Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Het ontbreken van Duitse kleermakers kan niet worden verklaard uit de lokale situatie van de bedrijfstak. De toestand in het Utrechtse kleermakersvak was immers in de
189
tweede helft van de negentiende eeuw niet ongunstig. De Duitse kledingmagazijnen
in Utrecht vroegen in krantenadvertenties veelvuldig om ervaren kleermakers. Zo
bood de grote Duitse winkelier Van der Sandt ‘extra hoog loon en vast werk’ voor ‘be190
kwame kleedermakers’. Tot een omvangrijke immigratie van Duitse werkkrachten
leidde dit tekort niet (zie illustratie op de volgende pagina).
215

216

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

De verklaringen die voor het ontbreken van de bakkers werden gegeven, gaan niet op
voor de kleermakers. Over de reden voor het ontbreken van Duitse immigranten in het
kleermakersvak in Utrecht kunnen we slechts speculeren. Belangrijk hier is, dat hun
ontbreken duidelijk maakt, dat nieuwe of verruimende mogelijkheden niet automatisch tot nichevorming, of zelfs maar tot een sterke vertegenwoordiging in het vak leiden.
 Tot besluit
Migranten hadden keuzes wanneer het ging om hun bestemming. Wie in de negentiende eeuw de Duitse armoede ontvluchtte om elders als boer een nieuw bestaan te
vinden, ging naar Amerika, waar land beschikbaar was. Wie het Duitse politieke klimaat niet zinde, ging naar New York of Londen om daar aansluiting te zoeken bij een
gemeenschap van gelijkgestemden.191 Londen was omstreeks 1850 volgens tijdgenoten
het ‘middenpunt der zamenzweringen der staatkundig uitgewekenen’.192
Verschillen in kansenstructuur hadden tot gevolg dat immigranten met eenzelfde
achtergrond in de ene stad iets heel anders deden dan in een andere stad. De kansenstructuur (opportunity structure)193 is het geheel aan mogelijkheden dat een samenleving aan immigranten biedt; de economische mogelijkheden van een plaats, de politieke en sociale mogelijkheden die openstaan voor immigranten, de kans op steun van
een gemeenschap van lotgenoten en religieuze of politieke vrijheid. Zelfs bekendheid
van immigranten met omstandigheden in de ontvangende samenleving wordt eronder
begrepen, evenals de ligging van de stad ten opzichte van andere steden.194 De kansenstructuur is niet iets vaststaands. Nieuwkomers die tijdens een economische recessie
kwamen, hadden andere mogelijkheden dan immigranten die arriveerden tijdens een

Advertentie van de Duitse winkelier G.H. van der Sandt in het
19-5-1878. De afwezigheid van Duitse kleermakers in Utrecht kan niet worden verklaard uit een
gebrek aan vraag naar kleermakers. Van der Sandt en andere Duitse winkeliers vroegen in de krant met
grote regelmaat om personeel.
Be r o e ps s t r u ct u u r

|

hausse. In dit hoofdstuk ging het vooral om de economische mogelijkheden voor immigranten.
 Utrecht was de vierde stad van Nederland. Het was een groeiende stad, met vooral
een regionale betekenis. In economisch opzicht bood de Domstad mogelijkheden aan
mensen die zich wilden toeleggen op handel en nijverheid. De handelsfunctie van de
stad was zowel lokaal als regionaal en bovenregionaal. De gunstige ligging tussen het
Duitse achterland en de grote steden in het westen droeg daaraan bij. De overzeese, internationale handel was in Utrecht – in tegenstelling tot in Amsterdam en Rotterdam –
van minder betekenis. In de tweede helft van de negentiende eeuw ontstonden in
Utrecht nieuwe mogelijkheden, vooral in handel en verkeerswezen, in de bouwsector
en in de sigarenindustrie.
Concentratie in beroepen of economische nichevorming is hier aangemerkt als een
belangrijke indicator voor groepsvorming. In het bovenstaande zijn tal van factoren
genoemd die nichevorming kunnen beïnvloeden. In schema 8.1 worden die factoren
samengevat.
Duitse immigranten werkten minder dan de autochtone Utrechtse bevolking in de
industrie en waren vooral sterk vertegenwoordigd in de warenhandel. Losse arbeiders
waren onder de Duitse immigranten relatief schaars. Onder Duitse immigranten vinden we twee opvallende concentraties in beroepen: de Westerwalder potverkopers en
de Münsterlandse winkeliers en hun personeel, die in volgende hoofdstukken worden
besproken.
 Opmerkelijk is dat Duitse immigranten in Utrecht niet werkten in de sectoren
waarin hun landgenoten elders wel belangrijk waren. Wanneer alle zogenaamd typische Duitse beroepen bij elkaar genomen worden, valt hieronder nog geen 16 procent
van de totale Duitse populatie. Bij bierbrouwers en suikerbakkers was dat omdat het
met deze bedrijfstakken in Utrecht niet goed ging. Bij de kelners is gewezen op het verschil tussen de Utrechtse hotels en die in andere grote steden. Utrechtse hotels waren
kleiner en er was minder toeristisch verkeer. Duitse vrouwen werkten in Utrecht wel in
de prostitutie, maar hun aandeel daarin lijkt kleiner te zijn geweest dan dat van Duitse

Schema 8.1 Overzicht van factoren die nichevorming beïnvloeden
vraag naar:
–
–
–
–

mogelijkheden tot:

– voorziening voor eigen groep
bepaalde vaardigheid
– werk binnen de niche voor
specialistisch product
vrouwen en mannen
goedkope arbeidskracht
–
verplaatsen sociale
seizoensmatige arbeid
verhoudingen
– afsluiten van de niche
– genereren sectorspecifiek

gestimuleerd door:
– overheidsbeleid
– geen werk buiten de niche
– uitblijven technologische
verandering
– associatie van een groep met
een vaardigheid of product
– aard van het migratieproces

