Grepen uit de geschiedenis der delftsche brouwnering
GREPEN UIT DE GESCHIEDENIS DER DELFTSCHE
BROUWNERING.
Een ongedateerde ,,ordonnantie van der b r o u w e r i e " ) , blijkbaar stammend uit de jaren tusschen 1536 en 1555'~), bepaalde
dat, wanneer de accijns van de brouwerij niet was verhuurd, die
zou worden bediend door twee van stadswege aangestelde excijsenaars, De door deze twee ambt.enaren te innen accijns blijkt,
toentertijd, een samenstel van door de brouwers versehuldigde
belastingen te zijn geweest. Per brouwt van 41 stokstuks bedroeg
de eigenlijke accijns van de brouwerij 13 st. en 1 blank, daarbij
kwam dan voor 't gruit- en hopgeld 289 st., en 189 st. voor den
turfaccijns, dus fe zamen 17 st. 1 blank. Hiervoor zou nu in 't
vervolg de excijsenaar per vat bier stokstuks 7 penn. hollandseh
ontvangen, dat stond dus voor een brouwte van 41 stokstuks zoo
goed als gelijk met het bovengenoemde bedrag '~ Daarbij kwam
dan natutlrlijk hog 7 penn. voor elk overgebrouwen vat stokstuks.
Beide excijsenaars moesten zich tot het ontvangen van den accijns
dagelijks ,,ter geordineerder plaatse" bevinden, n. I. van .Mei tot
Allerheiligen 's morgens van acht tot elf en na den middag van
twee tot vijf uur, van Allerheiligen tot Mei van acht tot elf en
's middags van 66n tot vier. Ze moesten altijd met hun twe~en
samen zijn om her register bij te houden en 't geld te innen; wie
op grond van ziekte of om een andere wettige reden met to~/stemming van burgemeesteren afwezig was, moest een ander in
zijn plaats stellen, die dan evenals de vaste excijsenaars door
burgemeesteren zou worden be~edigd. Dit voorschrift lag voor
de hand: immers men moest altijd in staat zijn om de d o o r d e
~') l(eurboek II, fol. 252.
 '~ De ordonnantie spreekt van het gruit- en hopgeld, toekomend aan
den graaf van Holland en den heer van Wassenaar samen; in 1555nu
is Delft door Karel V met de grafelijke helft van hetgruit- en h0pgeltl
beleend.
'~ 1 st. = 16 penn.
Econ. 1920.
28

416
excijsenaars gehouden registers van de tonnen bier of zooals
't heette van de gijlen met elkander te controleeren.
 Gijl of gijlbier-werd bet b i e r genoemd, wanneer her in de
gijlkuip voor de eerste maal tot gisting was gebracht. Het gijl
werd ,,op de stellinge gevaat", d.w.z, uit de gijlkuip overgebracht in vaten, die men in een kelder of een andere lokaliteit,
waar h e r ' s zomers koel en ?swinters warm was, plaatste op
stellingen, onder welke vloten of onderbakken geschoven stonden,
waarin de gedurende de tweede periode van gisting gevormde
gist korr afloolSen: Omstreeks her midden der zestiende eeuw nu
blijkt- in Delft het instituut der gijlinslagers te zijn ingesteld;
voor 't e e r s t vind ik ze genoemd in een keur van 28 Januari
1544"). Een uitvoerige ,,ordonnantie van de ghijlinslagers" d a teert blijkbaar van tusschen 1553 en 1570'~). O m t e verhoeden
alle fraude en bedrog, zoo heet her, 't welk zou kunnen worden
gepleegd ten opzichte van excijnsen, imposten, hopgeld e.a. recht,
zou het vaten van bier uit het gijl in tonnen, halve tonnen, kinneties. e n a c h t e n d e e l e n ,~op'de stellinge" alleen mogen gebeuren
door een gezworert inslager of nood-inslager, wien 't werk bij
dobbelen ten deel gevallen was - - op verbeurte van 10 pond voor
den brouWer zoowel als voor den onbevoegde die voor hem het
gijl-insloeg. Terstond nadat her vaten van 't bier- had plaats gehad,
m0est de gijlinslager zooals dat heette den excijsenaar 't gijl gaan
aanbrengen, d.w.z, voorzien van een ,,cedulle" van den brouwer,
waarol~ het aantal ingeslagen tonnen, halve tonnen enz. stond
aangegeven, den verschuldigden accijns betalen. Bij" wijze v a n
c o n t r o l e m a a f r e g e l h a d de gijlinslager h e t aantal tonnen enz.
 v o o r a f m 0 n d e l i n g op te geven, en ingeval deze opgave niet met
de schriftelijke-overeenstemde, mocht de excijsenaar de a a n g i f t e
niet in:ontvangst neinen. Merkte een gijlinslager iets van s m o k kelen--~do0~dat er bieren uit het gijl dat hij werkte door een a n d e r
tevoren: waren uitgeslagen, of doordat men gijl achterhield om her
clandestien te laten uitslaan - dan moest hij dat oo1% op boete van
10 pond en correctie van schepenen, terstond aan den excijsenaar
te kennen geven.
:'~) Keurboek I1, fol. 123.
