Worstelen met gender en de biografie: een themarecensie
bmgn - Low Countries Historical Review | Volume 127-3 (2012) | pp. 50-67

Worstelen met gender en de
biografie: een themarecensie1
mineke bosch

Wrestling with Gender and Biography: A Thematic Review
In her ‘very short introduction’ to biography of 2009, Hermione Lee notices that
although much has been said and done about gender and biography, ‘the challenge
remains how best to tell the stories of the increasing number of women in the
public sphere [...]’. In this review essay Mineke Bosch tries to answer this question
by analysing two recent biographies of professional women: the first minister of
state in the Netherlands, Marga Klompé, by Gerard Mostert, and sociologist and
politician Hilda Verwey-Jonker by Margit van der Steen. Comparing the two, Bosch
states that Mostert repeats old truths and stereotypes about successful women
in the public sphere with his conclusion that Klompé was a meddler and a fiercely
dominant busybody, and that precisely these character traits made it possible for
her to capitalise on her ambitions and become one of the boys. Margit van der
Steen shows a more subtle understanding of gender as an analytical category. She
shows how Hilda Verwey-Jonker wrestled with being a woman in a man’s world,
changing her (gender) performance several times in parallel with her social and
professional context. Both biographies, however, could have profited more from
recent biographical theory in which the emphasis is more on ‘doing identities’ than
‘being one/self’.
 In 2011 verschenen de biografieën van twee vrouwen uit de recente
Nederlandse geschiedenis, Marga Klompé en Hilda Verwey-Jonker. Beide
vrouwen pionierden op prominente posities in politiek en samenleving, en
waren zo voorlopers of koplopers in het langzame emancipatieproces tussen
ruwweg 1935 en 1985. Het was dan ook te verwachten dat hun biografieën
inzicht kunnen geven in de nadelen é­ n de voordelen van hun sekse voor
vrouwen die in hun ambities en de verwezenlijking daarvan nog zozeer
uitzonderingen op de regel waren.
© 2012 Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
urn:nbn:nl:ui:10-1-109840 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0615-0505

De biografie waarnaar het meest werd uitgekeken was die van Marga
Klompé. Zij was de eerste vrouw die minister werd, in diverse kabinetten,
en dat was bij lange na niet de enige rol die zij als ‘eerste vrouw’ vervulde. Er
waren weliswaar al enkele partiële studies naar haar verricht, waaronder een
intrigerende van Mieke Aerts als onderdeel van haar dissertatieonderzoek
naar ‘de politiek van de katholieke vrouwenemancipatie’.2 De behoefte aan een
volledige biografie verdween daarmee echter niet, hetgeen blijkt uit het feit
dat het Prins Bernhard Cultuurfonds er een beurs voor beschikbaar stelde.3
Uiteindelijk nam Anneke Linders, die gepromoveerd was op de biografie van
beurs, en nam haar partner en ‘onderzoeksassistent’, Gerard Mostert, op zijn
beurt na haar voortijdig overlijden het stokje over.4 Dat was een moedige daad
voor iemand die geen professioneel historicus is, en een man, gegeven het feit

bosch

de feministische politica Corrie Tendeloo, deze taak op zich, zij het zonder

­51

dat de meeste op deugdelijk onderzoek gebaseerde biografieën van vrouwen
rees het plan er een proefschrift van te maken, dat hij als buitenpromovendus
heeft geschreven en verdedigd.
 Ook Margit van der Steen verrichtte haar onderzoek naar Hilda VerweyJonker als buitenpromovendus, en ook haar zelfgekozen opdracht zou ik als
moedig willen karakteriseren, zij het om iets andere redenen. In tegenstelling
tot Klompé was Hilda Verwey-Jonker verre van een project waarop iedereen
zat te wachten. In de eerste plaats was haar positie als eerste vrouw in de
Sociaal Economische Raad veel minder zichtbaar geweest, hetgeen nu eenmaal
consequenties heeft voor de ‘historische houdbaarheid’. In de tweede plaats
was zij veel minder dan Klompé ook een publieke favoriet, zelfs het tegendeel
daarvan. Vooral de jongere feministen had zij in de jaren tachtig en negentig
behoorlijk van zich vervreemd met haar aansporingen aan vooral hoger
opgeleide vrouwen om zich voort te planten in dienst van de samenleving. Het
maakte haar niet direct tot het meest begeerde object voor potentiële serieuze
biografen.
1

2

3

4

Graag dank ik de redactie van bmgn - Low

5

Uitzonderingen op deze regel vormen de

Countries Historical Review voor haar commentaar

biografieën van uitzonderlijk beroemde vrouwen

op een eerdere versie.
als koninginnen en iconen. Voor enkele cijfers zie

Mieke Aerts, De politiek van de katholieke

Mineke Bosch, ‘Well-Behaved Women Seldom

vrouwenemancipatie. Van Marga Klompé tot

Make History, But If They Do...: Reflections on

Jacqueline HilIen (Amsterdam 1994).
Gender and Biography’, in: Marijke Huisman

Joke Linders, ‘Van zuurdesem kun je geen

e.a. (eds.), Life Writing Matters in Europe

biografie schrijven. Waarom Marjan Schwegman

(Heidelberg 2012). Voor Denemarken zie

onderzoek naar leven en werk van Marga Klompé

Birgitte Possing, ‘Biography as a Political Project’

staakte’, Biografie Bulletin 11:2 (2002) 114-118.
(Ongepubliceerde paper voor de VIIIth ESSH

Anneke Linders, ‘Frappez, frappez toujours!’ N.S.
Conference, in Gent, 13-15 april 2010).
Corry Tendeloo (1897-1956) en het feminisme in haar
tijd (Hilversum 2003).
 worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

nog veelal worden geschreven door vrouwen.5 Pas in de loop van het traject

recensie-artikel - review article
Behalve kennis van de auteurs is een andere belangrijke besprekingscontext voor beide biografieën de stand van het huidige biografische
onderzoek en het debat daarover. Het eerste antwoord op de vraag wat een
biografie meer is dan ‘het schrijven van een leven’ is dat het genre een lange
geschiedenis heeft waarin het vele meesteressen heeft gediend, zoals de Roem,
de Herinnering en de Waarheid. Niet alleen grenst het genre aan vele andere,
het doorsnijdt ook nog eens vele disciplines en specialisaties, al naar gelang de
maatschappelijke plaats of rol van de protagonist. Het is dan ook onmogelijk
om over biografie in enkelvoud te spreken.6
Van belang voor een begrip van het genre is ook wat de Deense biografe
Birgitte Possing heeft genoemd ‘de robuuste traditie van genderasymmetrie’.7
Problematisch is nog steeds de kwantitatieve ondervertegenwoordiging van
biografieën van vrouwen door de gangbare parameters van historisch belang
en herinnering, en, daarmee samenhangend, het veelvuldig voorkomen
van stereotypen in de levensbeschrijvingen van vrouwen én mannen. Dat
is echter tegelijkertijd de reden waarom gender(sensitieve) historici een
hoofdrol hebben gespeeld in de theoretische reflectie op het genre en in het
experimenteren met de vorm. Niettemin merkt Hermione Lee, de gelauwerde
biografe van onder anderen Virginia Woolf, op dat hoezeer ook diverse
valkuilen in het schrijven over vrouwen anno 2009 worden vermeden, ‘the
challenge remains how best to tell the stories of the increasing number of
women in the public sphere [...]’.8

