Het belang van een dynamische weergave van acties voor personen met afasie
University of Groningen

Het belang van een dynamische weergave van acties voor personen met afasie
Geerink, Lindy; Pross, Anne; Blankestijn-Wilmsen, Joyce; Damen, Ilona; VoorbraakTimmerman, Vicky; Hurkmans, Joost; Brouwer de Koning, Janneke; Jonkers, Roel
Published in:
Stem-, spraak- en taalpathologie
DOI:
10.21827/5d10ee112fc91
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2019
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Geerink, L., Pross, A., Blankestijn-Wilmsen, J., Damen, I., Voorbraak-Timmerman, V., Hurkmans, J.,
Brouwer de Koning, J., & Jonkers, R. (2019). Het belang van een dynamische weergave van acties voor
personen met afasie. Stem-, spraak- en taalpathologie, 24(2019), 41-69.
https://doi.org/10.21827/5d10ee112fc91

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 20-05-2024

STEM-, SPRAAK- EN
TAALPATHOLOGIE

32.8310/2019-41
c University of Groningen Press
https://doi.org/10.21827/5d10ee112fc91

Vol. 24, 2019, pp. 41-69

Het belang van een dynamische weergave van
acties voor personen met afasie
Lindy Geerink1,2 , Anne Pross1 , Janneke Brouwer de Koning1 ,
Joyce Blankestijn-Wilmsen2 , Ilona Damen2 , Vicky Voorbraak-Timmerman2 ,
Joost Hurkmans3 , Roel Jonkers1
1

Afdeling Taalwetenschap, Rijksuniversiteit Groningen
2

Roessingh, Centrum voor Revalidatie, Enschede
3

Revalidatie Friesland, Beetsterzwaag

Samenvatting
Binnen wetenschappelijk onderzoek en logopedische diagnostiek en therapie met betrekking tot het begrijpen en oproepen van werkwoorden wordt er voornamelijk gebruik
gemaakt van statisch weergegeven acties. Uit diverse studies blijkt echter dat bij personen met afasie het begrip en de productie van acties significant beter is indien de acties dynamisch weergegeven worden in de vorm van video’s in plaats van statisch in de
vorm van foto’s. Er zijn echter ook studies die dit tegenspreken. In de huidige studie
werden drie experimenten uitgevoerd waarin onderzocht werd wat de invloed is van
een statische en dynamische weergave van acties op het begrijpen en benoemen van acties. Daarnaast werd er onderscheid gemaakt in drie semantische categorieën, namelijk
ARM-gerelateerde, BEEN-gerelateerde en GEZICHT-gerelateerde acties. Ook werd onderzocht in hoeverre het onderliggende afasietype van invloed is op het begrijpen van
acties op basis van de tweedeling tussen een vloeiend afasietype en een niet-vloeiend
afasietype. Uit de resultaten blijkt dat personen met afasie significant beter presteren op
zowel het benoemen als begrijpen van acties op woord- en zinsniveau wanneer deze acties dynamisch worden weergegeven. Op taalbegripsniveau is het onderliggende afasietype hierop niet van invloed. Daarnaast werd aangetoond dat een dynamische weergave
van ARM- en BEEN-gerelateerde acties het begrip van deze acties verbetert vergeleken
met een statische weergave. Voor de productie van acties geldt dit alleen voor ARMgerelateerde acties. De gevonden resultaten sluiten gedeeltelijk aan bij recente theorieën op het gebied van de mentale opslag van werkwoorden. Gezien het voordeel van
een dynamische weergave van acties voor het benoemen en begrijpen van acties voor
personen met afasie verdient het aanbeveling om hier rekening mee te houden binnen
de logopedische diagnostiek en therapie.
 Lindy Geerink, MA. Roessingh, Centrum voor Revalidatie, afdeling logopedie, Roessinghsbleekweg
33, 7522 AH, Enschede.
E-mail: l.geerink@roessingh.nl

42

GEERINK, PROSS, BROUWER DE KONING, BLANKESTIJN-WILMSEN,
DAMEN, VOORBRAAK-TIMMERMAN, HURKMANS, JONKERS

Summary
In naming and comprehension studies on verb processing mostly pictures or photographs
depicting actions are used, although the meaning of verbs regularly involves movement.
Several studies have shown that in verb comprehension and retrieval persons with aphasia (PWA) profit from a dynamic display of actions (video clips) in comparison to a static
depiction (pictures). However, other studies provide contradictory outcomes. In the
current study three experiments were conducted examining the influence of a static or
dynamic display of actions in verb comprehension and action naming. In addition, a
distinction was made in three semantic verb categories, namely arm-related, leg-related
and face-related actions. Furthermore, the role of the underlying type of aphasia was
considered for comprehension. The results show that people with aphasia perform significantly better on both naming and understanding actions in isolation and in sentences after a dynamic than after a static display. The underlying type of aphasia had no
influence for the verb comprehension. In addition, it was found that a dynamic display
of specifically arm- and leg-related actions improves the understanding of these actions
compared to a static depiction. For the production of these actions this only holds for
the arm-related actions. These results are partially in line with recent theories about the
mental storage of verbs. Given the advantage of a dynamic display of actions for naming and understanding actions for PMA, it is recommended to take this into account in
aphasia diagnosis and treatment.
 Inleiding
Personen met afasie (PMA) ondervinden moeilijkheden met taal op zowel productie- als
begripsniveau. De lokalisatie en de grootte van de laesie zijn bepalend voor de aard en de
ernst van deze problemen. Bij de taalproductie ervaren PMA veelal woordvindingsproblemen. Vaak is het oproepen van werkwoorden gestoord. Problemen met het benoemen van
acties lijken vaker voor te komen dan problemen met het benoemen van objecten (Mätzig,
Druks, Masterson & Vigliocco, 2009; Willams & Canter, 1987). Zelfstandige naamwoorden
zouden volgens Williams en Canter (1987) minder semantisch complex zijn dan werkwoorden, aangezien zelfstandige naamwoorden in de meeste gevallen verwijzen naar objecten,
terwijl werkwoorden verwijzen naar acties, die vaak een handeling uitdrukken. De productie van werkwoorden zou moeilijker zijn voor personen met afasie doordat er meer informatie grammaticaal gecodeerd moet worden dan bij zelfstandige naamwoorden. Daarbij spelen zowel grammaticale factoren, bijvoorbeeld argumentstructuur, als lexicale factoren zoals woordfrequentie een rol (Bastiaanse & Van Zonneveld, 2004). Uit diverse studies is gebleken dat de argumentstructuur in sterke mate bepalend is voor de oproepbaarheid van werkwoorden. Er werd aangetoond dat hoe meer argumenten een werkwoord heeft, hoe moeilijker het op te roepen is (Kim & Thompson, 2000; Thompson, 2003; Kim & Thompson, 2004).
Ook kan voorstelbaarheid een rol spelen bij het oproepen en begrijpen van werkwoorden.
 Over het algemeen komt het vaker voor dat een stoornis in het semantische systeem leidt

