Inleiding tot de leer van de Waardevastheid van het Geld. Academisch Proefschrift van Mr. G. M. Verrijn Stuart
NIEUWE UITGAVEN.
lnleiding lot de leer van de Waardevastheid van het
Geld. AcademischProel:schrift van Mr. G. M. Verrijn
Stuart. 's-Gravenhage, Martinus Nijhoff, 1919.
Het zal geen verwondering wekken, dat Mr. G. NI. Verrijn
Stuart een onderwerp voor een proefschrift zoekende, ten einde
ook in de Staatswetenschappen te promoveeren zich aangetrokken
gevoelde tot de kw~estie van het geld, waaraan zijn vader zijne
inaugureele rede te Utrecht had gewijd en die zoowel daardoor
als door de tijdsomstandigheden ook in ons land in den laatsten
tijd sterk op den voorgrond getreden is. Reeds vroeger heeft
de Schr. in den Economist over het onderwerp aanteekeningen
gepubliceerd. Thans leverde hij de resultaten van zijn onderzoekingen en overdenkingen omtrent al de verschillende kwesties,
waartoe dit bij uitstek moeilijke onderdeel van de staathuishoudkunde aanleiding geeft. Gaan wij eerst zeer kortelings den inhoud
van het geschrift na.
Na bestrijding van de leer, die in her geld een abstracte rekeneenheid ') ziet, definieert de Schr. bet geld als her ge!leel van
die goederen, welke door de aan het ruilverkeer deelnemende
individuen worden gebezigd als middel tot het vergemakkelijken
van dien ruil. Hij betoogt, dat een goed om als geld dienst te doen
buiten zijn functie als ruilmiddel een steunpunt behoeft. Her metalen geld vond dat steunpunt aanvankelijk in zijn bruikbaarheid
voor industrieele doeleinden, her papieren geld wordt zijns inziens
aanvaard wegens de mogelijkheid daarmede schulden aan den
Staat te voldoen, wat later ook het belangrijkste steunpLmt werd
voor her metalen geld. De zoogenaamde Steuerfundation dus, ook
door Schr.'s vader aanvaard, welke echter door den Schr. wordt
uitgebreid door ten aanzien van her cheque en girogeld als steunpunt buiten zijn geldfunctie aan te wijzen, dat de bank die her in her
') Een leer, waarvan de Anweisungstheorie (Schumpeter) maar weinig
verschilt.
 292
leven riep, tegenover zijn schulden aan deposanten voldoende
vorderingen heeft welke met die schulden kunnen worden betaald.
De waarde van bet geld wordt, naar de meening van Mr. Stuart,
gelijk die van elk ander goed beheerscht door de grenswaardeleer
en de daarop gebaseerde prijsleer, krachtens welke de prijs wordt
beheerscht door de intensiteit van vraag en aanbod. De vraag uaar
geld is z. i. identiek met het streven door middel van een algemeen
verhandelbaar goed de bezwaren van den directen ruil te ondervangen en aldus een grooter re~el inkomen te krijgen dan anders
het geval geweest ware; het aanbod hangt af in de eerste plaats
van het streven van particulieren (m!etaalproducenten en bankgeld
uitgevende bankiers) om zich door middel van geldcreatie een
inkomen te verschaffen niet geringer dan zij met anderen arbeid
verdienen kunnen, en voorts van her optreden van den Staat.
 Neemt de vraag naar geld als middel tot vergemakkelijking
van den ruil toe zonder dat het aanbod in dezelfde mate toeneemt
of blijft de vraag gelijk bij dalend aanbod, dan stijgt de waarde
van her geld, heeft het tegenovergestelde plaats dan daalt de
waarde van het gel&
De Schr. beziet in dit verband de productie van metalen geld
en de geldcreatie door middel van crediet; de geldcreatie is
zijns inziens thans in groote mate afhankelijk van het streven
van bankiers om zich door middel daarvan een inkomen te verwerven; de banken kunnen naar zijne meening een grooten invloed
op het prijsniveau hebben door hun rentevoet, en waar het streven
moet zijn zoowel de daling als de stijging van de waarde van
het geld, welke de normale prijsvorming verstoort, met een ongemotiveerd voordeel voor den een en een even ongemotiveerd
nadeel voor den ander, te voorkomen, moet alle aandacht geschonken worden aan hetgeen in dezen het doen en laten der banken
beheerscht en hetgeen geschieden kan om te bevorderen, dat hun
invloed slechts ten goede komt aan het algemeen belang.
 De Schr. treedt vervotgens in een bespreking der quantiteitstheorie. De Ieei van Fisher, dat de hoeveelheid als geId gebruikt r
goud het prijsniveau bepaalt, wordt gewogen en te licht bevonden,
voornamelijk op grond, dat de hoeveelheid geld en de omloopsnelheid geen onafhankelijke faetoren zijn, gelijk Fisher meent en
voorts wijl er geen vaste verhouding is tusschen metaalgeld en
bankgeld, zooals Fisher mede veronderstelt. Eveneens verwerpt
hij de door Mr. Pierson verkondigde leer dat de koop-

293
kracht zich wijzigt overeenkon3stig de geldquantiteit. Ook Schumpeters beschollwingen over de verhouding tusschen de hoeveelheid
geld en het prijsniveau worden door den Schr. ernstig gecritiseerd,
als ten slotte niet veel afwijkende van de leer van Fisher. Is echter
de Schr. gekant tegen elke inkleeding van de quantiteitstheorie,
welke een automatische en evenredige prijsstijging te verwachten
acht uit toeneming van de hoeveelheid en de omloopsnelheid van
het geld, hii erkent toch de juiste kern van de quantiteitstheorie,
hierin bestaancte, d a t e r een nauw ver.band is tusschen de geldquantiteit en bet prijsniveau.
