Het wit van de schorseneel
--

92

HET WIT VAN DE SCHORSENEEI..
(Cystopus Tragopogo,is SCHROET.)
In de meeste werken over phytopathologie wordt niet of
slechts ter loops gewag gemaakt van her wit der schorseneel.
Wellicht is zulks toe te schrijven aan her felt dat dit gewas
meestal niet op groote schaal verbouwd wordt, zoodat bij voorkomende ziekte de er bij betrokken personen zich in vele gevallen de moeite niet getroosten daarover een deskundige te raadplegen; daarenboven wordt de schorseneel niet door alle
tuinlieden gekweekt, zoodat natuurlijk de schade minder algemeen, en, in haar geheel genomen, minder belangrijk is, dan die
welke b. v. door de aardappelziekte wordt veroorzaakt.
Uit mijne persoonlijke waarnemingen en uit de inlichtingen
en vragen, die ik van verschillende zijden heb ontvangen, blijkt
echter wel dat her wit der sehorseneeren, althans in Vlaanderen, meer verspreid is dan men wellicht vermoeden zou : zoo
werden mij door her wit aangetaste schorseneeren o. a. toegezonden uit Weelde-Merxplas (bij de Nederlandsche grens), Lier
en Moll, drie ver van elkander gelegen gemeenten in de provincie Antwerpen; - - uit Gent en versehillende naburige dorpen,
uit Denderleeuw en Aalst en omstreken, en, nu onlangs hog, uit
Kieldreeht, (bij de Nederlandsche grens), dus eveneens uit van
elkander zeer verwijderde plaatsen in Oost-Vlaanderen; -- verder uit een paar gemeenten uit West-¥1aanderen. - - Daarenboven is her mij gebleken, dat, in nagenoeg al deze gevallen, de
waargenomen ziekteversehijnselen geen uitzonderlijke, alleenstaande feiten waren, want telkens het wit in 6~n ruin eener
gemeente werd bespeurd, bleek uit verdere waarnemingen, dat
het ook in andere tuinen van dezelfde streek niet ontbrak.
Van een anderen kant mag de schade, die door het wit aan
de schorseneeren wordt toegebracht, beschouwd worden als

m

93

- -

even erg, zooniet erger dan die welke b. v. Peronospora (Phytophlhora) infestans bij den aardappel veroorzaakt.
 Hct wit der schorseneeren is dus voor de groententuinen
een zeer gevaarlijke ziekte, die alle tuinlieden dienen te kennen,
om haar des hoods zooveel mogelijk te kunnen bestrijden.
$ ,t:

Reeds in het voorjaar, van half Met tot half Juni, ziet men
bet ,, wit ,, verschijaen. - - Bij den aanvang zijn bet talrijke
witte stipjes, die op de bladeren ontstaan. Die stipjes groeien
weldra ann tot lets grootere, vrij goed afgeronde vlekjes van
1 tot 2 millimeter, en later worden zij hog lets grooter. Tevens
neemt men waar, dat die vlekjes tot kleine verhevenheden uitgroeien, die nagenoeg als blaasjes uitzien. Ten gevolge van her
groot aantal dezer blaasjes, die men gewoonlijk dicht bij elkander gezeten vindt, vloeien zij in vele gevallen ineen, vooral in de
lengterichting der bladeren, en kunnen aldus aanleiding geven
lot onregelmatige rijen van stippen, vlekken en strepen, die
eehter, hoe groot zij ook worden, loeh immer slechts weinig
boven de opperheid der bladeren uitsteken. Deze blaasjes,
welke ook hun vorm zij, hebben bij den aanvang een glanzenden, melkwitten wand ; later wordt deze geelachtig an barst de
wand open, zoodat de vlekken nu veeleer meelachtig uitzien.
 De aangetaste bladeren hangen weldra slap; de nieuwgevormde :bladeren worden zeer spoedig op hunne beurt besmet,
want de ziekte breidt zich met verbazende snelheid uit. De
plant blijft gedurende geruimen tijd kwijnend en in vele gevallen
sterft de nog jonge plant volkomen af. In andere gevallen echter ziet men de aangetaste planten hog herstellen : de zieke
bladeren ver,lrogen en liggen plat tegen den grond aan, doeh
blijven hog geruimen tijd aan den wortelhals vastzitten; de
nieuwe bladeren, die in den loop der maand Juli, vooral in hare
tweede helft, gevormd worden, blijven in algemeenen regcl