Voor een antwoord op de vraag wat een biografie is, of hoort te zijn,
grijpen beide hier besproken biografen terug op een uitspraak van Hans
Renders: ‘De biograaf moet aantonen dat iemands persoonlijke achtergrond
van invloed is geweest op zijn publieke wapenfeiten’. Waaraan hij enigszins
dreigend toevoegt: ‘Als dat niet gebeurt, kun je beter geen biografie schrijven’.9
Maar wat als ‘het persoonlijk leven’, ‘de persoon’ of ‘het persoonlijke’ achter de
publieke verschijning of achter de vele mythen en verhalen over de publieke
verschijning niet eenduidig is, om niet te zeggen niet ‘bestaat’? Als achter

6

Peter France en William St. Clair (eds.), Mapping

Dirk Jan Wolffram (eds.), Kossmann Instituut:

Lives: The Uses of Biography (Oxford 2002).
 benaderingen van de geschiedenis van politiek

7

Birgitte Possing, ‘Portraiture and Re-Portraiture

(Groningen 2006) 39-42. Mostert verwijst ook

of the Political Individual in Europe: Biography

naar Hans Renders, ‘Privé in de politieke biografie’,

as a Genre and as a Deconstructive Technique’,

in: Hans Renders en Gerrit Voerman (eds.), Privé

in: Gram-Skjoldager en Lauring-Knudsen (eds.),

in de politieke biografie (Amsterdam 2007) 7-13,

Locating Europe: Political Biography (Aarhus 2012)

en mijn commentaar daarop in dezelfde bundel.
22-43.
Zie voor een recentere en uitgebreidere versie

Hermione Lee, Biography, a Very Short Introduction

van dat commentaar: Mineke Bosch, ‘Paradoxical

(Oxford 2009).
Aspects of the Personal in Political Biography:

Zij verwijzen beiden naar Hans Renders, ‘De

Observations from a Dutch Perspective’, Journal

biografische methode’, in: Gerrit Voerman en

of Women’s History 21:4 (2009) 13-37.
 8
9

de waarnemingen die altijd in taal worden omgezet, in de eerste of de derde
persoon, slechts andere verhalen te vinden zijn?10 Wat als voor iedere ‘persoon’,
man of vrouw, geldt wat sinds Simone de Beauvoir, Joan Scott en Judith Butler
en anderen als Jean-Paul Sartre en Ervin Goffman door veel denkers wordt
aangenomen, namelijk dat dit soort categorieën eerder constructies zijn en
vertolkingen (performances) van identiteit, dan aspecten van een reëel bestaand
zelf of persoon? Wat als het particuliere zelf en de publieke persoon relationele
en vooral ook historische en contextafhankelijke concepten zijn die voor
mannen en vrouwen ook nog eens hemelsbreed verschillen? Zijn bovendien
van het sociale/de politiek/de wetenschap niet ook andere antwoorden dan
die van Renders te geven? Ik denk bijvoorbeeld aan biografen als Steven
Shapin (Boyle) en Richard Holmes (over romantische wetenschappers) die

bosch

voor de vraag hoe de particuliere persoon van belang kan zijn voor een begrip

­53

via het persona-begrip of de culturele figuur van het romantische genie
verbinden. Shapin spreekt in dit verband zelfs over de wetenschappelijke
biografie als een vorm van epistemologie.11

Dit soort vragen en vele andere zijn sinds het begin van de jaren tachtig
aan de orde gesteld in het debat waarin op geleide van veranderende visies op
identiteit en de relatie tussen taal en werkelijkheid, nogal wat axioma’s van
de heersende biografiepraktijk ter discussie werden gesteld. Dat debat werd
voor een deel gevoerd in de vorm van experimenten met de biografie. Hierin
werd bijvoorbeeld geprobeerd het lineaire plot in te ruilen voor een andere
verhaallijn die meer recht kan doen aan het proces van meervoudige identiteit,
of werd gepoogd de autoritaire verteller te vervangen door een zelfreflexieve,
in het verhaal zichtbare auteur. Een geslaagd voorbeeld van de wijze waarop
nieuwe visies op gender en identiteit naar de historische biografie werden
vertaald is de fascinerende bundel van Jo Burr Margadant, getiteld The New
Biography: Performing Femininity in Nineteenth-Century France.12

10 Kali Israel gebruikt hiervoor de metafoor van

11

Steven Shapin, A Social History of Truth: Civility

de caleidoscoop in een intrigerend essay over

and Science in Seventeenth-Century England

haar biografie van Lady Dilke, een vroege

(Chicago, Londen 1994) chapter IV; Richard

vakbondsvrouw, lid van de Labour Party,

Holmes, The Age of Wonder: How the Romantic

kiesrechtfeminist en kunstcriticus: ‘Writing Inside

Generation discovered the Beauty and Terror of

the Kaleidoscope: Re-Representing Victorian

Science (Londen 2008).
 Women Public Figures’, Gender & History 2:1

12

Jo Burr Margadant (ed.), The New Biography:

