Collectiebeschrijving webcollectie Religie & levensbeschouwing
Webcollectie “Religie &
levensbeschouwing”

Speciale webcollecties KB-Nationale Bibliotheek

versie april 2022

0

1

Colofon
Uitgever:
KB, Nationale Bibliotheek, 2022
Auteur:
Frank Smit
Redactie:
Peter de Bode en Kees Teszelszky
Beeld:
Frank Smit
Met dank aan:
Susan Aasman
Meer informatie:
webarchivering@kb.nl
2022 © KB, Den Haag.
 2

Inhoud
1

Inleiding

6

1.1

Digitale techniek en het internet

7

1.2

De KB-webcollectie

8

1.3

De speciale webcollectie ‘Religie en levensbeschouwing’

10

2

Historische context van de webcollectie

12

2.1

Europa in grote lijnen, 1960-heden

12

2.2

Geloven in de laat-moderne samenleving

15

2.3

Het religieuze landschap

17

3

Digitaal erfgoed

21

3.1

Born-digital erfgoed

21

3.2

Webarchieven: internationaal en nationaal

23

3.3

Webarchivering: methode en obstakels

24

4

Onderzoeksmethode voor de collectie

27

4.1

Wat valt onder religie en levensbeschouwing?

27

4.2

Stromingen en vormen: ‘horizontaal’ en ‘verticaal’

29

4.3

Het collectie-onderzoek

29

4.4

De categorisatie van stromingen

31

4.5

Zoekmachines en sneeuwballen

32

4.6

Representativiteit en toeval

33

4.7

Over de datering van websites

34

5

Selectiemethode

36

5.1

De zoekmethode verder uitgelicht

36

5.2

Categorisatie

36

5.3

Overzicht van de collectie in getallen

39

5.4

Wat buiten de collectie valt

41

3

6

Onderzoeksresultaat

2

6.1

Algemeen: religie en de laatmoderne samenleving

2

6.2

Christendom: het religieuze landschap in het klein

5

6.3

De rest van het landschap: jodendom, islam, boeddhisme, hindoeïsme en spiritualiteit

6.4

De site als bron?

19

7

Techniek en technische problemen

21

7.1

WCT / Heritrix

21

7.2

Metadata tool (in English)

25

9

Appendix

27

9.1

Stromingen

27

9.2

Vertegenwoordigers of eigenaars

29

9.3

Doelen

30

9.4

Functionaliteit

31

9.5

Sociale media

32

10 Datasets

34

11 Status geselecteerde websites per april 202235
12 Conclusie

36

13 English summary

37

14 Verder onderzoek

38

15 Literatuur

39

4

12

5

1 Inleiding
God schiep de wereld in zeven dagen, en wees de mens aan om Zijn goddelijke creatie voort
te zetten. Zijn Zoon kwam op aarde als toonbeeld van perfectie; na zijn dood een eeuwige
leidraad om de zondige mens via het smalle pad naar Heer en hiernamaals te leiden. God
was de horizon van het bestaan, de beweger en hoeder van alle dingen. Totdat men begon
te ontwaken uit deze droom. Contact met nieuwe continenten en volken deden het oude
wereldbeeld wankelen. Nieuwe methodes om naar de wereld te kijken, haar te onderzoeken
en haar mechanismes bloot te leggen verweerden de muren van het Huis Gods, totdat het
geweld van twee wereldoorlogen ze grotendeels deed instorten. Het naoorlogse Europa werd
in toenemende mate seculier: een post-religieuze wereld waarin de zeker- en
verworvenheden van wetenschap het laatste geloof langzaam deden vervagen. God leek van
de horizon verdwenen.  De nieuwste bevindingen van het Centraal Bureau voor Statistiek nuanceren dit beeld ietwat:
46 procent van de Nederlanders rekende zich in 2019 tot een levensbeschouwelijke
groepering. 2 Een minderheid, voor het eerst, maar dan ook maar net. Ook het christendom
houdt dapper stand, hoewel het elk jaar terrein verliest. In 2019 noemde 35 procent zichzelf
christen (vergeleken met 80 procent in 1960). Het bezoeken van de dienst, van oudsher het
verbindingsmechanisme, krijgt zwaardere klappen: nog maar 8,6 procent woonde wekelijks
de dienst bij. Bijna 80 procent ging zelden tot nooit. Moslims en ‘de rest’ (joden, hindoes,
boeddhisten en ‘anders gezindten’) vormen beide even grote, langzaam groeiende
minderheden. En verder: jongeren zijn minder vaak religieus dan ouderen. Een bevestiging
van intuïtie.
Deze woorden en cijfers vormen echter niet vanwege hun waarheden de introductie
op deze webcollectie, maar om wat ze juist niet zeggen. Het verhaal dat religie onder
Nederlanders stervende lijkt is juist dat: een verhaal, een simplificatie via woorden. Zo net
statistieken: een simplificatie in cijfers. Beide zijn er om de complexe wereld begrijpelijk te
maken, en daar zijn ze onmisbaar in. Maar er schuilt ook altijd het gevaar in dat de
simplificatie wordt aangenomen voor de realiteit zelf, met als gevolg dat mensen die andere
verhalen vertellen in gescheiden werelden komen te leven. Het resultaat is ons niet langer
onbekend: wederzijds onbegrip, wrijving, oppositie en uiteindelijk escalatie. Verhalen en
cijfers zullen dus altijd de deur op een kier moeten houden voor een diversiteit aan (soms
tegenstrijdige) perspectieven, geloven en doelen. Wil men een samenleving een spiegel
voorhouden, dan zal die verre van glad zijn.
Religie en levensbeschouwing in 21ste-eeuws Nederland verdienen per uitstek zo’n
1 Of volgens een zekere Duitse filosoof: hardhandig verwijderd.
2 Centraal Bureau voor Statistiek, “Religie in Nederland,” December 18, 2020, https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistische-

