Grafische voorstellingen in de financiële jaarverslaggeving
MAB

V e rs la g g e v in g
Ja a rv e rs la g
J a a r r e k e n in g

G rafisch e voorstellingen in
de fin an ciële
j a a r v erslag g ev in g
Drs. G.J.M. Braam en Drs. E.H. Kelder - Wat is een grafische voorstelling?
- Op welke wijze en in welke mate verschaf­
fen in Nederland ter beurze genoteerde
1 In leid in g
ondernemingen door middel van grafische
voorstellingen gegevens aan gebruikers van
jaarverslagen?
Het financiële jaarverslag kan gezien worden
als een communicatiemiddel van een onder­ - Bieden grafische voorstellingen de moge­
lijkheid om - binnen de door wet- en regel­
neming met haar externe participanten. Het
geving bepaalde grenzen - het beeld dat
jaarverslag wordt geacht een zodanig inzicht
te geven dat de externe participanten een
een jaarverslag wordt geacht te geven te
verantwoord oordeel kunnen vormen over on­
vertekenen?
der andere het vermogen en het resultaat. Een
aspect dat van belang is voor het geven van De opzet is als volgt: in paragraaf 2 wordt een
inzicht betreft de wijze waarop de gegevens algemene omschrijving gegeven van grafische
worden gepresenteerd. Onderzoeken op het voorstellingen. In paragraaf 3 wordt een be­
gebied van de human information processing schrijving gegeven van een empirisch onder­
hebben aangetoond dat door identieke gege­ zoek naar het gebruik van soorten grafische
vens op verschillende wijzen te presenteren voorstellingen in de financiële jaarverslagen
in een jaarverslag, het oordeel dat externe van in Nederland ter beurze genoteerde on­
participanten vormen op grond van het jaar­ dernemingen. Zowel (beoogde) positieve ef­
verslag afhankelijk is van de wijze waarop de fecten als potentiële negatieve effecten met
gegevens zijn gepresenteerd in het betreffen­ betrekking tot het gebruik van grafische pre­
de jaarverslag (Libby en Lewis, 1981; Stock sentatievormen worden in paragraaf 4 bespro­
ken. In paragraaf 5 worden relevante wetge­
en Watson, 1984).
 In dit artikel staat het gebruik van grafische ving, accountantscontrole en richtlijnen
voorstellingen in het financiële jaarverslag besproken en in paragraaf 6 zijn conclusies
centraal. Grafische voorstellingen zijn - even­ opgenomen.
als foto’s en tekeningen - een vorm van visue­
le presentatie. Een visuele presentatie is een
alternatief voor presentaties via geschreven Drs. G.J.M. Braam, registeraccountant, is werkzaam
talen, zoals met behulp van numerieke gege­ als universitair docent bij de vakgroep Bedrijfs­
sectie Bedrijfseconomie van de
vens en verbale beschrijvingen. Het doel van wetenschappen,
faculteit
der
Beleidswetenschappen,
katholieke Uni­
dit artikel is het geven van inzicht in gebruik versiteit Nijmegen.
c.q. (potentieel) misbruik van grafische voor­
stellingen in de financiële jaarverslagen van Drs. E.H. Kelder is werkzaam als toegevoegd docent
in Nederland ter beurze genoteerde onderne­ bij de vakgroep Bedrijfswetenschappen, sectie
mingen. Hiertoe wordt ingegaan op de volgen­ Bedrijfseconomie van de faculteit der Beleids­
wetenschappen, Katholieke Universiteit Nijmegen.
de vragen:
decem ber 1994

675

MAB
2

G ra fisch e v o o rstellin g en

Een grafische voorstelling is een via een visu­
ele afbeelding weergegeven verband tussen
grootheden door lijnen en/of vlakken. Een gra­
fische voorstelling geeft een (causale en/of
statistische) samenhang tussen de groothe­
den weer. Deze samenhang wordt via 'a pic­
ture’ in een oogopslag zichtbaar.
Grafische voorstellingen onderscheiden zich
van andere visuele presentatievormen (zoals
foto’s en tekeningen) door het specifiek ge­
ven van inzicht in en/of via verbanden. In een
jaarverslag bieden echter ook numerieke en
verbale beschrijvingen, zoals tabellen, de
mogelijkheid om inzicht te geven in en/of via
verbanden. Grafische voorstellingen onder­
scheiden zich van deze communicatiemedia
doordat bij grafische voorstellingen niet via
geschreven maar via visuele taal wordt gecom­
municeerd.
 Met betrekking tot het gebruik van grafische
voorstellingen kan een tweedeling worden
gemaakt: ‘intern’ worden grafische voorstel­

lingen gebruikt als een instrument om gege­
vens mee te analyseren; ten behoeve van 'ex­
terne’ participanten worden grafische voorstel­
lingen gebruikt als een communicatief en
presentatie)medium. In dit artikel wordt alleen
ingegaan op het gebruik van grafische voor­
stellingen als communicatiemedium in jaarver­
slagen.
Het antwoord op de vraag wanneer grafische
voorstellingen bruikbaar zijn als communica­
tiemedium in jaarverslagen blijkt indirect af­
hankelijk te zijn van de vraag naar gegevens
door externe participanten in het kader van
hun besluitvormingsprocessen. De vraag naar
gegevens door externe participanten is (mede)
bepalend voor de complexiteit van het via
gegevens weer te geven beeld. Naarmate de
complexiteit van (verbanden tussen) een weer
te geven situatie toeneemt, neemt de kans toe
dat grafische voorstellingen niet toereikend zijn
om alle relevante gegevens via visuele beel­
den weer te geven. Deze ontoereikendheid
wordt verklaard door het feit dat grafische voor­
stellingen in jaarverslagen de beperking heb-