,s) Keurboek Ii, fol. 256. Artikelen betreffende hooftmans, welke in 1553
a a n een andere ordor~nantie, te vinden Keurboek II, fol. 123 vs., zijn toegevoegd, vinden we in onze ordonnantie vermeld als geschrapt, terwijl:
de oudste veranderingen blijken te zijn aangebracht ill 1570.
417
D e verplichtingen van gijlinslagers en br0uwers beide werden
bij de ordonnantie in alle details nauwkeurig geregi~ld~-De ihsiaS
gets moesten zich in 't huisje beviladen van 'z oc:htends ,dat'de
werkldok der Nieuwe Kerk luidde totdat's avondsdezelfde kl0~
weer luidde voor 't naar huis gaan; op-Zon-? en feestdagen
moesten zij van elf tot twaalf, in den zomer's namiddags van ~es
tot zeven e n ' s winters van Allerheiligen tot Lichtmis van vier tot
vijf, van Lichtmis totPaschen van vijf tot zes uur aanwezigzijn.
 Een inslager die_niet op 't afgesproken uur present" was] en 09If
niet verscheen als de brouwer hem n0g eens had iaten Waarschuwen, verbeurde 20 st.; daartegenover stond, dat de inslager
op her uur 't welk de brouwer hem genoemd had het gijl ook gereed
moest vinden, anders was de brouwer hem 1 st. schuldig. Ook kon
de brouwer geen bepaald'uur vaststellen, maar den inslager raten
haleo wanneer het tiid was, wel te verstaan dat, wanneer e(
intusschen weer om werk gedobbeld werd, de inslager mee-dobbelen rnocht, mits hij dan den'brouwer waarschuwde. Een brouwer,
die door een inslager was gedupeerd, stond het, binnen de uren,
vrij .ore opnieuw te doen dobbelen; buiten de uren.kon hij aan den
hoofdman on1 een anderen inslager verzoeken. Eveneens moest
hij zich tot den hoofdman wenden; wanneer hij verzuimd had om
bijtijds, zooals dat heette, om zijn werk te laten dobbelen, zoodat"
zijn gijl ,,toequam', d.w.z, geree d Was voor 't inslaan, zonder daf
er een inslager bij de hand was ; de brouwer verbeurde dan ,,voor
zijn negligentie" 10 st. Als arbeidsloon" ontvingen de inslagers
3 st. per last ~~ 89last en daarboven g.01d voor een Vol last; wrat
beneden 89last was, werd niet gerekend.
Den inslagers werd nadrukkelijk voorgeschreven: ore hun werk
~.
 ,igetrouwelijk" te doen~en in de brouwerijen ,,heuschlijken re waridelen", zonder er te mogen rappen of drinken aflders daft hun d0or
meester of vr0uw werd toeg/~staan, op boete vail-3 p6nd'.en.~dO§
rectie Van schepenen. Wie ,,hoog bii. drank":- of droriken:uit~:de
brouwerij of in 't insiagershuisje kwam~ werd voor eerffma:anfl:
geschorst. 't Was ook verboden om bier in bet huisje-;ce"br~e.rr~etf
of door een ander te laten halen; evenzoo, op straffr van voor
veertien dagen te wordengeschorst, om in 't ins!agershuisje of in
de buurt,daarvan op straat te spelen Of. te dobb~ie~i o~.g~td:,, D,at
de inslagers ~.n.onder huh.werk niet ~iitijd de .verle[ding weer..shian.:
-

~o) 12 tonnen.
4!8
konden ~n in hun ledigheid dikwijls kwamen tot ongewenscht en
verkeerd tijdverdrijf, was dus aan de Delftsche overheid al bekend.
Her instituut de.r gijlinslagers heeft in Delft bestaan tot 1676;
uit he'i: Resolutieboek der Gemeene Brouwers s0) blijkt, dat de
confrerie hun na dat jaar een wekelijksche toelage uitkeerde om
hun, n u hun ambt opgeheven was, financieel tegemoet te komen.
Het jaar 1676 nu is dat van de afschaffing voorgoed van den
impost op de gijlen of den ton-biers-inmpost, die van~rege de
provincie werd geheven, en bestond in een herring van 2 st., sinds
1671 4 st., per ton bier ,,op dc stellinge gevaat".. Deze impost is
66n van de weinige middelen geweest die, althans gedurende
eenigen tijd, ingevolge artikel V der Unie van Utrecht in enkele
provinci~n -.- Holland, Zeeland, Utrecht en Gelderland - - op
eenparigen of zoo goed als eenparigenvoet geheven zijn~'). Dehefting diende te geschieden op den voet der ordonnantie van de
Staten Generaal van 1 Maart 1584":), welke o.m. bepaalde, dat
her Vaten van het bier slechts mocht worden gedaan door gezworen inslagers, en nauwkeurig hun werkzaamheden en verplichtingen vaststelde.
 Uit her voorafgaande blijkt nu, dat de Staten Generaal bij hun
ordonnantie een reeds bestaande plaatselijke instelling voor alle
brouwsteden der Unie algemeen hebben zoeken te maken. Was
Delft misschien de eenige stad, die het hooge college in dezen
heeft ge'inspireerd ? Waarschijnlijk lijkt mij dat niet, maar dat
er v66r 1584 hog in niet reel steden gijlinslagers werden gebruikt,
blijkt in elk geval uit een in de Staten van Holland van 15 Februari i586 door Delft te berde gebrachte klacht, dat zijn hoofdnering zich onmogelijk onder den druk der ton-biers-belasting
zal kunnen staande houden, wanneer niet in alle andere brouwsteden evenzoo ingevolge de ordonnantie gijlinslagers worden
aangesteld en dus de vereischte controle plaats vindt. M.n. Haarlem, Leiden en Amsterdam bleven aanvankelijk in gebreke om
inslagers te benoemen, hebben ze dus ook v6or 1584 nooit te
werk gesteld.
