Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
Ook tijdgenoten verwezen met “weg” en “straat” naar vergelijkbare getekende objecten.331
Over Berlages Parkwegen bestond sowieso nog geen consensus. Alleen Cleyndert nam bij zijn
bespreking in 1923 het woord “parkweg” over.332 Opdrachtgever Bos noemde ze herhaaldelijk
“breede wandelwegen” en hij nam als illustratie een maar liefst 146 meter breed profiel op.333 De
Gezondheidscommissie gebruikte dezelfde term en tevens het woord “wandelboulevard”, en deed bij
gebrek aan gepubliceerde profielen eveneens een suggestie:
“Men moet zich voorstellen dat naast elkander gelegen zijn: trottoir, weg voor wagens en handkarren,
hoofdverkeersweg voor rijtuigen en automobielen, ruiterweg en rijwielpad, tramlijnen, wandelweg
met plantsoen, rijwielpad, weg voor wagens en handkarren en trottoir, en dat het geheel voorzien is
van twee dubbele rijen boomen.”334
Stübben gebruikte het woord “Promenadestraße”, en het Algemeen Handelsblad “winkelallee” en
“verbindingsallee”.335 In de gemeenteraad werden ook “boulevard” en “laan” gebruikt.336 Deze
woorden hadden en hebben een duidelijker betekenis dan het functionele verkeersweg of het
ongebruikelijke parkweg – een mogelijk motief om ervoor te kiezen.
In de woordenboeken werden de begrippen weg en straat duidelijker gedefinieerd: een weg als een
“baan” of “strook grond […] voor verkeer” (nu: “geschikt gemaakt voor het verkeer”) – etymologisch
hangt het woord samen met bewegen – en een straat als “gebaande” of “geplaveide” “weg tussen (…)
rijen huizen” – ‘geplaveide weg’ is ook de betekenis van de Latijnse bron via strāta.337 In het alledaagse
taalgebruik worden beide begrippen desondanks deels overlappend gebruikt. Voor de taalgebruiker is
het betekenisdeel ‘tussen rijen huizen’ kennelijk niet overheersend. Mogelijk heeft de negentiendeeeuwse samenstelling straatweg hierbij een rol gespeeld. Bovendien geldt hier dat weg net als kanaal
een neutraler, meer omvattend begrip is, dat dus ook voor veel straten gebruikt kan worden, zolang
die maar geschikt zijn ‘voor verkeer’ en een zekere breedte hebben (de betekenis in fysieke zin).
 Omgekeerd geldt dat brede ‘wegen’ waarbij de verkeersfunctie vooropstaat niet snel straat genoemd
worden. Het woord parkweg is niet belangrijk gebleken, al staat het nu wel in de Van Dale, met als
definitie “aan weerszijden met (natuur)parkstroken omzoomde weg”.338 De woorden boulevard
en laan kenden (en kennen) een definitie waarin “boomen” of “wandelen” centraal stonden.339

331

O.a. in: Leliman, 1917.
332

Cleyndert, 1923, p. 254.
333

Bos, 1916, p. 967.
334

B en W Amsterdam, 1917, pp. 920-922.
335

Stübben, 1918, p. 68; De nieuwe stad in het Zuiden, 1917, p. 5.
336

B en W Amsterdam, 1917, p. 892; Gemeenteraad Amsterdam, 1917, p. 1996.
337

Zie: http://www.etymologiebank.nl; voor weg: Van Malssen, 1914, pp. 1970-1971; Koenen, 1916, p. 951; Zwiers, 1916, Deel 2,
p. 564; De Boer, 2006, p. 1291; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; voor straat: Van Malssen, 1914, p. 1725; Koenen, 1916, p.
803; Zwiers, 1916, Deel 2, p. 424; De Boer, 2006, p. 1079; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
338

Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
339

Voor boulevard: Van Malssen, 1914, p. 326; Koenen, 1916, p. 126; Zwiers, 1916, Deel 1, p. 167; De Boer, 2006, p. 160; Den Boon
& Hendrickx, 2015, online. Voor laan: Van Malssen, 1914, p. 1008; Koenen, 1916, p. 457; Zwiers, 1916, Deel 2, p. 2; De Boer,
2006, p. 602; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
107

Het Plan Zuid in woorden
INH

afbeelding 3.27 Een van Berlages ‘breede verkeerswegen’ of ‘Parkwegen’ uitgevoerd met wandelweg als Amstellaan in 1925
(links) en als Vrijheidslaan met trambaan in 2015 (rechts).
afbeelding 3.28 Een van Berlages ‘straalvormige’ ‘hoofdstraten’, de ‘Stationsstraat’, uitgevoerd met groenstrook als Minervalaan
in 1925 (links) en in 2015 (rechts).
afbeelding 3.29 Een van Berlages ‘ringvormige’ ‘hoofdstraten’ uitgevoerd als Stadionweg in 1939 (links) en in 2016 (rechts).
 afbeelding 3.30 Een van Berlages ‘zijstraten’, ‘dwarsstraten’ of ‘woonstraten’ uitgevoerd als Willem Passtoorsstraat met
voortuinen aan een kant, twee rijbanen en centrale pleintjes in 1927 (links) en met parkeren en centrale rijbaan in 2016 (rechts).
108

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Het woord laan had tot 1900 overigens een negatieve connotatie, vanwege de buiten de stad gelegen
private lanenkwartieren met een slechte naam; pas daarna kreeg het positieve groene de overhand.340
De boulevard had vooral een rechtlijnig karakter, overeenkomstig zijn (bouwkundige én taalkundige)
herkomst van het bolwerk.341
De meeste hoofdwegen uit het renvooi werden volgens de ontworpen breedtes gerealiseerd
(afbeelding 3.36, 3.38 en 3.40). Tussen 1922 en 1925 kregen enkele hoofdwegen de naam laan:
de Amstellaan, de Noorder en Zuider Amstellaan, de Apollolaan en de Minervalaan (afbeelding 3.27
en 3.28); tegenwoordig worden sommige door hun verkeersfunctie en stedelijke uitstraling ook wel
aangeduid als stadsstraat.342 In het gewijzigde zuidelijke plandeel golden andere profielen maar
werden wel twee ‘ringvormige’ lanen geïntroduceerd: de President Kennedylaan en de Strawinskylaan;
de overige hoofdwegen kregen de naam straat, op de Stadionweg, de Marathonweg en de
Parnassusweg na. Alle woonstraten gingen straat heten.
 § 3.8.3

