Johanna Eleanor Ferguson
IR. JOHANNA
ELEANOR
FERGUSON
INTERNATIONALE
VROUW IN
DE BOUW EN
DE THEOSOFIE

Marieke Kuipers

PAGINA’S 34-54

34

Een vraag vanuit Zuid-Afrika leidde tot de ontdekking
van ir. J.E. Ferguson (1900-1982) en haar bijzondere
loopbaan (afb. 1).1 Zij was een van de eerste professionele architectes in Nederland, maar haar werk is vrijwel onbekend. Samen met haar derde echtgenoot had
zij een eigen bureau in achtereenvolgens Johannesburg en Salisbury (nu Harare) (afb. 2). In 1961 verhuisden beiden naar Camberley (Surrey) om daar definitief
in een theosofische gemeenschap te gaan wonen.
 Wie was deze Ferguson, wat heeft zij zoal gebouwd
en waardoor werden haar denken en doen beïnvloed?
Bij wijze van kennismaking biedt deze bijdrage een
globale schets van leven en werk van een daadwerkelijk internationale vrouw in de bouw.2

Na Johanna Eleanor volgden nog drie kinderen, maar
in de zomer van 1912 gingen de ouders uit elkaar. Moeder Mien reisde met de vier kinderen per trein, deels
over de trans-Siberische spoorlijn, naar Nederland en
vestigde zich in Den Haag.6 Van huis uit had Joop, zoals
zij toen genoemd werd, dus een brede internationale

FAMILIEACHTERGROND

Johanna Eleanor Ferguson werd geboren op 22 mei
1900 in Shanghai, als oudste van een Nederlands gezin. Haar vader Thomas Tapleij Helenus Ferguson was
daar, hoewel aan de universiteit van Berkeley opgeleid
als civiel ingenieur, werkzaam als commissaris van de
Chinese maritieme douane (afb. 3).3 Deze functie had
hij mede te danken aan zijn vader, de Antilliaanse jurist Jan Helenus Ferguson, die van 1872 tot 1895 consul-generaal en minister-resident in China was en zo
zijn zoon de kans gaf ter plaatse de Chinese taal te leren.4 Haar moeder, officiersdochter Willemine (Mien)
Pierrette Boerrigter, was in 1898 in Nijmegen ‘met de
handschoen’ getrouwd met Thomas en naar Shanghai
gekomen.5

2. De architecten Johanna Eleanor Ferguson en Stakesby StakesbyLewis staand voor de door hen tot Loge van de Theosophical Society
verbouwde villa te Johannesburg (The Link, 1952)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2

1. Portret van ir. Johanna Eleanor (Stakesby-Lewis-)Ferguson,
gemaakt omstreeks 1945 in Johannesburg (particuliere
collectie)

3. Gezicht op de drukbevaren Suzhou rivier in Shanghai,
ca. 1910 (Library of Congress, Carpenter Collection,
Washington)

•2

b

35

4. J.E. Ferguson, detailschetsen van gevel, interieur en situatie van een landhuis, gemaakt tijdens de bouwkunde-opleiding aan
de TH Delft, 1922 (particuliere collectie, foto Nicholas Clarke)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

36

oriëntatie meegekregen, zij het gestoeld op koloniale
verhoudingen.  Na haar eindexamen (1918) ging Ferguson, begiftigd
met tekentalent en een brede interesse, bouwkunde
studeren aan de Technische Hogeschool (TH) in Delft
– als eerste vrouw in de familie. Veel voorbeelden van
vrouwelijke architecten had zij toen niet, al was Grada
Wolffensperger een jaar eerder als eerste ‘bouwmeesteres’ van Nederland in Delft afgestudeerd.10 Margaret
Kropholler was de enige die toen als architecte werkte,

maar zij had slechts gedeeltelijk een opleiding in binnenhuiskunst gevolgd en schoolde zich vooral in de
praktijk van Staal & Kropholler, het bureau van haar
broer Alexander, in Amsterdam.11
OPLEIDING IN DELFT

Destijds was de TH, in 1905 opgericht als opvolger van
de Polytechnische School, de enige instelling in Nederland die op het hoogste niveau onderwijs aanbood
voor bouwkundig ingenieur of architect. Het vakkenpakket van de vijfjarige bouwkunde-opleiding omvatte veel disciplines, waaronder mechanica, constructieleer en materialenkennis, vakken die deels samen met
studenten van andere afdelingen werden gevolgd.12
Daarnaast waren er veel praktische oefeningen in tekenen en boetseren om de kunstzin en ontwerpvaardigheden te ontwikkelen. Tekenen naar objecten,
gipsmodellen, maquettes of bestaande gebouwen (bezocht en gemeten tijdens excursies) gold als een vitaal
onderdeel van de artistieke vorming van de architecten. Hiertoe was een bijzondere collectie van kunstnijverheid en bouwelementen samengesteld door hoogleraar decoratieve kunst Karel Sluyterman en zijn

5. J.E. Ferguson, detailschetsen van ingangspartij (met rijkswapen) en doorsnede van een postgebouw, gemaakt tijdens
de bouwkunde-opleiding aan de TH Delft, 1922 (particuliere collectie, foto Nicholas Clarke)

•2

sche Studie (PS).18 Dit gezelschap organiseerde lezingen, excursies en tweejaarlijkse tentoonstellingen van
studentenwerk. De expositie van 1924 was extra groot
in verband met het dertigjarig bestaan van PS en zoals
blijkt uit een recensie van Jan Wils was hier onder meer
een landhuisontwerp van Ferguson te zien.19 Een andere recensent prees de ‘Inzendingen van J. van der
Linden, Ferguson, Berghoef, Zwiers en Koops, alle een
eigen genre, eigen architectonische opvattingen en
een eigen manier van teekenen vertoonend’.20 De ontwerpen werden daarna zelfs geëxposeerd in de Gewelfzaal aan het Binnenhof, destijds dienend als tentoonstellingsruimte voor de Haagse Kunstkring.21
In februari 1925 slaagde Ferguson voor het kandidaatsexamen bouwkundig ingenieur.22 Een maand later publiceerde zij in het maandblad De Vrouw en haar
Huis een artikel over drie ‘practische tafeltjes’ van
hout om eventueel zelf te maken, compleet met foto’s,
een werktekening en adviezen over kleurgebruik en afwerking (afb. 7).23 De ornamentloze voorbeelden waren door haarzelf ontworpen en uitgevoerd.  Over een
zeszijdig tafeltje met bergruimte schreef zij, heel typerend voor haar combinatie van praktisch inzicht en

B U L L E T I N K N O B 2 02 2

voorgangers.13 De meeste ontwerpoefeningen waren
gericht op eigentijdse (fictieve) opgaven, variërend van
villa tot fabriek, kunstclub of stenen bank in een stadspark. En anders dan bij de Beaux-Arts-opleiding was er
ruimte om een eigentijds stilistisch idioom te ontwikkelen, zonder historische stijlmotieven. De fraaie studietekeningen en vrije schetsen van Joop Ferguson tonen, naast een grote verscheidenheid aan onderwerpen
en vormentaal, ook veel aandacht voor detail, kleur,
materiaalgebruik en constructie (afb. 4, 5 en 6).14
Aanvankelijk reisde Ferguson vanuit Scheveningen
op en neer naar Delft, waar zij lid werd van de Delftsche
Vereeniging van Vrouwelijke Studenten. Beb Zeeman,
Ko Mulder en Riné Boerée behoorden tot haar medestu­
dentes.15 Mulder herinnerde zich dat professor Henri
Evers niet eens de moeite nam om alle meisjesnamen
te leren en op een dag voor het gemak alle vijf aan­
wezige damesstudenten maar aansprak als ‘juffrouw
Ferguson’ – dus naar Joop.16
In juli 1920 behaalde Ferguson haar propedeuse,
­tegelijk met Jo van den Broek en nog drie anderen.17 In
haar derde studiejaar werd zij archivaresse van het
­civiel- en bouwkundig studentengezelschap Practi-