De Schr. behandelt dan verder de beteekenis vail het renteprobleem voor de geldtheorie, welke z. i. in het algerneen onvoldoende naar voren is gebracht. Hij sluit zich in deze in hoofdzaak
aan bij Wicksell, die stijgingen vail het prijsniveau toeschrijft aan
de afwijking (naar beneden) van de bankrente in vergelijk met
de reeele rente (d. i. de rente, welke voortvloeit uit de waardeverhouding tusschen tegenwoordige en toekomstige goederen, afgezi'en van her bestaan van geld.) Zulk een afwijking heeft, zonder
dat zij zelve grooter wordt, bij voortduring stijging van her prijsniveau ten gevolge, en als bankrente en re~ele rente op hetzelfde
peil komen, dan blijft her prijsniveau op dezelfde hoogte; van
daling kan eerst sprake zijn, als tusschen re~ele rente en bankrente een omgekeerde verhouding ontstaat.
 Bij de daarop volgende bespreking van de verhoudfng tusschen
wisselkoers en prijsniveau kiest de Schr. in den strijd tusschen
AAej. van Dorp en den Heer Keesing gevoerd, over de oorzaak van
de daling van de mark - - gelijk wel bijna alle theoretici ten
onzent - - de partij van eerstgenoemde. Hij erkent, dat wijziging
van het prijsniveau in Duitschland tengevolge van de ontzettende
vermeerdering der ruihniddelen en van de vermindering van de
goederen door de toename den achteruitgang der consumptie en
van de productie, de blijvende oorzaak is van die daling. Echter
kent hij in meerdere mate dan zijns inziens Mr. van Dorp deed,
aan tijdelijke oorzaken de kracht toe om de mlark in het buitenland
minder of meer te doen dalen clan met de stijging van het prijsniveau in Duitschland overeenkomt.
 " In her lllde Hoo~dstuk komt de Schr. tot het vraagstuk van de
waardevastheid van het geld. Mr. Stuart stelt hooge eischen aan
die waardevastheid. Zijn er velen, o.a. Dr. Stuart St., die wel tevreden zijn als wijziging van de waarde van her geld door invloe-

294
den van de zijde van het geld voorkomen worden, de jongere sluit
zich aan bij Jevons, voor wien de waardevastheid van het geld
beteekent, dat het prijsniveau constant moet blijven, d.i. dus dat
als er wijzigingen van de zijde van de goederen zijn gekomen,
van de zijde van de ruilmiddelen wijzigingen moeten intreden,
die het vroegere evenwicht herstellen. De nadeelige gevolgen van
wijziging van bet p,ijsniveau zijn dezelfde, of zij het gevolg
is van wijziging in de vraag zonder wijziging in voldoende mate
in het aanbod van geld dan wel van wijziging in het aanbod
zonder dat wijziging in de vraag hiertoe genoegzaam aanleiding
gaf. Het gaat er dus on1 te bereiken, dat het aanbod van geld,
waarop meer invloed kan worden uitgeoefend dan op de behoefte
die daaraan bestaat tot vergemakkelijking van den ruil, dermate
wordt beheerscht, dat her prijsniveau, de koopkracht van het geld,
steeds zooveel m ogelijk gelijk blijve.
 De meening, dat zulks gemakkelijker wordt bereikt wanneer
het goud een groote rol blijft spelen onder de geldsoorten, wordt
door den Schr. allerminst gedeeld. Zelfs indien het g o u d het
eenige geld ware, dan zoude het z.i. niet de geringste waarborgen
opleveren voor een vast prijsniveau. Bij meerdere vraag naar ruilmiddel ware er dan wel een prikkel om meer goud te produceeren, doch er is niet de minste waarborg, dat toeneming van de productie ook maar eenigszins in evenredigheid zoude zijn met de
toeneming van de vraag. En bij geringere behoefte aan ruilmiddel
bestaaf er, gelet op de groote hoeveelheid goud, die er bestaat,
nog veel minder waarborg, dat de productie v01doende zal verminderen, het industrieel gebruik voldoende zal toenem.en om
het evenwieht te herstellen. Als het goud echter, gelijk thans in
de werkelijkheid het geval is, slechts een klein deel van het ruilmiddel uitmaakt, dan is zijn invloed op de waardevastheid van
het ruilmiddel, ook indien men buitengewone maatregelen kon
nemen om de waardevastheid van het goud te bevorderen, zeker
niet voldoende.
 De Schr. wijdt een afzonderlijke paragraaf aan het plan v a n
Irving Fisher om de waarde van bet goud te stabiliseeren door
invloed uit te oefenen op de hoeveelheid goud door daarvan, als
e r t e veel is, meer en, als e r t e weinig is, minder in een nmnt va~l
dezelfde nominale waarde op te nemen. Hij ziet in dat plan niet
het geringste hell o.a. op grond, dat de voornaamste grondslag
van Fishers betoog t.w., d a t e r een vaste houding is tusschen de

295
hoeveelheid goud, welke tot ruilrniddel strekt en de hoeveelheid
bankgeld, in het geheel geen steun in de werkelijkheid vindt. Hieruit volgt, dat Fishers systeem hoogstens waarde zoude hebben in
verband met maatregelen betreffende de cre~itie van ander dan
goud geld. De ve'rdere bespreking leidt echter den Schr. tot de
slotsom, dat ook als onderdeel van een grooter plan het denkbeeld van Fisher geen waarde heeft, mede omdat diens waarborgen tegen speculatie geheel onvoldoende zouden blijken.
