EAU-verslag Andrologie
CONGRESVERSLAG

EAU-verslag Andrologie
Marij Dinkelman-Smit

Introductie
De EAU guidelines ‘Male infertility, male sexual dysfunction en male hypogonadism’ zijn ondergebracht onder een
nieuw panel dat dit jaar de eerste ‘Sexual and Reproductive Health’ richtlijn presenteerde: zeer de moeite waard
om te bekijken. Hierna volgt een samenvatting ‘Andrologie en testiculaire kiemceltumor’ uit de EAU20 Virtual.
Testiculaire Sperma Extractie (TESE) bij mannen
met het syndroom van Klinefelter
In 2018 presenteerde een Britse groep sperm retrieval
rates van circa 30% bij (micro-)TESE bij mannen met het
klinefelter-syndroom (KS). Zij werden destijds verguisd,
met name door Amerikanen, die ook bij KS-patiënten
met atrofische testes en frequent hypogonadisme sperm
retrieval rates (SRR) van 60% claimden. Een Italiaanse
studie onder 105 mannen met KS die TESE dan wel micro-TESE ondergingen in vijf centra leverde een SRR van
21% op [1]. Het testosterongehalte was niet geassocieerd
met het vinden van zaadcellen. 15% van de mannen bleek
geen hypogonadisme te hebben bij presentatie. Deze bevindingen passen meer bij de praktijk, hoewel de SRR hoger zou kunnen zijn als bij alle mannen micro-TESE was
verricht: een betere keuze bij een gemiddeld testisvolume
van 3 cc.
micro-TESE bij mannen met cryptorchisme
Een Turkse groep onderzocht SRR bij micro-TESE bij 327
mannen met cryptorchisme in de voorgeschiedenis [2].
 Maar liefst 16% had nog een inguïnale testis en onderging
nooit orchidopexie. De gemiddelde SRR was 52%. Orchidopexie < 10 jaar en een testisvolume > 13 ml waren
geassocieerd met hogere SRR’s. Opvallend was dat er geen
diagnostiek naar germ cell neoplasia in situ (GCNIS) werd
verricht: terwijl het overall risico op GCNIS bij niet-obstructieve azoöspermie ruim 2% is en toeneemt bij risico­

dr. M. Dinkelman-Smit ()
afdeling Urologie, Erasmus MC Rotterdam, Rotterdam, Nederland
m.smit.3@erasmusmc.nl

S20

EAU-verslag Andrologie

factoren als inguïnale testes. Desalniettemin geeft deze
studie de praktijk weer, dat TESE ook succesvol is op cryptorche testes.
Effect van testosteron op benigne en maligne
prostaatkankercellen
Het effect van de testosteronconcentratie op BPH en prostaatkanker (PCa) werd in vitro bestudeerd in cellijnen [3].
In beide modellen nam celgroei af bij testosteron op castratiewaarden en bij suprafysiologische testosteronspiegels. Testosteron tussen 1,8 en 230 nmol/l resulteerde in
een lineaire afname van celgroei. Hieruit werd geconcludeerd dat zowel maligne als benigne androgeengevoelige
cellen niet saturatieafhankelijk reageren op testosteron,
maar dat deze reactie bifasisch lijkt te verlopen. Testosteron replacement therapie (TRT) lijkt veilig na behandeling
van PCa; het fysiologisch lager worden van testosteron
met de leeftijd hangt mogelijk samen met toename van
BPH, en TRT in hoge dosering biedt mogelijk experimentele behandelopties voor PCa.
Complicaties na implantatie van een
erectieprothese
De laatste jaren wordt toevoeging van een antifungal aan
de antibioticadip voor erectieprothesen en peroperatieve irrigatie gerapporteerd om postoperatieve infecties te
verminderen. Onder 468 diabeten die tussen 2003 en 2018
een erectieprothese-implantatie ondergingen in 18 centra
was de gemiddelde postoperatieve infectie 3,3%, explantatie 4% en revisie 6% [4]. Een antifungal toevoegen gaf
geen betere bescherming. Vancomycine + gentamicine
gaf significant minder infectie (1,4%) dan een rifampicine
+ gentamicine-oplossing (5,6%).
 De overall complicaties na een erectieprothese zijn
laag [5], waardoor implantatie bij geselecteerde patiënten
een uitstekende behandeloptie is voor therapieresistente erectiele disfunctie. Onderdiagnose en -utilisatie van
behandeling van seksueel functioneren van de prostaatkankerpatiënt bleken weer uit een Britse studie: seksuele
disfunctie bij patiënten die radiotherapie of androgeendeprivatietherapie afrondden, werd niet besproken door
34% van de ondervraagden [6].
CONGRESVERSLAG

