The Netherlands’ first architectural couples: women architects in their own right?
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
114.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
114.
J. Roos, ‘Praten met Koos Pot-Keegstra’,
Het Parool 9 maart 1978. Het echtpaar
kreeg één dochter.
G.B., ‘De architecte J.F. Pot-Keegstra:
Iedereen heeft recht op een goede woning’, Het Vrije Volk 22 september 1956.
Oosterhof 2018 (noot 6), 85-100.
Oosterhof 2018 (noot 6), 96. De opmerkingen zijn niet gepubliceerd, maar
opgetekend tijdens het interview.
Oosterhof 2018 (noot 6), 96.
HNI, archief Stam-Beese, Ch.I.A. (STAB),
inv.nr. t55. De uiteindelijke opdracht
voor het woongebouw ging naar het
echtpaar Pot-Keegstra.
Zie bijvoorbeeld Oosterhof 2018 (noot
6), 44-45, 99, 156. Stam-Beese kreeg
twee kinderen: één uit een relatie met
toenmalig Bauhaus-directeur Hannes
Meyer en één uit haar huwelijk met
Mart Stam.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
101-102, citaat 102.
W. van Tijen, ‘Prof.ir. M.J. Granpré
Molière’, Plan. Maandblad voor ontwerp
en omgeving 3 (1972) nr. 6 (juni), 21.
Later heeft Granpré Molière zijn scherpe uitspraken hierover in het onderwijs
herroepen. ‘Discussie over de betekenis van granpré molière’, Plan. Maand­
blad voor ontwerp en omgeving 3 (1972)
nr. 6 (juni), 24-37.
Schriftelijke mededeling van K. van
Manen-Kammer, 2 oktober 2020. Karin
van Manen-Kammer is, evenals een
zus, eveneens opgeleid in Delft tot
bouwkundig ingenieur.
HNI, www.zoeken.hetnieuweinstituut.
nl/nl/archieven/details/ACOP/
keywords/8+en+opbouw ACOP
110570675 (geraadpleegd 9 juni 2020).
Wikipedia, www.nl.wikipedia.org/
wiki/Kunstenaars_die_bijdroegen_
aan_de_inrichting_van_de_Nieuw_
Amsterdam (geraadpleegd 9 juni 2020).
‘Luxe-hut s.s. “Nieuw-Amsterdam”’,
de 8 en Opbouw 11 (1940) nr. 13/14
(28 juni), 132-133. De ontwerpen zelf
ontbreken. HNI, 110512146, archief
KAMM.
Telefoongesprek met K. van ManenKammer, 27 februari 2020; Van Kessel
en Kuperus 1982 (noot 9), 104.
 Deze moderne architectuuropvattingen van het echtpaar kwamen al geheel
tot uiting in een vroeg gezamenlijk
ontwerp voor een montessorikleuter-

37

Hoewel het ontwerp onder beider naam
werd gepubliceerd, zoals alle ontwerpen
van het echtpaar, werd alleen Pot als
auteur van dit artikel vermeld.
75 Pot 1943 (noot 74), 71.
76 HNI, archief POTK, inv.nr. 37t1-t7;
H. van Saane, ‘Gebouw voor alleen­
wonenden te Amsterdam’, Tijdschrift
voor Volkshuisvesting en Stedebouw
24 (1943) nr. 2 (februari), 18-24.
77 Het archief bevat alleen een situatieschets, enkele plattegronden en een toelichting daarop. HNI, archief STAB, inv.
nr. t55. Dat het echtpaar Pot-Keegstra en
niet Stam-Beese de opdracht voor deze
flat kreeg had vermoedelijk te maken
met het feit dat Pot gedurende enige tijd
werkzaam was voor bouwbedrijf H. van
Saane, stichter van De Oranjehof. Hoe-

