenten

heeft

ja, zelfs

de

gebouw

verhieven,

zaken de geringe beteekenis, die

feb

Treug, bij het voorbereiden

van

Men versta mij intusschen

wel: niet, dat een spoedige uitvoering hem niet

veel

liever

zou

zijn geweest,

zijn plannen, aan den factor tijd toekende.
 maar

hij wist met een voorbeeldig geduld

zijn tijd af te wachten, waar bijna ieder ander door een wellicht ontijdige
poging het welslagen

van

het plan in gevaar zou hebben gebracht. Levendig

staat mij nog voor den geest het oogenblik, waarop hij mij deelgenoot maakte

van

een

voornemen,

dat toen reeds geruimen

mijn vraag, waarom
gaf:

„niet

lijkt mij

nu,
nu

tijd bij hem

bestond

en op

het niet dadelijk ten uitvoer werd gebracht, ten antwoord

maar

misschien

niet erg gunstig.”

die, naar de uitkomst

over een jaar of vier, vijf; de constellatie
Een mate

van

zelfbeheersching

voorzeker,

heeft geleerd, in het verzetten van bergen het geloof

naar de kroon steekt.
Langzaam

derhalve,

maar

met

volkomen

bewustheid

van

het nage-

streefde doel, zien wij de zaken haar voortgang hebben, weloverdacht,
de

zetten

een

schaakbord,

terwijl

talrijke afdeelingen

rustig werd

doorgewerkt.
voort

op

met

den

invoer

zoowel

van

onzen

landbouw

eigen

en

als van

later zijn vruchten
Aangaande

schat van

ik wil

volle

afwierp

deze

gelegenheid

ging men

landbouwgewassen,

elders, een streven dat voor een deel
(nieuwe

koffie-soorten en

voor een ander deel eerst veel

en vele andere

verzameld,

planten werd

waaruit

nog heden

niet laten voorbijgaan,

daardoor

een

wordt geput en

zonder hier nog eens het

licht te doen vallen op de groote en nuttige rol, die de Cultuurtuin

in die jaren heeft vervuld.
lande onbezorgd

en

werd

gezocht

naar

steek

mochten

laten.
 komen,

deels

alleen

bescheiden

zelfs

met
van

het landbouw-grootbedrijf hier te

uithoek

van suiker en koffie, toen in dien
Buitenzorg reeds met ernst en ijver

van

andere drijfmiddelen, voor het geval die beide in den

En

toen

het

wàs gekomen,

raadgevingen,

In die tijden, waarin
Cultuurtuin

Nog dobberde

rond op de groote kurken

stillen

niet

als

nog weinig

(Coca, Hevea, Castilloa, Ceara-rubber, Oliepalm

de genoemde

allerlei gegevens

toen

In den Cultuurtuin

dadelijk ten goede kwam

variëteiten, Albizzia e. a. schaduwboomen),
enz.).
in de

het beproeven van nieuwe

bodem,
reeds

inmiddels

eenmaal

werkelijk zoover dreigde te

mocht men

ook de voldoening smaken,

maar

te kunnen

helpen.
de proefstations nog ver te zoeken waren,

heeft de

’s Lands Plantentuin

oók

met

daden

zich verdiensten

verworven,

deze instelling in de geschiedenis van den Indischen landbouw

die aan

en van het

Indisch natuuronderzoek recht geven op een meer belangrijke plaats, dan
haar van meerdere zijden is toegekend.
Voor den eigenlijken Plantentuin werden nieuwe relaties aangeknoopt

6 GAC

met

personen

vruchtbaar
stelsel:

EDEEREDCREEDCLEDELEDEREDERERERES

en

instellingen

ruilverkeer

toezending

mocht

van

in alle

deelen

worden

verwacht.
allerlei

zaden

van

der wereld,
siergewassen,

dikwijls slechts voor het oprapen heeft en waarvoor
nog

ontbreekt

versch

moet worden

wierp ook toen reeds uitnemende

resultaten af.
Voorts

of telkens

werd

veel

zorg

besteed

aan

met

wie

een

Het nog heden gevolgde
die

men

hier

men

allerlei, dat hier

ingevoerd,

terug ontvangt,

het uiterlijk van den Tuin, iets,

waaraän In een vroeger tijdperk blijkbaar weinig aandacht was geschonken.
Dit laatste ten onrechte; want
schenkt

in de

verreweg

het meerendeel

eerste plaats zijn aandacht

aan het geheel, en daarna aan de details. Wordt

geboeid, dan blijft gewoonlijk ook het tweede
werd

waardevolle

in October

voorkomen,

men door het eerste niet

achterwege.
 In deze richting

hulp verleend door den Hortulanus BiNNENDIJK, die echter

1883

kwam

te overlijden

opgevolgd,

en

wiens

door

H. J. WiemaN,

werd

gedurende

43 jaar aan den Plantentuin

volle

van de bezoekers

aan het algemeene

zijn assistent,

naam,

toen

hij in

was verbonden

den

1912

Heer
aftrad,

geweest. De

thans een „otium cum dignitate’ genietende oud-Hortulanus kende derhalve
den Tuin reeds op zijn duimpje,

toen hij geroepen

en

onmiddellijke

zoodat

geen

stagnatie

te worden
ringen
eene

leiding

behoefde

vermeld,

dat

ervan,

te ondervinden.
aangelegenheid,

moeielijkheden
families

en

oplevert

hand

systematische

die bij botanische

in hand ging met verbeteeenheden

over het terrein,

tuinen in de tropen oneindig meer

dan elders, al was het alleen, omdat hier zooveel

zelfs geslachten

kruidachtige

der

verfraaiingswerk

Het behoeft hierbij wel nauwelijks

die verfraaiing

in de rangschikking

werd tot de dagelijksche

het aangevangen

bestaan,

planten omvatten,

die zoowel

die men

boomen,

als heesters

en

toch niet alle bij elkaar kan planten.
E
L

Dat het bestaan van die moeilijkheden niet doordringt tot het meerendeel der
bezoekers,

zelfs niet tot vele wetenschappelijke

ze in de jaren, waarvan

De beteekenis van het Herbarium
op

den

voorgrond

percha

leverende

derende

aanvoeren

en

bezoekers,

bewijst wel, dat

hier sprake is, op gelukkige wijze zijn opgelost.
wel

gewassen

trad in die dagen in bijzondere mate

door het onderzoek van BurcK naar de guttavan Nederlandsch-Indiö.
 in Europa bestond

