Signaleringen - Signposts
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 127-3 (2012) | signposts 1

Signaleringen - Signposts

Carla van Baalen en Alexander van Kessel, De kabinetsformatie in vijftig stappen
(Amsterdam: Boom, Nijmegen: Centrum voor Parlementaire geschiedenis, 2012, 303 pp.,
ISBN 978 94 6105 572 9); L. van Poelgeest, Kabinetsformaties 1982-2002. Een staatkundig
overzicht (Den Haag: Boom | Lemma, 2011, 190 pp., ISBN 978 90 5931 676 8); Jac Bosmans
en Alexander van Kessel, Parlementaire geschiedenis van Nederland (Amsterdam: Boom,
Nijmegen: Centrum voor Parlementaire geschiedenis, 2011, 267 pp., ISBN 978 94 6105 278
0); Ron de Jong, Henk van der Kolk, Gerrit Voerman, Verkiezingen op de kaart 1848-2010.
Tweede Kamerverkiezingen vanuit geografisch perspectief (Utrecht: Matrijs, 2011, 152 pp.,
ISBN 978 90 5345 437 4).
 De formatie van een nieuw kabinet is een cruciaal proces in het staatsbestel. Opmerkelijk
genoeg bestaat het helemaal uit ongeschreven regels, zodat betrokkenen zich telkens
afvragen hoe het ook weer zat. In opdracht van Algemene Zaken en de Raad van State
schreven Van Baalen en Van Kessel een soort handleiding in vijftig stappen, van de
voorbereidingen tot en met het debat over de regeringsverklaring. Ze baseren zich
daarbij op de gevolgde praktijk bij de vier formaties van de laatste tien jaar en lichten de
individuele stappen telkens toe vanuit staatsrechtelijk en historisch perspectief. Van
Poelgeest neemt de vijf formaties uit de voorafgaande twintig jaar onder de loep, maar
met een ander oogmerk. Hij beschrijft het verloop ervan aan de hand van kamerstukken,
persberichten en verzamelde boeken en tijdschriften. Bij hem komen overigens ook de
pogingen aan de orde om het formatieproces helderder en overzichtelijker te maken. Het
boek van Bosmans en Van Kessel beoogt de opvolger te zijn van Bosmans’ Staatkundige
vormgeving in Nederland. Een kort hoofdstuk schetst de contouren van het bestel tot
1940, waarna tien hoofdstukken de politieke geschiedenis van opeenvolgende kabinetten
behandelen tot de formatie van het eerste kabinet-Rutte in 2010. De Jong, Van der Kolk
en Voerman maakten een atlas met infographics over de Nederlandse politieke
ontwikkelingen van 1848 tot 2010. Met 76 kaarten, tien tabellen en twaalf grafieken,

© 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-109859 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

ondersteund door allerlei ander beeldmateriaal, analyseren zij de kwantitatieve gegevens
die de Kiesraad verzamelde en sinds enige tijd beschikbaar heeft gesteld: kiezersopkomst,
stemgedrag, ontwikkeling van partijen, zetelverdeling, landelijke verdeling van de
achterban van bepaalde partijen, enzovoort. Samenstelling en presentatie dwingen
bewondering af.
 Maarten W. van Boven en Paul Brood (eds.), Tweehonderd jaar rechters (Hilversum:
Verloren, 2011, 424 pp., ISBN 978 90 8704 247 9).
Met de inlijving bij Frankrijk in 1811 kreeg Nederland een nieuwe en voor het hele land
uniforme rechterlijke organisatie. De Raad voor de Rechtspraak nam dat als aanleiding
om een boek te laten schrijven over de ontwikkeling van de rechterlijke macht, met
speciale aandacht voor de mensen die sindsdien het rechtersberoep uitoefenden. De vier
delen van het boek analyseren achtereenvolgens de rechterlijke macht als organisatie, de
begintijd en de Tweede Wereldoorlog als bepalende tijdvakken, de positie van rechters in
de samenleving en het veranderende karakter van de rechterlijke macht binnen de
samenleving. Ieder deel kreeg herkenbare gezichten in de vorm van aparte biografische
portretten van magistraten die bepaalde aspecten van het beroep treffend verbeelden.
