Wim Willems en Henk Looijesteijn, Goed geld. De geschiedenis van de Nutsspaarbank.
TSEG

sastreuze uitwerking. Joodse arbeiders werden uit de ANDB gedwongen en velen
stierven in concentratiekampen. Een aangrijpend verhaal, aaneengeregen door
levensverhalen van veel Joodse arbeiders die niet terugkeerden uit de kampen en
de enkelingen die de holocaust wel overleefden. Joodse werkgevers en werknemers werden aan het lijntje gehouden tot de bezetter hen niet meer nodig had.
De gevolgen van dit alles blijken vooral in het laatste hoofdstuk van Karin
Hofmeester en Daniël Metz. Hun verhaal begint meteen na de Tweede Wereldoorlog. Na een korte heropleving dankzij de terugkeer van Joodse werkgevers en
arbeiders, stuikt de sector in elkaar. Antwerpen nam in het interbellum al de leidende rol over van Amsterdam en bevestigde die status met verve na de oorlog.
Bovendien werd de Antwerpse diamantnijverheid niet door Joodse werkgevers en
arbeiders gedomineerd en had ze daardoor minder geleden onder de nazivervolging dan Amsterdam, waar men na de oorlog zelfs geschoolde diamantbewerkers
tekort kwam om nieuwe leerlingen te scholen. Maar uiteindelijk viel ook Antwerpen ten prooi aan de ijzeren logica van naoorlogs ANDB-voorzitter Kuijt: ‘Het is
nu eenmaal zo met loonen als met water, ze zoeken steeds het laagste punt’. De
productie verschoof eerst naar Palestina en dan India. Voor de ANDB hield het
verhaal vroeger op. In 1958 gaat de bond op in de Algemene Nederlandse Metaalbewerkersbond, zoals de ADB later opgaat in de Algemene Centrale van het Algemeen Belgisch Vakverbond. Economisch speelt de Nederlandse diamantsector
dan al geen rol (van betekenis) meer op wereldvlak.
 Een schitterende erfenis is een goed geschreven verhaal. Iets meer voor wie (voor)
kennis heeft over het Nederlands syndicalisme en de specificiteit van het Nederlands diamantsyndicalisme. Maar ook zonder die bagage blijft het een boeiend,
leerrijk verhaal. De eindredactie versmelt heel uiteenlopende thema’s en schrijftrants tot een coherent en uiterst leesbaar geheel dat ik iedereen graag aanbeveel.
Luc Peiren, Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis
Wim Willems en Henk Looijesteijn, Goed geld. De geschiedenis van de Nutsspaarbank (Amsterdam: Boom, 2018). 272 p. ISBN 9789024423491.
DOI: 10.18352/tseg.1150
Sparen, spaarpotten, spaarbankboekjes en spaarbanken, het lijken soms termen
uit een ver verleden. Maar, tot in de jaren zestig van de vorige eeuw werd sparen
gezien als het middel bij uitstek om welvaart en bestaanszekerheid op te bouwen.
De overheid propageerde het sparen door speciale regelingen als de Zilvervloot
en faciliteerde spaarders met de Rijkspostspaarbank. Belangrijker nog waren de

