De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965‑1975)
Brussels Studies

La revue scientifique électronique pour les recherches
sur Bruxelles / Het elektronisch wetenschappelijk
tijdschrift voor onderzoek over Brussel / The e-journal
for academic research on Brussels
Collection générale | 2009

De hedendaagse erfenis van tien jaar
onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse
Noordwijk (1965‑1975)
Dix ans d’expropriations et d’expulsions au Quartier Nord à Bruxelles
(1965‑1975) : quels héritages ?
Ten years of expropriations and evictions in the Brussels
North Quarter (1965‑1975): what are the legacies today?
Albert Martens
Traducteur : Ben Winant

Édition électronique
URL : http://journals.openedition.org/brussels/690
DOI : 10.4000/brussels.690
ISSN : 2031-0293
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Albert Martens, « De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse
Noordwijk (1965‑1975) », Brussels Studies [Online], Algemene collectie, nr 29, Online op 05 octobre
2009, geraadpleegd op 19 mars 2020. URL : http://journals.openedition.org/brussels/690 ; DOI :
https://doi.org/10.4000/brussels.690

Licence CC BY

het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

www.brusselsstudies.be

Nummer 29, 5 oktober 2009. ISSN 2031-0293

Albert Martens

De hedendaagse erfenis van tien jaar
onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse
Noordwijk (1965-1975)
Vertaling : Benny Winant

Eind jaren zestig werd de Brusselse agglomeratie gemoderniseerd. Bepaalde wijken
werden ingrijpend verbouwd. Tien jaar eerder had de modernistische architectuur
haar intrede in Brussel al gedaan met Expo '58, de NoordZuidverbinding en de
bouw van het Rijksadministratief Centrum. Het enthousiasme dat die projecten teweegbrachten, de zeer zwakke reacties van degenen die er het slachtoffer van waren en de sterke economische groei in de Golden Sixties (1960-1970) brachten bepaalde lokale politici, stedenbouwkundigen en architecten op het idee om de modernisering van de stad op grote schaal voort te zetten. Het uitzicht op grof geldgewin bracht hen ertoe een belangenvereniging op te richten met geldschieters en de
afbraak van hele wijken werd georganiseerd. Dat leidde tot stedenbouwkundige
strubbelingen in Brussel, waaronder de strijd in de Marollen en in de Noordwijk. De
eerste strijd werd gewonnen en de wijk bleef bestaan. In de tweede strijd daarentegen moesten de bewoners het onderspit delven: 53 ha stadsweefsel werd met de
grond gelijkgemaakt en meer dan 3.000 gezinnen werden uit hun woning gezet. Een
vergelijkende analyse van die twee gebeurtenissen geeft een duidelijker beeld van
wat er allemaal op het spel stond, van de strategieën van de stedelijke actoren en
van de gevolgen van die strijd, namelijk het ontstaan van een nieuw stedenbouwkundig 'bewustzijn' met burgerinspraak.
 Socioloog en emeritus hoogleraar KULeuven, Albert Martens is lid van het Actiecomité van de Noordwijk (1968-1974). Hij is auteur van verschillende artikels over de
strijd van de bewoners en de huurdersbewegingen en organisaties waaronder:
« Bureaux contre habitants? A view from outside », Bruxelles: ses bureaux, ses
employés; Observatorium van de Kantorenn Speciaal nummer 2009.
 Contact gegevens :
Albert Martens, albert.martens@soc.kuleuven.be
Michel Hubert (hoofdred.), 02/211 78 53 –
0485/41 67 64 – hubert@fusl.ac.be

Brussels Studies is gepubliceerd met steun van het IWOIB (Instituut ter bevordering van het
Wetenschappelijk Onderzoek en de Innovatie van Brussel - Brussels Hoofdstedelijk Gewest)

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

1

« C’est à partir de la résistance des habitants du Quartier Nord,
concomitante à l’action dans les Marolles,
(…) que la parole des habitants devient enfin audible. »
R. Schoonbrodt (2007) Vouloir et dire la ville. p 384
In de euforie van de herinneringen aan Expo 58 staat de modernistische architectuur opnieuw volop in de belangstelling. Tijdens de vieringen van die vijftigste verjaardag in 2008 werden bouwwerken die fors bekritiseerd werden door degenen die
ze associeerden met stedenbouwkundige anarchie en kaalslag (“verbrusseling”), in
eer hersteld (Dessouroux, 2008: 99-132; Demey, 1992). Een stad is evenwel meer
dan een geheel van gebouwen, straten en openbare ruimten, want ze is ook de
resultante van een continue wisselwerking tussen drie andere structuren: de economisch-financiële structuur, de politiek-administratieve structuur en de sociale
structuur. Naast de stad van de architecten en de stedenbouwkundigen is er ook de
stad van het kapitaal en de handel, de stad van de politieke, wetgevende en administratieve overheden en de stad van de “mensen”: burgers, inwoners, gebruikers,
buren, eigenaars, pendelaars, toeristen enz. Dit artikel handelt over de geschiedenis
van de bewonersgebruikers van een wijk die op grote schaal onteigend en gesloopt
werd: 53 hectare stadsweefsel werd met de grond gelijkgemaakt en 11.000 inwoners werden onteigend of uit hun woning gezet. We brengen die gebeurtenissen niet
in herinnering om de “historische waarheid” te herschrijven, maar om te begrijpen
hoe de individuele en collectieve reacties van een plaatselijke bevolking hebben geleid tot een collectief debat over stedenbouwkundige ingrepen en tot verschillende
maatregelen die vandaag nog steeds van kracht zijn en die ertoe strekken de sociale structuur van de stad verder uit te bouwen.
 Eind jaren zestig werd de Brussels agglomeratie gemoderniseerd en werden bepaalde wijken grondig verbouwd. Tien jaar eerder, ter gelegenheid van Expo 58, had
de modernistische architectuur haar intrede in Brussel al gedaan met de NoordZuidverbinding en de bouw van het Rijksadministratief Centrum. Het enthousiasme
dat die projecten teweegbrachten, de zeer zwakke reacties van degenen die er het
slachtoffer van waren en de sterke groei in de Golden Sixties (1960-1970) brachten
sommige lokale politici, stedenbouwkundigen en architecten op het idee om de
modernisering van de stad op grote schaal voort te zetten (Hubert, 2008). Uitzicht
op grof geldgewin bracht hen ertoe een belangenvereniging met geldschieters op te
richten en de afbraak van hele wijken te organiseren. Daarop ontstonden stedenbouwkundige strubbelingen die we hieronder analyseren.
 A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

