Aanvullingentot het Leven"van Roemer Visscher
Leven"van

het

Aanvullingentot

Roemer Visscher

DOOR
J.
F.
M.
STERCK.
VER weinigen
onder de Nederlandsche
dichters is door
onze letterkundige
zoo
geschiedschrijvers
oppervlakkig
als over den "Hollandschen
geschreven
Martiael", over
ROEMER VISSCHER. Dit is geen verwijt aan die biographen, want, 't is waar, er was nog niet veel bekend
van

zijn

levensgeschiedenis,
aan, wat aan zekere

en dan vult de fantasie

al

Geen
gegevens ontbreekt.
is
aan
hem
Zoo
hebben
nog
gewijd.
afzonderlijk
........... - ook nog de Jatere schrjvers,
hem steeds onder de
standvastigheid,
ooit eenig
ofschoon
hij in geen van zijn geschriften
gerangschikt,
spoedig

boek.
met groote
Katholieken

gegeven heeft.
men
een
notarieel
stuk gelooven,
Mag
doen komen.
vroeg ter wereld hebben

bewijs
'

te

van roomschheid

dan zou men hem steeds vijf jaar
Zelfs heeft men hem, zonder eenig

den een of anderen
dat evengoed
portret opgedrongen,
als den "ronden Roemer."
voorstellen,
tot de minder aangename
Dat zulke verkeerde
voorstellin gen
kan versieren,
waarmede
men iemands
nagedachtenis
gen behooren,
bewijs,

een

toestemmen.
zonder

eens

zeeman

kan

beschouwinzal iedereen

hebben hun voorgangers
ijverig nageschreven,
Sommige
biografen
of de vermeende
te onderzoeken
feiten, wel door eenig document,

209
worden.
Ik wil trachten
in deze bladzijden
of door ROEMERS werken, bevestigd
in
en volledigheid
ROEMER VISSCHERS biographie
wat meer zekerheid
aan te
brengen.
bewijzen aangevoerd
1) heb ik, naar ik meen, overtuigende
er
en
door
hem
van
kinderen,
zijne
op te wijzen, dat twee
geloof
in 1622, door de gezamenlijke
den dood huns vaders,
kinderen van

Reeds
omtrent

vroeger

het

jaar na
ROEMER VISSCHER: ANNA, TESSELSCHADE, PIETER, en NICOLAES VAN BUYL als
man en voogd van TRUITGEN, een groot stuk land in den Zyperpolder,
bij
ses
aan
werd
roeden
hoofdingelanden
overgedragen,
namelijk ,,hondert
Schagen,
en welke gebruikt zullen worden tot een woonplaatse
ende acht voeten landt,
aldaerJ'.
 een predicant
dat ROEMER VISSCHER behoorde tot de inge.
Als we daarbij
bedenken,
dat zijn kinderen
in zijn'
landen van de Zype, dan valt het licht te begrijpen,

voor

en is het moeilijk aan te nemen, dat een familie, die
hebben,
geest gehandeld
zoude zijn, een belangrijk
stuk grond zoude afstaan voor
dan geheel katholiek
Men houde in het oog, dat
van den protestantschen
de bevordering
godsdienst.
ook een Katholiek
misschien geen
is, waartegen
geen verkoop van grond
maar
een
afstand
doen
om
niet.
bezwaar zou kunnen hebben,
men zich daarbij, dat AEFGEN JANSD. VAN CAMPEN, ROEMERS
Herinnert
was, en dat al de kinderen van ROEMER met Protestanten
vrouw, ook protestant

het

ze gehuwd zijn; dat TESSELSCHADE 6 Juni 1614 in de
voor zoover
trouwden,
voor het oudste kind van haar zuster TRUITGEN,
Oude Kerk optrad als doopgetuige
is geweest.
dan valt toch moeilijk aan te nemen, dat de vader katholiek
Hoe
schreef

in

is

nu

de

legende

omtrent

ROEMERS geloof

ontstaan?

WAGENAAR

dat ROEMER VISSCHER, evenals
1767 heel voorzichtig:
"Ik meen,
de
altoos
heeft
Roomsche
zich
kerke, in welke hij opgebij
gehouden

SPIEGEL,
voed was." ')
In 1808

JACOBUS SCHELTEMA reeds met volle zekerheid dit
bericht
Kerk", schrijft hij. Sedert heeft
"Hij bleef bij de Roomsche
bevestigen:
het
roomsche
van
ROEMER
VISSCHER getwijfeld.
aan
niemand meer
geloof
Nu komt het mij wel waarschijnlijk
voor, dat ROEMER VISSCHER, die de
opkomst
katholiek.
komt

MR.
te Amsterdam
heeft medegemaakt,
wel oorspronkelijk
der Hervorming
is geweest, maar in Erasmiaanschen
geest, die met zijn satyrieken aanleg

van de
Hierdoor heeft hij zich reeds vroegtijdig
vertoont.
verwantschap
groote
Kerk afgewend, doch zich bij geen ander kerkgenootsehap
Katholieke
aangesloten,
en
Pz.
HOOFT.
C.
evenmin als COORNHERT
Burgemeester
1) Vierde Verslag van het Vondel-Museum,1910, bl. 24, volgg. en 41,
..
2) Amsterdam,XI, 220. 8VOuitgave.
 Oud-Holland, 1915.
210
Zoo kan

de secure

WAGENAAR dan ook schrijven
als boven is aangehaald,
omdat hij nergens een gedocumenteerde
van ROEMERS overgang
tot
bevestiging
een andere kerk heeft gevonden.
van ROEMER VISSCHER in het vermelden
zijn de biographen
Eenstemmig
van zijn geboortejaar
als 1547, evenals WAGENAAR, zijn voorgangers
en navolgers
het gedaan hebben. Leest men nu evenwel in een notarieele
akte van I599 (zie
ROEMER
Eersame
binnen
de voorsz. stede
VISSCHER,
"de
bijlage XIII):
coopman
omtrent
dan zou men gaan twijfelen, of hij niet in
47 jaar",
(van Amsterdam)
dat een man
1552 geboren is, dus 5 jaar later. Men mag immers niet aannemen,
als ROEMER VISSCHER, bijna vijftig jaar oud, dezelfde
zwakheid zou hebben
waaraan
de
bruiden
in
van
haar leeftijd bij de
die
leden,
dikwijls
dagen
gehad,
wat te flatteeren !
voor schepenen
heb ik toch gemeend
Maar, ondanks dit notarieele vastgestelde
geboortejaar,
te
moeten
in
dit
niet
daaraan
omdat
er
verschillende
feiten en
mij
opstel
houden,
omstandigheden
zijn in ROEMERS leven, die meer pleiten voor 1547, als zijn

aangifte.
dan voor
geboortejaar,
De vermelding,

1552.
dat ROEMER

in 1599 47 jaar oud zoude zijn, is immers
door aan te nemen, dat de klerk, die de minuut opschreef
zeer goed te verklaren
voor notaris JAN FRANSSEN BRUYNINGH
toen ROEMER VISSCIiER zijn verklaring
hem
Ik
stel mij voor, dat de vergissing als volgt
verkeerd
heeft
verstaan.
aflegde,
ontstaan

is. De notaris

"Ik ben
vraagt ROEMER, hoe oud hij is; deze antwoordt:
van '47", (d. i. 1547). De klerk schrijft op: "ouderdom
omtrent 47", en de fout is
zonder later te worden opgemerkt,
omdat de leeftijd in deze verklaring
gemaakt,
voornaam
element
vormt.
 geen
Een even belangrijke
als die omtrent zijn geloof en zijn leeftijd,
vraag,
zag de ronde ROEMER er uit? SCHELTEMA was ook niet verlegen om
een antwoord:
moet schrander
en deftig geweest zijn. Ik heb de
"Zijn gelaat
van den
van hetzelve kunnen geven, door de verplichtende
heuschheid
afbeelding

is:

heer

hoe

Kabinet de schoone
in wiens uitmuntend
DE JONG te Rotterdam,
berust van J. STOLKER, gemaakt naar de schilderij van FRANS HALS."
betreuren
valt echter, wat SCHELTEMA hierop laat volgen: "Waar deze
onbekend."
is, bleef mij, in weerwil van alle nasporingen,

