Hildo van Engen, Gerrit Verhoeven (eds.), Monastiek observantisme en Moderne Devotie in de Noordelijke Nederlanden
En we moeten tot het concluderende hoofdstuk

Middeleeuwen

wachten voordat de auteurs daadwerkelijk tot een
vergelijking proberen te komen.
Daar stellen zij onder meer dat hun historisch

Engen, Hildo van, Verhoeven, Gerrit (eds.),
Monastiek observantisme en Moderne Devotie in

overzicht ‘heeft laten zien hoe de positie van

de Noordelijke Nederlanden (Middeleeuwse studies

nieuwkomers in de ontvangende samenleving

en bronnen 110; Hilversum: Verloren, 2008, 272 blz.,

veranderde in de loop der eeuwen, maar er was

€ 27,-, isbn 978 90 8704 006 2).
 ook sprake van continuïteit. Indien migranten
De bundel Monastiek observantisme en Moderne

opzicht, waren ze meer welkom dan wanneer er

Devotie in de Noordelijke Nederlanden, met op de

werd getwijfeld aan hun nut voor de ontvangende

cover de beroemde minderbroeder Jan Brugman

samenleving’ (360). Daarnaast benadrukken zij

gevat in een karakteristieke pose – predikend op

dat de toename van de overheidsbemoeienis, en

de kansel – vormt de schriftelijke neerslag van

met name het ontstaan van de verzorgingsstaat,

een aantal bijeenkomsten rond het thema van

een ‘belangrijke breuk’ betekende in de migratie-

vijftiende-eeuwse kloosterhervormingen in de

geschiedenis, maar dat ‘pogingen tot reguleren

Nederlanden. Onder invloed van de door Geert

en sturen van migratie en integratie lang niet

Grote geïnitieerde beweging van de Moderne

altijd het effect [hebben] gehad dat werd beoogd’

Devotie veranderde het Noord-Nederlandse kloos-

(367). Kortom: de uitkomst van hun vergelijking

terlandschap in de late middeleeuwen fundamen-

is dat migratie (vanwege economische, religieuze

teel. Met deze bundel willen de redacteuren zoals

of politieke motieven) van alle tijden is, en dat

ze zelf aangeven in de inleiding ‘een aanzet geven’

inburgering in het land van bestemming overal de

tot het aanscherpen en zo nodig bijstellen van het

nodige tijd in beslag neemt. Het is een wat onbe-

bestaande beeld van de laatmiddeleeuwse hervor-

vredigende conclusie die het inzicht in continuïteit

mingen onder invloed van de Moderne Devotie.
en discontinuïteit bij processen van verplaatsing

Dat dit goed gelukt is, zal blijken uit hetgeen volgt.
helaas niet veel verder brengt.
 In de inleiding geven Hildo van Engen en

Dat doet de vraag rijzen hoe een historisch

Gerrit Verhoeven een overzicht, zonder te preten-

overzicht van immigratie en emigratie door de

deren volledig te zijn, van het onderzoek naar de

eeuwen heen vorm zou kunnen krijgen. Dit boek

drie institutionele takken van de Moderne Devotie;

laat zien dat een inventarisatie van diverse groepen

de broeders en zusters van het Gemene Leven, de

migranten door de eeuwen heen onvoldoende

tertianen en tertiarissen die de derde-orderegel

oplevert en dat er rigoureuze keuzes gemaakt

van Sint Franciscus aannamen en ten slotte een

moeten worden om grensoverschrijdende bewe-

aantal gemeenschappen van reguliere kanunniken

gingen van en naar Nederland in hun historische

en kanonikessen van Sint Augustinus. Helaas ont-

context te kunnen doorgronden. Obdeijn en

breekt in dit overzicht het recente werk van John

Schrover hebben een moedige, maar weinig

van Engen (Sisters and Brothers of the Common Life.
geslaagde poging gewaagd waar anderen van kun-

Devotio Moderna and the World of the Later Middle

nen leren.
Ages (Philadelphia 2008)), dat hier zeker niet zou
hebben misstaan. De redacteuren valt hier echter

barbara henkes, rijksuniversiteit

niets te verwijten, omdat dit boek pas verscheen

groningen

toen deze bundel waarschijnlijk reeds bij de drukker lag.
 Na dit inleidende hoofdstuk volgen een zestal
artikelen, waarin de ontwikkeling van evenzoveel

