Compilation of reviews / Verzamelde recensies
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 2

Peter Bak, Gedonder in de sociale. Vijftig jaar sociaal-culturele wetenschappen aan de Vrije
Universiteit 1963-2013 (Zoetermeer: Meinema, 2013, 396 pp., ISBN 978 90 211 4345 3).
‘Wat betekent het dat we sociale wetenschappen beoefenen aan de Vrije Universiteit?’ In
1964 wierp professor Herman Bianchi deze vraag op bij de start van de subfaculteit
‘sociale studierichtingen’. Vijftig jaar later kan worden vastgesteld dat de vraag het
startschot vormde van een niet aflatende discussie, soms zelfs regelrechte strijd, over de
inrichting en de strekking van het onderwijs en het onderzoek in de sociale
wetenschappen. Dat wetenschapsbeoefening aan een bijzondere universiteit als de VU
niet waardevrij mocht zijn, bleef in dit debat lange tijd een constante. De toon hiervan, de
twistende partijen en de uitkomst wisselden in deze halve eeuw evenwel voortdurend.
Ten tijde van de start van de subfaculteit was de gereformeerde gemeenschap
sterk in beweging, met als gevolg dat de politieke posities uiteenliepen van uiterst
behoudend tot radicaal evangelisch bevlogen. De evangelisch geïnspireerde solidariteit
van de hoogleraar bedrijfssociologie Henk van Zuthem met de zwakken in de
samenleving bracht hem ertoe arbeidersmedezeggenschap te onderzoeken en te
propageren. Maar ook de hoogleraren in de politicologie en in de bestuurskunde, Kuypers
en Brasz, waren van mening dat onderzoek moest bijdragen aan het oplossen van
maatschappelijke problemen en verbetering van het menselijk handelen.
 Voor de radicaalste studenten was dit niet voldoende. Zij verweten hun docenten
dat zij de bestaande maatschappelijke orde niet verwierpen. Vanaf 1968 verlangden deze
studenten eerst inspraak en vervolgens medezeggenschap. Na de invoering van de Wet
Universitaire Bestuurshervorming van 1970 ging het zelfs niet meer over idealen en
overtuigingen, maar uitsluitend nog om de macht in de (sub)faculteit. Nadat de stafleden
in deze machtsstrijd aan het langste eind hadden getrokken en de activistische studenten
tot het besef waren gekomen dat zij vervreemd waren van hun achterban, trokken staf
en studenten weer samen op tegen de bezuinigingen en de studieduurverkorting van de
ministers Van Kemenade, Pais en Deetman.
Na deze fase, halverwege zijn boek, neemt de auteur een wending. Tot dan toe
heeft Bak een ‘menselijke’ geschiedenis geschreven, precies zoals hij zich blijkens zijn
inleiding (9) had voorgenomen. Hij brengt de hoofdpersonen en hun conflicten tot leven,
vooral die gedurende de jaren 1968-1976, de periode van veel ‘gedonder in de sociale’,
zoals studievereniging Mundus deze tijd in 1970 bestempelde. In korte paragrafen

© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110185 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

voltrekt zich voor de ogen van de lezer een drama rond een groepje hoogleraren dat
helemaal niet afkerig was van inspraak voor studenten, maar dat zich verraden voelde
tussen de intimidatie en machtspolitiek van de studenten aan de ene kant en kritiek op
zijn beleid van het bestuur van de universiteit aan de andere zijde.
 Bij handhaving van de verhalende stijl verschuift in het vervolg het accent naar de
onderwijs- en vooral de onderzoeksprogramma’s in de sociale wetenschappen. Hierbij
besteedt de auteur ruim aandacht aan de opeenvolgende overheidsmaatregelen als de
taakverdelingsoperatie – waarbij aan de VU sociologie sneuvelde –, de groepering van het
onderzoek in voorwaardelijk gefinancierde projecten, de komst van onderzoeksscholen,
de visitaties, de hiërarchisering van de universiteiten als gevolg van de wet Modernisering
universitair bestuur en ten slotte de invoering van de bachelor- en masterexamens. In de
loop van deze reorganisaties raakte het bijzondere karakter van de sociale
wetenschappen aan de VU op de achtergrond. Toch verdween dit niet helemaal. Vooral in
de culturele antropologie en niet-westerse sociologie bleef het christelijke
solidariteitsbeginsel heel lang het uitgangspunt. Pas in 1996, schrijft Bak, verloor de
faculteit met het vertrek van de politicoloog en communicatiewetenschaper Wim
Noomen naar het college van bestuur een van haar laatste medewerkers die nog blijk
gaven van bezinning op het bijzondere karakter van de VU.
Op instigatie van het college van bestuur kwam het bijzondere karakter in een
andere vorm terug. Campusbrede discussies hadden tot gevolg dat de VU in de
eenentwintigste eeuw een ‘gewoon bijzondere universiteit’ wil zijn. In onderwijs en
onderzoek wil zij een gewone, brede en algemene universiteit zijn. Zij wil echter
tegelijkertijd bijzonder zijn door haar wortels in de christelijke traditie en door haar
profielen in de wetenschap. De sociale wetenschappen kregen de opdracht aansluiting te
zoeken bij vier van de zes profielen, te weten gezondheid en ziekte; communicatie, tekst
en cultuur; juridische en bestuurlijke vraagstukken, en economie en maatschappij.
 Dit brengt mij op de vraag wat er over is van het vormingsideaal waarmee de
sociale wetenschappen van start gingen. Zoals de medische faculteit van de VU
christelijke artsen wilde opleiden, zo moesten de sociale wetenschappen hun studenten
opleiden voor de christelijke politiek en christelijke maatschappelijke organisaties. Het
onderwijs moest positief-christelijk zijn, niet positivistisch, en het mocht evenmin radicale
wereldverbeteraars vormen, zoals aan de gemeentelijke Universiteit van Amsterdam
(door Bak in de eerste helft van zijn boek ten onrechte Gemeente Universiteit genoemd).
Vijftig jaar later was hier weinig van over. Volgens Bak is de faculteit anno 2010 een
vervolgopleiding voor hbo’ers geworden, die niet op Bildung zitten te wachten. Nut is
belangrijker dan intellectuele verrijking, doordat kennis een productiefactor is die geld
moet opleveren. Met de vermelding van het geschatte eerste jaarsalaris van de
afgestudeerde op haar website, lijkt de faculteit deze visie te onderschrijven. Mijns
inziens had Bak wel iets meer aandacht aan dit nieuwe vormingsideaal mogen besteden,
omdat dit aansluit bij de vraag die al bij de start van de faculteit werd opgeworpen. Dit
neemt niet weg dat zijn boek een met prettig afstandelijke verwondering geschreven

