Johannes Hus1)
De aartsbisschop zag zich gedrongen tot toegeven. Een
voorloopige verzoening kwam tot stand tusschen de strijdende partijen, waarin de Koning werd aangenomen als
scheidsrechter '7). De aartsbisschop nam op zich een brief
te schrijven aan Johannes
XXIII,
meldende, dat hij in
geheel Bohemen, Moravi6 en in de stad Praag van geen
kettersche
dwalingen wist 8). Hij bedacht zich echter en
weigerde te doen, wat hij had beloofd. Van zijn standpunt kan men hem moeilijk ongelijk geven. Hij was
iemand van karakter,
die met taaie volharding zijn bevoorstond.
Gewis
had
ginsel
hij het niet op Hus alleen gemunt.
Maar met het veldwinnen van Wiclif's leeringen stonden
voor de geestelijkheid, voor de kerk, groote belangen op
het spel. Spoedig riep de dood hem weg uit den strijd.
1) De brieven bij Palacky, p. 409-413 ; 422-425.
2) Notae quaedam chronologicae, ad ann. 1411, bij Palacky, p. 735.
3) M. Stephanus Palec, bij Palacky, p. 432 seq.
4) Zbynconis archiepiscopi sententia excommunicationisatque interdicti, bij Palacky, p. 429-432.
5) Notaequaedam chronologicae, bij Palacky, p. 735.
6) Notae quaedam chronologicae, bij Palacky, p. 735.
7) Tlnsversitas studii Pragensis et archiepiscopus, 3 Juli '1411., bij
Palacky, p. 434-437.
8) Exemplar literarum, quas Zbynco archiep?iscopus dare debebat,
bij Palacky, p. 441 seq.
26.
De ergste dagen moesten voor Hus nog komen. Te
Rome had hij maand in maand uit verscheidene procureurs
aan het werk om ?ijne belangen
te bepleiten.
 Johannes
XXIII
de
zaak telkens
der
droeg
berechting
aan anderen op. Was het hem te doen om tijd te winnen ?
Kon hij den steun van Wenceslaus
Doch
niet ontberen?
telkens viel de beslissing uit in het nadeel van Hus. Na
jaar en dag had hij niets anders bereikt, dan dat een
paar
zijner procureurs
tijdelijk waren gevangengezet,
dat excommunicatie
werd uitgesproken
niet alleen over hem zelven, maar over al zijne aanhangers
en begunstiover Praag 1).
gers, vrienden en leerlingen, en het interdikt
Toen beriep his zich op Jezus Christus den Heer, den
et judicat,
rechtvaardigen
rechter, qui noscit, protegit
manifestat
et praemiat indefectibiliter
cujuslibet hominis
justam causam" 2).
Tot dezen uitersten stap zou hij misschien niet gekomen
zijn, als hij in den tusschentijd den steun niet verloren
had van de universiteit te Praag en van koning Wenceslaus.
De meerderheid der leden van de universiteit liet hem
in den steek sedert het j. 1412. Johannes XXIII organiseerde een kruistocht tegen Ladislaus, koning van Napels,
den voornaamsten steun van Gregorius XI. Aflaatpredikers
verschenen in Bohemen, en beloofden volle vergeving van
zonden aan allen, die hetzij in persoon aan den kruistocht
deelnamen, hetzij anderen uitrustten,
hetzij naar hun vermogen geldelijke bijdragen offerden. De gewone voorwaarde,
dat aan de vergeving berouw en biecht vooraf moesten
dat Hus veilig kon
gaan, werd zoo zwak gehandhaafd,
de vergeving
der zonden wordt verkocht voor
zeggen:
tot
waarvan de commissarissen
geld 3). De volmachten
deze aflaatprediking
voorzien. waren 4), evenaren in onbe1) M. I. Hus recenset modum, quo secum actum sit in causa fidei,
(Nov. 1414), bij Palacky, p. i88-193.
_
2) Appellatio M. Joannis lius a sententiis pontifici Romani ad
Jesum Christum supremum judicem, bij Palacky,Documenta,p. 464sqq.
3) In de aanstonds te noemen Quaestio,de indulgentiis, fol.CLXXIXv.
 1) Bulla indulgentiarum papae Joannis .XXIII, a£gedrukt in de I
Historia Joannis Hussi, monumenta etiam, P. I, fol.CLXXIseq.; Alia

27
schaamdheid het onbeschaamdste, dat ooit van het pauselijke
hof is uitgegaan.
Hus is tegen deze zaak openlijk opgetreden. Na voorafgaende af kondiging las hij een publiek protest voor. Het
nog bestaande, tamelijk uitvoerige, stuk 1) is in gematigde
termen gesteld, maar bevat eene reeks van krachtige
die op de tijdgenooten
een diepen indruk
argumenten,
moesten maken. Snijdend is vooral de doorgaande vergetusschen hem, die de vredestichters
Iqking
zalig sprak,
zeggende, dat zij Gods kinderen genaamd zouden worden,
met den Paus aan het hoofd, die
en de geestelijkheid
bloedvergieten
ja aan doodslag op groote
aanmoedigt,
En
schaal de hemelsche gelukzaligheid
wil verbinden.
wordt
ik
om
het
herhaald:
ben
niet
te
dikwijls
gekomen
maar
zoo
te
Als
de
Pans
behouden.
verderven,
handelt,
is hij dan niet de Antichrist? 2) De slotsom is, dat men
den Paus niet moet gehoorzamen, waar hij bevelen geeft
in strijd met de wet van Christus 3). Ook door ons kan
dit protest nog gelezen worden als een stichtelijk stuk.
Het bevat in een beter Latijn dan dat van Wiclif, bladzijden van verheven
schoonheid, terwijl de opvattingen
die worden voorgedragen,
hier en daar verrassen door
en stoutheid.
nieuwheid
De priesters zijn niet in staat
door eene machtspreuk vergeving van zonden te schenken;
aan deslechts mogen zij deze vergeving
aankondigen
genen die berouw hebben, vertrouwen op Gods genade,
en het voornemen
niet weder te zondigen 4).
koesteren
De vergeving der zonden is de genade des heiligen
Geestes 5). Het schenken van absolutie is niet het werk
bulla commissariis data de erectione crucis contra Ladislaum, ibidem,
fol. CLXXII v.-CLXXIII v.
. 1) Quaestio magistri Joannis Hus, disputata ab to anno domini M.
 CCCC. XII. post Viti de indulgentias, in de Historia Joannis Hussi,
_rl
monumenta etiam, P. I, fol. CLXXIIII-CLXXXIX.
2) Historia Joannis Hus8i, monument.c etiam, P. I, Quaestio disputata de indulgentiis, fol. CLXXXIIv., CLXXXv., CLXXXVIv., CLXXXIX.
3) Quaestio disputata de indulgentiis, 1.1., fol., CLXXXIX.
4) Quaestio disputata de indulgentiis, 1.1., fol. CLXXV v., CLXXXI.
5) Quaestio disputata de indulgentiis, 1. 1.,fol. CLXXXVI.
'"_,