217

218

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

prostituees elders. Mogelijk is er in dit geval sprake van een vertekend beeld en werd er
elders vooral veel geklaagd over Duitse prostituees.
 Oververtegenwoordiging van immigranten in een bepaalde sector is wel verklaard
door te wijzen op nieuwe mogelijkheden die er in een bedrijfstak ontstonden. In
Utrecht was sprake van een zeer sterke expansie in de nieuwe sigarenindustrie, maar
Duitse immigranten vinden we daar niet. Vernieuwend ondernemerschap, zoals dat
van Rencker en Brenner, leidde niet tot concentraties. In sectoren waarin de inbreng
van enkele Duitse immigranten onontbeerlijk was, zoals bij de orgelbouwers en in de
chemische industrie, leidde dat nog niet tot nichevorming. Het opmerkelijkst is het
ontbreken van Duitse mannen in de ‘typisch’ Duitse beroepen bakker en kleermaker.
In dit hoofdstuk is niet zozeer geprobeerd te verklaren waarom nichevorming zich
voordeed – dat gebeurt in volgende hoofdstukken – maar veeleer waarom het zich niet
voordeed in sectoren waarin dat elders juist wel het geval was. Het achterliggende idee
is de divergente benadering zoals die in het inleidende hoofdstuk is gepresenteerd. We
kunnen alleen iets zinnigs over Duitse migranten zeggen wanneer we een vergelijking
maken met andere plaatsen. Het verklaren van afwezigheid is echter veel moeilijker
dan het verklaren van aanwezigheid.
 Verklaringen die gerelateerd zijn aan de culturele bagage van immigranten, blijken
in de hier gepresenteerde gevallen slechts een beperkte betekenis te hebben. Deze constatering is belangrijk, omdat juist aan kwaliteiten van immigranten – het ‘Moffenzweet’ uit de volksmond – veelvuldig gerefereerd wordt bij het verklaren van concentraties. Traditie, nieuwe mogelijkheden, het gat in de markt, of sterke expansie bieden
evenmin voldoende verklaring. Dit betekent niet, zoals we zullen zien, dat deze factoren geen invloed kunnen hebben, maar wel dat bijvoorbeeld simpelweg een gat in de
markt niet voldoende is voor het ontstaan van niches. Het belangrijkste is, dat de vergelijking met andere plaatsen leert dat concentraties zich veelvuldig voordoen, maar dat
de aard van deze concentraties sterk per plaats kan verschillen. Lokale omstandigheden
bepalen in hoge mate welke concentraties er ontstaan.
9 ‘Waar Duitsers haast een kolonie vormden’
Westerwalders

Justus van Maurik schreef, refererend aan de situatie rond 1860, met enige bewondering over de potverkoopsters uit het Duitse Westerwald:
Jongens, meneer! daar had je vrouwen onder als molenpaarden, met van dat
dikke, gele haar en bruine gezichten vol sproeten.1
Van Maurik noemde de vrouwen pottentrienen, wat lijkt op de Duitse benaming
Töpferweiber, die van oudsher in het Westerwald in zwang was.2 De aanduiding komen we, in variaties ook in andere bronnen tegen. Van Lennep laat zijn romanfiguur
Susanna in zijn boek Ferdinand Huyck tegen de hoofdpersoon Ferdinand zeggen:
Wij hadden u zoo spoedig niet verwacht, Ferdinand! […] ik dacht, dat gy in
Westfalen verliefd waart geworden en met deze of gene moeffrikaanse pottedeern zoudt terugkomen […].3

Westerwalder potverkoopster neemt afscheid van haar familie en vriendinnen in het Westerwald (links)
en verkoopt potten in Amsterdam.
GA Amsterdam D 38415.
 220

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Vleiend bedoeld was de benaming lang niet altijd. Couperus’ Emilie zegt in De boeken
der kleine zielen: ‘En wat ziet die mama Van Raven er uit. Net een pottetrien.’4
De Westerwalder pottenkoopman of –vrouw was in de negentiende eeuw een gangbare verschijning. Potverkopers komen regelmatig voor in negentiende-eeuwse verhalen en gezegden.5 Dat het steengoed uit het Westerwald in Nederland algemeen gebruikt werd, blijkt wel uit het feit dat bij elke opgraving de scherven ervan voor het
oprapen liggen.6
Immigranten uit het Westerwald in Nassau, hier door mij aangeduid als Westerwalders, waren het meest talrijk in Utrecht: 245 van de Duitse immigranten die tussen
1849 en 1879 in Utrecht woonden, behoorden tot deze groep (133 mannen en 112 vrouwen). Daarnaast waren er nog 43 in het Westerwald geboren kinderen, 452 kinderen die
in Utrecht of elders buiten het Westerwald werden geboren en de nakomelingen van in
ieder geval zo’n 200 eerdere migranten uit het Westerwald, die in het begin van de negentiende eeuw waren gekomen.
De Westerwalders kwamen uit een beperkte herkomststreek, werkten allemaal in
hetzelfde beroep, woonden geconcentreerd en waren allemaal katholiek. Zowel de zogenaamde eerste generatie Westerwalders, als hun in Nederland geboren kinderen en
kleinkinderen, trouwden veelvuldig onderling. De Westerwalders namen, in tegenstelling tot andere Duitse immigranten, nauwelijks deel aan het sociale verkeer. Als groep
bleven zij vrijwel gedurende de gehele negentiende eeuw herkenbaar. Pas aan het einde
van die eeuw viel deze groep uiteen.
 Bij de Westerwalders was onmiskenbaar sprake van nichevorming. Hier zullen we
zien dat deze nichevorming nauw samenhing met groepsvorming. De Westerwalder
handelaren profiteerden van de band die zij hadden met de producenten in hun herkomststreek. Het steengoed, waar de Westerwalders in handelden en waarnaar steeds
meer vraag ontstond, werd alleen daar gemaakt. Bovendien speelde een rol dat de handel van de Westerwalders mogelijkheden bood aan zowel mannen als vrouwen. Hierdoor bestond de migratie van Westerwalders, in tegenstelling tot die bij andere immigranten, gedeeltelijk uit hele gezinnen.
Een kolonie van in grof aardewerk handelende Duitsers
In een beschrijving van de belangrijke Utrechtse Handelsfirma Trip, werd opgemerkt
dat het feit dat grondlegger Hendrik Trip werd geboren in Grieth in Kleefsland, in de
familiekroniek weliswaar werd verzwegen, maar dat het in zijn woonomgeving toch
wel bekend zou zijn geweest.
In de twintiger jaren [van de negentiende eeuw] kon dat geen geheim zijn buiten de Tolsteeg, aan de Helling, waar Hendrik Trip zich gevestigd had en waar in
grof aardewerk handelende Duitsers haast een kolonie vormden.7

