Duitse wegen in Den Haag. Johannes Visscher en de "südafrikanische Propaganda" in de Eerste Wereldoorlog
15

Duitse wegen in Den Haag. Johannes Visscher en de
“südafrikanische Propaganda” in de Eerste
Wereldoorlog
German paths in the Hague. Johannes Visscher and the “südafrikanische Propaganda” during
World War I.
Paweł Zajas
Department of Dutch and South African Studies, Faculty of English
Adam Mickiewicz University, Poznań
Navorsingsgenoot, Departement Afrikaans en Nederlands
Universiteit van Pretoria
zajas@wa.amu.edu.pl

Paweł Zajas

Paweł Zajas is als hoogleraar Algemene Lite­
ratuurwetenschap en Nederlandse Letterkunde
verbonden aan de Vakgroep Nederlandse en ZuidAfrikaanse Studies van de Adam Mickiewicz
Universiteit in Poznań (Polen) en als research
fellow aan de Universiteit van Pretoria. Zijn huidige
onderzoek gaat over cultuurpropaganda, cul­
tuurbeleid, de Pools-Duitse en Nederlands-Duitse
culturele transfer in de Eerste Wereldoorlog, alsook
de literatuursociologie (vertalingen van de
Nederlandse en Poolse literatuur in de uitgeverij
Suhrkamp). Recent publiceerde hij o.a. “Polen,
Duitsland, Vlaanderen. Over Eugen Diederichs,
Anton Kippenberg en de Poolse vertaler van
George Eekhoud in de Eerste Wereldoorlog” in
Zacht Lawijd (2014) en “Der ‘militarisierte’ Buch­
handel? Die deutsche Übersetzungsliteratur im
Ersten Weltkrieg” in Acta Germanica (2014).
Paweł Zajas is currently professor of literary
theory and history of Dutch literature in the
Department of Dutch and South African Studies at
the Faculty of English at Adam Mickiewicz
University in Poznań (Poland) and research fellow
at the University of Pretoria. Lately, he has worked
on the cultural propaganda and cultural policy,
cultural transfer during WWI and the sociology of
literary transfer (translations of Dutch and Polish
literature in the Suhrkamp publishing house). His
recent publications include: “Polen, Duitsland,
Vlaanderen. Over Eugen Diederichs, Anton
Kippenberg en de Poolse vertaler van George
Eekhoud in de EersteWereldoorlog” in Zacht
Lawijd (2014) and “Der ‘militarisierte’ Buchhandel?
Die deutsche Übersetzungsliteratur im Ersten
Weltkrieg” in Acta Germanica (2014).
ABSTRACT
German paths in the Hague. Johannes Visscher and the “südafrikanische Propaganda” during
World War I.
 On August 3rd and 4th, when the German Empire declared the state of war with France and the
UK, German diplomatic services expressed their concern for the fate of the white inhabitants of
the colonies and suggested that its overseas dominions should remain neutral. Nevertheless,
Germany was inconsistent in this respect, and hoped for extending its colonial possessions in the
Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

16

new political situation. Moreover, the colonial aspirations of Britain left no illusions as to the
possibility of peace preservation in the colonies. The modest German military powers in the overseas
dominions involved the Schutztruppe or police divisions which mostly comprised coloured soldiers
and were not designed for warfare. German South-West Africa, which constitutes the central
reference point for this paper, was equally poorly prepared for military defence. German authorities
believed that the Boers, minding the consequences of the Second Boer War, would refuse to join
the Entente. However, when on July 7th 1914, the British government requested general Louis
Botha to take over the German radio transmitters in Lüderitz and Swakopmund, Botha concurred.
The attack launched by the South African army inevitably led to the surrender of the Germans.
Indeed, the German forces, unable to withhold the attack any longer, surrendered on July 9th 1915.
 The government in Berlin realised that winning South West Africa back, might prove
impossible, regardless of the course of war in Europe. By the same token, the future of the German
diamond companies, united in a consortium called Diamantenregie since 1909, depended on the
developing political constellation in the Union of South Africa. Since 1915, German authorities
have launched a subtle diplomatic game aimed at winning the support of the South African elites
and the public opinion of the country. The neutral Netherlands were the main stage of this longterm post-war policy. Due to the historical connections to South Africa, the Netherlands played
an important role as a cultural and political mediator. Some members of the Dutch elites – writers,
journalists, politicians – still held the pro-Boer and anti-English position when WWI broke out.
This position encouraged the involvement of the Dutch elites in the German incentives regarding
cultural propaganda. Such actions were designed to foster a positive image of Germany as a
natural ally of the Boers. This was achieved by supporting the Afrikaner circles which were
negative about the policy of Botha and Smuts, underlining the independence of the Boer republics
and emphasising the significant role of the Afrikaans language (as a counterbalance for English).
Altogether, this was designed to serve as a fruitful basis for the post-war relations between Germany
and South Africa.
This paper offers insights into the so far unpublished correspondence of the main actors of
the contemporary field of German cultural propaganda (Kultur- und Kunstpropaganda). The main
person under investigation is Johannes Visscher, a Dutch journalist and expert on South Africa.
 As editor of the journal Hollandsch Zuid-Afrika, published by Nederlandsch Zuid-Afrikaansche
Vereniging (NZAV), Visscher was employed by the German diplomatic services in the years
1915–1918. As part of the activities financed by Reichskolonialamt, Visscher shaped the image of
Germany in the South African press and the pro-German image of South Africa in the Dutch press.
KEY WORDS:

WWI, cultural propaganda, South Africa, cultural transfer, Johannes
Visscher, German South-West Africa, Hollandsch Zuid-Afrika,
Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Vereniging.
TREFWOORDEN: de Eerste Wereldoorlog, cultuurpropaganda, Zuid-Afrika, cultuurtransfer,
Johannes Visscher, Duits Zuid-West-Afrika, Hollandsch Zuid-Afrika,
Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Vereniging.
OPSOMMING
Johannes Visscher, een Nederlandse journalist, politicus en voortrekker van de Nederlandse
arbeidersbeweging, redigeerde vanaf 1909 het tijdschrift “Hollandsch Zuid-Afrika”, een uitgave
van de in 1881 gestichte Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Vereniging (NZAV), de oudste op ZuidAfrika gerichte organisatie in Nederland. Vanaf augustus 1915 tot december 1918 stond Visscher
ook in nauw contact met en handelde in opdracht van de Duitse diplomatieke dienst in het kader

Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

17

van het door het Duitse gezantschap in Den Haag en het Berlijnse Reichskolonialamt opgerichte
project “südafrikanische Propaganda”. Het Persbureau van de NZAV werd door hem geïntegreerd
in de semiofficiële “Hilfsstelle” van het Duitse gezantschap met als doel de Zuid-Afrikaanse pers
over de situatie in Europa en de Nederlandse pers over Zuid-Afrika “deutschfreundlich” te
informeren. Deze bijdrage is gewijd aan dit onbekende hoofdstuk in de geschiedenis van de DuitsNederlands-Zuid-Afrikaanse betrekkingen in de tijd van de Grote Oorlog.
1.
 JOHANNES VISSCHER: SOCIALISME, MARXISME EN ZUID-AFRIKA

