In Vino Veritas. Klimatologische en socio-economische verklaringen voor de neergang van de Leuvense wijnteelt
The Low Countries Journal
jaargang 17

of Social and Economic
2020

History

nummer 3

The Low Countries Journal of Social and Economic History jaargang 17
2020 nummer 3

• Newcomers, Migrants, Surgeons [Groot]
• In Vino Veritas [Walschap]
• Dossier Maarten Prak’s Citizens without Nations - a Debate
• Boeken over de Tweede Wereldoorlog [Lak]

ISSN15721701.pcovr.TSEG20203.indd Alle pagina's

19-11-20 14:01

In Vino Veritas

Klimatologische en socio-economische verklaringen voor de neergang van
de Leuvense wijnteelt
Lena Walschap
TSEG 17 (3): 37-74
DOI: 10.18352/tseg.1118
Abstract
In Vino Veritas. Climatic and socioeconomic explanations for the decline of the wine
production in Leuven.
In the past, wine cultivation in Europe was much more widespread than it is today.
However, around the sixteenth century, vineyards disappeared in many regions and
wine cultivation was in decline. To explain this, convincing arguments have been
made on the importance of both climatic and economic circumstances. By considering explanations from different viewpoints for the case of Leuven, this article explains
why no consistent conclusion has been reached in the past. Climatic and economic
factors were mutually reinforcing and cannot be considered separately. A combination of unpredictable harvests because of Little Ice Age weather types and small profits due to the unfavourable economic circumstances proved to be the perfect storm
that caused the cultivation of grapevines in Leuven to no longer be worth pursuing.
 Inleiding
Hier zijn lochtighe heuvelen ende noch lochtigher berghen. (…) Bij het opklimmen begroet u overal struyckgewas ende de soet rieckende wijngaerd,
waer de blijde botten ende nog blijder trossen den vreughdebrenghenden
wijn beloven.1
1 Citaat uit een toespraak van Maerten van Dorp in 1513 ter gelegenheid van de opening van het
academiejaar. In: T. Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant (13de-16de eeuw) met bijzondere aandacht
voor de regio Leuven (Onuitgegeven masterproef in de geschiedenis, Katholieke Universiteit Leuven
1996) deel 1,2.
WALSCHAP

37

TSEG

Zoals blijkt uit dit citaat, waren de met wijngaarden bedekte heuvels
in en rond Leuven in de late middeleeuwen en vroege nieuwe tijd de
trots van de toenmalige Leuvenaar. Vanaf het einde van de zestiende
eeuw verdween het grootste deel ervan in ijltempo. Historici schreven
de neergang van de Leuvense wijnteelt toe aan de groeiende concurrentie van bier en prijsfluctuaties. In andere regio’s werd de druk op de
wijnbouw daarnaast ook aan de opkomst van de kleine ijstijd toegeschreven. Dit artikel beantwoordt de vraag waarom de wijngaarden in
de grenszones verdwenen door de balans op te maken tussen verschillende verklaringsfactoren voor de neergang van de Leuvense wijnbouw.
Door de meervoudige invalshoek kan dit onderzoek tot overkoepelende
conclusies komen die in eerder onderzoek ontbraken.
 Wijnproductie was in de late middeleeuwen en vroege nieuwe tijd
een belangrijke economische sector in meer Europese gebieden dan
vandaag. Zo kenden regio’s als Engeland, de Zuidelijke Nederlanden,
Zuid-Duitsland, Hongarije, Zwitserland en Oostenrijk een uitgebreide
productie. Veel van deze plaatsen bevinden zich op de klimatologische
grenzen van de teelt, waar wijnteelt in klimatologisch gunstige omstandigheden net mogelijk is. Vanaf de zestiende eeuw was het aantal gebieden waar wijn geproduceerd werd danig gekrompen. Onderzoekers
associëren deze neergang met de kleine ijstijd, met name de dalende
temperaturen en toegenomen weersextremen.2 Toch is het verkeerd
dit proces slechts vanuit één invalshoek te benaderen. Hoewel sommige onderzoekers overtuigend argumenteren dat de weertypes tijdens
de kleine ijstijd een negatieve impact hadden op de wijnteelt, focussen
anderen zich voornamelijk op de economische of culturele processen
die de teelt beïnvloedden. Verschillende historici bereikten hierdoor
andere conclusies over de dynamieken die in elke regio het succes van
de wijnteelt bepaalden. Deze tegenstelling sluit aan bij de twee groepen
onderzoekers die Bruce Campbell in zijn boek The ­Great Transition tegenover elkaar plaatst.3 Enerzijds identificeert hij een groep die de motor voor de historische evolutie toeschrijft aan endogene factoren: factoren die verbonden zijn aan inherent maatschappelijke aspecten zoals
cultuur en economie. Anderen benadrukken net dat exogene factoren,
die natuurlijk zijn van oorsprong en volledig buiten de maatschappij
vallen, niet onderschat mogen worden als oorzaken voor verandering.
2 P. Blom, De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de Kleine IJstijd (1570-1700) en het ontstaan
van het moderne Europa (Amsterdam 2017) 49-54; B.M. Fagan, The Little Ice Age. How climate made history 1300-1850 (New York 2002).
3 B.M.S. Campbell, The Great Transition. Climate, disease and society in the late-medieval world (Cambridge 2016).
 38

