ENIGE MOEILIJKHEDEN BIJ DE PRACTISCHE TOEPASSING VAN DE VERVANGINGSWAARDELEER
EN IG E M O E ILIJK H E D E N B IJ DE PR A CTISC H E TOEPASSING
VAN DE VERVANGINGSW AARDELEER
door J. G. G. van Leeuwen
Onder deze titel is door Prof. Dr. J. F. ten Doesschate in het Limperg-nummer
van dit tijdschriftl ) onder meer over de „presentatie van de fiscale schuld in ge­
val van herwaardering” geschreven. De toepassing van de vervangingswaardegedachte bij het opstellen van jaarrekeningen zal bij herwaardering van activa 0-0
- indien prijsstijgingen zijn opgetreden - leiden tot een overeenkomstige creditering
op een herwaarderingsreserve; in genoemd artikel is de mening van vele aan­
hangers der vervangingswaardeleer, dat bij herwaardering ook de fiscale ver­
plichtingen herzien en aangepast behoren te worden, aan een critische beschou­
wing onderworpen.
Vastgesteld kan worden, dat dit onderwerp tot dusverre in de accountancyliteratuur nauwelijks ter sprake is gekomen. In 1952 heeft de heer A. F. Lafeber 2)
opvoering van een fiscale verplichting in deze gevallen bepleit, om daarmede alle
consequenties van de prijsstijging in de balans tot uitdrukking te brengen. Nadien
werd over deze kwestie in het M.A.B. nog slechts een opmerking aangetroffen van
Prof. ten Doesschate: „Uitsluitend omdat de fiscus de vervangingswaarde niet
accepteert, is de netto uitkeerbare winst bij een oude fabriek (ceteris paribus) ge­
ringer dan bij een nieuwe en geringer dan zij bedrijfseconomisch zou moeten zijn.
Dat de bedrijfsleiding hiermede bij de opstelling der jaarstukken rekening moet
houden door het opnemen van een creditpost is vanzelfsprekend.” 3) Onder deze
creditpost meende ik destijds te moeten verstaan de winstbelasting over het toe­
komstige verschil tussen de afschrijvingen op basis van de bedrijfs-economische
waarde en de historische kostprijs.
 Prof. ten Doesschate acht de kern van de redeneringen van de voorstanders ener
aanpassing van de fiscale verplichting bij herwaardering, gelegen in de bewering
„dat men t.z.t. over de opwaardering belasting zal moeten betalen, welke dus de
uitkeerbare winst verkleint.” Opgemerkt wordt dan dat talloze factoren de winstcapaciteit van een bedrijf beïnvloeden, waarvan de presentatie in de gewone
periodieke balans niet in aanmerking komt; immers, men doet in zo’n balans geen
poging „een bedrijfswaarde” , een contante waarde van toekomstige netto-opbrengsten te geven. En, aldus de schrijver, indien men de vraag, of goed koopmansgebruik eist dat de winstcapaciteit beïnvloedende factoren in de balans­
presentatie op going concern-basis moeten worden opgenomen, ontkennend be­
antwoordt, zal men veel nieuwe argumenten moeten aanvoeren om de noodzaak
van de opvoering van een fiscale verplichting terzake van een herwaardering aan­
nemelijk te maken.
Alvorens te trachten een bijdrage te leveren tot de argumentatie voor de op­
voering van een belastingverplichting bij herwaardering, kan na het vorenstaande
wel worden vastgesteld, dat het probleem - gegeven de schaarse literatuur - tot
dusver kennelijk alleen „binnenskamers” het onderwerp van discussie is geweest.
 Ik meen dat de argumentatie van de accountants, die zich voorstander ver­
klaren van de opvoering van een fiscale verplichting, niet alleen en niet in de
eerste plaats zal zijn gelegen in de invloed op de toekomstige uitkeerbare winsten,
doch dat de argumentatie moet worden gezocht in de functie van de balans een