In zijn bijdrage “Van huistafel tot website” schetst Bart de Graaff de geschiedenis van het
Maandblad Zuid-Afrika, een uitgave van de in 1881 gestichte Nederlands Zuid-Afrikaanse
Vereniging (NZAV), de oudste op Zuid-Afrika gerichte organisatie in Nederland. In het Maandblad,
dat tegenwoordig tien keer per jaar verschijnt, komen politieke, economische en culturele
ontwikkelingen in Zuid-Afrika aan bod. Het tijdschrift geeft eveneens een goed overzicht van
wat zich op het gebied van onderlinge betrekkingen tussen Nederland en Zuid-Afrika afspeelt.
De ontstaansgeschiedenis van het in 1924 opgerichte Maandblad begint volgens de Graaff eigenlijk
al in februari 1904. Want toen schreef de Nederlandse journalist M.P.C. Valter een brief aan het
bestuur van de NZAV waarin hij om financiële steun vroeg voor een door hem gepland weekblad
met als doel de sinds het eind van de Boerenoorlog wegkwijnende belangstelling voor Zuid-Afrika
aan te wakkeren. Zo verscheen in maart 1904, dankzij de ondersteuning van de NZAV, het eerste
nummer van de Zuid-Afrikaansche Post, een blad waarvan het leven echter van korte duur was:
Valter was om financiële redenen gedwongen de uitgave van het tijdschrift in 1909 te staken. Het
kapitaal van de pas opgerichte Vereniging Zuid-Afrikaanse Stichting Moederland (ZASM) maakte
het echter voor de NZAV-kring mogelijk, onmiddellijk met een nieuw tijdschrift te beginnen: in
juni 1909 verscheen het eerste nummer van Hollandsch Zuid-Afrika. De eerste redacteur van het
tijdschrift was Johannes Visscher (1872–1945).
Visscher was overtuigd socialist en liet dat ook duidelijk blijken. Zo leidde een diepgewortelde
afkeer van Brits kolonialisme en imperialisme bij hem tot groot enthousiasme voor de opkomst
van het Afrikaner nationalisme, gedragen door de in 1914 opgerichte Nationale Partij.
 Desondanks groeide Hollandsch Zuid-Afrika onder redactie van Visscher uit tot een serieus
informatief tijdschrift, dat de politieke en economische ontwikkeling van (blank) Zuid-Afrika
nauwgezet volgde. Daarnaast werd in korte berichten betrekkelijk veel aandacht besteed aan
het wel en wee van de paar duizend Nederlandse immigranten in Zuid-Afrika en kwam ook
de (Afrikaner) geschiedenis ruimschoots aan bod. Ten slotte was een prominente plaats
weggelegd voor de opkomende Afrikaanse letterkunde, met schrijvers/dichters als Totius,
C. Louis Leipoldt en Eugène Marais. (de Graaff 2012)
Johannes (roepnaam: Johan) Visscher wordt gerekend tot de voortrekkers van de Nederlandse
arbeidersbeweging. Zijn politieke activiteit dateert al uit zijn schooljaren, toen hij onder het
pseudoniem Philolaos artikels voor het sociaaldemocratisch tijdschrift Recht voor Allen
publiceerde. Visscher studeerde in 1892–1893 rechten te Amsterdam, daarna redigeerde hij
verschillende socialistische bladen en deed hij mee aan de ontkiemende anarchistische beweging
(Morriën 1986:139). In 1897 besloot Visscher om naar Zuid-Afrika te emigreren. Een opmerkelijk
moment in zijn leven was zijn deelname aan de Tweede Anglo-Boerenoorlog. In 1903 publiceerde
hij De ondergang van een wereld: historisch-oeconomische studie over de oorzaken van den
Anglo-Boer oorlog (1899–1902): met een naschrift over de waarschijnlijke toekomst van ZuidAfrika waarin hij het conflict beschouwde als gericht tegen het Britse imperialisme. Visschers

Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

18

tweede verblijf in Zuid-Afrika dateert uit 1904–1906. In Burgersdorp stichtte hij samen met F.
 Prins het blad Zuidafrika, waarvan alleen een paar nummers zijn verschenen; later was hij
werkzaam op de redactie van De Vriend des Volks in Bloemfontein (Schutte 2014a:158;
Kuitenbrouwer 2012:261). Samen met E.C. Godée Molsbergen redigeerde Visscher Zuid-Afrika’s
geschiedenis in beeld (1913), uitgegeven “onder toezicht van de Nederlandsch Zuid-Afrikaansche
Vereniging”. In die tijd was hij al enige jaren redacteur van Hollandsch Zuid-Afrika en assistentsecretaris van de Zuid-Afrikaanse Voorschotkas, een stichting van de Nederlandsch ZuidAfrikaansche Vereniging die als “geldschieter” was bedoeld voor “pogingen om stamverwante
belangen en de Nederlandsche taal in Zuid-Afrika vooruit te helpen” (Gerstenhauer 1903:28),
maar met name voorschotten verleende aan Nederlanders die naar Zuid-Afrika wilden emigreren.
Daarnaast werd Visscher in 1907 medewerker van De Tribune, een weekblad van de marxistische
oppositie binnen de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), en in 1909 nam hij deel aan
het oprichtingscongres van de Sociaal-Democratische Partij (SDP).
Tijdens de Eerste Wereldoorlog – meldt het Biografisch Woordenboek van het Socialisme en
de Arbeidersbeweging in Nederland – kritiseerde Visscher “als internationalist de houding van
de Tweede Internationale, was mederedacteur van het blad De Internationale en actief in de
Revolutionair Socialistische Vereeniging (RSV) van Roland Holst” (Morriën1986:139). Deze
summiere informatie over Visschers activiteiten in de oorlogsjaren werd uitvoerig uiteengezet
door C.F.J. Muller (1990) en vervolgens aangevuld door Gerrit Schutte (2014a). Ze bestudeerden
bronnen uit het archief van de NZAV en berichtten over Visschers medewerking aan het Kaapse
blad De Burger in de jaren 1915–1921.
H.A. Fagan, secretaris van het oprichterscomité van de Nasionale Pers, schreef op 9 januari
1915 een brief aan Johannes Visscher waarin hij op de afhankelijkheid van de nieuwe Kaapse
krant van de nieuwsdienst Reuters wees; om deze te doorbreken zou een Afrikaans perskantoor
met eigen Europese correspondenten in Nederland en Londen noodzakelijk zijn (Muller 1990:166).
 Visscher reageerde één maand later. Voor hem betekende Fagans aanbod een welkome financiering
van zijn journalistieke activiteiten met betrekking tot Zuid-Afrika die hij in de laatste jaren zonder
vergoeding had verricht. “Het is een ideëel doel – beklemtoonde hij – maar met praktische
middelen. Koopmanschap is het niet, in zoover geenerlei winst wordt beoogt, en dat is in de
huidige wereld wel iets zeldzaams. Meer betalen dan de waarde, zult gij dus nooit. En gij zult van
Uw stichting iets beters, iets hogers maken, dan Z.A. op dat gebied ooit heeft gezien. Iets dat mij
zeer zou verheugen, als het tot stand kwam” (Muller 1990:172). Fagan antwoordde Visscher pas
op 7 mei en bood hem een contract aan voor zes maanden, voor een honorarium van 50 pond.
Daarvoor moest Visscher elke week een mailbrief van 2 à 2,5 kolom en 2 of 3 korte kabelberichten
opstellen, als aanvulling op het nieuws van het internationale en door de Engelsen beheerste
persbureau Reuter (Muller 1990:173, Schutte 2014a:159).
 Visscher nam dit voorstel aan en ging aan het werk. “Zes jaren lang – schrijft Schutte
(2014a:159) – had De Burger kunnen rekenen op intense Nederlandse betrokkenheid bij het
Afrikaner nationalisme. Zes jaren waarin Johannes Visscher, bijna wekelijks, de lezers van De
Burger een Amsterdams venster op de wereld had geboden”. Toch bestond er in de NZAV-kring
wel degelijk kritiek op Visschers teksten, zowel voor De Burger als in Hollandsch Zuid-Afrika
en diverse andere Nederlandse bladen, in verband met de koloniale tendens van zijn teksten, zijn
“standpunt als socialist” en zijn “al te duidelijke Duitsgezindheid” (Schutte 2014a:159; Muller
1990:177). Deze pro-Duitse houding bleef ook in Zuid-Afrika niet onopgemerkt. F. V. Engelenburg,
redacteur van De Volksstem in Pretoria, zou hebben vermoed dat aan Visscher het geld “van een
aan Engeland vijandige zijde wordt aangeboden” en staakte elke samenwerking met de Nederlandse
correspondent (Muller 1990:174,176).
Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

