AMERIKAANS „GOED KOOPMANSGEBRUIK” TEN AANZIEN VAN DE BALANSWAARDERING VAN DE VASTE ACTIVA
AMERIKAANS „GOED KOOPMANSGEBRUIK” TEN AANZIEN VAN DE
BALANSWAARDERING VAN DE VASTE ACTIVA
door ]. C. Wisse
„It has long been an accepted practice in financial position presentation that property,
plant, and equipment is carried at cost less allowance for depredation.”

1 Zoals uit bovenstaand citaat blijkt kent men in Amerika maar één algemeen
aanvaarde basis voor de waardering van de vaste activa en dat is de historische
kostprijs. Slechts sporadisch zullen wij bij de hiernavolgende bespreking van het mij
toegemeten deel van de „Inventory of generally accepted accounting principles”
afwijkingen van dit grondprincipe aantreffen.
De situatie ten aanzien van de waardering der vaste activa is dan ook weinig
gecompliceerd en kan in het kort als volgt worden weergegeven.
Duurzame bedrijfsmiddelen: kostprijs minus afschrijvingen. Een enkele maal
komt taxatiewaarde voor; dit moet dan uitdrukkelijk worden vermeld.
Beleggingen: kostprijs, ook indien de marktwaarde incidenteel lager is.
Deelnemingen: kostprijs, zo nodig onder aftrek van geleden verliezen. Soms in­
trinsieke waarde.
Immateriële activa: verkrijgingsprijs, waarop alleen bij aanname van een be­
perkte werkingsduur wordt afgeschreven. Research- en ontwikkelingskosten wor­
den wel vaak ten laste van de jaarresultaten gebracht.
2 In Amerika stelt men de juiste opbouw van het jaarresultaat en de vergelijk­
baarheid daarvan met andere jaren duidelijk primair. Ter illustratie moge ik de
gedragslijn ten aanzien van een disagio en de plaatsingskosten van langlopende
leningen vermelden. Het is naar mijn mening juist dergelijke posten te activeren
en af te schrijven over de looptijd van de desbetreffende lening. Dit doet men in
Amerika kan ook bepaald, met als motief het zuiver houden van de opeenvolgende
jaarresultaten. In Nederland overheerst ten aanzien van soortgelijke posten veelal
het streven naar een „veilige” of „conservatieve” balanspositie, waardoor de resul­
taten in feite worden vertekend.
 Het behoeden van de jaarresultaten voor vertekening gaat soms zeer ver. In
bepaalde gevallen brengt men incidentele kosten liever ten laste van de „retained
earnings”, dus van de uit de winst gevormde reserves, dan dat men het risico van
vertekening der jaarresultaten zou aanvaarden. Wij zullen dit nog enige malen
tegenkomen.
3 Onwillekeurig komen wij tot de vraag, of ondanks het algemene principe van
het waarderen op basis van de historische kostprijs toch wellicht enige invloed van
de in Nederland ontwikkelde bedrijfseconomische theorieën en met name van de
vervangingswaardegedachte in Amerika is terug te vinden. Het antwoord is voor­
zover mij bekend volstrekt negatief. Een enkele maal komen wij ook in de „Inven­
tory” het begrip „present value” tegen, maar dan steeds onder het opsteken van
een waarschuwende vinger. Over „replacement value” wordt niet gesproken. Ter
verduidelijking citeer ik het laatste deel van „Objective C”, waarmede het ten dele
over de vaste activa handelende hoofdstuk 6 aanvangt. Dit citaat geeft de hier­
boven door mij genoemde vermanende tendens naar mijn mening heel zuiver weer.
Het luidt als volgt: „It should be understood that financial position or balance
m a b blz. 467

sheet statements do not purport to show either present values of assets to the enter­
prise or values which might be realized in liquidation.”
4 Nu kan men zich afvragen, of de situatie in Nederland zich dan wellicht in de
Amerikaanse richting ontwikkelt. In Nederland wordt van tijd tot tijd gepleit
voor een codificatie van wat onder „goed koopmansgebruik” moet worden ver­
staan. Men acht daarbij het ook door de accountantsorganisaties toegepaste ver­
wijzen naar dit begrip zonder dat bepaald zinledig.
