Neuropsychiatrische comorbiditeit bij mensen met epilepsie en verstandelijke beperking
Proefschriftbesprekingen
Door: Jurgen Schelhaas (jschelhaas@sein.nl), neurologie, Stichting Epilepsie Instellingen Nederland, Zwolle,
Jos Hendriksen, neuropsychologie, Centrum voor Neurologische Leerstoornissen, Academisch Centrum voor
Epileptologie Kempenhaeghe/Maastricht UMC+, Heeze.
Neuropsychiatrische comorbiditeit bij mensen met epilepsie en
verstandelijke beperking
Op 9 januari 2019 promoveerde Jans van Ool aan de Universiteit Maastricht op haar proefschrift ‘Diagnostic and
neuropsychiatric considerations in epilepsy and intellectual disability’ 1. In het proefschrift staat beschreven welke
kenmerken binnen de epilepsie en verstandelijke beperking samenhangen met verschillende soorten neuropsychiatrische problematiek en worden de diagnostische implicaties hiervan besproken.
Epilepsie en verstandelijke beperking
Epilepsie komt relatief vaak voor bij mensen met een verstandelijke beperking (VB), met een gepoolde prevalentie
van 22.2% (Robertson et al., 2015). Bij mensen met een
VB is de epilepsie vaker ernstig, chronisch en moeilijk te
behandelen dan bij mensen zonder een VB, hetgeen een
grote invloed kan hebben op de kwaliteit van leven (Kerr
et al., 2014). Uit eerdere studies is bekend dat zowel epilepsie als een VB afzonderlijk samenhangen met het vaker
optreden van neuropsychiatrische comorbiditeit, maar
over de combinatie epilepsie én VB in relatie tot neuropsychiatrie is nog betrekkelijk weinig bekend.
Aspecten binnen de diagnostiek
Het eerste deel van het proefschrift is gericht op methodologische aspecten van diagnostiek naar de VB, stemming en angst. Met betrekking tot de VB zijn de meest
recente classificatiecriteria van de DSM-5 aangehouden.
 Deze is gericht op het vaststellen van de mate van beperking voor drie domeinen van adaptief functioneren: het
conceptuele, sociale en praktische domein. In het onderzoek zijn methoden beschreven om op gestandaardiseerde wijze ieder domein afzonderlijk en een discrepantie
tussen de domeinen (het ene domein is beduidend meer
beperkt dan een ander domein) vast te stellen. Dit is toegepast bij 189 volwassenen met epilepsie en VB. Een discrepantie tussen de domeinen kwam bij bijna een derde
van de patiënten voor, met name bij mensen met een
matige VB (53%). Deze discrepantie bleek samen te hangen met een focale vorm van epilepsie en met een hoger
aantal verschillende aanvalstypen. In de dagelijkse praktijk is het van belang om bij een VB rekening te houden

met een discrepantie tussen de verschillende domeinen
door de behandeling en/of begeleiding op de sterke en
zwakke kanten van een persoon af te stemmen.
Uitgebreide diagnostiek is belangrijk voor een passende
behandeling, maar kan tijdrovend en belastend zijn. Vanuit
de klinische praktijk is er daarom interesse in betrouwbare
(verkorte) meetinstrumenten. In het proefschrift zijn verkorte versies van onder andere een intelligentietest voor
volwassenen, de WAIS-IV, onderzocht bij 324 patiënten
met neurologische aandoeningen, waaronder epilepsie.
Bepaalde verkorte versies bleken geschikt, ook bij mensen
met een zeer lage intelligentie, en zijn daarom bruikbaar
om een globale schatting te geven van de intelligentie en
voor het screenen van eventuele intellectuele achteruitgang. Verder is de angst- en stemmingsvragenlijst voor
mensen met een VB (ADESS) multicentrisch onderzocht
bij 198 volwassenen onder de 50 jaar. De betrouwbaarheid
bij mensen van 50 jaar en ouder is reeds in een eerder
onderzoek vastgesteld. Het bleek dat de ADESS voldoende
valide en betrouwbaar was om regelmatig te screenen op
angst- en stemmingsklachten.
 Relatie met neuropsychiatrie
Het tweede deel van het proefschrift behandelt de samenhang tussen neuropsychiatrische problematiek (met name
angst, stemmings- en gedragsproblematiek) en specifieke
kenmerken van epilepsie en VB. Uit systematisch literatuuronderzoek bleek dat er slechts vijftien studies van voldoende kwaliteit over dit onderwerp zijn gepubliceerd, met
inconsistente resultaten. Vervolgens is prospectief onderzoek opgezet, waarbij epilepsie- en VB-kenmerken en
neuropsychiatrische problematiek in kaart zijn gebracht

