Het gaat te goed
MAB

Overheid

Het gaat te goed
Het Jaarverslag van De Nederlandsche Bank
Prof. Dr. F. Hartog
Inleiding
Er was een tijd waarin iedereen zei: het gaat goed.
Behalve de President van De Nederlandsche
Bank. Die beschikte blijkbaar over een onuitput­
telijke voorraad azijn, waarvan hij eind april ruim­
schoots gebruik maakte. We zagen telkens reik­
halzend uit naar zijn Jaarverslag. Wat zou hem nu
weer dwarszitten?
Helaas, zijn azijn is nu op. Zelfs hij ziet ook bijna
alleen nog maar gunstige ontwikkelingen. Daar­
mee is de lol er grotendeels af. Het Jaarverslag
1988 heeft in sommige gevallen niet eens meer de
voorpagina gehaald. We wisten dit allemaal al.
Mogen we dus nu pas helemaal gerust zijn? Wan­
neer ook de President van DNB ons komt vertel­
len dat het goed gaat, moet de economie er wel
uitbundig voorstaan. Wat kan ons nu nog gebeu­
ren? Dat het te goed gaat. We kunnen door het
plafond heen gaan. Zo vindt de President toch
nog een gelegenheid voor het opheffen van zijn
waarschuwende vinger. De inflatie steekt haar
kop weer op. Juist bij een beginnende inflatie kan
de geldpolitiek van grote betekenis zijn. Dit is één
van de belangrijkste thema’s van het Jaarverslag
over 1988. De overheidsfinanciën krijgen deze
keer veel minder aandacht.
Een en ander komt in het volgende nog uitvoeri­
ger ter sprake. Daartoe zal het betoog van de Pre­
sident min of meer op de voet worden gevolgd,
met name wat betreft het algemene overzicht. We
bewegen daarbij geografisch gezien van buiten
naar binnen. Aan het eind zal worden getracht, in
het kort na te gaan in hoeverre we hebben geleerd
van de ervaringen met de vorige economische
overspanning. Maar dan is intussen schrijver
dezes in hoofdzaak aan het woord gekomen.
 Verenigde Staten
Het kan in de economie vreemd toe gaan. De

228

ineenstorting van de aandelenkoersen in oktober
1987 deed ons het ergste vrezen. Zoiets had in
het verleden veelal tot een inzinking van de hele
economie geleid, omdat de vermogensbezitters
zich plotseling armer rekenden en in verband
daarmee hun bestedingen inkrompen. De Ameri­
kaanse monetaire autoriteiten hebben gezegd:
dat zal ons nu niet overkomen. Daartoe gingen zij
over tot een accommoderende geldpolitiek. Dat
bleek inderdaad te helpen. De bestedingen ble­
ven niet alleen op peil, maar liepen zelfs verder
op. Er kwam zo een versnelling van de conjunctuurbeweging op gang die noopte tot het weer
aanhalen van de monetaire teugels. Niet alleen
bleef een conjuncturele terugslag als gevolg van
de beurskrach uit, maar zelfs zorgde zij dus indi­
rect voor een verdere stijging van de economi­
sche bedrijvigheid.
Deze ervaring heeft een tweeledige betekenis. In
de eerste plaats blijkt dat men kan leren van vroe­
gere fouten. In de tweede plaats kan over-reageren moeilijk te vermijden zijn. Dat is ook zeer
begrijpelijk. Al is de richting van het ingrijpen dui­
delijk, dan hoeft de dosis nog niet duidelijk te zijn.
Overigens zeuren het grote Amerikaanse finan­
cieringstekort en het eveneens forse tekort op de
lopende betalingsbalans nog steeds door. Wat
het tweede betreft heeft de dollarkoers als gevolg
van de hoge stand van de Amerikaanse bedrijvig­
heid een groot deel van zijn corrigerende invloed
verloren. Verdere daling van de dollar leidt name­
lijk niet of nauwelijks tot meer uitvoer, omdat de
aanbodmogelijkheden van het Amerikaanse
bedrijfsleven vrijwel zijn uitgeput. Daarom zien we

Prof. Dr. F. Hartog, oud-hoogleraar Algemene Economie
aan de Rijksuniversiteit Groningen.
juni 1989