37

6. J.E. Ferguson,
reisschets van
Berchtesgaden
met vergezicht op
het Watzmannbergmassief,
augustus 1923
(particuliere collectie)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

38

gevoel voor esthetiek: ‘Het blad maakte ik van lindenhout uit een oude teekenplank, die zich bijzonder goed
voor dat doel leent. Het geeft een mooi glad glanzend
oppervlak. Men moet er geen zware dingen in opbergen. Ik gebruikte het voor overtollige hoeden die licht
zijn en anders véél ruimte innemen. In een slaapkamer zou men het voor de vuile wasch kunnen gebruiken…’24
Dit multifunctionele meubel stond in haar Delftse
studentenkamer, maar niet voor lang. Op 15 april 1925
trouwde Ferguson met haar oud-klasgenoot Ewoud
van Everdingen, die kort tevoren als scheikundig ingenieur in dienst was getreden bij de Hollandse Kunstzijde Industrie (HKI) in Breda, waar ze zich zouden vestigen.25 Hierop vooruitlopend ontwierp zij voor hen
een ‘landhuisje’ in het toenmalige Oranjepark tegenover het Mastbos, formeel in opdracht van haar vader.26 Met deze praktische ervaring studeerde Joop van
Everdingen-Ferguson, inmiddels verhuisd naar Breda,
begin juli 1926 af als bouwkundig ingenieur.27

7. J.E.  Bij de veiling van de eerste tien percelen in juli 1922
had Thomas Ferguson de twee middelste kavels aangekocht om op elk een kleine villa te laten bouwen. De
villa op nummer 11 was voor hemzelf en werd in 1924
opgeleverd. Omdat riet in de nabijheid van het Mastbos niet was toegestaan werd het opvallend hoge dak
gedekt met geglazuurde pannen.28
In groot contrast hiermee verrees een jaar later het
moderne landhuisje van zijn oudste dochter. Hoewel
de bouwaanvraag mede op naam stond van studiegenoot F.C. Rientsma (met gezamenlijk bureau op zijn
woonadres), wijst het handschrift van zowel tekening
als tekst onmiskenbaar op Ferguson als hoofdontwerper.29 Als enige in de reeks had het vrijstaande woonhuis een plat dak, en verder een ronde erkerpartij met
balkon bij de slaapkamer op de verdieping aan de oostzijde (afb. 8). De entree in het midden werd geaccentueerd door een luifel en twee verticale vensterstroken
met decoratieve glas-in-loodvensters voor de traphal.
 Op de luifel stond de naam Sunnyside, die blijkens een
oude foto eerder aan nummer 11 was gegeven.30 En
zonnig leek het gezinsleven zich hier te ontwikkelen
met de geboorte van dochter Eleanore (1927) en zoon
Maarten Ewoud (1931).31
De opzet van een breed huis met centrale ingangspartij en halfronde erker met bovenbalkon paste Van
Everdingen-Ferguson ook toe in latere ontwerpen. In
Wageningen bouwde zij in 1927 villa De Huif voor haar

8. J.E. van Everdingen-Ferguson, eerste eigen woonhuis Sunny­
side in Princenhage (Breda), ontworpen in 1925. Deel van een
foto uit ca. 1930 (Stedelijk Museum Breda)

9. J.E. van Everdingen-Ferguson, villa De Huif in Wageningen, in 1927 gebouwd voor haar moeder, broers en zuster
(foto Marieke Kuipers, 2018)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

40

moeder, broers en zuster (afb. 9).32 Deze was prachtig
gesitueerd op een hoogte, uitziend over de toen nog
vrijwel onbebouwde, lager gelegen eng. De naam verwijst naar de opvallende paraboolvormige dwarskap
die met riet gedekt is. Hier was rietbedekking wel toegestaan, evenals de toepassing van gepotdekselde
delen in de topgevels en bij de afscherming van het
vierzijdige balkon boven de zij-erker.33 In en naast de
halfronde entreedeur was glas in lood aangebracht,
maar anders dan in Breda in strakke geometrische patronen.
In 1928 ontwierp Van Everdingen-Ferguson voor
haar vader een landhuis aan de Tolhuislaan 12 in
Bosch en Duin, wederom met de naam Sunnyside. In
vorm vertoont dit grote overeenkomst met haar eigen
huis bij het Mastbos: twee volwaardige bouwlagen onder een plat dak met een brede voorgevel, halfronde
erker en balkon aan de oostzijde (afb. 10).34 Ook de ingang met gedeelde voordeur, luifel en verticale vensterstroken wordt in licht gewijzigde vorm herhaald.
 De glas-in-loodvensters hebben vrijwel dezelfde geometrische patronen als bij De Huif, waarschijnlijk net
als een deel van de vaste meubilering en betimmering
alle naar ontwerp van de architecte. Zij streefde steeds
naar een harmonische eenheid van binnen- en buiten-

ruimte, rekening houdend met situering, zon-inval en
wensen van de opdrachtgevers.
Beide villa’s werden uitvoerig gepubliceerd in maandblad Klei. Daarbij werd opgemerkt dat de ‘eenvoudige
gebouwen (…) met studie en liefde behandeld zijn’ en
dat het grotendeels inbouwen van meubilair ‘de beste
wijze [was] om een harmonisch interieur te verkrijgen’.35 Ondanks deze gunstige bespreking b­leven als
gevolg van de economische crisis verdere opdrachten
uit. Voor gehuwde vrouwen was de positie op de arbeidsmarkt extra ongunstig omdat mannen als voornaamste kostwinner voorrang kregen. Om toch met
het vak bezig te blijven, hield Van Everdingen-Ferguson incidenteel lezingen over ‘moderne woningbouw
en woninginrichting’, zoals voor de Bredase afdeling
van de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen. Ook
was zij lid van een examencommissie voor bouwkundig opzichter BNA.36
Van geheel andere aard waren haar activiteiten op
geestelijk vlak, in het bijzonder haar belangstelling
voor de theosofie, die hierna zal worden besproken.
 Deze betrokkenheid had grote gevolgen voor haar
persoonlijk leven. Zo nam zij in november 1932 het
drastische besluit om, met de kleine Maarten, naar het
Gooi te verhuizen.37 Waarschijnlijk was zij aangetrok-

ken door de daar actieve kring van theosofen, die
in 1924 samen met andere spirituele groeperingen onder leiding van de vrij-katholieke bisschop James
Wedgwood het internationaal theosofisch centrum
St Michaël hadden gesticht op landgoed De Duinen
van Mary van Eeghen-Boissevain op de grens van Naarden en Huizen.38
In 1933 informeerde Ferguson, inmiddels gescheiden en ‘zonder beroep’, naar beschikbare bouwgrond
bij de aan het landgoed grenzende Meentweg en later
diende zij een ontwerp in voor een ‘landhuisje’, maar
dit werd afgekeurd door de Gooise Schoonheidscommissie.39 Zij woonde toen aan de Naarderstraat 182
in Huizen, deels samen met enkele geestverwante
vrij-katholieken.40 Onder hen was de veel jongere Paul
Boswinkel, oud-leerling van het Theosofisch Lyceum
in Naerdinclant en van de KMA in Breda.41 Met hem

hertrouwde zij in juni 1934 en verhuisde ze naar het
Vasanta-house, dat als tijdelijk pension voor theosofen
voor het centrum St Michaël was gebouwd.42
De enige nieuwe ontwerpopdracht die BoswinkelFerguson in die tijd kreeg kwam opnieuw van haar vader, die op een buurperceel in Bosch en Duin een verkleinde variant van zijn eerdere huis liet bouwen
(afb. 11). Zijn jongste zoon, Eric, legde hiervoor de eerste steen en ook dit plat afgedekte huis met halfronde
erker kreeg in november 1935 de naam Sunnyside.43
Op zoek naar een heel andere zonzijde zette Boswinkel-Ferguson kort hierna aangespoord door echtgenoot Paul de radicale stap tot emigratie. Samen met
Maarten en hun inmiddels geboren dochter Maike vertrokken zij in december 1935 naar Zuid-Afrika, waar
goudstad Johannesburg goede vooruitzichten leek te
bieden voor bouw en handel.44

