M. Prak, Republikeinse veelheid, democratisch enkelvoud. Sociale verandering in het revolutietijdvak, 's-Hertogenbosch 1770-1820
University of Groningen

M. Prak, Republikeinse veelheid, democratisch enkelvoud.
Kuiper, Y.B.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.6273
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2005
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Kuiper, Y. B. (2005). M. Prak, Republikeinse veelheid, democratisch enkelvoud. Sociale verandering in het
revolutietijdperk, 's-Hertogenbosch 1770-1820. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis
der Nederlanden, 120(4), 597 - 599. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6273

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 17-05-2024

Recensies

597

van Wolterbeek. De auteur heeft schijnbaar geen kennis genomen van deze gegevens. Zijn
biografie voegt daarom weinig toe aan de ‘Levensbijzonderheden van Constantijn Johan
Wolterbeek, vice-admiraal’, een 98 pagina’s tellende necrologie die schoonzoon D. G.
 (Wolterbeek) Muller in 1846, een jaar na Wolterbeeks overlijden, publiceerde in de
Verhandelingen en berigten betrekkelijk het zeewezen en de zeevaartkunde. Toch heeft de
onderhavige publicatie een zekere charme door het plezier dat de auteur aan zijn werk heeft
ontleend en de aard van de bron. Memoires bieden vaak een blik achter de schermen van het
metier en bevatten altijd wel enige wetenswaardigheden. Dat van de inheemse bemanning de
altijd kakelende en schreeuwende Chinezen zelfs met de bajonet op de borst niet waren te
bedaren, is zo’n persoonlijke observatie die in de officiële expeditieverslagen van de aanval op
Palembang (1819) niet vermeld zal staan.
 Dit boek schetst een beeld van een gedreven persoon die leefde voor de marine. Wolterbeek
toont zich een strijdvaardig en standvastig marineofficier met een praktische instelling. Als
telg uit een predikantenfamilie, geboren in Steenderen, lag een carrière bij de zeemacht niet
erg voor de hand. Zes maanden na de slag bij de Doggersbank monsterde de zestienjarige
jongeling aan als adelborst op de Schiedam van de Admiraliteit van Rotterdam. Hij verdedigde
zijn vaderland tegen Groot-Brittannië, tegen Frankrijk en later weer met Frankrijk tegen
Engeland. Hij diende achtereenvolgens stadhouder Willem V, de Bataafse Republiek, koning
Lodewijk Napoleon en koning Willem I. Na de inlijving van het Koninkrijk Holland bij Frankrijk
in 1810 vroeg Wolterbeek ontslag om gezondheidsredenen, een goed excuus om Napoleon (en
de Franse vlag) niet te hoeven volgen. In dienst van de Admiraliteit voer hij op de Noordzee,
trad in West-Indië op tegen weggelopen slaven, kruiste in de Middellandse Zee ter bescherming
van de handelsvaart en vertrok in 1789 voor het eerst naar Oost-Indië. Hij maakte naam door
in de strijd tegen opstandelingen op een van de Molukse eilanden als eerste de Nederlandse
vlag op de benteng te plaatsten. Tijdens de Bataafs-Franse tijd volgden de bevorderingen elkaar
snel op. Perioden van inactiviteit bracht hij door op zijn Gelderse landgoed Bronkhorst. In de
nieuw opgerichte Koninklijke Marine werd hij door koning Willem I al gauw benoemd tot
schout-bij-nacht. Als vlagofficier vielen hem de meest attractieve functies ten deel: commandant
der zeemacht in Nederlands-Indië (1819-1821), commandant van het marine-eskader in de
Middellandse Zee (1824-1828), directeur der marine te Amsterdam (1829) en tenslotte directeurgeneraal op het ministerie van marine, een functie die hij tien jaar bekleedde (1830-1840). Als
hoogste ambtenaar op het marinedepartement was hij nauw betrokken bij de bestrijding van de
Belgische opstand. Op vijfenzeventigjarige leeftijd werd hem eervol ontslag verleend als
directeur-generaal. Hij overleed in mei 1845. De drie zonen van zijn enige dochter kozen allen
voor een carrière bij de marine.
 Anita M. C. van Dissel

