Economische mededinging en algemeen belang
MAB

M anagem ent,
alg em een
A ccou n tan cy,
alg em een
M ed ed ingin g

Economische mededinging
en algemeen belang
Een essay* over de bijdrage van economen aan de
mededingingspolitiek
Dr. P. J. Uitermark

Ouverture
Anders dan de bescheiden pagina die Limperg
(1965, pp. 367-368) aan het kartel wijdde1 doet
vermoeden, moet in ons land de accountant zon­
der twijfel tot de beste kenners worden gerekend
van het reilen en zeilen van kartels. Hij heeft
immers volgens Moret ’vanaf het begin van zijn
functioneren in onze samenleving, een werkzaam
aandeel gehad bij het verrichten van verkennende
voorstudies, het concipiëren van ondernemersovereenkomsten en het begeleiden van deze
samenwerkingsverbanden in de dagelijkse uit­
voering’ (1983, p. 402). In de opleiding wordt met
name aan die laatste taak systematisch aandacht
gegeven2 en de daarbij voorgedragen zorgvul­
dige beschouwingen over algemene versus spe­
cifieke controle, positieve of negatief geformu­
leerde goedkeurende verklaring, alsmede de aan­
dacht die wordt gegeven aan de opdrachtformu­
lering zelve waarin het controlerende handwerk is
ingebed, leveren voor de belangstellende buiten­
staander het beeld op van een beroepsgroep met
een inmiddels tamelijk vertrouwelijke omgang
met de voor die buitenstaander zo weerbarstige
materie.
 Gelet op de taak die de accountant in zijn alge­
mene functie heeft ten aanzien van de externe
organisatie, te weten het ’ter beschikking stellen
van zijn kennis en ervaring voor een zo doelmatig
mogelijke toepassing van de leer van de externe
organisatie’, dat wil zeggen de discipline welke
’de groepering en hergroepering van de maat­

januari/februari 1992

schappelijke produktie en distributie (bestu­
deert), zoals die in een volkshuishouding met
overwegend particulier eigendom der produktiemiddelen, op grond van arbeidsverdeling en pro­
duktie voor de ruil, plaatsvindt in afzonderlijke
autonome bedrijfshuishoudingen’ (Encyclopedie
van de Bedrijfseconomie, 1970, p. 165), vormt het
voorgaande geen onbelangrijk gegeven. De specifiekefunctie van de accountant, zoals deze hier­
voor in de woorden van Moret werd omschreven,
staat hiermee in nauwe relatie en het verwondert
dan ook niet over hem te lezen, dat het ’uiteraard
onaanvaardbaar’ is dat hij de samenwerkende
ondernemingen leidt en dat hij ’voor zichzelf een
scherpe grens zal moeten trekken tussen advie­
zen tot het aangaan van ondernemersovereenkomsten en promotors werkzaamheden.’ (idem,
p. 166).
Inzake kennis van het kartel presenteert zich de
algemene bedrijfseconoom intussen als een
goede tweede. Zo wordt door Van der Zijpp
(1987, pp. 186-187), in een hoofdstuk over
’marktontwikkelingen en prijspolitiek’, de arge­
loze lezer onder meer vergast op de tamelijk rea­
listische en in elk geval overtuigend klinkende
suggestie, dat een kartel een prijs- en/of hoeveelheidsafspraak is, met als complement de ’pooDr. P. J. Uitermark studeerde algemene economie aan de
Universiteit van Amsterdam. Doctoraal examen 1967.
Promotie (cum laude) aan de Erasmus Universiteit
Rotterdam 1990. 1964-1976 assistent, respectievelijk
docent aan de UvA; 1976-1991 werkzaam op het
ministerie van Economische Zaken Den Haag
(mededingingsbeleid). Sedert 1 januari 1992 hoogleraar
Externe Organisatie aan de Universiteit van Amsterdam.
 39

MAB

ling’ of winstdeling en dat een dergelijk arrange­
ment via de oprichting van een centraal verkoop­
kantoor het karakter krijgt van een bijna-fusie. Er
is ook een boeiende paragraaf over ’centrale
prijsregulering’ (idem, pp. 200-204) en hoe het in
dat verband dan met de opbrengsten- en kosten­
verrekeningen tussen de kartelgenoten toegaat
wordt door hem even verder (idem, pp. 259-262)
uiteengezet.
De voorgaande overwegingen doen Delfgaauw
(1969 en 1977, pp. 136-146), als pars pro toto
voor de algemeen econoom, met zijn beschou­
wingen over de algemene kenmerken van kartel­
lering en de ordeningswetgeving die daarop in
verschillende landen betrekking heeft, op de
derde plaats belanden. Blijkens de opsomming
van de verschillende karteltypen die we bij hem
en bij bijvoorbeeld Koel en Rasing (1984) aantref­
fen, gaat het in al deze beschouwingen wel dege­
lijk over hetzelfde verschijnsel.3 Toch weet de
algemeen econoom zich van het drietal de buiten­
staander. Want hoe belangstellend en onderzoekslustig hij ook mag zijn, de accountantsver­
klaring wordt nu eenmaal niet voor hem, doch
louter voor de kartelgenoten afgegeven. Niette­
min signaleert ook hij soms kartelproblemen,4
maar de behandeling daarvan vertoont door­
gaans een indrukwekkende graad van abstractie.
Sinds de vroege ironische klacht van Wibaut
(1903, pp. 106-107) en latere vermaningen door
Lambers (1962, p. 338) en Hennipman (1966, p.
 11) in verband met het geheime karakter van de
hier bedoelde afspraken en van het daarvan in
ons land gehouden register,5 lijkt het overigens
vermetel zich serieus af te vragen of de kennelijke
onwetendheid van de algemeen econoom ook
een laakbaar manco is. Maar het valt dan bepaald
op wanneer in beschouwingen anders dan die
van Delfgaauw e.t.q. het ontbreekt aan een
bespreking van de betekenis van de kartellering
voor de samenleving als geheel, of, zoals de Wet
economische mededinging (1956) zegt, het alge­
meen belang.6 En het intrigeert vervolgens
natuurlijk bijzonder, wanneer bijvoorbeeld Van
der Zijpp meent, dat kartelvorming ’normaliter
slechts tot gevolg (heeft) dat de strijd niet langer in
de markt tegenover de afnemers doch in plaats