10. J.E. van Everdingen-Ferguson, deel van een blauwdruk met gevelaanzichten, doorsneden en plattegronden van de voor haar
vader ontworpen villa Sunnyside aan de Tolhuislaan 12 in Bosch en Duin, 1928 (particuliere collectie)

11. J.E. Ferguson, de in 1935 voor haar vader ontworpen villa aan de Taveernelaan 24C in Bosch en Duin, kort na de
oplevering.  Johannesburg was booming en maakte zich op voor
zowel het gouden jubileum van de stad als de eerste
Empire Exhibition buiten Engeland.46 De bedrijvige
maar gesegregeerde stad transformeerde in koortsachtig tempo van een ongeordend mijnkamp tot een
dynamische metropool à la Chicago, New York, Londen, Bombay of Shanghai.47 Pritchard Street met zijn
abrupte afwisseling van laag- en hoogbouw, eclectische en moderne architectuur is typerend voor deze
snelle, door kapitaal gedreven transformatie (afb. 12).
 •2

42

c

12. Johannesburg, straatbeeld van Pritchard Street, een van de
hoofdaders in het zich moderniserende zakendistrict, 1934
(Transnet Heritage Library Image Collection, Johannesburg)

Voor architecten was er volop werk, maar om een
eigen bureau te kunnen beginnen waren sinds 1927
een Zuid-Afrikaans erkend architecten-diploma en
registratie verplicht. Daarom ging Boswinkel-Ferguson eerst aan de slag als bouwkundig tekenaar en
studeerde zij daarnaast aan de universiteit van Wit­
watersrand voor het Special Qualifying Exam, waarvoor zij met Engelse maten, gewoonten en termino­
logie moest werken.48 Het was in veel opzichten
pionieren, zeker voor een vrouwelijke architect met
een gezin. Mede dankzij de goedkope zwarte hulpen
in de huishouding waren er naar verhouding wel meer
mogelijkheden voor werkende moeders dan in Nederland. Niettemin waren in Zuid-Afrika in 1934 hooguit
drie of vier architectes geregistreerd als professionals,
en drie jaar later was Ferguson de negende.49
Intussen strandde het huwelijk en Paul Boswinkel
keerde in oktober 1938 terug naar Nederland.50 Ferguson bleef met beide kinderen in Johannesburg. Zij gebruikte voortaan haar tweede voornaam Eleanor, die
voor de vele Engelssprekenden om haar heen gemakkelijker in het gehoor lag. Via het werk had zij de plaatselijke bouwkundige Stakesby Lewis (1906-1997) leren
kennen, die al in 1927 als architect was geregistreerd

en tot een wijdvertakte Zuid-Afrikaanse familie behoorde.51 In 1938 startten zij samen een bureau en op 3
december trouwden ze in het St Albans kerkje van de
Liberal Catholic Church, dat toen ook bij de theosofen
in gebruik was.52
Ondanks haar gehuwde staat vermeldde Ferguson,
opvallend genoeg, in de naam en op de ontwerptekeningen van het bureau steeds haar eigen familienaam.
 Daarmee benadrukte ze dat ze een zelfstandig ontwerpende architecte was. Stakesby-Lewis volgde dan als
tweede. Zij werkten in het pas opgeleverde Washington House van de modernistische architect en leeftijdgenoot Harry Le Roith (1906-1995), die zelf zijn bureau
op de hoogste verdieping had en zich door het werk
van Le Corbusier liet inspireren (afb. 13).53 Het moderne karakter van het slanke, in beton opgetrokken kantoorgebouw zonder historische ornamenten sloot
goed aan bij de zakelijke vormentaal die Ferguson zelf
toepaste in haar bouwwerken en ook waardeerde in
dat van anderen, zoals het nabij gesitueerde flat­
gebouw Normandie Court van Grinker & Skelly (193738).54 Onder meer door de vele verhuizingen is een
groot deel van het bureau-archief verloren gegaan.
13. Johannesburg, het modernistische kantoorgebouw
Washington House naar ontwerp van Harry Leroith uit 19371938 in de metropolitane Commissioner Street; hier hadden
de Stakesby-Lewises hun architectenbureau, januari 1947
(South African Architectural Record)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

44

Hierdoor kan het volledige architectonische oeuvre
van Ferguson helaas niet worden gereconstrueerd.
 Toch is aan de hand van andere bronnen een redelijk
representatief beeld te schetsen. Tot het vroegste werk
behoren in elk geval enkele cottages en villa’s voor onder anderen H. Woolf, R. Mazero en J.J. Foley in buitenwijken als Yeoville, Bezuidenhout Valley en Westcliff.55
De vrijstaande huizen van een of twee bouwlagen doen
door de toepassing van lage tentdaken met groot overstek enigszins Wrightiaans aan. Ze waren opgetrokken in de lokale oranjekleurige baksteen, afgewisseld
met witgepleisterde (beton)banden en veelal voorzien
van een kleine loggia of ‘stoep’ voor een beschaduwde
buitenruimte, zoals gebruikelijk in Zuid-Afrika. Qua
vormgeving waren ze terughoudender en soberder dan
de Nederlandse landhuisjes, wat deels samenhing met
de lokale bouwvoorschriften en de smaakvoorkeuren
en budgetten van de opdrachtgevers. Onder hen waren
vermoedelijk meerdere theosofen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog had Zuid-Afrika te
maken met materiaalschaarste en restricties in de
bouw.56 Onder die beperkende omstandigheden bouwde het bureau vrijstaande huizen met beknopte plattegronden voor onder meer Z.S. Hess (Westcliff), mrs.
E. Cox en M. Kombel (beide in Orchards) en M. Smith
(Parkview).57 Ook ontwierp het een van de tien cottages die in 1943 nabij het gehucht Cottesloe werden gebouwd voor stafleden van het toenmalige Technikon
Witwatersrand (voorloper van de huidige Universiteit
van Johannesburg). Dit compacte huis voor A.J. Du
Plessis ligt gedeeltelijk op een lichte verhoging tussen
twee andere kavels in (afb. 14).58 Net als bij de drie
Sunnyside-huizen in Nederland is een lage erker gebouwd, hier met rondgaande glas-in-loodvensters boven rechtopstaande strekken en een doorgaande plint
van donkergekleurde bakstenen.
 Voor het eigen gezin kocht Eleanor Stakesby-Lewis
aan Muldersdrift Road de villa Southern Cross in Cape
Dutch Revival-stijl. Pal hiernaast, op de hoek met de
Mimosa Street, ontwierp ze een bungalow voor haar
oudste dochter, Noortje, die in 1947 naar Zuid-Afrika
was gekomen.59 Deze herinnert zich nu nog dat het architectenechtpaar goed kon samenwerken: ‘zij was de
ontwerper en hij was de bouwer’.60
Behalve met vrijstaande woningen hield Ferguson
zich bezig met de minder bedeelden in de – veelkleurige – samenleving. Zo ontwierp ze ook een sociale opvanglocatie, het symmetrisch opgezette Bienvenue
Shelter (1944) in de wijk Bertram.61 Tegelijkertijd werkte het bureau aan nieuwe bedrijfsgebouwen in de
snel veranderende voorsteden die deel werden van het
stadscentrum, zoals een diamantslijperij (Rosenbaum in Hillbrow, 1943) en een banketbakkerij (Belen
in Fordsburg, 1944).62 Dit waren grote kubische bouwvolumes in oranjekleurige baksteen op donkere plinten, onderbroken door horizontale stalen vensterstro-