lezenswaardige studie is geworden, vol kernachtige typeringen van mensen en situaties,
die nog eens goed laat zien hoezeer de recente universiteitsgeschiedenis er een is
geworden van ministeriële nota’s en wetswijzigingen. En als het ministerie even niet met
iets nieuws komt, is er altijd wel een college van bestuur dat vindt dat het anders moet.
P.J. Knegtmans, Universiteit van Amsterdam

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 4

Inge Bertels e.a. (eds.), Tussen beleving en verbeelding. De stad in de negentiende-eeuwse
literatuur (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2013, 320 pp., ISBN 978 90 5867 969 7).
 Stadsgeschiedenis is een bloeiende discipline. In de jaren 1970 en 1980 kwam dit
vakgebied op als subdiscipline van de sociaal-economische geschiedenis. Inmiddels
beschikt bijna elke grote stad over een eigen stadsbiografie en sinds 2006 is er het
tijdschrift Stadsgeschiedenis. In de afgelopen twee decennia is er meer aandacht
gekomen voor de ruimtelijke en cultuurhistorische dimensies van steden en de
verschillende actoren daarin. Wat voegt de bundel Tussen beleving en verbeelding hieraan
toe? De bundel is vertrokken vanuit een duidelijke vraagstelling: wat levert het op als we
de teksten en de leefwereld van literatoren betrekken bij het historische onderzoek naar
de verbeelding en beleving van de negentiende-eeuwse stad? Het pleidooi om literatuur
als bron voor (stads)geschiedenis te gebruiken stamt al uit de jaren 1980, maar er is nog
weinig gehoor aan gegeven en nog nauwelijks systematisch onderzoek naar verricht, zo
stellen de auteurs terecht (8, 182). De recente ‘spatial turn’ in de geesteswetenschappen
heeft deze roep versterkt, omdat de stedelijke ruimte daardoor niet een toevallig decor is,
maar een voortdurend veranderende, actieve rol heeft in de vormgeving van cultuur en
maatschappij. Om de verbeelding en beleving van de stedelijke ruimte te onderzoeken,
zijn niet-traditionele bronnen nodig, zoals literatuur. Deze bundel biedt een boeiende
staalkaart van het recente onderzoek hiernaar in Nederland en met name in Vlaanderen
(tien van de dertien bijdragen).
 De interdisciplinaire opzet en uitwerking van de bundel zijn zeer vruchtbaar. Er zijn
bijdragen van historici, architectuurhistorici en literatuurwetenschappers en ook binnen
de verschillende bijdragen is oog voor allerlei dwarsverbanden, tussen literatuur,
wetenschap, technologie, amusementscultuur, stedenbouw, kunst, pedagogiek en
natuurbescherming. Literatuur, in brede zin opgevat (inclusief bijvoorbeeld
egodocumenten en journalistieke teksten), komt in elke bijdrage aan bod. In de inleiding
worden hiervoor methodologische uitgangspunten aangereikt. De auteurs
onderscheiden drie manieren waarop een literair werk gebruikt kan worden voor
stadsgeschiedschrijving: ter verificatie van niet-literaire bronnen of – interessanter – als
vertrekpunt van onderzoek, en (daarbij) als middel om de spanningsvelden in de beleving
van de stedelijke ruimte op het spoor te komen.
 © 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110187 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