40

daarvan aan de conferentietafel wordt gevoerd.
(...) De marktontwikkeling wijkt daardoor ook in
geval van kartelvorming meestal op lange termijn
niet wezenlijk van de marktontwikkeling in geval
van prijsconcurrentie af.’ (1987, p. 202).7 In de
algemeen-economische literatuur8 staat men
tegenover kartelvorming tamelijk afwijzend, al
zullen weinigen in de praktijk daarbij zover gaan te
menen, dat ’(C)artels belong to the class of inde­
fensible institutions and it would more appropri­
ately express American economists’ attitudes if
cartellizing had been labelled industrial incest’
(Stigler, 1982, p. 45).
 In mijn dissertatie liet ik de in deze inleiding aan­
geroerde vragen vrijwel geheel rusten en heb ik
evenmin onderzocht waaraan het uiteindelijk
moet worden toegeschreven dat de mededingingspolitiek in ons land de wetenschappelijk
geïnspireerde belangstelling van economen vrij­
wel geheel moet ontberen. Onder verwijzing naar
de betekenis die in ons economisch-polieke stel­
sel toekomt aan een zo goed mogelijk functione­
rend marktmechanisme (hetgeen dan overeen
zou komen met het in de Wet economische
mededinging gehanteerde critirium van het alge­
meen belang, dat geldt als beoordelingsmaatstaf
bij kartelregelingen/ondernemersafspraken en
over de inhoud waarvan juristen ons opmerkelijk
in de kou laten staan),9 heb ik onderzocht welke
bijdrage door de econoom aan dit uit hoofde van
de in ons land vigerende economische orde
tamelijk gewichtige onderdeel van de economi­
sche politiek zou kunnen worden geleverd. Aan­
gezien over deze aangelegenheid in de buiten­
landse literatuur aanmerkelijk uitvoeriger is nage­
dacht, wordt in mijn studie met name ook daarvan
een overzicht gegeven.
Werkzame mededinging
’Werkzame of effectieve concurrentie’ is in het
economisch-politieke discours een na de
Tweede Wereldoorlog tamelijk veelvuldig en bij
nader toezien naar het lijkt ook nogal (gedachte­
loos gebezigde typering voor een wenselijk
geachte marktwerking. Feitelijk wordt de inhoud
die men aan het begrip geeft zelden of in niet meer

januari/februari 1992

MAB

dan vage bewoordingen omschreven en het ver­
wondert dan ook, dat het gedurende lange tijd en
ook thans nog wel wordt aanvaard als samenvat­
tende term voor een economisch-politiek voor­
schrift en dan in het bijzonder op het terrein van
het mededingingsbeleid of de kartelpolitiek.
 De onbestemdheid van de inhoud van het voor­
schrift kwam vast te staan nadat gedurende bij­
kans twee decennia verschillende schrijvers in
met name de Verenigde Staten van Amerika er
hun niet geringe krachten op hadden beproefd en
een nader systematisch onderzoek van die
pogingen het beeld opleverde van een groot aan­
tal, bij verschillende auteurs telkens andere of
anders geformuleerde, ’criteria’ of desiderata
waaraan, in termen van marktstructuur, marktge­
drag en marktresultaat, blijkbaar zou moeten zijn
voldaan wilde gesproken kunnen worden van
deze ’werkzame’ of ’effectieve’ of ’aanvaardbare’
mededinging, dat wil zeggen een als nastrevens­
waardig beschouwde en dus door de overheid te
bevorderen situatie of vorm van concurrentieel
gedrag op de markt. Het betreft dus een reeks
voorwaarden voor en kenmerken van een, beoor­
deeld naar de uitkomsten, ’goede marktwer­
king’.10
Hoewel hij niet de eerste, noch de enige was,
wordt de oorsprong van deze benadering en het
in 1940 munten van de term toegeschreven aan J.
M. Clark. Deze meende, dat de voorwaarden voor
het bereiken van een volkomen concurrentieevenwicht dermate stringent waren dat eraan in
de praktijk nimmer zou kunnen worden voldaan
en dat het eveneens onjuist zou zijn om onder die
omstandigheden dan maar zoveel mogelijk van
die voorwaarden te verwezenlijken. Daarenboven
meende Clark tenslotte, dat, hoewel hij zulks aan­
vankelijk wel als vergelijkingsmaatstaf wilde aan­
vaarden, het meer in het algemeen ook bijzonder
onwenselijk zou zijn zo’n Walrasiaans/Paretiaans
volkomen concurrentie-evenwicht11 na te stre­
ven. Veel verstandiger zou het zijn om nu eenmaal
bestaande onvolkomenheden in de concurrentie
te compenseren met het toelaten of creëren van
andere onvolkomenheden. De essentie van het
economisch gebeuren, aldus Clark, was niet het
statische marktevenwicht, maar de dynamische
marktontwikkeling.
 januari/februari 1992

Door Clark en zijn geestverwanten werd die over­
tuiging uiteindelijk vertaald in een volledige ver­
werping van het in de economische wetenschap
gangbare modelmatige statische evenwichtsdenken uit de traditionele prijstheorie, zoals we
dat aantreffen niet alleen in het model van de vol­
komen concurrentie, maar ook in die van de
monopolistische concurrentie en het oligopolie.
Alle aandacht komt te liggen bij het ontwikkelen
van een waslijst van bijzondere overwegingen al
naar gelang de omstandigheden waarin (de eco­
nomische ontwikkeling van) een bedrijfstak zich
bevindt. Aan ’case-by-case-studies’ zouden vol­
gens Clark, die tenslotte wel als theoretisch eco­
noom gevormd was, uiteindelijk ’fresh en fruitful’
nieuwe generalisaties kunnen worden ontleend
(Clark, 1961).
Deze wijze van economisch-wetenschappelijke
omgang met het concurrentiegebeuren op
markten ondervond vooral ook een warm onthaal
bij tal van Amerikaanse anti-trustjuristen en bij
economen die de contesterende partijen in
gevoerde kartelprocedures adviseerden. Ook het
Europese mededingingsbeleid (op basis van de
artikelen 85 en 86 van het Verdrag van Rome) kan
volgens gezaghebbende juristen worden gety­
peerd door deze opvatting van ’werkzame con­
currentie’. Bij de verdediging van het Neder­
landse wetsvoorstel tijdens de parlementaire
behandeling, stelde eveneens de toenmalige
bewindsman, J. Zijlstra, zich duidelijk achter dit
criterium van de ’werkzame mededinging’; al
bleek uit zijn historische exposé bepaald niet dat
hij de modelmatige exercities inzake de onvolko­
men concurrentie sinds de jaren dertig misprij­
zend terzijde legde.
 Het economisch proces, dat wil zeggen de con­
currentie, aldus Clark in 1954 en onder verwijzing
naar Schumpeters innoverende ondernemer, vol­
trekt zich als een opeenvolging van initiatieven en
reacties. De concurrentie moet er dus niet a la
Walras - 'ni bénéfice ni perte’ - toe leiden, dat de
winst volledig geëlimineerd wordt, maar deze
moet telkens opnieuw door innovaties worden
gecreëerd. De naar veler inzicht bloedeloze con­
currentie binnen het model van de volledig vrije
mededinging moet dus worden verlaten voor

