BOEKBESPREKINGEN
BOEKBESPREKINGEN
Drs A. G. U. HILDEBRANDT: DE NEDERLANDSE VISSERIJ
door Drs C. ]. Bottemanne

De titel van deze brochure —• behorend tot de serie over de N eder­
landse V olkshuishouding tussen de 2 w ereldoorlogen •—■ doet eigenlijk
een ruimer opzet verw achten, n.1. een uiteenzetting over structuur en
positie x) onzer visserijen in de periode 1919— 1939 met een aanknoping
aan de situatie vóór 1914- D e heer H ildebrandt heeft de opzet veel
beperkter gehouden en de geschiedenis van het bedrijf in de tussenoorlogse jaren als de hoofdzaak beschouwd. Z o n d er twijfel voorziet ook
zó dit overzicht in een leemte.
D e schrijver behandelt eerst de 2 vooraanstaande bedrijven, n.1. de
haringdrijfnetvisserij en de trawlvisserij. V ervolgens w orden de kleinere
takken van vangst in beschouwing genomen, w elker behandeling, tech­
nisch soms m inder gelukkig lijkt. V oor de beide grote visserijen neemt
hij achtereenvolgens de periode 1918—4924, die tot 1930, de depressie­
jaren na 1930 en de „toestand voor 1940” in beschouwing.
 V oor de haringdrijfnetvisserij schetst de heer H ildebrandt aldus eerst
de neergang, welke vlak na de vorige oorlog intrad. H olland beschikte
in 1919 in dit bedrijf over een grote vloot verouderde schepen, bijna alle
zeilvaartuigen en slechts een gering aantal stoom schepen. Tezam en voer­
den deze in genoemd ja a r 116 mill. KG haring aan ■
— bijna 10 % meer
dan in 1913 —■w aarvan 74 mill., m erendeels pekelharing, w erd geëxpor­
teerd (d.w .z. circa 3 /4 van onze uitvoer over 1913). D oor de sterke daling
van de export in de volgende jaren en dientengevolge van de haringprijs
met meer dan 50 %, tot 15 ct. per KG, terwijl de exploitatiekosten hoog
bleven, ontstond een impasse. D eze kon met hulp van de O verheid, vooral
gegeven in verband met de grote w erkloosheid onder de haringvissers,
w orden te boven gekomen. Intussen w as de aanvoer in 1923 tot minder
dan de helft van die van 1919 gedaald- D e schrijver noem t niet het
opvallende verschijnsel van de verm inderde vangsten per zeillogger.
 V ooral door m otorisering en verlenging der schepen •—■w aardoor een
hogere vangst per schip en een lagere kostprijs per KG vangst w erd
verkregen — w erd, zoals de heer H ildebrandt uiteenzet, in de tw eede
periode het bedrijf gesaneerd. A an het eind daarvan w as geen zeilschip
meer in bedrijf, doch w as tevens de om vang van de vloot tot de helft
gereduceerd. H et aantal stoom schepen w erd bijna niet vergroot, om dat
m otorloggers op den duur beter perspectief boden. D e intrede van de
laagconjunctuur na 1929, tot uiting komend in een daling van de haring­
prijs van 18 cent tot 8 cent per KG, ontnam de reders echter de mogelijk­
heid om de voor m odernisering gedane investeringen tijdig af te schrijven.
O p verschillende wijzen verleende de O verheid wederom hulp, o.a. door
een crediet uit het Landbouw crisis Fonds, teneinde de exportmoeilijkheden te overbruggen. T o t 1936 moest het bedrijf op beperkte capaciteit
gaan w erken, o.m. door limitering van de seizoenm aanden etc. In 1937
w as de aanvoer echter w eer 102 mill. KG., de uitvoer ± 57 mill. KG.
G unstig w erkte de motorisering van de vloot ook in zover, dat het a a n ­
brengen van verse haring in het n ajaar op de H ollandse m arkt er door
mogelijk werd, hetgeen de Engelse haringstom ers daarvan verdreef. De
!) Volgens internationale cijfers was b.v. de aanvoer van onze zeevisserij in 1938
slechts 4 % van de gehele Westeuropese; de redenen van deze situatie worden slechts
ten dele behandeld.
 mab

