Boekbesprekingen
Financiering

Boekbesprekingen
Vermogen in onzekerheid
Opstellen aangeboden aan
Prof. Dr. A. I. Diepenhorst
(redactie: A. C. C. Herst, P. W. Moerland en
J. Spronk; uitgegeven door Kluwer, Deventer,
1984)
De bundel VERMOGEN IN ONZEKER­
HEID is opgezet als een wetenschappelijke
blijk van waardering en vriendschap voor prof.
dr. A. I. Diepenhorst, en is gepubliceerd ter
gelegenheid van diens afscheid als hoogleraar
aan de Erasmus Universiteit, op 22 november
1984. De redactie is erin geslaagd deze bundel
tot een de gelegenheid waardig, en tevens le­
zenswaardig, boek te maken.
Het inleidende gedeelte van de bundel geeft
een korte schets van de loopbaan van prof.
Diepenhorst en een overzicht van diens we­
tenschappelijke werk. Aansluitend wordt het
grootste deel van het boek gevuld met ‘een
portefeuille van bijdragen van leerlingen en
vakgenoten’ (aldus de redactionele inleiding)
die in brede zin het thema van de bundel
beoogt te bestrijken. De redactie heeft de 22
artikelen gerubriceerd in 7 hoofdstukken. Ik
som deze hoofdstukken onderstaand op, met
per hoofdstuk vermeld de erin geplaatste ar­
tikelen (indien de titel van een artikel ondui­
delijkheid laat omtrent de inhoud, is tevens
een korte aanduiding van deze inhoud toege­
voegd).
de investeringsproblematiek’. (In feite gaat
het hier vooral om de invloed van inflatie op
de contante waarde.)
III. Financiële instrumenten
W. M. van den Bergh en R. E. Wessels, ‘De
netto contante waarde van valuta-opties’.
A. C. C. Herst, ‘Refunding, onzekerheid en
disconteringsvoet’.
P. A. van de Paverd, ‘Diepenhorst’s ‘claim to
fame’ (not his only one)’. (Over de claimwaarde en de hoogte van de emissieprijs van
aandelen.)
P. M. Verboom, ‘Financial futures en de on­
zekerheid rond rentekosten en renteopbrengsten’.
 IV. Financieel management
A. G. Z. Kemna en J. K. van Vliet, ‘Onzeker­
heid en flexibiliteit: ‘als’ heeft nu ook een
prijs’. (Flexibiliteit binnen de financiële
structuur beschouwd als een optie voor de
onderneming.)
S. E. de Jong, ‘Financiële structuur en waarderingssystemen’.
L. Traas, ‘De meting van de winstgevendheid
in winstcentra’.
V. Financiële instellingen
F. J. Ballendux, ‘De kip of het ei? Kantteke­
ningen bij het beleggingsbeleid van pensioen­
fondsen’.
J. H. Pontier, ‘Zijt gij uw Broeders Hoeder?’
(Over de efficiënte marktgedachte en het fun­
damentalisme in de beleggingsleer.)
Th. M. Scholten, ‘Beleggingsmaatschappijen
I. Agency relaties en contracten
W. J. Slagter, ‘Onzekerheid en privaatrecht. in de VS, Engeland en Japan’.
Enkele beschouwingen over de verhouding
tussen bedrijfseconomie en privaatrecht, toe­ VI. Beslissingsondersteunende technieken
gespitst op het probleem van onzekerheid’. A. H. G. Rinnooy Kan, ‘Een stochastisch pro­
P. W. Moerland, ‘Onzekerheid en continuïteit grammeringsmodel voor balansmanagement’.
in agency-theoretisch pespectief.
J. Spronk, ‘Het zekere voor het onzekere: be­
M. J. L. Jonkhart, ‘Fusies in hun financiële grenzing van risico’s’.
gevolgen voor de vermogensverschaffer’.
A. P. J. Abrahamse en R. A. I. van Frederikslust, ‘Discriminatoire versus mechanistische
II. Investeren
classificatie’. (Toegepast op het vraagstuk van
F. G. J. Derkinderen, ‘Beleving van rentabi­ de kredietwaardigheidsbeoordeling.)
liteit en risico: keuzevoorkeuren van mana­
gers’.
VIL Vraagtekens bij de theorie
P. H. A. M. Verhaegen, ‘Onzekerheid over H. C. Wytzes, ‘Het wel en wee der onderne­
risico’.
mingen, of, waarom schommelen de koersen
F. W. C. Blom, ‘Onzekerheid te over bij ver- der aandelen zo?’.
vangingsbeslissingen’.
 J. W. R. Schuit, ‘Analyse, Intuïtie en Discre­
C. van Dam, ‘Het element der onzekerheid in tie’. (Over de kloof tussen de financiële theo­