M. Prak, Republikeinse veelheid, democratisch enkelvoud. Sociale verandering in het
revolutietijdvak, ’s-Hertogenbosch 1770-1820 (Memoria. Cultuur- en mentaliteitshistorische
studies over de Nederlanden; Nijmegen: SUN, 1999, 349 blz., ISBN 90 6168 648 2).
Door omstandigheden verschijnt deze recensie van Maarten Praks belangrijke studie over Den
Bosch in de revolutiejaren rond 1800 veel later dan gepland. Daar staat tegenover dat het nu
mogelijk is ook iets te zeggen over de plaats die het boek zich de afgelopen jaren heeft verworven
in de vakliteratuur.
 598

Recensies

Deze monografie over Den Bosch is om een aantal redenen een belangrijk boek. In de eerste
plaats maakt zij duidelijk hoe de op lokaal niveau optredende patriotse oppositie uit de jaren
1780 verbonden was met de ideeënwereld en praktijken van het klassieke stedelijk corporatisme
van de Republiek, maar toch geen conservatieve beweging was. De patriotten experimenteerden
namelijk ook met allerlei nieuwe vormen van politieke mobilisatie en identificeerden zich niet
alleen met het wel en wee van hun stad maar juist ook met het lot van de natie. Ten tweede laat
Prak goed zien hoe het corporatisme niet in één klap door de Bataafse omwenteling in 1795
werd weggevaagd, maar in golfbewegingen terzijde werd geschoven door het zich doorzettende
proces van bestuurlijke centralisatie in het Nederland van de vroege negentiende eeuw. En in
de derde plaats is dit een voorbeeldige case study. Met een variatie op de bekende uitspraak
van Clifford Geertz: het ging Maarten Prak niet om de bestudering van een specifieke stad,
maar om de analyse van (politieke en sociale) ontwikkelingen die zich ook in deze stad
manifesteerden. Vele historici zijn er zich in hun onderzoek wel van bewust dat zij zich met
een case study bezighouden. Zij kwalificeren vaak hun onderzoek ook als zodanig, maar doen
in feite weinig of niets met die constatering. Bij Prak ligt dat anders. Zo geeft hij nauwkeurig
aan dat Den Bosch — op zich al een uitzonderlijke stad omdat het lag in het generaliteitsland
Staats-Brabant — een bestuursmodel kende dat afweek van zowel de steden in Holland als die
in de oostelijke landgewesten. Maar daarnaast, zo toont hij ook aan, leek Den Bosch als stad
waarin het corporatisme voor de dominante sociale structurering zorgde heel veel op Leiden,
Groningen, ja zelfs Amsterdam ten tijde van de Republiek. Zeker, Den Bosch was bijzonder:
het herbergde sinds de bekende overgave aan Frederik Hendrik in 1629 een groot garnizoen en
het werd bestuurd door een protestantse elite, terwijl het overgrote deel van de Bosschenaren
katholiek was. Maar gelijk in andere steden van de Republiek bezat de Bossche stadsregering
een grote mate van autonomie bij interne zaken. Net als elders vormde deze regering een elite
die haar macht en invloed uitoefende via onderlinge afstemming en gebruikte ze patronagepraktijken ten opzichte van de rest van de bevolking. Tussen persoonlijk en publiek belang
zagen deze bestuurders nog geen verschil.  Het uit drie delen bestaande boek heeft een hechte en heldere structuur. In deel 1
(‘Republikeinse veelheid’) staat het fenomeen corporatisme centraal. Kenmerkend voor Den
Bosch, maar ook voor de andere steden in de Republiek, was dat de institutionele, ideologische
en economische aspecten van het corporatisme elkaar wederzijds versterkten. Steeds opnieuw
blijkt hoe al de verschillende categorieën van stedelingen (van geboren Bosschenaren tot en
met recente nieuwkomers, van kantwerksters tot en met joodse kooplieden) via allerlei
arrangementen en bepalingen aan elkaar vastzaten en met elkaar dienden te leven. In het
afsluitende hoofdstuk van dit deel plaatst Prak het stedelijke corporatisme à la Den Bosch in
een omvattende Europese context. Daarbij sluit hij aan op een indertijd al door Max Weber
uitgezet spoor. Alleen in de echt verstedelijkte, maar niet zozeer verstatelijkte gebieden in
Europa (Noord-Italië, Zuid-Duitsland en de Republiek), zou het corporatisme dominant worden,
waarbij vaak in gilden en schutterijen georganiseerde ambachtslieden en winkeliers, het sociale
draagvlak vormden. Stedelijke elites van grootburgers sloten hier voortdurend allianties met
deze middengroepen die steevast hun economische en politieke invloed blijvend wilden laten
gelden.
Deel 2, dat de roerige patriottentijd en zijn nasleep behandelt, oogt als een kort intermezzo,
maar laat zien dat het er in Den Bosch tamelijk gewelddadig aan toe ging in de zomer van