(1990) Themanummer over ‘Modern English

Performing Femininity in Nineteenth-Century France

Auto/Biography and Gender’, 41-48.
(Berkeley, etc. 2000).
worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

wetenschappers en de wijze waarop zij hun vak beoefenden met elkaar

recensie-artikel - review article

r

Henk Blansjaar, Portret van Marga Klompé, minister
van Maatschappelijk Werk in het derde kabinet-Drees
en het tweede kabinet-Beel, aan haar bureau,
11 februari 1958.
Nationaal Archief/Spaarnestad Photo.
Gegeven deze hedendaagse ontwikkelingen, is mijn vraag hoe de hier
te bespreken biografen hun taak hebben opgevat en of zij hebben bijgedragen
aan het huidige academisch debat over de biografie, waarbij uiteraard ook de
omgang met gender in het verleden en de geschiedenis wordt gewogen.
 Gerard Mosterts biografie van Marga Klompé
Als eerste kan van Mosterts biografie worden opgemerkt dat de auteur
verantwoord verhaal af te leveren. Het mag dan misschien geen heel nieuwe
inzichten hebben opgeleverd over het politieke bedrijf waarin Klompé
opereerde, het geeft een goed overzicht van het geleefde leven en de historische

bosch

en onderzoeker alles uit de kast heeft gehaald om een grondig, historisch

­55

context. Toch heeft de uiteindelijke interpretatie van hoe Klompé zich tot
Wanneer we door alle beschrijvende en bewijzende passages naar het skelet van
de tekst gaan, dan gebruikt Mostert in feite twee sociaal-wetenschappelijke
theorieën om Klompé te begrijpen. De eerste is een theorie over ‘sterke
moeders’ die het bestaan van ‘sterke dochters’ kan verklaren, en die ooit al eens
door Anneke Linders werd uiteengezet in het Biografie Bulletin onder de titel

‘Cherchez la mère’.13 Die theorie gaat niet alleen lijnrecht in tegen de misschien
wel even vaak of vaker verkondigde gemeenplaats van moeders als hinderpaal
voor hun ambitieuze dochters, maar ook op andere gronden is het bezwaar
duidelijk. Moederschap wordt in dergelijke theorieën tot een universele en
a-historisch ‘natuurfenomeen’, dat los van enige context kan worden ingezet
om allerlei kwesties, in dit geval het bestaan van ‘uitzonderlijke dochters’,
te verklaren. Waarmee ik niet wil zeggen dat het toevallig is dat ook Hilda
Verwey-Jonker een ‘sterke moeder’ had. Zij verloor op jonge leeftijd haar vader
waarna haar moeder als weduwe de kost moest verdienen. Maar een echte
verklaring kan dat pas worden als naar de specifieke historische context wordt
gekeken. En die verschilde in huize Klompé en Verwey-Jonker hemelsbreed.
 Eigenlijk zou ik daar wat Klompé betreft nog wel wat meer over hebben willen
weten. Want eerlijk gezegd begrijp ik niet hoe een ‘psychiatrische’ vader zo
hartgrondig en liefdeloos kan worden ontkend in een ‘modern-katholiek’
gezin, terwijl uit een klein tussenhoofdstukje blijkt dat Klompés vader twintig
jaar na opname niet zo ‘gek’ was dat hij geen samenhangende brieven kon
schrijven, en uit die brieven onder andere blijkt dat hij ooit toestemming had
gegeven voor haar studie en de daarmee gepaard gaande financiële regelingen.
13

Anneke Linders, ‘“Cherchez la mère”. De rol van
de moeder in de ontwikkeling van haar dochter
tot prominente politica’, Biografie Bulletin 14:1
(voorjaar 2004) 24-30.
worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

zo’n succesvol politica kon ontwikkelen of van ‘wie zij was’ mij niet overtuigd.
 recensie-artikel - review article
De andere sociaal-wetenschappelijke gendertheorie die het boek draagt
is er een die het succes van ‘machtige vrouwen’ verklaart in termen van hun
mannelijkheid. Al op de tweede pagina van het boek wordt Marga Klompé als
honorary male betiteld (door Mostert vertaald als ‘erelid van de mannenwereld’,
maar dat doet geen recht aan het woord male als ‘mannetje’). Mostert lijkt
zich niet bewust te zijn van de ideologisch-politieke geschiedenis van het
concept van de honorary male, dat aanvankelijk een etiket was dat door tweedegolffeministen op niet erg geliefde machtige vrouwen als Margaret Thatcher
werd geplakt. Onlosmakelijk verbonden met de notie van de honorary male was
de suggestie van verraad aan de zusterschap door de volledige ‘assimilatie’ of
overgave aan de mannenwereld. Honorary males waren vrouwen die de rol van

het feminisme in hun eigen succes ontkenden en er zich van distantieerden.14
Vanaf 1991 begon dit concept zijn werk in Nederlands onderzoek te doen, met
dank aan de antropoloog Anton Blok, die in een artikel in het liber amicorum
voor A.F. Köbben de gemeenschappelijke kenmerken van een lange rij
‘machtige vrouwen door de eeuwen heen’ tot deze noemer terugbracht.15 Blok
is helaas niet de enige gebleven die dit generaliserende concept gebruikt om de
wezenskenmerken van de vrouwelijke leider te begrijpen of te verklaren.
Voor de biografie van Marga Klompé betekent dit vooral dat Mostert
haar succes relateert aan de ontkenning van haar vrouwelijkheid: zij bleef niet
alleen ongehuwd, maar ‘het concept “gender” speelde voor haar geen rol’ (207).
 Klompé presenteerde zichzelf niet als vrouwelijk of als vrouw, en al helemaal
niet als feminist, zoals Mostert al in de inleiding vaststelt, en benadrukte
steevast dat zij op haar verdiensten en niet op haar sekse beoordeeld wenste
te worden. Tijdens een door haarzelf bijeengeroepen persconferentie vlak
na haar ministersbenoeming had zij toch zelf gezegd dat als iets vrouwelijke
politici onderscheidde van hun mannelijke collega’s, dat hoogstens was in het
feit dat vrouwen wellicht nog wel ergens een poederdoos hadden slingeren.
Mostert citeert Blok wanneer hij Klompé typeert als ‘zowel mannelijk als
vrouwelijk, maar eigenlijk geen van beide’. Klompé onttrok zich net als
andere vrouwelijke politieke leiders aan een genderclassificatie door in sociaal
opzicht ‘man’ te worden. Andere bewijzen die Mostert hiervoor aandraagt zijn
enkele (inderdaad misplaatste) grapjes over ongehuwde vrouwen (zo verwees
Klompé in een toespraak in het parlement naar een flat voor alleenstaanden
als een ‘hunkerbunker’), haar rookgedrag en het drinken van jenever, en haar
herhaaldelijke ‘verraad’ van andere vrouwen: de stemming over de motie-