trends/2020/religie-in-nederland?onepage=true.
 6

nuance, want verscholen onder karakteriseringen van dit land als ontkerkelijkt en seculier
vindt men juist nu iets heel bijzonders: een spectrum aan geloof en spiritualiteit, mystiek en
zweverigheid, en daarbij innovatie en opportunisme, dat werkelijk zijn weerga in de
geschiedenis niet kent. Nog nooit zijn zoveel levensbeschouwelijke stromingen in zoveel
verschillende combinaties door zoveel verschillende soorten mensen voor zoveel doelen
ingezet. Aan de ene kant door de ‘inheemse,’ grotendeels witte Nederlander: zo leeft de
nieuwe ‘non-religieuze’ meerderheid in een wereld die barst van ingeburgerde oosterse
religieuze symbolen en praktijken. De keerzijde van het ongeloof in God is een
Boeddhabeeld in de tuin. De keerzijde van de lege kerken is de door het werk betaalde
cursus mindfulness. Om vooralsnog maar niet te spreken over het tomeloze eclecticisme van
de hedendaagse spiritualiteit. Aan de andere kant heeft migratie in al haar vormen –
gastarbeiders, seizoenarbeiders, vluchtelingen, au pairs, expats en internationals – geleid tot
een explosie van religieuze expressie onder de vele culturele, etnische of nationale
minderheden die Nederland nu rijk is. En tenslotte is het aantal facties en stromingen binnen
het christendom ook alleen maar toegenomen, zoals ook het CBS benadrukt. 3
Waarom is deze veelheid dan zo ver te zoeken in het dagelijks leven? Een belangrijke
reden is dat het karakter van levensbeschouwing is veranderd. Het is waar dat religie
grotendeels achter gesloten kerk- en huisdeuren beoefend wordt, en nog maar weinig in de
publieke ruimte en in de mainstream media te zien is, maar dit is niet vanwege haar
marginaliteit. De missende schakel is het internet: de caleidoscoop waardoor de mandala’s
van het geloof tevoorschijn komen. Steeds vaker is de zoektocht naar de betekenis,
waarheid en gemeenschap die religie kan leveren een individuele aangelegenheid, en
verloopt deze via het internet. Het internet als alomtegenwoordigste medium van onze tijd is
dan ook een onschatbare bron wat betreft levensbeschouwing: hoe godsdienst of goddeloze
dienst in dit tijdperk vorm krijgt, wordt ervaren en wordt georganiseerd. Maar laat het nou net
zo zijn dat het internet ook één van de meest kwetsbare vormen van informatieopslag sinds
de papyrusrol is.
 1.1 Digitale techniek en het internet
Het internet is op dit moment het digitale medium pur sang. Iets digitaals bestaat in essentie
uit reeksen binaire cijfers: 1’en en 0’en. Computers lezen deze als instructies en kunnen zo
bijvoorbeeld de pixels op een scherm van kleur en intensiteit te laten veranderen. Zo leggen
ze de basis van alle teksten en beelden die wij via onze laptop of smartphone tot ons nemen:
een collage van wiskunde, elektriciteit en licht. Een simpel principe met extreem complexe
toepassingen, en daarmee ongekende flexibiliteit. Echter, waar mogelijkheid de bovengrens
van de potentie van het digitale vormt, is kwetsbaarheid de ondergrens. In beginsel is er
immers geen fysiek object met duurzame massa dat onafhankelijk in de wereld kan bestaan:
er zijn alleen cijferreeksen die met tussenkomst van hardware en/of mediadragers de illusie
van iets fysieks oproepen. Zolang deze technologie – zoals floppy’s, CDs, DVDs, harde
schijven, solid state drivers en servers – intact en werkend blijven blijft de illusie in stand.
 Maar als het medium beschadigd raakt, als de data worden verwijderd of overschreven
3 Centraal Bureau voor Statistiek, “Religie in Nederland.”

7

worden met nieuwe cijferreeksen, of als de software die als enige bepaalde digitale
dataformats kan lezen veroudert of verdwijnt, dan zijn alle werelden die digitale data eens
tevoorschijn toverde voorgoed verloren. Als je een boek verscheurt, dan vind je jezelf alsnog
te midden van een chaos aan pagina’s, maar als je een e-book van je e-reader verwijderd,
dan is dat exemplaar in lucht opgegaan. 4
Het internet is zeer- of zelfs overgevoelig voor dit soort verlies. Data wordt in
gespecialiseerde servers opgeslagen en kan bliksemsnel, in principe waar dan ook ter
wereld, op een browserscherm worden omgezet in beeld, geluid, video of 3D. Deze snelheid
maakt dat het internet een ongekend dynamisch fenomeen is. Het palimpsest kijkt jaloers toe
naar de moeiteloosheid waarmee webpagina’s kunnen worden aangepast, hetgeen een
economie schept waarin gebruikers constante updates en nieuwe content dan ook
verwachten. Een studie uit 2008 onderzocht hoe vaak bepaalde pagina’s binnen een dag
waren veranderd en kwam uit op 69 procent. 5 Gegeven dat het gebruik van het internet
sindsdien alleen maar is toegenomen, en het bovendien voor steeds meer zaken in het leven
wordt gebruikt, is dit percentage vast gestegen. Individuele pagina’s veranderen dus
constant, maar hele websites kunnen ook ineens verdwenen zijn. Van de sites die een
onderzoek uit 2004 onderzocht, was na een jaar 80% alweer spoorloos. 6 Een lange-termijn
onderzoek uit 2014 naar 10 miljoen (!) Japanse (.jp) websites vond dat van alle websites die
in 2001 waren verzameld, 90 procent inmiddels offline was. 7 Slechts een minderheid aan
sites bereikt dus de pensioengerechtigde leeftijd. Voor toekomstige generaties is het
ontegenzeggelijk zeer belangrijk dat informatie uit het verleden beschikbaar blijft, maar dit
bewaren is tegenwoordig een race tegen de klok. De dominante informatietechnologie van dit
moment is simpelweg (nog) niet ingesteld op het duurzaam bewaren van de data die door
haar kabels heen schiet. Daarom zijn webarchieven – nationale of private organisaties die
zich in deze bres storten en de complexe taak van het archiveren van websites op zich
nemen – zo ondergewaardeerd belangrijk.
 1.2 De KB-webcollectie
De KB, Nationale Bibliotheek (KB) heeft de taak om de geschreven geschiedenis van
Nederland te verzamelen, bewaren en beschikbaar te stellen. In 2007 is die missie min of
meer future-proof gemaakt door ook een webarchief aan te leggen, of nauwkeuriger
geformuleerd, een webcollectie. De KB-webcollectie is een van de digitale collecties van de
KB en als zodanig onderdeel van de Collectie Nederland. Het een door de KB op eigen
4 Er zijn speciale tools om verwijderde bestanden terug te halen nadat ze verwijderd zijn. Echter, het onderliggende principe
is nog steeds van kracht: terughalen is alleen mogelijk omdat een computer, als een bestand verwijderd wordt, de cijferreeks
waaruit dat bestand bestond aanmerkt als ‘beschikbaar.’ De reeks wordt dus niet per direct gewist: hij wordt alleen op nonactief gezet zodat andere bestanden die ruimte vrijelijk kunnen innemen. In dat geval is de originele cijferreeks en dus het
bestand voorgoed verloren.
5 Hale, Scott A., Grant Blank, and Victoria D. Alexander. “Live versus Archive: Comparing a Web Archive to a Population of
Web Pages.” In The Web as History: Using Web Archives to Understand the Past and the Present, edited by Niels Brügger
and Ralph Schroeder, 45–46. UCL Press, 2017.
6 Daniela Major, “The Problem of Web Ephemera,” in The Past Web: Exploring Web Archives, ed. Daniel Gomes et al.
(Cham: Springer International Publishing, 2021), 9.
7 Agata, Teru, Yosuke Miyata, Emi Ishita, Atsushi Ikeuchi, and Shuichi Ueda. “Life Span of Web Pages: A Survey of 10
Million Pages Collected in 2001.” In IEEE/ACM Joint Conference on Digital Libraries, 464. London, United Kingdom: IEEE,
2014.
 8