9-392

rie en de strategische investeringsplanning verre de rendementseis die door deze fondsen
door ondernemingen.)
wordt gesteld bij het selecteren en beoordelen
van hun beleggingen, moet worden gebaseerd
Het is in het kort bestek van een boekrecensie op de gebruikelijke actuariële rentevoet (4%).
niet mogelijk recht te doen aan alle afzonder­ Zulks in het licht van de centrale vraag, of de
lijke bijdragen van een dergelijke bundel. Ik sterke nadruk die feitelijk ligt op de belegging
beperk mij tot het weergeven van een alge­ in vastrentende waarden gerechtvaardigd is.
mene indruk van het geheel, en licht vervol­ In dit verband draagt Ballendux interessant
gens enige krenten uit de pap in de vorm van cijfermateriaal aan inzake de historische ge­
verspreide opmerkingen aangaande enkele ar­ middelde rendementen op vastrentende waar­
tikelen.
 den (over de periode 1919-1983, berekend aan
de hand van perpetuele Staatsleningen) en de
Bij het beoordelen van een bundel als de on­ historische rendementsontwikkeling op Ne­
derhavige dient men uiteraard de reden van derlandse aandelen (periode 1947-1983, dan
het verschijnen ervan voor ogen te houden. wel 1965-1980, o.m. bepaald aan de hand van
De auteurs die een bijdrage leveren aan een de ANP-CBS aandelenindex). Deze analyse
liber amicorum genieten in de regel een grote vertoont overeenkomst met (een deel van) het
mate van vrijheid. VERMOGEN IN ONZE­ bekende onderzoek dat Ibbotson en SinqueKERHEID is duidelijk op basis van deze vrij­ field destijds voor de Amerikaanse vermo­
heid ontstaan. De ‘portefeuille van bijdragen’ gensmarkt hebben uitgevoerd. Ballendux con­
vertoont, om in de termen van het financie- cludeert onder meer dat in de historische cijfers
rings- en beleggingsvak te spreken, een grote ‘geen sterke steun is te vinden voor de struc­
diversificatie, zowel naar onderwerp, als naar turele lage fractie die aandelen hebben uit­
aard en niveau van bespreking. Zo zijn er gemaakt van de beleggingsportefeuille van
bijdragen die een empirische beschrijving of Nederlandse pensioenfondsen’ (p. 206). Ver­
analyse tonen van verschijnselen of instru­ volgens signaleert de auteur dat er een ‘direct,
menten op de vermogensmarkt (bijv.: Van den zij het niet uitsluitend, verband’ lijkt te be­
Bergh en Wessels, Verboom, Ballendux, staan tussen de snelle groei van de vermogens
Schol ten); er zijn artikelen die aandacht be­ van pensioenfondsen en de winsterosie van
steden aan feitelijke beslissings- en beoorde­ het Nederlandse bedrijfsleven, en hij stelt ook
lingsprocedures in ondernemingen (bijv.: Der- in dit verband de feitelijk geringe aandelen­
kinderen, Traas); sommige bijdragen gaan in fractie in de beleggingsportefeuilles ter dis­
op ontwikkelingen in de moderne financie- cussie. Wil deze laatste zich kunnen wijzigen,
ringstheorie (bijv.: Jonkhart, Kemna en Van ‘dan zal het nodige moeten veranderen aan de
Vliet); en andere bijdragen zijn vooral be­ heersende risicohouding’ (p. 209). Een inte­
schouwend of relativerend aangaande de ver­ ressant verhaal, dat een m.i. niet mis te ver­
worvenheden van de moderne theorie (bijv.: stane uitdaging impliceert.
 Verhaegen, Pontier, Wytzes, Schuit). Al met Zonder volledig te zijn noem ik nog enkele
al een eclectisch geheel, rijk aan contrasten, van de bijdragen die ik in het bijzonder de
maar, zoals reeds opgemerkt, dat is inherent moeite waard vind. Slagter legt in zijn artikel
aan het karakter van deze publikatie. De geïn­ een interessante koppeling tussen het studie­
teresseerde lezer zal onder de 22 bijdragen er gebied van de bedrijfseconomie en het
ongetwijfeld diverse van zijn of haar gading privaatrecht. Jonkhart toont in zijn bijdrage
kunnen vinden.
een compacte samenvatting en uitwerking van
Vanuit mijn persoonlijke gading gezien vind het financieel-theoretische ‘conglomerate
ik enkele van de bijdragen enigszins teleur­ merger’ vraagstuk. De bijdrage van Verhaegen
stellend (hetzij omdat het onderwerp weinig bevat een genuanceerde beschouwing over het
belangwekkend is, dan wel de bespreking erg risico-begrip, dat zo centraal staat in de fi­
oppervlakkig en mager blijft), maar het me­ nanciële theorie. Scholten geeft, in aanslui­
rendeel van de artikelen levert interessante ting op een eerdere publikatie ter zake, een
beschouwingen op.
interessant beeld van het fenomeen beleg­
Als een van de, maar mijn mening, meest gingsmaatschappij. Het artikel van Kemna en
opvallende noem ik het artikel van Ballendux. Van Vliet presenteert een bondige en heldere
In een helder geschreven betoog gaat deze weergave van de essentie van het optieauteur in op het beleggingsbeleid van pen­ waarde-denken en van de implicaties ervan
sioenfondsen in Nederland. Een van de vra­ op het gebied van de ondernemingsfinanciegen die daarbij aan de orde komt is in hoe­ ring.
 9-393