De ziekte van Peyronie

De kwaliteit van studies naar low intensity shock wave
therapie voor ED was weer bedroevend. 18 mannen met
milde ED die 18 sessies LiST ondergingen, behaalden dezelfde toename in IIEF-score als bij een PDE 5-remmer; de
studie had echter niet genoeg power [9]. We kunnen deze
behandeling dus nog steeds als niet-bewezen effectief beschouwen.
als testiculaire microlithiasis (TM), ga actief op zoek naar
de precursorlaesie GCNIS in de contralaterale testis van
TGCT-patiënten door twee biopten te nemen van de contralaterale testis bij atrofie (< 12 ml), cryptorchisme en TM
[12]. Behandel GCNIS om progressie naar TGCT te voorkomen met preventieve orchidectomie, radiotherapie of
uitgestelde behandeling als de patiënt eerst vader wil worden. En besef dat chemotherapie niet effectief is voor het
behandelen van GCNIS.
Hersham presenteerde een serie radicale orchidectomieën; van de 113 tumoren in vijf jaar bleek maar liefst
23% benigne [13]. Oudere leeftijd van de patiënt en avasculair echografisch aspect bleken significante voorspellers
van benigne laesies. Opvallend was de bevinding van 5,6%
positieve funiculussnijranden bij maligne testistumoren.
Gepoolde data uit het Nederlands Kankerinstituut, het
Universitair Medisch Centrum Utrecht en de Noordwest
Ziekenhuisgroep lieten vergelijkbare resultaten zien: 32%
van de geopereerde testislaesies met normale tumormarkers bleek benigne [14].
 Dit geeft maar weer aan hoe belangrijk het is om ziekte
in kaart te brengen alvorens over te gaan op radicale orchidectomie. Bij twijfel kan excisie met een vriescoupe in
een expertcentrum overwogen worden en bij hoogvolume
(gemetastaseerde ziekte) TGCT is uitgestelde orchidectomie, na systemische neoadjuvante behandeling, de beste
optie om positieve snijranden te voorkomen.
In London is gestart met een patient centered pathway
voor testistumoren, zoals wij dit in Nederland gelukkig al
hebben [15]. Hierbij wordt diagnostiek, inclusief CT en
een poging tot semencryopreservatie afgerond voordat
wordt besloten tot de radicale orchidectomie. Vergelijkbaar met Nederlandse data, melden zij azoöspermie bij
15% van de patiënten, bij wie vervolgens onco-TESE werd
aangeboden. Opvallend is de mediane tijd tussen echo
scrotum en orchidectomie van negen dagen in de Britse
setting.
Porno kijken

Ejaculatiestoornissen

Veel twitteractiviteit genereerde een Antwerpse cross-sectionele studie onder 3.267 mannen naar hun pornokijkgedrag [10]. De IIEF-score en satisfactie van partnerseks correleerde negatief met porno kijken. Kanttekeningen zijn
wel dat de IIEF gebaseerd is op partnerseks en dat ook veel
jonge mannen zonder partner meededen aan de studie.
Kort nog een verslag van ejaculatiestoornissen. Azoöspermie op basis van ejaculatory duct obstruction (EDO) is
een zeldzame diagnose. Een systematische review van 29
studies naar TUR van de ejaculatory ducts (TURED) onder
635 mannen resulteerde in zwangerschap in 0–40% van
de gevallen (mediaan 25%); zoals te verwachten hadden
patiënten met partiële EDO en congenitale oorzaak een
hogere kans op zwangerschap. Complicaties traden op in
0–36% van de gevallen (mediaan 10%), met als top drie:
epididymitis, waterig ejaculaat en hematurie [16]. Alle geïncludeerde studies hadden een hoog risico op bias, waren retrospectief en bevatten kleine series. Geen bewijs
dus dat TURED een veilige behandeling is van EDO, mijn
advies: niet doen.
 Retrograde ejaculatie na TURP werd door Laetitia de
Kort en Hermans bediscussieerd (‘Thematic session 02 –
Men’s Health 2020’). Belangrijke boodschap was dat een
positieve ervaring van het orgasme geassocieerd is met
antegrade ejaculatie. Informed consent voor ingrepen

