Supporting Inclusive School Leadership: Policy Messages
BELEIDSBOODSCHAPPEN

SISL

ONDERSTEUNEN
VAN INCLUSIEF
SCHOOLLEIDERSCHAP

Schoolleiders spelen een belangrijke rol bij het verwezenlijken van meer inclusieve
onderwijssystemen en hebben grote invloed op de resultaten van de leerlingen.
Deze factoren hebben ertoe geleid dat er de afgelopen jaren meer aandacht is gekomen voor het
thema schoolleiderschap. Nu het proﬁel van het schoolleiderschap en de complexiteit van de
daarmee samenhangende taken zijn toegenomen, is ook het besef gegroeid dat ondersteuning
nodig is.
Het European Agency for Special Needs and Inclusive Education (het Agency) heeft een project
ontwikkeld om bredere discussies over schoolleiderschap bij groepen stakeholders in beleid en
praktijk te onderbouwen. In Ondersteunen van inclusief schoolleiderschap (SISL) is onderzocht
hoe inclusief leiderschap op schoolniveau eﬀectief kan worden ontwikkeld en bevorderd door
middel van beleidskaders en ondersteuningsmechanismen op nationaal en lokaal niveau.
De volgende SISL-output is beschikbaar:
• Een evaluatie van internationale en Europese beleidsdocumenten en -richtsnoeren.
• Een evaluatie van internationale en Europese literatuur (na 2012) om tot operationele
deﬁnities van belangrijke termen te komen en de kernbegrippen vast te stellen die ten
grondslag liggen aan beleid en praktijk voor inclusief schoolleiderschap.
• Een landenenquête om te analyseren in hoeverre het beleid van de verschillende landen
de praktijk van inclusief schoolleiderschap ondersteunt.
• Een Beleidskader dat is ontworpen ter ondersteuning van de ontwikkeling en de evaluatie
van het beleid voor inclusief schoolleiderschap.
• Een zelfreﬂectie-tool die is gebaseerd op het Beleidskader, om de onderlinge besprekingen
van de stakeholders te sturen. Deze bevat richtsnoeren voor het uitvoeren en aanpassen
van de tool aan de bestaande nationale context.
Deze samenvatting van de belangrijkste beleidsboodschappen geeft een overzicht van de
belangrijkste bevindingen van deze projectoutput.
 VOORWAARDEN VOOR INCLUSIEF SCHOOLLEIDERSCHAP
Inclusief onderwijs wordt in de breedst mogelijke zin opgevat. Het doel is het mogelijk maken van
participatie, het verhogen van prestaties, het ondersteunen van het welzijn en het creëren van
het gevoel erbij te horen voor alle leerlingen, met inbegrip van degenen die kwetsbaar zijn voor
uitsluiting. Deze opvatting sluit aan bij het standpunt van het Agency over inclusieve onderwijssystemen.
NL