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

Emmanuel Le Roy Ladurie was in 1967 de eerste die de relatie tussen wijn en klimaat in het verleden onderzocht. Hij gebruikte onder andere een op historische bronnen gebaseerde reeks van wijnoogstdata
uit Bourgondië om zomertemperaturen te reconstrueren.4 Ladurie ontweek echter de vraag naar de impact van het veranderend klimaat, omdat een wijziging van temperatuur volgens hem geen relevant effect op
de samenleving kon hebben. Vanaf de jaren tachtig beargumenteerden
historici wel de impact van het klimaat als drijfveer voor verschillende
processen in de samenleving, en kwam Ladurie op zijn standpunt terug.5 De impact van het klimaat op de wijnteelt werd vooral voor Centraal Europa onderzocht, door Christian Pfister en Erich Landsteiner.
Beide historici zagen een correlatie tussen de veranderende weerpatronen tijdens de kleine ijstijd zoals een dalende gemiddelde temperatuur,
natte zomers en extreem koude winters, en de most- en wijnopbrengsten.6 Landsteiner speculeerde ook over de sociaal-economische impact
van deze veranderingen op de wijnteelt, maar deze endogene aspecten ziet hij niet als de verklaring voor de evolutie van wijninkomsten.7
Niet alle onderzoekers zijn overtuigd van de causale relatie tussen
het klimaat en de wijnopbrengsten. Zo beargumenteren Kelly en Ó Gráda dat er geen systematische afkoeling plaatsvond tijdens de kleine ijstijd, waardoor de impact op de wijnopbrengst beperkt tot onbestaande
moet zijn geweest.8 Ze bekritiseren de reconstructieprocessen gebaseerd op dendroklimatologie en argumenteren dat: ‘Not only do statistical reconstructions show no evidence of an LIA (Little Ice Age, L.W.) in Europe, most of the anecdotal evidence for worsening climate after the high
4 E. Le Roy Ladurie, Histoire du climat depuis l’an mil (Parijs 1967).
 5 J. de Vries, ‘Measuring the impact of climate on history. The search for appropriate methodologies’,
The Journal of Interdisciplinary History 10:4 (1980) 599-630; S. White, C. Pfister, en F. Mauelshagen
(red.), The Palgrave handbook of climate history(Londen 2018); T.M.L. Wigley, M.J. Ingram, en G. Farmer
(red.), Climate and history. Studies in past climates and their impact on man (Cambridge 1985).
6 E. Landsteiner, ‘The crisis of wine production in late sixteenth-century Central Europe. Climatic causes and economic consequences’, Climatic Change 43:1 (1999) 323-334; C. Pfister, ‘Die Fluktuationen der Weinmosterträge im Schweizerischen Weinland vom 16. bis ins frühe 19. Jahrhundert’,
Schweizer Zeitschrift für Geschichte 31 (1981) 445-491.
7 E. Landsteiner, ‘Wenig Brot und saurer Wein. Kontinuität und Wandel in der zentraleuropäischen Ernährungskultur im letzten Drittel des 16. Jahrhunderts’, in: W. Behringer, H. Lehmann, en C.
Pfister, Kulturelle Konsequenzen der ‘Kleinen Eiszeit’, Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für
Geschichte, Bd. 212 (Göttingen 2005) 87-148; Landsteiner, ‘The crisis of wine production in late sixteenth-century Central Europe.’
8 M. Kelly en C. Ó Gráda. ‘The waning of the Little Ice Age. Climate change in early modern Europe’,
The Journal of Interdisciplinary History 44:3 (2013) 301-325 ; M. Kelly en C. Ó Gráda. ‘Change points
and temporal dependence in reconstructions of annual temperature. Did Europe experience a Little Ice
Age?’ The Annals of Applied Statistics 8:3 (2014) 137-394.
 WALSCHAP

39

TSEG

Middle Ages also looks decidedly shaky.’9 Ze proberen daarbij in het bijzonder enkele veelgebruikte voorbeelden van impact van de kleine ijstijd te ontkrachten, waaronder het verdwijnen van de wijngaarden in
Engeland. Als alternatieve, sociaaleconomische verklaring benoemen
zij het comparatieve nadeel van Engelse wijnen ten opzichte van Franse geïmporteerde wijnen. Ook stippen ze aan dat wijn in Engeland in
tegenstelling tot in meer zuidelijke gebieden te duur was in verhouding
tot bier.10 Kelly en Ó Gráda geven echter aan dat ze over onvoldoende
gegevens beschikken om een sluitend antwoord over het verdwijnen
van de wijngaarden te kunnen bieden. Hun argument dat er geen werkelijk fenomeen schuil gaat achter de term ‘kleine ijstijd’ vindt overigens weinig tot geen bijval van andere historici en klimatologen.11
Kelly en Ó Gráda sluiten zich wat betreft hun conclusie aan bij de
onderzoekers die het verdwijnen van de Noordwest-Europese wijnteelt
toeschrijven aan comparatieve voordelen en economische processen.12
Dit is ook de invalshoek die tot nog toe voor Leuven gebruikt is. Het belangrijkste onderzoek naar de Leuvense wijnsector gebeurde door Raymond van Uytven, die onder meer ook naslagwerken schreef over de
Leuvense economie en de drankgeschiedenis van de Lage Landen.13 Hij
concludeerde dat het verdwijnen van de wijnteelt in Leuven grotendeels een gevolg was van de waardevermindering van de landwijn, waardoor er in verhouding een grotere concurrentie was van rijnwijn. Ook in
de hoge productiekosten, onder andere vanwege de hoge lonen, ziet hij
een verstorende factor.14 Wat het klimaat betreft, vermeldt hij de negatieve invloed van enkele bijzonder koude jaren in de zestiende eeuw. Hij
onderzocht de impact niet systematisch, en vergeleek evenmin of het
aantal koude jaren groter was in de zestiende eeuw dan in de periode
voor- of nadien.15 Recenter treedt ook Tom Avermaete deze bevindin9 Kelly en Ó Gráda. ‘The waning of the Little Ice Age’, 303.
 10 Ibid., 310-313.
11 S. White, ‘The real Little Ice Age’, The Journal of Interdisciplinary History 44:3 (2013) 327-352 ; U.
Büntgen en L. Hellmann, ‘The Little Ice Age in scientific perspective. Cold spells and caveats’, The Journal of Interdisciplinary History 44:3 (2013) 353-368.
12 Enkele voorbeelden voor de Lage Landen: M.-C. Chaineux, Culture de la vigne et commerce du vin
dans la région de Liège au Moyen Age (Centre belge d’histoire rurale 1981); D. Clauzel, ‘Le vin et la bière
à Lille à la fin du Moyen Age: approches quantitatives’, Publications du Centre Européen d’Etudes Bourguignonnes 47 (2007) 149-167.
13 R. van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie te Leuven van de XIIe tot het einde der XVIe eeuw,
(Brussel 1961); Idem, Geschiedenis van de dorst. Twintig eeuwen drinken in de Lage Landen (Leuven
2007).
14 Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 303-305, 336 en 519.
15 Ibid., 305.
 40

