Joyce Goggin en Frans De Bruyn (reds.), Comedy and Crisis. Pieter Langendijk, the Dutch and the Speculative Bubbles of 1720
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 136 (2021) | review 36

Joyce Goggin en Frans De Bruyn (reds.), Comedy and Crisis. Pieter Langendijk, the Dutch and the
Speculative Bubbles of 1720. Eighteenth Century Worlds 9 (Liverpool: Liverpool University Press,
2020, 286 pp., isbn 9781789622201).
Het komt niet vaak voor dat een Nederlands toneelstuk uit de achttiende eeuw
in een hedendaagse Engelse vertaling verschijnt. Deze Engelse editie van de
twee toneelstukken Arlequyn Actionist en Quincampoix van Pieter Langendijk
(1683-1756) mag wat dat betreft misschien zelfs een primeur worden
genoemd. Vergelijkbare internationale aandacht kreeg vooralsnog enkel zijn
tijdgenoot Justus van Effen, maar dan vanwege diens journalistieke proza en
de introductie van het spectatoriale tijdschrift op het vasteland van Europa.1
In tegenstelling tot Van Effen krijgt Langendijk deze speciale behandeling
niet als gevolg van het in literair opzicht vernieuwende karakter van zijn
werk. De redacteuren Joyce Goggin en Frans De Bruyn, beide anglisten, waren
met name geïnteresseerd in de enorme literaire productie van teksten in de
Nederlandse Republiek over de zogeheten ‘windhandel’ van 1720, de handel
in opties en aandelen in internationale handelscompagnieën die in dat jaar
een enorme ‘bubble’ in onder andere Frankrijk, Engeland en de Republiek
veroorzaakte. Die zeepbel moest vroeg of laat wel uit elkaar spatten, waarna
veel speculanten al hun geïnvesteerde geld verloren. Het aantal teksten
dat over die speculatiecrisis in de Nederlandse Republiek verscheen, is veel
omvangrijker dan in Engeland en Frankrijk. Binnen dit corpus nemen de twee
toneelteksten van Langendijk een centrale plaats in, wat de reden was voor
deze Engelstalige editie van beide werken.
 Crisis and Comedy is onderdeel van een kleine hausse aan onderzoek van
de afgelopen vijftien jaar naar de culturele representatie van vroegmoderne
financiële crises. De recente ervaringen van de banken- en kredietcrisis
zullen die interesse voor historische momenten van speculatie zeker
hebben aangewakkerd. De verhalen over de tulpenmanie in de zeventiende
eeuw vormden in 2007 bijvoorbeeld het onderwerp van de bekende studie
Tulipmania van Anne Goldgar.2 Middenin de kredietcrisis kwam William N.
 Goetzmanns lijvige publicatie The Great Mirror of Folly (2013) tot stand over de
visuele, theatrale en literaire representatie van de ‘South Sea Bubble’ in het
achttiende-eeuwse verzamelwerk Het Groot Tafereel der Dwaasheid (1720).3 Die
bundel werd in 2020 gevolgd door de hier besproken Engelstalige heruitgave
van Pieter Langendijks toneelstukken, waarvan vele in het voornoemde
verzamelwerk waren opgenomen. Dorothée Sturkenboom en Inger Leemans
deden al eerder onderzoek naar de Nederlandse toneelstukken van 1720,
waaruit onder andere bleek dat Langendijks stukken onderdeel uitmaakten
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.11087 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

van een veel groter corpus van Nederlandse dramateksten over hetzelfde
onderwerp.4
In het licht van deze toegenomen belangstelling voor de culturele
representatie van financiële crises valt de publicatie van Comedy and Crisis
goed te begrijpen, maar het blijft toch een opvallende onderneming om de
teksten van Langendijk integraal in het Engels toegankelijk te maken voor een
internationaal leespubliek. Van het Nederlandse origineel van beide teksten
bestaat immers geen moderne uitgave en moeten we het nog steeds doen met
Carel Meijers editie uit 1892.5 Uit het feit dat de annotaties van de Engelse
vertaling grotendeels op Meijers nog altijd accurate aantekeningen gebaseerd
zijn, blijkt wel dat zijn editie ook tegenwoordig nog dienst kan doen. Ook van
de stukken zelf kunnen we zeggen dat die de tand des tijds heel aardig hebben
doorstaan. Arlequyn Actionist is weliswaar een wat oppervlakkige harlekinade,
maar Quincampoix is een toneelstuk dat het (her)lezen zeker waard is.
 Intrigerend is de hoofdfiguur Bonavontuur, de koopman van het verhaal die
het tot speculant schopt – een durfkapitalist avant la lettre. Hij weet dat de
optie- en aandelenhandel gebakken lucht is, maar toch laat hij zich aansteken
door het speculatievirus. Omdat we de effecten van de beurskrach kunnen
aanschouwen via de figuur Bonavontuur wordt de wat abstracte crisis voor
de lezer al snel een meer concreet voorval met persoonlijke consequenties. Ze
overvalt het personage bijna letterlijk als hij onder de voet wordt gelopen door
een bende speculanten die in het eerste bedrijf zijn huis binnenstormen. De
verstuikte enkel die hij daarbij oploopt is exemplarisch voor zijn toestand: hij
is daadwerkelijk ziek geworden door de crisis. Die ziekte is vooral geestelijk,
namelijk die van de speculatiegekte, maar krijgt hier ook een fysieke dimensie
die past bij de oorspronkelijk betekenis van de term crisis in de medische
wetenschap: het kantelmoment in een ziekteproces, oftewel het hoogtepunt
van de ziekte, waarna de toestand nog verder kan verslechteren of verbeteren.6
De crisis die het speculatievirus bij Bonavontuur oplevert, wordt in het
tweede bedrijf aan de toeschouwer getoond in Quincampoix, een koffiehuis