41

MAB

noties die heden ten dage worden getypeerd als
strategisch gedrag. The moves and responses
may affect productive processes, products, sel­
ling efforts, or prices, or various combinations.
They may be aggressive, defensive, or counter­
offensive. (...) Marshall’s life history of a firm may
be matched by life histories of products or pro­
duct variants, and of the marketing patterns con­
nected with them. Stages of exploratory introduc­
tion, aggressive expansion, defense of estab­
lished position, and decline - all have different
features.’12
Men zou kunnen zeggen, dat de statische theorie
- behoudens in de verschillende oligopoliemodellen en op de varkensmarkt - slechts passieve
ondernemers kent en dat de wijze waarop deze
volgens het model met elkaar concurreren nogal
afwijkt van de concurrentie zoals die gestalte
krijgt bij de dynamische, de innoverende onder­
nemer. Tot diens ’neue Kombinationen’ behoort
volgens Schumpeter (1935, pp. 100-101 ) ook het
tot stand brengen van een nieuwe (m arktorgani­
satie (’Vertrustung’ of ’Schaffung einer Monopol­
stellung’), dan wel juist het ondermijnen daarvan.
 Dergelijk gedrag wordt in de modellen van de sta­
tische prijstheorie inderdaad niet of nauwelijks 13
geanalyseerd. In de vergelijking tussen het model
van de volkomen en een van de vele typen model­
len van onvolkomen concurrentie heeft de onder­
nemer wat dit betreft zijn werk reeds gedaan en is
in feite diens activiteit door de analyticus gepos­
tuleerd in de veronderstellingen die het specifieke
model waarvan hij de uitkomsten onderzoekt ty­
peren.
 Ook Schumpeter gebruikt zijn dynamische
ondernemer trouwens louter om op een zeer
hoog niveau van abstractie de algemene even­
wichtstheorie à la Walras, waaruit in de eindsitua­
tie de winst verdwenen is, te verzoenen met het
waarneembaar blijvende voorkomen van de winst
in de kringloop. Volgens Schumpeter is die winst
het gevolg van een door een vindingrijke onder­
nemer tot stand gebrachte voorsprong en het
door middel van (produkt-proces- en organisato­
rische) innovaties creëren van zo’n voorsprong
geschiedt slechts wanneer ergens winstmogelijk­

42

heden worden vermoed. De gerealiseerde winst
erodeert weliswaar voortdurend in een proces
van imitatie, maar ’de storm van creatieve vernie­
tiging’ (Schumpeter, 1961, pp. 81-86) die aldus
door het systeem raast, doet niet af aan de door
hem en vrijwel iedere econoom toenmaals veron­
derstelde fundamentele tendens tot evenwicht
waardoor het economisch leven wordt geken­
merkt. Winst vormt niet langer een bedenkelijke
verstoring van de marktwerking, maar vormt er
het smeermiddel voor, zowel, zoals reeds bekend
was uit de statische theorie, gelet op de efficiënte
allocatie van de produktiefactoren als wat betreft
de lange termijn dynamische ontwikkeling. Daar­
mee plaatst Schumpeter, in navolging van Von
Thünen, de ondernemer in een bijzondere strate­
gische positie; zoals aan die positie ook door Say,
Walras, Marshall, Knight en Kirzner een telkens
anders ingekleurde pregnante interpretatie werd
gegeven. Over de betekenis van die verschillende
typeringen wordt nogal eens getwist, maar het
lijkt voor de hand te liggen hierin slechts facetten
van het ondernemersgedrag te onderkennen
waaraan in verschillende omstandigheden een
verschillend gewicht moet worden toegekend.14
Een vergelijkbare ontwikkeling als in de Ver­
enigde Staten van Amerika deed zich met enige
vertraging op markante wijze voor in de Duitse
Bondsrepubliek. Vlak na de Tweede Wereldoor­
log kregen daar ORDO-liberale denkbeelden,
zoals die reeds voordien werden ontwikkeld door
met name Franz Böhm en Walter Eucken, een ste­
vige greep op de economische politiek. Bij nader
toezien berusten die denkbeelden op een tamelijk
onduidelijke analyse van het concurrentiemodel.
 Het verlies aan invloed van die denkbeelden op
met name het gebied van de mededingingspolitiek wordt gemarkeerd door de felle en soms met
een bijkans religieus fanatisme gevoerde strijd
tussen enerzijds Hoppmann en anderzijds Kant­
zenbach over de vraag waardoor nu precies
’funktionsfähiger Wettbewerb’ kon worden gety­
peerd.
Volgens Hoppmann, die zich daarmee begaf in de
voetsporen van Hayek en diens opvatting van de
’spontane orde’ welke door de concurrentie zou