Tabel 1: Grafische presentatievormen

Presentatievorm
1 Lijngrafiek

Specifieke gebruiksmogelijkheden (en beperkingen)
De lijngrafiek is geschikt om inzicht te geven in (gelijktijdige
en volgtijdige) ontwikkelingen zoals trends. De lijngrafiek is
in het bijzonder geschikt om een verschijnsel in de tijd weer
te geven.
2a Staafdiagram (vaste tijdsperioden Het staafdiagram en de histogram zijn geschikt voor
2b Histogram (frequentieverdelingen) vergelijkingsdoeleinden aangezien ze direct inzicht geven
in de (relatieve) verhoudingen tussen de weergegeven
oppervakten.
3a Cirkeldiagram (weergave twee­
dimensionaal via cirkels)
3b Taartdiagram (weergave twee­
dimensionaal via gesuggereerde
driedimensionaliteit)

676

Een nadeel van het staafdiagram en de histogram is dat de
informatie die uit gegevens wordt gedestilleerd
gereduceerd wordt, aangezien veel gegevens in slechts
een beperkt aantal intervallen moeten worden gerubriceerd
(en er afronding plaatsvindt).
 Het cirkeldiagram en het taartdiagram zijn geschikt om
(globaal) inzicht in verhoudingen te geven omdat de
verhoudingen tussen afzonderlijke componenten en de
totale oppervlakte direct zichtbaar zijn.
Het cirkel- en het taartdiagram hebben de beste uitwerking
indien het aantal componenten klein is; ze zijn niet geschikt
voor periodevergelijking.
decem ber 1994

MAR
ben dat ze ‘slechts’ de mogelijkheid bezitten
om verbanden tweedimensionaal weer te ge­
ven (ondanks dat hierbij bijvoorbeeld wel ge­
bruik kan worden gemaakt van gesuggereer­
de stereometrische driedimensionaliteit). Als
het inzicht dat een grafische voorstelling geeft
(of kan geven) niet adequaat is, dient van deze
visuele presentatievorm te worden afgezien.
Grafische (relatief meer op intuïtie georiënteer­
de) voorstellingen blijken bijvoorbeeld ten op­
zichte van tabellen geschikter zijn voor de
weergave van niet complexe verbanden. Ta­
bellen blijken relatief meer inzicht te geven in
complexe problemen die om rationele analyti­
sche oplossingen vragen (Blocher, Moffie en
Zmud, 1986). Concluderend kan gesteld wor­
den dat ‘graphic presentations result in beter
performance only when they provide specific
visual cues which aid in the answering on a
question’ (Davis, 1989, p. 504).
Grafische voorstellingen zijn een verzamel­
naam voor diverse presentatievormen. De keu­
ze voor een bepaalde vorm is afhankelijk van
het doel waartoe de voorstelling wordt opge­
steld. In tabel 1 is een aantal mogelijke grafi­
sche voorstellingen geclusterd in drie groe­
pen. Per cluster zijn - afhankelijk van het
‘inzichtdoel’ - specifieke gebruiksmogelijkhe­
den vermeld. De boodschap die een onder­
neming via het jaarverslag wil overbrengen is
een bepalende factor voor de vorm waarin een
grafische voorstelling wordt gepresenteerd:
‘different forms of presentation are most ap­
propriate for different questions’ (Davis, 1989,
p. 497).
 3 E m p irisch o n d erzoek n a a r g eb ru ik v an
g ra fisch e v o o rstellin g en in h et ja a r v e r s la g

Teneinde een indicatie te geven op welke wij­
ze en in welke mate in Nederland onderne­
mingen bij de externe verslaggeving door mid­
del van grafische voorstellingen gegevens
verschaffen aan gebruikers van jaarverslagen,
zijn de jaarverslagen van in 1992 aan de Am­
sterdamse beurs genoteerde ondernemingen
decem ber 1994

Tabel 2: Beschrijvende statistiek van aantal grafi­
sche voorstellingen per jaarverslag

Aantal grafische
voorstellingen
(GV) per
jaarverslag
GV = 0
1 < GV < 5
5 < GV < 10
10 < GV < 25
GV > 25
Totaal aantal
onderzochte
jaarverslagen

Aantal jaarver­
Per­
slagen dat grafische cen­
voorstellingen
tage
bevat
31
26,0%
33
27,8%
31
26,0%
22
18,5%
2
1,7%
119