Paul Brood en Raymond Kubben (eds.), The Act of Abjuration: Inspired and Inspirational:
Twelve authors on One of the Highlights of the Nationaal Archief of the Netherlands
(Oisterwijk: Wolf Legal Publishers, 2011, 207 pp., ISBN 978 90 5850 743 3).
 Met de Akte van Verlatinge zetten de Staten-Generaal in 1581 Filips II als soeverein af. Het
document bekleedt dus een centrale plaats in de Nederlandse constitutionele
geschiedenis, maar het heeft ook grote betekenis in de ontwikkeling van het
internationale staatsrechtelijk denken. De hier gebundelde twaalf opstellen werden in
2011 gepresenteerd op een door het Nationaal Archief georganiseerd congres, volgens de
inleiding van Kubben onderdeel van een herlevende belangstelling voor de Opstand
vanuit een zoektocht naar de Nederlandse identiteit. Zes stukken behandelen
verschillende aspecten van het document: de afkomst en vervaardiging, juridische- en
legitimiteitsaspecten, en de politieke effecten ervan. Daarnaast gaan vier artikelen in op
de weerslag in andere landen: in Spanje, Italië en Engeland, en op de opstellers van de
Amerikaanse Declaration of Independence. Tenslotte komen nog aan de orde de plaats
van het document binnen het zestiende-eeuwse denken over opstand en interventie en
binnen het negentiende-eeuwse denken over soevereiniteit en ministeriële
verantwoordelijkheid.
Jan de Bruijn, De sabel van Colijn. Biografische opstellen over religie en politiek in
Nederland (Hilversum: Verloren, 2011, 370 pp., ISBN 978 90 8704 256 1)
In 2011 ging De Bruijn na een uiterst productieve werkzaamheid bij het Historisch
Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme aan de VU met pensioen. Dit
toen verschenen boek bundelt twaalf eerder gepubliceerde artikelen van zijn hand over
markante voormannen van de protestantse beweging. Vijf ervan gaan over Abraham
Kuyper, twee behandelen diens markantste opvolger Colijn. Drie andere politici komen
aan de orde in stukken over A.F. de Savornin Lohman, J.Th. de Visser en P.S. Gerbrandy.
Daarnaast schetst De Bruijn leven en invloed van de invloedrijke predikant L. Schouten en
de theoloog P.J. Hoedemaker.
Leontine Buijnsters-Smets, Straatverkopers in beeld. Tekeningen en prenten van
Nederlandse kunstenaars circa 1540-1850 (Nijmegen: Vantilt, 2012, 304 pp., ISBN 978 94
6004 089 4).
 Ambulante beroepen komen nauwelijks nog voor, maar vormden tot het einde van de
negentiende eeuw een belangrijk onderdeel van de detailhandel. Kunstenaars beeldden
ze graag af: rattenvangers, kiezentrekkers en kwakzalvers, charmante straatventsters, de
scharensliep, hoedenkramers, marskramers en orgeldraaiers. Dergelijke afbeeldingen
vormen een eigen genre. Het boek biedt een mooi en rijk geïllustreerd overzicht van wat
er zoal in de Nederlanden op dit gebied geproduceerd is. Daarbij worden de
karakteristieke liedjes en uitroepen om waren en diensten aan te prijzen gelukkig niet
vergeten, evenmin als de kwalijke stereotiepen die de prenten soms uitdrukken.
Chris van Esterik, No satisfaction. Hoe we werden wie we zijn (Amsterdam: Boom, 2011,
375 pp., ISBN 978 90 8506 985 0).