2

Het begin van de stedenbouwkundige strijd in Brussel: de slag om de Marollen
Op 7 juli 1969 ontvingen de bewoners van vijf huizenblokken onderaan het Brusselse Justitiepaleis (de Marollewijk in het hart van de Marollen) een onteigeningsbericht
in het kader van de plannen om het Justitiepaleis uit te breiden. De bewoners
schaarden zich achter een charismatische figuur: de vicaris van de Miniemenkerk,
Jacques Van der Biest. Samen richtten ze het “Comité Général d’Action des Marolles” (CGAM) op, dat van leer trok tegen de functionalistische architectuur en de verdediging opnam van de functionele gemengdheid die typisch was voor die voor de
Brusselaars zeer symbolische wijk. De bevolking protesteerde tegen de plannen om
het Justitiepaleis uit te breiden met een groot aantal bijeenkomsten, betogingen,
slogans op de muren... Geschreven pers en televisie besteedden veel aandacht aan
die acties die in september 1969 bekroond werden met de overwinning in de Slag
om de Marollen.
 Daarop blies de nieuwe minister van Openbare Werken, Alfred Califice (Parti SocialChrétien), de onteigenende overheid, niet alleen het onteigeningsplan af, maar was
hij ook bereid om te onderhandelen met de CGAM over een saneringsplan voor de
wijk. Dat plan werd door de regering aanvaard in 1972. De voor de onteigening uitgetrokken bedragen werden behouden, maar werden bestemd voor de renovatie
van de wijk en de woningen. Het “Pilootproject voor de Renovatie van de Marollen”
(PPRM) werd stap voor stap uitgevoerd vanaf 1974). De laatste renovatiewerken
werden voltooid in 2004, dertig jaar na de goedkeuring van het plan. De plaatselijke
bevolking kon in de wijk blijven wonen, maar kreeg bovendien een grondig gerenoveerde en verbeterde woonomgeving. Aan de structuur van de straten en huizenblokken werd niet geraakt en de gemoedelijke betrekkingen tussen de wijkbewoners
konden behouden blijven. Dat resulteerde tevens in een aanzienlijke verjonging van
de bevolking (50% van de bevolking is thans jonger dan 20 jaar, terwijl de meerderheid oorspronkelijk ouder dan 60 jaar was). De functionele gemengdheid kon evenwel niet bewaard worden, aangezien de buurtwinkels en de ambachtslui allang verdwenen zijn.
Het “revolutionaire” karakter van de “Slag om de Marollen” en de impact ervan op
de mentaliteit en de ideeën van de ‘stedelijke actoren’ kunnen niet genoeg benadrukt worden. Het was de eerste keer dat een overheid moest terugkrabbelen en
aanvaarden om te onderhandelen over een tegenplan dat in het voordeel van de
bewoners was en op een andere visie op de stad stoelde. Dat was ook het startsein
voor een groot aantal debatten over de stad met het Atelier de Recherche et d’Action Urbaines (ARAU), Inter-Environnement Bruxelles (IEB), de Archives d’Architecture Moderne (AAM), de Ecoles Urbaines enz. (Schoonbrodt, R., 2007).
 A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

3

Het lijdt geen twijfel dat het succes van de gevoerde acties te danken is aan een
combinatie van omstandigheden en interne en externe factoren die zich daarna niet
meer samen hebben voorgedaan:
• In het kielzog van “Mei 1968” was het aanvaardbaar en werd het aanvaard dat het
optreden van de overheden ter discussie gesteld en gecontesteerd werd door
een deel van de bevolking.
• Wat er gebeurde in de Noordwijk (zie verder), waar de Stad Brussel al sinds 1965
inwoners uit hun woning zette en huizen met de grond gelijkmaakte, was een
bedreiging voor alle Brusselse volkswijken. Die evolutie moest in andere wijken
worden tegengehouden.
• In de Marollen wist men precies wie de “tegenstander” was (het Ministerie van
Justitie en dat van Openbare Werken) en was de operatie beperkt in de ruimte:
op en al 5 huizenblokken (1,5 ha).
• Het project trof een vrij klein aantal bewoners (1500) en hing op administratief vlak
af van één enkele gemeentelijke overheid: de Stad Brussel.
• De Marollenwijk was bekend, zowel in Brussel als daarbuiten, als dé Brusselse
volkswijk bij uitstek. De wijk kon rekenen op heel wat sympathie bij het publiek en
de media en had een grote symbolische kracht.
 • De beweging werd over de ideologische en communautaire tegenstellingen heen
geleid door charismatische figuren zoals Jacques Van der Biest, pastoor van de
Marollen, en René Schoonbrodt, een van de oprichters van het ARAU, dat dicht
aanleunde bij de Mouvement Ouvrier Chrétien (MOC). Hun ideologische verwantschap met de minister in kwestie, Alfred Califice, die lid was van de Parti SocialChrétien (PSC) 1 en als christendemocraat nagenoeg op dezelfde lijn zat als de
MOC, heeft meer dan waarschijnlijk een positieve impact op de afloop van het
conflict gehad.
• De pers en de media hingen een beeld op van een David die het tegen Goliath
opnam.
In de Noordwijk was er jammer genoeg geen dergelijke samenloop van omstandigheden, althans niet in dezelfde mate.
De Noordwijk of het brutale optreden van de overheid
René Schoonbrodt geeft een hoofdstuk van zijn werk terecht de titel “le quartier
Nord ou les brutalités de l’urbanisme” mee (Schoonbrodt, 2007: 375).
11.000 inwoners of 3.000 gezinnen werden bedreigd in hun dagelijks bestaan, want
ze moesten hun woning en de wijk waar ze woonden en waaraan ze om verschillende redenen zeer verknocht waren, verlaten.
Als de projectontwikkelaars de terreinen waarop ze hun oog hadden laten vallen,
hadden moeten aankopen, dan zouden ze enorm veel geld hebben verloren. Omdat

