DE ACCOUNTANT EN DE KLEINE ONDERNEMING
DE ACCO U N TA N T EN DE KLEINE ONDERNEM ING
door P. J. H. J. Bos
„De accountant en de kleine onderneming” was een der door het
Congres-comité voorgestelde onderwerpen, waaruit een keuze moest
worden gemaakt voor de behandeling op het Internationaal Accountantscongres 1957. Na het overleg met de buitenlandse zusterorganisa­
ties is besloten dit onderwerp niet op het Congres te behandelen. Daar
echter wel gebleken is, dat zowel in Nederland als in het buitenland
voor dit onderwerp belangstelling bestaat, heeft de redactie van dit
maandblad mij, als ex-voorzitter van de voor dit onderwerp in het leven
geroepen sub-commissie, verzocht hierover een artikel te publiceren.
Na enige aarzeling heb ik gemeend aan dit verzoek te moeten vol­
doen; ik wijs er echter op dat dit artikel uitsluitend bedoeld is om een
onderlinge gedachtenwisseling te stimuleren. De tijd heeft mij ontbroken
mij te oriënteren omtrent hetgeen over dit onderwerp in het buitenland
is gepubliceerd; voorts heb ik persoonlijk te weinig ervaring op dit
terrein om alle aspecten van dit vraagstuk en de in de praktijk gebleken
moeilijkheden te overzien. Daar voorts de bespreking in de genoemde
sub-commissie niet verder gegaan is dan nodig was om tot een probleem­
stelling te komen, geeft het onderstaande uitsluitend mijn, uiteraard sub­
jectieve, mening weer.
 Ik heb de genoemde probleemstelling, zoals deze na overleg met het
congres-comité was vastgesteld, als uitgangspunt genomen. Voor de
beantwoording van de in deze probleemstelling aan de orde gestelde
vragen heb ik mij uitsluitend gebaseerd op de in Nederland bestaande
verhoudingen. Daar uiteraard een tijdschriftartikel niet te omvangrijk
mag zijn, heb ik volstaan met een korte algemene beschouwing en ge­
tracht ten aanzien van de in de probleemstelling genoemde punten mijn
mening summier weer te geven. Hoewel mij bekend is dat ten aanzien
van een aantal der in dit artikel ter sprake gebrachte problemen nog
verschil van mening heerst en de problemen ook vanuit een andere visie
kunnen worden benaderd, heb ik zoveel mogelijk afgezien van een pole­
mische behandeling. Daar mijn eigen mening ten aanzien van enkele
der in de probleemstelling aan de orde gestelde problemen nog niet vol­
doende gevestigd is, spreek ik de hoop uit dat deze publicatie de collega’s,
die een afwijkende mening hebben, er toe moge brengen van deze me­
ning te doen blijken.
A. Inleiding.
Gegeven het onderwerp zal ik mij uitsluitend beperken tot de op­
drachten, welke door kleine ondernemingen worden gegeven aan publicaccountants. Deze opdrachten kunnen zowel betrekking hebben op een
bedrijfseconomisch advies als op een bedrijfseconomisch oordeel. Sum­
mier aangegeven kan gesteld worden, dat de accountant zich heeft te
beraden;
a. of de opdracht kan worden aanvaard;
b. welke controlewerkzaamheden moeten worden verricht om tot een
verantwoord advies resp. oordeel te komen.
 Voor het verband tussen de functie, de taak en de verantwoordelijk­
heid van de accountant sluit ik aan bij het door Prof. Limperg in „De Leer
van het gewekte vertrouwen” gestelde. T.a.v. de door de accountant te ver­
richten werkzaamheden releveer ik, in verband met het onderwerp van dit
m a b blz. 90

artikel, hieruit: „dat elke controle „volkomen” moet zijn, d.w.z. ze moet een
„sluitend geheel vormen, doeltreffend voor de vervulling der functie en
„dus voor het gestelde doel, doch ze behoeft daarom nog geenszins alle
„gebeurtenissen, alle feiten, alle boekingen, alle gegevens te bestrijken; ze
„behoeft dus niet „volledig” te zijn.”
T.a.v. de vraag of de opdracht kan worden aanvaard wijs ik er op,
dat dit alleen mogelijk is, als verwacht mag worden dat het gestelde
doel kan worden bereikt. In dit verband zij mede gereleveerd de op­
merking van Prof. Limperg: „dat elke beperking der functie bij de alge„mene controle uitgesloten is en voorts dat deze algemeen verworpen
„beperking der functie niets heeft uit te staan met die beperkingen van
„de taak, welke de functie onaangetast laten.”
Voorts zij er op gewezen dat uiteraard de kosten der controle vooral
voor de kleine onderneming relatief zeer hoog kunnen worden en in een
aantal gevallen de controle hierdoor economisch niet verantwoord kan
zijn.
 Algemeen aanvaard wordt de stelling dat de door de accountant te
verrichten werkzaamheden zullen differentiëren naar gelang van de aard
der opdracht, de aard van het in de onderneming uitgeoefende bedrijf
en naar de omvang van de onderneming. Als reeds aangegeven in de
titel van dit artikel zal ik mij beperken tot de invloed van de omvang
van de onderneming en meer in het bijzonder nagaan in hoeverre de
functie en de taak van de accountant bij de kleine onderneming ver­
schilt resp. bijzondere aspecten vertoont t.o.v. de middelgrote of grote
onderneming.
Vooraf dient thans te worden vastgesteld naar welke criteria de in­
deling naar kleine, middelgrote en grote ondernemingen zal geschieden
en welke grenzen hiervoor in acht dienen te worden genomen.
Zoals bekend wordt in de ongevallenstatistiek der Sociale Verzeke­
ringsbank als kleine onderneming beschouwd, de onderneming waarin
minder dan 10 „type-werklieden” werkzaam zijn, waarbij onder type
wordt verstaan de werkman met 300 werkdagen per jaar. Het relatieve
belang van de volgens dit criterium „kleine ondernemingen” moge blij­
ken uit de volgende cijfers, ontleend aan de gepubliceerde ongevallen­
statistiek over 1953.
Aantal ondernemingen Kleinbedrijf (1 t.m. 9 werklieden)
88% van het geregistreerde aantal ondernemingen.
Aantal type werklieden Kleinbedrijf (1 t.m. 9 werklieden)
17% van het geregistreerde aantal type werklieden.
In verband met het naast elkaar bestaan van kapitaalintensieve en
loonintensieve bedrijven en de invloed van de aard van het bedrijf,
meen ik te mogen stellen, dat het bedoelde criterium voor het onder­
havige vraagstuk ondoelmatig en zelfs onbruikbaar is. Evenmin vereist
motivering, dat de onderscheiding naar kleine, middelgrote- en grote
bedrijven niet kan worden afgemeten naar een van de kenmerken „om­
vang vermogen”, „omzet”, „lonen” enz.
 Voor het onderhavige onderwerp acht ik een onderscheiding naar de
volgende elementen wel doelmatig:
a. in het algemeen naar de mate waarin de arbeidsverdeling kan worden
doorgevoerd, zonder in strijd te komen met het economisch motief;
b- in het bijzonder naar de onvolkomenheid in de leiding, zoals deze bij
een kleine onderneming van nature gegeven is.
m a b blz. 91