14. J.E. Ferguson en S. Stakesby-Lewis, woonhuis A.J. Du Plessis in Cottesloe, Johannesburg, gebouwd in 1943.
 Du Plessis was een van de professoren van het Technikon (collectie Tsica Heritage Consultants, Johannesburg)

•2

past in een koelhuis in Zutphen.64 Vergelijkbare paddenstoelvloeren met achtzijdige kolommen waren geconstrueerd in de ruim beglaasde productieruimten
van de Rotterdamse Van Nellefabriek (1925-1931) van
J.A. Brinkman, L.C. van der Vlugt en J.G. Wiebenga; dit
gebeurde mede voor een diepe daglichttoetreding en
daarmee voor betere arbeidsomstandigheden, zoals
de theosofisch georiënteerde opdrachtgever Kees van
der Leeuw wenste.65 Kort hierna had Le Roith het gebruik van paddenstoelvloeren met rechte kolommen
geïntroduceerd in Johannesburg, bij een meubelfabriek met omgaande horizontale vensterstroken
(1935).66 Bij de hoogbouw van de roemruchte Rondi Ice
Cream Factory (1948) en het Sterling House (1951), beide aan de Pritchard Street, ontwierp het bureau van

B U L L E T I N K N O B 2 02 2

ken en geaccentueerd door dunne, licht uitstekende
betonomlijstingen.
Deze trend werd voortgezet in de naoorlogse jaren,
zoals onder meer blijkt uit het August House (1946) in
Doornfontein met inwendig een imposante betonconstructie van ronde paddenstoelkolommen met conische koppen (afb. 15 en 16).63 De evidente zichtbaarheid van deze moderne constructie voor balkloze
vloeren in de open ruimten van een kantoorgebouw
was destijds nieuw. Deze bouwwijze was echter al eerder ontwikkeld voor maximale benutting van bouwhoogte en vloerbelasting in hoge opslaggebouwen. In
Nederland had een van Fergusons professoren, J.G.
Wattjes, al in 1920 een draagconstructie van ronde
paddenstoelkolommen met conische koppen toege-

45

15. J.E. Ferguson en S. Stakesby-Lewis, exterieur van het voormalige kantoorgebouw August House in Doornfontein,
Johannesburg, in 1946 ontworpen en nu kunstenaarshuis (met nieuw aangebracht kunstwerk van R1 op de hoek)
(collectie R1, Johannesburg)
16. J.E. Ferguson en S. Stakesby-Lewis, interieur van het
voormalige kantoorgebouw August House in Doornfontein,
Johannesburg, in 1946 ontworpen en nu kunstenaarshuis.
 Imposante draagconstructie van ronde paddenstoelkolommen
met conische koppen (collectie August House, Johannesburg)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

46

Ferguson en Stakesby-Lewis eveneens horizontale
vensterstroken voor ruime daglichttoetreding.67
Ter verruiming van de eigen marktpositie behaalde
Ferguson in 1949 ook het certificaat van de Incorporated Association of Architects and Surveyors.68 Al werd
haar Delftse diploma in Zuid-Afrika formeel niet erkend, het had voldoende prestige om dit op het professionele briefhoofd van het bureau te vermelden. Een
jaar eerder was de ervaren architect-auteur Conrad
Harvey Sayce (1888-1966) als bureaupartner toegetreden (afb. 17).69 Mogelijk hield de uitbreiding verband
met enerzijds de toename van de portfolio en anderzijds met de nieuwe nevenfuncties van Eleanor Stakesby-Lewis: nationaal presidente/algemeen secretaris
van de Theosophical Society in zuidelijk Afrika, lid van
de International Council in Adyar, India, en hoofdredacteur van het theosofische tijdschrift The Link, op-

volger van The South African Theosophist (afb. 18). Hierbij presenteerde zij zich nadrukkelijk met de naam van
haar echtgenoot, om haar zakelijke werk als architecte
zoveel mogelijk los te houden van haar particuliere activiteiten voor de theosofie. Niettemin liet ze in de
theosofische kringen duidelijk weten dat zij architecte
was.
 ACTIEF THEOSOFE

Omstreeks 1930, of eerder, was Joop van EverdingenFerguson actief geworden in de theosofische be­
weging.70 De belangstelling voor de spirituele leer en
internationale idealen van vrede en universele broederschap had zij direct of indirect meegekregen van
haar grootvader Jan Helenus, hoewel zij nog zeer jong
was toen hij in 1908 overleed. Hij was in 1889 toegetreden tot het Institut du Droit International, strijdend
voor gelijke berechtiging, en in 1899 als ‘heerenlid’ tot
het bestuur van de Nederlandsche Vrouwenbond ter
Internationale Ontwapening.71 In datzelfde jaar publiceerde hij zijn pleidooi voor vrede in sociale evolutie in
verband met de eerste Vredesconferentie in Den Haag.
 Van zijn overige (in verschillende talen verschenen) publicaties moet zijn kleindochter in ieder geval zijn sociologische studie over de beschaving direct gekend
hebben, evenals zijn studie Het kenvermogen van het
medegevoel, het instinct van den mensch.72 Haar veelzijdige vader werkte enige jaren als correspondent bij de
Volkenbond in Genève, tussen de opdrachten voor de
twee eerste Sunnyside-huizen in.73
Als eerste secretaresse van ‘Centrum Breda’ organiseerde Van Everdingen-Ferguson in de zomer van 1932

samen met de lokale loge ‘Olcott’ in Oisterwijk de Brabantse landdag voor de Nederlandse theosofen in het
zuiden.74 Zij had toen al contact met de bereisde Koos
van der Leeuw, broer van de Van Nellefirmant en tot
kort daarvoor algemeen secretaris/nationaal president van de Nederlandse Afdeling van de Theosophical Society, en met zijn opvolger Jan Kruisheer, die na
diverse omzwervingen later haar directe voorganger
als voorzitter van de South African Theosophist Society in Johannesburg zou worden.75
Voor zover bekend maakte zij geen gebruik van theosofisch geïnspireerde ontwerpmethoden bij haar architectonisch werk.76 Wel stond zij open voor theosofische opvattingen over kosmische harmonie, oriëntatie
en geometrie in het algemeen. Zo schreef zij in 1934
dat schoonheid het beste te vinden was in eenvoud,
heldere, lichte kleuren en ongecompliceerde harmonische vormen: ‘You then have to do away with everything that is unessential, because it is a burden, just as
you don’t want dusty homes. Then, just in simplifying

17. Briefhoofd van het architectenbureau Ferguson, StakesbyLewis & Sayce in Johannesburg, in gebruik vanaf de bureauuitbreiding van 1948 (www.artefacts.co.za)

18. Logo van het maandblad The Link, officieel orgaan van de Theosophical Society in Southern Africa,
met vermelding van J.  Eleanor Stakesby-Lewis als nationaal president en redacteur, augustus-september 1950