14 Alison Heisch paste de term voor het eerst toe

15

A. Blok, ‘“Weduwen, maagden en virago’s”.
in een historisch onderzoek naar Elizabeth I,

Prominente politieke vrouwen en hegemonische

waarin heel duidelijk de negatieve connotaties

masculiniteit’, in: F. Bovenkerk e.a. (eds.),

herkenbaar zijn: Alison Heisch, ‘Queen Elizabeth I

Wetenschap en partijdigheid. Opstellen voor A.F.
and the Persistence of Patriarchy’, Feminist Review

Köbben (Assen, Maastricht 1990).
4 (1980) 45-56.
 Tendeloo en haar afvalligheid ten aanzien van de vrouwenorganisaties en het
feminisme.16
Mij overtuigt dit alles echter niet. In de eerste plaats is Mosterts
begrip van feminisme en vrouwenorganisaties beperkt. Want ja, het klopt
dat voor Klompé het concept gender geen betekenis had, want dat concept
bestond nog niet. Maar dat zij de vrouwenzaak totaal in de steek liet zie ik
niet in: nog in 1959 bezoekt zij bijvoorbeeld een congres van de Vereniging
van Vrouwen met Academische Opleiding in Helsinki, en zij blijft bevriend
met iemand als de actieve Wally van Lanschot. In de jaren tachtig neemt zij
Halkes, die in katholieke kringen toch echt tot de radicaalste katholieken
behoorde. Haar poging om na haar benoeming alle rumoer over haar ‘vrouw
zijn’ te stoppen, kan ik ook in de verste verte niet zien als een ontkenning

bosch

het in de context van het pausbezoek op voor de feministische theologe Tine

­57

van haar ‘vrouw-zijn’, maar als een wanhopige en helaas hopeloze poging
dwangmatige spreken over vrouwelijkheid en mannelijkheid te keren. Haar
houding inzake de motie-Tendeloo over gelijk loon voor gelijke arbeid, waar
Klompé tegenstemde omdat zij een vergelijkbare motie had ondertekend,
heeft mijns inziens ook niets te maken met wel of niet ‘feministisch zijn’ of het
ontkennen van vrouwelijkheid, al wordt zij gekapitteld door haar vriendinnen
in de feministische vereniging ‘Vrouwenbelangen’. Dit soort zaken gaat over
politiek, niet over (ontologische) identiteitskwesties.
 Het doet een beetje denken aan de recente biografie van Gezina van
der Molen waarin zij van een vergelijkbaar ‘verraad’ werd beschuldigd met
betrekking tot het wetsvoorstel-Romme, waar zij volgens haar biograaf voor
was omdat zij haar homoseksualiteit ontkende.17 Een ander voorbeeld is

het ‘verraad’ van Haya van Someren die om redenen van levensovertuiging
tegen verruiming van de abortuswetgeving stemde. Dat laatste wordt in
het Biografisch Woordenboek van Nederland tot een persoonlijkheidskwestie
teruggebracht getuige het feit dat zij in de slotpassage ‘een gehaaide meid’
wordt genoemd, die ‘onvoorspelbaar’ was in gedrag en opvattingen.18 Maar

16 De beroemde motie-Tendeloo uit 1955 was
gericht tegen een voorgenomen Koninklijk Besluit
waarin het verbod op arbeid door gehuwde

17

Gert van Klinken, Strijdbaar en omstreden. Een
biografie van de calvinistische verzetsvrouw Gezina
van der Molen (Amsterdam 2006).
vrouwen bij de overheid werd bevestigd: ‘De

18 A. van Veldhuijzen, ‘Downer, Gerarda Victoria

Kamer, gehoord de besprekingen over het kb

(1926-1980)’, in: Biografisch Woordenboek

van 13 september 1955, van oordeel, dat het

van Nederland. url: http://www.historici.nl/

hier niet op de weg van de Staat ligt de arbeid

Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn5/

van de gehuwde vrouw te verbieden, nodigt de

downer [10-02-2012].
Regering uit de hiermee strijdende voorschriften
te herzien’. Het werd met 46 stemmen voor en 44
stemmen tegen aangenomen.
 worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

om het heersende, voor haar negatieve en nadelige ‘gendervertoog’ of het

recensie-artikel - review article
wie zegt dat vrouwelijke Kamerleden (of politici) vrouwen (welke vrouwen?)
moeten vertegenwoordigen en waarom wordt als het om vrouwelijke politici
gaat hun strategisch politieke handelen alleen in termen van sekse en
persoonlijkheid gezien in plaats van wat het altijd ook is: politiek strategisch
handelen dat moet worden verklaard uit de politieke machtsverhoudingen?
Maar het minst overtuigend is natuurlijk dat succesvol politiek handelen door
vrouwen in termen van mannelijkheid wordt geduid. Dat houdt misschien
nog even de illusie in stand dat politiek eigenlijk een zaak van mannen is, maar
het getuigt natuurlijk van een grenzeloze overschatting van de mannelijke
sekse. Voor Mostert staat onomstotelijk vast dat Klompé politiek pas succesvol
kon worden door man met de mannen te worden. En juist omdat dat man
worden volgens hem authentiek was en ten diepste deel uitmaakte van haar
wezen, was het ook zo’n succes: ‘Wat Marga Klompé daarbij ook hielp was de
schier onontkoombare wijze waarop zij zichzelf presenteerde. Dat was geen
voorgewend gedrag, maar kwam voort uit haar persoonlijkheid’ (205, vergelijk
528).
 De scharnierfunctie die het concept van de honorary male heeft in het
boek, laat zien dat Mostert de worsteling met ‘gender’ niet heeft kunnen
winnen. Kennelijk hebben de historische taal en cultuur die hij bestudeert
nog zo veel zeggingskracht voor hem dat observaties van of uitspraken
over ‘mannelijk’ of ‘vrouwelijk’ gedrag soms wel vragen oproepen, maar
uiteindelijk toch bevestigd worden in hun stereotiepe betekenis. Maar alleen
als we de mensheid opvatten als bestaande uit twee van nature diametraal
tegenovergestelde soorten met daarbij behorende levenssferen en taken is
iemand als Klompé een afwijking die in termen van mannelijkheid moet
worden begrepen. Dit soort verklaringen vormt echter een onderdeel van het
genderprobleem dat het wil oplossen.
 Maar het is niet alleen Mosterts verklaring van het politieke succes
van Klompé die problematisch is, ook zijn pogingen om de persoonlijkheid
van zijn protagonist in kaart te brengen zijn niet overtuigend. Cruciaal in
deze exercitie staat een paragraaf ‘Marga, de mens (een collectieve legpuzzel)’,
waarin de auteur een opsomming geeft van uitspraken over Klompé die hij
voornamelijk baseert op oral history-interviews met familieleden, vrienden
en vriendinnen, collegae en/of hun diverse kinderen. Tezamen vormen
deze uitspraken een breed scala aan karakteriseringen. Ik was dan ook
tamelijk onthutst door de conclusie die hij daaraan verbindt: ‘Ergo: uit
al deze herinneringen rijst een consistent – en daarom geloofwaardig –
beeld op van een overweldigende en dominante persoonlijkheid met een
grote maatschappelijke betrokkenheid en kennis van zaken, een brede
belangstelling (c.q. bemoeizucht) en een groot verantwoordelijkheidsgevoel’
(328). In de eerste plaats had ik zelf die conclusie niet kunnen trekken omdat
ik de consistentie niet kon zien, maar ook afgezien daarvan heeft hij in mijn
ogen hoe dan ook alleen maar een verzameling uitspraken die doortrokken