Voor de motivering van het sub a genoemde criterium moge ik hier
volstaan met te wijzen op het belang van een goede administratieve
organisatie (inch interne controle) voor een rationele vervulling van de
accountantsfunctie. Voor zover de interne controle niet aan de daaraan
te stellen eisen voldoet, zal de mogelijkheid bestaan dat een accountants­
controle niet tot het gestelde doel kan leiden, respectievelijk aanvullende
werkzaamheden vereist, welke dus extra kosten medebrengen.
In dit verband zal ik onder kleine onderneming verstaan een onder­
neming, waar zonder in strijd te komen met het economisch motief (b.v.
door aanstelling van meer personen dan voor wie een volle dagtaak is),
de administratieve organisatie (mede omvattende de interne controle)
niet dusdanig kan worden verbeterd, dat de accountantscontrole tot een
oordeel kan leiden omtrent de juistheid der jaarrekening, of zo dit laat­
ste nog wel mogelijk zou zijn, de omvang van de door de accountant aan­
vullend te verrichten werkzaamheden een dusdanige omvang zouden
aannemen, dat de kosten der controle niet meer verantwoord zouden
zijn.
Ter vermijding van misverstand moge ik op de volgende punten
wijzen:
1. kenmerkend is niet de bestaande administratieve organisatie (inch
interne controle) doch die welke zonder in strijd te komen met het
economisch motief, bereikbaar is.
 2. het oordeel van de accountant steunt uiteindelijk op twee groepen
van, onderling maar ten dele vervangbare, peilers, n.1. het geheel
van maatregelen van interne controle en het geheel van bevindingen
terzake van verrichte werkzaamheden, geraadpleegde stukken, ver­
kregen inlichtingen enz. Het relatieve belang van beide groepen van
peilers variëert sterk naar gelang van de aard van het bedrijf.
Handels- en industriële ondernemingen, waar gebruik kan worden
gemaakt van de verbandscontróle zullen, mede afhankelijk van het
beschikbare arsenaal van hulpmiddelen als begroting, kostenstandaard enz., veel eerder buiten het bovenomschreven begrip voor
„kleine onderneming” vallen dan b.v. dienstverleningsbedrijven. Ook
binnen de groepen van ondernemingen is grote variatie. Zelfs bij
handels- en industriële ondernemingen dient de interne controle ech­
ter aan bepaalde minimumeisen te voldoen. Hoewel ik persoonlijk
van mening ben, dat vele handels- en industriële ondernemingen, die
naar andere criteria gemeten klein zijn, nog niet onder vorenbedoeld
begrip van „kleine onderneming” vallen en dus in principe contro­
leerbaar blijven, acht ik het toch gewenst hier een opmerking te
releveren, die ik vroeger in een ander verband reeds heb gemaakt,
n.1. dat de verbandscontróle wel een zeer belangrijk doch geen on­
feilbaar controlemiddel is. De mate waarin op basis van de verbands­
contróle tot juistheid kan worden geconcludeerd is toch afhankelijk
van twee factoren:
a. in hoeverre de juistheid vaststaat van het gegeven, waaraan men
het te controleren bedrag toetst.
b. binnen welke grenzen het verhoudingsgetal, hetwelk men als basis
neemt, objectief vaststaat.
 T.a.v. het tweede kenmerk, n.1. de onvolkomenheid in de leiding, moge
ik primair verwijzen naar de centrale plaats, die de leider van het bedrijf
inneemt. Voorts wijs ik er op, dat naar gelang een onderneming kleiner

m a b blz. 92

wordt de ondernemer in mindere mate werkzaamheden kan delegeren aan
anderen en minder kan terugvallen op stafemployé’s respectievelijk in
verband met de kosten, adviezen bij externe deskundigen kan inwinnen.
In het prae-advies N.I.v.E. 1953, „Hoe is het mogelijk ... het kleine bedrijf"
wordt t.d.a. gezegd:
„dat het kleine bedrijf een eigen problematiek heeft, die zich concen­
tre e rt in de functie van de ondernemer. De functie van de kleine onder­
nem er, wij zouden hem bijna als duivelskunstenaar willen betitelen, heeft
„zeer speciale kenmerken enis niet te vergelijken met de functie van een
„directeur van een groot bedrijf, noch met die van een afdelingschef.”
De uiterst veelzijdige taak van de ondernemer in een kleine onderneming
brengt dan ook veelal een onvolkomenheid in de leiding mede.
Voor het onderhavige probleem is dit van belang, daar de leider hier­
door in grote mate behoefte zal hebben aan de adviezen van de accountant
en in mindere mate in staat zal zijn dit advies zelfstandig te beoordelen.
In dit verband moge ik hier verwijzen naar het artikel van Prof. Dr. H. J.
v. d. Schroeff „Enige opmerkingen over mogelijkheden en wenselijkheden
van een verbijzondering in de uitoefening van het accountantsberoep”, in
welk artikel werd gewezen op het zogenaamde collisiegevaar.
Na deze inleiding moge ik nu achtereenvolgens geven de reeds in de
aanvang van dit artikel genoemde probleemstelling en de beantwoording
van de daarin gestelde vragen. De enigszins uitvoerige inleiding maakt
het m.i. mogelijk de beantwoording relatief kort te houden en van een
uitvoerige motivering af te zien.
B. Probleemstelling.
 I. Aard van de diensten, die de leiding van een kleine onderneming
van de accountant verwacht, te onderscheiden naar:
a. controle
b. adviezen
c. assistentie bij de administratie
In hoeverre bestaat er ten aanzien van de aard en de omvang
der gevraagde diensten verschil met de middelgrote en grote
ondernemingen?
II. Is een opdracht tot controle van de jaarrekening van een kleine
onderneming aanvaardbaar?
a. Mag worden gesteld, dat, mede door de onvoldoende moge­
lijkheden van interne controle, de accountant veelal niet tot
een goedkeurende verklaring betreffende de jaarrekening kan
komen?
b. Indien a priori vaststaat, dat geen goedkeurende verklaring
kan worden afgegeven, kan dan, in verband met de functie van
de public-accountant, de opdracht tot controle van de jaar­
rekening van een kleine onderneming worden aanvaard?
III. Indien de vraag sub 2b ontkennend wordt beantwoord, kan dan
wel een algemene opdracht tot controle worden aanvaard?
IV. Bestaat er ten aanzien van de aard en omvang der voor de con­
trole te verrichten werkzaamheden een essentieel verschil tussen
de werkzaamheden ten behoeve van de kleine, middelgrote en
grote ondernemingen?
m a b blz. 93