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

gen van Van Uytven bij. Hij schrijft de neergang van de Leuvense wijnteelt hoofdzakelijk toe aan de stijgende graanprijzen. Dit prijzenverloop
leidde tot een lagere koopkracht en een afnemende vraag naar wijn, en
maakte omschakelen naar graanteelt relatief winstgevender.16 Hoewel
Avermaete de invloed van het klimaat wel betrok in zijn onderzoek,
baseerde hij zich voornamelijk op achterhaalde klimaatdata en hanteerde hij een foutieve invulling van het concept van de kleine ijstijd.17
Tot slot wordt wijn vaak bestudeerd als deel van de ruimere voedingscultuur van verschillende sociale klassen doorheen de geschiedenis.18 Dit onderzoek focust niet op de evolutie of het verdwijnen van de
wijnteelt in bepaalde gebieden, maar hun bevindingen zijn evenwel belangrijk om deze evoluties te begrijpen. De consumptie van wijn door
de verschillende klassen is afhankelijk van de regio. Wijn is overal een
product dat door alle klassen geconsumeerd werd, maar in het zuiden
van Europa, waar ze in verhouding eenvoudiger en goedkoper geproduceerd kon worden, dronken de lagere klassen veel meer wijn dan in
het noorden, waar de drank voornamelijk voor bijzondere gelegenheden voorbehouden was.19 Bovendien dronken de verschillende klassen niet dezelfde wijn.20 Er was een belangrijk kwaliteitsverschil gebaseerd op de smaak, waarbij de zoetste wijn uit warmere gebieden als het
meest kwalitatief beschouwd werd.21 In het noorden was bier het belangrijkste alternatief voor wijn. Ook deze twee dranken kenden echter
een sterk statusverschil, gebaseerd op het verschil in prijs.22 Tot nog toe
kwamen argumenten als deze geïsoleerd aan bod. Dit artikel zal aantonen dat dergelijke dynamieken net een belangrijke rol spelen in het
verbinden van de twee bovenbeschreven invalshoeken. Het gebrek aan
aandacht hiervoor is één van de redenen waarom eerder onderzoek het
vraagstuk van de wijnbouw nog niet kon doorgronden.
 Verschillende onderzoekers trachtten de geleidelijke neergang van
diverse Europese wijnstreken te verklaren, waaronder Leuven. Er ontbreekt echter een overkoepelende analyse, waarbij de samenhang tussen verschillende invalshoeken centraal staat. Zonder deze samenhang
16 Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant, dl. 1, 98-102.
17 Ibid., 32-35.
18 A. Gautier en A.J. Grieco, ‘Food and drink in medieval and renaissance Europe. An overview of the
past decade (2001-2012)’, Food and History 10:2 (2012) 73-88, 82.
19 S. Rose, The wine trade in medieval Europe 1000-1500 (Londen 2011) 114-116, 130-131.
20 K.-E. Barzman, ‘Wine should taste like wine: drinking at court in early modern Italy’, Mediaevalia 30
(2009) 137-161, 140.
21 M. Montanari, Medieval tastes. Food, cooking, and the table (New York 2018) 144.
22 Ibid., 140-142.
WALSCHAP

41

TSEG

Kaart 1 Kaart van Leuven
in het hertogdom Brabant.
Andere steden met wijnbouw
in de regio lagen overwegend
ten oosten van Leuven (bron:
Iason Jongepier, GIStorical
Antwerp (UAntwerpen/
Hercules Foundation)).
kan de kwestie van wijnteelt in deze periode niet doorgrond worden.
Dit artikel maakt voor Leuven de balans op door onderzoek naar de klimaatimpact toe te voegen aan bestaande en nieuwe sociaal-economische argumenten. Daarbij staat in het bijzonder de verwevenheid van
deze endogene en exogene drijfveren centraal. Hieruit blijkt dat een
combinatie van elkaar wederzijds versterkende klimatologische en economische omstandigheden het verdwijnen van de Leuvense wijnteelt
aan het einde van de zestiende eeuw in gang zette.
 De soet rieckende wijngaerd: Wijnbouw in Leuven
Brabant was tussen de twaalfde en zestiende eeuw een prominente wijnstreek, ondanks het feit dat het hertogdom gelegen was op
het klimatologisch grensgebied van de wijnstok tijdens de kleine ijstijd. Naast gebieden in het Hageland zoals Aarschot, Diest, Tienen
en Hoegaarden, was Leuven het centrum van Brabantse wijnproduc-

42

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

tie.23 Hoewel de heuvels van ijzerzandsteen zich goed leenden voor
druiventeelt, maakt het klimaat in deze regio dit moeilijk. Net als in
klimatologisch gelijkaardige streken zoals Zuid-Duitsland, Hongarije,
Zwitserland en Oostenrijk, liet de opbrengst van de landwijn zowel
kwantitatief als kwalitatief regelmatig te wensen over.24 Bovendien
hadden de stokken het hele jaar door zorg nodig, waardoor de wijnbouw zeer arbeidsintensief was. De nodige mest en het hout voor de
stalken en de beschuttingen dreven de productieprijs verder op. De
drank was kwalitatief minderwaardig aan de Franse en Rijnse wijnen
die via Leuvense handel doorheen de eeuwen steeds eenvoudiger te
verkrijgen waren.25 Om tegen de buitenlandse wijnen te kunnen concurreren moesten de prijzen laag blijven, wat initieel ook de lonen
drukte in verhouding tot het zware werk.26 Deze moeilijkheden nemen niet weg dat er tussen de twaalfde en de achttiende eeuw steeds
wijnbouw plaatsvond. De late middeleeuwen waren het hoogtepunt
voor deze agrarische tak. Wijngaarden bedekten de meeste heuvels
in de stad en haar omgeving, zoals blijkt uit verschillende contemporaine kaarten.27 De arbeids- en kapitaalintensiviteit van wijnbouw in
deze klimaatzone in verhouding tot de lage prijzen maakten de teelt
kwetsbaar, waardoor externe factoren de evolutie ervan snel en hevig
beïnvloedden.
 Ondanks het belang van Leuven als wijnstad waren de accijnzen op
wijn nooit haar belangrijkste inkomsten. Van Uytven berekende dat de
wijnbelasting op haar hoogtepunt goed was voor een vierde van de totale stadsinkomsten uit belastingen, maar in de loop van de zestiende
eeuw verminderde dit tot ongeveer tien procent. Hoewel het dus een
significante inkomstenbron voor de stad vormde, zijn deze cijfers een
stuk lager dan in de meeste steden, waar de belasting op de verkoop van
wijn goed was voor meer dan de helft van de stadsinkomsten.28 Deze cijfers vormen geen rechtstreekse weerspiegeling van de productie. Toch
23 H. Van Werveke, ‘Comment les établissements religieux belges se procuraient-ils du vin au haut moyen âge?’, Revue Belge de Philologie et d’Histoire 2:4 (1923) 643-644; K. Jaspers, De Leuvense wijnaccijns.
Een hoeksteen van de stadsfinanciën (1345-1520) (onuitgegeven masterproef, KULeuven 2018) 21-22.
24 Ibid., 27.
25 Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 302-304.
26 Ibid., 304-305.
27 Ibid., 301; Jodocus Van der Baren, Lovanium. Illustratie uit: Lipsius, Justus, Ivsti LipsI Lovanium, sive
Opidi et academiae eivs descriptio : libri tres (Antverpiae 1605); Lovanium. Stadsplan van Leuven. Illustratie uit: G. Braun en F. Hogenberg, Civitates orbis terrarum (Keulen 1572-1618); Loeven: Panorama van
Leuven. Illustratie uit: Braun en Hogenberg, Civitates orbis terrarum, 1572.
28 Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 298-300.
WALSCHAP