zijn van al gesedenteerde historische waarheden en stereotypen, die voor een
groot deel berusten op het publieke imago en die de herinnering aan Klompé
kleuren. Ik zeg niet dat Klompé per se heel erg verschillend was van het
oordeel van Mostert, of dat zij heel anders herinnerd zou moeten worden; het
is alleen zo dat we gewoon niet kunnen zeggen hoe zij in werkelijkheid ‘was’,
alleen hoe zij zich presenteerde en hoe mensen in heel verschillende contexten
haar ‘zagen’, mede op grond van al hetgeen al over haar gezegd en geschreven
was, en ik zeg het nogmaals, in een wereld die was geordend op basis van
sekse-oordelen waarin eigenlijk nog geen plaats was voor vrouwen op posities
Om te laten zien hoe problematisch de beweging kan zijn van
historische observatie (in de bronnen) naar het hedendaagse oordeel (in de
biografische tekst) geef ik twee voorbeelden uit het boek. Het eerste betreft

bosch

als die van Klompé.
 ­59

Mosterts voortdurende nadruk op het feit dat tijdgenoten Klompé nogal eens
als een stereotype. Integendeel, op een gegeven moment is dit een metafoor
die hij zelf gebruikt om haar handelen te kenschetsen (399), hetgeen wordt
onderstreept door de foto van Klompé met opgeheven vinger op het omslag.
Schooljuf is echter een lichtelijk pejoratieve term met duidelijke historische
genderconnotaties en zou als zodanig moeten worden herkend door een
professionele biograaf, en niet herhaald. Een ander voorbeeld betreft het label
‘dominant’, dat hij zoals gezegd uit de historische bronnen afleidde. In zijn
eigen tekst wordt dit label geleidelijk aan vervangen door het woord ‘bazig’;
aan het eind van het boek speelt zij op drie pagina’s een keer de baas, heeft
zij een bazige natuur of vertoont zij een optreden dat bazig is (531, 533).
Ook ‘bazig’ is echter een term die kleinerend is en vooral aan vrouwen wordt
toegekend. In het vocabulaire van de historicus is mijns inziens daarvoor
geen plaats, zeker niet in een boek waarin de historische rol van gender zo’n
prominente rol speelt.
Margit van der Steens biografie van Hilda Verwey-Jonker
In vergelijking met de biografie van Klompé is Van der Steens boek over Hilda
Verwey-Jonker een verademing. Het wordt gedragen door een adequate
historische aanpak van de genderaspecten in het leven van haar protagoniste,
die berust op recentere visies op identiteitsvorming en intersectionaliteit.
Anders dan Mostert heeft Van der Steen geen moeite om de op oudere
genderverhoudingen stoelende historische taal en verhalen te scheiden van
haar eigen vocabulaire.
 Ook haar visie op de biografie is interessanter, al blijft het meeste
daarvan impliciet en in zekere zin verborgen in ideeën over gender. Interessant
en veelbelovend is niettemin de prominente rol die Verwey-Jonkers memoires

worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

als ‘schooljuf’ betitelden (195, 320, 395), zonder dat hij dat becommentarieert

recensie-artikel - review article

r

Portret van Hilda Verwey-Jonker, z.j.
Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis,
Amsterdam.
Er moet een vrouw in krijgen toebedeeld als kapstok waaraan de biografie
wordt opgehangen. De reden die Van der Steen daarvoor geeft, is dat de
autobiografie, maar ook de tegenstrijdige, hoogst emotionele en politiek
geladen reacties daarop in wat een heel brede receptie kan worden genoemd,
enkele ‘fundamentele vragen’ opleverden over de redenen van Verwey-Jonker
om dat boek op dat moment te schrijven, en wat dat zei over de manier
waarop zij herinnerd wilde worden. De autobiografe zelf gaf in zekere zin
al antwoord op de laatste vraag door de grote nadruk op haar publieke leven
en de wijze waarop zij zichzelf liet zien: als volkomen rationeel en vrijwel
persoon. Vooral dat laatste, dat immers in flagrante tegenspraak stond met
het schrijven en publiceren van eigen herinneringen, prikkelde Van der Steens
nieuwsgierigheid, en zij besloot die fascinatie tot leidraad te maken van een
19

bosch

onbewogen of onemotioneel, en daarbij als de bescheidenheid in eigen

­61

chronologisch in plaats van thematisch geordende biografie.
 biografische analyse van Verwey-Jonker met Verwey-Jonkers eigen verhaal
over haar leven. Van der Steen concludeert dan dat Verwey-Jonker een ‘statisch
groepsportret van zichzelf’ heeft neergezet. De thematische opbouw van haar
autobiografie had het Verwey-Jonker mogelijk gemaakt om ‘verschillende
gezichten’ (of maskers) van zichzelf te laten zien, zonder daarbij ook de
pijnlijke momenten te hoeven tonen die tot het opzetten van zo’n ‘ander
gezicht’ hadden geleid. Omgekeerd had Van der Steen door de keuze voor
een strikt chronologische benadering van Verwey-Jonkers leven juist door
die onschuldige thematische benadering heen kunnen prikken om zo het
dynamische spel met diverse (publieke) identiteiten te kunnen ontdekken.
Verwey-Jonker was niet voor niets van een gepassioneerde, enigszins
onaangepaste socialist veranderd in een strategisch en rationeel opererende
feministe en politiek georiënteerde socioloog.
Daarvoor was de diepe minachting verantwoordelijk die zij had
ondervonden van de toenmalige partij-ideoloog Koos Vorrink die was belast
met het opstellen van de kandidatenlijst en haar, zonder haar te raadplegen,
had benoemd in het Noodparlement. Toen zij daarop de moeilijke tocht
naar Amsterdam ondernam om haar bezwaren daarover te uiten en zijn
beweegredenen te horen verliep hun ontmoeting volgens haar autobiografie
als volgt:

19 Autobiografieën die vooral in het teken

worden getrokken en mijn eigen orde te kunnen

staan van het publieke leven zijn heel vaak

creëren. Mineke Bosch, Een onwrikbaar geloof

thematisch geordend. Ik zelf heb eveneens een

in rechtvaardigheid. Aletta Jacobs, 1854-1929

chronologische biografie geschreven om niet in

(Amsterdam 2005) hoofdstuk 1. Vergelijk ook Lee,

het spoor van Jacobs’ thematische geordende

Biography, 123, over Roy Fosters chronologische

leven (de zeven werken van Aletta Jacobs) te

biografie van W.B. Yeats.
 worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

Een heel boeiend boek verder confronteert Margit van der Steen haar

recensie-artikel - review article
Zijn enige reactie blijft: ‘Er moet een vrouw in!’ Hij zegt niet: ‘Vrouwen hebben
een andere aanpak dan wij.’Ook niet: ‘We willen meer vrouwen een kans geven
om zich politiek te ontplooien’ en zelfs niet: ‘De kiezeressen zouden het ons
kwalijk nemen als er geen vrouw in onze fractie zat.’ En al helemaal niet: ‘Wij
willen juist jou!’ Alleen maar dat domme antwoord.20

Deze ervaring had volgens de biografe een koerswijziging ten gevolge gehad.
Hand in hand daarmee waren veranderingen in uiterlijk en stijl gegaan en
had zij zich van een gezonde en onbezorgde, tamelijk jongensachtige of
sekseneutrale verschijning in de jaren dertig omgevormd tot een modieuze,
goed geklede en licht opgemaakte vrouw op hoge hakken.
 Uit dit alles zou men wellicht kunnen afleiden dat Van der Steen,
ondanks haar keuze voor een lineair verhaal, korte metten heeft gemaakt met
het idee van de biografie als het verhaal van een individu met een duidelijk
afgeronde, eenduidige identiteit of persoonlijkheid en heeft gekozen voor
een nieuwe door het postmodernisme geïnspireerde visie op de mens en haar
biografie. Maar is dat ook echt het geval?
Van der Steen schetst een heel boeiend beeld van de worsteling die
vrouwen als Verwey-Jonker moesten leveren met de normen en verwachtingen,
beelden en stereotypen die aan het vrouw-zijn kleefden, ook of misschien
wel vooral in de naoorlogse Partij van de Arbeid (PvdA). Die worsteling
verklaart voor een groot deel waarom zij aanvankelijk losse ‘vrij leven’jurken droeg die zij later, onder de druk der omstandigheden, verruilde
voor stijlvolle mantelpakjes, maar ook waarom zij zich in haar autobiografie
in alle bescheidenheid luid op de borst klopte. Vrouwen als zij leefden nu
eenmaal voortdurend in een spagaat door de vele verschillende visies op hun
ambities en vrouwelijkheid. Die spagaat blijkt bijvoorbeeld uit het motto dat
zij koos voor haar memoires, en dat ontleend was aan Henriette Roland Holst
(‘0 het schijnt wel schoon te leven/ als de grenzen worden verwijd/ maar het
is geen geluk te komen/ in een kentering van den tijd/ en een vrouw te zijn
geboren’), terwijl zij tegelijkertijd volhield nooit last te hebben gehad van
haar vrouw zijn. Het is Van der Steens verdienste te hebben laten zien dat de
opeenvolgende identiteiten verbonden waren met veranderende historische
contexten die specifieke (gender gerelateerde) stijlen en gedragingen vergden.
 In de ondertitel wordt dit ook verwoord door middel van de meervoudsvorm
‘De levens van Hilda Verwey-Jonker’. Het laat zien dat het voor vrouwen
nu eenmaal onmogelijk was om zich aan de betekenisgeving van gender te
onttrekken, maar dat tegelijkertijd met de parameters ervan kon worden
gespeeld om het effect ervan te veranderen.
20 Hilda Verwey-Jonker, Er moet een vrouw
in. Herinneringen in een kentering van de tijd

(Amsterdam 1988) 199. Vergelijk Van der Steen,
Drift en koers, 207.
Van der Steen gaat heel ver in het neerzetten van deze veranderende
‘performance’ van identiteit en sekse, maar op het laatste moment krabbelt
zij terug. Zij doet dat door de ‘steeds weer andere posities en identiteiten’
die het leven van Verwey-Jonker kenmerkten terug te brengen, eerst tot
twee identiteiten (namelijk het leven vóór en na het annus horribilis, alias het
gesprek met Vorrink) en dan tot een van deze twee als de enige echte essentiële
identiteit van Hilda Verwey-Jonker. Die reductie geschiedt op geleide van
alweer een generieke (sociaal-wetenschappelijke?) gendertheorie, die zegt dat
er in de westerse cultuur een diepgewortelde constante is te ontwaren die het
opzicht de grenzen van de betamelijkheid zodanig overschreden dat zij (door
Vorrink en de partij) was gestraft voor haar ‘onvrouwelijke’ gedrag. Daardoor
was zij gedwongen geweest haar gepassioneerde, enthousiaste socialistische

bosch

vrouwen eeuwenlang verbood om te strijden. In 1945 had Verwey-Jonker in dit

­63

zelf in te ruilen voor dat van de gereserveerdere, wetenschappelijke socioloog
blijkt uit het feit dat zij op oudere leeftijd deze pose liet varen en de ware Hilda
weer zichtbaar werd.
 Al in haar autobiografie was Hilda Verwey-Jonker niet meer in staat
volledig de schijn op te houden, aldus Van der Steen, en al haar emoties
terug te dringen. Hoe is anders te verklaren dat Verwey-Jonker zelfs een
traumatische jeugdervaring beschrijft? Ook in het publieke debat liet zij
in toenemende mate ‘het scherm van beheerstheid vallen’. Waarna Van der
Steen besluit met de retorische vraag: ‘Zei dit niet iets over wie zij ten diepste
was?’ (467). Op het laatst, maar echt op het allerlaatst keert het vernieuwende
biografische plot waarin Verwey-Jonker ‘vele levens’ had terug in het
bekendere biografische verhaal van een echt innerlijk zelf dat buigt onder de
druk der omstandigheden, maar dat uiteindelijk niet breekt. Diep in haar hart
was Hilda Verwey-Jonker de strijdbare emotionele politica gebleven die slechts
tijdelijk ondergronds was gegaan toen de barre sekseverhoudingen haar
dwongen tot een andere, rationelere, feministischer stijl.
Vergelijkende conclusies
Uiteindelijk vinden beide biografen de (ware, private) persoonlijkheid van hun
protagonist inclusief passies en emoties, die een verklaring vormen voor hun
publieke leven. Interessant genoeg doen zij dat beiden ook met behulp van een
dramatisch keerpunt in het leven van hun hoofdpersoon, dat te maken heeft
met gender, en dat voor beide vrouwen in tijd en plaats ongeveer samenvalt.
 Van der Steen situeert de grote verandering in Hilda Verwey-Jonkers leven
rond 1945-1946 in de beledigende houding van Koos Vorrink, die haar deed
besluiten de ‘mannenpolitiek’ op afstand te zetten en te kiezen voor een
leven als zakelijke bestuurder ‘dressed for success’. Het direct aansluitende
bezoek aan de eerste algemene vergadering van de Verenigde Naties (vn),

worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

en feministische expert. Dat laatste was echter een ‘vermomming’, hetgeen

recensie-artikel - review article
als vertegenwoordigster van het Nederlands Vrouwen Comité, maakte van
haar een feministe die weliswaar ook sociologe was en als expert inzake
samenlevingsvraagstukken in de Sociaal Economische Raad (ser) plaatsnam,
maar die met verve voorzitster was van ‘Vrouwenbelangen’. Een vergelijkbare
beweging maakte Klompé in diezelfde tijd, maar dan in omgekeerde
zin. Volgens Mostert is voor deze stap zelfs een precieze datum aan te
wijzen, namelijk 16 september 1947, de dag waarop de tweede Algemene
Vergadering van de vn in Parijs begon. Die dag markeert Klompés intrede in
de ‘mannenwereld van de politiek’ met achterlating van ‘de vrouwenwereld’.
 Maar net als voor Klompé geldt wat ik eerder liet zien, namelijk dat het wel
meeviel met dat afscheid van ‘de vrouwenwereld’ (waaronder dan ook haar
scheikundeopleiding en -promotie zouden moeten worden gerekend), geldt
voor Verwey-Jonker natuurlijk het omgekeerde. Niet alleen bleef zij actief
in de PvdA, onder andere als gemeenteraadslid in Eindhoven, de ser was
natuurlijk ook niet echt een instituut dat tot ‘de vrouwenwereld’ kan worden
gerekend. Bovendien is het een beetje bizar om eenzelfde soort ervaring voor
de één te betitelen als een beslissende aanraking met de mannenwereld en voor
de ander met de vrouwenwereld. En het is extra vreemd als we ons realiseren
dat de vrouwen veel samen optrokken in Parijs, elkaar vervingen tijdens
vergaderingen en zelfs elkaars kleren leenden zodat zij in de schaarste na de
oorlog toch goed voor de dag konden komen. In mijn ogen wordt in beide
biografieën het keerpunt in het leven van de twee vrouwen gedramatiseerd
en in termen van sekse overgeïnterpreteerd. De oorzaak daarvan is een
hardnekkige focus op oude biografische plots rond unieke persoonlijkheden
die voor een belangrijk deel in oude (protestantse) bekeringsverhalen
wortelen.
Voor beide biografieën geldt dat zij goed en degelijk onderzocht en
gedocumenteerd zijn en voor het merendeel een goed inzicht geven in de
rol van sekse in het leven van het handjevol vrouwen dat de vrijheid van de
gelijkheid beproefde, en zo het langzame proces van emancipatie bevorderden.
Niettemin geldt eveneens voor beide onderzoeken dat zij in mijn ogen tekort
schieten in theoretische draagkracht en diepgang, de een nog wat meer dan de
ander, door een onvoldoende kennis van het hedendaagse internationale debat
over de biografie dat ook schatplichtig is aan ontwikkelingen in gendertheorie.
 Zoals al gezegd verwijzen beide auteurs naar Hans Renders’ opvatting over
de biografie waar hij postuleert dat een biografie eigenlijk alleen recht van
bestaan heeft als de biograaf invloed kan aantonen van iemands ‘persoonlijk
achtergrond’ op zijn publieke wapenfeiten. Renders verduidelijkt zijn
theorie van de biografie nog het meest systematisch in zijn oratie De zeven
hoofdzonden van de biografie (2008). Daarin brengt hij zijn definitie van hoe een
wetenschappelijke (kritisch interpreterende, klassieke) biografie eruit zou
moeten zien vooral in kaart op grond van een reeks genreafbakeningen, vaak
in de vorm van tegenstellingen als herinnering versus geschiedenis, kritisch
en objectief versus emotioneel en subjectief. Zo maakt hij in zijn oratie een

scherp onderscheid tussen de commemoratieve en de kritisch interpreterende
biografie, dat samen blijkt te vallen met het door de Amerikaanse biograaf
Carl Rollyson gemunte onderscheid tussen de ‘lage’ en de ‘hoge’ biografie,
en dat vooral te vinden is in het niet of wel geïnteresseerd zijn (in reputatie
veranderend) bronnenonderzoek.21 Een van zijn pogingen om de biografie te
omschrijven in termen van wat ze niet is, verraadt echter een tendentieuze blik
waarin een suggestieve versmelting plaatsvindt van life writing met ‘zelfhulp’,
en van interpretatie met ‘maatschappelijk engagement’ en ideologische
bevangenheid:

maar een afdeling van het veel weidsere Life writing. Deze vorm van biograferen
is ook sterk interpretatief, niet in de zin zoals hierboven beschreven maar

bosch

In de Amerikaanse praktijk van het biograferen is de klassieke biografie nog

­65

eerder vanuit een maatschappelijk engagement en ‘zelfhulp’. Daarom houdt
autobiografie als historische bron geaccepteerd te krijgen bij historici en ziet het
interpreteren als een ideologisch doel om onderdrukte vrouwen, hispanics of
andere groepen van een culturele identiteit te voorzien.22

