Ontwerponderzoek als brug tussen theorie en praktijk
Het huidige artikel kan gezien worden als een casusbeschrijving van een (succesvol
gebleken) professionaliseringstraject om het leesonderwijs research informed vorm te
geven, maar roept vragen op over de verspreiding op grotere schaal. Zolang een project
VAN DEN BOSCH ET AL. (2024). TIJDSCHRIFT ONDERWIJSPRAKTIJK STUDIES

DOI 10.54657/tops.14247

VAN THEORIE NAAR BETEKENISVOLLE LE(E)SPRAKTIJK

19/22

kleinschalig is, is een betrokkenheid en diepgang zoals nu klaarblijkelijk bereikt is via een
bovenschools netwerk, mogelijk. Dit zorgt voor bereidheid van ontwerpers (docenten)
om ondanks weerstanden binnen de sectie en/of de school werk te maken van verspreiding binnen de school en daar langdurig aan te werken. Het project lijkt dus te kunnen
rekenen op duurzame implementatie, of althans de intentie daartoe. Zodra een dergelijk
project opgeschaald zou worden en meer ontwerpers/ontwerpteams worden betrokken
in een bovenschools netwerk, zal het bereiken van eenzelfde kwaliteit van uitwisseling
met wetenschappers moeilijker zijn. Gezocht zou kunnen worden naar nieuwe vormen
om vergelijkbare betrokkenheid voor een grotere groep ontwerpers te bewerkstelligen.
Een vervolgproject1 tracht dit te doen door het ontwikkelen van nascholing in de vorm
van workshops en schoolspecifieke trajecten waarbij voortgeborduurd wordt op de uit
dit project voortgekomen kennis, materialen en samenwerkingen.
Tenslotte kunnen enkele kanttekeningen worden geplaatst bij het huidige onderzoek.
 Hoewel het overgrote deel van de betrokken leraren deelnam aan dit onderzoek, was
het onderzoek contextgebonden en kleinschalig van opzet en dat heeft consequenties
voor de reikwijdte van de bevindingen. Daarnaast zijn de opbrengsten gebaseerd op zelfrapportage door leraren aan het einde van het project en er was geen sprake van directe
meting van de (curriculum)expertise van de betrokkenen, wat het nauwkeurig in kaart
brengen van de toegenomen curriculumexpertise bemoeilijkt. Interessant zou zijn om
op grotere schaal onderzoek te doen naar curriculumexpertise van leraren. Daarbij zou
ook het evalueren van de ontwikkelde producten en de uitgevoerde praktijkonderzoeken
door leraren relevant zijn, evenals het in kaart brengen van de onderzoekscultuur op de
scholen (Ros & Keuvelaar-Van den Berg, 2017).
Ondanks de bovengenoemde beperkingen, bieden de uitkomsten van het huidige
onderzoek relevante inzichten wat betreft de kennis en kunde die de leraren hebben
opgedaan op het gebied van curriculumexpertise in het project NPdL, en het implementeren en borgen daarvan. Dit is bereikt door tegelijkertijd bewust te investeren in de
ontwikkeling van verschillende aspecten van curriculumexpertise. Naast vakinhoudelijke
en vakdidactische expertise zijn ook ontwerpexpertise, curriculumbewust handelen en
curriculair leiderschap essentieel om wetenschappelijke inzichten te vertalen naar een
betekenisvolle le(e)spraktijk op school: dit stelt leraren in staat een sleutelrol te vervullen
in duurzame implementatie ervan. Het huidige onderzoek geeft inzicht in de factoren
die hebben bijgedragen aan ontwikkeling op individueel niveau (docentprofessionalisering) en schoolniveau. De beantwoording van beide onderzoeksvragen onderstrepen het
belang van de wetenschappelijke input en laten zien dat via ontwerponderzoek en nauwe
samenwerking tussen leraren, lerarenopleiders en wetenschappers theorie en praktijk
succesvol verbonden kunnen worden. De opzet en werkwijze binnen dit project kunnen
daarmee gezien worden als good practice om wetenschappelijke kennis te benutten en
curriculumvernieuwingen te realiseren.
 VAN DEN BOSCH ET AL. (2024). TIJDSCHRIFT ONDERWIJSPRAKTIJK STUDIES