43

TSEG

Illustratie 1 Kaart van Leuven uit 1580 waarop de wijngaarden binnen de ring zijn afgebeeld. Deze
waren voornamelijk gelegen in het westen van de stad. (bron: Lovanium. Illustratie uit: Georg
Braun en Frans Hogenberg, Civitates orbis terrarum, Keulen, 1572-1618. M - Museum Leuven
(foto Dominique Provost)).
 Illustratie 2 Overzicht van de spreiding van de wijngaarden in Leuven op een stadsgezicht uit
1604. Op dit moment was de wijnbouw al in verval dus de omvang en hoeveelheid wijngaarden
is sterk geslonken tegenover voorgaande eeuwen. (bron: eigen bewerking van Jodocus Van der
Baren, Lovanium. Illustratie uit: Justus Lipsius, Ivsti LipsI Lovanium, sive Opidi et academiae eivs
descriptio : libri tres, Antverpiae, 1605. KU Leuven Libraries Special Collections).
 44

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

kan er uit afgeleid worden dat wijnteelt nooit de belangrijkste tak van
de economie vormde, en dat haar belang afnam doorheen de bestudeerde periode. De hoeveelheid en de grootte van de wijngaarden en
de arbeidsintensieve aanpak doen weliswaar vermoeden dat een significant deel van de bevolking betrokken was in de Leuvense wijnproductie. Uit de veelvuldige vermeldingen van wijnteelt in redevoeringen en
poëtische teksten blijkt bovendien dat de wijnteelt een belangrijk onderdeel van de Leuvense identiteit vormde.29
Als proxy voor de evolutie van de Leuvense wijnteelt tussen 1400 en
1600 presenteert dit artikel een nieuwe reeks die gebaseerd is op de rekeningen van de Tafel van de Grote Heilige Geest van de Sint-Pietersparochie in Leuven. Net zoals de meeste caritatieve instellingen in de Lage
Landen, combineerde de Tafel van de Sint-Pietersparochie zelfvoorziening van voedsel en wijn met commerciële activiteiten.30 Voor dit doel
had de instelling verschillende stukken wijngaard in bezit die deels werden verpacht en deels in eigen beheer gehouden werden. De oppervlakte hiervan is niet systematisch te achterhalen, maar de Tafel bezat in de
vroege vijftiende eeuw ongeveer een vierdeel wijngaard: naar schatting
32 are 60m2.31 Op het hoogtepunt van de wijnbouw in de eerste helft
van de zestiende eeuw verdrievoudigde deze oppervlakte.32 De eigen
vraag bestond grotendeels uit de zorg voor de armen binnen de parochie. Een deel van de taken van de instelling bestond erin op feestdagen wijn uit te schenken. Daarnaast was de Tafel een actieve speler op
de markt. Wanneer er wijn over was, werd deze verkocht.33 Wanneer de
opbrengst onvoldoende was, kochten de beheerders van de Tafel meer
wijn aan.34 Indien dat niet haalbaar bleek, werd de beperkte wijninkomst volledig verkocht en werden de opbrengsten gebruikt om bier
voor de armen aan te kopen.35 Vanaf 1548 gingen de beheerders van
de Tafel over op een nieuw systeem waarbij de wijninkomsten steevast
29 H. van Merchtenen, Cornicke van Brabant, (ed. Guido Gezelle) (Gent 1896) 151 (vers 3973-3975);
Jaspers, De Leuvense wijnaccijns, 12; Toespraak Maerten van Dorp 1513, in: Avermaete, De wijnbouw in
Oost-Brabant.
 30 W.P. Blockmans en W. Prevenier, ‘Armoede in De Nederlanden van de 14e tot het midden van de 16e
eeuw. Bronnen en problemen’, Tijdschrift voor Geschiedenis 88 (1975) 524-532.
31 Een accurate hedendaagse omrekening van een vierdeel ontbreekt. De bovenstaande schatting is
gebaseerd op de aanname dat het om een vierde bunder gaat, gelijk aan een dagmaal. Zie: Van Uytven,
Stadsfinanciën en stadsekonomie, XVII.
32 Rijksarchief Leuven (verder: RAL), Commissie Openbare Onderstand (verder: COO), nrs 1254-1296.
33 RAL, COO, 1259, rekening 1463-1464.
34 Dit gebeurde regelmatig in de periode 1494-1510. RAL, COO, 1263; Ibid., 1265.
35 Dit gebeurde bijvoorbeeld in 1521, 1523 en 1524. RAL, COO, 1267, rekening 1520-21, LXXVIIIr;
Ibid., 1522-1523 ; Ibid., 1523-1524.
WALSCHAP

45

TSEG

verkocht werden en de armen geld kregen. Dit kadert in een algemene
tendens voor weldadigheidsinstellingen om op monetaire giften over te
schakelen in plaats van goederen in natura.36 De keuzes van de Tafel van
de Grote Heilige Geest waren dus onderhevig aan de fluctuaties van de
marktprijzen.
 De gebruikte gegevens zijn uitermate geschikt voor deze studie, aangezien de boekhoudkundige structuur hetzelfde bleef doorheen de periode. Bovendien waren de wijngaarden van de Tafel gelegen op verschillende heuvels in de stad, waardoor ze als steekproef van de gehele
wijnproductie kunnen gelden. Het gaat steeds om wijnranken geplant
op hetzelfde type ijzerzandsteen heuvels waarvan geen blijk is dat het
verbouwingsproces doorheen de jaren veranderde. Daarmee voldoen
de jaarlijkse wijninkomsten van de Heilige Geesttafel na enige bewerking aan de nodige voorwaarden om omgevormd te kunnen worden tot
een systematische reeks.37 In de eerste plaats werd de datering van rekeningen waarin de oogst buiten het effectieve rekenjaar viel aangepast,
zodat de inkomstgegevens steeds overeenkomen met het jaar waarin
de wijn geproduceerd was, en niet met het rekenjaar waarin ze neergeschreven werden. Daarnaast was het noodzakelijk om de verschillende vermelde inhoudsmaten van wijn om te zetten tot één eenheid.38
Dit levert een op enkele periodes na ononderbroken serie op van 1409
tot 1600. De rekeningen lopen daarna verder door, maar bevatten geen
wijnontvangsten meer.
De gegevens werden in drie reeksen opgesplitst om steeds andere
informatie uit te lichten. Grafiek 1 en 2 geven deze weer. De hoeveelheid pachters en bijgevolg wijngaarden die onder de Heilige Geesttafel
vielen, alsook de keuze om voor bepaalde wijngaarden om te schakelen naar direct beheer, veranderden doorheen de jaren als reactie op de
economische en klimatologische omstandigheden. Dit maakt het mogelijk om de impact van deze omstandigheden beter te begrijpen.
36 H. Franck, Memoria et caritas. Jaargetijden als armenzorg in de Onze-Lieve-Vrouweparochie te Gent in
de late middeleeuwen (onuitgegeven masterproef, KULeuven 2013) 11-13.
 37 Voor een overzichtelijke uiteenzetting over de criteria waaraan een dergelijke reeks moet voldoen,
zie: A.M.J. de Kraker en R. Fernandes, ‘Investigating the correlation between monthly average temperatures and tithe proxy data from the Low Countries’, Climatic Change 119:2 (2013) 291–306.
38 Uit de rekeningen blijkt een omzetting van 1 ame = 4 vierdelen = 50 gelten = 100 potten. Dit is een
verbetering van de omzettingen die Bourguignon en Van Uytven hanteerden. Zij baseerden zich op
deze zelfde rekeningen, maar hun omzettingen kwamen onderling niet overeen en stroken beiden niet
met de nieuwe bevindingen. M. Bourguignon, Inventaire des archives de l’Assistance publique de la ville
de Louvain, Travaux du cours pratique d’archivéconomie donné pendant l’année 1927 II (Tongeren 1933),
CXXXII-CXXXIII ; Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, XVII.
46

