Technology Forecasting
Planning
Besliskunde
Beleid

Dr. G. K. Boon

Technology Forecasting

Introductie
Regeren, besturen is vooruitzien, dit geldt evenzeer in micro-privaateconomische zin. Het is altijd nuttig om een idee te hebben hoe de onderne­
ming zal evolueren. Hierbij kan ook een toekomstbeeld van de technologi­
sche verandering van belang zijn voor de onderneming. De importantie van
een technologievoorspelling is sterk afhankelijk van de grootte en de aard
van de onderneming en dus van de rol die technologie als aanbieder of
vrager voor de onderneming heeft. Speelt technologie een belangrijke rol,
dan geldt hetzelfde voor de technologische verandering. Iedere onderne­
ming heeft altijd een zekere directe en indirecte afhankelijkheid van de
technologie, wat betreft de indirecte afhankelijkheid het volgende:
De technologische verandering kan een zeer belangrijke factor zijn in het
algemene maatschappelijke klimaat, in de economisch-sociale, culturele en
politieke evolutie van de maatschappij. Technologische verandering
beïnvloedt de arbeidsproductiviteit, de opgang en neergang van takken van
industrie en handel, van werkloosheid, zowel incidenteel als structureel, de
ruilvoet en de structuur van de internationale handel. De technologische
verandering bepaalt in hoge mate de bloei of neergang van streken en
landen. Er zijn duidelijke sociale, culturele en politieke implicaties en
interacties tussen technologie- en maatschappijveranderingen. In die zin
gaat technologische verandering ieder bedrijf aan, onafhankelijk van het
feit, of technologie, als vrager of aanbieder, van direct belang is voor de
onderneming. Maar het is duidelijk dat een technologievoorspelling niet
door iedere onderneming zal worden gemaakt. Gezien de kosten die het
met zich meebrengt, die ook in dit geval met de mogelijke baten vergeleken
dienen te worden. Maar zelfs voor vrij kleine ondernemingen kan een
automatiseringsplan zeker nut hebben. Zo’n plan kan heel flexibel en
improvisorisch zijn en hoeft niet veel te kosten.
 In dit artikel zullen verschillende aspecten van technologievoorspelling
toegelicht worden. Echter, voordat ik dieper in het onderwerp duik is het
nuttig, een paar vragen te stellen en te beantwoorden. Wat wordt onder
technologie verstaan, hoe wordt het gedefinieerd? Wat wordt onder de
voorspelling van de technologie begrepen? Is het mogelijk, zo ja, hoe wordt
het gedaan?
6 / 7-343

Dus wat betreft de organisatorische opbouw van dit artikel: allereerst
besteden we aandacht aan de hierboven genoemde vragen. Het niveau van
aggregatie van de voorspelling, de methodiek, de weging van imponderables,
de lange golf en de macro-identiteit komen achtereenvolgens aan de orde.
Vervolgens zullen we technologievoorspelling in het kader van de techno­
logiemarkt plaatsen in dynamische zin. Daarna komt de interactie tussen
maatschappij- en technologieverandering aan de orde, waarbij technologie
wordt onderscheiden in statische en dynamische technologie. Enkele voor­
beelden van technologievoorspellingen worden genoemd.
 V oorspellingsaspecten
Definitie
Allereerst wat wordt onder technologie verstaan? Pragmatisch gedefinieerd
stel ik: technologie is know-how, betreffende produktie nuttig tot het
bevredigen, direct of indirect, van menselijke behoeften, belichaamd in
mensen, documenten en produktiemiddelen. Technologievoorspelling be­
treft dus voorspelling van kennisontwikkeling, die zich op bepaalde manie­
ren kan manifesteren. Het gaat dus om een dynamisch proces, de veran­
dering van kennis in de tijd. Hoe wordt nieuwe kennis verkregen? Door
onderzoek en ontwikkeling! Ik zou willen onderscheiden actieve en passieve
kennisvernieuwing. Actieve kennisvernieuwing is daadwerkelijk trachten
nieuwe kennis, inzichten, verbanden te ontwikkelen, het is pioniersarbeid,
grensverleggend onderzoek. Passieve kennisvernieuwing is het trachten te
weten te komen wat er gaande is, bijv. op het gebied van de actieve
kennisvernieuwing. Echter, het is zonder meer duidelijk, dat de beide typen
van kennisvernieuwing veelal dichtbij elkaar liggen en een zekere comple­
mentariteit kunnen hebben. Het passieve deel kan tot het actieve deel
leiden, passieve kennisvernieuwing is veelal voorafgegaan aan de actieve
kennisvernieuwing.
Wat wordt nu onder technologievoorspelling begrepen? De naam is duide­
lijk, men beoogt de technologische verandering te voorspellen. Men kan dat
voor verschillende perioden, op verschillende wijzen doen en op verschil­
lende niveaus van aggregatie. Deze drie aspecten houden met elkaar ver­
band. Allereerst de verschillende perioden. De doelstelling voor de voorspel­
ling kan zijn op korte termijn, 5 jaar, middellange, 5 - 15 jaar, tot het jaar
2000, en langer. Het is duidelijk dat, hoe verder men de voorspelling in de
tijd laat doorlopen, hoe meer speculatief deze wordt. De korte en middel­
lange termijnvoorspellingen zijn meestal ook het belangrijkste. Slechts bij
grote en technologisch geavanceerde projecten speelt de lange termijnvoorspelling een belangrijke rol, bijv. in de ruimtetechnologie en het interpla­
netaire verkeer.
 Aggregatieniveau
Het aggregatieniveau van de technologievoorspelling is over het algemeen
laag, dus zeer concreet, zeer gedesaggregeerd. Men wenst concrete tech­
nologische doelstellingen in de tijd te plaatsen wat betreft hun realiseer­
6 / 7-344

