Perspectief in persgeschiedenis
University of Groningen

Perspectief in persgeschiedenis
Wijfjes, H.B.M.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.4949
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
1999
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Wijfjes, H. B. M. (1999). Perspectief in persgeschiedenis. Bijdragen en Mededelingen betreffende de
Geschiedenis der Nederlanden, 114(2), 223 - 235. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4949

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 18-05-2024

Perspectief in persgeschiedenis

HUUB WIJFJES

Besprekingsartikel naar aanleiding van:
G. Mulder, P. Koedijk, Léés die krant! Geschiedenis van het naoorlogse Parool 1945-1970
(Amsterdam: Meulenhoff, 1996, 640 blz., ISBN 90 290 4815 8); F. van Vree, De metamorfose
van een dagblad. Een journalistieke geschiedenis van de Volkskrant (Amsterdam: Meulenhoff,
1996,239 blz., ISBN 90 290 5379 8); N. Schrama, Dagblad De Tijd 1845-1974 (KDC bronnen
en studies XXXI; Nijmegen: Valkhof Pers, 1996, 668 blz., ISBN 90 5625 011 6); G. Mulder,
Wim van Norden. Portret van een courantier (Amsterdam: Meulenhoff, 1997, 135 blz., ISBN
90 290 5563 4); W. Wennekes, e. a., Het lood voorbij. Sijthoff en de Haagsche Courant.
Geschiedenis van een dagbladbedrijf (Amsterdam: Thomas Rap, 1998, 200 blz., ISBN 90
6005 810 0); M. Nord, Achterwaarts. Memoires (Amsterdam: Meulenhoff, 1998, 287 blz.,
ISBN 90 290 5747 5); S. van der Zee, De overkant. Mijn jaren bij Het Parool (Amsterdam:
Prometheus, 1998,266 blz., ISBN 90 5333 648 6); M. Maters, Van zachte wenk tot harde hand.
Persvrijheid en persbreidel in Nederlands-Indië 1906-1942 (Dissertatie Utrecht 1998;
Hilversum: Verloren, 1998, 320 blz., ISBN 90 6550 596 2); I. Cornelissen, Raamgracht 4.
Mooie jaren bij het weekblad (Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar, 1998, 493 blz., ISBN 90 388
1392 9).
 Is er revolutie uitgebroken in de persgeschiedenis1? Onderzoekers spreken al bijna nooit meer
over persgeschiedenis; vaker over mediageschiedenis. En een groeiende vloed van beschouwende artikelen duidt op een sterke behoefte aan uitbreiding van de onderzoeksinspanning in
de richting van audiovisuele en nieuwe media2. In het levendig debat klinken ook pleidooien
voor een fundamentele kentering in het onderzoeksperspectief. Ten voorbeeld stelt men de
ontwikkeling in tal van sociaal-wetenschappelijk en historische specialismen. Daar was men
in de jaren zeventig op zoek gegaan naar herkenbare en, veelal door kwantificering, onderling
vergelijkbare structuren in de geschiedenis. Sinds de jaren tachtig toont men evenwel meer
interesse voor de vraag hoe zich binnen die structuren mentaliteit, stijl en inhoud vormen.
Deze tendens is reeds in de beoefening van de persgeschiedenis te zien. Pershistorici keken
tot voor enkele jaren terug nog vrijwel exclusief naar de institutionele kant van de pers. Men
keek naar kranten als onderneming, naar het persbeleid, naar het doen en laten van grote
courantiers en naar beïnvloeding van de pers door de politiek. De laatste jaren begint men ook
aandacht te krijgen voor de manier waarop en onder invloed waarvan de pers en haar samenstellers in de openbaarheid vorm en inhoud construeerden. Ook wenst men een antwoord op de
vraag hoe publieksgroepen aan de media-inhoud betekenis of identiteit ontleenden. Geheel
afgedaan heeft daardoor de toepassing van sociaal-wetenschappelijke methoden en communicatiemodellen. De in die wereld getoonde neiging elke gecommuniceerde betekenis op
doorgaans kwantitatieve manier gelijk te schakelen, heeft sowieso nooit veel historici kunnen
1 Ik dank Remieg Aerts, Marcel Broersma, Ilja van den Broek en Hans Renders voor hun constructieve
en stimulerende commentaar op een eerste versie van dit artikel.
 2 Zie onder meer de bundel die onder redactie van H. B. M. Wijfjes en J. C. H. Blom verscheen:
Mediageschiedenis: kansen en perspectieven (Amsterdam, 1995) alsmede: H. Wijfjes, 'De toekomst van
de mediageschiedenis' en R. Aerts, 'Het tijdschrift als culturele factor en als historische bron' in het
themanummer over media en geschiedenis in Groniek, va. 135 (december 1996).
BMGN, 114 (1999) afl. 2,223-235