19

Dat Engelenburgs veronderstelling terecht was en Visschers “Amsterdamse venster op de
wereld” drie jaar lang door de Duitsers werd gefinancierd bewijzen stukken uit het archief van
het ministerie van buitenlandse zaken in Berlijn, een interessante aanvulling op het archivalische
zelfportret van de NZAV. Vanaf augustus 1915 tot december 1918 stond Visscher in nauw contact
met en handelde in opdracht van de Duitse diplomatieke dienst in het kader van het door het
Duitse gezantschap in Den Haag en het Berlijnse Reichskolonialamt opgerichte project
“südafrikanische Propaganda”. Het Persbureau van de NZAV werd door hem (naar alle schijn
zonder medeweten van het bestuur van de NZAV alsook de redactie van De Burger en andere
Zuid-Afrikaanse bladen) geïntegreerd in de semiofficiële “Hilfsstelle” van het Duitse gezantschap
met als doel de Zuid-Afrikaanse pers over de situatie in Europa “deutschfreundlich” te informeren.
 Deze bijdrage is gewijd aan dit onbekende hoofdstuk in de geschiedenis van de Duits-NederlandsZuid-Afrikaanse betrekkingen in de tijd van de Grote Oorlog.
2.
JOHANNES VISSCHER EN DE DUITSE PROPAGANDA IN NEDERLAND

2.1

Keizerlijk consulaat-generaal te Amsterdam

In augustus 1915 kreeg de Duitse vice-consul in Amsterdam, Hans Paul von Humboldt-Dachröden
(1857–1940), Johannes Visscher op bezoek. Visscher bood een breed palet aan diensten: correcties
op de Engelse “deutschfeindliche” berichtgeving in Zuid-Afrika, het informeren van de ZuidAfrikaanse pers over de “ware” gang van zaken in Europa, over de Vlaamse kwestie (volgens
richtlijnen van de Duitse Flamenpolitik) alsook over de handelsbetrekkingen tussen Duitsland en
Zuid-Afrika. “Men zou kunnen zeggen – schreef von Humboldt aan de rijkskanselier Theobald
von Bethmann-Hollweg – dat meneer Visschers wensen nogal veelzijdig zijn; ik denk echter dat
het van grote waarde kan zijn door zijn bemiddeling met het nieuwe orgaan van de Nationale
Partij in de Unie in verbinding te komen en het blad in de zin van Duitsland te beïnvloeden”.1
Twee weken later kwam er bij het aanbod ook een financieel verzoek: de door de redactie van De
Burger toegestane middelen zouden ontoereikend zijn geweest wegens hoge kosten van
“kabelgrammen”, daarom vroeg Visscher de viceconsul om een maandelijkse subsidie van 300
gulden die hem op proef voor drie maanden werd verleend. “Volgens mij – rapporteerde von
Humboldt aan de rijkskanselier – zou het voor Duitse belangen in Zuid-Afrika van bijzondere
betekenis zijn, als we er in zouden slagen de Boerenbevolking van onpartijdige berichten op de
hoogte te brengen. (…) Omdat in de Unie van Zuid-Afrika nu de verkiezingen aanstaande zijn,
lijkt het mij noodzakelijk, Botha’s verderfelijke invloed tegen te werken (…)”.2 Visscher werd
omschreven als een betrouwbare bemiddelaar, diens goede kennis van “de eigenaardigheden van
de Boeren” (Eigentümlichkeiten der Buren) de gewenste resultaten garandeert.
 1

2

Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Theobald von
Bethmann-Hollweg, 12.8.1915, R123034, Politisches Archiv des Auswärtigen Amts, Berlijn (verder
als PA AA) [Man könnte vielleicht sagen, dass Herr Visschers Wünsche etwas vielseitig sind, ich
glaube aber, dass es von großem Wert sein würde, durch ihn mit dem neuen Organ der nationalistischen
Partei in der Union in Verbindung zu kommen und auf dieses im deutschen Sinn einzuwirken.]
Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Theobald von
Bethmann-Hollweg, 26.8.1915, R123034, PA AA [Meines Erachtens würde es für die deutschen
Interessen in Süd-Afrika von ausserordentlicher Wichtigkeit sein, wenn es auf diesem Wege gelänge,
unparteiliche Berichte zur Kenntnis der Burenbevölkerung zu bringen. (...) Da in der Südafrikanischen
Union die Wahlen vor der Tür stehen, ist es besonders nötig, dem verderblichen Einfluss Bothas
entgegenzuarbeiten (...).]

Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

20

Tijdens zijn proeftijd informeerde Visscher von Humboldt regelmatig over zijn journalistieke
activiteiten. Zo zou hij in september 1915 o.a. vier brieven hebben gepubliceerd waarin hij op
een “Duitsgezinde manier” (deutschfreundliche Weise) volgende onderwerpen behandelde: de
Engelse overheersing op zee en de noodzakelijkheid dat deze door Duitsland wordt gebroken, de
situatie aan het oostelijke front en de “bevrijding van de niet-Russische bevolking van het Russische
Rijk” (Befreiung der Nicht-Russischen Angehörigen des Russischen Reiches), berichten over
arbeidersbewegingen in verschillende Europese landen en met name in Duitsland, alsook een
vergelijkende analyse van het Russische en het Duitse imperialisme.3 Bij het opstellen van zijn
brieven maakte hij gebruik van hem uit Berlijn toegestuurde bulletins van de “Abteilung IIIb der
Obersten Heeresleitung” en wekelijkse berichten van de “Zentralstelle für Auslandsdienst”, een
in oktober 1914 opgerichte propaganda-instelling (vgl. Wilke 1993:95-157).
 In dezelfde maand stuurde Visscher naar Zuid-Afrika, onder de dekmantel van een religieuze
brochure, de pro-Duitse propagandistische publicatie van M.P.C. Valter Louis Botha contra
Generaal de Wet (1915a), die bij een “betrouwbare prediker” (an einen zuverlässigen Prediger)
van de Gereformeerde Kerk werd ondergebracht.4 M.P.C. Valter, de al genoemde initiatiefnemer
van De Zuid-Afrikaansche Post en auteur van meerdere publicaties over Zuid-Afrikaanse kwesties
(Valter 1915b, 1915c, 1918), pleitte al vóór de Eerste Wereldoorlog voor Nederlands-Duitse
toenadering. Als redacteur van het weekblad De Tijdspiegel tekende hij in april 1910 een contract
met het Auswärtige Amt en kreeg per kwartaal één duizend mark voor het schrijven van
Duitsgezinde artikelen. In 1917 richtte hij het tijdschrift De Buitenlandse Post op met als doel
Duitse belangen in Nederland te vertegenwoordigen (Eversdijk 2010:45-46, 297-299). Tot het
einde van de oorlog diende Valter de Duitse diplomatieke dienst in Nederland en in Berlijn van
advies inzake Zuid-Afrikaanse aangelegenheden.5
2.2