Door de sterk vermin-

namelijk in het begin der tachtiger

jaren

de vrees, dat er een tekort zou ontstaan aan dit product, waarvan
onze koloniën een zeer aanzienlijk deel op de wereldmarkt brengen. In
verband hiermede werd op het Congrès des Electriciens, in
1881 te Parijs gehouden, de wenschelijkheid betoogd, dat de Regeeringen

SE
,E
p T

had

COERLOEDEDEREDEDEDEDEDEDEDELCDEDEREOEDLOEDEDEDEDEREDEN

der voortbrengende

landen Hare aandacht

en het noodige verrichten
der

boomen

een

einde

om

De Indische Regeering nam

en gelastte een onderzoek,

het licht bracht, dat men

eigenlijk weinig meer

door inlandsche

wist, dan dat het wordt

opkoopers, die het ontvangen

herkomst

een

verblijf

van

drie

maanden

eerste

licht

op

dit

het

grondslagen

heeft gelegd voor de uitgestrekte

waarover

onze Regeering

thans

hierboven

sprake

was,

eenigszins

slotte

een

belangrijke

gebied

beschikt.
oerwouden

men

in de

van

herkomst

hoeveelheid

gerekend, dat hij

van Sumatra's

ontstoken

bestaande

bezit,

maar

en tevens de

aanplantingen dier gewassen,

Zeer zeker is de vrees, waarvan
want

er wordt ten

boschproduct gewonnen,

maar

bij

contrôle op hetgeen in die ontoegan-

geschiedt, is het toch een geruststellende

thans

aanplantingen
tevens

goede soorten geen sprake meer

Waren

heeft

voorbarig gebleken,

de uiterst moeielijke, ja, onmogelijke
kelijke

worden

in de binnenlanden

Westkust

nog

haalt. Van de

bleek al heel weinig bekend en een onderzoek dáárnaar

was derhalve in de eerste plaats noodzakelijk.
Het moet Buror tot een groote verdienste
door

op de

aangevoerd

van de bevolking der binnen-

die het op hare beurt uit het diepste der bosschen

botanische

deze zaak

dat al zeer spoedig aan

van het geheele bedrijf vóór de aankomst

uitvoerplaatsen

landen,

schenken

aan de vermoedelijk plaats vindende uitroeiing

te maken.
dadelijk in behandeling

aan deze zaak zouden

7

gedachte, dat

niet alleen een tweede bron

een waarborg,

dat van uitsterven

der

kan zijn.
 zaken als de laatstgenoemde bij uitnemendheid geschikt om ook

de practische

beteekenis

de tegenspoeden,

van

’s Lands Plantentuin in het licht te stellen,

die het landbouwbedrijf troffen in den vorm

van sereh-

en koffiebladziekte werkten daartoe in niet mindere mate mede. Want eerst
toen

zij werden

reeds

met

een

opgeschrikt

enkel

uit de onbezorgde

woord

sprake

was,

rust,

waarvan

hierboven

werd het den suiker- en koffie-

planters op Java duidelijk, dat zij, hoe voorspoedig hun bedrijf tot dusverre
ook

was

geweest,

zouden kunnen

op den

duur

het

zonder

deskundige

voorlichting niet

stellen. En waar anders daartoe in de eerste plaats aan te

kloppen,

dan bij de eenige instelling in Indië, die de attributen

van Flora

in haar

wapenschild

doovemans

voerde?

Dat

aankloppen

was

niet aan

deur; weldra zien wij TreuB een onderzoek instellen naar de oorzaken der
sereh-ziekte en zoo het hem al niet gelukt is, die oorzaken met juistheid
aan te wijzen, wij hebben ons feitelijk om tweeërlei redenen daarover te
verheugen.
Primo, omdat daardoor werd aangetoond, dat zulk een onderzoek

8 CORRECTE

niet maar
leiden;

EDERERTDEREREREEREREREDERED

incidenteel kon worden

secundo,

omdat

verricht en tot het gewenschte resultaat

de suikercultuur

op Java stellig niet zoo spoedig

tot verdere —om niet eenmaal te spreken van haar huidige — perfectie zou zijn
gekomen,

wanneer

het

recept

tegen

de

sereh-ziekte

haar, na een enkele

doktersvisite, met de gebruiksaanwijzing was thuisgestuurd. Zij, die destijds
de klappen hebben opgevangen

en nog in het land der levenden zijn, mogen

iets pijnlijks in hun glimlach vertoonen, wanneer wellicht deze regelen hun
in handen

komen,

hardnekkige

en

het

is een niet

geheimzinnige

te ontkennen

sereh-ziekte

geleerd, wat eigenlijk onder werken

Aan

Java heeft

wordt verstaan.
BurckK viel de taak te beurt, den strijd tegen Hemiüleia vastatri

aan te binden.
 Hier was het geen zoeken naar oorzaken, maar naar rationeele

bestrijdingsmiddelen,

van

het

het

bereikbare

het

kwaad

ontleend

parasietische

aan

organisme.
bereikt, maar

te zegevieren.
gewezen,
vatbare

en

Gelukkig

Inmiddels

had

van

verrezen.
nog

daarom,

ook

een

den

dienst der natuurwetenschap;