baarheid. Het is nuttig om even stil te staan bij de verschillende soorten
technologievoorspellingen die voorkomen en die te maken hebben met de
verschillende typen van technologievragers. Een belangrijk onderscheid is,
of de verschillende typen van technologievragers in de niet-commerciële of
in de commerciële hoek zitten.1In het eerste geval spelen kostenoverwegin­
gen een veel geringere rol. Militaire opdrachtgevers willen bepaalde tech­
nologische doelstellingen, op basis van hun eigen technologische beoorde­
ling (assessment) en voorspelling (forecast), op vrij nauwkeurig bepaalde
tijdstippen bereikt zien. De kostenzijde is, al naar gelang de urgentie, min
of meer irrelevant. Dit geldt ook, hoewel in veel mindere mate, voor
ruimtetechnologie. De ruimtetechnologie heeft bepaalde doelstellingen wat
betreft bijvoorbeeld draagvermogen van raketten, betrouwbaarheid van
communicatiemiddelen, niet uitputbare energiegeneratie etc. Op grond van
zeer concrete technologische voorspellingen op onderdelen van onderdelen
voor raketten bijvoorbeeld, probeert men de industrie te stimuleren deze
voorspellingen, binnen vrij nauwkeurige tijdsgrenzen, waar te maken.
 Deze twee voorbeelden tonen enige interessante aspecten van de techno­
logievoorspelling. Technologievoorspelling kan iets dwingends hebben, men
tracht de voorspelling te laten uitkomen. Op basis van een gedegen beoor­
deling van de huidige technologische kennis en de trends in de veranderin­
gen krijgt de voorspelling iets normatiefs. Men schept een uitdaging en een
goede beloning als de uitdaging gerealiseerd wordt. Men stuwt onderzoek
en ontwikkeling op, veelal in bekende terreinen waar grenzen verlegd
moeten worden, soms in het onbekende. Informatie, door ‘intelligence’
verkregen, over ontwikkelingen, vorderingen bij de concurrent, tegenstan­
ders, spelen een rol. Tevens zijn beoordeling en voorspelling ten nauwste
met elkaar verbonden en moeilijk te scheiden. ‘Technology assessment and
forecasting’ worden veelal in één adem genoemd en terecht. De voorspelling
berust op een gedegen beoordeling, waarbij in de niet-commerciële toepas­
singen, veelal de technologische aspecten de boventoon voeren. In de
commerciële sfeer spelen natuurlijk ook economische overwegingen mee,
terwijl in de civiele sector ook sociale en andere aspecten meetellen: hoe
meer aspecten er gaan meetellen, hoe meer realistisch de voorspelling voor
een bepaalde doelgroep wordt.
Er is of kan een vrij grote discrepantie bestaan tussen technologie rijp voor
niet-commerciële toepassing en voor commerciële toepassing. De diffusie
van een technologie in de bedrijfssector berust veelal op kosten, winst,
privaat-economische overwegingen en de toekomstverwachting omtrent de
economische ontwikkeling meer in het algemeen. Daarom is de interactie
tussen economische en technologische ontwikkeling van groot belang.
Technologie die niet diffuseert is economisch irrelevant. Daarom dienen
ook in privaat-economische zin, ‘assessment’ en ‘forecast’ samen te gaan of
men moet ‘voorspelling’ zo definiëren dat het technologie betreft die privaat-economisch, in het algemeen gesproken, toepasbaar is.
 Methodiek3
Zoals ik eerder zei, hangt de methode van voorspelling af van de tijdsperiode
6 / 7-345

en van het aggregatieniveau. Op de korte en middellange termijn kan de
voorspelling gebaseerd worden op drie elementen: 1) literatuurstudie: vak­
tijdschriften, ‘papers’, verspreid op nationale en internationale congressen,
die de relevante technologie betreffen of raken, kranten (Financial Times)
en algemenere tijdschriften (Economist); 2) extrapolatie modellen, kwan­
titatief en kwalitatief. Modellen is enigermate een groots woord, omdat het
meestal alleen gaat om een verband tussen de tijd en een technologie of
een technologisch aspect, bijvoorbeeld het verband tussen het aantal com­
ponenten per chip in de tijd, of de capaciteit van een micro-economisch
geheugen in de tijd. Ook kan het dus een technologiediffusie betreffen,
zoals bijvoorbeeld het aantal gevraagde computer-numeriek bestuurde ge­
reedschapswerktuigen of robots in de tijd. De verbanden die gevonden
worden zijn exponentieel, kwadratisch veelal. De eerste twee voorbeelden
betreffen snelle technologische vooruitgang, de twee andere van snelle
diffusie, waarin dus impliciet economische variabelen betrokken zijn. Ook
zijn welbekend de grafische verbanden tussen computercapaciteit en prijs
in de tijd, die een dramatische prijsdaling van de computercapaciteit per
eenheid demonstreren. Deze trends kan men dus extrapoleren. Het inte­
ressante is dat althans bij de technische verbanden, bijv. capaciteit van
micro-electronisch geheugen, in de tijd eerdere extrapolaties steeds te
pessimistisch blijken, m.a.w. de technologische verandering gaat sneller dan
het eerder gevonden exponentiële verband. Opnieuw moeten we even in
gedachten houden, dat in het privaateconomische gebeuren het om wer­
kelijke diffusies gaat en niet om zuivere technologische mogelijkheden.
 General Motors voorspelt bijvoorbeeld, dat het huidige aantal gebruikte
robots in het fabricageproces van 1100 in 1981, zal oplopen tot 5000 in 1985
en 14000 in 19906. Deze voorspelling is een technologische maar ook een
economische, behoort het althans te zijn. De interne diffusie berust op de
voorspelde technologische vooruitgang in de robottechnische mogelijkhe­
den wat betreft artificiële intelligentie, d.m.v. sensoren bijvoorbeeld, die
ondermeer de toepasbaarheid in de assemblage zullen vergroten. De wer­
kelijke toepassing is natuurlijk gebaseerd op economische overwegingen:
produktkwaliteit, produktiecontinuïteit, levensduur, afschrijvingen, geschooldheidsschaarste en kosten van de arbeid, begeerde verlaging van
vakverenigingsinvloed enz.
Een derde mogelijkheid gebruikt in de technologievoorspelling, die niet
alleen voor de middellange termijn maar ook wel van nut kan zijn voor de
langere termijn, is de betreffende technologieproducenten te interviewen.
Zo’n interview moet, door degene die het interview afneemt, terdege zijn
voorbereid en hij/zij moet goed in de betreffende technologie thuis zijn.
Indien op deze wijze met een representatieve groep van producenten ge­
praat is, kan een vrij duidelijk beeld van de technologische vooruitgang
verkregen worden op de korte, middellange en zelfs lange termijn. Het
probleem echter is om de personen die de kennis en visie hebben binnen
het bedrijf, niet alleen te identificeren, maar vooral om met hen in gesprek
te komen. Deze hindernis is vaak onoverkomelijk. Indien de gesprekspart­
ner de indruk heeft dat ook zijn bedrijf, bijvoorbeeld door enige publiciteit,
gebaat is bij zo’n interview, kan natuurlijk gemakkelijker toegang verkregen
worden.3

