Het subsidie aan de Zuid-Amerika-lijn
HET SUBSIDIEAAN DE ZUID-AMERIKA-LIJN.
Een zeer merkwaardig debar is onlangs in de Tweede Kamer
gevoerd naar aanleiding van her voorstel tier regeering om een
voorschot ui~ de schatkist gedurende. 15 jaar te verleenen nan
een op te richten naamlooze vennootschap, welke zich ten doel
stelt: voortzetting en uitbreiding van her bedrijf tier ZuidAmerika-lijn, die een directe stoomvaart onderhoudt tussehen
Amsterdam en Duinkerken eenerzijds en Argentinifi. Een debar,
merkwaardig om her talent, waarmede door de sprekers die daarin
de hoofdleiding hadden, hun standpunt, v66r of tegen het
wetson~werp werd verdedigd, maar merkwaardig ook vooral
wegens de eigenaardige en ongewone groepeering van voor- en
tegenstanders. De redaetie van dit tijdsehrift noodigde mij uit
een overzicht van de questie, waarover dit debat liep, t6 geven.
Wie moeht geneigd geweest ziju te verwaehten, dat ten aauzien van het verleenen van staatssteun nan een particulier
bedrijf, de lijn, die voorstanders van bestrijders scheidde,
zou samenvallen met die, welke van proteetionisten en vrijhandelsgezinden de twee tegenovergestelde kampen begrenst,
voor hem moet bet gevoerde debar een groote verrassing hebben
gebaard.
Komt dit, doordien de Minister in zijn memorie van toelichting getracht heeft de beginsel-vraag ter zijde te stellen?
Het is niet nan te nemen, want, die beginsel-vraag liet zich
bij een voorstel als dit niet ter zijde dringen. In her debar
keek zij niet a11een telkens om den hoek, maar plaatste zich
midden in de vergaderzaal. Ook de Minister kon haar noch in
zijn memorie van beantwoording, noeh in het mondeling debat
ontwijken. Her streven van den minister, om bij de behandeling
van het concrete geval te blijven op her terrein van de
praktijk en algemeene economische theori~n er buiten te houden
is begrijpelijk, maar, het ging niet en her was te voorzien,
Ecor~. 1908.
 23

346
dat her niet gaan kon. Bedoelde de Minister, dat buiten debat
kon blijven de vraag of bet nuttig en wenschelijk is de nationale
seheepvaart in haar geheel te steunen met landsgeld, een
algemeen stelsel van subsidifin in "t leven te roepen, gelijk in
sommige landen gesehiedt, het eearteeren van die beginsel-vraag
is i n ' s ministers-systeem begrijpelijk en verklaarbaar.
Stelt men eehter de vraag anders, en wel, ofhet goed kan zijn
onder zekere daarvoor gunstige omstandigheden overzeesche stoomvaartlijnen door hulp van den Staat op te richten of in 't leven te
houden en beantwoordt men die vraag, gelijk de regeering deed,
bevestigend of gelijk sommige bestrijders deden met een : ,/Neen,
onder geen omstandigheden,,, dan is reeds her beginselin debar
en kan er door den wenseh van een der partijen niet buiten
gesteld worden. Mleen wanneer allen h e t er over eens zijn,
dat in sommige gevallen staatshulp staatsbelang kan zijn, dan
valt er over het beginsel niet meer te praten en kan men zich
bepalen tot her conereet geval.
Hoe komt bet dan, dat de grens tussehen root- en tegenstanders van her wetsontwerp geheel anders werd getrokken dan
tusschen root- en tegenstanders van proteetionistische maatregelen ?
Heeft her ontwerp een proteetionistische strekking? Die vraag
is in de diseussifin meermalen besproken, door onverdaeht vrijhandelsgezinden, waaronder de Minister, ontkennend, door
anderen, overigens gelijkgezinden, bevestigend beantwoord.
 En de reehterzijde, voor zoover tot protectie gezind, heeft
zij zieh bepaald tot een zwijgende rol? Niet geheet. De beer
V a n B y l a n d t heeft zich verheugd in een nieuwen wind,
dien hij zag waaien nit het Ministerie van Landbouw, Nijverheid en Handel, hij zag in bet ontwerp van wet een gaan in
de richting van bescherming van den nationalen arbeid en sprak
de hoop nit, dat dit- wind zal aanwakkeren. De vreugde van
dezen spreker was dus in het begin zijner rede een proteetionistische vreugde. Maar aan bet slot draaide ook bij hem de
wind, toen hij er van sprak, dat van ,,dit subsidie was gezegd,
,,dat bet een soort van protectie is,t, en uitriep: ,,waarom 'zou
dit nu in eens protectie zijn?,J
En de heer V a n V u u r e n , niet protectionist, maar toch
van de naaste familie, immers fair-trader, volgens zijn eigen

847
verklaring, hoort in de memorie van antwoord klanken, die
gelijkgestemde snaren in zijn gemoed doeu trillen. De heer
Van C i t t e r s laat de quaestie: ,,proteetie of niet,,, in her
midden.
Van links werd het voorstel aangevallen door de heeren Plate,
van den Bergh, Van Kol en Pierson in hoofdzaak wegens de
beginsel-quaestie, her dwaalbegrip, waarvan het huns inziens
uitgaat, dat er een staatsbelang in gelegen kan zijn om een
tak van bedrijf, zij her een stoomvaartlijn, door staatshulp in
't leven te houden en verder op gronden van opportuniteit.
 Daartegenover staat naast den Minister de heer Hubreeht,
blijkens de stemlijst met instemming van reel partijgenooten,
die afwijzen elke poging om wegens hun steun aan dit voorstel, te worden ingelijfd, zij her ook als tijdelijk hulpcorps,
in bet leger der proteetionisten Waar zoo uitnemende kenners
van eeonomisehe belangen en vraagstukken geheel uiteenloopende meeningen en dat niet op zwakke gronden verdedigen, val~ bet moeilijk een juiste balans op te maken.
Zeer opvallend intusscheu is een vergelijking van bet onthaal,
dat dit ontwerp in de Tweede Kamer vond, met dat, 't welk
te beurt vie1 aan het ontwerp van wet, 't welk bedoelde de
oprichting met regeeringssteun van de Java-China-Japanlijn.
(zie ttandelingen 1901[g pag. 1579 e.v.)
Dat wetsvoorstel voorstel hield, wat de financieele regeling
betreft, in, dat gedurende de eerste 5 jaar de op te richten
maatschappij zou ontvangen een subsidie ten bedrage van
f300.000, daarna gedurende 5 jaar f gS0.000 en gedurende
de daaropvolgeude 5 jaar f g00.000, terwiji aan den staat een
aandeel in de winst boven 5 pCt. van bet kapitaal werd toegekend, totdat het geheele subsidie zou zijn terugbetaald.
 Toen was er geen sprake van oppositie op principieelen grond,
gelijk nu te voorsehijn kwam. Er waren bezware,l op detailpunten, bezwaren, die o.a. den heer Bos bewogen tot tegenstemmen, nadat een poging om ze door amendement te zien
opgeheven mislukt was, maar hetzelfde lid getuigde toeh van
belangstelling en aanvankelijke ingenomenheid meg bet voorstel
der regeering, dat hij belangrijk aehtte ook met her oog op
aanvragen voor andere lijnen van Java op hustrali~ en ZuidAfrika en in her belang van de ontwikkeling der hulpbronnen