Deze methodologische reflectie vinden we niet in alle afzonderlijke bijdragen
terug: soms zijn de literaire verwijzingen toch vooral een illustratie van een ander verhaal
(bijvoorbeeld in de bijdrage van Sofie Onghena over de publieke
wetenschapsrepresentatie in Brussel, Gent en Leuven). In de bijdrage van Nancy Stieber
is de uitwerking juist heel theoretisch, wat leidt tot wel heel doorwrochte zinnen die de
leesbaarheid niet vergroten, zoals: ‘Die historische ervaring is zowel het resultaat van de
representatieve middelen die asymptotisch de realiteit benaderen door Banns
taxidermische strategie, als van het performatieve vertoon’ (34). In het artikel van Mary
Kemperink wordt met literaire voorbeelden van de stands- en seksegebonden beleving
van privé- en publieke ruimtes wel verhelderend ingegaan op de mogelijkheden en
beperkingen van literaire teksten als bron voor stadsgeschiedschrijving. Zij wijst net als de
auteurs in de inleiding op het belang van spanningsvelden die in literaire teksten aan het
licht komen. Deze kunnen de onderzoeker op het spoor brengen van ideologische visies;
vanzelfsprekende conventies, zoals de verhoudingen tussen de verschillende standen,
mannen en vrouwen, openbaar en privé.
Drie ‘spanningsassen’ zijn als leidende thema’s gekozen in de bundel: ‘Spektakel
en vertier’, ‘Groene idylle en inferno’, ‘Vreemd en vertrouwd’. ‘Spektakel en vertier’
verwijst naar de spanning tussen de stad als plaats van arbeid en de stad als plaats van
ontspanning, ‘Groene idylle en inferno’ naar de spanning tussen stad en natuur, ‘Vreemd
en vertrouwd’ naar de spanning tussen traditie en moderniteit en tussen privé en publiek.
 Bij deze laatste spanningsas had ik ook de confrontatie tussen oude en nieuwe
stadsbewoners (zoals arbeidsmigranten) verwacht, maar daarover was geen bijdrage
opgenomen. De bijdragen maken op verschillende manieren duidelijk dat de
tegengestelde begrippenparen inderdaad een belangrijke rol speelden in de beleving en
verbeelding van de stedelijke ruimte. Bijvoorbeeld de complexe tegenstelling tussen stad
en natuur die onder meer blijkt uit de ‘moral landscapes’ in de bijdrage van Bruno
Notteboom, treffend geïllustreerd door een afbeelding uit het tijdschrift L’Art Public van
een ‘goed’ en een ‘slecht’ landschap – hetzelfde landschap, maar dan met een groot
reclamebord erin (153). Natuurbeleving hoefde niet te betekenen dat het moderne
stadsleven werd afgewezen, ook stedelijke parken konden een gevoel van vrijheid geven,
zo laat Leen Dresen in haar bijdrage zien over de reeks ‘Botanische Stadswandelingen’
van schrijfster en journaliste Geertruida Carelsen.
 De vraag is wel of de zo vaak gevonden spanningen en paradoxen de conclusie
rechtvaardigen dat ‘veel negentiende-eeuwers hun steden niet meer heel goed begrepen’
(13). Het verleden kent zijn eigen logica; datgene wat wij als hedendaagse observatoren
als spanningsvelden menen te herkennen, hoeft door negentiende-eeuwers niet per se
als zodanig te zijn ervaren. Als lezer bekruipt je af en toe het gevoel dat beleving toch
meer is dan spanningen en paradoxen. Helaas wordt de term ‘beleving’ niet nader
omschreven. De inleiding noemt wel de ‘spatial turn’, maar niet de recente ‘affective turn’
in de geschiedschrijving, waarbij beleving, emoties, zintuigen en ‘embodiment’ een grote
rol spelen. Hoe voelden, roken, klonken, smaakten, leefden en leden negentiende-

eeuwers in de stedelijke ruimte? En hoe moeten we de verbeelding van deze beleving in
literaire teksten interpreteren? Dat hierover nauwelijks expliciet wordt gereflecteerd
betekent trouwens niet dat dit soort dagelijkse ervaringen niet aan bod komen. Dat
gebeurt bijvoorbeeld wel in de zintuiglijke schets van een zomerse dag in het Antwerps
stadspark uit een humoristische satire (1906) van Lode Baekelmans waar de bijdrage van
Jens van Maele mee opent: ‘De opgedirkte kindermeiden blonken van goedkoope
reukzeep en pret, susten de kinderen, hielpen ze hun gevoeg te maken, vaagden met
strookjes papier tusschen de billekens [en] duwden de kinderwagens voort […]’ (181).
 Henri Nizet, de onbekende schrijver die centraal staat in de bijdrage van Daniel Acke, legt
in zijn roman over Brussel herhaaldelijk de nadruk op de hitte en de sterke geuren die
heersen in cafés en spektakelruimtes (212). Of de kamerbewoner van goede komaf die de
woonomgeving van het lagere volk beschrijft in de door Kemperink geciteerde novelle In
duisternis (1903) van Frans Coenen: ‘Een beetje hijgend beklom hij ook de krakige tweede
trap, altijd in rioolachtige wadem van vochtig hout en flauwe niet meer te verdrijven
eetluchten. Een echte armelui’s lucht, dacht hij, juist als vanmorgen’ (304). Dergelijke
beschrijvingen brengen de negentiende-eeuwse steden en hun bewoners dichterbij, ook
al moeten we ze, zo benadrukt Kemperink terecht, niet verwarren met ‘echte’ belevingen,
maar op zijn best met belevingen die, vanuit een bepaalde ideologische visie, als echt
worden gepresenteerd.
Concluderend kan gesteld worden dat de bundel Tussen beleving en verbeelding
een belangrijke, literaire dimensie aan het stadshistorisch onderzoek toevoegt en deze
presenteert in een helder gestructureerde bundel met vele interessante bijdragen. Wel
blijft nog een aantal fundamentele vragen open voor discussie. Laat de stedelijke ruimte
in de negentiende eeuw vanwege de snelle veranderingen als gevolg van industrialisering,
technologische vooruitgang en verhoogde mobiliteit daadwerkelijk meer spanningen en
paradoxen zien dan in andere tijden (12)? Brengt literatuur deze dubbelzinnigheden meer
of op een andere manier aan het licht dan niet-literaire teksten? Hoe gaan we als
onderzoeker om met deze dubbelzinnigheden en de eigen historische logica die erachter
schuilt? En moeten we onze focus ook richten op de meer affectieve en zintuiglijke
ervaringen in en van de stedelijke ruimte zoals deze spreekt uit allerlei soorten (literaire
en niet-literaire) bronnen? Dat dergelijke vragen worden opgeroepen, is alleen al een
grote meerwaarde van deze bundel.
 Leonieke Vermeer, Open Universiteit / Rijksuniversiteit Groningen