6 / 7-346

Delphi methode
Hierbij aansluitend, vooral voor de langere termijnvoorspelling, kan de zgn.
delphi methode genoemd worden. Hierbij wordt vaak een zeer uitgebreide
questionnaire gebruikt, waarbij getracht wordt te profiteren van kennis en
vooral ervaring en inzicht van degene voor wie de vragenlijst bestemd is.
 Deze vragenlijsten vragen meestal vrij veel tijd en aandacht om in te vullen
en daarom lukt het niet altijd. Indien er een zekere persoonlijke relatie is
tussen indiener en invuller, of als de laatste een zeker belang heeft bij een
serieuze invulling, dan werkt deze methode wel. Essentieel is dat de me­
dewerkende vrageninvullers niet weten wie nog meer meedoen. Een variant
op deze methode is, dat men zelf tot een zorgvuldige technologievoorspel­
ling komt en deze naar een persoon toestuurt met een grote kennis van
deze technologie, met het verzoek om commentaar, aanvulling of veran­
dering van de voorspelling. Indien dit antwoord binnen is, stelt men de
voorspelling bij en vervolgens stuurt men het aan een tweede expert met
hetzelfde verzoek. Deze procedure wordt bijvoorbeeld zeven tot tienmaal
herhaald en levert een betrouwbare voorspelling op. Het beeld convergeert
zich, de voorspelling berust op de beste kennis en inzichten van de betref­
fende technologie-experts in de wereld.
Het cruciale punt hier is ook weer, hoe beweeg je deze experts tot mede­
werking. Het beste werkt het, als de persoon die de voorspelling initieert,
deze expert al persoonlijk kent en er een zeker professioneel respect voor
eikaars inzicht is. Ook neem ik aan dat geld, in dit geval ook, veel kan
vergoeden. Ook kan het psychologische aspect een rol spelen. Vele mensen
stellen het op prijs, als hun mening gevraagd en gewaardeerd wordt.
 De voorspellingen die gebaseerd worden op vragenlijsten, mondeling of
schriftelijk, en interviews, leveren informatie op, die meestal op een kwa­
litatieve manier in de voorspelling verwerkt wordt. Echter, indien een
technologievoorspelling gecombineerd wordt met een toekomstige assess­
ment voor een onderneming of een land, bestaan er ook wel mathematische
benaderingen om te trachten een meer exacte uitwerking van een toekom­
stige situatie te verkrijgen. Ik noem in dit verband de ‘fuzzy set theory’ en
de ‘catastrophe theory’. Vooral de toenemende capaciteit van electronische
rekenmachines maken het mogelijk om mathematische modellen met een
groot aantal associatieve mogelijkheden van parametercombinaties door te
rekenen. Zelfs de bekende simulatie- en sensibiliteitsmodellen kunnen nu
op een veel uitgebreidere schaal, ten aanzien van aantallen variabelen,
toegepast worden.
Imponderables
Echter, er blijven ook eenvoudiger methoden om kwalitatieve aspecten en
imponderables op een quantitatieve wijze te verwerken. Deze methoden
kunnen ook met de interviewtechniek gecombineerd worden. Eén van deze
mogelijkheden, zie annex noot 3.4, is de volgende. Stel eenvoudigheidshalve,
dat er drie alternatieve mogelijkheden in de toekomst zijn A, B en C, die
gekarakteriseerd worden door drie belangrijke aspecten a, b en c. Men laat
de experts de aspecten wegen naar een bepaald criterium, bijvoorbeeld
6 / 7-347