Recensies

599

1787. Na de inval van het leger van de koning van Pruisen sloeg het muitende deel van het
garnizoen, aangevuld met balorige lieden uit het gemeen, aan het molesteren, plunderen,
aanranden en ruiten inslaan. Er vielen doden en een kwart van alle huizen leed schade. Nadien
zouden twee onderofficieren en een cavalerist met de doodstraf worden bestraft. ‘Een
corporatieve revolutie’, noemt Prak het optreden van de Bossche patriotten en dat van hun
geestverwanten elders in de Republiek, met wie de Bosschenaren ook contacten onderhielden.
 Overal in patriotse kringen gold burgerbewapening als panacee voor de droeve staatkundige
en financiële positie van de Republiek. In Den Bosch vormde het plaatselijke exercitiecorps
zich vanuit de gelederen van de schutterij. De crux is voor Prak dat de radicaliteit van het
patriotse programma niet steunde op buitenlandse invloed, maar ‘werd ingegeven en gestuurd
door de maatschappelijke parameters van het corporatisme … De patriottenbeweging steunde
op de sociale lagen die ook het corporatisme droegen, te weten regenten en de corporatief
georganiseerde middengroepen.’ Pas na de Franse revolutie in 1798 en haar export naar elders
zou zich een alternatief revolutiemodel aandienen.
 Na de capitulatie van Den Bosch voor de aanval van Franse legers in oktober 1794, zo blijkt
uit deel 3 (‘Democratische eenvoud’), werd het proces ingezet waarbij uiteindelijk — wat
voor vele betrokkenen een onbedoelde, ongewenste en ongeplande ontwikkeling was — het
stedelijk corporatisme geweldig aan betekenis inboette. Zoals bekend werden in de eerste jaren
na de Bataafse omwenteling regelmatig verkiezingen gehouden. Een groot deel van de
mannelijke bevolking mocht hieraan meedoen. Na verloop van tijd daalde de animo echter
aanzienlijk. Ondertussen ontwikkelde zich een ingewikkelde driehoeksverhouding tussen het
Bossche stadsbestuur (de nieuwe municipaliteit, die sterk vasthield aan stedelijke autonomie),
de Vaderlandsche Sociëteit (die zich steeds meer als het alternatieve gezag in Den Bosch deed
gelden) en het voorlopige, gewestelijk bestuur van het ‘Volk van Bataafsch Brabant’ (een nieuwe
bestuurslaag waarvan het bestaan een breuk betekende met de nauw met het aloude corporatisme
verbonden lokale autonomie). Omdat de institutionele structuur van de Republiek ingrijpend
was veranderd, kwamen zowel de autonomie van steden gelijk Den Bosch als het corporatisme
daarbinnen onder vuur te liggen. Steeds heftiger werd de strijd op nationaal, gewestelijk en
lokaal niveau tussen federalisten en unitarissen. De laatsten, voorstanders van vergaand centralisme, wonnen. De eenheidsstaat werd ingevoerd, hoezeer ook in de Nationale Vergadering de
meerderheid nog lang had geloofd in een vrij los staatsverband. Steeds meer en ingrijpender,
zo laat Prak fraai zien voor de gilden, zouden daarna Haagse besluiten de gang van zaken in
Den Bosch gaan bepalen. Vooral ook de slechte financiële staat waarin Nederland rond 1800
verkeerde gaf een impuls aan institutionele veranderingen die het corporatisme verder deden
uithollen. Zo diende zich een nieuw samenlevingsverband aan: de natiestaat, met geheel nieuwe
mogelijkheden van identificatie.
 Zoals in veel van zijn publicaties toont Prak zich in deze studie opnieuw een historicus die
niet schuwt vergelijkingen te trekken, inzichten van (historisch) sociologen te gebruiken en
het debat met andere onderzoekers aan te gaan. Wat mij betreft ligt de charme van zijn boek
vooral op dit vlak. Hoezeer ook het Bossche corporatisme en zijn onttakeling zorgvuldig is
beschreven, de reikwijdte van het boek is veel groter dan de stadsgeschiedenis van Den Bosch.
Dat was de bedoeling van de auteur en daarin is hij geslaagd. In vrijwel elke overzichtsstudie
die daarna verscheen over de politieke geschiedenis van Nederland rond 1800 wordt het boek
aangehaald.
Y. B. Kuiper