1

Schoolleiderschap kan worden uitgeoefend door één leider of, om eﬀectief te zijn, door
een samenwerkend leidinggevend team of verdeeld over verschillende belangrijke
actoren binnen of verbonden met een school.
Leiderschap wordt beschouwd als een organisatorische functie die wordt gedeeld of verspreid
tussen veel mensen. Een juridische opvatting van leiderschap kan uitgaan van één leider. Een op
onderzoek gebaseerde benadering gaat echter uit van leiderschap als een gezamenlijk fenomeen.
Er is onderscheid tussen schoolleiderschap in het algemeen en inclusief schoolleiderschap.
‘Schoolleider’ verwijst naar allen die binnen scholen en leergemeenschappen een belangrijke
leidinggevende rol vervullen. ‘Inclusieve schoolleider’ kan zowel betrekking hebben op degenen
in formele leiderschapsposities als op degenen binnen scholen die in hun praktijk blijk geven van
leiderschap.
Inclusief schoolleiderschap is speciﬁek gericht op het aanpakken van ongelijkheid om een
gemeenschap en de volledige participatie van alle leerlingen te bewerkstelligen.
Ook inclusief schoolleiderschap wordt in de ruimste zin van het woord opgevat en gaat verder
dan alleen organisatie. Het richt zich op het ontwikkelen van een inclusieve cultuur waarin alle
stakeholders worden ondersteund om samen te werken, diversiteit te waarderen en te
waarborgen dat alle leerlingen, met inbegrip van degenen die kwetsbaar zijn voor uitsluiting,
onderwijs van hoge kwaliteit ontvangen.
 Elke schoolleider zou moeten streven om een inclusieve schoolleider te zijn en om een
vorm van schoolleiderschap uit te oefenen die inclusie bevordert, ook al vindt het
schoolleiderschap plaats in verschillende schoolcontexten die op uiteenlopende wijze
inclusieve culturen en praktijken ontwikkelen.
INZICHT IN INCLUSIEF SCHOOLLEIDERSCHAP
Verschillende leiderschapsmodellen en beleidshefbomen zijn relevant voor inclusief
schoolleiderschap. Deze omvatten de kernfuncties en de taken en verantwoordelijkheden van
inclusief schoolleiderschap, alsmede de belangrijkste beleidshefbomen die schoolleiders
ondersteunen om deze te vervullen.
Kernfuncties van inclusief schoolleiderschap
Schoolleiders moeten in staat worden gesteld het bredere scala van competenties te ontwikkelen
dat in de diverse scholen van vandaag vereist is. Zij kunnen niet langer alleen werken en moeten
anderen erbij betrekken door leiderschapstaken te delen en te verdelen en samen te werken met
een reeks partners in de gemeenschap en daarbuiten. Hun potentiële rol als veranderingsmanager bij een bredere hervorming van het systeem moet duidelijk worden erkend.
Uit onderzoek blijkt dat er drie belangrijke leiderschapsfuncties zijn die moeten worden vervuld
om inclusieve scholen eﬀectief te laten functioneren. Dit zijn het bepalen van de richting, de
organisatorische ontwikkeling en de menselijke ontwikkeling.
• Het bepalen van de richting: Leiderschap is belangrijk voor het geven van een
strategische richting, met een focus op de waarden die ten grondslag liggen aan de
inclusieve praktijk en op dialoog ter ondersteuning van de inclusieve praktijk.
2

• Organisatorische ontwikkeling: Leiders en leidinggevende teams zijn verantwoordelijk
voor het behouden van een schoolcultuur die collegiaal en interactief is en gericht op het
ondersteunen van leraren en leerlingen tijdens het leerproces. Het voldoen aan deze
functies stelt schoolleiders in staat om een inclusieve schoolcultuur te creëren met een
focus op de leeromgeving, waar alle leerlingen waardevolle deelnemers zijn van wie
verwacht wordt dat zij iets bereiken door middel van kwaliteitsvol onderwijs.
 • Menselijke ontwikkeling: Leiderschap is een van de belangrijkste drijfveren voor kwaliteit
van onderwijs, wat op schoolniveau de belangrijkste weerslag heeft op de prestaties van
leerlingen. Het ondersteunen, monitoren en evalueren van de onderwijspraktijk staat
centraal bij deze strategische rol.
Het vervullen van deze functies ondersteunt leiders bij het ontwikkelen van een meer inclusieve
leeromgeving. Naast het vervullen van deze functies, moet inclusief schoolleiderschap ongelijkheid
aanpakken teneinde een gemeenschap en de volledige participatie van alle leerlingen te bewerkstelligen. Derhalve hebben inclusieve schoolleiders de visie dat ‘alle leerlingen, ongeacht hun
leeftijd’, moeten worden voorzien van betekenisvol en kwaliteitsvol onderwijs ‘in hun lokale
gemeenschap, samen met hun vrienden en leeftijdsgenoten’.1
Rollen en verantwoordelijkheden van inclusief schoolleiderschap binnen onderwijssystemen
Inclusieve schoolleiders moeten bepaalde rollen en verantwoordelijkheden vervullen om de
bovengenoemde kernfuncties uit te kunnen voeren. Zij zijn verantwoordelijk voor het omzetten
van beleid en wetgeving in een betere praktijk van inclusief onderwijs, waarbij zij beleid
vormgeven dat relevant is voor hun schoolomgeving en voor de stakeholders.
 Daartoe moeten zij hun rollen en verantwoordelijkheden vervullen op het niveau van de
individuele leerling, de school, de gemeenschap en het nationale/regionale niveau binnen het
onderwijsstelsel