1

Vandaag cdH.
 A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

4

ze plannen van aanleg verkregen die waren goedgekeurd door de gemeenteraden
en gefiatteerd door de toezichthoudende minister (van Openbare Werken, Jos De
Saeger CVP 2), dienden de terreinen te worden ontruimd door de overheden, die
over alle wettelijke en gerechtelijke middelen beschikten om “ten algemenen nutte”
en bij hoogdringendheid op te treden. Gelet op de resultaten, spreekt dat nu, vier
decennia later, tot de verbeelding (Le Soir, 24 februari 1966 en 3 & 4 april 1966). De
overheid trad dus agressief op, maar deed dat binnen de perken van de wet.
 De koninklijke besluiten van 17 februari 1967 (Belgisch Staatsblad van 9 maart
1967, 2421-2422) bepaalden bij drie bijzondere plannen van aanleg (BPA) dat
536.900 m2, zijnde meer dan 40 huizenblokken ten westen van het Noordstation,
moest worden onteigend en gesloopt. Drie gemeenten waren daarbij betrokken: de
Stad Brussel (voor 32,74 ha), Schaarbeek (10,38 ha) en Sint-Joost-ten-Noode
(10,57 ha). Nadat de wijk met de grond was gelijkgemaakt, zou de Stad Brussel er
54 torens (tussen 18 en 135 m hoog) kunnen bouwen, Schaarbeek 8 torens (tussen
30 en 162 m hoog) en Sint-Joost-ten-Noode 18 torens (tussen 23 en 135 m hoog)
langs twee snelwegen in de stad (60 m breed) die elkaar onder een rechte hoek
zouden kruisen aan de voet van de acht torens van het World Trade Center. De 80
torens zouden gebouwd worden op een sokkel van 13 m hoog, waarop de voetgangers zich zonder gevaar zouden kunnen verplaatsen. De wagens zouden op
grondniveau rijden in tunnels, viaducten, enz. 3
Dat plan werd ontworpen door de Groupe Structures (architecten J. Boseret-Mali,
R. Stenier, J. Vander Meeren en L. Van Hove – die bij de PSC aanleunden) en voorzag voor de drie betrokken gemeenten in 684.000 m² kantoren en hotelinfrastructuur voor 22.000 personnes, 554.000 m² parkeer- en opslagruimte, 375.000 m²
handelsruimte en 405.000 m² woonoppervlakte om 13 tot 15.000 personen te huisvesten in 5.000 nieuwe woningen. 4
Het onteigenen en slopen van de huizenblokken nam meer dan 10 jaar in beslag en
de heropbouw duurde meer dan 40 jaar. De werken verliepen in totale chaos. Geen
enkele overheid was in staat om de sloopwerken met een minimum aan coherentie
te beheren. Na de onteigeningen en de collectivisatie van de terreinen beschikten de
drie gemeenten over een bijzonder grote grondreserve, maar ze vonden er heel
moeilijk kopers en projectontwikkelaars uit de privésector voor. Deze laatsten riepen
de vastgoedcrisis en de zeer onaantrekkelijke omgeving van de getroffen wijk in om
hun speculatie-activiteiten te verschuiven naar andere wijken (Louizalaan, Schumanplein, ...). De gemeentelijke overheden verkwanselden onbekommerd hun

2

Christelijke Volkspartij (vandaag CD&V): de Vlaamse tegenhanger van de PSC.
 3

Rapport van het Comité de Coordination des Travaux du Nord, opgesteld door de groep
“Structures” en door de Société Belge d’ Economie et de Mathématiques Appliqués (Sobemap) op verzoek van de drie gemeentelijke overheden. Naar die documenten wordt vervolgens
verwezen met het letterwoord CTN. CTN, 1 maart 1971: 45. Zie ook CTN, rapport van 8 december 1969. (MARTENS, 1974, 26).
4

Presentatiebrochure van het ‘Manhattan Center’ uitgegeven door de projectontwikkelaars en
gedrukt door J-E Goossens, te Brussel. Zie ook de speciale editie van Het Laatste Nieuws, 21
september 1973: “Mélodie pour la résurrection d’une ville moderne” (sic). Zie ook (MARTENS,
1974, 25).
A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

5

De Noordwijk in enkele datums...
1936: de Noordwijk wordt in tweeën gedeeld door de werken voor de verbinding tussen het Noord- en het Zuidstation
(voltooid in 1952).
1958: bouw van een viaduct over de Leopold II-laan, de Vijfhoek wordt afgesneden van de rest van de stad.
1959: eerste plan om de Jacqmainlaan te verlengen door de Noordwijk. In afwachting van concrete plannen investeert
de stad niet meer in de openbare ruimten. Door onzekerheid over de toekomst van de wijk laten de eigenaars
hun panden verloederen.
1959: bouw van het Internationaal Rogiercentrum op het emplacement van het oude Noordstation.
1962: voorstelling van een eerste schets van het plan van de Groupe Structures: volledige herstructurering van de wijk
op 20 ha langs de Jacqmainlaan die wordt verlengd en afgezoomd met torengebouwen, waarvan sommige op
een sokkel worden gebouwd.
1964: voorstelling van het wegenplan voor Brussel: de Noordwijk wordt de plaats waar de autosnelwegen OostendeLuik en Antwerpen-Parijs elkaar kruisen.
 1966: voorstelling van een aangepaste versie van het plan van de Groupe Structures in het kader van het wegenplan:
het Manhattanplan: 70 torengebouwen waarvan de helft hoger is dan 65 m en 5 gebouwen hoger dan 135 m.
Het gaat om een oppervlakte van 53 ha. De torens van 100 m hoog moeten worden gebouwd op een sokkel en
op een hoogte van 13 m met elkaar worden verbonden door een esplanade voor voetgangers. Het project verstoort het evenwicht tussen de woningen (5.000) en het aantal jobs (22.000).
1967: eerste onteigeningen: op termijn zullen 12.000 mensen de wijk verlaten.
1967: goedkeuring van het plan van aanleg ter uitvoering van het Manhattanplan.
1968: start van de bouw van het Manhattan Center (nu Sheraton) en van de metrowerken aan de kleine ring.
1969: plan van Charles De Pauw om een World Trade Center in de Noordwijk te bouwen in het kader van het Manhattanplan. Tussen 1969 en 1972 zijn er twee onteigeningsgolven. Begin van de bouw van WTC I-toren.
1970: start van de bouw van de sociale [in feite gaat het niet om sociale woningen maar om woningen gebouwd door
de gemeente Brussel] woningen in de Harmoniewijk (Amelinckx-gebouwen). [én om koopwoningen gebouwd
door Amelinckx] Voltooiing in 1974.
1971: start van de bouw van de RTT-toren.
1972: start van de bouw van de sociale woningen van de Lakense Haard.
1973: voltooiing van de WTC I-toren, waarvan de toekomst als internationaal centrum versombert door het probleem
om die toren te verhuren en door de mislukking van het autowegenplan. Het Manhattanplan komt daardoor op
de helling te staan. De overheden beslissen om een deel van de toren te huren om het project te redden.
 1974: bouw van de sociale woningen aan het Gaucheretplein; start van de werken aan het Communicatiecentrum
Noord, dat in 1982 plechtig geopend werd.
1983: voltooiing van de WTC III-toren, die gebruikt zal worden door het Ministerie van Openbare Werken om leegstand
te voorkomen.
1985: plechtige opening van het hotel Président aan de doorgetrokken Jacqmainlaan.
1987: start van de werken aan de gebouwen voor de administratie van de Vlaamse Gemeenschap. Door deze investering wordt de Noordwijk weer aantrekkelijk voor de overheidsdiensten. Het gebouw van de maatschappij Morgan Guarantee Trust wordt opgetrokken op de hoek van de Jacqmainlaan en de Kruidtuinlaan.
1988: start van de bouw van de Pleiade Towers (gebruikt door Belgacom).
1989: herziening van het gemeentelijk plan van aanleg van 1967: woningen aan weerskanten van de Antwerpsestwg.
Tussen 1990 en 2005: werken voor de laatste gebouwen langs de doorgetrokken Jacqmainlaan, die de Koning Albert
II-laan is geworden. De gebouwen worden merendeels gebruikt door overheids- of semi-overheidsinstellingen.
(Bron J Th. Demey, Brussel, Chronique d'une capitale en chantier, Bruxelles, Legrain-CFC, 1992, geciteerd door Le courrier de l’ARAU, 2005, nr. 73, p. 19)