DANIEL

teekening
Zeer te

schilderij
Hoe

en nog
dat zulk een portret zoo spoorloos kan verdwijnen,
wel een
van FRANS HALS, wiens werk te allen tijde ten zeerste is
Hoe
vreemd, dat nergens elders van dit portret melding wordt gegewaardeerd.
toch overdierbaar
moet
dat den kinderen en kleinkinderen
maakt : een familiestuk,
jammer,
kunstwerk

zijn geweest.
tiledochters van R. VISSCHER
bl. 80.
1) ANNAen MARIATESSELSCHADE,

-

211
van Mechelen, was omstreeks
HALS, de Antwerpenaar,
afkomstig
1616 in Holland.
De mogelijkheid
bestaat
dus, dat hij ROEMER VISSCHER, in
kan ik niet nalaten den eerzamen
Maar
toch
1620 overleden,
gekend kan hebben.
 JACOBUS SCHELTEMA, of den schilder STOLKER, van een mystificatie te verdenken,
FRANS

het portret is al te mooi! Het geeft zelfs in den rechter bovenhoek
het familiewapen
van ROEMER VISSCHER, een loopende wolf of

want werkelijk,
te aanschouwen

een vos, en daaronder:
Aetatis 71, 1618. Nu is het zeer onwaarschijnlijk,
datde
met
zou
hebben
ROEMER
een
gepronkt
zijn
familiewapen
gemoedelijke
op
portret,
hij die zoo geestig kon spotten met anderer namen en wapens, zooals in een der
aan een collega-korenkooper
gericht:
Quicken, (II, 47) vermoedelijk
'

Ghij reeckent u gheslacht van Haver tot Garst, 1)
Dat ghij een Ridder zijt van naem en wapen:
Barnt uw mont niet, blaest dat ghij barst, enz.
van

Ook Mr. DE ROEVER heeft ernstigen
twijfel geopperd
onze
en
Oude
"Uit
Aemstelstad",
portret
wapen (Zie

omtrent

de echtheid

III, 90), en bewijst
van dit laatste door het echte wapen van ROEMER VISSCHER bekend
de valschheid
zooals het voorkomt
in een bundel
van wapens
te maken,
met teekeningen
der schutters
ROEMER

die van de Handboogsdoelen,
waarbij
een
van
doelenstuk
voorstel1586,
afgebeeld
op
en door DIRCK BARENTSZ.
VINCK en zijn compagnie,

bij Jhr. Dr.
VISSCHER staat

J. SIx,

onder

EGBERT
kapitein
Ook
HENDR. LAURENSZ. SPIEGHEL, ROEMERS vriend,
geschilderd.
Het schilderij is verdwenen ;
maar het Britsche Museum bewaart

lende

van. (Zie MoES. Iconographza
Daar het zoogenaamde
van STOLKER,
de teekening
het
SCHELTEMA
op de door

komt er op voor.
er de teekening

II, bl. 536.)
wapen van ROEMER VISSCHER niet
heet
die naar FR. HALS gemaakt

Batava,

voorkomt

op
te zijn, moet

hem uitgegeven
gravure hebben laten aanbrengen,
andere
ook van STOLKER, die het
het
had
een
hij
gevonden
teekening,
op
van
ANNA
zou
ROEMERS
moeten voo rstellen.
 portret
de
schrijft
bij de deskunBovendien,
ROEVER, ligt STOLKER tegenwoordig
nadat

van portretten
van anonymi met den naam van
ook bij
bekend persoon te hebben gedoopt.
Dat dit waarschijnlijk
dat
het
dit portret
zou
kunnen
afleiden
uit
de
men
omstandigheid,
geschied
is,
van ROEMER (1625) [lees 1620] op dit, naar het heet in ?6?8 geschilsterfjaar
derde stuk zou vermeld staan."
Maar het
Een aaneenschakeling
dus, van zeer verdachte merkwaardigheden.
digen onder
een of ander

meest

zware

afdoende

verdenking

bewijs

voor

de vervalsching

vond

1) Voor: "van haver tot haver" is: van ouder tot ouder.
ik onlangs,

toen

ik het oor-

212
van het zoogenaamde
spronkelijke
schilderij
portret van ROEMER VISSCHER zag
dat dit portret
die verklaarde,
bij DR. HOFSTEDE DE GROOT te 's-Gravenhage,
van een onbekende,
is geschilderd door CAREL
(alleen het hoofd en de schouders)
FABRITIUS geboren in 1620, het sterfjaar van ROEMER VISSCHER
Het leven van ROEMER VISSCHER is grootendeels
voor ons nog een gesloten boek. Hoe is zijn opvoeding
Welke
school
heeft hij bezocht?
geweest?
't Zijn vragen, die wij niet, of slechts bij benadering kunnen beantwoorden.
Mr. DE
ook stelt op
voor 20 Juni, heeft over
ROEVER, die ROEMERS geboortejaar
hem een aantal belangwekkende
bekend gemaakt. 2)
bijzonderheden
Zijn vader
PIETER JACOBSZ. en zijn moeder ANNA ROEMERSDR., voor 1 $38 gehuwd, stierven
toen ROEMER 11I
Juli 1558 te gelijk begraven,
vroeg, zij werden op 7
jaar was. Een oudere broeder, JACOB PIETERSZ. VISSCHER trok zich den knaap
toen aan, doch overleed reeds het volgend jaar, den 21 November
I559. Toen
reeds

nam ROEMERS oudere
jongen

over

en werd

Dat

ROEMER

felbaar

bewezen

ziet

tot

men

Amsterdamsche

zuster, gehuwd met JACOB VAN CAMPEN de zorg voor den
haar man tot voogd benoemd.
 heeft doorgebracht,
wordt ontwijzijn jeugd te Amsterdam

door

leven van zijn tijd
zijn verzen. Heel het Amsterdamsche
in de kleinste
daarin weerspiegeld.
Als een echt
bijzonderheden
en
is
men
wel
overal
den
hij
jongen
bij,
krijgt
indruk, dat de

door zijn voogd en zijn zuster niet al te streng onder
ouderlooze
knaap
is
DE
ROEVER maakt op, uit de voorwaarden,
bedwang
gehouden.
waarop het
huis aan den zwager-voogd
verhuurd
werd, dat ROEMER reeds vroegouderlijk
vroeg

tijdig op reis ging.
en te Amsterdam.
In Juni

ROEMER huwde

1564 en in Januari

in Maart
in

werden

I566 was hij echter in't vaderland,

1583 met AEF JANSDR. VAN CAMPEN. Zijn kinderen
1583, GEERTRUI in I5$8, TESSELSCHADE 21 Maart

ANNA
geboren :
en
PIETER
in
1600. Deze wordt althans in 1640 als 40jaar oud vermeld. 3)
'I594,
Maar wij hebben ROEMER eerst nog als jongeling te beschouwen,
toen hij
als een voorlooper
van HUYGENS en
van zijn epigrammen
de meeste
dichtte,

van de zwakheden
der vrouwen in het "kostelick
diens geestige bespotting
in de
scandaleuse"
mal". Dan is hij nauwkeurig
op de hoogte van de "chronique
stad en geven bijna elke vrijerij, elk huwelijk, en vele ongeregelde
verhoudingen
hem stof tot bijtende Quicken of Tuyters.
Het zoude mij nu te ver voeren om
van

al deze

bijzonderheden

in zijn versjes

na te gaan.
DE GROOT,Beschr. u. Krit.
Bat. No. 8546. 2. HOFSTEDE
1) Zie over dit portret: MoEs, Icono?graph.
Verz, der Werkeder hervorragendstenholl. Maler, I, 579,No. 8. IdemJoh, Permeerund Carel Fabritius,bl i 8
2) Oud-Holl.I 1883,bl. 243.
3) Notar. J. DE Vos, Amsterdam,io Mei i6.fo, fol. 7°. (Zie bijlage XVI.)
i

