Minder locaties, meer afhaalpunten
DOSSIER: KLEINE KERNEN

DOSSIER: KLEINE KERNEN

Minder locaties,
meer afhaalpunten
In deze rubriek belichten we voor bibliotheken relevante onderzoeksgegevens die te
vinden zijn op de KB-site Bibliotheekinzicht.nl. In de tweede aflevering extra aandacht
voor de spreiding en bereikbaarheid van bibliotheken.
Spreiding bibliotheken

Daling (hoofd)vestigingen

De openbare bibliotheken hebben met hun vestigingen,
servicepunten, zelfbedieningsbibliotheken en bibliobushaltes een
brede spreiding over het land, maar het aantal locaties neemt al
jaren af. Onder andere door bezuinigingen hebben diverse
bibliotheken in de afgelopen jaren een of meerdere vestigingen of
andere bibliotheeklocaties moeten sluiten.
Het aantal (hoofd)vestigingen daalde tussen 2012 en 2016 met
9%. Die teruggang leek tot 2015 enigszins opgevangen te worden
met bibliotheekservicepunten: locaties met een beperkte collectie,
waar minimaal vier en maximaal vijftien uur per week professioneel
personeel aanwezig is. Deze servicepunten zijn vaak onderdeel van
een multifunctionele accommodatie. Toch nam het totaal aantal
fysieke locaties van vestigingen en servicepunten af, van 1002 in
2015 naar 961 in 2016 (KB, 2017).
Minder bibliotheekorganisaties
Tijdens de bibliotheekvernieuwingsoperatie tussen 2001 en 2008
was het beleid om grotere organisatorische eenheden samen te
stellen. Gemeentebibliotheken fuseerden tot ‘basisbibliotheken’ die
in meerdere gemeenten bibliotheekdiensten verleenden. In de jaren
negentig piekte het aantal zelfstandige bibliotheekorganisaties
boven de zeshonderd, ongeveer evenveel als er gemeenten waren.
In 2000 telde Nederland 542 openbare bibliotheekorganisaties en
in de periode van bibliotheekvernieuwing liep dit af tot 194 in
2008. Het aantal nam hierna – in een lager tempo - verder af tot
154 in 2016. Dat houdt ook in dat het werkgebied van
bibliotheken is vergroot. Zo kennen inmiddels meer dan twintig
bibliotheekinstellingen een werkgebied van vijf of meer gemeenten
(KB, 2017).
Afname locaties
Net als het aantal bibliotheekorganisaties is ook het aantal fysieke
bibliotheeklocaties afgenomen. Over deze teruggang is de
afgelopen jaren een publieke en politieke discussie gevoerd.
 Angstige voorspellingen dat een derde van de vestigingen zou
worden gesloten, bleken niet uit te komen. Het aantal locaties is
tussen 2012 en 2016 gedaald van 1674 naar 1167, maar hierbij
gaat het vooral om het opheffen van bibliotheekbushaltes (KB,
2017). Voor een deel hangt dit samen met de introductie van de
Bibliotheek op school in het basisonderwijs en het vmbo. Het aantal
vestigingen en halteplaatsen is weliswaar gedaald, maar het aantal
locaties van de Bibliotheek op school is sinds 2012 sterk
toegenomen. In het schooljaar 2016-2017 waren er 2813
Bibliotheken op school in het primair onderwijs (KB, 2018).
34

Bibliotheekblad 6 2018

Bron: KB, 2017.
* Het onderscheid tussen (hoofd)vestigingen en servicepunten kan
vanaf 2012 gemaakt worden, eerdere aantallen kunnen niet
gesplitst worden.
Verschraling dienstverlening
Een trend van verschraling is zichtbaar voor wat betreft het aantal
bibliotheekvestigingen. Er zijn steeds meer afhaalpunten, loketten
waar gereserveerde boeken en andere materialen zijn af te halen en
terug te brengen, en zelfbedieningsbibliotheken. Ook zet de
teruggang in bushalteplaatsen door. Schaarser worden de plekken
waar burgers terecht kunnen bij gekwalificeerd personeel en waar
ze gebruik kunnen maken van brede dienstverlening vanuit de
kernfuncties die de wet voorschrijft. Met bijvoorbeeld aanbod zoals
culturele activiteiten en cursussen.
Grotere afstand
De afname van het aantal fysiek te
bezoeken bibliotheeklocaties heeft als
gevolg dat de gemiddelde afstand tot
de bibliotheek voor Nederlanders is
toegenomen tot 1,9 kilometer in
2015. Daarbij gaat het om de
gemiddelde afstand van alle inwoners
tot de dichtstbijzijnde bibliotheek,
een (hoofd)vestiging of servicepunt,
berekend over de weg. Hoewel de

