Collectiebeschrijving webcollectie Religie & levensbeschouwing
Waar zetten deze religieuze gemeenschappen het internet nog meer voor in?
Bisdommen, parochiën, gemeentes en kerken hebben zo hun taken en doelen, en het
internet biedt veel mogelijkheden. Bijna elke site heeft wel enerzijds een agenda met
activiteiten en/of anderzijds een kalender met diensten of vieringen. Ook bijna elke site heeft
een nieuwspagina, vele ook een nieuwsbrief waar men zich per email voor kan aanmelden.
Sommigen onderhouden daarnaast ook een blog, waar leden of leiders hun reflecties geven
op de thema’s van de dag, of ze verspreiden een periodiek via het internet. En uiteraard:
donaties. Het vragen van donaties is één van de belangrijkste toepassingen van de website,
aangezien het inzetten van overboekknoppen of het achterlaten van een IBAN het
makkelijker dan ooit maakt voor gulle en behoevende bankaccounts om elkaar te vinden.
Verbonden hiermee is de declaratie dat men een ANBI – algemeen nut beogende instelling –
is, wat voor donateurs een belastingvoordeel oplevert. Instellingen die deze certificatie willen
krijgen moeten onder andere gedetailleerde financiële verslagen publiceren, welke zij
normaliter ook op de site zetten.
 Bisdommen, parochies en kerken hebben daarnaast een meer of minder breed scala
aan pagina’s met informatie over de traditionele diensten. Voor kerken zijn dit sacramenten
als doop en vormsel, trouwerij en uitvaart, communie, biecht, en diensten geleverd door
pastoraat of diaconie. 206 Per definitie hebben de meer ritueel-intensievere kerken – oftewel
de katholieken en Oosters-orthodoxen – hier meer ruimte voor nodig. Voor meer regionale
entiteiten wordt dit aangevuld met informatie over besturen, commissies, werkgroepen,
organisatiestructuren en vaak een lijst met locaties van de bijbehorende kerken. Of op de
nieuwe sites: een ‘embedded’, interactief Google Maps kaartje. Middelgrote
gemeenschappen bieden soms ook geestelijke opleidingen aan via hun eigen site. 207
Uiteraard worden sites ook gebruikt om informatie te geven over priesters, pastores en ander
kerkelijk personeel. Op de Orthodoxe sites wordt nogal eens wat ruimte besteedt aan
informatie over de metropolieten en (aarts)bisschoppen.
Sinds de onstuitbare opmars van de verschillende streamingplatforms zijn kerken het
internet ook gaan gebruiken om opgenomen diensten of preken te verspreiden. Hiervoor
gebruiken ze dan wel platforms, zoals YouTube, Vimeo of Soundcloud. Video’s of
geluidsopnames zijn bijna allemaal ‘embedded’, oftewel op externe servers geüpload en
enkel ingevoegd als high-tech hyperlink. Irrelevant voor normale gebruikers, maar een zaak
van leven en dood voor de webarchivaris.
 Sommige sites geven een religieus jasje aan vrij standaard websitefuncties. Het
204 https://simplyjesus.nl/

205 https://web.archive.org/web/20220221205202/https://soulsurvivor.nl/

206 Bv. https://marthamaria.nl/levensmomenten/, https://www.eparochie.nl/index.php?id=2, https://marthamaria.nl/
207 https://www.dgkh.nl/

10

achterlaten van berichten (‘comments’) wordt dan ‘een kaarsje aansteken’ (vergezeld door
een embedded YouTube video van brandende waxinelichtjes). 208 Een contactformulier kan
gebruikt worden om een (aanvraag tot) gebed te versturen. Eén site stuurt voor het
slapengaan WhatsApp-berichten met een gebedsonderwerp. 209 Soms gaat het verder dan
dit. De Jezuïeten bieden ‘digitale retraites’ aan, wat neerkomt op veertig dagen lang een
dagelijkse email met gebedsmateriaal toegestuurd krijgen. 210 Religieuze praktijken krijgen zo
een online facsimile. Op zichzelf waardevol, maar toch niet meer dan een schim van het
eigenlijke ritueel, wat zoveel van zijn waarde ontleent aan de gemeenschappelijke beleving in
de voor de gelovige heilige ruimte.
 Niet alleen de tekst op een website, maar ook de vormgeving zegt wat over de
gemeenschap achter de website. In het algemeen is het design van de christelijke websites
ingetogen, zonder felle kleuren en ornaat ontwerp, maar er is wel verschil tussen de
verschillende denominaties en kerken. Het lijkt zelfs dat er een zwakke correlatie bestaat
tussen de beeldcultuur in de kerk en de manier waarop de site wordt vormgegeven. Dit
fenomeen is het extreemst op de Oosters-Orthodoxe, in gouden iconografie gehulde
websites, waar de geur van zwavel bijna vanaf stoomt. Katholieken hebben ook de neiging
hun identiteit waar te maken en meer iconografie of heiligenafbeeldingen in te zetten op hun
sites. 211 Dit, gecombineerd met het feit dat de esthetiek van het web in zijn geheel is
opgeschoven van ornamenteel naar minimalistisch, geeft deze sites een wat verouderde
aanblik. Maar er zijn zeker state-of-the-art uitzonderingen. 212 Grootseminarie St. Willibrord
integreert de symboliek van het kruis en het goddelijke licht op een fijnzinnige manier, 213 wat
het signaal geeft dat het instituut volop in de samenleving van nu staat zonder het traditionele
doel uit het oog te verliezen.
 Veel ‘moderne’ kerken in de evangelische hoek maken juist volop gebruik van
hedendaagse vormgeving om hun imago over te brengen. Foto’s van de door popmuziek
begeleide dienst bijvoorbeeld. 214 Een ander beeld (overgewaaid uit wijdere wereld maar
verassend goed passend in een christelijke agenda 215) is het gebruik van high-contrast foto’s
vergezeld door een fel schijnende zon aan de horizon, eventueel met een half verduisterde
figuur die het licht tegemoet kijkt. 216 Het licht is God, wellicht, en de mens laat Hem
vreugdevol toe in zijn leven. Een dergelijke aniconistische blik op God lijkt hand in hand te
gaan met het vervagende Godsbeeld, van een altijd aanwezige Heer (Michelangelo’s ‘God
op de wolk’) naar een alomtegenwoordige hogere kracht die de mens in zijn diepste innerlijke
kan ervaren. Daarnaast lijkt het alsof sommige sites zich expres afkeren van een al te
‘kerkelijke’ uitstraling, zeker als ze zich richten op een doelgroep die enkel een prille,
kwetsbare interesse in het christendom heeft. De site van Alpha-cursus (een introductie- of
208 https://www.protestantsamsterdam.nl/kaarsjes/

209 https://www.israelendebijbel.nl/nl/steun-het-werk/bid-mee-via-je-telefoon

210 https://www.jezuieten.org/wat-we-doen/digitaal-aanbod/ignatiaans-bidden/; https://www.stmartinusparochie.nl/
211 https://www.sintantoniusparochie.nl/; http://www.orkk.nl/
212 Bijvoorbeeld: https://dominicanen.nl/
213 https://www.willibrordseminarie.nl/
214 https://www.bethel.nl/

