Feminationalisme en hoe vrouwen belangrijk worden in het maatschappelijk debat over migratie en integratie.
87 De bvd (Binnenlandse Veiligheidsdienst) verzamelde veel materiaal van partijen waaronder de
Centrumpartij. Het archiefmateriaal van de bvd is toegankelijk via www.stichtingargus.nl; Partijprogramma De Nationale Centrum Partij 1980; Archief bvd, rapport bijeenkomst Centrum Partij 11 december 1981; bvd kwartaaloverzicht 1538.691 1981 anti-democratische bewegingen. Pamflet Centrum Partij 1980; pamflet Centrum Partij 1981.
SCHROVER

113

TSEG

Illustratie 2 Demonstratie in Amsterdam tegen de vervolging van homoseksuelen in Iran. Op de
spandoeken: ‘Khomeiny en Hitler: EEN POOT NAT’ en ‘Hongerstakers tegen homo-eksekuties in
IRAN’30 juni 1979 (bron: NL-HaNA, toegangsnr. 2.24.01.05, bestanddeelnr. 0_930-3389).
in hun land van herkomst.88 De Centrumpartij was voor vrijwillige terugkeer in combinatie met het geven van ontwikkelingshulp. Dat standpunt was niet zo heel anders dan dat van andere partijen, zoals hierboven beschreven.
In 1982 schreef Middenweg: ‘Er kan ons dus nog van alles te wachten
staan: bloedwraak, veelwijverij, koppensnellerij, stammenoorlogen, discriminatie van de minderheden onderling.’89 De Centrumpartij wees in een
radiotoespraak op de ‘onderdrukking’ en de ‘mishandeling’ van de vrouw
binnen de islam, waarin de echo doorklonk van de berichtgeving over Iran.
Mishandeling van vrouwen […] is dan ook iets waar de doorsnee-Moslim
niet zo zwaar aan tilt. Daartoe moet ook de mishandeling op seksueel gebied gerekend worden […] Gaat het hier de gewoonte worden dat, in strijd
met het proces van de emancipatie, de vrouw onderworpen gaat worden
aan de man? Moet het regelmaat worden dat vrouwen door hun ouders
worden uitgehuwelijkt zonder zich daartegen te kunnen verzetten? Ligt
het in de bedoeling dat ontrouw met steniging zal worden gestraft?’90
88 Archief bvd, pamflet Centrum Partij Burgers van Nijmegen 198; pamflet CP 1982.
89 Middenweg 5-6 (1982).
90 Trouw 22 september 1984.
 114