224

Huub

Wijfjes

overtuigen. 'Sociale wetenschappers leven in een wereld waar wij gewone stervelingen niet bij
kunnen', schreef historicus en oud-journalist Robert Darnton enige jaren geleden in een
beschouwing over de journalistieke realiteit. Het is 'een wereld die keurig gerangschikt is in
gedragspatronen, die wordt bevolkt door mensentypen die precies voldoen aan de theorie, en
die wordt geregeerd door correlatiecoëfficiënten die alleen standaardafwijkingen toelaten'3.
Met name in de Verenigde Staten en Engeland is, mede onder invloed van het postmodernisme,
nog een aantal stappen verder gezet. Er is interdisciplinair onderzoek ontstaan, waarbij historici
gebruik maken van methoden van de film- en televisiewetenschap (semiotiek en narratieve
beeldanalyse bijvoorbeeld) en de literatuur- en tekstwetenschap (met name de discourse analyse).
Aan deze onderzoeksmethoden ontleent men concepten zoals intertekstualiteit, constructie,
deconstructie en representatie, waarmee onderzoekers voortvarend proberen de mediageschiedenis opnieuw te beschrijven. Interpretatie vanuit de theorie of het inzicht is kenmerkender
voor dit historisch onderzoek dan het verzamelen van empirische gegevens en het toepassen
van bronnenkritiek.
In verband met deze veranderingen in het onderzoek is zelfs al gesproken van een paradigmawisseling4. Maar het is de vraag of, en zo ja in hoeverre, de nieuwe methoden en concepten
in het Nederlandse pershistorisch onderzoek doordringen en een vruchtbare voedingsbodem
vinden. Een blik op recente pershistorische literatuur zal kunnen helpen die vraag te beantwoorden.
 Traditie
Het is onmiskenbaar dat de institutionele geschiedenis van de Nederlandse pers aan steeds
meer kritiek onderhevig is. Voor een deel is dat ongetwijfeld te wijten aan de specifieke invulling
die de laatste dertig jaar daaraan is gegeven door de Amsterdamse pershistoricus Joan Hemels.
Sinds de publicatie in 1969 van zijn proefschrift over de afschaffing van het Dagbladzegel in
1869 — alom beschouwd als een standaardwerk over dit onderwerp — heeft hij een oeuvre
geschapen dat als een gebergte in het pershistorisch landschap ligt. De in een van zijn vele
boeken afgedrukte bibliografie besloeg in 1992 al 435 titels. In zijn normale schrijftempo
doorwerkend zal Hemels daar inmiddels nog zo'n 100 titels hebben bijgevoegd5.
Opvallend is dat dit gebergte door historisch geïnteresseerde journalisten en persondernemers
om de imponerende hoogte wordt bejubeld, terwijl het door historici niet zelden om zijn
onherbergzaamheid en het gebrek aan panoramische uitzichten wordt neergesabeld. De
bewondering en waardering die er onmiskenbaar zijn voor het bij tijd en wijle boeiende
feitenmateriaal dat stachanov-arbeider Hemels elke keer weer uit archieven weet op te diepen,
slaat om in verbazing over het ogenschijnlijk ontbreken van een onderscheidend criterium
voor belangrijkheid. Omdat Hemels blijkbaar alle feiten even leuk en interessant vindt, moet
de lezer zelf de goudader uitgraven waarnaar hij of zij op zoek is. Hemels levert als het ware
het ruwe basismateriaal, waarmee allerhande eindproducten gemaakt kunnen worden; zijn rol
is die van leverancier van halffabrikaat. Hierdoor krijgt Hemels niet altijd de waardering die
zijn toegewijde en omvangrijke onderzoeksinspanning zeker verdient. Dat is jammer voor
hemzelf maar ook voor de persgeschiedenis. De willekeurige overdaad van het over de lezer
uitgestorte materiaal suggereert immers dat de pers niet zozeer als serieus object voor historisch
3 R. Darnton, De kus van Lamourette. Bespiegelingen over mentaliteitsgeschiedenis (Amsterdam, 1990)
66.
 4 Zie daarvoor met name F. van Vree, 'Een discipline in beweging: van persgeschiedenis naar
mediageschiedenis', in: Wijfjes, Blom, Mediageschiedenis.
5 Het bibliografisch overzicht werd samengesteld door J. W. Reessink, in: J. Hemels, De pers onder
het juk van een fiscale druk (Amsterdam, 1992) 182-200.
Recensieartikel

225

onderzoek interessant is, maar vooral kan fungeren als een Fundgrube waaruit elke onderzoeker
vrijelijk kan putten als hij of zij op zoek is naar een leuk en treffend citaat.
 Hemels' ijver geeft ook iets te gemakkelijk voedsel aan beweringen dat we nu maar eens
totaal wat anders moeten gaan doen. Terwijl de institutionele persgeschiedenis buitengewoon
nuttig, zelfs onmisbaar, is als een fundament voor studies die vanuit een analytische vraag of
binnen een breed maatschappelijk, politiek of cultureel kader worden opgezet. Neem bijvoorbeeld het omvangrijke boek dat oud-directeur Nie. Schrama schreef over de institutionele
geschiedenis van het in 1974 opgeheven dagblad De Tijd. Met zijn bijna 700 pagina's geeft het
boek ons zeer gedetailleerde, op veel nieuw archiefmateriaal gebaseerde, informatie over het
dagblad dat de priester Judocus Smits in 1845 in Den Bosch oprichtte. Pas na een moeizame
opbouwperiode ontwikkelde De Tijd zich, onder het motto Dieu et mon Droit, vanuit Amsterdam
tot een dagblad voor de katholieke elite. Al naar gelang de stemming van de hoofdredactie
stelde de krant zich afwisselend op als een tikje progressief of een tikje conservatief. 'Een
pastoorsblad' was het stempel dat het in de negentiende eeuw kreeg en dat De Tijd nooit meer
kwijt zou raken, want de krant bleef de katholieke elite aanspreken, ook na de samensmelting
met de Rotterdamse De Maasbode in 1959. Dat verklaart wellicht de onverbiddelijke neergang
na 1960. De katholieke intelligentsia nam in deze periode immers snel en massaal afscheid van
alles wat naar zuilaanhankelijkheid riekte. In 1974 moest De Tijd de 55.000 overgebleven
abonnees meedelen verder te gaan als weekblad.
 Schrama's prachtig uitgegeven boek staat vol illustraties waarvan de wierook afwalmt. Het
oogt daardoor als een exponent van het rijke roomse leven. Geheel in stijl beschrijft Schrama
de geschiedenis van De Tijd ook als zodanig. De tekst bestaat uit uitvoerige portretten van
directeuren, hoofdredacteuren en beroemde medewerkers en Schrama besteedt de meeste
aandacht aan de debatten die deze hoofdrolspelers voerden om de koers van de krant uit te
stippelen, te bewaken en te verdedigen. Omdat De Tijd in zijn lange bestaan de ene abonneecrisis
na de andere moest overwinnen (en daaraan tenslotte ook ten onder ging), lijkt het alsof nooit
over andere zaken gesproken werd in 't Kasteel van Aemstel, zoals het redactiegebouw aan de
Amsterdamse Fleetstreet (Nieuwezijds Voorburgwal) sinds 1904 heette. De journalistieke
geschiedenis komt slechts indirect ter sprake als Schrama onderwerpen beschrijft die reactie
uitlokten. Over actuele kwesties die de katholieke wereld diep verdeelden, zoals Franco's
fascisme in Spanje bijvoorbeeld, kunnen we lezen dat de bisschop het noodzakelijk achtte de
toon van de krant bij te sturen, omdat het Vaticaan had geklaagd: 'De Tijd vergeet wel eens, dat
hij een katholiek dagblad is en als zoodanig heeft op te komen voor de katholieke belangen,
altijd, overal, voor alles, boven alles'.
 Prachtig citaat natuurlijk (en dat is er maar een uit vele), maar De Tijd was zeker niet alleen
een katholieke krant omdat de bisschop er een censor had aangesteld, het personeel uit katholieke
kring werd gerekruteerd en de hoofdredacteur veel dwingende post van katholieke autoriteiten
ontving. Vrijwel onbekend bij Schrama blijft wie (en op grond van welke overwegingen)
bepaalde hoe het containerbegrip rooms (dat je als een stijl zou kunnen definiëren) moest
worden vertaald in de selectie en beschrijving van dagelijkse nieuwsonderwerpen, maar ook in
de keuze en vormgeving van rubrieken, columns, strips, reportages en fotopagina's. En hoe
verhield een dergelijke inhoud zich tot het referentiekader van haar lezersgroep, het sterk van
karakter en invloed veranderende katholicisme? Het zijn vragen waarvoor men toch wat andere
werken op moet slaan.
 Geheel anders van aard, maar met dezelfde klassieke toon en opzet is het degelijke proefschrift
dat Mirjam Maters schreef over het persbeleid in Nederlands-Indië tot 1942. Een klassieker
onderwerp dan beleidshistorie is al nauwelijks denkbaar en in haar opzet zien we een voorkeur
om beleid uitsluitend in een eng politiek-juridisch kader te beschouwen. De hantering van