215 Of is dit populair in de wijdere wereld omdat de Westerse mens onderbewust tot neo-christelijke symboliek wordt

aangetrokken?
216 https://www.adventist.nl/, https://www.pgruach.nl/, https://jongkatholiek.nl/agenda/onlinevorming-liefde-seksualiteit/;
https://www.new-wine.nl/

11

opfriscursus in het christendom) gebruikt foto’s die mensen met verschillende etniciteiten en
leefomstandigheden (rijk, arm, gehandicapt) in een vooral zo gewoon mogelijke thuissituatie
laten zien. 217 Christus is er niet alleen voor de in kerk; Hij is er voor iedereen en voor alledag.
 De verschillende van oorsprong buiten-Europese kerken, zoals de Aziatische
evangelisten, de Afrikaanse pinksterbewegingen en de verschillende Oosterse kerken,
richten hun site vaak net even anders in. De congregaties die hier samenkomen zijn vaak
klein en cultureel apart van de Nederlandse mainstream, en dit valt te zien aan de website.
Vaak is de esthetiek en de sfeer er wezenlijk anders. De Afrikaanse kerken zijn bijvoorbeeld
veel directer in hun stijl. Zij gebruiken grote woorden over redding en heling naast portretten
van de prekers. 218 De Chinese en Koreaanse evangelisten hebben daarentegen weer zeer
ingetogen minimalistische sites. De Indonesische 219 en Molukse 220 websites komen wat dat
betreft het meest overeen met een standaard Nederlandse kerksite.
6.3 De rest van het landschap: jodendom, islam, boeddhisme, hindoeïsme en
spiritualiteit
Tot zo ver de christelijke helft van deze webcollectie. Er is noch genoeg ruimte noch genoeg
expertise om op eenzelfde manier in de andere stromingen te duiken. Maar het is wel
mogelijk om te kijken welke verschillen en overeenkomsten met het christendom er bij hen in
beeld komen. Jodendom, islam, boeddhisme, hindoeïsme en de nieuwe stromingen en
fenomenen, bestaan qua ‘inhoud’ immers in allerlei verhoudingen met de religieuze baseline
van Nederland, maar niettemin krijgen zij allemaal te maken met dezelfde landelijke sociale,
culturele en economische structuren. Ondanks dat dus de kleuren, beelden en teksten die we
op de websites tegenkomen sterk kunnen verschillen, heeft bijna elke soort website, elke
soort gemeenschap of instantie uit deze stromingen wel een equivalent in het zojuist
beschreven christelijke spectrum.
 Jodendom
De gemeenschap van de Nederlandse joden vormen een perfect voorbeeld hiervan. Zowel
religieus als historisch is van alle wereldreligies het jodendom het dichtst verwant met het
christendom. Joodse instanties en hun sites vertonen dan ook veel overeenkomsten met
christelijke. Ook joden hebben zo hun online magazines, hun jongeren- en
studentenbewegingen. Ook het jodendom kent aan het ene uiterste van zijn spectrum de
progressieve of liberale joden, die veel waarde hechten aan democratie en participatie, 221 in
het midden bijvoorbeeld de Masorti-joden, die gelijkwaardigheid met geloofsvastheid
combineren 222 en aan het andere uiterste de orthodoxe joden, die vooral over het geloof zelf
217 https://alpha-cursus.nl/

218 https://dclm-nl.org/; https://rccgnetherlandsmission.org/; https://www.pentecostrevival.nl/ Maar niet allen:

https://www.dutchchurchofpentecost.nl; http://rccggroningen.org/
219 https://www.gkin.org/main/
220 https://www.geredjaindjilimaluku.nl/
221 https://beithachidush.nl/over; https://www.ljgamsterdam.nl/nl/liberaal-jodendom
222 https://bethshoshanna.nl/; https://masorti.nl/wat-doet-masorti/

12

schrijven. 223 Messiasbelijdende joden bevolken een bijzondere tussenpositie tussen de twee
polen van orthodoxie-liberalisme en christendom-jodendom. 224 Ook bij joden geldt dat
grotere, mainstream gemeenschappen – zoals de Joodse Gemeente Amsterdam – meer
diensten op hun site leveren, en meer moeite doen om hun geloof begrijpelijk te
beschrijven. 225 De stijl van de websites is ingetogen, hoewel joodse symboliek door de
meeste joodse gemeenschappen wel ingezet worden, zoals de menora, de Davidsster en het
Hebreeuws.
Maar vanwege de overeenkomsten springen de verschillen in des te meer in het oog.
 Stichting Bij Leven en Welzijn, dat zich ontfermt over de veiligheid van de Joodse
gemeenschap, is een indicatie van de precairdere situatie van het jodendom in Europa. 226
Daarnaast: het fenomeen evangelisatie is compleet absent. Hoewel de non-orthodoxe sites
vrij veel informatie over hun geloof en gebruiken beschikbaar stellen, maken ze
buitenstaanders tevens heel erg duidelijk dat er een verschil is tussen interesse in het
Jodendom, en het daadwerkelijk Jood worden. Dat laatste – gioer – is een lang en moeizaam
proces. 227 Een centrum voor Joodse spiritualiteit, bestuurd door een vrouw die het proces
zelf succesvol doorlopen heeft, getuigt dan ook van een diepgaande kennis van het
geloof. 228 De Joodse sites zijn er dus voor de gemeenschap zelf, niet voor de
buitenstaander. Er is echter één onderdeel van het jodendom dat buiten de muren van de
synagoge volop wordt bestudeerd: Kabbala – de Joodse mystieke school. Sterker nog, deze
wordt binnen de collectie vaker aangehaald wordt op bricolerende spirituele pagina’s dan
door de alledaagse Joodse gemeenschap zelf. 229 Een voorproefje van hoe mystieke tradities
iets anders betekenen voor spirituele zoekers dan voor hen die gegrond zijn binnen het
omlijnend kader van de oorspronkelijke religie.
 Islam
Met de komst van de islam is de cirkel van de Abrahamistische religies in Nederland
compleet, en inmiddels heeft het de kans gekregen te settelen. Basisscholen 230,
halalrestaurants 231 en islamitische webshops232 zijn een kleine greep uit de integratie van
islam in de Nederlandse institutionele en economische structuur. Wel blijft het een feit dat de
islamitische gemeenschappen nog sterk verbonden blijven met de cultuur van hun land van
oorsprong, en dat hun taal – bv. Arabisch, Farsi of Urdu – in gebruik blijft tijdens de dienst of
in gemeenschappelijke activiteiten. Arabisch, de taal van de koran, wordt op bijna alle
websites wel ingezet, zei het alleen kalligrafisch in het logo van de instantie. Op de sites is
ook te zien dat te traditionele functie van de moskee als dagelijkse gebedsplaats belangrijk
223 https://www.chabad.nl/templates/articlecco_cdo/aid/1244469/jewish/Chabad.htm
224 https://www.ebhen-shetijah.nl/
225 https://nihs.nl/

226 https://www.blew.nl/

227 https://bethshoshanna.nl/gioer/
228 https://www.hamakor.nl/nl/

229 https://www.bakenvanlicht.nl; https://www.hetnevelnest.nl; http://www.wegennaareenheid.nl.
230 https://www.ibnisina.nl
231 https://halalgids.nl/