Plein

Op de overige openbare ruimten ging Berlage veel minder systematisch in. Op de plankaart kunnen
negentien grotere en kleinere pleinen worden onderscheiden (afbeelding 3.41). Vier bestonden
(deels) al, van west naar oost het plein voor het Haarlemmermeerstation, het Valeriusplein, het Jacob
Obrechtsplein en het Cornelis Troostplein. Waar we bij een plein tegenwoordig vooral een autovrije
ruimte met verblijfskwaliteit verwachten, tekende Berlage ze slechts als kruispunten van hoofdwegen
en als ‘voorplein’ bij openbare gebouwen. In het renvooi werden ze ook niet gespecificeerd en er was
verder geen structuur aan gegeven. Het enige wat in de originele plankaart op enige verblijfskwaliteit
wees was de fontein die stond aangegeven op het plein bij de academie, en de perspectieven toonden
een soort monumenten of fonteinen op het huidige Victorieplein, bij de Amstelburg en op de ijsbaan.
 In zijn toelichting benoemde Berlage slechts zeven bestaande en nieuwe ruimten expliciet als plein:
het vreemde “Valeriusplein” “aan beide zijden van de brug”, het “groote verkeersplein” op de kruising
van de “hoofdverkeerswegen” (het huidige Victorieplein), het “stationsplein”, het “Obrechtsplein”
(oorspronkelijk de aansluiting van de oostelijke stationsstraat), het “Academieplein”, een “klein
plein” (het huidige Roelof Hartplein) en het “plein bij de Amstelbrug”.343 Het gebrek aan aandacht
en uitwerking – om het in termen van dit onderzoek te zeggen: gebrek aan concrete fysieke lading
en slechts een conceptuele betekenis – sluit aan bij Berlages lezingen uit 1913-1914, waarin hij
aangaf pleinen minder belangrijk te vinden dan straten en ze vooral te zien als “knooppunten in
het stratennet”.344 Zijn opvatting was dus veranderd ten opzichte van de toelichting op zijn eerste
Plan Zuid, toen hij nog schreef: “Pleinen moeten niet ontstaan als toevallige overblijfsels van een
stratennet, zooals deze nu maar al te dikwijls blijken te zijn, maar als centrale “uitgangspunten”
worden beschouwd.”345 Wat echter bleef gelden was zijn centrale uitgangspunt: “Ze moeten dus het

340

Zie: Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, pp. 83-84.
341

Boulevard is een zogenoemd terugleenwoord: in het Frans is het een verbastering van het Nederlandse bolwerk; zie:
http://www.etymologiebank.nl.
342

De Amstellanen werden in 1946 omgedoopt in Churchilllaan, Rooseveltlaan en Stalinlaan, de laatste in 1956 in Vrijheidslaan, zie:
Wiersma, 1987.
343

Berlage, 1916a, p. 65, 67, 66, 86, 76.
344

Berlage, 1914, p. 143.
345

Berlage, 1904, pp. 1723-1724.
 109

Het Plan Zuid in woorden
INH

allereerst worden geprojecteerd en worden bestemd voor openbare gebouwen, zooals dat vroeger
gebeurde. Want een plein zonder openbaar gebouw is geen plein van beteekenis en een openbaar
gebouw heeft in ‘t algemeen een plein noodig om tot zijn recht te komen. “Plein en gebouw zijn
er om elkaar”.”346
Van de tijdgenoten van Berlage kregen de pleinen in het Plan Zuid geen overmatige aandacht of
kritiek, en er werden geen andere woorden voor gebruikt. In het Bouwkundig woordenboek uit 1916
luidde de definitie “open ruimte in stadsbebouwing, welke geheel of ten deele voor het openbaar
verkeer is opengesteld en derhalve geplaveid; soms ten dele als park aangelegd”.347 Kennelijk speelde
de verblijfskwaliteit inderdaad (nog) geen grote rol, al schreef de Gezondheidscommissie: “De pleinen
waren niet als steenvlakten, maar met grint of gras, aan te leggen, en met boomen te beplanten.”348
Ook in de gewone woordenboeken uit 1914 en 1916 bleef de verblijfskwaliteit onvermeld, al
vermeldde de Van Dale “gewoonlijk bestraat, of tot park ingericht”; later verdween dit deel.349 Het
woordenboek van Koenen uit 2006 maakt melding van “al dan niet met bomen, standbeelden
en monumenten.”350 Het blijft mogelijk dat het begrip plein in de afgelopen eeuw een
betekenisspecificatie heeft ondergaan, van ‘open ruimte’ in algemene zin naar ‘open ruimte met
verblijfskwaliteit’.351 Hierop zou ook de opkomst van de verklarende samenstelling verkeersplein
kunnen wijzen.352 Een andere verklaring kan gevonden worden in een verandering in de werkelijkheid
– namelijk een toename van het autoverkeer, waardoor verkeersfunctie en verblijfskwaliteit steeds
moeilijker te combineren vielen.
 Bij de realisatie zijn de pleinen er van alle openbare ruimten het slechtst vanaf gekomen
(afbeelding 3.42). Het Academieplein is uiteindelijk niet meer dan een groenstrook geworden in
de Apollolaan; geen wonder dat de ruimte “zelfs geen naam heeft”.353 Ook het Victorieplein bestaat
nu uit drie groenstroken, die doorsneden worden door verkeerswegen (afbeelding 3.31), en het (bij
Berlage niet als zodanig benoemde en kleiner getekende) Minervaplein uit vier groenstroken. Het
Olympiaplein is een sportterrein (zie paragraaf 3.8.4 en afbeelding 3.44) en geen plein in de huidige
betekenis, die misschien alleen opgaat voor het Stadionplein, dat lange tijd vooral een parkeerterrein
was maar momenteel wordt vernieuwd, met twee nieuwe gebouwvolumes en een nieuw verblijfsplein.
346

Berlage, 1904, p. 1724.
347

Zwiers, 1916, Deel 2, p. 218.
348

B en W Amsterdam, 1917, p. 928.
349

Van Malssen, 1914, pp. 1434-1435; Koenen, 1916, p. 652; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
350

De Boer, 2006, p. 862.
351

Het Franse leenwoord plein betekende en betekent in het Frans slechts ‘vlakte’; het heeft zich ontwikkeld uit Latijn plānum. De
betekenis ‘plein’ was in het Frans voorbehouden aan place, dat in de middeleeuwen in het Nederlands terechtkwam als plaetse
(plaats) en in het Middelnederlands hiervoor ook het standaardwoord was.
352

Het woord verkeersplein is voor het eerst aangetroffen in 1902, maar komt pas geregeld voor vanaf 1916, zie: http://kranten.kb.nl.
Het ontbreekt in: Van Malssen, 1914; Koenen, 1916; Zwiers, 1916. Het staat uiteraard wel in: De Boer, 2006, p. 1209; Den Boon &
Hendrickx, 2015, online.
353

Van Rossem, 1992, p. 18. Zie ook paragraaf 3.5.1.
110

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 3.31 Berlages ‘groote verkeersplein’ uitgevoerd als Daniël Willinkplein in 1936 (links) en als Victorieplein in 2017
(rechts).
 § 3.8.4