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

Zoals hierboven opgemerkt, was de Centrumpartij niet de enige partij
met restrictieve voorstellen. Linkse partijen waren eveneens voor restrictie. In 1983 publiceerde de Socialistische Partij (SP) de brochure Gastarbeid en Kapitaal.91 De publicatie leidde tot grote commotie in de pers.92
Door werving van gastarbeiders was het mogelijk geweest om lonen in
Nederland laag te houden, stelde de SP, maar de gastarbeiders waren niet
gelukkig.93 Omdat ze van het platteland kwamen en moslims waren, konden ze zich moeilijk aanpassen aan de Nederlandse samenleving. Landen van herkomst ontmoedigden de terugkeer omdat ze baat hadden bij
het geld dat de gastarbeiders naar huis stuurden. De SP ging in de brochure nadrukkelijk in op de positie van migrantenvrouwen. ‘De gezinshereniging in Nederland is voor de vrouwen in bijna alle gevallen een
regelrechte ramp’, stelde de brochure. ‘Zij zitten een zeer groot deel van
de dag in huis’. In Utrecht probeerden SP-vrijwilligsters migrantenvrouwen uit hun isolement te halen met taallessen. Ze huurden een zaaltje
maar er kwam niemand. Desgevraagd lieten de vrouwen weten geen Nederlands te willen leren. Zij wilden terug naar hun land, familie en vriendinnen.94 De SP stelde voor migranten, die op vrijwillige basis wilden
terugkeren, 75.000 gulden te geven per persoon zodat ze in eigen land
een bestaan konden opbouwen.95 Opvallend is dat reeds in 1966 door de
Amsterdamse chef van de Vreemdelingendienst en door Utrechtse welzijnswerkers hetzelfde was gesuggereerd, zonder dat het tot enige ophef
leidde.96 De SP-plannen waren bovendien niet zo heel anders dan die
van andere partijen, die ook voor terugkeer en premies hadden gepleit.
 Toch kwam er op deze brochure een storm aan kritiek. De Waarheid (het
partijblad van de cpn; Communistische Partij Nederland) maakte een
koppeling naar rechts-populistische ideeën en schreef dat de SP Janmaat’s kiezers probeerde te trekken.97 De opmerkingen in de brochure
over de positie van migrantenvrouwen kregen in de pers geen aandacht.
91 De SP werd opgericht in 1972 als een maoïstisch-leninistische partij, en werd later omgevormd tot
een socialistische partij. De SP had geen Kamerzetels in 1983.
92 Gastarbeid en kapitaal (Rotterdam 1983); K. Slager, Het geheim van Oss. Een geschiedenis van de SP
(Amsterdam/Antwerpen 2001) 361; Fermin, Nederlandse politieke partijen over minderhedenbeleid,
111; Tinnemans, Een gouden armband, 257; C. Bouw, J. Donselaar en C. Nelissen, De Nederlandse volksunie. Portret van een racistische splinterpartij (Bussum 1981); Volgens L. Lucassen en J. Lucassen, Winnaars en verliezers, een nuchtere balans van vijfhonderd jaar immigratie (Amsterdam 2011) 82-83, werd
de brochure genegeerd.
93 D. Schaap en K. Hooymans, Ver van huis en toch thuis. Gastarbeid in Nederland (Rijswijk 1981).
94 Gastarbeid en kapitaal, 16-17.
95 Gastarbeid en kapitaal, 20.
96 Algemeen Handelsblad 19 oktober 1966; De Volkskrant 19 oktober 1966.
97 Slager, Het geheim van Oss, 361; Tinnemans Een gouden armband, 257.
 SCHROVER

115

TSEG

In 1985 was 14,5 procent van de mensen in Nederland werkloos en
werkloosheid was een belangrijk punt bij de landelijke verkiezingen
van 1986. Meerdere partijen pleitten nu voor geld voor terugkerende
arbeidsmigranten. Het cda zei dat oudere gastarbeiders zouden moeten terugkeren met behoud van uitkering en dat ze steun zouden moeten krijgen bij het opzetten van een bedrijf in het herkomstland. De cpn
kwam met een soortgelijk voorstel, benadrukkend dat terugkeer vrijwillig moest zijn. Volgens de psp (Pacifistisch Socialistische Partij)98 wilden
veel oudere gastarbeiders terug en daarom pleitte de psp ook voor het
geven van geld en steun bij het opzetten van een eigen bedrijf na terugkeer. De eerdere suggestie van de SP werd dus breed bekritiseerd, maar
kreeg wel navolging. Bovendien liepen de standpunten van alle partijen
niet zo ver uiteen als de partijen zelf suggereerden. nvu, Centrumpartij
en SP hadden het wel nadrukkelijker over islam en vrouwen dan andere partijen.
 Toe-eigenen van het vrouwen- en homo-emancipatiediscours
Aan het einde van de jaren 1980 benoemde de Centrumpartij steeds
nadrukkelijker vrouwenemancipatie en homoseksualiteit. In 1986
schreef de Centrumpartij in haar ontwerp-verkiezingsprogramma:
Alle mensen zijn aan elkaar gelijk. Man en vrouw zijn volstrekt gelijkwaardig en hebben recht op gelijke maatschappelijke posities en behandeling. […] Het is noodzakelijk te streven naar een pluriforme maatschappij
waarin iedereen, ongeacht ras, geslacht, huidskleur, politieke-, religieuze
of sexuele geaardheid, aanspraak kan maken op gelijke behandeling, rechten, plichten en vrijheden.99