waarschijnlijkheid van realisatie op een bepaald tijdstip, ecologische aan­
vaardbaarheid en economisch potentieel voor diffusie. In dit voorbeeld
kunnen door een éénduidige volgordenummering de gewichten worden
gegeven, waarbij 1 het best mogelijke toekomstige resultaat geeft en 3 het
minste. De relatieve positie van ieder alternatief A, B, C voor een bepaald
aspect, kan vertikaal gelezen worden, de relatieve positie van alle drie
aspecten horizontaal. De totale relatieve positie voor ieder alternatief t.o.v.
 alle drie de aspecten, worden verkregen door de volgorde (ranking) num­
mers horizontaal te sommeren en opnieuw de totalen te nummeren. In dit
geval is dus de kleinste som het beste en verkrijgt nummer 1. Verkrijgt men
van 10 experts zo’n tabellering, dan worden deze 10 tabellen opnieuw
geconsolideerd. De verkregen uitkomst, een voorspelling over een toekom­
stige ontwikkeling plus zijn ecologische en economische importantie is zeer
betrouwbaar, indien de experts werkelijk op deze punten kundig, onpartij­
dig en integer zijn.
Lange golf
Ook macro-economische beschouwingen worden wel in de technologievoor­
spelling betrokken, bijvoorbeeld de lange golf beweging. Het bestaan van
deze golf werd voor het eerst gesuggereerd door de Nederlander van Gelderen. De Rus Kondratiev maakte naam en gaf zijn naam aan de lange golf
na de Eerste Wereldoorlog. Lange perioden van economische voorspoed
alterneren met perioden van lage groei en stagnatie. Echter het was Schum­
peter, die in de dertiger jaren deze lange golf beweging in verband bracht
met de technologische verandering en dus innovatie. Meer recente inzich­
ten betrekken in dit beeld de winstvoet. Deze fluctueert natuurlijk duidelijk
met de lange golven van expansie en contractie in het economisch leven,
maar ook met de bereidheid van de private sector nieuwe technologie te
absorberen. Nieuwe technologie immers brengt toch altijd vrij grote inves­
teringen met zich mee, dat wil zeggen risico. Het is een menselijk feit, dat
de bereidheid risico te aanvaarden, zeer sterk samenhangt met de verwach­
ting over de toekomst, die zeker ook beïnvloed wordt door het zich wanen
in een neerwaartse of opwaartse beweging van het economisch leven. Dus,
zowel verandering als diffusie van technologie, en tussen beiden bestaat
ook weer een zekere interactie, hebben iets of misschien veel met deze
lange golf te maken.
 Ook een belangrijk punt in deze kwestie is de aard van de technologische
verandering nl. of deze arbeids- en kapitaalbesparend is, of dat de arbeids­
besparing door een grotere kapitaalsinvestering bereikt wordt. In het al­
gemeen kan men stellen dat arbeidsbesparing alleen bereikt wordt door
grotere kapitaalsinvestering. Dit is het normale geleidelijke proces van
technologische vooruitgang d.m.v. verbetering van bestaande technologieën.
Echter, als we in termen van de lange golf denken, in verband met tech­
nologische vooruitgang, dan gaat het om nieuwe technologieën. Voorbeel­
den uit het verleden zijn de stoommachine, gas, electriciteit, verbrandings­
motor, auto, vliegtuig, telefoon, radar, nucleaire energie, raketten, transistor,
micro processor enz. Deze nieuwe technologieën kunnen tot arbeids- èn
kapitaalbesparende technologie leiden en brengen dus de menselijke wel6 / 7-348

vaart op een hoger plan. Het is juist, dat wellicht in de innovatie en diffusie
van dit soort nieuwe technologieën een zekere regelmatigheid optreedt van
vijfentwintigjarige perioden. De kwestie van oorzaak en gevolg van deze
kwantitatieve sprongen in innovatie en diffusie van technologie is een
kwestie van debat, zoals trouwens het bestaan van lange golven zelf ook
nog steeds is. Echter het onderzoek naar de lange golfbeweging in de
economie is zonder meer belangrijk en Nederland doet hier goed werk (J.J.
van Duyn).4
Macro-identiteit
Persoonlijk vind ik het altijd gemakkelijk om in de vorm van de volgende
identiteit te denken:
K/L = K/V • V/L (1)
V/L = K/L • V/K (1.1)
K/V = K/L • L/V (1.2)
Als we dus drie symbolen introduceren, K voor kapitaal (goederenvooraad),
L voor arbeid (beroepsbevolking) en Y voor (nationaal) product, dan geeft
dus de verhouding tussen K en L de technologie weer (K/L), de verhouding
tussen Y en L de arbeidsproductiviteit (Y/L) en de verhouding K en Y de
kapitaal-intensiteit (K/Y) of kapitaal-productiviteit, de inverse (Y/K).
 Gevoeglijk kunnen we aannemen dat de nieuwe technologie arbeidsbespa­
rend zal zijn, dus de arbeidsproductiviteit (V/L) stijgt. De cruciale kwestie
is dan, heeft de nieuwe technologie meer kapitaal per werker nodig om die
arbeidsbesparing te bereiken, of een gelijk, of misschien zelfs een mindere
dan we nu kennen? Hiermede hangt dus direct samen hoe de kapitaalproductverhouding zich ontwikkelt, gaat deze omhoog en de arbeids-productiviteit ook, dan neemt de investering per werker toe. Het is practisch
zeker dat de laatste zal toenemen, maar het is minder zeker hoe de kapitaalproductverhouding zal reageren, deze kan dalen op de lange termijn en
daardoor, in identiteit (1), de stijging van (V/L) ten dele neutraliseren,
zodat de stijging van (K/L) binnen de perken blijft. In de tijd zal de
kapitaalgoederenvoorraad toenemen, waarbij oudere technologie vervangen
wordt door productievere.7 Maar ook het werkende deel van de beroeps­
bevolking neemt steeds af, ofwel proportioneel, gelijkmatig verdeeld over
de gehele beroepsbevolking ofwel structureel, in de zin dat een bepaald deel
van de beroepsbevolking niet meer aan de bak komt. Mijns inziens zal het
meer en meer nodig worden statistisch twee economische sectoren te
onderscheiden: De moderne sector, die meer en meer technologie-intensief
en arbeidsextensief wordt en een informele sector, waar een steeds groter
deel van de bevolking zijn energie aanwendt op een arbeidsintensieve, kapitaalextensieve wijze. In deze laatste sector zou dan ook de huishoudelijke
arbeid opgenomen moeten worden. Deze disaggregatie wordt nodig, wil
men in de toekomst tot een betrouwbaar trendverloop komen tussen de
genoemde variabelen.
 6 / 7-349