blz. 152

grote structuurverschillen met de Engelse haringvangst en de oorzaken
van de verbeterende kansen van het gestadig verder m oderniserende
H ollandse bedrijf bij de concurrentie op de buitenlandse m arkten, w orden
door de schrijver niet in beschouwing genomen. W e l toont hij aan, d at de
exportpositie van de N ederlandse pekel- en steurharing beter gehand­
haafd bleef dan die van de andere landen die deze artikelen exporteerden,
(vooral E ngeland en N oorw egen), niettegenstaande grote verschuivingen
in het afzetgebied plaats vonden.
O ok de stoom trawl (sleepnet)visserij w ordt uitvoerig door de heer
H ildebrandt behandeld. D it bedrijf bleef, n aar hij aantoont, evenals vóór
1919, enerzijds hoofdzakelijk op de N oordzee ingesteld, anderzijds in
belangrijke m ate van export afhankelijk. O ok hier kromp het afzetgebied
gedurende de eerste periode sterk in. D uitsland (R ijnland) en België
absorbeerden in 1919 ieder om streeks 1/4 van de H ollandse traw laanvoer,
terwijl de totale export 55 % van de traw lvangst bedroeg. Deze laatste
w as 48 mill. KG groot. In 1922 w as de aanvoer tot circa 2 /3 daarvan
teruggelopen, waarbij de uitvoer iets meer dan de helft van dit bedrag
beliep. D e prijs daalde niet zo sterk. D e vangst per schip liep terug door
de zw are bevissing van de Noordzee. D e na de eerste oorlog gestegen
exploitatiekosten daalden voorts slechts langzaam.
Deze factoren, tezam en met de gestegen concurrentie van andere lan­
den in onze afzetgebieden, leidden tot slechte resultaten. O ngunstig
w erkte ook het m arkten van buitenlandse schepen in IJmuiden.
In 1924 trad verbetering in. E r volgde toen evenwel een speculatieve
uitbreiding van de vloot met — deels zeer oude -—• tw eedehands schepen.
 Sinds 1926 w erd anderzijds een principiële verbetering van F ranse origine
bij het traw ltuig door gevoerd, die een aanzienlijke verhoging van de
vangsten der desbetreffende schepen veroorzaakte. T o t 1930 w aren de
uitkomsten redelijk. In dat topjaar kwam de aanvoer op rond 50 mill KG
d.w.z. zelfs iets boven het niveau van 1919. D e uitvoer w as evenwel
slechts 40 % daarvan.
M et de neergaande conjunctuur ontstonden echter wederom grote
moeilijkheden. Deze w erden nog verhoogd door de verdere afgrendeling
van onze zeevisimport in D uitsland, ten behoeve van de expansie der
D uitse visserij. Daarbij gevoegd de contingentering van de invoer in
België ter stimulering van het d aar opkom ende eigen bedrijf en de con­
currentie van de Scandinavische landen, is het niet te verw onderen, dat
de prijzen zodanig daalden, dat een deel van de vloot onrendabel werd,
en vele speculatieve rederijen failleerden- In 1933 w as de w aarde van
de omzet tot minder dan 40 % , de aanvoer zelf tot de helft van die van
1930 teruggelopen.
 V an overheidsw ege w erden stappen gedaan om de sanering van de
vloot te bevorderen, o.a. door sloopregelingen. O ok voor de trawlvisserij
verleende de O verheid steun, in de vorm van een toeslag, over 1936 en
volgende jaren, op de besomming, w aartoe uit het Landbouw crisis Fonds
een bedrag w erd beschikbaar gesteld. V oorts w erd de aanvoer van vis
door buitenlandse vaartuigen -— welke in 1930 bijna zo groot w as als
de gehele uitvoer naar D uitsland van bijna 4 mill. KG — gecontingenteerd. A rbeidsconflicten verergerden de impasse, welke bovendien ver­
lengd w erd om dat de prijzen der visserijm aterialen slechts langzaam
daalden. T en slotte greep de O verheid in en w erd het bedrijf „gesloten”.
V oorts w erd propaganda gem aakt voor de verhoging van de visconsumptie in H olland zelf.
E erst in 1937 liet de situatie zich gunstiger aanzien. D e aanvoer van