W e s t e r w al d e r s

|

Op de straat die de Helling heette en in enkele omliggende straten, zoals de Westerkade
en de Gansstraat, vinden we in de negentiende eeuw de Duitse handelaren in steengoed. Voor de beschrijving van deze groep immigranten beschikken we, behalve over
Utrechtse bronnen, ook over het onderzoek dat de Duitser Johann Plenge deed in 1896
en 1897.8 Plenge sprak met ambtenaren, pastoors, artsen, leraren en burgemeesters over
de Westerwalders, maar bovenal ook met de ambulante handelaren zelf.
 Ofschoon de groep Westerwalders in Utrecht getalsmatig belangrijk was, is ze in de
bronnen relatief onopvallend. De Westerwalder handelaren adverteerden, in tegenstelling tot de winkeliers uit Münsterland of de Franse parapluverkopers, niet veelvuldig in
de lokale kranten. De Westerwalders werden door tijdgenoten niet met deze term aangeduid. Wanneer er aan hen gerefereerd werd, werden ze ‘Duitse potverkopers’ genoemd. Omdat de Westerwalder handelaren zich in de tweede helft van de negentiende
eeuw in toenemende mate gingen toeleggen op handel in het algemeen, komen ze bovendien slechts sporadisch in de Adresboeken voor als handelaren in steengoed of aardewerk. Zelfs in de volkstellingen zijn ze niet opvallend aanwezig. In de volkstelling van
1849 werden voor Utrecht negentien ‘kooplieden in aardewerk’ gemeld; elf mannen en
acht vrouwen. De Westerwalders gaan schuil in meer algemene categorieën: kooplieden (268 mannen en 139 vrouwen), kleinhandelaren (220 mannen en 182 vrouwen) en
kramers, venters en leurders (57 mannen en 10 vrouwen).
 De groep Westerwalders in Utrecht was veel groter dan uit de gelegenheidsstructuur van Utrecht kan worden verklaard. Er was in Utrecht geen werk voor honderden
potverkopers, zelfs niet als we aannemen dat de Utrechtse handelaren ook op het omringende platteland actief waren en hun assortiment breder was dan de oorspronkelijke potten. Het waren op een gegeven moment niet zozeer de economische mogelijkheden die de trek naar Utrecht bepaalden, als wel het feit dat daar een Westerwalder gemeenschap bestond. De migratie werd gestimuleerd door een toenemende vraag naar
steengoed. De mogelijkheden voor de handel in steengoed werden voorts aan het begin
van de negentiende eeuw verruimd door het opheffen van de gilden en de verbetering
van de vervoersmogelijkheden. De handel resulteerde in een migratiepatroon, dat
enerzijds gekenmerkt werd door het naast elkaar bestaan van seizoensmigratie en permanente migratie, en anderzijds door het feit dat er eerder families dan individuen migreerden. Dit migratiepatroon werd beïnvloed door de wetgeving in de herkomststreek, die vooral gericht was op beperking van de seizoensmatige migratie van hele families.
Het Westerwald en migratie vanuit Nassau
Het Westerwald ligt ten noorden van Koblenz, op de rechter Rijnoever, in wat tot 1866
het Hertogdom Nassau was (zie kaart 9.1). Nassau had van oudsher banden met Nederland. In de loop van de negentiende eeuw onderging Nassau een aantal territoriale wijzigingen, waarbij het minder langgerekt en iets breder werd. Het Westerwald bleef ech-

221

222

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Kaart 9.1 Ligging van het Westerwald, de herkomst streek van de Duitse potverkopers,
met de twee belangrijkste dorpen Ransbach en Baumbach.
 Hahn

Maroth

Herschbach
Hartenfels

Marienrachdorf

Dernbach

Zürbach

Giershofen Sessenhausen Krümmel
Kleinmaischeid

Gladbach
Heimbach
Ri

jn

el

Moez

Deesen

Helferskichen
Oberhaid
Wittgert
Mogendorf
Ehringshausen
Breitenau
Wirscheid
Meudt
Nauort Kammerforst
Ransbach Wirges
Alsbach Baumbach Dernbach
Höhr
Elgendorf Eschelbach

Hillscheid

Lah

n

Langendernbach

W e s t e r w al d e r s

|

ter steeds min of meer in het midden van Nassau liggen. Voor 1789 lag Nassau ongeveer
honderd kilometer van de Franse grens. Na Napoleons overwinning in 1805, schoof de
Franse grens op naar het oosten waarna Nassau direct aan het napoleontische Frankrijk
grensde, daarvan slechts gescheiden door de Rijn, en lid werd van de onder Napoleons
protectie staande Rijnbond (1806-1813). De terugtrekkende Napoleontische en oprukkende geallieerde legers, trokken in 1813 en 1814 door Nassau om vervolgens de Rijn
over te steken. Na 1815 schoof de Franse grens terug naar het westen. In die periode
meende de Nederlandse koning Willem I kort en zonder succes aanspraken op Nassau
te kunnen doen herleven. Nassau kwam in de Duitse Bond en in 1835 bij het Duits Tolverbond, dat onder Pruisische leiding stond. In 1866 werd het ingelijfd bij Pruisen. De
Utrechtse Westerwalder potverkopers kwamen vooral uit het deel dat het ‘hoge Westerwald’ werd genoemd en dan met name uit de dorpen Ransbach en Baumbach.
 Nassau kende in de negentiende eeuw en eerder, naast de seizoensmatige, ook een
omvangrijke permanente emigratie. Permanente emigratie werd, in tegenstelling tot
de tijdelijke migratie, door de lokale overheid aangemoedigd of bevorderd. In het midden van de achttiende eeuw vertrok een karavaan van vierhonderd personen naar Polen. Daar werden ze echter niet toegelaten waarop ze naar hun geboortegrond terugkeerden. Nassau kondigde vervolgens op 21 april 1750 een verordening af, waarin het
emigranten werd verboden terug te keren.9
Omvangrijker dan de binnen-Europese emigratie, was die naar overzeese bestemmingen. Aan het begin van de negentiende eeuw ontstond het gerucht dat 40.000 mensen uit Nassau naar Brazilië wilden afreizen. Agenten reisden rond om mensen voor
deze en vergelijkbare ondernemingen te werven. De regering waarschuwde tegen deze
ronselpraktijken, omdat mensen in de wildernis aan hun lot werden overgelaten.10 Het
ronselen werd afgekeurd, maar permanente emigratie werd aangemoedigd.
 In de negentiende eeuw ging veruit het grootste deel van de migranten uit Nassau
naar de Verenigde Staten. Deze overzeese migratie was niet zonder problemen. In 1847
strandden ongeveer achtduizend mensen in de haven van Bremen, waar ze op scheepsgelegenheid moesten wachten. Iets vergelijkbaars deed zich voor in Rotterdam, toen bij
aankomst van de migranten de vervoersprijs plots gestegen bleek te zijn van 45 naar 90
en 100 Nassause guldens.11 Om de emigratie enigszins in goede banen te leiden, werd in
1842 in Nassau de Texas-Verein of Adelsverein opgericht. De bedoeling was dat de Nassauers allemaal hun schreden naar Texas zouden richten, waar ze een Duitstalige staat
zouden vormen. Nassause waarden als vroomheid, gezagsgetrouwheid, vlijt en zindelijkheid zouden zo behouden kunnen blijven. De vereniging had enig succes. Omstreeks 1860 kwam 22 procent van de bevolking van west-centraal Texas uit Nassau, tegen minder dan één procent in andere delen van Noord-Amerika.12
De overzeese migratie overtrof in aantal bij verre de migratie naar Nederland. Een
precieze indicatie van de verhouding tussen deze beide migratiestromen is niet te geven
omdat de overzeese migratie veel beter is geregistreerd dan die naar de buurlanden.
Terwijl er tienduizenden overzee gingen, gingen er jaarlijks tweeduizend Nassauers
naar Nederland. Tussen beide migratiestromen bestonden duidelijke verschillen. De