213
der gedichtjes,
dat o.a. met de Hervorop een klein onderdeel
in betrekking
staat, vestig ik de aandacht.
 ming van Amsterdam
Het is nog nooit beproefd, sommige van de kleinere gedichten van ROEMER.
uit de geschiedenis
VISSCHER in verband te brengen met feiten en gebeurtenissen
Slechts

van

door
Amsterdam,
eenigszins kan worden

hem bijgewoond,
benaderd.
en waardoor

de tijd van hun
-

ontstaan

In

1612 werden zijne kleinere gedichten,
buiten zijn weten, gedrukt door
den Leidschen
drukker
JAN PAETS JACOBSZ. onder den titel: T'Loff van de
ende
van
een
blaeuwe
boerten ende
Nutse,
scheen; Met noch ander ghenoeghelicke
C z?icken. Twee jaar later, in 1614, gaf ROEMER zelf zijn Brabbeling 1) uit, namelijk
den

van

bundel

en voor een groot deel
1612, "meer als de helft vermeerdert",
het einde zijn verschillende
gedichten van HENDRICK LAURENSZ.
Aan
omgewerkt.
die in 1612 overleden was. VISSCHER was toen 67jaren
SPIEGHEL bijgevoegd,
had een werkzaam
achter zich. Op gronden, die ik later zal aankoopmansleven
meen
dat
voor 't meerendeel
in zijn jeugd- en
ROEMERS
gedichten
voeren,
iik,
ontstaan
jongelingsjaren
Slechts
die gedichten,
in aanmerking
komen
met vrij groote
kan ook de tijd

een termijn te stellen.
zijn, voor I 58o, om bij benadering
welke bepaalde
of
feiten
kunnen
personen
vermelden,
te worden,
om daardoor
op bepaalde
jaren gebracht
zekerheid den tijd hunner vervaardiging
te bepalen. En zoodoende
van

worden

naastebij
valt
ongeveer
alles natuurlijk

,

aan

het ontstaan

aangegeven
te wijzen

en hoe ze verder heeten, ten
der "Quicken"
wier geboortejaar
verband met die gedichtjes,
door de feiten of personen die ze vermelden.
Dit
in

met

van de ernstige, moraliseerende
uitzondering
Zin1zepoppen,
die later zijn ontstaan en in 1614. uitgegeven.
 Laat ik beginnen met ROEMERS jeugd. Als jongeling
van 18 a 19 jaar is
heeft hij
in Amsterdam,
hij getuige
geweest van het opkomen der Hervorming
in 1566 den beeldenstorm
van de Oude Kerk en van de vele
en de plundering
kloosters
bijgewoond.
Quicken, die daarvan
melding maken, zullen dus
Eenige
in

die

dagen

gedicht

zijn. Een

daarvan

brengt

hij in verband

met een roomsch

vriendinnetje:
De Beelden ghemaect van Silver of Gout,
Worden ghevanghen gehouwen in verburgen secreten;
De Beelden ghesneden of gheschildert op hout,
Worden overal aan stucken gesmeten,
De gheborduerde worden aan tween ghereten,
In alle Geuse Kercken sonder schroomen:
Daerom derf mijn Lief inde Kerck niet komen.
Zoo

een van de Quicken (V. 57). Nu verwondere
1) t'Amsterdam, Bij WILLEMJANSZ.OP'T WATER,inde Sonnewijser.i6iq.
luidt

men zich niet, dat

214
deze

vroegrijpe
jongeling
dat
erotisch
zijn
wijzen,
zit

hierin

de geestigheid:
want men heeft

reeds

een liefje bezit; al de verzen
niet tot het minst ontwikkelde

gevoel
hij raadt

van ROEMER be-

Maar
behoorde.
af
om
kerk
te
nog in de
zijn roomsch liefje
de beelden gemunt, en zij immers ook zoo'n

het op
het
ook onder den indruk van het bij"mooi beeldje!" j Maar
versje is blijkbaar
van het geziene geschreven.
 Verhaalt niet WAGENAAR 1), (naar BRANDT,
gewoonde,

komen,

dat op 23 Augustus
I, 356-7)
Reformatie,
1566, (toen er groote vrees bestond
voor een herhaling
te Amsterdam
van den beeldenstorm,
dien eenige kooplieden
zooals zij bij hun thuiskomst
te Antwerpen,
gezien hadden,) door
mededeelden,
een herhaald bevel aan de Pastoors, Monniken en Begijnen gegeven
Burgemeesteren
werd om den kostbaarsten
inboedel der kerken en kloosters
te verbergen?
Toen
zag men alom de geestelijken
langs de straten loopen beladen met zilverwerk,
kelken,

en daaronder
en misgewaad
ook de kostbaarpullen
van de outers der bijzondere
gilden behoorden, om alles
Dit
trok
de
en sommige
aandacht,
brengen.
natuurlijk
juist

sacramentshuisjes,
die tot versiering

heden,
in veiligheid
te
die op dat uur voorbij gingen, brachten de sieraden der gilden
ambachtslieden,
in de kerken
in verwerd nog gevangen
terug. Maar veel kostbaars
gehouden
zooals
ROEMER
VISSCHER zegt.
borgen secreten,
De Nieuwe Kerk bleef ditmaal nog gespaard,
maar toen in de Oude Kerk,

2 uur de Vespers gezongen waren, begon het volk alles te verwoesten,
zoowerken van DIRK
als ROEMER VISSCHER het verhaalt, en gingen de onschatbare
BARENTSZ. PIETER AERTSEN, JACOB CORNELISZ. van OOSTZANEN, van JOOST
te loor, om wier bezit men nu
JANSZ. BIJLHAMER en zoovele andere kunstenaars
om

het gewicht dier kunststukken
in zilver zou willen betalen.
Bij die vernieling blijkt zich bijzonder geweerd te hebben zekere JAN DE
de neef II) van den sterk hervormingsgezinden
VRANK DE
WAAL, vermoedelijk
en in ballingschap
vluchtte
stierf.
 WAAL, die het volgend jaar naar Embden
de plundering
van de Oude Kerk op den Dam wandelen,
VRANK bleef tijdens
met LAURENS REAEL, REINIER KANT, en CORNELIS JANSZ. KOSTER, om te doen
wellicht

uitkomen,
ROEMER:

dat hij er niet aan me6 deed. Maar van JAN DE WAAL, zoo dicht de jonge
(II. 100.)
Een Duytschen yver heeft JAN DE WAFL
Om kercken te berooven en vernielen te mael;
Om d'oude Papisten met schelden te plagen ;
Om Papen en Monicken uyt de landt te jaghen :
Maer om deur wercken van lieffde 't geloof te maecken styver,
Blijft JAN DE WAEL in zijn eyghen hyver.
1) Amsterdam,III. 18o van de 80 uitgave.
2) Zie ELIAS,De Vroedschapvan Amsterdam,I, 127.
'

215
Uit dit en andere
met die kerkbestorming
Nog een naam,

versjes van ROEMER blijkt,' dat hij niet erg was ingenomen
en vernieling.
nauw

een "Quick"
vermeld, en levert
maakte
deze
versje bij
plundering
van

de

wordt in
betrokken,
dat ROEMER dit en het vorige

beeldenstorm

bewijs,
en niet bij die van 1578. Het is de kapelaan
een
SIMON ALEWYNSZ. SLECHT (d. i. de eenvoudige),

Oude

Kerk, Mr.
van geboorte.
Haarlemmer

bij dezen
tevens het

VISSCHER prijst

ironisch

zijn wijsheid :

Noemt een bootsman schipper; een monnick pater;
Een dienstmaecht vryster; een nonne mater;
Een lansknecht hopman; voor meester groet den knecht;
Eene hoer jufvrouw; Uwe wysheit SIMONSLEC13T;
Soo sult ghy overal zijn lieff en waert,
Want de loghen heeft de beste stee bij de haert.l)
SIMON

SLECHT had

op een altaar

een Mariabeeld,
Kerk, omstreeks
56o
Pieta
haar schoot, dus een
2) opgericht
van jonge
men
"congregatie")
(nu zegt

'

voor

't S. Sebastiaanskoor
in de Oude
met het doode lichaam van Christus op

in een glazen kastje, en daarbij een gilde
dochters
Bij den beeldenstorm
gesticht.
 het
met
haar
WEIN
een vrouw,
OKKERS,
beeldje
pantoffel stuk, wat haar
die er bij stond, het leven kostte. 3) De bekendevenals haar dienstmeid,

wierp

later,
heid van

SIMON SLECHT in

die

om ROEMERS versje ook
geeft grond
dagen
omstreeks
i 566 te plaatsen. Hij werd voor 1569 vice-cureyt, later pastoor en stierf
schonken SIMON ALEWYNSZ. in I 569 : "tot een gratuyteyt
in 1573. Burgemeesteren
voer syn goede en getrouwe
dienste,
by hem deser stede in den voerleden
tydt in 't officie van de pastorie van de voorsz. kercke gedaen, ende
alhier te blyven in de dienste van de pastorie
voerts om hem te verwilligen
heeft
te
waer
enz....
V.-,-"
voorsz.
scheyden
uyt begeert
(Is vijf gulden). 4)
van
het voorwerp
van SIMON SLECHT was reeds meermalen
De stichting
turbelenten

een spotversje
/

geweest'),

bijvoorbeeld:

Heer SIMONSLECHT
Heeft een Autaar opgerecht,
Waer mee hy meent te conquesteren
't Geen syn Pastoor in den Haag zal verteeren.
1) Boerten,I, 3, h1. 48, uitg- 1612.
Reformatie,1, 358).
2) Het was te Haarlem in hout gesneden en ih voet hoog (BRANDT,
Amsterdam,bl. 214.)
S) Zij werden onder ALVAin een vat water gesmoord. (DoMSELAER,
AemstelsOudheid,V, 2454) Zie SCHELTEMA,
stamde uit het geslacht GAEFF-PERSYN.Zijn grafzerk wordt nog gevonden in de
SIMONALF-WIJNSZ.
in den z. o. hoek tegen den muur, versierd
GAEFF-VANOUTSHOORN,
Oude Kerk, in de kapel van LYSBETH
met het geslachtswapen,een kelk, en dit opschrift:
Hier leyt begraven Simon A(l)ovynszolonlipastoor van dezekerck. Starf anno 1573 XXIII Augustij
Paternoster en Ave illlaria.
Amsterdam,bl. 213.
5) DOMSELAER,

216
De pastoor
en daarna pastoor

zat toen

namelijk in 's-Gravenhage
van S. Gudula te Brussel.
 gevangen, I)

werd verbannen,

ROEMERS bekende brief:
Op Paesdag aen Hendrick Laurens Spieghel valt ook
niet moeilijk te dateeren. Hij is gericht aan zijn besten vriend, den katholieken dichter:
nSeght, Hendrick! wout gy niet dattet al morghen was?
Want by Vrysters te gaen en gheeft huyden geen pas,
En in de Herberch is 't schand, ja, by de Catholycken,.
Bij der straten te wandelen seer qualyck staet :.
Caetsen, dobbelen ot spelen is oock geen raet;
In de Kerck soudt ghy al te langh sitten kycken,
Buyten op den dyck soud ghy u seer beslycken,
'
Ghesont thuys blyven can ick so qnalzck doen als ghy;
Weet ghy nergens te gaen? so comt dan by my."
Dit briefje is een van de gronden, waarop men ROEMER voor roomsch
Het tegendeel
heeft gehouden.
blijkt er echter uit, omdat hij zijn vriend SPIEGHEL
wil houden. Zij zijn
uit den verplichten
kerkdienst
beiden nog jong29 j.
"by de vrysters gaan." SPIEGHEL trouwde in October
in
Maart
Katholieken
Daar
de
VISSCHER
en
R.
oud,
I s83 op zijn 36ste j,
nog naar
hunne kerken kunnen gaan, moet het briefje v66r 1578 geschreven
zijn, toen op

op Paaschdag
die
gezellen,

2 Sept. ook in de Nieuwe Kerk de beelden vernield werden. Want, toen de Oude Kerk
Nieuwe nog voor den roomschen dienst geopend.
in 1566 geplunderd
was, bleef de
Maar ook de Oude Kerk werd daarna weer hersteld en door de Katholieken gebruikt
2 h 3 jaar na 1566 geschreven
tot t578. Het briefje zou, naar mijn meening,
zijn, toen ROEMER 21I à 22 jaar en SPIEGHEL 19 a 20 jaar was. Ik acht
dat het van v66r dit jaar zou dagteekenen,
het onwaarschijnlijk,
wegens dejeugd
maakt tusschen
en omdat
ROEMER reeds onderscheid
van de beide vrienden
en niet-Katholieken
te Amsterdam.
 Katholieken
in de kerk,
In zijn antwoord
spreekt SPIEGHEL van ,,gespeel en gesang"
kunnen

er ook op wijst, dat het van v66r I578 dateert,
de godsdienstoefeningen
zich in de kerken gedurende
deze
waren
toen
kerken
dus,
aardige correspondentie
wat.
tusschen

eeredienst
gewijd.
nog aan den roomschen
Ziehier SPIEGHELS antwoord :
Wist ik nergens te gaan en kwam U dan bezoeken,
Zoo had ik luttel danks van zulk bedryf;
Dan nu heb ik thuis wel gezelschap aan myn boeken,
En op straat daar loop ik niemend op 't lyf;
Lust my myn lief te zien, tot myn geriet,
Dat paste nooit beter als op dezen dag,
,
In de kerk zynde, en zoo ick daer wat biyf,
,
Daar is gespeel en gezang, ook geen kwaad gelag
Nochtans kom ik by U, als die wel beter mag.
1) Zie TER Gouw, Geschied,v. Amsterdam,IV. 493-5°0 en 5°3-5°4.
gevoerd,

'

in welk jaar zang en orgel
niet meer lieten hooren. De
de vrienden

werd

217
'
Van
wapen

omstreeks

geestigheid

op het

De Geuzen kruisen ons met geweld,
't Hof van Bourgogne kruist ons om geld,
De raad kruist de burgers en de boeren,
Mogen wij niet wel drie kruisen in 't wapen voeren?.
'

Van

denzelfden

moet
tijd ongeveer
een zekeren MOURIS gericht:.
hier

zijn de Katholieken
ook in de kerken hun

Ook
zakkenrollers

kerkdienst

de

dateeren

een versje

uit de Brabbeling

Wil ick u seggen, MOURIS,wat dattet is,
Waerom men u altyt vint in de Mis?
Om d'een of ander deur syn beurs te vlieghen.
En dat ghy inde Vesper gaet, dat spelt,
Dat in u beurs en is gheen gelt,
In 't Loff gaet ghy om een Vryster te bedrieghen,
Ist niet waer, soo hiet myn liegen.
 Ghy doet soo 't hoort, ghij smeet het yser laeu,
En vryt bij nacht, soo syn alle catten graeu.
dat

de bekende

van Amsterdam :

2) tegen

(III

1566 kan ook dagteekenen

door de heeren

nog in hun kerkdienst
vrij, en blijken de
te
hebben, 't Is eigenaardig,
slag geslagen
werd om hun meisjes te ontloopen.
gebruikt

de Leidsche Secretaris
ROEMERS goede vrienden behoorde
JAN VAN
HOUT, die in z 5q-2 geboren en dus 5 jaar ouder was dan ROEMER. In het eerste
Schock van de Rommelsoo
komt, onder 3, een aardig versje voor, dat met een
vereerde patroonheiligen,
althans op
op eenige te Amsterdam
geestige zinspeling
Tot

hunne

beelden,.
den lof van JAN VAN HOUT verkondigt.
Aan 1an van Hout..
'
CLAESVANHOUT can lopen noch springen;
FRANS VANHOUT can lesen noch schryven;
'
MARTENVANHOU'r can segghen noch singhen;
BARBERVAN Hour can wasechen noch styven,
Maer mijn vrient VANHOUT can alle vreucht bedryven.
van S. Nicolaas, S. Franzit in de houten heiligenbeelden
aardigheid
te Amof klooster,
ciscus, S. Maarten en S. Barbara, die ieder hun heiligdom,
S.
Barbara-klooster
en
in
het
de
waarvan
b.v.
sterdam
hadden,
geestelijke zusters
met het spinnen, en in orde maken van de wasch.
zich belastten
De

dat Dr. J. PRINSEN J.LzN. de levensbeschrijver
mij verwonderd,
en meent, dat
V. HOUT 1) den zin van dit versje niet heeft begrepen

Het
van

J.
ROEMER
kinderen

heeft

CLAES, FRANS, MARTEN en BARBER VAN HOUT op de
Maar, afgezien van het volkomen
JAN V. HOUT zoude zinspelen.
VISSCHER
van

met

1) De Nederl. Renaissance-diektertan van Rout. 19°7. bl. ig.
Oud-Holland, 1915.
218
aan geestigheid
dat daaruit zou blijken, moet Dr. S. erkennen
dat noch
gebrek
de namen noch het aantal met dat der kinderen van JAN VAN HoUT overeenkomen.
 bewaard in VAN HOUTS VrundtDaarbij draagt het versje in ROEMERS handschrift,

'

boeck de dagteekening
werden in de N. Kerk
Sept. 1578. Op 2 Sept. van dit jaar
en in verschillende
kloosters
te Amsterdam,
de beelden vernield; wat ligt nu
meer voor de hand, dan dat ROEMER in een rijmpje een toespeling
maakte op
al die houten
niets
die
meer
konden
verrichten
en weerloos werden
heiligen,
Zulk een grapje is geheel in den stijl van ROEMER.
stukgehakt?
Dr. P. mij bericht, reeds op te maken geweest
III, 204 (folio edit.) en uit TER
bij WAGENAAR, Amsterdam,
vermelding
Gesch. v. Amsterdam,
noot
blz.
V,
5. In ROEMERS handschrift staat,
179,