HET BELANG VAN EEN DYNAMISCHE WEERGAVE VAN ACTIES
VOOR PERSONEN MET AFASIE

43

tot een beter begrip van hoogvoorstelbare werkwoorden, zoals ‘lopen’ dan van laagvoorstelbare werkwoorden zoals ‘denken’ (Bastiaanse, 2011). Men suggereert dat dit komt doordat
concrete of hoogvoorstelbare werkwoorden meer perceptuele kenmerken hebben binnen
de semantische representatie, hetgeen het begrijpen gemakkelijker maakt (Grossman et al.,
2002). Actiewoorden hebben immers een rijke en uitgebreide set van geassocieerde perceptuele en motorische kenmerken (Grossman et al., 2002), in tegenstelling tot abstracte werkwoorden (Plaut & Shallice, 1993; Schwanenflugel, 1991; Schwanenfluger & Shoben, 1983).
Overigens hebben Jonkers en Bastiaanse (2007) aangetoond dat werkwoorden, ook als deze
gematcht zijn voor voorstelbaarheid met zelfstandige naamwoorden, moeilijker oproepbaar
zijn.
Met betrekking tot het taalbegrip ervaren PMA vaak specifieke problemen met het begrijpen van werkwoorden. Diverse studies toonden aan dat zowel vloeiend als niet-vloeiend
sprekende PMA werkwoorden slechter begrijpen dan zelfstandige naamwoorden (McCarthy
& Warrington, 1985; Miceli, Silveri, Nocenti & Caramazza, 1988). De genoemde problemen
kunnen zowel voorkomen op woord- als op zinsniveau en kunnen verschillen in ernst bij
verschillende vormen van afasie (Grodzinsky, 1995; Jonkers, 1998).
Statisch versus dynamisch
Bij onderzoek naar werkwoorden wordt veel gebruik gemaakt van het benoemen van afbeeldingen. Tot op heden worden daar met name getekende afbeeldingen of foto’s voor gebruikt.
Vooral acties zijn moeilijk weer te geven met behulp van statisch materiaal, aangezien deze
vaak een beweging impliceren. De hypothese is dat er met behulp van statisch materiaal
maar een gedeeltelijke of incomplete representatie van de actie kan worden weergegeven,
waardoor het begrijpen en het benoemen van de actie mogelijk moeilijker wordt voor PMA.
 Dynamisch materiaal, in de vorm van video’s, kan de bewegingskenmerken van acties wel
weergeven, waardoor de gehele uitvoering van de actie waargenomen kan worden. Dit zou
kunnen leiden tot het beter benoemen van acties en een beter begrip van acties. Op basis
van deze veronderstelling zijn er in het verleden diverse studies verricht naar de verschillen tussen het gebruik van statisch en dynamisch materiaal bij het begrijpen en benoemen
van acties door personen met hersenletsel (Berndt, Mitchum, Heandiges & Sandson, 1997;
Tranel, Manzel, Asp & Kemmerer, 2008; d’Honicthun & Pillon, 2008; Druks & Shallice, 2000;
Fung et al., 2001). De uitkomsten van deze studies waren echter niet eenduidig.
Enkele studies vonden geen voordeel van een dynamische weergave ten opzichte van
een statische weergave van acties bij de productie van deze acties door PMA (Berndt et
al.,1997) en bij personen met een focale stabiele cerebrale laesie onder wie ook enkele PMA
(Tranel et al., 2008). Tranel et al. toonden in hun studie aan dat er een hoge correlatie bestaat
tussen het benoemen van acties in beide condities. De auteurs verklaren deze bevindingen
op basis van de veronderstelling dat statisch weergegeven acties mentaal gesimuleerd worden in de hersenen (Tranel et al., 2008; Shiffrar & Freyd, 1990; Verfaille & Daems, 2002) en dat
ze op dezelfde hersenstructuren een beroep doen als dynamisch weergegeven acties (Tra-

44

GEERINK, PROSS, BROUWER DE KONING, BLANKESTIJN-WILMSEN,
DAMEN, VOORBRAAK-TIMMERMAN, HURKMANS, JONKERS

nel et al., 2008). De gehanteerde methodologie in de betreffende studies zou echter ook van
invloed kunnen zijn geweest op de gevonden resultaten. Zo konden de proefpersonen in de
studie van Tranel et al. (2008) in de statische conditie meer tijd nemen om de afbeelding te
bekijken dan tijdens de dynamische weergave van een actie, hetgeen volgens Tranel et al.
 waarschijnlijk tot betere prestaties op de statische conditie heeft geleid.
Daarentegen zijn er ook studies verricht die wel hebben aangetoond dat een dynamische weergave van acties leidt tot het beter benoemen van acties ten opzichte van een statische weergave bij PMA (Druks & Shallice, 2000), bij personen met de ziekte van Alzheimer
(Fung et al., 2001) en bij een persoon met fronto-temporale dementie (d’Honicthun & Pillon,
2008). Druks en Shallice verklaren dit op basis van de veronderstelling dat een dynamische
weergave van acties voor meer semantische informatie zorgt. Bij een dynamische weergave
wordt het kenmerk ‘beweging’ weergegeven. Dit is een kenmerk dat van belang is bij acties.
Door het zien van de beweging wordt bepaalde semantische informatie toegankelijk waardoor patiënten beter in staat zijn om de actie te benoemen dan wanneer ze het bewegingskenmerk niet zien, zoals bij een statische weergave. Volgens Fung et al. (2001) negeert het
gebruik van statisch materiaal voor de weergave van acties de tijdsdimensie die essentieel is
om concepten van acties volledig weer te geven. Zij vergeleken het gebruik van statisch materiaal voor de weergave van acties met het afbeelden van objecten waarvan men bepaalde
delen van de objecten zou weglaten, bijvoorbeeld een stoel zonder stoelpoten. Hierdoor
wordt de informatie uit de semantische context beperkt (Fung et al., 2001).
 Net zoals geldt voor het benoemen van acties, zijn de resultaten met betrekking tot de invloed van de wijze van aanbieding op het begrip van acties op woordniveau ook niet consistent. Berndt et al. (1997) vonden binnen hun onderzoek bij 11 PMA geen significant verschil
tussen het begrijpen van acties in de statische en dynamische conditie. Volgens Berndt et
al. suggereert dit dat de selectieve werkwoordstoornissen niet te wijten zijn aan problemen
om de acties binnen een statische weergave te identificeren. d’Honicthun en Pillon (2008)
toonden aan dat een dynamische weergave van acties het begrip op woordniveau verbeterde bij de door hen onderzochte patiënt met fronto-temporale dementie. Dit toonden zij
ook al aan voor de productie.
De ‘Embodied view of Cognition Theory’, ‘Disembodied View of Cognition
Theory’ en de neurale representatie van concepten
De ‘Embodied Cognition Theory’
Het idee dat dynamisch weergegeven acties het bewegende kenmerk van een actie beter
kunnen weergeven dan statisch weergegeven acties sluit aan bij het onderzoek binnen de
neurolinguïstiek dat zich bezighoudt met semantische aspecten van acties en objecten en
de neurale representatie hiervan in de hersenen. De resultaten uit deze onderzoeken worden vaak in verband gebracht met de ‘Embodied view of Cognition’ theorie.
 HET BELANG VAN EEN DYNAMISCHE WEERGAVE VAN ACTIES
VOOR PERSONEN MET AFASIE