Maatregelen tot verkrijging van de waardevastheid van her geld
moeten, nu her geld voor het grootste deel bestaat uit bankgeld
en er geen sprake is van een vaste verhouding tusschen dit geld
en her metaalgeld, uit den aard der zaak e r o p gericht zijn, dat
het aanbod van bankgeld te zamen met die van her metaalgeld,
zoolang men dit handhaaft, zooveel mogelijk gelijken tred houden met de vraag naar geld. Aan de maatregelen, die zulks kunnen
bevorderen, wijdt de Schr. ten slotte zijn slotbeschouwingen.
 Reeds dadelijk herhaalt hij hier zijn meening, dat de geheele
zaak gemakkelijker zal zijn, als men alleen met niet-metalliek geld
te doen zal hebben. Zoolang men metalliek geld handhaaft, loopt
men altijd de kans er tengevolge van de maatregelen van andere
landen mede overstroomd te worden (zooals bij ons gedurende
den oorlog sterk bleek, doch in mindere mate altijd geldt) wat
dan met renteverIies gepaard gaat. Schrijvers opvatting van het
gefd brengt mede, dat afschaffing van metalliek geld theoretisch
mogelijk is - - en al wil hij die afschaffing voorshands niet propageeren om de praktische bezwaren, zoo is hij toch blijkbaar van
meening, dat her daartoe vroeger of later komen zal en ook komen
moet, wil men inderdaad in zake de waardevastheid het ideaal
meer naderen. W a t het andere geld betreft moet naar Schr's meening allereerst worden opgehouden met den willekeurigen invloed
van den Staat op de uitgifte van geld. De Staats-zilverbons acht hij
uit den booze, in de behoefte daaraan had behooren te worden
voorzien door de uitgifte van klein bankpapier. Voorts rekent hij
ook de groote uitgifte van bankpapier tengevolge van het crei~eren van schatkistpapier, dat rechtstreeks bij de Bank wordt ondergebracht en van Staatsobligaties, die gemakkelijk worden beleend,
ats een zijdelingsche uitgifte van staatspapiergeld. En hi] geeit
:) D.w.z. dater niet meer geld gecre~erd wordt dan er behoefte blijkt
aan geld om bet ruilverkeer te verbeteren.
296

te kennen, dat bet felt, dat de Staat I.fij de Bank zeer goeclkoop
leent, omdat hij hetgeen hij aan rente betaalf, grootendeels als
winstaandeel terugkrijgt, in deze een verkeerde werldng heeft.
 Wel verre dat de circulatiebank op deze wijze mag medewerken tot ongemotiveerde uitbreiding van het papieren geld, is her
juist hare taak volgens den Schr. om de te omvangrijke uitgifte
van bankgeld (inclusief ch{que- en girogeld van particuliere banken) tegen te gaan. Hare discontopolitiek moet behalve te groote
uitgifte van bankpapier ook te groote creatie van particulier
bankgeld tegen gaan. Zij moet, achtgevende op de wijzigingen
in bet prijsniveau, welke uit de Indexcijfers blijken, de inlr
eventueel uitbreiding, van deze soorten van ruilmiddel zooveel
mogelijk in de hand houden. En de Schr. suggereert als belangrijk
middel om een te lage bank rente en te groote cre~itie van geld
tegen te gaan de invoering van creditrente bij de circulatiebank,
waardoor de particuliere banken tot een hoogere creditrente gedwongen zouden worden war de winst op credietverleening tegen
lage rente zotlde doen verminderen. Door her aanhouden van een
uitgebreide deviezenportefeuille nloet dan tevens de circulatiebank waken tegen den invloed van tijdelijke schommelingen in
het buitenland. Tegen den invloed van blijvende wijzigingen in
her prijsniveau in het buitenland tengevolge van een voortdurende
afwijking aldaar tusschen re~ele en bankrente kan echter de circulatiebank niet op. Daarom kan de toepassing van zijn denkbeelden volgens Schr. eerst dan tot goede resultaten leiden, als
de toonaangevende landen allen naar stabiliseering van hun
prijsniveau gaan streven of, wanneer een Volkenbond de nationale tegenstellingen zal hebben opgeruimd.
 Als dadelijk toe te passen maatregelen noemt de Schr. ten
slotte een krachtigere houding van de Centrale Banken tegenover
den Staat en de lagere overheden. Voorts een flinke uitbreiding
van de prijsstatistiek, ten einde tot indexcijfers te geraken, welke
de banken kunnen voorlichten omtrent de richting, waarin maatregelen te nemen zijn en eindelijk versterking van de positie van
de centrale bankinsteltingen om de fouten, waarin de particuliere
banken door de felle concurrentie vervallen, tegen te gaan.
Tot zoover een zeer kort overzicht van dit, zoowel aan eigen
opbouwende beschouwingen als aan critiek van de opvattingen
van anderen, zeer rijke proefschrift, waarvan de lezing aan iederen
belangstellende ten zeerste wordt aanbevolen.
297
Er valt natuurlijk niet aan te denken om r
maar op een belangrijk deel van de onderwerpen, welke besproken worden, in
te gaan. Eenige belangrijke opvattingen van den Schr.. mogen
echter nader worden bezien.