Keizerlijk gezantschap in Den Haag en de “südafrikanische Propaganda”

Visschers proeftijd in dienst van de Duitse generaal-consulaat in Amsterdam liep in november
1915 langzamerhand af. Von Humboldt, die de kosten verder niet zelf kon dragen, richtte zich
daarom tot het keizerlijke gezantschap in Den Haag met de vraag Visschers pro-Duitse activiteit
3

4

5

Johannes Visscher aan Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt),
2.10.1915, R123034, PA AA.
 Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Theobald von
Bethmann-Hollweg, 7.9.1915, R123034, PA AA. Botha werd door Valter afgebeeld als volksverrader
die “niet of zeer slecht voor zaken van oorlog” zorgde, maar zich tegelijkertijd weidde “aan het werk
van ontmoediging zaaien”. Valter had het verder over “groote mate van verwantschap tusschen
Afrikaners en Duitschers” en de alleen op “zuiver politieke gronden verklaarbare (…) verovering van
het aan diamantgrond rijke Duitsche gebied”. “De vernietiging van het Duitsche koloniale staatsleven
was – redeneerde Valter – van het standpunt der Hollandsche Afrikaners, die nog steeds de meerderheid
der bevolking vormen, doch intellectueel tegenover de Engelschen in de minderheid zijn, eene grote
onherstelbare ramp. Duitschers, gelijk Nederlanders, worden gemakkelijk aan de Afrikaners
geassimileerd, dankzij de verwantschap op het stuk van taal, kerk en zeden en, voor wat de Duitschers
betreft, ook van karakter. Het Dietsche bloed kan bijna onmisbaar heeten voor de opkomst van de
Afrikaners-Nationaliteit.” In de slotpassages van zijn propaganda-brochure voorspelde Valter dat de
militaire verovering van Zuidwest-Afrika “erger dan een Pyrrhus-overwinning” zou zijn; door een
“natuurlijk proces van ineensmelting van Hollandsche Afrikaners, Nederlanders en Duitschers” zal
“de binnenlandse vrede en vooruitgang gewaarborgd en de buitenlandsche politiek der Unie voor vele
tientallen jaren zeer zeker sterk beïnvloed en waarschijnlijk volkomen bepaald worden” (Valter
1915a:16, 30, 31, 37-38). In Was generaal Botha in 1900 ’n verrader? (1916) bekritiseerde H.D.J.
Bodenstein Valters onthullingen over Botha’s rol in de Tweede Anglo-Boerenoorlog.
M.P.C. Valter aan Reichskolonialamt (Coert Held), 16.4.1918, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
 Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

21

te steunen. De gezant Richard von Kühlmann (1873–1948) ging akkoord; hij volgde met
belangstelling Visschers samenwerking met von Humboldt en achtte het eveneens wenselijk over
een “goed ingelichte instantie” (gut eingeführte Stelle) te beschikken om “de Zuid-Afrikaanse
pers op grote schaal te beïnvloeden” (um die süd-afrikanische Presse im weiten Umfange zu
beinflussen).6 Von Kühlmann keek al sinds geruime tijd uit naar mogelijkheden om de op ZuidAfrika gerichte Duitse propaganda op een meer georganiseerde manier te bedrijven. Omdat het
Berlijnse Auswärtige Amt niet willig was de tot nu toe gefinancierde propaganda-activiteiten van
het Haagse gezantschap (gericht met name op de beïnvloeding van Nederlandse en Vlaamse pers,
alsook het culturele en literaire veld in de lage landen) verder uit te breiden, moest er echter naar
andere financieringsbronnen gezocht worden. Een geïnteresseerde partner werd snel in het
Reichskolonialamt gevonden.
Nadat de “Schutztruppe” van 3500 man in Duits-Zuidwest-Afrika in juli 1915 had gecapituleerd
en generaal Louis Botha het beheer over de Duitse kolonie had overgenomen, nam Zuid-Afrika
opeens een belangrijke plaats op de kaart van de Duitse propaganda in. Van de toekomstige politieke
constellatie binnen de Unie van Zuid-Afrika hing immers het beheer van diamantvelden af die
sinds 1909 door de maatschappij “Diamantenregie”, een samenwerkingsverband tussen privé
ondernemers en het Duitse rijk, werden beheerd (Schölzel 2006:59-61). In Berlijnse regeringskringen
was men er snel van overtuigd dat militaire herovering van Duits-Zuidwest-Afrika onafhankelijk
van oorlogsresultaten toch al moeilijk zou zijn (Jahnel 2007:466). Vandaar dat hier eerder een
onopvallende diplomatieke aanpak wenselijk was, waarvoor de historische betrekkingen tussen
Nederland en Zuid-Afrika een geschikte draagvlak vormden. Hierover werd dan ook sinds oktober
1915 tussen het Reichskolonialamt en het Duitse gezantschap in Den Haag druk gecorrespondeerd.
 Het Reichskolonialamt kwam met het voorstel een beroep te doen op een door de “Diamanten­
regie” opgezette dispositiefonds en verklaarde zich bereid met de maatschappij hieromtrent in
overleg te treden. Voor verdere gesprekken met het college van bestuur van de “Diamantenregie”
had het Reichskolonialamt echter een duidelijk beleidsplan nodig.7 Op diens verzoek stuurde
Richard von Kühlmann aan de rijkskanselier een memorandum waarin hij de mogelijkheden
beschreef van de “bevordering van de Zuid-Afrikaanse propaganda vanuit Nederland” (Förderung
einer südafrikanischer Propaganda von Holland aus):
Nederland, samen met activiteiten van het keizerlijk gouvernement-generaal, biedt zich
uitstekend als basis aan om in de Vlaamse kwestie op te treden. Nederland is eveneens een
zeer geschikt, (…) misschien ook het enige mogelijke vertrekpunt voor propagandistische
activiteiten in Zuid-Afrika. Een dergelijke activiteit lijkt mij in veel opzichten dringend
noodzakelijk. Ten eerste geeft het ons de gelegenheid, onze invloed in Holland zelf te
versterken. De samenwerking met de hier nog steeds talrijke elementen die het verlies van
Zuid-Afrika door Nederland nog niet te boven kwamen en verder betrekkingen met ZuidAfrika onderhouden, verschaft ons de mogelijkheid invloed uit te oefenen op een groot aantal
personen en instellingen die anders onbereikbaar zouden blijven. Alles wat in deze opzicht
voor ons Vlaams beleid van toepassing is, blijft ook in grote mate voor het beleid ten aanzien
van Zuid-Afrika van toepassing. Sommige figuren die ons hun nauwe samenwerking in de
Vlaamse kwestie verlenen, behoren eveneens tot geestelijke leiders van een beweging, die
in Zuid-Afrika het terugdringen van het Engelse imperialisme en de Groot-Nederlandse
gedachte nastreeft. Wat het Zuid-Afrikaanse doel zelf betreft, zo zou in eerste instantie, door
6
7