45

De afgelopen 25 jaar zijn er talloze theorieën voorgesteld in het kader van de ‘Embodied
Cognition Theory’ die de rol van perceptuele en motorische processen benadrukken voor
hogere cognitieve vaardigheden zoals het begrijpen van acties. Hoewel er meerdere variaties zijn van deze theorieën, is de meerderheid van de onderzoekers het over ten minste
twee conclusies eens (o.a. Barsalou, 2008; Gallese & Lakoff, 2005). Ten eerste beweert men
dat semantische kennis ligt opgeslagen in het sensomotorische systeem. Dit betekent dat
de neurale systemen waarop de taal een beroep doet hetzelfde zijn als de hersensystemen
die noodzakelijk zijn voor de waarneming en uitvoering van acties (Gallese & Lakoff, 2005).
Dit wil zeggen dat het begrijpen van een actie die uitgevoerd wordt door een andere persoon de bijdrage vereist van het eigen motorische systeem (Rizzolatti & Sinigaglia, 2010).
Ten tweede benadrukken de meeste ‘Embodied Cognition Theories’ het belang van simulatie tijdens de conceptuele verwerking van acties (Jeannerod, 2001; Zwaan & Taylor, 2006).
 Dit houdt in dat dezelfde gebieden van de premotorische cortex betrokken zijn bij alle drie
de condities: ten eerste het uitvoeren van acties, ten tweede het observeren van acties en ten
derde het verwerken en begrijpen van woorden die verwijzen naar acties (Arévalo, Baldo &
Dronkers, 2012). Bijvoorbeeld, het ophalen van de semantische kennis van het actiewerkwoord ‘lopen’ zorgt voor activatie van het corticale gebied dat verantwoordelijk is voor de
perceptie of de uitvoering van de motorische beweging ‘lopen’. Het betreffende corticale gebied voert tijdens de conceptuele verwerking van het actiewerkwoord ‘lopen’ ook het proces
uit dat normaal gesproken uitgevoerd zou worden tijdens de perceptie of het daadwerkelijk
uitvoeren van de actie ‘lopen’. Middels simulatie van de actie ‘lopen’ wordt de motorische
kennis gebruikt om het actiewerkwoord ‘lopen’ te verwerken en te begrijpen.
Semantische categorieën
Verschillende studies naar de semantische aspecten van acties en de neurale representaties hiervan in de hersenen hebben bewijs geleverd voor de ‘Embodied Cognition Theory’.
 Met betrekking tot deze semantische aspecten wordt er in de literatuur vaak onderscheid
gemaakt tussen de semantische categorieën ARM, BEEN en GEZICHT. Dit wil zeggen dat de
betreffende acties worden uitgevoerd met de arm/hand (bv. zwaaien), met het been/de voet
(bv. lopen) of met het gezicht (bv. kussen). Uit een fMRI onderzoek van Hauk, Johnsrude en
Pulvermüller (2004) bij 14 gezonde controleproefpersonen bleek dat deze semantische categorieën zorgen voor activatie in verschillende locaties in de hersenen tijdens een passieve
leestaak. Zo leidde het lezen van woorden die ARM-acties uitdrukken tot activatie van de
middelste frontale gyrus bilateraal in de premotorische cortex en de precentrale gyrus in de
motorische cortex in de linker hemisfeer, terwijl BEEN-acties tot activatie in dorsale gebieden in de linker en middenlijn pre- en postcentrale gyri en in de premotorische cortex op
de middenlijn dorsaal leidden. GEZICHT-acties leidden tot activatie van inferieure-frontale
premotorische gebieden bilateraal.
Hauk et al. (2004) concludeerden dat het lezen van acties uit de categorieën ARM, BEEN
en GEZICHT hersengebieden in de primaire motorische en premotorische gebieden acti-