MAB

sinds enige tijd dat het betalingsbalanstekort niet
kleiner meer wordt.
 Nu we het toch over de dollar hebben, is het
opmerkelijk dat grote bewegingen gedurende het
verslagjaar vrij goed zijn getemd door gecoördi­
neerde interventies van de centrale banken. Daar
waren zelfs in vergelijking met het voorgaande
jaar maar betrekkelijk kleine bedragen mee
gemoeid. Betekent dit, dat we de wisselkoersver­
houdingen hiermee voortaan enigszins in het
gareel kunnen houden? Dat zou te ver gaan. In de
eerste plaats kan ingrijpen van de centrale ban­
ken de noodzaak tot interne aanpassingen van de
landen die onevenwichtigheden oproepen op den
duur niet vervangen. In de tweede plaats is het
meer geluk dan wijsheid wanneer de wisselkoer­
sen enige tijd gehoorzamen aan de centrale ban­
ken. De wenselijkheid blijft dus, te streven naar
een internationaal monetair stelstel dat alle lan­
den een maximaal belang geeft bij een evenwich­
tig beleid.
Nu er tekenen zijn dat de Amerikaanse regering
ook de zin daarvan is gaan beseffen, is de Presi­
dent van mening dat er wat dit betreft nieuwe
mogelijkheden voor het Internationale Monetaire
Fonds worden geopend, waarbij het op zijn minst
zijn onafhankelijke positie en deskundigheid kan
inbrengen in een discussie over betalingsbalans­
onevenwichtigheden met de betrokkenen.
 Europa
Een aantal landen van de Europese Gemeen­
schap heeft in het Europese Monetaire Stelsel al
een vorm van samenwerking bereikt waarbij is
verwezenlijkt wat de President raadzaam acht
voor de wereld als geheel. Daarbij is de zelfstan­
digheid van de deelnemende landen nog vrijwel
niet aangetast. Toch heeft de regeling discipli­
nerend gewerkt. De convergentie van het beleid
en van de economische ontwikkeling in de lidsta­
ten maakte dan ook in 1988 een herschikking van
de wisselkoersen overbodig. Wel bleken af en toe
snelle rentemaatregelen nodig te zijn, alsmede
beperkte valuta-interventies. Het systeem zal,
zoals het nu is, in de toekomst wellicht aan gro­
tere spanningen worden blootgesteld, gezien de
toenemende divergentie op betalingsbalansge-

juni 1989

bied. Kan een vlucht naar voren door het schep­
pen van monetaire eenheid daartoe helpen? Dit
was het onderwerp van een rapport van een raad­
gevend comité, ingesteld door de Europese
Raad. Ook Duisenberg maakte deel uit van dit
comité. Intussen is het desbetreffende rapport
verschenen. De President grijpt daar in zijn ver­
slag al op vooruit. Hij stelt zich nogal afstandelijk
op. Ter gelegenheid van een persconferentie naar
aanleiding van de publikatie van het rapport heeft
hij zijn opinie als volgt onder woorden gebracht:
Tijdens mijn ambtsperiode als bankpresident zal
ik het niet meer meemaken’. Het is namelijk nogal
wat. Een stelsel van onherroepelijk vaste wissel­
koersen - of één munt, wat op zichzelf dan weinig
verschil meer maakt - vereist één centrale bank
en één Ministerie van Financiën voor de gemeen­
schap, of tenminste centrale autoriteiten waaraan
de nationale centrale banken en Ministeries van
Financiën ondergeschikt zijn. In het rapport wordt
een drietal stadia onderscheiden die zouden
moeten worden doorlopen, maar de opstellers
zijn wijs genoeg om geen streefdata te noemen.
 Het is meer een scenario: als men het zou willen,
zou het zo moeten.
Wel operationeel is de wens tot toetreding van het
Verenigd Koninkrijk tot het bestaande stelsel.
Officieel is dat land nog steeds afwijzend, maar
van het Engelse bedrijfsleven komt een toene­
mende druk tot het zoeken van contact met het
Europese Monetaire Stelsel.
Binnenlandse ontwikkelingen
De meevallende groei van de Nederlandse eco­
nomie is vooral te danken aan de investeringen en
de uitvoer. Dat zijn om zo te zeggen de goede
bestedingscategorieën. De andere zouden ver­
keerd zijn. Dat zijn de overheidsbestedingen en
de particuliere consumptie.
De investeringen hebben een tweeledig effect,
één op korte en één op middellange of lange ter­
mijn. Het eerste werkt van de vraagkant. Of dit
goed is, hangt af van de stand van de conjunc­
tuur. Bij onderbezetting werkt het goed. Het
tweede investeringseffect komt van de aanbodkant. De produktiecapaciteit wordt namelijk door