Ik persoonlijk heb toch al enige reserve t.o.v. de extrapolatie en voorspel­
baarheid van deze lange golf, omdat er zoveel factoren optreden die vol­
komen onvoorspelbaar zijn. Ditzelfde argument speelt trouwens evengoed
een rol in veel concretere vormen van technologievoorspelling. Echter, dit
is op zichzelf nog geen argument om er niets aan te doen. Heeft men een
technologievoorspelling gemaakt, dan berust deze altijd op een aantal
hypothesen, die duidelijk vermeld moeten zijn. Eén van deze veronderstel­
lingen betreft ‘behoudens onvoorzienbare autonome storingen’, die een
structurele verandering in het beeld kunnen geven. Voorbeelden hiervan
zijn: de vondst van de aardgasbel in Groningen, de vorming van het OPECkartel, de revolutie in Iran, maar ook autonome wetenschappelijke uitvin­
dingen en hun, in eerste instantie, niet-commerciële toepassingen. Dit soort
uitvindingen wordt veelal geïnitieerd en gestimuleerd door onderzoek uit
de militair-strategische hoek. Een technologievoorspelling kan ook geba­
seerd zijn op het scenarioprincipe. Daarin worden een aantal hypothesen
over de variatie in de pertinente parameters opgenomen. Treedt een auto­
nome verandering op, dan behoeft men slechts in te schatten welk effect
deze verandering op één of meerdere van de pertinente parameters zal
hebben om vervolgens vast te stellen, dat nu in de toekomst één van de
uitgewerkte scenario’s meer waarschijnlijk wordt dan de anderen. Laat de
autonome verandering zich niet op bovengeschetste wijze verwerken, dan
dient op grond van de nieuwe situatie een nieuw scenario bijgemaakt te
worden of, op z’n ongunstigst, moet een nieuwe technologievoorspelling
uitgewerkt worden.
 Technologiem arkt3
Marktvorm
Ondernemingen zijn veelal meer gebaat bij een wat concretere vorm van
technologievoorspelling, dat is op het meso-, sector- of branch-niveau,
waarbij dan de individuele onderneming betrokken wordt. Eerder werden
enige methoden voor deze meer gedisaggregeerde technologievoorspelling
genoemd. Hier zou ik het probleem iets ruimer willen stellen. Technologie­
voorspelling heeft direct te maken met de technologiemarkt, de vraag en
aanbod van technologie en hoe deze in de tijd zich zal ontwikkelen. Eerder
stelde ik, dat er een directe en indirecte invloed is van de technologische
verandering op het bedrijfsgebeuren. We zullen ons eerst concentreren op
deze directe invloed, die te maken heeft met de vraag- en aanbod-factoren
van technologie in de markt. Daarna zullen we het algemene klimaat,
waarin het technologiemarktgebeuren zich afspeelt, analyseren. Allereerst
iets over de marktvorm. De markt kan in het algemeen getypeerd worden
door monopolistische concurrentie. De meeste technologie wordt onder
concurrerende marktverhoudingen aangeboden. Men kan deze markt enigs­
zins vergelijken met die voor duurzame consumptiegoederen zoals auto­
mobielen, met dit verschil echter, dat het aantal merken veelal beperkter
is en de verkochte aantallen per merk en model ook veel kleiner zijn.
Sommige technologieën zijn meer gemonopoliseerd, echter slechts zelden
is een technologie een absoluut monopolie. Het komt voor dat een bepaald
6 / 7-350