Deze opmerking en latere uitspraken suggereren dat Renders geen enkele
affiniteit heeft met de vernieuwende (of niet klassieke) ontwikkelingen die
zich op het gebied van biografie en autobiografie, egodocumenten, oral history
en life writing in de geschiedwetenschap heeft voorgedaan, mede onder invloed
van pogingen om het historisch subject diverser te maken. Dat is zijn goed
recht, maar voor wie zich wil verdiepen in de theoretische aspecten van de
biografie, en ik vind dat iedere wetenschappelijke biograaf dat moet willen,
zal zich niet alleen of vooral op Renders kunnen baseren, zelfs niet alleen op
het bredere Nederlandse debat rond onder andere het Tijdschrift voor de Biografie.
 Voor een goede theoretische ondergrond zullen biografen de grenzen over
moeten gaan, waar zoveel inhoudelijk interessant werk wordt gedaan juist als
gevolg van de ontwikkeling naar wat met de overkoepelende term life writing
wordt aangeduid: de enorme toename sinds de jaren tachtig van de vorige

21

Carl Rollyson, A Higher Form of Cannibalism?:

22 Renders, De zeven hoofdzonden van de biografie,

Adventures in the Art and Politics of Biography

14. Hoewel ik in de tekst geen doodzonde heb

(Chicago 2005) geciteerd bij Hans Renders, De

kunnen ontdekken, zondigt Renders zelf met dit

zeven hoofdzonden van de biografie. Over biografen,

oordeel tegen de eerste van de Tien Geboden

historici en journalisten (Amsterdam 2008) 17.
die Richard Holmes ooit opstelde voor de

Rollyson heeft talloze biografieën op zijn naam

biograaf: ‘Thou shalt honour Biography as living,

staan waaronder diverse biografieën van vrouwen

experimental, and multifarious in all its Forms’,

uit de culturele avant-garde.
Richard Holmes, ‘The Proper Study?’, in: Peter
France en William St. Clair (eds.), Mapping Lives:
The Uses of Biography (Oxford 2002) 7-18.
 worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

Life writing zich vaak bezig met gediscrimineerde groepen, streeft het ernaar de

recensie-artikel - review article
eeuw van het (auto)biografisch schrijven in allerlei vormen en maten, waarvan
de verhoogde belangstelling voor de klassieke, historische biografie integraal
onderdeel uitmaakt, én de reflectie op deze ontwikkeling.23
Voor de biografie van Klompé pakt dat theoretisch tekort
behoorlijk dramatisch uit, omdat de biograaf niet alleen een ouderwetse
karaktertekening wil, maar ook niet voldoende analytische afstand heeft
tot het historisch discours om de genderknoop te ontrafelen. Het gevolg
daarvan is dat we nu zitten met wat voorlopig toch wel het laatste woord zal
zijn over Klompé, en dat door de recensent in de nrc pijnlijk treffend werd
samengevat als ‘Niet jengelen bij deze juffrouw’.24 De eerste vrouwelijke
minister in Nederland, die kan bogen op een glansrijke carrière in politiek
en samenleving, staat voorlopig vooral te boek als bazig en belerend. En dat
terwijl zij een briljante strateeg moet zijn geweest om niet alleen de katholieke
politiek, maar vooral ook de obstakels te kunnen overleven die haar vanwege
haar vrouw-zijn in de weg werden gelegd.
 Van der Steens onderzoek is op biografie-theoretisch vlak eveneens
mager, maar is via haar kennis van genderstudies duidelijk wel aangeraakt
door innovatieve tendensen binnen het biografische genre die hebben geleid
tot wat wel is genoemd de new biography. Dat is bijvoorbeeld te zien aan de
prominente rol die zij geeft aan de autobiografie als bron voor de constructie
van een ‘zelf’ op een specifiek moment in de tijd en de aandacht voor
stijlwisselingen in Verwey-Jonkers zelfpresentatie die te maken hebben met
gender. In de verschillende stijlen die Van der Steen herkende in het statisch
groepsportret zie ik de opeenvolging van verschillende meer of minder
uitgewerkte personae of performances van publieke identiteit, die gebaseerd zijn
op diverse repertoires die behoren bij verschillende publieke rollen en die
tegelijkertijd aan (tegenstrijdige) visies op vrouwelijkheid het hoofd proberen
te bieden. Van der Steen komt heel dicht bij een interpretatie in termen van
veranderende of gefragmenteerde identiteiten of het ‘doen van gender’ en het
‘doen van politiek’ door haar vertrouwdheid met het denken over constructies
van vrouwelijkheid en identiteit, maar op het laatste moment doet zij een
stapje terug. Zij noemt de autobiografie dan een politiek pamflet (en dus
tegengesteld aan een exercitie in zelfonderzoek en -zelfpresentatie) en ontdekt
tussen de regels daarvan door het ware zelf van haar protagoniste. Dat zij
pas op het allerlaatst de idee van een meervoudige identiteit opgeeft, leid
ik af uit de ondertitel die (nog) spreekt van De levens van Hilda Verwey-Jonker.
Met maar een heel kleine draai van het perspectief en een beetje meer kennis

23 Zie voor een recente, vanuit Nederland
geïnitieerde internationale benadering: Marijke
Huisman e.a. (eds.), Life Writing Matters in Europe
(Heidelberg 2012).
24 Mark Kranenburg, ‘Niet jengelen bij deze
juffrouw’, nrc Handelsblad 18 november 2011.
 van de theorie van de (auto)biografie had Van der Steens biografie werkelijk
vernieuwend kunnen zijn. Zonder dat blijft het een intrigerend voorbeeld
van hoe heden ten dage de complexe kunst van het biograferen kan worden
beoefend. q

Mineke Bosch is hoogleraar Moderne Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Zij doet onderzoek naar aspecten van gender in de geschiedenis van wetenschap
en politiek, met een bijzondere interesse voor biografie en autobiografie. Recente

liefde en de vrijheid, natuurlijk! Dagboek van Frederike van Uildriks (1854-1919) (Hilversum
2010). Op stapel staan een bundel essays over de biografie (2013) en een boek over de

bosch

publicaties zijn: met Hanna Hacker en Ulrike Krampl (eds.) Spektakel. Special issue of
L’Homme. Europäische Zeitschrift für feministische Geschichtswissenschaft 23:1 (2012); De

­67

prenten van Johan Braakensiek in de Groene Amsterdammer, 1886-1931.
Lijst van besproken boeken:
Mostert, Gerard, Marga Klompé 1912-1986. Een biografie
(Dissertatie Nijmegen 2011; Amsterdam: Boom,
2011, 654 pp.., isbn 978 90 6105 197 4).
Steen, Margit van der, Drift en koers. De levens van Hilda
Verwey-Jonker (1908-2004) (Dissertatie Leiden
2011; Amsterdam: Bert Bakker, 2011, 596 pp., isbn
978 90 351 3379 2).
worstelen met gender en de biografie: een themarecensie

Email: mineke.bosch@rug.nl.