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 15

Hendrik Callewier, De papen van Brugge. De seculiere clerus in een middeleeuwse
wereldstad, 1411-1477 (Dissertatie KU Leuven 2011; Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2014,
411 pp., ISBN 978 90 5867 984 0).
Hendrik Callewier noemt het cijfer nergens, maar met 40.000-45.000 inwoners was
Brugge in de vijftiende eeuw in Noord-West Europa een grote stad. Het betekent dat de
300 tot 350 seculiere geestelijken die toen in elk willekeurig jaar in Brugge woonden en
daar actief waren in 29 kerken en kapellen ongeveer 0,75% van de bevolking uitmaakten.
Tel daar nog ongeveer 100-150 geestelijken op die wél inkomsten uit deze kerken kregen
maar niet in Brugge resideerden, en dan heb je de populatie die het onderwerp van
Callewiers onderzoek vormde. Als tijdspanne nam hij de jaren 1411-1477 en uit die periode
verzamelde hij gegevens over 1298 individuen die de input vormden voor
prosopografische analyse. Een belangrijk doel was het ter discussie stellen van de ‘zwarte
legende’ die wil dat de Roomse kerk in de late middeleeuwen een augiasstal was die
hoognodig uitgebezemd moest worden, waartoe gelukkig de Reformatie uitbrak.
Uit het eerste deel van Callewiers boek, waarin het stereotype van de nietdeugende priester onder de loep is genomen, blijkt een afrekening nog niet zo eenvoudig.
 Weliswaar waren (hoger gewijde) geestelijken in Brugge beter geschoold en minder vaak
absent dan de legende wil, maar hoofdstuk IV, dat ‘de problematische levenswandel van
de Brugse clerus’ behandelt, gooit elke gedachte aan een morele elite weer helemaal aan
diggelen, want niets menselijks was – en is – geestelijken vreemd. De lange stoet van
luiwammesen en langslapers, dronkenlappen en dobbelaars, feestnummers en fraudeurs
die Callewier opvoert, is even komisch als ontluisterend, en dan heb ik het nog niet over
de paapse snaken met losse handjes, grote bekken en opstandige roedes die de Brugse
kerken onveilig maakten. Dat we daar überhaupt behoorlijk wat van afweten, bewijst dat
niet alles met de mantel der liefde werd bedekt. Af en toe waren er hervormingssynoden
en nam men disciplinaire maatregelen, die meestal bestonden uit hoge geldboetes, maar
die ook konden leiden tot het afnemen van beneficies en ontzetting uit het ambt, het
opleggen van strafbedevaarten en strafstudie (sic), huisarrest of nog erger: opsluiting
(waarvoor het grote Sint-Donaaskapittel een eigen detentieplaats had). Callewiers
conclusie moet dus luiden dat pogingen tot hervorming ‘relatief weinig zoden aan de dijk
zetten’ (176), en daarmee heeft de auteur zelf toch weer voedsel gegeven aan de ‘zwarte
legende’!
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110198 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