Groen: park, speelplaats, ijsbaan en sportterrein

Behalve pleinen nam Berlage ook groene openbare ruimten op in zijn ontwerp (afbeelding 3.43).
Het renvooi kende één legenda-eenheid en kleur ‘groen’, maar op de plankaart werden twee kleuren
groen gebruikt: naast de donkere uit het renvooi ook nog een lichtere (vergelijk afbeelding 3.45 en
3.8). Dit is een voorbeeld van symbolisch tekengebruik: de verschillende kleuren leken niet op de
werkelijkheid, maar stonden voor gradaties in de werkelijkheid.354 Vreemd genoeg was dit kleurgebruik
niet consequent, of in ieder geval niet ingegeven door het onderscheid openbaar versus privé: zo waren
enerzijds de tuinen van de villa’s donkergroen en het park lichtgroen, en anderzijds de voortuinen in
de Tuinstad lichtgroen en de speelplaatsen donkergroen.
 Het groen werd niet bij elkaar behandeld in de plantoelichting en het woord groen zelf kwam er zelfs
niet in voor; wel kende de “tabel der bebouwing” een gelijknamige kolom.355 Het “± 66 H.A” grote
“park” in het zuidoosten van het plangebied werd nog het meest uitgebreid genoemd, al lichtte
Berlage het ontwerp niet verder toe.356 Daarnaast wees Berlage erop dat hij aan de Schinkeloever
buiten het plangebied nog “het woord “park” […] heeft ingeschreven”.357 De groene wandelwegen in de
Parkwegen rekende hij ook mee bij het te realiseren parkterrein van 90 hectare.358
Verder bevatte de oorspronkelijke plankaart negen “speelplaatsen” (aangegeven met een ‘S.’), in
de toelichting ook “kinderspeelplaatsen” genoemd, en een “ijsbaan”, het huidige Olympiaplein,
dat voorafgaand aan de Olympische Spelen van 1928 werd aangelegd als oefenterrein
(afbeelding 3.32).359 “Sportterreinen” wilde Berlage pas toewijzen “bij gebleken behoefte”.360 Ze
stonden dus niet op de originele plankaart, maar op de presentatiekaart werden twee speelplaatsen
wel als zodanig aangegeven met de afkorting ‘SP’, die ook werd gebruikt in de noordelijkste punt van
het park en in het U-vormige groen tegen de Schinkel aan; bovendien kende deze kaart een extra
speelplaats in het noordoosten. Op de presentatiekaart werd de legenda-eenheid ‘groen’ (in één kleur)

354

Zie voor dit begrip paragraaf 2.4.1.
355

Frankel, 1976, p. 106.
356

Berlage, 1916a, p. 75.
357

Berlage, 1916a, p. 76.
358

Berlage, 1916a, p. 65.
359

Berlage, 1916a, pp. 75, 76.
360

Berlage, 1916a, p. 77.
111

Het Plan Zuid in woorden
INH

samengevat onder de noemer “plantsoenen park gazons enz.”, maar het eerste en laatste woord kwam
niet voor in Berlages toelichting. De niet toegelichte plantsoenen waren vooral versnipperd verdeeld
over de woonbuurtjes, meestal als plaatselijke verbreding van een woonstraat (afbeelding 3.43).
De door Berlage gebruikte woorden werden op vergelijkbare wijze gehanteerd door zijn tijdgenoten.
 Wel werd het woord groen alleen door bestuurders gebruikt, zoals in het volgende citaat van
wethouder Vliegen: “Er is weer geklaagd over gebrek aan parken, maar in de breede verkeerswegen
komt een massa groen.”361 Park, speelplaats en sportterrein kwamen geregeld voor; ijsbaan slechts
eenmaal bij Bos.362 Cleyndert was in 1923 specifieker door het groen (of in zijn ogen het gebrek
daaraan) aan te duiden met natuur; een woord dat Berlage in zijn lezingen overigens ook gebruikte,
maar dan kritisch, net als landschap (namelijk gesteld tegenover het “logische” of “monumentale”).363
Het woord plantsoen kwam bij bestuurders vooral voor in de vaste combinatie “parken en
plantsoenen”.364 Ook Bos en Leliman schakelden de woorden “plantsoen” en “park” aan elkaar
gelijk.365 Gazon kwam niet voor in de reacties.
Al deze begrippen voor groene openbare ruimten – in alfabetische volgorde gazon, groen, ijsbaan,
natuur, park, plantsoen, speelplaats en sportterrein – waren destijds gebruikelijk en hadden redelijk
vastomlijnde betekenissen. Ze werden ook allemaal vermeld in de Van Dale uit 1914 en de Koenen
uit 1916.366 Bijzondere vermelding verdient park in de Van Dale, waar nog geen sprake was van een
‘publieke wandelplaats’, maar waar de etymologische samenhang met perk nog goed zichtbaar was
in “perk, door een hek afgesloten ruimte (inz. voor wandelaars)”.367 De woorden stonden tevens in het
Bouwkundig woordenboek uit 1916, met uitzondering van groen, ijsbaan, natuur en sportterrein –
kennelijk behoorden die nog niet tot de vaktaal.368 Kijkend naar de woordenboeken lijken de woorden
voor groene ruimten in tegenstelling tot de andere openbare ruimten de afgelopen honderd jaar
weinig van betekenis veranderd te zijn, al worden ze uiteraard wel anders ontworpen.369 Groen had en
heeft bijvoorbeeld de betekenis ‘gebladerte van de bomen’, als stond die niet in de laatste Koenen.
 Ook sportterrein ontbrak in de laatste Koenen. Speelplaats bevatte in de Koenen steeds het element
‘bij de/een school’.
361

Gemeenteraad Amsterdam, 1917, p. 2047.
362

Bos, 1916, p. 968.
363

Cleyndert, 1923, p. 252; Berlage, 1909, p. 114; Berlage, 1914b, p. 240.
364

B en W Amsterdam, 1917, p. 921; Gemeenteraad Amsterdam, 1917, pp. 1971, 1973, 1983, 1996, 2035, 2037, 2043, 2044.
365

Bos, 1916, p. 967; Leliman, 1917, p. 262.
366

Voor gazon: Van Malssen, 1914, p. 567; Koenen, 1916, p. 251; voor groen: Van Malssen, 1914, pp. 706-707; Koenen, 1916, p.
301; voor ijsbaan: Van Malssen, 1914, p. 823; Koenen, 1916, p. 357; voor natuur: Van Malssen, 1914, p. 1169; Koenen, 1916, p.
547; voor park: Van Malssen, 1914, p. 1395; Koenen, 1916, p. 631; voor plantsoen: Van Malssen, 1914, p. 1431; Koenen, 1916, p.
651; voor speelplaats: Van Malssen, 1914, p. 1673; Koenen, 1916, p. 776; voor sportterrein: Van Malssen, 1914, p. 1685; Koenen,
1916, p. 783.
367

Park is herhaaldelijk ontleend aan het Franse parc, oorspronkelijk ‘omheind jachtterrein’, of direct aan het middeleeuws-Latijnse
parricus ‘omheind stuk grond’, mogelijk behorend bij dezelfde wortel als perk ‘stuk grond’. De betekenis ‘publieke wandelplaats’ is
zeventiende-eeuws, zowel in het Frans als in het Nederlands. Zie: http://www.etymologiebank.nl.
368

Zie voor gazon, park, plantsoen en speelplaats respectievelijk: Zwiers, 1916, Deel 1, p. 421, Deel 2, p. 194, Deel 2, p. 216, Deel 2, p.
379. Groen, ijsbaan, natuur en sportterrein ontbraken.
 369

Voor gazon: De Boer, 2006, p. 351; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; voor groen: Den Boon & Hendrickx, 2015, online; voor
ijsbaan: De Boer, 2006, p. 475; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; voor natuur: De Boer, 2006, p. 722; Den Boon & Hendrickx,
2015, online; voor park: De Boer, 2006, p. 830; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; voor plantsoen: De Boer, 2006, p.859; Den
Boon & Hendrickx, 2015, online; voor speelplaats: De Boer, 2006, p.1040; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; voor sportterrein:
Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
112