INDIVIDUEEL NIVEAU

SCHOOLNIVEAU

• Het beïnvloeden van leerlinggerichte praktijken/het luisteren naar de leerlingen,
personalisatie (centraal)
• Ervoor zorgen dat leraren de verantwoordelijkheid nemen voor alle leerlingen
• Het ondersteunen van innovatieve en ﬂexibele, empirisch onderbouwde pedagogiek/
praktijken in de klas
• Het monitoren van de praktijk in de klas om kwaliteitsvol onderwijs voor iedereen te
garanderen
• Het ontwikkelen van een cultuur van samenwerking, met positieve relaties op basis van
vertrouwen
• Het gebruiken van gegevens als de basis voor reﬂectie door leraren en voortdurende
verbetering
• Het begeleiden en beïnvloeden van de schoolorganisatie en -middelen overeenkomstig
de beginselen van gelijkwaardigheid
• Het betrekken van de leergemeenschap bij zelfcontrole en het reﬂecteren over gegevens
ter onderbouwing van de huidige schoolverbetering
• Het voorzien in professionele ontwikkelingsmogelijkheden
• Het waarborgen van een continuüm van ondersteuning voor alle stakeholders
• Inzet voor de ethiek van iedereen
• Het waarborgen van een curriculum en evaluatie die passend zijn voor het doel en
tegemoetkomen aan de behoeften van alle leerlingen
• Het actief betrekken van alle families

1 European Agency for Special Needs and Inclusive Education, 2015. Standpunt van het Agency over inclusieve onderwijssystemen.
Odense, Denemarken.
 www.european-agency.org/resources/publications/agency-position-inclusive-education-systems-ﬂyer, p. 1

3

GEMEENSCHAPSNIVEAU
• Het bouwen van partnerschappen met ondersteunende instellingen, andere scholen/
instellingen op andere systeemniveaus, en bedrijven in de gemeenschap
• Het opbouwen van de capaciteit van scholen op het gebied van diversiteit door middel
van onderzoeksbetrokkenheid en gezamenlijke activiteiten ten behoeve van professionele ontwikkeling, bijv. in samenwerking met universiteiten
• Het beheren van personele middelen, door ervoor te zorgen dat iedereen zich
committeert aan de gedeelde visie van inclusie
• Het beheren van ﬁnanciële middelen om tegemoet te komen aan de behoeften van de
gehele schoolgemeenschap

NATIONAAL/REGIONAAL NIVEAU
• Het beïnvloeden van de ontwikkeling van nationaal beleid omtrent gelijkwaardigheid en
inclusief onderwijs door middel van consultatie en communicatie
• Het vertalen en uitvoeren van beleid op een manier die past bij de context en waarden
van hun school, en het beheren van veranderingen op schoolniveau met betrekking tot
het curriculum en evaluatieraamwerken, professionele ontwikkeling, ﬁnanciering en
toewijzing van middelen, en kwaliteitsanalyse en verantwoording

Afbeelding 1. Rollen en verantwoordelijkheden van schoolleiderschap op verschillende niveaus binnen het
onderwijs