Dit was, trouwens,
uit

de

GOUw,
in vers

zooals

in vers 4 voor wasschen spinnen; in vers 5
blaten,
3, voor segghen :
Maer : dan.
Het zou, door vergelijking
met andere gegevens, niet moeilijk vallen in
en elders in zijn verzen bepaalde typen en personen aan
ROEMERS Brabbeliiigh
voor

te wijzen, die hij tot voorwerp van zijn spot en satyre maakt.
Zoo wordt met Jorden gewoonlijk
De
de bedrogen echtgenoot
aangeduid.
soms genoemde
Wouter
is louter om 't gezelschap
te vermaecken")
(,,Wouter,
kan bedoeld zijn als WOUTER VERHEE, de vermoedelijke mededinger van ROEMER
naar de hand van de schoone ELISABETH PAUW, volgens de belangrijke verondervan Prof. G. KALFF (Tijdschrilt
v. N. T. en L. 5e Jg. 1885, 146).
 van VondeP), kwam deze in 1625,
BRANDT's Levensbeschrijving
Volgens
HOOFT en REAEL ten huize van ROEMER VISSCHER bijeen om de Tyoas van

stelling
met

SENEKA

te

waaruit
Hekuba ontstaan
is. Dit
VONDELS Amsteldamsche
vertalen,
een
misverstand
omdat
ROEMER
evenwel
VISSCHER
reeds
berusten,
jaar
op
in 1620 overleden was, en vermoedelijk
te Alkmaar heeft
zijn laatste levensjaren
Niettemin
is
een
van
den
samenwerking
jongen VONDEL met
doorgebracht.2)
moet

VISSCHER, in vroeger
huis op de Geldersche

jaren, niet uitgesloten.
Kade in de bekende

VONDEL herdenkt

immers ROEMER's

verzen:

Wiens vloer betreden wordt, wiens drempel werd gesleten
Van schilders, kunstenaars, van sangers en poeeten.
hier in herinnering
te brengen, dat ROEMER VISSCHER
overbodig
met zijn boezemvriend
HENDRICK LAURENSZ. SPIEGHEL en DIRCK VOLCKERTZ.
de
vaders
vande Nederduitsche
COORNHERT
zijn van de Twee-spraaek
Zetterkunst,
Het

is

bf de Kamer In liefde bloeyende, in 1584. Al is ROEMER VISSCHER
uytghegheven
van deze Kamer, veroorzaakt door
eerst in 1620 overleden; hij zal den ondergang
'
bl. 27.
1) Uitg. HOEKSEMA,
Amsterdam,III, 204. Folio Editie
2) Zie WAGENAAR,

219
omdat
en de oneenigheid
der leden wel niet meer hebben bijgewoond,
Maar
woonde.
Amsterdam
van zijn leven buiten
zijn naam
hij op het laatst
niet alleen door zijn zoon
bleef toch aan de Oude Kamer de Eglantier
verbonden,
ook
door JAN JACOBSZ. VISSER,
maar
die haar
secretaris
PIETER,
was;
die tot de Cameristen
behoorde blijkens een merkwaardig
document,
op 14 April
Deze
te
voor
notaris
akte
PALM
MATTHIJS verleden i).
blijlct
1615
zijn opgemaakt
het twisten

van te veel nieuwe elementen
een
illustratie.
veroorzaakt,
duidelijke
met
aan het hoofd, brengen daarin"
Zeven
SAMUEL
COSTER
Dr.
Cameristen,.
uit
hun
mede-camerist
HENDRICK BOELENSZ.,
tegen
gewezen
ernstige beschuldigingen
te

midden

procureur
meermalen

door
van de oneenigheid
en geeft van de twisten

voor

den

Gerechte

E.
 het toetreden

deser

hen, na het verkiezen

Vooreerst
verklaren
stede.
zij, dat deze
van de Magistraat
der stad, injurieuselijk
die alsdan in de regeering
gekozen werden,

tegen
heeft
op eenige personen,
gesproken
omdat hij ze niet bekwaam achtte om zulk een ambt te bedienen.
Doctor COSTER
dat hij HENDRICK BOELENSZ. op de Camer heeft hooren
verklaart
bovendien,
"wat wil men veel van zeeroverij
zeggen, werpt
zeggen :
die
soon
in
laet
wech,
sijn
nyet
leggen
Aleppo om aldaer
te
op
coopen."
In

een

sulcken

burgemeester
de gestolen goederen

waar

Camer,

een

reeds lang oneenigheid
zijn dergelijke beheerscht,
oud-camerist
maar
van
verklaarbaar,
geen groote beis door
is vooral merkwaardig,
omdat zij onderteekend

tegen
schuldigingen
doch de akte
teekenis ;
SAMUEL COSTER, JAN JACOBSZ. VISSER, CORNELIS VIS, CLAES EWOUTSZ., REYNIER
EWOUTSZ., GARBRANT ADRIAENSZOON (BREDERO) en JAN JOCHEMS, die dus
toen

lid waren.
en in JAN JACOBSZ. VISSER
kunstschilder,
schilder en glasschrijver,
een
achterneef
van
ROEM
ER
den
VISSCHER,
wij
onder de
aan wien BREDERO zijn bekend gedicht 2) toezond over de oneenigheid
REYNIER EWOUTSZ. is de bekende

herkennen

Cameristen,
'

beginnende:
,Waerom het Eglentiertjen ach!t
Niet bloeyt gelijck het voormaels plach?
Is vrundt u vriendelijcke vraghe:
De meeste manghel die ick weet,
Dat is: dat elck zijn plicht vergheet,
Want niemant wil den ander draghen."

,
_
Het

is bekend, hoe tengevolge
Academie
is gesticht.
Nederduytsche
Omtrent

den

duur

der periode

van

..
door

COSTER in 1617 de

waarin

ROEMER VISSCHER

deze twisten

van zijn leven,

'

door Dr. J. A. WORPin Oud-Ilolland 19°4.
1) Uitgegeven uit de aanteekeningen van DE ROEVER
Jg. XX. bl. 40.
Gedrukt in Boertigh Liedt Boecken herdrukt in de Werken van G. A. BREDERO,
1890,III, 364.
 220
zich meer in 't bijzonder met de Oude Kamer heeft ingelaten en door zijn invloed
tot de taalzuivering
heeft medegewerkt,
Zeker
verkeeren
wij nog in onzekerheid.
vor
ook
Maar
't
voor
ontstaan
wier
eerste
teekenen
der
1584.
lang
oneenigheid,
reeds in 1609 merkbaar
doch
in
met kracht voor den dag kwamen,
i
6
i
3
werden. 1),
moet ROEMER VISSC1IER de Oude Kamer reeds hebben verlaten. Daarna heeft
met

in
VONDEL, HOOFT en REAEL de reeds vermelde samenkomsten
ter
van
letteren
zijn woning gehad
behandeling
taalkundige
onderwerpen.
ROEMERS grappen en woordspelingen
bleven blijkbaar nog lang voortleven
hij

nog

bij zijn familie
van het eerste

en vrienden.
boek:

Staaltjes

hiervan

vindt men in de Genaegelicke Boert so.
(Brabbelingh)
Is
,,'t met my en myn Lieff veel meer dan 't placht,
Want sy die te vooren mij hooch heeft gheacht,
Die negent mij nu, dit maeckt crackeel;
Want als ik by haer ben, isser altyt een te veel.".
..
Vele

jaren later, in 1649, schrijft TESSELSCHADE dezelfde woordspeling
onder een brief aan BARLAEUS: zij onderteekent:,,TESSELA,
Soo ghij mijn acht, Al
woudt ghij mij negenen."
1852, bl. 59). ANNA, zijn
(VAN VLOTEN, Tesselschade,
haar spreuk: "genoeg
is meer dan veel," ook aan vaders verzen :
oudste, ontleende
"Zooveel genoeg meer is dan veel,
Zooveel als dapper gaat voor eel,
Zooveel vroolijk meer is als blij,
Zooveel scheelt beleefdheid en courtezij.".
'.
 De

en ?misgeloof,
waarmede
HUYGENS in
woordspelingen
op "misdoen"
TESSELSCHADE lastig viel, houden ook al verband
1642 de roomsch
geworden
met haars vaders Brabbelingh,
Genoeglicke Boerten (1,41), waar ROEMER VISSCHER
over een man, die alles verkeerd doet, deze woordspeling
geeft, die vermoedelijk
wel een toen
'