232 https://www.imamahmad.nl/

13

blijft: als gedeelde noemer hebben ze bijna allen een gebedskalender op hun website. Soms
is dit simpelweg een lijst die een aantal dagen vooruitkijkt, soms is het een dynamisch
updatende klok. 233 Maar, dit alles wil echter niet zeggen dat de islam ongemoeid is gelaten
door de westerse omgeving.
 Binnen de gemeenschappen zelf lijkt her en der liberalisering een rol te spelen,
hoewel de krachtigste geluiden vooral te vinden buiten zijn de standaard wijkmoskee. Zo
schrijft een Lahore Ahmadiyya gemeenschap in Amsterdam dat het de islam ziet ‘als […]
liberale, rationele, tolerante, niet-ritualistische en levende godsdienst,’ 234 en presenteert de
Turkse Alevitische Culturele Vereniging Den Haag haar gedachtengoed als ‘humanistische
filosofie, waarbij de mens centraal staat.’235 De websites ‘Muslims For Progressive Values
Nederland’ 236 en ‘Islam Tegen Extremisme’ 237 nemen nog directer een standpunt in tegen
datgene wat de islam zijn recente negatieve imago heeft gegeven. Ook zijn er organisaties
die zich richten op de gelijkwaardigheid van Nederlandse moslimvrouwen. 238 Aan het andere
uiterste is er de enkele salafistische site. 239 Maar wat speelt er in het middenveld? Dit is voor
mij lastiger te herkennen, en wel omdat niet direct aan een site van een ‘normale’ moskee is
af te lezen hoe orthodox hun variant van de islam werkelijk is. Enkele sites schrijven op een
manier die in vergelijking met middenvelder-christendom zeer orthodox lijkt. Zo wordt er
gesproken over de enige ‘ware religie’, en over overgave en gehoorzaamheid. 240 Dogma en
het vertrouwen daarop lijken in de islam over het algemeen minder gewantrouwd te worden.
De site Ahloelhadieth.nl bestaat uit artikelen die de wijsheid uit de koran of de hadieths (o.a.
 uitspraken van Mohammed) toepassen in allerlei dagelijkse, wereldse situaties. 241 Maar
zonder kennis van de nuances van de islam is het lastig om te beoordelen of zulke sites in
verhouding echt orthodox of juist mainstream zijn. Vergelijkbaar is het lastig voor een nietislamiet om puur op tekst en beeld te beoordelen of een moskee soenni islam of sji'a islam
representeert, hoewel dit vrij simpel te achterhalen is door de etnische achtergrond van de
leden te weten te komen. Marokkanen 242, Turken 243, Surinamers 244, Afghanen 245,
Pakistanen 246 en Iraniërs 247 onderhouden immers allen hun eigen moskeeën en stichtingen.
De islam predikt een wereldreligie te zijn, en staat dan ook open tegenover bekering.
 Enkele gemeenschappen hebben er een sectie over, en de website ‘Waarom Islam?’ doet
zijn best om het geloof aantrekkelijk te maken voor de nuchtere Hollander (bijvoorbeeld via
de documentaire ‘Van Molens naar Mekka’). 248 De facto lijkt het echter geen prioriteit. De op
nieuwe aanwas terende evangelische kerk kent voor zover bekend geen equivalente
233 https://www.islaam.nl/
234 https://www.aaiia.nl/

235 http://www.dabder.nl/

236 http://www.mpvnederland.org/

237 https://islamtegenextremisme.nl/
238 https://www.alnisa.nl/

239 https://selefienederland.nl/site/

240 http://mevlanamoskee.nl/islam-en-de-bijzonderheden/; https://moskeebadr.nl/bibliotheek-2/het-beeld-van-de-islam/
241 https://www.ahloelhadieth.nl
242 https://www.rmmn.nl/

243 http://www.alkmaarhacibayramcamii.nl/; https://isndiyanet.nl
244 http://www.anwareqoeba.nl
245 https://aicv.nl/
246 https://picr.nl

247 https://www.stichtingiman.nl/

248 http://www.ahlalbait.nl/index.php/nieuwemoslim/411-inleiding-tot-de-islam

14

moskee. Islam in Nederland is daarom net als het jodendom vooral een religie voor ‘insiders.’
Ironisch is daarom dat wederom het populairste aspect van de islam bij het westerse publiek
een mystieke traditie is, die weinig aandacht krijgt van de moslims zelf: het Soefisme
(specifiek het verwesterde ‘universeel Soefisme’). 249 Een significante uitzondering is echter
de site van Naqshbandi’s – soennitische soefi’s – welke maar weinig aantrekkelijk en
doorgrondelijk is voor de gemiddelde spirituele zoeker. 250
Hindoeïsme
Het hindoeïsme is een relatief kleine wereldreligie in Nederland, en daarbij één die vanwege
de inherente diversiteit en complexiteit moeilijk te interpreteren is. Uiteraard zijn er zaken die
een leek zoals mij wel opvallen. Ten eerste het grote belang dat aan spirituele adepten
toegekend wordt. 251 In sommige gevallen is een bepaalde stroming, en gerelateerde
meditatieve en yoga praktijken, sterk verbonden met de persona en leer van een goeroe. 252
Ten tweede is er een tweedeling tussen (semi-)hindoeorganisaties die zich mede op
westerlingen richten en tempels die een lokale gemeenschap dienen. Op de sites van de
eerste categorie – zoals Hare Krishna 253 - wordt meer ruimte besteed aan de pillaren van het
geloof (of ‘filosofie’) en de contemplatieve praktijken. 254 De websites van de tempels
daarentegen lijken meer op de sites van de kleinere kerken: ze hebben hooguit een
introductie voor buitenstaanders, maar meestal hosten ze esoterische informatie en vullen ze
de pagina’s met beelden van de verschillende goden. 255 In het geval van deze
gemeenschappen is het ook lastig te interpreteren tot welke substroming (als dat concept
hier toepasbaar is) deze precies behoort en wat de achtergrond van de gemeenschap is. Een
enkele keer is er duidelijkheid dat het bijvoorbeeld Hindoestanen 256 uit Suriname of Tamil 257
betreft.  Boeddhisme
Aangekomen bij het boeddhisme is de situatie compleet anders. Met uitzondering van een
paar relatief kleine boeddhistische centra behorende tot Chinese 258, Thaise 259 en
Vietnamese 260 gemeenschappen, richt de overgrote meerderheid van de boeddhistische
249 https://universel.nu; https://sufipathoflove.com/activiteiten-nederland/; https://inayatiyya.nl/
250 https://sufipathoflove.com/activiteiten-nederland/

251 https://amma.nl; https://www.babaji.nl/; http://www.shrinandadevimandir.nl/
252 https://bhaktimarga.nl

253 https://harekrishna.nl/

254 https://www.bksa.org; https://vedisch.nl/

255 http://www.sewadhaam.eu/; https://shivavandana.nl; https://www.mandirwijchen.nl/; http://www.shrinandadevimandir.nl/;

https://www.shivatemple.nl
256 https://www.suryamedia.nl/cms2/
257 https://www.murugantemplelimburg.nl
258 http://www.longquan.nl/; http://ibps.nl
259 ,https://www.watbuddhavihara.nl; https://www.wbb-ha.com/nederland/
260 http://www.vanhanhpagode.nl/