De prosopografische analyse in deel II wijst uit dat de meeste geestelijken uit de
buurt van Brugge of anders toch vooral uit Vlaanderen afkomstig waren; dat zelfs uit de
hogere echelons betrekkelijk weinigen (minder dan 10%) van adellijke komaf waren; en
dat er meer verwantschap was met de Brugse bestuurlijk elite. Aan de hand van
interessant onderzoek naar met Brugse geestelijken verwante contribuanten aan de
vermogensbelasting van 1394-1396 en deelnemers aan een gedwongen lening in 14881490 (196-197) blijkt echter – indirect weliswaar – dat Brugse geestelijken een nagenoeg
perfecte afspiegeling van de Brugse bevolking vomden. Dit betekent dan toch dat de
meeste Brugse geestelijken uit weinig gefortuneerde families afkomstig geweest moeten
zijn.
 Deze uitkomst staat haaks op een andere gemeenplaats, namelijk dat de
middeleeuwse kerk aan talentrijke jonge mannen uit lagere kringen volop gelegenheid
tot sociale stijging bood. Uit Callewiers onderzoek blijkt dat heel veel personen, instanties
en (toevallige) omstandigheden invloed konden hebben op benoemingen en op de
verlening van beneficies. Dat neemt niet weg dat er wel zoiets was als een
standaardcarrière, die onderaan begon met misdienaar/koorzanger en (in Brugge)
doorliep tot kanunnik. Callewier legt daarbij heel goed uit hoe beneficies in zekere mate
tot handelswaar werden: je kon ze ruilen, cumuleren, afstaan onder behoud van
inkomsten, enzovoort. Kampioen stapelaar was kanunnik Petrus de Vlenke, die tussen
1444 en 1478 niet minder dan 57 beneficies bezat. Dat was elf keer meer dan het
gemiddelde van 4,9 (222) bij een doorsnee-loopbaan.
Callewier becijferde vervolgens ook wat een beneficie door de bank genomen
waard was en prikt daarbij door veel te lage fiscale opgaven heen. Het ‘basisloon’ van een
kapelaan kwam uit op 1200-1400 [Vlaamse] groten (235), maar daar kwamen gemakkelijk
allerlei extra inkomsten bij uit, bijvoorbeeld, pitanties (vergoedingen voor
memoriediensten) of koordistributies (presentiegelden voor aanwezigheid in het koor).
 Bovendien hadden kapelaans vaak nevenactiviteiten in de wereld, zoals het geven van
(bij)les of het verlenen van ambtelijke of notariële diensten (10% van de Brugse
geestelijken was tevens actief als notaris). Dat was wel nodig want 1300 groten was nu
ook weer niet zoveel ‒ denk aan ongeveer 130 daglonen van een meestertimmerman in
Gent rond 1450 (een cijfer dat ik uit de literatuur heb gehaald, want Callewier reikt dat
soort behulpzame informatie niet aan). Als je het allemaal bij elkaar optelt, zaten de
meeste seculiere geestelijken goed in de slappe was en werd er behoorlijk geïnvesteerd
in onroerend goed of in renten, terwijl de eigen woning van een luxe inrichting kon
worden voorzien, inclusief dure meubelen, schilderijen, servies, zilverwerk en juwelen,
spullen die allemaal proper werden gehouden door vrouwelijk huispersoneel. Met die
bevindingen meent Callewier nog zo’n gemeenplaats ontmanteld te hebben, namelijk die
van het bestaan van een omvangrijk ‘klerikaal proletariaat’ in de late middeleeuwen. Er
waren ook in Brugge heus minder gefortuneerde geestelijken aan te wijzen, maar volgens
Callewier waren dit uitzonderingen.
 In het laatste deel is de positie van de geestelijkheid binnen de Brugse
samenleving onderzocht, waarvoor Callewier eerst het begrip civic religion introduceert
om de betrokkenheid van de seculiere geestelijkheid bij het publieke religieuze leven te
preciseren. Het betoog waaiert hier echter snel uit naar de dominantie van geestelijken in
de ‘hoge cultuur’ en krijgt daardoor wat voorspelbaars. Waar anders dan onder in muzieken zangkunst geoefende geestelijken zou men musici en componisten als Guillaume
Dufay of Jacob Obrecht zoeken? Wie zouden in Brugge méér boeken hebben bezeten,
gelezen en geschreven dan (hoge) geestelijken? Mag het verbazen dat geleerde
humanisten die we uit Brugge kennen geestelijken waren? Zo’n voorspelbare uitkomst
heeft ook het onderzoek naar de werkzaamheid van clerici als ‘klerken’ – laten we zeggen
als kanselarijpersoneel met administratieve taken. Uiteraard had de bisschop van Doornik
(waaronder Brugge ressorteerde) ook Brugse clerici in dienst als klerken, net zoals het
Brugse stadsbestuur veel secretarissen en notarissen betrok uit de Brugse geestelijkheid.
Maar sommigen vonden emplooi vér buiten de stad, aan de pauselijke curie, bijvoorbeeld,
of aan het hof van de landsheer, de hertog van Bourgondië.
 Voor de brede opzet van zijn studie waarvan alle hoofdpijlers bovendien van een
stevige empirische onderbouwing zijn voorzien, verdient Callewier alle lof. Toch vind ik
het jammer dat hij geen poging heeft gedaan om zijn klerikale populatie te positioneren
in een completer religieus landschap van laatmiddeleeuws Brugge. Callewier meende
kennelijk dat zijn keuze voor de seculiere geestelijkheid hem ontsloeg van zelfs maar een
summier overzicht van de plaats van de regulieren in de stad, en daarmee doet hij zijn
lezers tekort. Bovendien heeft hij zijn onderzoekspopulatie beperkt tot Brugse
geestelijken in het bezit van een kerkelijke aanstelling (officie) en/of inkomstenbron
(beneficie) (21-22). Door deze beperking is vermoedelijk een substantieel deel van de
seculiere geestelijkheid onder zijn radar gebleven. Een vingerwijzing is te vinden op
pagina 274, waar Callewier vermeldt dat in het bisdom Doornik rond 1500 jaarlijks
ongeveer 350 clerici tonsurati, dat wil zeggen nog niet gewijde aspirant-geestelijken,
werden geregistreerd, terwijl het aantal priesterwijdingen tussen de tien en vijftien lag.
Rekenen we die laatste getallen ook voor de twee andere hogere wijdingsgraden, die van
subdiaken en diaken, dan blijven er héél veel clerici over die ófwel alleen een lagere
wijdingsgraad hadden of altijd ongewijd bleven, maar als dat zo uitkwam wel een beroep
probeerden te doen op de klerikale privileges. Zie daar het klerikale proletariaat dat
Callewier niet in zijn populatie aantrof?!
Peter Hoppenbrouwers, Universiteit Leiden

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 10

M.L. Craane, Spatial Patterns: The Late Medieval and Early-Modern Movement Economy of
the Bailiwick of ’s Hertogenbosch from an Interregional, Regional and Local Spatial
Perspective (PhD Tilburg University 2013; Tilburg: [Marlous Craane], 2013, 230 pp., ISBN
978 90 820642 0 9).
 In Spatial Patterns, a monograph based on her PhD research at Tilburg University
(Netherlands), Marlous Craane provides an exhaustively researched and analytically
rigorous account of the medieval economy of ’s-Hertogenbosch, a Bailiwick in what is
now the Dutch province of North Brabant. Her study investigates the relationship
between urbanization and economic development at the regional scale, deploying
network concepts such as accessibility to problematize the conventional hierarchy of
town and hinterland that, she argues, endorses a simplistic contrast between the
‘dynamic’ urban and ‘passive’ rural domains. This conceptual emphasis allows her to draw
attention to the diverse material cultures that characterized the smaller settlements of
the Bailiwick beyond the principal market centre of ’s-Hertogenbosch itself, which she
presents as discrete components of a dynamic socio-economic system.
 Craane is aware how deploying ‘town’ and ‘country’ as analytical categories risks
assigning arbitrary significance to physical or administrative boundaries at a cost to
acknowledging the socio-economic relationships which enable the flow of goods, people
and information across boundaries. In response she proposes a ‘symbiotic’ relation
between town and country in the Bailiwick of ’s-Hertogenbosch, a hypothesis she
develops by focusing on the role of spatial infrastructure, particularly road and river
networks, in producing and sustaining socio-economic relationships at different
geographical scales from the local to the interregional. This approach does not imply a
spatially-reductive focus. On the contrary, Craane carefully guides the reader through
impressively wide-ranging analyses of the topographical, economic, demographic and
political histories of ’s-Hertogenbosch Bailiwick, drawing on a wide range of primary and
secondary sources to do so. This thorough contextualization lends credibility to the
central analytical proposition of the thesis: that the economic history of ’s-Hertogenbosch
is best served by understanding the role of spatial infrastructure in organizing commercial
activity at the regional scale of the Bailiwick, rather than privileging the town as a ‘central
place’.
 What distinguishes Craane’s study is a methodologically innovative attempt to
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110193 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