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Op de groenstroken in de brede lanen en het Olympiaplein na kwam al het groen uiteindelijk op
andere plekken terecht dan door Berlage bedacht was: zo belandde het park uiteindelijk ten westen
van de Boerenwetering, het Beatrixpark (afbeelding 3.44). Bovendien werd een aantal van Berlages
pleinen zoals gezegd groen uitgevoerd (vergelijk afbeelding 3.42 en 3.44 en zie paragraaf 3.8.3).
Toch ligt het huidige Martin Luther Kingpark min of meer op de plek van de groene Amsteloevers uit
Berlages ontwerp. Ook de meeste woonbuurtjes hebben intern een groen plantsoen, zij het op een
aangepaste plek uit de door Publieke Werken ontworpen deelplannen. Hetzelfde geldt voor de kleinere
en grotere speelplaatsen, waarvan het Hygiëaplein haaks op de Marathonweg een goed voorbeeld is.
De beplantingsontwerpen toonden wel duidelijke overeenkomsten met de ontwerpen van Berlage,
zoals die bijvoorbeeld blijken uit zijn plantekeningen en schetsen (zie afbeelding 3.46): voor de
wegenstructuur benadrukten de bomen de hiërarchie en de plantsoenen werden uitgevoerd als gras
omzoomd met hagen en in het midden enkele bomen.370

afbeelding 3.32 Berlages ‘ijsbaan’ uitgevoerd als Olympiaplein in 1927 (links) en als Sportpark Olympiaplein in 2015 (rechts).
370

Van der Werf, 2006, pp. 6-12.
 113

Het Plan Zuid in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 3.33 Plananalyse ontwerp 1915: spoorbaan (zwart) met stations (zwarte cirkels), en grachten en overig water (blauw).
0

500 m

afbeelding 3.34 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn of arcering: spoorweg (zwart) met stations
(zwarte cirkels), museumtram (grijs) met halten (grijze cirkels), en kanalen met kaden en overig water (blauw).
114

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

3

1

1

1

2
3
2

0

500 m

afbeelding 3.35 Plananalyse ontwerp 1915: verkeerswegen of Parkwegen (rood).
1      60 meter breed
2      60 meter breed
3      60 meter breed

1

3
1

1

3
2

5

4
0

500 m

afbeelding 3.36 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn: snelwegen (paars) en lanen of kaden (rood).
1      Apollolaan en Churchilllaan, 60 meter breed, met delen 30 meter breed
2      Rooseveltlaan en Europaboulevard, 60 meter breed
3      Hobbemakade, 60 meter breed inclusief kade, en Herman Heijermansweg, van 60 naar 25 meter breed
4 A2
5      A10

115

Het Plan Zuid in woorden
INH

14

0

7

6

8

13

11
9

10

15

12

500 m

afbeelding 3.37 Plananalyse ontwerp 1915: straalvormige hoofdstraten of verkeersstraten (oranje).
6      Stationsstraat, 50 meter breed met wandelweg
7 Westelijke Stationsstraat, 30 meter breed
8 Oostelijke Stationsstraat, 30 meter breed
9 Zuid-Westelijke verbindingsstraat, 30 meter breed
10   verlengde Ferdinand Bolstraat, 25 meter breed

14

0

7

6

11   verlengde Tweede Van der Helstraat, 25 meter breed
12   Ziekenhuisstraat, 25 meter breed
13   verlengde Van Woustraat, 30 meter breed
14   Amstelveenseweg, 50 meter breed (bestaand)
15   Amsteldijk, 25 en 17,5 meter breed (bestaand)

8

13

11
9

10

15

12

500 m

afbeelding 3.38 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn: wegen, lanen of straten (oranje).
 6      Minervalaan, van 50 naar 50 en 40 meter breed
11   Tweede Van der Helststraat en Maasstraat, 25 meter breed,
7      Olympiaplein en Parnassusweg, 30 meter breed	         Veluwelaan, 15 meter breed
8      Beethovenstraat, 30 meter breed			
12   Pieter Lodewijk Takstraat en Waalstraat, 25 meter breed,
9      Stadionweg en Van Hilligaert-/Pijnackerstraat,	         De Mirandalaan, 15 meter breed
         30 meter breed				
13   Van Woustraat en Rijnstraat, 30 meter breed
10   Ferdinand Bolstraat en Scheldestraat,	 	
14   Amstelveenseweg, van 50 naar 50 en 30 meter breed
         van 25 naar 30 meter breed, 				
15   Amsteldijk, 25 en 17,5  meter breed
         Gelrestraat en Zuidelijke Wandelweg, 15 meter breed

116

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

18

16

19

17

20

21

21

25

22
24

23

0

26

500 m

afbeelding 3.39 Plananalyse ontwerp 1915: ringvormige hoofdstraten of verkeersstraten (geel).
16   25 meter breed				
17   15 meter breed				
18   25 meter breed				
19   25 meter breed				
20   25 meter breed				
21   25, 20 en bij de gracht tweemaal 17,5 meter breed

18

16

22   15 meter breed
23   20 meter breed met voortuin
24   20 meter breed met voortuin
25   Trompstraat, 20 meter breed, deels met voortuin
26   20 meter breed, met voortuin

19

17

20
21
22

21

25
27

28

0

500 m

afbeelding 3.40 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn: wegen, kaden, lanen of straten (geel).
 16   Olympiaweg, 25 meter breed				
22   IJsbaanpad en Frederik Roeske-/Prinses Irenestraat,
17   Olympiaplein, 15 meter breed				         van 15 naar 17,5 meter breed
18   Marathonweg, van 25 naar 24 meter breed
23   (niet uitgevoerd)
19   Gerrit van der Veenstraat, 25 meter breed
24   (niet uitgevoerd)
20   Stadionweg, van 25 naar 30 meter breed
25   Trompenburgstraat, 20 meter breed
21   Stadionkade en Diepenbrock-/Wielingen-/Geul-/Geleen-/ 26   (niet uitgevoerd)
         Biesboschstraat, van 17,5 tot 25 naar 25 tot 30 meter breed 27   President Kennedylaan (niet bij Berlage), 30 meter breed
					
28   Strawinskylaan (niet bij Berlage), 17,5 meter breed

117

Het Plan Zuid in woorden
INH

34

32
36

33

29

37
39

40

30

43

46

35

45

47

42

38

41

44
31

0

500 m

afbeelding 3.41 Plananalyse ontwerp 1915: pleinen (grijs).
29 Valeriusplein (deels bestaand)				 36   (kruispunt, bestaand)
30   groote verkeersplein				 37   Cornelis Troostplein (bestaand)
31   stationsplein					 38   (bij Stadion)
32   Obrechtsplein (deels bestaand)			 39   (bij Volkshuis)
33   Academieplein					 40   (bij Kunstenaarshuis)
34   klein plein (Roelof Hartplein)				 41   (bij Academisch Ziekenhuis)
35   plein bij de Amstelbrug				 42 (bij kerk)

32
36

43   (bij kerk)
44   (bij kerk)
45   (bij kerk)
46   (kruispunt)
47 (kruispunt)