15

sangha’s in Nederland zich op de westerling. Waar in Azië meditatieve beoefening vooral in
klooster gebeurt, barst Nederland van de kleinere meditatiegroepen in een breed scala aan
tradities, aangevuld door (non-profit) bedrijven of ZZP’ers die op eigen initiatief
meditatielessen geven. 261 Het is dan ook interessant om te zien hoe dit westerse
boeddhisme zich tegelijkertijd presenteert als exotische Aziatische levenshouding en volop
inspeelt op de wensen van de kleinste gemene deler: de seculiere Nederlander. Zo
gebruiken de meditatiecentra foto’s van mediterende Aziatische monniken, exotische
landschappen en architectuur en uiteraard heel veel Boeddhabeelden, maar worden
esoterische en traditioneel centrale begrippen als karma, reïncarnatie en nirvana in ieder
geval aan de oppervlakte van de site achterwege gelaten.
 In plaats daarvan neigt boeddhisme zoals Nederlanders dat accepteren naar een
rejectie van religieuze aspecten en acceptatie van psychologische inzichten. Zo zijn er
coaches die ‘vanuit boeddhistisch perspectief’ de depressies of burn-out’s van mensen
proberen te verzachten. 262 Boeddhisme krijgt zo de rol van betekenisvolle aanvulling op
moderne psychologie. ‘Boeddhist zijn betekent dat je probeert om de inzichten uit de
meditatie in het dagelijkse leven te integreren,’ stelt de site van het Tibetaanse Diamantweg
Boeddhisme. 263 De oorspronkelijke doelstelling van Boeddha – radicale bevrijding door met
jarenlange, intensieve oefening het vastklampen aan de wereld volledig stoppen – wordt zo
gedempt en vervangen voor een minder confronterende oefening die niet schaaft met een
werkend leven.
 Ook in hier is echter sprake van een spectrum. Zo geven Tibetaanse centra blijk van
de waarde van hun traditie door veel informatie te geven over de verschillende leermeesters
(‘rinpoche’s’) die het centrum hebben opgericht; informatie die voor nieuw geïnteresseerde
mediteerders weinig zal betekenen. 264 Ook schrijft bijvoorbeeld het Groningse Karma Deleg
Chö Phel Ling op de homepage over ‘the happiness of all sentient beings,’ en het dagelijks
chanten van soetra’s: traditionele uitingen van Mahayana Boeddhisme. 265 Vergelijkbaar zijn
de Vipassana centra in de Theravada-lijn: zij benadrukken de toepassing op het dagelijks
leven, maar blijven tocht dicht op de oorspronkelijke leer door gebruik van traditionele Pali of
Sanskriet terminologieën. 266 In andere centra , vooral die omtrent het Zen Boeddhisme, dat
zich met zijn minimalistische en ‘areligieuze’ uitstraling leent voor een dan wel seculiere dan
wel spirituele invulling, is de taal anders. Er is een nadruk op de eigen ontwikkeling, meer
rust, aandacht, openheid en geluk. 267 Zen wordt zo minder gepresenteerd als weg naar
verlichting, en meer als ‘denken wat je wilt denken en voelen wat je wilt voelen’268 en een
heroriëntatie op het mooie van het leven. ‘Ruimte voor het mysterie, ruimte voor zen.’269
Maar ook hier zijn er instellingen, zoals een klooster in de provincie Groningen 270, die
261 Bijvoorbeeld: https://buddho.org/nl/; http://www.praktijkopwierde.nl/
262 https://dehelderespiegel.nl/

263 https://www.diamantweg-boeddhisme.nl/

264 http://www.karmakagyu.nl/home/; https://www.kadamcholing.nl
265 http://www.karmakagyu.nl/

266 https://simsara.nl/home; https://www.dhammadipa.nl/
267 https://www.maartenhoutman.nl/; https://www.zen.nl/
268 https://www.zen.nl/

269 https://www.zenamsterdam.nl/nl/welkom-bij-zen-centrum-amsterdam
270 https://www.zenrivertemple.org/

16

officieel verbonden blijven met de boeddhistische instituten in Japan, en een traditionele,
ritueel-intensieve beoefening in stand houden.
 Spiritualiteit
Ik zal kort zijn over de spiritualiteit, de ‘New Age’ en de verschillende groepen die meer of
minder als aparte stroming binnen deze mengelmoes kunnen worden afgebakend. Kort, niet
omdat er geen materiaal is om mee te werken, maar omdat er te veel is, en het te divers is,
en er al genoeg boeken zijn geschreven die deze chaos wanhopig hebben geprobeerd te
ordenen.
 Ten eerste: bricolage. De mate waarin één enkele site elementen uit tal van
verschillende tradities samenbrengt en hergebruikt voor een persoonlijke visie is
duizelingwekkend. Mediums, helderzienden, astrologie, bewustzijnsacensie, Atlantis en
Aquarius, reïncarnatie, engelen, geesten, lichtwezens en gidsen, tarot, reiki en healing,
komische energie, meditatie, karma, chakra’s, yoga, tantra, boeddhisme, hindoeïsme,
daoïsme, gnostiek, kabbala en soefisme. Hoe meer hoe beter, lijken enkele sites bijna te
beamen. 271 Aspecten uit het christendom ontbreken verassend genoeg ook niet. Eén bedrijf
biedt zogenaamde ‘Christus-therapie’ aan: helende energie ontvangen van ‘Jezus en andere
lichtwezens.’272 Een andere claimt in contact te zijn met engelen om zo tevens helende
energieën door te geven. 273 Het christendom wordt dus ook onderzocht voor spiritueelcompatibele elementen, en niet per definitie verworpen. Het is compleet afhankelijk van de
interesse, achtergrond en persoonlijkheid van het individu welke elementen samengenomen
worden en hoe de onderlinge samenhang wordt gepresenteerd. ‘Alles wat voor mij goed
voelt en goed voor me blijkt te zijn, is een stukje van MIJN waarheid!,’ zoals een protoblogger het verwoord. 274
Vergezeld met deze mand vol tradities opent zich niet alleen de weg naar een gevoel
van betekenis, ‘heelheid’ en zelfkennis, maar doet zich een breed scala aan mogelijke
psychologische, emotionele en fysieke effecten voor. 275 De introductie op de site van een
holistisch coach/energetisch therapeut geeft een perfecte opsomming, en is het meer dan
waard om volledig te citeren:
‘Mijn praktijk is gericht op bezieling en zingeving. Hierbij ligt de focus op
levensvreugde en (werk)geluk. Het doel is om (opnieuw) contact te maken met je ware
zelf, je werkelijke ik en in het hier en nu keuzes te (kunnen) maken vanuit je hart; om
innerlijke rust en een gevoel van eenheid te ervaren; om inzichten te verwerven, om
(pijn)klachten te verminderen of te verhelpen; om stress te reduceren, om je unieke
innerlijke kracht te ervaren; voor meer richting in je leven en om in het algemeen

271 Zie bijvoorbeeld: https://www.bakenvanlicht.nl; https://www.catharinaweb.nl
272 https://eliascoachinghealing.blog/over/

273 https://www.engelencursus.nl/aquarius-angels;