223

224

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Nassauers die overzee gingen, kwamen uit alle lagen van de bevolking. Niet alleen de
armeren migreerden, maar ook meer welgestelden. Dagloners en ambachtslieden waren daarbij oververtegenwoordigd. Bij de migratie naar Nederland waren de handelaren het belangrijkst. De overzeese migranten uit Nassau waren zowel protestants als
katholiek, hetgeen de qua geloof gemengde samenstelling van de streek weerspiegelde.
 De migranten naar Nederland waren vrijwel zonder uitzondering katholiek.13 Dit is
niet geheel verbazingwekkend daar ze ook overwegend uit katholieke dorpen kwamen.
Steengoed
De basis van de Westerwalder handel en migratie was het zogenaamde steengoed – in
Nederland gewoonlijk Keulse potten genoemd –, dat zich onderscheidde van ander ke-

Assortiment van de Westerwalder handelaren in de winkel van August Fuchs aan de Prinsengracht in Amsterdam.
Foto privebezit Mencke-Fuchs.
W e s t e r w al d e r s

|

ramiek door de grijze kleur met blauwe decoratie. Steengoed is technisch gezien wel
een keramisch product, maar geen aardewerk. Dit laat onverlet, dat de Westerwalder
handelaars in Nederlandse bronnen veelvuldig werden aangeduid als kooplui in aardewerk. In het Westerwald werd het steengoed Kannenbäckerware genoemd. Dit specialistische product vond zijn oorsprong in de samenstelling van de klei in deze streek, die
bij zeer hoge temperaturen kon worden gebakken, waarbij de kleideeltjes samensmolten tot een gesinterd lucht- en waterdicht geheel. Ofschoon er ook andere producten
werden gemaakt, ging het bij het Westerwalder hardgebakken grès toch merendeels
om kannen, kruiken en potten.
 Het Westerwald was niet de enige streek in Duitsland waar op grote schaal keramiek werd geproduceerd. Het Westfaalse Ochtrup, niet ver van Enschede ten oosten
van Gronau in het Münsterland, was bijvoorbeeld ook een bekend centrum van productie en handel.14 Het aardewerk uit Ochtrup werd door Ochtrupper handelaren naar
Nederland verhandeld, maar in Utrecht komen we deze handelaren in het midden van
de negentiende eeuw niet tegen.15
Dat de Westerwalders ondanks de aanwezigheid van andere producenten en handelaren in keukengerei een niche konden vinden, kwam doordat de keramiekmarkt
sterk gesegmenteerd was.16 Aan de ene kant van die markt was er het zogenaamde Limburgs, Fries en Gouds tafelgoed en keukengerei van aardewerk, aan de andere kant waren er de vuurvaste aardewerk kookpotten. Het Westerwalder steengoed zat daar precies tussenin. Het werd niet gebruikt als tafelgoed en was evenmin geschikt om mee te
koken.17 De stevigheid van het materiaal en de ondoorlaatbaarheid voor vloeistoffen,
maakten de Westerwalder kannen en kruiken daarentegen bij uitstek geschikt om er
bier, wijn, olie of andere vloeistoffen in te bergen. Het steengoed was ook bestand tegen
de inwerking van zuur en zout en daardoor zeer geschikt voor het inleggen van groenten, vlees of vis. De potten werden eveneens gebruikt voor boter. De kruiken werden op
grote schaal gebruikt voor mineraalwater, omdat ze in staat waren het natuurlijke
koolzuur vast te houden.
 De handel
Het Westerwald was reeds in de Romeinse tijd een productiecentrum van kannen en
kruiken. Om optimaal van de ovens gebruik te maken, werd er meer gebakken dan lokaal kon worden afgezet. Het overschot werd in de zestiende eeuw door de pottenbakkers en hun vrouwen in de wijde omgeving uitgevent. Na verloop van tijd vond een
groot deel van de bevolking van deze streek door venten in de nabije of verdere omge18
ving een bestaan.
Ofschoon in de zestiende eeuw de producenten ook wel zelf met hun waren ventten, ontwikkelde zich reeds toen een professionele handel. Uit Duitse verordeningen
uit 1591 en 1603 blijkt dat de handel in handen van beroepshandelaren was gekomen. In
het midden van de zeventiende eeuw vormden deze handelaren een machtsblok tegen