..
28
van menschen, maar van God alleen 1). De Paus, die op
deze wijze absolutie belooft aan volkomen onbekende personen, weet, dat deze absolutie waar en wettig is, of hij
, weet het niet. Weet hij het niet, dan handelt hij uit den
hoogmoed van Lucifer. Weet hij het wel, dan moet hij
der wereld een
weten, dat God voor de grondlegging
ter heerlijkheid. Dit
bepaald persoon heeft voorbeschikt
is het verborgenste
van Gods raad. Doch iedereen is
dat de Paus niet vermag hem, van wiens
overtuigd,
verderf God voorwetenschap
bezit, zijne verdoemenis voor den dood aan te kondigen2).
Het openbaar dispuut,
waarop Hus dit voorlas, had
plaats den 7 Juni 1412, in de groote zaal van het
Karolinum. Hevige oppositie werd gevoerd door leden der
theologische
faculteit, die trouwens alles gedaan hadden
om het dispuut geheel te verhinderen.
 van
Hieronymus
had
rondde
edelman
die
de
wereld
Praag,
geleerde
van
maakte voor de denkbeelden
gereisd,
propaganda
Wiclif en zich thans te Praag bevond, kwam Hus te
hulp, en maakte door zijne vurige welsprekendheid vooral
een diepen indruk 3). Straks werd de
op de jongeren
Paus gehoond door het houden van een optocht, die als
van
eene parodie moest gelden op de boekenverbranding
. een paar jaren geleden. De stoet werd opgesteld voor
het paleis van den aartsbisschop,
ging door de gleinseite,
de
verder door de geheele Altstadt
over
Karelsbrug
voorbij het Koningshof naar de gracht die toen nog Altstadt van Neustadt scheidde 4). Hier werd onder de galg.
'

1) Quaestio disputata de indulgentiis, 1.L, fol., CLXXXI.
2) Quaestio disputata de indulgentiis, I. 1, fol. CLXXXIII.
3) F. Palacky, Geschichte von B6hmen, Bd. III, A.bth. 1, S. 276 f.,
naar eene Tsechische bron.
4) Eigentlicher Grundtriss der M6niglichen Statt Prag, in het 2#
deel van het groote plaatwerk van Merian: Topographia Bohemiae
Moraviae et Sil"iae das ist Beschreibung der Stc7ttein Boheim, An
Tag gegeben unndt verlegt durch Matthaeum Merian In Franckfurt
1650, fol., tusschen S. 54 en 55; alsmede de Wahrhaff te Contrafactur
der Statt Prag, wie 80kh« jetziger Zeit im ?Vesensteht, aldaar. Vgl.
het Plan von Prag in Rivnac's lioi8<hahdbuch für das K6nigreich
B6hvwn, Prag 1882, bijvoegsel: Karten u. Plant.
..
29
bullen werden er
brandstapel
opgericht;
pauselijke
toen
in
en
alles
brand
Eene ontgestoken.
gelegd,
op
bracht
dit
de
die
-volksmenigte
op
been,
blijkea
zaglijke
van
had
groote
Waarschijnlijk
opgewondenheid
1).
gaf
Hus aan dien optocht part noch deel. Te Konstanz werd
van
in de akte van beschuldiging
tegen Hieronymus
in
het
vormen
gebeurde
plastische
Praag
beschreven 2).
de aanvoerder was.
 Het heet daar, dat laatstgenoemde
Doch ook zijn aandeel aan de zaak schijnt niet geheel
.vast te staan 3).
_
de
De woelingen namen toe. Sommigen
kerken
liepen.
af, vielen de sprekers in de rede, en riepen dat de aflaat
bedrog was 4). Een drietal jonge mannen die zich hieraan
ook hadden schuldig gemaakt, werden door den raad der
Altstadt gevangen genomen en dra ter dood veroordeeld.
Men maakte zich meester van hunne lijken, en droeg ze
onder het zingen van het kerklied "Isti sunt sancti" in
een.
1) Palacky, Geschichte von Bdhmen, Bd. III," Abth. 1, S. 277f., naar
een onuitgeg. H8. ·
2) Articuli contra Hieronymum de Praga, in Tomi 1 V pars VIII.
Constantiensis concilii acta et decreta de Hieronymi Pragensis busto,
rec. ab Hermanno von der Hardt, Francof. 1698, fol., p. 672 (bij Mansi,
Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, Ven. 1784, fol.,
T. XXVII, p. 855, nO.53): "literas apostolicas, indulgentias continentes
fecit capi et recipi ac in quodam curru cum meretricibus,quibus hujusmodi bullae ad mammillas appendebantur, poni procuravit, et palam et
publice de minori civitate, et per antiquam civitatem Pragensem duci,
circumstantibus juxta curium Wiclefistarum armatis, cum fustibus et
gladiis, jhxta ipsius Hieronymiordinationem,clamantes et praeconizantes,
quod bullas et literas unius haeretici et Ruffiani ducerent ad comburendum. Et sic in nova civitate Pragensi, in platea prope mediastinum,
tamquam haereticas et velut continentes errores, juxta sententiam
Johannis Wicleff, et Johannis Huss, haereticorum praedictorum, eas
publice comburi fecit".
3) Palacky, Geschichte von Bihmen, Bd. III, Abth. 1, S. 277f.
4) Palacky, Geschichte von B6hmen, Bd. III, kbth. 1, S. 279; Articuli contra Hieronymus de Praga, bij Yon der Hardt, Constantiensis
concilii acta, T. IV, P. VIII, p. 67t en 672 ; bij Mansi, Concilia, T.
 XXVII, p. 854, 855, no. 45 en 52. Hieronymus zou eens geroepen
hebben: "Exeatis vos, viri mendaces, cum vestris mendaciie; Nam dominus vester Papa mendax, haereticus et usurarius est, nullamque
potestatem indulgentias concedendihabet".
'

30
waar Hus eene
statige processie naar de Bethlehems-kapel,
,
lijkrede hield 1).
Gelijk reeds met een enkel woord werd aangeduid,
heeft de meerderheid der universiteit
geweigerd Hus op
dezen weg te volgen. De theologische fakulteit verklaarde
zich krachtig tegen dit optreden. De aflaatprediking
geschiedde met goedkeuring van den Koning. Het best4den
dier prediking moest dus strekken tot misnoegen van den
Koning zoowel als tot schande en hoon voor den Paus.
De derde reden voor hun gedrag zal wel de voornaamste nadeel en
geweest zijn : Hus en de zijnen berokkenden
gevaar aan Praag, en maakten de geestelijkheid bij de
menigte belachelijk en gehaat 2).
In deze en andere verklaringen uit dien tijd openbaart
zich eene meer of minder duidelijk uitgesproken bezorgdheid voor den goeden naam van Bohemen en van de
te Praag op het stuk der rechtgeloovigheid.
universiteit
die maar niet terugkeerden,
De uittocht der Duitschers,
had angstvalligheid
gewekt. Bleek door het verwerpen
der pauselijke aflaatbullen al te klaar, dat de universiteit
niet vrij was van kettersche invloeden, dan waren nieuwe
slagen te vreezen. Zelfs eene openlijke verdeeldheid tuskon van het bezoeken '
schen de leden der universiteit
harer lessen afschrikken.
 Men duchtte ook schade voor de natie als geheel. De
uit een kettersch land hadden over de grenzen
burgers
met allerlei moeilijkheden
te kampen. Misschien waren
er groote onheilen te vreezen voor het land als geheel,
die men uit al zijne macht wilde vermijden. Het is zeker,
dat Hus en de zijnen telkens volhielden, dat Bohemen
was als te voren. Ze zouden dit
nog rechtgeloovig
zooveel
niet met
nadruk gedaan hebben, als er geen
1) Palacky, Geschichtevon B6hmen, Bd. III, Abth.1, S. `Z80;Articuli
contra Hieronymum de Praga, bij Von der Hardt, 1.1., p. 676 ; bij
Mansi, T. XXVII, p. 856 seq., no. 60, 6i.
2) Controversiae inter M. J. Bus et doctores theologiae in universitate Pragensi de erectione crucis et venditione indlllgentiarum, bij
Palacky, Documenta, p. 449 seq.
_

