Jaswina Elahi en Ruben Gowricharn, Ongezien, ongehoord. Hindostanen in de Nederlandse koloniale geschiedenis
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 139 (2024) | review 9

Jaswina Elahi en Ruben Gowricharn, Ongezien, ongehoord. Hindostanen in de Nederlandse koloniale
geschiedenis (Zutphen: Walburg Pers, 2023, 240 pp., isbn 9789464560626).
De auteurs van Ongezien, ongehoord hebben zichzelf twee doelen gesteld. Zij
willen de geschiedenis van de Surinaamse Hindostanen – oorspronkelijk
afkomstig uit India, numeriek de grootste bevolkingsgroep van Suriname,
in Nederland een gemeenschap vormend van ongeveer 160.000 personen –
introduceren bij een breed publiek. Daarnaast willen zij een bijdrage leveren
aan het debat over de koloniale geschiedenis van Nederland en de opname van
de met Suriname verbonden bevolkingsgroepen hierin. Het gaat hen daarbij
niet om het formuleren en beantwoorden van specifieke onderzoeksvragen,
maar om het identificeren van capita selecta. Van de uiteenlopende methoden
en bronnen waarvan zij zich bedienen, maken zij een eclectisch gebruik.
Met de bedoeling witte Nederlanders én generaties Hindostanen
in Nederland en Suriname te bereiken, richten de schrijvers zich op de
hoofdlijnen van de Surinaams-Hindostaanse geschiedenis. Zij bespreken
op een bondige en toegankelijke wijze de thema’s die ertoe doen en
haken – waar zij dit relevant achten – aan bij lopende academische
debatten, bijvoorbeeld over slavernij en contractarbeid als arbeidssysteem
en over de betekenis van transnationale relaties die etnische groepen met
hun ‘thuisland’ onderhouden. Puttend uit eigen publicaties en die van
collega-onderzoekers schetsen Jaswina Elahi (cultuurwetenschapper) en
Ruben Gowricharn (socioloog) in deel 1 de wording van de Hindostaanse
gemeenschap in Suriname, in deel 2 de culturele banden tussen Hindostanen
in India, Suriname en Nederland en in deel 3 de historische opvattingen van
Hindostaanse jongeren in Nederland.
 In deel 1 laten de auteurs zien dat na de afschaffing van de slavernij en
de beëindiging van het systeem van Staatstoezicht de Nederlandse koloniale
machthebbers inzetten op de rekrutering van contractarbeiders in India
en hun verscheping naar Suriname. Op hun bestemming aangekomen,
werden de Britse onderdanen te werk gesteld op plantages waar eerder
slaafgemaakten het arbeidsreservoir vormden. Slavernij en contractarbeid –
met hun overeenkomsten en verschillen – lagen in elkaars verlengde. Voor de
planters waren beide systemen aantrekkelijk, omdat deze hen in staat stelden
de arbeidskosten beheersbaar te houden.
Onder het traktaat dat de Nederlandse en de Britse regering met elkaar
hadden gesloten, kwamen tussen 1873 en 1916 ruim 34.000 Hindostanen
naar Suriname. Zij hadden een beslissend aandeel in het overeind houden
van de plantagelandbouw. Ongeveer twee derde van hen besloot om zich na
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.18649 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

afloop van hun contract als vrije landbouwer in Suriname te vestigen. Uit de
Brits-Indische regionale culturen die de nieuwkomers hadden meegenomen,
vormde zich geleidelijk een etnische groep met eigen netwerken en instituties
op cultureel, sociaal en religieus gebied. In de woorden van de schrijvers
fungeerde het systeem van contractarbeid daarbij als ‘de grote gelijkmaker’,
die processen van culturele, geografische en economische ‘homemaking’
stroomlijnde en aan de wieg stond van de uitholling en op termijn
verdwijning van het traditionele kastenstelsel.
 De auteurs tonen in deel 2 de invloed van processen van
acculturatie en verwestersing op het gebied van de godsdiensten en talen
van de Hindostanen. Het begrip Hindoestanen – verwijzend naar het
herkomstgebied van de arbeidsmigranten – maakte geleidelijk aan plaats voor
de term Hindostanen – waarmee de ex-contractanten en hun nakomelingen
niet alleen beoogden Hindoes in te sluiten, maar ook Moslims, Christenen en
andersgelovigen. De auteurs maken inzichtelijk dat de religieuze en culturele
veranderingen in het bijzonder de emancipatie van de Hindostaanse vrouw
ten goede kwamen. Door hun toenemende scholing en onder invloed van
westerse maatstaven van beoordeling werd de gelijkwaardigheid van vrouwen
en mannen op een doortastende wijze geïnstitutionaliseerd. Hindostaanse
muziekgenres en dansstijlen ondergingen eveneens aanpassingen, onder
invloed van moderne massamedia en door processen van verstedelijking.
Hierdoor evolueerden muziek- en dansvormen, maar werden daarnaast
de culturele banden tussen Hindostaanse gemeenschappen in Suriname,
Nederland, Guyana en Trinidad versterkt, al dan niet gefaciliteerd door de
Indiase regering.
Volgens de schrijvers draagt Hindostaanse muziek in het bijzonder in
Nederland de identiteit van de eigen groep uit. In liederen wordt gerefereerd
aan de periode van de contractarbeid en wordt uiting gegeven aan gevoelens
van verlies, verdriet en nostalgie. Tegelijk constateren zij dat Hindostanen
in Nederland van een sober levende tot een feestende gemeenschap zijn
uitgegroeid. Daarbij gaat het om de viering van gangbare religieuze feesten,
maar ook om nieuwe feesten die aan Bollywoodfilms zijn ontleend en om
Nederlandse feesten als Sinterklaas en Koningsdag. Daarnaast kunnen
feestelijkheden rond ‘life-events’ zich in een toenemende populariteit
verheugen. Al deze evenementen hebben een belangrijke sociale functie, maar
dienen niet zelden ook om de status van de deelnemers te bevestigen dan wel
te verhogen.
 Deel 3 is gewijd aan hedendaagse opvattingen over de Hindostaanse
geschiedenis, waarbij de auteurs zich beijveren om feiten en mythen zo
goed mogelijk van elkaar te scheiden. Methodologisch is dit het minst
onderbouwde deel van het boek. Zo nuanceren zij het oordeel onder
Hindostanen dat hun voorouders er goed aan deden om India te verlaten om
op die manier armoede en slechte toekomstperspectieven te ontvluchten. De
tegenwerping van Elahi en Gowricharn luidt dat niet alle contractarbeiders