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

47

your lives, your surroundings, seeking the clear, light
colours, the harmonious uncomplicated forms, you
will feel new creative power springing forth and it will
affect whatever you touch just as spring affects all nature.’77
Harmonie was ook in muzikaal opzicht een sleutelwoord voor Eleanor Stakesby-Lewis, die vaak optrad
als amateur-pianiste of -organiste en bij theosofische
bijeenkomsten graag de hymne O Hidden Life meezong.78 Over architectuur schreef zij niet expliciet,
maar wel over de verborgen zijde van muziek, creatief
leven en de magische kracht van de toekomst – om
slechts enkele van haar bijdragen aan Engelstalige
theosofische tijdschriften te noemen.79
In Johannesburg was de theosofische loge indertijd
gevestigd in Beckett’s Building, waar zij in 1937 al als
tekenaar gewerkt had, maar de gehuurde ruimte werd
te klein. Daarom werkte Eleanor Stakesby-Lewis vanaf
1939 pro bono aan een nieuwbouwplan. Tien jaar later
werden in het gouden jubileumboek van de loge ontwerptekeningen gepubliceerd voor een asymmetrisch
logegebouw van twee bouwlagen op een locatie aan de
Hoofdstraat.80 De lange voorgevel hiervan was gedacht
in baksteen en voorzien van grote glazen raam- en
19. Ferguson, StakesbyLewis & Sayce, niet uit­
gevoerd ontwerp voor
een nieuw logegebouw
voor de Theosophical
Society aan de Hoofd­
straat in Johannesburg,
1949 (jubileumboek
Fifty Years of Theosophy,
1949)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

48

deurpartijen en twee figuratieve sculpturen boven aan
de muurdammen (afb. 19). De decoratieve aankleding
sloot aan bij Fergusons vroegere studietekeningen en
brede belangstelling voor beeldhouwkunst. Het ambitieuze bouwproject, dat voorzag in een grote gehoorzaal met toneel en een bibliotheek beneden en een
woonruimte met gastenverblijf boven, bleek echter financieel niet haalbaar. Besloten werd om een bestaande villa aan Soper Road 14 te verbouwen. Deze nieuwe
loge werd op 15 december 1951 feestelijk ingewijd,
waarbij de nationaal presidente symbolisch de ‘tempel’ opende. Ook bij de drie maanden durende verbouwing was het bureau van de Stakesby-Lewises intensief betrokken (afb.  Het bureau bleef actief tot 1961, het jaar waarin
Zuid-Afrika een van de Britse kroon onafhankelijke republiek werd en het apartheidsregime verder werd geïnstitutionaliseerd. Ook in Rhodesië was een sterke

B U L L E T I N K N O B 2 02 2

incidenteel in Europa of India, meestal vergezeld door
haar echtgenoot. Ook onderhielden zij nauw contact
met de vorige presidente, de bereisde oud-suffragette
Clara Codd, met wie zij te paard de Drakensbergen introkken en het Van Riebeeckfestival in Kaapstad bezochten.83
Herhaaldelijk deden beiden de toenmalige Britse kolonie Zuid-Rhodesië (nu Zimbabwe) aan, waar het aantal theosofische leden flink groeide en enkele nieuwe
loges werden gesticht.84 Zij kenden dus al de theosofische loge in de hoofdstad Salisbury toen zij in december 1953 met de familie van Johannesburg daarheen
verhuisden. Bij hun afscheid had Eleanor StakesbyLewis nog een bloemlezing samengesteld getiteld
Harvest. Deze bevatte theosofische beschouwingen
van leden en haar eigen lezing over de mysterietraditie
in Afrika, met een verwijzing naar de magische invloeden in de piramiden en sfinxen in Egypte en de ruïnes
van Zimbabwe.85

49

21. J.E. Ferguson,
voor- en zijaanzicht
van huis Loveday in
Tekels Park, Camberley,
ontworpen voor haar
oudste dochter en
haar gezin, 1964
(particuliere collectie)

22. J.E. Ferguson, deel
van het woonkamer­
interieur van huis
Loveday in Tekels Park,
Camberley, natuur­
stenen schoorsteenpartij
en aanduiding van door
de bewoner zelf te plaat­
sen boekenplanken en
Afrikaans masker, 1964
(particuliere collectie)

onafhankelijkheidsbeweging, in combinatie met een
roep om meer rechten voor de zwarte bevolking. Dit
ontaardde in steeds meer geweld tegen de blanke minderheid en leidde tot economische neergang. Deze ongunstige ontwikkelingen deden de Stakesby-Lewises
besluiten te vertrekken naar de theosofische gemeenschap in het Engelse Camberley.89
FINALE IN CAMBERLEY
B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

50

Zo’n vijftig kilometer van Londen was sinds 1929 op
het voormalige landgoed Tekels Park een groep theosofen gevestigd, verdeeld over een twintigtal vrijstaande woonhuizen.90 Op dit beboste glooiende terrein
hadden zij een gemeenschapsgebouw voor lezingen en
geestelijke bijeenkomsten (de huidige St Francis
Church) en een vegetarisch guesthouse annex studiecentrum. In 1961 werd dit uitgebreid met een nieuwe
vleugel en bij de inwijding waren de toen net verhuisde
Stakesby-Lewises aanwezig.91

Beiden werden actief in deze gemeenschap.  Binnen zijn onder meer een decoratief in natuursteen
gemetselde schoorsteen en vaste kasten aangebracht,
evenals enkele door de architecte gemaakte losse kasten (afb. 22).
In 1972 ontwierp Ferguson nog eenmaal een eigen
woonhuis, aan de verder van de M3 gelegen zijde van
Tekels Park (nummer 14) en goed verscholen in het
groen.94 De L-vormige bungalow was een verkleinde
variant van haar eerdere huis op nummer 25 en voorzien van grote vensters en een sunroom. Het was de optimale retreat voor spirituele arbeid en musische activiteiten. In 1982 overleed Ferguson: de finale van een
rijk gevuld en veelbewogen leven van een bijzondere
architecte en internationaal actieve theosofe.
SLOTBESCHOUWING

Johanna Eleanor Ferguson had vele talenten en heeft
kans gezien om die onder soms moeilijke omstandigheden in vier verschillende landen te ontplooien.
Daarnaast had ze de zorg voor haar gezin. Zij was een
krachtige persoonlijkheid en schroomde niet om
steeds opnieuw te beginnen. In de door mannen gedomineerde bouwwereld wist zij ‘haar mannetje’ te
staan, vaak als vrouwelijke pionier. Tot het laatst was
zij trots op haar aan de TH Delft behaalde titel van
bouwkundig ingenieur, die zij ook in Camberley ach-

ter haar Britse kwalificaties opvoerde, hoewel zij inmiddels de Britse nationaliteit had aangenomen. Die
trots is echter zelden opgemerkt. Na het Klei-artikel is
nauwelijks meer over haar architectonische werk gepubliceerd, ook niet in het buitenland. Zowel haar verschillende naamwisselingen als haar verschillende
werkterreinen zullen hieraan debet zijn geweest, evenals het feit dat zij zelf niet in architectuurtijdschriften
publiceerde.
Alleen door een combinatie van intensief speurwerk
in (deels gedigitaliseerde) archieven, verspreide publicaties en andere documenten, veldwerk en oral history
was het mogelijk het veelzijdige oeuvre van deze pionierende architecte in grote lijnen in kaart te brengen.
Leidend waren de biografische onderzoekslijn en veldverkenningen, en niet zozeer een stilistisch georiënteerde architectuurhistorische aanpak.
 Voor een evenwichtiger representatie in de historiografie van de twintigste-eeuwse architectuur is het van
fundamenteel belang dat meer aandacht wordt besteed aan het aandeel van de vrouwen in de verschillende architectenbureaus en overheidsinstellingen
voor de (steden)bouw. Recent is hiermee een begin gemaakt. Maar er is nog veel onderzoek nodig, ook op
internationale schaal.95 In dit kader verdient ook het
werk van Joop Ferguson/Eleanor Stakesby-Lewis meer
bekendheid dan het tot nu toe heeft gekregen.
B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