100,0%

onderzocht, met uitzondering van de financiële
instellingen. De onderzochte populatie bestaat
uit de jaarverslagen van 119 ondernemingen.
In tabel 2 wordt een overzicht gegeven van
het aantal grafische voorstellingen per jaarver­
slag. Van de onderzochte jaarverslagen heeft
74,0% van alle ondernemingen ten minste één
grafische voorstelling in haar jaarverslag op­
genomen. Per jaarverslag is gemiddeld een
aantal van 6,4 grafische voorstellingen opge­
nomen. In vergelijkbare onderzoeken uit 1989
in de VS (Steinbart, 1989) en het VK (Beattie
en Jones, 1992a) waren de percentages: VS =
79,0% en VK = 65,0% respectievelijk VS = 8,0
en VK = 5,9.
 In tabel 3 wordt een overzicht gegeven van
de relatie tussen een aantal grafische presen­
tatievormen en de hiermee corresponderen­
de financiële kerngegevens. Hieruit blijkt dat
van de in totaal 759 opgenomen grafische
voorstellingen 76,7% bestaat uit staafdiagram­
men en dat 31,8% van de grafische voorstel­
lingen betrekking heeft op omzetgegevens.
Het opnemen van grafische voorstellingen in
jaarverslagen is de laatste jaren eenvoudiger
geworden. Verklaringen hiervoor zijn onder
andere de ontwikkeling van de informatietech­
nologie, zoals de opkomst van standaard programmatuurpakketten voor het genereren van
grafische voorstellingen (‘new computer gra­
phic technology’), en de ontwikkeling van hier677

MAB
Tabel 3: Beschrijvende statistiek van gebruik van grafische voorstellingen in het jaarverslag
Financiële
kerngegevens

Enkel­
voudig
staaf­
diagram
141
Omzet
Winst (per aandeel)
90
Bedrijfsresultaat
35
17
Dividend
per aandeel
Cash flow
37
(per aandeel)
Investeringen en
46
afschrijvingen
27
Personeelsgegevens
Overig*
80
Totaal
473
Totaal in %
62,3%

Type grafische presentatievorm
Samen­
Lijn­
Taart­ Cirkel- Overig Totaal
gestelde grafiek diagram diagram
staaf­
diagram
35
13
22
26
4
241
4
8
6
0
0
108
1
41
0
5
0
0
2
0
0
0
0
19

Totaal
in %
31,8%
14,2%
5,4%
2,5%

5

2

0

0

1

45

5,9%

7

7

0

0

1

61

8,0%

6
48
109
14,4%

0
60
95
12,5%

0
11
33
4,3%

0
10
36
4,8%

1
1
13
1,7%

34
4,5%
210 27,7%
759 100,0%
100%

*De categorie ‘overig’ bestaat (in aantallen) uit: netto winst in procenten van de omzet (19), ontwikkeling beurskoers (21), eigen
vermogen (per aandeel) (17), bedrijfskapitaal (12), rendement over eigen vermogen (14), staat van toegevoegde waarde (8) en
‘divers’ (119).
 bij behorende hardware, zoals po’s en
(kleuren)printers. Verder blijkt het gebruik van
grafische voorstellingen een aantal specifie­
ke effecten te (kunnen) veroorzaken, die het
opnemen stimuleren. Deze effecten worden
besproken in paragraaf 4.
4 A n alyse v an (b eoogd e) p o sitiev e effecten
en p o ten tiële n e g a tie v e effecten

Het geven van inzicht via een jaarverslag door
grafische voorstellingen kan ten opzichte van
geschreven talen zowel (beoogde) positieve
effecten als potentiële negatieve effecten met
zich meebrengen. In paragraaf 4.1 worden
(beoogde) positieve effecten vermeld en in
paragraaf 4.2 worden potentiële negatieve ef­
fecten vermeld van de presentatie van gege­
vens via grafische voorstellingen in het jaar­
verslag ten opzichte van de presentatie van
dezelfde gegevens via geschreven taal. In
paragraaf 4.3 wordt ingegaan op motieven
voor het doelbewust gebruik c.q. misbruik van
grafische voorstellingen.
678

4.1 (Beoogde) positieve effecten
De (beoogde) positieve effecten van het ge­
bruik van grafische voorstellingen zijn verdeeld
in vier groepen.
1 Efficiënt communicatiemiddel
Uit studies op het vakgebied van de waarne­
mingspsychologie (Blocher, 1986; Paivo, 1974;
Sandfort, 1985) blijken visuele afbeeldingen
(veel) sneller opgenomen, verwerkt en begre­
pen te worden dan numerieke en verbale ge­
gevens. De boodschappen welke via grafische
voorstellingen worden overgebracht, worden
gemakkelijker ontvangen, geïnterpreteerd en
begrepen en om die reden wellicht ook als
relevanter gezien. Daarnaast blijkt het geheu­
gen van mensen beter in staat te zijn om visu­
ele afbeeldingen te herinneren. Grafische voor­
stellingen kunnen als aanvulling op de
cijfermatige en verbale presentatievormen het
inzicht, dat het jaarverslag geacht wordt te ge­
ven, vergroten (Desanctis en Jarvenpaa,
1989).
 decem ber 1994