229

MAB

investeringen opgevoerd. Dat werkt in het alge­
meen altijd goed.
De uitvoer is een dankbare bestedingscategorie
omdat zij een vrijwel oneindige expansie toelaat.
De Nederlandse uitvoer maakt amper 4% uit van
de wereldhandel en daar kan altijd nog wel wat bij.
Of er wat bij komt hangt vooral af van onze con­
currentiepositie. Als die verbetert stijgt ons uitvoervolume meer dan het volume van de wereld­
handel. Dat is precies wat in de laatste jaren
gebeurt. Het wijst dus op het achterblijven van
onze arbeidskosten, want die bepalen vooral
onze concurrentiepositie. Daarvan nemen de
lonen gematigd toe, zodanig dat zij de stijging van
de arbeidsproduktiviteit niet helemaal teniet
doen. Dat niettemin de inflatie weer is gaan oplo­
pen komt vooral door de stijging van de prijzen
van onbewerkte produkten op de wereldmarkt.
 Verder neemt de geldhoeveelheid in ons land vrij
sterk toe, voornamelijk door vergrote kredietver­
lening van de banken aan het bedrijfsleven. De
President kondigt aan dat hij dit mettertijd in een
nader gesprek met de banken aan de orde zal
stellen.
Overheidsfinanciën
Zoals gezegd is het duidelijk dat Duisenberg niet
meer wakker ligt van de toestand van de over­
heidsfinanciën. Maar toch is nog niet alles zoals
het moet zijn.
Laten we eerst het goede nieuws geven. Het
financieringstekort ligt op schema. Wie het nu
verder mooi wil houden vraagt niet verder. Maar
zo zijn economen niet. De volgende vraag die bij
hen opkomt is dan ook: hoe komt dat? Het ant­
woord geeft aanleiding tot gemengde gevoelens.
Allereerst moet namelijk worden vastgesteld dat
de overheid er vrijwel niet in is geslaagd, haar
eigen bestedingen naar beneden te krijgen. In
zoverre is het bezuinigen nagenoeg geheel mis­
lukt. Dat het toch nog ten naastenbij terecht is
gekomen komt vooral door drie oorzaken, die hier
in willekeurige volgorde worden genoemd.
In de eerste plaats zijn er grote meevallers
geweest, doordat de economische ontwikkeling
sneller ging dan was verwacht. Dat heeft ten dele
geleid tot verslapping van de begrotingsdisci­

230

pline. De onderliggende onevenwichtigheid is
hiermee dus niet ongedaan gemaakt en zelfs eer
aangewakkerd.
In de tweede plaats heeft het Rijk zich in 1988
geheel teruggetrokken uit de verschaffing van
leenkapitaal aan de sociale woningbouw. Deze
debudgettering is geen eigenlijke besparing,
want dat geld moet er natuurlijk toch komen. Het
kan worden beschouwd als het ongedaan maken
van ee. i oneigenlijk element in de berekening van
het tekort.
 Als derde bezuiniging is er het sterk achterblijven
van de salarissen van het overheidspersoneel en
het personeel in de verzorgende sector met grote
overheidssubsidies, alsmede van de sociale uit­
keringen. Dat roept steeds grotere spanningen op
en kan dus in hoofdzaak alleen maar als een tijde­
lijke bezuiniging worden beschouwd.
Men zal zich misschien afvragen waar de gevol­
gen van het inslikken van de algemene WIR-premie blijven. Die waren er in 1988 wel, maar het Rijk
moet dat in 1989 bezuren doordat dan de com­
penserende verlaging van de vennootschapsbe­
lasting en van de afschaffing van de kinderbijslagpremie pas goed gaan doorwerken.
Het karwei is dus op dit gebied nog lang niet af.
Het financieringstekort moet volgens de Presi­
dent nog minstens drie procentpunten verder
omlaag. Overigens zij voor alle zekerheid vermeld
dat de oordelen in de voorgaande beschouwing
over de overheidsfinanciën stammen van schrij­
ver dezes. Hij vertrouwt er op dat zij in de geest
zijn van het Jaarverslag.
Inflatiebestrijding
Zoals gezegd spreekt Duisenberg zich dit jaar
vooral uit over inflatie. Op het eerste gezicht lijkt
het overdreven, zich nu al zorgen te maken over
een paar procent prijsstijging. Maar het kan ver­
der om zich heen gaan grijpen en dan is inflatie
veel moeilijker te bestrijden. Zij zet zich namelijk
op den duur vast in de verwachtingen van de eco­
nomische subjecten en het duurt meestal weer
vrij lang voordat zij daaruit weer verdwenen is. Er
worden dan gedragingen opgeroepen die ver­
snellend werken. Met name het afwentelingsge-