januari/februari 1992

MAB

worden tot stand gebracht, kwam het er vooral op
aan, dat de concurrentie zich vrij van iedere
kunstmatige belemmering zou kunnen voltrek­
ken. Er diende ’Wettbewerbsfreiheit’ te gelden,
dat wil zeggen, met een geslaagde verwerking
van de opvatting van Schumpeter:
’Freiheit zur Initiative, Freiheit zum Vorstosz in
technisches, organisatorisches und ökonomi­
sches Neuland, zur Schaffung neuer Güter, neuer
Verfahren, neuer Märkte, Freiheit zu ökonomi­
schen Fortschritt’, kortom. Deze concurrentievrijheid, zo weten we al sinds Adam Smith, brengt
ons automatisch de beste resultaten, waarvan we
ons overigens (Hayek) tevoren en in feite principi­
eel geen concrete voorstelling kunnen maken. We
moeten dat ook niet willen, want dat leidt maar tot
ongewenst sleutelen aan het economische sys­
teem van de marktwerking. In sectoren waar deze
concurrentie niet mogelijk is, de zogenaamde
’Ausnahmebereiche’ die een plaats kregen in de
Duitse kartelwetgeving, kunnen geen uitspraken
worden gedaan over het gewenste overheidsge­
drag inzake de marktwerking.
 Frappant aan de opvatting van Hoppmann is niet
het grote vertrouwen in de zegeningen van de
vrije marktwerking en de sterke afkeer van elke
vorm van overheidsingrijpen welke niet uitslui­
tend op het garanderen van die vrijheid gericht is,
maar het ontbreken van ook maar enigerlei
behoefte om de relatie te onderzoeken tussen de
veronderstellingen en de mogelijke en eventueel
waarneembare resultaten van hun werking, een
houding die hij deelt met Hayek c.s. en die hem in
feite buiten de hoofdstroom van de economiebeoefening plaatst.15
Groter contrast dan met de opvattingen van Kant­
zenbach is dan ook moeilijk voorstelbaar. Kant­
zenbach formuleert een vijftal doelstellingen die
hij via het marktmechanisme wil verwezenlijken,
te weten: een functionele inkomensverdeling
overeenkomstig economische prestatie, een naar
de (koopkrachtige) voorkeur van de consumenten
samengesteld aanbod van goederen en diensten,
zo efficiënt mogelijke factorinzet, dat wil zeggen
kostenminimalisatie, flexibele aanpassing aan
veranderingen in de techniek en de vraag en ten­
slotte een snelle technische vooruitgang in pro-

januari/februari 1992

dukten en produktiemethoden. Aan deze twee
laatste vereisten levert het optimum van Pareto
geen bijdrage en het maatschappelijk optimum is
dus gevarieerder dan Pareto ons leert. Met elkaar
zullen moeten worden verzoend het inzicht dat
meer aanbieders, grotere produkthomogeniteit
en marktdoorzichtigheid dichter bij de voorwaar­
den voor volkomen concurrentie staan, dat produktdifferentiatie beter past bij de divergerende
behoeften van de consument en dat massaproduktie leidt tot kostenverlaging. Daarenboven
moeten dan nog de beide genoemde dynamische
functies worden verwezenlijkt.
 Zijn verdere theoretische analyse voert Kantzen­
bach tot het inzicht, dat de situatie van het ’weite
Oligopol’ met al deze voorwaarden het beste
overeenstemt, aangezien deze een ’optimale
Wettbewerbsintensitat’ bewerkstelligt. Deze uit­
eindelijk niet ondubbelzinnig te typeren vorm van
concurrentie wilde Kantzenbach in een opwelling
van praktisch vernuft voor alle sectoren door de
overheid dwangmatig opgelegd zien en dat heeft
ongetwijfeld niet bevorderd dat zijn denkbeelden,
behoudens bij het Duitse Kartellamt, een warm
onthaal ten deel vielen. Helaas dreef in het vuile
badwater waarmee Kantzenbach door vooral
Hoppmann werd overgoten echter ook zijn in
beginsel correcte benadering en uitwerking van
de probleemstelling.
Industrial Organization
Naar zo’n theoretisch correcte benadering van de
vraagstukken van de marktwerking in het per­
spectief van het te voeren overheidsbeleid was
eerder, in een poging het beginsel van de ’worka­
ble competition’ van Clark een steviger fundering
te verschaffen, ook Bain op zoek gegaan. Diens
geslaagde inbedding van tal van inzichten over de
concrete werking van markten in de gangbare
economische (prijs-)theorie met behulp van het
schema Structuur, Gedrag, Resultaat (in ver­
scheidene vroege artikelen en in Bain, 1959; zie
eveneens Sosnick (1958) en bijvoorbeeld Scherer
en Ross, 1990) leidde rond het begin van dejaren
zeventig tot het ontstaan van het afzonderlijke
vakgebied van de ’industrial organization’, waar­

43

MAB

voor in ons land ook benamingen in zwang zijn als
industriële economie, markttheorie en externe
organisatie. Sinds ongeveer een decennium is
dat specialisme ook in handen gekomen van de
virtuozen van de speltheorie (zie Tirole, 1988).
De belangstellende nieuwkomer meent zich dan
ook spoedig te bevinden in een drukbevolkt ’nie­
mandsland’ tussen microeconomie (zie Kreps,
1990) en strategisch management (zie bijvoor­
beeld Oster, 1990) en struikelt daarbij tevens
voortdurend over tal van obstakels in de vorm van
case-studies (zie Scherer en Ross, 1990).
 Overziet men de resultaten van haar bevindingen
tot dit moment dan heeft oppervlakkig
beschouwd het specialisme van de ’industrial
organization’ geen imponerende vooruitgang
geboekt vergeleken met de vroegere, met uitzon­
dering van Bain tamelijk impressionistische, lite­
ratuur inzake de ’workable competition’. Dit is
minder ontmoedigend dan op het eerste gezicht
lijkt. Het is namelijk weinig bevredigend ervan uit
te gaan, zoals sommige auteurs doen, dat het
beter is ’Fragen ungefähr richtig als präzise falsch
zu beantworten’.
Reeds Schumpeter had ervoor gewaarschuwd,
dat het onjuist is te denken, dat wat bewezen kan
worden voor het geval van volkomen concurren­
tie ook wel ongeveer zou opgaan voor het geval
van onvolkomen concurrentie. Weliswaar vormt
de drang tot het hanteren van pakkende apergu’s
een dagelijks kwellende verleiding voor de
beleidspraktijk, maar in de wetenschap kan men
zich met zulke noties niet tevreden stellen. (Uitermark, 1990, pp. 1-22). Zo vormt Adam Smiths
’onzichtbare hand’ inderdaad een fraaie metafoor
over de efficiënte marktwerking, maar van welke
tamelijk beperkte betekenis de actualiteit van
Smiths waarheid en in zijn gevolg die van de eco­
noom is, werd toch pas twee honderd jaren later,
in het voetspoor van onder andere Walras, von
Neumann en Wald, onthuld door onderzoekers
van de voorwaarden voor het algemene even­
wicht als Arrow en Debreu.
 Door Bain (1959, pp. 3-4,15 en 19-24) werd klem­
mend betoogd, dat de algemene evenwichtsthe­
orie, naast de welvaartstheorie, voor de indus­
triële economie, die immers de uitgesproken