Richard von Kühlmann aan Theobald von Bethmann-Hollweg, 6.11.1915, R123034, PA AA.
Reichskolonialamt (Geheimer Oberregierungsrat Meyer-Gerhard) aan Richard von Kühlmann,
29.9.1915, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
 Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

22

beïnvloeding van de Hollandse partij in Zuid-Afrika, het idee om Duits-Zuidwest-Afrika in
de Unie van Zuid-Afrika te incorporeren tegengewerkt moeten worden. Een verder strategisch
doel zou zijn, door de bestendige sterking en de ondersteuning van Hollandse, antiimperialistische groeperingen in de Unie van Zuid-Afrika, de vanuit de zuidelijke flank
uitgaande bedreiging voor het toekomstige Duitse rijk in Zuid-Afrika te nivelleren zover dit
met politieke middelen mogelijk is.8
Von Kühlmann stelde vervolgens een driestappenplan voor de vanuit Nederland opererende
“südafrikanische Propaganda” voor. Ten eerste zouden de met het Haagse gezantschap in
verbinding staande Groot-Nederlandse groeperingen versterkt moeten worden als ook nieuwe
instellingen opgericht. Ten tweede zouden geldmiddelen ter beschikking gesteld worden voor de
“Hollandse Boerenpartijen” in Zuid-Afrika; deze zouden ook regelmatig geadviseerd worden
door Nederlandse en Duitse en “in de Zuid-Afrikaanse verhoudingen zeer ervaren contactper­
sonen” (vollkommen in den südafrikanischen Verhältnissen bewanderten Vertrauenspersonen).
 Ten derde hield von Kühlmann een gerichte beïnvloeding van de pers in Zuid-Afrika én Nederland
met in dagbladen en tijdschriften gelanceerde artikelen, alsook financiële steun voor aan de GrootNederlandse gedachte toegewijde bladen voor noodzakelijk; hiervoor meende hij al een geschikte
bemiddelaar te hebben gevonden: Johannes Visscher. Bij het memorandum was geen gespecifi­
ceerde begroting gevoegd, von Kühlmann wist echter wel dat het door het Reichskolonialamt
toegekende bedrag wegens het politieke belang van het project niet lager mocht uitvallen dan één
honderdduizend mark.9 De Haagse gezant vond zonder moeite gehoor bij de staatssecretaris van
Koloniën, Wilhelm Heinrich Solf. Beiden kenden elkaar goed: von Kühlmann onderhandelde in
1913 in opdracht van de rijksregering met het Britse ministerie van buitenlandse zaken over de
indeling van Portugese en Belgische kolonies; het verdrag, op grond waarvan Duitsland in de
toekomst een recht op Angola, Sâo Tome en Príncipe toebedeeld zou hebben gekregen, werd in
oktober 1913 door Solf ondertekend. Sindsdien gold von Kühlmann als “Afrika-expert”.10 Op
Richard von Kühlmann aan Theobald von Bethmann-Hollweg, 9.10.1915, Akten Südafrika 1911-1929,
PA AA [So wie Holland eine sehr geeignete Basis ist, um parallel mit der Tätigkeit des Kaiserlichen
Generalgouvernements in Belgien in der flämischen Frage vorzugehen, so bildet Holland auch einen
ausgezeichneten, soweit sich übersehen lässt, wohl den einzig möglichen Ausgangspunkt für eine
deutsche politische Betätigung in Südafrika. Eine solche Betätigung scheint in mehrfacher Hinsicht
dringend geboten.
 Einmal gibt sie uns Gelegenheit, unseren Einfluss in Holland selbst zu stärken. Denn das
Zusammenarbeiten mit den hier noch immer zahlreichen Elementen, die den Verlust Südafrikas für
die holländische Sache nicht verwunden haben und Beziehungen nach dort weiter unterhalten, gewährt
uns Einflussmöglichkeiten auf eine grosse Zahl von einzelnen Personen und Organisationen in Holland,
die uns sonst nicht zugänglich wären. Alles was sich in dieser Beziehung über unsere flämische Politik
sagen lässt, trifft in eben so hohem Masse für eine südafrikanische Politik zu. Sogar einzelne
Persönlichkeiten, die in der flämischen Frage intim mit uns zusammenarbeiten, gehören auch zu den
geistigen Leitern jener Bestrebungen, die in Südafrika durch Zurückdrängung der englischen
imperialistischen Idee eine Förderung der grossniederländischen Gedanken anstreben. Was die
afrikanische Ziele selber anbelangt, so wäre als nächstes zu bezeichnen, durch Einflussnahme auf die
holländische Partei in Südafrika dem Gedanken einer Einverleibung von Deutsch Südwest in die
Union entgegenzuarbeiten. Als ferneres, mehr strategisches Ziel müsste vorschweben, durch dauernde
Stärkung und Unterstützung des holländischen, antiimperialistischen Elementes in der Südafrikanischen
Union einem späteren deutschen Reiche in Südafrika die Bedrohung von seiner südlichen Flanke her,
so weit als dies mit politischen Mitteln möglich ist, fernzuhalten.]
9
Richard von Kühlmann aan Reichskolonialamt (Geheimer Oberregierungsrat Meyer-Gerhard),
8.10.1915, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
10
Wilhelm Heinrich Solf aan Richard von Kühlmann, 24.8.1916, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
8

Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

23

16 november 1915 werd het ronde bedrag van 100 000 rijksmark (een hedendaagse koopkracht
equivalent van zo’n 380 000 euro) op de speciaal voor dit doel opgemaakte rekening van het
Haagse gezantschap, “S.A. Konto”, overgemaakt.
 Verdere samenwerking met Visscher was zodoende financieel gewaarborgd. Op 1 december
1915 werd hem de toezegging gedaan dat de maandelijkse uitkering van 300 gulden tot het einde
van de oorlog zou worden uitbetaald. Tot juni 1916 bleef de Amsterdamse consul von Humboldt
Visschers directe opdrachtgever, daarna werd de “subsidie” door het gezantschap uitbetaald.
Volgens de overeenkomst moest Visscher voortaan zijn pro-Duitse journalistieke activiteit
intensifiëren. Naast De Burger toonde hij zich bereid ook andere Zuid-Afrikaanse bladen, o.a.
Ons Vaderland in Pretoria en Het Volksblad in Bloemfontein en Potchefstroom van informatie te
voorzien, alsook in de Nederlandse pers over de Zuid-Afrikaanse kwestie te publiceren. Verder
verleende Visscher, door bemiddeling van het gezantschap, zijn hulp aan de redactie van de “SuidAfrikaansche kroniek” in het o.a. door de pro-Duitse flamingant René de Clercq geredigeerde
ballingentijdschrift Dietsche Stemmen, een blad waarin de Groot-Nederlandse gedachte uitgebreid
bejubeld werd en dat zich geroepen voelde “in dezen voor den geheel en Nederlandschen stam
kritieke ure het zuiver Nederlansch standpunt te belichten” (Kiewiet de Jonge 1915:266). De
kroniek werd geschreven door een Transvaler H.D.J. Bodenstein, sinds 1912 hoogleraar rechten
aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam en vanaf 1920 verbonden aan de Universiteit
van Stellenbosch (Rinsum 2006:99-100; vgl. Schutte 2014b:53-54). Bodenstein was bestuurslid
van de NZAV (Muller 1990:166), maar stond eveneens tijdens en na de oorlog (ook als redactielid
van De Burger in de jaren 1920–1922) in nauw contact met de Duitse diplomatieke dienst.11
Naast het lanceren van Duitsgezinde artikelen zorgde Visscher verder voor verspreiding van
uit propagandistisch oogpunt geschikte Zuid-Afrikaanse publicaties in Nederland en Duitsland.
 Hij pleitte o.a. voor een Duitse vertaling van de brochure Johan H. Schoemans Die ander kant
van die rebellie (1915).12 Op 19 mei 1917 hield E.C. Pienaar tijdens de algemene vergadering van
de Nederlands Zuid-Afrikaanse Vereniging een toespraak “De toekomstige volkstaal van ZuidAfrika: Engels, Nederlands of Afrikaans?” die door de Duitse gezant als “zeer nationalistisch,
Hollandsgezind en vooral scherp anti-Engels” (sehr nationalistisch, hollandfreundlich und vor
allem scharf antienglisch) werd omschreven. Drie dagen later vroeg Visscher in zijn hoedanigheid
als redacteur van Hollandsch Zuid-Afrika het Haagse gezantschap om financiële steun. De
toegekende subsidie van 135 gulden maakte het hem mogelijk Pienaars schrift als een bijvoegsel
in een oplage van 2500 exemplaren uit te geven.13
11

12

13

Naast het blad Dietsche Stemmen, dat onregelmatig verscheen en een nogal academisch karakter had,
redigeerde Bodenstein het vanaf 1916 verschijnende weekblad De Toorts. Dit tijdschrift richtte zich
meer op de publieke opinie, bevatte een mix van beknopte essays, boekbesprekingen, ingezonden
brieven en berichten die uit andere tijdschriften werden overgenomen. Beide bladen richtten zich met
hun Groot-Nederlandse agenda zowel op de Nederlandse alsook op de Zuid-Afrikaanse markt en
legden zich toe op de culturele en politieke benadering tussen de verschillende gebieden waar
Nederlands wordt gesproken. Beide bladen hadden hun redacties in Utrechtse panden van Anton van
Vessem, een advocaat die veel sympathie voor de Vlaamse zaak had (Ham 2009:22-24). Van Vessem
alsook andere medewerkers van Dietsche Stemmen en De Toorts (René de Clercq, Frederic Carel
Gerretson) werkten nauw samen met en kregen inhoudelijke instructies van het Duitse gezantschap.
Belangrijk was voor het gezantschap het feit dat Bodenstein zijn medewerking niet alleen aan beide
Duitsgezinde bladen verleende, maar tevens actief was als vaste Zuid-Afrikaanse correspondent van
het als niet uitgesproken “deutschfreundlich” bekende Algemeen Handelsblad (Friedrich Rosen aan
Theobald von Bethmann-Hollweg, 10.2.1917, R120974, PA AA).
 Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Theobald von
Bethmann-Hollweg, 18.4.1916, R123034, PA AA.
Friedrich Rosen aan het Auswärtige Amt, 28.7.1917, R123034, PA AA.
Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

24

2.3

Johannes Visscher en de zaak Elie du Plessis

Visschers samenwerking met de Duitse diplomatieke dienst had zonder twijfel een financiële
achtergrond. Bovendien wijst alles erop dat hij een tweede inkomstenbron wist te regelen. In
november 1915 schreef Visscher aan H. J. Kiewiet de Jonge dat hem een maandelijkse subsidie
van 200 gulden (voor de periode van één jaar, met uitzicht op verlenging) werd toegestaan door
de NZAV om hem in staat te stellen zijn werk als adjunct-secretaris van de Voorschotkas op te
geven en zich alleen aan zijn nieuwsdienst voor Zuid-Afrikaanse bladen te wijden.14 Zodoende
verdiende Visscher met zijn journalistieke activiteit 500 gulden per maand.
 Er bestaan echter geen aanwijzingen dat de NZAV en De Burger van de door Visscher aan
het Duitse gezantschap verleende medewerking op de hoogte waren. Op één persoon na: de
Transvaler H.D.J. Bodenstein die niet alleen een bestuurslid was van de NZAV, maar ook als
vertrouwensman en informant in dienst was van de Duitsers. Toen het allereerste nummer van
De Burger verscheen woedde de oorlog al één jaar. De redactie van De Burger werd vanaf het
begin regelmatig geconfronteerd met beschuldigingen van een pro-Duitse houding. Door middel
van boycotacties probeerde de Engelstalige Kaapse pers, met name de Cape Times en The Cape
Argus, advertentiecontracten te beïnvloeden. In Kaapstad, de vesting van de Unionisten, kon elke
afwijking van Reuters’ nieuwsdienst verregaande gevolgen hebben voor De Burger (Muller
1990:225-239). Als gevolg van de Britse censuur werd eind 1915 door de redactie besloten op te
houden met Visschers “kabelgrammen”. Voortaan stuurde hij alleen nog zijn “Brieven uit
Nederland” die anoniem werden gepubliceerd (Muller 1990:175-176). Een mogelijke onthulling
over vijandig, Duits geld dat achter deze teksten van een naamloze correspondent zat, zou natuurlijk
in een tijd waarin oorlogswetten van kracht waren, noodlottig zijn voor de redactie.
 Fatale gevolgen voor De Burger hadden uiteindelijk echter niet de brieven, maar de volkomen
onbekommerde houding van Visscher en van de Duitse diplomaten. Op 17 september 1915
ontmoette Visscher op de Voorschotkas ene Elie du Plessis.15 Deze gaf zich uit voor een Transvaalse
farmer uit Rustenburg en vertegenwoordiger van de Nationale Partij die in opdracht van generaal
Hertzog contact zocht “met de top van de Duitse overheid in Berlijn” (mit den Spitzen der deutschen
Behörden in Berlin). Deze wou hij op de hoogte brengen van de stand van zaken rondom Botha’s
“rooftocht” (Raubzug) tegen Zuidwest-Afrika, die door de “grote meerderheid van het Boerenvolk”
(die große Mehrheit des Burenvolkes) als een “schending van hun nationale eer” (Schande auf
ihre nationale Ehre) werd gezien.16 Visscher bemiddelde tussen de hem volstrekt onbekende
Afrikaner en het Duitse gezantschap. Tien dagen later zat du Plessis met de nodige reisvergunningen
op de trein naar Berlijn, begeleid door H.D.J. Bodenstein. In het gebouw van het Reichskolonialamt
in Wilhelmstraße 62 werden beide heren bijna vorstelijk onthaald door staatssecretaris Wilhelm
Solf en onderstaatssecretaris Adolf Zimmermann. Tussen 28 september en 5 oktober voerden Solf
en Zimmermann persoonlijk herhaaldelijke gesprekken met du Plessis en stelden vervolgens een
uitvoerig bericht van zes bladzijden op. Du Plessis informeerde zijn gesprekspartners over het
veronderstelde beleid van Hertzogs Nationale Partij tegenover Duitsland: geen belang bij annexatie
van het Duitse Zuidwest-Afrika, goede handelsbetrekkingen tussen Pretoria en Berlijn, Duitse