initiatief aangelegde selectie van Nederlandse websites (en dus niet het ‘officiële
internetarchief’ van Nederland) die periodiek gearchiveerd worden. 8 Voorheen werd de
webcollectie gezien als een bijzondere bibliotheekcollectie, maar vanwege de verandering in
de definitie van een publicatie en de wens voor een toekomstige zogenaamde ‘domain
harvest’ van het gehele Nederlandse nationale domein worden websites vanaf 2019
beschouwd als een onderdeel van de Nederlandcollectie. 9
De KB-webcollectie bevat een unieke selectie van op het internet ‘geboren’
bronmateriaal over de Nederlandse cultuur, die nergens anders ter wereld in deze vorm te
raadplegen is. 10 Zoals de natuur van het web dat dicteert, zal veel van dit materiaal binnen
afzienbare tijd alleen nog via de collectie van de KB te bestuderen zijn. Tot nu toe wordt
gestreefd representatieve websites uit of over Nederland te selecteren, waarbij de primaire
focus gericht is op websites (waarbij tekst overheersend is) die betrekking hebben op
Nederlandse taal, cultuur, politiek, geschiedenis en samenleving en – in beperkte mate – de
informatiestroom van de Nederlandse overheid. Uiteindelijk is de selectie van de afgelopen
jaren afhankelijk geweest van wat op het moment van archivering technisch en
organisatorisch mogelijk was. Omdat de KB pas in 2007 begonnen is met het verzamelen
van websites, kent de collectie nog gaten tussen 1993-2000 en 2001-2007, die langzaam
opgevuld worden met wat uit deze periodes nog online is te vinden.
 De Nederlandse wet heeft twee grote gevolgen voor de opbouw en
beschikbaarstelling van de webcollectie. 11 Ten eerste laat de huidige Auteurswet het niet toe
dat de gearchiveerde websites buiten de muren van de KB beschikbaar worden gesteld. Onsite kan toegang worden verkregen voor onderzoekers met een geldige jaarpas via de
Wayback Machine in de leeszaal, hoewel de content – behalve voor privégebruik of studie –
niet mag worden gekopieerd en niet openbaar gemaakt mag worden. Ten tweede kent
Nederland geen depotwetgeving, en moeten websites dus individueel geselecteerd en
gearchiveerd worden en de website-eigenaar op de hoogte worden gebracht van het
voornemen tot archivering. Het voordeel van dit noodzakelijk onvolledige en
arbeidsintensieve proces is dat de archivering nauwkeuriger en daardoor kwalitatief beter
kan worden uitgevoerd, en dat de collectie deels thematisch wordt opgebouwd. Onderdeel
van de 21.300 websites 12 die het archief momenteel beslaat zijn speciale collecties met
thema’s zoals de Nederlandse Blogosfeer, Chinees-Nederlandse sites, maatschappijkritische
sites en recentelijk een COVID19-collectie 13 en de XS4ALL-collectie. 14 Om het nut van de
collectie te laten zien worden deze speciale collecties, en de collectie in het algemeen met

8 KB, Nationale Bibliotheek, “Contentstrategie 2019-2022,” 2019.
9 Ibid.
10 KB, Nationale Bibliotheek, “Webarchivering,” accessed June 12, 2021, https://www.kb.nl/organisatie/onderzoek-

expertise/e-depot-duurzame-opslag/webarchivering.
11 KB, Nationale Bibliotheek, “Juridische Aspecten Bij Webarchivering,” accessed June 12, 2021,
https://www.kb.nl/organisatie/onderzoek-expertise/e-depot-duurzame-opslag/webarchivering/juridische-aspecten-bijwebarchivering.
12 KB, Nationale Bibliotheek, “Webarchivering.”
13 KB, Nationale Bibliotheek, “KB Draagt Steentje Bij Aan Unieke COVID19-Webcollectie,” accessed June 12, 2021,
https://www.kb.nl/kbhtml/jaarverslag/2020/50-kb-draagt-steentje-bij-aan-unieke-covid19-webcollectie.html.
14 KB, Nationale Bibliotheek, “KB Stelt Webcollectie XS4ALL-Homepages Beschikbaar,” December 2, 2021,
https://www.kb.nl/nieuws/2021/kb-stelt-webcollectie-xs4all-homepages-beschikbaar.
9

zoveel mogelijk achtergrondinformatie, historische context en redactionele toevoegingen
beschikbaar gesteld binnen de grenzen van de wet.
 1.3 De speciale webcollectie ‘Religie en levensbeschouwing’
Van september 2021 tot en met februari 2022 was ik, Frank Smit, als stagiair bij de
Koninklijke Bibliotheek aangesteld om een speciale webcollectie omtrent het thema ‘Religie
en levensbeschouwing’ aan te leggen (religie, religiositeit, godsdienst en levensbeschouwing
zullen in de tekst ter behoefte van de leesbaarheid uitwisselbaar gebruikt worden, tenzij de
onderscheiding van belang is: later meer over deze definities). Zoals zoveel aspecten van
onze maatschappij verandert religie snel. De bovengenoemde trends – de krimp van
traditionele vormen van religie met als tegenwicht een proliferatie van nieuwe – alsmede
andere veranderingen op sociaal, economisch en cultureel terrein betekenen dat er elk jaar
kerken, scholen, kloosters, stichtingen, groepen, winkels etc. hun deuren sluiten, en er
nieuwe bij komen. Niet voor niets stelt collectiespecialist Peter de Bode momenteel een
‘klooster-collectie’ samen, aangezien de gemiddelde leeftijd binnen vele Nederlandse
kloosters blijft toenemen en daardoor veel kloosters uiteindelijk zonder bewoners komen te
zitten. Websites van ‘fysieke’ gemeenschappen zijn daarnaast ook nog kwetsbaar omdat
sociale media (welke niet door de KB gearchiveerd worden) gemakkelijk de meeste functies
van een aparte website kunnen overnemen. Enkele, vooral lokale, gemeenschappen die ik
tegenkwam hadden dan ook al geen eigen website (meer). Maar wat op het internet ook juist
van belang is zijn de vormen van religiositeit en spiritualiteit die buiten de gevestigde ordes
en traditionele instituties vallen. Nieuwe gemeenschappen – denk aan New Age, Wicca,
Osho – die er hun eigen, syncretische kijk op na houden en via het internet vissen naar
gelijkgestemden; individuen die bloggen over de meest alledaagse beleving van geloof of
een archief bijhouden van hun meest ondoorgrondelijke theologie; ZZP’ers die de medemens
helpen hun eenheid met het Goddelijke te realiseren; webwinkels die verlichting met 35%
korting verkopen. Dit zijn bij uitstek vormen van religie die uniek zijn aan deze tijd en plaats in
de westerse cultuur, en die wederom onder druk staan van socio-economische
omwentelingen en de oprukkende hegemonie van internetplatforms. Daarom is het van groot
belang dat zij nu worden gearchiveerd.
 Waar voorgaande speciale collecties een afgebakend en gespecificeerd onderwerp
hadden, is het thema ‘religie en levensbeschouwing’ met opzet breed en diffuus gelaten, om
een zo groot mogelijke dwarsdoorsnede te kunnen maken van de vormen die religie en
levensbeschouwing aannemen in Nederland. Dat houdt ten eerste in dat zo veel mogelijk
verschillende vormen van beschouwing worden nagetrokken: theïstische godsdiensten,
oosterse levenswijzen, nieuwe esoterische stromingen, mystiek en spiritualiteit binnen of
buiten de instituties, meer of minder op zichzelf staande geloven in energieën, chakra’s,
bovennatuurlijke krachten of entiteiten, maar ook enkele atheïstische, agnostische of ronduit
antireligieuze beschouwingen. Ten tweede wordt een zo groot mogelijke schare aan types
organisaties en individuen bijeengebracht. Hiermee wordt de omvangrijkheid en diversiteit
van levensbeschouwing duidelijk gemaakt, ondanks alle geluiden die het tegendeel beweren.
Wat betreft diversiteit is er nog een afwijking van de standaard collectiestrategie: net zoals bij