46

GEERINK, PROSS, BROUWER DE KONING, BLANKESTIJN-WILMSEN,
DAMEN, VOORBRAAK-TIMMERMAN, HURKMANS, JONKERS

veert die ook actief zijn tijdens het daadwerkelijk bewegen van het been, de vingers of de
tong. Deze resultaten wijzen op een somatotope weergave van de betekenis van actiewerkwoorden in de hersenen. Dat wil zeggen dat de betekenissen van actiewerkwoorden in de
hersenen waarbij bepaalde lichaamsdelen zijn betrokken corresponderen met locaties op
de primaire motorische schors en de premotorische cortex waar de handelingen van deze
lichaamsdelen worden aangestuurd.
 Bewijs dat pleit voor de ‘Embodied Cognition Theory’ werd ook al gevonden in eerder onderzoek naar de verwerking van ARM-gerelateerde, BEEN-gerelateerde en GEZICHT-gerelateerde acties (Pulvermüller, 2005; Pulvermüller, Härle & Hummel, 2001; Pulvermüller, Hauk,
Nikulin & Ilmoniemi, 2005; Tettamanti et al. 2005). Terwijl de hierboven beschreven studies
zich hebben gericht op woordniveau, hebben Tettamanti et al. (2005) vergelijkbare resultaten gevonden in hun fMRI-studie waarbij de proefpersonen alleen werden geacht naar
zinnen te luisteren waarin acties voorkwamen die werden uitgevoerd met behulp van een
arm (bv. ‘Ik pak het mes’), een been (bv. ‘Ik schop tegen de bal’) of het gezicht (bv. ‘Ik bijt in
een appel’).
 De hierboven beschreven studies includeerden gezonde controlepersonen. Ook uit een
onderzoek van Arévalo et al. (2012) bij personen met hersenletsel blijkt dat er een interactie bestaat tussen het motorische netwerk en het talige netwerk in de hersenen. Zij onderzochten met behulp van een semantische begripstaak de visuele en auditieve verwerking
van acties gerelateerd aan bepaalde lichaamsdelen bij tien gezonde controlepersonen en 27
personen met een laesie in de linker hemisfeer ten gevolge van een Cerebro Vasculair Accident (CVA). In de studie werd onderscheid gemaakt tussen stimuli die geassocieerd worden
met het gebruik van de mond, hand of voet en neutrale acties. Deze neutrale acties verwezen niet naar een lichaamsdeel. De patiëntengroep werd verdeeld in verschillende subgroepen gebaseerd op de aan- of afwezigheid van laesies in vier verschillende belangrijke
sensomotorische gebieden. De resultaten toonden aan dat alle patiënten met een laesie in
een van de gebieden minder accuraat presteerden op de VOET-gerelateerde items dan op
de VOET-neutrale items. Dit betekent dat laesies in de primaire motorische en premotorische cortex, de somatosensorische cortex, de middelste temporale cortex en de inferieure
frontale gyrus leiden tot problemen met het begrijpen van VOET-gerelateerde items. Voor
de MOND- en HAND-gerelateerde stimuli werd geen significant verschil aangetoond, hoewel personen met een laesie in de somato-sensorische cortex ook slechter presteerden op
de MOND-gerelateerde acties in tegenstelling tot de MOND-neutrale acties. Deze laesiedata suggereren dat er sprake is van een interactie tussen het motorische netwerk en het
talige netwerk, maar dat deze associaties niet beperkt lijken te zijn tot een bepaald gebied
in de premotorische/motorische cortex. In plaats daarvan lijken motorische-talige gebieden verspreid te zijn over verschillende corticale gebieden. Een stoornis in bepaalde gebieden van dit talige-motorische netwerk zal niet leiden tot een compleet onvermogen om de
motorisch-geassocieerde concepten te verwerken, maar het kan resulteren in een toename
van de problemen bij het activeren van de geassocieerde stimuli. Het was voor Arévalo et
al. niet duidelijk waarom de VOET-gerelateerde acties een sterker effect lieten zien dan de

HET BELANG VAN EEN DYNAMISCHE WEERGAVE VAN ACTIES
VOOR PERSONEN MET AFASIE

47

andere condities. Volgens de auteurs zijn VOET-gerelateerde items minder opvallend dan
items die verwijzen naar andere lichaamsdelen. Daarnaast gaven de auteurs aan dat VOETgerelateerde items misschien moeilijker zijn weer te geven in een tekening of foto. Het feit
dat de MOND-gerelateerde items geen sterke effecten uitlokten kon verklaard worden doordat Arévalo et al.  De ‘Disembodied View of Cognition Theory’
De uitkomsten van de studie verricht door Arévalo et al. (2012) spreken de ‘Embodied Cognition Theory’ gedeeltelijk tegen aangezien de personen met een stoornis in de sensomotorische cortex nog wel in staat waren om werkwoorden te herkennen die gerelateerd waren
aan mond-, hand-, of voet-gerelateerde acties. Daarom wordt in de huidige studie verondersteld dat de resultaten uit de bovenstaand beschreven onderzoeken niet alleen verklaard
kunnen worden vanuit de ‘Embodied Cognition Theory’, maar ook vanuit de tegenhanger
van deze theorie, de ‘Disembodied View of Cognition Theory’. Volgens deze theorie worden concepten niet gevormd door informatie die is gerepresenteerd in het sensomotorische systeem, maar worden conceptuele representaties gezien als ‘symbolisch’ en ‘abstract’
en dus gescheiden van het sensomotorische systeem (Caramazza, Anzellotti, Strnad & Lingnau, 2014; Chatterjee, 2010; Humphreys, Newling, Jennings & Gennari, 2013; Mahon & Caramazza, 2008). De resultaten van bovenstaande onderzoeken zouden op basis van de ‘Disembodied View of Cognition Theory’ verklaard kunnen worden vanuit de veronderstelling
dat in een dynamische weergave het gehele proces van de actie weergegeven kan worden,
terwijl een statische weergave maar een gedeeltelijke of incomplete representatie van de actie weergeeft aangezien maar één moment van het gehele proces van de actie weergegeven
wordt (Fung et al., 2001). Deze incomplete weergave leidt tot meer problemen met de activatie van de abstracte en symbolische representatie van het concept, waardoor de informatie
ook minder goed opgehaald kan worden uit de motorische systemen. Daarentegen geeft de
dynamische conditie wel de motorische kenmerken van de actie weer waardoor het concept beter geactiveerd wordt waarna de informatie tevens beter opgehaald kan worden uit
de motorische systemen, hetgeen leidt tot een beter begrip van de actie. Alle resultaten zoals hierboven beschreven zouden dus ook als zodanig kunnen worden gezien, aangezien in
geen enkel onderzoek duidelijk is aangetoond dat de semantische informatie van acties ligt
opgeslagen in het sensomotorische systeem in plaats van in ‘abstracte’ en ‘symbolische’ representaties. Ter ondersteuning van beide theorieën wordt er dus geen eenduidig resultaat
gevonden dat pleit voor één van de theorieën. Een positief effect van dynamisch materiaal
ten opzichte van statisch materiaal zou daarmee aan de hand van beide theorieën verklaard