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

De eerste reeks toont daarom de totale wijninkomsten zoals ze uit de
bronnen naar voren kwamen. Deze reeks vertoont enkele periodes van
absolute stabiliteit, doordat de wijngaarden voor een vaste prijs in natura verpacht werden. Pachters betaalden evenwel regelmatig minder
of niets als hun eigen oogst te laag was.39 Indien de Heilige Geesttafel
eveneens rechtstreeks wijngaarden beheerde, verschilden de inkomsten jaarlijks sterker. Ze waren bovendien in verhouding hoger, aangezien de bruto-inkomst genoteerd werd. De tweede reeks geeft de inkomsten per pachter weer, om de opbrengst te benaderen met minder
invloed van het veranderende beheer. De derde reeks tot slot toont enkel gegevens van de gronden die rechtstreeks door de Tafel beheerd
39 Bijvoorbeeld: RAL, COO, 1259, rekeningen 1460-1466.
WALSCHAP

47

TSEG

werden, om de opbrengst zonder het stabiliserend effect van de pachtprijzen weer te geven. Daarin werden de jaren waarin de oppervlakte
met zekerheid gelijk bleef, apart genomen om de concrete productiviteit van de wijngaarden bloot te leggen.
 De sware costen die zij hebben moeten doen:
Socio-economische factoren
De dominante hypothese voor het verdwijnen van de Leuvense wijnteelt is het afkalven van de comparatieve voordelen van wijnproductie.
Hoewel Brabant in de zestiende eeuw een gunstige economie kende,
speelden verschillende ontwikkelingen de Leuvens wijnproductie parten.40 De bevindingen op basis van de gegevens van de wijnteelt van de
Heilige Geesttafel konden eerdere studies naar de Leuvense wijnteelt
en economie bevestigen.
Twee factoren waren bepalend voor de lage winsten die op de wijnproductie gemaakt konden worden. Ten eerste werd de nominale prijs
van Leuvense wijn ten opzichte van andere producten te laag, waardoor
de winstmarge slonk. Gedurende het grootste deel van de onderzochte
periode kende de landwijn een normaal prijzenverloop dat vergelijkbaar was met bijvoorbeeld rogge, een basisgraan dat alle klassen consumeerden.41 De overeenkomst met de roggeprijzen blijkt ook uit een significante correlatie van de gegevens met een Spearman coëfficiënt van
0,668.42 Vanaf het einde van de zestiende eeuw bleef de landwijnprijs
echter zeer laag in verhouding tot de sterke inflatie van bijna alle andere prijzen, veroorzaakt door de plotse toestroom van Spaans zilver.43 In
verhouding werden andere teelten in deze periode dus winstgevender.
Ten tweede stegen de productiekosten significant waardoor de winstmarge nog kleiner werd. Nadat de lonen voor wijngaardwerkers kunstmatig laag gehouden waren door de grote uitbaters van wijngaarden die
40 Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant; Jaspers, De Leuvense wijnaccijns; Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie. ; J.A. van Houtte en M. van de Putte, Economische geschiedenis van de Lage
Landen 800-1800 (Haarlem 1979) 156-159 ; H. van der Wee, Historische aspecten van de economische
groei. Tien studies over de economische ontwikkeling van West-Europa en van de Nederlanden in het bij­
zonder (12e-19e eeuw) (Antwerpen 1972) 130-131.
 41 Gegevens rogge- en wijnprijzen: Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 494-498, 511, 520,
554.
42 Significant tot op p<0,01 niveau. Meer details omtrent deze en alle volgende correlaties in de bij­
lage.
43 Van Houtte en Van de Putte, Economische geschiedenis, 179-182.
48

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

in het stadsbestuur zaten, stegen ze proportioneel meer dan de lonen
van andere landarbeiders.44
Tegenover de stijgende productiekosten kwam doorheen de zestiende eeuw een dalende vraag te staan. De koopkracht werd aangetast
doordat de prijzen sterker stegen dan de lonen. Hoewel de prijzen van
landwijn niet mee stegen, verdwenen luxeproducten zoals wijn uit de
consumptie van de lagere klassen door de stijgende prijzen voor basisproducten. Wijn werd vervangen door bier. Verschillende auteurs wijzen op concurrentie vanwege de groeiende bierproductie na de invoer
van hop als oorzaak voor het verval van de Leuvense wijnteelt.45 De omschakeling van wijn- naar bierconsumptie gebeurde weliswaar enkel
indien er geen andere mogelijkheid meer was, vanwege het verschil in
status tussen beide dranken.46 Dat blijkt ook uit de schenkingen van de
Heilige Geesttafel. Hoewel ze bedelingen deden aan de armste laag van
de samenleving, maakte wijn hier steevast deel van uit, voornamelijk op
feestdagen. Bij andere bedelingen werd wel gewoon bier gegeven. Indien de Tafel onvoldoende wijninkomsten had om alle standaardfeestdagen te schenken, kochten ze in de mate van het mogelijke meer wijn
aan.47 Pas als ook dit geen haalbare oplossing was, schakelden ze over
op bier.48 Wijn was dus voorbehouden voor deze speciale gelegenheden
en enkel indien er geen andere oplossing was, werd ze vervangen. De rekeningen van de tafel bevestigen het toegenomen belang van bier, maar
niet dat dit de oorzaak was voor het verdwijnen van de wijn.
 De rijkere klassen keerden zich ook af van de Leuvense wijn, ondanks de duurdere prijzen voor buitenlandse wijnen. De concurrentie
van de kwalitatief betere rijnwijn werd sterker door de toename van
de handel in de loop van de zestiende eeuw.49 Uit de verhoudingen van
de prijzen van landwijn met die van betere wijnen blijkt een devaluatie van die eerste doorheen de jaren.50 Enkele prominente figuren zoals
Desiderius Erasmus, Adrianus Barlandus en Joannes Gualter die onder
de rijkere kringen in Leuven vertoefden, bespotten de kwaliteit van de
44 Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 303-304.
45 E. Aerts en R. Unger, ‘Brewing in the Low Countries’, in: Idem (red.), Production, marketing and
consumption of alcoholic beverages (Leuven 1990) 92-113 ; Van Houtte en Van de Putte, Economische
geschiedenis, 127 ; Jaspers, De Leuvense wijnaccijns, 7.
46 Clauzel, ‘Le vin et la bière à Lille’, 163-164; Montanari, Medieval tastes, 140-144.
47 Bijvoorbeeld: RAL, COO, 1263, Rekening 1494-1495.
48 Dit gebeurde bijvoorbeeld tussen 1521 en 1524. RAL, COO, 1267, rekening 1520-1521, LXXVIIIr ;
Ibid., 1521-1522; Ibid., 1522-1523 ; Ibid., 1523-1524.
49 Van der Wee, Historische aspecten van de economische groei, 59-60.
50 Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 517.
WALSCHAP