10

de Chinees-Nederlandse collectie is er voor deze collectie ook expliciet gezocht naar
websites die niet of nauwelijks de Nederlandse taal gebruiken, maar wel toebehoren aan een
in Nederland gevestigde of opererende organisatie. Het doel is hier is om de verscheidenheid
aan migrantenreligies te representeren, waarmee de doorsnee Nederlander nooit in
aanraking komt maar welke zeer belangrijk kunnen zijn voor een culturele minderheid.
 Ten slotte gebruik ik de aangelegde collectie om een verkennend onderzoek uit te
voeren. Met de veranderende structuur van religie en levensbeschouwing als gegeven, wil ik
twee soorten vragen stellen. Ten eerste kijk ik naar hoe het internet wordt gebruikt door
verschillende groepen en personen: hoe zij zich presenteren of ‘verkopen’ op het internet,
welke (beeld)taal ze gebruiken en welke digitale mogelijkheden zij al dan niet gebruiken voor
hun bedrijvigheden. Zijn er verschillen tussen oude en nieuwe stromingen, kleine en grote
gemeenschappen? Ten tweede ben ik geïnteresseerd in de terugkoppeling van de website
als digitale bron met de realiteit: hoe kunnen zulke bronnen geïnterpreteerd worden om ze te
verbinden met algemene trends in de samenleving? Kan een website gebruikt worden om te
achterhalen of een religieuze groep in die samenleving goed gedijt of juist wegkwijnende is?
Deze vragen komen neer op bronnenkritiek en interpretatie, en men moet het inhoudelijke
onderzoek dan ook zien als experiment met het gebruik van gearchiveerde websites,
ontdaan van hun context, voor historisch onderzoek.
11

2 Historische context van de webcollectie
Dit hoofdstuk tekent een ‘snelle’ historische context op, door verschillende algemene trends te
benoemen en kort wat te zeggen over de invloed van deze veranderingen op de positie religie
en spiritualiteit in onze samenleving. Het eindigt met een korte behandeling van de
hoofdstromen in het religieuze landschap.
 2.1 Europa in grote lijnen, 1960-heden
De lange aanloop nemende, is de geschiedenis van Europa sinds de tweede helft van de
20ste één van intensivering. Technologische ontwikkeling ging hand in hand met
economische en demografische groei, globalisering en migratie, welke weer zorgde voor een
versnelling in de teloorgang van de bestaande sociale structuren en de opkomst van
nieuwe. 15 Hoewel deze processen al (ten minste) sinds het eind van de Middeleeuwen
liepen, werden de schaal en snelheid waarmee ze zich sinds de Tweede Wereldoorlog
voltrokken een categorie apart. Het wordt dan ook wel ‘the Great Accelaration’ genoemd.
 Zoals bekend beleefde Europa tijdens en na de wederopbouw enkele decennia ongekende
groei, ongekende nivellering van rijkdom en mogelijkheid om die rijkdom zelf te vergaren: de
‘Trente Glorieuses’. 16 De bevolking van Nederland werd in haar voorziening daarbij
gegarandeerd door de opkomende verzorgingsstaat. Dit alles vormde de voedingsbodem
voor de mentaliteit die onder de talrijkere-dan-ooit babyboomgeneratie heerste: een drive om
zich sterk af te zetten tegen de wereld van hun ouders. 17 De disciplinerende moraal en de
verzuilde structuren die de Nederlanders identiteiten, rollen en relaties aanreikten, wankelden
in de jaren ‘50 al. De jaren ‘60 deden hen permanent transformeren. In de plaats kwam een
‘libertijnse’ samenleving waarin individuele zelfontplooiing en emancipatie van beperkingen
en hiërarchie sleutelwoorden werden. 18
Het duurzaam doorgeven van een gedachtengoed door ouders aan hun kinderen werd
door deze Zeitgeist steeds minder vanzelfsprekend. Dankzij de auto, TV en telefoon was de
jeugd niet langer gebonden aan de eigen regio, en het werd dan ook normaal om in contact
te komen met een breder scala aan mensen en denkwijzen. 19 Men begon zich te bewegen in
alternatieve levensbeschouwelijke vormen van gemeenschap: huiskamerbijeenkomsten,
cursussen en workshops of, voor de sterkst gemotiveerden: communes. 20
De jaren ‘70 waren ook de tijd van de zogenaamde tweede feministische golf, een golf
die geen genoegen nam met enkel gelijkheid voor de wet. Vrouwen begonnen hun gelijke
participatie in de samenleving – in de familie, in de publieke en politieke sfeer en op het werk
– op te eisen: een omwenteling die de sociale en economische dynamiek in grote delen van
15 Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, Hunkering Naar Heelheid: Het Nieuw-Religieuze Verlangen Naar Een

Authentiek Bestaan (’s-Hertogenbosch: Katholieke Raad voor Kerk en Samenleving, 2000), 12.
 16 Thomas Piketty, Capital in the Twenty-First Century, trans. Arthur Goldhammer (Cambridge, Massachusetts: The Belknap