m ab

blz. 153

traw lvis h ad zich tot 90 % van die van 1930 hersteld. D e in het begin
reeds vermelde aanvoer van de haringdrijfnetvisserij w as in 1937 meer
dan tw ee maal zo hoog als de traw lvangst. De opbrengstw aarden van de
traw l- en van de haringdrijfnetvisserij liepen in d at jaar echter weinig
uiteen en bedroegen resp. rond 7 en rond 8 mill. gulden. D e uitvoer van
traw lvis beliep toen 1 3 % , die van pekel- en steurharing circa 56 %
van de betrokken aanvoeren. V an de totale N ederlandse zeevisvangst
van 154 mill. KG in 1937, w erd bijna de helft in IJmuiden aangevoerd.
 In 1932 w erden voor het eerst enkele m otortraw lers gebouwd. N a de
sanering w erden nog enige, w aaronder ook grotere, vaartuigen aan de
vloot toegevoegd- E en proefnem ing om met overheidssteun tot een on t­
wikkeling der verre trawlvisserij te komen mislukte. E en nieuw element
bracht de na 1935 opkom ende traw lharingvangst, w aarover de schrijver
echter weinig zegt. H et is evenwel een opmerkelijk feit, dat het H ollandse
bedrijf eerst 15 jaar n a de aanvang in D uitsland van dit soort visserij
—■die op een principiële wijziging van het vistuig berustte ■
— deze vangst
ontwikkelde.
D e heer H ildebrandt geeft tenslotte nog een beschouwing over de afzetsituatie in de laatste jaren voor de oorlog en behandelt daarin tevens de
door hem in de E.S.B. gepubliceerde regressievergelijkingen, w aarin hij
de afzetverhoudingen sam envat, een materie, die niet geheel past in het
geschiedkundige kader van de brochure, w aarvoor echter wel de eind­
conclusies van belang zijn. De voornaam ste gevolgtrekking voor de
haringvisserij is geen andere, dan de opinie van de bedrijfsm an, n.1. dat
voor dit bedrijf „bevordering van de export van prim air belang is”. De
door de schrijver gebruikte formulering, dat de economische politiek
voor de haringvisserij „tot doel heeft de prijs per kantje te stim uleren” ,
lijkt het onderhavige probleem voorts to t een te eng terrein te beperken.
W a t de trawlvisserij betreft, zal men de formules met voorzichtigheid
m oeten hanteren. In de eerste plaats is een correlatie coëfficiënt van
0,86 niet hoog, en in de tweede plaats kunnen de factoren w aarop de
berekening berust, kennelijk aan grote veranderingen onderhevig zijn.
 Dr A. VONDELING, DE BEDRIJFSVERGELIJKING IN D E LANDBOUW
(Uitgave: H. Veenman & Zonen, Wageningen 1948)
door S. H. Waring a

Een boek met een ontzagw ekkende hoeveelheid cijferm ateriaal, zowel
in de tekst, als in bijlagen. U it de aard van zijn functie w as V ondeling
in staat dit om vangrijke docum entatie-m ateriaal bijeen te brengen, of­
schoon, zoals ook wel uit het boek blijkt, daarvoor heel w at w erk meest
worden verzet. M en mag de schrijver dan ook in de eerste plaats dank­
b aar zijn voor deze compilatie, die over een reeks van jaren m ateriaal
verschaft voor de beoordeling van de landbouw in Friesland. D e geschied­
schrijver van de Friese landbouw vindt hier belangrijke bouw stenen, die
hij niet zal kunnen voorbijgaan.
M en zou het boek kunnen verdelen in vier stukken, nl. een inleiding
over de bedrijfsvergelijking, een historische beschouwing van de ontw ik­
keling van de landbouw in Friesland in verband met de algem ene econo­
mische toestand, de eigenlijke bedrijfsvergelijking en tot slot de beschou­
wing over een bedrijfsvergelijkingsplan.
 D e historische beschouwingen beslaan een zeer ruime plaats in dit boek,