embrace the complexity of medieval commercial networks. For ‘spatial patterns’ then,
read essentially ‘urban processes’ played out at a regional scale that embraced both
urban and rural domains. Craane’s principal theoretical influence in developing this
argument is Bill Hillier’s notion of the urban ‘movement economy’. Hillier proposes that
the spatial configuration of cities (i.e. the morphology of the street network) is the
primary explanatory factor in accounting for the patterning of urban land uses because of
the effect the network has on distributing movement densities unequally throughout the
urban grid. This ‘attraction inequality’ puts movement-rich spaces at a premium for socioeconomic activities (such as retail) that rely on a high degree of accessibility to attract
customers. Hillier’s space syntax methodology provides an analytical technique to
explore this proposition, which has been widely deployed in urban design contexts. There
are relatively few historical studies using this technique although the collection Rome,
Ostia, Pompeii: Movement and Space edited by D. Newsome and R. Lawrence points to the
wider currency of space syntax theory among archaeologists (Oxford 2014).
 Craane’s study represents a serious attempt to apply the theories and methods of
space syntax to a genuine problem in historical-archaeological research. On the whole she
does not do so naively, i.e. as a short cut to simple answers, but rather as way of
stimulating fresh interpretations of the conventional historical and archaeological sources
at her disposal. Craane puts her hybrid analytical technique to particularly good work in
the analysis of markets and fairs. She concludes that while ‘[a]ccessibility appears to have
been a key factor in the establishment of markets and fairs […] good accessibility did not
automatically lead to the establishment of a market’ (107). This nuanced argument sets
up a productive discussion of the interplay of infrastructural possibilities and local
particularities in stimulating and repressing economic activity. In this context her attempt
to integrate the road and the river networks to create a single regional accessibility model
for ’s-Hertogenbosch represents an innovative piece of analysis. This experiment would
have benefitted from rather more attention to the epistemological and methodological
problems it raises – rivers and roads are clearly not equivalent systems. The analysis is
well qualified, however, and appears to justify Craane’s argument that while the road
network was key to economically efficient regional accessibility, the river network
facilitated interregional movement.
 Chapter 6 of the study focuses on the geographical distribution of occupations in
the town of ’s-Hertogenbosch itself, principally using tax-register records crossreferenced with a range of other sources. Space syntax analysis is deployed to examine
the extent to which occupational distributions in urban space require explanation in
terms of accessibility differentials or whether geographical factors (e.g. the need to have
access to water) and cultural factors (e.g. a stipulation in guild charters about where a
given trade should be located) are sufficient. Craane finds that accessibility provides the
best explanation overall. Whereas market spaces and trades associated with food were
typically located in the most accessible areas, trades less reliant on footfall (for example,
construction) tended to be on less accessible streets. The dominant pattern is one of a

mix of land-uses in a medieval urban system that tended against strict delineations of
localized clustering. This analysis allows Craane to conclude that: ‘As in modern times,
economic space correlates with movement, and one could therefore argue that there is
such a thing as a “medieval movement economy’” (162). Indeed, her principal thesis is
that the economy of the medieval Bailiwick of ’s-Hertogenbosch as a whole can be
explained in these terms.
 Craane’s study makes a novel contribution in bringing formal techniques of space
syntax modeling to interrogate the dynamics of the medieval economy. Inevitably, in an
interdisciplinary effort of this nature there are times when the seams show. For example,
the epistemology of networks tends to be disruptive of binary oppositions such as ‘town
and country’ – which is an important reason for Craane’s methodological choice to deploy
space syntax. This means, however, that the dominant conceptualization of the ‘medieval
movement economy’ of ’s-Hertogenbosch in terms of an urban-rural ‘symbiosis’ seems
rather inadequate to allow the full implications of the network analysis to be developed,
not least because it leaves the underlying binary in place. It is also a rather static notion
that struggles to articulate the dynamic, multi-scalar concept of networked economic
space that Craane’s research describes. Often the critical relationship at issue seems to be
between towns and other towns or settlements rather than between town and country
as such (I was reminded of Jane Jacobs’ argument in the Nature of Economies (2001)). To
a large extent this difficulty of conceptualization reflects the terms of the debate in
different disciplinary domains but there is scope to address this issue in greater depth
here, for example through E.A. Wrigley’s theory of the urban-rural ‘continuum’ or Hillier’s
notion of ‘pervasive centrality’ (B. Hillier, Spatial Sustainability in Cities: Organic patterns
and Sustainable Forms, in: D. Koch, L. Marcus and J. Steen (eds.), Proceedings of the 7th
International Space Syntax Symposium (2009) K01-20,
http://www.sss7.org/Proceedings/01%20Keynote%20Papers/K01_Hillier_Spatial_Sustainability.pdf (accessed 20.11.2014); E.A. Wrigley,
(1991), ‘City and Country in the Past: A Sharp Divide or a Continuum?’, Historical Research
64: 154 (1991) (154) 107-120). A greater critical engagement with the notion of ‘symbiosis’
would have provided rather stronger theoretical foundations for the Craane’s somewhat
rhetorical claim that ’s-Hertogenbosch Bailiwick was a conurbation ‘avant la lettre’ (89).
 What her research does clearly reveal is the need for better concepts to articulate the
idea of ‘network history’.
Craane is clearly excited by the possibilities of space syntax analysis but in places
greater precision in the formal exposition of this method is needed. The mode of analysis
(segment angular) she employs is rather loosely referred to as ‘topological’, it would have
been preferable to refer to a ‘configurational’ layer when a generic term was required.
While Craane rightly notes that syntactical analysis does not necessitate a reductive
search for best-fits correlation co-efficients, it would have been useful nonetheless, for
some carefully selected statistical descriptions to have accompanied the colourful
visualizations of urban space that space syntax software produces. The absence of space