V. In hoeverre dreigt door de aard en de omvang der adviezen het
gevaar dat de accountant van de kleine onderneming in het beheer
wordt betrokken?
Hierbij mede te bezien de vraag, of, gegeven de onvolkomenheid
in de leiding bij een kleine onderneming, verwacht moet worden
dat de leiding in vele gevallen niet tot een eigen oordeel in staat
is en het ontvangen advies zonder meer zal worden opgevolgd.
 VI. Dreigt in verband met het voorgaande het gevaar dat bij de con­
trolerende functie daardoor de onafhankelijkheid van het oordeel
van de public-accountant in gedrang komt?
VII. Zijn er grenzen aan te geven ten aanzien van de aard en de
omvang der door de public-accountants in de kleine onderneming
te geven adviezen?
VIII. Hoever strekt de verantwoordelijkheid van de public-accountant
zich uit, als hij assistentie verleent bij de administratie?
Deze assistentie kan o.a. betreffen het opstellen van de jaarreke­
ningen, van de winstoverzichten op korte termijn, van de bedrijfsbegrotingen en van calculaties, alsmede het bijwerken van
onderdelen van de administratie.
C. Beantwoording van de in de probleemstelling gestelde vragen.
I. Aard en omvang der diensten, die de leiding van een kleine onder­
neming van de accountant verwacht, t.o.v. die bij middelgrote en grote
ondernemingen.
a. Controle:
Bij de kleine onderneming zal slechts zelden een opdracht tot controle
van de jaarrekening worden gegeven, met het doel een korte verklaring
van de accountant op te nemen in de gepubliceerde jaarrekening. Daar
de kleine onderneming veelal geen toegang heeft tot de eerstehands vermogensmarkt zal hieraan geen behoefte bestaan.
Een opdracht tot controle van de jaarrekening komt echter ook bij
de kleine onderneming veelvuldig voor. De accountant zal hier primair
optreden als vertrouwensman (controlerend en adviserend orgaan) van
de bedrijfsleiding; in verband met de sub II en III gestelde vragen zij
er hier echter reeds op gewezen, dat de accountant er rekening mede
moet houden, dat zijn rapport ter inzage kan worden gegeven buiten
de besloten kring van vooraf bekende personen, die in de leiding van
het bedrijf zijn betrokken resp. direct belanghebbend zijn; de functie
van vertrouwensman van het maatschappelijk verkeer dient dus mede
in het oog te worden gehouden (zie verder sub II en III).
 De doelstelling van de opdracht tot algemene controle kan verschil­
lend zijn, n.1.:
1. het oordeel van de accountant terzake van de juistheid der jaarreke­
ning;
2. als basis tot décharge voor het personeel;
3. ter doorlopende bewaking van de juistheid der administratie en van
de aan de leider gegeven informaties;
4. teneinde de accountant in staat te stellen op korte termijn, gevraagd
resp. ongevraagd, de bedrijfseconomische adviezen te geven, waar­
aan de leider behoefte heeft.
m a b blz. 94

Bij de kleine ondernemingen zal de sub 2 en 3 genoemde doelstelling
relatief frequenter voorkomen dan bij middelgrote en grote bedrijven. Op
te merken valt echter dat in verband met de verhouding tot de fiscus de
doelstelling sub 1 genoemd veelal bij de kleine onderneming domineert.
b. Adviezen:
Indien een accountant een opdracht tot controle heeft aanvaard, zal
hij m.i. in grotere mate adviezen moeten geven dan in het algemeen bij
middelgrote en grote bedrijven nodig zal zijn. Ook de leider van de
onderneming zal in veel grotere mate adviezen vragen dan bij grotere
ondernemingen, die veelal beschikken over stafemployè’s, waaronder
bij de grote ondernemingen enkele deskundigen. Afzonderlijke opdrach­
ten, waarbij in feite een bedrijfseconomisch advies wordt gevraagd, zul­
len juist bij de kleine ondernemingen frequent voorkomen. Enerzijds zal
bij de kleine onderneming de behoefte aan adviezen groter zijn, ander­
zijds zullen vele leiders van kleine ondernemingen zich deze behoefte
niet altijd realiseren, terwijl de kosten veelal remmend zullen werken.
 c. Assistentie administratie:
T.a.v. de assistentie bij de administratie valt op te merken, dat ook bij
middelgrote en grote ondernemingen incidenteel wel assistentie van de
accountant kan worden gevraagd. Bij vele kleine ondernemingen zal
ook wanneer een afzonderlijke administratieve kracht aanwezig is, deze
veelal onvoldoende comptabel geschoold zijn om een bedrijfsbegroting,
de jaarrekening of winstoverzichten op korte termijn op te stellen. V an­
uit de onderneming bezien kan het economisch doelmatig zijn om de
accountant te verzoeken t.d.a. continueel assistentie te verlenen, daar
de kosten dan toch lager uitkomen, dan wanneer een voldoende admini­
stratief geschoolde employé zou moeten worden aangetrokken.
Of in de praktijk aan accountants wordt verzocht de administratie
geheel of nagenoeg geheel te verzorgen is mij niet bekend.
II. Is een opdracht tot controle van de jaarrekening van een kleine
onderneming aanvaardbaar?
a. Onder verwijzing naar de inleiding meen ik, dat er inderdaad een
aantal ondernemingen zijn, waarvan in verband met de omvang en
de aard van het bedrijf, a priori gesteld kan worden dat de accoun­
tant niet tot een goedkeurende verklaring kan komen. Deze heb ik
per definitie aangeduid als „kleine onderneming”. De oorzaak ligt
dus hierin, dat, uiteraard het economisch motief in aanmerking ne­
mende, de interne controle niet dusdanig kan worden verbeterd, dat
de leemten voor de accountant geen beletsel zullen vormen om tot
een oordeel te komen resp. dat de leemten van die aard en omvang
zijn, dat de accountant deze niet met eigen arbeid kan opvangen,
zonder dat de kosten van de controle te hoog worden.
 In de inleiding wees ik er reeds op dat het antwoord op de vraag of
een bepaalde onderneming tot de groep van kleine ondernemingen
behoort, waarvoor deze omstandigheid geldt, mede afhankelijk is
van de aard van het bedrijf. Bij dienstverleningsbedrijven zal dit
eerder het geval zijn dan bij industriële resp. handelsondernemingen,
terwijl binnen de genoemde groepen uiteraard eveneens grote ver­
schillen aanwezig zijn.
b. Indien a priori vaststaat, dat geen goedkeurende verklaring kan