m ab

blz. 154

ofschoon zij m aar zeer zijdelings met het vraagstuk der bedrijfsvergelijking te m aken hebben. O.m. w erden hier vergelijkingen gem aakt tussen
de gegevens uit de landbouw -boekhoudingen en bestaande statistieken,
terwijl ook gegevens van Friese landbouw coöperaties (b.v. C .A .F . en
Z .P .C .) aan de resultaten van de landbouw -boekhoudingen w erden ge­
toetst. H et blijkt overduidelijk, dat er op het gebied van de landbouw statistieken het een en ander te verbeteren valt. Z odoende w ordt ook de
vergelijking van het m ateriaal m aar hoogst betrekkelijk in w aarde, w at
door V ondeling zelf w ordt erkend. Als voorbeeld moge ik verwijzen naar
de vergelijking van pootaardappel-prijzen op pag. 169, w aar ongelijk­
soortige grootheden w orden vergeleken. In het gedeelte w aarin de bedrijfsvergelijking w ordt toegepast, blijkt het m ateriaal onvoldoende. H et
gevolg is, dat er weinig positiefs over de bedrijfsvoering en de invloed
daarvan op de rendabiliteit kan w orden gezegd. Z o blijkt b.v. uit de
bedrijfsvergelijking dat in het kleiweide-bedrijf bij een stijging van het
eigen vermogen de rendabiliteit relatief terugloopt, en dat indien een
bedrijfsclassificatie w ordt gem aakt, de pachten de tendentie hebben tegen­
gesteld te verlopen. H et constateren van deze feiten is niet onbelangrijk,
m aar het gaat tenslotte om de verklaring, het waarom . —• E n juist op dit
laatste punt, w aar toch eigenlijk de zaak interessant belooft te w orden,
blijft de lezer volkomen in het duister tasten.
De inleiding over de bedrijfsvergelijking geeft mij aanleiding tot enkele
critische aantekeningen.
 M en kan het met V ondeling eens zijn, dat de uitsluitend technisch
ingestelde landbouw-opleiding onvoldoende is voor de beoefening van de
bedrijfseconomie. D e om deze stelling heen geweven beschuldigingen aan
de beoefenaren der economie moeten echter van de hand w orden gewezen
E r is inderdaad op economisch gebied veel getheoretiseerd en gededu­
ceerd, m aar ik ben zo vrij te betwijfelen dat de practijk van het econo­
misch handelen niet door de theorieën van het economisch denken is
vooruitgebracht. H et nut van de economische w etenschap laat zich mis­
schien niet zo m eten en springt misschien niet zo duidelijk in het oog als
het n u t van de toepassing van kunstm est of tractoren in de landbouw,
daarom is er nog geen reden om de economie verwijten te maken. In
welke m ate w ordt niet in de m oderne bedrijfsvoering gebruik gem aakt
van de bedrijfseconom ische wetenschap? H et grote aantal bedrijfs- en
sociaal-economen w ordt toch niet in het m aatschappelijk leven opgenom en
alleen m aar om hun een bestaan te bezorgen?
Vondeling schrijft op pag. 7 over de bedrijfseconomie:
,,Z o d ra zij erin slaagt de gebeurtenissen in een bedrijf, d.w.z. het ver­
bruik van krachten en het ontstaan van nieuwe w aarden juist en op een­
voudige wijze w eer te geven en het haar gelukt een doelmatig en weinig
kostbaar systeem te ontwerpen, waarm ee deze factoren gemeten kunnen
w orden, is h aar bestaan gerechtvaardigd en haar succes verzekerd.”
Deze uitlating zal bij vele lezers van het boek, lezers die landbouwtechnisch zijn ingesteld, de gedachte doen post vatten, dat de bedrijfs­
economen nog moeten beginnen. Ik behoef alleen m aar te wijzen op de
zich steeds uitbreidende toepassing van de variabele budgetering en de
verbetering van het inzicht in aard en wezen van de kostprijs, om deze
bew ering te ontzenuw en. M en komt in de landbouw met al deze dingen
mijlen achteraan, m aar dat is toch zeker niet de schuld van de bedrijfs­
economie.
 Evenm in mag men stellen dat de bedrijfseconomie een weinig kostbaar
systeem moet ontwikkelen om gerechtvaardigd te zijn en succes te boe-