DOI 10.54657/tops.14247

VAN THEORIE NAAR BETEKENISVOLLE LE(E)SPRAKTIJK

20/22

Noten

1 Het in dit artikel gerapporteerde onderzoek vond plaats binnen het project ‘Na pisa de Lente’
(NPdL). Dit project is een initiatief van de Werkgroep Onderzoek en Didactiek Nederlands
(wodn) van Levende Talen Nederlands (ltn) in samenwerking met slo en werd gefinancierd door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (looptijd: okt 2020–dec
2022). In 2023 heeft het project een vervolg gekregen onder de naam ‘Taal als Basis’, dat zich
richt op de landelijke disseminatie van de opbrengsten in de vorm van nascholing. Meer
informatie over beide projecten en de daaruit voortkomende materialen is te vinden op
www.didactieknederlands.nl.
2 Het onderzoek zoals gerapporteerd in dit artikel is uitgevoerd op initiatief van slo afdeling
Advies & Onderzoek voor interne doeleinden, met als doel te leren over succesvolle curriculumontwikkeling en -implementatie. Op initiatief van de eerste en tweede auteur, tevens
projectleiders van NPdL, is besloten de uitkomsten van dit onderzoek ook extern te verspreiden
onder een breder publiek met als resultaat het huidige artikel.
Wij willen alle leraren, schoolleiders, lerarenopleiders en wetenschappers die betrokken
waren bij de totstandkoming en uitvoering van het project, en in het bijzonder de leraren die
deelnamen aan dit onderzoek, hartelijk bedanken.
Literatuur

Bakker, A. (2018). Design research in education. A practical guide for early career researchers.
Routledge.
Bergen, T. C. M. & Van Veen, K. (2004). Het leren van leraren in de context van onderwijsvernieuwing: Waarom is het zo moeilijk? Velon: Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 25(4), 29–39.
Broekkamp, H., & Van Hout-Wolters, B. H. A. M. (2006). De kloof tussen onderwijsonderzoek en
onderwijspraktijk: Een overzichtsstudie van problemen, oorzaken en oplossingen. Kohnstamm
kennisreeks. Vossius Pers, Universiteit van Amsterdam.
 Cerbin, W., & Kopp, B. (2006). Lesson study as a model for building pedagogical knowledge and
improving teaching. International Journal of Teaching and Learning in Higher Education, 18(3),
250–257.
Clark, J., S., J., Porath, S., Thiele, J., & Jobo, M. (2020). Action research. npp eBooks. 34. https://​
newprairiepress.org/ebooks/34
Curriculum.nu (2019). Voorstel voor de basis van de herziening van de kerndoelen en eindtermen
van de leraren en schoolleiders uit het ontwikkelteam Nederlands. slo.
De Groot, A. D. (1980). Over leerervaringen en leerdoelen. Handboek Onderwijspraktijk, aflevering
10.
De Vries, S., Roorda, G., & Van Veen, K. (2017). Lesson Study: Effectief en bruikbaar in het Nederlandse
onderwijs? nro case report.
Fullan, M. (2016). The new meaning of educational change (5e editie). Teachers College Press.
VAN DEN BOSCH ET AL. (2024). TIJDSCHRIFT ONDERWIJSPRAKTIJK STUDIES