afstand in sommige provincies in 2016 is
toegenomen, is de gemiddelde afstand tot de
bibliotheek in Nederland gelijk gebleven (1,9
kilometer).
 Sinds 2012 zijn inwoners van bijna alle
provincies wat langer onderweg naar de
dichtstbijzijnde bibliotheeklocatie. Uit de
uitsplitsing naar provincies is op te maken dat
in vier van de twaalf provincies de afstand
gering is toegenomen tussen 2015 en 2016.
In een provincie, Zeeland, is een flinke
toename van 2,9 naar 3,5 kilometer te zien.
Zeeuwen leggen nu een (ruim) twee keer zo
grote afstand af als bibliotheekbezoekers in Utrecht, Noord- en
Zuid-Holland en Overijssel (CBS, 2017). Een uitsplitsing naar
gemeenteniveau laat zien dat met name in Zeeuws-Vlaanderen en
op Tholen de af te leggen afstand is toegenomen. Een verklaring
voor deze sterke daling is dat in de afstandsberekening door het
CBS afhaalpunten en miniservicepunten niet worden meegenomen
als locaties.
Andere voorzieningen
Voor andere culturele voorzieningen heeft de gemiddelde afstand

zich de afgelopen jaren wisselend ontwikkeld. Zo is de afstand tot
de bioscoop (6,4 kilometer) en poppodia (10,8 kilometer)
bijvoorbeeld afgenomen, maar is de afstand tot musea toegenomen
(3,8 kilometer). Ondanks deze verschillen is de bibliotheek nog
altijd de culturele voorziening met de kortste reisafstand. Met een
gemiddelde reisafstand van 1,9 kilometer is de bibliotheek meer
vergelijkbaar met een café (1,2 kilometer), middelbare school (2,5
kilometer) of warenhuis (2,6 kilometer) dan met andere culturele
voorzieningen (CBS, 2017).
Gemiddelde afstand over de weg tot dichtstbijzijnde
bibliotheekvestiging of servicepunt, 2012-2016 (in kilometers)

Bronnen
CBS, Statline (2017), Nabijheid
voorzieningen; afstand locatie,
regionale cijfers.
KB | Nationale bibliotheek
(2017), Bibliotheekstatistiek
2016.
KB | Nationale bibliotheek
(2018), Dienstverlening
openbare bibliotheken aan het
primair onderwijs 2016-2017.
 Specificatie aantal vestigingen en servicepunten, 2012-2016
Aantal punten / locaties
Vestigingen en hoofdvestigingen
Servicepunten
Bibliotheekbushaltes
Afhaalpunten
Miniservicepunten
Zelfbedieningsbibliotheken zonder bemanning

2012
843
220
499
0
106
6

2013
810
225
262
14
87
4

2014
802
209
212
31
59
4

2015
770
232
141
56
56
11

2016
767
194
68
63
56
19

2012
1,7
1,4
1,4
1,5
1,6
1,7
1,6
2,0
1,7
2,5
2,3
2,1
2,8

2013
1,8
1,5
1,5
1,5
1,6
1,7
1,8
2,1
1,7
2,5
2,3
2,7
2,9

2014
1,8
1,5
1,5
1,7
1,6
1,9
1,9
2,0
1,8
2,5
2,6
2,9
2,9

2015
1,9
1,5
1,6
1,7
1,7
1,9
1,9
1,9
1,9
2,5
2,6
2,9
2,9

2016
1,9
1,6
1,6
1,7
1,7
1,9
1,9
2,0
2,0
2,5
2,7
2,9
3,5

Bron: KB 2017

Gemiddelde afstand tot de bibliotheek in km
Nederland
Utrecht
Zuid-Holland
Noord-Holland
Overijssel
Groningen
Limburg
Gelderland
Noord-Brabant
Flevoland
Drenthe
Friesland
Zeeland
Bron: CBS, 2017.
www.bibliotheekblad.nl

Bibliotheekblad 6 2018

35.