226

Huub

Wijfjes

bronnen is feitelijk consciëntieus. Aan theorievorming heeft Maters een broertje dood. In haar
inleiding constateert ze dat er historici zijn die 'openbaarheid in relatie tot politieke cultuur' tot
onderwerp hebben gekozen en daarbij te hoop lopen tegen Habermas' beruchte boek
Strukturwandel der Öffentlichkeit. Maar na eenvoudig te hebben vastgesteld dat pers in het
openbaar verschijnt en dus een relevant onderwerp is, gaat ze blijmoedig over op de politiekjuridische context van de bemoeienis van het Nederlands gezag met de pers in de gordel van
smaragd. Geen woord over vormconcepties en stijlveranderingen afgezet tegen de specifieke
mentaliteit van de Nederlandse gemeenschappen in Nederlands-Indië. De inhoud van de pers
en wie haar met welk motief maakte is zelfs volstrekte bijzaak.
 Maar is het daarmee een boek dat maar beter niet had kunnen verschijnen? Mij dunkt zeer
zeker niet, want Maters brengt een rijkdom aan kennis samen in een, weliswaar gortdroog
opgeschreven, maar kraakhelder en effectief betoog. Zeker nu we sinds kort ook zijn ingelicht,
zij het veel minder degelijk, over het radiobeleid in Nederlands-Indië ontstaat zo langzamerhand
een redelijk compleet beeld van de manieren waarop de Indische overheid met de openbaarheid
is omgegaan6. Boeiend is het te lezen hoe het gouvernement op een veel modernere manier dan
in Nederland op dat moment gebruikelijk was, begon met een subtiele beïnvloeding van de
pers. Het vormde een opvallend contrast met het negentiende-eeuwse persbeleid in Indië, dat
in vergelijking met het moederland oerconservatief genoemd kan worden, want preventieve
censuur en andere officiële belemmeringen van de persvrijheid waren aan de orde van de dag.
 Tussen 1900 en 1913 schafte de Indische overheid evenwel niet alleen de censuur af, maar
gouverneur-generaal J. B. van Heutsz ontwikkelde ook een voorlichtingsbeleid gericht op de
pers. De aloude traditie van 'lekken' en vriendendiensten aan bruikbare journalisten werd uitgebreid met steun aan en controle over een persbureau, een systeem van perskaarten en financiële
steun aan betrouwbaar geachte persorganen. De Indische pers probeerde men voor het karretje
van de ethische politiek te spannen door bijvoorbeeld steun te geven aan Bintang Hindia, een
blad dat in 1902 schreef: '.. .wij willen de nog te veel als plant levende Inlanders helpen opheffen,
ontwikkelen en logisch leeren denken'. Dat men in 1914 met de haatzaai-artikelen in het Wetboek
van Strafrecht en in 1927 met de invoering van een administratieve perscensuur terugkeerde
naar de 'harde hand', doet niets af aan het feit dat het gouvernement blijkbaar veel eerder dan
in Nederland de mogelijkheden van voorlichting zag. Ook ten opzichte van het buitenland
voerde men beleid om het beeld over Nederlands-Indië zo gunstig mogelijk te laten zijn.
 Baant de lezer van Maters' proefschrift zich een weg door een woud van nota's, directieven,
ambtsberichten en volksraadsdebatten dan ontstaat een rudimentair beeld van de Indische
persmarkt, maar vooral gezien door de bril van de Indische overheid. In veel gevallen duister
blijft wat die pers eigenlijk nog anders schreef dan wat de overheid kennelijk schadelijk vond
voor orde, rust, ethische politiek en internationale veiligheid. Wat was, om maar eens een
'modern' onderwerp te noemen, de voor de koloniale pers (niet alleen de Nederlandse overigens)
karakteristieke 'tropenstijl' en hoe verhield die zich tot de mentaliteit van de Europese bevolking?
En welke relatie had die tropenstijl met het politiek debat, dat door het ontbreken van verzuiling
ook al fundamenteel afweek van het debat in het moederland? Het niet stellen van dit soort
vragen is een bewuste zelfbeperking van de auteur geweest en wie geeft haar ongelijk? Er zijn
inmiddels ook enige boeken voorhanden, geschreven door auteurs die beter met dergelijke
vragen uit de voeten kunnen7.
6 R. Witte, De Indische radio-omroep. Overheidsbeleid en ontwikkeling 1923-1942 (Hilversum, 1998).
7 Vooral twee goed gedocumenteerde journalisten-biografieën geven een bijzonder rijk beeld van
journalistiek en politiek in Indië, met name van het toonaangevende Bataviaasch Nieuwsblad: G.
Termorshuizen, P. A. Daum. Journalist en romancier van tempo doeloe (Amsterdam, 1988); U. Bosma,
Karel Zaalberg. Journalist en strijder voor de Indo (Leiden, 1997).
 Recensieartikel