348
van Nederlandseh-Indi~. Hij zou, als beter toezieht van de
regeeriug o10 de samenstelling der statutes ware verzekerd,
gaarne zijn stem er aan hebben gegeven. Ook de beer ~ock,
die her groote belang van de totstandkoming der nieuwe lijn
erkende, begrijpend ook, dat her zonder subsidie niet zou gaan,
de ervaring van 1893 en 1896 had dat bewezen, onthield
blijkbaar alleen zijn stem ann de voordraeht wegens de verwerping der amendementen, die in hoofdzaak bedoelden meer
toezicht en contr~Ie o]p de same,stelling der winst- en verliesrekening. Van tegenstand op principieele gronden gelijk nu,
was toen geen sprake, zoo rain in de Tweede als in de Eerste
Kamer,
Welk prineipieel verschiI bestaat er dan toch tussehen "beide
wetsontwerpen? 't Eene bedoelde met staatsgeld een nieuwelijn
in 't leven te roepen ~,oor een stoomvaart-verkeer, dat te voren
toch ook door vreemde reederijen werd bediend, 't andere een
bestaande lijn, die in nood was gekomen, op de bees te houden
en tot krachtiger 1even te brengen. 't Eene gold een verbinding
van Nederlandsch-Indifi met bet buitenland, 't andere her verkeer tasschen Nederlaud en overzeesehe landen. In beide gevallen zou de staat bij welslagen der ondernemingen zijn uitkeeringen terug ontvangen. Gold voor Iudifi ook niet, dat de
handel evengoed zoude kunnen gebruik maker van de vreemde
schepen? Of zijn er sedert 1902 omstandigheden voorgekomen,
die her inzicht in bet belang bij het eigen bezit van vaste
lijnen moeten wijzigen? 't Sehijnt mij niet mogelijk die omstandigheden ann te wijzen.
 Een kort overzicht van de feiten, die aanleiding gaven tot
de indiening van her Wetsontwerp, moge hier volgen. De memorie van toelichting deelt daaromtrent her volgende mede:
,,De naamlooze vennootschap Zuid-Amerikalijn werd op,gericht in 1899 met een kapitaal van f 2.000.000, terwijl door
,eene obligatieleening eveneens f 2.000.000 werd verkregen.
-Haar doel was her onderhouden van eene geregelde stoomvaart,~verbindiug onder Nederlandsche vlag tussehen Nederlaud en
,krgentinifi, Zij ring haar bedrijf ann met drie schepen en bracht
,,in 1901 een vierde schip in de vaart.
,Reeds in den aanvang ondervond de maatschappij eene groote

349
,tteleurstelling. De invoer van vee in Eugeland uit, Argentini~
.werd wegens iu laatstgenoemd land heerschend mond- en klauw,tzeer verboden. In verband met de omstandigheid, dat de stoom,,schepen der maatsehappij, zoowel war inrichting als war snelheid
,,betterS, speciaal op veevervoer waren berekend, en men op be,Aangrijke inkomsten uit dat vervoer gerekend had, was dit
.verbod een groot nadeel.
,,Toch waren aanvankelijk de uitkomsten der onderneming
.bevredigend. Het vervoer van stukgoederen was reeds spQedig
.voldoende om de eonelusie te wettigen, dat bij normale vrachten
,,de lijn kon bestaan.
,,De vrachten ondergingcn echter spoedig gevoelige vermin,,tiering.
.l~eeds in 1901 deed de algemeene malaise op de vrachtenmarkt
#haren invloed gevoeten en daalden de vraehten belangrijk beneden
,,her normale. In 1903 werden de Engdsehe havens - - doch
,,slechts gedurende drie maanden - - voor den invoer van Argen.tijnsch vee geopend; bet daaruit voortvloeiend voordeel was
.echter gering door her groote aanbod van seheepsruimtc, en ook
.overigens bleven de vrachten laag.
 ,~De lage vrachten waren intussehen niet alleen her gevolg
,,van de algemeene malaise op de vrachtenmarkt. De concurrentie
.der overige, onderling verbonden st.oomvaartlijnen op de La Plata,~havens deed zich geducht gevoelen, en her bleek alras de be,~doeling met name der Duitsche 1linen te zijn, de Nederlaudsche
,~onderneming onder hare contr51e te krijgen.
.In December 1904 werd door die Iijnen aangeboden de con,,eurrentie te doen ophouden, mits zij 51 pCt. der aandeelen
,,van de Zuid-Amerikalijn konden verkrijgen, en daardoor en
.door eerie te sluiten overeenkomst de feitelijke leiding der onder,,neming konden erlangen, hoewel deze in naam eene Neder-landsche zou blijven.
.Van Nederlandsche zijde ontmoette dit voorstel bezwaar,
.en de Nederlandsche Handelmaatsehappij, de eontrble der Duit.sche lijnen over de Zuid-Amerikalijn ongewenseht achtend,
,,bewerkte door harerzijds aandeelen van houders over te nemen,
-dat op dit aanbod niet werd ingegaan.
,,De Zuid-~.merikalijn bleef daarop haar bedrijf als zelfstandige
,onderneming voortzetten, tot concurrentie met de vreemde

