Nieuwe Cultuurgewassen Aan Den Langendijk
149

NIEUWE CULTUURGEWASSEN AAN DEN
LANGENDIJK.
Allen, die het voorgaande artikel over ,,Het Langendijker
kootziektenvraagstuk" van de heeren Prof. Dr. J. RITZEMA
BOS en Dr. H. M. QUANJER gelezen hebben, hebben een
duidelijk inzicht gekregen in de groote moeielijkheden,
waaronder tegenwoordig de koolbouw aan den Langendijk beoefend wordt.
Uit dat artikel toch blijkt in de allereerste plaats, dat gedurende her laatste 10-tal jaren de ziekten en kwalen, waardoor de koolgewassen worden aangetast, zoodanig in omvang
zijn toegenamen, dat jaarlijks op aanzienlijke grondoppervlakten
het gewas geheel waardeloos wordt. Onder deze omstandigheden kan de koolbouw slechts loonend worden gedreven,
indien alle andere factoren bijzonder gunstig op bet bedrijf
inwerken. Een voorbeeld hiervan levert o.a. de laatste oogst
van roode winterkool, welke in den winter 1910/1911 tegen
zeer hooge prijzen kon worden verkocht. Niettegenstaande deze
gunstige omstandigheid evenwel leverde de teelt toch slechts
een matig resultaat op, want, terwijl men bij een normalen
groei van 1 snecs land ( = '+,~ H.A.) + 400 goede koolen kan
oogsten, was dat getal thans, tengevolge van het optreden der
ziekten, naar schatting van deskundigen,gemiddeld niet hooger
dan 200. Bij ilormale prijzen zou er dus van dekking der bedrijfskosten geen sprake geweest zijn. Letten we hierbij dan
tevens op hut fcit, dat in den z o m e r v a n l 9 1 0 v e l e b l o e m k o o l -

150
telers nagenoeg alle door hen geteelde bloemkoolen als waardeloos moesten wegwerpen, dan zal niemand aan overdrijving
denken, wanneer de schrijvers van boven aangehaald artikel
de koolziekten aan den Langendijk als een dreigende ,,ramp"
voorstellen.
D e vraag dringt zich nu op, of er middelen gevondenkunnen worden, welke in staat zijn deze ramp af te wenden.
 Het spreekt van zelf, dat bij de beantwoording van die vraag
in de allereerste plaats wordt gedacht aan middelen, die geschikt
zijn, om de organismen, welke de ziekten veroorzaken, rechtsstreeks te bestrijden.
En in het voorgaande artikel is uitvoerig nagegaan welke
middelen daarvoor gedurende 10 achtereenvolgende jaren werden
beproefd en welke uitkomsten deze hebben opgeleverd.
Daaruit blijkt, dat verschillende der toegepaste bestrijdingsmiddelen inderdaad resultaat hebben gehad, maar tevens, dat
dit resultaat niet van dien aard is geweest, dat door de aanwending van die middelen zonder meer de koolziekten afdoende
kunnen worden tegengegaan. En aan afdoende bestrijdingsmiddelen heeft men behoefte. Wanneer men er slechts in slaagt,
om op akkers, waar thans zoo goed als alle koolplanten ziek
worden, de ziekte zoodanig te beperken, dat de helft of zelfs
2/a deel der planten gezond blijft, dan kan de koolteelt er toch
niet meer met voordeel worden gedreven.
En een afdoende bestrijding kan - - dit blijkt m.i. duidelijk
uit her meergenoemde artikel van de H.H. RITZEMA DOS en
QUANJER -zelfs van een nauwkeurige toepassing van de
regels der hygiene, gepaard met de aanwending van alle bekende
bestrijdingsmiddelen, niet worden verwacht, wanneer daarbij
niet tegelijkertijd een behoorlijke vruchtwisseling hulp verleent.
Alle Phytopathologen zijn het er trouwens over eens, dat
vruchtwisseling wel het krachtigst werkende middel is, om een
sterke uitbreiding van ziekten en van insectenschade tegen te