~) Gem.-arch. v. Delft.
2,) Zie uitvoerig over den impost op de gijlbieren mijn artikel in de
Bijdragen voor vad. geschiedenis en oudheidkunde, 5e Reeks III, blz. 360
vlg.
~) Groot Plackaet-Boeck I1, 2164.
 419
Wanneer we nu in 1676 inet den provincialen impost op. de
gijlbieren in Delft de gijlinslagers zien verdwiinen, dan dringt
9zich de vraag aan ons op, laoe 'het'~eloopen i~J~ m e t d e n door d.e
brouwers verschuldigden stedelijken accijns per. ton bier, welker
betaling immers door middel van het instituut der gezworen inslagers moest worden gecontroleerd. In de keuren uit de zeven9tiende eeuw vinden we van dezen stedelijken accijns ~een melding
meet gemaakt. Dat hij toen dus niet meer geind werd, mogen we
uit den der beide feiten - - 't verdwijnen, of het niet ineer vermelden der gijlinslagers - - hog niet afleiden; te zanlen echter
wijzen ze wel in die richting. En her komt mij voor dat, wanneer
wij dit aannemen, een verdere conclusie voor de hand ligt: men
zal het niet zoo moeten opvatten, dat ingevolge artikel V der
Unie ten behoeve van de Generaliteit o.m. een nieuwe provinciale
impost op her bier werd ingesteld, nlaar dat de opbrengst van een
in verschillende plaatsen geheven stedelijken accijns voortaan ten
bate zou komen van het gemeene land - - welke nu in een impost
veranderde accijns dan uit den aard der zaak moest worden opge 7
bracht door alle brouwsteden, tot een gelijk bedrag, 't welk voor
Delft althans ongetwijfeld hooger is geweest dan hetgeen de stad
per ton bier placht te innen :3). Dat de Generaliteit met den stedelijken accijns ook de hier en daar bestaande controle-ill~telling,
d.w.z, de g!jlinslagers, overnam, komt ons nu in dit licht bezien
Iogisch en vanzelfsprekend voor.
 Met her aldus voor de provincie, in hoogste instantie voor de
Unie generaliseeren van een plaatselijk geheven accijns, ging men
overigens voort in de I'ijn van wat men reeds vroeger, in 1573,
had in praktijk gebracht, toen, aldus een Delftsche keur uit dat
jaar :'), door ridderschap, edelen en gedeputeerden van de steden
van Holland staatsgewijs vergaderd eendrachtelijk b e s l o t e n w a s ,
dat zoowel de groote als de kleine steden van 't gewest voor een
tijd zouden in 't gemeen brengen al hun inkomsten aan accijnzen
en anderszins, teneinde te voorzien in de groote tot bescherming
der landen benoodigde kosten, welke uit de i m p o s t e n e n buiten'gewone onkosten en bijdragen niet konden worden gevonden.
Met de grafelijke helft van bet hopgeld - - hetwelk, naar men
gezien heeft, in het bedrag van den door de s t a d geheven accijns
.~3) Zie boven, blz. 415. Het is natuurlijk niet gezegd, dat in 1584 het
bedrag van den stedelijken accijns hog onver~anderd was.
:') Keurboek Ill, fol. 155.
420
was inbegrepen - - w a s Delft o.m. beleend in 1555 ~'); de andere
helft, welke den heeren van Wassenaar competeerde, kocht de
stad in 1660 v~iff den prins-vari Ligne, op wien de rechten en
bezittiilgen van her geslacht Wassenaar bij erfenis waren overgegaan "").
Groote of consumptie-impost heette, ter onderscheiding van den
door de brotiwers op te brengen impost op de gijlbieren, de be-.
lasting op her bier, welke de provincie van den consunment hief.
 Zoo is eveneens behalve den boven besproken accijns per ton
bier, dien we niet met een bepaalden naanl vinden aangeduid,
maar die ook gijl-accijns zou kunnen worden genoemd, in Delft
de gewone consumptie-accijns geheven, te betalen door alle bierverbruikers met uitzondering van enkele categorie~n. Een ordonnantie uit bet begin cler zestiende e e u w ' ) , aangevuld in 1537 '~),
noemt als zoodanig schout, dijkgraaf, heemraden, den pensionaris
en de tresoriers, de brouwers zelf en de geestelijke personen.