 Vraagt men, waar men Mr. Stuart onder de geldpolitici moet
rangschikken, dan is daarop m.i. niet met 66n w o o r d a n t w o o r d
te geven. Hij zelf zegt, dat hij zich met de meeste stelligheid onder
de nominalisten rangschikt. En dat is ook waar, in zooverre hij
de onttroning van het goud op den langen duur niet slechts mogelijk, maar ook wenschelijk acht. Vergis ik mij niet, dan achten
zich echter de voorstanders van de theorie van de abstrakte rekeneenheid en van de, zooal nier geheel dan toch in hoofdzaak
daarmede te vereenzelvigen, Anweisungstheorie, welke in Schumpeter zulk een krachtig verdediger vond, toch maar alleen zuivere
nominalisten. Schumpeter gebruikt het woord niet, maar her zoude
mij niet verwonderen, als hij desgevraagd iemand, die de zaken
b e s c h o u w t als Mr. Stuart, zoude rekenen dichter bij de metallisten
- - de voorstanders van de W a r e n t h e o r i e - - te staan dan bij de
nominalisten. Hij scheert althans de v o o r s t a n d e r s van de W a r e n theorie vrijw'el over een kam met de aanhangers van de productiekostentheorie ~) en tot deze moet, naar ik meen Mr. Stuart gerekend worden.
De Schr. neemt, als ik wel zie, in sommige opzichten een tusschenstandpunt in tusschen de twee t e g e n w o o r d i g e hoofdpartijen.
 Eenerzijds heeft hij de overtuiging, dat de leer dat het geld als
zo0danig zijn waarde ontleent aan de stof, waaruit het bestaat,
onjuist is, anderzijds gevoelt hij sterk, dat de Anweisungstheorie
ten slotte de waarde van het geld onverklaard laat, omdat zij de
waarde van her geld afhankelijk stelt van de hoeveelheid die er
is, maar geen antwoord geeft op de vraag, wat de hoeveelheid
geld bepaalt, welke er in omloop is. En nu heeft hij de kostentheorie, die hierop een antwoord geeft en welke aanvankelijk met
'~) Om misverstand te voorkomen zij hier opgemerkt, dat Mr. Stuart
allerminst de productiekostentheorie aanhangt, welke leert, dat de waarde
van goederen een gevolg is van de productiekosten. De productiekosten
beheerschen echter, indien een goed geproduceerd kan worden, de hoeveelheid, die kan worden aangeboden en zijn dientengevolge een van de
factoren, die den prijs van een goed bepalen, en dit geldt zijns inziens ook
voor het geld. Hij staat dus tegenover hen, die meenen dat op de waarde
van het geld de productiekosten daarvan geen invloed hebben.
298
de warentheorie vrijwel samenviel, uitgebreid tot het geld, welks
waarde geheeI onafhankelijk is van de stof, waaruit het gemaakt
is. Tevens heeft hij voor dat soort van geld, dat thans de hoofdrol
speelt een steunpunt buiten het geldgebruik gezocht en z.i. gevonden, voor war het staatsgeld aangaat, in de Steuerfundation en,
voor war het bankgeld aangaat, in war ik naar analogie zoude
willen noemen de Kreditrfickzahlungsfundation ; aan de als geld
gebezigde goederen, voorzoover zij niet uit metaal bestaan, geeft
hij daardoor een functie ook voor het geval men ze niet meer als
geld wil of kan gebruiken, gelijk ook het metaalgeld er eene
heeft.
 Gelijk hieronder blijken zal, acht ik de uitbreiding van de leer
van den invloed der productiekosten tot het papieren geld juist.
Of de Steuerfundation echter wel op de werkelijkheid berust,
schijnt mij twijfelachtig. Mr. Stuart erkent, dat de waarde van
het staats- of bankgeld quantitatief niet gewaarborgd wordt door
de zekerheid, dat men-er-de-n--Staat mede zal kunnen betalen
(de Bank zat kunnen afbetalen.) Het is een schrale lroost, als
men lnarken aangenomen heeft voor een quantiteit goederen, stel
x,. en men er maar 1/20ste x voor terug kan krijgen, dat de
inarken toch altijd nog dienen kunnen om de staatsbelasring te betalen; immers het is duidelijk, dat, als de koopkracht van de mark zoo gedaald is, de belastingen ceteris
paribus ook wel tot het 20 voud moeten worden opgevoerd.
 s
met bet bankgeld staat de zaak juist zoo. Wie x bankmarken aannam in ruil voor ij goederen, zal daarmede als er voor
x marken hog maar 1/20ste y goederen te krijgen zijn, nog wel een
bankschuld van x marken kunnen afdoen, maar degeen van wien
hij een schuld van x marken aan de bedoelde bank overneemt zal
in ruil voor alien dienst ook niet meet dan 1/20ste y goederen
geven. GeheeI waardeloos zullen de staats- en bankmarken niet
worden, zoo wordt gezegd; men zaI er altijd hog lets mede kunnen
doen buiten hun geldfunctie maar of dat ,,lets er mede kunnen
d o e n " her huren van de kruiwagen voor bet vervoer van her in
waarde gedaalde papier waard is, kan niet vooruit gezegd worden. Bij ernstig nadenken kan m.i. de Steuerfundation geen noem e n s w a a r d e reden zijn om staats- of bankpapier aan te nemen,
allerminst als men toevallig met duitsche papieren marken het
duitsche invoerrecht wiIlende betalen, 1000 % agio heeft moeten
igeven 0P het, toch in marken uilgedrukte, tarief. Liever houd i.k

299

het met den Heer Boissevain, w a a r die betoogt, dat alle aannemen
van staats- of bankbiljetten tot nu toe berust op een vaag geloof,
dat ze toch nog wel eens te eeniger tijd een n o e m e n s w a a r d i g e
hoeveetheid goud zullen vertegenwoordigen. Mr Stuart betwijfelt
dit, maar erkent, dat het bewijs in geen van beide richtingen kan
worden geleverd. Wel acht hij de onjuistheid t e bewijzen voor het
teekengeld. Bleef niet de oostenrijksche zilveren munt voor haar
nominale waarde circuleeren, toen her gewezen standaard metaal
in waarde daalde tegenover die taunt, terwijl er toch van eenige
inwisseling nimmer sprake was? Mij dunkt dit heeft met de zaak
waarvan bier sprake is weinig uit te staan. Voor oostenrijksche
zilveren munten was het felt, dat zij ten slotte toch hog altijd een
hoeveelheid zilver bevatten ongetwijfeld een steun en daarom konden zij zelfs het vage vertrouwen, dat ze toch hog wel eens zekere
waarde aan goud zoude vertegenwoordigen, ontberen.