49

TSEG

Leuvense wijn. Bovendien werd landwijn vanaf Filips de Goede (14191467) niet meer geschonken bij de hertogen.51 Leuvense landwijn viel
dus in ongenade bij de hogere klassen.
 Tot slot zorgde de economische recessie ervoor dat een risico-investering zoals wijnteelt steeds minder aanlokkelijk werd.52 In meer risicovolle periodes schakelden landbouwers over op de minder kapitaal- en
arbeidsintensieve teelt van graan, waarvan de vraag in tijden van crisis
niet daalde.53 Sommige wijngaarden werden omgevormd tot steengroeves, een andere manier om het bodemtype te benutten.54 Gegevens van
de Heilige Geesttafel bevestigen dat uitbreidingen en inkrimpingen van
de wijnteelt in deze organisatie gelijkliepen met periodes van verhoogde of verlaagde koopkracht respectievelijk. De reeks van de jaarlijkse
hoeveelheid pachters correleert significant aan de reële lonen van metsers en gezellen in Leuven, met een Spearman coëfficient van omtrent
0,4.55 Hoewel dit geen sterke correlatie is, is ze voor deze historische
reeksen veelzeggend, zeker aangezien de hoeveelheid pachters zich
door lopende contracten niet jaarlijks aan de nieuwe situatie kon aanpassen. Een hogere koopkracht van deze arbeidslui vormde dus tot op
zekere hoogte een stimulans voor de wijnbouwers om meer wijn te produceren.
De Godsdienstoorlogen aan het eind van de zestiende eeuw versnelden en versterkten de neergang van de Leuvense wijnproductie, maar
waren hier niet de oorzaak van. Het geweld begon immers pas nadat
het verval van de Leuvense wijngaarden al was ingezet. Toch zorgden ze
ervoor dat enkele wijngaarden volledig vernield werden.56 Grote investeringen moesten gemaakt worden om een wijngaard opnieuw rendabel te maken. De grootste kosten waren de stalken waaraan de planten
groeiden en de beschuttingen die de wijngaarden moesten beschermen
tegen de elementen, aangezien hier veel schaars en duur hout voor nodig was. Bovendien duurde het enkele jaren voordat een nieuwe wijngaard bruikbare druiven produceerde.57 Het valt niet uit te sluiten dat
de Leuvense wijnteelt een minder bruusk einde had gekend indien de
Godsdienstoorlogen minder schade teweeg hadden gebracht.
51 Ibid, 304.
52 Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant, dl. 1, 102.
 53 RAL, COO, 1292.
54 Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 305.
55 Significant tot op p<0,01 niveau. Gegevens in verband met de reële lonen uit: Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 494-498 en 557-578.
56 Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant, dl. 1, 103-108.
57 Van Uytven, Geschiedenis van de dorst, 100.
50

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

De zestiende eeuw was dus op economisch vlak een uitdagende periode voor de wijnteelt. De winstmarge werd ondermijnd door de hoge
productiekosten, de dalende vraag en de afgenomen bereidheid om risico’s te nemen in een economische recessie. Toch werden de comparatieve voordelen en het risico van de productie niet enkel door de economische conjunctuur bepaald. In de rest van het artikel zal aangetoond
worden dat klimatologische factoren onontbeerlijk zijn om de trend te
verklaren. De geleidelijke afkoeling en toegenomen weersvariabiliteit
lagen aan de basis van zowel het risicopotentieel als de dalende kwaliteit van de Leuvense wijn.
 Den grooten couwe hagel ende snyeuus: De wijnbouw en
het weer
De ‘kleine ijstijd’ is een complex concept waarrond in eerder onderzoek
al verwarring ontstond.58 Het is daarom belangrijk het begrip goed te
definiëren alvorens tot de studie van de impact ervan over te gaan. Geograaf François E. Matthes gebruikte de term ‘kleine ijstijd’ voor het eerst
in zijn studie uit 1939 over de evolutie van de gletsjers in het late holoceen.59 Over de exacte invulling en het beginpunt van dit fenomeen bestaat veel discussie, zeker sinds de uitbreiding van het concept buiten
de studie van gletsjers.60 Dit onderzoek hanteert een afbakening van het
begin van de veertiende tot het midden van de negentiende eeuw, aangezien in die periode klimaatsverandering in Noordwest-Europa waarneembaar is.61 Over de invulling bestaat eveneens onenigheid. Recent
heerst echter de consensus dat het niet enkel over een daling in temperatuur gaat. Het is een complexe periode gekenmerkt door een toename
van de hoeveelheid neerslag en een verlenging van de jaarlijkse periode waarin vorst en winterse neerslag voorkomen.62 Daarenboven wordt
de kleine ijstijd gekenmerkt door een toename aan extreme weertypes;
zowel extreme events (extreme weersvoorvallen) als climatic anomalies
58 J.A. Matthews en K.R. Briffa, ‘The “Little Ice Age”. Re-evaluation of an evolving concept’, Geografiska
Annaler. Series A, Physical Geography 87:1 (2005) 17-18.
59 F.E. Matthes, ‘Report of committee on glaciers, April 1939’, Eos, Transactions American Geophysical
Union 20:4 (1939) 518-523.
60 Matthews en Briffa, ‘The “Little Ice Age”’, 17-36.
61 C. Pfister e. a., ‘Early modern history’, in: White, Pfister, en Mauelshagen (red.), The Palgrave handbook of climate history, 265-295.
62 Matthews en Briffa, ‘The “Little Ice Age”’, 24-25.
 WALSCHAP