Inform atiesystem en
Bedrijfseconomie
Adm. organisatie
De bundel wordt besloten met een hoofdstuk
VIII, getiteld: De markt voor risico. Hierin
zijn drie van de voordrachten afgedrukt, die
zijn uitgesproken tijdens een symposium, dat
ter gelegenheid van Diepenhorsts afscheid
werd gehouden op 22 november 1984. De ge­
publiceerde voordrachten zijn:
L. Coren, ‘De vraag naar vermogen annex
aanbod van risico. Enige kanttekeningen bij
de informatie aan de vraagzijde naar vermo­
gen’.
W. Eizenga, ‘De financiële structuur en het
liquiditeits- en rentabiliteitsrisico van spaar­
banken. Institutionele barrières bij aanpas­
singsprocessen’.
Th. A. J. Meys, ‘De rol van het bankwezen bij
de financiering van bedrijven’.
Het moet voor de redacteuren een teleurstel­
ling zijn geweest dat zij er niet in konden
slagen de tekst van de vierde voordracht (B.
F. Baron van Ittersum, ‘Beleggen in onzeker­
heid’) tijdig ter perse te krijgen om zodoende
het laatste hoofdstuk compleet te maken.
Samengevat: VERMOGEN IN ONZEKER­
HEID is een goed verzorgde en interessante
bundel die de reden van zijn verschijnen zeker
waardig is. Een passend academisch afscheid
van de hoogleraar die op zijn welbespraakte
en welbeschreven wijze vele generaties stu­
denten heeft ingeleid in het vak Financiering.
Drs. F. M. Tempelaar