350
,,lijnen beter ill staat gesteld door twee stoomschepcn, door
,,tussehenkomst van de Nederlandsche Handelmaatschappij door
,,haar in gebruik verkregen.
,,Her was evenwel te voorzien, dat ter haudhaving van de
,iZnid-Amerikalijn als Nederlandsche ouderneming hog verdere
,,maatregelen noodig zouden zijn.
,,Wilden de genomen voorloopige maatregelen tot blijvende
,,resultaten leiden, dan moest de onderneming op nieuwen,
,ruimeren grondslag worden gevestigd.
,,Ook was bet duidelijk, dat her hier niet gold alleen het
,,belang van de bij de Zuid-Amerikalijn betrokkenen, maar dat
,,hier ook meer algemeene belangen van de Nederlandsche
,,scheepvaart in het spel waren.
,tier gevaar, dat Nederlandsche stoomvaartlijnen ann vreemde
,,eoneurrenten zich zouden moeten onderwerpen, was ook anderen
,,belanghebbenden bij de seheepvaart duidelijk geworden, en de
,overtuiging was gevestigd, dat alleen van samenwerking en
,,onderlingen steun heil was te verwachten.
 ,,Uitvloeisel van die overtuiging was de opriehting in 1905
,,van de naamIooze vennootschap Nationale Stoombootmaatsehappij
,,(akte van ~1 September 1905, bijvoegsel n °. 610 tot deNeder,,landsche Staatscourant, jaargang 1905, n°. ~37).
,,Her is her bestuur van tteze maatsehappij, dat, als Comitg
,,tot reorganisatie der Zuid-£merikalijn, deze reorganisatie ter
,,hand heeft genomen, en met het•elk de overeenkomst is aan,,gegaan, welker goedkeuring hierbij wordt, voorgesteld.,,
De in de memorie van toelichting kortheidshalve als duitsche
lijuen aangeduide stoomvaartlijnen zijn:
de Nord-Deutsche LIoyd;
de Deutsche Dampfsehifffahrt-Gesellsehaft ,,Hansa,, ;
de Hamburg-A.merikalijn ;
de tIamburg-Siid-£merika-Dampfsehiff-fahrt-Gesellschatt;
welke 4 duitsche maatsehappijen zieh met 3 Engelsche en gdn
Fransche reederij 1) vereenigd hebben tot een syndicaat voor de
vaart op Zuid-Amerika.
I) Engelsehe: Lamport & Hol~.
Houlder Brothers & O°. b d.
The Prince line.
Fransche: La eompagnie des Ghargeurs r6unis.
351
De Zuid-Amerika-liju zou, volgens de in de M. v. T. bedoetde
olitwerp-overeenkomst ill dat syndicaat worden opgenomen onder
voorwaarden, waarvan de strekking was;
dat bet syndicaat de besehikking zou verkrijgen over 1020
aandeelen vall de 2000 die uitgegeven zijn, tot den koers van
60 pCt. ;
dat het kapitaal der maatschappij door afsehrijving op de
aandeelen ad 40 pCt. zoude worden teruggebraeht tot f 1.~00.000.
Dat her vrachtaandcel van de Zuid-Amerika-lijn zoodanig
zou geregeld worden, dat zij aan haar aandeelhouders bij een
afschrijving van 6 pCt. op de schepen 5 pCt. dividend over
her aldus gereduceerde kapitaal zou kunnen uitkeeren.
Zoolang her syndicaat 51 pCt. der aandeelen van de ZuidAmerika-lijn bezat, zou deze verplicht zijn te handelen in overeenstemming met de algemeene politiek van her syndicaat, dat
een of meer gedelegeerdeu tot her bestuur der Zuid-Amerika-lijn
zou mogen afvaardigeu om voor zijn rechten te waken.
De leden van het syudicaat verplichtten zich tegenover de
Zuid-Amerika-lijn geen geregelde vaart tussehen Amsterdam en
Argentini~ te onderhoude~,.
 De overeenkomst zou gelden voor 15 jaar en de 4 duitsche
maatschappijeu verplichtten zich, geen gebruik te zullen maken
van haar macht als houders van de meerderheid der aandeelen
ter verandering van de Nationaliteit der lijn.
De aandeelen, die op 4~ pCt. genoteerd stonden, stegen tot
60 pCt., toen door tusschenkomst van de Kmsterdamsche Bank
in December 1904 ann deze aanbieding publieiteit werd gegeven.
Toch is de overeenkomst niet tot stand gekomen. De Nederlandsche Handelmaatschappij kwam tusschen beide. Zij maakte
bekend, dat zij naar aanleiding van de haar eerst thans bekend
geworden onderhandelingen tusschen de Zuid-h.merika-lijn en
een groep buitenlandsche belanghebbenden bij die vaart, pogingen in her werk wilde stellen om aan her bestuur diet lijn
voorstellen te doeu, waardoor, met inachtneming van de belangen van houders van aandeelen en obligation, de vervreemding
dier nat,ionale onderneming kon worden voorkomen. Kort daarna
op 14 December, nadat nog 2 circulaires betreffende deze zaak
door de hmsterdamsche Baulk, die daarin haar optreden verklaarde en verdedigde, waren gepubliceerd, verscheen een tweede

355
circulaire van de directie der Nederlandsche Handelmaatschappij.
Daarin gaf zij te kennen, dat haar voorstellen hog altijd niet
door den Raad van bestuur van de Zuid-Amerika-lijn aauvaard
konden worden, aaugezien de onderhaudelingeu met buiteniaudsche s~oomvaartmaatschappijen hog niet waren afgebroken en
deelde uaar aanleiding daarvau aan aaudeelhouders mede:
1. dat zij bereid was aandeeleu te koopen tot een dagelijks
vast t~ stellen koers, die zij voor 15 en 16 December bepaalde
op 58 pCt.
2. dat zij van die aandeelhouders, die zonder hun aandeelen
te verkoopen, bereid waren met haar mede te werken om te
voorkomen, dat deze nationale onderneming aan het buitenland
werd overgeleverd, gaarne hun aandeelen in ontvaugst zou
nemen, om hen op vergaderingen te kunnen vertegenwoordigen
eu a]daar stem uit te brengen.
 Eindelijk op 19 December verscheen eeu derde eireulaire van
de Nederlandsche Handelmaatschappij van dezea inhoud:
,,Aangezien wij van her bestuur der Zuid-Amerika-lijn de
,mededeeling ontvingen, dat het bereid was onze voorstellen
-in ontvangst te nemen, zijn the/us de onderhandeliugen tusschen
,~ons geopend. Dientengevolge maken wij bekend, dat wij met
,~intrekking onzer circulaire van 14 dezer den aankoop ten onzen
,,kantore van aandeelen der genoemde lijn hebben gestaakt.,,
Daarmede was de zaak voorloopig beslist. Van een opneming
der Nederlandsche stoomvaartlijn in het Duitsch-Engelsch]~rausch syndieaat met prijsgeving van haar zelfstandig beheer
zou niets komen. De Nederlandsche Handelmaatschappij stelde
twee stoomschepen ter besehikking van de maatschappij, die
zij in haar bescherming had geaomen, waardoor deze in staat
werd gesteld haar bedrijf voort te zetten.
 Tusschen den tijd, waarop de Nederlandsehe Handelmaatsehappij zich de belangen tier Zuid-Amerika-lijn aantrok en de
indiening van het wetsontwerp ligt een tijdvak van bijna S jaar,
gedurende betwelk de eoncurrentiestrijd werd voortgezet. Maar
ook heeft het gedurende dieu tijd niet ontbroken aan pogingen
van de strijdende partijen om door een overeenkomst dien strijd
te befiindigen. De daarover tusschen het Bestuur der HamburgAmerika-lijn en dat der Zuid-Amerika-lijn gevoerde correspondentie werd mij welwiltend ter inzage verstrekt. Uit die