225

226

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

de producenten. Als reactie namen sommige producenten opnieuw de handel ter
hand. Dat gebeurde ook in de achttiende eeuw nog een aantal keren. De handelaren
waren echter beter bekend met de afzetmarkt en de handelende producenten konden
zich niet staande houden.
 De Westerwalder handelaren waren aanvankelijk door familiebanden gebonden
aan de pottenbakkers.19 Ze konden daardoor gemakkelijk krediet krijgen en hoefden
hun bestellingen pas te betalen bij terugkomst. Indien ze door ziekte of ongeluk minder
hadden kunnen verdienen dan verwacht, kregen ze hun volgende levering echter
slechts tegen een onderpand. Mogelijk werden als onderpand huizen en grond gebruikt. Dat de Westerwalder trekhandelaren huizen en grond hadden in hun geboortestreek, blijkt uit de dwangmatige veiling van de bezittingen in het midden van de negentiende eeuw.20
De handelaren verkochten in de negentiende eeuw niet alleen steengoed dat in het
Westerwald zelf was gemaakt, maar ook waren van fabrieken er net buiten. De fabrieken maakten aan de hand van voorbeelden uit de zeventiende eeuw en met behulp van
de reliëfmatrijzen die ook in de eerdere eeuwen waren gebruikt, Westerwalder steengoed. Ofschoon de fabrieken buiten het Westerwald gevestigd waren, betrokken ze de
grondstoffen en de kleurstoffen wel uit die streek. Het negentiende-eeuwse Westerwal-

Rijnaak Rijn en Amstel, eigendom van de Westerwalder firma Aug. Fuchs in Amsterdam. De foto werd gemaakt door C.F.
Mögle in Rotterdam. Met bolhoed naast de mast staat August Fuchs jr. Het schip werd in 1859 gekocht voor 7000 gulden
en kon 140.000 kruiken vervoeren.
Foto privebezit Mencke-Fuchs.
 W e s t e r w al d e r s

|

der steengoed was, door vormgeving, materiaalgebruik en productiewijze, en door de
slijtvastheid van het eindproduct, zelfs voor experts moeilijk te onderscheiden van de
zeventiende-eeuwse voortbrengselen. De kannen en kruiken werden echter niet gemaakt als vervalsingen, maar waren een geslaagde poging van de fabrikanten om in te
spelen op de negentiende-eeuwse belangstelling voor de zeventiende eeuw.21 De grote
fabrikanten zochten de handelaren op als ze in de winter in het Westerwald waren, en
de handelaren deden hun bestellingen voor de zomer. Tijdens het handelsseizoen werden vanuit Nederland waren bijbesteld bij de fabrikanten.
Hoewel in principe in de negentiende eeuw ook andere handelaren steengoed konden verkopen, hadden de Westerwalders het voordeel van hun band met het oorspronkelijke productiecentrum. De producenten-kredietgevers maakten de drempel voor
toetreding tot de steengoedhandel laag voor mensen die tot de groep behoorden, maar
relatief hoog voor buitenstaanders.
Veranderingen in het vervoer en in de vraag
Niet alle Westerwalder handelaren gingen naar ver weg gelegen plaatsen. Bij de handel
in ‘Kannenbäckerware’ moet onderscheid worden gemaakt tussen de zogenaamde
Reffträger, die de goederen op de rug droegen, en de Kärner, die hun waar vervoerden
met een kar. De Kärner brachten hun waren naar een gunstige plaats en verkochten het
van daar uit. De Reffträger bleven dichter bij het Westerwald dan de Kärner.
De Westerwalder goederen werden per kar naar de Rijnhaven Vallendar bij Koblenz
gebracht en daar ingescheept. Enkelen van de grote handelaren hadden een eigen schip
voor hun vervoer (zie afbeelding op vorige pagina).22 Binnen Nederland werden de waren op kleinere zogenaamde potschepen vervoerd (zie afbeelding op volgende pagina).
 Het vervoer per stoomschip vergemakkelijkte het transport verder.23 Vanaf het midden
van de negentiende eeuw konden Westerwalder handelaren hun goederen ook per spoor
versturen. De verbeterde transportmogelijkheden schiepen de mogelijkheid om nieuwe
markten te bereiken en maakten het mogelijk om te reageren op een toename van de
vraag. In de negentiende eeuw werd een provisiekast vol steengoed-potten met in zout of
zuur ingelegde groente en vlees, een symbool van welstand voor de kleine burgerij.
Het belangrijkste afzetgebied voor de lange-afstandshandelaren was in de zestiende
eeuw reeds Nederland. In de zeventiende eeuw kwamen daar Noord-Duitsland, Frankrijk, België en overzeese gebieden bij. Nederland bleef echter tot in de negentiende
eeuw het belangrijkst. Nederland was voor de Duitse handelaren een aantrekkelijk afzetgebied, omdat de levensstandaard er relatief hoog was.
 Aan het einde van de negentiende eeuw bezochten de handelaren hun vaste klanten
eens in de vier weken. Omdat mensen regelmatig potten en kruiken nodig hadden en
de handelaren variatie konden aanbrengen in hun assortiment, konden vrij veel handelaren binnen een relatief klein gebied actief zijn. Ofschoon aan het einde van de negentiende eeuw de venters in toenemende mate concurrentie ondervonden van de

227

228

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

winkels, werd hun handelsgebied toch niet beperkt tot het winkelarme platteland. Veel
kopers vonden het ook toen nog makkelijk om het zware steengoed en de aanverwante
producten aan huis te kopen. Volgens Plenge gold dit vooral in de arbeiderswijken bij
de steden, waar vrouwen door kleine kinderen of werk aan huis gebonden waren.24
De Westerwalder handelaren beperkten in de loop van de negentiende eeuw hun
activiteiten niet tot de handel in steengoed. Zij verkochten toen ook keramische producten uit andere streken, houten waren uit Sauerland, glas, mineraalwater, wasdoek,
galanterieën, geweven goederen, Eau de Cologne en in mindere mate zeep, olie, blikwaren, schilderijen en kleedjes.25
Aan het einde van de negentiende eeuw wisten enkele Westerwalders zich op te
werken tot groothandelaren in steengoed en aanverwante artikelen.26 Deze groothandelaren traden ook op als intermediair tussen Westerwalder steengoedfabrikanten en
Nederlandse producenten van voedingsmiddelen. Nederlandse producenten bestelden via deze groothandelaren kruiken en potten gemerkt met hun bedrijfsnaam. Zo
bestelde Wijnand Fockink, een Amsterdamse gedistilleerdproducent, stenen kruiken
in het Westerwald, voorzien van zijn bedrijfsnaam.27 Gemerkte steengoed potten werden ook gebruikt voor boter, margarine, ansjovis, mosterd, zuur, ingemaakt fruit, rode
kool, zuurkool, olie en zout. De potten en kruiken werden uitgegeven tegen statiegeld.28 Voor zover bekend werden ze vooral gebruikt door Amsterdamse en Rotterdamse bedrijven. Van Utrechtse bedrijven zijn (nog) geen gemerkte potten gevonden.
 Potschip voor vervoer binnen Nederland. De foto werd gemaakt in 1943 bij Workum. Steengoed werd tot in de twintigste
eeuw vervoerd in dit soort schepen.
Nederlands Openluchtmuseum AA 151855