48

GEERINK, PROSS, BROUWER DE KONING, BLANKESTIJN-WILMSEN,
DAMEN, VOORBRAAK-TIMMERMAN, HURKMANS, JONKERS

kunnen worden.
 Huidige studie
Het gebrek aan consensus over de invloed van een dynamische en statische weergave van
acties op het benoemen en begrijpen van actiewerkwoorden vormt de aanleiding tot de huidige studie. In de huidige studie zijn drie experimenten uitgevoerd. Deze hebben zich gericht op de prestaties van PMA op het benoemen en het begrijpen van statisch en dynamisch
weergegeven acties. In experiment 1 werd onderzocht wat de invloed is van statisch versus
dynamisch aangeboden acties op de productie van werkwoorden op woord- en zinsniveau.
In eerdere studies werd voornamelijk onderzoek gedaan naar de productie van werkwoorden op woordniveau. In alledaagse taal komen werkwoorden echter voornamelijk voor in
zinsverband. Er is daarom voor gekozen om in experiment 1 de productie van werkwoorden zowel op woord- als op zinsniveau te onderzoeken. Op basis van de literatuur die zich
gericht heeft op de verschillen in prestaties tussen het benoemen van statisch weergegeven
acties en het benoemen van dynamisch weergegeven acties wordt verwacht dat de PMA in
het huidige onderzoek beter zullen presteren op de dynamisch weergegeven acties dan op
de statisch weergegeven acties. In een dynamisch weergegeven actie kan volgens verschillende onderzoeken namelijk beter de belangrijkste informatie van een actie, de bewegende
component, worden weergegeven. Dit in tegenstelling tot een statische weergave van een
actie, waarbij deze bewegende component niet kan worden weergegeven (Druks & Shallice,
2000; Fung et al., 2001; d’Honicthun & Pillon, 2008).
 In experiment 2 werd de invloed van statisch versus dynamisch aangeboden acties op de
werkwoordproductie op woordniveau onderzocht, waarbij er onderscheid werd gemaakt in
drie semantische categorieën, namelijk ARM-gerelateerde, BEEN-gerelateerde en GEZICHTgerelateerde acties. Aangezien er nog maar weinig bekend is over de prestaties van patiënten
met afasie op verschillende semantische categorieën wat betreft het oproepen van acties, zal
de huidige studie zich hierop richten. Arévalo et al. (2012) wezen er in hun onderzoek op
dat BEEN-gerelateerde acties moeilijker zijn uit te beelden en minder opvallend zijn dan
ARM-gerelateerde en GEZICHT-gerelateerde acties. Verwacht wordt daarom dat de BEENgerelateerde acties in de statische conditie moeilijker te benoemen zullen zijn voor de patiënten met afasie dan de BEEN-gerelateerde acties in de dynamische conditie aangezien in
de dynamische conditie de acties makkelijker uit te beelden zullen zijn en de bewegingscomponent van de actie kan worden weergegeven (Druks & Shallice, 2000; Fung et al., 2001;
d’Honicthun & Pillon, 2008).
Overigens werd in de huidige studie gekozen voor GEZICHT-gerelateerde acties in plaats
van MOND-gerelateerde acties zoals Arévalo et al. (2012) in hun onderzoek deden, omdat GEZICHT-gerelateerde acties een bredere categorie omvatten (bijv. ‘knipogen’, ‘fronsen’). Ook werd er in het huidige onderzoek geen onderscheid gemaakt tussen GEZICHTgerelateerde items die gericht zijn op de communicatie en GEZICHT-gerelateerde items die
gericht zijn op het eten, omdat er onvoldoende acties beschikbaar zijn om hiervoor te kun-

HET BELANG VAN EEN DYNAMISCHE WEERGAVE VAN ACTIES
VOOR PERSONEN MET AFASIE

49

nen controleren.
 Vervolgens werd in experiment 3 onderzocht wat de invloed is van statisch versus dynamisch aangeboden acties op het werkwoordbegrip op woord- en zinsniveau. Verwacht werd
dat een dynamische weergave van acties een positievere invloed heeft op het begrijpen van
werkwoorden op zowel woord- als zinsniveau dan een statische weergave van acties. De beweging wordt namelijk impliciet weergegeven in de statische conditie en volledig expliciet
in de dynamische conditie. Dit kan betekenen dat een dynamisch aangeboden actie versterkte informatie geeft over de semantische context hetgeen het begrip verbetert.
Ook in experiment 3 werd er onderscheid gemaakt in de drie semantische categorieën
ARM, BEEN en GEZICHT. Enkele onderzoekers hebben zich al gericht op de invloed van
verschillende semantische categorieën op het begrip, maar hierbij werd voor zover bekend
niet de vergelijking tussen een statische en dynamische weergave gemaakt. Gebaseerd op
de resultaten van het onderzoek door Arévalo et al. (2012) wordt er voor het begrip, net zoals voor productie, verwacht dat de prestaties op BEEN-gerelateerde acties significant beter
zijn in de dynamische conditie dan in de statische conditie, omdat BEEN-gerelateerde acties moeilijker weer te geven zijn op een foto en moeilijker uit te beelden zijn (Arévalo et al.,
2012).
 Bovendien werd in experiment 3 onderzocht of het onderliggende afasietype van invloed
is op het verschil tussen de prestatie op de statische en dynamische conditie van de begripstaak. Dit werd gedaan op basis van de tweedeling tussen een vloeiend afasietype en
een niet-vloeiend afasietype. Uit radiologisch onderzoek is namelijk gebleken dat het nietvloeiende afasietype bijna altijd veroorzaakt wordt door een anterieure laesie, waar het gebied van Broca zich bevindt, terwijl het vloeiende afasietype vrijwel steeds het gevolg blijkt te
zijn van een posterieure laesie in de hersenen (Bastiaanse, 2011). In het kader van de somatotope weergave van de betekenis van actiewoorden in het brein wordt er verwacht dat het
effect van de wijze van aanbieding verschillend is voor beide groepen. De lokalisatie van de
stoornis verschilt namelijk tussen beide groepen en mogelijk bestaan er dus ook verschillen
tussen de aan- of afwezigheid van een parese door de verstoring van het sensomotorische
systeem, hetgeen mogelijk van invloed is op de prestaties op beide condities.
 EXPERIMENT 1: De invloed van statisch en dynamisch aangeboden acties op de productie van werkwoorden op woord- en
zinsniveau
Proefpersonen
Een groep van 18 PMA heeft deelgenomen aan experiment 1, waarvan dertien mannen en
vijf vrouwen. De gemiddelde leeftijd was 55 jaar (range: 39-79 jaar). De afasie was het ge-

50

GEERINK, PROSS, BROUWER DE KONING, BLANKESTIJN-WILMSEN,
DAMEN, VOORBRAAK-TIMMERMAN, HURKMANS, JONKERS

Tabel 1: Overzicht van de individuele gegevens van de afasiegroep voor experiment 1

PP

Geslacht Leeftijd Etiologie

A1
A2
A3
A4
A5
A6
A7
A8
A9
A10
A11
A12
A13
A14
A15
A16
A17
A18

Vrouw
Man
Man
Man
Man
Man
Man
Man
Man
Vrouw
Man
Vrouw
Vrouw
Man
Vrouw
Man
Man
Man