353
correspondentie, die loopt van Juni 1905 tot Januari 1906,
e, die door herhaalde samenkomsten van de belanghebbende
partijen werd afgewisseld, blijkt dat van Duitsche zijde welgeslaagde pogingen zijn aangewend, om de felste concurrente
der Zuid-Amerika-lijn, de compagnie des Chargeurs rgunis, die
zich op haar eigen terrein, de haven van Dninkerken, door
deze zag bestookt, te bewegen om tot onderhandelingen over
een compromis toe te treden. Ook een Engelsche Maatschappij,
de Prince-line, die zich aanvankelijk doof hield, werd tot toegeven bewogen. Een ontwerp-overeenkomst werd opgesteld en
een oogenblik scheen bet, dat deze tot stand zou komen. De
vrachtprijzen zouden in onderling overleg worden vastgesteld,
evenzoo de havens, die ieder der contractanten zoude bedienen,
de baten zouden worden verdeeld naar een vasten maatstaf.
(19 pCt. voor de Zuid-Amerika-lijn, 15 pCt. voor de Ci° des Chargeurs r6unis en 66 pCt. voor de andere deelhebbers). Het zijn
deze onderhandelingen, waarvan de heer Yah den Bergh sprak
bij de openbare behandeling op 10 October 1.1. Zij zijn ten
slotte op niets uitgeloopen. Waardoor ? Er werd gezegd, tengevolge
van te lage vrachtcontracten van langen duur, die de Nederlandsche
maatschappij had afgesloten en die de verbonden maatschappijen verklaarden niet te kunnen noch te willen overnemen, omdat zij
daardoor haar eigen clientele zouden achteruitzetten en ontstemmen.
 Van Duitsche zijde klonken verwijten over her afsluiten dier contracten. "Can Nederlandschen kant luidde bet verweer: wij ziju
daartoe gedrongen, eerstens doordien een strijd tusschen de
Hamburgsche en Bremer Maatschappijen, in December hog niet
beslecht, de aisluiting van het Pool-contract tegenhield, doordien de gesyndiceerde lijnen haar afladers verbieden met ons te
onderhandelen ell haar rabat-systeem handhaven, ') doordien
') Dat deze klach~ gegrond was. althans in eene vroege phase
van den strijd, bleek mij uit een mij ter inzage gegeven eirculaire
van de gesyndiceerde lijnen van 15 Mei 1901, waarin zij mededeelen, dat hun bekend geworden is. dat zekere verladingen van
he~ continent met andere stoombooten dan die der ,,Conferenzlini~n, tot stand gekomen zijn, en, dat zij de aftaders e r o p opmerkzaam maken, dat in 't vervolg verschepingen met die andere
stoombooten niet alleen her verlies van aanspraak op raba~ zullen
ten gevolge hebben, maar ook een vraehtverhooging van Mk. 20
per ton voor alle afladingen met de ,,Conferenz-liniO~" zullen ten
gevolge hebben.
 354
ouze aaubiedingen worden afgewezen, omdat wij weigereu contracte, voor 1906 af te sluiten en de drie van AntwerFen in
concurrentie met ons vareude 1linen voordeeliger aanbiedingen
doen. Aan wie de sehuld der mislukking te wijten is, is voor den
o u t s i d e r moeilijk u i t t e maken. Die mislukking uitsluitend te
wijten aan de Zuid-Amerika-lijn komt mij niet geheel .billijk
voor en ik kan in die mislukking geen grond vinden o m t e
zeggen, gelijk door sommige leden is gezegd : de Zuid-Amerika-liju
heeft her aan zich zelve te wijteu, d a t e r ann de harduekkige
coneurrentie geen eind is gekomen, had zij zich meer inschikkelijk
getoond, dan had zij ook zonder regeeringssteun kunnen voortbestaan, l_n een overgroot aantai gevallen, waar concurrenten
tot een overeenstemming in aller belang traehten te geraken,
zullen die Fogingen oF niets uitloopen; en dat zulke overeenkomsten moeilijk tot stand komen is zeker geen ramp voor bet
overige meuschdom.
Het kwam mij nuttig voor over dit punt eenigszins uit te
wijden, omdat op deze mislukte onderhandelingen i~, de Kamer
nogal uadruk is gelegd.
Nadat deze onderhandelingen over een overeenkomst tusschen
de Zuid-Amerika-lijn en de gesyndiceerde lijnen waren afgebroken,
kwamen voor eerstgenoemde zeer belangrijke zaken aan de orde.
 In een buitengewone vergadering van aandeelhouders o F 5 October 1906 deed het bestuur bet voorstel, ,,dat aaudeelhouders
,,hun toestemming zouden verleeueu tot ontbinding tier maat,,schappij eu tot liquidatie harer zaken, op zoodanig tijdstip,
,~als waaro F de raad van bestuur in de gelegenheid zal ziju,
,,de baten der maatsehaFpi j over te dragen ann een nieuw op
,,te richten maatschaFpij, zich ten doel stellende het stoomvaart,,,bedrijf nit te oefenen, welke maatschappij zal hebben een
,.,geplaatst kapitaal van minstens f5.000.000, op zoodanige
,,voorwaarden, dat ten behoeve van de aandeelhouders der Zuid,,Amerika-lijn zal beschikbaar zijn een bedrag van f 1.°~00.000
,,ill aandeelen der nieuwe maatschappij,,.
Dit voorbtel werd door de aandeelhouders aaugenomen. (Her
verliessaldo was o F 81 December 1905 gestegen tot ruim
f 650.000).
Kort daarna volgde de mededeeling van den rand van bestuur,