51

TSEG

(klimaatanomalieën).63 Een voorbeeld van deze toename aan extreme
weertypes is het veelvuldig voorkomen van hagel en stormen in deze
periode.64 Tot slot verliep de klimaatsverandering niet steeds lineair. Periodes waarin deze weertypes veelvuldig voorkwamen werden afgewisseld met periodes die een milder klimaat kenden.65
Om een accurate weergave van het klimaat in Leuven te benaderen,
hanteert dit onderzoek drie verschillende soorten klimaatreconstructies, gebaseerd op zowel natuurlijke als historische bronnen.66 De eerste
reeks van Luterbacher et al. is gebaseerd op dendroklimatologie en reconstrueert voor ieder jaar tussen 138 voor onze tijdrekening en 2003
de afwijking van de Europese zomertemperatuur (juni-augustus) ten
opzichte van de referentieperiode 1951-2000.67 De tweede reconstructie is Buisman’s werk Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen dat berust op een uitgebreide collectie van historische documenten.68 Naast omschrijvingen van de weersgesteldheid, biedt dit werk
een negenschalige indexering van de temperaturen gebaseerd op het
model van IJnsen, met toevoegingen van de auteur.69 Daarnaast bevat
het eveneens informatie in verband met neerslag, hagel en onweer. Een
vergelijking met eerdere reconstructies bewees de accuraatheid van de
indexering.70 De derde reeks van Chantal Camenisch creëerde een aanvulling op de reconstructie van Buisman op basis van ongeveer 3000

63 R. Brazdil e.a., ‘Historical climatology in Europe. The state of the art’, Climatic Change 70:3 (2005)
396-402 ; C. Pfister, Wetternachhersage. 500 Jahre Klimavariationen und Naturkatastrophen (14961995) (Bern 1999).
64 Matthews en Briffa, ‘The “Little Ice Age”’, 24. ; A. de Kraker, ‘Storminess in the Low Countries, 13901725’, Environment and History 19:2 (2013) 149-171.
65 Pfister e.a., ‘Early modern history’, 268-269.
 66 A. Pauling, J. Luterbacher, en H. Wanner, ‘Evaluation of proxies for European and North Atlantic
temperature field reconstructions’, Geophysical Research Letters 30:15 (2003) ; B. Li, D.W. Nychka, en
C.M. Ammann, ‘The value of multiproxy reconstruction of past climate’, Journal of the American Statistical Association 105:491 (2010) 883-895.
67 J. Luterbacher e.a., ‘European summer temperatures since Roman times’, Environmental Research
Letters 11:2 (2016) 1-12 ; ‘Paleo data search study 1960’, National Centers for Environmental Information (verder NCEI), geraadpleegd op 4 december 2018, https://www.ncdc.noaa.gov/paleo-search/
study/19600.
68 J. Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen 6 vols (Franeker 1995-2015); A.F.V.
van Engelen, J. Buisman, en F. IJnsen, ‘A millennium of weather, winds and water in the Low Countries’,
in: P. D. Jones e.a. (red.), History and climate. Memories of the future? (Boston 2001) 101-124.
69 Voor meer informatie over de gebruikte methode, zie: Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in
de Lage Landen I: tot 1300, 142-177.
70 M.V. Shabalova en A.F.V. van Engelen, ‘Evaluation of a reconstruction of winter and summer temperatures in the Low Countries, AD 764-1998’, Climatic Change 58:1 (2003) 219-242.
 52

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

citaten over het weer uit 100 administratieve en narratieve bronnen.71
Haar werk omvat zowel omschrijvingen van de weersgesteldheid als gegevens over de temperatuur en neerslag voor elk seizoen in de vijftiende eeuw, geïndexeerd op een schaal van -3 tot +3 in navolging van het
model van Pfister.72
Uit een onderlinge vergelijking van de reeksen bleek dat ze een correcte weergave bieden van de bestudeerde periode. De reeksen van
Buisman en Camenisch correleren significant met elkaar met een coëfficiënt van 0,779.73 De reconstructie van Luterbacher kent eveneens
een significante correlatie met die van Buisman, maar met een veel
lagere coëfficiënt van 0,238.74 Enerzijds is de reden hiervoor de sterk
uiteenlopende methode, waardoor de gegevens van Luterbacher veel
meer detailvariaties tonen dan de indexering van Buisman. Anderzijds
is de verschillende geografische afbakening een verklaring. Door regionale variatie komt de trend van het klimaat wel overeen, maar verschillen de gegevens van bepaalde jaren of periodes waardoor de correlatie statistisch niet zo sterk is, maar in realiteit wel een overeenkomst in
temperatuur weergeeft. Brazdil bevestigt met zijn vergelijking van verschillende reconstructies dat een lage correlatie veelvoorkomend is en
dat dit ook de overeenkomst in het klimaat staaft.75 Hoewel de gegevens
elkaar dus in grote lijnen voldoende bevestigen om een eenduidige analyse te faciliteren, werd rekening gehouden met onderlinge verschillen
door de analyses steeds met elk van de reeksen uit te voeren.
 Om de impact van het klimaat op de wijnteelt te begrijpen, zijn
vooral de weertypes die de wijnbouw specifiek bemoeilijkten belangrijk, en of deze daadwerkelijk frequenter voorkwamen in de periode
van de kleine ijstijd. Pfister gebruikt de term Little Ice Age-type Impacts
(LIATIMP) voor weertypes die schadelijk waren voor de landbouw en
vaker voorkwamen tijdens de kleine ijstijd. Voor de wijnteelt benoemt
hij late vorst in april of mei als boosdoener. Ook te veel regen in de periode tussen juni en augustus en onvoldoende zonneschijn in september
en begin oktober zijn nefast voor de oogst en smaak van de druiven.76
Voldoende zonlicht en warmte in de laatste maanden voor de oogst is
71 C. Camenisch, Endlose Kälte. Witterungsverlauf und Getreidepreise in den Burgundischen Niederlanden im 15. Jahrhundert (Basel 2015) 48-49.
72 Voor meer informatie over de gebruikte methode, zie: Camenisch, Endlose Kälte, 58-63.
73 Significant tot op p<0,01 niveau.
74 Significant tot op p<0,01 niveau.
75 Brazdil e.a., ‘Historical climatology in Europe’, 363-430, 395-396.
76 C. Pfister, ‘Weeping in the snow. The second period of Little Ice Age-type impacts, 1570-1630’, in:
Cultural consequences of the Little Ice Age (2005) 31-86, 62-66.
 WALSCHAP