In het Amsterdamse programma van de Centrumpartij (geschreven
door gemeenteraadslid E.M.A. Bouman) stond: ‘In een geëmancipeerde
maatschappij behoort men de vrijheid te hebben te kiezen voor een eigen leefvorm.’100
Bij de Rushdie-affaire in 1989, waarbij de schrijver Salman Rushdie
vogelvrij werd verklaard door Iraanse geestelijken, leek er steun te zijn
in Nederland voor orthodoxe islamitische ideeën. Die steun werd ech98 		 Opgericht in 1957 en in 1991 opgegaan in GroenLinks.
99 		 Archief bvd, ontwerpverkiezingsprogramma 1986.
100		 Archief bvd, programma Centrumpartij Lijst 25 Amsterdam 1986.
116

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

ter volgens de Nederlandse Vereniging van Journalisten (nvj) door kranten sterk overdreven. Enkele demonstranten hadden ‘Dood aan Rushdie’ geroepen maar een deel van de pers leek te willen bewijzen dat onze
‘moderne samenleving’ werd bedreigd door ‘Middeleeuws denkende,
analfabete moslimboeren’. Volgens de nvj was aan tal van imams gevraagd of ze voor de microfoon wilden zeggen dat Rushdie dood moest.
 De imams waren beledigd en zeiden dat ze voor de vrijheid van meningsuiting stonden. Khomeini werd in de pers moeiteloos vervangen
door moslims in het westen. Er was sprake van pure sensatiejournalistiek met agressieve foto’s en grote koppen, volgens de nvj.101 De overdreven berichtgeving had wel effect: belangrijke deelnemers aan het politieke en publieke debat spraken nu ook over de gevaren van de islam.102
vvd-leider Frits Bolkestein vroeg zich af of bepaalde islamitische waarden en normen strookten met de democratische beginselen van de Nederlandse rechtsstaat, en benoemde expliciet de onderdrukking van
vrouwen en homoseksuelen.103
Tot 1994 gold er een afspraak, door hoofdredacteuren binnen de
nvj gemaakt, om Janmaat en zijn partij zoveel mogelijk te negeren.
Toen bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1994 de (inmiddels hernoemde) Centrumdemocraten van 11 op 78 zetels kwamen, werd
van die handelswijze afgestapt. Vooral lokale Brabantse en Limburgse kranten, provincies waar de partij van Janmaat fors had gewonnen,
gingen over de nieuwe gemeenteraadsleden schrijven, met als doel
te laten zien dat ze niets te zeggen hadden. Daarmee hoopten ze de
slachtofferrol van Janmaat’s partij te verzwakken en complottheorieën
te bestrijden.104 Centrumdemocraten boetten vervolgens aan belang
in maar werden min of meer opgevolgd door de zogenaamde Leefbaar
partijen.
In 2001 stelde de openlijk homoseksuele Nederlandse politicus Pim
Fortuyn dat de homo-emancipatie zou moeten worden overgedaan als
aan de ‘islamisering’ van de Nederlandse samenleving geen paal en perk
werd gesteld.105 Het debat over homoseksualiteit en islam verhevigde
door de El-Moumni-affaire waarbij een Rotterdamse imam verklaarde
101 iisg, archief nvj Werkgroep Migranten en Media arch02681; A. van Ammelrooy. ‘De jihad van de
Nederlandse media’, De Journalist 10 april 1989.
102 Lucassen en Lucassen, Winnaars en verliezers, 23.
103 De Volkskrant 12 september 1991.
104 iisg, archief nvj Werkgroep Migranten en Media arch02681; De Journalist 8 april 1994.
 105 A. Shield, Immigrants in the sexual revolution. Perceptions and participation in Northwest Europe
(Cham 2017).
SCHROVER