Laatstgenoemden genoten echter niet meer dan een beperkten
vrijdom, en dat voorzichtiglijk tot wederopzeggens toe: van drie
halve vaten per termijn voorzoover zij huts, vuur en licht hielden,
terwijl degenen die bij anderen in de kost Iagen elken termijn 66n
halfvat accijnsvrij hadden. 't Bagijnhof kon volstaan met iederen
termijn drie guillelmusschilden te betalen. Accijnsvrij, eveneens
tot wederopzeggens toe, zouden ook de scheepmakers zijn voor
het bier 't welk hun geschonken werd op de schepen die zij vervaardigden of herstelden, niet voor war zij binnen hun huizen of
erven met hun huisgezin of op hun timmerwerven dronken. Voor
wereldlijke personen, die in conventen Of bij geestelijken in de
kost lagen, was men den accijns van 6en halfvat verschuldigd ;
evenzoo een brouwers voor vrienden, magen of andere kostgangers
van boven de twaalf jaar. Brouwers en geestelijke personen mochten niet meer dan 6en mingelen bier accijnsvrij buiten hun huts
of hof weggeven. De stad stond niet toe, dat haar burgers haar
:te:kort deden door buiten haar gebied en vrijheid hun dorst te
gaan lesschen; wie zulks deed, verbeurde 3 pond, wanneer althans
schepenen hadden uitgemaakt dat hij zoover ,,principalicken" was
~) Van Bleyswijck, blz. 94.
:~) Van Bleyswijck, blz. 100.
27) Keuren en ordonnanti~q, blz. 216.
~) Keurboek 11, fol. 26.
 421
gegaan o m t e drinken - - e e n naar 't mij voorkomt niet gemakkelijke beslissing.
De-stad hie.f, natuurlijk, ook accijns van ~e niet-Delftsche~ of
vreemde bieren, die werden ingevoerd en binnen Delft geconsumeerd; welke accijns door een aparten ,,excijsenaar van der
vreemde bierexcijse" werd gei'nd. Wie vreemd bier van buiten
in de stad bracht, was verplicht om binnen een,,uur aan dien
excijsenaar, te kennen te geven, war voor soort bier e n h o e v e e l
ervan hij had aangevoerd, op boete van drie pond hollandsch,
terwijl hij v6or die aangifte zijn last niet breken mocht. Ook
mocht niemand vl-eemd bier inslaan, op h~t land uitleveren, in
zijn huis ontvangen of zooals dat heette ,,werken" zonder er
tevoren den excijsenaar van te hebben kennis gegeven.
Het ,,werken" van het bier, d.w.z. 't bezorgen ervan uit brouwerijen en schepen daar w a a r her wezen moest, mocht, ook al
uithoofde van de controle op de accijnsbetaling, alleen gebeuren
door de gezworen stadsbierkruiers "~). De kruier ontving het ,,loot"
of loodje, 't welk door dengene die bier wenschte op te" d o e n
gehaald was bij den excijsenaar. Blijkbaar w a r e n e r voor vaten,
halve vaten en kinnetjes verschillende ,,loen"7-'en ook bepaalde
kenbare voor ,,vrije" personen. Alleen wanneer de brouwer - wiens naam de consument aan den excijsenaar had moeten opgeven - - zulk een lood van den kruier ontvangen had, mocht
hij het bier uitleveren. De excijsenaar kwam later bij den brouwel:
de loodjes ophalen en aldus den accijns innen, welken de brouwers
natuurlijk op hun beurt aan hun klanten in rekening brachten.
 In aanmerking genomen nu dat de bierkruiers onder eede stonden,
Zou men verwachten dat op deze wijze de controle op de accijnsinnning behoorlijk verzekerd was - - maar allerminst! Burgers,
brouwers en klttiers - - geen vail "de drie categorie~n achtte zich
te goed voor fraude, tlit een keur vail 1536 ~~ blijkt, dat burgers
vaak bier inlegden zonder een Ioodje te hebben gehaald, dat
brouwers dienovereenkomstig 't bier uitleverden zonder lood te
hebben ontvangen, terwijl bij de heele transactie de bierkruiers
9de behulpzame hand ook zonder al te nauw te kijken - - hetgeen
alles bij de bedoelde keur op boete verboden w e r d : ' ) . Een
~) Zie over de bierkruiers ook mijn artikel" Uit de nadagen der Delftsche
brouwneering, Economist 1910.
~>) Keurboek Ill fol. 5 vs.
 a,) Her bedrag van de boete -is niet goed teesba-ar,-

422
andere wijze van fraudeeren in 't .bizonder door de brouwers
toegepast schijnt te zijn geweest om minder loodjes af te leveren
dan zij inderdaad ontvangen hadden, tenminste onder de in 1537
aafi de eerstgenoemde ordonnantie toegevoegde artikelen ~~) vinden
wij bet hog al radicale voorschrift, dat de excijsenaar geen ,,10en"
uitgeven mag ,,op" brouwers die in gebreke zijn gebleven om
al hun loodjes in te leveren. Ging dat gepaard met oplichterij van
de klanten, doordat hun dan toch de accijns in rekening werd
gebracht? dan zou dit feit ons al een zeer ongunstigen kijk op
de brouwers geven. Maar vermoedelijk is er in de meeste gevallen
niets dan slordigheid in her spel geweest : dat kunnen wij opmaken
uit de bepaling, dat de brouwers de ,,loen" moeten wegsluiten
en nergens ,,buiten sloten leggen of hangen", opdat zij ze elken
Maandag v6or acht uur - - Dinsdag, wanneer er op Nlaandag juist
een heiligendag viel - - gereed hebben om ze a:an den excijsenaar
over te leveren.