Press of Harvard University Press, 2014).
17 Doeko Bosscher, “Nederland,” in Grenzen in Beweging: De Wereld van 1945 Tot Heden, ed. Antoon de Baets, Jaap den
Hollander, en Stefan van der Poel (Antwerpen: Spectrum, 2013), 46-47.
18 Joris van Eijnatten en Frederik Angenietus van Lieburg, Nederlandse religiegeschiedenis (Hilversum: Verloren, 2005),
328-329; Handboek Religie in Nederland, 56-57.
19 Eijnatten en Lieburg, Nederlandse religiegeschiedenis, 329; Handboek Religie in Nederland, 55-56.
20 Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, Hunkering Naar Heelheid: Het Nieuw-Religieuze Verlangen Naar Een
Authentiek Bestaan, 28.
12

de westerse wereld ingrijpend veranderde. Tegelijkertijd begonnen de eerste homo- en
biseksuelen na een kleine twee millennia brandmerking als doodzondige hun plek in het volle
daglicht van de samenleving weer op te eisen.
Zoals wij zelf kunnen ervaren hebben de bovengenoemde processen niet linea recta
geleidt tot een utopie van complete bevrijding en wereldvrede. Sinds de jaren ‘80 heeft het
idealisme van de emancipatie plaats gemaakt voor ‘neorealisme.’ De invloed van de markt,
elektronische communicatie en migratie zorgde ervoor dat de Nederlanders meer in hun
eigen leefwerelden konden terugtrekken. 21 De intensivering duurde op veel fronten voort,
maar creëerde ook in toenemende mate een soms vervreemdende veelvuldigheid en
complexiteit in de samenleving. Veelvuldig vanwege de aantallen verschillende (culturele)
achtergronden, leefwijzen, mogelijkheden, producten en indrukken die globalisering in staat
stelde bijeen te komen. Complex in hoe al deze elementen een land beïnvloedden, en hoe
mensen geacht werden te bestaan in een dermate veelvuldige samenleving. Zo beschrijven
sociologen de moderne maatschappelijke indeling wel eens als ‘functionele differentiatie’:
een opdeling van de samenleving in sferen die elk een bepaald type handeling voor zijn
rekening nemen (de functies): bijvoorbeeld economie, overheid, defensie, gezin en religie.
 Binnen de sferen zijn verschillende manieren van doen en denken gangbaar, en het individu
wordt dan ook geacht door de dag heen van ‘rol’ te switchen. 22 Het denken in ‘functionele
differentiatie’ maakt in ieder geval duidelijk hoe men bij het linksom najagen van vrijheid
rechtsom nieuwe barrières tegenkomt. ‘Meer groei en meer vrijheid’ mondde zo uit een
veelzijdige realiteit waarin de spectra tussen vrijheid en limitatie, individualisme en
collectivisme, welvaart en armoede en nieuwe en oude ideeën in wederzijdse constellaties
van beïnvloeding bestaan.
 Individualisme-collectivisme is een tegenstelling die in de context van internetreligie
extra aandacht verdient. Het is een gangbaar discours dat de individualisering van de
samenleving zich gedurende de laatste decennia heeft doorgezet. Uit een enquête uit 1996
naar persoonlijke normen en waarden blijkt bijvoorbeeld dat de ‘collectieve waarden’ minder
belangrijk werden geacht dan individuele waarden, zoals geluk, innerlijke harmonie,
vriendschap en zelfrespect. 23 Echter, het is een fout om te stellen dat de oude collectieve
verbanden een vacuüm hebben achtergelaten. Subtielere en (ironisch genoeg)
onpersoonlijkere machten lijken in onze fervent verbonden wereld te zijn toegenomen;
culturele, politieke en economische processen die het individu wel in bepaalde richtingen
duwen, soms hardhandig, maar uiteindelijk geen keuze opleggen. 24 Neem nou ‘geluk’. Het
lijkt een individuele waarde in zover het verwijst aan een subjectieve staat van zijn, maar zou
men ‘gelukkig zijn’ werkelijk zo belangrijker vinden als het niet constant benoemd zou worden
als ultiem doel in het leven? Iemand die expliciet niet gelukkig wil zijn zouden we lichtelijk
wantrouwen. ‘Individualisme’ is dus een sociaal-cultureel proces waaraan individuen in
zekere zin onderworpen worden: er wordt van ons verwacht dat wij een individu zijn, met een

21 Meerten ter Borg, “Religie Na 1945: Een Cultuur-Sociologische Schets van de Achtergronden,” in Handboek Religie in
Nederland, ed. Meerten ter Borg et al. (Zoetermeer: Meinema, 2008), 61-62.
22 Er is echter ook kruisbestuiving tussen de sferen: denk aan de publieke sector die spreekt over ‘klanten’ en ‘groei’.
Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, 12-15.
23 Gerard Dekker, J. J. M. de Hart, and Jan Peters, God in Nederland 1966-1996 (Amsterdam: Anthos, 1997), 23.
24 Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, 11-15.
 13

geschiedenis, een authentieke identiteit en een coherent doel in het leven. 25 En zoals dat
met zulke processen gaat raakt het ook geïnternaliseerd. Een autoriteit die het denken en
kiezen wel voor ons over wil nemen wordt dat door zelfredzame burger niet in dank
afgenomen. 26
Een andere voor deze collectie centrale ontwikkeling is de geboorte van het internet
uit de moederschoot van het neoliberalisme. Digitalisering werd voor het eerst commercieel
ingezet om de steeds complexere, globaal geworden industriële productieketens te kunnen
overzien. 27 Maar al snel ontwikkelde het digitale een eigen dynamiek. Dankzij de deregulatie
van de financiële markten kwam het internet in de jaren ‘90 op als onafhankelijk
investeringsgebied. Het manipuleren van digitale data opende een compleet nieuw domein
van activiteit en arbeid, losgekoppeld van fysieke goederen, en daarmee een nieuwe bron
van winst en productiviteit. 28 En zo luidde het het begin van het ‘informatietijdperk’ en de
‘kenniseconomie’ in: computers bleken zo breed inzetbaar dat het digitale het dagelijks leven
steeds dieper binnensijpelde. Niet alleen de zakenwereld, maar de communicatie, de media
en de bureaucratie raakten ervan doordrenkt. Digitalisatie werd de nieuwe standaard van
vooruitgang en innovatie, en het gebruiken van het internet (bijna) een voorwaarde voor
participatie in cultuur en economie. Weinig sociale of economische interacties verlopen
inmiddels zonder tussenkomst van een email, een appje, een website of een platform,
waardoor de grens tussen economie en socialiteit met de dag verder vervaagt.
Onlosmakelijk verbonden met economische groei en de globalisering is tenslotte
migratie. De aanwezigheid van significante groepen Nederlanders zonder westerse
achtergrond is inmiddels de alledaagse realiteit. Met de gezinsherenigingen van de jaren ‘80
werd duidelijk dat migratie permanent een nieuw gezicht aan de samenleving zou geven.
 Sinds 2010 is het aantal Nederlanders met een migratieachtergrond gestegen van 3.4
miljoen (20%) naar 4.3 miljoen (24%) in 2021, met niet-Westerse achtergronden als
meerderheid. Met uitzondering van Indonesië (minder migranten per jaar) en Syrië (een
sterke toename sinds het begin van de burgeroorlog in 2011) laat het CBS zien dat de het
aantal migranten uit de niet-Europeaanse landen waarvoor ze cijfers bijhoudt geleidelijk stijgt,
met aantallen gewoonlijk tussen de tien- en veertigduizend. 29 Voor ‘nieuwe Nederlanders’ is
het daarnaast eenvoudiger geworden om de eigen cultuur en religie te combineren met een
openbaar leven in Nederland. Hun religieuze ruimtes kunnen vrijelijk gebouwd worden en er
zijn tal van etnische winkeltjes die ook door kosmobourgondische autochtonen bezocht
worden. Ook kunnen ze dankzij het vliegtuig en internet gemakkelijker en goedkoper
duurzame banden met het thuisland onderhouden. 30