van

andere

en

zoo

tropen

verslagen

hebben
van

Laboratorium

minder

verwant.
schreven

wij,

dat

het was

er echter nog geen gebouwen voor

men

verheugde

zich reeds, wanneer

eens iets afviel, dat als localiteit nog bruikbaar

middelen

aan

’s Lands

over

werkzaam-

zijn intrede gedaan onder de af-

Bijna

zien wij een oud hospitaalzaaltje,

zeer eenvoudige

inderdaad

gebleken, om

dat door vroegere

bedreigde

Laboratorium

Plantentuin.
In die dagen verrezen

diensten

nadere kennis

als een, voor de bladziekte

harer met ondergang

’s Lands

te verkrijgen

stond en de Liberia-koffie kon worden aan-

tegelijkertijd aangeboden,

vervangster

deelingen

een,

In dit opzicht is door Burck

tevens is dit onvoldoende

heid een uitweg ter beschikking

de

feit, dat juist door de

het suikerplantend

herschapen

dat aan den Tuin grensde,

in het eerste botanische

er
was
met

station, dat

te wijzen gehad. „Deze paragraaf is nieuw in de
Plantentuin’

— zoo schreef TrevB

onder het hoofd

in het jaarverslag over 1884 — „zij zal wellicht in het vervolg

niet onder de minst

belangrijke rekenen’.
zorgsche instelling inderdaad

Men

zou zich thans onze Buiten-

niet meer kunnen denken zonder dit botanische

station, dat in de geschiedenis harer latere jaren in zoo ruime mate de rol

heeft

gespeeld,

die

door

TrevB

van

den

Vreemdelingen-Laboratorium,

werd genoemd, is werkelijk geworden
gewijde plaats, waarheen
natuuronderzoek

beginne
zooals

werd

het

in

voorzien.
 de

Het

wandeling

tot een, in wetenschappelijk opzicht,

door de meeste corypheeën van het hedendaagsche

vruchtbare

bedevaarten

zijn gemaakt

en de ontruiming

ervan,

toen

in 1914 het moderne

buitenlandsche

van

gasten werd

leedwezen,

die

Treub-Laboratorium

geopend,

bij velen

maar

door voldoening over de verkregen
Mag het worden beschouwd

hoffelijkheid,

voor onze

ging inderdaad gepaard met gevoelens

gedeeltelijk

werden

geneutraliseerd

verbetering.
als een uiting van TrreuB’s ongemeen groote

dat hij in de eerste plaats zorgde voor een werkgelegenheid,

voor zijn gasten uit den vreemde, het getuigt tevens van diplomatiek talent
dat

hij langs dezen

weg

tot een plaats, waarop
landsche

zijn instelling op den voorgrond

zij niet meer

wist te brengen

aan de noodige aandacht

van

binnen-

zijde kon ontgaan. Langs rechtstreekschen weg zou hij dit resultaat

waarschijnlijk niet, of eerst veel later hebben

bereikt; want in de tachtiger

jaren der vorige eeuw stond hier te lande alles, wat natuurwetenschap was,

nog in den reuk van

inproductieve

weelde,

minder

dan

goedwillig

schouderophalen

ervan,

om

de kennis

zelve,

aanzien

van

genomen,

sceptisch

Plantentuin
het

resultaten

voor

gestemd.
te betrekken

onderzoek

der

lag niet

het kostende

met weinig

gesteld. Aanmoediging

in den Nederlandschen
was

Wat

beter gezien, dan ’s Lands

was daarom

men,

internationale

in het buitenland

op

aard en ten

de gemeenschap

in de algemeene

natuur

werd

in uitgaaf

zijn zachtst

evolutie, die voor

op een vroeger tijdstip dan

ten onzent was aangebroken? Eenmaal daarin opgenomen, was verder blijven
stilstaan onmogelijk,

zou veeleer het „noblesse

oblige’ tot richtsnoer moe-

ten worden.
 TWEEDE
Het bovenstaande
TreuB’s

streven

te Buitenzorg,

tijd met

en

PERIODE;

1888 TOT

geeft, in zeer algemeene
werken

1895,

trekken, een overzicht van

in het eerste zevental jaren van zijn verblijf

na afloop waarvan

zijn gezondheid

hem noodzaakte, eenigen

verlof in Europa door te brengen. Wij zouden

beschouwen

als

een

periode

van

algemeene

die jaren kunnen

voorbereiding

voor

hetgeen

verder

zou volgen, een periode, waarin

hem steeds duidelijker voor oogen

kwam

te staan,

op

verdere gang der ontwikkeling

moeten

zijn.
terrein

Het

welke

voor allerlei zaken waren

wijze
was

de

zou

thans geëffend, de algemeene grondslagen

gelegd, alles was rijp voor een volgende periode,

die wij zouden kunnen aanduiden als die der bijzondere instellingen meerendeels voor bepaalde richtingen van onderzoek, zoo van zuiver wetenschappelijken, als van toegepasten aard.
10 cococotorREEREDEEEDEREDEEREDEREOEDEREOEDEREDEREDER

De

eerste

dier

instellingen

werd

door

TrevB

reeds

gedurende

zijn

verloftijd tot stand gebracht, waarbij voor de eerste maal, en dadelijk met
het gewenschte

verwachting
zorgsche

succes, kon worden

groote

botanische

het feit, dat men
mogen
om

aantal

gewezen

op het, zelfs boven zijn eigen

buitenlandsche

geleerden, dat van het Buiten-

station gebruik maakte.
Met dit drukke bezoek vormde

hier nog nooit een Nederlandschen natuuronderzoeker had

begroeten, een schrille tegenstelling. Hier ging het dus min of meer

de nationale

wellicht
stand:

niet
het

eer en wat door belangstelling voor de wetenschap alléén

zou

zijn

bereikt,

kwam

Buitenzorgfonds,

door een

beroep op de eerste tot

dat ééns in de twee jaren een natuur-

onderzoeker in Holland in staat zou stellen tot een reis naar, en een verblijf
van ongeveer vier maanden te Buitenzorg.
 Had