 De bovenbeschreven wijze van den accijns te inr~en door middel
van controle met loodjes is blijkbaar niet lang in gebruik
gebleven. In een ordonnantie van 1574) ~) op de inning zooals
die ten behoeve van her Gemeene Land plaats hebben zou TM)
wordt voorgeschreveaa dat, wie bier (of wijn) wilde inslaan, eerst,
op verbeurte van ~10 pond, een biljet van den collecteur of zijn
gecommitteerde teekenen moest, bevattend den prijs van het bier
of den wijn; door den kooper op die opgave een eed te doen
afleggen trachttte men fraude te voorkomen. Overigens analoge
bepalingen als in de vroegere ordonnantie: de brouwers mochten
geen bier uitleveren dan naar inhoud der biljetten, welke alle
acht dagen door den collecteur bij hen zouden worden opgehaald.
In later tijd vinden we weer een andere methode: dan betaalt
de burger zelf zijn accijns, waarbij hem gelijktijdig her biljet
bevattend kwantiteit en kwaliteit van het door hem in te leggen
bier ,~ordt ter hand gesteld'~). EeJ,1 wel zoo praktische regeling,
maar, z o o a l s herhaaldelijk blijkt, ter wering van fraude even
weinig afdoende: men bleef bier inleggen zonder d a t e r vooraf
6en biljet voor was gehaald, belaste bieren onder den schijn van
':) Zie boven, blz. 420.
~) Keurbo.ek Ill, fol. 207 vs.
~') Zie boven, blz. 418.
~) Zie ,,Uit de nadagen der Delftsche brouwneering".
423
dunnebier smokkelen; tappers wisten bier te bekomen waarvoor
slechta burger-accijns betaald was.
Terwijl de ordonnantie uit her begin der zestiende eeuw inerkwaardigerwijze het bedrag van den accijns niet noemt, geeft die
van 1574 ons daaromtrent meer uitstuitsel. Tuzschen bieren binnen
de stad, in Holland of buiten de provincie gebrouwen wordt geen
onderscheid gemaakt. T a p p e r s moesten van elk vat bier van 2 gld.
 of minder 15 st., accijnsplichtige burgers en huislieden 10 st. per
ton .betalen; op alle zwaardere bieren kwam bovendien nog zooveel als de ton boven de 2 gld. had gekost. Halve vaten, kinnetjes
en achtendeelen naar advenant. Het paste in 't geheele systeem
van controle, d a t e r geen bier uit de brouwerijen geleverd mocht
worden dan in van stadswege geijkt vaatwerk.
Er werd zoo dikwijls zwaar voor licht bier versmokkeld, dat
men 't geraden achtte om bij ordonnantie van 6 Januari 159.3'~)
den burgeraccijns voor alle ingebrouwen, d. i. binnen de provincie
gebrouwen, bieren kort en goed op 8 st. de ton te stellen'7).
Een ordonnantie, welke misschien van 1640 dagteekent *), regelde
nog eens uitvoeriger alles wat op den accijns zoowel op binnenlandsch als op van buiten de vezbonden gewesten en over zee
komend bier betrekking had. De burgeraccijns zoowel voor zware
als voor lichte bieren bleef 8 st. per ton. De klein-bier-tappers - dat waren degenen die goedkoope bi.eren, echter geen dunnebier
of scheys mochten slijten ~~ - - waren voor een ton bier van
3 gld. of minder 10 st. accijns verschuldigd, voor zwaarder bieren
24 st. per ton, evenals alle herbergiers en zware-bier-tappers.
Voor 't vreemde bier moest men per ton 42 st., voor 't vat
jopen- of Danziger bier 4 gld. betalen.
Na 't afschaffen van de verpachtingen vond het innen van
den stadsbieraccijns in Delft door een gaarder plaats; van 5 De~6) Keurboek IV, fol. 2i0.
3~) Denkelijk zal v66r dat jaar de bieraccijns in Delft wel reeds tot een
ander bedrag zijn geheven dan bij de ordonnantie van 1574 was vastgesteld.
~S).Aanwezig in her gem.-archief van Delft, maar niet in de keurboeken
opgenomen.
 3o) Dunnebier was het product van een herhaalde bewerking op de
speci~n, welke al tot het brouwen van zwaar bier hadden dienst gedaa.n.
De lichte biers0orten verkreeg men door in de gijlkuip het zware.bier
met dunnebier in de gewenschte verhoudingen aan te le~gen.
424
cember 1752 dagteekent de eerste ordonnantie op deze nieuwe
wijze van invordering*~ Ook ten opzichte van den tappersaccijns maakt deze keur geen onderscheid tusschen zwaar en
licht l~ier meer. De groote tappers betaalden ml per halfvat 9,
de klein? 5 st.; voor de burgers was de accijns 4 st. per halfvat,
dus als vanouds. Voor groote tappers, werd nu uitgemaakt, zouden worden gerekend degenen, die wijngelagen zetten en tevens
bier of tool voor geld in hun huizen lieten drinken, terwijl ook
de z.g.n, koffieschenkers, voorzoover her de tool of andere bieren,
welke zij tegen betaling schonken, betrof, als groote tappers
werden beschouwd. Allen die bier schonken of met de kan uitsleten, doch zonder bovendien wijn te rappen, vielen onder de
categorie der kleine tappers.