 Voor wie van her geldwezen lets weet is m.i. de beste steun
voor elk geldsoort, her vertrouwen, dat de hoeveelheid ~ daarvan
niet onredelijk zal worden vermeerderd ~). D a a r o m ook acht ik in
theorie als eindstadium van de historische ontwikkeling van bet
geldwezen een ruilmiddel denkbaar, welks eenige w a a r b o r g gelegen is in her vertrouwen, dat door een alwys bestuur van een
wereldbond de geldcreatie en- vernietiging zoo geregeld is, dat de
hoeveetheid geld van alle soorten op zoodanig peil wordt gehouden, dat her (op her goud berustend) prijsniveau, dat op het o o g e n blik van her in werking treden der nieuwe regeling bestond, voortdurend zal worden gehandhaafd. Maar dan zal zoo goed als de
goudfundeering ook de Steuerfundation en de Kreditrfickzahlungsfundation kunnen gemist worden.
Mr. Stuarts betoog, dat de w a a r d e van het geld a f h a n g t van de
vraag, welke er naar is tot vergemakkelijking van den ruil en van
het aanbod, dat bepaald wordt door de aanwezige hoeveelheid en
de kosten van vermeerdering Van die hoeveelheid, "schijnt mij, gelijk ik reeds zeide, juist. Ik betwijfel echter, of hij die gedachte
consequent heeft vastgehouden. Had hij zulks gedaan, clan zoude
door hem m.i. niet zijn betoogd, dat men aan een goed, dat als
") Schumpeter betoogt wellicht niet ten onrechte, dat de voorliefde welke
ei" voor edele metalen als geld eeuwenlang heefft bestaan, niet aan hun
waarde voor de industrie, maar aan de wetenschap, dat de hoeveelheid,
maar niet mir nichts, dir nichts te vermeerderen was, moet worden toegeschreven.
 300

geld fungeert uilsluitend subjeclieve ruilwaarde kan hcchten*), een
opvatting, die m.i. slechts thuis behoort in 'de Anweisungstheorie,
welke hij als gezegd, verwerpt, onldat zij leitelijk omtrent hetgeen
ten slotte de hoogte van her prijsniveau bepaalt, geen antwoord
geeft.
Vraag naar een zaak kan er ten slotte slechts bestaan, als de
zaak eenige dienst bewijst, terw!jl men haar heeft. Vraag naar een
zaak, die stechts een dienst bewijst, als men haar weer aanbiedt,
ware een vraag, welke door het aanbod van den vrager zelf weer
wordt opgelaeven. Een zaak, die niets dan ruihvaarde heeft - deze consequentie trekt Schumpeter, die ook aan her geld geen
andere dan ruilwaarde toekent, m.i. terecht - - heeft geen eigenwaarde dock slechts een afgeleide waarde. Maar met bet geld is,
dat, naar het mij voorkomi, niet het geval; het heeft wel degelijk
gebruikswaarde, al hangt deze nauw samen met zijn ruilwaarde.
 Waarom is er vraag naar geld, waarom wenscht men in den
rege[ geld en niet andere goederen in ruil voor de goederen en
diensten die men voortbracht ? Wijf men voor een zekere waarde
aan geld krijgende, denkt voordeeliger te kunnen ruilen, 1o. omdat
men alsdan zijn rtlil reel meer specificeeren kan, met veel meer
personen ruiten kan, van allerlei artikelen juist de naar verhouding
gewenschte hoeveelheid kan nemen, 20. omdat men dan zijn keuze
kan uitstellen, 30. omdat men ook den ruil zelf gedeelteliik kan
uitstellen in dien zin, dat men zijn eigen goed thans reeds ter
beschikking stelt van een ander voor de tegenwoordige ruilwaarde
en her aequivalent aan goed eerst ontvangt als men her behoeft
en dan op den wellicht voordeeiJgeren ruilvoet, welke ten aanzien
daarvan dan bestaat; eindelijk 40. omdat men op onvoorziene oinstandigheden wil gewapend zijn, die wellicht behoeften doen rijzen
aan goederen, waaraan ik in het geheel geen behoefte heb op her
oogenblik, dat ik mijn ruilgoed ter markt breng. Oeld bewijst den
dienst, dat ik op het oogenblik, waarop ik mijn goederen wel missen kan of wil, of mijn diensten bewijs, deze niet reeds dadelijk definitief behoef te ruilen, lnet ten klein aantal menschen, die juist
mijn goederen of diensten noodig hebben. Mr. Stuarts uitdrukking
dat bet geld den dienst bewijst den ruil te vergemakkelijken is
kort, maar doet geen volledige eer aan al de diensten, welke her
geld aan de tijdelijke houders bewijst.
In den aangegeven zin heeft her geld gebruikswaarde, daarom
*)~ Zie bldz. 31 vlgg.
 301
is er vraag naar geld; her is een goed met bijzondere eigenschappen, waardoor her diensten bewijzen kan, welke geen ander
goed in gelijke mate kan bewijzen. Natuurlijk moet het geld ook
ruilwaarde hebben; de gebruikswaarde van het geld is onbestaanbaar zonder de ruilwaarde; een van de eigenschappen welke aan
bet gelcl gebruikswaarde geven is, dat het een tamelijk constante
ruilwaarde heeft, wel niet tegenover elk goed op zich zelf, maar
tegenover de goederen in het algemeen. Veel vraag naar g o d wil
zeggen, d a t e r veel menschen langeren of korteren tijd de beschikking willen hebben over geld, d.w.z, aan zieh wenschen te
houcten, hoe her goederencomplex samengesteld zal zijn, dat zij
in de plaats krijgen van de goederen, die zij primair in ruil boden.