39
42
63
64
43
56
50
58
79
46
65
42
59
52
57
52
66
65

iCVA Links
IC hematoom
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
HCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links

TPO Score TT AAT
(fouten)
27
0
31
44
13
3
17
11
8
30
37
6
20
0
8
4
332 13
58
19
32
14
10
14
132 33
36
8
152 31
56
36
8
21
28
5

Score AAT
benoemen
113
33
95
98
110
126
114
104
89
102
77
99
84
110
57
81
103
107

Score spontane taal IV
4
3
4
4
4
5
5
4
4
3
4
4
3
4
4
4
5
5

Score spontane taal VI
5
2
4
4
3
4
5
4
4
2
4
3
2
4
4
2
5
4

pp. = proefpersoon. Leeftijd in jaren. TPO = time post onset in weken. iCVA = ischemisch cerebro vasculair accident. IC =
intracerebraal hematoom. TT = tokentest. Score AAT benoemen: < 107 duidt op een stoornis in het benoemen (lexicale stoornis).
 Spontane taal IV = spontane taal semantische structuur. Spontane taal VI = spontane taal syntactische structuur.
Spontane taal 0 = geen uiting, 5 = geen stoornis in woordkeuze/syntactische structuur.
volg van een ischemisch CVA in de linker hemisfeer, met uitzondering van proefpersoon A2
(intracerebraal hematoom) en proefpersoon A12 (hemorragisch CVA). De Time Post Onset
(TPO) van de PMA was gemiddeld 14 maanden (range: 8-332 weken). Voor elke individuele
patiënt zijn de scores van een aantal onderdelen van de Akense Afasie Test (AAT; Graetz, De
Bleser & Willmes, 1992) bepaald, waaronder de scores op de ‘Token Test’, de ‘spontane taalproductie’ op beoordelingsniveau ‘syntactische structuur’ en ‘semantische structuur’ en de
scores van het onderdeel ‘benoemen’. Personen met een woordvindingsstoornis en/of syntactische stoornis vastgesteld op basis van de AAT werden geïncludeerd in het onderzoek.
De inclusiecriteria waren een score lager dan 5 in de categorie syntactische of semantische
categorie op het onderdeel spontane taal en/of een score op het onderdeel benoemen kleiner of gelijk aan 107. De gegevens van de PMA worden weergegeven in tabel 1.
Daarnaast nam er een groep van 16 niet-taalgestoorde controleproefpersonen deel aan
experiment 1, bestaande uit zes mannen en tien vrouwen. Deze groep was gematcht met de
groep PMA op basis van leeftijd. De gemiddelde leeftijd van de groep controleproefpersonen was 52 jaar (range: 31-67 jaar).
 HET BELANG VAN EEN DYNAMISCHE WEERGAVE VAN ACTIES
VOOR PERSONEN MET AFASIE

51

Materiaal en procedure
Het materiaal voor experiment 1 bestond uit een actie benoemtaak bestaande uit twee taken, namelijk een benoemtaak voor het produceren van werkwoorden op woordniveau (N=20)
en een benoemtaak voor het produceren van werkwoorden op zinsniveau (N=20). De benoemtaken werden zowel aangeboden in de statische conditie met foto’s (N=40) als in de
dynamische conditie met video’s (N=40) waarbij de doelitems gelijk waren per conditie. Het
materiaal werd gepresenteerd op een computerscherm met behulp van het computerprogramma PowerPoint.
Voorafgaand aan het daadwerkelijke experiment werd er een pilot uitgevoerd bij een
groep gezonde controleproefpersonen (N=12) om te onderzoeken of de geselecteerde foto’s
en video’s de doelacties daadwerkelijk uitbeeldden. Slecht herkenbare items werden verwijderd of vervangen.
De items werden gecontroleerd voor frequentie (via CELEX; Burnage, 1990), transitiviteit, instrumentaliteit en naamsverwantschap. Een overzicht van de gebruikte acties wordt
weergegeven in appendix 1.
De dynamische conditie bestond uit de aanbieding van geluidloze video’s van 4 seconden waarin een actie werd uitgevoerd. Ten behoeve van de statische conditie werden er
foto’s gemaakt. De foto’s bestonden uit het meest herkenbare moment van de actie zoals
weergegeven in de dynamische conditie. Dit moment werd bepaald door de onderzoekers.
Deze foto’s werden tevens gedurende 4 seconden aangeboden tijdens de experimenten. In
figuur 1 wordt een voorbeeld gegeven van één van de items.
Figuur 1: Een voorbeeld van de statische conditie voor de actie ‘aaien’. De statische conditie bestond
uit schermafbeeldingen van het hoogtepunt van de video.
 De tests in de statische en dynamische conditie werden verdeeld over twee sessies afgenomen, met een interval van een week. Er waren twee versies van iedere taak met beide
een verschillende volgorde. De helft van de proefpersonen kreeg tijdens de eerste sessie

52

GEERINK, PROSS, BROUWER DE KONING, BLANKESTIJN-WILMSEN,
DAMEN, VOORBRAAK-TIMMERMAN, HURKMANS, JONKERS

statische stimuli aangeboden en tijdens de tweede sessie dynamische stimuli, waarbij werd
gestart met de benoemtaak op woordniveau. De andere helft van de groep startte in de eerste sessie met de dynamische conditie.
Het experiment startte met een auditief aangeboden instructie, waarna twee oefenvoorbeelden volgden. Hierbij mocht de testleider hulp bieden. Vervolgens startte het experiment, hierbij werd geen hulp meer geboden. Het herhalen van een foto of video was maximaal één keer per item toegestaan indien de sessie werd onderbroken door derden, bij een
moment van verminderde aandacht of wanneer de proefpersoon daarom vroeg. Bij het benoemen van acties luidde de instructie als volgt: ‘U ziet steeds een foto/filmfragment. Kunt
u in één woord zeggen hoe het heet wat diegene doet’. De instructie voor de subtest zinsformulering (statisch/dynamisch) luidde: ‘U ziet steeds een foto/filmfragment. Kunt u in
één zin zeggen om wie het gaat en wat diegene doet’. Na iedere foto en video verscheen een
zwart scherm. Dit scherm bleef zichtbaar totdat een antwoord was gegeven. De testleider
bepaalde wanneer werd doorgegaan naar het volgende item.
 De antwoorden van de proefpersoon werden opgenomen met een voice recorder en na
afloop van de testafname door de onderzoeker uitgeschreven en gescoord op het daarvoor
bestemde scoreformulier. Er werd een juist/onjuist systeem gehanteerd waarbij een juist
antwoord 1 punt opleverde en een onjuist antwoord geen punten. Er was geen sprake van
een tijdslimiet. De goedscore werd toegekend indien het doelwerkwoord werd genoemd
ongeacht de vorm van het werkwoord, dus bijvoorbeeld het infinitief of een onjuiste vervoeging. Per item konden er ook verwante woorden anders dan het doelwoord juist worden
gerekend. Er werd een lijst van synoniemen/bovenbegrippen opgesteld met antwoorden
die ook als juist gescoord zijn, zie appendix 5.
Data-analyse
Met een gepaarde t-test (p<0.05) werd onderzocht of de PMA en de controleproefpersonen significant beter scoorden op de dynamische conditie dan op de statische conditie op
woord- en zinsniveau.
Resultaten
De groep controleproefpersonen behaalde bij dit experiment zoals verwacht zeer hoge scores, zowel binnen de statische conditie op woordniveau (M = 18,25, SD = 1,57) en op zinsniveau (M = 19,38, SD = 0.81) als binnen de dynamische conditie op woordniveau (M =
19,01, SD = 1,23) en op zinsniveau (M = 19,06, SD = 1,44). De controlegroep liet geen significante verschillen zien tussen de statische en dynamische conditie voor het benoemen
van acties zowel in isolatie (t(15) = -1.399, p = 0.185) als op zinsniveau (t(15) = 0.924, p =
0.370). Daarom zal de bespreking van de resultaten zich steeds richten op de prestaties van