,

31
mede
verknocht
waren
geweest.
belangen
groote
De geestelijkheid van Praag klaagde Hus nu nogmaals
Petrus van S. Angelo,
aan te Rome 1). De kardinaal
Johannes
XXIII
de
zaak
wien
aan
opdroeg, excommunien
iedere
ceerde Hus,
belegde
plaats waar his zich ophet
interdikt 2).
hield, met
Ook de houding van koning Wenceslaus veranderde
dat het hem vooral te doen
zeer. Hij gaf te kennen,
was om een eind te maken aan de verderfelijke tweein Bohemen, welke als
dracht onder de geestelijkheid
voorwendsel
werd gebezigd om den goeden naam van
dit koninkr§k en zijne inwoners ernstig te benadeelen 3).
 Schuilde er misschien nog iets anders achter, een persoonlijk belang? In het j. 1410 hadden na den dood van
van den Pfaltz de keurvorsten
de Duitsche
Ruprecht
aan
Wenzel's
koningskroon
toegekend
broeder Sigismund,
koning van Hongarije 4). Koesterde Wenzel misschien nog
eene flauwe hoop, dat het steunen van Johannes XXIII,
een middel kon zijn om die kroon vroeg of laat terug
te winnen ? Of bekroop hem de vrees, dat zijn broeder,
die hem reeds de Duitsche
kroon ontroofd had, hem
ook nog de Boheemsche afhandig kon maken? Hoogst
opmerkelijk is de bedreiging, geuit in den laatsten brief
van aartsbisschop Sbynko aan koning Wenceslaus, 4 Sept.
1411, dat hij, als zijne grieven niet worden weggenomen,
zich zal moeten werpen in de armen van Sigismund 5).
Op last van koning Wenceslaus veroordeelde de universiteit den 10 Juli 1412 nog eenmaal plechtig de 45
zoogenaamde
stelligen- van Wiclif met toevoeging van
1) Querimoniae a clero Pragensi Joanni XXIII propositae, bij
Palacky, Documenta, p. 457-460.
2) Petri cardinalis S. Angeli mandata de M. Joannis Flus excommunicatione, bij Palacky, Documenta, p. 461-464.
3) Mandatum regis Wenceslai, die 3 Januarii 1413, bij Palacky,
Documenta, p. 472 seq.
de tous les empe4) Zijn portret bij H. Gholtz, Les images presque
'
reurs, Nammer CL.
5) Zbynco archiepiscopus Prag. regi Woice8lao, bij Palack??,Documenta, p. 446.
 32
een zestal andere 1), die aan het protest van Hus tegen
ontleend waren. Den 3 Jan. 1413 beval
de aflaatprediking
dat eene vergadering
van de gansche
Wenceslaus,
koning
en
seculiere
in
Boheemsch
Brod
geestelijkheid
regulier»
om de heerschende geschillen bij te
moest bijeenkumen,
leggen 2). Doch alle voorstellen tot verzoening 3) waren bestemd om schipbreuk
te lijden. Nog kozen een aantal
der
universiteit
de partij van Hus-4). Doch hij
magisters
moest ondervinden, dat anderen, die vroeger zijne vrienden
en bondgenooten
waren geweest, zooals Stanislaus van Znaim en Stephanus Paletz 5) thans zijne bitterste vijanden
waren.
In dezen tijd had Hus ten gevolge van een wenk des
Konings Praag verlaten, om het interdikt te eerbiedigen.
Hij vertoefde meestal op de burcht Kozihradel, 10 mijlen
zuidwaarts van Praag; ook wel op de burcht Krakowetz
nab# de hoofdstad s). Hfi predikte nu en dan voor eenen
groote
toeloop van menschen. In deze dagen van ballingschap vervaadigde hij zijn boek "De ecclesia" 7), waaruit
men te Konstanz gevaarlijke beschuldigingen
putten zou.
Zoodra koning Sigismund
met paus Johannes XXIII
was overeengekomen,
dat men zou trachten de buiten1) Universitatis studii Pragensis judicium de articulis Joannis
Wiclef, regis jussu ab archiepiscopo
viscopo denuo publicandum, bij Palacky,
Documenta, p. 451-455.
2) Mandatum regis Wenceslai, bij Palacky, Documenta, p. 472.
3) Bij Palacky, Documenta, p. 475-510..
4) liepdicatio magistrorum Pragensium contra conditionesconcordiae
a facultate theologica latas, bij Palacky, Documenta, p. 495-501.
5) In een schriftelijk antwoord op zekere beschuldigingen van Paletz
verklaardenHus : "een der commissarissentot den aflaat quosdam articulos tradidit praedicatoribus ad publicandum, quos etiam articulos M.
Stephanus Palecz dedit mihi dicens, quod in ipsis continentur errores
manu palpabiles"; bij Palacky, Besponmm M. J. Hus ad articulos 42,
a M. Stephano-de Padec propositos, p. 223.
6) Zijne brieven uit dien tijd bij Palacky, Documenta, p. 34---66.
 7) Tractatus magistri Joan.nis Bus, De ecclesia, quem collegit anno
domini M. CCCC. XIII et est pronunciatus publice in civitate Pragensi, in de Historia Joannis Husai, monumenta etiam, P. I, fol.
CXCVIv.-CCLV..
,

,

33
waarin gansch Europa, door het
gewone moeilijkheden,
van het schisma verkeerde, op te heffen door
voortduren
hield hij zich overtuigd van de
een algemeen concilie
66k
de
zaak
van Hus daar te doen bewenschelijkheid
slechten. Aangezien hij hopen kon den troon van Bohemen
nog eenmaal in te nemen, gelijk later, na den dood zijns
broeders inderdaad
is geschied,' moest hem er veel aan
aldaar
een
toenemende gisting, wellicht een
gelegen zijn
naderenden
burgeroorlog te voorkomen, waardoor meteen
de rust voor de omliggende Staten en yoor het geheele
Duitsche rijk bevorderd werd. Want gemakkelijk was het
niet; Hus ten onder te brengen. Al hadden velen hem
een deel van den Boheemschen adel bleef hem
verlaten,
en het was niet. te
krachtig
toegedaan2)
voorspellen,
waartoe dit leiden zou.
of hij bereid
Op een vraag van koning Sigismund,
was te Konstanz
voor het concilie te verschijnen, antwoordde Hus 1 Sept. 1414 bevestigend, slechts verzoekende om een vrijgeleide 3), hetwelk hem den 8 October
vanwege den Koning werd toegezegd 4). Hij zou dan te
Konstanz
komen om zijn vaderland
van de smet der
ketterij te zuiveren en zich te verdedigen tegen ieder, die
hem van ketterij wilde betichten 5).
Den 11 Oct. 1414 ging hij op reis, vergezeld door
eenige vrienden, waaronder de edellieden ,GPenceslaus van
Duba en Johannes
van Chlum. Onder de reis word in
de grootere steden zijne aankomst vooraf bij aanplakking
met de verzekering,
dat hij bereid was
bekendgemaakt,
ieder te woord te staan, die hem van ketterij had te beschuldigen.
Hij werd dikwijls zeer goed ontvangen o. a.
 -