--

94

--

van her ,, wit ~ versehoond en aldus kan een besmette plant
weer uitgroeien en, althans gedeeltelijk, de geleden schade
inwinnen; meestal eehter ontwikkelt de wortel, die het eenig
verkoopbare en dus waarde hebbende gedeelte van de plant is,
zich als het ware niet of slechts zeer onvolkomen, zoodat men
zich wel eens gelukkig acht als een besmet perceel tuingrond een
halve opbrengst geeft, daar het meer dan eens voorkomt, dat de
oogst nauwelijks den arbeid van het rooien der wortels loont.
De tweejarige schorseneeren schijnen, over 't algemeen, van
het ,, wit ,, niet te lijden te hebben.
$

$

• Her wit der schorseneeren wordt teweeggebracht door eerie
zwam, Cystopus Tragopogonis 8C~n0ET (C. cubicu~ LI;:v.),
die cvenals de zwam der aardappelziekte tot de familie der
P e r o n o s p o r a c e e ~ n behoort.
 Het myeelium van Cystopus ieeft niet in de cellen, maar
tusschen de cellen van het bladweefsel (in de intercellulaire
ruimten) van de waardplant; her zendt in de cellen alleen korte
vertakkingen, waarin zij slechts zeer ondiep doordringen; deze
vertakkingen zijn z u i g d r a d e n of h a u s t o r i ~ n , door middel
van welke het mycelium zich ten koste van de levende cellen
voedt.
Uit het mycelium ontstaan daarenboven, onder de opperhuid, andere korLe vertakkingen, die enkelvoudig blijven : dit
zijn de vruchtbare draden of hyphen, die aan hun top een rij of
een keten sporen vormen. Deze sporen--eonidi~n of conidiosporen --zijn twee~rlei : de eind- of topspore van ieder keton
is meestal grooter, samengedrukt kogelvormig, met zeer dikken
kleurloozen wand; de andere sporen van iedere keten zijn kortcylindrisch met een dunnen wand en een verdikten ring in haar
midden. Iedere spore is van de volgende door eene betrekkelijk zeer kleine tusscheneel gescheiden.
--

95

Vele takken met rijen of ketens conidi~n ontwikkelen zich
naast elkander, veroorzaken vooreerst een geringe uitzetting
der opporhuid (waardoor de melkwitte blaasjes ontstaan) - - en
eindelijk doen zij de opperhuid openbarsten. Alsdan worden de
conidi~n in vrijheid gesteld.
Deze sporen zijn in staat onder gunstige voorwaarden (b. v.
voldoende vochtigheid en warmte), onmiddellijk te kiemen,
reeds na 2 of 3 urea gedurende den zomer, na 3 dagen sores in
her najaar. Zij geven alsdan het aanzijn ann z w e r m s p o r e n.
d. w. z. sporen, die gedurende de eerste uren van haar bestaan
zich zelfstandig bewegen kunnen door middel van trilharen of
cili~n. Bij de hier besproken soort is ieder zwermspore voorzien van twee ongelijke groote cili~n, die zijlings geplaatst zijn.
 In eea druppeltje water kunnen dergelijke zwermsporen zich
vrij snel verplaatsen. De beweging der zwemsporen duurt echter over 't algemeea sleehts korten tijd; daarna komt de spore
tot rust, de trilharen worden daarbij gewoonlijk ingetrokken
en de zwermspore kiemt : zij vormt een kiembuis, die in staat is
in een nieuw blad te dringen en er de besmetting over te brengen.
Daar de conidi(~n zeer licht zijn en in zeer grooten getale
worden voorigebracht, is her gemakkelijk te begrijpen waarom
de ziekte zich met zulke verbazende snelheid kun voortpl~mten ;
de wind speelt daarbij natuurlijk een belangrijke rol.
Behalve de eonidi~n, die de spoedige verspreiding der ziekte
gedurende den zomer teweegbrengen, bestaat nog een andere
soort sporen, n. 1. de e i s p o r e n of o o s p o r e n . Deze eisporen
worden voortgebraeht door hetzelfde myeelium als dat waarop
de eonidi~n ontstaan, doch van binnen in het bladweefsel van de
waardplant. De eisporen hebben een dikken, wrattigen wand en
blijven in her bladweefsel besloten, tot het door den dood cn de
daaropvolgende lang~ame verrotting uit elkander valt. Eerst
in her volgend voorjaar kiemen deze eisporen en geven dan,
evenals de conidiiin, her aanzijn aan zwermsporen, die alsdan
bet uitgangspunt worden van een nieuwe besmetting.
--