274 https://www.marjanka.nl/Magie/geloof_bijgeloof.html
275 https://atlasreiki.nl/

17

lekkerder in je vel te komen zitten; zodat jij de beste versie van jezelf kunt worden;
écht jezelf kan zijn en kan blijven. Volledig in balans met jezelf en met je omgeving.’ 276
Interne goddelijkheid en zelfvertrouwen 277, individuele authenticiteit 278 en verbinding met de
medemens. 279 Volgens de spirituele dienstleveraars zijn dit staten van zijn die relatief simpel
door (betalende) individuen gerealiseerd kunnen worden.  Het concept ‘healing’ is vooral iets wat in talloze vormen en combinaties terugkomt.
Deze technieken claimen met namen als ‘Quantum Touch’, ‘Oneness Deeksha’, en
‘Advanced DNA Theta’ 280 en het gebruik van scheikundige terminologie – energie, positieve
of negatieve lading, balans 281 – een spiritueel doch wetenschappelijk methode te zijn. Zo
kunnen complexe, psychosociale of lichamelijke stoornissen – trauma’s, blokkades, burnouts en chronische pijn – weggenomen worden bij de cliënt. De werking van de techniek
wordt niet altijd duidelijk – en soms ronduit tautologisch – beschreven. Een uitspraak als
‘[onze techniek] focust op het verbinden van ons eigen raster van energetische lijnen met
nieuwe "axiatonale" lijnen, het universele energetische raster in alle dimensies van tijd en
ruimte’ is een extreem voorbeeld. 282 Wellicht zijn het de mensen die door de normale
gezondheidszorg niet zijn geholpen, en nu hun hoop richtten op het alternatieve circuit, die
hier het meest door aangetrokken worden. Weten hoe een techniek werkt is irrelevant,
wellicht zelfs hinderend, voor ervaren of de techniek werkt.
Het design van de spirituele sites is zeer variabel, van ingetogen naar extravagant.
 Het verschil kwaliteit tussen de door ZZP’ers zelf onderhouden sites en de domeinen van de
grotere instituten is vaak zeer groot, hoewel het vooral de oudere sites zijn die een
amateuristische look hebben; tegenwoordig is het immers via ‘readymade templates’
makkelijker dan ooit om zelf een goed uitziende pagina op te zetten. Veel spirituele sites
maken in ieder geval gebruikt van lichtblauwe en groene kleuren, natuur en zonlicht 283 –
soms specifiek de bevrijde mens die met open armen de wereld tegemoet gaat 284 – of een
donkerder palet, gepaard met beelden van planeten en de kosmos. 285 Daarnaast is het
gebruik van oosterse afbeeldingen populair, zelfs als de geleverde dienst nauwelijks raakt
aan oosterse religies. Zo heeft een ‘waarzegster, kaartlegster en handlezeres’ een
Boeddhabeeld naast haar ‘glazen bol’ (tesla coil) staan. 286 Het gaat hier overduidelijk niet om
een referentie naar het boeddhisme zelf, maar om een ‘floating signifier’: een vage bron van
zelf in te vullen betekenis die dienstdoet om de spiritualiteit van de bezitter aan te duiden.
Leuk om te zien is hoe spirituele sites gebruik maken van het internet om hun diensten
276 https://www.frederike.eu/

277 https://www.eckankar.nl/; https://www.nieuwetijdskind.com/jouw-doel-in-dit-leven/; https://www.israna.nl/;

https://www.hypno-vitaal.nl/
278 https://www.meestermerlijn.nl/; https://reincarnatietherapie.com/
279 https://www.hetnevelnest.nl/nevelnest-festival/
280 https://aider.nl/opleidingen/
281 https://www.sietasmeding.com/
282 https://www.thereconnection.nl/
283 https://www.lammertbegeman.nl/; https://www.lichtwesennederland.nl/; https://www.petrabaas.nl
284 https://www.frederike.eu/
285 http://www.inspiratiesite.nl/index.html; http://www.leonahelderwaarnemen.nl/; https://wichm.home.xs4all.nl/
286 https://www.samiera.nl/

18

te leveren. Bekend zijn uiteraard de gespecialiseerde sites die contact met online
paragnosten en mediums faciliteren. 287 Maar ook het trekken of leggen van (tarot)kaarten 288
of het ‘onthullen’ van persoonlijke eigenschappen of horoscopen door het invullen van een
formulier289 zijn online goed mogelijk. Of de krachten uit het universum ook invloed hebben
op de algoritmisch gedetermineerde, computer-gegenereerde uitkomsten van online een
kaartje trekken is niet bekend.
 Het verdient als voetnoot genoemd te worden genoemd dat de zojuist beschreven
vorm van spiritualiteit vooral een aangelegenheid is van de inheemse Nederlander. Bij
minderheden kan spiritualiteit uiteraard een heel andere vorm aannemen, zoals te zien is in
de spirituele tradities van de Caribische en Surinaamse Nederlanders. 290 In tegenstelling tot
de eclectische, geïndividualiseerde New Age-achtige spiritualiteit, leveren deze sites een
traditionele en meer gemeenschapsgeoriënteerde spirituele dienst – zoals het Surinaamse
Winti – welke al langere tijd semi-geïnstitutionaliseerde vorm aanneemt binnen die
gemeenschap. 291

6.4 De site als bron?
Uit het bovenstaande blijkt dat websites veel te zeggen hebben. Maar hierin rust ook het
probleem: websites dienen mede als profiel voor een religieuze gemeenschap, stichting of
commerciële zaak. Ze moeten dus ook zo veel mogelijk zeggen, en wel om de ‘luisteraar’
over te halen dat wat ze zoeken bij die instantie te halen is (of in het geval van op zichzelf
gekeerde groepen, vooral niet te halen is). We kunnen dus alleen lezen wat iemand wil dat
wij lezen. Dit is geen probleem als iemand geïnteresseerd is in de leerstelling van een
bepaalde kerk. Maar hoe kan de link tussen tekst en realiteit gelegd worden? Hoe kan een
digitale façade ons vertellen wanneer en hoe een dienst verloopt, wie er komt, en hoe dit
beleefd wordt?
Uit de behandelingen van de verschillende soorten christelijke kerken is al gebleken
dat aan een website enigszins afgelezen kan worden om wat voor ‘soort’ kerk het gaat, hoe
deze gepositioneerd is in de samenleving en door welke soort mens (qua leeftijd, opleiding
etc.) hij bezocht wordt. Kerksites die een uitgebreide introductie op hun geloof hebben, in
begrijpelijke taal voor niet-ingewijden, en een sectie hebben over lid worden of ‘komen
kijken’, lijken het meest gebaat bij een constant influx van nieuwe leden. 292 Deze kerken
staan pal op het raakvlak van geloof en individualisme en zijn daarnaast relatief jong,
waarmee ze niet de kritieke massa hebben om aan de entropie van kerkverlating te kunnen
ontsnappen, zonder nieuwe leden aan te hoeven trekken. Voor de kerken die dat
zwaartekrachtveld wel hebben, is een sterke focus op werving niet nodig, en wordt de
website vooral ingezet voor het dienen gemeenschap, en het cementen van diens