MAB
geven - onbedoeld of beoogd - te verteke­
nen of aspecten te versluieren. Het misleiden­
de beeld kan worden gevormd door een in­
correct geconstrueerde grafische voorstelling
en/of door misbruik te maken van suggereren­
de effecten ondanks dat de grafische voor­
stelling feitelijk correct is.
1 Incorrect geconstrueerde grafische voorstel­
3 Universaliteit
Grafische voorstellingen zijn een universeel lingen
toegankelijke informatiedrager die door zowel
financieel deskundige als niet financieel des­ Onder incorrect geconstrueerde grafische voor­
kundige gebruikers relatief eenvoudig kunnen stellingen (‘measurement distortion’) worden
worden begrepen. Communicatieproblemen, grafische voorstellingen verstaan waarbij de
ontstaan door taalbarrières, kunnen met be­ incorrectheid kwantificeerbaar is. In tabel 4 is
hulp van grafische voorstellingen worden ge­ een aantal mogelijkheden vermeld die leiden
tot incorrecte constructies. Hierbij wordt opge­
reduceerd.
merkt dat één grafische voorstelling meer dan
een van deze mogelijkheden kan bevatten.
4 Public relations
Grafische voorstellingen kunnen het bedrijfsimago versterken: bezien vanuit een public In de figuren 1, 2 en 3 zijn voorbeelden uit
relations optiek hebben layout en algemene jaarverslagen opgenomen die incorrecte con­
(visuele) indruk belangrijke invloed op het be- structies bevatten waardoor misleidende beel­
drijfsimago en de bedrijfsidentiteit. Grafische den kunnen worden gevormd. In figuur 1 en 2
voorstellingen verlevendigen het rapport en zijn grafische voorstellingen opgenomen waar­
bij de y-as niet bij nul begint. Figuur 3 bevat
maken het rapport visueel aantrekkelijker.
een voorstelling met een niet rekenkundige
schaal. In figuur 2 en 3 zijn de eenheden waar­
4.2 Potentiële negatieve effecten
in wordt weergegeven niet vermeld.
 Potentiële negatieve effecten, die het gebruik Teneinde een kwantitatief onderbouwde uit­
van grafische voorstellingen in een jaarverslag spraak te kunnen doen over de vraag welke
met zich meebrengen, zijn dat deze visuele vertekening ‘material inconsistency’ oplevert,
afbeeldingen de mogelijkheid bieden om het is conform Steinbart (1989) de ‘Grafische Dis­
beeld dat de jaarrekening geacht wordt te crepantie Index’ (GDI) gehanteerd:
2 Inzoomen
Met behulp van grafische voorstellingen kan
de aandacht op specifieke aspecten worden
gericht. Grafische voorstellingen zijn bijvoor­
beeld bijzonder geschikt om verhoudingen,
relaties, trends en afwijkingen zichtbaar te
maken (zie tabel 1).
Tabel 4: Oorzaken van incorrect geconstrueerde grafische voorstellingen

Oorzaak van incorrecte constructie

- de as(sen) start(en) niet bij nul
- de schaal is niet rekenkundig (niet equidistant)
- een titel ontbreekt
- geen schaalindeling bij de assen
- wel een schaalindeling maar de eenheden waarin wordt
weergegeven zijn niet vermeld (bij de assen)
- de schaal op de y-as is een meervoudige schaal
- divers
decem ber 1994

Aantal
ondernemingen
30
2
8
22

Aantal grafische
voorstellingen
82
9
26
159

9
15
9

39
29
25
679

MAB

Figuur 1

Netto-omzet

500 -I ---------------------------------450 .____ ,
400 -j

Export
Figuur 3
680

Figuur 4
decem ber 1994

GDI = (a/b - 1) * 100%
waarbij
a = % verandering getoond in de grafische
voorstelling; deze verandering is berekend
door het verschil tussen de waarde van
de hoogste en de laagste waarneming te
delen door de waarde van de laagste
waarneming;
b = % verandering in de gegevens (uit de jaar­
rekening).
 Indien er geen vertekening optreedt, geldt dat
de GDI gelijk is aan nul en dus dat a gelijk is
aan b. De GDI is alleen gemeten voor staaf­
diagrammen waarbij de benodigde numerie­
ke gegevens in de jaarrekening vermeld wa­
ren. In tabel 5 zijn de resultaten weergegeven.
In bijna 27% van de onderzochte staafdia­
grammen bedraagt de vertekening ten minste
10%. In vergelijkbare onderzoeken is de grens
voor ‘material inconsistency’ gelegd bij GDI
>100% en GDI < -100%. Deze grens is in 6,5%
van de gevallen overschreden. In de verge­
lijkbare onderzoeken in de VS (Steinbart, 1989)
en het VK (Beattie en Jones, 1992a) bedroe­
gen de percentages: VS = 3,4% en VK = 4,0%.
In paragraaf 5 wordt een aantal richtlijnen verTabel 5: GDI