DOI 10.54657/tops.14247

VAN THEORIE NAAR BETEKENISVOLLE LE(E)SPRAKTIJK

21/22

Gubbels, J., Van Langen, A. M. L., Maassen, N. A. M., & Meelissen, M. R. M. (2019). Resultaten
pisa-2018 in vogelvlucht. Universiteit Twente.
Gubbels, J. (2020). Moeite met evalueren en reflecteren: wat betekent dat? Didactiek Nederlands –
Handboek. Geraadpleegd via https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/12/moeite‑met​
‑evalueren‑en‑reflecteren‑wat‑betekent‑dat/
Hajer, M., & Meestringa, T. (2020). Handboek taalgericht vakonderwijs (4e druk). Coutinho.
Handelzalts, A. (2009). Collaborative curriculum development in teacher design teams. Dissertatie.
Universiteit van Twente.
Houtveen, A. A. M., Van Steensel, R. C. M. & De la Rie, S. (2019). De vele kanten van leesbegrip:
Literatuurstudie naar onderwijs in begrijpend lezen in opdracht van het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek en de Inspectie van het Onderwijs. Erasmus Universiteit Rotterdam (eur).
Houtveen, T., & Van Steensel, R. (2022). De zeven pijlers van onderwijs in begrijpend lezen. Stichting
Lezen.
Huberman, M. (1995). Professional careers and professional development. Some intersections. In:
T. R. Guskey, & M. Huberman (Eds), Professional development in education. New paradigms and
practices (193–224). Teachers College Press.
 Huizinga, T. (2009). Competentiemeetinstrument. slo.
Huizinga T. (2014). Developing curriculum design expertise through teacher design teams. Dissertatie. Universiteit Twente.
Janssen, F., Westbroek, H., Doyle, W., & Van Driel, J. H. (2013). How to make innovations practical.
Teacher College Record, 115, 1–42. https://doi.org/10.1177/016146811311500703
Jonker, H., März, V., & Voogt, J. (2016). Curriculum-ontwerpteams in (inter)actie: Onderzoek naar
de relatie tussen het netwerk van een ontwerpteam en draagvlak in het
bredere docententeam. Pedagogische Studiën, 93, 241–258.
März, V., Gaikhorst, L., Mioch, R., Weijers, D., & Geijsel, F. P. (2017). Van acties naar interacties. Een
overzichtsstudie naar de rol van professionele netwerken bij duurzame onderwijsvernieuwing.
Amsterdam/Diemen: ricde, Universiteit van Amsterdam/nso-cna Leiderschapsacademie.
McKenney, S., & Reeves, T. C. (2012). Conducting educational design research. Routledge.
Meester, E. (2021). Wetenswaardig. Curriculumontwikkeling voor primair onderwijs. Pica.
Nieveen, N. (2017). gta Schooleigen curriculumontwikkeling en voorwaarden voor succes. slo.
https://www.slo.nl/publish/pages/4704/gta‑schooleigen‑curriculumontwikkeling‑en‑voorw
aarden‑voor‑succes.pdf
Nieveen, N., & Folmer, E. (2013). Formative evaluation in educational design research. In: T. Plomp
& N. Nieveen (Eds) Educational design research (pp. 152–169), slo.
Nieveen, N., Schalk, H., & Van Tuinen, S. (2017). Onderwijs van de toekomst: Aandacht binnen
lerarenopleidingen voor schooleigen curriculumontwikkeling. Tijdschrift voor Lerarenopleiders,
38(4), 5–20.
oecd (2019). pisa 2018 Assessment and analytical framework. oecd publishing. https://doi.org/10​
.1787/b25efab8‑en
Pieters, J. Voogt, J., & Pareja Roblin, N. (Eds.) (2019). Collaborative curriculum design for sustainable
innovation and teacher learning. Springer.
VAN DEN BOSCH ET AL. (2024). TIJDSCHRIFT ONDERWIJSPRAKTIJK STUDIES

DOI 10.54657/tops.14247

VAN THEORIE NAAR BETEKENISVOLLE LE(E)SPRAKTIJK

22/22

Plomp, T., & Nieveen, N. (Eds.) (2013). Educational design research. slo.
Priestley, M., Biesta, G. & Robinson, S. (2015). Teacher agency. An ecological approach. Bloomsbury.
Rooijackers, P., Van Silfhout, G., Schuurs, U., Mulders, I., & Van den Bergh, H. (2020). Lezen en
antwoorden bij de tekst met vragen geobserveerd: Een eye-trackstudie onder vwo 4-leerlingen.
Pedagogische Studiën, 97, 42–50.
 Ros, A., & Keuvelaar-Van den Berg, L. (2017). Interventies ter versterking van de onderzoekscultuur. Scan onderzoekscultuur in de school. Steunpunt opleidingsscholen van de po-raad en de
vo-raad.
Van den Akker, J., Gravemeijer, K., McKenney, S., & Nieveen, N. (Eds.) (2006). Educational design
research. Taylor & Francis.
Van den Akker, J. (2003). Curriculum perspectives: An introduction. In J. van den Akker, W. Kuiper & U. Hameyer (eds.), Curriculum Landscapes and Trends, (pp. 1–10). Dordrecht: Kluwer
Academic Publishers.
Van den Broek, P., & Helder, A. (2017). Cognitive processes in discourse comprehension: Passive
processes, reader-initiated processes, and evolving mental representations. Discourse Processes,
54, 360–372. https://doi.org/10.1080/0163853X.2017.1306677
Van den Broek, P., Helder, A., Espin, C., & Van der Liende, M. (2021). Sturen op Begrip: Effectief Leesonderwijs in Nederland. Rapportage aan Vaste Tweede Kamer Commissie voor ocw. Universiteit
Leiden, Instituut Pedagogische Wetenschappen.
Van der Donk, C., & Van Lanen, B. (2020). Praktijkonderzoek in de School. Coutinho.
Voogt, J., Pieters, J. M., & Handelzalts, A. (2016). Teacher collaboration in curriculum design
teams: effects, mechanisms, and conditions. Educational Research and Evaluation, 22, 121–140.
https://doi.org/10.1080/13803611.2016.1247725
Zuiker, I., Schot, W., Oomen, C., De Jong, A., Lockhorst, D., & Klein, T. (2018). Succesvolle werkplaatsen: Wat is er nodig voor een vruchtbare onderwijssamenwerking tussen onderwijspraktijk,
hogescholen en universiteiten? Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek.
VAN DEN BOSCH ET AL. (2024). TIJDSCHRIFT ONDERWIJSPRAKTIJK STUDIES

DOI 10.54657/tops.14247.