53

TSEG

namelijk één van de meest doorslaggevende factoren voor een grote
oogst van zoete druiven, wat maakt dat de zomertemperatuur hier een
goede indicator voor vormt. Daarnaast zijn er nog enkele andere voorwaarden voor een goede wijnoogst. Overdadige neerslag betekent minder zonneschijn en dus minder kans voor de druiven om te rijpen, maar
vanaf 800 mm per jaar veroorzaakt het eveneens een verhoogd risico
op ziektes.77 Naast een late vorst tijdens de lente, kunnen ook hagelbuien in deze periode schade aanbrengen. Hoe later op het jaar, hoe meer
effect vorst en hagel hebben. In de winter kunnen de nog kale wijnranken meer koude verdragen, maar indien de temperatuur onder de -20°
Celsius zakt, treedt er steeds vorstschade op, soms voor meerdere jaren.78 Tot slot is het bevorderlijk als de zomer en herfst het jaar voordien warm zijn, aangezien zich hierdoor veel bloemknoppen kunnen
vormen en het vruchthout kan rijpen.79 De impact hiervan is weliswaar
minder groot dan de gevolgen van het weer tijdens het wijnjaar zelf.
De overeenkomst van kwalitatieve weersomschrijvingen van Buisman
en Camenisch met de opbrengsten van de Heilige Geesttafel bevestigt
de bovenstaande informatie voor Leuven, en illustreert hoe deze weersomstandigheden regelmatig de bezigheden van de wijnboeren bemoeilijkten. Grafiek 3 toont enkele voorbeelden van weersomstandigheden
die pieken en dalen in de wijninkomsten verklaren. Om de overeenkomst tussen de wijninkomsten en het weer tastbaar te maken volgen
77 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen I: tot 1300, 31 ; Avermaete, De wijnbouw
in Oost-Brabant, dl. 1, 28.
78 Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant, dl. 1, 28.
79 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen I: tot 1300, 31.
 54

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

enkele sprekende voorbeelden. Een eerste voorbeeld is het wijnjaar
1481, dat bekendstaat om de extreem koude winter met opmerkelijk
veel sneeuw. Bourgondisch hofhistoriograaf Jean Molinet sprak over
vogels die dood uit de lucht vielen en pelgrims en ruiters die stierven
van de kou. Vele bronnen maken melding van bevroren wijnranken.80
De winter duurde bovendien lang, en de schaarse bloesems verrotten
door het natte weer in juni. Als er toch enige druiven konden groeien
tijdens het iets warmere en drogere weer van juli, rijpten ze niet door
de kille vochtigheid van augustus.81 De bronnen vermelden veel wijngebieden waar de oogst volledig mislukte en ook de Heilige Geesttafel
had dit jaar geen wijn ontvangen.82 Het weer was zo schadelijk dat ook
het jaar nadien geen wijn geproduceerd kon worden. Dit blijkt zowel
uit getuigenissen vanuit verschillende wijnregio’s als uit de nulinkomst
die de Tafel nu voor de tweede maal op rij in de rekeningen noteerde.83
1482 was nochtans niet bijzonder koud. De lente was zacht en ging al
vroeg over in zomerweer.84 Dit voorbeeld toont dat de negatieve invloed
van extreem weer gedurende meerdere jaren gevolgen kan hebben. Zeker wanneer recuperatieperiodes doorheen de loop van de kleine ijstijd
schaarser worden, is dit problematisch.
 De rekeningen getuigen ook van enkele uitstekende wijnjaren tijdens
warmere periodes, te midden van de doorgaans koelere kleine ijstijd. Zo
was de zomer van 1540 legendarisch warm, waarbij tijdgenoten het hadden over een bijna mediterraan aandoend klimaat.85 Hoewel dit wijst op
veel zonneschijn, wat gunstig is voor het groeien van de bloesems en het
rijpen van de druiven, leidde dit eveneens tot een verhoogd risico op
verdroging. De oogst was omvangrijk en van bijzonder goede kwaliteit
in bijna alle wijnregio’s in West- en Centraal-Europa, afgezien van enkele plaatsen waar ze verdord was.86 Ook de Heilige Geesttafel ontving
dit jaar een recordontvangst van 662,5 gelten, 100 gelten meer dan de
tweede grootste totale ontvangst in 1521.87 De rijke oogst sprak dermate
80 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen III: 1450-1575, 161-167 ; Camenisch,
Endlose Kälte, 184-185.
81 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen III: 1450-1575, 163; Camenisch, Endlose Kälte , 296-297, 334.
82 RAL, COO, 1261, rekening 1481-1482 ; Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen
III: 1450-1575, 161-167.
83 RAL, COO, 1261, rekening 1482-1483 ; Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen
III: 1450-1575, 161-167.
84 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen III: 1450-1575, 167-171.
85 Ibid., 463-473.
86 Ibid., 470.
87 RAL, COO, 1269, Rekening 1540-1541 ; RAL, COO, 1267, Rekening 1521-1522.
WALSCHAP

55

TSEG

tot de verbeelding dat men in veel streken nieuwe wijnvelden aanlegde.
 Na 1540 verslechterden de zomers, dus de grote inspanning die tot het
omvormen van akkers in wijngaarden geleverd was, bleek tevergeefs.88
Niet enkel in dergelijke extreme gevallen is de invloed van het klimaat op de wijnopbrengsten duidelijk. In 1517 bijvoorbeeld bedroegen
de inkomsten van de Tafel slechts 50 gelten, waarbij hun rechtstreeks
beheerde gronden zelfs helemaal niets opleverden.89 Hoewel de winter
dit jaar lang was, was ze niet zo streng dat de wijngaarden er onder te
lijden hadden. Een plotse vorst eind april beschadigde echter de bloesems en een natte augustus maakte dat de druiven niet konden rijpen,
waardoor de oogst laat plaatsvond en beperkt was in omvang.90 Dergelijke voorbeelden zijn geen uitzonderingen. Zo herkent bijvoorbeeld
ook Avermaete in de late vijftiende en in de zestiende eeuw respectievelijk vijf en veertien nulopbrengsten die met ongunstige weersomstandigheden gepaard gingen.91
Toch zijn er ook jaren waarvoor de wijnopbrengst en de weersomstandigheden niet overeen lijken te komen. In 1457 bijvoorbeeld lijkt het
weer gunstig voor de wijnbouw.92 Toch konden twee van de drie pachters
van de Heilige Geesttafel hun som niet betalen en bedroegen de totale
inkomsten hierdoor slechts 50 gelten.93 Hoewel andere verklaringen niet
uitgesloten kunnen worden, is een zeer aannemelijke oorzaak hiervoor
een lokale storm of hagelbui die de wijnoogst in Leuven vernietigde. Voor
zekerheid over dergelijke lokale fenomenen schieten de bronnen regelmatig tekort, wat meteen een nadeel vormt voor de kwalitatieve methode.