mab

blz. 160

getrouw beeld te geven van de omvang en de samenstelling van het vermogen op
de balansdatum. Indien aan de creditzijde van de balans een herwaarderingsreserve voorkomt, welke de collectiviteit van eigenaren terecht - hoewel zij niet
uitkeerbaar is - tot haar „bezit” zal rekenen, zal bij menig accountant de vraag
rijzen of aan de vermogensverschaffers wel een getrouwe voorstelling wordt ge­
geven. Er is een vermogensaanwas ontsloten, waarover de fiscus - zij het geleidelijk,
naar gelang de betreffende activa worden verbruikt - winstbelasting zal heffen.
 Mag men aan eigenaren nu een vermogensopstelling voorleggen, waarin deze herwaarderingsreserve geheel aan hun wordt toegerekend en met de t.z.t. te betalen
belasting over de thans in de balans ontsloten vermogensaanwas geen rekening
wordt gehouden; m.a.w. geeft men op deze wijze niet een te gunstige voorstelling
aan een bepaalde groep van belanghebbenden?
In deze beschouwingswijze ligt het criterium dus niet bij de invloed, welke
herwaardering kan of zal hebben op de toekomstige winsten, doch bij de op de
balansdatum te geven presentatie van het eigen vermogen. De invloed welke van
een en ander uitgaat op de uitkeerbare winsten in de toekomst, krijgt dan een
ander accent: gegeven de omstandigheid dat de fiscus haar belastingheffing in
vele gevallen ook uitstrekt tot de niet-uitkeerbare „winsten uit prijsstijgingen” ,
zal het noodzakelijk zijn middelen ter vervanging extra aan te trekken; voorzover
dit niet mogelijk is uit in het verleden daartoe gevormde reserves of uit huidige
winst, zullen hiertoe noodgedwongen uit toekomstige winsten middelen moeten
worden afgezonderd.
De consequentie van vorengenoemde opvatting kan in bepaalde gevallen - nl.
indien de reserves en/of de huidige winsten ontoereikend blijken - zijn, dat de
herwaarderingsreserve moet worden opgenomen na aftrek van de fiscale ver­
plichting. Waar Prof. tenDoesschate als bezwaar van deze handelwijze noemt, dat
dan „de presentatie van het eigen vermogen niet meer in verhouding staat tot de
geherwaardeerde activa” , kan worden opgemerkt dat hiermede dan toch een
feitelijke situatiie wordt weergegeven: het eigen vermogen dient te worden aan­
gevuld daar de fiscus haar tol zal heffen; overigens zal de fiscale verplichting,
althans voorzover zij duurzame activa betreft, als een voorziening op langere
termijn kunnen worden beschouwd, waardoor het beeld van de liquiditeit niet
zal worden aangetast.
 In komende jaren zal de opgevoerde belastingverplichting muteren naar ge­
lang de betreffende activa worden verbruikt. Indien de herwaarderingsreserve
niet tot vereiste omvang kon worden gevormd, zal dan aanvulling t.l.v. de resul­
taten van die jaren plaatsvinden, terwijl anderzijds de fiscale verplichting zal ver­
minderen. Op deze wijze zal de herwaarderingsreserve haar noodzakelijk geachte
hoogte hebben bereikt op het moment, dat de activa geheel zijn verbruikt. Als
wijze van publicatie is aanvaardbaar, de te betalen meerdere belasting t.l.v. de
resultatenrekening te brengen en - buiten de resultatenrekening om - een over­
boeking tot een gelijk bedrag van de reeds genoemde fiscale voorziening naar de
herwaarderingsrekening te maken.
Herwaardering kan plaats vinden zowel bij duurzame als bij vlottende activa.
De heffing van de fiscus zal in het eerste geval veelal geleidelijk geschieden, nl. over
de resterende levensduur van de activa. Bij vlottende activa kan deze heffing even­
wel reeds vrij spoedig komen; zo zal de eventuele prijsstijging, begrepen in de
in de balans opgenomen voorraden, normaliter in de fiscale winst van het volgende

mab

blz. 161

boekjaar al tot uiting komen. Voor het inzicht in de onderhavige problematiek
kan het nagaan van de consequenties aan de hand van laatstgenoemde mogelijk­
heid nuttig zijn; de invloed op de vermogenspositie en op de uitkeerbare winsten
speelt zich in een korter tijdsbestek af, terwijl nog duidelijker blijkt dat de critische oorzaak van een en ander ligt bij het moment van de prijsstijging. Overigens
zie ik geen principieel verschil in de te volgen handelwijze bij herwaardering van
duurzame en van vlottende activa.
 Ik kan mij voorstellen, dat er accountants zijn, die het opvoeren van een ver­
plichting in de balans niet als enige oplossing zien en een opmerking terzake in de
tekst van het jaarverslag voldoende informatief achten. Indien hiermede ook kan
worden bereikt, dat de vermogensverschaffers hun positie kunnen bepalen, lijken
geen bezwaren te bestaan; als voorwaarde zie ik dan wel, dat deze opmerking
wordt „gekwantificeerd.”
Het onderhavige onderwerp kan worden gerangschikt bij de problemen welke
de latende belastingverplichtingen oproepen. 4) Dit vraagstuk is in studie bij
een C.A.B.-commissie van het N.I.v.A., zodat de hoop mag worden uitgesproken
dat beroepsgenoten van deze commissie ook nader zullen vernemen over het door
Prof. ten Doesschate aangesneden belangwekkende practijkprobleem.
1) No. 11 1959, blz. 479.
2) Latente belastingschulden; M.A.B. no. 8 1952 blz. 351.
3) Nabeschouwing over de jaarvergadering der Vereniging voor de Staathuishoudkunde;
M.A.B. no. 1 1954, blz. 7.
4) Een door de Vereniging voor Belastingwetenschap ingestelde commissie gaf van dit begrip
de volgende definitie;
Indien de komende jaren, ingevolge een thans reeds bestaande constellatie, situaties zullen
meebrengen, die een aanslag oproepen over wat geen winst, noch opbrengst is van die jaren,
is er nu sprake van latente belasting.
mab

blz. 162.