1

2

En dan gaat het nog over de Franse tijdschriften

in early modern Dutch theatre’, Dutch Crossing

van Van Effen, zie bijvoorbeeld Justus van Effen, La

30:2 (2006) 211-228. doi: https://doi.org/10.1080/

Bagatelle (1718-1719). A Critical Edition of Justus Van

03096564.2006.11730880; Inger Leemans, ‘Verse

Effen’s Journal. James L Schorr (red.) (Oxford 2014).
Weavers and Paper Traders. Speculation in the

Anne Goldgar, Tulipmania. Money, Honor and

Theater’, in: Goetzmann et al. (reds.), The Great

Knowledge in the Dutch Golden Age (Chicago

Mirror of Folly, 175-190.
2007).
3

5

Hendrik Philippus Meijer (red.) (Zutphen 1892).
Mirror of Folly. Finance, Culture, and the Crash of
1720 (New Haven 2013).
4

Dorothée Sturkenboom, ‘Staging the merchant.
 Commercial vices and the politics of stereotyping

Pieter Langendijk, Quincampoix of de
windhandelaars en Arlequyn Actionist, Carel

William N. Goetzmann et al. (reds.), The Great
6

Reinhart Koselleck, ‘Crisis’, Journal of the History of
Ideas 67:2 (2006) 357-400.
aan de Kalverstraat dat in Amsterdam functioneerde als het centrum van
de ‘windhandel’. Het zijn vooral de andere leden van zijn huishouden,
namelijk zijn schoonbroer, toekomstige schoonzoon, dochter en vrouw, die
Bonavontuur en de eer van de familie redden. Tegenover de weinig bonafide
makelaar Grijpvogel dreigt Bonavontuur in het laatste bedrijf gezichtsverlies
te lijden als blijkt dat hij hem geen aandelen kan leveren tegenover de
afgesproken prijs. Via een list zorgen de familieleden ervoor dat Bonavontuur
toch niet failliet gaat. Ze moeten daarbij interveniëren in het koffiehuis zelf,
van waaruit de verspreiders van de speculatiegekte opereren. Dit zijn in het
toneelstuk vooral buitenlanders. De tekst is wat dat betreft uitgesproken
xenofoob en antisemitisch. De ziekte is ‘Frans’ en komt met name uit dat land
overgewaaid. De bemiddelaars zijn ‘joods’, waarbij het stereotype van de op
geld beluste ‘smous’ wordt uitgemolken. In het stuk wordt de figuur van de
Jood op flagrante wijze gedepersonaliseerd als de personages ‘Eerste Jood’ en
‘Tweede Jood’ (16).
 De vertalers hebben ervoor gekozen om dit soort elementen, die vanuit
een hedendaags perspectief onverteerbaar zijn, ongemoeid te laten. Sowieso
blijven de vertalers, de redacteuren Goggin en De Bruyn en kunsthistoricus
Merlijn Erken, tamelijk dicht bij de brontekst. De woordkeuze is precies
te noemen en blijft tegelijk bloemrijk, passend bij de achttiende-eeuwse
taal van Langendijk, hoewel rijm en metrum in het vertaalproces moesten
sneuvelen. Het boek omvat behalve een vertaling van de twee stukken
ook een verzameling essays die uitgebreid de achtergronden schetsen bij
beide toneelstukken. In combinatie met die essays is het een studie op zich
geworden die veel meer te bieden heeft dan een editie van Arlequyn Actionist
en Quincampoix alleen. De financiële achtergronden van beide teksten worden
geschetst, de effecten van de ‘bubble’ in de Nederlandse Republiek komen
aan de orde, evenals de raciale en genderstereotypen in de toneelteksten,
de traditie van de harlekinades, de relatie tussen theater en commercie en
tenslotte de transnationale context waarin de twee stukken rond 1720 al
functioneerden. De rijkdom aan kennis die deze essays rond de twee stukken
samenbrengen is indrukwekkend. Ze laten zien dat het onderzoek op het
snijvlak van cultuur- en literatuurgeschiedenis enerzijds en economische
geschiedenis anderzijds de afgelopen jaren heel productief is geweest. De
publicatie geeft ook aan dat taal noch in de achttiende eeuw noch anno nu een
onoverkomelijke barrière hoeft te vormen voor een internationale receptie
van Langendijks toneelstukken. Zo circuleerden ze in de achttiende eeuw
al in de Engelse Mirror of Folley en werd Quincampoix in 1721 vertaald in het
Duits voor het Hamburgse publiek, zoals Eve Rosenhaft verduidelijkt in haar
essay. Hopelijk zal die internationale interesse met deze publicatie een nieuw
hoogtepunt beleven.
Kornee van der Haven, Universiteit Gent.