kozen voor een definitief vertrek getuige de terugkeer van substantiële
cohorten ex-contractanten naar India. Zij stellen bovendien dat er ook
Indiërs waren die tot welstand wisten te geraken door migratie bínnen het
herkomstgebied van de contractanten en dat er in Suriname en Nederland
Hindostanen woonachtig zijn die onmiskenbaar tot de onderklasse kunnen
worden gerekend. Hoewel deze gegevens op zichzelf correct zijn, is de
redenering niet heel sterk, omdat deze niet weerlegt dat veel contractarbeiders
wel degelijk hun geboortegrond verlieten met de bedoeling een beter bestaan
elders op te bouwen en hier dikwijls ook in slaagden. Evenmin maken zij
duidelijk hoeveel Hindostanen in Nederland het thank goodness narratief
hebben geadopteerd.
De schrijvers plaatsen ook kanttekeningen bij de opvatting dat
contractarbeid ten diepste kan worden beschouwd als een nieuwe vorm
van slavernij en dat Hindostanen en Afro-Surinamers in vergelijkbare mate
slachtoffer waren van het Nederlandse kolonialisme. Zij benadrukken in dit
verband de formele verschillen tussen beide arbeidssystemen en menen dat
het construeren van overeenkomsten tussen Hindostanen en Afro-Surinamers
de historische en sociale afstand tussen beide groepen wellicht verkleint,
maar een miskenning inhoudt van het cultureel pluralistische karakter van de
Surinaamse en de Nederlandse samenleving. Integratie met behoud van eigen
identiteit is kennelijk een strategie die zij vooralsnog hoog wensen te houden.
 Waar het gaat om de (her)oriëntatie van Hindostaanse jongeren op
hun eigen geschiedenis stellen de auteurs dat die grotendeels wordt bepaald
door persoonlijke behoeften en verwachtingen en door de beschikbaarheid
van (betrouwbare) informatie. De schrijvers beweren aanwijzingen te hebben
dat meer dan voorheen Hindostaanse jongeren trots zijn op hun afkomst,
maar laten in het midden hoe zij deze jongerengroep definiëren en waarop
zij hun vaststelling baseren. Hun bevindingen lijken deels het resultaat van
participerende observatie, maar ook van de inschatting dat trots op de eigen
cultuur een voorwaarde is om de Hindostaanse geschiedenis erkend te krijgen
als deel van de Nederlandse (post)koloniale geschiedenis.
Met die erkenning gaat het volgens hen nog niet erg voorspoedig.
Zij delen het standpunt van Hindostaanse jongeren dat in Nederland hun
geschiedenis ongezien en ongehoord is en dat het accent is komen te liggen
op de historische betrokkenheid van Nederlanders bij de slavenhandel en
de slavernij in het Caraïbisch gebied. In discussies over de hedendaagse
omgang met dit verleden voeren Afro-Surinamers de boventoon, terwijl
de stemmen van Hindostanen en andere Surinaamse bevolkingsgroepen
onvoldoende doorklinken. Door die onbalans dreigt er naar het oordeel van
de onderzoekers een vertekend beeld van de geschiedenis van deze groepen te
ontstaan én van het Nederlandse koloniale verleden dat zij mede vorm hebben
gegeven.
 De beperkte maatschappelijke zichtbaarheid van Hindostanen in
Nederland schrijven de auteurs toe aan hun relatieve afwezigheid in de media,

de politiek en de wetenschap. Ondanks hun geslaagde integratie en culturele
veelzijdigheid zijn hun inspanningen en verdiensten daardoor maar beperkt
over het voetlicht gekomen. De onderzoekers onthouden zich van analyses die
mogelijke verklaringen mede zoeken bij de wijze waarop Hindostanen zich
in Nederland profileren. Ze zinspelen hier wel op (198-206, 210-211), maar
pakken niet door. Dit wekt enige bevreemding, omdat er eerder al over dit
thema is geschreven, onder andere in Chan Choenni’s Hindostaanse Surinamers
in Nederland (opgenomen in de literatuurlijst van het boek).
Ongezien, ongehoord biedt een welkome kennismaking met de
geschiedenis van de Hindostanen, een geschiedenis die inherent verbonden
is met de Nederlandse (post)koloniale geschiedenis. Het boek levert een
laagdrempelige bijdrage aan het zichtbaar maken van deze groep die tot op
heden voor veel Nederlanders onder de radar is gebleven. Ongezien, ongehoord
biedt relevante kennis en verdiepte inzichten, maar geeft in het bijzonder
ruimte aan een honorabel streven de Hindostaanse geschiedenis onderdeel te
laten worden van de Nederlandse geschiedenis.
Peter Meel, Universiteit Leiden.