287 https://tijdvoorspiritualiteit.nl

288 https://www.spiritplaza.org/engelen/engelenkaartje_trekken.html; https://tijdvoorspiritualiteit.nl/
289 https://www.meestermerlijn.nl/talenten/index.html
290 https://lesleyneyhorstcsc.nl

291 https://www.baaswaterval.nl

292 Zoals: https://www.new-wine.nl/

19

samenhang.  Dit alles omlijnt echter hooguit de contouren van een gemeenschap. Meer details over
de gang van zaken is te vinden in de materialen die online staan voor de gemeenschap. Als
een kerk kerkdiensten opneemt en online zet, is dit natuurlijk de directste manier om mee te
leven met de congregatie, ondanks dat vaak alleen de spreker te zien is. Foto’s zijn ook goed
bruikbaar. Hoewel er natuurlijk gekozen wordt welke foto’s wel en niet openbaar gemaakt
worden, geven ze vaak wel een indicatie van de samenstelling van de gemeente (veel
ouderen, veel jongeren). Bovendien, de keuze voor een foto is zelf ook een bron. Als een
kerksite foto’s met kinderen prominent plaatst, maar overige foto’s vooral grijs laten zien, is
het aannemelijk dat de kerk graag wil laten zien dat ze ook door jongeren bezocht worden,
hoewel dat in werkelijkheid wel eens anders kan zijn. Agenda’s, nieuwsberichten of
nieuwsbrieven, evenementenpagina’s en archieven kunnen nagetrokken worden om de mate
van activiteit te beoordelen. Ten slotte zijn er de statuten en jaarverslagen die openbaar
gemaakt moeten worden om een ANBI-status te verkrijgen; financiële informatie die een
verassend getailleerde kijk geeft achter de coulissen van een organisatie, hoewel ook hier de
nodige interpretatie nodig is.
293 Bv: https://pga-b.nl, https://www.morgenster-urk.nl/,

20

7 Techniek en technische problemen
7.1 WCT / Heritrix
Hoe te webarchiveren
(NB: het volgende is een standaardbeschrijving van het proces en de techniek van
webarchivering die ook in andere collectiebeschrijvingen wordt gebruikt.)
Webarchivering is het proces waarbij websites duurzaam worden opgeslagen om deze in de
toekomst als authentieke historische bron te kunnen gebruiken. Anders dan het bewaren van
boeken of archiefstukken maakt de instelling die digitaal geboren data op het web gaat
bewaren tijdens dit proces een nieuwe digitale bron, maar wel met de kenmerken van het
oorspronkelijke digitale object.
 Het webarchiveringsproces kan op twee manieren plaatsvinden: door bulkarchivering of door
selectieve archivering. Bij het eerste wordt een grote hoeveelheid websites van bijvoorbeeld
een nationaal domein automatisch binnengehaald, maar valt kwaliteitscontrole buiten scope..
Bij het tweede worden websites afzonderlijk stuk voor stuk gearchiveerd en vindt meestal een
mate van kwaliteitscontrole plaats na opname in de collectie.
Heritrix
Webarchivering vindt plaats door gebruik te maken van de Heritrix crawler die wordt
aangestuurd door de Web Curator Tool (WCT). Webarchivering is bij de KB begonnen door
sites rechtstreeks in te voeren in Heritrix vanaf 23 november 2006. Van november 2006 tot
september 2007 vond het proces van webarchivering rechtstreeks plaats in Heritrix. De
verantwoordelijke crawl engineer voerde de harvests rechtstreeks in het programma in zonder
gebruik te maken van een aparte en gebruikersvriendelijke user interface zoals dat nu het
geval is. De collectiespecialisten beperkten zich tot het aanleveren van metadata.
Heritrix beschikt niet over een gebruikersvriendelijke gebruikersomgeving voor curatoren. Dit
manco is binnen de KB opgelost door deze versie te integreren met een ander programma: de
zogenaamde Web Curator Tool (WCT). Dit is een open-source applicatie gericht op het

21

stroomlijnen van het werkproces van webarchivering en dit gebruikersvriendelijk te maken voor
diegene die de invoer verrichten. 294
De Heritrix web crawler is geïntegreerd in de WCT met het doel om selective crawls door het
programma mogelijk te maken, in detail te kunnen configureren en metadata toe te voegen,
zonder dat daarbij een crawl engineer of gedetailleerde technische kennis voor nodig is. Ook
andere webarchiveringsprogramma’s zijn in de WCT te integreren, zoals bijvoorbeeld
WebRecorder. De KB maakt sinds september 2007 gebruik van de WCT.
 De volgende versies van Heritrix en WCT zijn gebruikt om de lhbt+-webcollectie en de andere
collecties te archiveren:
〉
〉
〉
〉

Datum
september 2007 - augustus 2019
augustus 2019 - augustus 2020
augustus 2020 - mei 2021

〉
〉
〉
〉

〉

vanaf mei 2021 tot heden

〉

Versie
WCT 1.14.4 en Heritrix 1
WCT 2.0.2 en Heritrix 3.3.0-SNAPSHOT
WCT 3.0.0-SNAPSHOT en Heritrix 3.3.0LBS-2016-02
WCT 3.0.0 en Heritrix 3.3.0-LBS-2016-02

De WCT is ontworpen om te worden gebruikt door collectiespecialisten in bibliotheken en
andere webarchiverende instellingen en ondersteunt belangrijke processen als
toestemmingen, taakplanning, harvesting, kwaliteitscontrole en het verzamelen van
beschrijvende metadata. Een belangrijke motivatie voor de ontwikkeling was het behoud van
de authenticiteit van de onderdelen van de webcollectie, doordat via de WCT metadata over
de toestemming en herkomst kunnen worden toegevoegd aan de gearchiveerde bestanden.295
Het programma is gezamenlijk ontwikkeld in 2006 door de National Library of New Zealand en
the British Library in samenwerking met Oakleigh Consulting op initiatief van het International
Internet Preservation Coalition (IIPC). De eerste release 1.0 werd uitgebracht op 21 augustus
2006. 296 Sindsdien is het programma regelmatig vernieuwd: de laatste officiële release 3.0
dateert van 11 mei 2021.
http://netpreserve.org/web-archiving/tools-and-software; http://webcurator.sourceforge.net/;
https://github.com/DIA-NZ/webcurator
295
Gordon Paynter, Susanna Joe, Vanita Lala, Gillian Lee (2008), A Year of Selective Web Archiving
with the Web Curator at the National Library of New Zealand, D-Lib Magazine, May/June 2008,
Volume 14 Number 5/6. http://www.dlib.org/dlib/may08/paynter/05paynter.html
296
http://webcurator.sourceforge.net/versions.shtml
294