25 Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, 18.
26 Ibid., 11-15

27 Geurt Collenteur and Maarten Duijvendak, “Economische Groei En Sociale Ongelijkheid,” in Grenzen in Beweging: De

Wereld van 1945 Tot Heden, ed. Antoon de Baets, Jaap den Hollander, and Stefan van der Poel (Antwerpen: Spectrum,
2013), 321.
28 Nick Srnicek and Laurent De Sutter, Platform Capitalism, Theory Redux (Cambridge, UK; Malden, MA: Polity, 2017).
29 Centraal Bureau voor Statistiek, “Bevolking; Migratieachtergrond, Generatie, Leeftijd, Regio, 1 Januari,” September 10,
2021, https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84910NED/line?ts=1643196526412.
30 Collenteur and Duijvendak, “Economische Groei En Sociale Ongelijkheid, 309-310.
 14

2.2 Geloven in de laat-moderne samenleving
Wat heeft dit alles te maken met levensbeschouwing? Vanaf de jaren ‘90 wordt in Nederland
gesproken over de ‘terugkeer van religie.’ 31 Inderdaad, een meerderheid van de
Nederlanders geeft in deze periode aan geloof voor het eigen leven of voor de samenleving
belangrijk te vinden. 32 Maar wie de ‘terugkeer’ opvat als de opleving van de oude christelijke
instituties komt bedrogen uit. De ontkerkelijking is een blijvend feit: over de gehele linie van
de denominaties is verbondenheid met een kerk afgenomen, met in 2019 nog maar een
minderheid die zich als kerkelijk gezind beschouwd. 33 De link tussen religie en kerkelijkheid
is dus sterk verzwakt. Het is dan ook niet verwonderlijk dat een meerderheid van de
Nederlanders religie niet langer in de publieke of politieke ruimte vindt thuishoren. 34
De religie die teruggekeerd is er dus één die net zo getransformeerd is als de rest van
de samenleving. Religies zijn immers geen geïsoleerd fenomenen. Ze doen pogingen om
inzichten in het hele spectrum van de menselijke ervaring – van ‘kosmos tot kakkerlak’ 35 – te
integreren in leidraden voor een geünificeerd leven. Dat betekent bijgevolge dat
levensbeschouwing gebonden is aan wat een samenleving ergens ter wereld in een bepaald
tijdperk bezighoudt. Een metafoor als ‘religieus landschap’ is dus eigenlijk best accuraat, als
je een landschap definieert als een verscheidenheid aan planten en dieren die gedijen op
een bepaald stuk grond. Langzaam veranderen biologische processen echter de compositie
van die aarde, waaraan de organismen zich vervolgens weer moet aanpassen, ad infinitum.
 En soms veranderd een storm of lawine het landschap en zijn bewoners ingrijpend. Zo blijkt
het ook te zijn met religie in contemporain Nederland: de klei is door een combinatie van
langzame processen en gewelddadige gebeurtenissen veranderd in een neoliberale,
hightech, gedigitaliseerde en geïndividualiseerde grondsoort, en de begroeiing is een mix
van tot evolutie gedwongen inheemse godsdienst, nieuwe religies die de kale heuvels van de
20ste eeuw zijn gaan begroeien en uit het oosten aangewaaide, inmiddels aangepaste
levensbeschouwing.
Religie in het internettijdperk loopt dus dwars door de hierboven beschreven trends:
individualisme, een digitale kenniseconomie en een cultureel pluralisme. Dit leidt ertoe dat
religie ook meervoudig wordt. Verschillende mensen hebben verschillende beweegredenen
om er hun heil tot te zoeken. Sommige schrijvers zien de ‘nieuwe’ functie van
levensbeschouwing als een manier om eenheid en vastheid aan te brengen in snel
31 Erik Borgman and Anton van Harskamp, “Tussen Secularisering En Hernieuwde Sacralisering,” in Handboek Religie in
Nederland, ed. Meerten ter Borg et al. (Zoetermeer: Meinema, 2008), 16.
32 Dekker, Hart, and Peters, 32-33, 39-41; A. P. J. Bernts and Joantine Berghuijs, God in Nederland, 1966-2015 (Utrecht:
Ten Have, 2016), 41-42.
 33 Volgens de publicatie God in Nederland 1966-2015 veranderden de aantallen rooms-katholieken, mainstreamprotestanten, ‘overigen’ en buitenkerkelijken respectievelijk van 35, 25, 7 en 33 procent in 1966 naar 11.7, 8.6, 11.9 en 67.8
procent in 2015. Het CBS geeft iets andere cijfers over de laatste 10 jaar: rooms-katholieken, protestanten, islamieten,
‘anderen’ en buitenkerkelijken gingen van respectievelijk 25.6, 17.2, 4.5, 6.5 en 46.2 procent naar 20.1, 14.8, 5.0, 5.9 en
54.1 procent. Beide series laten echter een gelijke trend zien, van een groeiende groep buitenkerkelijken, sterk dalend
katholicisme, minder sterk dalend protestantisme, licht groeiende islam en stabiliserende overige gezindten. Het aantal
buitenkerkelijke jongeren steeg sterk, en het bijwonen van religieuze diensten daalde enorm in elke denominatie. Al met al is
de zichtbaarheid van religie in het dagelijks leven sterk afgenomen. Bernts and Berghuijs, God in Nederland, 1966-2015.,
23; Centraal Bureau voor Statistiek, “Religie in Nederland.”
34 Dekker, Hart, and Peters, God in Nederland 1966-1996, 32-35.
35 Het team van al-Islaam.Com, “Is Het Verelgen van Insecten Toegestaan?,” accessed January 3, 2022, http://www.alislaam.com/qa_details.php?id=1311.
 15