m ab blz. 95

worden afgegeven kan, in verband met de functie van de publicaccountant, m.i. de opdracht tot controle van een jaarrekening niet
worden aanvaard, daar het doel, hetwelk met deze opdracht wordt
Beoogd, n.1. het oordeel van een onafhankelijk deskundige, niet kan
worden bereikt. De vraag of de verklaring al of niet mede bestemd
is voor derden dan wel uitsluitend bestemd is voor een der leiders
resp. een vooraf bekende groep van personen, is hier niet relevant,
daar de accountant nimmer zekerheid kan verkrijgen dat zijn ver­
klaring resp. het rapport, hetwelk mede een verklaring inhoudt, niet
aan derden zal worden overhandigd. De vraag, die veelal wordt
opgeworpen of in plaats van een goedkeurende verklaring een niet
goedkeurende verklaring dan wel een negatieve verklaring kan wor­
den afgegeven, is wel belangrijk voor de beantwoording der sub III
genoemde vraag, doch niet voor de gevallen, waarin een opdracht
wordt gegeven tot controle van de jaarrekening. De doelstelling van
de opdracht wordt met een zogenaamde negatieve verklaring resp.
niet goedkeurende verklaring in dit geval niet bereikt. De negatieve
verklaring betekent, onverschillig welke redactie men kiest, materieel
bezien, dat de accountant geen oordeel heeft.
III. Daar ik de vraag sub II-b ontkennend heb beantwoord, valt thans
te onderzoeken of wel een algemene opdracht tot controle kan worden
aanvaard.
 Ik vrees dat, in nog sterkere mate dan reeds bij vraag II het geval
was, de mening van de verschillende collega’s over dit punt sterk uit­
een zal lopen.
Een niet onbelangrijk aantal leden zal, onder verwijzing naar de leer
van het gewekte vertrouwen, ook deze vraag ontkennend beantwoorden.
Zij kunnen hiertoe aanvoeren, dat een algemene opdracht tot controle
toch mede omvat een controle van de jaarrekening. Al zal wel geen kor­
te verklaring onder de jaarrekening worden gevraagd, zo zal de accoun­
tant toch een rapport uitbrengen, waarin hij zijn oordeel, dus verklaring,
opneemt. Hoe hij deze verklaring ook redigeert en beredeneert, en hoe
hij ook zal trachten deze verklaring onbruikbaar te maken voor het
maatschappelijk verkeer, zo zal dit rapport toch altijd bij derden groter
vertrouwen opwekken dan gerechtvaardigd is door de verrichte arbeid.
Noch een negatieve verklaring, noch een niet goedkeurende, noch een
zogenaamd rapport van bevindingen kunnen in deze een uitweg bieden.
Hiertegenover verdedigen andere collega’s naar mij gebleken is, een
min of meer diametraal tegengesteld standpunt, waaraan men evenmin
zonder meer voorbij kan gaan. Hun standpunt zou ik als volgt willen
weergeven.
De kleine ondernemingen vertegenwoordigen tezamen, door hun grote
aantal een groot maatschappelijk belang. Hun medewerking aan het
maatschappelijk productieproces is noodzakelijk. Juist de kleine onder­
nemer, die over geen stafemployé's beschikt en die slechts zeer zelden
voldoende kennis en ervaring heeft om, zelfstandig en zonder voorlich­
ting een verantwoorde beslissing te nemen inzake de vele problemen,
waarvoor hij dagelijks wordt gesteld, heeft behoefte aan de hulp en
voorlichting van de accountant.
 De accountant kan hier nuttig werk doen, o.a. bij de verbetering van
de administratieve organisatie en de bewaking hiervan, en heeft als de
vertegenwoordiger van een vrij beroep niet het recht zijn medewerking
m a b blz. 96

te weigeren. Echter slechts bij een regelmatige controle zal zijn werk
tot het gewenste resultaat leiden.
Hoewel het in een aantal gevallen inderdaad niet mogelijk zal zijn tot
een verklaring te komen terzake van de juistheid, is dit aantal gevallen
veel kleiner dan veelal wordt aangenomen. Hierbij wordt dikwijls ge­
wezen op de kleine industriële ondernemingen en de mogelijkheid van
een verbandscontróle. Ook wanneer niet tot een goedkeurende verkla­
ring kan worden gekomen zal in vele gevallen het accountantsrapport
voor de leider toch zijn volle betekenis houden. De beheersdaden wor­
den toch bij de kleine onderneming grotendeels door de leider zelf ge­
steld. Het feit, dat geen goedkeurende verklaring naar buiten kan wor­
den af gegeven, wordt gewoonlijk veroorzaakt door het feit, dat hij de
getroffen maatregelen van interne controle incidenteel buiten werking
kan stellen, en in staat is bepaalde beheersdaden (b.v. in- en verkoop;
leningen, bewaarneming effecten enz.) buiten de administratie te houden.
 W anneer uit het rapport van de accountant blijkt, dat geen fouten zijn
geconstateerd, kan dit rapport voor de leider, die eventuele onjuisthe­
den zelf weet, dus toch aan zijn doel beantwoorden. Het gevaar dat het
rapport bij derden te groot vertrouwen opwekt, menen zij te kunnen
ondervangen door de redactie van het rapport; daarbij wordt er op
gewezen, dat deze derden veelal de fiscus resp. de bank zullen zijn, die
beiden geacht kunnen worden de rapporten te kunnen lezen. Ook voor
de rijksaccountants resp. inspecteurs kan de accountantscontrole, ook
al wordt geen goedkeurende verklaring afgegeven, toch van belang zijn
als de wel gebleken fouten werden vermeld. De rijksaccountant kan dan
volstaan met de aanvullende werkzaamheden voorzoverre hij over eigen
controlemiddelen beschikt, die de accountant niet heeft.
Een nog verder gaand standpunt wordt soms verdedigd, met de op­
merking, dat wanneer de accountant bij een controle heeft gedaan wat
hij kan doen en op grond van deze controle en zijn vertrouwen in de
eerlijkheid van de leider van het bedrijf voor zichzelf innerlijk overtuigd
is van de juistheid van de jaarrekening, hij wel een goedkeurende ver­
klaring kan afgeven.
Tegen de laatste opvatting meen ik zonder meer stelling te moeten
nemen. Van de accountant wordt gevraagd een oordeel als deskundige
terzake van de juistheid van de jaarrekening en geen oordeel over de
persoon van de leider. Dat hij, ook wanneer hij geen goedkeurende ver­
klaring geeft, toch de volle verantwoordelijkheid blijft dragen voor de
wijze waarop hij de door hem aanvaarde functie heeft vervuld, behoeft
evenmin nader betoog.
Een bespreking van de verschillende wederzijds genoemde argumen­
ten zou mij te ver voeren.
Ik moge volstaan met mijn eigen mening summier weer te geven, zon­
der deze verder met argumenten te staven.
 Ik acht onder bepaalde omstandigheden het aanvaarden van een al­
gemene opdracht tot controle, ook indien a priori vaststaat dat geen
goedkeurende verklaring kan worden afgegeven, mogelijk als:
1. tevoren ook voor de bedrijfsleider duidelijk vaststaat, dat geen goed­
keurende verklaring terzake van de jaarrekening kan worden afge­
geven.
2. de onderneming van voldoende importantie is, dat inderdaad de des­
kundigheid van een accountant voor de vervulling van deze functie
gewenst is.
m a b blz. 97