108

ISSN15721701.pinn.TSEG20202.indb 108

VOL. 17, NO. 2, 2020

21-08-2020 10:49

BOOKREVIEWS

honderden lokale Nutsspaarbanken, Bondsspaarbanken en zelfs nog een enkele
Gemeentespaarbank, die vele honderden miljoenen aan spaargeld beheerden.
In deze nijvere spaaractiviteit is de afgelopen vijftig jaar door de uitbouw van de
verzorgingsstaat en de toegenomen welvaart, drastisch verandering in gekomen.
Hoewel Nederlanders internationaal nog steeds als spaarzaam of zelfs uitgesproken zuinig te boek staan, wordt er toch niet veel meer gespaard. Het meeste geld
dat we tegenwoordig nog opzij leggen bestaat uit de, veelal verplichte, afdracht
aan de pensioenfondsen. Daar zitten tegenwoordig de grootste financiële buffers
voor de meeste Nederlanders, al zal niemand dat als zijn ‘spaargeld’ beschouwen.
 Intussen is de verstrekking van hypotheken, consumptief krediet en het gebruik
van creditcards ook in Nederland wijd verbreid geraakt. Als gevolg van deze draai
van sparen naar lenen, is de spaarbank uit het straatbeeld verdwenen. De honderden lokale spaarbanken gingen geleidelijk op in steeds grotere eenheden waarvan
alleen nog SNS-bank overeind is gebleven, zij het met forse overheidssteun. Alle
reden dus om terug te blikken naar het ontstaan van deze nationale spaardrift
en de oorsprong van de talrijke spaarbanken.
 In Goed geld schrijven Wim Willems en Henk Looijesteijn met een vlotte pen
de geschiedenis van de Nutsspaarbank. Daarbij wordt speciaal aandacht besteed
aan de Haagse Nutsspaarbank. De opdracht voor deze studie werd dan ook verleend door het Fonds 1818, de rechtsopvolger van deze bank. De titel van hun
boek verwijst naar het geld van de spaarders. Dat is, aldus de auteurs, ‘eeuwenlang
bedoeld geweest om goed te doen.’ Maar, hier lijken de auteurs toch enigszins
op het verkeerde been gezet door de huidige doelstellingen van hun opdrachtgever. Het Fonds 1818 mag dan nu ‘goed’ kunnen doen met de opbrengsten van
het geld dat de Haagse spaarders jaar-in-jaar-uit op hun rekening stortten, dat
was niet de oorspronkelijke doelstelling van de Nutsspaarbank. De spaarbanken
opgericht door plaatselijke afdelingen van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, hadden een moreel en opvoedkundig doel. De oprichters beschouwden
sparen als een middel om het volk op te voeden tot zelfredzaamheid en sociaal verantwoordelijkheidsbesef. Kleine ambachtslieden en neringdoenden, arbeiders en dienstbodes, moest de gelegenheid worden geboden een centje opzij
te leggen voor moeilijke tijden of hun oude dag. Sparen droeg aldus bij aan een
respectabel en onafhankelijk bestaan en vormde daarmee de kern van het nieuwe burgerschapsideaal. Dit was juist niet filantropisch in de zin van het bieden
van ondersteuning in tijden van nood, maar een pedagogisch streven, gericht
op volksverheffing en het voorkomen van armoede. De spaarbanken zijn dus
geen onderdeel van een filantropisch streven, maar van de verbreiding van een
verlicht maatschappelijk ideaalbeeld. Dat de bestuurders van deze banken hun
werk volkomen belangeloos verrichtten, doet niets af aan het morele doel van
deze instellingen.
 VOL. 17, NO. 2, 2020

ISSN15721701.pinn.TSEG20202.indb 109

109

21-08-2020 10:49

TSEG

In hun boek richten de auteurs zich niet zozeer op het geld, de financiële en
bancaire ontwikkelingen die het wel en wee van de spaarbank en haar spaarders
bepaalden, maar op ‘de mensen van de bank: de bestuurders, de spaarders, het
personeel: wie waren zij, wat deden ze en waarom?’ Daarbij leggen zij de nadruk
op ‘het hoe en waarom van het ontstaan van de spaarbank, en op de mannen die
de bank hielpen opzetten en besturen.’ Dat levert interessante inzichten op wanneer de auteurs een groepsprofiel van de bestuurders schetsen. Natuurlijk was
wel duidelijk dat de bestuurders vaak tot de elite behoorden, maar over hoe deze
besturen nu precies waren samengesteld en welke veranderingen er in de samenstelling plaatsvonden, is weinig bekend. Ook in Den Haag bestond het bestuur
van de Nutsspaarbank uit heren uit de gegoede stand en door de gebruikelijke
coöptatie hield deze eenzijdige samenstelling lang stand. Willems en Looijesteijn
onderscheiden daarin verschillende bloedgroepen zoals adel en patriciaat, ambtenaren, gemeenteraadsleden, predikanten, notarissen en juristen. Vaak waren
het ook bestuurders met een achtergrond in de praktijk, zoals kooplieden, verzekeraars en bankiers. Behalve over praktische kennis, moesten de bestuurders
ook beschikken over een vermogen dat hen aanzien en vertrouwen verschafte.
Tot ver in de twintigste eeuw werden bestuurders gerekruteerd uit de plaatselijke elite en waren hechte familiebanden in het bestuur niet ongebruikelijk. Pas
in 1980 werd de eerste vrouwelijke bestuurder benoemd en met het vertrek van
de laatste adellijke telg, leek de samenstelling van het bestuur eindelijk op een
meer meritocratische leest geschoeid.
 Hoewel deze analyse van de samenstelling van het bestuur niet systematisch
cijfermatig is onderbouwd en daarmee toch vrij impressionistisch blijft, vormt dit
toch een belangwekkende inkleuring van een al bekend patroon. Helaas vormt
deze paragraaf een uitzondering in het verder tamelijk beschrijvende en veelal
anekdotisch betoog. De auteurs hebben er voor gekozen om de geschiedenis van
de Haagse Nutsspaarbank te belichten aan de hand van voorvallen, opmerkelijke figuren of bijzondere periodes zoals de bouw van een nieuw bankgebouw, het
eerste eeuwfeest (dat door de Eerste Wereldoorlog in het water viel) of de Duitse bezetting. De spaarbanken groeiden in die laatste periode weliswaar als kool,
maar zij bleven daarbij achter op de boerenleenbanken en handelsbanken. Een
achterstand die de spaarbanken nooit meer zouden inhalen.
De auteurs hebben hun onderzoek vooral gericht op de notulen van de Haagse
spaarbankbestuurders, maar baseren zich in hun boek ook op de rijke literatuur
over de Nederlandse spaarbanken. Omdat een notenapparaat ontbreekt is echter
niet te achterhalen op welke bronnen hun gegevens zijn gebaseerd of aan welke
studies zij hun gegevens hebben ontleend. Hoewel een uitgebreide lijst van geraadpleegde archieven en literatuur is opgenomen, doet dit toch afbreuk aan de
wetenschappelijke waarde van deze studie. In combinatie met hun anekdotische