Grafische Discrepantie
Index (GDI) in %
-100 < GDI < -50
- 50 < GDI < -25
- 25 < GDI < -10
- 10 < GDI < - 5
- 5 < GDI < 5
5 < GDI < 10
10 < GDI < 25
25 < GDI < 50
50 < GDI < 100
100 < GDI
Gegevens niet controleerbaar met behulp
van jaarverslag
Totaal
decem ber 1994

Totaal aantal
grafische
voorstellingen
1
5
8
42
288
33
18
8
7
29
37
476

meld die bij naleving de mogelijkheden tot (ma­
teriële) vertekeningen kunnen reduceren.
2 Gebruik c.q. misbruik door suggererende
effecten ondanks feitelijke correctheid
Onder gebruik c.q. misbruik van grafische
voorstellingen door suggererende effecten
ondanks feitelijke correctheid wordt verstaan
dat een gegeven beeld niet getrouw is alhoe­
wel de constructie geen fouten bevat (‘presen­
tational infidelity’). Hierbij kan gedacht worden
aan:
a het selectief weergeven van bepaalde ge­
gevens;
b het gebruik maken van bepaalde kleuren;
c het gebruik maken van gebroken assen.
 a Selectiviteit
Met behulp van grafische voorstellingen kan
de aandacht op uitsluitend die aspecten wor­
den gericht, welke de ondernemingsleiding wil
weergeven.
Uit onderzoeken naar het gebruik van jaarre­
keningen door aandeelhouders blijkt dat aan­
deelhouders de jaarrekening niet volledig le­
zen (Lee en Tweedie, 1975; Hines, 1982). Deze
onderzoeksresultaten combinerend met het feit
dat grafische voorstellingen een efficiënt com­
municatiemiddel zijn en dat met grafische voor­
stellingen specifieke aspecten belicht kunnen
resulteert in de conclusie dat grafi­
In % worden,
sche voorstellingen als een instrument van de
ondernemingsleiding kunnen worden gezien
waarmee specifieke aspecten expliciet kun­
0,2 nen worden benadrukt.1
1,0
1,7
8,8
60,5
6,9
3,8
1,7
1,5
6,1
7,8

b Kleuren
Kleuren kunnen nuttig zijn om eenzelfde ele­
ment in een serie van grafische voorstellingen
te herkennen en om elementen uit de grafi­
sche voorstellingen te benadrukken. Sterk
contrasterende kleuren kunnen onderdelen
van de grafische voorstelling te veel benadruk­
ken waardoor de overdracht van de eigenlijke
boodschap kan worden verstoord. Donkere
kleuren blijken bijvoorbeeld dominant te zijn
100,0 ten opzichte van de lichte kleuren. Verder heb­
681

MAB
ben sommige kleuren een emotionele waarde.
De kleur rood kan bijvoorbeeld geassocieerd
worden met verlies (‘in de rode cijfers’) of over­
belasting. Kleuren moeten derhalve niet alleen
op de kleur sec worden beoordeeld maar ook
in relatie tot andere kleuren en de setting.
c Gebroken assen

Door gebruik te maken van gebroken assen
(met behulp van scheurlijnen) kunnen verhou­
dingen in andere proporties gebracht worden
waardoor bepaalde verhoudingen in een an­
der licht kunnen worden geplaatst. In het em­
pirische onderzoek hebben vijf ondernemin­
gen negen grafische voorstellingen met
gebroken assen weergegeven.
 4.3 Motieven

Bij de bespreking van mogelijke motieven voor
het doelbewust gebruik c.q. misbruik van gra­
fische voorstellingen wordt uitgegaan van het
axioma van maximalisatie van het persoonlijk
nut van de ondernemingsleiding. Op basis van
dit axioma zal een ondernemingsleiding ernaar
streven om goede relaties te onderhouden met
aandeelhouders en andere participanten van
de onderneming en haar beloningen te opti­
maliseren (Hoogendoorn, 1985). Het jaarver­
slag - en in het bijzonder de hierin opgeno­
men grafische voorstellingen - kan hiertoe als
een instrument worden gehanteerd om gericht
boodschappen over te brengen. De keuze met
betrekking tot welke financiële kerngegevens
grafisch te presenteren en in welke vorm, is
hierbij afhankelijk van de situatie waarin de
onderneming(sleiding) zich bevindt.
Er kan worden verondersteld dat bij onder­
nemingen waarvan het resultaat in een jaar
is verslechterd ten opzichte van het voorgaan­
de jaar, vertekeningen in grafische voorstel­
lingen die betrekking hebben op het resul­
taat (per aandeel) eerder voorkomen dan bij
ondernemingen waarbij het resultaat is ver­
beterd. In het in 1989 in de VS uitgevoerde
onderzoek (Steinbart, 1989) kon dit verband
statistisch significant worden aangetoond.
 Voor de Nederlandse situatie kan dit verband
682