3. dat de administratieve organisatie, in aanmerking nemende het eco­
nomisch motief, aan de daaraan redelijkerwijs te stellen eisen voldoet,
resp. verwacht mag worden dat de noodzakelijke verbeteringen wor­
den doorgevoerd.
4. het doel, hetwelk de opdrachtgever wel voor ogen staat, nog ratio­
neel moet worden geacht en kan worden verwezenlijkt.
5. op de verantwoording terzake van de door het personeel vervulde
bewarings- en beheersfuncties, zo nodig met inschakeling van de leider
resp. commissarissen, een controle mogelijk is, die een basis voor de
décharge kan verschaffen.
6. de redactie van het rapport dusdanig kan worden gekozen dat dit
rapport bij derden, aan wie het eventueel ter lezing wordt gegeven,
geen te groot vertrouwen wekt. De opdrachtgever zal zich dus voor­
af moeten realiseren, dat dit rapport t.o.v. derden slechts relatieve
betekenis zal hebben.
T.a.v. de vraag of inderdaad aan deze eisen kan worden voldaan,
dubieer ik t.a.v. punt 6; t.d.a. zal een discussie misschien verhelderend
kunnen werken.
 Als voorbeeld van ondernemingen, waarbij al bij voorbaat vaststaat,
dat geen goedkeurende verklaring kan worden bereikt, die van vol­
doende importantie zijn, en waar de volle deskundigheid van accountant
vereist is, denk ik aan commissionnairs in effecten, kleine bankbedrijven
met één directeur, enz. Als voorbeeld van kleine ondernemingen, waar
de algemene opdracht tot controle aan een accountant in het algemeen
irrationeel moet worden beschouwd, denk ik aan de zeer kleine ambachtsbedrijven en de kleine, één-persoons-winkelzaken.
Buiten beschouwing heb ik gelaten de vraag, in hoeverre de accoun­
tant die tegenover derden optreedt als pleitbezorger van de belangen
van de cliënt een te groot vertrouwen wekt resp. het gevaar loopt, dat
zijn objectiviteit in twijfel zal worden getrokken. Als algemene w aar­
schuwing dat toch niet te vlug op grond van het nut tot aanvaarding
van een hierbedoelde opdracht moet worden overgegaan, moge ik er
wel op wijzen, dat het gevaar dat ook bij andere opdrachten de verkla­
ring van de accountant minder vertrouwen gaat wekken en dus de wer­
kelijke norm onder de rationele norm komt te liggen, niet geheel denk­
beeldig is.
Uit het bovenstaande volgt, dat ik weliswaar niet geheel afwijzend
sta tegen de aanvaarding van de hier bedoelde opdrachten, doch wel
meen dat grote voorzichtigheid geboden is en dat het zeker gewenst is,
dat over dit probleem nader van gedachten wordt gewisseld.
IV. Bestaat er ten aanzien van de aard en omvang der voor de
controle te verrichten werkzaamheden een essentieel verschil tussen de
werkzaamheden ten behoeve van de kleine, middelgrote en grote onder­
nemingen?
Zowel voor de kleine, middelgrote en grote ondernemingen geldt dat
de controle volkomen moet zijn en dat de te verrichten werkzaamheden
zullen verschillen naar de aard der opdracht en de aard van het bedrijf.
 W aar bovendien in principe de te hanteren controlemiddelen dezelfde
zijn, kan hier m.i. niet van essentiële verschillen worden gesproken.
De aard van het bedrijf zal veelal groter invloed hebben op de te
hanteren controlemiddelen dan de omvang van het bedrijf. Toch zullen
m a b blz. 98