34
37

29

38
48
31

0

500 m

afbeelding 3.42 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in arcering: pleinen (grijs).
29   Valeriusplein (zie ook afbeelding 3.44)		 36   Amstelveenseweg
30   (zie afbeelding 3.44)				 37   Cornelis Troostplein
31   Zuidplein					 38   Stadionplein
32   Jacob Obrechtplein				 39   (niet uitgevoerd)
33   (zie afbeelding 3.44)				 40   (niet uitgevoerd)
34   Roelof Hartplein				 41   (niet uitgevoerd)
35   (zie afbeelding 3.44)				 42 (niet uitgevoerd)

118

43   (niet uitgevoerd)
44   (niet uitgevoerd)
45   (niet uitgevoerd)
46   (niet uitgevoerd)
47   (niet uitgevoerd)
48   Europaplein (niet bij Berlage)

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 3.43 Plananalyse ontwerp 1915: groen.
 plantsoenen en gazon (lichtgroen)
speelplaatsen, sportterreinen en ijsbaan (blauwgroen)
park (groen)
begraafplaatsen (donkergroen)

53

52

33

29
51

50

49

35
30

54
55
55

0

500 m

afbeelding 3.44 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn of arcering: groen.
groen en ‘groene’ pleinen (lichtgroen)			 speelplaatsen en sportvelden (blauwgroen) parken
29   Valeriusplein (zie ook afbeelding 3.42)		 51   Olympiaplein
54   Beatrixpark (niet bij Berlage)
30   Victorieplein					 52   Hendrick de Keijserplein
55   Martin Luther Kingpark (niet bij Berlage)
33   (Apollolaan)					 53   Hygiëaplein (niet bij Berlage)
begraafplaatsen (donkergroen)
35   (Amsteldijk)						
49 Minervaplein (niet bij Berlage)
50   IJsselplein (niet bij Berlage)

119

Het Plan Zuid in woorden
INH

§ 3.9

Begrippen voor typen bebouwing

§ 3.9.1

Huis, woning en villa

Op de oorspronkelijke plankaart en in het renvooi werden de drie woningbouwklassen met
verschillende kleuren aangegeven (afbeelding 3.45 en 3.8); zoals gezegd vermeldde de gepubliceerde
presentatiekaart slechts minuscule Romeinse cijfers (afbeelding 3.16). In de oorspronkelijke plankaart
stond daarnaast het aantal lagen boven de begane grond per blok genoteerd, als ‘2H’ of ‘3H’. De
woningbouwklassen kwamen overeen met verschillende woningtypen, maar deze werden niet altijd
benoemd door Berlage.
afbeelding 3.45 Renvooi 1915 door Berlage.
 Om te beginnen was 20,3 hectare met rood ingekleurd aan wat in de ‘Memorie van Toelichting’ heette
“ééngezinshuizen, zoowel open, als gesloten bebouwing” (zie voor de bebouwingstypologie paragraaf
3.9.3): de “1ste klasse woningen” of volgens het renvooi “1e kl. bouw”.371 Deze bevonden zich enerzijds
in “gesloten bebouwing” van vier lagen hoog plus kap in het noordwesten van het ontwerp (volgens de
“tabel der bebouwing” bij de ‘Memorie van Toelichting’ 6,7 hectare op basis van “46 huizen per H.A.”),
en anderzijds als “open bebouwing” of “villabouw” langs het Noorder Amstelkanaal, de Boerenwetering
en de Amstel (13,6 hectare in “22 huizen per H.A.”); het woord “villa” kwam alleen in de tabel voor en
niet in de tekst zelf, maar in zijn lezingen gebruikte Berlage wel het woord “villabebouwing”.372

371

Berlage, 1916a, pp. 67-68.
372

Berlage, 1916a, pp. 67-68; Fraenkel, 1976, p. 106; Berlage, 1909, pp. 123, 129, 130, 132, 134, 138; Berlage, 1914, p. 267.
 120

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In wit was vervolgens 39,7 hectare opgenomen aan “tweegezinshuizen”, “2de klasse woningen” of “2e
kl. bouw”, waarmee bedoeld werd gestapelde beneden-bovenwoningen van in totaal vier lagen plus
kap, gelegen langs de brede verkeerswegen in het oosten, langs de middelste stationsstraat en in het
noordwesten (in “66 huizen per H.A. x 2 = 132”).373
Het grootste gedeelte bestond tot slot uit in totaal 189,5 hectare “volksklassehuizen”, “3de klasse
woningen” of “3e kl. bouw” in oker (afbeelding 3.47), uit te voeren als enerzijds vier of drie lagen plus
kap portiekwoningen (96,9 hectare in “90 huizen per H.A. x 4 = 360” en 52,6 hectare in “90 huizen
per H.A. x 3 = 270”) en anderzijds als twee lagen plus kap in de tuinstad in het zuidoosten (40,0
hectare, geen dichtheid vermeld).374 Berlage gaf nadrukkelijk aan dat “er immers een aanzienlijk tekort
aan 3de klassewoningen in Amsterdam bestaat” en dat “het geheele beschikbare terrein ten Zuiden
van de Zuidelijke gracht, evenzeer algemeen genomen, voor een bebouwing der 3de klasse beschikbaar
[moet] worden gesteld.”375
Uit deze opsomming en ook uit zijn lezingen blijkt dat Berlage vooral het ongelede woord huis
gebruikte, in drie betekenissen:
1
2

3

voor een fysiek ‘woongebouw’ met een zelfstandige ‘woonruimte voor één huishouden’, zoals ook in
de samenstellingen “ééngezinshuis” (nu vooral eengezinswoning), “woonhuis” en “winkelhuis”,
voor een (gestapelde) ‘woonruimte voor één huishouden in een woongebouw voor meerdere
huishoudens’ zoals in “huizen per H.A.” in de tabel (tegenwoordig “woningen per hectare”) en in de
samenstelling “volksklassehuis”, en
voor een fysiek ‘woongebouw met woonruimten voor meerdere huishoudens’ in de samenstelling
“tweegezinshuis” – een gebouw voor twee gezinnen.376
Het woord “woning” werd door Berlage minder gebruikt – zevenmaal in de toelichting – en bijna
alle keren in combinatie met 1ste, 2de of 3de klasse.377 Het betekende altijd ‘woonruimte voor één
huishouden’ met minder nadruk op het fysiek gebouwde. Kortom: huis kon hetzij een fysiek
woongebouw aanduiden voor één of meer huishoudens, hetzij een woning voor één huishouden
in een groter gebouw; een woning was altijd voor één huishouden en had een meer abstracte,
conceptuele betekenis.
 Tijdgenoten van Berlage gebruikten veelal dezelfde woorden.378 Ook in het Duits werd gebruikgemaakt
van vergelijkbare begrippen als “Einfamillienhaus”, “Zweifamillienhaus” en “Volksklassenhaus”.379
Toch werden er ook andere woorden voor dezelfde objecten gebruikt. Voorbeelden waren naast
het genoemde villa al sporadisch “twee onder een kap”, “heerenhuis” en simpelweg “huis” of
“woonhuis” voor ééngezinshuis, daarnaast “bovenhuis/-woning”, “benedenhuis-/woning”, “étage”,
“middenstandswoning”, “arbeiderswoning” en “volkswoning” voor huis in de zin van gestapelde
‘woonruimte in een woongebouw’.380 Behalve deze samenstellingen op -huis en -woning is het
Engelse leenwoord “cottage” nog noemenswaardig, dat door de Gezondheidscommissie werd