TrevB

aanvankelijk

kapitaal

geheel

uit

gehoopt, het voor dit fonds vereischte

bijdragen

van

particulieren

bij elkaar te krijgen, die

hoop

werd

voor

de eerste maal, dat voor een dergelijk doel een beroep werd gedaan

op

de

slechts voor ongeveer

stam-

hulp

ontsloten

van vermogende

zich

nog

maar

de helft verwezenlijkt.
belangstellenden

stroef.
Gelukkig

Regeering zelve het goede voorbeeld
en

in het ontbrekende

voorzien

Immers,

het was

en de koorden der beurzen

heeft

toen

de Nederlandsche

van eenige Harer onderdanen gevolgd

door toezegging van

een vaste subsidie,

Daarmede

was de zaak verzekerd en daarmede was tevens weer een voorbeeld

gegeven

aan andere Regeeringen, waarvan vele niet in gebreke zijn gebleven,

het

groote

met

Duitschland,

vrijgevigheid

na te volgen. Zoo zenden thans Nederland,

Oostenrijk, Rusland

en Zwitserland geregeld hun wetenschappe-

lijke gezanten herwaarts, terwijl Frankrijk ongetwijfeld hetzelfde zou doen,
ware

niet het uitbreken

van den oorlog storend tusschen

beide gekomen.
Bij dit.alles — het zij hier met dankbaarheid vermeld — gaat ook onze Koloniale
Regeering

steeds

mogelijk

te

Staatsspoorwegen
gebruikelijke

voor

hen

verder,

maken.
om

Velen

het

dien bezoekers

hunner

genoten

zoo goed en aangenaam

in de

laatste

reeds vrij vervoer voor hun persoon

aanbevelingsbrieven

mogelijkheden

en

aan

de

faciliteiten,

jaren

bestuursambtenaren

die

voor

den

op

de

en hun bagage; de

gewonen

ontsluiten

reiziger

geheel

onbereikbaar

zijn; aan enkelen werd zelfs een geldelijke tegemoet-

koming

toegekend,

die

wenschte

verlenging te geven.
hen

in staat stelde om aan hun verblijf een geVoegt men daarbij, dat de rijke hulpmiddelen

van ’s Lands Plantentuin en zijn laboratoria allen in vrijwel onbegrensde
mate ter beschikking staan, dan kan men zich voorstellen, hoe een bezoek
aan

ons

Vreemdelingen-Laboratorium,

waaraan

sedert

Mei 1914

Sn
he
e
miH

cocncscorpENtRtRrRTRTOENEREREDEREDEPEREDEREOEREREDEDEN

TreuB’'s naam
bezit.
 En

marmer

11

is verbonden, in zeer wijden kring de grootste aantrekkelijkheid

tevens,

hoe

gehouwen

in de

toekomst

niemand

vóór

diens

fraaie,

uit

en kortelings in dat gebouw geplaatste beeltenis zal staan,

zonder een eeresaluut te brengen aan het doorzicht, het beleid en het genie van
den man, die dertig jaar geleden aan de tot stand koming van dit internationale

centrum van wetenschappelijk verkeer den eersten stoot heeft gegeven en het
later steeds als een van zijn belangrijkste stichtingen is blijven beschouwen.
Was aldus een deel van Trevs’s eersten verloftijd in ruime mate
goede

kort

gekomen

aan

de inrichting,

die hem

na zijn terugkeer in Indië kwam

van bijzondere onderzoekingen
Van

de eerste vertakking

oudsher had een zeker mystisch

waas

gehangen

voor geneeskundige

men

bij ervaring

dat

standigheden een heilzame

dit in geenen

ervan

werking konden

inderdaad

uitoefenen, van de meeste stond

deele vast, werd eerder het tegendeel vermoed,
nog geheel onbekend

deze

een

en

het initiatief

tot

nader

Wist

onder bepaalde om-

bestanddeel

systematisch

terwijl van

was. De eer, ten

onderzoek

te hebben

komt toe aan den toenmaligen Hoogleeraar (thans oud-Hoogleeraar)