 Een generale ordonnantie tell slotte op te hefting der accijnsen
van d e stad bi] wege van collecte *') van denzelfden datum
5 December 1752 noemt de autoriteiten en corporaties, die van
betaling der accijnsen waren vrijgesteld : de regeerende heeren
schout, burgemeesteren, schepenen, weesmeesters, havenmeesters,
en thesaurier, pensionarissen en secretarissen mitsgaders den
secretaris van de Weeskamer, dijkgraaf en hoogheemraden van
Delfland met secretarissen en penningnleester, benevens predikanten der Nederduitsche en Waalsche Gereformeerde l(erken - allen met hun weduwen, voorzoover zij overleden waren of voortaan in functie mochten overlijdem Tevens de collegian, godshuizen
en notabele personen, welke evenzoo door de Staten van Holland
bij plakkaat van 22 Juli 1749 '~') van de betaling v a n ' s lands
rechten waren vrijgesteld; voorts de stad voor de middelen van
contumptie, die op offici~ele nmaaltijden werden gebruikt, den wijn,
dien zi] inlegde, en de turf, die zij opdee~.t; dijkgraaf en hoogheemraden van Delfland voor 't geen.zij tijdens hun bijeenkomsten in hun Iogement gebruikten; de schutterij voor wij~l
en bier, die bestemd waren om op haar vergaderingen te worden
gedronken; de West-lndische Compagnie voor al de speci~n van
consumptiez welke zij in Delft insloeg, de Oost-lndische echter
slechts war betrof her voor haar bemanningen ingeslagen gerookte
spek; en ten slotte alien, die zouden kunnen aantoonen uith6ofde
,o.) Keurboek X, fol. 120 vs.
") Keurboek X-, fol. 118.
~*) G. P. B. 11I,-1005.
425
van hun trafiquen bij speciaal octrooi, Frivilege of contr-act eeni.gen
vrijdom te hebben verkregen.
 Een tweeledig doel hadden de hopordonnanties der stad: toezicht op de kwaliteit door keuring, elm op de accijnsbetaling door
't meten van de verhandelde hoeveelheden. De oudst-overgeleverde
keur: ,,van hoppe en 't meeten van die" dagteeken t blijkbaar uit
het begin der zestiende eeuw~3), een latere ordonnantie
van 15.54~'). Geen hop mocht wordell opgedaan en daarioe
overgestort, in 't kort verhandeld, welke niet eerst door
gezworen hop- of keurmeesters gekeurd was. Typischmiddeleeuwsch-particularistisch bepaalt de ordonnantie van 1554
dat afgekeurde hop weer buiten de stad nloet worden gevoei-d.
 Knoeien met de hop gebet!rde m.n. door 't vermengen van oud
met nieuw gewas; voor nieuwe hop werd, blijkens de keur van
1554, gerekend al 't nieuwe gewas tot l(erstmis toe. Alleen na
Kersh~lis moCht men alle hop tegelijk in 6en huis en door elkander
gemengd opdoen, natuurlijk totdat weer het nieuwe gewas werd
geoogst. Her meten geheurde, nadat de hop gekeurd was, door
den gezworen meter: ,,en dat, '~ aldus de ordonnantie, ,,met die
schup ophopende dat achtendeel sooveel en hoog als men dat'sal
mogen opkoopen". De hopverkooper had van elk hoed, 189 gro.ot
te betalen, n.l. voor"t recht van de stad 1 groot en 89 groot 'vo0r
arbeidsloon aan den meter, welken laatste uitdrukkelijk verboden
werd on1 hOg lets daarboven aan te nemen in den vorm van drinkgeld, steekpenning of hoe men 't raiders noemen zou. Echter
ontving de meter van elke .verkocllte en door hem gemeten hoeveelheid hop van boven de drie tot aan twaalf hoed zelf, zooals
de keur her noemt, een ,,uitsette" van een achtendeel, dat evenzoo
mocht worden ,,met de schup opgehoopt" als de geheele partij,
maar niet op eenigerlei wijze ingedrukt; van iedere twaalf hoed
boven 't eerste dozijn kwam den meter weer een ,,uitsette" toe. De
hopmeter had.er zich vooraf goed van te verzekeren, dat de hop
die hij meten zou reeds verkocht was, en binnen vier-en-twinfig
uur den excijsenaar van .zijn verrichte werk kennis te geven. We
zullen uit deze bepaling moeten besluiten, dat de accijn s ten laste.
van den kooper kwam. De oudere keur maakte i.z. accij.nsbefaljn:g
hog verschil hlsschen pondhop en hand- of hoedh0p vatl de
,3) Soutendam, Keuren ell ordonnantiihl, blz. 158.
~*) Keurboek 1I, fol. 1~,1 vs.
 426
eerste, die,, bij 't pond werd verkocht en geworpen of gestort,
kwam de accijns ten laste van den verkooper; de accijns van handof hoed~lop, zoo genoemd omdat ze bij 't hoed verkocht werd en,
toentertijd blijkbaar, met de hand ingedrukt, moest door den
kooper worden voldaan.