		 noten
courant, 23-24 januari 1916, nr. 19,
van het Bouwvak’, in: A.F. Kamp (red.),
1 De vraag kwam van Roger Fisher in het
Bijvoegsel, 2).
De Technische Hogeschool te Delft 19057 T.Th.H. Ferguson, ‘De pedograaf
kader van het tussen 2018 en 2021 uit­
1955, ’s-Gravenhage 1955, 213-227 en
Ferguson. Een automatisch toestel
gevoerde Tectonic ZA Wilhelmiens
‘Naamlijst, grafieken’, in: idem, III-XXXI;
voor globale terreinopnamen’, De Inge­
Shared Heritage-project; zie hiervoor
J. Schilt, ‘De schepping van de architect,
nieur 18 (1903) 38, 672-676; redactie,
N.J. Clarke, R.C. Fisher en M.C. Kuipers
200 jaar bouwkunstonderwijs in Neder‘Rollende Egge Ferguson (Rolling rake)
(red.), Common Ground. Dutch-South
land’, in: B. Goldhoorn (red.), Architecter verdieping van vaarwaters’, De Inge­
African Architectural Exchanges 1961-62,
tuur als discipline, Rotterdam 1996, 7-63.
13 B. Crijns, Het (poly)technisch bouwkunstnieur 22 (1907) 12, 203-205.
Edam 2021.
2 Vergelijk E. Smeets-Klokgieters, ‘Vrouw
8 Soms logeerden zij dan langdurig bij
onderwijs 1864–1916. Een onderzoek naar
in de bouw. De eerste vrouwelijke afgeandere familieleden (schriftelijke
de kunstzinnige vorming van de bouwkunstudeerde architecten in Nederland’,
informatie van familie-archivaris
dig ingenieur en het ontstaan van de zogeBulletin knob 116 (2017) 1, 43-57.
Theo Ferguson aan de auteur, 1 decemnoemde Collectie Sluyterman ten behoeve
3 Mondelinge informatie van Eric T.
ber 2020).
 van die vorming, Amsterdam 1994 (onge9 Thomas Ferguson behaalde in 1888
Ferguson aan de auteur in interview
publiceerde doctoraalscriptie Universihet eindexamen aan de Haagse hbs;
met Nicholas Clarke en Elsa Berentzenteit van Amsterdam); J.K.T. Sluyterman,
Haagsche Courant, 8 juli 1888.
Ferguson, 18 maart 2020.
Het huis van ouds genaamd Portugal te
4 P.H. Bruns, ‘Een Antilliaans jurist van
10 Smeets-Klokgieters 2017 (noot 2);
Delft ingericht voor het onderwijs in de
de wereld. Het werk van diplomaat,
A. den Boer, ‘Grada Wolffensperger.
decoratieve kunst aan de Technische
bestuurder en jurist J.H. Ferguson
De eerste “bouwmeesteres van NederHoogeschool. Delft, inaugurele rede
(1826-1908)’, The Palamedes Blog
land”’, blog 9 april 2019, www.arjandenTechnische Hogeschool Delft, Delft
(geraadpleegd 28 oktober 2021); interboer.nl (geraadpleegd 27 augustus 2021).
1917.
11 E. van Kessel en M. Kuperus, Margaret
14 Hierbij mijn grote dank aan Noortje
view 18 maart 2020 (noot 3).
5 Arnhem, Gelders Archief, 0207 BurgerStaal-Kropholler, architect 1891-1966,
Loveday-van Everdingen en Beatrice
lijke Stand, inv.nr. 1123, aktenummer
Rotterdam 1993.
Sales-Loveday voor de inzage in deze
12 In 1924 waren nieuwe hoogleraren
61.
studietekeningen en het vrije schets­
6 Interview van de auteur met Noortje
bij Bouwkunde aangesteld, zoals
album. Ook mijn dank aan Nicholas
M.J. Granpré Molière, R.L.A. Schoe­
Loveday-van Everdingen, 30 november
Clarke die de foto’s ervan maakte en
maker en G. Diehl, van wie Joop Fer­
2020; Haags Gemeentearchief, 0354-01
met mij heeft meegewerkt aan de overguson ook onderwijs kreeg; zie o.a.
Bevolkingsregister Den Haag, inv.nr. 513
dracht van de tekeningen aan Het NieuTechnische Hoogeschool Delft,
gezinskaart Ferguson-Boerrigter; de forwe Instituut te Rotterdam op 3 maart
Programma der Lessen 1925–1926,
mele echtscheiding vond plaats op 19
2022.
 15 Zie de betreffende Almanakken van het
Delft 1925; H.T. Zwiers, ‘De Techniek
november 1915 (Nederlandsche Staats­

51

16

17
18

19

20
21

22

23

24

25

26

27
28

29

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•2

52

30

d.s.c. en de d.v.s.v. uit de periode 19191926.
E. van Kessel en F. Palstra, Ir. Jakoba
Mulder (1900-1988) (DRO Publikaties;
1/2), Amsterdam 1994, 3.
‘Academische examens’, De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad, 5 juli 1920.
A. Mohr e.a. (red.), Delftsche Studenten
Almanak voor het jaar negentienhonderd
eenentwintig, Delft 1921, 179.
J. Wils, ‘Tentoonstelling Practische
Studie. Bibliotheek t.h. te Delft’, Het
Vaderland: staat- en letterkundig nieuwsblad, 5 april 1924.
‘Bouwkundige tentoonstelling’, Delftsche
Courant, 2 april 1924.
‘Practische Studie’, foto met bijschrift,
De courant. Het nieuws van den dag,
15 mei 1924.
‘School en Opvoeding. Academische
examens’, Algemeen Handelsblad
7 februari 1925.
J.E. Ferguson, ‘Drie practische tafeltjes’,
De Vrouw en haar huis 11 (1925) maart,
450-452; met dank aan Erica SmeetsKlokgieters voor informatie over deze
bron.
Ferguson 1925 (noot 23), 450. Ook na­
derhand maakte ze nog eigen meubels,
die deels bij familieleden bewaard zijn
gebleven; mondelinge informatie van
Alice Ferguson, Leiden, 23 april 2021.
Stadsarchief Breda, huwelijksakte
PH1925_0045; ‘E. van Everdingen’, in:
N. Japikse (samenst.), Persoonlijkheden
in het Koninkrijk der Nederlanden in
woord en beeld, Amsterdam 1938, 453.
De adressering is twee keer gewijzigd:
eerst ongenummerd in het Oranjepark,
vervolgens Burgemeester Schrauwenlaan 98h, Princenhage, en na de an­
nexatie Burgemeester de Manlaan 12,
Breda; zie G. Otten, ‘De villa’s, gebouwd
vóór 1940 aan de Burgemeester de
Manlaan, in het Montenspark en aan
de Montenslaan’, Engelbrecht van
Nassau 19 (2000) 2, 21-33.
‘School en Opvoeding. Aktes L.O.’,
Algemeen Handelsblad, 9 juli 1926.
 G. Otten, ‘De villa-ontwikkeling rond
het Mastbos na de Eerste Wereldoorlog
en de aanleg van het Montenspark’,
Engelbrecht van Nassau 18 (1999) 4,
241-251; de villa werd ontworpen door
het lokale bouwbureau J. Korteweg
A.C. zn. (Stadsarchief Breda, bouw­
dossier ow-bwt 1860-324).
De bouwaanvraag dateert van 20 februari 1925 (Stadsarchief Breda, dossier
ow-bwt 1866-472); pas enkele weken
hiervoor had Joop Ferguson haar kan­
didaatsexamen gehaald, tegelijk met
F.C. Rientsma (zie noot 22).
Foto dGT00137_01 uit het Stedelijk
Museum Breda; zie ook Otten 1999
(noot 28); Thomas Ferguson was inmiddels voor korte tijd naar China verhuisd;
mededeling van Eric T. Ferguson, zie
noot 3. Door ingrijpende verbouwing in
1969, met onder meer de toevoeging van
een pannen kap en verwijdering van de
glas-in-loodpartijen en luifel, is het oorspronkelijke huis nu vrijwel onherkenbaar.
31 In 1932 woonden de Van Everdingens