de verschillen ontstaan door de omvang van het bedrijf zich niet uit­
sluitend beperken tot een verschil in techniek bij de hantering der con­
trolemiddelen. Zowel het kleine als het grote bedrijf stelt zijn eigen
eisen, en verlangt van de accountant een grote ervaring op dit terrein.
Hieronder heb ik getracht enige verschillen, uiteraard algemeen ge­
formuleerd en niet uitputtend, aan te geven. Vooraf moge ik opmerken,
dat bij de onderscheiding naar kleine, middelgrote en grote bedrijven
geen scherpe grenzen aangegeven kunnen worden.
De verschillen betreffen:
a. Door de aard en de omvang der niet te ondervangen leemten en on­
volkomenheden in de interne controle, zullen bij de kleine onderne­
ming in veel grotere mate aanvullende werkzaamheden moeten plaats
vinden. Veelal zal ook een deel van de accuratesse-contróle, die nor­
maal door het personeel geschiedt, moeten worden verricht.
b. Bij de Handels- en Industriële ondernemingen zal de administratie
bij de kleine ondernemingen slechts zelden dusdanig zijn, dat het
verband goederen-geldbeweging ook in totalen blijkt. De voorwaar­
den voor een totaal-contróle, b.v. die op de verkopen zijn in prin­
cipe niet vervuld. Dit brengt mede, dat de accountant, hetzij het
verband in details moet nagaan (hetgeen dikwijls de controle uit
kostenoogpunt onverantwoord zal maken), hetzij door eigen arbeid
(specificatie inkopen naar artikel resp. bij industriële onderneming
specificatie van de verkopen naar artikel, berekenen standaardverbruik enz.) zal trachten alsnog in totalen het verband te constateren.
 Volledigheidshalve wijs ik er nogmaals op, dat bij de kleine onder­
neming het bezwaar van de leemten en onvolkomenheden in de in­
terne controle, die niet door eigen werkzaamheden kunnen worden
opgevangen, blijft bestaan. Eveneens wijs ik er op, dat zelfs waar
standaardcalculaties en bedrijfsbegroting zijn opgesteld, de daarin
opgenomen normen veelal zullen zijn aangegeven door de leider van
het bedrijf, die zelf zowel de beheersdaden stelt als in de uitvoering
is betrokken. W aar bewaring, beheer en administratie voor een groot
gedeelte in één hand liggen, kunnen ook indien vorenbedoelde werk­
zaamheden mogelijk zijn en geen fouten aan het licht brengen, deze
toch niet tot een goedkeurende verklaring voeren.
c. Bij de kleine onderneming zal de controle zich veelal niet uitsluitend
op de controle van de jaarrekening richten.
Bij de niet te vermijden leemten in de administratieve organisatie,
waaronder dus ook de interne contrôle valt, zal veelal ook in de loop
van het jaar de juistheid van bepaalde onderdelen van de admini­
stratie (b.v. die waaruit de vermogensrechtelijke betrekkingen met
derden blijken) moeten worden nagegaan. Ook wanneer dit door de
opdrachtgever niet uitdrukkelijk is bepaald, zal rekening moeten
worden gehouden met de waarschijnlijkheid dat de opdrachtgever
dit verwacht.
Daar juist bij kleine ondernemingen het gevaar dreigt dat in de
accountant een overdreven vertrouwen wordt gesteld, waaraan de
accountant, o.a. in verband met rationele kostenoverwegingen, niet
kan voldoen, is het gewenst de opdrachtgever vooraf duidelijk te
maken dat onjuistheden in de administratie (b.v. in de debiteuren­
administratie) niet alle tijdig tijdens de contróleperiode zullen wor­
den gesignaleerd.
m a b blz. 99

d. Beperkingen op grond van het relatief geringe belang zullen minder
frequent mogelijk zijn.
 De steekproeven, voorzoverre deze een toepassingsmogelijkheid vin­
den, zullen bij de kleine onderneming veelal een relatief groter aan­
tal posten moeten bevatten en kunnen naar de 100% tenderen.
De volkomen controle zal bij de kleine ondernemingen dichter bij de
zogenaamde volledige contröle komen te liggen dan bij de grotere
ondernemingen het geval is.
e. Ook t.a.v. de controletechniek zijn m.i. graduele verschillen te con­
stateren. Daar deze moeilijk zijn aan te geven zonder in een casuïs­
tiek te vervallen, moge ik t.d.a. met deze algemene opmerking vol­
staan.
V. In hoeverre dreigt door de aard en de omvang der adviezen het
gevaar dat de accountant in het beheer wordt betrokken?
Bij de aard der adviezen valt primair te onderscheiden naar de ad­
viezen, die uitsluitend voor de leider van het bedrijf van belang zijn en
die welke ook voor — al of niet vooraf bekende — derden bestemd zijn.
De laatstbedoelde adviezen (b.v. bij koop of verkoop van een bedrijf,
regelingen met crediteuren enz.) zal ik onbesproken laten.
T.a.v. de adviezen ten behoeve van de leider van het bedrijf merk ik
op, dat uit de controlefunctie voortvloeit, dat door de accountant mon­
deling of schriftelijk opmerkingen worden gemaakt, die, zoal niet uit­
drukkelijk als zodanig bedoeld, het karakter van advies verkrijgen. Bij
de kleine ondernemingen zullen deze adviezen zeker veelvuldiger voor­
komen.
Bij deze ondernemingen zullen de hier bedoelde opmerkingen veelal
niet algemeen kunnen worden gesteld, doch zullen in grotere mate con­
creet gericht moeten zijn.
 Het gevaar dreigt ongetwijfeld, dat de accountant zich niet beperkt
tot de aspecten van de problemen, ten aanzien waarvan hij deskundig
is, doch bewust of onbewust, indirect ook andere aspecten (technische
en commerciële) in zijn advies betrekt. Hij zal hiertoe des te meer nei­
gen, naar mate hij de overtuiging heeft, dat de leider van het bedrijf,
(gegeven zijn kennis en ervaring) minder in staat is zelf de problemen
te bezien en zelf een verantwoorde beslissing te nemen. Door bedoelde
onvolkomenheden in de leiding zal, overigens mede afhankelijk van het
vertrouwen dat de leider in de accountant stelt, het gevaar groter wor­
den, dat hij zonder meer het advies van de accountant opvolgt; dit ge­
vaar is latent altijd aanwezig, daar de leider van de kleine onderneming
de steun van stafemployé’s mist en het dikwijls economisch niet mogelijk
zal zijn t.o.v. de problemen resp. aspecten van de problemen, waarop de
accountant niet specifiek deskundig is, adviezen van andere deskundi­
gen in te winnen. Hoewel formeel het beheer bij de leider van de on­
derneming blijft berusten, gaat dit materieel bezien voor een deel over
op de accountant; zelfs wanneer door persoonlijke kwaliteiten de ac­
countant de capaciteiten zou hebben om de onderneming te leiden, het­
geen slechts zelden het geval zal zijn, blijft dit m.i. in strijd met zijn
functie als accountant.
 Voor de adviezen, welke de bedrijfsleider aan de accountant, die de
onderneming controleert, vraagt resp. die waarvoor hij een afzonder­
lijke opdracht aan een accountant geeft, mag ik verwijzen naar de op­
merkingen sub C-I. T.a.v. de vraag in hoeverre de aard der hier bem a b blz. 100