in de artsenijbereidkunde aan de Utrechtsche
BerrtiNk,

die

zich

daartoe

warm

onthaal vonden.
Universiteit, Dr. H. Werers

in verbinding stelde met Trevg, bij wien, het

behoeft nauwelijks te worden
een

andere doel-

onbevoegden.
bijna alle het werkzame
genomen,

medicijnen

als voor honderd

in den regel door volmaakt

verschillende

over de tallooze

van plantaardige afkomst, die

hier te lande onder den verzamelnaam van inlandsehe
einden worden aangewend,

in de richting

tot stand.
 preparaten en simplicia, voor het meerendeel
bekend staan en zoowel

ten

zoo na aan het hart lag, reeds

gezegd, de plannen voor zulk een onderzoek
Dat hier een vruchtbaar

arbeidsveld

open lag,

was reeds op afdoende wijze gebleken door eenige onderzoekingen, in 1885

hier

ingesteld

op

zijn terugreis

door

Dr. J. F. Eykman,
naar Nederland

tevoren Hoogleeraar te Tokyo, die

een viertal maanden

te Buitenzorg had

vertoefd. Ook de Regeering zag het belang der zaak onmiddellijk in, zoodat
reeds

in Augustus

1888

een

militair apotheker ter beschikking van den

Directeur van ’s Lands Plantentuin
chemisch-pharmacologisch
landsch

Indië,

in het

onderzoek

werd gesteld tot het instellen van een
naar

de

plantenstoffen

van

Neder-

bijzonder met het oog op hare beteekenis voor de

geneeskunde.
De

daartoe

oud-leerlingen

van

aangewezene

was

bovengenoemden

M.
GresHorr,

Utrechtschen

een

der

Hoogleeraar,

bekwaamste
van wiens

12 corototoroERCEEEEEEEDLOELEACDEDEREDEDEREDEDEDED

werkkracht
kunnen

’s Lands

Plantentuin

echter

slechts

profiteeren, daar een ernstige zielsziekte

vervanging

noodzakelijk

maakte.
het

van

hooggewaardeerden

verlies

een

zoo

Betreurde

een

drietal jaren

heeft

in den loop van 1892 zijn
TrreuB

op

zich

medewerker,

zelf reeds

ook

in ander

opzicht is het vertrek van GresHorr voor hem een bron van veel en langdurig

verdriet geweest.
laatstgenoemde
langer aan
jongere
actie

Als een gevolg toch van de bedoelde
het vaste denkbeeld

zijn inrichting zag verbonden,

te worden

van

overvleugeld.
 GrrsHorr’s

juiste

toedracht

haar

ten

genezen

voornamelijk

Daaruit vloeide

zijde voort, aan welke

der

eenenmale

ziekte had zich bij

gevestigd, dat TreuB

hem

liever niet

uit vrees, door den

een langdurige en hevige

door velen, die niet met de

zaak bekend

waren,

moet

ontzegd. Ook later, toen GRESHOFF,

worden

een waarde

te zijn en Indië voor goed te hebben

is toegekend, welke
na

verlaten, nog vele jaren op

verdienstelijke wijze de Directie van het Koloniaal Museum

heeft gevoerd,

is van die verwijdering iets blijven hangen.
Geen
wille

van

eener

beiden

juste

is thans meer in het land der levenden, maar

ter

beoordeeling dezer zaak door een later geslacht stel ik

er prijs op, hier de woorden

te herhalen, door TreuB

jongeren

studiegenoot

GresHorr,

elkander

namen

een

verlof van Buitenzorg zou vertrekken, geschiedde dit op dezelfde

kort

van

op het

oogenblik,

gesproken:

waarop

in 1894 tot mij, een

„Toen wij afscheid van

GRresHorr

voor het eerst met

vriendschappelijk wijze, als waarop wij steeds met elkander hebben omgegaan.
Sedert dat oogenblik heb ik hem niet teruggezien en is er ook niets gebeurd,
dat

in onze

GrrEsHOFF

verhouding

zegt,

iets

eenige verandering had kunnen

brengen.
 Zoolang

tegen mij te hebben, zóólang moet ik verklaren, dat

zijn genezing niet volkomen

is.”

De draad van GresSHOFF’s onderzoekingen werd op het punt, waarop deze
haar

had

nog

geplaatst

torium,

moeten
aan

loslaten,

opgevat

het hoofd

door

Dr. W. G. Boorsma, ook thans

van het Pharmacologisch

Labora-

dat in 1908 zijn tijdelijk karakter in een blijvend zag omgezet

en ten vorigen jare — echter nog slechts op papier — werd

uitgebreid

met

eene

onderzoek,

een

onderafdeeling

voor pharmocodynamisch-therapeutisch

uitbreiding, die reeds lang op het programma
geen werkelijkheid

is geworden,

kundige,

die

zijn bijzondere

zoekingen

was

loopige

door

aangewezen

beschikking

gesteld,

en

stond. Dat die uitbreiding nog

vindt zijn oorzaak in het teit, dat de genees-

studiën

zelfs

op het

reeds

voor

het instellen dier onder-

door

de Regeering

laatste oogenblik om

ter voor-

intrekking dier

beschikbaarstelling heeft verzocht, terwijl een ander met voldoende bijzondere

\

cacstotncntocsrarscrtarpTRtRERTRERCREREREREREREREREDEN

15

vóóropleiding thans in Indië niet is te vinden. Een teleurstelling van de soort,

die bij het werken

in de tropen helaas niet tot de zeldzaamheden

en des te onaangenamer

behoort

is, omdat zij bij personen, die niet met de toestanden

in eene kolonie bekend zijn, dikwijls aanleiding geeft tot verwijten van gebrek
aan voortvarendheid en onvoldoende overtuiging van het belang der zaken. Ook

Trevs zijn die teleurstellingen, noch die verwijten bespaard gebleven. Buiten de
archieven vindt men echter slechts zelden melding ervan gemaakt en dat hier
terloops erop wordt gewezen, moge slechts dienen, om een des te helderder licht

te doen vallen op het vele, dat trots dat alles, door hem werd tot stand gebracht.
In sneller tempo dan tot dusverre zien wij thans den boom zijn takken
vormen.
 Waren

geworden,

de geneeskrachtige gewassen tot een voorwerp van onderzoek

ook op het gebied van

de meeste cultuurgewassen

en hun voort-

brengselen was nog vrijwel alles te verrichten, zoowel wat cultuur, als wat
bereiding aanging. Daarbij liet het zich aanzien, dat tal van plantensoorten,

deels nog weinig bekend, deels reeds in andere tropische streken verbouwd,
voor
om

invoer

tuurtuin

de

in Nederlandsch

nieuwe

mogelijkheden

op

nu

basis

werd

genoemden

en

de vaste

in 1890 voorzien

cultuurchemisch
zooeven

zouden

te openen.
kunnen

komen,

Wel had de Cul-

dit gebied reeds heel wat verdienstelijk werk verricht, maar

wetenschappelijke

deze leemte

Indië in aanmerking

op landbouwgebied

lijn ontbraken

door de oprichting

Laboratorium,

dat

nog daaraan.
In

van een Agri-

zijn plaats vond in den

Tuin, derhalve temidden der gewassen, die het onderwerp

der proeven en onderzoekingen
worden ingevoerd.
Aan het hoofd ervan

kwam

zouden

uitmaken

of daartoe nog zouden

te staan Dr. P. van Romeuram, wiens pro-

ductieve werkzaamheid de nieuwe instelling spoedig maakte tot een algemeene
vraagbaak