355
dat hij van her bestuur der 7Nationale Stoombootmaatschappij
had ontvangeu her volgende aanbod:
,,Wij nemen ann eene Stoomvaart-Maatschappij op te richten
,,met een kapitaal van minsteus f5.000.000, in we]ke op een
,,nader door ons te bepalen tijdstip, uiterlijk 1 October 1907,
,,door u zullen worden ingebraeht alle uwe baten en wetke
,/Maatschappij u daarentegen zal verschaffen de noodige fondsen
t,of gelden tot betaling van alle uwe schuldeu en bovendien
-f 1.200.000 aandeelen in de nieuwe op te riehten maatschappij,I.
De rand van bestuur beriehtte tegelijk, dat (tit voorstel door
hem was aangenomen.
De uationale stoombootmaatschappij, die hier op her toonecl
verscheen, is opgerieht te Amsterdam op ~i~ September 1905.
 Zij is geen gewone naamlooze vennootschap, haar aandeelen zijn
niet aangebodeu op de markt, een bedrijf uitoefenen om daarmede winst te beha]en en dividend nit te keeren, lag blijkbaar
niet in de bedoeling van de oprichters. Als zoodanig werden
genoemd: I de Nederlandsche Handelmaatschappij, de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij, de Stoomvaartmaatsehappij
Nederland en de Hollandsche Stoombootmaatschappij. Later is
toegetreden de Koninklijke Nederlandsche Stoombootmaatschappij.
In den beginne schijnen de oprichters achterhoudend te zijn
geweest ten aanzieu van het bekend maken hunner bedoelingen,
althans de beer Kam¢:rlingh Onnes beklaagde zich in de Zeepost,
dat hij zijn licht, omtrent hetgeen deze naamlooze venuootschap
beoogde, te Hamburg had moeten opsteken. Men zal voor die
achterhoudendheid wel zijn goede reden hebben gehad. War
de Nationale Stoombootmaatschappij beoogt, werd o.a. uitvoerig
medegedeeld in de algemeene vergadering van aandeelhouders
der Koninklijke Nederlandsche Stoombootmaatschappij te Amsterdam op 16 Mei 1907 gehouden, waar her bestuur bij monde
van den voorzitter Mr. H. P. G. Quack machtigiug vroeg om
voor f 250.000 deel te nemeu iu het kapitaal van eerstgenoemde
naamlooze vennootschap en voor f 150.000 in dat der Hollandsche Lloyd.
Dit voorstel werd als volgt door den voomitter toegeticht:
,,De deelneming,J - - zoo zeide de beer Quack - - ,,is reeds
') Zie o, a. Ned. Financier 23 Sept. 1905.
356
,,gesehied. Wij komen thans daarop uwe goedkeuring vragen.
,,Her was eene deelneming van 2½ ton in een greet syndicaat;
,,de stortingen zouden gesehieden, wanneer zij noodig waren.
 ,,De aanleiding tot deze zaak was de volgende:
,,Ten gevolge van de groote eoncurrentie en den aanvallendeu
,~krijg door de Duitsche stoomvaartlijnen ons aangedaan, was
,~reeds in her jaar 1905 serieus overleg gepleegd tusschen de te
,,Amsterdam zeteIende stoomvaartmaatschappijen. Op den voor,,grond stond, dat men elkander moest kunuen bijstaan, helpen,
,~ondersteunen en aanvullen bij her verdedigen van ons Neder,,landsche staudpunt tegenover her buitenland. Daarvoor was
,,noodig aaneensluiting en voorts eene macht achter ons (a power
,,behind us), eene macht, die, als her noodig is, financieelkan
,inspringen.
,/Die macht ~:chter ons zou nu de Nationale S~oornbootmaat,~schappij zijn, die all~dn dan in werking kwam, als her
,,noodig was.
,1In her verslag, dat wij in 1906 (den 7 Mei) uitbrachten,
,maakten wij melding van de aansluiting onzer maatschappij aan
,de, in her begin van 1906 ter verdediging van ons aller be,langen opgeriehte Nationale Stoomboot Maatsehappij, uadat wij
~,in her prospectus van 10 Maart 1906 (bij de kapitaaIsuitbreiding)
,,her finaneieele punt even hadden aangeroerd. Uit uw stilzwijgen
-maakten wij op, dat de zaak, die u trouwens bekend moest
,~zijn, uwe instemming en goedkeuring ondervond.
 ,~Intusschen kwam na her houden der algemeene vergadering
,~eeu geval veer, waarin onze scheepvaartmaatschappijen alhier
,,toonen moesten, dat zij bereid waren veer elkander waarborg
,,re geven. ])at feit was her geval met de Zuid-Amerika-lijn. De
,,positie van die lijn - - zoo bleek in Juni 1 9 0 6 - was van dien
,,aard geworden, dat zij haar bedrijf spoedig zou moeten staken,
,indien krachtige hulp uitbleef. Wij waren teen, na grondig
,,onderzoek, met anderen van meening, dat:
,i1 °. her verdwijnen van de Zuid-Amerika-liju een zware slag
,veer de Nederlandsche scheepvaart en een zegepraal veer de
,,Duitsche concurrentie zou.beteekenen, ja deze laatste zou aan,,sporen, haar aanvallende tactiek op andere Nederlandsehe scheep,,vaartmaat.schappijen heftiger dan voorheen voort te zetten;
,,2 °. dat dus her belang der andere Nederlandsche stoom-

357
,vaartlijnen dientengevolge medebracht her krachtdadig steunen
,,van een poging tot reconstructie eener lijn, welker levensvat,/baarheid voldoende was uiteengezet en gebleken.
,,Wij zegden dus evenals andere stoomvaartmaatschappijen
,onze finaneieele medehulp toe, behoudens de goedkeuring van
,,onze aandeelhouders. Het gold de eoncentratie onzer scheepvaart,,lijnen tegenover de pogingen van de buitenlandsehe lijnen op
,,£rgentinie, om onze nationale lijn te fnuiken of onder bniten,,landsche contrble te brengen. Het gold den plicht om met
,vereende krachten te behouden wat wij hebben, om ookin de
,scheepvaartbelangen niex weerloos te zijn en desnoods tegenweer
#re kunnen bieden. Wij beloofden d u s onder uwe goed//keuriug - - te doen wat de andere seheepvaartlijnen deden, en
,/stelden ons bereid tot eerie storting.
,Landurig overleg eu behoedzame overweging had nu plaats.
 ,,De storting op de geld~n voor de Nationale Stoombootmaat,/sehappij - - ons aller b o l w e r k - zou, blijkens de nadere
,/inlichtingen nu in de praktijk voorloopig neerkomen op eerie
,deelneming van f 150.000 in de Hollandsehe Lloyd, zijndede
-gereeonstueerde Zuid-£merika-lijn. ZooMs gij weet, heeft ook
/,de regeering begrepen, dat hier een nationale zaak werd beoogd,
,/en heeft zij voorsehot toegezegd tell behoeve van deze stoom,/vaartverbinding tusschen Nederland en Argentinifi eL Brazili~.
,tEen wetsontwerp is daaromtrent aan de Kamers der Staten,,Generaal ingediend en de minister van Landbouw, Nijverheid
,en Handel heeft de in l~Iemorie van Toeliehting de gronden
Hontvouwd. die de regeering in deze aangelegenheid hebben geleid.
,,Het spreekt van zelf, dat onze deelneming in de Hollandsehe
,Lloyd afhaukelijk is van bet tot stand komen der wet.
,Maar komt de wet - - zooals wij dringend h o p e n tot
,,stand, dan is her (naar ons inzien) onze plieht, te toonen dat wij
,,de eoncentratie en vaste eenheid der groote scheepvaartmaat,schappijen alhier tot een felt, tot een daad maken. Wij vestigen
,een bond, die de door de buitenlandsehe eoncurrenten gelijkelijk
,,bedreigde: Nederlandsehe belangen verdedigt.
,/Want wilt hierop letten: - - thans geven wij steun; maar
,,het oogenblik kan komen, dat 66k wij dien steun noodig
,,hebben van onze bondgenooten en onze daad van nu is bet
,,onderpand, dat wij dien steun dan kunnen vorderen.,
I