110

ISSN15721701.pinn.TSEG20202.indb 110

VOL. 17, NO. 2, 2020

21-08-2020 10:49

BOOKREVIEWS

aanpak hebben de auteurs daarmee de kans gemist om een diepgaande analyse
te maken van ‘de mensen van de bank’.
Joost Dankers, Universiteit Utrecht
Marleen van den Berg en George Harinck (red.), Voor de geest en het moreel van
de troepen. De kerken en de oorlog in Indonesië, 1945-1950 (Hilversum: Uitgeverij
Verloren, 2018). 237 p. ISBN 9789087047221.
 DOI: 10.18352/tseg.1159
De hedendaagse ondertitel is de boektitel van vroeger. Pas die vertelt waar een
boek over gaat. Als een bundel handelt over de kerken en de oorlog in Indonesië
tussen 1945 en 1950, kan men vier elementen onderscheiden. Het tijdvak, de vijf
naoorlogse jaren die de oorlog in andere vorm elders voortzetten (1), is gegeven.
Over dat historische element bij uitstek hoeven we niet nader uit te weiden. Wel
over de geografische aanduiding (2): eigenlijk betreft die niet Indonesië, maar wat
zo ging heten. Of beter, wat de ene partij direct al zo noemde en de andere aanvankelijk nog Nederlands-Indië. De verzwegen premisse is immers dat de verzamelde artikelen zich afspelen binnen de ongelijke relatie tussen twee landen. En
dat de kerken (3) in de ondertitel primair Nederlands zijn, zij het, naar blijkt, net
niet uitsluitend. Kortom, deze bundel gaat over verhoudingen, maar dan binnen
die ene buitengewone relatie die oorlog (4) heet.
Negen van de twaalf artikelen vormen de weerslag van een congres dat het
Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme (1800-heden) met drie partners in 2016 aan de Vrije Universiteit Amsterdam belegde, waar
nadien nog drie bijdragen aan werden toegevoegd. Het is altijd een beetje de
vraag hoe stelselmatig dergelijke individuele benaderingen gezamenlijk het vastgestelde thema bestrijken. Dat valt in dit geval behoorlijk mee. Na een algemene
inleidende beschouwing betreffen er drie de katholieke kerk, zeven protestantse
kerken en eentje de overlevende joodse gemeenschap.
 Ook in een koloniale of bevrijdingsoorlog wordt de politiek, naar het overbekende woord van Clausewitz, met andere middelen voortgezet. En tussen kerkelijke overtuiging en politieke houding bestond er duidelijk verband. Zo laat Tjalling
Bouma zien hoe Theo van Emstede (1908-1975), ambtenaar en lid van de Indische Katholieke Volkspartij (IKVP), als volksvertegenwoordiger in Oost-Indonesië
(1946-1950) uitging van een zelfstandig federaal Indonesië, ook één Indonesische
katholieke partij wenste, maar binnen dat kader opkwam voor zijn Nederlandse
katholieke identiteit. Over – merendeels hervormde – protestanten die de verVOL. 17, NO. 2, 2020

ISSN15721701.pinn.TSEG20202.indb 111

111

21-08-2020 10:49.