Honderd nlenschen, die ~6n dag de beschikking wenschen over
f 100, ten einde er dan weer goederen voor in ruil te nemen, geeft
evenveel vraag als tien menschen, die tien dagen de beschikking
wenschen over f 100 ten einde er dan weer goederen Voor in ruil
te nemen.
 Had geld geen ander nut dan dat het de dadelijke specificatie
van den ruil vergemakkelijkte, dat bet b.v. wie met~graan ter
markt komt, in staat stelt om goederen, welke hij behoeft ook van
marktgangers te krijgen, die geen graan wenschen, dan zoude er
maar een kleine vraag naar geld zijn; nagenoeg iedereen zoude
dan maar zeer momenteel een kas hebben. Orooter wordt echter
de vraag, als er veel mensehen zijn, die willen wachten met het
opmaken of het uitvoeren van de keerzijde van hun ruilplan, die
dus de beschikkingsmacht over andere goederen, welke het bezit
van elk goed rain of meer meebrengt , willen hebben in een vorm
(den geldvorm), die hun veel meer mogelijkheden laat om wat zij
behoeven in de juiste verhouding tte krijgen dan er b.v. gegeven
worden door de beschikkingsmacht over andere goederen, welke
een voorraad schoenen meebrengt.
De vraag naar ruilmiddei in dezen zin bepaalt m.i.. in verband
met de kosten van her produceeren van nieuw geld en her belang,
d a t e r bij is om geld aan den omloop te onttrekken (b.v. edel
rnetaal naar de industrie te doen overgaan) de hoeveelheid, die
er elk oogenblik is. En deze weer bepaalt bet prijsniveau, dat op
zijn beurt weer terugwerkt op de vraag naar en de productie van
geld '~).
b

=) Dit is geen cirkelgang, doch het zelfde zoeken naa,- een evenwichtstoestand, als wij overal bij bepalen van waarde en prijs zien.
 302
Schun]peters betoog, dat het geldgrensnut geheel is afgeleid
van bet grensnut der goederen, welke men er op 't oogenblik voor
krijgen kan, schijnt mij niet juist. Het geldgrensnut is zoolang ik
her geld houd, blijkbaar hooger dan dat van eenig goed, dat ik er
voor krijgen kan. Ik kan er b.v. thans ten beste lets voor koopen
dat een grensnut heeft van 10, maar ik zie daarvan af omdat ik
aan bet geld een gre[lsnut toeken van 11, wegens de kans, dat ik
daarvoor bitumen korteren of langeren tijd goederen met een grensnut (voor mij) van 12 zal kunnen krijgen.
Toen bet geld zijn intrede deed in de maatschappij,") waren
de productiekosten van her edel metaal in vergelijking met die
van andere goederen en de waarde, welke werd gehecht aan d e b e vrediging van andere behoeften, welke dat metaal bevredigen kon,
de voornaamste factoren, welke her prijsniveau, in dat metaal uitgedrukt, bepaalden. Steeds meer zijn daarnaast, eenerzijds de behoefte aan kas, de wensch langeren of korteren tijd edel metaal
te bezitten om vrij te blijven in zake de keuze van hetgeen men in
ruil zal nemen en het tijdstip, waarop men zulks zal doen, en anderzijds de technische mogelijkheden van de verplaafsing van het
als ruihniddel gekozen goed, een groote rol gaan spelen.
 Als de productie van ruilmiddelen relatief gemakkelijker wordt
(waaronder ook te rekenen is dat de stof, waaruit zij worden gemaakt minder voor andere doeleinden gevraagd wordt), komt
daarvan meer ter beschikking, maar de behoefte aan kas wordt niet
grooter; de ruilmiddelenproducent wiens kas dadelijk reel te groot
wordt, zoodat her grensnut daarvan kleiner wordt, neemt om van
zijn te groote kas af te komen met een kleinere hoeveelheid goederen in ruil voor zijn geld genoegen dan met her tot dat moment geldende prijsniveau overeenstemde. Maar nu krijgen anderen een te
groote kas, willen dus goederen voor een deel van hun geld en
ruilen ook eenigszins boven het oude prijsniveau, dat ten slotte
stijgt totdat alle kassen te zamen her meerdere ruilmiddel hebben opgenomen en men aan her gemak van een grootere kas (die
vaak reeds iets grooter moet worden wegens her hoogere prijsniveau) den voorkeur geeft boven de kleiner geworden hoeveel-

~) D.w.z. toen men voor het eerst goederen in ruil ham, die men niet
wenschte om de eigenschappen, waardoor zij een behoefte bevredigen
kunnen, maar om de eigenschap dat men er gemakkelijk.weer andere
liefhebbers voor vindt.
 303
heid andere goederen, die men, zijn kas op het Oude bedrag houdende, nog in ruil zoude kunnen krijgen. Denzelfden invloed op het
prijsniveau hebben alle omstandigheden, die er toe leiden, dat
men met een kleinere kas zich even gemakklijk beweegt als te
voren met een grootere, m.a.w, die tot een, niet hinderliike, besparing op de kassen leiden. De daling van her prijsniveau zal zelf ook
weer de productie van ruihniddelen geringer maken. Gaat daarentegen met een gemakkelijker produceeren van ruilmiddelen toevallig gepaard een toenemende behoefte aan kas (zooals b.v. her
geval is, als de Natural/~nwirthschaft meet en meet overgaat in
een Geldwirthschaft en ook als de welvaart toeneemt en daarmede
de behoefte om zijn ruil steeds meer te specificeeren) dan zal het
prijsniveau gelijkblijven.