 De ontwikkelingen in Nederland gaan vooralsnog niet in de Amerikaanse
richting. Het rapport van de Commissie Verdam „Herziening van het onderne­
mingsrecht” spreekt in artikel 5 van het „Voorontwerp van wet op de jaarrekening
van ondernemingen” van waarderingsgrondslagen, die moeten voldoen aan „nor­
men die in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd”,
zonder deze normen nader te preciseren. In de toelichting verdedigt men deze
beperking met een verwijzing naar het feit, dat bedrijfseconomie en accountancy
weliswaar belangrijke richtlijnen te dezen aan de hand doen, doch niet een voor
ieder geval pasklare oplossing kunnen bieden.
Het in 1962 verschenen rapport van de Raad van Nederlandse werkgeversver­
bonden gaat wel wat verder, door in het hoofdstuk „Waarderingsgrondslagen”
(blz. 32) onder meer het volgende te stellen: „Met klem wordt erop aangedrongen
dat de waardering en de resultatenberekening geschieden op bedrijfseconomisch
juist te achten wijze, hetgeen in vele gevallen zal betekenen, dat de vervangingswaardegedachte in enigerlei vorm moet worden toegepast”. Een nadere uitwerking
van deze toch nog zeer algemeen gehouden aanbeveling wordt ook hier niet ge­
geven.
Het komt mij voor, dat enige codificatie in Nederland vooralsnog niet tot stand
zal komen, terwijl bovendien een integrale terugkeer naar het hanteren van de
historische kostprijs als waarderingsgrondslag niet valt te verwachten.
5 Onder de voorstanders van het codificeren van ons „goede koopmansgebruik”
hoort men nog wel het geluid, dat eenvoud en duidelijkheid, gepaard gaande met
een zo groot mogelijke uniformiteit, waren te prefereren boven het toepassen van
wellicht meer juiste, maar in hun uitwerking bepaald ook meer gecompliceerde
theorieën. Men wil daarbij dan wel stellen, dat in de praktijk de verschillende
systemen elkaar toch niet zoveel ontlopen.
Hoe belangrijk de door het toepassen van afwijkende waarderingsmaatstaven
veroorzaakte verschillen in de praktijk kunnen zijn moge echter met een enkel
voorbeeld worden aangetoond.
 Het jaarverslag over 1965 van Philips geeft op blz. 23 van de „American
edition” een speciaal hoofdstuk „Information for American Stockholders”, waarin
ten behoeve van de Amerikaanse lezer gecorrigeerde cijfers worden gegeven welke
zouden ontstaan bij het waarderen van de duurzame bedrijfsmiddelen en van de
voorraden op basis van de historische kostprijs in plaats van op basis van de ver­
vangingswaarde.
De meest onthullende opstelling luidt (in Nederlandse guldens) als volgt:
Netto winst 1965 volgens verlies-en winstrekening
399 miljoen
Correctie bij toepassing van de Amerikaanse normen
121 miljoen
Totaal zou volgens Amerikaanse normen bedragen
520 miljoen
m a b blz. 468

6 Wij zullen thans de in de „Inventory” gegeven uitwerking op de voet gaan
volgen. Daarbij geef ik de te bespreken „principles” weer in de oorspronkelijke
tekst. Een vertaling zou weliswaar de leesbaarheid bevorderen, doch anderzijds
bepaalde nuances verloren doen gaan. Ik hoop, dat de lezer deze gedragslijn zal
kunnen billijken.
 7 Principle C-2
„Fixed assets should be carried at cost of acquisition or construction in the
historical accounts, unless such cost is no longer meaningful. Cost of land
should ordinarily be shown separately. Cost of construction includes direct
costs and overhead costs incurred, such as engineering, supervision and
administration, interest, and taxes. Items treated as fixed assets should
have at least one year of expected usefull life to the enterprise, and normal­
ly the life is considerably longer. Practicable yardsticks or criteria should be
established in order that consistent distinctions may be made between fixed
assets, operating expenses and maintenance. Ordinarily, this should be
accomplished by creating a catalogue of property units to be included in
fixed assets, any lesser items to be charged to current expense. Items no
longer in service should be removed by charge to depreciation reserve or
expense in order that fixed assets will represent the cost of properties in
service.”