A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

6

grondkapitaal 5 en hielden al even weinig rekening met de elementaire rechten en
verlangens van de bewoners.
Het is niet eenvoudig om alle aspecten te beschrijven van de strijd die de bewoners
van de Noordwijk al die jaren hebben gevoerd. We trachten dat te doen vanuit twee
invalshoeken: enerzijds de oprichting van een belangenvereniging om een grootschalig stadsproject op te dringen en anderzijds het probleem om een efficiënte en
duurzame tegenmacht op de been te brengen.
 De vereniging van privébelangen
Zelden was een vereniging van privé- en overheidsbelangen zo machtig en efficiënt
dat ze erin slaagde 53 ha in volle stadscentrum te laten slopen. Vanaf 1963 loofden
de media en de pers het Manhattanplan in vaak extravagante bewoordingen. Enkel
de Drapeau Rouge, een communistische krant, hield zich afzijdig. De socialistische
pers stond daarentegen volledig achter het plan (Aron, 1978).
Pas in 1969, als reactie op het protest van de uit hun woning gezette bevolking, is
de pers bereid haar visie op het plan te herzien. Enkel La Cité (christendemocratisch) en Le Peuple (socialistisch) waren daarin iets radicaler. Enkele TV-programma's (RTBF: Manu Bonmariage, Josy Dubié, Willy Estersohn) waagden zich in 1997
aan een kritischere kijk op de gebeurtenissen.
De grootste troef van het Manhattanplan was dat het kon rekenen op de steun van
de vertegenwoordigers van alle politieke partijen van die tijd (behalve de Communistische Partij, die in België en zeker in Brussel zeer klein was). Aangezien drie gemeenten, met verschillende politieke meerderheden, bij het plan betrokken waren,
moesten alle politieke partijen (christendemocraten, socialisten, liberalen en FDF) het
plan goedkeuren. De omvang van het plan en de ontruimde oppervlakten leidden
bovendien tot concurrentie tussen de drie gemeenten en de verschillende politieke
formaties. Ook hier werd eventuele weerstand snel de kop ingedrukt. Sommige
gekozenen protesteerden nog moedig, zoals Roger Leblanc (PSC), Louis Van Geyt
en Jacques Moins (communisten) of nog Roger Daubresse (FDF). Ze namen het
plan verschillende keren op de korrel of leverden kritiek op de manier waarop het
werd uitgevoerd6.
 Zelfs de Agglomeratieraad, die eind 1972 was opgericht, was machteloos. Op
grond van de gemeentelijke autonomie konden de lokale overheden zich met de
projectontwikkelaars verenigen tegen een bevolking die zich al in een zwakke positie
bevond en op de koop toe geen electoraal gewicht had, daar vreemdelingen geen
stemrecht hadden.
Tot de belangenvereniging behoorde ook het Comité van Aankoop van het Ministerie van Financiën, dat als opdracht heeft te onderhandelen over de aankoop van de
goederen van onteigende eigenaars. Het moest de percelen voor een zo laag mogelijke prijs aan te kopen en beschikte daartoe over een afdoend argument. Om
binnen een redelijke termijn een nieuwe woning te kunnen vinden, moest de ontei5

Tegen 250 € per m2 (schatting veel lager dan de marktprijs) heeft de onteigening destijds
ongeveer 1.314 miljoen euro gekost.
6

Over Daubresse: zie MARTENS (1974: 424-431); over Leblanc: MARTENS (1974: 44, 123);
over Van Geyt: MARTENS (1974: 92, 123).
A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