Niet iedereen zal in het Stedelijk Gymnasium te Tiel een brandpunt van de roerige jaren
zestig vermoeden. Maar voor een groep Betuwse babyboomers, de ‘we’ uit de titel, was
het dat wel. Van Esterik maakte het tussen 1963 en 1969 allemaal mee en onderzoekt nu
hoe en waarom de jeugdcultuur zo radicaal omsloeg. Met behulp van een lange reeks
interviews en een grondig onderzoek in streekarchieven schetst hij een buitengewoon
levendig beeld van de Tielse samenleving tussen 1945 en 1970, de generatieconflicten, het
wederzijds onbegrip, de afbrokkeling van burgerlijke zeden en zekerheden, de
meeslependheid van nieuwe muziek en nieuwe verhoudingen, het gebrek aan voldoening
dat volgens Van Esterik de wortel vormde van de onvrede onder de jeugd.
Judith van Gent, Bartholomeus van der Helst. Een studie naar zijn leven en werk
(Dissertatie Utrecht; Zwolle: Wbooks, 2011, 448 pp., ISBN 978 90 400 7805 7).
 Een nieuwe monografie over Van der Helst is bepaald geen luxe, want de vorige
verscheen in 1921. Van Gent wijdde ongeveer twintig jaar aan dit indrukwekkende, rijk
geïllustreerde boek. Het biografische deel moest noodzakelijkerwijs beperkt blijven
omdat er over Van der Helst zelf weinig bekend is. De analyse van Van der Helsts
opdrachtgevers en schilderijen brengen hem echter toch veel dichterbij, terwijl de
oeuvrecatalogus zijn belang verder onderstreept.
Twan Geurts, Rolduc. De laatste dagen van een kleinseminarie (Amsterdam: Balans, 2011,
273 pp., ISBN 978 94 6003 315 5).
In 1962 ging Geurts als twaalfjarige naar het befaamde kleinseminarie omdat hij priester
wilde worden. Dat bleek echter te hoog gegrepen en ook de sfeer van de school stond
hem tegen. Journalist geworden, kijkt hij nu ietwat in wrok om naar de jaren die hij er
doorbracht. Hij plaatst zijn ervaringen tegen de achtergrond van de woelingen binnen de
katholieke kerk tijdens de jaren zestig, laat zien hoe deze tot het internaat doordrongen
en de opleidingsfunctie geleidelijk uitholden. Natuurlijk komen ook de recente
onthullingen over seksueel misbruik op internaten uitvoerig aan de orde.
Idesbald Goddeeris (ed.), Revoluties onder historici. Gesprekken over internationalisering,
democratisering en andere veranderingen in de academische wereld (Tielt: Lannoo, 2011,
183 pp., ISBN 978 90 209 7911 4).
 Volgens de samenstellers van deze bundel is het universitair-historische bedrijf de laatste
jaren ingrijpend veranderd, zonder dat we ons goed beseffen hoe dat is gegaan en wat
voor weerslag dat heeft gehad. Ze wilden dit voor Vlaanderen inzichtelijk maken door
gesprekken te voeren met betrokkenen. Deze hadden alle op de één of andere manier
een band met de Leuvense hoogleraar Louis Vos, in 2011 met emeritaat gegaan. De
neerslag van de gesprekken werd gegroepeerd in zes thema’s: studenten, docenten, de
plaats van vreemde talen in het onderwijs, de geslotenheid van de academische
gemeenschap, de toenemende competitiedruk en de verhouding tussen historici en hun
publiek.
Bernhard Hanskamp, Bewogen ruimte. De ruimtelijke ontwikkeling van Drenthe 1942-1970
(Assen: Van Gorcum, 2012, 300 pp., ISBN 978 90 232 4818 7).
Tijdens de tweede helft van de twintigste eeuw onderging Drenthe ingrijpende
veranderingen door structuurveranderingen in de landbouw, opkomend toerisme en een
snelle verstedelijking. Die moesten allemaal ingepast worden in een waardevol en
kwetsbaar landschap. Provinciaal planoloog Hanskamp beschrijft hoe het provinciale
ruimtelijke ordeningsbeleid zich ontwikkelde, welke invloeden daarbij van belang waren
en welke effecten dat had. Mede dankzij de vele illustraties van de landschappelijke
veranderingen geeft het boek een goede indruk van wat het beleid wel en niet kon
bereiken.