117

TSEG

dat homoseksualiteit een ziekte was.106 Volgens de Groene Amsterdammer sprongen de media met grote gretigheid op de uitspraak van een
obscure imam, waarna de gehele Nederlandse islamitische gemeenschap werd neergezet als homofoob en Bolkestein werd geroemd als de
eerste die dit gevaar van de islam had durven benoemen.107
Fortuyn was aanvankelijk leider van Leefbaar Rotterdam, maar in
2002 richtte hij de Lijst Pim Fortuyn (lpf) op, nadat hij bij Leefbaar
Rotterdam was weggestuurd.108 Fortuyn herhaalde dat hij vreesde dat
de homo-emancipatie moest worden overgedaan als de islamisering
doorzette.109 Fortuyn keerde zich tegen falende integratie en misdaad,
wachtlijsten in ziekenhuizen, files, te grote scholen en te veel bureaucraten, maar het officiële partijprogramma van de lpf bevatte geen
punten die met homoseksualiteit te maken hadden.110 Fortuyn werd op
6 mei 2002 vermoord.111
Na de aanslagen van 9/11 (2001) werden migranten uit Turkije en
Marokko en hun nakomelingen steeds vaker in debatten moslims genoemd, en werd er sterker verband gelegd met geweld.112 In 2003 sprak
vvd-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali, een islamitische feministe geboren in
Somalië, zich uit tegen de islam uit naam van vrouwen.113 In 2004 produceerde ze de film Submission met Theo van Gogh, die vervolgens vanwege zijn uitspraken over de islam werd vermoord.
 In 2006 richtte Geert Wilders de Partij voor de Vrijheid (pvv) op, met
een uitgesproken anti-islam standpunt. Door het dragen van hoofddoeken werden vrouwen onaantrekkelijk op de arbeidsmarkt, ze kregen te
veel kinderen, ze stuurden geld naar hun land van herkomst (en leefden bijgevolg hier in armoede), en ze verlieten de school te vroeg, benadrukte de pvv. ‘Buiten de problemen met de islam die we nu geïmporteerd hebben, zien we een oververtegenwoordiging van niet-westerse
allochtonen op het gebied van uitkeringsafhankelijkheid, antisemitisme, homohaat, vrouwendiscriminatie, criminaliteit, overlast, school106 N. Bouras, Het land van herkomst. Perspectieven op verbondenheid met Marokko, 1960-2010 (Hilversum 2012); Hekma, Homoseksualiteit in Nederland, 177.
107 R. Zwaap, ‘Bij een nieuwe kruistocht’, De Groene Amsterdammer 26 mei 2001.
108 De Volkskrant 1 mei 2002.
109 De Volkskrant 9 februari 2002; anp 13 februari 2002; nrc 9 maart 2002.
110 Trouw 15 maart 2002; nrc 4 mei 2002; nrc 23 maart 2002; Hekma, Homoseksualiteit in Nederland,
121.
111 Bij de landelijke verkiezingen negen dagen later kreeg zijn partij 26 Kamerzetels.
112 Handelingen Tweede Kamer 2003-2004, 28 689, no. 12, 256; P. Scholten, Framing immigrant integration. Dutch research-policy dialogues in comparative perspective (Amsterdam 2011).
113 Trouw 25 januari 2003.
 118

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

uitval en eerwraak.’114 Wilders combineerde nadrukkelijk risico’s voor
homo-emancipatie en vrouwenemancipatie.115 In 2016 sprak Wilders
op een Gays for Trump rally, waarna een Amerikaanse journalist schreef
dat Nederlanders pioniers waren wanneer het ging om het gebruik van
pro-gay retoriek in hun aanval op islamitische immigratie.116
De pvv hamerde eindeloos op deze punten, maar ook andere partijen zoals de PvdA koppelde de positie van vrouwen en homo’s aan ‘islamisering’. Jeroen Dijsselbloem (PvdA) stelde in 2007 in de Tweede
Kamer dat de komst van ‘een grote groep nieuwe gelovigen’ het risico
met zich meebracht dat ‘verworvenheden […] zoals gelijke behandeling van vrouwen en homo’s’ verloren zouden gaan.117 Zijn partijgenote
Mariëtte Hamer (PvdA) stelde in 2008 dat moslims bij zichzelf te rade
moesten gaan ‘over de vraag waarom veel mensen bang zijn voor de islam en hoe de islam omgaat met de rechten van vrouwen en homo’s’.118
De pvv sprak in de Tweede Kamer het meeste van alle partijen over islamisering en het effect op vrouwen- en homo-emancipatie. pvv-Kamerlid Joram van Klaveren119 zei in 2011 dat er ‘een verband bestaat tussen
de islam en het emancipatieprobleem van homo’s en vrouwen. […] de
politiek [zal] moeten erkennen dat specifiek de islam het grootste obstakel vormt voor de emancipatie van homo’s en vrouwen.’ Van Klaveren diende een motie in waarin hij stelde dat voor niet-westerse Nederlanders ‘de afwijzing van homoseksualiteit gelegitimeerd wordt vanuit
de religie’. Het ‘overgrote deel van de jonge pooiers (loverboys)’ had volgens hem een islamitische achtergrond en eerwraak kwam ‘praktisch
alleen voor op vrouwen met een islamitische achtergrond’. Hij verzocht
de regering te erkennen dat ‘de islam het grootste obstakel vormt voor
de emancipatie van homo’s en vrouwen’.120 In 2013 presenteerde Van
Klaveren een vrijwel gelijkluidende motie.121 Opvallend is dat Van Klaveren verwees naar de SP-brochure uit 1983 en nadrukkelijk vroeg: ‘Ziet
de SP de problematische rol van de islam als het gaat om de onderdruk114 Verkiezingsprogramma pvv 2012 -2017: Hún Brussel, óns Nederland (z.p. 2012).
 115 K. Vossen, ‘Classifying Wilders. The ideological development of Geert Wilders and his Party for
Freedom’, Politics 31 (2011) 179-189.
116 https://www.vox.com/2016/7/21/12238048/rnc-party-milo.
117 Handelingen Tweede Kamer 6 juni 2007.
118 Handelingen Tweede Kamer 1 april 2008.
119 Van Klaveren zat tot 2014 in de Kamer voor de pvv. Daarna stapte hij uit de pvv en bleef Kamerlid
tot 2017. Hij probeerde een eigen rechtse partij van de grond te krijgen. In 2019 bekeerde hij zich tot de
Islam.
120 Handelingen Tweede Kamer 23 juni 2011.
121 Handelingen Tweede Kamer 20 juni 2013.
 SCHROVER