227

Journalistiek en lezer
Door de nadruk die auteurs zoals Maters en Schrama geven aan de politieke context ontstaat
onwillekeurig de indruk dat kranten en andere periodieken onder de straffe dan wel inspirerende
leiding van een bekende hoofdredacteur niets anders doen dan een consistente politieke mening
formuleren. Dat is vanzelfsprekend een zeer beperkte visie op de pers. Gelukkig zijn er ook
pershistorici die aandacht vragen voor de sociale en organisatorische verhoudingen op redacties,
de relatie van een redactie tot de lezersgroep waarop ze zich richt en de implicatie daarvan op
vorm en inhoud. Het zijn historici die hun onderwerp niet als 'pers' zullen definiëren, maar als
'journalistiek'.
Vooral 1996 zal worden geboekstaafd als een rijk oogstjaar voor dergelijk onderzoek. Na
meer dan vijfjaar studie publiceerden historicus Paul Koedijk en journalist Gerard Mulder in
opdracht van de Stichting Het Parool een diepgravende studie naar de geschiedenis van het
Amsterdamse dagblad met landelijke allure Het Parool tussen 1945 en 1970. Daarnaast schreef
historicus Frank van Vree in opdracht van de 75-jarige de Volkskrant een boek over de cruciale
periode tussen grofweg 1960 en 1982. Kenmerkend voor de huidige Nederlandse persgeschiedenis is dat Van Vree, die zich getuige vele activiteiten en publicaties toch zeer thuis voelt in
het postmoderne debat, zijn boek niet presenteert als een krantengeschiedenis die de
pershistorische traditie volledig vervangt. Hij verwerpt niet de institutionele geschiedenis, zoals
die door Hemels in 1981 gedetailleerd is opgeschreven8, maar vult ze aan. Hij voorziet ze in
eigen woorden van 'een contrapunt' door de journalistieke discussies te analyseren die hebben
geleid tot de 'metamorfose' van inhoud, vorm en stijl van de Volkskrant.
 De boeken van Mulder/Koedijk en Van Vree zijn op een totaal verschillende manier gecomponeerd. Van Vree schreef een relatief korte, maar buitengemeen scherpe analyse van de
dramatische verandering in journalistieke opvattingen, terwijl Mulderen Koedijk een vuistdikke
redactiegeschiedenis componeerden boordevol uiterst gedetailleerde uitstapjes naar interessante
politieke en maatschappelijke vraagstukken. Maar er zijn ook saillante overeenkomsten.
Opvallend is niet alleen de enorme vaart waarmee ze zijn geschreven (dat is te danken aan de
gelukkige omstandigheid dat we te doen hebben met getalenteerde auteurs) maar vooral het
perspectief van waaruit die vaart erin gehouden wordt. Het zijn portretten van dagbladen
geworden, waarin de krant niet functioneert als 'een spiegel van de samenleving', maar als een
waarnemer van en deelnemer aan maatschappelijke, culturele en politieke ontwikkelingen. Als
een verzamelplaats ook van personen die ieder op hun eigen manier de krant verbonden met de
wereld van kunst, wetenschap, politiek, internationale zaken, vakbonden en, met name na de
jaren zestig, met actie- en belangengroepen.
 Het boek van Mulder en Koedijk had als proefschrift niet misstaan, maar dat was blijkbaar
niet de ambitie van de auteurs. Het is een studie die uitblinkt in de grondigheid van de documentatie en een creatief gebruik van archiefmateriaal. Het gemis van het redactiearchief van
de krant is, naar het zich laat aanzien, probleemloos opgevangen door een brede verscheidenheid
aan archieven en mondelinge getuigenissen te verzamelen. Ze schreven uiteindelijk een studie
van 'de ParooZ-cultuur' die onlosmakelijk verbonden is met politiek en maatschappij. Léés die
krant! waaiert dan ook uit over een veel breder terrein dan alleen de krant zelf. Het levert een
panoramisch beeld op van de innige verstrengeling van politiek, media en samenleving in de
jaren vijftig en zestig, een verstrengeling die zo fundamenteel en ingrijpend was dat het
verleidelijk is om, met een verwijzing naar het enigszins uitgesleten begrip 'militair-industrieel
complex', de typering 'politiek-mediaal complex' te gebruiken.
Mulder en Koedijk, die in 1988 al furore maakten met een net zo breedsprakige, maar met
8 J. Hemels, De emancipatie van een dagblad. Geschiedenis van de Volkskrant (Baam, 1981).
 228