m a b blz. 155

ken. Ik vertaal „weinig kostbaar” door de w at duidelijker sprekende term
„goedkoop” en goedkoop betekent bij mij altijd voor een dubbeltje op
de eerste rang willen zitten. M en krijgt de indruk d at de schrijver w at
al te veel in een zeer beperkte kring heeft rondgezien. D e bedrijfseco­
nomie behoeft zich heus niet meer te rechtvaardigen, al is ze niet altijd
„goedkoop.”
V ondeling propageert het verbinden van een economische opleiding
aan de Landbouw -H ogeschool. Verm oedelijk zal er in die richting in de
n aaste toekom st wel het een en an d er geschieden 1), terw ijl ook aan de
universiteit in G roningen de m ogelijkheid w o rd t geopend zich in de
landbouw -econom ie te specialiseren. W a t d aa rv an het effect zal zijn
moet w orden af gew acht. W il men een nauw e sam enw erking tussen land­
bouw deskundige en bedrijfseconoom zoals V ondeling zich d at voorstelt,
dan is het natuurlijk ten zeerste gew enst dat de technici in de gelegen­
heid w orden gesteld kennis te m aken met de bedrijfseconom ie. Immers
een vruchtdragende sam enw erking kan alleen ontstaan, indien partijen
eikaars begrippen kennen en eikaars vakjargon verstaan. Kan men zich
niet in eikaars denkw ereld verplaatsen, dan rijzen er m isverstanden.
E en uitgangspunt als v an V ondeling, w aarbij eigenlijk aan de economen
een b revet v an onbekw aam heid w ordt uitgereikt, vertroebelt de goede
v erstandhouding zeker.
 O f het dubbel-boekhouden de enige principiëel juiste m ethode van
boekhouden is, w aag ik te betwijfelen. Z ek e r ontken ik echter, dat deze
m ethode meer, moeilijker en ingew ikkelder rekenw erk zou nodig m aken
dan de enkele m ethode. M .i. han g t de aa rd en de hoeveelheid van de
berekeningen uitsluitend af v an de eisen die men aan de boekhouding
stelt. E r b estaat dan tussen de dubbele en de uitgebreid enkele m ethode
(w elke laatste m ethode op de boekhoud-bureaux w o rd t toegepast) in
rekenw erk geen verschil. D e doelm atigheid bepaalt de vorm en zo zal bij
een stijging der gestelde eisen in het algem een de dubbele m ethode te
verkiezen zijn. Ik kan me dan ook voorstellen d at bij veel interne o v er­
boekingen (b.v. v an akkerbouw producten of bijproducten) de enkel­
voudige boekhoudm ethode ingew ikkelder w o rdt dan de dubbele m ethode.
 D e opmerking op pag. 26 dat de uniform e boekhouding geen toepas­
sing heeft gevonden, is niet juist. Z ien we af van de uniform e verslag­
legging en de dus vergaande mogelijkheid tot bedrijfsvergelijking voorge­
schreven bij de W e t op het Levensverzekeringbedrijf 1922, dan blijft
over de uniform e boekhouding met ingang van 1 Jan. 1943 ingevoerd
voor de grafische industrie en die welke later voor de kleding-industrie
w erd gepubliceerd. U it ervaring is mij bekend dat ook vrijwillig tot der­
gelijke uniforme m ethoden w erd overgegaan. W a t V ondeling m ededeelt
over de historische kostprijs en de standaardkosten is niet juist. V onde­
ling zegt wel d at de vermelding in zijn boek slechts formele gronden
heeft, m aar dat een juiste voorstelling van zaken evengoed gew enst is,
w ordt door d at gezegde niet weggenom en. D e m ethode van de stan d aa rd ­
kosten heeft niet alleen tot doel de invloed van de bedrijfsdrukte op de
resultaten weg te nemen en zij heeft ook geen betrekking op ideale om­
standigheden. Evenm in is het juist dat zij speciaal bij stukproductie en
in abnorm ale om standigheden w ordt gebruikt. Indien V ondeling kennis
genomen zou hebben van de m oderne litteratuur op het gebied van de
kostprijs van H arrison tot en met V a n der Schroeff, zou dit foutieve in­
zicht niet zijn voorgekomen.
*) Inmiddels werd aan de Landbouwhogeschool Dr J. Horring benoemd tot buiten­
gewoon hoogleraar in de landbouwhuishoudkunde.
 m a b blz. 156