veranderende, in sferen opgedeelde levens, en te zoeken naar een ‘diepere zelf’ die constant
blijft daar waar de rollen veranderen. 36 Andere zien een keuze voor een levensbeschouwing
als niet meer dan een veredelde vrijetijdsbesteding, een aspect van de identiteit die men op
dit moment uitdraagt of een verkapte investering in zelfontwikkeling. Religieuze instanties
moeten daarom concurreren op ‘de markt’ voor de tijd en aandacht van de
levensbeschouwelijke klant. 37 Deze twee visies sluiten elkaar niet per se uit. Wat ze in ieder
geval gelijk in hebben, is dat het individu zélf is dat met een bepaald doel op zoek gaat naar
religie. Behalve voor de minderheid die blijft bij zijn ‘familiegeloof’ is religie een individuele
aangelegenheid geworden. Niet in de zin dat gemeenschappen of religieuze overlevering
verdwijnen – men zoekt nog steeds connectie in gemeenschappen en raadpleegt nog steeds
boeken, theologen en goeroes – maar in de zin dat het individu zelf de hoogste autoriteit
wordt in het accepteren of verwerpen van (delen uit) een traditie. 38 De combinatie
technologie–globalisering maakt dat gedetailleerde informatie over religies en contact met
medegelovigen vele malen toegankelijker is, en in zo’n situatie is het normaal geworden om
elementen uit verschillende levensbeschouwingen te combineren tot een persoonlijke
overtuiging (‘bricolage’ 39).
 Het logisch gevolg hiervan is dat religie diffuser is geworden: het bereiken van
coherente visie op goddelijkheid en werkelijkheid – een doel van theologie – is lastig als elke
persoon zijn eigen kosmologie aanhangt, en er geen autoriteit meer is die hun interpretaties
gladstrijkt. Dit is uiteraard een kenmerkend aspect van New Age en spiritualiteit. Maar ook
het christendom heeft te maken met een ‘vervagend’ geloofsbeeld. In 1996 was God bij de
katholieken al lang niet meer per definitie de almachtige Heer waaraan men zich moest
onderwerpen, maar werd hij door sommigen geabstraheerd tot ‘simpelweg’ een hogere
macht. 40 Christus vervulde zijn exacte traditionele rol als Zoon en Verlosser ook nog maar
voor een minderheid, en zelfs het traditionele geloof in hemel en hel werd vrijelijk aangevuld
met combinaties van geestelijk voortbestaan en reïncarnatie. 41
De opdeling van Nederland in traditioneel-religieus kerkelijk en vrijzinnig
buitenkerkelijk is dus niet zomaar te maken. Niet alleen was de manier waarop het geloof
beleefd en ‘bedacht’ werd door de religieuzen zowel binnen als buiten de denominaties aan
sterke verandering onderhevig, de nieuwe vormen van religie die vrijelijk buiten de instituties
opkwamen vonden weer hun terugslag op de gang van zaken binnen die instituties. Dit is
zelfs waar voor die orthodoxe kerken die het sterkst vasthouden aan traditionele
interpretaties van de bijbel en zich in zoverre mogelijk afzijdig houden van de buitenwereld.
Ze ogen op het eerste gezicht als confessionele fossielen, maar zijn net zo goed een modern
verschijnsel: het is juist de zee van heidendom en immoraliteit die het hen mogelijk maakt
een zelfbeeld van een afzettende, nog bijbelgetrouwe gemeenschap te onderhouden. 42

36 Eijnatten and Lieburg, 363; Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, 15-16; Borgman and Harskamp, “Tussen

Secularisering En Hernieuwde Sacralisering,” 17-18.
 37 Borg, “Religie Na 1945: Een Cultuur-Sociologische Schets van de Achtergronden,” 62-63.
38 Eijnatten and Lieburg, 332.
39 Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, 21.
40 Eijnatten and Lieburg, 367.
41 Dekker, Hart, and Peters, 18-20.
42 Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, 21.
16

2.3 Het religieuze landschap
Ten slotte zullen kort wat kenmerken en recente veranderingen binnen significante religieuze
stromingen in Nederland aangestipt worden.
 Verbinding is van oudsher één van de hoofdfuncties van religie, en de oude christelijke
instituties werden dan ook geacht – zeker ook door veel gelovigen zelf – om niet langer in
gescheiden leefwerelden te bestaan, maar om deel te nemen aan de maatschappij. 43 De
oude religies liberaliseerden en voor hen die niet ontkerkelijkt waren kreeg secularisatie
daarmee de betekenis van een heroriëntatie op de samenleving en de wijdere wereld. 44 Het
brengen van liefdadigheid en het woord aan ‘achtergestelde’ gebieden maakte een revival
door. 45 Voor evangelisten kon zich God nu manifesteren in hun leven en in de wereld door
het verrichten van goede daden. 46 Progressieve christenen en joden zochten contact met
elkaar, en probeerden in nieuwe organisaties hun overeenkomsten te benadrukken. 47 Toen
het Vaticaan vanaf de jaren ‘60 de officiële leer enigszins deed meebuigen met de
veranderende cultuur in de landen van het christendom, zorgde dit in Nederland voor
spanning tussen katholieken die deze ruimte voor modernisering wilde toepassen, en zij die
nog het meeste heil zagen in de traditionele invulling, met als resultaat vervreemding van
beide extremen met de kerk. 48
Binnen het protestantisme speelden gelijksoortige krachten van aantrekking en
afstoting: gereformeerden en hervormden maakten er werk van weer dichter naar elkaar toe
te groeien, tot onvrede van groeperingen die juist meer eenheid van leer begeerden. 49 Na het
aansluiten van de Evangelisch-Lutherse Kerk bij de beweging fuseerden de partijen na
decennia wikken en wegen in 2004 tot de Protestantse Kerk in Nederland. Een minderheid
aan hervormden sloegen hierna hun eigen koers in als Hersteld Hervormde Kerk. 50 Buiten
deze twee instanties om bestaat een periferie van nog kleinere, soms nog orthodoxere
kerken.
 Het evangelisme is een van oorsprong Amerikaanse stroming die gekenmerkt wordt
door paradoxen. Het combineert een relatief orthodoxe leer met een moderne, door
technologie en entertainment ondersteunde geloofservaring, en het combineert een nadruk
op de individuele ervaring van God met massale bijeenkomsten en vriendschappelijke
groepsverbanden. In Evangelische kerken vloeien liefde van Jezus en het belang van de
bijbel als Gods woord samen met geanimeerde diensten afgewisseld met muziek, of worden
er complete festivals opgedragen aan de Heer en de Zoon. 51 Het evangelisme is ook
populair gebleken bij migranten, in bijzonder Aziaten, zij het in meer ingetogen vorm. Zo
organiseerde Chinezen uit voornamelijk Guandong en Hongkong zich in Nederland veelal in
evangelisch-protestantse kerken, met een eventuele restant van Chinese volksreligie
43 Peter van Dam, Religie in Nederland, Elementaire Deeltjes 64 (Amsterdam: AUP, 2018), 128, 132-133.
44 Van Dam, Religie in Nederland, 135.
45 Ibid., 135-136.
46 Eijnatten and Lieburg, 336.
47 Ibid., 337.
48 Clemens Six, “Religieuze En Sociale Bewegingen,” in Grenzen in Beweging: De Wereld van 1945 Tot Heden, ed. Antoon
de Baets, Jaap den Hollander, and Stefan van der Poel (Antwerpen: Spectrum, 2013), 370; Van Dam, 138-139.
49 Van Dam, 139.
50 Van Dam, 155.
51 Eijnatten and Lieburg, 358-361.
17