Frits Hoekstra, De Dienst. De BVD van binnenuit (Amsterdam: Boom, 2012, 232 pp., ISBN
978 94 6105 710 5).
 In 2004 publiceerde Hoekstra al een boek over zijn tijd als agent en vervolgens
leidinggevende bij de BVD. Een aantal van de daar behandelde onderwerpen komen ook
nu weer aan de orde, maar met een iets andere inslag, namelijk de verandering van het
politieke- en maatschappelijke klimaat na de aanslagen van 11 september 2001. Ervoer
Hoekstra het inlichtingenwerk in zijn tijd als spel, nu beseft hij dat het kan gaan om leven
of dood van burgers of ingezette militairen. De hier gepresenteerde verhalen komen
echter alle uit zijn actieve tijd, die eindigde in 1987 en onttrekken zich niet altijd even
succesvol aan het spelkarakter.
Wim H. Nijhof, Troebelen in de Twentse textiel. 100 Jaar sociale strijd (Zwolle: WBooks,
2012, 399 pp., ISBN 978 90 400 0524 4).
De arbeidsintensieve textielsector heeft altijd scherpe conflicten tussen werkgevers en
werknemers gekend. De uit Enschede afkomstige Nijhof promoveerde op de biografie
van een vooraanstaande katoenfabrikant (J.H. van Heek) en presenteert nu een
gedetailleerd en beeldend overzicht van die conflicten. De nadruk ligt op de vooroorlogse
periode, de neergang van de industrie in de jaren vijftig en zestig krijgt slechts zeer
beknopt aandacht.
Jos Palm, Moederkerk. De ondergang van Rooms Nederland (Amsterdam [etc.]: Contact,
2012, 268 pp., ISBN 978 90 254 3760 2).
 Waar is het nu toch misgegaan tussen katholieke kerk en samenleving? Palm benadert
deze vraag op een heel persoonlijke manier via een geschiedenis van het Zeddamse gezin
waar hij in opgroeide. Terwijl de kinderen van het geloof afdwalen naar een
onbegrijpelijke jeugdcultuur, begint bij de goed katholieke ouders de twijfel te knagen of
de clerus wel adequaat reageert op de vragen des tijds. Kundig vervlecht Palm kleine en
grote geschiedenis door wat er binnen het gezin gebeurde telkens te plaatsen tegen de
achtergrond van ontwikkelingen in de katholieke kerk te Zeddam en daarbuiten.
Peter Schrijvers, The Margraten Boys: How a European Village kept America’s Liberators
Alive (Basingstoke [etc.]: Palgrave Macmillan, 2012, xxi + 319 pp., ISBN 978 0 230 34664 2).
Margraten herbergt een groot kerkhof waar het Amerikaanse leger soldaten die in de
wijde omgeving gesneuveld waren, deed begraven. Schrijvers wilde weten hoe en
waarom dit kerkhof uitgroeide tot een zestig jaar later nog springlevende herinnering aan
de verbondenheid tussen de inwoners van Margraten en Amerikaanse soldaten waaraan
zij hun bevrijding dankten. Hij beschrijft hoe dadelijk na de oorlog inwoners banden
aanknoopten met de familie van gesneuvelde soldaten en laat tevens fraai zien hoe die
herinneringscultuur in opeenvolgende tijdperken telkens een nieuwe inhoud kreeg.
Jan B. Smit, Sporen van moderniteit. De sociaal-economische ontwikkeling van de regio
Liemers (1815-1940) (Dissertatie Wageningen 2010; Hilversum, Verloren 2010, 541 pp., ISBN
978 90 8704 161 8).