358
I-Iet berieht over de vergadering van de Koninklijke Nederlaudsehe Stoombootmaatschappij, bovenaangehaald sehijnt mij
z66 te moeten worden opgevat, dat de f 1 5 0 . 0 0 0 , waarvoor
die maatsehappij zal deetnemen in de op te riehten Hollandsehe
Lloyd, is te beschouwen als een eerste storting op de deelneming ad f~50.000, in de Nationale Stoombootmaatschappij,
waartoe het bestuur zieh reeds vroeger had verbonden.
 Is in bet ontwerp van wet ,tot toekenning van een voorschot
,ten behoeve van eerie stoomvaartverbinding tusschen Nederlaud
,,Brazili~ en hrgentini&, slarake vail een comitd gevormd dool
commissarissen en directeuren van de Nationale Stoombootmaatschappij, genoemd: ,,eomitd tot reorganisatie der Zuid£merika-lijn,,, uit de mededeeliugen vail den voorzitter der
Koninklijke Nederlandsche Stoombootmaatschappij blijkt, dat
een op te richten naamlooze vennootschap de Hollandsche Lloyd,
bet werk van dat comitd zal overnemen en voortzetten. De
Holiandsche Ihoyd is dus een dochter van de Nationale Stoombootmaatsehappij.
Blijkens bet, sedert wet geworden, ontwerp, zal door de
Vennootschap, die bet bedrijf der Zuid-amerika-lijn zal overnemen en uitbreiden, een voorschot uit 'sRijks kas women
genoten ten bedrage van:
f 800.000 per jaar gedurende de eerste 5 jaren,
~00.000 ,,
,,
,,
,, tweede 5
,,
en
- 100.000 ,,
,,
,,
,, derde 5
,,
onder beding van rente ad 2 pCt. en aflossing, voor zoover de
overeengekomen winstverdeeling die zal toelaten, voorts onder
beding dat de gereorganiseerde lijn behalve op Argentini~, tevens
een geregelden dienst zal onderhouden o13 Brazilie, behoudens
dispensatie van den Minister, als in art. ~ omsehreven, en om
alle brievenmalen zonder vergoeding te vervoeren. (art. 6)
Verder wordt bedongen dat de gezagvoerders, stuurlieden en
machinisten Nederlanders moeten zijn (art. 5), dat de stoomsehepen in NederIand moeten worden gebouwd. Ook hiervan
kan de Minister dispensatie verleenen in versehillende gevallen
als in art. 3 bepaald.
Art. 10 bepaalt welke boeten zullen verschuldigd zijn bij
niet nakoming door de maatschappij van de verpliehtingen, die
zij heeft op zich genomen.
-

359
Door de Tweede Kamer werd bet wetsontwerp aaugenomen op
t l October 1907 met 89 tegen ~8 stemmen, door de Eerste
Kamer op ~8 November 1907 met 39 tegeu 6 stemmen.
 Reeds den daarop volgenden dag verscheen de wet in her
Staatsblad onder n ° 809.
In her voorloop~g verslag van de Tweede Kamer wordt der
Nedertaudsche Haudetmaatzchappij door ,,verscheiden 1eden,, een
grief gemaakt van haar tusschenkomst en wordt gesproken over
een door die maatsehappij ,,beinvloede onverstandige politiek,,
der Zuid-£merika-lijn., die veeleer dan de strijd, haar door de
buitenlandsche maatschappijen aangedaan, haar met ondergang
zou bedreigen.
O~rer de meer of minder verstandige politiek der Zuid-Amerikalijn kan ik uiet oordeelen, ik mis de daartoe noodige gegevens.
Zooveel is uit de gevoerde debatten evenwel gebleken, dat zich
ook in dit geval heeft voorgedaan her gewone verschijnsel, dat
overal valt waar te nemen waar eoncurrenten elkander fel bestrijden. Over en weder verwijt men elkander, dat de tegenpartij de markt heeft bedorven en oorzaak is, dat niemaud
winst kau behalen. Eenerzijds wordt gezegd, dat de lage
vrachteu door de Zuid-Amerika-tijn azngeboden en de onbestaanbare contracten, door haar gestoten, de animositeit hebben
opgewekt. 1) En verder, dat de Duitsehe lijnen, die ons land
aandoen in de vaart naar la Plata, hooger vrachten eisehen
dan de Nederlandsche lijn en ook gedwongen zijn om hooger
vrachten te eischen, omdat zij anders in conflict geraken met
de andere 1linen, die zij bedienen van Hamburg en van Kntwerpen. 2)
Mast, autwoordt hierop de Minister: ,,die vracht-contraeten :~)
,,versehijnen toch wel in eenigzins ander licht, wanneer men
,,weet, dat zij een antwoord waren op de concurrentie der Zuid,,Amerika-lijn aangedaan door de Argo-lijn, die voer voor
,,rekening van de Conference-lijnen, en dat die Argo-lijn - - i k
,,heb bet bewijs hiervan in handen - - h a d aangeboden goederen
') Reds van den Heer Plat.e op 11 Oct. 1907, Handelingen pag. 47.
") Reds van den heer Pla~;e op 11 O.e~.1907, Handelingen pag. ,18.
 ~ Bedoelcl worden de contr~eten tier Z.-A.-lijn.
Scsm

360
,,te vervoeren tegen 5 Shilling per gelijke eenheid, i) Weet
~pmen dit, dan zal men toeh waarlijk der Zuid-Amerika-lijn
•pvan die onereuse eontracten geen grief makenu.
Welke is die Argo-lijn, waarvan de Minster spreekt? Onder
de tot een syndieaat vereenigde iijnen komt haar naam niet
voor. Is zij vooruitgesehoven, missehien wel in 't leven geroepen
om datgene te doeu wat de Duitsehe lijnen niet zouden mogen
doen, uomdat zij anders in conflict geraken met de audere
tAijnen, die zij bedienen van Hamburg en van hutwerpen.,
Staat achier haar in dit duel een Mephistofeles, die haar
toeroept: ,~Nur zugestoszen, ieh parire,~ ?
Dat dit meer is dan vermoeden, maar wel als vaststaand
kau worden aangeaomen, is mij gebleken uit eorrespondentie,
waarin de door ken Minister bedoelde lage vraehtaanbiedingen,
ook voor jaar-eontraeten gedaan worden en waaruit tevens btijkt,
dat de £rgo-lijn niets anders is dan een. instrument der Conferenee-lijnen, door deze in het leven geroepen.
Hoe het zij, bij de beoordeeling van de tussehenkomst der
Nederlandsche Handelmaatsehappij, kan m.i. verder buiten besehouwing blijven de politiek, door de Zuid-_h_merika-lijn gevoerd.
Het oordeel over het. optredeu van dat kapitaal-kraehtige
liehaam moet meet of minder gunstig ]uiden, naar de mate van
de meer of mindere waarde, die men heeht ann her voortbestaan
en den bloei van de nationale seheepvaart.
 En als men leest in her voorIoopig verslag: '~)
,,Op grond van alle deze overwegingen kwamen de leden hier
uaan het woord tot de slotsom, dat her algemeen belang bij
,,her in stand houden van de Zuid-Amerika-lijn niet of althans
,,sleehts in zeer geringe mate betrokken is. Door her verdwijnen
,van deze lijn zou de Nederlandsehe handel niet worden ge,,scha.ad eu evenmin zou onze uitvoerende nijverheid daarvan
,~eenige belemmering ondervinden,,, dan moge dit gezegd zijn
ter bestrijding van het voorschot, maar dan is her toch duidelijk,
dat zij, die zoo denken bitter weinig kunuen gevoelen voor
her optreden der Nederlandsehe Handelmaatsehappij.
') Bedoeld werd: per kub. Voe~.
Het verwijt van de andere zijde tegen de Zuid-Amerika-lijn
hetrof con~rae~en tegen 40 shilling per kub. Voet.
2) Voorl. ~,erslag (pug 13, 2 ° kolom).
861