De „Inventory” gaat in afzonderlijke paragrafen nader in op bepaalde punten van
bovenstaand „principle”. Ik zal trachten de essentie hiervan weer te geven.
Bedrijfsmiddelen gewaardeerd op basis van de historische kostprijs
Het is (in de Verenigde Staten) al heel lang vanzelfsprekend, dat duurzame be­
drijfsmiddelen gewaardeerd worden op kostprijs minus afschrijvingen. Om ieder
misverstand uit te sluiten wordt niettemin aanbevolen aan de omschrijving de
woorden „at cost” toe te voegen.
Het kan voorkomen, dat deze waardering niet meer aanvaardbaar is, te weten
indien de boekwaarde niet meer is „chargeable to future operations”, met een „fair
chance to be recovered”. In dit geval zal men de boekwaarde moeten verlagen.
Componenten van de kostprijs
Normaal: het netto betaalde bedrag plus alle bijkomende kosten zoals vracht en
installatiekosten.
 Indien bedrijfsmiddelen niet tegen betaling in contanten worden verkregen: de
„fair market value” op het moment van verkrijging, of de waarde van de ge­
leverde tegenprestatie (bijv. aandelen).
In eigen beheer vervaardigde bedrijfsmiddelen: kostprijs, inclusief opslag voor
indirecte kosten en - eventueel - interest. Met de kostenopslagen wordt blijkbaar
wel wat differentieel gemanipuleerd.
Criteria voor het activeren van bedrijfsmiddelen
Een algemene regel is, dat de levensduur ten minste één jaar moet zijn.
Daarnaast zou men een minimum moeten vaststellen, waar beneden aanschaf­
m a b blz. 469

fingen rechtstreeks ten laste van de kosten worden gebracht. Dit minimum kan van
onderneming tot onderneming afwijken.
Buiten gebruik gestelde bedrijfsmiddelen
De gedragslijn bij het afstoten van bedrijfsmiddelen wijkt niet af van de ons
bekende gang van zaken. De aanschafwaarde wordt enerzijds en het totaal van de
verrichte afschrijvingen anderzijds geëlimineerd. Een verlies of winst kan echter
zowel naar de resultatenrekening als naar de reserve worden gebracht.
Enige moeilijkheden kunnen ontstaan bij het afstoten van een deel van een
groep van bedrijfsmiddelen (afgeschreven op een „composite rate basis”). Nor­
maliter zal hierbij geen verlies of winst worden berekend, omdat aan het systeem
van groepsgewijze afschrijven inherent is het uitvallen van delen van de groep
zowel vóór als na de als gemiddeld aangehouden levensduur. Alleen bij abnormale
ontwikkelingen moeten verliezen of winsten in aanmerking worden genomen.
Ten aanzien van tijdelijk buiten gebruik gestelde bedrijfsmiddelen behoeft niet
onmiddellijk iets te gebeuren. Pas als het opnieuw inschakelen onwaarschijnlijk is
te achten moeten de desbetreffende activa afzonderlijk in de balans worden ver­
meld met een duidelijke omschrijving. Over de waardering wordt hier niet gerept,
maar de algemene regel zal dan stellig leiden tot verlaging van de boekwaarde.
 Bodemschatten
Het aankopen van land waarin zich bij voorbeeld mineralen bevinden wordt als
„joint or group purchase” beschouwd. Het verschil tussen de aanschafwaarde en
de restwaarde moet op dezelfde manier worden toegerekend als bij iedere „grouf.
acquisition”.
Indien de bodemschatten pas na de aankoop worden ontdekt, of indien de aan­
wezige hoeveelheden pas later worden vastgesteld is aanpassing van het oorspron­
kelijke systeem van kostentoerekening noodzakelijk.