syntax statistics means that when Craane talks of ‘correlations’ (for example of
occupational types in urban space) these appear to be based on visual comparisons alone,
which is rather misleading. There are also times in the concluding chapter where Craane’s
evident enthusiasm for space syntax begins to read rather like a vindication of the
method used rather than of the research findings themselves – although this is the
exception rather than the rule.
 Overall, the bravery and innovation of Craane’s study should be applauded. By
convincingly presenting the socio-economic dynamics of the Bailiwick of ’sHertogenbosch as a ‘medieval movement economy’ she has made a bold and ambitious
statement to her own discipline to be open to the possibilities of new methodological
approaches and to those working in space syntax that the potential of this technique for
historical research only becomes clear when multiple sources of evidence are brought to
bear on the analysis. Craane’s study creates an exciting new trajectory of interdisciplinary
research in the socio-economic networks of medieval socio-economic regions, it is to be
hoped that she will continue to develop this work.
Sam Griffiths, Space Syntax Laboratory, UCL Bartlett School of Architecture

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 20

Peter van Dam, Jouke Turpijn, Bram Mellink (eds.), Onbehagen in de polder: Nederland in
conflict sinds 1795 (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2014, 336 pp., ISBN 978 90
8964 700 9).
 In juni 2014 verscheen bij AUP de bundel Onbehagen in de polder. Nederland in conflict
sinds 1795. Het boek kreeg als omslagillustratie ‘De beschieting van Willemstad’ van Daniël
Vrijdag. Vanuit illustratief oogpunt is de prent ‒ met ontploffende bommen boven een
onmiskenbaar Nederlands (polder)landschap met molen en kerktoren ‒ op zich goed
gekozen. Daarbij helpt ook dat Vrijdag eveneens de maker is van de prent van de Eerste
Nationale Vergadering van 1796, die een bijna iconische status heeft voor de
verzinnebeelding van een van de belangrijkste gevolgen van de revolutionaire
gebeurtenissen van 1795, zo niet het belangrijkste: de intrede van de democratie in
Nederland. Niettemin is het opmerkelijk dat deze prent een gebeurtenis weergeeft die
twee jaar vóór de periode die de titel aangeeft plaatsvond. Dat valt vooral op, omdat in
de bundel zelf ook de grens verder dan 1795 is verlegd. Zo staat in de bijdrage van Eduard
van de Bilt de betekenis van het onbehagen, met name het wantrouwen, bij de founding
father van de Nederlandse patriottenbeweging Joan Derk van der Capellen centraal, die
op dat punt wordt vergeleken met de Amerikaanse founding father John Adams.
 De lichte ambivalentie in periodisering zou men als een weerspiegeling kunnen
zien van de wat ambigue historiografische traditie van het onderwerp dat de bundel
aansnijdt, namelijk ‘onbehagen’ in Nederland. Enerzijds, is er traditioneel veel historische
belangstelling voor conflicten in de Nederlandse geschiedenis. Te denken valt aan de
Opstand tegen Spanje, maar ook aan de Tweede Wereldoorlog die het collectief
historisch bewustzijn na 1945 heeft gedomineerd. Anderzijds bestaat het beeld van
Nederland als land van bedaarde burgers, waar conflicten bij voorkeur worden opgelost
met compromissen. Hierop aansluitend groeide ook het beeld van de tolerante natie,
waarbij Nederland zelfs de status van internationaal gidsland kreeg. Aan het beeld van
tolerantie, rust en compromissen, dat in de jaren negentig culmineerde in het
poldermodel, hebben historici zo wel actief als passief bijgedragen. Dit laatste door lang
vrijwel geen serieuze aandacht te besteden aan onvrede en volksongenoegen door de
eeuwen heen. Het boek noemt zelf de sociale kwestie, de schoolstrijd en koloniale
conflicten als uitzonderingen, waaraan hier, wat betreft de historiografie van
volksprotesten, nog het werk van Rudolf Dekker, over politiek geweld en oproeren in
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110203 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