 Naar gelang vergrooting van de kassen der menschen her gemak
van een verdere vergrooting minder doet toenemen, zal'elke vergrooting van de hoeve.elheid ruilmiddel een te sterkere stijging van
bet prijsniveau (daling van de koopkracht van het ruilmiddel) ten
gevolge hebben; de producent van ruilmiddelen zal minder nuttig
werk doen, maar ook minder retie belooning (in goederen'en diensten) verkrijgen. Sch}!i71j?eters leer, dat de gouddelver feitelijk geen
nuttig werk verricht door de ruihniddelen te vermeerderen, maar
als het ware een plunderaar is, die de resultaten van een anders
arbeid zich toe~igent zonder zelf lets bij te dragen tot het geheel
der nuttige producten, lijkt mij dan ook onjuist. Er is tijdelijk een
onevenredige belooning van den ruilmiddelenproducent mogelijk,
omdat men hem zijn product, geld, afnemende nog niet weet, dat
bet eigenlijk minder waard is geworden, d.w.z, zich zelf door zijn
overvloed minder waard maakt), maar dat komt bij alle productie
van goederen voor. Heel sterk kan zuiks bet geval zijn bij den
Staat als papieren-ruilmiddelenfabrikant; met een uiterst geringe
productiemoeite maakt hij een product, dat men aanvankelijk voor
even nuttig aanziet, als hetgeen er reeds ter beschikking was; het
publiek denkt niet dadelijk aan de mogelijkheid, dat door steeds
meet productie het product zeer gering in waarde zal worden.
 Maar bet verschil tusschen de productiekosten en wat de Staatproducent voor zijn ruihniddelproduct krijgt, wordt dan toch hoe
langer hoe geringer en ook hier is er een onderste grens. Men kan
zich denken, dat Duitschland ten slotte meer voor den aanmaak van
markenbiljetten zal moeten betalen (aan drukkers, papierfabrika n_

304
ten enz. die dan wellicht maar alleen betaling van hun moeite in den
vorm van levensmiddelen aannemen), dan het er goederen voor
koopen kan. Spoedig wordt dat natuurlijk niet bereikt, want men
kan zich een tijdlang hog helpen door alleen biljetten van de
hoogste coupure te drukken en bet is ook mogelijk, dat een onverstandig buitenland maar altijd door marken blijft nemen, niet
als ruilmiddel waarvoor het dadelijk of binnenkort iets koopen
wil, maar als een schuldbekentenis van her Duitsche. Rijk, die
men in betere tijden hoopt in te wisselen tegen duitsche goederen.
Ik geloof, dat indien Mr. Stuart zijn leer van den dienst van het
ruilmiddel tot vergemakkelijking van den ruil in bovenstaanden zin
had doorgedacht, hij zich veel moeite zoude hebben kunnen besparen, welke zijne opvatting, dat geld atleen subjectieve ruilwaarde heeft voor hem medebracht. Die opvatting maakt een
eigen waarde van het geld onmogelijk en voert in de cirkelredeneering, dat de prijs wordt bepaald door den prijs.
 Uit dezen circulus vitiosus heeft Mr. Stuart zich hero~ek, maar
naar het mij voorkomt zonder succes, trachten te ontwringen
en hij is er eerst uitgeraakt, toen hij in de paragraaf, getiteld: ,,De
prijs wet en hare toepassing op het geld" feitelijk, maar zonder
het woord gebruikswaarde te bezigen, terugkeerde tot de gebruiksWaarde van het geld voor het vergemakkelijken enz. van den
ruil. Een oogenblik heeft, naar het mij voorkomt, de Anweisungs
theorie hem in haar verleidelijke netten verstrikt en ook zijnen lezer,
vooral, indien deze bij geval zelf rain of meet door de schitterende
uiteenzettingen van Schumpeter mocht zijn ingepakt, bezorgt hij
moeilijke oogenblikken, alvorens hij weer in de baan van het betoog
terug is.
Gevolg van war mij een deraillemen;t van den Schrijver toeschijnt is, dat zijn verklaring van de waarde van het geld niet
zoo duidelijk is, als die had kunnen zijn en wellicht ook, dat
het onjniste denkbeeld tees, als zoude hij de quantiteitstheorie
als een op zich zelf staande verklaring van de waarde van het
geld naast de grenswaardeleer hebben behandeld en gedeeltelijk
aanvaard.
 Mr. Stuart behandelt echter terecht de quantiteitstheorie niet
als een verklaring van het prijsniveau, doch als een leer, die
betoogt, dat een wijziging van het geldquantum ceteris paribus
een evenredige wijziging van her prijsgemiddelde zal te weeg

305
brengen~). Hetgeen hij dan bier tegen inbrengt, schijnt mij in
bet algemeen juist, al legt hij wellicht te veel nadruk op bet
niet volkomen onafhankelijk van elkander zijn van geldquantum
en omloopsnelheid, lk weet echter niet, of de Schrijver gelukkig was
in zijn woordenkeus, toen hij aan her slot van zijn beschouwingen
over de quantiteitsleer schreef, dat, al m o g e zij niet in allen deel
juist zijn, zij toch een goed eind o p w e g helpt om de oplossing van
her g e l d w a a r d e p r o b l e e m te bereiken. Juister w a r e m.i. van zijn
stanctpunt en na zijn critiek geweest, als hij gezegd had, dat
die leer, al m o g e zij tot de oplossing van het g e l d w a a r d e p r o b l e e m
Met veel bijdragen en niet geven w a t men d a a r v a n v e r w a c h t tot
nauwkeurige vaststelling van den invloed van de v e r m e e r d e r i n g
van het ruilmiddel op her prijsniveau, toch een grooten kern van
waarheid bevat en a/s een populaire verklaring van dien invloed
zeer wel dienst kan doen. De woorden, welke de Schrijver gebruikt,
hebben veel gemeen met dat w a t Wicksell omtrent de quantiteitstheorie ten slotte verklaart; m a a r deze laat zijn lezers overigens in her duister omtrent hetgeen zijns it~ziens de waarcte van
laet geld, de hoogte van bet prijsniveau, b e p a a l t en bij hem beteekent bet gezegcle CILISvermoedelijk, dat de leer hem niet geheel
bevredigt, m a a r toch zijns inziens het dichtste komt bij een, voor
hem a a n v a a r d b a r e , verklaring van de w a a r d e van het geld.