44

bedoeling heeft (beleids-)adviezen te verstrek­
ken, van fundamentele betekenis is, want zij ’pro­
vides a vehicle for appraising and evaluating the
performance of enterprises in various markets
from the standpoint of their impact on total wel­
fare.’ Dit moge indertijd een opgewekt program­
matisch uitgangspunt hebben geleken, zo’n der­
tig jaar later past helaas vooral het besef, dat we
dienaangaande buiten het geval van de volkomen
concurrentie niets met enige zekerheid of zelfs
maar bij benadering weten. Hoe rigoureuzer de
onderzoeksmethoden werden des te veelvuldiger
rijpte het inzicht dat, afhankelijk van structurele en
gedragskenmerken, er in termen van resultaat op
markten van alles kan gebeuren. (Zie bijvoorbeeld
Tirole, 1988, passim en Hay en Morris, 1991,
passim.)
Dit betekent zeker niet dat bij de pakken moet
worden neergezeten. Weliswaar ontberen we
goeddeels algemeen geldige inzichten en vuistre­
gels, maar bepaalde patronen tekenen zich toch
wel af in het industrieel economische onderzoek.
En de proliferatie van oligopoliemodellen doet
weliswaar af aan de bruikbaarheid van onder­
zoeksuitkomsten gegenereerd met slechts één of
een beperkt aantal van die modellen, maar bete­
kent tevens, dat een compleet arsenaal van
mogelijke interpretaties van marktverschijnselen
ter beschikking staat. Zowel van de empirisch
vastgestelde patronen als van de theoretische
modellen zal telkens moeten worden vastgesteld
of zij in een concreet geval ook actueel z\'\r\.
 Het niet altijd positief getoonzette ’blanket state­
ment’, dat het structuur-gedrag-resultaat sche­
ma of paradigma van de ’industrial organization’
weinig anders biedt dan het besef dat alles met
alles samenhangt, hoeft niet besmuikt te worden
geïncasseerd. In waarheid vormt het namelijk de
uitdrukkelijke uitdaging tot het telkens onderne­
men van een onderzoek in een concreet geval in
de wetenschap, dat niet ’anything goes’. Dit volgt
uit de omgang met de theorievorming welke zich
uitdrukkelijker dan in de traditionele prijstheorie of
de micro-economie het geval is (en die zich vol­
gens Stigler daarmee ook niet kan bezig houden),
rekenschap geeft van voor de marktwerking in

januari/februari 1992

MAB

een concreet geval geldende basisgegevens als
stand van de techniek, ’business attitudes’, over­
heidsbeleid, voorhanden substituten, afzetpatroon en groeivoet, de marktstructuur in termen
van onder andere het aantal en de omvangsverdeling van de marktdeelnemers, de mate
van diversificatie, mate van verticale integratie,
conglomeraatvorming, verschillen in kosten­
structuur, natuurlijke of strategische toetredingsbelemmeringen en tenslotte ondernemersgedragingen in termen van prijs-, reclame en
produktstrategie, onderzoek en ontwikkeling,
investeringsgedrag, samenspanning en juridi­
sche strategieën. Volgens de in de prijstheorie
c.q. micro-economie, respectievelijk speltheorie
gebruikelijke methoden wordt dan vervolgens
onderzocht hoe het marktresultaat eruit ziet en
kan worden beoordeeld.
 Het laatstgenoemde aspect vormt tevens het
draaipunt met de strategisch managementbenadering. Huiselijk gezegd betekent in de industriële
economie of markttheorie concurrentie immers,
dat de individuele marktdeelnemer, en dan met
name de aanbieder, moet proberen om wat ieder­
een doet beter of goedkoper te doen dan wel dat
hij juist moet proberen dat te doen wat niemand
(nog) doet (terwijl daarnaar wel vraag blijkt te
bestaan of kan worden gecreëerd). Met strate­
gisch gedrag moet men proberen potentiële bela­
gers van de eigen positie telkens een slag voor te
zijn en te blijven. Concurreren is reageren op een
verrassingsvolle omgeving èn zelf voor verrassin­
gen zorgen.
De ene marktdeelnemer kan zulks beter dan de
andere, maar welke strategie voor de onderne­
ming tenslotte de beste is, wordt mede bepaald
door zogenoemde objectieve marktomstandig­
heden. Die betreffen niet slechts het aantal en de
omvang van zijn concurrenten, zijn relatieve effi­
ciëntie en de organisatiegraad van de bedrijfstak,
maar bovenal ook de vraag in welke fase van ont­
wikkeling de markt of het produkt zich bevindt en
van welke strategie(ën) de concurrentie zich
bedient. De fase van de produktlevenscyclus is,
zoals in ons land door H. W. de Jong is beklem­
toond, eveneens van betekenis voor de samenwerkingsbereidheid tussen
ondernemingen,

januari/februari 1992

waardoor de concurrentie kan worden vermin­
derd of uitgebannen. Daarbij kan worden gebruik
gemaakt van positieverbeterende en van concurrentieverminderende strategieën en het positieve
of negatieve effect daarvan op de welvaart staat
niet altijd bij voorbaat en eenduidig vast.
 Het paradigma beklemtoont eenheid, maar in
feite is sprake van een tamelijk verbrokkelde the­
orievorming en van soms nogal rudimentair empi­
risch onderzoek. Vergeleken daarmee is de tradi­
tionele prijstheorie, bij de gratie van haar veron­
derstellingen, helder en deterministisch. Reeds
Edgeworth schreef:
’Where one man vies with another for the
advantage of dealing with a third party, there is
competition. (...) (I)t defeats itself when the suc­
cessful competitor, having crushed his rivals,
becomes a monopolist.’
Meer recent meent Porter daarentegen gerust­
stellend, dat ’no competitor ever meets all the
tests of a good competitor completely’. Dat is
mede het gevolg van de indrukwekkende variatie
die bij concurrentieel-strategisch gedrag in de
praktijk kan worden waargenomen (of door de
speltheoreticus wordt bedacht) en als gevolg
waarvan concurreren, dat wil dus zeggen overle­
ven in de markt of daarop vooruitgang boeken,
een strijd is op vele wapens. Prijsconcurrentie is
een beweging in één richting, namelijk het elimi­
neren van medeconcurrenten. Effectieve concur­
rentie of strategisch gedrag veronderstelt moge­
lijkheden voor een telkens nieuw begin, een
voortdurend opnieuw ’jockeying for position’ van
aan elkaar gewaagde rivalen, die, soms beperkt
tot strategische groepen, met eikaars reacties
terdege rekening houden.
De beide polen waartussen het oorlogsbedrijf
zich afspeelt lijken echter uiteindelijk te worden
gevormd door de keuze voor een strategie van
differentiatie dan wel een van kostenminimalisatie, beide gestimuleerd door een strategie van
onderzoek en ontwikkeling.
 Het is in de literatuur van de ’industrial organiza­
tion’ (en de ’regulation’) gebruikelijk om, zoals we