W e s t e r w al d e r s

|

De kruiken werden in de negentiende eeuw vooral benut voor mineraalwater. Aan
het einde van de negentiende eeuw nam de belangstelling voor Westerwalder steengoed als emballage voor mineraalwater af en werd het vervangen door glazen flessen. In
deze periode kwam de gewoonte in zwang om extra koolzuur aan mineraalwater toe te
voegen. Glazen flessen bleken beter in staat deze verhoogde hoeveelheid koolzuur vast
te houden. Bovendien waren ze gemakkelijker te reinigen en was beter te zien of ze
schoon waren.29 De steengoed voorraadpotten werden gedeeltelijk vervangen door glazen Weckpotten. Als cache-pots – buitenbloempot – bleven ze nog wel in zwang.
Wetgeving
De handelsmogelijkheden van de Westerwalders werden niet alleen beïnvloed door
verschuivingen in de vraag, maar ook door veranderingen in de Nassause wetgeving.
Het Westerwald kende een lange traditie van zogenaamde Landgängerei; de term waarmee de trekhandel werd aangeduid. Omdat gevreesd werd dat die Landgängerei tot bedelarij zou leiden, vooral wanneer zij in familieverband plaatsvond, werden er beperkingen opgelegd. Vrouwen speelden in de trekhandel een belangrijke rol en zelfs kinderen gingen mee op reis. De wettelijke beperkingen richtten zich overwegend tegen de
trek van vrouwen en kinderen. In de zeventiende en vooral de achttiende eeuw werd
door bestuurders voortdurend geklaagd over bedelaars die zich voordeden als kramers.
Om aan de vermeende uitwassen paal en perk te stellen en echte handelaars te onderscheiden van de bedelaars, werden stelsels van reispassen en vergunningen ingevoerd
en werd het venten door vrouwen en kinderen verboden.
 In 1811 werd bepaald dat een gehuwde handelaar slechts één van zijn zonen mocht
meenemen, die bovendien de school ontgroeid moest zijn, hetgeen betekende dat hij
ouder dan veertien jaar moest zijn.30 Deze regel werd door de handelaren geregeld
overtreden. Werden ze betrapt, dan voerden ze aan dat ze niet wisten dat het meenemen van schoolkinderen verboden was, of ze zeiden dat het kind hen was nagelopen,
zoals een van hen verklaarde voor het gerecht.
Es war mir allerdings verboten, mein schulpflichtiges Kind Georg auf den Hausierhandel mitzunehmen. Das Kind war mir aber nachgelaufen, und ich konnte
es nicht mehr zurückschicken!31
Sommige handelaren namen echter niet alleen hun eigen kinderen mee, maar ook kinderen van anderen, die door de ouders aan hen verhuurd werden.32 Dit duidt erop dat
de kinderen niet alleen om emotionele redenen werden meegenomen. De kindhandelaren waren een echte hulp en bron van inkomsten voor de volwassenen.
Gehuwde landgangers mochten hun vrouw niet meenemen, maar wel meiden en
knechts. Ongehuwde landgangers mochten geen meiden meenemen. In de jaren dertig
van de negentiende eeuw, na de aansluiting bij het Tolverbond, werd het verbod op het

229

230

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

meereizen van vrouwen opgeheven, waarna het aandeel van de vrouwen in deze handel
opnieuw belangrijk werd.
Terwijl er beperkingen waren op de seizoensmatige migratie van vrouwen, werd
permanente migratie van vrouwen in principe door de Nassause overheid vanaf 1816
wel toegestaan. Voor mannen was dat slechts geoorloofd voorzover ze ouder waren
dan 23 jaar en zich niet onttrokken hadden aan de dienstplicht.33 Een gedeelte van de
jonge mannen kan tijdelijke migratie hebben voorgewend om niet aan de leeftijdsgrens
van 23 jaar gebonden te zijn.
 In 1867, na de aansluiting bij Pruisen, moesten inwoners van Nassau een ‘Gewerbeschein zum Hausieren’ hebben. Deze ventvergunningen waren niet voor alle producten verplicht, maar wel voor het steengoed. Het Gewerbeschein mocht alleen worden afgegeven in de eigen woonplaats en de landgangers mochten niet ziek zijn en liefst niet
ouder dan dertig.
Auch soll in der Regel Leuten unter dreissig Jahren nicht erlaubt werden, ein
Gewerbe im Umherziehen zu betreiben; es wäre denn, das das Gewerbe eine
förmliche Erlernung erforderte und doch nicht wohl auf eine andere Weise als
im Umherziehen betrieben werden könnte.34
Jonge handelaren mochten dus alleen meereizen als de overheid ervan kon worden
overtuigd dat de handel alleen al doende kon worden geleerd.
In de jaren twintig van de negentiende eeuw kwamen er talloze verzoeken van landgangers om in weerwil van de wetgeving toch hun vrouw te mogen meenemen. Ze
voerden aan dat de vrouwen voor de uitoefening van het bedrijf onontbeerlijk waren.
 Vijf Baumbacher landgangers gaven te kennen dat ze in hun standplaatsen in Amsterdam, Rotterdam en Breda woningen hadden, net als in Baumbach. Ze hadden er dus
een vaste woonplaats. De vrouwen, zo zeiden zij, kwamen hun woningen niet uit, behalve op marktdagen, wanneer er veel te verdienen viel. In eerste instantie werden verzoeken ingewilligd indien er (nog) geen kinderen waren. Vervolgens kreeg men ook
toestemming, wanneer kon worden aangetoond dat er voor de kinderen gedurende de
ongeveer negen maanden dat de handelaren van huis waren, goede opvang was geregeld. Bij latere toestemmingen werd hieraan toegevoegd dat het jongste kind ouder dan
één jaar moest zijn. Drie verzoeken, waarbij kinderen twee, vier en zes maanden oud
waren, werden afgewezen. Deze kinderen waren te jong om te worden meegenomen op
reis en ook te jong om van hun moeder te worden gescheiden, aldus de motivering van
de afwijzing.
 Kinderen werden veelvuldig in de dorpen achtergelaten. Voor opvang moest per
kind een kostgeld worden betaald van 20 tot 25 Nassause guldens (21 tot 27 Nederlandse
guldens). Indien schoolplichtige kinderen werden meegenomen op reis, verzuimden
zij binnen een jaar wel tot tweehonderd dagen school. Er werd dan een boete opgelegd
van ongeveer twintig Nassause guldens. De boetes wegens schoolverzuim waren lager
dan het kostgeld dat voor de kinderen moest worden betaald. Wanneer de landgangers