H et slot van het boek, w aarin Vondeling plannen ontwikkelt om kleine
bedrijf s-studiegroepen voor de landbouw te vormen, teneinde door be­
spreking van de bedrijfsresultaten inzicht te krijgen in de bedrijfsvoering,
is zeker niet het minst belangrijke. H et is m.i. het m iddel om tot inter­
pretatie van het cijferm ateriaal te komen. H et is te hopen dat de resul­
taten van deze studiegroepen, w aarm ede reeds een begin w erd gemaakt,
gepubliceerd zullen w orden op de degelijke wijze w aarop het thans be­
sproken boek van V ondeling w erd opgezet, zulks in de eerste plaats voor
de landbouw , m aar ook voor de bedrijfseconom ische w etenschap.
IN G E K O M E N B O E K E N
]. P. H . Sm its, Inleiding tot het belastingrecht, dln. I en II, N .V . U itgev.
M ij. v /h G. D elw el, W assen aar.
]. van N im w egen, Technische hulpm iddelen in de adm inistratie, N . S am som N .V . A lphen a / d Rijn. Prijs ƒ 19,75.
P rof. M r ]. V a lkh o ff, E en eeuw rechtsontw ikkeling, 2e druk, N .V . D e
A rbeiderspers. Prijs ƒ 10,75.
5 . Kleerekoper, E nige beschouwingen over het verband tussen de econo­
mische theorie en de productieverhoudingen, rede uitgesproken bij de
aanvaarding van het am bt van gewoon hoogleraar aan de Universiteit
van A m sterdam op 9 M ei 1949. N .V . D e Arbeiderspers. Prijs ƒ 0,90.
 R E P E R T O R IU M V A N L IT E R A T U U R O P H E T G E B IE D V A N
A C C O U N T A N C Y E N B E D R IJF S H U IS H O U D K U N D E
Redactie:
Stichting Centrale D ienst voor Bedrijfsdocum entatie
T IJ D S C H R IF T R E P E R T O R IU M

B. BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE
a. A L G E M E N E BE D R IJFSH U ISH O U D K U N D E
III. W AARNEM INGSM IDDELEN
Geografische hulpmiddelen bij het bedrijfsbeleid

F e r r o , H. — Een vervolg op het artikel in het nummer van November 1948.
Bespreking van de twee grondprincipes waarvan bij het ontwerpen van cartogrammen
wordt uitgegaan: le. Exacte weergave van het aantal: 2e. Klasseindeling van het
aantal. De voor- en nadelen en technische verwezenlijking van beide methoden worden
nagegaan.
B a III 2
Ariadne No. 3, Maart 1949
IV.
LEER VAN DE KOSTPRIJS EN DE PRIJSVORMING

D e waardering van duurzame productiemiddelen in verband met wijzigingen in het
prijsniveau

V r i e s , S. A. d e .— Schr. levert critiek op de opvattingen door Prof. D r H. J.
v. d. Schroeff ontwikkeld in het boek „De Leer van de kostprijs" t.a.v. waardering van

m ab

blz. 157.