7

gende wijkbewoner zijn schadeloosstelling zo snel mogelijk krijgen. Hij was dus niet
erg geneigd om te protesteren tegen een te lage schadeloosstelling.
 Ten slotte vormden de privéontwikkelaars en hun geldschieters ontegenzeglijk de
harde kern van de vereniging. Ze hadden een zeer complexe organisatie, die een
onontwarbaar financieeleconomisch kluwen vormde. Enkele van de actoren waren
de groep CDP (Compagnie de Promotion, Charles De Pauw), de NV Entreprises
l’Écluse, Sotrahy, de NV Lotimo, maar ook de Regie van Telegraaf en Telefoon, de
Nationale Maatschappij voor Krediet aan de Nijverheid, François & Blaton, de Entreprises Baudoux, de NV Compagnie d’Entreprises CFE, de NV Bernard-Levy – Delec, de NV Manhattan Center, Neue Heimat International (vastgoedgroep van Duitse
syndicaten), alsook verschillende andere actoren (onder meer schepenen, onder wie
Paul Vanden Boeynants PSC), die fors gesteund werden door de NV Private Kasbank 7.
In dat kluwen is Charles De Pauw onbetwistbaar het boegbeeld en de officiële leider
van het project dat “ is opgestart door J. Cruysmans, een van de bazen van de Private Kasbank (de bank van de Belgische adel). J. Cruysmans zou ook de bankier
van Paul Vanden Boeynants zijn » (Hirson, 1973: 87).
Dat conglomeraat was in staat om, enerzijds, zijn visie op te dringen aan de overheden en de media en om, anderzijds, zijn doelstellingen geheim te houden. Aldus
ontsnapte het aan de democratische controle.
 Het begin van het verzet
Een geschokte bevolking
Wie woonde in de Noordwijk toen de plannen in 1967 werden bekendgemaakt?
Sinds het begin van de jaren zestig was de wijk ingrijpend aan het veranderen. Na
de verwoestingen van de oorlog (1940-1945), de werken aan de Noord-Zuidverbinding, de modernisering van de stad en de bouw van het viaduct (Leopold II-laan)
voor Expo '58, was de Noordwijk afgesneden van zijn stedelijke omgeving. Deze
situatie en het discours dat erop hamerde dat de wijk moest worden verbouwd,
hadden de bevolking van haar stuk gebracht. Zoals in heel wat soortgelijke gevallen,
begrepen al degenen die over een bepaald – financieel, onroerend, sociaal of cultureel - kapitaal beschikten, dat de wijk geen toekomst meer had en ze vertrokken
onverwijld. De overblijvers waren degenen die niet konden of niet wilden weggaan
(enkele dwarsliggers en een bejaarde of kansarme bevolking) en nieuwkomers, die
er leegstaande en goedkope woningen vonden: hoofdzakelijk geïmmigreerde arbeiders.
7

Voor een gedetailleerde beschrijving van de groepen en vastgoed- en bouwmaatschappijen,
hun deelnemingen en onderlinge betrekkingen (MARTENS, 1974, 612-808).
A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

8

De sociale huisvestingsdienst van de parochie Sint-Rochus
In een land met een katholieke traditie kan de parochie voor sociale cohesie zorgen.
Dat was zeker het geval voor de parochie Sint-Rochus die na enkele jaren strijd zelfs
door de Primaat van België 8 werd bezocht en gesteund.
 In een parochiale sociale dienst trachtten een maatschappelijk werkster (Nicole
Brasseur-Purnôde), enkele wijkbewoners en verschillende gewetensbezwaarden die
hun burgerdienst vervulden, iets te doen aan de situatie. Ze beseften vrij snel dat het
een onmogelijke opgave was om voor de mensen een andere woning te vinden
naarmate de uitzettingen en sloopwerken vorderden. Ze vroegen om steun aan
geëngageerde juristen, die de eerste wetswinkel in de wijk openden.
Naast individuele sociale begeleiding was er ook nood aan collectieve mobilisatie en
organisatie om van de overheden de beloofde woningbouw, een algemeen plan
voor de herhuisvesting van alle inwoners en financiële steun te verkrijgen. Gesteund
door de vereniging “Les Amis des Marolles” trachtte het Lokaal Actiecomité (LAC
Noordwijk) een strategie voor onderhandelingen en overleg met de vertegenwoordigers van de Stad Brussel uit te stippelen. Dat was het begin van lang en veeleisend
werk, onder meer wegens de systematische bureaucratische obstructie door een
stad, die haar verantwoordelijkheid wilde ontlopen9. De stad weigerde rekening te
houden met de inwoners die zich in de wijk hadden gevestigd na de uitvaardiging
van de drie BPA's (17//2/1967). Ze weigerde om een register op te stellen van de
bewoners die het slachtoffer van het project waren, en om besluiten tot ongezondverklaring of overbevolking uit te vaardigen ten gunste van de gezinnen die een te
slopen woning moesten verlaten (en bijgevolg geen Verhuis-, Installatie- en Huurtoelage (VIHT) kregen. Ze weigerde ook om de vertegenwoordigers van het Lokaal Actiecomité Noordwijk te erkennen. Er ontstond een slijtageslag die meer dan 10 jaar
zou duren. Desondanks werd voor 15% van de inwoners van de wijk een nieuwe
woning gevonden (Vande Eede en Martens, 1994).
 Het was nu de beurt aan de inwoners van Schaarbeek en Sint-Joost-ten-Noode om
te doorstaan wat die van Brussel hadden moeten verduren. Wat men bereikt had
met strijden, onderhandelen of overleg plegen met een gemeentelijke overheid, kon
niet worden doorgegeven aan andere gemeenten. Er liep een administratieve barrière door de wijk, die de inwoners van elkaar scheidde. De strijd moest bijgevolg op
drie fronten worden gevoerd.
Verschillende clans en rivaliteit tussen de “klerken”
Verwijzend naar de woorden van Julien Benda (1927) kunnen we stellen dat er niet
alleen werd gestreden tegen vijanden van buiten de wijk, maar ook tussen andersgezinde en zelfs rivaliserende bewonersgroepen. Dat verdeelde de beweging. De
twee buurthuizen die verschillende jaren naast elkaar bestonden, getuigden van die
verdeeldheid.
8

Op 2 maart 1972 bezocht kardinaal Suenens de wijk incognito. (MARTENS, 1974, 266).
9

Zie de antwoorden van de Stad Brussel op de petitie (MARTENS, 1974: 112-120) en obstructies van de gemeentebesturen (MARTENS, 1974: 132-139). (MARTENS, 1974, 255-256);
de mislukking van de rondetafelgesprekken (MARTENS, 1974: 408-423) en kritische opmerkingen op het overleg (MARTENS, 1974:889-896).
A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