96

De conidi~n meten in doorsnede 0,020 k 0,022 millimeter ;
de eisporen 0,044 ~ 0,060 millimeter.
 Cystopus Tragopogonis leeft niet allen op de sehorseneer,
doch ook op een aantal in 'twild groeiende planten uit de familie
der S a m e n g e s t e l d e n

of C o m p o s i e t e n ,

- - in de eerste

plaats op andere soorten van het geslacht Scorzonera, die echter ten onzent niet voorkomen, en op soorten van her daarmede
nauwverwante geslacht Tragopogon. ( B o k s b a a r d ) , b. v. op
de inheemsche Tragopogon porrifolius en Tr. praleasis.
Verder worden nog de volgende onkruiden als waardplanten van
Cystopus Tragopogonis vermeld : soorten van bet geslacht
Centaur.ea, zooals C. Jacea (knoopkruid), C. Scabiosa, Anthemis nobilis ( R o o m s c h e kamille), Arlemisia vulgaris
(bijvoet), verscheidea Cirsiunz-soorten (1), o. a. C. arvense
(stekelvederdistel, C. lanceolalum (speerdisiel), C. oleraceum (moesvederdislel), C. palustre (kale jonker) ; - - Filago
apiculata, F. arvensis, F. minima en andere soorten van
her geslaeht Filago (viltkruid); -- Gnaphalium uliginosum
(moerasroerkruid), Helichrysum arenarium (een soort stroobloem), Pyrelhrum of Chrysanthemum Parthenium, enz.
Cystopus Tragopogoni~ komt voor van Met tot October,
reel meer echter, (zooals hooger werd gezeid), in het voorjaar
dan in bet najaar.
Men kan traehten het ,, wit ,, te voorkomen, en, is men
daarin niet geslaagd, het te bestrijden.
(1) Men meende v r o e g e r dat de Cystopus-soort, die op Cirslura voorkomt, verschillend was van C. Tragopogonis en had daaraan den naam
van C. spinulosu8 gegeven (D~ BARY 186"2). ZALRWSK1 heeft echter aangetoond dat het een zelfde soort is.
 97

--

Uit den gang der ziekte is her volgende af te leiden :
1° Neem, waar her mogelijk is, van her begin afder ziekte,
de aangetaste bladeren weg, en verbrand die.
2° De verdroogde bladeren, (die de eisporen bevatten en
dus voor de voorlzetting der ziekte in het volgend jaar zoo
gevaarlijk zijn) moeten zorgvuldig weggenomen en verbrand
worden. Wie die bladeren als waardeloos laat liggen, stelt
zich eenvoudig aan can nieuwe besmetLing van de volgende cup
turen bloot.
3° Houd een waakzaam oog op her onkruid in de onmiddellijke omgeving van uw iuin. Missehien w o r d t e r van daaruit
ieder jaar de ziekte aangebracht. Het onkruid uitroeien is
lrouwens aliijd aan te bevelen, want her is dikwijls een middclpunt van besmelting, ook voor andereziekten voor de gekwcekte
gewassen.
4° Wacht zoolang mogelijk alvorens op ecn perceel, waar
ihans schorseneeren gekweekt worden, weer hetzelfde gewas
le zaaien.
Als reehtstreeksehe bestrijdingsmiddelen kan ik voorloopig
alleen het gebruik van Bordeauxsche pap aanbevelen (die met
kalk, ofwel die met soda). Tweemaal heeft men door hare
aanwending, die ik als proef had aangeraden, zeer voldoende
uitslagen bekomen, l';aar mijne meening zouden zij nog veel
gunstiger geweest zijn, indien men een eerste bespuiting met
Bordeauxsche pap had uitgevoerd, op her oogenblik dat de
eerste ziekteverschijnselen zich voordeden. Her moet aan den
luinman overgelaten worden te oordeelen of en wanneer hij een
tweede bespruiling noodig aeht.
]k zou dankbaar zijn indien men mij bij het nemen van
dergelijke proeven over de bekomen uitslagen wilde inlichten.
G .STAES.
