De Gouverneur-Generaal Hendrik Brouwer
over het openbaar
bedrijf van BROUWER. Is er ook iets bekend van
hem daarbuiten ;
weet men iets van zijn huiselijk leven ; kan men zich vormen
een beeld van 's
man's persoonlijkheid,
van zijn karakter ? a
Zoover

Al spoedig na zijn repratieering
in I6I6, )
trad hij in het huwelijk. "Den
z66
het
luidt
24en Martij r6y
compareerden"
Kerkelijk Huwelijks-Inteekeningvan Amsterdam
"voor den E. heer SCHELLINGER
register
op dezen datum mit GEERTJE
HENRICK GIJSBERTSSOON BROUWER, oud 35 jaren, geadsisteerd
CORNELISDOCHTER STRENG, zijn moeder, wonende in de Calverstraet
ende AGNIETE
ons is gebleeckenm
PELSER van Uijpen 3), oud 28 jaren, wiens ouders consent
wonende bij de Nieuwe Marct.
verlovet
ende met trouwe verEnde gaven aen datse aen malkanderen
bonden

waren,

versoekend

hare

drie Sondaeghse

uijtroepinghen....."4)

1) Het verdere beloop van den tocht heeft voor ons doel geen belang. Hij mislukte. Eerst ging alles
goed, wat de betrekkingen tot de inlanders betrof; men was reeds begonnen met het bouwen van een fort te
Valdivia. Maar toen deze vernamen,dat het ons om goud te doen was, was het uit. Zij wildenniets daarvan
weten en herinnerden de onzen aan wat hunne vooroudcrster wille van Spanje's gouddorst hadden geleden.
besloot den 13 October, terug te keeren naar
Levensmiddelenwerden niet meer aangebracht en HERCKMANS
niet de rechte man te
Pernambuco, waar men 28 December aankwam. Ook overigens schijnt HERCKMANS
dood het lot der expcditie te zijn beslist. Dat men ook toen reeds vlug
zijn geweest, en met BROUWERS
een ,Tydinch
nieuwstijdingenwist te verspreiden, blijkt hieruit, dat in 1644 te Amsterdam bij F. LIESIIOUT
uyt Brasil" was gedrukt met berichten over deze expeditie (TIELE,Bibliograplzie?bldz. so).
2) Zie hierv66r.
 3) Eupen ten Zuiden van Aken dicht bij de Belgischegrens ?
en nANGANTA
PRESE"(sic). Haar van wordt ver4) De onderteekeningenzijn ,HENRICQBROUWER"
schillend gespeld. Ik trof ook aan PELSERT,PELsAER:r,PERSAERT.Haar voornaam wisselt eveneens in
de bronnen af : AGNIETE,
ANGNIETA.
AGNIETA,
AGNIETJE,
VAN RHEDEVAN DER KLOOT,t. a. p., bldz. 44, noemt onzen BROUWER
gehuwd met een Leidsche
die met CECILIAVANDopp
jonge dame, CECILIAVAN DORP. Dit nu is onjuist. De HENDRIKBROUWER,
huwde, de Leidsche burgemeesterszoondus, is eene andere dan onze gouverneur-generaal.
De eerste twijfel rees bij mij, toen ik in de ,Kerkelyke HouwelykscheProclamation"op het Oud-archief
der gemeente Leiden van 29 December 1623 BROUWER
zag betitelen als "crudenier":menzouonzenBROUWER
in 1623 vermoedelijkwel anders hebben genoemd. Sterker werd mijn aarzeling, toen ik met de opgave van
den heer VANR. V. D. K. vergeleek eene der vele aanteekeningenover bekende personen uit onze koloniale
toenmaals gemeentearchivariste
geschiedenis, mij indertijd ten geschenke gegeven door Mr. CH. M.
Leiden. Deze plaats luidde: ,,23 Febr. 1645 bewezen aan GEERTRUYT,
nagelaten dr. van HENDRIK
BROUWER,
generaal in Oostindie, daer moeder af is AGNIETJE
PELSER,het vaderlijk erf.'' Daat Mr. DozY de bron,
waaraan hij deze aanteekening ontleende, niet heeft aangegeven (later bleek mij, dat het is opgeteekend
no. 26), kon ik haar niet controleeren,maar
uit het Amsterdamsche Weeskaiiier-,4rehiefIrzbrenr?-Re? ister
zij leek mij in elk geval belangrijk genoeg, om een nader onderroek te wettigen. Uit het Regifter vande
overlijdendePersoonen begravetlbitznen Leyden,3(qvnstden ien Augustus r6;?5(Gem. Arch. Leiden) bleek, dat
in de Pieterskerk werd begraven den 13 SepCECILIAVAN DORP,,wedue van Sr. HEYNDRICK
BROUWER",
tember 1655. Daar in Dozy's aanteekening van 1645 wordt gezegd: "daer moeder af is AGNIETJE
PELSER".
 238
acht kinderen. 1)
Zijne vrouw, AGNIETJE PELSER, schonk hem in Amsterdam
in
dood
twce
dochters
daarvan
leven
: de oudere,
waren
slechts
Bij zijn
nog
in 1619, huwde in I642 2? met JOHANNES LULS of LULLIUS van
Maria, geboren
de
Aken;
jongste, GEERTRUID, geboren in 1629, is, in of na 1650, getrouwd met
Edam. Daar BROUWER geene zoons naliet, stierf de naam
wat
Een zijner kleinzoons, HENDRIK
betreft, uit.
zijne nakomelingsschap
BROUWER,
van Weesp ;
een andere, JACOBUS
men later als burgemeester
LULS, ontmoet
te
Edam
als
ter
kleindochter
zee", terwijl zijn
AAFJE TFENGS de
TEENGS,
capiteyn
werd van PIETER THOMAS BROEK, Commandeur
van de Admiraliteitsechtgenoot
KLAAS TEENGS van