Huub

Wijfjes

recht bekroonde biografie van Vrij Nederland-pumahst Henk van Randwijk9, borduren in
zekere zin voort op de in 1991 verschenen, en eveneens vuistdikke, oorlogsgeschiedschrijving
van Het Parool door historica Madeion de Keizer10. Samen met nog andere werken (waarvan
enkele nog ter sprake zullen komen) maken ze Het Parool tot het dagblad dat in Nederland
veruit het meest uitvoerig historisch in kaart gebracht is. Dat is minder curieus dan het misschien
lijkt. Hel Parool behoorde weliswaar slechts korte tijd tot de kranten met de hoogste oplagen,
maar in de journalistieke wereld sprak (en spreekt) Het Parool sterk tot de verbeelding. De in
juli 1940 opgerichte verzetskrant was in journalistieke ogen niet alleen 'goed' tijdens, maar
ook nâ de oorlog. Het Parool was niet gewoon een krant, maar ze stond voor een visie op
politiek en journalistieke stijl die maatgevend is geworden in de Nederlandse journalistiek. Je
zou Het Parool — net als het opmerkelijke Nederlandse omroepbestel overigens — kunnen
zien als de meest ideaaltypisch-Nederlandse oplossing voor een van de centrale problemen van
de westerse landen sinds de negentiende eeuw: de verhouding tussen massacultuur, hoge cultuur
en openbaarheid. Met de negentiende-eeuwse massapers en de twintigste-eeuwse film, radio
en televisie kregen immers uitingen, ideeën en gedragingen toegang tot de openbare sfeer, die
de exclusiviteit van hoge cultuur aantastte en die elites doorgaans onwenselijk of schadelijk
vonden. Pogingen tot beheersing en beteugeling richtten zich veelal op de indamming van de
commerciële invloed op massamedia. De commercie werd gezien als de belangrijkste stimulans
voor de onbeheerste emoties van de massa.
Het Parool wees na de bevrijding het commerciële streven in de pers aan als de belangrijkste
oorzaak voor collaboratie met een verwerpelijke ideologie. Verwijzend naar De Telegraaf wees
men de vermenging van commerciële bedrijfsvoering met journalistieke inhoud aan als oorzaak.
 Het dagblad, meende Het Parool, was primair de drager van een idee dat niet beschadigd
mocht raken door de luim van de adverteerder, die alleen uit was op de gunst van de massa.
Daarom bracht men de kapitalistische bedrijfsvoering onder toezicht van de ideële Stichting
Het Parool. De winsten die de krant genereerde, kwamen op deze manier ten goede aan de
identiteit van de krant zelf.
De beteugeling van het commerciële streven door bescherming van de redactionele onafhankelijkheid sloot niet uit dat ook Het Parool in de jaren veertig en vijftig doorgaans niet kon,
maar beter is te zeggen: niet wilde, ontkomen aan 'de vanzelfsprekendheid van een dienstbare,
instrumentele pers', zoals Mulderen Koedijk dat fijntjes uitdrukken. Het Parool viel weliswaar
op door een ogenschijnlijk onafhankelijke koers ten opzichte van de thuisbasis PvdA, maar in
de praktijk was van een onafhankelijkheid in de zin die dat begrip na de ontzuiling zou krijgen
weinig te merken. Het Parool was in tegenstelling tot Het Vrije Volk geen partijkrant (volgens
hoofdredacteur P. J. Koets was het verschil dat Het Vrije Volk 'preekte voor de al bekeerden, en
Het Parool voor de heidenen'), maar talloos zijn de voorbeelden van zelfgekozen onderschikking
van de krant aan de belangen van de PvdA en de rooms-rode coalitie. In de jaren zestig kentert
dat beeld. De, naar later bleek doorslaggevende, aanval van Het Parool op PvdA-leider Jaap
Burger in 1961 was een voorbode van de ontworsteling aan de door de partij gewenste loyaliteit
in de jaren zestig. De afstand werd groter, maar de wederzijdse sympathie bleef.
 Niet alleen mediahistorici zullen het boek van Mulder en Koedijk als belangwekkend en
informatief ervaren, maar ook de historici met belangstelling voor de nationale en internationale
politiek tussen 1945 en 1970. Wie geïnteresseerd is in de interne verhoudingen in de PvdA, de
kabinetten Drees, de monarchie en de Greet Hofmans-affaire of de Nederlandse relatie met de
VS komt evenzeer aan zijn trekken. Uit deze opsomming blijkt overigens dat de auteurs Het
9 G. H. Mulder, P. Koedijk, H. M. van Randwijk, een biografie (Amsterdam, 1988).
10 M. de Keizer, Het Parool 1940-1945. Verzetsblad in oorlogstijd (Amsterdam, 1991).
Recensieartikel