22

Versie 1 van Heritrix niet altijd overweg met https-adressen, wat bij de overgang van sommige
sites van http naar https in 2016 voor problemen heeft gezorgd. Daarom heeft het tot augustus
2019 (implementatie van WCT 2.0 en Heritrix 3) geduurd tot https-sites opnieuw konden
worden gearchiveerd. Dit kan van invloed zijn geweest op de archivering van oudere lhbt+sites.
 Van WCT is documentatie en een uitgebreide handleiding aanwezig op het web. 297 De
ontwikkeling wordt uitgevoerd door de National Library of New Zealand en de KB sinds 2018.
Een website kan worden verwijderd tijdens het eerste stadium als na een test de website niet
archiveerbaar blijkt te zijn, als de site teveel javascript bevat of als de toegang tot de website
wordt geweigerd. De KB verwijdert echter geen mislukte harvests. Wat wij wel doen is als wij
twijfelen of de website te archiveren is deze eerst in een testomgeving proberen binnen te
halen. Een belangrijk voordeel van de WCT is dat met dit programma metadata kunnen worden
toegevoegd aan de gearchiveerde websites, bijvoorbeeld een onderwerpscode. Dit gebeurt
door middel van invoervelden.
In de WCT worden de volgende metadata ingevoerd en opgeslagen in de hieronder
opgesomde velden:
1. Name (naam zoals vermeld op de startpagina. Deze kan worden uitgebreid met een
tekst tussen haken, bijvoorbeeld een acroniem of juist het uitschrijven van een
acroniem.
2. Description (beschrijving). Dit veld wordt gebruikt om het contactadres in te voeren.
Hiervoor wordt alleen gezocht op de site zelf (zie het onderzoek naar de selectie van
websites). Ook kan contact met de eigenaar handmatig zijn opgenomen via het
contactformulier op de website. Het veld meldt dan “Verstuurd [datum]”.
3. Seed. In het tabblad Seed wordt de URL van de homepage ingevoerd. Het is mogelijk
dat een site meerdere URL’s heeft: ook die worden ingevoerd, waarbij de hoofd-URL
als “primary” staat vermeld. Dezelfde website kan dus in de webcollectie meerdere
URL’s hebben. In het geval van XS4ALL-homepages kan deze bijvoorbeeld
doorverwijzen naar een andere site.
4. Schedule (frequentie). De frequentie van de harvest is gewoonlijk jaarlijks. De
collectiespecialist geeft de startdatum aan. In bijzondere gevallen kan van deze
frequentie worden afgeweken.
 Invoer in de Webcurator Tool
De invoer in de Webcurator Tool vond plaats door Peter de Bode vanaf januari 2022.
http://webcurator.sourceforge.net/docs/1.6.1/Web%20Curator%20Tool%20User%20Manual%20(W
CT%201.6.1).pdf
297

23

Bij de invoer in de WCT is indien relevant ook een extra tag toegevoegd die verwijst naar een
andere speciale webcollectie, bijvoorbeeld XS4ALL-homepages. Deze tag kan in de toekomst
worden gebruikt om makkelijker sites in een andere speciale webcollectie terug te vinden. Ook
laat het zien op welke punten webcollecties elkaar overlappen, omdat de benaming ook
verwijst naar andere, reeds bestaande webcollecties.
Web Curator Tool en Heritrix
•

Crawlfrequentie

De crawlfrequentie houdt in hoe vaak per periode een website wordt gecrawled. De
crawlfrequentie van de sites in deze webcollectie is één keer per jaar tot deze eventueel offline
zullen gaan. Uit toekomstige kwaliteitscontrole zal moeten blijken of een site nog online is.
•

Beschrijving technische problemen

Tijdens de harvests zijn voor zover bekend geen technische problemen geconstateerd.
24

7.2 Metadata tool (in English)

The Metadatatool has been developed by me to make the selection process more efficient. It
works as follows. First the user loads his own Excel-file or CSV (the ‘Load dataset’ button)
which contains, at minimum, the values of the columns and a list of (or a single) URL. It is
important that the columns and the fields in the tool match. Python loads this sheet internally
as a Pandas dataframe: an internal spreadsheet which can be queried, updated and
expanded. Using the buttons ‘Load row’, ‘Previous’ and ‘Next’ the user can then ‘walk’
through the length of the loaded spreadsheet, using the fields and checkboxes to fill up the
25

row with the data that each column requires.
 The user can also load the internal spreadsheet in which the KB keeps all the
metadata about the entire webcollection (the ‘Load webcollectie’ button). If done so, the
program will check if a link has been previously archived by the KB and return an extra value
if the scheme of the archived version differs (e.g., ‘http’ instead of ‘https’.)
Another functionality of the tool is the ability to automatically open a website when a
new row and URL is loaded. The tool uses the Selenium Python module to achieve this,
which requires a previously installed browser and an additional download. Selenium is
usually used to automating website testing or ‘scraping,’ and it does so by opening an
automated browser window on your PC. This is done with the ‘Start driver’ button. If the
‘Auto-open URL’ box is checked, upon the load of a row Selenium will open the given URL in
the automated browser, allowing the user to inspect it right away.
There are currently four datatypes in use by the tool. Any textbox or drop-down
selector (‘Provincie’) returns a string: a simple line of text. Checkboxes return a Boolean: a
TRUE or FALSE value. All checkboxes visible under the tabs (16 to 20) use Dictionaries as
datatype, which represents data as ‘key: value’ pairs. I used dictionaries to make the layering
or ‘nesting’ of categories in a variable manner possible. For instance: ‘Wereldreligies’ can be
a key, ‘Christendom’ a value, but ‘Christendom’ is in itself another dictionary, with
‘Christendom’ as key and ‘Protestantisme’ is value. This can go on infinitely, in theory. The
Python module DPath allows you to read and write Dictionaries as if they were file structures,
allowing you to access the above example as ‘Wereldreligies/Christendom/Protestantisme’.
 In the final CSV this dictionary is transformed into a string, with a slightly added structure
(replacing ‘{}’ by a double space) that makes it easier on human eyes and allows easy
transformation back into Dictionary form.
The user can specify whether he or she wants the filled-in data to automatically save
when cycling through the rows. Once the user is done editing the values, he or she can click
‘Export CSV’, after which the now-filled Pandas dataframe will be exported to a CSV file.
26

9 Appendix
9.1

Stromingen

1. Wereldreligies
a. Boeddhisme
i. Theravada
ii. Mahayana
iii. Vajrayana
iv. Zen
v. Pure Land
b. Christendom
i. Rooms-katholicisme
1. Jezuïsme
ii. Oud-katholicisme
iii. Vrij-katholicisme
iv. Protestantisme
1. Anglicanisme
2. Apostolisch Genootschap
3. Baptisten
4. Doopsgezinden (Mennonieten)
5. Evangelisten
6. Gereformeerde kerken
7. Jehova's getuigen
8. Lutheranisme
9. Methodisten
10. Evangelische Broedergemeente (Moraven)
11. Hervormde kerken
12. Pinksterbeweging
13. Quakers
14. Remonstranten (Arminianen)
15. Vrijzinnigheid
16. Unitaristen (Broeders in Christus)
17. Zevendedagsadventisten
v. Oosters-Orthodox
1. Bulgaars-Orthodox
2. Grieks-Byzantijnse
3. Georgisch-Orthodox
4. Oekraïens-Orthodox
5. Roemeens-Orthodox
6. Russisch-Orthodox
7. Servisch-Orthodox
vi. Oosters-Katholiek
1. Syrisch-Katholieke Kerk
vii. Kerk van het Oosten
1. Chaldeeuws-Katholieke Kerk (Chaldeeén)
27