­105
middeleeuwen

nuttig waren in economisch, religieus of politiek

recensies
verschillende orden in de lange vijftiende eeuw

Reeds in eerdere publicaties is uitvoerig gewe-

(circa 1380-1520) uit de doeken wordt gedaan. De

zen op de relatie tussen de kartuizers en de vroege

bundel wordt afgesloten met een epiloog waarin

moderne devoten. Tom Gaens legt in zijn artikel

Hans Mol de verschillende bijdragen nogmaals

‘Van de woestijn naar de stad’ door gebruik te

kort belicht, om daarna de mate waarin de hervor-

maken van prosopografische gegevens de onderlin-

mingsbewegingen binnen de besproken orden op

ge dynamiek bloot tussen de Moderne Devotie en

elkaar hebben ingewerkt op een rijtje te zetten.
de kartuizers in Utrecht en Amsterdam. Men kan

Mol merkt terecht op dat we oog moeten heb-

zich hierbij afvragen of deze methode ook interes-

ben voor de wederzijdse beïnvloeding tussen de

sante resultaten zou opleveren voor de contacten

Moderne Devotie en andere religieuze bewegin-

tussen de moderne devoten en andere orden, zoals

gen. Het verder in kaart brengen van mogelijke

bijvoorbeeld de cisterciënzers van Villers.
sociale en culturele netwerken op basis van de

In de bijdrage van Hildo van Engen wordt

onderlinge contacten tussen devoten en andere

nader ingegaan op de cisterciënzers, en meer

geestelijken, die zoals Mol stelt beiden deel uit-

specifiek op de priorij Mariënkroon in Heusden.
maakten van een elite van hooggeschoolde religi-

Van Engen laat zien hoe de broeders niet alleen te

euzen in de laatmiddeleeuwse Nederlanden, ver-

maken kregen met de stedelijke context waarbin-

dient de komende jaren meer aandacht. De korte

nen ze leefden, maar ook met de nodige (interne)

bijdrage van Mol biedt hiervoor alvast voldoende

weerstand als gevolg van voorgenomen hervor-

aanknopingspunten.
 mingen geschoeid op de leest van de Moderne

Centraal in het eerste artikel van Mirjam

Devotie. Eén van de drijvende krachten achter

Schaap staat het Goudse minderbroederkloos-

deze hervormingspogingen was kardinaal-legaat

ter. Aan de hand van een notariële akte uit 1419

Nikolaus van Cusa. Over zijn optreden bij adellijke

ontleedt zij laag voor laag de conflicten die in het

vrouwenkloosters in de Nederlanden, toegespitst

eerste kwart van de vijftiende eeuw ontstonden

op het norbertinessenklooster Koningsveld bij

tussen de franciscanen onderling en de broeders

Delft, gaat het artikel van Gerrit Verhoeven. De

en het stadsbestuur. Op overtuigende wijze toont

zusters weigerden zich te conformeren aan het

Schaap aan hoe de franciscanen in Gouda een

hun opgelegde vroomheidsideaal en bleven vast-

bewuste politiek voerden om hun klooster ingrij-

houden aan hun ‘luxe’ leven, zeker in vergelijking

pend te hervormen. In tegenstelling tot de volge-

met de zusters van Diepenveen. In het zesde en

lingen van Franciscus die zich al in de dertiende

laatste artikel van de hand van Koen Goudriaan

en vroege veertiende eeuw vestigden boven de

wordt ingegaan op de conversinnen van Sint-

Moerdijk, duurde het tot de vijftiende eeuw voor-

Augustinus; in hoeverre verschilde hun leefwijze

dat ook de clarissen zich hier vestigden. In zijn

van die van koorzusters en werd hen, en zo ja door

artikel geeft Bert Roest een overzicht van deze

wie, een hervorming opgelegd? Zoals Goudriaan

nieuwe stichtingen, die zich vooral, zoals blijkt

terecht opmerkt vormen de conversinnen een

uit de afbeelding op bladzijde 41, concentreerden

vergeten groep binnen het religieuze krachtenveld

in Holland. De belangrijkste conclusie van zijn

van de late middeleeuwen. Zijn artikel levert een

korte overzicht is dat de lokale overheden vaak

belangrijke bijdrage aan het vullen van deze leegte.
 afwachtend stonden tegenover de nieuwe claris-