9

Binnen de wijk bestonden aldus verschillende stromingen. Allereerst het Feestcomité van de Antwerpsesteenweg (eigenaars en handelaars) dat het jaarlijkse wijkfeest
organiseerde. Het Lokaal Actiecomité en de Dienst Sociale Huisvesting (DSH) waren
ook actoren in de strijd. Kenmerkend voor die actoren was dat hun maatschappelijke werkers er zich van bewust waren dat ze niet opgewassen waren tegen het aantal aanvragen om een nieuwe woning en tegen de stedenbouwkundige uitdagingen.
 Ze beseften ook dat steun geval per geval niet toereikend was. Ze oordeelden dat er
een ambitieuzer project op “gemeentelijke schaal” nodig was. Deze actoren hielden
zich strikt aan het collectieve standpunt dat geformuleerd werd op de algemene
wijkvergaderingen.
In 1972 vestigde de Actiegroep Noordwijk zich in de Noordwijk. Ze trachtte de strijd
op te voeren en de bewoners te overtuigen van het parool “We blijven hier zolang
we geen andere woning van de gemeente krijgen” (strijdlied op muziek gezet door
de GAM). De actiegroep verzette zich tegen de tactiek om geval per geval een woning te zoeken. Volgens de actiegroep verzwakte dat het verzet en werd het ultraliberale beheer van de wijk daardoor in stand gehouden. De militanten van het
“Agence Schaerbeekoise d'Information” en van “La Parole au Peuple” waren gekant
tegen de tot dan toe gevolgde aanpak, die de overheersing en de exploitatie in
stand hield, en oordeelden onder leiding van de voormalige voorzitter van de Foyer
Cultureel de Schaerbeek dat men een andere koers moest varen. Ze trachtten verschillende keren de actie te radicaliseren met betogingen in de wijk en door het kraken van leegstaande panden. Ze kregen veel media-aandacht.
 Het Atelier de Recherche et d'Action Urbaines (ARAU) wilde in zekere zin boven het
strijdgewoel staan en gaf er in eerste instantie de voorkeur aan zich niet in het debat
te mengen. “Het ARAU was zeer solidair met de inwoners, maar bleef op de vlakte
zolang de lokale comités geen actie voerden tegen het plan voor de Noordwijk en
de stedenbouwkundige gevolgen ervan. Het ARAU mengde zich in het debat aan
het einde van de jaren 1970, maar toen was het te laat om de sloopwerken in het
kader van het plan tegen te houden...” (Schoonbrodt, 2007: 378). Pas eind 1972 –
toen drie vierde van de wijk al met de grond was gelijkgemaakt – was het ARAU
bereid de stedenbouwkundige kritiek op het Manhattanplan te formuleren en haalbare stedenbouwkundige alternatieven voor te stellen (Schoonbrodt, 2007: 375
e.v.). Volgens de militanten van het ARAU moesten de projectontwikkelaars en de
overheden niet zozeer aangepakt worden wegens de rampzalige sociale gevolgen
van het Manhattanplan, maar wegens het stadsmodel en het soort stedenbouw dat
het plan wilde opdringen. Zolang men geen voorrang gaf aan de kritiek op de
grondslagen van het plan, zou het een illusie zijn om de bestaande krachtsverhouding te kunnen omkeren en het lot van de inwoners aanzienlijk te verbeteren.
De grote afwezigen: de arbeidersorganisaties
Hoewel de Noordwijk hoofdzakelijk werd bewoond door arbeiders, onder wie een
groot aantal migranten, of door gepensioneerde (Belgische) arbeiders, steunden de
arbeidersorganisaties (vakbonden, ziekenfondsen, politieke fracties) de acties in
slechts zeer geringe mate. Enkel de Communistische Partij en enkele militanten van
de Mouvement Ouvrier Chrétien (MOC) en van het Algemeen Belgisch Vakverbond
(ABVV) trokken in het debat partij voor de inwoners. De stedenbouwkundige strijd
werd destijds niet als een strijd van de arbeiders gezien, hoewel de woningen van
de arbeiders ernstig bedreigd werden.
 A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

10

Die situatie was volgens ons te verklaren door vijf factoren:
• De vakbonden waren aanhangers van het 'fordistisch model' waarin de Staat met
“grote bouwwerken” streefde naar de volledige tewerkstelling of althans de werkloosheid bestreed. Ze beschouwden het Manhattanplan dan ook als het grote
bouwwerk bij uitstek: 530.000 m2 te slopen en te heropbouwen.
• De vakbonden wilden in geen geval op enerlei wijze de uitvoering van dat plan
tegenwerken en onderschreven het devies “Als het goed gaat in de bouw, dan
gaat het overal goed”10.
• Het plan bedreigde enkel de huisvesting van arbeiders in de stad – migranten of
vaak arbeiders met geen of weinig opleiding – die weinig macht hadden in de
georganiseerde arbeidersklasse en in het vakbondsapparaat. De “echte” arbeiders en militanten kwamen van elders: van de Brussels rand of uit de provincie.
• Een Duitse sociale huisvestingsmaatschappij had belangstelling voor het Manhattanplan: de Neue Heimat International die opgericht was door de Duitse vakbonden (Deutscher Gewertschaftsbund – DGB), een machtige groep die meer dan
400.000 woningen had gebouwd in West-Duitsland en zich in buitenlandse speculatie-activiteiten had gestort en aldus de Brusselse projectontwikkelaars die
eind 1972 in de problemen zaten, te hulp kwam 11.
• Ten slotte spiegelden de projectontwikkelaars duizenden nieuwe jobs in de gerenoveerde wijk voor (50 tot 75.000) 12.
 Marollen en Noordwijk: dezelfde strijd?
In het begin van dit artikel herinnerden we aan de overwinning in de slag om de
Marollen. De bewoners van de Noordwijk hebben hun slag verloren. Er rijst dan een
eenvoudige vraag: hoe komt het dat de ene slag wel en de andere niet werd gewonnen? Om die vraag te beantwoorden, hebben we in een tabel een reeks kenmerken van elke strijd geplaatst die daarvoor een verklaring kunnen geven. We
houden ook rekening met de geografische en stedenbouwkundige gegevens, maar
ook met de bevolking en haar reactievermogen, de projectontwerpers, de spanningen en confrontaties, de impact van de media en de behaalde resultaten.
10

De Nationale Maatschappij voor Krediet aan de Nijverheid (NMKN) was een van de projectontwikkelaars. L. Dereau en J. Keuleers (nationaal secretariaat ACV) alsook G. Derieuw en A.
Genot (nationaal secretariaat ABVV) hadden zitting in de raad van bestuur, naast vertegenwoordigers van de werkgevers (Fabrimetal, Siderurgie, VBO) (MARTENS, 1974: 619-622).
11