echter niet statistisch significant worden aan­
getoond.2
Een tweede hypothese is gebaseerd op de
aanname dat hoe hoger de behaalde omzet
en winst van een onderneming zijn, hoe meer
de desbetreffende onderneming bereid is ge­
gevens te verstrekken teneinde deze resulta­
ten te onderbouwen en te benadrukken (Adel­
berg, 1979). In het verlengde van deze
aanname formuleerde en accepteerde Stein­
bart (1989) de hypothese dat ondernemingen
waarbij het resultaat verbeterd is ten opzichte
van het voorafgaande jaar eerder gebruik
maken van grafische voorstellingen dan on­
dernemingen waarbij het resultaat verslech­
terd is. Voor de Nederlandse situatie kan dit
verband echter niet statistisch significant wor­
den aangetoond.3
Grafische voorstellingen bieden de onderne­
mingsleiding de mogelijkheid om het beeld dat
een jaarverslag geacht wordt te geven te ver­
tekenen. In paragraaf 5 wordt ingegaan op de
vraag in welke mate wet- en regelgeving en
accountantscontrole deze mogelijkheid van
grafische voorstellingen beperken.
5 W etgeving, a cco u n ta n tsco n tro le en
rich tlijn en

De wetgeving geeft minimum eisen waaraan
financiële jaarverslagen moeten voldoen. Deze
minimum eisen kunnen gezien worden als
grenzen. Binnen deze grenzen is het ‘spelen’
met c.q. manipuleren van een jaarrekening
door de ondernemingsleiding mogelijk. In het
Burgerlijk Wetboek (BW), Boek 2 Rechtsperso­
nen, Titel 9 De jaarrekening en het jaarverslag
is Nederlandse wetgeving inzake de jaarreke­
ning opgenomen. In deze wetgeving zijn geen
specifieke bepalingen opgenomen inzake het
gebruik van grafische voorstellingen. Derhal­
ve moeten de bepalingen die gelden voor de
grafische voorstellingen worden afgeleid uit de
algemene bepalingen.
 De belangrijkste bepaling is opgenomen in
artikel 362 lid 1 van boek 2 BW: ‘De jaarreke­
decem ber 1994

MAB
ning geeft volgens normen die in het maat­
schappelijk verkeer als aanvaardbaar worden
beschouwd een zodanig inzicht dat een ver­
antwoord oordeel kan worden gevormd om­
trent vermogen en resultaat...’. Van de onder­
zochte jaarverslagen blijken de grafische
voorstellingen in 99% niet in de jaarrekening
maar in het jaarverslag te zijn opgenomen.
Met betrekking tot het jaarverslag zijn de be­
langrijkste bepalingen opgenomen in artikel
391 van boek 2 BW. In lid 1 staat: ‘Het jaarver­
slag geeft een getrouw beeld omtrent de toe­
stand op balansdatum en de gang van zaken
gedurende het boekjaar...'. In lid 3 staat: ‘Het
jaarverslag mag niet in strijd zijn met de jaar­
rekening'.
De controle op naleving van deze bepalingen
is in beginsel verplicht voor rechtspersonen
waarop titel 9 boek 2 BW van toepassing is en
wordt uitgevoerd door (register)accountants.
De controlerende accountant dient erop toe
te zien dat de jaarrekening het in artikel 362
lid 1 vereiste inzicht geeft en voldoet aan de
bij en krachtens de wet gestelde voorschrif­
ten en dat het (bestuurs)jaarverslag - voor
zover de accountant dat kan beoordelen overeenkomstig titel 9 is opgesteld en vere­
nigbaar is met de jaarrekening. De accoun­
tant rapporteert hierover door middel van zijn
verklaring naar de gebruikers.
 Met betrekking tot incorrect geconstrueerde
grafische voorstellingen kan de accountant
controleren of ze voldoen aan de (maatschap­
pelijk aanvaardbare) normen. Ten aanzien van
dit aspect is in het empirisch onderzoek on­
derzocht of de in de grafische voorstellingen
gepresenteerde gegevens overeenstemmen
met de overeenkomstige gegevens in de jaar­
rekeningen. De gegevens blijken op twee ge­
vallen na te corresponderen. De resultaten bij
de in figuur 4 gepresenteerde gegevens vol­
gens de - door de accountant goedgekeurde
- jaarrekening over 1990, 1991 en 1992 zijn:
83, 77 respectievelijk 20 miljoen gulden. In fi­
guur 4 zijn overigens ook de eenheden waar­
in wordt weergegeven niet vermeld (bij de as­
sen).
In financiële jaarverslagen waarin grafische
decem ber 1994