1) De stukken bij Palacky, Documenta, p.
2) Barones regni Bohemiae regi Sigismundo, bij Palacky, 1.1., p.
531 seq.
3) Sigismundo Bomanorum st Hungariae regi, bij Palackp, Documenta, p. 69 sqq.
4) Michael tie Priest, regis Bomanorum notarius, laudan8 M. Joannis
Hu8 prqpo8itum, bij Palacky, Documenta, p. 533.
5) M. J. Hus r,cenaet modum, quo secum actum sit, 1.1., p. 1931i'
Michaelde Priest,
p. 533. ,

,

'

,

34
en bemerkte, dat hij onder de geleerden
te Neurenburg
en den clerus buiten Bohemen geestverwanten
had, waar
Den
3
November
had
bereikte
verwacht.
men ze niet
hij
Konstanz en begaf zich onder toeloop eener groote menigte
naar zijn logies (Paulsgasse 328). Het duurde geen vier
weken, of de kardinalen namen hem, onder aanwending
van een listigen streek, gevangen, zonder op het vrijgeleide acht te slaan, 28 Nov. 1414. Hij zou den kerker
slechts verlaten op den 6 Juli 1415, om geleid te worden
naar den brandstapel.
De brieven, gedurende de reis en naar de vrienden in het
de gevangenschap
geschreven,
van zijn martelaarschap,
verre tehuis, de geschiedenis
door een ooggetuige te boek gesteld, te weten door zijnen
trouwen
leerling Petrus van Mladgnowic, zijn in het j.
1537 door Luther, ofschoon niet geheel volledig, in druk
uitgegeven 1). Zij ademen eenen reinen geest, en toonen,
. dat Hus bereid was voor eene
heilige zaak het leven te
laten. Sommige bladzijden doen denken aan de schoonste
hoofdstukken der brieven van Paulus of van de Handelingen
°
der Apostelen.
Voor zijnen jeugdigen
leerling magister Martinus liet
brief
achter
een
met
het
hij
opschrift: "Ik verzoek u dezen
brief niet te openen, voordat gij zeker weet, dat ik dood ben".
 . "Meester Martinus, zeer geliefde broeder in Christus !
Ik vermaan u in den Heer, vrees God, bewaar zijne geboden, vlied het verkeer met vrouwen, en wees op uwe
hoede als gij de biecht van vrouwen hoort, opdat door
der vrouwen
de Satan u niet misleide.
geveinsdheid
Immers Augustinus
zegt: hecht geen geloof aan devotie,
want hoe devoter, hoe zinnelijker, en onder het masker
van vroomheid verbergt zich een binnenste vol hartstocht.
i) Het zijn de Epistolae quaedam piissimae et eruditissim. Joh. Hus,
qua8 solae satis declarant papistarum pietates es8osatanae furias.
Add. est M. Lutheri praefatio. Vitemb. J. Lufft 1537, 80. Volledigeris
de uitgave in P. I, der Historia Joannis Hussi, monumenta etiam ; het
geschiedverhaalkomt hier voor in eene vrije bewerking, fol. I-XXIX;
de volledigsteuitgave van brieven en geschiedverhaal beide bij Palacky,
in zijne Documenta.
'

35
Wacht u dus, opdat gij de kuischheid, die gij, hoop ik,
nog bezit, niet onherroepelijk verliest. Gedenk, dat ik u
van uwe jeugd af geleerd heb Christus Jezus te dienen,
en hoe ik u gaarne, indien ik gekund had, op 66nen dag
geleerd had, wat ik wist. Gij weet ook, dat ik de gierigheid heb verfoeid en het ongeregelde leven der geestelijken, waarom ik vanwege de genade Gods vervolging
lijde, welke spoedig in mij zal voleindigd worden; doch
ik vrees niet beschaamd
gemaakt te worden voor den
van
Jezus
Christus.
Ik
verzoek u van harte, geen
naam
beneficign na te jagen. Als gij ergens geroepen wordt tot
mogen de eer Gods, het heil der zieparochie-geestelijke,
len en het hebben van een arbeidsveld u bewegen, niet
Als gij pastoor
het hebben van bijzitten of landgoederen.
 geworden zijt, neem dan geen jongeling tot kok, opdat
gij het lichaam niet meer opbouwt dan de ziel. Zie toe,
dat .gij mede bouwt aan den geestelijken tempel, goed
voor de armen en nederigen, en dat 'g# het uwe niet in
verteert. Ik vrees, als gij uw leven niet vermaaltijden
aflaat van de fraaie en overtollige kleederen,
en
betert,
dat gij door den Heer ernstig zult gekastijd worden;
gelijk ik ellendige kastijding wacht, die zulke dingen gebruikt heb, \. verleid door de slechte gewoonte der menschen, waarin ik tegen God door den geest der hoovaardij
gewond ben. Daar gij mijne gesprekken en mijne prediking
sedert uwe jeugd duidelijk hebt vernomen, acht ik het
niet noodig u meer te schrijven. Maar ik bid u, wegens
van Jezus . Christus, dat gij mij niet
de barmhartigheid
in
die gij bij mij
moogt navolgen
eenige lichtzinnigheid,
v66r
hebt opgemerkt. Gzj weet, dat ik helaas
mijn priesden tijd verterschap gaarne en dikwijls schaakspeelde,
waarloosde, en dikwijls anderen en mij zelf ongelukkigerwijze door dit spel tot toorn heb verleid. Daarom tot
vergiffenis bij den Heer vol goedheid ook voor mijne ontelbare andere overtredingen
hoop ik op de hulp uwer
gebeden, opdat gij niet moede wordt zijne barmhartigheid
in te roepen, dat hij zich verwaardige mijn leven te bevan de nietigheden dezer
sturen,. en a de overwinning.
,