De exploratiekosten kunnen zeer hoog zijn, terwijl de resultaten van de explo­
ratie steeds onzeker zijn. Het is gebruikelijk slechts die exploratiekosten te active­
ren die een aantoonbaar verband hebben met de succesvolle verkrijging van aan­
wijsbare bodemschatten in lonende hoeveelheden.
Vaste activa gewaardeerd tegen taxatiewaarden
Het komt tegen de normale regel in blijkbaar toch wel voor, dat vaste activa
niet op basis van de kostprijs, maar tegen taxatiewaarde in de balans worden op­
genomen. Als dit gebeurt moet zulks uitdrukkelijk uit de omschrijving blijken. In
de toelichting moet worden gezegd dat de taxatie door onafhankelijke taxateurs is
verricht, terwijl de datum en de grondslag van de taxatie moet worden vermeld.
De taxateur dient zich met de gebruikte terminologie te kunnen verenigen.
Indien de taxatie is verricht door beheerders of employees van de onderneming
moet dit ondubbelzinnig worden aangegeven.
Indien de accountant de opgevoerde bedragen onredelijk acht zal hij dit in zijn
verklaring moeten vermelden.
 8 Principle C-3
„Appropriate provision or allowance should be made in order to charge
m a b blz. 470

operations with the investment in depreciable assets over the estimated life
thereof. The accumulated allowances, less property retirements, should be
shown as a deduction from fixed assets.”
Men stelt grote prijs op het in de balans vermelden van zowel de aanschafwaarde
als de afschrijvingen. De laatste mogen desgewenst wel in één bedrag van het
groepstotaal der aanschafwaarden worden afgetrokken. Voert men in afwijking
van de regel slechts de boekwaarden op in de balans, dan moet het totaal der af­
schrijvingen tussen haakjes of in een voetnoot worden verstrekt.
Het aan de creditzijde opnemen van de afschrijvingsrekeningen is ongewenst. In
dit verband wijst men op bepaalde „State regulations” betreffende „public utili­
ties” waarin dit (nog) wel is voorgeschreven, zulks in strijd met onder meer de
voorschriften van de S.E.C.
9 Principle C-4
„Long-term investments in securities ordinarily should be carried at cost.
When market quotations are available, the aggregate quoted amounts
should be disclosed. Investments in affiliates should be segregated from
other investments.”
Beleggingen in effecten worden als regel tegen kostprijs opgenomen. Bij aankoop
van obligaties of andere vaste rente dragende stukken wordt de betaalde lopende
rente niet geactiveerd. Een verschil tussen de kostprijs en het bij aflossing van
obligaties en dergelijke te ontvangen bedrag („maturity value”) wordt geamorti­
seerd over de looptijd van de lening.
De balanswaarde van als belegging aangetrokken effecten wordt als regel niet
beïnvloed door de marktwaarde. De balanswaarde zal slechts worden gecorrigeerd
bij aantoonbare blijvende waardevermindering.
Indien er beursnoteringen bestaan moet de totale beurswaarde wel worden ver­
meld.
 Verzekeringspolissen op het leven van bepaalde functionarissen (met de onder­
neming als begunstigde) komen in Amerika meer voor dan in Nederland. Zij wor­
den opgenomen tegen afkoopwaarde („cash surrender value”).
Beleggingen met een specifieke bestemming („special funds”) worden gewaar­
deerd tegen de som van de aanwezige liquide middelen en de kostprijs van de
effecten of eventuele andere activa.
Huurkoopkontrakten voor grond of voor machines worden gewaardeerd tegen
kostprijs minus ontvangen bedragen. De veelal maandelijkse ontvangsten worden
allereerst geacht de interest te dekken; het meerdere wordt afgeboekt van de
hoofdsom.