14
15

16

Johannes Visscher aan H. J. Kiewiet de Jonge, 6.11.1915, in: Muller 1990:173.
Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Theobald von
Bethmann-Hollweg, 15.4.1916, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
Wilhelm Heinrich Solf, “Aufzeichnung über den Inhalt mehrfacher Unterredungen mit dem vom 28.
September bis 5. Oktober in Berlin anwesend gewesenen Farmer Elie du Plessis aus Rustenburg,
Transvaal”, 9.10.1915, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
 Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

25

steun voor onafhankelijkheidspogingen van de Boeren (dit in verband met de mogelijke proclamatie
van de Boerenrepubliek na de gewonnen verkiezingen van 20 oktober 1915). Verder stelde du
Plessis een actieplan voor de nabije toekomst op. Ten eerste, het Auswärtige Amt zou hem van
materiaal moeten voorzien om “geruchten over Duitse gruweldaden in België” (Gerüchte der
deutschen Gräueltaten in Belgien) in de Zuid-Afrikaanse pers te ontkrachten; voor de verspreiding
van het persmateriaal zou de Nationale Partij zorgen. Vervolgens zou in Duitsland geld voor
Duitse gevangenen in Zuid-Afrikaanse interneringskampen verzameld worden en door “Hollandse
bemiddeling op betrouwbare manier in handen van Zuid-Afrikaanse comités gebracht worden”
(durch holländische Vermittlung in zuverlässiger Weise in die Hände der südafrikanischen
Sammelkomitees gebracht werden). Ten slotte, ontwikkelde hij plannen voor het torpederen van
Zuid-Afrikaanse transportstoomschepen door Duitse duikboten. Omdat vooral de kleurlingsoldaten,
redeneerde du Plessis, na een langer verblijf in Europa een “zedelijk gevaar” (sittliche Gefahr)
voor blanke vrouwen en kinderen konden gaan vormen, moesten dezen op zee “onderschept”
(abgefangen) worden. Duitse ambtenaren waren dermate gecharmeerd van du Plessis dat ze hem
elektrische installaties van Siemens & Halske, alsook een munitiefabriek en interneringskampen
lieten zien.17 Voor ze op 5 oktober 1915 afscheid van elkaar namen, kreeg du Plessis van Solf een
dure Mädler-koffer met dubbele bodem cadeau zodat zijn notulen veilig mee konden reizen.
Na zijn verblijf in Berlijn ging du Plessis op 7 november naar Londen zonder daarvoor redenen
aangegeven te hebben. Dit verontrustte zowel von Humboldt als Bodenstein enigszins.18 Op 13
november voer du Plessis terug naar Kaapstad. In januari 1916 nam hij opnieuw contact op met
het keizerlijk consulaat-generaal te Amsterdam. Hij verzocht de reis- en verblijfskosten van een
Zuid-Afrikaanse student te vergoeden die binnenkort in zijn opdracht naar Nederland zou komen.
 Het Auswärtige Amt betaalde de uitgaven uit het fonds “südafrikanische Propaganda”.19 Tot een
bezoek kwam het echter niet. Op 11 april 1916 kreeg Hans Paul von Humboldt-Dachröden in de
ochtendeditie van het Algemeen Handelsblad het volgende bericht te lezen:
Een eigenaardige onthulling wordt in “Ons Vaderland”, het orgaan van der Nationale Partij,
te Pretoria gedaan. Volgens dit blad zou iemand, die voorgaf te zijn afgevaardigde van deze
partij, naar Holland zijn gekomen als spion van de Britsche Rijksregeering. In Holland zouden
de betrokken personen – wie dit zijn, wordt niet gemeld, doch men moet aannemen dat het
Afrikaners waren in Holland woonachtig – de verklaringen van deze spion dat hij de Nat.
Partij zou vertegenwoordigen, niet hebben vertrouwd, omdat hij zijn beweringen niet met
bewijzen kon staven. Zij zouden toen naar Gen. Hertzog te Bloemfontein hebben
getelegrafeerd: “Kent U E. P., vroeger adjudant generaal de Wet, thans voorzitter Nationale
Partij Rustenburg.” Hierop zou het antwoord zijn gekomen van Hertzog Bloemfontein aan
dr. M. Amsterdam. Persoon in kabel vermeldt vertegenwoordigt Partij. De bewuste persoon
nu beweert dat het telegram uit Amsterdam afgezonden, nimmer te Bloemfontein is
aangekomen, doch in Londen is onderschept, dat men daar het antwoord heeft opgesteld en
naar Amsterdam heeft teruggekabeld. Hoe het zij: met deze volmacht ging de spion in
gezelschap van iemand anders naar Berlijn en wist hij blijkbaar verschillende inlichtingen te
krijgen. Thans doet hij deze onthullingen, omdat de Rijksregeering hem blijkbaar de hem
toegezegde honoraria niet heeft uitbetaald. (…) Wat verder duister in deze zaak mag heeten,
17
18

19

Idem.
Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Theobald von
Bethmann-Hollweg, 8.11.1915, 23.11.1915, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Kaiserliche
Gesandtschaft im Haag, 29.2.1916, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
 Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

26

is, dat de Afrikaners in Holland eerst een bevestiging wilden hebben dat E. P. de Nationale
Partij vertegenwoordigde, vóór zij met hem in zee wilden gaan; als hij dit deed, wilden zij
hem dan wel naar Duitschland helpen? De schuld dat hier misbruik is gemaakt van den naam
van de Nationale Partij en dat deze naam in een anti-Duitschen reuk is geraakt, ligt dan toch
niet geheel bij de Rijksregeering (…). (Holland en Zuid-Afrika 1916:2)
Na kort beraad met H.D.J. Bodenstein, die zich als Britse onderdaan na deze personthullingen
bijzonder in het nauw gebracht voelde, alarmeerde von Humboldt nog dezelfde dag rijkskanselier
von Bethmann-Hollweg.20 Vier dagen later werd de door het Algemeen Handelsblad beschreven
gang van zaken ook door Visscher bevestigd. De in het artikel genoemde “dr. M.” was, informeerde
hij, Nicolaas Mansveldt, lid van de NZAV en voorzitter van de Zuid-Afrikaanse Voorschotkas.
Er bestonden toen echter geen aanwijzingen die aan du Plessis identiteit lieten twijfelen, aldus
Visscher.21 Met deze brief van von Humboldt verdween du Plessis voorgoed uit de correspondentie
tussen consulaat, gezantschap en het Auswärtige Amt. En dat hoeft ons niet te verwonderen, want
de zaak compromitteerde niet alleen Visscher, H.D.J. Bodenstein en de Duitse diplomatieke dienst
in Nederland, maar ook de staatssecretaris van het Reichskolonialamt die du Plessis uitvoerig had
ingewijd in het door von Kühlmann opgestelde project “südafrikanische Propaganda”.
 Eenmaal terug in Zuid-Afrika maakte du Plessis, naar alle waarschijnlijkheid een geheime
informant in dienst van het Britse rijk, zijn opwachting bij W.A. Hofmeyr en F.H. Dormehl, de
voorzitter van de directie en de hoofdbestuurder van de Nasionale Pers. Volgens Hofmeyrs
getuigenis aan zijn biograaf was dit een poging om “in ’n lokval te lei om kastige Duitse
omkoopgeld te ontvang” (Le Roux 1953:75, in Muller 1990:240). Hierover legden Hofmeyr en
Dormehl bij de politie een beëdigde verklaring af. Volgens hen handelde du Plessis in opdracht
van de regering-Botha met als doel de leiders van de Nationale Partij te compromitteren (zo werd
du Plessis ook op in De Burger gepubliceerde spotprenten van Daniël Cornelis Boonzaaier
afgebeeld, Muller 1990:359-360). Op 10 september 1918 werd de zaak in de Provinciale Raad
onderzocht. Du Plessis beriep er zich op dat zijn missie een staatsgeheim was, waardoor er
bedenkingen over de betrouwbaarheid van zijn uitspraken zijn ontstaan (Muller 1990:240). Het
valt moeilijk te reconstrueren in hoeverre du Plessis geïnformeerd was over de rol, die Visscher
als correspondent van De Burger in het project “südafrikanische Propaganda” speelde. Of deze
kwestie tijdens zijn onderhoud met Hofmeyr en Dormehl ter sprake is gekomen, blijft onduidelijk.
Toch publiceerde de Cape Times op 8 Augustus 1918 beweringen van J.W. Jagger, een parlementslid
van de Unionisten in Kaapstad, over de vermeende Duitse financiële steun voor De Burger. Jagger
kon zijn onthulling echter niet met bewijzen staven (Muller 1990:241-242).
 2.4