Het

was:
gangbare
aardigheid
,,(Hij) seyt, dat misdoen is een werck niet beus;
Wat dunckt U, Rochus, is hij Papau of Geus?

algemeen

komt

'

dat het grootste
deel van ROEMER's versjes, behalve
is
in
en dat, toen hij
zijn Zinnepoppen,
zijn jeugd en jongelingsjaren,
zich ernstig met zijn koopmanszaken
is gaan bemoeien, hem weinig lust noch tijd
zal zijn overgebleven
tot dichten.
Wat de dateering
van ROEMER VISSCHERS
kleinere
meen ik dus de drie boeken van de Brabbelingh
te
gedichten
betreft,
kunnen
omstreeks
met
latere
van
omstreeks
plaatsen
1566,
eenige
toevoegsels
en gezegden,
die
? 5?8 tot 1580. Allerlei
zinspelingen
op katholieke
gebruiken
den dichter telkens ontvallen,
mijn meening.
bevestigen
Bijvoorbeeld:
"in wollen
gaan

mij voor,
gemaakt

als een Klaris",
n.l. in de kloosterpij ;
,,Barbara,
Geschiedenis
der Ned. Lett., III, bl. ioi.
1) JONCKBLOET,

de patrones

van het eeuwige

221
leven" (I, 53) ; "in een processie uyt te munten als een beeltjen op een stockjen", van
Luther"
een pronker gezegd. Zijn spotten met ,Capiteijn
wijst ook nog op dezen
met "Ave Maria".
tijd 1) evenals woordspelingen
dat ROEMER VISSCHER in 1572 of 1573 een groote
Men kan aannemen,
en wel in verband met zijn handelszaken.
In dit jaar, ten minste,
reis is begonnen,
afscheid van Amsterdam,
met al haar geneemt hij in een lang "Adieu!"-lied
wat volgens Prof. KALFF
"daer men den Crijch useren"
noegens, van Haarlem,
de
mooie
van
Haarlem
slaat
van
het
landstreek.
 geheele
beleg
op
2) "Adieu segh
want ick treck uyt de lant," roept hij uit ;
ick voor een half Jaer." - "Adieu,

,

reis valt af te leiden. Aan 't eind
zijn buitenlandsche
heet het:
"Adieu mijn Lief, ick wil niet meer kallen," een teeken, dat hij deze
heeft.
reis nog, voor zijn huwelijk in 1583, ondernomen
Blijkbaar is 't ROEMER voor den wind gegaan op zijne reizen en handelswaaruit

-

het

voor

bewijs

uit de gegevens straks hierover te vermelden,
Behalve
blijkt dit
ondernemingen.
uit het feit dat hij in Mei r594 een eigen huis bouwt en zijn buurman GERRIT
dat diens muur zevendehalf
duim over zijn erf hangt, waarom
JANSEN aanzegt,
als gemeenschappelijken
muur te gebruiken.
Zeer waarnotarieele
waaruit
dit
akte, (bijlage
schijnlijk
blijkt, ROEMERS
VII)
of Engelschekade,
huis op de Gelderschewaarvan DE ROEVER vermeldt, dat het
beide
met
belendende
zijden
zijn
op gemeene muren stond." 3) Naast dit
??aan

ROEMER voorstelt
betreft

dezen

de

stond een pakhuis aan het Zaaihaversteegje,
woonhuis, de "Korendrager"
genaamd,
welke namen sprekend aan ROEMERS graanhandel
herinneren.
dood in 1620, is het ANNA ROEMERS, die het huis in eigendom
Na 's vaders
bezit

en het pakhuis aan huidenhandelaars
verhuurt blijkens een notaridel stuk van
24 Dec. I62I. (Zie bijlage XV). De sleutels bleven in haar huis in bewaring en werden

waaruit kan worden opgemaakt,
dat ANNA toen
herhaaldelijk
bij haar afgehaald;
het naastbijgelegen
vaderlijk huis is blijven bewonen. Later wordt het eigendom van
haar broeder

PIETER ROEMERSZ. VISSCHER 4); vermoedelijk
omdat ANNA sedert
was
en
in
de Zijpe woonde.
gehuwd
Sedert
ROEMER VISSCHER zijn huis aan de Gelderschekade
had laten
was het, door het afbreken
bouwen
der stadsmuren
af
van de Schreierstoren
tot

den Montelbaanstoren,
en langs
Van
toegenomen.
 dergelijke

waarde

Kloveniersburgwal
huizen werd door

en Singel, in t6o3, veel in
het stadsbestuur
toen een

1) Quicken, I, 6. Hier moet in den tekst zeker LUITHER,en niet LINTHFRgelezen worden, zooals
bij KALFF,Letterk. III, 6og.
2) ROEMERzegt ook: "Adieu, anderden hout en Overveen",en heeft daarmede den oorsprcng van den
naam Aerdenhout bewaard, n.l. de andere Hout (als de Haarlemsche)= den a6ren Hout of Aerdenhout.
3) Zie De Navorscher, 12e Jg. 1879, bl. 558.
4) Zie De Navorschor,als voren.
°

222
"Melioratie"-belasting
geheven, waaraan ROEMER VISSCHER en zijn vriend HENDRIK
LAURENSZ. SPIEGHEL, die in hetzelfde geval verkeerde,
zich niet wilden onderwerpen. Zelfs lieten de beide dichters zich in de gijzeling zetten, wat hun echter
minder
te zijn, althans zij gaven toe en passeerden
goed bekomen
schijnt
27
1604 de acte waarbij
Augustus
huizen met de melioratie-brieven

zij, onder

voorbehoud

van hunne
datse

rechten, hunne
een seer luchtigen
zich met een grapje

"overmits
bezwaarden,
vrijen uytsicht gekregen hadden,". 1) ROEMER VISSCHER zette
over de bezwaren heen en noemde zijn hond ,,Schadbaet",
omdat de schade van
hem
toch
de belasting
baat had gebracht
in zijn huis, of misschien omdat hij

in Texel scheepsschade
Een notaridele

geleden hebbende, nu bate kreeg bij het afbreken der muren2).
akte van 16 Sept. r 595 (bijlage X) toont ons ROEMER
met QUYRYN BOSSE, bij het passeeren
van het mutueel
VISSCHER als getuige,
testament
door YSBRANT gAs GERRITSEN van Montfoort
en Juffr. LYDEWE
den notaris niet, doch den getuigen zeer wel
(LIDWINA) JANSDR., van Dordrecht,

De notaris
was J. F. BRUYNINGH. Kan LYDEWE JANSDR., soms een
bekend.
zuster zijn van AEF JANSDR., ROEMERS vrouw? Dan behoorde
zij ook tot de
familie VAN CAMPEN.
 Een andermaal
komt ROEMER op voor LYVEN PIETERSZ. VAN ROYE, uit
met AELTJE
de Peel, die vraagt, dat zijne geboden mogen ingaan te Rotterdam
te Amsterdam.
Ook deze bruid
JANS, van Delft, wonende op de Oudezijdskolk
kan

een

zuster

zijn

von AEFGEN JANS (VAN CAMPEN), de vrouw

van ROEMER

VISSCHER. 3)
Slechts

zelden

komen

in zijn dichtbundels
versjes, of ook maar toespelingen
slechts
of op zijn scheepvaart.
voor op zijn koophandel ')
Zij we6rspiegelen
ROEMERS onbezorgd
leven met zijn vrinden en kornuiten;
zijn vrijerijtjes met
propere meiskens, die hem dikwijls een blauwen scheen lieten loopen.
Dat hij zich eerst op later leeftijd zelfstandig
is gaan
op de koopmanschap
kan ook worden
uit het feit, dat van de talrijke akten,
toeleggen,
opgemaakt
van
die omtrent
ROEMERS handelszaken
te vinden zijn in de notarisprotocollen
doch uit deze
1593 (bijlagen I-II);
geen ouder is dan 16 April
Amsterdam,
nam in
akte blijkt, dat hij zeker reeds in October
aandeel
een
1591
belangrijk
Dan
groote transacties
op het gebied der assurantie
op schepen en ladingen.
zijn
zijne zaken