600

Recensies

MIDDELEEUWEN en NIEUWE GESCHIEDENIS

P. Nissen, V. Hunink, ed., Vita Radbodi. Het leven van Radboud (Nijmegen: Vantilt, Radboud
Universiteit Nijmegen, 2004, 63 blz., €9,95, ISBN 90 77503 20 X).
Sinds 1 september 2004 heeft de Katholieke Universiteit Nijmegen een nieuwe naam: Radboud
Universiteit Nijmegen. Daarmee wil ze haar band met het Nijmeegs Universitair medisch
centrum St. Radboud onderstrepen en tevens verwijzen naar de Sint-Radboudstichting, die in
het begin van de twintigste eeuw de oprichting van deze universiteit heeft voorbereid. Maar
wie was de heilige Radboud dan wel? Toch niet die hertog of koning der Friezen, die na zijn
dood liever met zijn voorvaderen in de hel wilde verkeren dan als eenling van zijn geslacht in
de hemel. Nee, het was zijn naamgenoot en afstammeling van moederskant bisschop Radboud,
die van 899 tot 917 het Utrechtse bisschopsambt bekleedde, maar vanwege het Noormannengevaar met zetel in Deventer. Aan deze bisschop is in de tiende eeuw tijdens het episcopaat van
zijn opvolger Balderic een biografie gewijd, een heiligenleven, waarin zijn liefde voor studie
en onderwijs en zijn vrome en ascetische levenswijze breed worden uitgemeten.
 Van deze Vita bestaan een lange en een korte versie, beide overgeleverd in handschriften uit
de vijftiende eeuw en sindsdien gedrukt en uitgegeven. Lange tijd werd de korte versie voor de
oudste gehouden, maar sinds het proefschrift van Brigitte Ahlers, Die ältere Fassung der Vita
Radbodi uit 1976 wordt algemeen aangenomen dat de langere versie de oorspronkelijke is. Op
het enige daarvan bestaande handschrift is dan ook deze nieuwe uitgave met vertaling gebaseerd,
die in enkele ondergeschikte details afwijkt van de standaardeditie in de Monumenta Germaniae
Historica uit 1887.
In de inleiding (11-29) wordt de problematiek betreffende de datering en de handschriftelijke
overlevering helder uiteengezet, evenals de historische waarde die we aan een heiligenleven
moeten hechten, dat immers niet bedoeld was als proeve van objectieve geschiedschrijving,
maar om tijdgenoot en nageslacht te stichten. Hoe Radboud voor en tijdens zijn episcopaat
werkelijk heeft geleefd, komen we dan ook niet aan de weet, maar uit opmerkingen die de
heilige in de mond worden gelegd, kunnen we min of meer de standpunten uit de tijd en het
milieu van ontstaan afleiden. De uitgevers wijzen daarop dan ook in hun inleiding (15), waar
ze een indirecte kritiek op het systeem van de rijkskerk onder keizer Otto I signaleren evenals
een sacrale bevestiging van het gezag van bisschop Balderic. De enige discrepantie die ik
opmerkte, is de vermelding op pagina 22 van de verplaatsing van de Utrechtse bisschopszetel
naar Deventer door Radbouds voorganger bisschop Odilbold, ‘waarschijnlijk in 895’, met
verwijzing in noot 52 op pagina 23 naar een artikel van A. G. Weiler, die deze datum ten
onrechte zou hebben genoemd. Waarschijnlijk viel die verplaatsing enige jaren eerder.
 Het grootste deel van het boekje (32-57) bevat op de linker bladzijden de Latijnse tekst en
rechts de Nederlandse vertaling van de lange versie van de Vita Radbodi, wat tekstvarianten
betreft voorzien van noten links en voor inhoudelijke verwijzingen rechts onderaan de pagina,
in doorlopende nummering. Het soms vrij gekunstelde Latijn van de Vita is met behoud van de
letterlijke betekenis toch in goed leesbare Nederlandse zinnen vertaald, die vaak ook iets korter
zijn. Ook typografisch is het boekje fraai verzorgd, met de noten van de inleiding telkens
onderaan de rechter bladzijde, ook als ze op de linker bladzijde betrekking hebben, waardoor
een rustiger bladspiegel is ontstaan dan bij voetnoten onder beide pagina’s. De uitgevers hebben
eer ingelegd met hun werk en de Radboud Universiteit Nijmegen een goede dienst bewezen
met dit mooie boekje.
Johanna Maria van Winter.
