Tom van den Berge, H.J. van Mook 1894-1965. Een vrij en gelukkig Indonesië
University of Groningen

Tom van den Berge, H.J. Van Mook 1894-1965.
Meijer, Johannes
Published in:
BMGN - Low Countries Historical Review
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.10107
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2015
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Meijer, J. (2015). Tom van den Berge, H.J. Van Mook 1894-1965. Een vrij en gelukkig Indonesië. BMGN Low Countries Historical Review, 130(3), 91. Article review 56. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.10107

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 17-07-2024

bmgn - Low Countries Historical Review | Volume 130-3 (2015) | review 56

Tom van den Berge, H.J. van Mook 1894-1965. Een vrij en gelukkig Indonesië (Bussum: Thoth, 2014,
416 pp., isbn 978 90 6868 626 5).
 Aan de rij biografieën gewijd aan Nederlandse hoofdrolspelers in de
Indonesische dekolonisatiekwestie is dan eindelijk ook die over Van Mook
toegevoegd. Het werd tijd. Immers, de twee boekwerken over hem dateren
alweer van 1982. Het betreffen de gedegen, maar verouderde studie van de
hand van de Singaporese historicus Yong Mun Cheong en de oppervlakkige
monografie van J.C. Bijkerk. Zou de Leidse historicus Tom van den Berge dan
op basis van alle informatie die de laatste decennia beschikbaar is gekomen
met de definitieve biografie komen over Van Mook en met name zijn zo
controversiële handelwijze als luitenant-gouverneur-generaal uit de doeken
doen? Voor wie in deze verwachting zijn boek ter hand neemt is het resultaat
een tegenvaller. Waar in biografieën over landsbestuurders doorgaans de
nadruk ligt op hun publieke loopbaan, overheerst in deze publicatie de
persoonlijke dimensie: niet de koloniale bestuurder en zijn werk staan
centraal, maar veeleer de mens Van Mook en zijn privéleven. Dat Van den
Berge voor deze invalshoek heeft gekozen vloeit voort uit het feit dat hij als
eerste toegang kreeg tot diens persoonlijk archief dat nog bij de familie berust.
Dit bleek een dusdanige Fundgrube dat daaruit overwegend door hem is geput.
Het heeft erin geresulteerd dat Van Mooks optreden als koloniaal bestuurder,
getuige ook de beperkte raadpleging van primaire bronnen met betrekking
tot zijn beroepsmatige werkzaamheden, er bekaaid vanaf is gekomen. In
dat opzicht schiet de studie tekort. Immers, het belang van Van Mook als de
architect van het dekolonisatiebeleid schuilt toch vooral in zijn optreden als
landvoogd. De lezer had graag meer willen weten over de sleutelrol die Van
Mook gedurende de jaren 1945-1948 heeft vervuld dan wat al genoegzaam
bekend is. Aldus is het wachten nog steeds op degene die Van Mooks
handelwijze in de dekolonisatieperiode alsnog tot onderwerp van grondige
studie maakt.
 Deze kritiek laat onverlet dat de fraai uitgegeven en goed geschreven
biografie wel degelijk belangrijk is. Wat het privéleven van Van Mook betreft
voegt de studie veel nieuws toe aan de bestaande historiografie. Dankzij
de te berde gebrachte vele nieuwe wetenswaardigheden kijkt de lezer met
een andere blik naar Van Mook. Daarin schuilt ook de meerwaarde van het
boek. Centraal staat Van Mooks Indisch bestaan met als leidraad de vraag
hoe zijn bestaan in de kolonie hem heeft gevormd en zijn doen en denken
heeft bepaald in het verwerkelijken van een onafhankelijk Indonesië. Van

Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10107 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0615-0505