2.
3.
4.
5.
6.
 viii. Oriëntaals-orthodoxe kerken
1. Syrisch-Orthodoxe Kerk van Antiochië
2. Koptisch-Orthodoxe Kerk
3. Armeens-Apostolische Kerk
4. Ethiopisch-Orthodoxe Kerk
5. Eritrees-Orthodoxe Kerk
ix. Mormonen
x. Messiasbelijdende joden (Joods-christenen)
xi. Rastafari
xii. Christen-Anarchisten
c. Hindoeïsme
i. Arya Samaj
ii. Brahma Kumaris
iii. Hare-Krishna
d. Islam
i. Shia
ii. Alawieten
iii. Sunni
iv. Ahmadiyya
v. Soefisme
e. Jodendom
i. Kabbala
ii. Masorti-jodendom
iii. Liberaal of progressief jodendom
iv. Orthodox jodendom
v. Reconstructionistisch jodendom
Secundaire traditionele stromingen
a. Baháʼí
b. Daoisme
c. Jainisme
d. Sikhisme
Inheemse ‘volksreligies’
a. Shinto
b. Animisme
c. Traditioneel sjamanisme
Mystiek en pantheïsme
Non-theïsme
a. Atheïsme
b. Vrijmetselarij
c. Humanisme
d. Otherkin
Nieuwe of afgeleide bewegingen
a. Adidam
b. Antroposofie
c. Theosofie
d. New Age
e. Rozenkruizers
28

f. Pantheïsme
g. Scientology
h. Satanisme
i. Falun Gong
j. Osho
k. Thelema
7. Reconstructionistiche bewegingen
a. Neo-paganisme
i. Heidendom
ii. Druïden
iii. Modern sjamanisme
iv. Wicca en hekserij
b. Hellenisme
8. Spiritualiteit
a. Astrologie
b. Mediums & paranogsten
c. Chakra’s, aura’s en energieën
d. Paranormaliteit
i. Geesten en verschijningen
ii. Engelen
iii. Gidsen en lichtwezens
iv. Reïncarnatie
e. Reiki & handoplegging
f. Tarot
9. Parodistische stromingen
a. Pastafarianisme

9.2 Vertegenwoordigers of eigenaars
1. Levensbeschouwelijke gemeenschap
a. Overkoepelend
b. Regionaal
i. Bisdom
ii. Parochie
iii. Gemeente
c. Lokaal
i. Kerk
ii. Moskee
iii. Tempel
iv. Synagoge
d. Leefgemeenschap
i. Klooster
e. Jongerengemeenschap
2. Levensbeschouwelijke vereniging
a. Pelgrimsoord
b. Oecumene
29

c. Zending
d. Liefdadigheid
e. Levensbeschouwelijke hulpverlening
i. Pastoraat
3. Religieus gebouw ((semi-)geseculariseerd)
4. Internetgemeenschap
a. Forum
5. Bedrijven en ZZP’ers
a. Commercieel bedrijf
i. Fysieke winkel
ii. Webshop
iii. Kranten en magazines
iv. Museum
6. Non-profit
7. Stichting
8. Centrum
9. Evenement
10. ZZP’er
11. Instellingen en instituten
a. Onderwijs
12. Individuen
a. Blogger(s)
b. Onderzoeker(s)
c. Religieuze notabelen
i. Priesters of dominees etc.
 ii. Goeroe
13. Crowdsourcing
a. Wiki
14. Onbekend

9.3 Doelen
1. Informatie
a. Gemeenschapsondersteuning
b. Introductie tot een stroming
c. Geschiedenis
d. Levensbeschouwelijke geschriften of media
e. Secundair onderzoek
2. Dialoogbevordering
3. Opinie
a. Artikelen of blogs
b. Eschatologie of millenniarisme
c. Politiek en (socio-)politieke issues
d. Religie-kritische onderwerpen
4. Productverkoop
a. Boeken
30

b. Mediadragers
c. Westerse religieuze voorwerpen
d. Oosterse religieuze voorwerpen
e. Nieuw-religieuze of spirituele voorwerpen
5. Diensten
a. Uitgevers
b. Uitvaart
c. Zorg
i. Councelling & consulten
d. Spirituele diensten
i. Contact met overledenen
ii. Helderzien & voorspellen
iii. Horoscopen
iv. Hypnose
v. Kaartleggen
vi. Paragnostiek
vii. Healing en handoplegging (inc. reiki)
viii. Numerologie
e. Retraite
f. Locatieverhuur
g. Sociaal of networking
i. Dating
6. Educatie
a. Opleidingen
b. Catechese en ander kindergerelateerde inhoud
c. Lezingen
d. Meditatie(les)
e. Yoga
f. Cursussen en workshops
7. Werving
a. Passieve werving
b. Actieve werving (evangelisatie)

9.4 Functionaliteit
1. Organisatie
a. Activiteitenpagina
b. Agenda
c. Archief
d. Login
e. Foto-pagina
f. Online of opgenomen diensten
g. Locatie-database
h. Lijst (geestelijke) leiders
31

i. Vacatures
2. Communicatie
a. Nieuwspagina
b. Nieuwsbrief
c. Artikelen of columns en blogs
d. (Online) periodiek
e. Video's
f. Podcasts ea geluidsopnames
g. Downloadbare publicaties
h. Intreding- en overlijdenspagina
i. Vraag tot (mail-)contact
j. Reacties (comments)
3. Bekostiging
a. Abonnement of lidmaatschap
b. Donaties
i. Donatiesysteem
ii. Donatieknop of formulier
iii. IBAN
iv. QR Code
c. ANBI
d. Sponsoren
e. Vrijwilligers
f. Webshop (niet-winkels)
4. Werving
a. Uitgebreide sectie
b. Formulier

9.5 Sociale media
1. Facebook
2. Twitter
3. YouTube
4. Instagram
5. LinkedIn
6. Vimeo
7. SoundCloud
8. Flickr
9. Pinterest
10. WhatsApp
11. Telegram
12. RSS
13. Tumblr
14. Google+
15. MySpace
32

16. Hyves

33

10 Datasets
Na invoer van de sites in de WCT zal een lijst van sites met metadata en de collectiebeschrijving
beschikbaar komen voor onderzoekers en belangstellenden.
 34

11 Status geselecteerde websites per april 2022
De invoer van de websites loopt nog, daarom zijn er nog geen gegevens beschikbaar.
35

12 Conclusie
“Heb uw naaste lief als uzelf,”298 is een algemeen bekende boodschap van Jezus Christus.
Deze collectiebeschrijving begon met de constatering dat Nederland een geseculariseerd,
ontkerkelijkt land is geworden. Ten dele is dit waar. Maar we hoeven ons vooralsnog geen
zorgen te maken dat de christelijke wijsheden compleet in de wind zijn geslagen, want zoals
uit deze webcollectie blijkt is Nederland tegelijkertijd ook een land geworden waarin men in
vrede en relatieve tolerantie juist een groter aantal religies en levensbeschouwing kan
beoefenen dan ooit tevoren. Niet alleen zijn er groepen uit alle hoeken van de wereld samen
met hun traditionele geloof neergestreken in Nederland, de rest heeft zich het recht
toegeëigend om zelf hun invulling te geven aan het goddelijke, het transcendente of het
ultieme. En zo heeft opeens elk huis zijn eigen mengsel gebrouwen uit de bronnen van
geloof, ongeloof, exotische wijsheid, oude mystiek, natuurlijke sublimiteit en paranormale
krachten.