1 Promotor: prof. dr. A.P. Aldenkamp, co-promotores: dr. J.G.M. Hendriksen en dr. H.J. Schelhaas

16 Periodiek voor professionals 17 | nr 2 | 2019

DEF_ligablad02_2019.indd 16

Proefschriftbesprekingen

11-06-19 16:21

Proefschriftbesprekingen
hogere aanvalsfrequentie en groter gebruik van (stemmingsstabiliserende) anti-epileptica, die negatief gerelateerd zijn aan neuropsychiatrische klachten (dus samenhangen met minder angst en gedragsproblemen).
Ondanks dat de representativiteit van de steekproef
beperkt is tot volwassenen met veelal ernstige epilepsie
die behandeld werden in een tertiair epilepsiecentrum,
toont het onderzoek aan dat neuropsychiatrische comorbiditeit een belangrijk aandachtspunt is voor deze doelgroep. De invloed van specifieke epilepsiekenmerken op
het gedrag lijkt anders te zijn dan in de praktijk soms
verondersteld wordt.
Tot slot
De bevindingen kunnen professionals en andere betrokkenen helpen bij het kiezen van diagnostische methoden,
het screenen op neuropsychiatrische comorbiditeit en het
optimaliseren van het behandelplan. Daarmee kan de
kwaliteit van zorg worden verbeterd.
Figuur 1 Overzicht van significante relaties op basis van regressieanalyses, gecorrigeerd voor de overige epilepsie-, VB- en demografische kenmerken. Zwarte pijlen verwijzen naar positieve verbanden
en groene pijlen naar negatieve (omgekeerde) verbanden.
AE = anti-epileptica
bij 189 volwassenen.
 Verhoogde angst- en depressieve klachten bleken voor te
komen bij respectievelijk 22% en 13% van de deelnemers
en frequent probleemgedrag bij 29%. De resultaten zijn
samengevat in figuur 1 en laten zien dat VB-kenmerken,
met name het hebben van een VB domein-discrepantie,
sterker samenhangen met depressieve kenmerken, angst
en gedragsproblemen dan epilepsiekenmerken. Daarnaast
blijken er enkele epilepsiekenmerken te zijn, zoals een

De samenhang tussen epilepsie, VB en neuropsychiatrie
is en blijft complex en er dienen vele individuele factoren
in acht te worden genomen. Een multidisciplinaire aanpak wordt daarom sterk aanbevolen.
Referenties
Robertson J, Hatton C, Emerson E, Baines S (2015)
Prevalence of epilepsy among people with intellectual
disabilities: A systematic review. Seizure 2015;29:46-62.
Kerr M, Linehan C, Thompson R, Mula M, Gil-Nagal A,
Zuberi SM, Glynn M (2014) A White Paper on the
medical and social needs of people with epilepsy and
intellectual disability: The Task Force on Intellectual
Disabilities and Epilepsy of the International League
Against Epilepsy. Epilepsia 2014;55(12):1902-6.
Hebt u de website van het
Epilepsiefonds al bekeken?

www.epilepsie.nl
Proefschriftbesprekingen

DEF_ligablad02_2019.indd 17

Periodiek voor professionals 17 | nr 2 | 2019 17

11-06-19 16:21.