151
gaan. En PROF. RITZEMA BOS heeft er bij herhaling op gewezen,
dat de eenzijdige ctllttlur, welke aan den Langendijk beoefend
wordt, als de h(~ofdo~rzaak moet worden beschouwd van de
uitbreidiug, die de k(,()lziekten er in den laatsten tijd hebben
verkregen.
 Zal dus ooit de strijd tegen de koolziekten met voldoend
succes gestreden worden, dan zal de Langendijker teler in
de eerste plaats voor vruchtwisseling moeten zorgen, en hiervoor
is de invoering van nieuwe cultuurgewassen noodzakelijk. De
gewassen toch, die men tegenwoordig naast de diverse k o o f
soorten teelt, kunnen in de behoefte aan vruchtwisseling slechts
gebrekkig voorzien. Zoo is o. a. de teelt van vroege aardappelen
en die van worlelcn hog a! van eenige beteekenis, doch deze
artikelen bezetten den gr(md alleen ill den voorzomer en worden
in de 2e helft wm h d jaar weer door een koolgewas opgevolgd.
De zaaiui is feitelijk de eenige groentensoort, welke gedurende
een geheelen zomer den grond in beslag neemten wier cultuur
dus eClfige vruchtwisseliug mogelijk maakt.
Oln des van her middel der vruchtwisseling ter bestrijding
van de ziekten gebruik te maken, zal men aan het kweeken
van nieuwe cultuurgewassen niet kunnen ontkomen.
Afgezien echter van den eigenlijken invloed, dien de wisselbouw kan uit~efenen ¢~p her optreden van de ziekten zelf, moet
het bi] den tegen\w~rdigen stand der ziekten, voornamelijk van
de draai/zarti~fhcid, m~dzakeliik worden geacht aan den Langendijk nieuwe teelten te beoefenen. In de laatste jaren toch kwam
het herhaaldelijk voor - hierboven werd er reeds op gewezen --,
dat geheele akkers, die met een koolsoort waren bdeeld,
zooda~_fig d(~or de draaihartigheid werden aangetast, dat nagenoeg
alle planten als wnardelo~s moesten worden weggeworpen.
Dat was ~. a. te S!, Pancras, te Brock op Langendijk en te
Zuid-Scharw.udc '1 !{eval. In laatstgemelde gemeente liggen
thans vele hectaren grond, die wegens het optreden van de

152
draaihartigheid niet voor de koolteelt kunnen worden gebruikt.
 AI zou dus de teelt van andere artikelen volstrekt geen
beteekenis hebben als middel tegen de ziekten, dan zou zij
niettemin moeten worden beproefd, om zulke voor den koolbouw waardelooze grondoppervlakten weder productief te
maken.
Verder komt het mij wenschelijk voor aan den Langendijk
nieuwe culturen te introduceeren, omdat de koolbouw zelf zoo'n
hoogst wisselvallig bedrijf vormt. Sommige jaren, waarin in bet
buitenland - - voornamelijk in Duitschland - - droge perioden
in de we~rsgesteldheid voorkomen, zijn voor de koolteelt ten
onzent zeer gunstig. Her product kan dan tegen hoogeprijzen
worden verkocht, terwijl in ons lage polderland de droge zomers
tevens gunstig werken op den groei van her gewas. Wanneer
er daarentegen in her buitenland voldoende en geregeldwater
valt, dus in de koude en natte zomers, bestaat er aan invoer
van groenten veel minder behoefte en heeft onze kool zeer
weinig waarde.
Het gevolg hiervan is, dat de koolbouw in bet eene jaar
zeer goede winsten afwerpt, terwijl in het andere jaar de bedrijfskosten niet door de opbrengsten kunnen worden gedekt.
Dit geeft aan den welstand van den koolteler een zeer
groote omstandvastigheid, het maakt zijn bestaan moeielijk en
onzeker.
Nu is, wel is waar, een zekere mate van wisselvalligheid
aan iederen vorm van bet tuinbouwbedrijf onafscheidelijk verbonden, maar wanneer de teelt aan den Langendijk war minder
eenzijdig was dan legenwoordig, zou men toch de groote
tegenstellingen in de finantieele resultaten wat kunnen verzwakken. Wanneer men war meer verscheidenheid in de
cultuurplanten bracht, zou allicht her ~dne gewas goede uitkomsten opleveren, wanneer her andere mislukte, zou allicht
het d~ne goede prijzen opbrengen, wanneer bet andere weinig