Zij daarentegen, die reel gevoeleu voor den bloei der nationale
scheepvaart op zieh zelf eu uiet enkel als hulpmiddel van handel
en nijverheid, (een hulpmiddel, waarin buitenlandsche reederijen
wellieht evengoed kunneu voorzien) die in het behoud en de
ontwikkeling van die scheepvaart zieu een volksbetang, zij zullen
de directie van de Nederlandsche Ha, delmaatschappij prijzen
wegens haar besluit.
Dit nu is eeu belangrijk punt, waard om er een oogenblik
bij stil te staan.
 Is her eeu volksbelang, dat in het scheepvaartverkcer van
oa op onze havens de Nederlandsehe reederijen een ruim, zoo
bet kan eex~ overwegend aandeel hebben ? En verder, is er een
nationaal belang bij hetrokkeu, dat het beheer van de Nederlandsehe reederijen blijve in handen van onafhankelijk-Nederlandsehe directies ?
De eerste vraag zal zeker door weinigen ontkennend worden
beautwoord en allerminst waarschijnlijk door die leden van de
Tweede Kamer, die in hun bestrijding van her wetsontwerp ten
aanzien van het verdwijnen van ,,deze,, lijn wel wat boven 't
hart gesproken hebben en zeker niet zouden toegeven dat inplaats van ,,deze,, lijn ,,eenige lijn,, werd gelezen. Immers
spreekt er geen ergenis nit de klaeht, waarschijnlijk door diezelfde leden geuit, over gebrek ann geestkraeht en ondernemingsgeest, de klacht dat onze havens, omdat onze reeders niet
wakkerder zijn geweest, niet eindhavens zijn geworden, maar
tussehenhavens gebleven? Maar dan ook, is er geentegenspraak
tusschen de onversehilligheid, waarmede zij beweren her verdwijnen, zij bet ook van ,~deze,, Nederlandsehe lijn te zullen
aanzien en hun blijkbare belangstelling in de ontwikkeling van
de Nederlandsche scheepvaart in 't algemeen?
Het moge waar zijn, war de beer Pierson in zijn
rede opmerkte, ') dat kapitaal niet in eigen scheepvaart belegd.
op andere wijze ann de productie deelneemt en dat vrachten,
die wij ann het buitenland sehuldig worden, moeten worden
betaald in de producten van eigen nijverheid, maar daarom is
de wijze, waarop de Nederlander zijn brood verdient, toeh
geen onversehillige zaak. De zee . . . . . of de fabriek? Is de
~) Zie ttandelingen Tweede Kamer, pag. 54.
EcoN. 1908.
 24

~6o~
keus wel moeilijk voor het yolk van Tasman en Heemskerk,
Van Houtman en Maghelaen? Scheepsvracht tegen fabrieksproduct,
zeker her evenwicht herstelt zich, wat de cijfers betrefg, maar
het verlies in karakter, in duff, in volkskracht, dat zou verloren gaan, wanneer het regel werd, dat buitenlandsche reederijen her verkeer op onze havens geheel in handen kregen,
zoude noeh in de fabriek noch in eenig ander bedrijf herwonnen
worden. De vraag of de regeering lets doen moet om dat te
voorkomen en, zoo ja, hoe ze dat doen moet, voor 't oogenblik
daargelaten, hier is toch zeker wel een belang in het spel,
waaromtrent onverschilligheid ons niet past. Dit is niet enkel
gevoels-quaestie, maar in hooge mate vraag van belang.
In de oprichting van de Nationale Stoombootmaatschappij
door een aantal onzer belangrijkste en krachtigste instellingen
voor handel en verkeer ligt de erkenning van dat belang.
Mannen van zaken hebben zich tot de oprichting dier maatsdhappij vereenigd en bet is niet aan te nemen, dat zij zich
daarbij door gevoels-overwegingen hebben latch leiden.
Her gebeurde met de Zuid-Amerika-lijn, de strijd, alien de
Hollandsche Stoombootmaatschappij heeft te voeren gehad tegen
Engelsche coneurrenten, heeft hen waarschijnlijk gebracht tot
de toepassing van het clerics: ,,Eendracht maakt machtIn die gevallen lag een waarschuwing.
 Eeu stoomvaarttijn, die op zich zelf staat, is blootgesteld
aan den aanval van een machtigen mededinger, die haar
zoekt te verdringen. Ook dan, wanneer die poging nietgelukt,
kost de strijd groote opofferingen en kan her zijn, dat eenigen
tijd zonder winst of met verlies moet worden gewerkt. Wordt
daarentegen de eenling gesteuud door een zeer krachtige combinatie, dan is dat een waarschuwing voor den buitenlandschen
concurrent om den strijd niet te beginnen. Hands off, wordt
hem toegeroepen, uw aanval, tegen ggn onzer misschien kans
op slagen biedend, zal vruchteloos zijn tegen onze verbonden
kracht.
Een voorbeeld op welke wijze de concurrentie te werk gaat
om een vreemden mededinger uit de baan te houden, wordt
medegededd in een werk van Ambroise Colin l) op pug. 2~0.
i) La l~avigation Commerciale an XIX ~ si6cle par Ambroise
Colin. Paris Arthur Rousseau Ed.
363
,,Une compagnie doit done pouvoir lutter contre la lenteult
,tque les dgbouchgs d'une rdgioll mettent patrols ~ se crger.
,,Mais die dolt aussi pouvoir 1utter ~ coups de millions, contre
,,la concurrence des autres eompagnies. Un exemple de cette
~,~pretg des capitaux ~ se disputer les lignes de navigation nous
,,est fourni par l'histoire de notre commerce avec l'Amazonie.
 ,,La France e~ltretient avec cette rggion, que desservent les
,,ports de Para et de Manaos un commerce important. Deux
,,articles, le cacao et le caoutchouc sont tirgs par nosindustriels
,,exclusivement de cette provenance. L'£mazonie nous envoie
,,en outre du riz. du cafg, du manioc, des graines aromatiques,
,sans oublier du .bgtail, qui serf ~ alimenter les Antilles fran,~aises et notre colonic de la Guyane. Cependant les &nglais,
,,et dans ces derniers temps les Allemands, out le monopole
,,des lignes de navigation de l'Amazonie. Une concurrence fran#.caise essaya de se montrer; ce fut la compagnie des C h a r , , g e u r s r g u n i s , qui en prit 1'initiative vers 1880. Mais
,,immgdiatement, les ligues anglaises abaiss~rent le l~rix de leur
,fret de 50 shillings h 10 shillings, prix absolument dgrisoire.
-En dix-huit voyages les C h a r g e u r s r d u n i s avaient perdu
,,400.000 francs. Ils durent renoneer ~ la lutte et les compag,,uies anglaises remont~rent aussitbt 1curs prix ~ 50 shillings.
-Cepeudant l'absence d'une ligne franeaise offrant une grave
~,lacune, diverses tentatives furent encore gbauchdes depuis de
,,notre cbt~. En 1894 la compagnie g~n~rale Transatlantique,
,,dgj~ en possession d'une ligne sur Cayenne, pensa ~ la pro,longer jusqu'aux ports de l'Amazonie, mais elle ne put obtenir
,,la subvention qu'elle sollicitait. D'ailleurs les hnglais veillaieut.
 #En 1895, sur le seul bruit qu'unc compagnie fran~aise se dis,,posait ~ rependre l'essai des C h a r g e u r s , la R e d C r o s s
,,Line et la B o o t l i n e ofilrirent spontan~ment un rabais de
,5 pCt. sur les prix les plus has qui pourraient gtre fairs aux
,chargeurs, s'eugageant ~ leur rgserver le fret pendant six
,mois, et un rabais de 10 pCt. i~ ceux qui prendraient le
,,mdme engagement pour une durge d'une annge. Et ee n'gtait
#pus 1~ leur seul mode de concurrence. La compagnie des
, , t : h a r g e u r s r g u n i s , sans reconstituer la ligne r6guli~re,
,,avait envoyg un de ses navires en expgdition isolde darts la
,,rggion de l'Amazonie. Arrivg aupr~s de Para, ce navire ne