O ntwikkelingen rond
inform atiesystem en
Opstellen aangeboden aan
Prof. A. J. van ’t Klooster
Samsom Uitgeverij - Alphen aan den Rijn/
Brussel 1984, 258 blz., prijs ƒ49,50.
ISBN 9014 034482.
 Dit boek werd als liber amicorum aangeboden
aan Prof. A. J. van ’t Klooster bij zijn afscheid
als buitengewoon hoogleraar in de admi­
nistratieve organisatie aan de Rijksuniver­
siteit in Groningen op 10 april 1984. ‘Ontwik­
kelingen rond informatiesystemen’ bevat een
twaalftal opstellen op het gebied van of in
directe relatie tot het zeer in beweging zijnde
vakgebied van de bestuurlijke informatie­
kunde. Degenen die Prof. Bert van ’t Klooster
en zijn wetenschappelijke en praktische acti­
viteiten wat beter kennen, kunnen zich ook
nauwelijks een beter thema voorstellen om
hem bij zijn afscheid te eren en tegelijkertijd
een genoegen te doen.
Wetenschappers kunnen nu eenmaal niet blij­
ven stilstaan bij wat reeds is onderzocht, ver­
klaard en tot praktische toepassing is geko­
men. Ook voor hen geldt: ‘repos ailleurs’, elders
rust. Zij die zich met vraagstukken van infor­
matiesystemen en computers bezighouden er­
varen dit wel in bijzondere mate.
De opstellen zijn geschreven door dertien au­
teurs, voor het merendeel van Groningse huize.
Qua discipline zijn zij afkomstig uit de orga­
nisatiekunde, informatiekunde, accountancy,
bedrijfseconomie en marketing. Deze brede
range van vakgebieden leidt er dan ook toe
dat in het boek een veelheid van onderwerpen
wordt behandeld.
Bij een opstellenbundel als de onderhavige,
vaak onder tijdsdruk tot stand gekomen, zijn
meestal alle voorwaarden vervuld voor een
meer caleidoscopische artikelenserie rond een
gekozen hoofdthema. Het tegendeel is hier
echter het geval; de bundel vertoont duidelijk
structuur en samenhang.
De eerste structuurbevorderende factor is de
oratie die Van ’t Klooster uitsprak in 1969 bij
de aanvaarding van zijn hoogleraarschap. Deze
rede getiteld ‘Administratieve organisatie, or­
ganiseren en bestuurlijke informatieverzor­
ging’, is als eerste hoofdstuk in de bundel
opgenomen. Een aantal schrijvers haakt in of
koppelt terug op de daarin aangesneden pro­
blemen.
 Belangrijker is evenwel het werk van de re/