te Amsterdam.
AGNIETA PELSER

timmerwerf

haar echtgenoot
naar Indi6, toen deze als
vergezelde
daarheen vertrok, maar, misschien omdat zij gewend was aan
Amsterdamsche
deftige
schijnt zij zich in dit nieuwe
kringen,

gouverneur-generaal
in
den omgang
leven slecht te hebben

geschikt, althans haar man spreekt in een zijner brieven
om naar patria
van zijn huisvrouw
aan de Bewindhebbers
3) van het "janken"
van zijn alter
omschreven
Deze zoo eigenaardig
terug te keeren.
verzuchtingen
te
immers hij
hebben aangetrokken,
ego schijnt BROUWER zich niet bijzonder
te kennen, dat hij nog wel een
gaf bij datzelfde schrijven aan zijne superieuren
zou
er
Wat
willen aanknoopen.
niet zeggen wil, dat hij mevrouw
bij
jaartje
BROUWER buiten

dergelijke

belangrijke

beslissingen

hield,

want,

toen hem in 1642

mocht ik aannemen, dat deze nog leefde in 1645. Dus in 1645 leefdezoowelCECILIA
VANDORP,als AGNIETE
PELSER,.Er kwam meer bij: in een (onuitgegeven)Missiveder XVII aan Brouwer van 26 4z??usims1634
en in de (onuitgegeven)notulen der HeerenXVII van I September1635 is sprake van een zwager van onzen
ook gespeld PERSAERT,
HENDRIKBROUWERFRANCOYS
:
PFILSAER.i',
PELSERT,PELSER.Gelukkiggaf het
AmsterdamschOud-archief de gewenschteopheldering.
 Vooral het Weeskamer-Archiefhielp op den weg. In obligati?n van 15 Maart 1650is daarinsprakevan
en van diens dochter ?GEERTRUID",
BROUWER"
"AGNETAPELSER,wede. van Generaal HENRICK
terwijlin
een acte van concent" d.d. 2 Mei 1650 wordt gesproken van "CECILIA
VANDORP,wede.HENRICK
BROUWER",
die in een "Procuratie" van 25 November 1643 wordt genoemd"in zijnleven kruidenierte Amsterdam".Thans
blijkt voldoende, dat er twee verschillende HENDRIKBROU\VER's
zijn geweest,van wie een, de "kruidenier"?
gehuwd is geweest met CECILIAvAN DORP,tcrwijl de andere, de "Generaal" (een dikwijlsgebruikte term
voor den G. G. van N. I.), getrouwd was met AGNIETAPELSEIt.
van Amsterdam,1, bldz. 315, neemt aan, dat de G. G. BROUWER
Ook ELIAS,Vroedsc1zap
met CECILIA
VANDORP gehuwd was. Hij beroept zich daarbij op VANRHEDEVANDERKLOOT,t. a. p., bldz. 43 v.v.
Ook reeds vroeger bestond deze dwaling: men zie de kwartieren eener gewaande kleindochtervan den G.G.
BROUWER
Adelijk Wapenboek,
bij FERWERDA,
Ila, GenealogieVan Bol.
1) Doo?re?isterder Nieuwe eiz DudeKerken 1618- 1629.