373

Berlage, 1916a, pp. 67-68; Fraenkel, 1976, p. 106.
374

Berlage, 1916a, pp. 67-68; Fraenkel, 1976, p. 106.
375

Berlage, 1916a, p. 68.
376

Berlage, 1916a, pp. 67, 68, 76, 77, 84, 85, 86; Fraenkel, 1976, p. 106.
377

Berlage, 1916a, pp. 68, 85.
378

Zie o.a.: De nieuwe stad in het Zuiden, 1917, p. 5.
379

Eisler, 1916, p. 115.
380

Zie o.a.: Bos, 1916, p. 968; B en W Amsterdam, 1917, pp. 894-897; De uitbreiding-Zuid, 1918, p. 1.
 121

Het Plan Zuid in woorden
INH

gebruikt als (mogelijk minder luxe) synoniem van villa en als suggestie ter vervanging van de gesloten
bouwblokken.381 Op villa, herenhuis, twee-onder-een-kap en eengezinswoning na zijn deze woorden nu
verouderd, omdat de objecten waar ze naar refereren niet meer gebouwd worden of omdat de klasseindeling een negatieve connotatie heeft.382
De woordenboeken uit de jaren tien lieten een overeenkomstig beeld zien.  In de Koenen had huis een
vrij ruime betekenis van “menschenwoning”; in de Van Dale stond zowel “gebouw om in te wonen”
als “het huis als verblijf van het gezin” – min of meer vergelijkbaar met de betekenissen die Berlage
ook gebruikte.383 Het dubbele gebruik van huis sloot ook aan bij de definitie in het Bouwkundig
woordenboek uit 1916, waarin bij de betekenis “elk gebouw, dat tot bewoning bestemd is” als
kanttekening geplaatst werd: “Soms wordt een bepaald huis wel als het huis aangewezen.”384 Woning
had in de gewone woordenboeken de vrij abstracte betekenis van “verblijfplaats”, “verblijf” of “huis
(of deel van een huis)”; in het Bouwkundig woordenboek stond “afgesloten ruimte […] ingericht tot
permanent verblijf voor menschen” – wat inderdaad overeenkomt met het gebruik van het woord
door Berlage.385 Samenstellingen met eengezins- en tweegezins- stonden overigens nog niet in de
woordenboeken; vanaf de jaren zestig was dat wel het geval, maar dan vooral in combinatie met
-woning (en niet zoals hier met -huis).386 Het geconstateerde onderscheid tussen huis en woning sluit
in ieder geval aan bij de etymologie van beide woorden: huis gaat net als huid terug op een ProtoIndo-Europese wortel die ‘bedekken, omhullen’ betekent, terwijl woning via het werkwoord wonen
terug te voeren is op de betekenis ‘ergens verblijven; tevreden zijn’.387 Villa betekende volgens de
woordenboeken tot slot “landelijk gelegen heerenhuis”; tegenwoordig kan dat ook “rustig gelegen”
of “in een parkachtige stadswijk” zijn.388 Huis heeft de afgelopen honderd jaar een duidelijker
ontwikkeling doorgemaakt: enerzijds wordt het nu niet meer gebruikt voor een gebouw met meerdere
woningen – ‘gebouw om in te wonen’ staat ook niet meer in de Van Dale – hiervoor is woongebouw
in gebruik geraakt; anderzijds worden gestapelde ‘woonruimten in een woongebouw’ nu eerder
woningen dan huizen genoemd – niet voor niets spreken we niet meer van huizen per hectare maar
van woningen per hectare.389 Bij woning is de abstracte betekenis ‘verblijf’ nu minder belangrijk, ten
gunste van het specifiekere ‘woonruimte voor één huishouden’.390 Huis heeft die betekenis ook nog,
zij het voor de meeste taalgebruikers met een iets zelfstandiger en fysieker karakter, of anders gezegd:
een huis is altijd een woning, maar een woning is niet altijd een huis. Tot slot zijn er nog woorden
bijgekomen die kunnen verwijzen naar de hier bedoelde objecten, zoals portiekwoning (aangetroffen
sinds de jaren twintig) en rijtjeshuis (sinds de jaren zestig).  382

Woorden als arbeiderswoning, volks(klasse)huis en middenstandswoning zijn in onbruik zijn geraakt ten faveure van sociale huur,
middensegment en vrije sector; het positieve herenhuis wordt echter nog wel gebruikt, met name in ‘makelaarstaal’.
383

Koenen, 1916, p. 349; Van Malssen, 1914, pp. 812-813.
384

Zwiers, 1916, Deel 1, p. 544.
385

Van Malssen, 1914, p. 2004; Koenen, 1916, p. 971; Zwiers, 1916, Deel 2, p. 576.
386

Zie de appendix.
387

Zie de appendix en: http://www.etymologiebank.nl.
388

Van Malssen, 1914, pp. 1901; Koenen, 1916, p. 909; De Boer, 2006, p. 1237; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
389

De Boer, 2006, p. 464; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
390

De Boer, 2006, p. 1316; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
391

Zie voor flat paragraaf 4.9.1 en voor appartement paragraaf 5.9.1.
122

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

woningen zich in het hoogste segment (zowel gestapeld als grondgebonden), gevolgd door de
Scheldebuurt; maar zelfs in de Stadionbuurt, de Diamantbuurt, de IJsselbuurt en de Rijnbuurt
– waar het corporatiebezit de overhand heeft – is de WOZ-waarde in 2016 bijna overal boven de
200.000 euro.392

§ 3.9.2

Openbare gebouwen, winkelgalerij, industrieterrein,
tentoonstellingsterrein en bijzondere bebouwing