Ondanks steun van de Duitse regering ging de Neue Heimat in 1985 met veel ophef bankroet in een sfeer van schandaal. (A. Power, 1993: 132-142).
12

Le Soir: 22 januari 1970 (MARTENS, 1974: 24, 700).
 A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

Slag om de Marollen
Project/inzet

11

Slag om de Noordwijk

Installatie van bestuursarchieven ; Uitbrei- Renovatie en modernisering van een wijk
ding van het Justitiepaleis (Brussel)
door onteigening en volledige afbraak

Administratief beheer van het Enkel de Stad Brussel
grondgebied

Drie gemeenten : Brussel, Schaarbeek en
Sint-Joost-ten-Noode

Aantal betrokken huizenblok- 5
ken

41

Oppervlakte

1,5 ha (De Marolle) in een wijk van 2,5 ha 53 ha waaronder Brussel (33), Schaar(De Marollen)
beek (10) en Sint-Joost-ten-Noode (10)

Aantal inwoners toen de plan- 1500 bewoners van wie 50% ouder dan 11000 zeer verschillende en in de marginen werden bekendgemaakt
60 jaar was
naliteit verzeilde bewoners (3000 gezinnen)
Sociaal kapitaal van de inwo- Zwak
ners

Verzwakt: vlucht van de lokale elites

Projectontwerpers

Overheidsactoren
Ministerie van Openbare Werken (Regie
der Gebouwen) voor het Ministerie van
Justitie

Privé- en overheidsactoren. Conglomeraat
van verbonden en concurrerende groepen
(ontwikkelaars, speculanten, financiers,…)
Drie gemeentelijke overheden met een
verschillende en rivaliserende meerderheid

Media

Trekken partij voor het verzet van de in- In het begin grote voorstander van het
woners tegen het project
project van de ontwikkelaars en tegen de
lokale bevolking

Duur en intensiteit van de Intens en kort (1969) om de opheffing van
confrontatie
het plan te verkrijgen.
Langer om het alternatief plan uit te voeren (1974-2004)

Zeer lang en pijnlijk (afbraak gespreid over
10 jaar) en met vertraging begonnen.
 Zware verliezen, enkele zeldzame, sporadische overwinningen zonder cumulatief
effect (1967-1980). De heropbouw duurt
al meer dan 40 jaar en is nog niet voltooid

Doelstellingen van de confron- Opheffing van de onteigeningen en uitzettatie
tingen. Renovatie van de wijk en behoud
van de oorspronkelijke bevolking. Gerenoveerde woningen voor de oorspronkelijke bevolking

Geen uitzetting zonder herhuisvesting van
de inwoners in gezonde, vlot bereikbare
en betaalbare woningen
Snelle bouw van (sociale en andere) woningen zoals bepaald in het plan

Woordvoerders van de bewo- Charismatisch, eenduidig en bijna niet Democratisch en zowel extern als intern
ners
gecontesteerd. Zonder al te veel betwis- gecontesteerd. Voortdurende strijd om
tingen aanvaard door de overheden
erkend te worden door de overheden
Evaluatie van de resultaten Doelstellingen bereikt, maar lange en gro- Ongeveer 15% van de oorspronkelijke
ten opzichte van de doelstel- te inspanningen om de beloofde renovatie bevolking kreeg een andere woning
lingen
te verkrijgen
Algemene evaluatie

Een te volgen voorbeeld, maar ondanks Grote nederlaag, maar begin van radicale
alles uitzonderlijk
kritiek op dat soort stadsproject

Tabel 1. Vergelijking van de twee stedelijke acties in Brussel (eind jaren ‘60)
A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

12

Conclusies
In hoeverre heeft de eerste stedelijke strijd bijgedragen tot meer participatieve democratie op het vlak van stedenbouw en beheer van de stad? Werden de krachtsverhoudingen tussen de betrokken actoren gewijzigd?
Tot besluit willen we stilstaan bij twee erfenissen van de hierboven beschreven stedenbouwkundige strubbelingen. In de eerste plaats is volgens ons de perceptie van
de ontwikkeling en verdere uitbouw van de stad grondig gewijzigd. In de tweede
plaats zijn er lokale organisaties opgericht die herhalingen van dat soort experiment
willen voorkomen.
 Een niet te volgen voorbeeld?
De bewoners van de Noordwijk zijn er weliswaar niet in geslaagd om het omstreden
project tegen te houden, maar de projectontwerpers waren in opspraak gebracht.
Dat straalde ook af op de betrokken gemeenten. Het Manhattanplan was typisch
voor de « verbrusseling » en is de geschiedenis ingegaan als een perfect voorbeeld
van hoe het niet moet (Dessouroux, 2008 : 114). Het parool « nooit meer een
Noordwijk » werd algemeen en onbetwist aanvaard door architecten en overheden.
 De projectontwikkelaars waren er zich evenwel van bewust dat het moeilijk zou zijn
om zo'n project te laten goedkeuren. Daarom zetten ze, voordat de plannen werden
goedgekeurd, een campagne op om de wijk in een slecht daglicht te stellen. Tevens
stelden ze verschillende projecten voor die nog niet klaar waren, maar die er wel toe
strekten het bestaande sociale weefsel volledig weg te snijden. Toen ze uiteindelijk
hun project konden voorstellen, integreerden ze het in een futuristische en idyllische
visie die veel verder reikte dan de 53 ha in kwestie. Ze zouden de openbare ruimte
saneren door een gore stadswijk met de grond gelijk te maken. Ze vonden dat ze
zelfs aan sociaal werk deden, omdat het onbetamelijk was mensen in dergelijke
omstandigheden te laten wonen... Hun project strookte bovendien met een specifieke visie op de stad: het is niet goed wonen in de stad, de tertiaire sector moet er
voorrang krijgen en de stad moet vlot bereikbaar zijn, zodat de mensen op het platteland kunnen wonen en in het stadscentrum kunnen werken. Met dat perspectief
voor ogen pakten de projectontwikkelaars uit met duizenden vierkante meter kantooroppervlakte, tienduizenden jobs, honderdduizenden die gebruik zouden maken
van de hotels, consulaten, winkels, banken enz.. Wie kon dan nog tegen dat
«grootse» project zijn?
Verzet tegen een dergelijk project wordt heden ten dage ervaren als een collectieve
veroordeling van een bepaalde stadsvisie. Het recht op huisvesting of herhuisvesting
en stadsrenovatie door restauratie van de bestaande gebouwen en niet door afbraak zijn algemeen aanvaarde principes geworden.
 Voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt
Hoe kunnen we herhalingen van het scenario van de Noordwijk voorkomen? Dat
was de vraag die men zich na de strijd spontaan stelde. Men kwam op het idee de
huurders te verenigen om rampzalige projecten te kunnen voorkomen. Het was de
bedoeling om een vereniging van huurders op te richten die collectief zou kunnen
optreden door gebouwen te huren en die vervolgens onder te verhuren aan de leden. De eerste Huurdersbond werd aldus opgericht in 1975. Sindsdien zijn er vele