proces waterdicht gepatenteerd is, maar bijna altijd zijn er vergelijkbare
producten of processen beschikbaar. Echter, tussen vergelijkbaar en iden­
tiek is een verschil dat toch een aanzienlijke technologische afhankelijkheid
kan impliceren.
 Multinationale ondernemingen (MNO) houden veelal het technologie­
marktgebeuren intern. Ze treden op als technologieaanbieder voor de vraag
van hun eigen bedrijven. Het woordje ‘markt’ dienen we dan wel tussen
aanhalingstekens te plaatsen. Toch trachten ook sommige MNO’s concur­
rerende verhoudingen binnen hun bedrijfsgebeuren, ook voor technologie,
te simuleren. Soms hebben geaffilieerde bedrijven een zekere vrijheid, ze
zijn dan niet gedwongen de eigen technologie te kopen, maar kunnen, al
dan niet op verzoek, ook technologie van buiten betrekken. Ook de MNO
biedt zijn eigen technologie veelal te koop aan voor niet-geaffdiëerde be­
drijven. Echter dit is veelal niet de allerlaatste versie of, zo ja, dan wordt
zo’n besluit met veel overweging genomen, bijvoorbeeld op grond van het
feit dat, gezien het concurrerende aanbod, niets unieks wordt prijsgegeven.
Aanbod- en uraag-factoren
Door welke factoren wordt de technologische vooruitgang bepaald en hoe
voorspelbaar zijn deze factoren? In het algemeen gesproken is de techno­
logische vooruitgang een evolutionair proces, dus het verloopt betrekkelijk
geleidelijk en vrij langzaam. Stroomversnellingen treden echter ook op.
 Producenten en aanbieders van technologie wensen hun producten goed af
te zetten en in vrij concurrerende marktverhoudingen betekent dat dus, dat
ze een product, een technologie moeten brengen, die begeerlijk is voor de
vrager. Dit zou suggereren dat alleen de vraagzijde bepalend is. In indirecte
zin is dat juist wat commerciële technologie betreft. Men kan niet verkopen
als de vrager weigert te kopen. Bij alles wat de technologieproducent
ontwerpt, heeft hij de markt in gedachten, de behoefte van zijn cliënten,
maar vooral ook de wensen van de klanten van zijn cliënten. Uiteindelijk
gaat het om de consumptieve vraag, die de investeringsvraag bepaalt en zo
het aanbod van de technologieproducent. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat
de producent zijn technologie niet moet pousseren. De wensen van de
eindconsumenten betreffen meestal de prijs van het goed, de kwaliteit en
andere eigenschappen van het product, bijvoorbeeld kleur, toon, vormge­
ving, modeaspecten, type van energie en het gebruik per eenheid en der­
gelijke. Hieruit volgen bepaalde richtlijnen en trends voor de technologische
ontwikkeling, immers de toekomstige technologie dient met deze aspecten
rekening te houden. Er is dus een prijsgevoeligheid van de technologie,
maar dit is lang niet de enige overweging. Factoren die in de vraag naar
technologie een rol spelen zijn: de flexibiliteit ook t.o.v. de grondstof, de
benodigde bedieningsarbeid vooral wat scholing betreft, type energie en
gebruik, kwaliteit van de technologie en levensduur, onderhouds- en reparatievereisten, voorts ook de service, de garantie, de reputatie van de
aanbieder, de credietvoorwaarden, al deze factoren spelen een rol van de
kant van de vraag naar technologie en dus ook van de kant van het aanbod.
 6/ 7-351

Hierbij komen dan nog een aantal factoren, die specifiek aan de kant van
het aanbod spelen. Technologie-ontwerpers, producenten en aanbieders,
alle drie activiteiten meestal gecombineerd in één onderneming, houden in
hun technologie-onderzoek en -ontwikkelingsbeleid de volgende punten
goed in de gaten:
- de richting en resultaten van de technologische vooruitgang bij concur­
rerende ondernemingen,
- de technologische ontwikkeling in grondstoffen en hulpstoffen (ener­
gie),
- de technologische ontwikkeling in voorafgaande en volgende fasen in
de productiekolom,
- voortgang in kennis in niet direct aangrenzende terreinen van techno­
logie en de mogelijkheid van toepasbaarheid in de eigen technologie.311
Autonome factoren
Tenslotte, zoals reeds eerder genoemd, spelen de ontwikkelingen in de
maatschappij een rol. Ten dele betreft het geïnstitutionaliseerde factoren,
ten dele slechts algemeen geldende meningen en noties. In de zeventiger
jaren traden de ecologische factoren sterk op de voorgrond, betreffende
water, lucht, geluid en vibratie. Afgezien van wettige voorschriften, zijn
technologiefabrikanten practisch gedwongen hun technologie zo milieu­
vriendelijk mogelijk te maken. Het is een factor in de concurrentieslag
geworden. Tevens kwam het energieaspect sterk naar voren.
Technologieproducenten beconcurreren elkaar op dit punt ook. Het is zelfs
één van de belangrijkste punten in de concurrentie geworden. De doelstel­
ling tot energiebesparing prevaleert zelfs over die van de arbeidsbesparing
op dit moment in de meeste technologie-ontwerpen. Daarnaast past de
technologie zich aan bij structurele factoren, zoals afnemende bereidheid
om eentonig, gevaarlijk, of zelfs fabrieksarbeid in het algemeen te doen.
Bepaalde geschooldheden worden daardoor schaars en de technologie
bouwt dus deze scholing in, om een Engelse modeterm te gebruiken, de
‘hardware’. Naar mijn smaak zijn deze maatschappelijke veranderingen op
de lange termijn de meest bepalende voor het toekomstige technologieaanbod.
 M aatschappij- en technologieverandering
Interactief verband
De interactie tussen maatschappij- en technologieverandering zie ik als één
van de belangrijkste factoren in de technologievoorspelling. M.a.w. vertel
hoe de maatschappij in het jaar 2000 er uit zal zien en er is tevens een
duidelijk beeld van de technologie. Het omgekeerde is ook waar en daarom
moet langs beide kanten gewerkt worden. De maatschappij verandert, zelfs
is deze in Nederland, vooral in de laatste 20 jaar, zeer sterk veranderd. Een
belangrijke oorzaak is de economische ontwikkeling, die ook sterk door
technologische verandering gevoed wordt. De stijging van de arbeidspro­
ductiviteit, door schaalvergroting (EEG), starre automatische en arbeids6/ 7-352