9-394

dactiecommissie, bestaande uit prof. dr. A.
Bosman, prof. drs. J. A. M. Oonincx en prof.
dr. H. G. Sol. Zij hebben de bijdragen onder­
gebracht in een viertal delen, te weten:
1. onderwerpen van algemene aard (hoofd­
stukken 1 en 2);
2. onderwerpen ten aanzien van de relatie
organisatie en informatiesystemen (hoofd­
stukken 3, 4 en 5);
3. onderwerpen voor wat betreft de invloed
van recente technologische ontwikkelingen
op het gebruik van computers en het ont­
werpen van informatiesystemen (hoofd­
stukken 6 t/m 10);
4. onderwerpen met betrekking tot de rol en
de plaats van de gegevensverwerking bin­
nen de bedrijfseconomie (hoofdstukken 11,
12 en 13).
In hoofdstuk 2 behandelt wijlen prof. J. W.
van Belkum in het artikel ‘Van telraam tot
computer’ in vogelvlucht de historie van de
methoden en hulpmiddelen voor het verwer­
ken van gegevens. Administratief-technische
onderwerpen hadden - naast vele andere za­
ken - altijd zijn bijzondere belangstelling. In
een puntige en zeer informatieve verhande­
ling voert hij de lezer van de abacus in de
oudheid naar het local area network in onze
dagen.
Prof. E. O. J. Jans bespreekt in hoofdstuk 3
de ‘Beheersing van de informatieverzorging’.
Centraal in zijn bijdrage staan de problemen
van informatie- en automatiseringsbeleid en
het opstellen en evalueren van informatieplannen. Het artikel is meer beschrijvend en
instrumenteel dan beschouwend van aard en
benadrukt naar mijn indruk te weinig de com­
plexe en ten dele nog onopgeloste problemen
op het traject van het ondernemingsbeleid,
het informatiebeleid, het informatieverzorgingsplan en het automatiseringsplan.
 Prof. W. Hartman snijdt het steeds opnieuw
in de belangstelling komende vraagstuk van
‘De invloed van structuurverandering van or­
ganisaties op informatiesystemen’ aan
(hoofdstuk 4). De ideeën van Leavit en vooral
Mintzberg krijgen ruime aandacht en worden
geprojecteerd in een casus (financierings­
maatschappij). Het artikel is doorspekt met
citaten, waarvan de bedoeling niet altijd even
duidelijk overkomt (zie bijvoorbeeld pag. 82
en 83).
hoofdstuk 5 in op ‘De rol van de externe
organisatie-adviseur bij automatiseringspro­
jecten’. De in het begin van het opstel be­
schreven adviesmodellen en adviesrollen zul­
len voor de meeste lezers weinig nieuws
bevatten (pag. 91-97). Veel waardering ver­
dient evenwel de zeer systematisch besproken
inbreng van de organisatie-adviseur tijdens de
verschillende fasen van bouw en invoering
van geautomatiseerde informatiesystemen.
Prof. drs. Oonincx doet in zijn bijdrage ‘Computerrisico’s, ontwerp en werking van infor­
matiesystemen (hoofdstuk 6) verslag van een
onderzoek bij het Nederlandse bedrijfsleven
naar ondervonden narigheden (storingen,
misbruik, calamiteiten e.d.) op het gebied van
geautomatiseerde informatiesystemen. De be­
schreven realiteit en de toelichting daarop
verschaffen de lezer een interessant en tot nu
toe onbekend beeld van deze zaken. Oonincx
vervolgt zijn artikel met een zeer beknopte
beschrijving van de onder verantwoordelijk­
heid van het management te treffen maatre­
gelen ter beteugeling van bovenbedoelde ri­
sico’s, gericht op de kwaliteitsbeheersing,
beveiliging en controle van haar informatie­
systemen. De opsommingen op pagina 124 en
125 zullen - naar ik vrees - door managers
zonder deskundige toelichting niet begrepen
worden.
 ‘De accountant als gebruiker van gegevens­
verwerkende systemen’ (hoofdstuk 7) is als
onderwerp behandeld door de auteurs R. Kik­
kers en drs. J. A. van Manen. Zij concentreren
zich daarbij, na een algemene inleiding over
de opzet van de accountantscontrole, met name
op de organisatiebeoordeling als component
van accountantscontrole, de toepassing van
audit packages, de invloed van het gebruik
van standaardprogramma’s door de cliënt, het
gebruik van query-languages en de micro­
computer in de accountantscontrole.
Deze lange problemenreeks wordt in 6 pagi­
na’s behandeld. Als inleiding zeker geschikt,
maar degenen die meer uitwerking verwach­
ten komen niet aan hun trekken.
De hoogleraren Bosman en Sol behandelen
onder de titel ‘Systemen voor Management
Ondersteuning’ (hoofdstuk 8) het enkele ja­
ren geleden weer in ontwikkeling geraakte
fenomeen van de Decision Support Systems
(DSS). Deze (lange) bijdrage geeft een helder
inzicht in de wordingsgeschiedenis en definië­
Drs. M. van Dijk en drs. K. Wezeman gaan in ring van DSS èn - wat erg belangrijk is -