doelde adviezen bij de kleine onderneming verschilt t.a.v. die bij de grotere
ondernemingen, valt op te merken dat de kans, dat de accountant adviezen
worden gevraagd op een terrein, waarop hij niet of niet in hoofdzaak
deskundig is, bij de kleine onderneming, die de accountant graag als
„Manusje van alles” ziet, ongetwijfeld groter wordt.
Uit het bovenstaande volgt, dat m.i. het gevaar dat de accountant bij
de kleine onderneming in het beheer wordt betrokken, zeker groter is
dan bij middelgrote en grote ondernemingen. Ik wijs er echter, onder
referte aan de inleiding op, dat als criterium voor de onderscheiding
naar kleine, middelgrote en grote bedrijven voor dit probleem moet
worden gekozen de onvolkomenheid in de leiding. Scherpe grenzen zijn
hier niet te trekken. W el kan gesteld worden, dat bij een kleine onder­
neming deze onvolkomenheid van nature gegeven is, doch onder de
kleine ondernemingen volgens de door mij bij de inleiding gegeven defi­
nitie, komen ondernemingen voor van geheel verschillende importantie.
De aard van het bedrijf speelt hierbij een grote rol. De directeur van
een kleine bank zal t.a.v. de bedrijfseconomische problemen minder te­
kort schieten, dan de leider van een middelgrote onderneming, die voor­
namelijk op technisch terrein kennis en ervaring heeft verworven.
 VI. Dreigt in verband met het voorgaande het gevaar dat bij de
controlerende functie daardoor de onafhankelijkheid van het oordeel van
de accountant in gedrang komt?
Voor de beantwoording van deze vraag mag ik primair verwijzen
naar het in de inleiding reeds gememoreerde artikel van Prof. v. d.
Schroeff (october 1947) benevens naar het desbetreffende artikel van
Prof. A. M. van Rietschoten (februari 1948).
Het door Prof. v. d. Schroeff gesignaleerde gevaar is ongetwijfeld,
wanneer we de adviezen die uitsluitend betrekking hebben op de admi­
nistratieve organisatie uitschakelen, groter naar gelang de leider van
het bedrijf minder in staat is, om, na kennisneming van het advies, het
probleem te overzien en geneigd is zonder meer dit advies op te volgen.
Ik wijs er echter op, dat hoewel bij kleine ondernemingen dit zoge­
naamde collisiegevaar toeneemt en dus uit dien hoofde een differentiatie
tussen de adviserende en controlerende functie gewenst wordt, ander­
zijds juist bij de kleine ondernemingen de samenhang tussen controle­
rende en adviserende functie veelal een noodzaak wordt. Het aantrek­
ken van twee of meer afzonderlijke externe deskundigen zal voor het
kleine bedrijf veelal te hoge kosten medebrengen.
 VII. Zijn er grenzen aan te geven ten aanzien van de aard en om­
vang der door de public-accountant te geven adviezen?
M.i. zal de individuele accountant voor elk concreet geval zich moe­
ten afvragen hoeverre hij mag en moet gaan t.a.v. de door hem te geven
adviezen. Van het gevaar, dat hij uiteindelijk in het beheer wordt be­
trokken en in het extreme geval de feitelijke leider van de onderneming
zal worden, zal hij zich steeds bewust moeten zijn. Omgekeerd bestaat
juist bij de kleine ondernemer een grote behoefte aan deze adviezen, in
welke behoefte dikwijls niet op andere wijze kan worden voorzien. In­
dien de wijze waarop de functie in de kleine onderneming wordt ver­
vuld, geen invloed zou hebben op het vertrouwen, dat men in groter
verband stelt in het onafhankelijke oordeel van de accountant, zou men,
zij het ook enigszins eenzijdig, kunnen stellen dat zowel algemeen eco-

m ab blz. 101

nomisch bezien als vanuit het standpunt van de leider der kleine onder­
nemingen, de adviserende functie van de accountant primair moet wor­
den geacht en de controlerende functie voor de kleine onderneming
juist voornamelijk van belang is om de adviserende functie naar behoren
te kunnen vervullen.
Mijn persoonlijke mening zou ik als volgt willen formuleren:
a. Indien de accountant heeft besloten de controle van een kleine on­
derneming te aanvaarden, zal zijn functie medebrengen het geven
van adviezen.
b. Tot de adviezen welke van hem mogen worden verwacht en w aar­
tegen geen bezwaar bestaat, behoren die op het terrein van de ad­
ministratieve organisatie.
c. Concrete adviezen op ander terrein dient hij alleen te geven, voorzoverre hij alle aspecten van het probleem kan overzien en deze lig­
gen op het terrein, waarop hij deskundig is.
 d. Voorzoverre hij naar aanleiding van zijn controle opmerkingen wenst
te maken, welke het karakter van een advies kunnen aannemen dient
hij deze voorzoverre ze niet onder de sub b en c genoemde vallen,
te geven in de vorm van een probleemstelling, die door de leider
dient te worden bezien. Aanbeveling verdient het dit probleem met
de leider van de onderneming te bespreken en zo objectief mogelijk
alle aspecten te belichten, die de accountant ziet. Zoveel mogelijk
dient de leider in staat te worden gesteld zichzelf een oordeel te vor­
men. Hier ligt m.i. bij de kleine onderneming voor de accountant een
opvoedende taak.
VIII. Hoever strekt de verantwoordelijkheid van de public-accoun­
tant zich uit als hij assistentie verleent bij de administratie?
Buiten beschouwing zal ik laten de mogelijkheid dat een public-ac­
countant een gedeelte van de administratie verzorgt, zonder tevens een
algemene opdracht tot controle te hebben ontvangen. In die gevallen
zou de accountant bij de desbetreffende onderneming de functie van
boekhouder vervullen. W el rijst dan de vraag in hoeverre de vervulling
van laatstgenoemde functie door een persoon, die tevens deskundig is
op het terrein van de leer van de controle, invloed moet hebben op de
wijze, waarop hij die functie vervult en de complicatie doordat dezelfde
persoon tevens in andere specifieke functies als public-accountant op­
treedt. Bij de kleine onderneming zal ongetwijfeld de algemene functie
van public-accountant domineren en zal een dusdanige opdracht zeker
niet aanvaardbaar zijn los van een opdracht tot algemene controle.
Daar voor de vervulling van de taak van een boekhouder zeker niet
de kennis en bekwaamheid van een accountant nodig is, is deze com­
binatie van functies m.i. economisch gezien veelal irrationeel. Voor de
vaktechnische bezwaren tegen de combinatie van functies verwijs ik
naar het onderstaande.
 Voor zover van de public-accountant, die een contróle-opdracht heeft
aanvaard, op meer beperkte schaal assistentie wordt gevraagd, valt te
onderscheiden naar:
a. incidentele assistentie
b. continuele assistentie
Algemeen economisch en van de kant van de ondernemer bezien kan
het vragen van de assistentie hier wel rationeel worden geacht, voor­
in a b blz. 102