Holland in de zeventiende en achttiende eeuw en het werk van Anne Doedens over
collectief verzet in de negentiende eeuw, zouden kunnen worden toegevoegd.
 Het beeld van een consistent rustig en bedaard Nederland is in verschillende
detailstudies die in de laatste twee decennia zijn verschenen onder druk komen te staan
en bij deze trend sluit Onbehagen in de polder aan. Zonder direct een
paradigmaverschuiving te propageren, willen de redacteuren, met name Peter van Dam,
Jouke Turpijn en Bram Mellink, het Nederlandse harmonie- en consensusmodel, dat na
2000 met de opkomst van Pim Fortuyn en zijn politiek populistische navolgers verrassend
snel ineen leek te storten, kritisch bezien. Zij doen dit door ‘onbehagen’ centraal te
stellen en dan in het bijzonder de ‘articulatie’ daarvan, dat wil zeggen de wijze waarop
het onbehagen maatschappelijk vorm heeft gekregen en is geuit. Door niet alleen
aandacht te besteden aan grote incidentele erupties maar ook aan een ‘subtielere, veelal
sluimerende vorm van onvrede’ kunnen, aldus de redacteuren ‒ alle drie verbonden aan
de Universiteit van Amsterdam met specialisaties op het gebied van globalisering dan wel
Nederlandse geschiedenis ‒ veel meer spanningen en conflicten boven tafel worden
gehaald. Een groot voordeel daarbij is dat conflicten vanuit hun oorsprong worden
benaderd, wat een open geschiedschrijving van die conflicten en de reacties hierop
mogelijk maakt. Door het belang van de oorsprong te benadrukken wordt tegelijk ook de
discrepantie tussen het gekozen beginjaar, 1795, en de feitelijk gekozen periode, vanaf
1780, impliciet verklaard.
Het onderzoek naar de ‘articulatie’ van onbehagen gebeurt in elf bijdragen, die
gerangschikt zijn onder vier thema’s of hoofdmethode’s waarop men met onbehagen
kon omgaan: ‘de kop indrukken’, ‘in goede banen leiden’, ‘de grens op zoeken’ en ‘om de
hete brij heen draaien’. Voor de bijdragen tekenen de drie bovengenoemde redacteuren
zelf en nog negen andere docenten/onderzoekers, die allen eveneens verbonden zijn aan
‒ of hun wortels hebben in ‒ de Universiteit van Amsterdam.
 Als eerste kan worden geconstateerd, dat de zoektocht naar onbehagen in een
fraaie collectie artikelen heeft geresulteerd, die alle prettig leesbaar zijn. De auteurs
snijden een veelheid van onderwerpen aan, die varieert van de bewogen parlementaire
cultuur van de Nationale Vergadering in 1796 met een portret van de fysiek gehandicapte
maar retorisch begaafde Jacob Hahn (Joris Oddens) en de onbehaaglijke positie van de
maire van Amsterdam tijdens de Inlijving, 1810-1813 (Martijn van der Burg) tot de strijd
tegen Hoog Catharijne (Tim Verlaan) en de fricties die ontwikkelingshulp in de jaren zestig
en zeventig van de vorige eeuw genereerde binnen de Nederlandse vakbonden en bij een
almachtig ambtenarenapparaat (Peter van Dam; Sjoerd Keulen). Intrigerend zijn ook de
artikelen over het tweesporen emancipatiebeleid dat sedert de jaren zeventig is gevoerd
ten aanzien van homoseksuelen en culturele minderheden (Bram Mellink) en over de
wording en de ontsporing van het Nederlandse softdrugsbeleid (Gemma Blok en James
Kennedy). Bij deze laatste twee artikelen worden de lijnen direct doorgetrokken tot het
onbehagen in de actualiteit.
 Buiten dat de auteurs goed gidswerk verrichten op relatief onbetreden paden en
aansluiting bij de actualiteit weten te vinden, komen ze ook tot vernieuwende of
aanvullend verhelderende inzichten. Zo wordt de schijnwerper gericht op de opkomst
van de Staat in de jaren 1795-1815 als repressieve factor die in analyses van het ontstaan
van de consensuscultuur vaak ontbreekt (Mart Rutjes). Ook wordt meer licht geworpen
op de herdenkingsfeesten van ‘1813’, die interessante spiegels van de tijd blijken te zijn en
die, wat betreft samenhorigheid en nationaal gevoel, vooral ruzie (1865), gesegregeerd
triomfalisme (1913) of een ongemakkelijke, oorverdovende stilte (1965) laten zien (Jouke
Turpijn). Opmerkelijk is tevens het artikel over het kabinet Cort van der Linden (1913-1918),
dat mede door interne conflicten en politiek-culturele trendbreuken maar zeer ten dele
als een exemplarisch voorbeeld van succesvol polderend besturen avant la lettre kan
worden gezien (Samuël Kruizinga).
De grote variatie aan artikelen toont de kracht van Onbehagen in de polder.
 Niettemin zijn er ook enige zwakke punten. Zo is de indeling in de vier thema’s wat
arbitrair. Verder blijken de artikelen wat geclusterd te zitten in de tijd. Over de
consequenties hiervan voor de duiding van onbehagen, wordt in de inleiding verder niets
meer gemeld. In het verlengde daarvan ontbreekt ook informatie over de selectie. Er zijn
relatief eenvoudig meer sluimerende en openlijke conflicten te bedenken, zoals
bijvoorbeeld de lange traditie van antimilitaristisch onbehagen, met de grootste
demonstraties ooit in de Nederlandse geschiedenis. Een ander gemis vind ik het
ontbreken van een duidelijke toelichting en eventuele theoretische inbedding van de
term ‘articulatie’ die nu wat geforceerd overkomt. Deels in het verlengde hiervan viel het
me op, dat daarbij het werk van Charles Tilly niet expliciet wordt genoemd, dat met de
‘repertoires’ op het eerste gezicht nogal wat overlap met ‘articulatie’ heeft. Dat ook een
reflectie op het in 2013 verschenen Nederland en het poldermodel van Maarten Prak en
Jan Luiten van Zanden ontbreekt, is kennelijk het gevolg van het uitgeeftraject waarin de
boeken elkaar hebben gekruist. Tenslotte was, ook zonder kennis van deze
laatstgenoemde studie, een ‘uitleiding’ op zijn plaats geweest, waarin de betekenis van
onbehagen nog eens goed, nu met meer kennis van zaken, tegen het licht was gehouden
en in een wat breder verband was geanalyseerd.