364
,/put pus trouver de pilotes. Ils avaient tous dt~ requisitionn~s
,,par les Anglais. Le navire frangais, ainsi boycott~ d'une ma,,nitre sauvage, dut renoneer it sou expedition.,,
Een voorbeeld op kleine schaal van een soortgelijke tegenwerking door eeu buitenlaudschen medediDger als de ~ransche
maatschappijen aau de _&mazone oudervonden, is in her
Noordeu van ons land wel bekend. Herhaaldelijk zijn pogingen
aaugewend om een directe vaart van Delfzijl op Londen in het
leveu te roepen. Zoodra de ondernemers den dienst hadden
geopend, kwam een financieel krachtige Engelsche maatsehappij,
die eeu geregelden dienst Harlingen--Londen onderhoudt, met
haar stoombooten te Delfzijl, concurreerde den zwakkeren
mededinger dood en liet daarna Delfzijl weder in den steek.
 Waarsehijnlijk zal verder door de deelnemers aan de Nationale
Stoombootmaatschappij zijn overwogen, dat elke Nederlandsche
stoomvaartlijn en ook elke Nederlandsehe spoorweg-onderneming er belang bij heeft, dat de expeditie-ondernemingen,
waarmede zij in aanraking komt zooveel mogelijk in Nederlandsehe handbn zijn. De buiteulandsche onderueming toch, die
zoowel Nederlandsehe als vreemde havens bedieut, heeft her in
reel gevalteu in de macht om bet verkeer te leiden over ggn
van de havens en zal geneigd ziju van die maeht gebruik te
maken om het te doeu loopen over de haven van haar eigeu
nationaliteit. Goederen van Zwitserland, van 0ostenrijk, van ZuidDuitsehland bestemd voor overzeesche landen kunnen in reel
gevallen, zoowel over Hamburg als over Rotterdam gaan. De
Hamburgsche maatschappij, die ook Rotterdam bedient, zal zeker
eerder haar best doen om dien stroom over Hamburg te doen loopen.
De Duitsche regeering werkt door de regeling der spoorwegtarieven in dezelfde richting. En met dien verkeersstroom staat de
handelsbeweging in zeer nauw verband. Handetshuizen eu agenten
te Rotterdam gevestigd, zullen niet bij voorkeur 'over Hamburg
laten versehepen, en, ann den anderen kant, een verkeer, dat
over Hamburg loopt, zal geen aanleiding geven tot vestiging van
handelskantoren te Rotterdam. Het belang, dat een land heefl,
bij eigen vaste overzeesehe verbindingen boven bediening door
stoombooten, die zijn havens enkel als tussehen-stations aanloopen, is m.i. door den heer Hubreeht in de Tweede Kamer

365
op heldere en overtuigende wijze aangetooud. 1) Her streven
van elke stoomvaartmaatschappij zal altijd zijn om Let verkeer
op de eindpunten meer dan op de tusschenhavens uit te breiden.
 Lading op of I1aar de eindpunten zal voor haar de meest
voordeelige zijn. Buitendien, als in de haven van afvaart de
lading geeompleteerd is, dan zal de aflader in de tusseheuhaven
op een volgende gelegenheid moeten wachten. De tusschenhaven
komt, waar het een lijn betreft, die in den regel geen gebrek
ann vraeht heeft, noodzakelijkerwijze eenigszins in de tweede
plaats.
Een belangrijk voordeel is ook voor de haven, waar een
groote overzeesche lijn afvaart, dat daar alle benoodigdheden
voor de reis worden aangesehaft, waar door aan zeer velen werk
en bedrijfswinst wordt versehaft.
Eii1delijk sehijnt mij, dat een niet van gewicht ontbloot
argument, dat voor eigei1 Nederlandsehe Stoomvaartlijnen pleit,
te oi1tleenen is aan de kans op een oorlog, waarin de vreemde
vlag betrokken wordt, terwijl Nederland neutraal blijft. Het
voordeel, dat de eigen stoomvaart aan die positie zou ontleenen,
behoeft niet nader te worden aaugetoond.-~)
Dat het spreekwoord; ,trade follows flag, niet in elk opzieht
opgaat, werd in Let debar in de Tweede Kamer aangetoond
door den Leer Pierson met een verwijzing naar Antwerpen,
welks uitgebreide handel zieh bijna uitsluitead van sehepen
onder vreemde vlag bediei1t. "~) Evcnwel, er zijn ook voorbeelden,
die er vd6r pleiten.
I n ' L e t reeds vroeger aangehaalde werk van Ambroise Colin
komt op pag. ~ 2 een statistiek over her handelsverkeer van
Frankrijk met Chili root, waarmede deze sehrijver de juistheid
van her Engelsche spreekwoord wil aantoonen. Nadat fransehe
maatschappijen dell vroeger onderhouden dienst op de atille
Zuidzee hadden gestaakt, is, zoo deelt hij merle, de invoer
van fransche goederen in Chili van -4-6.500.000 piasters in
1892 tot -4-1.600.000 piasters in 1895 teruggegaan. Aangei1omen, dat tusschen de staking van den franschen stoombootdienst en deze teruggang in handelsomzet een oorzakelijk verband

') Rode van den I=Ieer Hubrecht (Handelingen pag. 38--48).
 2) Ambroiso Oolin, la Navigation Gommcrciale, pag. 221.
3) Handelingen, pag. 83.
366
bestaat, war niet onwaarschijnlijk sehijnt, dan zal men wel
mogen aannemen dat in dit geval vreemde schepeu niet de
tank hebben overgenomen, die de fransche hebbeu opgegeven.
Zoo absoluut als door sommigen wordt gedaan, vat ik de
beteekenis van bet ,,trade follows flag,, evenwel niet op.