45

MAB

dat ook duidelijk zagen bij Kantzenbach, de vraag
aan de orde te stellen welke marktvorm voor het
verwezenlijken van een optimaal resultaat de
meest geschikte is. Het antwoord op die vraag is
niet altijd ondubbelzinnig en eenduidig te geven,
maar het is natuurlijk toch ook voor de strategi­
sche manager heel nuttig om op basis van onder­
zoek te weten, dat hoge winstgevendheid niet
altijd samen blijkt te hangen met een hoge concentratiegraad, maar misschien wel met een
hoog marktaandeel en dat dit laatste weer kan
worden bereikt door kostenverlaging, dat fusies
bepaald niet veelvuldig als successen in de
geschiedenisboeken kunnen worden bijgeschre­
ven, dat voor limietprijsgedrag de produktproliferatie een effectief alternatief kan zijn, dat het zeer
belangrijk is in de markt de eerste te zijn of (en
soms zelfs beter) een snelle tweede, dat voor het
bestrijden van een gevreesd verschijnsel als
lokartikelverkoop de ondernemer echt niet altijd
de overheid te hulp hoeft te roepen, dat toetredingsbelemmeringen natuurlijk wel vervelend
zijn, maar toch ook een uitdaging vormen om
nieuwe wegen te vinden en dat samenwerking
heel verstandig klinkt, maar evenzeer het gevaar
in zich bergt dat de aandacht voor wat er werkelijk
in de markt aan de hand is verslapt.
 Niet weinig van dergelijke inzichten in de ’indus­
trial organization’ zijn mede het resultaat van
empirische bevindingen. Zulke onderzoekingen
worden helaas echter menigmaal geteisterd door
onbetrouwbare of bijzonder moeilijk te interprete­
ren gegevens inzake de winstgevendheid van be­
drijven.16
Het komt mij voor, dat in overeenstemming met
zijn in het begin van dit opstel aangehaalde alge­
mene functie de accountant bij het beschikbaar
komen, interpreteren en fatsoeneren van het
basismateriaal voor dergelijk onderzoek aan de
samenleving nuttige diensten kan bewijzen.
Finale
Een belangwekkende kwestie welke naar mijn
oordeel in de literatuur bepaald onvoldoende
aandacht krijgt, vloeit voort uit de omstandigheid
dat, zoals dat ook met de traditionele prijstheorie
het geval is, de ’industrial organization’ het karak­

46

ter heeft van een partiële evenwichtsanalyse. Dat
de gevolgen daarvan voor de beleidspolitieke
pretentie tamelijk ernstig zijn, volgt uit het eerder
weergegeven correcte uitgangspunt van Bain.
In de theorie is het zeer wel toelaatbaar om via de
ceteris paribus clausule partieel te analyseren.
Tussen deze partiële en de algemene even­
wichtsanalyse bestaat geen principieel verschil;
de partiële evenwichtsanalyse, aldus Arrow en
Hahn, is een speciaal geval van de algemene
evenwichtsanalyse.
Maar dit impliceert dat de bij de analyse van de
afzonderlijke markt aangenomen vraag- en aan­
bodcurven geconstrueerd zijn ’every thing else
held constant’, hetgeen betekent, dat van alle niet
in de beschouwing betrokken markten wordt ver­
ondersteld dat zij in evenwicht verkeren, dat er
dus Walrasiaans evenwicht bestaat. (Uitermark,
1990, pp. 416-417 en 424-425). In de praktijk
hebben we die garantie allerminst. Maar dit heeft
dan tot gevolg dat we eigenlijk in het duister tas­
ten over de vraag of zich inderdaad efficiënte
marktwerking voordoet. (Uitermark, 1990, pp.
428-430).
 Dit inzicht noopt niet noodzakelijk tot agnosti­
cisme en immobilisme. In de geest van Walras
kan namelijk toevlucht worden gezocht, zoals
Grossekettler dat deed, bij het technische crite­
rium van de marktruiming als signaal voor een
correcte marktwerking en in het verlengde daar­
van mededingingsbeperkingen te onderzoeken
en te beoordelen naar de inbreuk die zij plegen op
de concurrentie als proces, met andere woorden
zich in de praktijk te baseren op het procesverstoringsbeginsel, los dus van ongefundeerde noties
aangaande ’de’ marktwerking welke tot maxi­
male welvaart zou voeren, zoals graag onder ver­
wijzing naar Adam Smith wordt aangenomen.
(Uitermark, 1990, pp. 424-425 en 432-438).
’Marktwerking’ is belangrijker dan in het verleden
van onze georiënteerde markteconomie c.q. ver­
zorgingsstaat of overlegeconomie blijkbaar door
menigeen, met als eenzame uitzondering Schou­
ten, werd beseft. Maar de zegeningen van de
marktwerking, zo leert zorgvuldige kennisname
van de inzichten uit het vakgebied van de ’indus­
trial organization’, zijn tevens minder onbetwist­
baar dan de laatste jaren in het voetspoor van