119

TSEG

king van vrouwen, als het gaat om antisemitisme en om homofoob geweld?’122
In 2017 richtte Thierry Baudet de rechts-populistische partij Forum
voor Democratie (FvD) op. Volgens het partijprogramma zijn alle mensen ‘fundamenteel gelijkwaardig, ongeacht geslacht, ras of seksuele gerichtheid.’123 De partij werpt zich echter niet op als voorvechter voor
homo- of vrouwenrechten. Feministes worden neergezet als zuur, oud,
lelijk en hysterisch, bijvoorbeeld door FvD-er Eva Vlaardingerbroek. Feministes zorgen er voor dat witte vrouwen minder aantrekkelijk zijn en
minder kinderen krijgen waardoor het blanke ras verdwijnt. De witte
man is de vijand, maar de massa-immigratie van honderdduizenden alleenstaande mannen uit zéér patriarchale samenlevingen, is blijkbaar
voor feministes geen probleem, volgens Vlaardingerbroek.124
De vvd werpt zich meer op als de verdediger van vrouwen- en homorechten in een islamiserende samenleving. vdd-Kamerleden Bente Becker en Dilan Yeşilgöz, schreven in 2018 op de vdd-website over
de problemen van migrantenvrouwen.125 Ze stelden dat hun moeders
hadden gevochten voor emancipatie, en dat zij zich nu opwierpen voor
wie zichzelf niet kon verdedigen.126 In een recent interview herhaalde
Becker dit standpunt. Ze diende een initiatiefnota in tegen onderdrukking in naam van religie en cultuur. De vrijheid die zij had, was niet vanzelfsprekend ‘voor alle vrouwen, homo’s en andersdenkenden’. Zij kon
zich niet voorstellen dat vrouwen ervoor kozen om thuis te blijven en
voor de kinderen te zorgen. Ze koppelde die keuze aan eer-gerelateerd
geweld. ‘In bepaalde culturen’ werden vrouwen bedreigd ‘door de hele
groep, de hele familie’ als ze voor hun vrijheid opkwamen. Volgens Becker waren we in Nederland te ‘cultuursensitief’. Vrijheid van godsdienst
werd misbruikt om vrouwen en homo’s te onderdrukken. Als de hele
groep of alle familieleden weet hadden van onderdrukking, dan moest
ook iedereen achter slot en grendel. Om te weten wat er achter de voordeur gebeurde, zouden vrouwen moeten worden opgeroepen door gemeentes voor een sollicitatiegesprek. ‘Als ze dan niet op komt dagen,
heb je als gemeente een mogelijkheid om in gesprek te gaan. En zo kom
je achter de voordeur.’ Desnoods kon de veiligheidsdienst of politie in122 Handelingen Tweede Kamer 4 april 2013.
 123 http://dnpprepo.ub.rug.nl/10938/1/FvD_verkprogTK2017.pdf.
124 De Volkskrant 7 december 2019.
125 Bente Becker werd geboren in Nederland in 1985 en Dilan Yeşilgöz in Turkije in 1977. Yeşilgöz
kwam naar Nederland als een vluchteling in 1984.
126 https://cms.vvd.nl/nieuws/ontmasker-de-onderdrukkers/.
120