juni 1989

MAB

drag gaat na verloop van tijd evenwichtverstorend werken.
 In een vroeg stadium kan inflatie dus nog betrek­
kelijk gemakkelijk bestreden worden. Dat kan dan
het beste gebeuren met monetaire middelen, dus
met instrumenten van de centrale bank. Onder
invloed van Keynes zijn die lange tijd veronacht­
zaamd. Mede daardoor is de zaak in de eerste
helft van de jaren zeventig uit de hand gelopen.
Daar hebben we van geleerd, maar juist in ver­
band daarmee is het van belang, nu al tegen infla­
tie te gaan optreden.
De President geeft in dit verband een opsomming
van de nadelen van inflatie. Van betekenis is
vooral dat er op lange termijn geen afruilverhouding bestaat met betrekking tot de werkgelegen­
heid. Het gaat niet om een keus tussen deze
beide, met inflatie als het minste kwaad. Dat heb­
ben we in de jaren zestig en de eerste helft van de
jaren zeventig steeds gedacht, maar op den duur
sleept inflatie ook de werkgelegenheid mee op
het verkeerde pad. Dat gebeurt vooral door kos­
tenstijging, aantasting van de besparingen, ver­
groting van het investeringsrisico en verstoring
van de wisselkoersverhoudingen bij een ongelijk
inflatietempo in de afzonderlijke landen.
Inflatiebestrijding en in samenhang daarmee
handhaving van de waarde van het geld is dus
niet alleen een hobby van presidenten van cen­
trale banken, maar een algemeen belang.
Wel zijn bankpresidenten er uitzonderlijk gevoelig
voor, omdat prijsstabiliteit de doelstelling is die zij
in het bijzonder moeten bewaken. Ook zitten zij
zoals we zagen juist bij het vliegwiel als dat nog
maar langzaam draait. Verder valt te bedenken
dat ook inflatie van de aanbodkant, door het oplo­
pen van de lonen of de gronstoffenprijzen, een
geldkant heeft doordat de monetaire autoriteiten
aan de geldkraan zitten die deze opblazingen van
de kosten mogelijk maakt. In zoverre is, aldus de
President, inflatie uiteindelijk altijd een monetair
verschijnsel.
 Waar komt het weer oplopen van de inflatie deze
keer vandaan? In hoofdzaak van de grondstof­
markten. De lang aanhoudende conjunctuurstijging in de wereld veroorzaakt steeds meer
schaarste aan onbewerkte produkten en daar­
door loopt hun prijspeil op. Daar kunnen wij op het

juni 1989

eerste gezicht weinig aan doen. Daarom ziet Dui­
senberg hier vooral een taak voor overleg tussen
de voornaamste landen. Zijn beschouwingen
over inflatie plaatst hij dan ook in het overzicht van
het buitengebeuren.
Natuurlijk kan een afzonderlijk land zich toch nog
wel de geïmporteerde inflatie van het lijf houden,
door zijn wisselkoers op te laten lopen. Maar dat
druist weer in tegen het streven, de koersverhoudingen stabieler te maken. We lopen hier weer op
tegen de mogelijke ontwikkeling van het Euro­
pese Monetaire Systeem tot Europese munteen­
heid. In het eindstadium zouden de betrokken
landen het wisselkoersinstrument hebben ingele­
verd, zodat inflatiebestrijding dan een nog hache­
lijker zaak kan worden, tenzij de gemeenschap de
monetaire discipline van de uit dit oogpunt meest
betrouwbare landen tot de hare zou maken.
Er is wat Nederland betreft ook een toenemende
binnenlandse dreiging. Dat is de weer oplopende
loonstijging. Ook wat dit betreft gaat het nog maar
om een paar procenten op jaarbasis, maar naar­
mate er meer tweejaarlijkse c.a.o.’s moeten wor­
den vernieuwd komen we dichter bij de gevaren­
zone. De munitie voor een nieuwe loongolf hoopt
zich al op in de vorm van sterke uitzetting van de
geldhoeveelheid door het bankwezen. Vandaar
de zorg van de President op dit punt. Gaat er dan
geen matigende invloed uit van het overvloedige
arbeidsaanbod? Tot op zekere hoogte wel, maar
daarop kunnen we toch niet helemaal vertrou­
wen. Ondanks dit kunnen er partiële knelpunten
ontstaan en daar begint het dan mis te lopen.
 Leerproces
Wie niet van de geschiedenis leert, moet haar
overdoen. In de jaren zestig wisten we eigenlijk
niet hoe een steeds verder oplopende inflatie ein­
digde. Nu weten we het wel en dat stemt tot
nadenken. Toch kunnen we er niet gerust op zijn
dat herhaling zal worden voorkómen. In de eco­
nomie werkt het leerproces niet overal door.
Er zijn twee autoriteiten die de inflatie-ervaringen
wél ter harte nemen. Dat zijn de President van de
centrale bank en de Minister van Financiën. Dat
231