'.
 36
eeuw, het vleesch, de wereld en den Duivel, mij op den
oordeelsdag eene plaats te geven in het hemelsche vaderland. Vaarwel in Christus Jezus met allen, die zijne wet
bewaren. Den grijzen rok, als gij hem voor u wilt houden tot eene gedachtenis,
moogt gij. Maar ik acht, dat
gij opziet tegen de grijze kleur. Geef hem dan aan wien
u het beste dunkt. Den witten rok zult gij geven aan
den pastoor. Aan mijnen leerling Georgius of Girziko
moet gij ook geven 1 sexagena (muntstuk) of den grijzen
rok, omdat hij mij trouw gediend heeft" 1). _
Terzelfder
tijd, kort na de afreis, schreef hij aan de
in Bohemen:
,Meester Ioannes Hus, in
geestverwanten
en
dienstknecht
des
Heeren Jezus Christus,
hope priester
wenscht aan alle getrouwe en beminde broeders en zusters
in den Heer Jezus, die het Woord Gods door mij gehoord
en aangenomen hebben, genade en vrede van God onzen
Vader en van den Heiligen Geest, opdat zij zonder vlek
in Zijne waarheid wonen.
Getrouwe en beminde vrienden!
Gij weet, dat ik u
onderwezen
heb, u predikende het
langen tijd getrouw
Woord Gods zonder ketterij en zonder dwalingen, gelijk.
 u bekend is. Altqd heb ik gezocht en zoek ik uwe zaligheid ; haar zal ik zoeken tot den dood. Ik had mij vooreer ik afreisde naar het
genomen voor u te prediken,
en inzonderheid
u in te lichten
concilie te Konstanz,
omtrent de valsche getuigenissen
en de valsche getuigen,
die tegen mij getuigd hebbeh : welke ik allen met hunne
getuigenissen . op schrift heb. Zij zullen u worden medegedeeld, opdat gij dit wetende, als ik van eer of leven
beroofd word, niet schrikken
zult, alsof ik wegens het
van eenige ketterij veroordeeld ware; tevens
aanhangen
opdat gij zonder vrees en wankeling volhardt in die waarheid, welke God de Heer door getrouwe predikers en
door mij zwakken u heeft bekendgemaakt;
ten derde
de
de
waarheid
verbloemende
en
ook, opdat gij
listige
1) Mag. Martino discipulo suo, begin Oct..Ut4, bij Palacky, Docu.
nionta, p. 74 seq.
'.
37
knnt vermijden.
Want ik heb reeds de reis
predikers
aanvaard
naar zeer groote en vele
zonder
vrijgeleide
waaronder
die
uit
ons
eigen vaderland de bit.
 vijanden,
tersten zijn, hetwelk gij uit de getuigenissen
bemerken
het
concilie
als
zult. Er
ondervinden
en,
geëindigd is,
meer
zullen
vijanden tegen mij opstaan, dan er opgestaan
zijn tegen onzen genadigen Yerlosser, zoowel bisschoppen
als magisters, ook wereldlijke vorsten en reguliere geestelijken. Maar ik vertrouw op mijnen ontfermenden, wijzen
en machtigen Verlosser, dat Hij wegens- zijne belofte en
uwe getrouwe gebeden mij zal geven wijsheid en standdes heiligen Geestes, opdat ik volharde, en zij
vastigheid
mij niet mogen doen afwijken ter verkeerde ztd'e; ofschoon ,
of
hij mij zal geven verzoeking, smaad, gevangenisstraf
dood te lijden, gelijk hij zelf ook geleden en zijne geaan dezelfde dingen onderworpen
liefdste dienstknechten
voorbeeld
en
ons
een
heeft nagelaten, opdat wij om
heeft,
om
onze
en
behoudenis
zijnentwil
mogen lijden. Want
de
is
Heer, wij dienstHij
God, wij zijne schepselen ; Hij
zwakke
des
knechten ; Hij koning
menschjes;
Heelals, wij
Hij vrij van zonde, wij zondaren; Hij niets behoevende,
wij nooddruftig. Als Hij, die zoo groot is, gelegden heeft,
moeten wij niet lijden ? Gewis ons lijden is in genade
onze reiniging van zonden, en bevrijding van de eeuwige
folteringen. V oorzeker kan zijnen getrouwen dienstknecht
niet overkomen, dat hij zou vergaan, als hij met Zijne
hulp zal volharden.
 Daarom, geliefde broeders, geliefde
zusters: bidt vurig, dat Hij mij moge schenken volharding
en mij voor smet behoeden. En indien mijn dood iets
bijdraagt tot Zijne glorie en uw heil, make Hij; dat ik
dien zonder zondige vrees moge ondergaan. Maar indien
hot nuttiger voor ons is, moge Hij mij aan u teruggeven,
mij onbesmet leidende heen en weder, opdat wig opnieuw
vereenigd mogen worden onderwezen in Zijne wet, en het
net van den Antichrist helpen verscheuren,
ook een goed
voorbeeld nalaten aan de .toekomstige broeders. Misschien
zult gij mij te Praag'voor
mijnen dood niet meer zien;
doch indien het den almachtigen God zal behagen mij u.
,

zI

38
weder

te geven, zuller wij des te blijder elkander wederals wij in hemelsche
zien ; gewis zal dit geschieden,
blijdschap zullen te zamen komen. De barmhartige
God,
die aan de zijnen reinen vrede schenkt 6n hier 6n na den
dood, die den grooten Herder, nadat zijn bloed vergoten
was, heeft uitgevoerd uit het doodenrijk, welke een eeuwig
van onze behoudenis, moge
getuigenis
vertegenwoordigt
u in alle goeds bekwaam maken, opdat gij eendrachtig
Zijnen wil doet zonder verdeeldheid,
opdat gij vrede
smakende in deugden den eeuwigen vrede moogt verwer- ven, door Jezus Christus den Heer, die eeuwig God is en
mensch, geboren uit de maagd Maria. Wien,
waarachtig
is en wezen zal lof tot in eeuwigheid, met alle uitvermet dewelke wij, als wij hier zullen volharden
korenen,
in de waarheid, in de hemelsche blijdschap zullen wonen" 1).
 Eenzelfden, zoo mogelijk nog verhevener geest ademen
verscheidene brieven, in den kerker te Konstanz geschreven. Eerst werd Hus gevangengezet in het Dominikanerklooster,
gelegen op een eilandje bij de stad. Men wees
hem een ongezond vertrek aan, dicht bij het riool, waarin
den
hij weldra ongesteld werd. Toen Johannes XXIII2)
20 Maart 1415 vlood uit Konstanz om de afzetting te
ontgaan, werd Hus, die tot dusverre des Pausen gevangene
was geweest, door koning Sigismund overgegeven aan den
Deze liet hem den volgenden
bisschop van Konstanz.
nacht naar zijne burcht Gottlieben aan den Rijn brengen.
Hier heeft hij bitter geleden. De vrienden mochten hem
niet meer bezoeken. De briefwisseling was nu onmogelijk.
's nachts met de handen vastOverdag was hij geboeid;
aan
de
wand
geketend
waartegen zijn bed stond. Den
31 Mei werd hij weder binnen Konstanz gebracht, naar
een kerker in het Franciskaner
klooster.
1) Bohemis amicis, itinere Constantiam 8U8Cepto,einde Oct. 1414,
bij Palacky, Documenta, p. 73.
2) Afbeeldingvan het renaissance-grafmonument voorJohannes XXIII
in de St.-Johanneskerk (bet Baptisterium) te Florence bij Von der Hardt,
Tomus IV rerum concilii Constantiensis,tegenoverp. 28 (bij A. Philippi,
Florenz, Leipz. 1903, S. 26).
t.
'.
 39