Inflammatie is een belangrijke component van de chronische fase van de ziekte van Peyronie (PD). Waargenomen
upregulatie van cytotoxische T-lymfocyten en myofibroblasten biedt mogelijk ingang voor immuuntherapie van
PD [7].
Cavernoplicatie en cavernoplastiek blijven vooralsnog
de belangrijkste symptomatische behandelopties voor peniscurvatuur, nu collagenase-injecties niet meer beschikbaar zijn. Handige weetjes: cavernoplicatie geeft 3-6 mm
lengteverlies per 15 graden curvatuurcorrectie. Uit een
serie cavernoplastieken met 60 maanden follow-up bleek
wat urologen die grafts doen allang weten: dit is geen procedure voor penisverlenging: bijna 80% van de patiënten
rapporteert penisverkorting en 37% van de patiënten heeft
postoperatief significante erectiele disfunctie (ED) die rea­
geert op behandeling met PDE 5-inhibitors of androskat
[8]. Dit als prijs voor een gecorrigeerde stand, dat dan
weer wel.
Salamanca presenteerde een overzicht van de behandeling van PD, en benadrukte dat implantatie van een
erectieprothese met remodelling van de penis of aanvullende incisie in de corpora cavernosa uitstekende behandelresultaten geeft voor patiënten met PD en pre-existente ED (Plenary session 07 ‘Testis cancer and surgical
andrology’).
Erectiele disfunctie

Testiculaire kiemceltumoren en Germ Cell
Neoplasia in Situ
Joost Blok presenteerde zijn werk [11]; mannen met een
testicular germ cell tumor (TGCT) hebben een 15 keer hoger risico op een contralaterale TGCT dan mannen in de
algemene bevolking. Seminoompatiënten hebben een hoger risico, oudere mannen en status na platinumchemo­
therapie hebben een lager risico.
 Deze bevinding sluit aan bij de boodschap die ik verkondigde in Plenary session 07. Promoot zelfonderzoek
van de testes bij mannen met risicofactoren voor TGCT

EAU-verslag Andrologie

S21

CONGRESVERSLAG

met een hoog risico op retrograde ejaculatie is essentieel
en om de kans op antegrade ejaculatie te behouden, kan
voor laser, aqua-ablatie, urolift of embolisatie gekozen
worden, hoewel deze methoden mogelijk minder effectief
zijn voor de behandeling van LUTS en langetermijnuitkomsten niet beschikbaar zijn.
 De uroloog als poortwachter
Tot slot was er weer ruimschoots aandacht voor de uroloog als poortwachter voor de mannelijke gezondheid,
voor zowel mannen die zich presenteren met ED als met
subfertiliteit. De lezing van Parnham zette alles op een rij
voor ED als verklikker van endotheliale disfunctie en voorbode van hart- en vaatziekten, met aandacht voor de associatie tussen OSAS en ED, en vitamine D-deficiëntie en
ED (Thematic session 02 ‘Men’s health 2020’). Boeri noemde de subfertiele man een lucky man, omdat een bezoek
aan een uroloog in verband met onvervulde kinderwens
de kans biedt om de risicofactoren in kaart te brengen
en te reduceren die de associatie met kanker (waaronder
testiscarcinoom), overall health status en overlijden veroorzaken. Mogelijke verklarende pathofysiologie zijn hypogonadisme, defecten in de DNA repairgenen die zowel
infertiliteit als kanker kunnen beïnvloeden als gedeelde
leefstijlrisicofactoren. De studies van zijn baas Salonia en
epidemiologische studies van Eisenberg waaraan Boeri
refereerde, liegen er niet om. Maar in mijn ervaring is een
consult vanwege afwijkende semenanalyse aanvullen met
risicopreventie voor hart- en vaatziekten, in eerste instantie door middel van leefstijladviezen, uitleg over gecompenseerde testisfunctie (verhoogd LH en FSH) met risico
op hypogonadisme op termijn en benoemen van risicofactoren van zaadbalkanker een uitdaging: maar wel een
uitdaging waarvan ik hoop dat u hem ook aangaat!
Open Access This article is distributed under the terms of the
Creative Commons Attribution 4.0 International License (http://
creativecommons.org/licenses/by/4.0/), which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided you give appropriate credit to the original author(s) and
the source, provide a link to the Creative Commons license, and
indicate if changes were made.
Bronnen
1. Boeri L, Capogrosso P, Ventimiglia E, et al. Rate of hypogonadism among Klinefelter patients at first presentation: A
multicenter cross-sectional study. EAU20 Virtual, abstract,
poster, presentation 421.
 2. Çayan S, Orhan İ, Altay B, et al. Fertility outcomes and predictors for successful sperm retrieval and pregnancy in 327
azoospermic men with a history of cryptorchidism who underwent microdissection testicular sperm extraction. EAU20
Virtual, abstract, poster, presentation 420.
S22