Volgens het Dagh-RegisterBatavia 1631-1634, bldz. 133, werd den 21 December 1632 te Batavia ,in
de nieuwe kerck, tegenwoordichonderhanden zijnde, begraeven het kint vanden Hr. Generael...... dat Zijne
Ed. huijsvrouweop den 2ien ditto doot ter weerelt gebracht heeft, zijnde het eerste lijck dat in de voorseijde
kerck begraeven is geweest."1
Amsterdam3 Oct. 1642.
2) Kerkelijk Huwelijks-InteekenÙzgregister
Missive15 Augustus 1634. - Onder de getuigen bij den doop hunner kinderen, enz.
3) Onuitgegeven
treft men o. a. aan : MARKUSDE VOGELAAR,
WILLEMBOREEL,
JEHANRAEY,"jonckfrou MARIJAREY",
HILLETJELUYCAS,
SIX, enz. (Vgl. over hem ELIAS,t. a. p.; passim).
REEPMAKER,

239
tocht naar Chili, neemt hij dit
over den beraamden
leiding was aangeboden
in beraad, om er eerst met vrouw en kinderen over te spreken.
Na zijn gaan naar Chili en ook na zijn dood is zijne weduwe blijhbaar te
Amsterdam
blijven wonen ').
Van zijn privaat
Omtrent BROUWERS huwelijk dus alleen feiten en jaartallen.
 slechts de eenigzins vreemde omstandigheid,
dat hij
leven weet men overigens
niet is geweest lidmaat der Nederlandsche
zijn gouverneur-generalaat
gedurende
de

Hervormde
Gemeente te Batavia 1). Dit werd door den Kerkenraad
pas gemerkt
den 3o Maart 1634, wat nog zonderlinger
is. Dit lichaam vond het natuurlijk op
onder de oogen te brengen : immers een derzijn weg liggen, het den landvoogd
verzuim of wat dan ook, juist in hem, moest in die dagen rechtgelijke onthouding,
Dat het bij BROUWER niet was onverschilligheid
omtrent
kerk, zijn ijver voor de zending kan daarvoor tot bewijs strekken.
De bekende Indische predikant
FRANCOIS VALENTIJN, die het rijmen niet
kon laten, voert BROUWER 3) aldus in :
matige

ergernis
en
godsdienst

wekken.
"Het vriendelyk gelaat, met agtbaarheid gepaart,
In BROUWERon-emeen. geeft deftigheid aan 't wezen,
En 't groot beleid is uit de. gryze kruin te lezen.
Gelukkig land, van dien l3ewinds-Heer oit bewaard,
Te waardiger gekeurt het oog op hem te vesten,
Als hoofdgebieder van het Oosten en het Westen."
en deftig
kijkt, en er nu wel zoo achtbaar
hij nu wel zoo vriendelijk
of zijn "grijze kruin" nu zoo maar dadelijk zijn "groot beleid" aanWelen wij ooli iets omtrent zijn karakter ?
geeft, is de vraag. )
BROUWER had zijne gebreken
zonder eenigen den minsten twijfel, maar
Of