zoverre deze assistentie minder kosten medebrengt dan een anders nood­
zakelijke personeelsuitbreiding resp. aanstelling van een relatief dure
kracht, voor wie geen volle dagtaak zou zijn.
De bezwaren tegen het verlenen van assistentie zijn:
a. De combinatie van de administratieve en controlerende functie; de
accountant controleert dan of zijn eigen werk of dat van zijn perso­
neel.
b. De verantwoordelijkheid van de accountant voor de door hem resp.
zijn assistenten verrichte werkzaamheden is moeilijk af te grenzen.
Enerzijds vervult hij in feite voor dit gedeelte de functie van boek­
houder, anderzijds wordt in de door hem (resp. zijn assistenten) op­
gestelde cijfers en overzichten een groter vertrouwen gesteld, daar
zij van een accountant afkomstig zijn.
c. Voorzoverre overzichten worden getypt op papier waarop de naam
van de accountant resp. zijn kantoor voorkomt, kan hij in strijd
komen met art. 13 van het reglement van Arbeid, indien en voorzo­
verre de juistheid van de bedoelde overzichten niet voldoende vast­
staat. Dit zal veelal het geval zijn, als hij zijn controlewerkzaamheden
nog niet beëindigd heeft, resp. ook het systematisch geheel der ver­
richte controlewerkzaamheden onvoldoende zekerheid vermag te
bieden.
 Indien de overzichten op blanco papier worden verstrekt is formeel
genoemd art. 13 R.v.A. niet van toepassing; het bezwaar sub b blijft
echter gelden. Ik wijs er nog op, dat voorzover overzichten op blan­
co papier worden getypt, het bezwaar van een te groot vertrouwen
m.i. alleen de accountant kan worden tegengeworpen, als dit ont­
staat bij degeen, aan wie de overzichten worden overhandigd. Der­
den dienen aan niet ondertekende staten geen meerder vertrouwen
te schenken op grond van een mededeling of een vermoeden, dat
ze van de accountant afkomstig zijn. Het is m.i. rationeler uit een
staat, waarop geen naam van de accountant voorkomt, af te leiden
dat de accountant zich hiervan distancieert dan hieruit te conclude­
ren tot een goedkeurende verklaring. Art. 13 R.v.A., hetwelk m.i.
toch reeds een gevaarlijk artikel is, hetwelk zijn doel voorbij schiet,
is hier zeker niet van toepassing.
Concluderend vermeld ik, dat het ongetwijfeld gewenst is, dat de publicaccountant het verlenen van assistentie zoveel mogelijk nalaat. Nadat valt
echter te bezien in welke gevallen het verlenen van assistentie onvermij­
delijk is resp. tolereerbaar kan worden geacht; tevens valt na te gaan op
welke wijze de genoemde bezwaren kunnen worden ondervangen resp.
tot een nog aanvaardbaar minimum kunnen worden teruggebracht.
Ik vermeld t.d.a.:
1.
Incidentele assistentie.
Dit kan betreffen:
a. Tijdelijke assistentie ter instructie van het personeel, o.a. bij een
wijziging in de administratie.
Voorbeelden: bedrijfsbegroting, winstoverzichten en calculaties.
b. tijdelijke assistentie bij incidenteel grote drukte bij de cliënt resp.
tijdelijke vervanging van een functionaris, bij ziekte of ontslag.
M.i. zal deze assistentie moeilijk kunnen worden geweigerd.
 m a b blz. 103

In het merendeel der gevallen kunnen de bezwaren ondervangen wor­
den door een assistent uit te lenen en de cliënt er uitdrukkelijk op te
wijzen, dat deze assistent tijdelijk moet worden beschouwd als personeel
van de cliënt, en de hem opgedragen werkzaamheden buiten verant­
woordelijkheid van de accountant zullen vallen. De desbetreffende as­
sistent dient dan niet te worden ingeschakeld in de controle over de
periode, waarover hij assistentie heeft verleend.
W erkt de accountant zonder assistenten en is vorenstaande oplos­
sing dus uitgesloten, dan zal hij zoveel mogelijk de door hem opgestelde
cijfers direct moeten controleren en duidelijk moeten laten uitkomen, in
hoeverre hij voor de geproduceerde cijfers wel of geen verantwoorde­
lijkheid kan aanvaarden.
2. Continuele assistentie.
Hoewel het voor de kleine onderneming rationeel kan zijn die onder­
delen van de administratie, waarvoor zijn personeel niet de vereiste
comptabele kennis bezit, te laten bijhouden door de accountant, is het
m.i. de vraag of dit van de zijde van de accountant toch niet in vele
gevallen irrationeel moet worden geacht. Meestal zal door aanstelling
van een avondboekhouder of door het opdragen van deze werkzaam­
heden aan een administratiekantoor een betere oplossing mogelijk zijn.
Mede met het oog op jonge accountants, die zich pas gevestigd hebben,
is een verbodsbepaling m.i. echter niet gewenst.
Voorzoverre afzonderlijke assistenten, die niet bij de controle worden
ingeschakeld, met deze assistentie kunnen worden belast, zouden de
bezwaren ten dele worden ondervangen. Veelal is deze oplossing echter
niet goed mogelijk.
T.a.v. het opmaken van de jaarrekening kunnen de bezwaren tot een
minimum worden teruggebracht, als deze niet aan de cliënt wordt over­
handigd, voordat alle controlewerkzaamheden zijn verricht. Ook art. 13
van het Reglement van Arbeid behoeft hier geen moeilijkheden te bie­
den.
 T.a.v. het verlenen van assistentie bij het opstellen van begrotingen,
winstoverzichten en calculaties enz. verwijs ik naar mijn opmerkingen
sub „incidentele assistentie”, laatste alinea.
Ik meen met het bovenstaande voldoende stof te hebben gegeven tot
een discussie over de vele interessante vraagstukken, welke bij het on­
derwerp „de accountant en de kleine onderneming” aan de orde dienen
te worden gesteld.
SUMMARY
After some introductory remarks, in which the problems are stated
which arise out of any engagement for the accountant the question is
reviewed according to what criteria, in the scope of this article, the
classification according to small, medium sized and big enterprises will
have to be made. Number of workmen, size of capital, amount of wages
m a b biz. 104.