besparende technologische veranderingen leidde tot inkomensstijging, no­
minaal maar vooral reëel. Vele begerenswaardige goederen en diensten,
auto’s, t.v.’s, vakanties, werden in reële termen aanzienlijk goedkoper. Een
golf van materialisme voer door de maatschappij, die in sterke mate de
spirituele en sociale structuren aantastte. Deze veranderende maatschap­
pijstructuur werkt weer terug op de technologische verandering. Deze
brengt de technologie voort, die deze maatschappij nodig heeft. Maar zoals
we al zeiden, de technologische verandering laat zich niet alleen uit de
vraagzijde verklaren. Zij wordt evenzeer gevoed door min of meer autonome
technologische ontwikkelingen, die hun oorsprong vinden in zeer sterk
gestimuleerde onderzoeksvelden, op grond van extra-economische overwe­
gingen. Echter de diffusie van deze uitvindingen naar de commerciële
technologie wordt toch vooral weer door vraag en, meer in het algemeen,
maatschappijveranderingen bewerkstelligd.
 Statische en dynamische technologie35
Elders, in iets ander verband, heb ik technologie onderscheiden in statische
en dynamische technologie, met als basiscriterium juist deze maatschappijinteractie. Statische technologie past zich aan bij de evolutie in de maat­
schappij, dynamische technologie heeft een netto effect op de maatschap­
pij. Deze technologie beïnvloedt de maatschappij-ontwikkeling meer, dan
de maatschappij-ontwikkeling de technologieverandering. De dynamische
technologie is zo penetrant, dat ze ook bijna alle statische technologieën
binnendringt, die daarmee semi-dynamisch worden. Een goed voorbeeld
van een dynamische technologie is de micro-electronica.
Van een semi-dynamische technologie de numeriek bestuurde machinerieën
in de metaal-, hout-, textiel-, schoenen- en confectie-industrie.3 Ook de
micro-biologie is een dynamische technologie, die zeer vérstrekkende ge­
volgen voor vele industriële, agrarische en dienstentakken zal hebben en
vooral op de maatschappij.
Diffusie
Het lijkt me toe dat, wat de komende 25 jaar betreft, het plaatje voor de
technologische- en maatschappijverandering tamelijk duidelijk is. Echter
de feitelijke voorspelling van de diffusie van de technologie blijft moeilijk.
Steeds treden hieromtrent weer verrassingen op. De factoren die de dif­
fusie bepalen, zijn deels van economische, psychologische en maatschap­
pelijke aard en zijn veel moeilijker in te schatten dan de technologische
ontwikkeling zelf. Deze laatste echter is ook weer ten dele afhankelijk van
die andere factoren, zodat technologievoorspelling, maar vooral de voorspel­
ling van de diffusiesnelheid en -richting van de technologie, moeilijk blijft.
 Als voorbeeld zou ik willen geven de micro-electronica en de toepassingen
daarvan in de statische technologie en in de informatica meer in het
algemeen. Iedereen weet dat de micro-electronica een phenomenale ont­
wikkeling meemaakt. Desalniettemin gaat de diffusie langzamer dan enige
jaren geleden gedacht werd.'- Een maatschappelijke revolutie heeft de mi­
cro-electronica zeker niet voortgebracht tot nog toe. Wat is de oorzaak?
6 / 7-353

Belangrijke oorzaken zijn de algehele recessie en politieke factoren, die
veelal van ideologische aard zijn. Bepalend zijn hierin de langzame veran­
deringen, die zich in het ideologische denken voltrekken en, corresponde­
rend, de politieke ruimte die er is om corrigerend op te treden. Ik denk, wat
Nederland betreft, aan de verzorgingsstaat, deze, in zijn huidige vorm, mag
niet gezien worden als een eindstation, maar heeft een portie dynamiek
nodig, die de flexibiliteit moet scheppen om de technologische veranderin­
gen te absorberen, die nu aan de deur kloppen. Zou de Nederlandse
maatschappij deze flexibiliteit niet op kunnen brengen, dan heeft dit grote
gevolgen voor de diffusie van de nieuwe technologie, dus voor de arbeidspro­
ductiviteit, de ruilvoet, de handel, de werkgelegenheid enz. Nogmaals, een
voorspelling van de technologische ontwikkeling is één ding, en niet het
moeilijkste, de voorspelling van de diffusie en de effecten van de diffusie is
minder gemakkelijk. Ook hier echter moeten we veronderstellingen maken,
verschillende zelfs en dan komen de scenario’s weer te voorschijn. Men kan
uitgaan van een snelle, middelmatige en langzame diffusie. Deze drie
mogelijkheden kunnen vrij gedetailleerd uitgewerkt worden.
 - Voorbeelden:
Ook is het wellicht nuttig om nog enige voorbeelden uit het verleden te
geven. Bij de exploitatie en export van het Nederlandse aardgas werd
uitgegaan van het feit, dat nucleaire technologie superieur zou zijn en dat
we dus zo snel mogelijk, zoveel mogelijk aardgas, goedkoop moesten afzet­
ten. In dit voorbeeld zijn het vooral autonome veranderingen geweest, die
deze ‘forecast’ totaal hebben doen mislukken. De energiecrisis, de sterke
afkeer bij de Nederlandse bevolking voor nucleaire technologie en nog
enkele factoren hebben het plaatje volledig veranderd.
Een ander voorbeeld is het SST-vliegtuig, de ‘supersonic technology’ werd
vooral door de sterke stijging van de energieprijzen gedoemd tot voorlopige
mislukking. Ook ecologische factoren, geluidsoverlast, speelden een rol.
Zelfs zeer recent, het nieuwe Fokker Mc.Donald-Douglas vliegtuig werd
o.m. voorlopig opgegeven, omdat de recessie de vermeende vraag te sterk
opschoof in de tijd, terwijl tevens nieuwe projecties voor de kosten van
vliegtuigbrandstof een stuk lager uitkwamen dan een jaar eerder, zodat de
vraag, op grond van het brandstofbesparende element, minder evident
wordt. De diffusie van de kolenvergassingstechnologie hangt ook ten nauw­
ste samen met geprojecteerde energieprijzen.
Deze voorbeelden tonen aan hoe sterk technologiediffusie door autonome
factoren bepaald wordt. Tevens betekent het, dat deze autonome factoren
moeilijk in te schatten zijn. Ook al maakt men verschillende scenario’s, op
een gegeven moment moet er beslist worden, men kan niet de kat uit de
boom blijven zitten kijken. Dan blijkt dat achteraf de beslissing goed was
of niet. In het laatste geval zal men een nieuwe beslissing moeten nemen,
ook, zoals uit sommige voorbeelden blijkt, om te stoppen en de verliezen te
slikken.
 6 / 7-354