uitziet

en

men gekenmerkt
heeft met het woord: "defauts"
van
van
uitnemende
,.qualités":
goede uitingen
overigens
eigenschappen.
maakte van zijn hart geen moordkuil,
Hij was rond en open van karakter,
waar het op stond.
zei precies
Zoowel tegenover
als
zijne ondergeschikten,
daaronder

waren

er welke

minder

de Bewindhebbers.
Dit is de algemeene
superieuren,
indruk,
uit
en
daden
brieven
Dat hij in zijn jongere
zijn
zijn
krijgt.
 wel eens een vleierij zich gunde tegenover
jaren misschien
zijn chef 5), staat
wel
zich
zelf
en
elk
in
latere
in
niets
tamelijk
op
geval,
tijden blijkt daarvan
Wel schijnt
meer.
zijn optreden tegen sommige zijner inferieuren te wenschen

tegenover
zijne
welke men uit

bezat o. a. een huis in de Kalverstraat en vaste goederen te Purmerend (Verkoopregister
1) BROUWER
van huizen in het Weeskamer-Arclzief
te Amsterdam).
vE BRUYN,
Hervormdekerk, bldz. 13, 144.
2) Ik volg hier VANTROOSTENBURG
3 Deel IV (1726),bldz. 293, naar aanleiding van diens portret, waarover straks.
4) Men kan zelf oordeelen: onze reproduclie geeft hetzelfdeportret als de plaat van Valentijn.Ik dank
haar aan de welwillendheidvan den heer E. W. MoESte Amsterdam.
b) Zie hiervoor,

'

'

240
ook niet gemakzijn chefs was hij trouwens
overgelaten
(tegenover
men
durfde hem niet
soms grofheid te zijn geworden:
zijn rondheid
dat
hem
te
Was
het
naderen.
humeur,
zijn
parten speelde, of was het
altijd
komen
alleen
De klachten
die zich door hem
van menschen,
onrechtvaardigheid ?
achten en - zij werden geuit in brieven aan Bewindhebbers,
geschreverongelijkt
te

hebben
kelijk) en

den

ven

dag voor BROUWERS repatrieering.
1) Dat de oud-gouverneur-generaal
SPECX zich op de terugreis
naar Nederland
beklaagde over BROUWERS vele ,,spitsen
dat hij leugenbetoonde
en dezen beschuldigde
"satirieke
vondige"
passien"
talige" dingen van hem vertelde, 2) zal men gerust kunnen wijten aan de minder
In
waarin
SPECX in die dagen zal hebben
verkeerd.
aangename
stemming,
niet geweest,
want
achterbaksch
was BROUWER tegenover
hem
geval,
berichten
aan
zelf
had
de
hem, SPECX,
hij
z.g. Ieugentalige"
medegedeeld.
Dat BROUWER taktvol kon optreden,
geheel zijn Indische loopbaan heeft
Maar hem ontbrak
die intrigueerlust
het bewezen.
en -kunst, die zoo dikwijls
was zijn
met den term handigheid
wordt aangeduid.
 Daarvoor
euphemistisch
elk

optreden

te royaal, soms
Hem is geldzucht

te heftig.
verweten.
Zijn voorganger
beschuldigde
BROUWER, dat
dan
hem
en
en
toekwam
hem
trachtte
te
"blameeren
vroeg
van geldzucht juist ? Dat BROUWER niet afkeerig
Is de beschuldiging
vercorten".
is zeker. Hij stelde financieele voorwaarden,
toen
was van een goed traktement,
werd gepolst.
Maar er zal wel niemand zijn
hij over het gouverneur-generalaat
waren de Bewindhebbers
die hem dit euvel duidt. In dien tijd der Compagnie
deze