reeds

van grooten

omvang

en treedt

hij op in vereeniging

1) Zie DE ROEVER.Uit onze oudeAmstelstad,III, 88.
bl. 30.
2) Zie: Ernst Brinck door VANRAPPARD,
3) De Navorselier,t. a. p.
4) Bijvoorbeeld :Brabbeling (16l4) bl. 172, noemt hij
".... de groote schepen, die van Oosten komen varen,.''
Aldaar, I, 51:
ick te scheep ga, zoo denk ik op zee en meeren"

met mannen.
228
wier namen

een goeden klank hadden op handelsgebied.
Hij blijkt hun vertrouwen
ziet zich volmacht
te bezitten,
geven om namens hen op te treden en maakt
niet den indruk, slechts een beginneling
te zijn in de school van Mercurius.
 ROEMER VISSCHER leefde
winst

in een tijd,

te behalen

dat er voor een koopman met onderniet zonder dat velerlei gevaren

doch

was;
nemingsgeest
groote
zijn handel bedreigden.
Engeland
legde den Hollandschen
schippers, uit geest van
in
den
De
Duinkerker
allerlei
moeilijkheden
weg.
kapers maakten
concurrentie,
menig Hollandsch
schip buit, ondanks het millioen gulden door de Staten besteed
aan de beveiliging
En de groote vijand Spanje
der schippers tegen de zeeroovers.
stond steeds gereed, om de lading der Hollandsche
schepen voor goeden prijs te
Maar de stoutmoedige
vreesden
niet om hun pynassen, naar
verklaren.
kooplieden
verre

gewesten zelfs, uit te rusten.
ROEMER VISSCHER komt voor onder de voornaamste

kooplieden van dien tijd,
Het was vooral de graan-

met wie hij voor gemeenschappelijk
risico handel drijft.
zich
heeft
handel,
terwijl zijn zaken ook voor een groot
hij
waarop
toegelegd, I)
deel bestonden
in het bezorgen van assurantie op graanschepen
en andere ladingen.
van die dagen ,,den stam, waarop alle
FRUIN noemt den graanhandel
andere handelstakken
als gent
met
waren" ; deze bestond in den "tusschenhandel
Oost

en West, het omzetten
koren in de voortbrengsels
van
van het Oostersche
en Indie."
Een reeks van onvruchtbare
Zuid-Europa
jaren had omstreeks 1590
de landen
van de Middellandsche
zee geteisterd.
In Italie en Spanje heerschte
,,Toen waagden het eenige Hollandsche
hongersnood.
schippers (zooals FRUIN in
in
de
Gibraltar
straat
van
zijn Tien jaren
i5go,
door, naar Genua,
mededeelt)
en
Veneti< te zeilen, en op die afgelegen markten het Oostersche
koren,
Napels
het
Russische
dat
van
en
en
andere
(d. i,
Archangel
graan
Riga werd uitgevoerd
naar Amsterdam
waarin tot nog toe de Oosterlingen alleen
langs de Noordkaap)
hadden
of

te koop te bieden."
gehandeld,
Dit was, zegt FRUIN, een zaak, waarvan de Italianen
Maar spoedig raakten zij aan het bezoek
gezien hadden.
 nog nooit gehoord
onzer graanschepen

De buitengewone
winsten, door de eerste vaart aan reeders en kooplieden
lokten in het volgende jaar nog veel meer schepen, wel 200, derwaarts.
opgeleverd,
Een aantal
notarieele
akten doen eenige gegevens aan de hand over het
in die
dat ROEMER VISSCHER en de met hem vereenigde
aandeel
kooplieden

gewend.
ondernemingen
gehad hebben. Deze stukken doen tevens duidelijk zien, hoeveel
verbonden
waren.
gevaren en risico aan dezen graanhandel
De
Twee graanschepen,
't eene genaamd
Appelboom, waarvan de schipper
een rijk man te zijn, die f 600.1) Oud-Holland,I, 1883,bl. 245. Reeds in 1592blijkt R. VISSCHER
aan de stad voorschietvoor fortificaties.
'

224
PIETERSSE APPELBOOM, het andere De Zeeman, dat tot schipper
had PIETER JANSEN VAN MONNIKENDAM, waren in October
1591 (bijlage IV) ten
was

CORNELIS
van

DORIA, ANTHONIO VELUTI en ORPHEO AMATO, blijkbaar
van 17 Amsterdamsche
Italiaansche
door een compagnie
handelaars,
kooplieden,
naar
Livorno
via
waartoe
ook R. VISSCHER behoorde,
een
reis
voor
geassureerd
Maar
en
hadden
assuof
Genua.
ROEMER
die
VISSCHER
zijn compagnie
Reggio
vernomen
dat de beide
rantie geabandonneert,
nadat
zij
(bijlage I)
hadden,
behoeve

DECIO

op naam en rekening van den koning van Spanje waren aangehouden
schepen
in Andalousie
en dat de geassureerde
te "Jubaltara"
granen gebruikt
(Gibraltar)
van
de
Italiaansche
ter
de
die
contracten,
kooplieden met den
voldoening
waren,
, koning

van Spanje waren aangegaan.
I593 daarentegen
Op 16 April

(bijlage II) laat FRANCISCO GONDY, vernamens hen
de Amsterdamsche
factor van de Italiaansche
moedelijk
kooplieden,
aan
voor
de
Hollanders
door den notaris
R.
VISSCHER,
JACOBUS GIjSBERTS
dat zij de overeengekomen
sommen op den bepaalden
insinueeren,
tijd wenschen
Mei
insinuatie
te ontvangen.
wordt
dezelfde
1593 (bijlage I)
gedaan aan
Op 3
,

van de compagnie.
 kooplieden
de Amsterdamsche
en
lieten zich ook niet onbetuigd,
kooplieden
October
LIEVEN HEYLINC (bijlage IV)
machtigden
op 7
1593 voor Notaris
in het
ROEMER VISSCHER, om namens hen te ageeren tegen een der schuldigen

twee andere
Maar

aanhouden
van

een

ook

te

der

een

RODRIGO XIMENES, het hoofd
Portugees,
te
Lissabon
en elders, die zich later
gevestigd
Antwerpen,
bevond.
ROEMER
VISSCHER
Zij dragen
op om hun schade,

schepen,

zekeren

compagnie,
Amsterdam
in de twee
omschreven
halen.
riteit
van

assurantiepolissen
op de beide schepen,
den voornoemden
VISSCHER daertoe volcomen

op hem te vermacht en aucto-

Zij ,,geven
ende sonderlinge
bevel, met de macht omme oock de persoon ende goederen
de voornoemde
XIMENES tot allen plaatsen,
daer dieselve bevonden souden

worden

te arresteeren
De

zeer

vertrouwensman
trouwen

ende becommeren."
volmacht
karakteriseert
uitgebreide

VISSCHER als de
van de geheele handelscompagnie.
En hij toonde zich dit verReeds op I I Februari
van het volgend jaar
594 zit de Portugees
ROEMER

waardig.
XIMENES achter slot en grendel, en doet R. VISSCHER door Notaris BRUYNINGH
dat hij den voornoemden
(bijlage V) den cipier HENDRICK JANSSEN insinueeren,
'
"XI?IENES in 't minst of meeste geen vrijheyt geeft, toelaat oft gundt ten eynde
geraeckt,
interesse;

occasie U niet en ontcompt
ende vuijt gevanckenisse
soedanige
tot sijn ende sijner assistentie
't welck soude redimeeren
prejudice ende
en bij so verre ghij ter contrairie
attendeerde
waer over die voorsz.
gevangen