Na de woningbouw ging Berlage in zijn toelichting in op de “plaatselijke bijzonderheden en openbare
gebouwen”.393 Op de oorspronkelijke plankaart gaf hij deze met verschillende kleuren aan, alhoewel
het renvooi alleen de kleuren donkergrijs voor ‘openbare geb.’, zwart voor ‘gemeente geb.’ en lichtgrijs
voor ‘industrie terrein’ (sic) vermeldde (afbeelding 3.45 en 3.8). Op de gepubliceerde presentatiekaart
ontbraken de meeste details, al werd het industrieterrein wel aangegeven in grijs en met ‘I.T.’, en werd
van het station en de Academie de naam vermeld (afbeelding 3.16).
 Als “plaatselijke bijzonderheden” noemde Berlage achtereenvolgens een “industrieterrein” in het
westen langs de Schinkel, als “voortzetting van reeds bestaande, kleinere inrichtingen te dier plaatse”
(en met de letter ‘I.’ op de kaart in het oosten een drietal kleine terreinen, zie afbeelding 3.49), de
“ijsbaan” (zie paragraaf 3.8.4), een “vierde tramremise” aan de Amstel, de “Tuinstad” (zie paragraaf
3.7.1) en een “terrein voor parkaanleg” (zie paragraaf 3.8.4).394
Vervolgens ging Berlage specifiek in op acht “openbare gebouwen”: een nieuw “Academisch
Ziekenhuis” in het noordoosten, de “reeds boven genoemd[e]” “tramremise”, een “Academie van
Beeldende Kunsten” aan het einde van de middelste stationsstraat, een “kunstenaarshuis” bij de
splitsing van de gracht, een “ambachtsschool” en een “Roomsch-Katholieke Kerk” bij de Ferdinand
Bolstraat, een “Neurologische Kliniek” bij het Valeriusplein, en een “Clubgebouw voor de Roei- en
Zeilvereeniging ‘De Hoop’” aan de Amstel.395 Het Zuiderstation en het bestaande stadion nam hij dus
niet op in deze opsomming. Wel noemde hij ten slotte vijf (hervormde) “kerken” en zeventig “dubbele
scholen”, die op de plankaart echter niet als zodanig staan aangegeven (maar aan hun vorm soms wel
herkenbaar zijn), en als gemeentegebouwen “Politie- en Brandweerposten” (op de kaart ‘P.’ en ‘B.’,
in donkergrijs), “Garages” (‘G.’, in bruin), “Melkinrichtingen” (‘M.’, in bruin) en “openbare privaten”
(‘U.’, vermoedelijk kort voor ‘urinoirs’, in geel).396 Verder toonde de plankaart in het verlengde van de
Ferdinand Bolstraat nog een ‘volkshuis’ dat in de toelichting niet aan bod kwam en op de plek van de
huidige ‘Wolkenkrabber’ aan het Victorieplein een onbenoemd openbaar gebouw (in donkergrijs).
 Hierna noemde Berlage in zijn toelichting een “tentoonstellingsterrein” in de polder ten zuiden van
het park en een “winkelgalerij” langs de middelste stationsstraat (de enige plek die hij specifiek voor
winkels aanwees); de eerste functie stond vermeld op de originele plankaart (afbeelding 3.8), de
tweede op de presentatiekaart (afbeelding 3.16).397
392

Zie: http://maps.amsterdam.nl/.
393

Berlage, 1916a, p. 75.
394

Berlage, 1916a, p. 75.
395

Berlage, 1916a, pp. 75-76.
396

Berlage 1916a, p. 76.
397

Berlage, 1916a, pp. 75-76. Berlage haalde hier als voorbeeld de Eerste Nederlandsche Tentoonstelling Op Scheepvaartgebied
(ENTOS) van 1913 aan, die ook buiten de stad, op de noordoever van het IJ, gehouden werd.
123

Het Plan Zuid in woorden
INH

Op de oorspronkelijke plankaart nam Berlage in transparant rood tot slot nog “bizondere bebouwing”
op, of in de woorden van de toelichting “met een karmijnkleur aangegeven” “bebouwing […] van
bijzondere beteekenis”.398 Dit hoefden niet per se openbare gebouwen te zijn – het woord bijzonder
sloeg dus niet op de functie – zolang ze maar “een zekere monumentaliteit” bezaten.399 Expliciet
noemde Berlage de (woon)bebouwing rond het huidige Victorieplein en het plein bij de geplande
academie. Op de plankaart had ook de bebouwing rond het stationsplein, bij het volkshuis, langs
het Noorder Amstelkanaal en bij de Amstelbrug een karmijnkleur (zie afbeelding 3.8). Precies
deze gebouwen hadden op de vogelvluchten een afwijkende, witte gevelkleur (zie afbeelding 3.9
en 3.10). Deze detaillering ontbrak op de gepubliceerde plankaart, vermoedelijk dus omdat
het gemeentebestuur zich niet wilde vastleggen voor deze ‘beeldkwaliteitsregels’ avant la lettre
(zie paragraaf 3.3.6).
 Wanneer we de door Berlage gebruikte begrippen voor de openbare en overige bebouwing vergelijken
met die van zijn tijdgenoten valt op dat hierover destijds een grote consensus en duidelijkheid
bestond: er kwamen geen volledig andere woorden voor de getekende objecten voor. In hun
besprekingen gebruikten tijdgenoten dezelfde woorden, afhankelijk van het belang dat ze het
getekende object toedichtten. Zo noemde opdrachtgever Bos de “industrie-terreinen” bijvoorbeeld
een “zeer gewichtig onderdeel”.400 B en W hamerden vooral op de flexibiliteit van het ontwerp, met
het alternatief voor het ziekenhuisterrein en de gedachte om “van den breeden verbindingsweg [van
het station] naar den stad een wandelweg met veel beplanting te maken, de gedachte winkelgalerij
te laten vervallen en de betrekkelijke bouwblokken te bestemmen voor den bouw van villa’s of
althans van vrijstaande huizen.”401 Overigens kwamen de meest specifieke benamingen, zoals
kunstenaarshuis, volkshuis of melkinrichting, en de combinatie bijzondere bebouwing niet voor bij
tijdgenoten, want die ontbraken immers ook op de gepubliceerde plankaarten.
 De hoofdbegrippen openbaar, bijzonder en winkelgalerij stonden destijds ook in de woordenboeken
(winkelgalerij alleen in de Van Dale) en hebben sindsdien weinig veranderingen ondergaan. 402
Industrieterrein ontbrak destijds nog en tentoonstellingsterrein heeft de woordenboeken nooit
gehaald.403 Hetzelfde geldt voor de door Berlage gehanteerde combinatie bijzondere bebouwing;
openbaar gebouw stond pas later in de Van Dale. Van de andere begrippen bleven er enkele
specifieke onvermeld.404 Toch leverden en leveren de meeste woorden weinig problemen op, omdat
ze nog bestaan en verwijzen naar slechts in mindere of meerdere mate veranderde objecten in
de werkelijkheid (de objecten waar kerk en school naar verwijzen zijn minder veranderd dan die
van winkel, garage of academisch ziekenhuis). Al met al kan geconcludeerd worden dat de meeste
begrippen voor bebouwing helder waren en dat ook zijn gebleven. Wel zijn ook hier enkele begrippen
verouderd omdat de objecten verdwenen zijn; bij onduidelijkheid zal de betekenis moeten worden
opgezocht. Zo was een kunstenaarshuis een woon-/werkgebouw voor kunstenaars, een volkshuis
een ontmoetingsgebouw met verschillende voorzieningen voor arbeiders (waaronder in dit geval
398

Berlage, 1916a, p. 76.
399

Berlage, 1916a, p. 76.
400

Bos, 1916, p. 967.
401

B en W Amsterdam, 1917, p. 893.
402

Voor openbaar: Van Malssen, 1914, p. 1318; Koenen, 1916, p. 602; De Boer, 2006, p. 789; Den Boon & Hendrickx, 2015, online;
voor bijzonder: Van Malssen, 1914, p. 271; Koenen, 1916, p. 106; De Boer, 2006, p. 135; Den Boon & Hendrickx, 2015, online;
voor winkelgalerij: Van Malssen, 1914, p. 1996; De Boer, 2006, p. 1310; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
403

Voor industrieterrein: De Boer, 2006, p. 484; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
 404

Zie voor de woordenboekdefinities de appendix. In alle woordenboeken ontbrak kunstenaarshuis. In Zwiers (1916) ontbraken
garage en kliniek, in Zwiers (1916), Koenen (1916) en Van Malssen (1914) ontbrak volkshuis, clubgebouw ontbrak zowel in Zwiers
(1916), Koenen (1916) als in Den Boon & Hendrickx (2015) en De Boer (2006), brandweerpost ontbrak in Koenen (1916) en De
Boer (1916), en melkinrichting ontbrak in De Boer (2006).
124