Nederlands-Zuid-Afrikaans Persbureau en de “Hilfsstelle”

Met ingang van 1917 werd Visscher leider van het Nederlands-Zuid-Afrikaanse Persbureau van
den NZAV, waarvoor de ZASM financiering beloofde en de NZAV een Commissie van Toezicht
aanstelde (Schutte 2014a:159). Over zijn nieuwe functie informeerde Visscher Friedrich Rosen
die in herfst 1916 Richard von Kühlmann als Duitse gezant in Den Haag opvolgde en zodoende
over financiële middelen uit het in november 1915 opgerichte fonds “südafrikanische Propaganda”

20

21

Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Theobald von
Bethmann-Hollweg, 11.4.1916, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande (von Humboldt) aan Theobald von
Bethmann-Hollweg, 15.4.1916, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
 Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

27

beschikte. Rosen stelde vooral de officiële status van het persbureau (over de nieuwe inrichting
werden zowel de Nederlandse regering, alsook Nederlandse consulaten in Zuid-Afrika
geïnformeerd) op prijs; hij zag hierin een mogelijkheid om Duitsgezinde informatiemateriaal
onder ambtelijke hoede van Nederlandse instellingen te kunnen lanceren.22
In juni 1917 trad er in Visschers samenwerking met de Duitse diplomatieke dienst een nieuwe
fase in: het door hem geleide Persbureau van de NZAV werd in de structuur van de zogenaamde
“Hilfsstelle” van het Duitse gezantschap in Den Haag geïntegreerd. Dit gebeurde, naar het zich
laat aanzien, zonder medeweten van het bestuur van de NZAV. De in mei 1915 opgerichte
“Hilfstelle” was een semiofficiële afdeling van het gezantschap, verantwoordelijk voor bewerking
en beïnvloeding van de publieke opinie in Nederland (Eversdijk 2010:127), o.a. door middel van
een uitgebreid contactennetwerk met journalisten en politici. De oprichter en de eerste leider van
de “Hilfstelle”, Friedrich Karl Adolf (Fritz) Wichert (1878–1951), was tezelfdertijd directeur van
de Mannheimer Kunsthalle,23 beschikte over talrijke contacten in het culturele en literaire veld
en beheerste dankzij zijn huwelijk met Margareta Brouwer ook de Nederlandse taal. Tot de
belangrijkste taken van de “Hilfstelle” behoorden het redigeren en lanceren van Duitsgezinde
persartikels in Nederlandse bladen en tijdschriften alsook een permanente beïnvloeding van
redacteuren. Hiervoor werd een eigen “Presseabteilung der Hilfsstelle” opgericht, waarvan het
redactiewerk uit vijf dagelijkse “persdiensten” bestond, respectievelijk de protestantse
(antirevolutionärer Dienst), de katholieke (katholischer Dienst), de Vlaamse (flämisch-belgischer
Dienst) en de Poolse (Polnisches Pressebüro). Daarnaast waren er nog drie onregelmatig werkende
organisatorische eenheden: de “Bilderdienst” die de pers van geschikt illustratiemateriaal voorzag,
de “Russischer Dienst” en Visschers “Südafrikanisches Pressebüro”.24
Zodoende stond het persbureau van de NZAV door middel van de in september 1915 gesloten
financiële overeenkomst tussen Visscher en de Amsterdamse keizerlijke consul-generaal, die later
door het Haagse gezantschap werd overgenomen, in een nauwe relatie tot de Duitse diplomatieke
dienst.  Ook tijdens zijn aanstelling als leider van de “Hilfsstelle” in Den Haag bleef Wichert actief in zijn
functie als director van de Mannheimer Kunsthalle. Deze semiofficiële functie Wicherts in dienst van
de Duitse propaganda in Nederland leidde echter tot een geschil tussen de burgemeester van Mannheim
en het Auswärtige Amt betreffende de vergoeding van Wichert. Uiteindelijk werd Wicherts maandelijks
salaris door het Auswärtige Amt vergoed, het bedrag werd echter verder door de gemeente Mannheim
uitbetaald. Op die manier liet Wicherts propagandistische activiteit geen sporen achter in de
boekhouding van het Auswärtige Amt (Auswärtiges Amt, G. Wedel, aan burgemeester van Mannheim,
13.5.1916, R 120910, PA AA).
“Nachrichtenversorgung der holländischen Presse durch die Kaiserliche Gesandtschaft in Haag
(Erläuterung der graphischen Darstellung)”, R120975, PA AA. Zie voor uitgebreide informatie over
de ‘Hilfstelle’: Eversdijk 2010:127-212. Eversdijk bespreekt uitvoerig de op Nederland en Vlaanderen
gerichte persdiensten, schenkt echter in haar studie nauwelijks aandacht aan het Poolse en het ZuidAfrikaanse persbureau van de ‘Hilfstelle’.
Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande aan Zentralstelle für Auslandsdienst,
20.06.1917, R123034, PA AA.
Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

28

beperkte, waren Visschers berichten een zeer gewaardeerde informatiebron “ten aanzien van de
daar heersende toestanden, vooral met betrekking tot onze Zuidwest-Afrikaanse beschermings­
zone” (zur Beurteilung der dortigen Lage, insbesondere im Hinblick auf unser südwestafrikanisches
Schutzgebiet).26
Als leider van het Persbureau had Visscher echter ambitieuzere plannen, die hij juist met hulp
vanuit Berlijn wilde verwezenlijken. Hij achtte het wenselijk de alleen maar op Zuid-Afrika
gerichte activiteiten ook naar andere Britse koloniën uit te breiden. Aan de passieve houding van
nationalistische groeperingen binnen het Britse imperium lag volgens hem de invloed van de
Engelse nieuwsdiensten ten grondslag.