W e s t e r w al d e r s

|

dat bedrag niet konden betalen, werd bij de eerste overtreding de helft van het bedrag
kwijtgescholden en kon de rest worden afgelost met tien dagen wegarbeid.35 In dat geval waren de boetes dus uiterst gering en het meenemen van de kinderen was daardoor
aantrekkelijk. De mogelijkheden om kinderen bij anderen onder te brengen waren bovendien beperkt. In dorpen als Ransbach en Baumbach, waar het merendeel van de
trekhandelaren vandaan kwam, was gedurende het handelsseizoen de helft van de inwoners op reis. De dorpen waren uitgestorven en veel huizen waren afgesloten.36
In weerwil van de regelgeving gingen veel vrouwen en kinderen zonder toestemming mee op reis. Leraren meldden trouw het schoolverzuim van kinderen, soms jaren
achtereen, waarna de boetes voor sommige gezinnen waren opgelopen tot honderden
Nassause guldens.37 Dit motiveerde ongetwijfeld enkele Westerwalders om maar helemaal niet meer naar hun geboortestreek terug te keren. Midden vorige eeuw werden de
regels versoepeld en kregen landgangers alsnog toestemming hun schoolplichtige kinderen mee op reis te nemen.38

Het migratiepatroon
De Westerwalders gingen aanvankelijk seizoensmatig naar Nederland. Het handelsseizoen viel in de zomer. De waren werden aan het begin van de negentiende eeuw per
schip over de Rijn vervoerd, maar de schare handelaren liep ieder voorjaar, uitgerust
met roggebrood, tien tot twaalf dagen naar het gezegende Nederland, om in de herfst
met geld en vaak ook, zo klaagde Plenge uit naam van de Westerwalders die waren achtergebleven, met kwaadaardige koortsen terug te komen.39 Men liep zo’n acht tot tien
uur per dag.
 In november kwamen de handelaren terug naar het Westerwald. Met Kerstmis waren de dorpen overvol, waarna men in maart weer afreisde.40 De handelaren brachten
niet alleen koortsen mee uit verre oorden, maar ook zeden en gebruiken en een ‘sonst
kaum festzustellende Geselligkeit’.41 Uit Nederland kwam bijvoorbeeld modieuze kleding en koffie. Koffie werd in het Westerwald aan het einde van de negentiende eeuw
veel meer geconsumeerd dan in omliggende streken en dit werd toegeschreven aan de
contacten met Nederland.
 De trekhandelaren brachten ook geld in het Westerwald. Volgens Plenge waren er
in de jaren veertig van de negentiende eeuw ondernemers die jaarlijks negenhonderd
Nassause guldens baar geld thuis brachten, twintig pond koffie, twintig pond rijst en
honderd sigaren. Spaarzame handelaren konden geachte burgers worden met aanzienlijk grondbezit. Een knecht kreeg in de jaren veertig 10 tot 30 thaler (15 tot 45 gulden) in
het eerste jaar en als de handel goed was, 30 tot 60 thaler (45 tot 90 gulden), een paar
schoenen, een paar zolen en een kiel. Grote handelaren betrokken aan het einde van de
negentiende eeuw per jaar 36 wagons Kannenbäckerware voor 36.000 mark (17.000 gulden).42

231

232

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
43

Enkele Westerwalder handelaren lieten aanzienlijke erfenissen na. Er waren kleinere Westerwalder handelaren die in hun geboortestreek huizen en een kapel bouwden.44 De Westerwalders lijken, zoals verderop ook nog zal blijken, hun kapitaal eerder
daar dan in Utrecht te hebben besteed.45
Een plaatselijke verordening in Baumbach van omstreeks 1800, onderdeel van
maatregelen ter beteugeling van de concurrentie onder de pottenbakkers, bepaalde dat
de handelaren hun goederen niet mochten ontvangen voor eind maart. Zodra de handelaren voorzien waren, vertrokken ze, soms reeds voor Pasen. Daarom verzette de
priester van Ransbach en Baumbach de verplichte Paasbiecht naar voren.46
In 1834 gingen uit het Ambt Selters, waarin Ransbach lag, achthonderd personen als
groot- en kleinhandelaren naar Nederland. In 1849 gingen er uit het naburige Ambt
Montabaur driehonderd. In de jaren vijftig en zestig bereikte de steengoedhandel een
hoogtepunt. In 1861 werd het aantal uit Nassau naar Nederland gaande handelaren in
steengoed, tezamen met muzikanten, en handelaren in vruchten, op achttienhonderd
geschat. In het voorjaar zaten honderden mensen bij het daartoe bestemde kantoor in
Ambt Selters op hun reispas te wachten.47 Hierna nam de migratie aanzienlijk af. Aan
het einde van de negentiende eeuw gingen er jaarlijks nog slechts ongeveer vijftig landgangers uit het Westerwald naar Nederland en België. Zeventien van hen handelden in
steengoed. Behalve door een afname in de vraag, werd deze verminderde migratie ook
veroorzaakt door het feit dat Westerwalders dichter bij huis werk konden vinden.48 Bovendien had een aantal migranten zich blijvend in Nederland gevestigd. Het seizoensmatig op en neer reizen kwam ten einde.
 Vreemde ende uytheemsche personen, die dagelycx met hare kannen alhier ter
merkt komen
De migratie van Westerwalders naar Nederland dateerde reeds van vóór de negentiende eeuw. Aanwijzingen voor deze trek in de achttiende eeuw vinden we in Duitse
bronnen. In het Synodal-Protokollbuch der Pfarrarei Ransbach werd op 12 november
1782 melding gemaakt van de beboeting van Johann Forh en Anna Katharina Günther
‘wegen getriebenen Unzucht, als daß vor der Kopulation ein uneheliches Kind gezeugt
haben.’49 Het kind werd geboren in Nederland. Het paar werd bestraft met een boete
van ‘2 Goldgulden’. In 1786 werd besloten een kerkelijke collecte ‘erst vorzunehmen
wenn die in den Niederlande Handlende zurückgekommen’ waren. Pas dan zou de
collecte immers voldoende opbrengen.50
De handel in Westerwalder potten op Utrecht kende een lange geschiedenis. In de
elfde eeuw werd reeds melding gemaakt van invoer van ‘aardewerk’ uit het Rijngebied
of Keulen. Pogingen tot wering van handelaren weerspiegelen hun activiteiten. Op 17
februari 1617 vaardigde het Marsliedengilde van Utrecht een ordonnantie uit op verzoek van de gezamenlijke kannenverkopers van de stad en gericht