Aandelen van dochterondernemingen worden als regel opgenomen tegen kost­
prijs, verminderd met dividenden gedeclareerd uit de vóór de verkrijging gemaakte
winsten en verminderd met een voorziening ter zake van eventueel na de ver­
krijging geleden verliezen. Deelnemingen mogen ook tegen hun balanswaarde wor­
den opgenomen, mits de opwaardering uit hoofde van niet-uitgedeelde winsten als
zodanig in de jaarrekening verschijnt. Obligaties van - en leningen aan - dochter­
ondernemingen worden normaliter tegen kostprijs opgenomen.
De deelnemingen moeten beslist afzonderlijk van de overige beleggingen in de
balans worden vermeld.
m a b blz. 471

10 Principle C-5
„The costs of intangible items, such as debt discount and expense, patents,
copyrights, research and development (if deferred) and goodwill should be
shown separately. Limited-term items should be amortized against earnings
over their estimated lives. The policy in regard to amortization of un­
limited-term intangibles should be disclosed.”
Ten aanzien van de reeds eerder door mij besproken post „debt discount and ex­
pense”, dus het disagio en de plaatsingskosten van langlopende leningen wordt nog
opgemerkt, dat de post kan worden gerubriceerd onder de immateriële activa of
onder de vooruitbetaalde kosten, terwijl het als correctie aftrekken van de leningrekening tevens zou kunnen worden bepleit. Met dit laatste ben ik uiteraard niet
zeer gelukkig.
 Tegen betaling verkregen immateriële activa
Een wat wijdlopige beschouwing over wat allemaal tot de verkrijgingsprijs ge­
rekend moet worden, kan worden weergegeven met: alles wat direct met de ver­
krijging verband houdt.
De auteur van de „Inventory” verwijst naar het desbetreffende Accounting
Research Bulletin (ARB) no. 43, hoofdstuk 3, hetwelk in zijn geheel is overge­
nomen.
Dit stuk onderscheidt t.a.v. de immateriële activa twee soorten, te weten:
Type (a): met een beperkte levensduur
Type (b): met een onbeperkte levensduur
Als voorbeelden van type (a) worden genoemd „patents, copyrights, leases, li­
censes, franchises for a fixed term, and goodwill as to which there is evidence of
limited duration”.
Onder type (b) vallen dan „goodwill generally, going value, trade names, secret
processes, subscription lists, perpetual franchises, and organization costs”.
Type (a) dient systematisch te worden afgeschreven over de desbetreffende
perioden. Indien tussentijds blijkt, dat de werkingsduur onjuist is geschat zullen de
afschrijvingen moeten worden herzien. Mocht hierdoor het beeld van de jaar­
resultaten worden vertekend, dan mag een extra afschrijving ten laste van de
reserves worden gebracht.
Ten aanzien van type (b) merkt men zeer treffend op, dat deze als type (a) be­
handeld moeten gaan worden, zodra men ontdekt, dat de werkingsduur toch be­
perkt blijkt te zijn. Is de noodzakclijke afschrijvingsperiodc dan zo kort, dat de
resultaten door het af te schrijven bedrag zouden worden vertekend, dan mag men
wederom de reserves aanspreken. Hetzelfde geldt, als men ontdekt dat een actief
van type (b) waardeloos blijkt te zijn.
 Tot slot behandelt het alhier besproken Bulletin nog de moeilijkheden wanneer
bij het aantrekken van bij voorbeeld een deelneming een rond bedrag wordt be­
taald, uitgaande boven de balanswaarde van de deelneming. Het meerdere kan dan
worden toegerekend aan een hogere waardering van bepaalde activa of aan een
(niet op de balans voorkomende) goodwill. Men beveelt nu aan dit meerdere inder­
daad zo goed mogelijk te verdelen en in feite de balans van de deelneming aan te
passen aan de verkrijgingsprijs.
m a b blz. 472

Binnen de onderneming gecreëerde immateriële activa
De „Inventory” acht het niet onjuist research- en ontwikkelingskosten te activeren,
indien en voorzover zij zijn gemaakt voor een bepaald concreet project. Zij kunnen
daarna worden afgeschreven over een arbitrair vast te stellen, maar als regel vrij
korte periode. Vindt het project geen doorgang dan moeten de gemaakte kosten
direct worden afgeboekt.