EAU-verslag Andrologie

3. Birch BRP, Hald O. The response of prostate cancer cell lines
to exogenous testosterone: Lessons for clinical practice.
EAU20 Virtual, abstract, poster 13.
4. Towe M, Osman MM, Huynh LM, et al. Effect of antimicrobial
dipping solutions on post-operative infection rates in diabetic patients undergoing primary insertion of a Coloplast titan
inflatable penile prosthesis. EAU20 Virtual, abstract, poster
487.
5. Palmisano F, Montanari E, Boeri L, et al. Ten-year experience
with prosthetic surgery in the management of erectile dysfunction: Outcomes from a tertiary referral centre and early
prosthetic infection predictors. EAU20 Virtual, abstract, poster, presentation 484.
6. Kinnaird W, Davda D, Mitra AV, et al. The management of
sexual dysfunction resulting from radiotherapy and androgen deprivation therapy: A survey of current UK practice.
EAU 2020 Virtual, abstract 736.
7. Milenkovic U, Boeckx B, Lambrechts D, et al. Cytotoxic
T-lymphocytes and dendritic cells driving the inflammatory
micro-environment of Peyronie’s disease. EAU20 Virtual, abstract 609.
8. Fiorillo A, Bianchi L, Droghetti M, et al. Is the type of xenograft relevant for patient’s satisfaction after surgical treatment
of Peyronie’s disease? A single-center experience. EAU20 Virtual, abstract, poster, presentation 488.
9. Mykoniatis I, Kalyvianakis D, Kapoteli P, Zilotis F, Fournaraki A, Hatzichristou D. Can low intensity shockwaves therapy
compete the efficacy of PDE5is? A pooled data analysis from
2 randomized clinical trials. EAU20 Virtual, abstract, poster
494.
10. Jacobs T, Fog-Poulsen K, Vermandel A, Wood D, de Wachter
S, de Win G. The effect of porn watching on erectile function.
EAU20 Virtual, abstract, poster, presentation 730.
 11. Blok JM, Groot HJ, Huele EH, et al. Incidence of metachronous contralateral testicular germ cell tumour and association with chemotherapy. EAU20 Virtual, abstract, poster,
presentation 223.
12. Dinkelman-Smit M. How to manage testicular microlithiasis
and CIS. EAU20 Virtual, plenary session 07 – Testis cancer
and surgical andrology.
13. Khoo CC, Scott A, Peters M, et al. A contemporary analysis
of radical orchidectomy for testis cancer. EAU20 Virtual, abstract, poster, presentation PT370.
14. Bellaar Spruyt JA, Blok JM, Meijer RP, et al. Association between age and histopathology of testicular tumour: Higher
risk of benign pathology in older patients? EAU20 Virtual,
abstract, poster, presentation PT373.
15. Scott C, Alnajjar H, Alifrangis C, Ahmed Muneer al. Does a
patient centric pathway for testicular cancer increase the uptake of cryopreservation, is it feasible and do patients come
to harm? A multicentre study. EAU20 Virtual, abstract, poster,
presentation PT368.
Dr. Marij Dinkelman-Smit uroloog-androloog, FECSM medisch
seksuoloog.