binnenshuis52 (zie de collectiebeschrijving Chinees Nederland voor meer details).
 Gerelateerd aan het evangelisme is de pinksterbeweging. Met zijn nadruk op het (letterlijk)
actieve ontvangen van de heilige geest en profetie, wist deze opzwepende vorm van
christendom vanuit Afrika de sprong te maken naar de rest van de wereld. 53 Zulke kleinere
gemeenschappen groeien ten opzichte van de grote kerken, 54 hoewel het herwinnen van
niet-christelijke jongeren naar de moederschoot van de kerk gering is: de meeste jongeren
die evangelische kringen frequenteren zijn opgevoed in de traditionele stromingen. 55
De Joodse gemeenschap in Nederland betrad het naoorlogse tijdperk verwond. In
2009 telde zij maar rond de 50.000 leden, hoewel de Joodse identiteit, en daarmee de
zelfidentificatie met het Joodse geloof, ook de nodige secularisatieprocessen heeft
ondergaan. 56
De opkomst van de migrantenreligies verliep gelijk met de komst van buitenlanders
naar Nederland na WOII. Na de eerste generatie werd de band met het geloof doorgaans
losser. Zo verloor religie onder de tweede en derde generaties hindoes en boeddhisten van
hun voorouders in toenemende mate de aantrekkingskracht. 57 Hoewel de hindoes nog een
redelijk omvangrijk aantal tempels (‘mandirs’) onderhouden, is het boeddhisme in Nederland
qua aantallen verschoven richting een aangepaste vorm beoefend door de westerling.
 Moslims kwamen voor het eerst in groten getale als gastarbeiders naar Nederland,
vanaf de jaren ‘60, vooral uit Turkije en Marokko. De overgrote meerderheid van hen is dus
soennitisch, hoewel een kleine sjiitische minderheid is overgekomen uit Iran, Irak en
Pakistan. 58 De grotere zichtbaarheid van de moslim in de samenleving en de bouw van hun
eigen religieuze gebouwen kwam pas zo’n twintig jaar later van de grond. Daarvoor (en hier
en daar nu ook nog) waren hun ‘moskeeën’ kerkgebouwen of lege kantoren die een tweede
leven kregen. 59 Ondanks dat samenleving en politiek veelvuldig spreken over ‘De Islam’ als
objectief gegeven is er in Nederland nooit echt sprake geweest van eenheid en sterke
overkoepelende organisatie onder moslims. Onder islamitische groeperingen – eerst
Surinamers en Indonesiërs, later migranten en vluchtelingen uit voornamelijk Arabië, NoordAfrika en Pakistan – was het geloof sterk geïntegreerd met de taal en de etnische
gemeenschap. 60 Het gemeenschapsgevoel werd ironisch genoeg juist het meest
aangewakkerd door de generalisaties en veroordeling door niet-moslims, wat de
verschillende groeperingen een prikkel gaf zich in hun gedeelde geloof te verdedigen en
verantwoorden tegenover staat en samenleving. 61 Ook moet gezegd worden dat de moslim
die elke dag naar behoren bidt en eet en wekelijks naar de moskee gaat zich tot ook een
minderheid moet rekenen, hoewel een grotere minderheid dan onder de Abrahamistische
neven en nichten. 62

52 Ibid., 348.
53 Six, “Religieuze En Sociale Bewegingen,” 379.
54 Dekker, Hart, and Peters, 34.
55 Van Dam, 152.
56 Ibid., 156.
57 Eijnatten and Lieburg, 344-345.
58 Ibid., 350-351.
59 Ibid., 348.
60 Van Dam, 147; Eijnatten and Lieburg, 349-350.
61 Van Dam, 158.
62 Ibid., 160.
 18

De Russisch-orthodoxe kerk, uitzonderlijk in haar (minimale) aanwezigheid sinds de

19e eeuw, werd na de oorlog vergezeld door zo ongeveer het hele spectrum aan Oosters-

orthodoxe kerken, hoewel zij gezamenlijk maar een nihil gedeelte van de religieuzen voor
hun rekening nemen. 63 Sinds WOII zijn er ook andere, kleine orthodoxe gemeenschappen
bijgekomen, zoals de zogenaamde Oosters-Oriëntaalse kerken en de Kerk van het Oosten.
Wat betreft de ‘nieuwe religies’ is het lastig zowel kwantitatieve als informatie over het
belang van een fenomeen op lange termijn te geven. Zo lijken de Hare Krishna,
Bhagwanbeweging (OSHO) en wat oudere stromingen als Theosofie en Rozenkruisers
structureel zeer kleine fenomenen te zijn gebleven. Een interessante ontwikkeling is de
opkomst van de neo-paganistische religies, die gelijktijdig met de New Age begon te dagen.
Deze beweging neemt meerdere vormen aan: hekserij of Wicca, druïdisme, modern
sjamanisme of een terugkeer naar het Germaanse, Keltische of Noorse pre-christelijke
polytheïsme, waarbij in alle gevallen het opnieuw versterken van de connectie tussen de
mens en de natuur is een belangrijk thema is. Uiteraard zijn deze religies duizenden jaren
verwijderd van de wereld waar de ‘echte’ Germaanse en Keltische polytheïsmen in
opgenomen waren. Sommige van de stromingen blijven stil over deze kloof van twee
millennia, maar sommige zijn er explicieter over, door bijvoorbeeld het belang van de
integratie van natuur met technologie in onze tijd te benadrukken. 64 De collectiebeschrijving
Maatschappijkritische webcollectie gaat tevens in op dit fenomeen.