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

een theater- of concertzaal, gecombineerd met de functie van het tegenwoordige buurthuis of
wijkcentrum), een melkinrichting een groothandel voor de distributie van zuivelproducten, een
ambachtsschool de voorloper van de lts (nu vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen), en een
dubbele school twee scholen in één gebouw.405
Zoals gezegd zijn in plaats van openbare gebouwen vooral kantoren en hotels gerealiseerd; alleen
de bestaande tramremise, de Lairessekliniek aan het Valeriusplein en het station komen overeen
(afbeelding 3.50). Ook de industrieterreinen en de winkelgalerij van de middelste stationsstraat
werden niet gerealiseerd; de daar gesuggereerde beplanting en villa’s wel. Uiteindelijk kwamen
de winkels vooral terecht in de oostelijke stationsstraat (Beethovenstraat) en de oostelijkste
straalvormige hoofdstraat (Rijnstraat), en in mindere mate langs de andere radialen en ten zuiden van
het Olympiaplein.
§ 3.9.3

Blokbouw, gesloten bebouwing en open bebouwing

Na de inhoudelijke beschrijving van de bebouwing schreef Berlage: “Ontwerper meent na deze
uiteenzetting het plan voldoende te hebben toegelicht, zoodat hij hiermede zou kunnen besluiten.
 Toch wenscht hij aan deze toelichting nog een beschouwing over de wijze van bebouwing in het
algemeen toe te voegen, omdat deze, het eigenlijk stadsgezicht bepalend, op elk stadsplan van den
grootsten invloed is.”406 Hierna wijdde Berlage het laatste derde van zijn ‘Memorie van Toelichting’
aan wat we tegenwoordig ‘bebouwingstypologie’ en ‘beeldkwaliteit’ zouden noemen, met zijn pleidooi
voor “blokbouw”.407 Deze samenstelling is gezien de betekenis verwarrend genoeg waarschijnlijk een
verkorting van bouwblokbouw. Het woord werd in het Nederlands gemunt door Berlage zelf, want
het kwam tot dat moment niet voor bij andere auteurs. Waarschijnlijk haalde Berlage zijn inspiratie
voor het woord overigens uit Duitsland, want Eisler had het in zijn bespreking, Behrendt indachtig,
over “einheitlichen Blockbau” en ook Stübben verwees naar Duitse auteurs, al plaatste hij “Blockbau”
tussen aanhalingstekens.408 Berlages blokbouw kon verwijzen naar twee verwante maar verschillende
zaken: enerzijds de bouwvorm in gesloten bouwblokken en anderzijds de uitgeefwijze in grotere
architectonische eenheden dan het individuele huis.
 Uit zijn ‘Memorie van Toelichting’ blijkt dat Berlage met blokbouw vooral het laatste wilde
benadrukken. Hij parafraseerde wat hij in zijn Delftse lezingen al gezegd had en keurde het af om “de
wijze van bebouwing der verschillende grondstukken geheel vrij te laten”.409 Het stadsbeeld moest
dus niet “per huis of huizengroep” tot stand komen, want: “Beschouwde men vroeger elk huis als een
afzonderlijk (aesthetisch) geheel, nu moet dat tot de straat, het plein of het stadsgedeelte worden
uitgestrekt.”410 Bovendien “kan in het algemeen worden gezegd, dat symmetrische stratenplannen
ook een symmetrischen opbouw verlangen, symmetrische bouwblokken ook in hun opbouw

405

Een woord als volkshuis, dat waarschijnlijk geïnspireerd was op het Volkshuis in Brussel van V. Horta en duidelijk refereert aan de
klassenindeling, is waarschijnlijk om die reden in onbruik geraakt, zoals we ook al zagen bij arbeiderswoning en volks(klasse)huis in
paragraaf 3.9.1. Overigens stond volkshuis nog niet in de woordenboeken in de jaren tien, wel in die uit de jaren zestig: Kruyskamp,
1961, p. 2288; Drewes, 1966, p. 1248.
406

Berlage, 1916a, p. 77.
407

Berlage, 1916a, pp. 84-86.
408

Eisler, 1916, p. 114; Behrendt, 1911; Stübben, 1918, p. 73.
409

Berlage, 1916a, p. 77.
410

Berlage, 1916a, p. 85.
 125

Het Plan Zuid in woorden
INH

gelijkvormig moeten worden behandeld.”411 Ter illustratie beschreef Berlage hoe de blokken langs
de stationsstraat in drie gehelen zouden moeten worden uitgegeven. Bijkomend voordeel van dit
“beginsel” was volgens Berlage dat het een “innige samenwerking” tussen gemeente, “raadgevende
aesthetische lichamen” (de Schoonheidscommissie) en “groote bouwmaatschappijen” noodzakelijk
maakte, terwijl de “oeconomisch zwakke eigenbouwers niet meer in staat zullen zijn hun bedrijf uit te
oefenen.”412 Ook uit zijn lezingen en het lemma ‘Stedenbouw’ is op te maken dat het Berlage te doen
was om een samenhangend monumentaal ontwerp van “plan en opbouw”.413 Of in andere woorden:
“Want het is vanzelfsprekend, dat het beste stadsplan, het fraaist ontworpen stratennet door de
bebouwing kan worden bedorven, terwijl ook omgekeerd een slecht stratennet door de bebouwing
in aspect kan winnen. […] De kunst van stedenbouw bestaat dus in het scheppen van stadsbeelden,
van rhytmische ruimten. Op dat stadsbeeld is het bouwblok natuurlijk van den grootsten invloed.”414
Net als de ‘bizondere bebouwing’ zijn de aanwijzingen voor ‘blokbouw’ dus op te vatten als een
soort ‘beeldkwaliteitsregels’. Hierbij moet overigens worden aangetekend dat Berlage verder zeer
terughoudend was over de exacte vórm van de architectuur. Dit blijkt ook uit de neutraal getekende
perspectieven, die zoals gezegd niet bedoeld waren om de architecten “een architeckturale aanwijzing
te willen geven”.415 Later tijdens de uitvoering wilde Berlage als adviseur ook slechts iets zeggen over
stedebouwkundige wijzigingen zoals rooilijnen en bouwhoogten, en liet hij esthetische keuzes geheel
over aan de Schoonheidscommissie.416
Natuurlijk was blokbouw ook op te vatten als het bouwen in wat in de ‘Memorie van Toelichting’ heette
(“aaneengesloten” of) “gesloten bebouwing” (235,9 hectare volgens de tabel), die Berlage plaatste
tegenover “open bebouwing” (13,6 hectare); net zoals hij dat in zijn eerste Plan Zuid gedaan had.417
In het tweede Plan Zuid was tweederde van de 1ste klasse woningen in open bebouwing gepland, in
een bijna aaneengesloten groen ‘villalint’ van het Valeriusplein via het Noorder Amstelkanaal, de
Boerenwetering en het park naar de Amsteldijk (afbeelding 3.49). De overgrote meerderheid van het
plan – bijna 95 procent – bestond dus uit gesloten bouwblokken van gemiddeld 40 bij 130 meter.