den Berge heeft zijn hoofdpersoon in al zijn facetten geschetst zonder diens
onvolmaaktheden te verbloemen of te vergoelijken. Uit de biografie komt
een gedreven, maar ook autoritair bestuurder naar voren die, overtuigd van
zijn eigen kunnen en van de juistheid van zijn denkbeelden, geneigd was tot
eigenzinnig en eigenmachtig optreden om zijn ideaal van ‘een vrij en gelukkig
Indonesië’ te verwerkelijken. Al als jongeling ontbrak het Van Mook niet
aan eigendunk en zag hij het als zijn roeping om Indonesië onafhankelijk te
maken. Ambitieus en snel carrière makend binnen de Indische bestuursdienst
maakte Van Mook zich daar sterk voor, maar hij had in de jaren dertig het
politieke tij tegen om gestalte te geven aan zijn doel, terwijl de Tweede
Wereldoorlog al helemaal roet in het eten gooide. De oorlogsjaren vormden
wat zijn werk betrof als ook persoonlijk een waterscheiding in zijn leven.
 Tijdens de Japanse bezettingstijd was hij de belangrijkste vertegenwoordiger
van Nederlands-Indië in de vrije wereld. Hij rekte als plaatsvervangend
gouverneur-generaal en korte tijd als minister van Koloniën al zijn
bevoegdheden tot het uiterste op om zijn ideaal van een zelfstandig Indonesië
te realiseren zodra de bevrijding een feit zou zijn. Het uitroepen van de
Republiek Indonesië meteen na de Japanse capitulatie doorkruiste echter zijn
uitgedacht scenario. De daaruit voortvloeiende verwikkelingen probeerde
hij uit alle macht in de door hem gewenste richting van een verantwoorde
dekolonisatie te kanaliseren. De tegenkrachten waren echter te groot om te
beheersen.
 Ook privé betekenden de jaren 1942-1945 een fundamentele wending
in zijn leven. Gescheiden van zijn in Japanse kampen geïnterneerde vrouw
en kinderen raakte de buiten de kolonie verblijvende Van Mook geheel van
hen vervreemd. Hij kreeg een verhouding met zijn secretaresse. Omdat
zijn echtgenote na de bevrijding weigerde te scheiden, verbrak zijn nieuwe
liefde de relatie. De worsteling van een zwaar aangeslagen Van Mook met
zijn emoties, samenvallend met het escalerende dekolonisatieconflict met
de eerste politionele actie als dieptepunt, maakt het centrale hoofdstuk
in de biografie over de jaren 1945-1948 tot een waar Grieks treurspel. Van
Mook figureert erin als een tragische held die naarmate hij de greep op
de gebeurtenissen verloor en zich door iedereen verlaten en onbegrepen
voelde, van de weeromstuit steeds monomaner opereerde om al doende het
tegenovergestelde te bewerkstelligen van wat hij beoogde, om uiteindelijk
op pijnlijke wijze de laan te worden uitgestuurd. Met de uitvoerige weergave
van wat zich privé allemaal achter de schermen afspeelde in deze jaren – de
politieke verwikkelingen zijn slechts achtergrond – maakt Van den Berge het
zeer aannemelijk dat Van Mooks persoonlijke omstandigheden zijn weerslag
wel moet hebben gehad op zijn werk als landvoogd. Maar in hoeverre en op
welke wijze zij zijn doen en laten hebben beïnvloed, daar laat hij zich niet over
uit. Het wordt aan de lezer overgelaten eigen conclusies te trekken.
 Terwijl het dekolonisatiechapiter al zeer dramatisch is, de
hoofdstukken daaropvolgend zijn welhaast nog aangrijpender en vormen het

beste deel van het boek. Van den Berge beschrijft in al zijn details, maar toch
ook geserreerd, de teloorgang van zijn hoofdpersoon. Het is een treurig relaas
over een gedesillusioneerd man die niet alleen zijn ideaal niet had weten te
verwezenlijken, maar ook nog eens zijn thuisland verloor. Daarbij was zijn
nieuwe liefde uit zijn leven verdwenen. Na Indonesië kwam het niet meer
goed met hem. Het is schrijnend te lezen hoe Van Mook, zich in Nederland
niet thuis voelend en ook om zijn gezin te ontvluchten, uitweek naar de
Verenigde Staten met zijn nieuwe levenspartner – zijn laatste secretaresse in
Indonesië – in de hoop daar een nieuwe carrière te kunnen opbouwen. Het
werd een deceptie. Zwervend van de ene tijdelijke functie naar de andere
kwam hij tot de slotsom dat ook daar niemand op hem zat te wachten.
Zijn rol op het (inter)nationale toneel was definitief uitgespeeld. Volledig
op een dood spoor beland, vestigde hij zich tenslotte in Zuid-Frankrijk,
alwaar hij zich schamend voor zijn leeg bestaan en zijn ongemakkelijke
privéomstandigheden afsloot van de buitenwereld, om daar kort voor zijn
71ste verjaardag te overlijden.
Al met al heeft Van den Berge op knappe wijze een bovenal
menselijk beeld van Van Mook geschetst. Zijn relaas biedt inzicht in wie hij
werkelijk was: een naar de buitenwereld toe imposante man die achter zijn
zelfverzekerde voorkomen eenzaam en ongelukkig was. Die paradox alsmede
het contrast tussen zijn zo glansrijk en boeiend leven in de schijnwerpers in
Indonesië en zijn vastgelopen carrière en ontworteld bestaan daarna is wat de
onthullende biografie ondanks zijn tekortkomingen zo fascinerend maakt en
het lezen meer dan waard.
Hans Meijer, Rijksuniversiteit Groningen.