De heele hopaccijns is in 1743 door burgemeesteren te niet
gedaan, wel .te verstaan tegen jaarlijksche betaling van een ,,convenabele" sore door de brouwers, die reeds gedurende ]aren tevoren
voor hun hop, welke in Rotterdam werd geleverd en ~ewogen,
in hun woonplaats geen accijns plachten te betalen. Wel werd in
Delft de accijns hog verpacht, maar voor niet meer dan 1 gld.; en
om een eind te maken aan ,,vexatiOn" van den pachter, die toch
sores hog tra'chtte accijns van hen los te krijgen, heeft de confrerie
der brouwers in 1743 den accijns afgekocht.
 Gaan wij, ten slotte, ook de gesdaiedenis na van de organisatie
der Delftsche brouwefs: van hun gilde dus. Terwijl de brouwers,
zooals wij gezien hebben, niet schroomden om zich te laten gelden
wamleer zij hun bedrijf in economisch opzicht zagen aangerand,
blijkt ons nergens lets van een politieke rol door hen gespeeld, en
keuren uit de zestiende eeuw laten feitelijk alleen op hun godsdienstig optreden eenig meet licht vallen. De jaarlijksche bijdrage
van iederen broeder voor de godsdienstige functie van 't gild bedrOeg, naar een ,,ordonnantie van 't gilde van de brouwers ..... ),
8 groot; voor doodschuld gaf mefi 2 pond hollandsch, waarvoor den
overledene dan dertig zielmissen toekwamen.. Overigens deed het
glide vijf missen per week lezen, terwijl bovendien de hooftmans
op kosten van bet gild moesten ,,uitbrengen die helle inder spele
van Jes.se", blijkbaar een mirakelspel, dat werd opgevoerd op den
eersten Zondag na Sint-Odulfus, wanneer het beeld van Onze
Lieve Vrouwe van Jessen in plechtigen ommegang door de stad
gedragen werd.
In het laatst der zestiende eeuw schijnt, z e k e r w e l onder den
invloed der Hervorming, het ,,onderhoud van mis en godsdienst"
- - aldus een keur van 27 September 157I '") - - door 't brouwersgilde in verval te zijn geraakt. De keur bepaalde daarom, dat niema.n.d brouwen mocht tenzij hij 20 st. gaf'voor inkomst en voorts
alle jaren 10 st., voor doodschuld of bij 't scheiden uit de nering
~) Soutendam, Keuren en ordonnantiihl, b[z. 173.
~") Keurboek III, fol. 90 vs.
 427
2 car. gld., alles tot onderhoud van den godsdienst, die gedaan
moest worden in de Nieuwe Kerk op St. Sebastiaans-altaar" Een
jaar tevoren was bepaald "), dat de~'brouwersVtl, veemaal's jaar~,,
n.l. op Heilige Sacraments- en op Heilige-Kruis-dag, elk een toorts
voor 't heilige sacrament moesten dragen of doen dragen;'~op boete
van 12 st. Burgemeesteren zouden de toortsen doen maken en aan
brouwers en brouwsters-thuiszenden, natuurlijk op fffin kosten.
Betreffende de opname in her gird, directie enz. vinden wij in
de achtereenvolgende ordonnanties zeer uiteenloopende bepalingen - - een bewijs dat in de praktijk flet gebruik zich voortdurend
wijzigde. De oudsie keur, die ,,raackende de brouwers" zegt, dat
geen brouwersknaap te ketel staan mocht die geen poorter was,
voor een brouwer achtte men dien eisch, naar 't schijnt, genoeg
bekend en vanzelfsprekend, althans de keur formuleert haar niet.
Niaar wel gebeurt dit in latere ordonnanties, en dat op rigourenze
wijze in de keur , , v a n d e r brouwerie". Een niet ingeboren poorter
moest, om in stad en vrijheid v a n Delft de brouwnering te mogetl
uitoefenen, niet alleen eerst poorter worden, maar ook ecn borgtocht stellen van 200 Rijnsche guldens, welk bedrag hij verbel~rde
wanneer hij binnen de tien jaar zijn poorterschap verzaakte, en ook
als hij ging brouwen of een brouwerij oprichtte buiten de stad.
De bepaling omtrent den borgtocht gold ook voor irigeboren
poorters.
De hierboven genoemde ,,ordonnantie van 't gilde van den b',,uwets" zegt weer niets van een borgtocht, bepaalt echter voor ecn
niet-ingeboren poorter de sore, die hij aan de stad geven moest
aleer hij de brouwnering mocht uitoefenen, op 6 nobelen van 8
schellingen; op de helft, wanneer een aspirant-brouwer met een
geboren poorteres was gehuwd. Een geboren poorter behoetde
voor de ,,intree" maar 89nobel te betaien.
 Wij zullen wel niet mistasten, wanneer we deze voorschriften en
vereischten in verband brengen met de minder gunstige omstandigheden in den tiid van 't uitvaardigen der beide bovenbedoeide
keuren - - de eerste het~t der zestiende eeuw - en de monopolistische tendenzen, die zich toen onder de brouwers in 't algemeen
gelden deden; men was in het opnemen van nieuwe gildebroeders
niet meer zoo c0ulant als her naar 't schijnt vroeger het gevai was
geweest.
'~) Keurboek 111;foi. 04.