van

hem meer

met bezoldigingen
en men moest wel zijne eischen stellen, indien
En buitendien,
toen hem gevraagd
te
werd, die hooge waardigheid
was er immers niets onredelijks
in, dat hij voor zich vroeg, wat COEN
aanvaarden,
En
als
had
aan bezoldiging
hij in 1642 door de West-Indische
indertijd
genoten!
niet scheutig
men dit kon.
dat hij op
gepolst wordt over den tocht naar Chili, is zijn antwoord,
Compagnie
minder zoude letten, dat hij dit stelde "tot discretie" van zijne medehet traktement
bewindhebberen,
"soo wanneer hij sijn commissie soude mogen hebben volbracht."
Een niet onvermakelijk
staaltje van een klein beetje egoisme leverde BROUWER
van het aftreden
Bij gelegenheid
begin van zijn gouverneur-generalaat.
van
een
tweetal
autoriinlandsche
SPECX had deze geschenken
ontvangen
dit
bestaande
ze
de
niet
mocht hij
teiten.
punt
op
hepalingen
Volgens
behouden,
Nu schrijft BROUWER aan de Beaan de Compagnie.
maar moest ze afstaan
in

het

van

windhebbers

3), dat,

indien

zij misschien

,,uit

liberaliteit"

daarvan

iets aan den

brievenvan den opperkoopman
1) Otzuit,ge?even
'.1. H. de la Salle en van Cornelisde Ylaminrdvan 0i<dshoorit, 4 .7an. 1636.
brief van Specxaan Brouwer, 24 ?Vlaart1633.
2) Ouuitgegeven
brief IS Dec. 1632.
3) OnuitgegevC1Z

241
wilden platen
Gouverneur-generaal
omdat de geschenken
te Batavia
heere

SPECX".
 huisrecht

Aldus

doende,

zegt

dit hem (BROUWER) competeert,
toekomen",
waren gearriveerd
van den
,,nade resignatie
Brouwer

"de leere

Pauli

te volgen

met zijn

voor te staan"

1).
het eind van zijn bestuur maakte hij dit vergrijpje wedr goed.
Toen
toe1635 was gekomen, werden ook hem "vereeringen"
tijd in December
sfn
Batavia
Chineezen
te
aan
VAN
Een
hoofden
van
de
der
gedacht.
vroeg
DIEMEN 2),
of deze BROUWER niet kon bewegen tot het aannemen van eenige gesehenken :
een gouden ketting en zijden stoffen, uit dankbaarheid
voor genoten bescherming.
BROUWER weigerde
beslist, ze te aanvaarden
"om egeene redenen hoe die oocq
Aan

mochten

hij wist, dat het geld daarvoor gekomen was uit
en dat de hooggede "Chineesche
gemeente",
"een
Chineezen
een
rekenden.
doet
het denkbeeld
aan
tegengeschenk
Hij
plaatste
op
de hand, het geld te besteden
voor de fortificatie van Batavia's Westzijde,
opdat
de Chineezen
er te geruster mochten wonen ! I
werden" :
opgepronckt
collecte"
onder
generale

beschrijft aldus het portret van BROUWER :3)
tot Batavia met zwarte kleederen
"Hij hangt in de groote vergaderzaal
een
en
de
met
mouwen uitgeschilderd,
Ponjetten
gelijkende veel
befje daarop,
op
eer bedienaar
van Indien, ten ware
des Goddelijken
woords, als een Oppergebieder
men dat aan den gouden riem om zijn middel, en aan zijn bevel-staf, merkte.
VALENTIjN

en breeden gryzen baard, was
Hij was grys van hooft, had een langen
lang van knevels, rijzig van gestalte, redelijk gezet van lichaam, zwart van oogen
en nog redelijk bloozende en kloek van wezen, verbeeldende
in allen deelen een
zeer agtbaar Heer, na gissing 57 of 58 jaren, toen hij vertrok, oud....."
Leide1z.
hier op Eerste brief aa1l Timotlzeüs,III, 1, 3, .5; V, 8 ? ?
1) Doelt BROUWER
resolutieG. G. Raden, z Dec. 1635.
 2) Onuit? eyevezz
3) Vgl. bicrvóor. - Over BnouwElts portretten vgl. men E. W. MOES, Icono,?ra?hiaBatava,
(Amsterdam, FRED. MULLER,1897), bldz. 136 ; FRED.MULLER,Catalo,?usvan portrettm van Nederlanders
J. F. VANSOMEREN.BeschrijvendeCalalogusvan
(Amsterdam, FRED, MULLER,1853) no. 756*,
Nederlanders,II (Amsterdam, F. MULLER,isgo, bldz. 163).
gegraveerdeportretten.