153
waarde had en zoo zou de welstand van de telerswat grooter
stabiliteit kunnen verkrijgen.
 Behalve de redenen dus, die her invoeren van nieuwe culturen
uoodzakelijk maken, zijn er nog andere, waarom de proefnemingen hiermede alleszins gewenscht moeten worden geacht.
Nu is her echter lang niet gemakkelijk, om uit de verschillende cultuurgewassen, die den Langendijker koolbouwer ter
beschikking staan, een voor de streek doelmatige keuze te
doen, daar die keuze slechts kan vallen op planten, welke aan
uiteenloopende eischen beantwoorden. Zoo is men aan den
Langendijk gewoon, om een vrij extensieven vorm van groenteteelt te beoefenen, zoodat de bevolking met den arbeid, aan
fijnere culturen verbonden, niet vertrouwd is.
De teelt der nicuwere gewassen moet zich dus, war de
behandeling betreft, bij de tegenwoordige aansluiten. Culturen,
welke geheel, ~f ook maar voor een belangrijk deel, onder glas
afloopen, zijn dus m. i. binnen afzienbaren tijd aan den Langendijk
nog niet op haar plaats.
Dan hebben de artikelen, die slechts op kleine schaal verbouwd
kunnen worden, voor deze streek geen waarde, wantzullen de
nieuwe voortbrengselen de kool voor een beduidend deel vervangen, dan moeten zij jaarlijks op groote grondoppervlakten
geteeld kunncn wordcn.
Het lnoeten dns ook artikelen zijn, die naar bet buitenland
uitgevoerd kunnen worden en waaraan dus buiten onze grenzen
nog behoefte bestaat.
Nu komt her mij voor, dat aan deze voorwaarden o. a. vrij
goed wordt voldaan door rhabarber, schorseneeren, sla-en

tuinbooneu.
Van eerstgemeld gewas is het gebruik, zoowel in her binnenals in bet buitenland, met name in Ouitschland, zeer sterk
gestegen. De rhabarber bezit trouwens ook zeer groote voordeelen, die in de tockomst het gebruik sterk zullen bevorderen.
154
In de eerste plaats kan het product reeds in de maand April
van den open grond worden geoogst, zoodat het in een tijd
valt, waarin alle versche groenten nog hoog in prijs zijn.
 Tweedens levert deze groente een buitenffewoon smakelijk en
verfrisschend gerecht o p ; derdens wordt het door de medici
voor de gezondheid sterk aanbevolen, terwijl het ten slotte
niet alleen geschikt is voor versch gebruik, doch ook fabriekmatig tot Jam, compcSte en rhabarberwijn kan worden verwerkt.
Deze laatste omstandigheid is voor de teelt in 't groot een
zeer belangrijke, want groenten, die alleen voor versch gebruik
geschikt zijn, moeten bij een grooten aanvoer dikwijls tegen
zeer lage prijzen worden verkocht. Zijn ze echter ook geschikt
voor fabriekmatige bereiding, dan wordt juist in zulke tijden
van grooten aanvoer de markt door de fabrieken ontlast en
wordt daardoor een sterke daling in den prijs tegengehouden.
Aangezien de rhabarber vochtige en voedzame gronden noodig
heeft, waarover men aan den Langendijk ruimschoots, doch
in Duitschland zeer weinig beschikt, heeft men alle redenen,
om te verwachten, dat men hier met een belanffrijk uitvoerartikel voor de toekomst te doen heeft. Voegen we hieraan
nog toe, dat de behandeling van bet gewas zeer eenvoudigis
en dus gemakkelijk kan worden aangeleerd, dan blijkt dit
gewas ruimschoots te voldoen aan alle voorwaarden, die men
aan nieuwe culturen voor den Langendijk mag stellen.
Schorseneeren werden reeds langen tijd uit ons land naar
her buitenland uitgevoerd, tengevolge waarvan de teelt zich
op sommige plaatsen beduidend heeft uitgebreid. Toch zijn de
prijzen, dooreengenomen, meer gestegen dan gedaald, waaruit
mag worden afgeleid, dat de markt een grooten toevoer van
dit voortbrengsel der warmoezerij goed verdragen kan.
Een groot voordeel van de schorseneer is trouwens, dat zij
's winters aan de markt wordt gebracht, dus juist in een tijd
van het jaar, waarin versche groenten schaars voorkomen.
 I55
Bovendien kan her artikel zonder kosten langen tijd worden
bewaard, zoodat de levering over vele maanden kan worden
verdeeld. Onder deze omstandigheden treedt overproductie
niet gemakkelijk op.
De behandeling van de schorseneer is weder een zeer eenvoudige, zoodat de teelt voor den Langendijker koolbouwer
geen moeilijkheden kan opleveren, terwijl de grond er, althans
in sommige gemeenten, St. Pancras, Broek op Langendijk,
Zuid-Scharwoude, wel geschikt voor mag worden geacht.
Sla- en Iuinboonen zijn een paar groentensoorten, waarvan
de teelt eerst in de laatste jaren voor de grootcultuur is geschikt geworden, doordat er sedert voor buitenlandsch gebruik
vraag naar gekomen is. Mogelijk zou hiermede ook de teelt
van witte pronkboonen, die mede in groote hoeveelheden naar
Duitschland gezonden en tevens door onze inmaakfabrikanten
geconserveerd worden, kunnen worden gecombineerd.
De teelt dezer verschillende gewassen levert geen groote
bezwaren op. Alleen eischt ze wat meer arbeid dan die der
koolsoorten, doch ,daar nienwe culturen zich altijd slechts
langzamerhand en geleidelijk ontwikkelen, mag worden verwacht, dat de meerdere arbeidskrachten wel gevonden zullen
worden tegen den tijd, waarop die culturen een groote uitbreiding hebben gekregen.
Zooals uit het voorafgaande blijkt, bezitten de gewassen,
welke hier voor her nemen van cultuurproeven worden aanbevolen, alle de eigenschappen, die haar voor de grootcultuur
geschikt maken en die haar geheel binnen het bereik der
Langendijker telers brengen.
Blijkens de ervaring, die met de teelt dezer artikelen elders
is opgedaan, kan er tevens op goede gronden van worden
verwacht, dat die dooreengenomen vrij war voordeeliger is dan
de koolbouw gemiddeld kan worden genoemd. Wel eischen
zij eenigen meerderen arbeid dan de koolsoorten, doch daar-