De rollen en verantwoordelijkheden voor inclusief schoolleiderschap zijn niet onafhankelijk van
het beleid waardoor het wordt beïnvloed. Ondersteunende beleidsmaatregelen moeten
individuele schoolleiders of leidinggevende teams in staat stellen om toe te werken naar hun visie.
Belangrijke beleidshefbomen ter ondersteuning van inclusief schoolleiderschap
Ondersteunende beleidsmaatregelen voor inclusief schoolleiderschap bestaan binnen een
regelgevend kader dat inclusief onderwijs universeel deﬁnieert en bepaalt welke
middelen beschikbaar zijn, welke beslissingen kunnen worden genomen en waarvoor
leiders verantwoordelijk worden gehouden.
Er bestaan algemene kaders voor schoolleiderschap en schoolleiders, maar daarin ontbreekt
grotendeels de dimensie van inclusief schoolleiderschap.
 Om inclusieve schoolleiders te ondersteunen bij het vervullen van bovengenoemde rollen en
kernfuncties, moet het beleid inzake schoolleiderschap voorzien in drie belangrijke beleidshefbomen: toegang, autonomie en verantwoording. Deze beïnvloeden de wijze waarop schoolleiders
in staat worden gesteld hun rol te vervullen en hun verantwoordelijkheden na te komen. Zij
kunnen bepalend zijn voor de doeltreﬀendheid van een schoolleider bij het opzetten en leiden
van een inclusieve school.
De schoolleiders hebben met name toegang nodig tot:
• ondersteuning, zowel door formele ontwikkelingsmogelijkheden als door meer
samenwerking met collega’s en andere stakeholders op alle systeemniveaus;
• middelen om de capaciteit van het personeel te ontwikkelen door opleiding, teamwerk en
uitwisseling van kennis.
4

Schoolleiders moeten autonoom empirisch onderbouwde beslissingen kunnen nemen over de strategische koers, de ontwikkeling en de organisatie van de school. Dit kunnen besluiten zijn over:
• het aanpassen van de curriculum-, evaluatie- en accreditatiekaders om ervoor te zorgen
dat deze hoge verwachtingen wekken en tegemoetkomen aan de behoeften van de lokale
gemeenschap en de leerlingen;
• de benoeming en ontwikkeling van leraren en personeel;
• pro-actieve samenwerking met andere instellingen en de lokale gemeenschap;
• ﬁnanciering en rechtvaardige toewijzing van middelen.
Met betrekking tot verantwoording moeten schoolleiders:
• in staat zijn de visie, waarden en uitkomsten uiteen te zetten waarvoor zij (en andere
stakeholders) verantwoordelijk gehouden willen worden (bijv. gelijkwaardigheid,
non-discriminatie en het tegemoetkomen aan de persoonlijke, sociale en academische
vereisten van alle leerlingen);
• verantwoording aﬂeggen (aan leerlingen, families, lokale gemeenschap) via mechanismes
die afgestemd zijn op andere beleidsterreinen, waardoor de ondersteuning van inclusief
onderwijsbeleid en -praktijken wordt gewaarborgd;
• samen met de belangrijkste stakeholders een leidende rol spelen bij de monitoring,
zelfcontrole en evaluatie, teneinde informatie te verstrekken over de resultaten van
leerlingen en na te denken over gegevens met het oog op voortdurende verbetering.
 Uit de analyse van Europese en internationale literatuur en beleid is gebleken dat de focus van
verantwoordingsmaatregelen niet altijd in overeenstemming is met de mate van toegang tot
middelen, ondersteuning en professionele ontwikkeling en de mate van autonomie waarover
schoolleiders beschikken bij het vervullen van hun kerntaken, namelijk het bepalen van de
richting, organisatorische ontwikkeling en menselijke ontwikkeling.
HET ONTWIKKELEN EN ONDERSTEUNEN VAN INCLUSIEVE
BENADERINGEN
Het vinden van de balans tussen de normen waarvoor schoolleiders verantwoordelijk worden
gehouden en de beleidsondersteuning die wordt geboden om deze normen te bereiken, stond
centraal bij de ontwikkeling van het Beleidskader en in het bijzonder van de zelfreﬂectie-tool.
Het is van essentieel belang dat het beleid de ontwikkeling en uitvoering van eﬀectief en
inclusief schoolleiderschap dat gelijkwaardigheid, gelijkheid en welzijn in het onderwijs
kan bevorderen, ondersteunt. Om dit te bereiken, moet worden vastgesteld waar de kloof
ligt tussen de normen waarvoor schoolleiders verantwoordelijk worden gehouden en de
ondersteunende beleidsmaatregelen die tot hun beschikking staan.
Het ontwikkelen van beleidskaders ter ondersteuning van inclusief schoolleiderschap
Het Beleidskader helpt landen om het schoolleiderschap te ondersteunen bij het streven naar
volledige participatie van alle leerlingen, het verhogen van hun prestaties en het ondersteunen
van hun welzijn en het gevoel erbij te horen. Dit is in overeenstemming met de inspanningen van
het Agency en zijn lidstaten om inclusie op lange termijn in de ruimere samenleving te
bevorderen.
5