MAB

vloeit voort uit hun functies. Maar hun invloed is
niet altijd groot genoeg.
De President van de centrale bank beschikt
slechts over een beperkt instrumentarium. Verder
kan hij alleen op het gemoed van de regeerders
werken.
De Minister van Financiën is op het eerste gezicht
wat dit betreft machtiger. Maar zijn macht schiet
ook dikwijls te kort. Hij zou eigenlijk een super­
minister moeten zijn, met bindende gezagsbe­
voegdheid over zijn collega’s. Die figuur kennen
wij bij ons niet. Als naastbeste oplossing, die bij
ons wél mogelijk is, kan worden gedacht aan een
regeerafspraak waarbij de Minister-President op
voorhand verklaart, zijn Minister van Financiën
altijd te zullen steunen. Bij wijze van tweede ver­
dedigingslinie kan een begrotingsnorm worden
vastgelegd. Zuinigheid kan dan gedurende het
regeerakkoord kabinetsbeleid worden.
 Zo gezien hebben wij er meestal niet uitgehaald
wat er in zit. Maar iedereen leert toch van nega­
tieve ervaringen? Nee, dat is nu juist het punt
waar het op aankomt. De ’spending departments’
en de partijen op de arbeidsmarkt, met name de
vakbeweging, zijn meestal niet vrij van kortzich­
tigheid. Monetaire discipline heeft dikwijls de
schijn tegen en niet iedereen kijkt door die schijn
heen. Daar komt wat ons betreft thans bij dat de
komende verkiezing haar schaduw vooruit begint
te werpen. Ten einde de verkiezing te winnen
moeten de politieke leiders in vele gevallen het
verkeerde beloven, om later het goede te kunnen
doen.
Als we naar andere landen kijken kan dat allemaal
nog veel cynischer, maar helemaal vrij zijn we er
toch niet van.
Maar hoe dit zij, niemand kan zeggen dat de Pre­
sident niet gewaarschuwd heeft.
B e la stin g e n

De Oorthervorm
nabeschouwing
Prof. D. A. ML Meeles
1 Inleiding
In de aflevering van november 1986 van dit tijd­
schrift wijdde ik een beschouwing aan het rapport
van de commissie tot vereenvoudiging van de
loonbelasting en de inkomstenbelasting, beter
bekend als de Commissie Oort.
 Het rapport ontving destijds algemene bijval,
zelfs zodanig, dat de regering meende dat de op
grond van het rapport te realiseren vereenvoudi­
ging van de belasting- en premieheffing reeds op
1 januari 1988 zou kunnen ingaan, hoewel de
commissie zelf als streefdatum 1 januari 1989 had
genoemd. Het zal de lezer van dit artikel niet zijn
ontgaan, dat de Tweede Kamer - en ten tijde van
het verschijnen van deze publikatie waarschijnlijk
ook de Eerste Kamer - de op het rapport Oort
gebaseerde wetsontwerpen inmiddels heeft aan­
vaard. Doch de ingangsdatum kon, vooral door
de hierna te bespreken problemen met de zoge­
naamde overhevelingstoeslag, niet vroeger wor­
den gesteld dan 1 januari 1990.
In het navolgende zal in hoofdlijnen worden nage­
gaan waar en waarom de door de Tweede Kamer
aanvaarde wetsvoorstellen afwijken van de voor­
stellen in het rapport Oort en welke invloed dit
heeft op de administratie en administratieve ver­
plichtingen van het bedrijfsleven. Op details zal
niet worden ingegaan. Wie daarin is geïnteres­
seerd raadplege de vakliteratuur.
De basis van de commissievoorstellen werd
gevormd door de combinatie van de heffing van
loon- en inkomstenbelasting en de premieheffing
volksverzekeringen, zulks door uniformering van
de heffingsgrondslag. Daartoe was het noodza-

Prof. D. A. M. Meeles, registeraccountant en
belastingadviseur, was tot 1985 buitengewoon hoogleraar
belastingrecht aan de Katholieke Universiteit Brabant.
232

juni 1989.