 Een goed boek over de moderne ontwikkeling van de Liemers, de Gelderse streek
beoosten Arnhem rondom Zevenaar, ontbrak nog. Smits dissertatie voorziet dus in een
lacune. Zijn hoofdvraag luidde hoe de streek zich ontwikkelde vergeleken met de rest van
Nederland en wat de invloed van de katholieke regionale bestuurselite op die
ontwikkeling was. Volgens Smit onderscheidde de Liemers zich niet echt. Sommige
processen begonnen eerder of verliepen sneller dan elders, andere waren later of
langzamer. De bestuurselite had de touwtjes stevig in handen maar lijkt geen
belemmerende invloed gehad te hebben. De verzamelde en goed geordende
kwantitatieve gegevens maken Smits boek tot een dankbaar beginpunt voor wie verder
onderzoek wil doen.
Hans Trapman, Wijze dwaasheid. Vijfhonderd jaar Lof der Zotheid in Nederland
(Amsterdam: Balans, 2011, 223 pp., ISBN 978 94 6003 372 8).
De meeste mensen kennen van Erasmus’ werken alleen de Lof en dan nog alleen van
naam. Trapman, als uitgever van het verzameld werk bij uitstek deskundig, voert de lezer
in elf fascinerende hoofdstukken langs allerlei onbekende facetten ervan. Hij behandelt
ondermeer de ontstaansgeschiedenis, eerste reacties erop, het toepassen van Erasmus’
formule door latere schrijvers voor kritiek op hun eigen maatschappij en tenslotte het
kuisen van de oorspronkelijke illustraties in sommige uitgaven. Zo ontstaat een fraaie
cultuurgeschiedenis van een invloedrijk boek.
Henk te Velde, Diederik Smit (eds.), Van Torentje tot Trêveszaal. De geschiedenis van de
noordzijde van het Binnenhof (Den Haag: De Nieuwe Haagsche, 2011, 444 pp., ISBN 978 94
91168 10 9).
Met een wirwar van al dan niet bedompte vergaderzalen en zaaltjes biedt het Binnenhof
een mooie afspiegeling van de Nederlandse politieke cultuur. In de noordkant van het
complex huizen sinds een jaar of dertig de premier, Algemene Zaken en de ministerraad.
 Daarvoor had dat deel van de gebouwen verschillende functies, afhankelijk van welke
instantie de soms verbeten strijd om ruimte in het machtscentrum gewonnen had. De
veertien hier verzamelde opstellen geven een mooi overzicht van wat er sinds de
Middeleeuwen zoal gebeurde en wat die gebeurtenissen voor betekenis hadden.
Vertrekkend vanuit de gebouwen behandelen ze telkens een ander aspect ervan, de
belangrijkste voorvallen in een bepaalde periode, kunsthistorische aspecten, al dan niet
uitgevoerde bouwplannen, de evolutie van organen die er zetelden, maar ook de plaats
van het Binnenhof in de collectieve verbeelding. Het resultaat is een mooi en goed
samenhangend beeld van hoe deze gebouwen de Nederlandse politieke geschiedenis
weerspiegelen.
Louis Vos, Idealisme en engagement. De roeping van de katholieke studerende jeugd in
Vlaanderen (1920-1990) (Leuven: Acco, 2011, 547 pp., ISBN 978 90 3348 111 6)
Vlaamse scholieren en studenten kenden tot in de jaren 1980 een sterk maatschappelijk
engagement, gericht op het verheffen van de eigen gemeenschap. Dat engagement nam
echter telkens een andere kleur aan: Groot Nederlandse dromen en anti-Belgicisme in de
jaren 1920, Vlaams, katholiek en sociaal tijdens de jaren vijftig, scherp links in de jaren
zestig en zeventig, totdat het idealisme aan het einde van de twintigste eeuw verdampte.
Deels aan de hand van eerder verschenen artikelen schetst Vos deze teloorgang, telkens
verbanden leggend met de ontwikkelingen binnen het hoger onderwijs als geheel.