januari/februari 1992

MAB

Smith en Hayek voetstoots en opmerkelijk
gehaast, zowel ter linker als ter rechter zijde van
het politieke spectrum, blijkbaar wordt aange­
nomen.
Literatuur
Bain J. S. (1959), Industrial Organization, John Wiley, New York
(tweede druk 1968).
Baumol W. J. (1961), What Can Economic Theory Contribute to
Managerial Economics?, in: W. W. Haynes e.a. (red.),
Readings in Managerial Economics, Business Publications,
Inc., Dallas enz. 1973, pp. 3-7.
Bedrijfseconomie (1965), Verzameld Werk van Prof. Dr. Th.
Limperg jr., deel IV: Leer van de Externe Organisatie, Kluwer,
Deventer.
Clark J. M. (1961), Competition as a Dynamic Process, The
Brookings Institution, Washington, D.C.
Delfgaauw G. Th. J. (1969, 1977), Inleiding tot de economische
wetenschap, deel I: Theorie van het proces der prijsvorming,
tweede, respectievelijk derde druk, v/h G. Delwel, Wassenaar.
 Encyclopedie van de Bedrijfseconomie (1970), deel V:
Controleleer, W. de Haan, Zeist.
Frielink A. B. en H. J. de Heer (eindree.) (1991), Leerboek
Accountantscontrole, deel 3A, par. 7.2.5., H. E. Stenfert
Kroese, Leiden en Antwerpen.
Hay D. A. en D. J. Morris (1991), Industrial Economics and
Organization, tweede druk, Oxford University Press, Oxford.
Hennipman P. (1966), De taak van de mededingingspolitiek,
Erven Bohn, Haarlem.
Kaufer E. (1980), industrieökonomik, Verlag Franz Vahlen,
München.
Koel E. en F. G. J. Rasing (1984), Kartelvormen en kartelcontrole,
in: Handboek Accountancy ’84, par. IV 320-1 -11, Samson,
Alphen aan den Rijn-Brussel.
Koopmans Tj. C. (1957), Three Essays on the State o f Economie
Science, McGraw-Hill, New York.
Koutsoyiannis A. (1983), Modern Microeconomics, tweede druk,
MacMillan, Londen en Basingstoke.
Koutsoyiannis A. (1982), Non-Price Decisions. The Firm in a
Modern Context, Macmillan, Londen en Basingstoke.
Kreps D. M. (1990), A course in Microeconomic Theory,
Harvester Wheatsheaf, New York en Londen.
Krouse C. G. (1990), Theory o f Industrial Economics, Basil
Blackwell, Cambridge. Mass, en Oxford.
Lambers H. W. (1962), Mededingingspolitiek, in: J. E. Andriessen
en M. A. G. van Meerhaeghe (red)., Theorie van de
economische politiek, Stenfert Kroese, Leiden.
Moret W. B. (1983), Marktordening, ondernemersovereenkomsten
en accountant, in: De Balans Opgemaakt, Moret & Limperg,
z.pl.
Mulligan J. G. (1989), Managerial Economics. Strategy for Profit,
Allyn and Bacon, Boston.
Oster S. M. (1990), Modern Competitive Analysis, Oxford
University Press, New York en Oxford.
Porter M. E. (1980), Competitive Strategy, Free Press, New York.
januari/februari 1992

Porter M. E. (1981), The Contributions of Industrial Organization
to Strategic Management, Academy o f Management Review,
pp. 609-620.
Porter M. E. (1985), Competitive Advantage, Free Press, New
York.
Schrerer F. M. en D. Ross (1990), Industrial Market Structure and
Economic Performance, derde druk, Houghton Mifflin,
Boston.
 Schumpeter J. (1935), Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung,
vierde druk, Duncker & Humblot, München en Leipzig (eerste
druk 1912).
Schumpeter J. A. (1961), Capitalism, Socialism and Democracy,
Allen & Unwin, Londen (oorspronkelijke uitgave 1943).
Schumpeter J. A. (1963), History o f Economic Analysis, Allen and
Unwin, Londen (oorspronkelijke uitgave 1954).
Sosnick S. H. (1958), A Critique of Concepts of Workable
Competition, The Quarterly Journal o f Economics, pp. 380­
423.
Sosnick S. H. (1968), Toward a Concrete Concept of Effective
Competition, American Journal o f Agriculture, pp. 827-853.
Stigler G. J. (1982), The Economist as Preacher and Other
Essays, The University of Chicago Press, Chicago.
Sutton C. J. (1980), Economics and Corporate Strategy,
Cambridge University Press, Cambridge.
Tirole J. (1988), The Theory o f Industrial Organization, MIT Press,
Cambridge, Mass, en Londen.
Uitermark P. J. (1969), Alternatieve kosten en
vervangingswaarde, De Economist, jrg. 117, nr. 5, pp. 433­
492.
Uitermark P. J. (1982), Sectorstructuurbeleid: industriepolitiek op
zoek naar een theorie? Mndschr. Economie, jrg. 46, no. 2 en
3, pp. 67-80 en pp. 126-134.
Uitermark P. J. (1987a), Over economische mededinging, S. E.
W. Tijdschrift voor Europees en economisch recht, jrg. 35,
no. 5, pp. 339-372.
Uitermark P. J. (1987b), Over informeel mededingingsbeleid,
Recht der Werkelijkheid. Tijdschrift voor de sociaal­
wetenschappelijke bestudering van het recht, 1987/2, pp. 30­
53.
Uitermark P. J. (1990), Economische Mededinging en Algemeen
Belang. Een onderzoek naar de economisch-theoretische
fundering van de mededingingspolitiek, Wolters Noordhoff,
Groningen.
Weiss L. W. (1987), Cartel, in: The New Paigrave, Macmillan,
New York en Basingstoke, pp. 372-374.
Wibaut F. M. (1903), Trusts en Kartellen, Soep, Amsterdam,
van der Zijpp I. (1987), Kostencalculatie en Prijspolitiek, Stenfert
Kroese, Leiden/Antwerpen.
 Noten
* Geschreven aan de hand van Uitermark, 1990, met voorbijgaan
aan hoofdstuk V daarvan, handelend over de na de oorlog voor
de verschillende soorten mededingingsregelingen in ons land
gehanteerde beoordelingscriteria c.q. beleidsrichtlijnen en over
het vervolgens sinds 1958 gevoerde zogenoemde ’informele’
kartelbeleid. Zie over dit laatste eveneens Uitermark (1987b).
47