,

Awl spoedig begonnen de financieele hulpmiddelen, waarover Hus beschikte, zoodanig te verminderen, dat hij zich
zag herhaaldelijk een beroep te doen op de
genoodzaakt
vrienden in het vaderland 1), straks zonder eenige terugbeloven 2) ; want het verblijf in de gegave te kunnen
werd
gerekt van week tot week en van maand
vangenis
tot maand. En steeds had hij den dood voor oogen. Meer
dan 66n brief besloot hij in dezer voege: "dit schrijf
ik u in den kerker, in boeien geklonken, verwachtende,
zal geveld worden, doch
dat morgen mijn doodvonnis
dat
vertrouwende
op God,
Hij mij zal bij?taan om van
de goddelijke waarheid niet af te vallen" 3). Een anderen
keer luidde het:
"dezen brief heb ik geschreven
op
na
het
feest
van Johannes den Dooper, in den
Woensdag
in boeien geklonken,
den dood verwachtende;
kerke,
maar wegens Gods verborgen raad zou ik niet durven
zeggen, dat dit mijn laatste brief is. Want de almachtige
God kan mij ook thans nog bevrijden" 4).
Was er dan niemand, die voor hem in de bres sprong ?
Behalve enkele Boheemsche edellieden, die tamelijk machteloos waren, niemand. Koning Sigismund liet hem schandelijk in den steek, bekommerde zich niet om de schenen weigerde zelfs hem een
ding van het vrijgeleide,
gehoor toe te staan 5). Toch schijat het vrij lang geduurd
te hebben eer Hus koning Sigismund heeft doorzien. Den
8 Juni schreef hij begrepen te hebben, dat de Koning
hem al veroordeeld had, voordat zijne vijanden het hadden
gedaan 6). Iets later klaagde hij aan Wenceslaus van Duba
en Johannes van Chlum : Sigismundus
omnia dolose egit" 7).
1) Hus aan de Boheemschevrienden, 4 Nov. 1414, en 6 Nov. 1414,
bij Palacky, Documenta, p. 77, 79.
2) Petro de M'ladeno?ic, Jun. 14t5, bij Palacky, 1.1., p. 104.
 3) UnaversoBohemiae populo, 10 Jun. 14.15,bij Palacky, 1.1.,p.117.
4) Fidelibus Bohemis, 26 Juni 1415, bij Palacky, 1.1., p. 140.
5) Brieven van Hus aan Johannes van Chlum, bij Palacky, Nr. 49,
50, 1.1., p. 88, 90 seq.
6) Amicis Bohemi8, bij Palacky, 1.1., p. 114 seq.
7) Dominis Wenceslaode Duba et Joanni de Chlum, bij Palacky,
1.1., p. 144.
'

,

40
het, die de hevigste aanklachten tegen hem
in Bohemen, WenEen
der aflaatverkoopers
inbrachten ?
van
der
kerk
deken
ceslaus Tyon,
Padua, en twee manMichael
de
uit
nen
Praag:
Causis 1) en Stephanus de
is genoegzaam gebleken,
In
het
Paletz 2).
voorafgaande
wel
Hus
dat men tegen
punten van aanklacht vinden
waarvan
kon. De nog bestaande lijst van dwalingen,
Michael de Causis hem beschuldigde, bevat meest Wiclefietische leeringen, zooals deze: "na de wijdingswoorden
des altaars het stoffelijke brood blijft in het sacrament
dienaren
der
kerk kunnen de sacramenten
aanwezig ;
dp
niet toebereiden noch bedienen, als zij in doodzonde verkeeren ; ook anderen dan presbyters of dienaren der kerk
kunnen de kerkelijke sacramenten
bedienen; ieder, die in
den staat der genade verkeert, heeft de macht van een
enz.; de kerk moet
gewijde, kan binden en ontbinden,
en
de wereldlijke heegeen tijdelijke bezittingen hebben,
ren mogen ze straffeloos aan de kerken en de geestelijken
ontnemen;
Constantijn en andere vorsten hebben gedwaald,
door kerken en kloosters te begiftigen; alle presbyters
van zekere gehebben gelijke macht; het voorbehouden
aan den paus, de regels van het beheer der
vallen
tijdelijke goederen en de. wijding der geestelijken door de
eerzucht en de begeerlijkheid der hoogere geestelijken. In
een bepaald geval bezit de kerk geen sleutelmacht, wanneer nl. de paus, de kardinalen,
alle presbyters en clerici
in doodzonde
hetwelk mogelijk is" 3), enz.
 verkeeren,
was de nieuwe beschuldiging,
die nog wel
Boosaardig
werd vooropgesteld:
Hus zou geleerd en aan het volk
openlijk, verkondigd
hebben, dat het Avondmaal moest
bediend worden onder beide gestalten 4). Deze beschuldiging was boosaardig, omdat het vraagstuk, of het avond
maal onder 66n of twee gestalten bediend moest worden,
Wie waren

1) Brieven van 4 en 6 Nov. 1414, bij Palacky, 1.1., p. 77 sqq.
2) Hus aan Johannes van Chlum, bq Palacky, 1.1., p. 90.
3) Primi articuli contra Af J. Hus per Michaekm de Causis praesentati Toanni pp. XXIU, bij Palacky, Documenta, p. 194 seq.
4) Primi artioulipor Michaelem de Causis, l.1., p. 194.
41

'

_

eerst was opgerezen, nadat Hus Praag verlaten had. In
den kerker te Konstanz ontving hij een brief van zijnen
van Chlum, met
trouwen vriend, den ridder Johannes
verzoek zijn oordeel over dit onderwerp schriftelijk mede
te deelen. Er was toch onder de broeders zekere scheuring ontstaan, doch aan de uitspraak van Hus wilde men
In zijn antwoord verwees Hus naar
zich onderwerpenl).
zijn geschrift Over het sacrament des kelks", dat hij te
had opgesteld. Verder kon hij niets zeggen,
Konstanz
dan dat het evangelie en de brief van Paulus duidelijk
spreken, en dat het in de oudste kerk zoo gehouden was.
Hij ried echter aan te wachten, totdat het door eene bul
werd toegestaan aan degenen die er uit ware vroomheid
om verzochten 2). Doch het feit, dat zijne leerlingen te
Praag het nu reeds onder twee gestalten bedienden, gold
als afdoende bewijs, dat Hus dit moest geleerd hebben 3).
 De dwalingen,
waarvan
van Paletz hem beStephanus
tichtte, betroffen de leer over de kerk en waren getrokken uit zijn geschrift
,De ecclesia", dat hij in zijne
had
ballingschap
opgesteld. De dwalingen zijn 42 in getal. Het geheele stuk met de antwoorden van Hus op
ieder punt is bewaard gebleven 4). Hus had verklaard,
dat de heilige katholieke, d. i. de universeele kerk alleen
uit de gepraedestineerden
bestond, dat niemand, die met
doodzonde bevlekt was, tot die kerk behoorde; dat, gelijk
Christus
en zijne apostelen
niet omringd waren door
ook
en opwereldlijke
goederen,
zijne plaatsbekleeders
moesten
volgers geen tijdelijke goederen
bezitten 5), enz.
3 ) Joannes do Chlum M. Joanni .Hus, bij Palacky, Nr. 46, p. 86.
2) Brief van Hus Amicis su-is Constantiae, bij Palacky, Nr. 51, p.
9U; beslister de brief aan een der predikanten der Bethlehemskapel,
21 Juni 1415, 1.1., p. 128.
3) Primi articuli per Michaelem de Causis, bij Palackp,1. l.,p. 194.
4) Responsum M. J. Hus ad arkculo8 42 a M. Stephano de Palee
commissariis concilii contra eum propositos, bij Palacky, Documenta,
p. 204-224.
5) Bespowum M. J. Bus ad articulos 42, a M. S'tephano de Palae,
L 1., p. 204 seq.
'.
42.
'