78
79
80

81

wel Stam-Beeses ontwerp qua opzet niet
veel afweek, speelde het feit dat zij toen
nog geen gediplomeerd architect was
mogelijk ook een rol.
'Architecten-echtpaar Pot-Keegstra' 1964
(noot 52).
HNI, 110454438, archief POTK.
'Architecten-echtpaar Pot-Keegstra'
1964 (noot 52). HNI, archief POTK,
inv.nr. 145. Het niet meer bestaande
bejaardencomplex was gesitueerd op
een perceel tussen de Cornelis
Outshoornstraat en de Adriaan
Dorsmanstraat.
Ook het ontwerpen van de Penitentiaire
Inrichting Amsterdam Over-Amstel,
ofwel de Bijlmerbajes (1974-1978), beschouwde Pot-Keegstra als een vorm van
gemeenschapshuisvesting. De cellen

82

83

84

85

werden in de ontwerpen met ‘wooneenheden’ aangeduid. HNI, archief POTK
110454511; M.S. Kuperus en H.C. Meinsma, Architectes, Amsterdam 1990, 85.
Lammers-Koeleman bouwde onder andere bejaardencentra in Naarden, Bilt­
hoven, Dieren, Hengelo en Lunteren.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9), 113.
H. Lammers en C.Ch. Lammers-Koeleman, ‘Bejaardencentrum “De Hoge Es”
te Nijverdal’, Bouwkundig Weekblad 83
(1965) nr. 20, 372-374.
‘Bejaardencentrum “De Hoge Es”.
Nijverdal krijgt een zeer modern
bejaardentehuis’, Holtens Nieuwsblad
7 september 1963.
 Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
113-114.
E.M. Smeets-Klokgieters MA studeerde kunstgeschiedenis aan
de Univer­siteit Utrecht en behaalde daar haar master Architectuurgeschiedenis & Monumentenzorg. Sindsdien verricht zij promotieonderzoek naar de eerste vrouwelijke architecten in Nederland.
THE NETHERLANDS’ FIRST ARCHITECTURAL COUPLES:
WOMEN ARCHITECTS IN THEIR OWN RIGHT?
erica Smeets-klokgieters

B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

38

In the period up to the end of the Second World War, 21
women in the Netherlands completed an academic architectural course. Five of these women married a fellow architect and conducted a joint architectural practice with their husband. These practices profited from
the post-war reconstruction boom and, in the 1950s
and ’60s, from the growing demand for housing and
utilitarian buildings.
Jannie Kammer-Kret, Toki Lammers-Koeleman,
Jeanne van Rood-van Rijswijk, Koos Pot-Keegstra and
Lotte Stam-Beese contrived to flourish in their chosen
profession, and all had successful careers. The collaborative model embraced by these couples, which allowed the female partners to develop their potential to
the full, was surprisingly emancipated for the time.
Although a home-based office, with its combination of
business with household and children, held obvious
appeal for the woman, the initiative for such arrangements sometimes came from the husband. There were
several variations on the respectful and equitable collaborative model, ranging from one in which each partner worked independently on their own commissions
to one in which the melding of individual contributions was such that it was no longer possible to attribute designs to one or the other partner. What these
models demonstrate is that the women architects did
not need to depend on the name and fame of their hus-

band but were perfectly capable of shaping their own
career.
 The work of these women architects was strongly influenced by Nieuwe Bouwen principles as reflected in
the application of a functionalist and sober formal idiom, averse to superfluous decoration. Unsurprisingly,
given the professional circles they both frequented,
their partners held similar architectural views. This
undoubtedly contributed to mutual inspiration and
possibly also to two-way influence.
The output of women architects is astonishingly varied. These women responded to the spirit of the times
and to the sometimes difficult economic circumstances by employing new types of dwellings, building materials and techniques, designing buildings for new
groups of residents or by familiarizing themselves with
the latest requirements of industrial clients or government bodies. Their portfolios encompassed commissions for utilitarian buildings as well as for the more
predictable houses. Their household experience and
practicality proved particularly useful in the design of
private homes, residential aged care and schools, finding expression in efficient floor plans, modern furnishings and new, easy to clean materials. This is also evident in the home-cum-practice they designed for
themselves, where they were able to give free rein to
those principles.