VOL. 17, NO. 1, 2020

FEMINATIONALISME

geschakeld worden.127 Opvallend is dat een partij die staat voor vrijheid
en geringe overheidsbemoeienis, controle wil uitoefenen tot achter de
voordeur wanneer het gaat om vrouwen met een ‘bepaalde culturele’
achtergrond. De pvv was, zoals uit bovenstaande bleek, de partij die
zich argumenten uit het vrouwenemancipatie en homo-emancipatiediscours het meeste toe-eigende, maar de pvv was niet de enige die dat
deed.
Conclusie
De aandacht voor arbeidsmarktparticipatie van migrantenvrouwen
was in alle hier aangehaalde debatten gering. Het verwijt aan Ad Knotter, dat hij weinig oog had voor de segregatie naar gender op de arbeidsmarkt voor migranten, gold in veel bredere zin. Het debat over migratie feminiseerde geleidelijk: er kwam een vrij eenzijdige aandacht voor
vrouwen en vrouwspecifieke onderwerpen. In een poging om aandacht
te genereren voor migrantenvrouwen werd een sterke nadruk gelegd
op slachtofferschap. Het was effectief. De argumenten die in de jaren
1970 in campagnes door niet-migrantenvrouwen werden aangedragen voor de verbetering van de positie van migrantenvrouwen, werden
overgenomen door anti-immigratie partijen. In de campagnes waren
migrantenvrouwen voorgesteld als slachtoffer van onderdrukking door
de islam. De anti-immigratie partijen namen juist dat element over. Feminisering van het debat leidde tot islamisering van het debat. Na de
revolutie in Iran werd steeds vaker het ongedaan maken van vrouwenen homo-emancipatie in dezelfde context genoemd als ‘islamisering’.
 Homonationalisme en feminationalisme ontwikkelden zich gelijktijdig en langs verwante lijnen. Vooral de PVV eigende zich, zoals uit het
bovenstaande bleek, delen uit het homo-rechten- en vrouwenrechtendiscours toe, maar die partij deed dat niet als enige. Ook andere partijen zoals de PvdA en de vvd en de media speelden in die toe-eigening
een rol.
127 vvd: Sluit bij eerwraak hele familie op. Interview met Sven Kockelmann. 2 december 2019,
https://www.nporadio1.nl/1-op-1/onderwerpen/521491-vvd-sluit-bij-eerwraak-hele-familie-op
SCHROVER

121

TSEG

Over de auteur
Marlou Schrover is hoogleraar Migratiegeschiedenis en leerstoelhouder Economische en Sociale Geschiedenis in Leiden. Ze is medeoprichter van de lde
Master Governance of Migration and Diversity en het bijbehorende onderzoekscentrum. Op dit moment publiceert ze vooral over migraties na 1945,
met een nadruk op beleid en diversiteit (klasse, gender, etniciteit en religie).
E-mail: m.l.j.c.schrover@hum.leidenuniv.nl

122

VOL. 17, NO. 1, 2020

The Low Countries Journal
jaargang 17

of Social and Economic
2020

History

nummer 1

The Low Countries Journal of Social and Economic History
jaargang 17 2020 nummer 1

Special Issue: ‘Het androcentrisme voorbij?’
25 jaar gender en sociale geschiedenis
• Arbeid van vrouwen in Limburg [Knotter]
• Androcentrisme in de historische demografie [Janssens]
• Van regionaal naar globaal [Van Nederveen Meerkerk]
• Feminationalisme [Schrover]

ISSN15721701.pcovr.TSEG20201.indd Alle pagina's

06-05-20 10:02.