op

landbouwkundig

gebied.
onderzoek

in de tropen mocht

bij hem

De

verbintenis met het dankbare

echter weinig meer dan haar koperen

gedenkfeest vieren; want in 1903 werd hij geroepen tot vervulling der vacature
van Hoogleeraar in de Organische Scheikunde te Utrecht, een roepstem,
waaraan hij meende gehoor te moeten geven, ofschoon het afscheid van Indië
hem zwaar viel. Met zijn vertrek viel tevens samen eene, in den loop
der jaren wenschelijk gebleken verandering
der agricultuurchemische
onderzoekingen,

in den opzet en het karakter
waarop hieronder nog wordt

teruggekomen.
 Tegelijk met het laboratorium in den Cultuurtuin kwam

er ook een in

4 coro

EEEN

den Plantentuin tot stand, dat bijzondere onderzoekingen op landbouwgebied
ten doel had. De onderzoekingen betreffende sereh- en koffiebladziekte,
waarvan

hierboven

voorlichting

van

op

reeds sprake was, en de steeds toenemende

verwant

gebied,

de levensvoorwaarden

aangetoond,

dat

er

een

alsmede

in het algemeen

der landbouwgewassen,
dringende

vragen om

op het gebied

hadden ten duidelijkste

behoefte bestond

aan een deskundige,

die zich geheel aan dit gebied kon wijden. Ten einde te voorkomen, dat
de naam in eenig opzicht zou praejudicieeren op het karakter der onderzoekingen,

waarvan

de

hoofdrichting niet met zekerheid vooraf was vast

te stellen, werd de nieuwe stichting eenvoudig aangeduidals Botanisch
Laboratorium, terwijl tevens het Vreemdelingen-laboratorium eronder
kwam

te

J. M.
Janse,

ressorteeren.
die

De

leiding

ervan werd gelegd in handen

van Dr.
zich aanvankelijk toelegde op een verdere bestudeering

der

sereh-ziekte, maar later, toen de zich inmiddels ontwikkelende suikerproefstations dit thema overnamen, tal van andere onderwerpen ter hand
nam, waarvan de toenmaals hevig optredende dadapziekte wel als een der
belangrijkste mocht worden beschouwd. Ook deze natuuronderzoeker heeft
het in Indië niet lang gemaakt;
hij herwaarts was gekomen,

nog vóór vaN

RomBureH, met wien tegelijk

is hij, in 1899, voor goed naar Holland terug-

gekeerd, om te Leiden de plaats in te nemen,

die door het overlijden van

den Hoogleeraar SurINGAR was opengevallen.
 Dat de beide laatstgenoemde instellingen door de Indische Regeering

tegelijk

in het

leven

werden

geroepen,

en

dat

in een

tijd, waarin de

beteekenis van wetenschappelijk onderzoek voor de praktijk van den landbouw
nog maar

even

begon te schijnen door de wolken van twijfel en vooroordeel,

die haar tot dusverre

hadden

als een

de

bewijs

voor

verduisterd, mag zeker wel worden beschouwd
overtuigende kracht van Treuw’s voorstellen te

dezer zake. Een kracht, die slechts kon voortspruiten

uit de zekerheid, dat

alleen

door voorlichting op den vasten grondslag van veel en nauwkeurig

weten

de

verdere

ontwikkeling

landbouw

in deze
en

kolonie zou zijn te helpen op haar weg tot

grooteren

bloei.
Anderen

in

die

zekerheid

te

doen deelen, is een moeitevol streven geweest, waaraan hij veel van zijn
beste krachten heeft moeten besteden; want het is maar zelden „ad oculos”
der andersdenkenden te demonstreeren, dat een resultaat, op praktisch
gebied door die voorlichting behaald, uitsluitend is te danken aan voorafgaand
werk op algemeen wetenschappelijk gebied en nog moeielijker is, uit den
aard der zaak, het bewijs te leveren, dat zoodanig resultaat langs anderen
weg nooit zou zijn verkregen.
corotoescntotRtREDEREDERTOEDTRTOEDEDEREREREREDEDEDEDED

Dezelfde

zekerheid

strekte

15

ten grondslag aan een instelling, die zich

in geheel andere richting dan Agricultuurchemisch en Botanisch Laboratorium

zou bewegen en in 1892 als tijdelijke afdeeling van ’s Lands Plantentuin
tot stand kwam, namelijk die voor het onderzoek der Boschboomflora
van

Java.
het

Boschwezen

De

nog heden vaak vernomen
op Java

de djatibosschen en alles, wat daarmede
bosschen

en de teelt van inheemsche

kennis

dat de Dienst van

deel concentreert op

terwijl de wildhout-

in veel mindere mate de

gaf reeds in 1888 aanleiding tot het

dat vóór alle dingen moest worden gezorgd voor een nauwkeurige

dier inheemsche

boschterreinen.
 van

samenhangt,

houtsoorten

aandacht hebben, diezelfde opmerking
denkbeeld,

opmerking,

zich voor een overwegend

soorten en hun verspreiding over de verschillende

Het is de verdienste geweest van den toenmaligen Inspecteur

het Boschwezen

BUURMAN

VAN

VREEDEN,

aan dit denkbeeld

van uitvoering te hebben

gegeven,

gaf tot

van goede resultaten op dit nieuwe

de

verwachting

een

begin

door een Houtvester, wiens aanleg reden
gebied, voor

dit onderzoek à la suite van zijn corps te doen voeren. Het was voorzeker
een zware taak, die hiermede op de schouders van den Houtvester
S. H. Koorpers kwam te rusten. Weldra bleek dan ook, dat het gestelde
doel slechts volledig zou kunnen worden bereikt, wanneer hij haar zou
volvoeren
het