A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

13

soortgelijke verenigingen opgericht, die zich gegroepeerd hebben in de Brusselse
Federatie van Huurdersverenigingen (BFHV). Ze hebben tevens een Sociaal Verhuurkantoor (SVK « Wijken ») opgericht.
Voor de « renovatie van de Kruidtuinwijk » werd een andere piste gevolgd: zodra de
inwoners kennis hadden van de plannen van een projectontwikkelaar (AUXARI/EMPAIN), namen ze het initiatief. Met de steun van de Agglomeratieraad verplichtten ze
de gemeente Sint-Joost-ten-Noode een BPA (Bijzonder Plan van Aanleg) op te stellen om de wijk te redden en de inwoners te herhuisvesten. (Bozzo e.a., 1992).
De « Groupe d’Action Saint-Josse–Schaerbeek » (GASS) werd opgericht om zich te
verzetten tegen de uitbreiding van de sloopwerken bij de aanleg van stadsnelwegen
naar Zaventem. De actiegroep organiseerde verschillende informatievergaderingen
en betogingen om de bevolking van de betrokken gemeenten (Schaarbeek en SintJoost-ten-Noode) te sensibiliseren.
Dat de bewoners het lot van hun wijk in eigen handen namen wijst erop dat inspraak aan belang won in de visie op stedenbouw. Burgerinspraak werd geleidelijk
erkend.
 De verschillende slagen om de wijken, de oprichting van lokale comités en de door
verschillende instellingen (AAM, ARAU, IEB, BRAL, enz.) georganiseerde reflecties
hebben aldus geleid tot een ander beheer van de stad. In het kader van een nieuwe
fase in de regionalisering organiseerde de Brusselse Agglomeratie een volksraadpleging over de inrichtingsmaatregelen vervat in het ontwerp van gewestplan. De
burgers werden verzocht zich uit te spreken over de toekomst van hun stad. Die
democratische evolutie kreeg later concreet gestalte in het Gewestelijk Ontwikkelingsplan (GewOP) en in het Gewestelijk Bodembestemmingsplan (GBP). In de gemeenten werden gemeentelijke ontwikkelingsplannen (GemOP's) opgesteld. Het lijdt
geen twijfel dat de slag om de Noordwijk de politieke mandatarissen ervan bewust
heeft gemaakt dat burgerinspraak noodzakelijk en nuttig is om het overheidsoptreden op het vlak van stedenbouwkundige ontwikkeling te legitimeren.
Sinds 1979 bestaat er in elk van de 19 gemeenten een overlegcommissie, die adviezen moet uitbrengen om de overheid te informeren bij de besluitvorming. Ze is
samengesteld uit vertegenwoordigers van de overheidsinstanties en luistert naar de
opmerkingen van de bewoners. Haar advies is vereist vóór de afgifte van een stedenbouwkundige vergunning (in de bij wet bepaalde gevallen) en bij het opstellen
van bepaalde verordeningen (bijzonder bodembestemmingsplan, gemeentelijke
stedenbouwkundige verordeningen). Buiten die aangelegenheden kunnen de overheden haar uit eigen beweging om advies vragen.
Het staat buiten kijf dat de oprichting van de overlegcommissies de informatieverstrekking aan de wijkbewoners, de gebruikers en de omwonenden heeft verbeterd
en een ideaal platform is voor hun eisen of klachten, maar deze vorm van inspraak
heeft evenwel beperkingen. Heden ten dage steigeren de burgers als ze te laat worden ingelicht over projecten die zich al in een gevorderd stadium of in de eindfase
bevinden of als er geen rekening wordt gehouden met hun mening.
 Sinds 1993 verplichten de Plaatselijke Commissies voor Geïntegreerde Ontwikkeling
(PCGO's) de overheden om de inwoners te raadplegen in de beginfase van de projecten. De ordonnantie betreffende de wijkcontracten bepaalt immers dat er, naast

A. MARTENS, “De hedendaagse erfenis van tien jaar onteigeningen en uitzettingen in de Brusselse Noordwijk (1965-1975)”,
Brussels Studies, Nummer 29, 5 oktober 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

14

het klassiek openbaar stedenbouwkundig onderzoek, een PCGO moet worden
opgericht waarin de bewoners van de betrokken wijken hun mening kunnen geven
over het actieprogramma en de uitvoering ervan. De PCGO's bieden aldus meer
dan een luisterend oor: in theorie zijn ze ook organen waarin projecten die door de
overheden moeten worden uitgevoerd, worden uitgewerkt. Onlangs werd in het
kader van de ontwikkeling van de « hefboomgebieden » met het « richtschema » in
zekere zin dezelfde werkwijze gevolgd (Delmotte et Hubert, 2008).
Ten slotte worden in de hele agglomeratie lokale assemblees over huisvesting, ruimtelijke ordening of leefmilieu georganiseerd. We vermelden bijvoorbeeld het project
Four Cities (1999). Dat initiatief wordt gefinancierd door het Europees programma
Interreg IIC. Het brengt een partnerschap tot stand tussen vier steden (Belfast,
Brussel, Dublin en Liverpool) om de lokale overheden belast met stadsplanning bijeen te brengen en om burgerinspraak in het kader van stadsvernieuwing te verbeteren. Het partnerschap heeft ook een « guide d'apprentissage à la participation à la
planification » uitgegeven. (Four Cities Project, 2002).