32

33

34

35
36

37

38

39

40
41
42

echter al aan Emmalaan 26; Adresboek
voor de gemeenten Breda, Ginneken,
Princenhage en Teteringen 1932, Breda
1932, 447.
H. Th.[unissen?], ‘Bij een tweetal villa’s
van mevr. ir. Van Everdingen-Ferguson’,
Klei 23 (1931) 2, 13-21. Tegenwoordig is
het adres Englaan 24 en is het woonhuis
een gemeentelijk monument.
Voorwaarde bij de op 8 maart 1927
verleende bouwvergunning was dat
brandwerend materiaal aan de binnenzijde werd aangebracht; Gemeentearchief Wageningen, Archief Openbare
Werken en Ruimtelijke Ordening,
doos 365, bouwdossier 146.
Dank aan de huidige bewoners en
aan Nicholas Clarke voor de verstrekte
informatie. Net als bij het huis in Breda
is de halfronde erker later gewijzigd in
een rechthoekige uitbouw.
H. Th.[unissen?] 1931 (noot 32), 13, 15.
 ‘Uit de Afdeelingen’, Maandblad van
de Nederlandsche Vereeniging van Huisvrouwen 15 (1927) 2, 62 (de inhoud is helaas niet bewaard); ‘Examencommissie
voor het afnemen van het voorbereidend
en definitief Examen voor Bouwkundig
Opzichter b.n.a. in 1929’, Vakblad voor
de Bouwbedrijven 25 (1929) 16, 166.
Bevolkingsregister van Huizen 19201937, SSAN020.1036.48154, deel 8,
folionr. 67.
Het centrum diende aanvankelijk
ook voor de loge van de gemengde vrijmetselarij, een afdeling van de Orde van
de Ster, de Tafelronde, een genezingsgroep en de World League of Motherhood; A.P. Kooymans-van Rossum,
‘Het Internationaal Theosofisch Centrum te Naarden’, De Omroeper 12 (1999)
3, 87-101; A. Heijbroek, ‘Het Internationaal Theosofisch Centrum in Naarden.
Een korte geschiedenis – deel 1’,
Theosofia 113 (2012) 1, 29-38.
An., ‘Naarden, ingekomen’, Nieuwe
Bussumsche Courant, 23 november
1933, 2; Raadsnotulen; Inventaris
Schoonheidscommissie Naarden
1927-1964 (SSAN044, 34.27).
Zie noot 38.
‘Geslaagd’, Nieuwe Bussumsche Courant,
3 september 1932.
De adressering en gemeentegrenzen
waren destijds zeer onduidelijk. Het
nieuwe adres was toen ook bekend als
Valkeveenschelaan 6, Naarden (Bevolkingsregister Naarden-Bussum (B_19181937_1510_00145 en 207). Het houten
Vasanta-house is later door brand verwoest; mondelinge informatie verkregen
bij bezoek aan het itc op 25 augustus
2021. Blijkens vele verhuisberichten in
de regionale pers van 1932 tot 1936 was
het een komen en gaan van diverse
theosofen op Roelofslaan 6, onder wie
Paul Boswinkel en Joop Ferguson. Rond
1939 werd het adres gewijzigd in Valkeveenschelaan 19. Hoewel het nabij gelegen Gustav Brieglebhuis (1929, architect
Jop van Epen) voor de Stichting Vakantie
Kinder-Feest nu geadresseerd is op

43

44

45
46

47

48

49

50

51

Roelofslaantje 6 te Naarden, woonden
de Boswinkels daar zeker niet; zie ook
H. Schaftenaar, ‘De Roelofslaan (Valkeveenselaan) 1838-1922’, De Omroeper 6
(1993) 2, 52-58.
 Het adres was Taveernelaan 24C en
werd ook wel in Den Dolder gesitueerd;
volgens E.T. Ferguson, ‘Toevoeging van
Eric’, Fergusonbode 27 (2021) 52, 16, had
de naam Sunnyside geen bijzondere
betekenis voor zijn vader; zie ook noten
3 en 6.
Volgens de Registratie in het Bevolkingsregister 1933-1935 van Naarden vertrokken zij op 30 december 1935 naar Afrika;
interview, 30 november 2020 (noot 6).
Clarke, Fisher en Kuipers 2021 (noot 1).
C.M. Chipkin, Johannesburg Style. Architecture & Society 1880s-1960, Johannesburg 1993; www.artefacts.co.za/empire
exhibition (geraadpleegd 15 november
2021).
G.-H. van der Mark, Van Mynkamp tot
Metropolis. Die boukuns van Johannesburg 1886-1940, Pretoria 1986; zie ook
Chipkin 1993 (noot 46).
Telefonisch interview van de auteur
met Noortje Loveday-van Everdingen,
7 december 2020.
G.C. Goodricke, ‘Women in Architecture’, South African Architectural Record
19 (1934), 8, 210-212; Ferguson registreerde zich als Member bij het Transvaal
Provincial Institute of Architects en
was Fellow van het landelijke Institute
of South African Architects; zie ook
N.J. Clarke en M.C. Kuipers, ‘Pioneering
Female Architects in South Africa’, conference paper for the 17th international
docomomo Conference Modern Design:
Social Commitment & Quality of Life,
te houden in Valencia, september 2022
(in voorbereiding).
Hij was inmiddels hertrouwd en vestigde
zich op 4 oktober 1938 als zanger in
Amsterdam (Stadsarchief Amsterdam,
Archief nr. 30238 Bevolkingsregister
Amsterdam, inv. nr. 106 periode 19391960, archiefkaart Paul Boswinkel).
 Stakesby Lewis was de derde zoon van
John Henry Lewis (1865-1927) en Anna
Cecilia Maria Fouché (1867-1952), en
een van de vele kleinzonen van John
Stakesby Lewis (1838-1898) en Isabella
Thorne (overleden in 1898). Stakesby
Lewis voegde in 1949 zijn voornaam
aan zijn achternaam toe als onderscheid
met andere naamgenoten; deze samengestelde achternaam Stakesby-Lewis
ging toen ook over op die van zijn echtgenote en in 1953 op die van haar twee
inwonende kinderen. Zie voor de aan­
verwante familiegeschiedenis: P.R.B.
Lewis, met medewerking van Daphne
Saul, The Story of a drummer boy and
his family. A Lewis family history, Johannesburg (ongepubliceerd document)
en P. Lewis, Put more into life than you
expect to take out, Johannesburg, ongepubliceerd document in de Patrick
Lewis Papers collectie, 1949-1987, A1132,
Universiteit van Witwatersrand, Johannesburg; www.wiredspace.wits.ac.za