Het Beleidskader kan worden gebruikt voor samenwerking, uitwisseling of besluitvorming. Het
doel kan zijn om als leidraad te dienen voor een meer gedetailleerd pakket beleidsmaatregelen, voortdurend onderhoud of monitoring, of om bestaande beleidsmaatregelen verder te
ontwikkelen om de bredere doelstelling van inclusief onderwijs te verwezenlijken.
 Het Beleidskader kan:
• Bijdragen aan en een basis bieden voor de ontwikkeling van nieuw beleid: Het biedt een
blauwdruk van de belangrijkste elementen die kunnen worden opgenomen in beleid dat
gericht is op de ondersteuning van inclusief schoolleiderschap of om de rol van
schoolleiderschap in bredere beleidskaders voor inclusief onderwijs aan de orde te stellen.
• De evaluatie en verdere ontwikkeling van bestaand beleid en beleidskaders ondersteunen:
Het Beleidskader erkent dat ondersteuning voor inclusief schoolleiderschap kan bestaan als
een afzonderlijk beleid of sectoroverschrijdend kan zijn in verschillende beleidssectoren en
op verschillende beleidsniveaus. Waar beleid voor inclusief schoolleiderschap of
schoolleiderschap in het algemeen bestaat, kan het Beleidskader helpen om:
- het bestaande beleid ter ondersteuning van inclusief schoolleiderschap te evalueren en
te verbeteren;
- het bestaande algemene schoolleiderschapsbeleid te ontwikkelen om een inclusieve
benadering te waarborgen.
• Aanzetten tot zelfreﬂectie (met name over het concept van inclusief schoolleiderschap,
de rol van schoolleiders in inclusief onderwijs, en leiderschapstraining): Onafhankelijk
van het ontwikkelen of herzien van beleid, bieden de belangrijkste elementen van het
Beleidskader een kader voor discussie en zelfreﬂectie over de praktijk van inclusief
schoolleiderschap en de rol van schoolleiders.
Het Beleidskader omvat:
• Een breder beleidsmandaat om het beleid dat gericht is op en van invloed is op
schoolleiderschap in een context te plaatsen. In het mandaat wordt verwezen naar
verschillende leidende documenten over beginselen op internationaal en Europees
niveau. Het kan worden uitgebreid met beleid en wetgeving die voorzien in de unieke
context, geschiedenis en ontwikkeling van het land.
• Een beleidsvisie waarin het ideaal wordt geschetst dat het beleid beoogt te bereiken.
 • Uitgangspunten die ten grondslag liggen aan strategieën of kaders voor de ondersteuning
van inclusief schoolleiderschap. Beleid ter ondersteuning van inclusief schoolleiderschap
mag geen op zichzelf staand document zijn, maar moet in vele andere worden verweven.
In veel landen zijn de doelen, doelstellingen en strategieën opgenomen in andere
beleidsmaatregelen en acties op het gebied van onderwijs.
• Een beleidsdoel dat een doel vormt dat moet worden bereikt door werkzaamheden
binnen het inclusief onderwijssysteem.
• Beleidsdoelstellingen die speciﬁek moeten worden verwezenlijkt.
• Een normenkader in de vorm van ambitieuze doelstellingen voor het schoolleiderschap.
• Beleidsmaatregelen ter ondersteuning van het bereiken van deze normen.
6