in samenwerking

stelselmatig

hoeveelheid

met een plantkundige, wiens aandeel zou zijn

beschrijven

weinig

minder

wildhoutbosschen

overstelpende

bleken op te

Plantentuin

van

dan

in 1892 werd

’s Lands

de

de

leveren. Hierin lag de aanleiding, dat het geheele onderzoek
naar

dat

van

Java

overgebracht

materiaal,

en dat den Directeur dier inrichting,

behalve genoemde Houtvester, de botanicus Dr. Tu. VALrroN werd toegevoegd.
Hier is schitterend werk geleverd. Als gevolg eener organisatie, die in
latere jaren meermalen elders is gevolgd, maar zelden geëvenaard en nooit
overtroffen, werd het te onderzoeken materiaal over geheel Java en op

dikwijls moeielijk toegankelijke plaatsen tot de grootst bereikbare volledigheid
door

Koorpers

bijeengebracht.
Maar

behalve

aan die volledigheid, dankte

het zijn groote waarde aan de aanteekeningen, die ter plaatse werden gemaakt,

aangaande
kortom

voorkomen, verspreiding, groeiwijze, gebruik en veelvuldigheid,

aangaande

alles, wat

van

eenig

belang

kon

worden

geacht.
 Te

Buitenzorg in een afzonderlijk gebouw samengebracht, werd het aldaar door
VALETON onderzocht en beschreven, terwijl ten slotte alles, beschrijvingen
en aanteekeningen,
kennis
uit

werd uitgegeven onder den titel: Bijdragen

der Boomsoorten

13 deelen bestaande

tot de

op Java. Gedurende twintig jaar is aan dit,

standaardwerk

gearbeid, waarbij dient te worden

16 cococoEAEREDEREREEDLOEDLOEDERCDEREDEREREREREREDEREREE

vermeld,

dat van

het 12de deel geheel, en van het 13de deel gedeeltelijk

de botanische beschrijvingen zijn samengesteld

door Dr. J. J. Surru, thans

Chef van het Herbarium, die in 1905 dit werk gedeeltelijk van Dr. VALETON
heeft overgenomen,
door

de uitgave

terwijl de waarde ervan nog aanzienlijk wordt verhoogd

van

een

bijbehoorenden

leiding van Dr. Koorpers

Atlas,

welke sedert 1913 onder

plaats heeft en nagenoeg

is voltooid.
Niet zonder opzet sta ik hier een oogenblijk bij deze uitgave stil, omdat
het

mij

wil

voorkomen,

dat

van

de Bijdragen,

waarmede

de samen-

stellers zich een even blijvenden, als welverdienden naam hebben gemaakt,

minder profijt wordt getrokken,
altijd wordt die, daarstraks

niet

zelden

neemt

Gouvernement
Hebben

die Bijdragen
gegevens,

die

zij zelfs

in het

zij, die

dan het geval zou kunnen zijn. Want nog

bedoelde

algemeen,

haar

uiten —

aan

zoo

is neergelegd?

maar

al te vaak gehoord;

eener klacht aan, gericht aan het
het Boschwezen

is men

wel eens in handen

daarin

opmerking

den vorm

genomen
Men

in het bijzonder.
 geneigd, zich af te vragen

—

en geput uit den schat van

klaagt over gebrek aan wildhout

voor allerlei doeleinden, terwijl hier aanwijzingen zijn te vinden aangaande
hetgeen men, op allerlei terrein en onder allerlei omstandigheden van
bodem

en klimaat, zou kunnen

aanplanten

slag, dan bij menig cultuurgewas,

met meer

waarmede

men

kans op goeden uit-

vaak een sprong in het

duister doet. Men zegt dikwijls, niet te weten, welke houtsoorten voor het

zouden

zijn, of in welke

afmetingen

ééne,

welke

en welke hoeveelheden

voor

men

ze zou kunnen

krijgen. Ook dien-

aangaande

laten

niet

steeds

aanteekening

die men

het
de

andere

doel

Bijdragen

bruikbaar

in het onzekere;

menige

kan hier, zoo al niet den weg, dan toch de richting aanwijzen,

heeft in te slaan. Kortom, zij illustreeren — en dit wenschte ik
op uitnemende wijze, hoe niet alleen

hier vooral in het licht te stellen —
het algemeene,

wetenschappelijke

andere moet voorafgaan,

maar

onderzoek

noodzakelijkerwijze

ook, hoe dit onderzoek

aan al het

èn in zich zelf reeds

van dadelijk nut kan zijn, èn in allen gevalle een grondslag vormt, waarop

men

in allerlei, door de praktijk gewenschte
Met het onderzoek

der wildgroeiende

richtingen kan voortbouwen.
houtsoorten

hield nauw

verband

een andere maatregel, die door TrruB reeds in 1889 werd uitgelokt, namelijk
het

brengen

van

een

groote

uitgestrektheid

Bergtuin

te Tjibodas

grenzende,

’sLands

Plantentuin.
Was

maagdelijk

bosch,

aan

den

onder het beheer van den Directeur van

de mogelijkheid tot onderzoek der bergflora in

het algemeen een der eerste ampliaties geweest, aan dien Bergtuin gegeven,

COEEDEDEDEREDEDEDEDEDLDEDEREDEREDEDEREDEDEDEDEDEDEDEN

17

het laat zich hooren, dat zulk een onderzoek nergens beter en onder gunstiger

voorwaarden

kan

plaats

hebben,

dan

op de natuurlijke groeiplaats zelve.
 Vandaar, dat de beschikking over een uitgestrektheid van niet minder dan
circa 250 Hectaren ongerept tropisch bosch, zich uitstrekkende van ongeveer
4500 tot 6000 voet boven zee, mocht worden beschouwd als een ongeëvenaarde
aanwinst voor de botanische wetenschap, die in die dagen nog grootendeels