52

53

54

55

56

57

58

59

60
61

62

63

65

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82
83

84

85

86
87

riks tot Mondriaan, Amsterdam 2006.
In 1925, toen Joop Ferguson haar eerste
huis bouwde, was de theosofische architect K.P.C. de Bazel (1869-1923) al over­
leden, maar was diens NHM-gebouw te
Amsterdam nog niet voltooid; vergelijk
M. Bax, K.P.C. de Bazel (1869-1923),
vormgever van een nieuwe wereld,
Amersfoort/Brugge 2007.
J.E. Ferguson, ‘Note of the Month: More
Beauty’, St Michaels News 2 (1934) 10-11,
161.
Zij had de muziek gecomponeerd op een
tekst van Annie Besant en toonzette ook
andere theosofische teksten; mondelinge informatie van Noortje Lovedayvan Everdingen en Beatrice Sales-Loveday, Camberley, 23 oktober 2021.
 J.E. Stakesby-Lewis, ‘The Hidden Side of
Music’, The American Theosophist, official
organ of the Theosophical Society in America 29 (1941) 4, 78-79, 82; idem, ‘Creative
Living’, The Theosophist, a monthly journal devoted to oriental philosophy, art,
literature and occultism 68 (november
1946), 117-121; idem, ‘The Magic Power
of the Future’, The Theosophist 69 (april
1948), 39-45.
C.M. Codd, ‘The T.S. in South Africa’,
Sixty-Fourth Annual General Report of
the Theosophical Society 1939, Adyar
1940, 84; Lean 1949 (noot 54), ongenummerde afbeelding achterin. Of de onderverdeling van de raam- en deurpartijen
was ingegeven door de theosofische getallensymboliek is niet zeker.
J.E. Stakesby-Lewis, ‘From the National
President’, The Link, official organ of the
Theosophical Society in Southern Africa
41 (1952) 1, 102-105; idem, ‘Southern
Africa’, Seventy-Seventh Annual General
Report of the Theosophical Society 1952,
Adyar 1953, 49.
Zie de jaarlijkse verslagen in The Link
van 1949, 1950 en 1951.
C.M. Codd, So Rich a Life, Pretoria 1951,
396-402; C.M. Codd, Letter 39, Johannesburg december-januari 1951-1952,
www.theosophy.wiki/clara_codd_letters
(geraadpleegd 24 mei 2021).
J.E. Stakesby-Lewis, ‘Southern Africa’,
Sixty-Seventh Annual General Report of
the Theosophical Society 1951, Adyar
1952, 49; idem, ‘Southern Africa’ (noot
82).
J.E. Stakesby-Lewis (red.), Harvest. An
Anthology of Lectures Delivered in South
Africa, Johannesburg 1953; deze lezing,
eerst gehouden bij de Double-Diamond
Jubilee International Convention in het
internationale hoofdkwartier van de
Theosophical Society in Adyar (1951), is
later in verschillende tijdschriften herdrukt.
‘Change of Address’, South African Architectural Record 39 (1954) 12, 43.
Mondelinge informatie van Noortje
Loveday-van Everdingen, Camberley,
23 oktober 2021; J.E. Stakesby-Lewis,
Claim for Registration as a Voter at
Elections for the Legislative Assembly
(document 31-5-1958), Zimbabwe, Voter
Registration, 1938-1973; www.family-

•2

66

67

co.za/harry_le_roith (geraadpleegd
25 januari 2022) en noot 53.
 www.theheritageregister.org.za (ge­
raadpleegd 28 januari 2020); interview
7 december 2020 (noot 48); beide gebouwen zijn inmiddels herbestemd voor
wonen en herdoopt tot respectievelijk
Lethabong Mansions en Ilanga House
in het nu hippe Fashion District;
www.jhc.co.za en www.afhco.co.za
(geraadpleegd 16 december 2021).
Dank aan kleinzoon Gary S. Shaw, die
het certificaat in bezit heeft en mij een
afbeelding hiervan stuurde.
‘Notes and news’, South African Archi­
tectural Record 33 (1948) 2, 49; www.artefacts.co.za/sayce (geraadpleegd 11 januari 2020).
Wanneer zij precies lid is geworden,
viel ondanks intensieve naspeuringen
niet te achterhalen.
‘Aan het Nederlandsche Volk!’
Maçonniek Weekblad 9 (1899) 10,
156-159.
J.H. Ferguson, The international conference of the Hague, a plea for peace in
social evolution, Den Haag 1899; idem,
The Philosophy of Civilization. A Sociological Study, Londen/Den Haag/Hongkong, 1890; dank aan Noortje LovedayFerguson voor inzage in het bewaarde
exemplaar in familiebezit; idem, Het
kenvermogen van het medegevoel, het
instinct van den mensch, verklarende
het verband der natuurkrachten met de
in den mensch gestelde geestesverwerking,
voor de wetenschappelijke beschouwing
van het idealisme, het spiritisme en aanverwante voorstellingen in verband met
galvanisme, magnetisme, elektriciteit
en andere etherische stroomen, tusschen
persoonlijke menschelijke geesten
met lichamen daarbuiten, onderling,
’s-Gravenhage 1907; zie ook Bruns
(noot 4) en www.humanitarisme.nl
(geraadpleegd 10 november 2021).
Van 1931 tot 1939 was hij bijzonder
hoogleraar Chinese taal- en letterkunde
aan de Universiteit te Utrecht; interview
door auteur en Nicholas Clarke met Eric
en Monica Ferguson en Elsa BerentzenFerguson, Zeist, 11 februari 2022.
‘Werkzaamheden. Theosofische Verg.
Ned. Afdeelingen’, De Theosophische
Beweging waarin opgenomen ‘Theosophia’
28 (1932) 6, 280.
 Van der Leeuw zou in augustus 1934
omkomen door een ongeluk met zijn
vliegtuig in Afrika, nadat hij in Johannesburg een lezing had gegeven over
‘de ziel van de mens in de eeuw van de
machine’; J. Verbruggen, ‘Herinnering
aan dr. J.J. van der Leeuw’, Theosophia
42 (1934) 11, 309-310; Kruisheer volgde
Van der Leeuw in maart 1932 op en
logeerde later regelmatig bij de
Stakesby-Lewises, evenals Clara Codd,
interview 7 december 2020 (noot 48).
De naam Ferguson komt niet voor in het
(onvolledig bewaarde) archief van de
Theosofische Vereniging te Amsterdam
en evenmin in M. Bax, Het web der
schepping. Theosofie en kunst van Lauwe-

B U L L E T I N K N O B 2 02 2

64

(geraadpleegd 29 oktober 2021). Dank
aan Beatrice Sales-Loveday voor inzage
van het diploma van Stakesby Lewis.
Zie duplicaat huwelijksdocument ‘South
Africa, Civil Marriage Records, 18401973’, database, FamilySearch (www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:6ZC9-CLXG
: 18 March 2021), Stakesby Lewis in entry
for Johanna Eleanor Boswinkel, 1938
(geraadpleegd 29 oktober 2021) en
voor een afbeelding van het kerkje:
C.M. Codd, So Rich a Life, Pretoria 1951,
399.
H.H. Le Roith, ‘Portfolio of Factories
and Offices/Washington House 1938’,
South African Architectural Record 32
(1947) 1, 10-11; Chipkin 1993 (noot 46),
174-176; het gebouw is inmiddels gesloopt, zie www.artefacts.co.za/
Johannesburg/Washington House.
Zij koos dit bouwwerk aan Kerk Street
als introducerende, en enige, illustratie
van nieuwe architectuur in de Golden
City, in: P.S. Lean (red.), 50 Years of
Theosophy. The Golden Jubilee of the
Johannesburg Lodge, Johannesburg
1949, 12; zie ook Chipkin 1993 (noot 46),
118.
Gegevens gebaseerd op www.the­
heritage­register.org.za (geraadpleegd
27 januari 2020).
C.L.F. Borckenshagen, ‘Building control’,
South African Architectural Record 27
(1942) 4, 92-93, 104-107.
Gegevens gebaseerd op www.the­
heritageregister.org.za (geraadpleegd
28 januari 2020).