156
tegenover staat dan ook een aanzienlijk grootere opbrengst.
Mochten deze nieuwe voortbrengselen dan ook ingang vinden
aan den Langendijk, dan zou daardoor bet productievermogen van
den grond niet dalen, doch integendeel zeer aanzienlijk stijgen.
 Het is dus volstrekt niet onmogelijk, dat uit de crisis,
die momenteel in deze streek heerscht, een betere toestand
dan de tegenwoordige in plaats van een slechtere te voorschijn
zal komen. Er zijn trouwens op tuinbouwgebied meerdere
voorbeelden van bekend, dat de vooruitgang eigenlijk uit een
noodtoestand is ontstaan. Wanneer wij de geschiedenis van
de Zuid-Hollandsche fruit- en groetenteelt #z kassen, welke
zich zoo verbazend snel ontwikkeld heeft, nagaan, dan blijken
de telers aanvankelijk slechts door den nood tot dien vorm
van cultuur te zijn gedreven.
De Westlanders gingen tot het bouwen van d r u i v e n - e n
perzikenkassen eerst over, nadat de teelt in de open lucht al
jaren lang achteruit gegaan was. Terwijl men in het buitenland,
met name in Belgi~ en Engeland, al lang druiven in kassen
had gekweekt en daardoor het Westland, dat vroeger op het
gebied dier cultuur bovenaan stond, was voorbijgeschreden,
hebben zich de Westlanders toch nog zoo langmogelijktegen
den kassenbouw verzet. Alleen toen de cultuur voortdurend
in rentabiliteit verminderde, toen de bestaande toestand onhoudbaar was geworden, ging men schoorvoetend tot de nieuwere
cultuurmethode over. En toen men daarmede begon en krachfig voortging, is de bloei van de streek in verhoogde mate
teruggekeerd. De teruggang van de teelt in de open lucht, die
de telers naar een nieuwe cultuurmethode als het ware gedreven
heeft, was er indirect oorzaak van een beteren toestand.
En met de groenteteelt in kassen, die bezig is dit onderdeel
van den tuinbouw in een nieuwe, hoogere phase harer ontwikkeling te brengen, is her niet anders gegaan.
 Het is nog slechts weinige jaren geleden, dat de groenten