De visie van een beleidskader ter ondersteuning van inclusief schoolleiderschap is dat het
bestaande en het in ontwikkeling zijnde beleid het schoolleiderschap ondersteunt om een
cultuur op te bouwen en een praktijk uit te voeren waarin alle leerlingen zinvol onderwijs
van hoge kwaliteit krijgen, hoge verwachtingen hebben ten aanzien van hun prestaties,
zich goed voelen en het gevoel hebben erbij te horen binnen een rechtvaardige
schoolomgeving.
Het Beleidskader respecteert de verschillen tussen landen. Het is een open-source tool, door elk
land vrij aan te passen aan zijn respectieve context.
Het ondersteunen van zelfreﬂectie en gestructureerde dialoog om de kloof tussen beleid en
praktijk te overbruggen
De praktijk van schoolleiderschap is niet onafhankelijk van het beleid waardoor het wordt
beïnvloed. In het Beleidskader worden daarom de voorgestelde normen voor inclusief
schoolleiderschap en de ondersteunende beleidsmaatregelen die nodig zijn om deze normen te
halen, gedetailleerd uiteengezet.
 Om de kloof tussen de beleidsverwachtingen met betrekking tot schoolleiders en de behoefte van
schoolleiders aan ondersteuning te overbruggen, bouwt de zelfreﬂectie-tool voort op de normen
en beleidsmaatregelen van het Beleidskader. Door middel van een gestuurde en gerichte reﬂectie
stimuleert het de professionele dialoog en de gezamenlijke beleidsontwikkeling binnen en tussen
scholen en op verschillende beleidsniveaus.
De zelfreﬂectie-tool is voor:
• schoolleiders en leidinggevende teams die hulp zoeken bij het aannemen en ontwikkelen
van inclusieve leiderschapspraktijken;
• beleidsmakers die verantwoordelijk zijn voor het ontwikkelen en uitvoeren van beleid op
het gebied van inclusief onderwijs op nationaal, regionaal en/of lokaal niveau.
Het kan worden gebruikt op alle beleidsniveaus, van nationaal tot lokaal bestuur.
De tool helpt schoolleiders en leidinggevende teams, en beleidsmakers, om te bepalen waar zij
zich bevinden in het traject op weg naar inclusief schoolleiderschap. Het biedt drie opties voor
zelfreﬂectie:
1. Reﬂectie voor schoolleiders over hoe zij een inclusieve praktijk kunnen ontwikkelen om
inclusief onderwijs te bereiken. Dit kan gericht zijn op een bepaalde rol of een bepaald
aspect binnen de leiderschapsfunctie waarmee de tool wordt omkaderd.
2. Reﬂectie voor beleidsmakers over de beleidsmaatregelen die nodig zijn voor het
ondersteunen van inclusieve schoolleiders in hun praktijk.
3. Gezamenlijke reﬂectie en dialoog door schoolleiders en beleidsmakers over de
kernvraagstukken op elk terrein die moeten worden aangepakt.
Aan de hand van vragen die als leidraad dienen, kunnen stakeholders zowel op praktijk- als
beleidsniveau nadenken over de volgende vragen:no
• Waar staan wij nu?