HET BELANG VAN EEN DYNAMISCHE WEERGAVE VAN ACTIES
VOOR PERSONEN MET AFASIE

53

de PMA. De ruwe scores van de patiëntengroep worden weergegeven in appendix 2.
 De gepaarde t-test toonde aan dat de PMA in experiment 1 significant beter presteerden op het benoemen van acties op woordniveau (infinitief) in de dynamische conditie (M
= 14.94, SD = 3.61) dan in de statische conditie (M = 13.89, SD = 3.98), t(17) = -2.538, p =
0.021. Ook voor de zinsconditie gold dat PMA significant beter presteerden in de dynamische conditie (M = 14.11, SD = 3.4) in vergelijking met de statische conditie (M = 13.5, SD =
4.6), t(17) = -2.502, p = 0.023. De resultaten worden grafisch weergegeven in figuur 2.
gemiddelde
accuratessescore

experiment 1
20
15
statisch

10

dynamisch

5
0
infinitief

zin

Figuur 2: Gemiddelde accuratessescore voor de statische en dynamische conditie voor het benoemen op woord- en zinsniveau.
 Discussie
Uit de resultaten van experiment 1 is gebleken dat PMA, zowel op woord- als zinsniveau, significant beter scoorden in de dynamische conditie dan in de statische conditie. PMA blijken
baat te hebben bij het zien van korte filmfragmenten bij het produceren van werkwoorden
zowel op woordniveau als op zinsniveau. Deze uitkomsten sluiten aan bij de resultaten uit
eerdere studies zoals het onderzoek van Druks en Shallice (2000) en D’Honincthun en Pillon (2008). Dynamisch materiaal, zoals een video, kan de bewegingskenmerken weergeven
waardoor het gehele proces van de actie waargenomen kan worden. Dit kan betekenen dat
een dynamisch aangeboden actie meer volledige informatie geeft over de semantische context (Druks & Shallice, 2000) en dat de beschreven werkwoordstoornissen van PMA mogelijk
deels te wijten zijn aan problemen in de conceptuele verwerking om de acties in statische
weergaven te identificeren (d’Honicthun & Pillon, 2008). Met andere woorden, door het afbeelden van acties op een statische manier wordt er veel belangrijke informatie weggelaten,
zoals de beweging, waardoor er meer gevraagd wordt van een patiënt om deze acties te herkennen dan in een dynamische weergave. In experiment 2 is verder onderzocht in hoeverre
semantische categorieën van invloed zijn op het benoemen van acties in een statische en
dynamische conditie. Omdat in experiment 1 naar voren kwam dat het effect van dynamisch materiaal vergelijkbaar is op woord- en zinsniveau, heeft experiment 2 zich beperkt
tot het oproepen van acties op woordniveau.
 54

GEERINK, PROSS, BROUWER DE KONING, BLANKESTIJN-WILMSEN,
DAMEN, VOORBRAAK-TIMMERMAN, HURKMANS, JONKERS

Experiment 2: De invloed van statisch en dynamisch aangeboden acties op de productie van werkwoorden op woordniveau
en de invloed van semantische categorieën
Proefpersonen
Aan experiment 2 namen 13 PMA deel, drie vrouwen en tien mannen, met een gemiddelde
leeftijd van 63 jaar (range: 40-77 jaar). Alle proefpersonen hadden afasie als gevolg van een
ischemisch CVA links. De gemiddelde TPO van de PMA was 34 maanden (range: 8-264 weken). De afasie werd vastgesteld met behulp van de AAT (Graetz, et al., 1992). De proefpersonen die deelnamen aan dit experiment, namen niet deel aan experiment 1. Een overzicht
van de PMA wordt weergegeven in tabel 2.
Naast PMA werden er 15 controleproefpersonen getest welke gematcht waren op basis
van leeftijd aan de PMA. De groep met controleproefpersonen bestond uit acht mannen en
zeven vrouwen, met een gemiddelde leeftijd van 55 jaar (range: 51-60 jaar). Ook de controleproefpersonen hebben niet deelgenomen aan experiment 1.
Tabel 2: Overzicht van de individuele gegevens van de afasiegroep voor experiment 2.
 PP

Geslacht Leeftijd Etiologie

A19
A20
A21
A22
A23
A24
A25
A26
A27
A28
A29
A30
A31

Man
Man
Man
Man
Vrouw
Man
Man
Man
Man
Man
Vrouw
Man
Vrouw

64
72
64
68
55
72
61
77
69
46
40
71
67

iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links
iCVA Links

Handigheid Opleidingsniveau
Rechts
MBO
Links
ULO
Rechts
LTS
Rechts
MBO
Rechts
MAVO
Rechts
LTS
Rechts
MBO
Rechts
MBO
Rechts
UTS
Links
MTS
Links
HBO
Links
BO
Rechts
HAVO