was overigens Paletz' houding. De voorYerwonderlijk
malige vriend betoonde zich een bitteren vijand, veraolgde
Hus rusteloos - en heeft toch in den kerker tranen met
hem vergoten. Nog in de laatste dagen schreef Hus aan
"Paletz heeft mij willen overzijne vrienden te Konstanz:
halen om te herroepen. Hij zeide, dat ik om de schande,
de
vernedering, welke in eene afzwering gelegen
openlijk
is, maar niet geven moest, doch letten op het goede dat
er uit zou voortkomen.
 Ik antwoordde:
het is grooter
dan af te
verbrand
veroordeeld
en
worden,
vernedering
te zweren; vrees ik dan de vernedering?
Maar raad mij,
wat zoudt gij willen doen, als gij zeker wist, dat gij de
niet hebt aangedwalingen, die u worden toegeschreven,
Zoudt
willen`
afzweren
?
Hij sprak: het is een
hangen ?
gij
en
te
weenen.
Vele andere dingen
ernstig geval,
begon
hebben wij besproken, welke ik onthouden heb" 1). TraTwee oude vrienden, waarvan de een,
gische ontmoeting!
door den noodlottigen geest der ketterjacht aangegrepen,
de noodzakelijkheid
erkent den ander aan den brandstapel
over te leveren, terwijl hij nog genoeg voor hem gevoelt,
om in het schemerdonker
des kerkers zijne tranen met
hem te plengen!
voorbeeld welke gevaarlijke
Sprekend
In denzelfden
geest dit is! Anderen waren hardvochtiger.
brief gaat Hus voort: ,Michael, de arme man, bevond
zich een poos voor de gevangenis
met de afgezonden
en terwijl ik met deze commissarissen
commissarissen,
met Gods genade zullen
sprak, zeide hij tot de bewakers:
om wiens wil ik vele
wij ras dien ketter verbranden,
guldens heb uitgegeven". En Hus voegde er bij aan zijne
vrienden:
"ik schrijf u dit niet, omdat ik wraak tegen
hem zou begeeren, welke ik aan God toevertrouw,
gelijk
ik vurig voor hem bidde" 2).
de teleurstelling,
werd langzamerhand
Overweldigend
dat hij niet voor de
van het concilie
voile, vergadering
1) Brief van Hus Amici suis Con8tsntke, 23 Juni 14,15,bij Palacky,
Nr. 82, p. 129.
van
Brief
Hus
dmic-is
sui Cons tan tiae,23 Juni -1415,1.1.,p. 129.
2).
43
verschijnen mocht. Men zond altijd maar commissarissen
op hem af, voor wie hij zich mondeling en schriftelijk
moest. , Telkens verzocht hij in eene openverantwoorden
van
het geheele concilie zich te mogen verbare zitting
dedigen, maar steeds werd het hem geweigerd. Zoo ver-.
 Reeds in de eerste
vlogen lange weken en maanden.
het Dominikaner-klooster,
schreef hij aan
gevangenis,
van Chlum:
hebben er
Johannes
"De commissarissen
dat ik mijne zaak zou overdagelijks op aangedrongen,
geven aan 12 of 13 magisters. En ik heb mij niet willen
Maar nadat ik eigenhandig de antwoorden
onderwerpen.
heb
op de 45 artikelen van Wiclif en op de
geschreven
andere die tegen mij worden aangevoerd, heb ik terstondeen proten overstaan van notarissen en commissarissen
test opgesteld, dat ik staan wil tegenover het gansche
concilie en rekenschap
geven van het geloof, dat in mij
is" 1). Maanden en maanden later luidt het: "ik zou
liever door het vuur worden verteerd, dan zoo ellendig
door hen verdonkeremaand
te worden" 2).
nadat
uit
Hus
Gottlieben naar het FrancisEindelijk,
binnen de stad was overgebracht,
kanerklooster
werd hij
den 5 Juni in eene openbare vergadering van het concilie binnengeleid.
dat Hus nog zooveel
Yerwonderlijk,
kon
van
verwachten
dit concilie, als men weet, welke
groote rol daar werd gespeeld door Johannes Gerson, den
der universiteit
te Parijs: Deze toch had reeds
kanselier
vroeger Hus in Praag bestookt. Immers den 27 Mei 1414
had hij een brief gezonden aan den aartsbisschop
te
voor
staat
en
kerk
van
om
hem
het
op
gevaarlijke
Praag,
Hus' leeringen te wijzen en als zijn gevoelen kenbaar te
dat het verbreiden
met den
dezer leeringen
maken,
sterken arm moest worden tegengegaan 3). En reeds in
September had hij eene formeele aanklacht tegen Hus bij

1) Brief van Hus aan Johannes van Chlum, bij Palacky, Nr. 47, p. 86.
2) Brief van Hus aan denzelfde, 1.1., Nr. 60, p. 101.
3) Bij Palacky, 1,1., p. 523-526.
44
het