Slotopm erkingen
Technologievoorspelling is, zoals uit het voorgaande blijkt, een activiteit
die vrij veel facetten heeft en naar karakter, termijn en methodiek sterk
afhangt van de doelstellingen die men nastreeft. Voor de onderneming gaat
het om technologie die, in eerste instantie, economisch aantrekkelijk zal
worden om in de toekomst te vragen of aan te bieden. Technologievoor­
spelling moet gecombineerd worden met een beoordeling van de evolutie
van de onderneming zelf, betreffende toekomstige doelstellingen t.a.v.
marktaandeel, concurrentiepositie, groeipotentieel, specialisatie, enz. Hier­
bij zal ook aan de macro-economische, sociale en in het algemeen maat­
schappelijke factoren aandacht besteed moeten worden.
Noten / Bibliografie en Bronvermelding
1 Naar aanleiding van dit artikel had ik een interessant gesprek met P. May, betreffende
technologievoorspelling in de niet-commerciële sfeer.
2 Berting J., Mills S.C., Wintersberger H., Editors, The Socio-Economic Impact of Micro
Electronics, Pergamon Press, Oxford, New York, 1981.
3 Boon, G.K. Een belangrijk deel van de in dit artikel verwerkte ervaring komt voort uit eerdere
publicaties.
3.1 Technology Transfer in Fibres, Textile and Apparel, Sythoff-Noordhoff International,
Alphen 1981. In dit werk wordt de wereldtechnologiemarkt voor polyester vezels, spinnen,
weven en confectie geanalyseerd door middel van literatuurstudie, interviews met de belang­
rijkste producenten in Europa en de Verenigde Staten en andere instanties. Dit werk is o.m.
ook een technologische voorspelling en een beoordeling. Getracht wordt de micro-, meso- en
macro-economische, sociale, culturele en politieke factoren mede in de analyse op te nemen en
het huidige en toekomstige technologie-aanbod uit deze factoren te verklaren. Ook vraagfactoren worden geanalyseerd, zeer gedetailleerd zelfs, in Mexico en Colombia.
 3.1.1 3.1, pagina 81
3.2 Technology and Employment in Footwear Manufacturing,Sythoff-Noordhoff Internatio­
nal, Alphen 1980. Dit werk besteedt meer aandacht aan de technologievraag. Voor de beschik­
bare typen van technologie wordt een optimaal, een factueel en een potentieel technologievraaggedrag ontwikkeld. Dit model is universeel toepasbaar, maar besteedt minder aandacht aan de
voorspelling van de technologie. Hetzelfde geldt voor een werk, getiteld:
3.3 Technology Behaviour and Assessment, op komst, dat tracht wetmatigheden te vinden in
de substitutie van kapitaal en arbeid, maar vooral om deze substitutie te verklaren, ook uit
extra economische, technologische en physische, variabelen. Op indirecte wijze wordt zo ook
het aanbod van technologie verklaard, voorzover het endogeen reageert. Technische veranderingssprongen, zoals nu door de toepassing van micro-electronica in de metaalbewerkende
technologie, blijven echter autonoom.
3.4 Technology and Sector Choice in Economie Development, Sythoff-Noordhoff Internatio­
nal, 1978, pagina’s 233-235
3.5 Science and Technology Planning: Possibilities and Limitations, gepubliceerd in: Science
and Technology in Development Planning, V.L. Urquidi, editor Pergamon Press, Oxford, New
York 1979.
3.6 Preadvies voor de Vereniging voor de Staathuishoudkunde, Stenfert Kroese, 1980. De
Internationale Arbeidsverdeling, Technologie en Ontwikkeling.
3.7 En de aanleiding tot het voorafgaande: Economie Choice in Human and Physical Factors
in Production, Noordhollandse Uitgeversmaatschappij, Amsterdam, 1964.
4.1 Van Duyn, J. J., ‘De Fluctuaties van Innovaties in de tijd’, preadvies van de Vereniging
voor de Staathuishoudkunde. Innovatie, Stenfert Kroese, 1979.
4.2 De Lange Golf in de Economie, Noordhollandse Uitgeversmaatschappij, Amsterdam, 1979.
5. Freeman, C., Technology and Employment Long Waves in Technical Change and Economie
Development, Holst Lecture 1978, Technische Hogeschool, Eindhoven.
6. G.M. Motors Robotvoorspelling, genoemd in voordracht H. P. Stal op het symposium
Flexibele automatisering, Industriële Robots, Amsterdam, F.M.E., Vereniging voor Werkplaats­
techniek, Amsterdam, 1982.
 7. In principe is het mogelijk dat de kapitaalgoederenvoorraad in totaal gelijk blijft, maar
natuurlijk niet naar samenstelling. Zelfs zou de kapitaal-arbeidsverhouding gelijk kunnen
blijven nl. als de kapitaal-productverhouding in gelijke mate daalt als de arbeids-productiviteit
stijgt.
6/ 7-355.