Men acht echter vaak het toekomstige rendement van bepaalde research- en ontwikkelingswerkzaamheden moeilijk te concretiseren. In dat geval doet men er
verstandig aan de kosten ten laste van het lopende jaar te brengen. Hetzelfde geldt
voor de kosten van reclamecampagnes en dergelijke.
Wij zien hier een meer „conservatieve” gedragslijn dan ten aanzien van de tegen
betaling verkregen immateriële activa. Klaarblijkelijk neemt men aan, dat in het
laatste geval het toekomstige rendement minder onzeker zal dienen te zijn.
Disagio en plaatsingskosten van langlopende (obligatie-) leningen
De normale procedure is het activeren van bovengenoemde posten, ter afschrijving
over de looptijd van de lening.
Bij vervroegde aflossing zal het resterende actief moeten worden afgeboekt ten
laste van de jaarresultaten. Zouden deze daardoor ernstig worden vertekend, dan
is afboeking ten laste van reserves aanvaardbaar.
 Het nog niet gedelgde deel van het disagio en de plaatsingskosten van conver­
teerbare obligaties mag bij conversie in aandelen naar de post „paid-in capital”
worden gebracht.
Bij conversie van een bestaande (obligatie-) lening in een nieuwe ontstaat de
vraag hoe te handelen met het nog niet gedelgde deel van het disagio etc. van de
oude lening. Deze vraag wordt behandeld in Accounting Research Bulletin no. 43
Hoofdstuk 15.
Het stuk begint met een kort historisch overzicht en bespreekt daarna 3 moge­
lijkheden, te weten:
(a) Directe afboeking ten laste van het jaarresultaat of van de reserves;
(b) Afschrijving over de resterende looptijd van de afgeloste lening;
(c) Afschrijving over de looptijd van de nieuwe lening.
De uitkomst van een aantal zeer lezenswaardige paragrafen is, dat methode (a)
aanvaardbaar is, doch dat methode (b) de voorkeur verdient. Methode (c) is on­
aanvaardbaar. Een mengvorm van (a) en (b) wordt eveneens gezond geacht, mits
de versnelde afschrijvingen geschieden ten laste van de jaarresultaten en deze daar­
door niet worden vertekend. Mocht de looptijd van de nieuwe lening korter zijn
dan de resterende looptijd van de oude lening, dan moet bij keuze van methode (b)
de afschrijvingsperiode uiteraard worden ingekort.
Gesteld wordt nog, dat de toegepaste methode duidelijk moet worden toegelicht
en dat afschrijvingen ter zake van een reeds afgeloste lening afzonderlijk van
soortgelijke afschrijvingen moeten worden vermeld.
11 Principle C-6
„The nature and extent of hypothecated or pledged assets should be shown.”
De „Inventory” constateert, dat diverse activa op vele manieren tot zekerheid ten
behoeve van schuldeisers kunnen worden verbonden.
m a b blz. 473

Het bedrag van de verbonden activa moet per categorie worden vermeld. Ook
het bestaan van fiduciaire eigendomsoverdracht (retention of protective title)
moet worden vermeld.
 In bepaalde bedrijfstakken is het gebruikelijk aan een belangrijk deel van de
vermogensbehoefte tegemoet te komen door het uitgeven van hypothecaire le­
ningen. Als in dit geval de omschrijving van de schuld voldoende duidelijk is, zo­
als bij voorbeeld „First Mortgage Bonds”, dan wordt eenieder geacht te weten
dat op alle onroerende goederen een hypotheek rust. Dit feit behoeft in de om­
schrijving van de desbetreffende activa dan niet opnieuw te worden vermeld.
12 Tenslotte wil ik de belangstellende lezer nog wijzen op Hoofdstuk 10 van de
„Inventory”, waar een puntsgewijze opsomming is gegeven van een aantal alter­
natieve mogelijkheden. Voor zover nodig heb ik deze punten reeds in boven­
staande tekst verwerkt.
m a b blz. 474.