U soude

denselven

door

moegen

ontcomen,

protesteert

wel expresselyck

van alle costen,

225
van meyning
interessen,
synde, alle syne actie in dien gevalle
ende op U persoen en goederen verhaelen ende vervolgen".
tegens u te institueren
De cipier gaf ten antwoord :
"Ick hoere ende sie".
 Maar deze waarschuwing
tegen den cipier was voor ROEMER VISSCHER
ende

schaden

om zekerheid te hebben dat XIMENES, wiens detentie blijkniet voldoende
ROEMER verlangt
werd geacht, niet zoude ontsnappen.
van groot belang
dat XIMENES een cautie zal stellen en had dit bij request aan schepenen, namens
verzocht, opdat hij niet zal wijken uit het arrest. Maar hierop
zijn compagnons,
nog
baar

laat

XIMENES

protesteeren,
kon
niemand

door

ANDRIES CLAUDE tegen ROEMER VISSCHER
procureur
I594, dat hij zijn best hebbende gedaan,
op 21 Februari
die cautie voor hem wilde stellen. Hij voegde daarbij, dat

zijn
en verklaren
vinden

dat XIMENES is geweest
beschuldiging,
hebben
van
koning
Spanje gecontracteerd

de

een van de compagnie,
die met den
om de sterkten
van Africa, Ceuta en
graan, alleen berust op bewijzen door

te voorzien
van een hoeveelheid
Tangir
cautie te stellen na de uitspraak
XIMENES had aangeboden
VISSCHER bijgebracht.
van het gerecht van Amsterdam,
wat de hollandsche kooplieden geweigerd hadden;

hield vol, daarmede
te kunnen volstaan.
doch de Portugees
,
hadden verklaard
dat XIMENES gehouden was cautie te stellen.
Schepenen
bezwaar had, verklaarde
ANDRIES CLAUDE namens hem te
Daar deze daartegen
Toen de notaris met twee der stede
zullen protesteeren
bij het Hof van Holland.
dit protest
roededragers
troffen zij hem niet thuis.
ten huize van ROEMER VISSCHER kwamen beteekenen,
en lazen het uitvoerige
relaas dus voor aan zijn vrouw

AEFGE JANSDOCHTER, die echter typisch verklaarde:
ick sal 't ROEMER seggen, ende hem bij U stieren".
 "Ick ken't

niet al onthouden,

(Bijlage VI.)
dus op te maken dat de Portugees
en zijn compagnie te
en te Lissabon
om den
het aangehouden
niet gebruikten
graan
om het den koning van Spanje,
in Italie te stillen, maar medewerkte

Uit dit alles valt
Antwerpen

hongersnood
in handen te spelen, om de Spaansche vestingen
den vijand van de Nederlanden,
in Afrika tegenover Gibraltar
van proviand te voorzien. Hoe de zaak geeindigd
tot
toe
niet
uit
de
maar het krachtig optreden
is, blijkt
nog
notarisprotocollen;
van ROEMER VISSCHER typeert in hem den flinken handelsman,
dien wij achter
den

dichter

zouden

van 't Lof

van de

mulse

en een blauwe

scheen,

wellicht

niet gezocht

hebben.
De Hollandsche

Compagnie bestond uit HANS DE LAET, JACQUES DE VELAER,
FRANÇOYS VAN HOVE, HILLEBRANT DEN OTTER, JAN VAN BAERLE, JAN BASILIERS,
SIMONSZ. DE JONGE, GHYSBERT ADRIAENSZ., ROEMER VISSCHER, JAN
POPPE, HENDRICK DE HAEZE, ISAAC LE MAIRE, HANS VAN GHEEL en BALTHAZAR
HANS

JACOT.
In

een

andere

akte,

van

3 Mei, worden

nog daarbij

genoemd:

PETER.
225
LIJNTGES en ARNOLT HOFTMAN; en de volmacht voor ROEMER VISSCHER van
behalve door de bovengenoemde
7 Oct. 1593 is ook nog onderteekend,
"coopende
dezer
inwoonders
door
HANS VAN UFFEL.
stede",
luyden
Het

te ver van het onderwerp
elk
afvoeren, om hier omtrent
te
de
Slechts
voor
vertellen.
kooplieden
eenige levensbijzonderheden
twee voornaamsten:
ISAAC LE MAIRE en PETER LIJNTGES wil ik een uitzondering
de geheele onderneming
maken, omdat hun beroemde koopmansnamen,
typeeren,
en waarin ROEMER VISSCHER aandeel had.
van

zoude

mij

deze

Aan

ISAAC LE MAIRE wijdde BAKHUIZEN VAN DEN BRINK in 1865 een
studie in "De Gids." Als Zuid-Nederlander
in 1585 uit
belangrijke
waarschijnlijk
naar
Amsterdam
was
LE
MAIRE
omstreeks
1600
de machAntwerpen
gekomen,
in
Nadat
Amsterdam.
 tigste
koopman
hij in 1602 voor f 60.00o aandeel had
O. I. Compagnie, achtte hij toch blijkbaar
genomen in de Vereenigde
bij die centraden
Indischen
lisatie van
O.
handel zijn eigen belangen dermate verkort, dat hij
zich reeds
hieraan

in 1605 een der grootste
uiting door zijn belangrijk

der Compagnie,

actien
dier

In 1600 gaf hij
ervan betoonde.
tegenstanders
aandeel in een reusachtige
speculatie in de
een echten windhandel op langen termijn, waardoor de prijzen

actien

dermate omlaag werden gewerkt, dat, bij plakkaat
van de
opzettelijk
Staten Generaal en van Holland, die speculaties
werden verboden,
en LE MAIRE,
van
om
door
woord
ten
bate
de
niets
verzuimde
en daad de
die,
handelsvrijheid
Compagnie
Amsterdam

in miscrediet

te brengen, door gerechtelijke vervolgingengedwongenwerd
Aan den anderen kant werd hij toen, zelfs door HENDRIK IV,
van een Fransche Oost-Indische
over de oprichting
Compagnie.
te verlaten.
persoonlijk
gepolst
HENDRIK stierf eer deze Fransche

plannen
deze Amsterdamsche

met steun van LE MAIRE tot uitvoering
koopman voelde zich in eigen zaken

doch
om
. koning genoeg
plannen door
persoonlijk
dergelijke
in 1614 te Hoorn
een Australische
Cie. met octrooi
, konden

komen;

te zetten. Zoo stichtte hij
voor nieuw te ontdekken
die het benadeelen der
vennootschap,

en het was ten bate van deze boute
V. O. C. op haar ongeschreven
had, dat ISAAC'S zoon JACQUES LE
programma
de later naar
MAIRE in 1615 kaap Hoorn omzeilde en ten Zuiden van Vuurland
dien
nieuwen weg
hem genoemde
Le Mairestraat
doch toen hij langs
ontdekte;

landen

te land kwam, en dus midden in het
zijn twee schepen
op de Molukken
last
van JAN PIETERSZ. COEN 8n lading
op
gebied van de V. O. C., werden
schepen daar in beslag genomen, waarna we van grootsche LEMAIRE.onderneterwijl ISAAC'S grafschrift te Egmond Binnen over zijn
mingen niets meer vernemen,.
 latere dagen nu ook niet juist afdoende opheldering
geeft. 1)
met

VANDENBRINK,Studi?n en Schetsen, Vierde Deel, bl. 255 volgg.
1) Zie BAKHUIZEN

227
is het, dat ook de tweede zeer bekende
koopman uit het
Eigenaardig
hierboven
vermelde
PIETER LIJNTJES, 1) een tegenstander
was van de
contract,
centralisatie
der V. O. C. Ook hij, de voornaamste
der meniste
uit
kooplui
der Cie. niet meer te stuiten was, voor
had, toen de oprichting
maar reeds in 1603 was ook hij ijverig doende om de
aandeelen
f 60.00o
genomen,
macht
der V. O. C. te breken
en een concurreerende
Cie. op te richten voor
HENDRIK IV.
Amsterdam,

BAKHUIZEN VAN DEN BRINK acht LE MAIRE in 1585 "in den bloei der
de eerste van zijn 22 kinderen
wordt hem in dat jaar in Amsterdam
jeugd",
In
het
van
contract
het
met ROEMER VISSCHER, behoort
geboren.
1593,
jaar
PIETER LIJNTJES daarentegen
tot de jongere
telt
kooplui;
de oudere garde. Het vertrouwen
der jongere zoowel als der
teekent
wel ROEMER's algemeen
aanzien op de Amsterdamsche
'

hij dus zeker nog
dan al beslist onder
oudere

kooplui

koopmansbeurs.
Voor de kennis van LE MAIRE's handelsrelaties
is dit contract ook toevallig
zeer
tot
de
waarvan BAKHUIZEN
een
gewenschte
aanvulling
"ledige
tijdsruimte",
juist
VAN DEN BRINK nog verklaren

moest, niets zekers van LE MAIRE te weten.
met ROEMER VISSCHER was LE MAIRE nog in

Bij zijn compagnieschap
't begin van zijn ondernemingen,
die voor de stichting
der O. I. Compagnie nog
bestonden
uit kleinere vereenigingen
van kooplieden,
die voor eigen rekening en
risico

en zich in 't groot belastten
met het sluiten van verop schip en lading. De "lange voyagidn" waren toen nog uitzonderingen.