was

gebaseerd

luchtstreken

op

de

bestudeering

met haar secundaire

der

plantenwereld

toestanden

in de

gematigde

en eigenschappen.
Zoo heeft

dat bosch van Tjibodas niet alleen het zijne bijgedragen tot het onderzoek
boschboomflora,

waarover

hierboven

dien wereldberoemd

der

geworden

door de waarnemingen,

is gesproken,

maar

het is boven-

die daar door tal van

bekende natuuronderzoekers zijn verricht, en door het materiaal, dat het
over de geheele wereld aan allerlei laboratoria heeft kunnen verschaffen.
Daarbij

komt

nog

een

psychisch

der verzengende

luchtstreken,

maanden

houdt,

verblijf

elk oogenblik,

waarop

moment.
maar

begroet

Niet

alleen de vaste bewoner

ook hij, die daar slechts voor enkele

bijna

zonder

uitzondering

hij voor een tijdlang het warme

laten, waarop hij zich voelt opstijgen uit die vaak benauwende
lagen, waarin

het kwik van den thermometer

maar

met vreugde

laagland kan verdampkrings-

niet beneden een 75-tal

graden FAHRENHEIT wil dalen. Is dat gevoel van wederopleving, in de tropen
aan tochten naar het gebergte verbonden,

op zich zelf reeds iets, dat men

moet hebben medegemaakt, om al het weldadige ervan te kunnen begrijpen,
hoeveel grooter wordt niet het genot, wanneer
geriefelijke

woning,

gelegen

in een

het wordt gesmaakt in een

schilderachtig

en smaakvol

aangelegd

park, en grenzend aan dat geheimzinnige bosch, dat den natuuronderzoeker
zooveel onopgeloste mysteries aanbiedt!
in de botanische wereld

Vandaar,

dat de naam

een klank heeft als geen andere;

Tjibodas

de Italiaan zou

er zijn „puoi mori’ aan verbinden.
 Tot

het punt,

uitsluitend

sprake

der Nederlandsch

sedert omtreeks

waarop wij thans in deze schets zijn gekomen,
geweest

van

aangelegenheden,

is nog

die door of met behulp

Indische Regeering tot stand kwamen.
Echter had reeds

1891 bij TrevB de overtuiging post gevat, dat het niet op

den weg der Regeering kon liggen, de organisatie van ’s Lands Plantentuin

zóódanig uit te breiden, dat op den duur ten volle kon worden voldaan aan
de steeds toenemende

bouwgrootbedrijf
volkomen

eischen om hulp en voorlichting, die door het landhier te lande werden gesteld. Zeer zeker gaf hij zich

rekenschap ervan, zelf het vuur te hebben aangeblazen, zelf dien
2

18 Gorter EEERELELELELELERERELERERESERELEDERERERER

drang tot voorlichting te hebben geschapen, in het bijzonder door de oprichting

van het Agricultuurchemisch en het Botanisch Laboratorium, maar het kan
hem

ten slotte niet anders dan voldoening hebben geschonken te ervaren,
hoe die instellingen alom in den lande het bewustzijn deden ontwaken, dat

men op dit gebied niet meer tevreden mocht zijn met het eenmaal bereikte,
doch

dat steeds naar verbetering

Dat

de

belanghebbenden

bekostigen,

en vooruitgang

zelf hun

moest worden

maatregelen

moesten

gestreefd.
nemen

had de machtige

suikercultuur

ten deze het voorbeeld

gegeven

de oprichting harer proefstations, maar de resultaten, daarmede

kregen, waren
andere,

en

vloeide logisch uit een en ander voort.
Reeds

door

dan

ver-

uit den aard der zaak nog niet dadelijk zóó overtuigend, dat

minder

krachtige

en

vooral

minder

georganiseerde

takken

van

landbouw dat voorbeeld zonder meer wenschten te volgen, zoo die navolging
al binnen

hun bereik had gelegen. Hier was goede raad dus tamelijk duur,

maar ze bleek bij Trevs te krijgen.
 De oplossing lijkt achteraf een hoogst eenvoudige zaak, maar wie thans,
met kennis der zaken en harer geschiedenis, terugziet op het 25-jarig
tijdperk,

dat sedert is verloopen,

lichting van den landbouw
waarin

men

men

heeft

zich heeft te verheugen,

te betreuren,

aangenomen

hij zal

beleid

aan

Waar

thans

plaatselijke

karakter

ken van landbouw,

De
het

met

ook op de teleurstellingen, die

erkennen,

draagt van

dat het, door TRrEUB

te zijn voorgeschreven door

proefstations

van geheel of nagenoeg

goed gevolg leiding kunnen

achtte TreuB de mogelijkheid

toestanden: hier

te lande

het spoorwegwezen

algemeen

dien de voor-

de ééne, door geniaal inzicht aan de andere zijde

negentiger jaren nog ten eenenmale
primitief;

maar

moeten

stelsel alle kenmerken

voorzichtig
zelfstandig

op den ontwikkelingsgang,

hier heeft doorloopen, op de goede uitkomsten,

geven

daartoe in het begin der

uitgesloten. En zulks om vele redenen.
waren

in veel opzichten nog tamelijk

begon zich nog pas te ontwikkelen

lieten de middelen

geheel

aan alle tak-

en over

van verkeer nog veel te wenschen

over.
Dientengevolge

hadden

afzonderlijke centra van voorlichting zich niet kun-

nen onttrekken

aan een groote mate van isolement, die op hun behoorlijke

ontwikkeling

en vruchtbare

zou

uitoefenen.