229

Parool vooral in relatie tot de politiek plaatsen. Andere sectoren dan het politiek commentaar
en de politieke berichtgeving komen er relatief bekaaid af.
Dat roept de vraag op of deze relatieve eenzijdigheid niet leidt tot een overwaardering van
zaken die de topfiguren van de krant blijkbaar belangrijk vonden, maar die voor de Paroollezersgroep minder nadrukkelijk speelden. Onderzoek naar leesvoorkeuren wijst uit dat bij de
keuze van een krant niet alleen politieke overwegingen meespelen, zelfs niet op de eerste
plaats. Vooral de compleetheid en luchtigheid van de krant waren aantrekkelijke punten voor
lezers. Het Parool bracht veel sport, film, radio- en televisienieuws, experimenteerde met het
interview, introduceerde in 1953 het spraakmakende katern P. S., maar bracht ook economie,
kinderrubrieken, het light verse van Annie M. G. Schmidt en de door Wim Hora Adema samengestelde pagina 'Voor de vrouw, maar voor haar niet alleen', die door Annie M. G. Schmidt 'de
eerste volwassen rubriek voor de vrouw in een krant' werd genoemd.
 Van de weinig politiek gekleurde publieksvoorkeur waren hoofdredacteuren en directeuren
zich terdege bewust. Met de Kronkels van Simon Carmiggelt, Henri Knaps 'Amsterdams Dagboek' en de strip van Kapitein Rob waren, blijkens de advertenties uit die tijd, meer lezers te
winnen dan het commentaar van Frans Goedhart. Op diens later door historici en journalisten
beroemd verklaarde commentaar 'A queer country' bijvoorbeeld, waarin hij kritiek leverde op
de zweverige denkbeelden die koningin Juliana tijdens haar staatsbezoek aan de Verenigde
Staten ventileerde, werd na publicatie op 26 april 1952 volstrekt niet gereageerd. Dat laat zich
voor wat betreft de politieke elite wel verklaren (hetgeen Mulder en Koedijk dan ook zeer
uitvoerig doen), maar het was blijkbaar geen zaak die de publieke gemoederen beroerde.
 Succes en falen van landelijke kranten
Het is aannemelijk dat de preoccupatie met de politiek van de krant Koedijk en Mulder heeft
belemmerd een overtuigend antwoord te geven op de vraag waarom Het Parool na 1970 zo
dramatisch de gunst van lezers verloor. Het is evenwel goed daarbij te beseffen dat er geen
moeilijker te verklaren proces denkbaar is dan de opkomst en neergang van kranten. Waarom
faalde de krant die door intimi en kenners 'de beste krant van Nederland' werd (en nog steeds
wordt!) genoemd, op de lezersmarkt? Heeft Het Parool, waar in de jaren vijftig en zestig de
fine fleur van het journalistieke en literaire métier werkte, niet een aantal boten gemist die de
Volkskrant wel haalde? De oplage van Het Parool viel gestaag terug van 237.000 in 1960 tot
nog maar 101.000 in 1995, waarbij opgemerkt moet worden dat het laatste een kunstmatig
hoog gehouden cijfer was. Uit markttechnische overwegingen verspreidde de krant in de
peilmaand september immers een groot aantal gratis tijdelijke proefabonnementen, die meetelden
voor de hoogte van oplage en de daarop gebaseerde advertentietarieven. Dergelijke trucs had
de Volkskrant niet nodig, want die zag de oplagecijfers oplopen van 161.000 in 1960 tot 359.000
in 1995.
Voor wie deze context kent, was het te voorspellen dat de publicatie van Léés die krant! zou
worden ontvangen als een historische verklaring voor de naderende ondergang van Het Parool.
 Net zoals de vrijwel gelijktijdige verschijning van Van Vrees geschiedschrijving van de
Volkskrant overigens velen het licht deed schijnen op de oorzaken van het succes van de
voormalige katholieke arbeiderskrant. Maar waarom de Volkskrant wel en Het Parool niet?
Het Parool was met zijn progressief-nuchtere imago toch 'geknipt voor de jaren zestig', zoals
Mulder schrijft. Is het omdat de krant uiteindelijk in het heetst van de provo- en studentenstrijd
partij koos vóór het gezag en tégen relschoppende jongeren? Of was het de keuze pro-Israël en
pro-VS in een tijd dat zoiets bij jonge en linkse intellectuelen (grotendeels in wording overigens)
'not done' was? De Volkskrant was voor hen veel aantrekkelijker, want die krant koos overwegend
partij tegen de Amerikaanse interventie in Vietnam en stond sympathiek ten opzichte van de

230

Huub

Wijfjes

Palestijnen. Zelfs zozeer dat het de krant op een beschuldiging door G. B. J. Hiltermann van
'antisemitisme althans anti-Israël' kwam te staan.
Gaf het gebrek aan inspiratie van de hoofdredacteuren Herman Sandberg en Wouter Gortzak
wellicht de doorslag? Of was het vertrek, begin jaren zeventig, van het talent dat Het Parool
groot had gemaakt een factor? Waar bij de Volkskrant een hele nieuwe generatie talenten binnenkwam, onder wie de latere hoogleraar vaderlandse geschiedenis Jan Bank en columnist Jan
Blokker, bleef Het Parool vereenzelvigd worden met de belevingswereld van de verzetsgeneratie.
De flarooMeiding kampte tenslotte met een gebrek aan visie op de sterk veranderende persmarkt,
met name de Amsterdamse waar ze steeds meer op teruggeworpen werd. De lezers waren wat '
betreft hun krantenvoorkeur op drift geraakt. Zij zeiden Het Parool vaarwel en sloten niet
alleen de Volkskrant in de armen, maar ook het Algemeen Dagblad, De Telegraafzn, sinds eind
jaren zeventig, de liberale fusiekrant NRC Handelsblad.
 Van Vree slaagt er beter in de achtergronden van dat complexe proces te beschrijven, hetgeen
vooral wordt veroorzaakt door betere bronnen en zijn scherpe analysevermogen. De krap 200
pagina's van zijn Metamorfose laten zich lezen als een essay, waarin geen woord te veel is
geplaatst. Van Vree schetst een boeiend beeld van een krant die zichzelf, je zou haast zeggen:
ongemerkt, transformeerde van een podium van en voor de katholieke vakbeweging naar een
ochtendblad voor progressief Nederland. Van een katholieke arbeiderskrant geleid door een in
nieuws geïnteresseerde, maar door en door katholieke bullebak (J. M. Lücker) groeide de krant
onder Jan van der Pluijm naar een bij tijd en wijle overgedemocratiseerd platform voor journalistieke hotshots, dat bij lezers zowel weerzin als bewondering oogstte. Criticasters schilderden
de krant af als zuur en negatief. Bovendien zou, zeiden weer anderen, de Volkskrant geen
informatie geven maar propaganda bedrijven en de blinde aanhankelijkheid aan katholieke
leiders slechts hebben ingeruild voor blinde aanhankelijkheid aan splintergroeperingen en 'de
ontrechten en verdrukten' die sinds 1973 in het redactiestatuut werden genoemd. Politici klaagden over de eenzijdigheid van de politieke verslaggeving en het commentaar. Tijdens het kabinetDen Uyl spraken sommigen zelfs van het 'meeregeren' door de Volkskrant.
 Maar daar stond tegenover dat de krant door het aanvankelijk nog overdadige vakbondsnieuws
profiteerde van de lezersgroep die met het verdwijnen van Het Vrije Volk begin jaren zeventig
op zoek ging naar een dagblad dat haar leefwereld vertolkte. Intellectuelen prezen de krant om
de spitsvondige rubrieken, de kwaliteit van het correspondentennetwerk en het gebruik van
nieuwe journalistieke vormen die uit Amerika kwamen aangewaaid. De Volkskrant experimenteerde bijvoorbeeld met de zgn. situationer, waarin het vaak abstracte nieuwsverhaal vanuit
een kenmerkend detail of een herkenbare menselijke situatie dicht bij de belevingswereld van
de lezer werd geplaatst. Ook liep de krant voorop bij het volgen van een nieuwe politieke
agenda, waarop issues prijkten zoals het milieu, geestelijke gezondheidszorg, ontwikkelingssamenwerking, emancipatie, de vrouwenbeweging, het wetenschappelijk onderwijs en de
kraakbeweging. In tegenstelling tot Het Parool kwam de Volkskrant in de gratie van 'a generation
with a whole new explanation'. Het bleek een groep hoogopgeleiden waarmee de advertentieverkopers van de jaren tachtig en negentig wel raad wisten.
 Interessant is dat het proces van opkomst van de Volkskrant en neergang van Het Parool zich
voltrok binnen hetzelfde bedrijfsverband. De twee bedreigde dagbladen hadden zich in 1968
gevonden in een fusie die, in aanmerking nemend dat bijna 90% van de aandelen van de nieuwe
Perscombinatie in eigendom kwam van de Stichting Het Parool, werd gezien als een overname
van de Volkskrant. Maar in de Perscombinatie profiteerde op de lange termijn juist de Volkskrant
van de voor een onafhankelijke en kritische journalistiek weldadige bedrijfscultuur die bij Het
Parool was ontwikkeld. Grote man achter de Perscombinatie was de vroegere directeur van
Het Parool, Wim van Norden. Gerard Mulder roept hem in een biografisch boekje, dat als een