voorstellingen zijn opgenomen waarbij gebruik
is gemaakt van suggererende effecten on­
danks dat er sprake is van feitelijke correct­
heid, is het echter de vraag of het voor de
accountant überhaupt controleerbaar (of be­
oordeelbaar) is of deze jaarverslagen voldoen
aan de vereisten, zoals de inzichtsbepaling.
Een goedkeurende verklaring betekent alleen
dat onder andere de creativiteit met betrek­
king tot de grafische voorstellingen in de fi­
nanciële verslaggeving binnen de grenzen is
gebleven. De goedkeurende verklaring bete­
kent niet dat het jaarverslag in het geheel geen
vertekenende (misleidende) voorstellingen
bevat.
Gezien de mogelijkheden tot (potentieel) mis­
bruik die grafische voorstellingen in een finan­
cieel jaarverslag bieden - ondanks de door
wettelijke bepalingen (en accountantscontro­
le) opgelegde begrenzingen - blijft het de
vraag of er expliciete richtlijnen en/of aanvul­
lende regelgeving moeten worden opgesteld.
Richtlijnen en/of regelgeving kunnen de mo­
gelijkheden tot potentieel misbruik inperken
waardoor de zekerheid toeneemt dat grafische
voorstellingen een getrouw beeld reflecteren
en voldoen aan de genoemde wetgeving.
 Mogelijke richtlijnen zijn:
- de in de grafische voorstellingen gepresen­
teerde numerieke waarden moeten overeen­
stemmen met de numerieke waarden in de
financiële overzichten; het weergegeven
beeld mag geen strijdigheden bevatten;
- de grootte van de veranderingen in de gra­
fische voorstellingen moeten overeenstem­
men met de grootte van de veranderingen
in de numerieke gegevens; dit houdt onder
andere in dat de schalen correct zijn;
- grafische voorstellingen moeten duidelijk en
begrijpelijk zijn voor gebruikers die een re­
delijke kennis van het bedrijfsleven en eco­
nomisch handelen hebben en die met een
redelijke toewijding de gegevens willen
bestuderen; dit houdt onder andere in dat
de betiteling nuttig is, dat boodschappen
eenduidig worden geïnterpreteerd en dat
technische termen nader worden verklaard;
683

MAB
- minder belangrijke gegevens mogen niet
de effecten ondanks dat er sprake is van
overbelicht worden ten opzichte van rela­
feitelijke correctheid;
tief belangrijkere gegevens. ‘Items with - grafische voorstellingen in een jaarverslag
zijn in beginsel aanvaardbaar, omdat ze niet
equal importance should be treated simularly’; ‘the graphic presentation by its de­
strijdig hoeven te zijn met de eis van het
sign must not portray an optimistic or a pes­
verschaffen van een getrouw beeld. Een
simistic picture nor must certain data be
goedkeurende accountantsverklaring bij
een jaarrekening is echter geen waarborg
highlighted while other data are combined
voor het feit dat een jaarverslag in het ge­
and made invisible’ (Jarett, 1981, p. 50). De
keuze van het soort grafische voorstelling
heel geen vertekenende (misleidende) voor­
stellingen bevat. Gezien de mogelijkheden
mag de veranderingen van de gegevens
niet verhullen;
tot (potentieel) misbruik die grafische voor­
- grafische voorstellingen mogen niet als sub­
stellingen in een financieel jaarverslag bie­
den, dient er met betrekking tot het gebruik
stituut voor numerieke gegevens worden
van deze voorstellingen bij externe verslag­
gebruikt.
 geving in de nabije toekomst bezien te wor­
den of aanvullende richtlijnen gewenst zijn.
6

C o n clu sies

Het financiële jaarverslag is een communica­
tiemiddel van een onderneming met haar ex­
terne participanten. De gegevens kunnen nu­
meriek, verbaal maar ook grafisch (visueel)
worden gepresenteerd. De wijze waarop deze
gegevens gepresenteerd worden kan een sig­
nificante impact hebben op de door deze par­
ticipanten te nemen beslissingen. In dit artikel
zijn enige aspecten met betrekking tot het
gebruik c.q. (potentieel) misbruik van grafische
voorstellingen in de jaarverslagen van in Ne­
derland ter beurze genoteerde ondernemin­
gen nader onderzocht.
De conclusies die kunnen worden getrokken
zijn:
met behulp van grafische voorstellingen
blijkt - als aanvulling op de cijfermatige en
verbale gegevens - het inzicht, dat het jaar­
verslag geacht wordt te geven, te kunnen
worden vergroot, de communicatie te kun­
nen worden verbeterd en het bedrijfsimago
te kunnen worden versterkt;
het potentiële gevaar van het gebruik van
grafische voorstellingen is dat er met behulp
van grafische voorstellingen een misleidend
beeld kan worden gevormd doordat een jaar­
verslag incorrect geconstrueerde grafische
voorstellingen en/of voorstellingen bevat
waarbij gebruik is gemaakt van suggereren­
684

L iteratu u r

Accounting Principles Board, (1970), Statement on Ac­
counting Principle No. 4, Basic concepts and accoun­
ting principles underlying financial statements of busi­
ness enterprises, AICPA, New York.
Adelberg, A.H., (1979), Narrative disclosures contained in
financial reports: means or communication of manipula­
tion?, Accounting and Business Research, summer,
pp. 179-189.
Beattie, V.A. en M. Jones, (1992a), The use and abuse of
graphs in annual reports: theoretical framework and
empirical study, Accounting and Business Research,
vol. 22, pp. 291-203.
Beattie, V.A. en M. Jones, (1992b), Never mind the colour;
what does it mean?, Accountancy, September, p. 101.
 Birnberg, J.G., L. Turopolec en S.M. Young, (1993), The
organizational context of accounting, Accounting,
Organizations and Society, vol. 8 (2/3), pp. 111-129.
Blocher, E., R.P. Moffie en R.W. Zmud, (1986), Report format
and task complexity: interaction in risk judgements,
Accounting, Organizations and Society, vol. 11 (6),
pp. 457-470.
Croft, M., (1992), Projecting a professional image, Accoun­
tancy, vol. 8, augustus, pp. 56-58.
Davis, L.R., (1989), Report format and the decision maker's
task: an experimental investigation, Accounting, Orga­
nizations and Society, vol. 14 (5/6), pp. 495-508.
DeSanctis, G. en S.L Jarvenpaa, (1989), Graphical investi­
gation of accounting data for financial forecasting. An
experimental investigation, Accounting, Organizations
and Society, vol. 14 (5/6), pp. 509-525.
Green, P.J., R. Kirk en C. Rankin, (1993), The use and
possible abuse of graphs in published financial state­
ments, Journal of the Institute of Chartered Accountants
in Ireland, februari, pp. 8-12.
decem ber 1994