7

• Wat zijn onze belangrijkste sterke kanten, uitdagingen en kansen voor verdere ontwikkeling?
• Welke aandachtsgebieden moeten wij aanpakken?
Gezamenlijk kunnen schoolleiders en beleidsmakers in focusgroepen de vragen die als leidraad
dienen gebruiken bij het bespreken van de maatregelen die moeten worden genomen nadat de
prioriteiten zijn vastgesteld.
 De zelfreﬂectie-tool erkent de verschillende beleids- en praktijkcontexten van landen, alsmede de
tijdsdruk op deskundigen op onderwijsgebied. Daarom is het aanpasbaar. Omdat gezamenlijke
dialoog het doel is, moeten, idealiter, alle drie de opties voor zelfreﬂectie worden gebruikt. De
eerste twee opties kunnen echter onafhankelijk van elkaar worden gebruikt of, met de nadruk op
een van de kernfuncties, als basis voor een gezamenlijke dialoog tussen de niveaus die met
speciﬁeke stakeholders werken. Het document bevat richtsnoeren voor het gebruik en de
aanpassing van de tool aan de context van verschillende landen.
Door middel van een gestuurde reﬂectie en een gestructureerde dialoog over het bestaan
en de eﬃciency van beleidsmaatregelen ter ondersteuning van schoolleiderschap,
kunnen beleidsmakers inzicht krijgen in de gebieden die moeten worden aangepakt.
Bewustwording van de kloof tussen beleid en praktijk kan helpen bij het vinden van een
evenwicht tussen datgene waarvoor schoolleiders verantwoordelijk worden gehouden
met de middelen waartoe zij toegang hebben en hun autonomie voor besluitvorming
binnen hun school.
De toegevoegde waarde is dat de gestructureerde dialoog nieuwe kansen biedt voor uitwisseling
en samenwerking tussen verschillende groepen stakeholders op alle beleidsniveaus.
 SLOTOPMERKINGEN
Het Agency wil een actieve actor zijn bij beleidsverandering. Al zijn werkzaamheden zijn gericht
op het ondersteunen van de inspanningen van de lidstaten om de visie van inclusieve onderwĳssystemen te realiseren. Het Multi-Annual Work Programme 2021–2027 van het Agency erkent
dit. Het stelt dat het Agency ‘ernaar zal streven de inspanningen van beleidsmakers te ondersteunen om de vastgestelde beleidsprioriteiten voor inclusief onderwijs van hoge kwaliteit voor
alle leerlingen om te zetten in praktische maatregelen voor de uitvoering’.2
Een onderdeel hiervan is een ondersteunde dialoog tussen beleid en praktijk. Op het gebied van
schoolleiderschap kan de output van het SISL-project bijdragen tot het overbruggen van de kloof
tussen de beleidsverwachtingen met betrekking tot schoolleiders en de behoefte van
schoolleiders aan ondersteuning.
Alle output is gratis of open-source materiaal. Het is ontwikkeld via een participatieve aanpak
door, met en voor landen. Dit garandeert dat het bruikbaar en aanpasbaar is en rekening houdt
met de respectieve trajecten van de landen op weg naar meer inclusieve onderwĳssystemen.
Meer informatie en alle output van het SISL-project zijn beschikbaar op de SISL-webpagina:
www.european-agency.org/projects/SISL

2 European Agency for Special Needs and Inclusive Education, 2021. Multi-Annual Work Programme 2021–2027. Odense, Denemarken.
 www.european-agency.org/resources/publications/multi-annual-work-programme-2021-2027, p. 5

EUROPEAN AGENCY

fo r S p e c i a l N e e d s a n d I n c l u s i ve Ed u cati o n

8

Ga voor meer informatie over het Agency en zijn werkzaamheden naar: www.european-agency.org
© European Agency for Special Needs and Inclusive Education 2021
De steun van de Europese Commissie voor de productie van deze publicatie houdt geen goedkeuring van
de inhoud in. De inhoud geeft de standpunten van de auteurs weer en de Commissie kan niet aansprakelijk
worden gesteld voor het gebruik dat eventueel wordt gemaakt van de daarin opgenomen informatie.