 Eerie opmerking n a a r aanleiding van Schrijvers theorie omtrent
de w a a r d e van het geld moge bier hog g e m a a k t worden. Zie ik
wel, dan moet hij, al noemt hij zich nominalist, toch erkennen,
dat als men immer komt tot een ruilmiddel, uit niets dan papier
(biljetten of kantoorboeken) bestaande, toch immers her v r o e g e r e
r Dit is Met hetzelfde. AI neemt men aan, dat een verdubbeling van her
quantum geld ceteris paribus edn verdubbeling van het prijsniveau medebrcngt, dat dus b.v. als (geen ander ruilmiddel dan goud bestaande) voor
5 gram go t e e n zekere hoeveelheid goud van allerlei goede-el te krijgen
is bij verd!lbbeling van de hoeveelheid als geld dienend goud voor 5 gram
goud gemiddeld maar de helft van al die soorten van goederen te krijgen
zal zijn, dan heeft men hog niet verldaard, waarom juist die bepaalde
hoeveelheid ffoederel voor 5 gram gotd te krijgen is en niet een tiende
deel of wel het tienvoud (en bij verdubbelin~ van cle hoeveelheid geld dus
bet twinli~ste dect of het vijfvoud). De quantiteitstheorie geeft geen antwoord op de vraag waarom er ecn zekere hoeveelheid goud (c.q. ook
ander goed b.v. bank~-eld of siaatsgeld) als geld in omloop is en niet
bet tiendu deel of het tienvoud. Daai'om kan zij her prijsniveau m.i. nimmer geheel verklaren,
Econ. 1920.
 20

306
warengeld de sleutel moet blijven van de verklaring van de werkelijke hoogte van het prijsniveau. AIs er niets meer is dan papieren
geld, dan zal toch altijd de koopkracht van een papiertje, waarop
een zeker bedrag staat uitgedrukt, ill laatste instantie haar historische verklaring moeten vinden in de hoeveelheid warengeld,
die op het oogenblik van de (feitelijke, niet wettelijke) invoering
der geheeI goudlooze regeling, met zulk een naam (gulden, l)ond
sterling) werd uitgedrukt en met de koopkracht, welke op dat
oogenblik zulk een gewicht aan gouct gemiddeld had. Ik zie niet
in, hoe men anders zal kunnen verklaren, dat een paar schoenen
b.v. f 25 of 2 s 13 sh. en niet f 2500 of 266 s 13 sh. kost.
Het zoude dunkt mij niet mogelijk zijn om b.v. in een nieuwe
kolonie van menschen, die hog nimmer geld gebruikt hadden, een
uitsluitend uit papier bestaand ruihniddel in te voeren dan nadat
men eerst het stadium van warengeld doorloopen had en aldus
een prijsniveau had verkregen, waarop men de waarde van her papieren geld kon baseeren en, door een goede regeling van de
papiergeldcreatie houden.
Ik zal na deze ietwat lange beschouwingen over den verderen
inhoud van her proefschrift kort moeten zijn.
 Van bijzonder belang is voorzeker de paragraaf, gewijd aan
de beteekenis van her renteprobleem voor de geldtheorie. Misschien
gaat Schrijver wat v~r, als hij zegt, dat tot nu toe slechts weinigen
de groote beteekenis van her renteprobleem voor de geldtheorie
hebben ingezien. Men kan toch dunkt mij niet zeggen, dat de
invloed van her peil van de discontorente op de waarde van het
geld dusverre weinig de aandacht heeft getrokken. De Schrijver
heeft echter meer in het bijzonder her oog op de onderscheiding
in den lateren tijd gemaakt tusschen de feeble rente en de geldrente, waardoor meer op den voorgrond is gebracht, dat het niet
gaat om de absolute doch om de relafieve hoogte van de bankrente t. w. op de verhouding tusschen bankrente en ree~ie rente.
Her betoog van Mr. Stuart, waarin hij zich in hoofdzaak bij
Wicksell aansluit, dat die verhouding de ruilmiddelencratie beheerscht en dat de banken hierbij niet passief zijn, maar actief optreden, komt mij alleszins ]uist voor. Maar ik vraag mij af, of - al werd het niet aldus beredeneerd - - her begrip hooge (of lage)
discontorente toch ook tot dusverre niet meestal is beschouwd als
een relatief begrip.
Bij de beoordeeling van her al of niet te hoog zijn (of te

307
laag) van het bankdisconto heeft men zicli toch altijd door de
omstanctigheden laten leide. Waren tie ruihniddelen ruim, steeg
het prijsniveau kennelijk, dan noemde men niet een bankdisconto
van 5 ~ te hoog, noch noemde men een bankdisconto van 2 % te
laag, wanneer nieftegensfaancie dat cliscontocijfer de ruihniddelen
schaarsch bleven, her prijsniveau naar aller meening dalende was.