Recensieartikel

231

soort nabrander van het ftjroo/-boek ter gelegenheid van Van Nordens tachtigste verjaardag in
1997 verscheen, uit tot 'de belangrijkste courantier van deze eeuw' en misschien is dat niet
eens ten onrechte. In tegenstelling tot 'persbaron' verwijst het begrip courantier immers niet
naar een ondernemer die streeft naar zo hoog mogelijke oplages en winsten — in dat opzicht
zou de intrigerende H. C. M. Holdert, die onder andere De Telegraaf groot maakte, hoge ogen
gooien — maar naar een figuur die oplages vooral ziet in relatie tot het ideële doel dat de pers
zich stelt. Zoals we ook al bij Van Vree en anderen konden lezen, beschutte de Perscombinatie
de doelen van de bij haar aangesloten kranten door een stichting voor elke krant in het leven te
houden. Ook zorgde ze voor een bedrijfsklimaat waarbinnen de bedreigde kranten konden
profiteren van de resultaten van het totale bedrijf11. De eerste jaren profiteerde de Volkskrant
daarvan ten koste van Het Parool; de laatste 20 jaar lagen die verhoudingen precies andersom.
 Tot 1979 was Van Norden directeur van de Perscombinatie, daarna voorzitter van de grootste
aandeelhouder, de Stichting Het Parool. Mulder geeft in zijn portret tamelijk veel aandacht aan
deze activiteiten en dat is logisch, want Van Nordens gevoel voor strategie op de persmarkt is
ongetwijfeld zijn grootste kwaliteit. Dat bleek ook weer toen in 1995 de inmiddels met
boekenuitgeverij Meulenhoff uitgebreide PCM de kans schoon zag de Dagbladunie te kopen.
Deze uitgever van onder andere Algemeen Dagblad en NRC Handelsblad was wegens te geringe
rentabiliteit (minder dan de verlangde 15%) in de uitverkoop gedaan door het Reed-Elsevierconcern. Hoewel hij formeel geen andere functie meer had dan die van 'erevoorzitter' van de
Stichting Het Parool, droeg Van Norden in belangrijke mate bij aan de grootste overname uit
de Nederlandse persgeschiedenis. Voor 865 miljoen gulden werd PCM eigenaar van de Dagbladunie en kwam het bedrijf in een klap op gelijke voet met het Telegraaf-concem, dat met
haar samenvallen van directionele en redactionele verantwoordelijkheid kan worden gezien
als de tegenpool van de journalistieke opvatting die door Het Parool wordt gesymboliseerd.
 De meesterzet van PCM had overigens wel een schaduwzijde. Na jaren achtereen een jaarlijks
verlies van Het Parool van twaalf miljoen te hebben toegedekt, maakte PCM-directeur Cees
Smaling duidelijk dat de financiering van de overname geen verliezen meer toestond. Het
gevolg voor de roemruchte krant is te lezen in De overkant, een terugblik van de hoofdredacteur
die na een strijd die de laatste twee jaar van zijn Parool-tijd ging beheersen, het bijltje erbij
neer gooide. Sytze van der Zee, na een lange journalistieke carrière sinds 1988 hoofdredacteur,
doet er in zijn boek niet moeilijk over: Smaling is een Machiavelli die zijn plan ter redding van
Het Parool van meet af aan geen kans heeft gegeven. Van der Zee wilde overstappen op het
goedkopere halfformaat (het denigrerende woord tabloid vermeed hij zorgvuldig) en de inhoud
meer afstemmen op de smaak van, wat de steeds machtiger marketingafdeling 'jonge urbane
solisten' noemde. Van der Zee noemt het plan, om redenen die overigens volstrekt duister blijven, de enige kans op overleven van 'journalistiek gezien de beste krant van Nederland' (een
oud en bekend geluid). Maar PCM weigerde het geld voor de investeringen ter beschikking te
stellen. Bovendien voerden vijandige redacteuren allerlei acties die de hoofdredacteur in de
wielen reden. Van der Zee laat dit verhaal ontrollen als een thriller vol met karakters, complotten,
stoten onder en boven de gordel en een dramatisch slot waarbij hij als miskende held van de
Wibautstraat vertrekt, uitgewuifd door huilende geestverwanten en vrienden en nog een laatste
blik werpend op de PCM-burelen aan de overkant van de straat. Een terughoudende en
afgewogen evaluatie geeft Van der Zee in geen enkel opzicht en als historische bron moet De
overkant dan ook met net zoveel kritische geest bezien worden als elke andere terugblik van
een betrokkene.
 11Zie de bundel: Met behoud van identiteit. Perscombinatie 1968-1993 (Amsterdam, 1993).
232