9-395

onderzoekt de relaties met andere begrippen
als Electronic Data Processing en Manage­
ment Information Systems.
In twee daarop volgende paragrafen wordt
ingegaan op een aantal discussiepunten rond
DSS en het ontwerpen van deze systemen.
Voor geïnteresseerden in de problematiek van
het DSS zit dit opstel vol met kennis, kritische
commentaren en praktische aanwijzingen.
Prof. dr. H. G. Sol verkent in hoofdstuk 9 de
inhoud van ‘De gereedschapskist voor informatiesysteemontwerp’.
Systeemontwikkelingsmethodieken staan al
sedert de jaren zestig (ARDI-handboek!) in
het brandpunt van de belangstelling, die
overigens onverminderd voortduurt. Er zijn
inmiddels al zoveel systeemontwikkelingsmethodieken ontwikkeld en gepropageerd dat
het deksel van de ‘gereedschapskist’ al bijna
niet meer dicht kan.
 Sol systematiseert en bespreekt de inhoud
van de ‘gereedschapskist’ anno 1984, schetst
de betrekkelijke betekenis van dit soort ‘in­
strumenten’ en gunt ons een blik in de toe­
komst.
ganisatie’ (hoofdstuk 12) bespreekt prof. dr.
J. L. Bouma het gebruik van financiële mo­
dellen.
Het accent ligt daarbij op het financieeladministratieve model (FAM). Ondersteund
door begrijpelijke algebraïsche vergelijkingen
en schema’s wordt op een heldere manier het
bindend element van het FAM in een geïn­
tegreerd bedrijfsmodel uitgelegd. Uitgaande
van het geschetste basismodel worden vervol­
gens diverse uitbreidingsmogelijkheden be­
sproken.
De toepassing van FAM-technieken in de
praktijk is duidelijk in opmars. Volgens Bouma
weegt daarbij het pragmatisme van de ge­
bruiker zwaarder dan de methodologie van de
wetenschappelijke onderzoeker.
Uitgaande van Van ’t Kloosters definitie van
informatieverzorging bespreekt dr. P. S. H.
Leeflang als laatste auteur in de bundel in
hoofdstuk 13 de ‘Informatieverzorging en en­
kele kernproblemen in de marketing’. Aan de
hand van voorbeelden wordt aangegeven hoe
de informatieverzorging een rol kan spelen bij
prijsbeslissingen en concurrentie-analyses en
meer algemeen hoe de kwaliteit van het mar­
Prof. A. Beek leidt de lezer in zijn artikel keting management wordt bepaald door de
‘BIK’ken of stikken’ (hoofdstuk 10) door het kwaliteit van de daarmee samenhangende in­
soms wat schemerige land van de bestuurlijke formatievoorziening.
informatiekunde (BIK) en schildert behalve
de noden en verwachtingen van de arbeids­ Het geheel van bijdragen overziende is de
markt de pogingen van de diversiteit aan on­ conclusie van uw recensent dat met deze bun­
derwijsorganisaties om tot een evenwichtig del een waardevol boek aan de Nederlandse
opleidingsaanbod in dit vakgebied te geraken. vakliteratuur rond informatiesystemen is toe­
Diepergaand bespreekt Beek de afstudeer­ gevoegd.
 richting bestuurlijke informatica aan de RUG, Uitgebreide en hoofdstuksgewijze geordende
de inmiddels in gang gezette herziening van literatuurreferenties en een bibliografie van
het automatiseringsonderwijs in de accoun- Prof. Van ’t Klooster completeren deze door
tantsopleiding en de behoefte aan een BIK- de uitgever goed verzorgde publikatie. Van
overheidsvariant.
harte aanbevolen.
In hoofdstuk 11 levert Prof. dr. A. Bosman
onder de titel ‘Planning en administreren’ een
zeer interessante bijdrage met een sterk theo­
retisch karakter.
Bosman onderzoekt de inhoud van de begrip­
pen planning en administreren en de relaties
tussen beide. Het artikel eindigt enigszins ‘open
ended’; een aantal vraagstukken verdienen
met het oog op hun betekenis voor de orga­
nisatorische posities en verhoudingen alsook
met het oog op wetenschapsbeoefening en
opleiding nadere studie en discussie.
Onder de titel ‘De kneedbaarheid van het
financieel-administratieve beeld van een or­

9-396

Prof. L. C. van Zutphen.