W e s t e r w al d e r s

|

233

tegen vreemde ende uytheemsche personen, die dagelycx met hare kannen […]
alhier ter merkt komen. […] De Raad der Stad Utrecht interdiceert by deesen
wel scherpelyck, allen vreemden en uytheemsche personen, geen burgers of ingesetenen deser Stad wesende, van nu voortaan […] kannen, kruyken, potten,
[…] ende diergelyke, wes daar aankleeft, binnen deser Stad ende Vrijheyden
van dien, te venten of verkopen, uyt scheepen ofte van wagens, nochte by der
straaten, ofte huysen, ofte anders, dan alleenlyk op vrye jaarmerkten, ende op
vrydag ende saturdag in elcken weecke, om als dan daar naar mede voor te staan
op Sinte Marie-plaatse, ende anders nergens, op poene van ses gulden […].51
In een notariële akte van 17 februari 1756 vinden we opnieuw een aanwijzing voor hun
aanwezigheid. In die akte protesteerde ene Hendrik Hooft tegen het niet voldoen van
een wisselbrief à 600 gulden door Willem Bisdom, ‘Ceuls schipper’ in de ‘Ceulse pottewinkel’ in de Mariastraat. De wissel was opgesteld te Keulen op 13 februari en getekend
door Joan Hendrik Zaun.52
In 1759 vaardigde het marsliedengilde, waaronder de handelaren in aardewerk, dissen, kannen, kruiken en potten ressorteerden, een verordening uit die bepaalde dat

Westerwalder handelaren op de potmarkt op de Bakkerbrug.
 Het Utrechts Archief, nummer onbekend.
234

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

niemand deze waren mocht verkopen zonder lid van het gilde te zijn, het gildengeld te
hebben voldaan en het bewijs van burgerschap te hebben getoond. Mensen die van
buiten kwamen, en die goederen wilden verkopen die onder het gilde behoorden,
mochten dat alleen en gros doen aan winkeliers. ‘Niemant mag de waaren van dit Gildt
langs de straaten veil dragen. En is alleen des Saturdags en op de Jaarmarkt gepermitteerd daar mede voor te staan.’ Bij overtreding van deze regel werden hoge boetes opgelegd. De pottenmarkt bleek te zijn verplaatst van de Mariaplaats naar de Bakkerbrug.53
In 1820 werd gemeld in het ‘Reglement van orde en instructie voor de marktmeester’, dat de pottenmarkt, als vanouds, gehouden zou worden tussen de Vinkenburgsteeg en de Jansbrug aan de balie der (Oude) Gracht O.Z. In het midden van de negentiende eeuw floreerde zij. Behalve het stuk van de Vinkenburgsteeg tot de Jansbrug, besloeg de markt ook de Oudegracht tussen de Bakkerbrug en de Bezembrug. Volgens het
Reglement van 23 augustus 1831 werd ‘voor ene pottenkraam 5 cents marktgeld betaald.
 Zij hebben echter uitstellingen ter breedte van 7 a 9 ellen [5 tot 6,5 meter].’54 De marktmeester vond het marktgeld voor ‘uitstellingen’ van deze omvang te laag. Aan het einde
van de negentiende eeuw, nam de pottenmarkt in betekenis af en in 1892 werd zij een
klein onderdeel van de algemene warenmarkt op de Neude.55
Vreemde kooplieden mochten in de achttiende eeuw alleen verkopen aan de leden
van het gilde nadat ze, tegen betaling, een briefje met permissie hadden gehaald bij het
gilde. Het gilde stelde dan de winkeliers van hun komst in kennis. De toestemming gold
voor maximaal twee dagen. Herbergiers waren verplicht het gilde op de hoogte te brengen van de komst van de vreemde kooplieden.56
De achttiende-eeuwse gildenbepalingen betekenden, dat de Westerwalder handelaren in deze periode in de stad alleen als groothandelaren konden functioneren. De
Westerwalders lijken niet te zijn toegetreden tot het Utrechtse Marsliedengilde. In het
register van namen van gildenbroeders en -zusters – ongeveer de helft van de leden is
vrouw – komen geen Westerwalders voor.57 Het eveneens ontbreken van Westerwalders in de lijst van nieuwe burgers van de stad, lijkt daarmee in overeenstemming, gezien het feit dat lidmaatschap van het gilde was voorbehouden aan burgers. Het feit dat
de Westerwalders katholiek waren, sloot hen van burgerschap en gildenlidmaatschap
uit. Op deze regel werden, zoals we eerder zagen, uitzonderingen gemaakt voor ‘nuttige
en nodige roomschen’. De Westerwalders waren dat klaarblijkelijk niet, of ze hadden
geen belangstelling voor burger- en gildenlidmaatschap. Op het platteland konden ze
hun waren mogelijk wel rechtstreeks afzetten. Het gilde verbood weliswaar ook het
‘omloopen op het platte land’, maar de controle was daar minder scherp.58 De gildenbeperkingen waren de reden dat de Westerwalders in Utrecht niet in de stad, maar net
buiten de stadsmuren woonden. De opheffing van de gilden leidde tot een uitbreiding
van de mogelijkheden voor de Westerwalder handelaren, maar maakte geen einde aan
deze ruimtelijke segregatie.