MAB

1 Limperg signaleert een sterke gelijkenis tussen het kartel en de
coöperatie. De laatste is (uitsluitend) gericht op samenwerking,
maar de leden van de eerste blijven gericht op concurrentie,
zodat het kartel altijd een tijdelijk karakter heeft, dat wil zeggen:
uiteenspat öf leidt tot volkomen horizontale aaneensluiting. In
dezelfde geest Koel en Rasing (1984), p. 2.
2 Zie bijvoorbeeld Encyclopedie van de Bedrijfseconomie, deel V,
1970, pp. 146-147 en pp. 165-166, Koel en Rasing (1984) en
Frielink en De Heer, 1991, deel 3A, par. 7.2.5, pp. 782-795.
3 De materie wordt in ons land bestreken door de Wet
economische mededinging uit 1956, die spreekt over
mededingingsregeling (en dus niet over
ondernemersovereenkomst, zoals in de desbetreffende wet uit
1935 het geval was). In de Europese Gemeenschap stuiten we in
dit verband op artikel 85 van het Verdrag van Rome uit 1957, dat
spreekt over 'overeenkomsten tussen ondernemingen, besluiten
van ondernemersverenigingen en onderling afgestemde feiteiijke
gedragingen’. Het is echter begrijpelijk en toelaatbaar dat in de
wandeling wordt gesproken over kartel en kartelbeleid.
4 Zie D.K. Osborne (1987) en voorts de literatuur aangehaald in
Uitermark, 1990, pp. 396-397, noot 80.
 5 In dit verbnand trekt het de aandacht, dat Koel en Rasing
(1984), p. 4 menen, dat de accountant het ten onrechte nalaten
van de meldplicht bij de kartelgenoten behoort te signaleren,
terwijl enkele jaren terug de met het mededingingsbeleid belaste
bewindsman moest constateren, dat blijkens zijn waarneming de
meldingsplicht zeer zorgeloos werd nageleefd. Zie Tweede
Kamer 1987-1988, 20 200, hoofdstuk XIII, nr 3, p. 61 (Begroting
ministerie van Economische Zaken, Verslag Wet economische
mededinging). Zie in dit verband eveneens Frielink en De Heer,
1991, pp. 782-783.
6 In ons land overheerst de opvatting, dat samenwerking
bepaald geen kwaad kan, ja, dat coördinatie buiten de markt om
eigenlijk het beste is in 'de concurrentiestrijd’. Voor de
belangrijkste literatuur in deze zie men Uitermark (1982), noot
116 en idem, 1990, p. 18, noot 13 en pp. 304-305, noot 93.
Voorts W.J. de Ridder in ESB, 24.10.1990, p. 987 en J.E.
 Andriessen in Management Team , 17 juni 1991: ’Ik kan daarom
hoogstens proberen dat eigenzinnige beestje wat bij te sturen,
ondernemers achter de vodden te zitten met de boodschap dat
zij deel moeten uitmaken van netwerken, van
samenwerkingsverbanden. Er komt een tijd dat u uw facturen
niet zomaar naar allerlei bedrijven kunt sturen! Er komt een tijd
dat van u wordt verwacht dat u deel uitmaakt van
samenwerkingsverbanden!'
7 Het geval van prijsconcurrentie houdt in dat ’aanbieders op
een markt in een reeks van perioden voortdurend hun prijzen
verlagen’ (Van der Zijpp, 1987, p.193). Bij kartelvorming komt het
prijsverloop ’vermoedelijk wel op een hoger niveau te liggen dan

48

in geval van prijsconcurrentie, maar het verband tussen de
prijzen en de kostprijzen blijft op lange termijn gehandhaafd’, zo
wordt op pp. 202-203 nader uiteengezet. Zie over de
verscheidenheid in ’prijspolitiek’ van ondernemingen de literatuur
aangehaald uit Uitermark (1987a), noot 71, alsmede Hay en
Morris, 1991, pp. 171-203.
8 Zie hiertoe bijvoorbeeld Delfgaauw, 1977, Koutsoyiannis, 1982
en 1983, Kaufer, 1980, Tirole, 1988, Scherer en Ross, 1990, Hay
en Morris, 1991, en in kort bestek Weiss, 1987 en Uitermark
(1987a).
9 Over dit alles nader Uitermark, 1990, pp. 23-88.
10 Het gezichtsbepalende systematische onderzoek in deze
werd verricht door Sosnick (1958, 1968).
11 Zoals bekend heeft dat in termen van welvaart, prijzen, kosten
en vervangingswaarde belangwekkende eigenschappen. De
welvaart in termen van subjectieve, individuele voorkeuren is
maximaal, de marktprijs is overal gelijk aan de marginale kosten
en het laagste niveau van de gemiddelde kosten op de lange
termijn en de algemeen-economische alternatieve kosten zijn
identiek aan de bedrijfseconomische vervangingswaarde. Zie
bijvoorbeeld Schumpeter, 1963, deel IV, met name hoofdstuk 6
en 7, Koutsoyiannis, 1983, hoofdstuk 5 en 23 en Uitermark
(1969).
 12 Door Schumpeter, 1963, pp. 972-973, was eerder reeds
vastgesteld, dat sinds 1870 de formele theorie ’excluded
strategy'. Dat is thans dus blijkens de in noot 8 hierboven
aangehaalde gangbare literatuur op het gebied van de ’industrial
organization’ niet meer het geval en zoals blijkt uit bijvoorbeeld,
Sutton, 1980, Porter, 1980 en 1985, Mulligan, 1989 en Oster,
1990, bestaan tussen deze en de literatuur inzake het leiden van
ondernemingen inmiddels aanzienlijke overlappingen. Zie hierover
eveneens reeds Baumol (1961) en Porter (1981).
13 Er is namelijk wel aandacht voor de toe- en uittreding en in
het verlengde daarvan het concentratieverschijnsel. Zie
bijvoorbeeld Hay en Morris, 1991, hoofdstuk 15.
14 Nader hierover Uitermark, 1990, pp. 134-138 en p. 439.
15 Zie bijvoorbeeld Koopmans, 1957, p. 41 e.v. en nader
Uitermark, 1990, hoofdstuk lil.4 en VI.2.
16 Zie daarover nader bijvoorbeeld Scherer en Ross, 1990,
hoofdstuk 11, met name pp. 415-422, Hay en Morris, 1991, pp.
216-223 en pp. 427-432, G. Bentson: The Validity of ProfitsStructure Studies with Particular References to FTC Line of
Business Data’, in: The American Economie Review, maart 1985,
pp. 37-67, J. Kay en C. Mayer: ’On the application of accounting
rates of return’, in: The Economie Journal, 1986, pp. 199-207 en
in het kort recent T.W. Chamberlain en M.J. Gordon: The
financial consequences of monopoly power’, in: The Manchester
School, september 1991, met name pp. 247-249.
januari/februari 1992.