428

-Blijkens een ongedateerde niet in de keurboeken opgenomen
,,keure en ordonnantie van de brouwerije, hooftneringe der staff
Delft", die we denk.elijk ongeveer in 't midden van de zeventiende
eeuw moeten stellen, werd toentertijd alweer een hooger gilderecht
geheven: n.l. van een buitenman of vreemdeling,die zijn poortrecht
had gewonnen, 36 gld.; van een ingebvren burger 24, van een
brouwerszoon of- dochter echter 12 gld.; een vreemdeling, die met
een burger- of brouwersdochter was getrouwd, had i.z. liet brouwen bet recht zijner huisvrouw. Naast het verlof aan directeurs en
gemeene gildebroedersom voor elk jaar, teneinde ,,te vervallen.
deordhlaris en extraordinaris lasten van her gilde" een o m s l a g t e
doen per brouwte, doet niet heel duidelijk aan de bepaling dat de
gildebroeders jaarlijks 3 gld. moesten contribueeren. Zou laatstgenoemct voorschrift nog slechts een overblijfsel zijn uit oudere'
keuren, terwijl in de praktijk de onkoSten reeds geregeld door een
omslag per brouwte werden gevonden ? In aanmerking genomen
dat men noch in her Resolutieboek, 't welk loopt van 7 Nlaart 1676
tot 11 Augustus 1773, noch in bet ,,Reken Bouck van de gemeenebrouwers bi.nnen Delff" (1662--1772) lets over de jaarlijksche
contributie vindt vermeld, terwijl wel geregeld het aantal gedane
brouwten en her bedrag van den omslag per brouwt wordt meegedeeld, lijkt mij deze verklaring wel her waarschijnlijkst.
 Nu over het bestuur van 't .gild in den loop der tijden. In de
keur ,;raackende de brouwers" vinden wij, dat een ,homan" minstens drie jaar lang poorter moet zijn geweest, en bovendien in
.'t-schotboek staan voor 100 pond of meer. Er waren vijf homans:
het gemeen(! gerecht zou er elk jaar op Goeden Vrijdag drie
kiezen, welke met de vier burgemeesters uit de schepenen de twee
midere hadden aan te wijzen.
De, volgende ordonnantie, die , , v a n d e r brouwerie", kent ge ~
zworenen van de brouwerij. Het .komt mij voor, dat wij dit niet
als:een andere benaniing van ,,hoofdlieden" hebben op te ~atten,
m~.ar dat de gezworenen in het brouwersgild vertrouwensmannen
of functionarissen waren naast de hooftmaris, met e e n meer.
speciale, opdracht en werkkring. Immers de ordonnatie schrijft
voor,-dat: wie onvoorziens .fifth of meer vaten boven den geOorloof~
den.,tax ,moeht brouwen; ~dit op staande voet gezworenen ,,en den
anderen gedeputeerden" moet te kenner{ geven; en verder w o r d t
den gezworenen uitdrukkelijk op straffe van boete opgelegd om
voor het gerecht te komen teneinde hun eed af te leggen,.wanneer

429
hun bij aflezing van de klok daartoe een bepaalde dag ,,gezet.en
bevolen" worden zal. Hebben gezworenen wellich~ controle op bet
overbrouwen moeten uitoefenen ? Mocht dat zoo zijn, dan heeft
ook deze maatregel, zooals uit her yoorafgaande gebleken is, n.iet
aan het doel beantwoord.
 Volgende ordonnanties kennen geen gezworenen meer: als bestuurders van her gild worden alleen hoofdlieden genoemd; later
krijgen zij den naam van directeuren. De bovenbedoelde ,,keure
en ordonnantie van de brouwerije" regelt hog eens de geheele
materie van gilde-intree, bestuur, enz. : alzoo, heet her in den
aanhef, de keuren en ordonnanti~n rakende bet gild van de brouwneringe bevonden worden tot hog zoodanig niet te zijn geobser:
veerd als behoort. Er waren nu, zooals blijkt, vier directeuren :
,,volgens voorgaande gebruiken" zouden jaarlijks op den derden
Zaterdag in Januari de gemeene gildebroeders uit hun .midden
bij meerderheid van stemmen twee bekwame personen kiezen, ter
vervanging van de oudste bij die gelegenheid aftredende directeurs, welke gedurende twee jaar niet herbenoembaar waren ; aan
de beide nieuwgekozenen viel de administratie tier penningen te
beurt, waarvan zij jaarlijks behoorlijk rekening, bewijs en reliqua
hadden te doen. Verplichte colnparities waren er vier "in 't j a a r ,
n.I. op den derden Zaterdag in Januari, April, Juni en October;
overigens stond bet directeurs vrij om de brouwers zooveel malen
bijeen ~e doen komen als zij dat noodig achtten. Afgezien'van
enkele latere wijzigingen van ondergeschikt belang h e b b e n w i j
hier de organisatie zooals wij die ook uit het Resolutieboek der
Gemeene Brouwers leeren kennen. Dan echter vormen de brouwers
een confrerie, en elk spoor van gildedwang blijkt verdwenen. Envoor de geschiedenis dier confrerie, en 't optreden der Delffsche
brouwers in de nadagen van hun bedrijf, waarvoor ons reel m e e r
en uitvoeriger gegevens ten dienste staan dan voor de Vroegere
tijden, kan ik naar mijn opstel ,,Uit de nadagen der Delftsche
brouwnering" in de Economist van 1916 verwijzen.
DR. E. M. A. TIM.~IER.