TPO
37
41
64
90
45
243
8
228
257
264
175
102
211

Score
AAT
benoemen
109
95
64
79
97
78
95
101
83
102
82
81
108

pp. = proefpersoon. Leeftijd in jaren. TPO = time post onset in weken. . iCVA = ischemisch cerebro vasculair accident.
Opleidingsniveau: MBO = middelbaar beroepsonderwijs, ULO = uitgebreid lager onderwijs, LTS = lagere technische school, MAVO =
middelbaar algemeen voortgezet onderwijs, UTS = uitgebreide technische school, MTS = middelbare technische school, HBO = hoger
beroepsonderwijs, BO = basisonderwijs, HAVO = hoger algemeen voortgezet onderwijs. Score AAT benoemen: <107 duidt op een
stoornis in het benoemen.
 HET BELANG VAN EEN DYNAMISCHE WEERGAVE VAN ACTIES
VOOR PERSONEN MET AFASIE

55

Materiaal en Procedure
De test voor experiment 2 bestond uit een actie benoemtaak in de statische conditie (N=57)
en de dynamische conditie (N=57). In beide versies waren de items gelijk. De items waren op basis van hun semantische betekenis opgedeeld in ARM-gerelateerde acties (N=20),
BEEN-gerelateerde acties (N=17) en GEZICHT-gerelateerde acties (N=20). De test werd in
twee sessies afgenomen, waarbij de ene keer de statische conditie en de andere keer de dynamische conditie werd getest. Er waren twee versies van iedere taak met beide een verschillende volgorde. De test werd voorafgegaan door 3 oefenitems. Na 30 items was er een
korte pauze.
Er werd, gelijk aan experiment 1, een pilot uitgevoerd om te onderzoeken of de geselecteerde foto’s en video’s de doelacties daadwerkelijk uitbeeldden. Slecht herkenbare items
werden verwijderd of vervangen. Daarnaast werd er voor dit experiment een extra pre-test
afgenomen bij een groep gezonde controleproefpersonen (N=10) om de acties te verdelen
in de drie semantische categorieën BEEN, ARM en GEZICHT. Vervolgens werden de items
gecontroleerd voor frequentie (Burnage, 1990). Een overzicht van de gebruikte acties wordt
weergegeven in appendix 1.
Voordat de test begon, kregen de proefpersonen een auditief aangeboden instructie.
Daarnaast werd de instructie ook visueel aangeboden. Op deze manier werden twee taalmodaliteiten aangesproken, voor een zo optimaal mogelijk begrip van de instructie. De instructie luidde als volgt: ‘U ziet zo een foto/video. U mag in één woord proberen te zeggen
wat de persoon op de foto/video doet’. Na de instructie werd er gestart met één oefenvoorbeeld uit iedere categorie. Om te controleren voor een eventueel vermoeidheidseffect werden er twee lijsten gehanteerd zodat de volgorde van aanbieding van de items verschilde.
 De procedure was verder gelijk aan experiment 1. Evenals in experiment 1 konden er ook
verwante woorden anders dan het doelwoord juist worden gerekend. Hiervoor werd een
lijst van synoniemen/bovenbegrippen opgesteld met antwoorden die ook als juist gescoord
zijn, zie appendix 6.
Data-analyse
De wijze van scoren was gelijk aan de scoring van experiment 1. De totale scores van alle
proefpersonen werden in percentages per proefpersoon berekend, omdat het aantal items
per categorie niet gelijk was.
Er werd een gepaarde t-test uitgevoerd om de prestaties tussen de statische en de dynamische conditie binnen de groep met PMA met elkaar te vergelijken. Binnen de groep
PMA is vervolgens onderzocht of er sprake was van significante verschillen tussen de drie
categorieën tussen de statische en dynamische conditie met behulp van een gepaarde t-test.
GEERINK, PROSS, BROUWER DE KONING, BLANKESTIJN-WILMSEN,
DAMEN, VOORBRAAK-TIMMERMAN, HURKMANS, JONKERS

56

Resultaten
Statisch versus dynamisch
Ook binnen dit experiment lagen de gemiddelde scores van de controleproefpersonen boven de 90%, zowel binnen de statische conditie (M = 89.00, SD = 6.04) als binnen de dynamische conditie (M = 92.37, SD = 5.33). Er was bij deze groep geen sprake van een significant
verschil tussen de statische en dynamische conditie (t(14) = 1.94, p = 0.07). Deze resultaten zijn daarom verder buiten beschouwing gelaten. De ruwe scores van de patiëntengroep
worden weergegeven in appendix 3.
Uit een gepaarde t-test bleek dat de PMA in experiment 2 significant beter presteerden
op het benoemen van acties in de dynamische conditie (M = 72.38, SD = 10.25) dan in de
statische conditie (M = 66.77, SD = 12.00), t(12) = 2.34, p = 0.03. De resultaten worden grafisch weergegeven in figuur 3.
 gemiddelde accuratessescore

experiment 2
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

statisch
dynamisch

infinitief

Figuur 3: Gemiddelde accuratessescore voor de statische en dynamische conditie voor het benoemen op woordniveau.
Semantische categorieën
Vervolgens werd er onderzocht of er een verschil bestond tussen de prestaties op de semantische categorieën ARM, BEEN en GEZICHT, afhankelijk van de conditie, namelijk statisch
of dynamisch. Uit een gepaarde t-test bleek dat de PMA de ARM-gerelateerde acties significant beter benoemden binnen de dynamische conditie (M = 76.54, SD = 13.29) dan binnen
de statische conditie (M = 65.38, SD = 18.10), t(12) = 2.68, p < 0.02. De resultaten worden grafisch weergegeven in figuur 4. Bij het benoemen van acties werden er geen significante verschillen gevonden tussen de statische GEZICHT-gerelateerde acties (M = 71.54,
SD = 13.90) en de dynamische GEZICHT-gerelateerde acties (M = 73.08, SD = 13.16), t(12)
= 0.52, p = 0.61 en tussen de statische BEEN-gerelateerde acties (M = 63.92, SD = 11.27) en
de dynamische BEEN-gerelateerde acties (M = 67.92, SD = 10.73), t(12) = 1.16, p = 0.27.
HET BELANG VAN EEN DYNAMISCHE WEERGAVE VAN ACTIES
VOOR PERSONEN MET AFASIE

57

Gemiddelde accuratessescore

experiment 2
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

statisch
dynamisch

gezicht

arm

been

Figuur 4: Gemiddelde accuratessescore voor de semantische categorieën per conditie.
Discussie
Gelijk aan experiment 1 en een aantal andere studies (Druks & Shallice, 2000; Fung et al.,
2001; d’Honichthun & Pillon, 2008) bleek ook uit experiment 2 dat PMA significant beter
presteerden op het benoemen van acties in de dynamische conditie dan in de statische conditie.