concilie

ingezonden

1). Waarop

had de vervolgde

te.
 hopen ?
De eerste verschijning
voor het concilie voorspelde
reeds zeer weinig goeds, al bleef hij den moed behouden.
Men legde hem zijn boek "De ecclesia" en twee kleinere
voor. Na ze ingezien te hebben, hief hij
verhandelingen
ze jn de hoogte, erkende ze als de zijne, en verklaarde
zich bereid, als men hem onderrichtte,
dat .hij daarin iets
of onwaars geschreven had, het nederig te verduisters
beteren. Daarop werden de dwalingen waaraan men hem beschuldigde en de getuigenverklaringen
voorgelezen. Geom zich te verdedigen, werd echter niet toelegenheid
tusschen hem en een
gestaan. Na korte woordenwisseling
de
over
in woest getier,
paar theologen ging
vergadering
en
Zoodra
eene
geschreeuw
hij
gelach.
stelling wilde
had
toelichten
of aantoonen,
dat men haar verdraaid
met
uwe
werd
er
sophisvoorgesteld,
geroepen: Houd op
terij, zeg ja of neen I Eu sommigen bespotten hem 2).
Men gelastte hem over twee dagen terug te komen om
te antwoorden
op de volgende vragen: 10. of hij wilde
dat
elk
der
zeggen,
artikelen, uit zijne boeken getrokken,
eene dwaling bevatte, dat hij haar afzwoer en het tegen20. of hij wilde bekennen,
overgestelde zou verkondigen;
dat hij die artikelen, welke door de getuigen waren opgegeven, verkondigd had; 30. of hij ze afzwoer 3). Toen hij
werd weggeleid, reikte hij in het voorbqgaan den zijnen
de hand, zeggende: ,Z4t niet bevreesd voor mij". Zij antwoordden :
"ik
"wij zijn niet bevreesd". Hij vervolgde:
weet het wel, ik weet het welt Bij het opgaan van den
- het concilie hield
trap
zitting in het "refectorium" van
het Franciskanerklooster
zegende hij het volk met de
1) Articuli a Joanne de Gersone exhibiti, bij Palacky, 1.1.,p. 185188. Een portret van Gerson bij Vonder Hardt, Conciliumconstantiense,
T. V, tegenover p. 76.
 2) Petri de Mladenouric relatio, en de brieven van Hus aan zijne
vrienden te Konstanz en Johannes van Chlum, 5, 6, en 7 Juni 1415,
bij Palacky, 1.1., p. 275, 104-108.
3) Brief aan Johannes van Chlum, 6 Juni, 1.1., p. 105 seq.
45
hand, lachte en was opgeruimd, vroolijk schreed hij,voort na
die bespotting. Aldus zijn leerling Petrus van Mladenowic 1).
nam Hus zich niet voor te herIn den tusschentijd
Hij hoopte, dat men hem pen en
roepen. Integendeel.
en
zou
zon op de bewoordingen der schrif
geven,
papier
die
hij dan zou opstellen, behelzende,
telijke verklaring
de
dat hij
gewraakte gevoelens niet kon afzweren. Den
brief aan Johannes van Chlum, waarin hij dit mededeelt,
besluit hij aldus : "Als ik u niet meer mocht schrijven,
vraag ik u, gedenkt mijner, met alle vrienden, en bidt,
dat God mij, alsmede mijnen geliefden broeder in Christus
schenke, want ik
standvastigheid
magister Hieronymus,
houd het er voor, dat ook hij den dood zal ondergaan,
gelijk ik verstaan heb van de afgezanten des concilies" 2).
Bij het tweede verhoor voor het gansche concilie, een
uur na eene totale zonsverduistering,
op den 7 Juni,
weder in het refectorium van het Minderbroedersklooster,
werd eene geheele reeks van beschuldigingen
opgehaald,
die reeds vroeger in de processen te Praag te berde waren
Ook de Koning was nu tegenwoordig. Eene
gebracht.
 van oude en nieuwe vijanden omringde
schaar
gansche
waaronder
Paletz, Stokes en andere Engelschen. Het
Hus,
meeste kwaad werd hem berokkend door eigen landgenooten en door die van Wiclif. Op de beschuldiging, dat
hij de de leeringen van Wiclif verbreid had, werd ditmaal
alle nadruk gelegd. Hus gaf te kennen, dat hzj noch de
van W'iclif, noch die van iemand anders had
dwalingen
willen verkondigen of volgen. Men merkte op, dat hij zich
dan toch verzet had tegen de veroordeeling van Wiclifs
45 stellingen. Hij legde dit aldus uit: de doctoren hadden
dat al die 45 stellingen, zonder uitzondering,
verklaard,
eene ketterij of eene dwaling bevatten, en dit had hij niet
kunnen toestemmen 3). Ook ditmaal heerschte weder groot
kanten
rumoer. Men schreeuwde Hus van verschillende
1) Petri de Mladenowic relatio, 1.1., p. 275 seq.
2) Brief aan Johannes van Chlum, 6 Juni, 1.1., p. 105 seq.
3) Petri de Mkdenou4c relatio, 1.1., p. 276---283.
,
'

_.
46
toe, personen vroegen het woord, naar wie niet geluisterd
werd, zoodat hij zeide: "ik dacht, dat op het concilie grooter eerbied voor orde en eene vromere stemming zouden
heerschen" 1).
Alles werd aangewend om Hus tot afzweren te bewegen.
van Eamerqk, Pierre d'Ailly, sprak:
De kardinaal-bisschop
?Onlangs in den toren hebt gij gezegd, dat gij u nederig
wildet onderwerpen
aan het oordeel van het concilie.
Daarom raad ik u, verstrik u niet verder in die dwalingen, maar geef u over aan de tucht en de leering van het concilie, en het concilie zal naar barmhartigheid
met
u handelen".
De Koning trachtte
hem tot hetzelfde te
bewegen, maar op dreigender toon. nwat de Kardinaal u
Maar
aanraadt, raad ook ik u. Houd niets hardnekkig vast.
 u
u
in
deze
bewezen
welke
zijn en
geef
dingen,
tegen
die gij hebt bekend, geheel over aan de genade van het
heilige concilie, en om onzentwil, om de wille van onze
eer, van onzen broeder en het koninkrijk Bohemen zullen
zij u eenige genade bewijzen, en gij zult er boete voor
ontvangen. Indien gij echter die stellingen hardnekkig wilt
dan weten zij zeer goed, wat zij met u moeten
vasthouden,
doen. Ik heb hun gezegd, dat ik geen ketter wil verdedigen ; ja, indien er 66n in zijne ketterij wilde volharden,
zou ik alleen bereid zijn het vuur te ontsteken en hem
te verbranden" 2) ! (Welk een geluk, dat de tijd waarin
zulke koningen bestonden, voorbij is). Geen wonder, dat
Hus aan zijne vrienden schreef: nGod weet; aan welke
,
verzoekingen ik heb blootgestaan" 3).
Lang moet de derde en laatste zitting geduurd hebben,
waarin Hus werd verhoord, op Zaterdag 8 Juni, wederom
in de eetzaal des kloosters. En de Koning was mede
tegenwoordig. Het moet erkend, dat men niet lichtvaardig
1) Brief van Hus Amicis mi Constantiae commorantibu3, 7 Juni
1415, 1.1., p. 107; Petri de Mladenowic relatio, 1.1., p. 282.
2) Petri de Mladx»o?wicrelatio, 1.1., p. 283 seq., te vergelijken met
den brief van Hus Amici8 suis Constantiae commorantibus, ib., p.
107 seq.
3) In den laatstgenoemdenbrief, p. 108.
i

47.
 die uit
het oordeel vaststelde. Zesentwintig
stellingen,
het werk "De ecclesia" getrokken waren, werden 66n voor
66n met den tekst vergeleken. Telkens werd eene stelling
en een gedeelte van het boek voorgelezen om uit te maken,
of eene aanhaling juist was geschied. Hetzelfde gebeurde'
met zeven stellingen, ontleend aan een geschriftje tegen
Paletz, en met zes andere uit een vlugschrift tegen Stanislaus van Znoyma. Menige stelling gaf aanleiding tot
Onder de gewraakte beopmerkingen van weerskanten
was
ook
deze:
ketter
behoort buiten de
"geen
weringen
tucht
aan
het
nog
kerkelijke
wereldlijke gerecht te worden
om
met
den
dood
overgegeven
gestraft te worden". Hus
vulde dit aldus aan: "Ik zeg, dat iemand, die werkelijk
een ketter was, eerst op vriendelijke, zachtmoedige en
ootmoedige wijze door de heilige Schriften en dbor redelijke gronden aan haar ontleend, onderricht zou moeten
en anderen gedaan
worden, gelijk de heilige Augustinus
die
met
de
ketters
Maar als hij
hebben,
disputeerden.