MAB
Griffiths, I., (1986), Creative accounting: how to make your
profits what you want them to be, The Guernsey Press
Co. Ltd., Guernsey.
Hines, R.D., (1982), The usefulness of annual reports: the
anomaly between efficient markets hypothesis and
shareholders surveys, Accounting and Business Re­
search, autumn, pp. 296-309.
Hoogendoorn, (1985), Winstegalisatie ('Income Smoothing'),
Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, juli/
augustus, pp. 271-289.
Holmes, G., (1984), How to present your message graphi­
cally, Accountancy, april, pp. 64-71.
Jarett, I.M., (1981), Computer graphics: a reporting revolu­
tion?, Journal of Accountancy, mei, pp. 46-57.
Jarett, I.M. en Y. Babad, (1988), Guidelines and standards
for accounting graphics, Journal of Accounting and
EDP, vol. 4, summer, pp. 4-14.
Johnson, J.R. en R.R. Rice, (1983/84), Bedriegelijke plaat­
jes: misbruik van grafieken in jaarverslagen, Tijdschrift
Financieel Management, pp. 63-72.
 Kaplan, S.E., (1988), Examination of the effect of presenta­
tion format on auditor's expected value judgements,
Accounting Horizons, vol. 2, September, pp. 90-95.
Kaspar, H., (1988), One graph is worth a thousand numbers
(practioners forum), Journal of Accountancy, vol. 166,
november, pp. 128-132.
Leach, R., (1988), Let the message dictate the medium,
Accountancy, januari, pp. 93-94.
Lee, T.A. en D.P. Tweedie, (1975), Accounting information:
an investigation of private shareholders usage, Accoun­
ting and Business Research, autumn, pp. 280-291.
Libby, R. en B.L. Lewis, (1977), Human information proces­
sing research in accounting: the state of the art, Accoun­
ting, Organizations and Society, vol. 2 (3), pp. 245-268.
Martin, D.M., (1989), How to prepare the annual report,
Fitzwiliam Publishing.
Martin, J.R. en E.J. Laughlin, (1988), Graphic approach to
variance analysis emphasizes concepts rather than
mechanics, Issues in Accounting Education, vol. 3, Fall,
pp. 351-364.
decem ber 1994

Mason, J., (1985), A wealth of information, Accountancy,
pp. 14-15.
Morton, J.R., (1974), Qualitative objectives of financial
accounting: a comment on relevance and understan­
ding ability, Journal of Accounting Research, autumn,
pp. 288-298.
Paivo, A., (1974), Spacing of repetitions in the incidental
and international free recall of pictures and words,
Journal of verbal learning and verbal behaviour, vol. 13,
pp. 497-511.
Sandfort, A.J., (1985), Cognition and Cognitive Psychology,
Basic Books, New York.
Steinbart, P.J., (1989), Auditor’s responsibility for the accu­
racy of graphs in annual reports: some evidence of the
need for additional guidance, Accounting Horizons, vol.
3, September, pp. 60-70.
Stock, D. en C.J. Watson, (1984), Human judgement accu­
racy, multidimensional graphics, and humans versus
models, Journal of Accounting Research, spring,
pp. 192-206.
Towey, J.F., (1989), Using graphs in quality control (infor­
mation please), Management Accounting, vol. 70,
januari , p. 58.
 Volmer, F.G., (1991), Communicatie van financiële informa­
tie in de financiële verhoudingen van een onderneming,
De Accountant, nr. 11, juli/augustus, pp. 724-733.
Noten
1 Mede omdat grafische voorstellingen twee 'sterke’ eigen­
schappen hebben (zie paragraaf 4.1 punt 1 Efficiënt com­
municatiemiddel en punt 2 Inzoomen) kan de aandacht
(doelbewust) op specifieke aspecten worden gericht.
2 Chi-kwadraat toets: vertekening: GDI < -5% of GDI > 5%;
geen vertekening: -5% < GDI < 5%; chi-kwadraat = 0,27,
aantal vrijheidsgraden = 1, betrouwbaarheid = 5%.
3 Chi-kwadraat toets: chi-kwadraat = 5,24, aantal vrijheids­
graden = 2, betrouwbaarheid = 5%.
685.