De gedetailleerde lijst van kloosters van conversin-

senkloosters en dat dit met de verzadigingsgraad

nen van Sint-Augustinus in Nederland die als bijla-

van het religieuze landschap, mede als gevolg van

ge is toegevoegd, is hierbij zeer nuttig en bruikbaar

de grote populariteit van de Moderne Devotie,

voor verder onderzoek.
ervoor zorgde dat het aantal stichtingen beperkt
bleef.
De redacteuren zijn erin geslaagd een substantiële bijdrage te leveren aan het debat rondom

het laatmiddeleeuwse kloosterwezen in de

brand is weliswaar een oudere kern deels in de

Nederlanden. De bijdragen in de bundel ontstijgen

nieuwbouw opgenomen, maar de wijzigingen en

het enge perspectief van de individuele orde. Dit

vernieuwingen zijn van dusdanige aard dat het

is ook de verdienste van Hans Mol die de verschil-

gebouw weinig zekere gegevens meer over de

lende eerder uitgezette krachtlijnen in de afslui-

bouwgeschiedenis uit de veertiende en vijftiende

tende bijdrage samenbrengt. Hierin gaat hij in op

eeuw biedt. Zo zijn op enkele bescheiden restan-

de aard en fasering van de verschillende vernieu-

ten na de middeleeuwse kappen verbrand en is het

wingsbewegingen die elk op hun eigen wijze, zoals

muurwerk sterk gewijzigd.
Mol aantoont, beïnvloed zijn door de Moderne

Waarom zijn die grafboeken nu zo interessant?
Hun grote belang ligt in de minutieuze wijze waar-

enkele interessante nieuwe onderzoeksperspec-

op de grafplaatsen in de kerkruimte zijn vastgelegd.
 tieven, zoals het blootleggen van het personele

Per beuk en voor elke travee is precies bekend

netwerk tussen moderne devoten en ‘buitenstaan-

hoeveel rijen in elkaars verlengde lagen en hoeveel

ders’. De bundel kadert in het grotere geheel van

naast elkaar. Door deze gegevens uit te zetten op

de toegenomen belangstelling voor de Moderne

de plattegrond van de kerk komen niet alleen de

Devotie. Hopelijk opent deze bundel deuren voor

graven tevoorschijn, maar ook de posities van de

onderzoekers uit andere disciplines om zich ook te

pijlers, altaren, preekstoel en doopvont (afbeeldin-

mengen in de discussie.
gen 12 en 39). Daar kon immers niet begraven worden. Zo ontstaat een uniek beeld van de inrichting

bas diemel, universiteit gent

van een middeleeuwse stadskerk, waarvan we in
Nederland maar zo weinig met zekerheid weten.
Bovendien is uit de ontwikkeling van de begravingen en de gehanteerde benamingen van bepaalde

Berg, Bianca van den, De Sint-Janskerk in Gouda.
locaties in de kerk te herleiden hoe groot de kerk

Een oude stadskerk volgens een nieuw ruimtelijk

was op een bepaald moment. Verdwenen stukken

plan (Bijdragen Historische Vereniging Die Goude

van de in 1552 verbrande bouwgeschiedenis komen

33; Hilversum: Verloren, 2008, 317 blz., € 27,-, isbn

hieruit te voorschijn. Het oudste grafboek bevestigt

978 90 8704 059 8).
de bijzondere vorm die het koor omstreeks 1400
had en die uit negentiende-eeuws archeologisch

Als er over de Grote Kerk van Gouda wordt

onderzoek in aanzet naar voren was gekomen.
 geschreven, gaat het meestal over de bijzondere

Het was zeer waarschijnlijk een hallenkoor, dat

gebrandschilderde glazen. Dat is echter niet het

aan de oostzijde een driezijdige sluiting kende ter

geval in het kloeke boekwerk van Bianca van den

breedte van de drie beuken. Een dergelijke onge-

Berg, want daarin worden de schijnwerpers gericht

bruikelijke sluiting is thans alleen nog bekend in de

op het kerkgebouw zelf. Ze maakt voor haar

Westerkerk van Enkhuizen, waar het omstreeks

onderzoek naar de opmerkelijke bouwgeschie-

1470 tot stand is gekomen. Archivalia getuigen van

denis van de Goudse Sint-Janskerk onder meer

bouwwerkzaamheden in 1390 en 1395, die betrek-

gebruik van een bijzondere bron, namelijk twee

king zullen hebben op het nieuwe koor, en in 1408,

grafboeken die achtereenvolgens van 1438 tot 1489

vier jaar na bisschoppelijke toestemming om de

en van 1539 tot circa 1600 in gebruik zijn geweest.
‘bouwvallige kerk af te mogen breken’ (29) en vijf

Deze grafboeken zijn des te belangrijker

jaar voor de wijding van de kerk. In die latere jaren

als informatiebron over de kerk, sinds de brand

zal het oude schip verbouwd zijn, waarbij enkele

van 1552 grote delen van het kerkgebouw heeft

veertiende-eeuwse elementen zijn overgebleven,

verwoest. Bij het herstel en de vergroting na die

zoals Van den Berg aantoont.
­107
middeleeuwen

Devotie. Ter afsluiting gaat Mol nog kort in op.