Huub

Wijfjes

Regionale pers
De groeiende afhankelijkheid van de markt en de veranderende voorkeur van de lezer heeft
overigens niet alleen het aanzicht van de landelijke, maar ook van de regionale pers sterk
veranderd. Sinds de jaren zestig is de ene golf van fusies op de andere gevolgd met een
vermindering van het aantal zelfstandige titels als resultaat. Nog slechts drie grote concerns
geven op grote schaal regionale kranten uit: VNU (die te zien is als de totaal vercommercialiseerde opvolger van de katholieke perszuil), de Noordelijke Dagbladcombinatie en het
Wegener-concem. Het Telegraafconcern en PCM beschouwen regionale dagbladen als een
relatief bescheiden nevenactiviteit. Toen Wegener in 1994 het laatst overgebleven familiebedrijf
Sijthoff Pers overnam, besloot de familie Sijthoff een opdracht voor geschiedschrijving te
verstrekken waarin het vlaggenschip van Sijthoff, de uit 1883 daterende Haagsche Courant,
onderwerp van studie zou moeten zijn. In Het lood voorbij laten vier auteurs zien dat juist in
snel moderniserende steden begin deze eeuw behoefte ontstond aan een dagblad dat het chaotische nieuws bracht in een overzichtelijk en herkenbaar kader van de stedelijke (in dit geval:
Haagse) werkelijkheid van alledag. Met kleinschalig nieuws van dichtbij, gegoten in aantrekkelijke vormen als de reportage, de column en het feuilleton, kon de Haagsche Courant
uitgroeien tot een ideologie-overstijgend, bindend element. Dat verklaart overigens tevens de
neergang sinds de jaren zeventig. De sterk veranderende behoefte aan een stedelijke identiteit
— een gevolg van immigratie en de individualisering van de cultuur — dwong de krant tot
aanpassing, die ze overigens niet altijd snel kon maken.
 Als eerste proeve van een historische schets van een regionaal dagblad kan Het lood voorbij
worden gewaardeerd, maar als geheel is de bundel niet erg geslaagd. Deels is dat te wijten aan
de grote greep die de opdrachtgever heeft gehouden op de vormgeving en het servicedeel. Een
summier literatuurlijstje en een nogal overbodige kroniek kunnen bijvoorbeeld het gemis aan
een notenapparaat niet goedmaken. Maar ook de inhoud valt niet altijd mee. Een gebrek aan
coördinatie van de vier auteurs leidt tot meerdere overlappingen in de teksten. Het onderling
kwaliteitsverschil is groot. Een opsommerig hoofdstuk van bedrijfsjoumalist Wim Wennekes
over de familie Sijthoff en een interessant, maar erg gespecialiseerd hoofdstuk van socioloog
Wilbert van Vree over de druktechniek, worden afgewisseld met aardige pogingen van Frank
van Vree en Heen Montijn om respectievelijk de redactie- en publieksgeschiedenis te schrijven.
Maar Van Vrees artikel gaat gebukt onder extreme kortheid. In 23 pagina's de geschiedenis van
meer dan 100 jaar nieuwsorganisatie persen is een opgave die zelfs Van Vree niet verder brengt
dan het aanstippen van enkele hoofdlijnen van de krant, die hij karakteriseert als 'goedkoop,
vrijzinnig, neutraal en gelezen door een burgermassa'. Historica en journaliste Montijn poogt,
geconfronteerd met een totaal gebrek aan bronnen over het lezend publiek, aan de hand van
steekproeven uit de kopij van de krant alsmede de advertenties de belevingswereld van de lezer
te schetsen. Dat is een erg veelbelovende methode, maar op de weinig systematische, wat
babbelende manier die Montijn kiest is het resultaat toch wat teleurstellend.
 Journalisten schrijven geschiedenis
Eerder typeerden we de terugblik van ftjrooZ-hoofdredacteur Sytze van der Zee als belangwekkend, maar zeer sterk gekleurd door persoonlijke ervaring en opvatting. Deze constatering
verhindert niet De overkant te waarderen om de openhartige blik die ze ons gunt in de gang van
zaken bij een krant. Als er een aspect is dat in de pershistoriografie onbelicht is gebleven dan is
het wel de sociale context van het journalistieke beroep, de redactionele organisatie, de journalistieke werkwijze en de effecten daarvan op de inhoud van de krant. Nu de interesse daarvoor
groeit laat het gebrek aan bronnen en goede journalistieke memoires zich pas goed voelen. Er
zijn vele tientallen journalistieke memoires geschreven, maar beschrijvingen van de redactionele

Recensieartikel

233

praktijk zoals Van der Zee ons geeft zijn eerder uitzondering dan regel. De meeste joumalistenmemoires staan vol met sterke verhalen over ontmoetingen met bekende mensen,
anekdotes, sterke staaltjes uit het vak en afgunstige dan wel verheerlijkende meninkjes over
collega's. Maatvoering is daarbij niet de sterkste kant. Aan het ene uiterste tref je de pompeuze
zelfoverschatting van Willem Oltmans aan, die over zijn eerste 38 levensjaren maar liefst zes
dikke delen volschreef. Aan de andere kant is er het flinterdunne pamflet van de in september
1997 overleden W. L. (Boebie) Brugsma, die met zijn verleden bij GPD, NTS, VARA en Haagse
Post toch stellig meer te vertellen had dan Oltmans12. Het lijkt wel of journalisten, als ze eenmaal
zichzelf tot onderwerp hebben genomen, het journalistieke vermogen verliezen om met afstand
en intellect waar te nemen en te beschouwen.