157
bij ons alleen in de open lucht en onder zoogenaamd ,,plat glas"
werden gekweekt. Het waren vooral de komkommers, die in
Loosduinen en andere Zuid-Hollandsche gemeenten voor de
Duitsche markten onder zulk plat glas geteeld werden.
Als warmtebron bediende men zich van paardenmest, waarnaar bij de uitbreiding der cultuur de vraag natuurlijk voortdurend steeg. Het gevolg daarvan was, dat de prijs van dien
paardenmest steeds ~oenam; temeer omdat, tengevolge van de
electrische beweegkracht en her automobilisme, de productie
er van niet grooter, doch kleiner werd. Er ontstond dus tevens een
tekort aan broeimateriaal. Her bedrijf werd dus steeds moeielijker
en de productiekosten werden grooter, terwijl de prijzen van
het artikel daalden. In Engeland n.l. was men zich ondertusschen gaan toeleggen op de teelt in kassen, waardoor zij
her product vroeger gereed hadden dan de Hollandsche kweekers.
Als deze laatsten hun eerste komkommers in het seizoen op
de Duitsche markten aanvoerden, hadden de Engelschen al
groote hoeveelheden geleverd en waren de prijzen reeds belangrijk
gedaald.
Het is dus duidelijk, dat de komkommerteelt onder plat glas
steeds achteruit ging, maar toch wilde men de nieuwe cultuurmethode, n.1. in kassen, welke van bevoegde zijde werd aanbevolen, niet invoeren. Alleen toen de omstandigheden bleven
verminderen en bovenal toen in het voorjaar van 1903 door
groote hoeveelheden sneeuwwater de warmte aan den broeimest
werd onttrokken, waardoor voor duizenden guldens schade
werd geleden, toen is men eindetijk tot den kassenbouw overgegaan.
En de toen begonnen teelt in kassen leverde voordeelenop,
die men voorheen met de cultuur in bakken nimmer had kunnen
bereiken. Sedert dien tijd zijn dan ook de kassen als paddestoelen uit den grond verrezen en isvoor de Zuid-Hollandsche
groenteteelt een geheel nieuwe en betere periode aangebroken.
 158
Wat men beschouwde als een ramp, de toenemende schaarschte
aan broeimateriaal en het sneeuwwater in de komkommerbakken, is in zijn uitwerking een zegen geworden.
Uit deze paar voorbeelden kan men zien, dat de menschen
het pad van den vooruitgang niet altijdvrijwillig opgaan, maar
dat zij dikwijls op dien weg door de noodzakelijkheid moeten
worden gedreven. De mensch is gehecht aan bet oude en de
tuinbouwer legt een groote gehechtheid voor oude culturen en
cultuurmethoden aan den dag. Dat is trouwens geen wonder!
Van de gewassen, die hij van af zijn jeugd geteeld heeft,
kent hij alle bijzonderheden, hij is met de behandeling tot in
de kleinste finesses volkomen vertrouwd en zijn geheele bedrijf, zijn geheele leve& is naar de teelt van die gewassen
geregeld. Maar hij staat zoo vreemd tegenover het nieuwe,
waarvan hij alle bijzonderheden van A tot Z leeren moet en
waarop zijn bedrijf niet is ingericht. Dat hij zich vastklampt,
dikwijls wanhopig vastklampt, aan dat oude is dus zeer begrijpelijk, maar toch is her voor den vooruitgang niet bevorderlijk.
De Langendijker koolbouwer verkeert thans in een tijdperk,
dat men ook in andere tuinbouwstreken heeft gekend; een
tijdperk, waarin men her oude voelt wegzinken en ziet verdwijnen. Ook hij klampt zich aan dat oude nog angstvallig
vast, zoolang het slechts eenigszins mogelijk is. Alleen d/m,
wanneer dat oude meer en meer onhoudbaar blijkt, zal hij,
door de noodzakelijkheid gedreven, het nieuwere aanvaarden.
Wat dat nieuwere brengen zal, niemand, die bet met zekerheld kan voorspellen. Maar dit staat vast, dat, indien de
ramp der koolziekten niet bestond en indien evenmin om
andere redenen het bestaande onhoudbaar werd, ook de geheele cultuurstoestand hog eenwen lang op vrijwel dezelfde
trap van ontwikkeling zou blijven staan.
 Zal de Langendijker koolstreek een periode van hoogere

159
ontwikkeling intreden, dan kan die door een toestand als de
tegenwoordige te vc~,~rschijn worden geroepen. Ik acht het dan
ook geenszins omnogelijk, zelfs niet onwaarschijnlijk, dat de
koolziekten, die ons voor her oogenblik toeschijnen een ramp
te wezen, de cultuur zullen leiden in nieuwe banen en die
daardoor indirect aan de bevolking ten zegen zullen worden.
ALKMAAR, 17 Maart 1911.
J. G. HAZELOOP.
