Peter Bak, Gedonder in de sociale. Vijftig jaar sociaal-culturele wetenschappen aan de Vrije Universiteit 1963-2013
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 2

Peter Bak, Gedonder in de sociale. Vijftig jaar sociaal-culturele wetenschappen aan de Vrije
Universiteit 1963-2013 (Zoetermeer: Meinema, 2013, 396 pp., ISBN 978 90 211 4345 3).
‘Wat betekent het dat we sociale wetenschappen beoefenen aan de Vrije Universiteit?’ In
1964 wierp professor Herman Bianchi deze vraag op bij de start van de subfaculteit
‘sociale studierichtingen’. Vijftig jaar later kan worden vastgesteld dat de vraag het
startschot vormde van een niet aflatende discussie, soms zelfs regelrechte strijd, over de
inrichting en de strekking van het onderwijs en het onderzoek in de sociale
wetenschappen. Dat wetenschapsbeoefening aan een bijzondere universiteit als de VU
niet waardevrij mocht zijn, bleef in dit debat lange tijd een constante. De toon hiervan, de
twistende partijen en de uitkomst wisselden in deze halve eeuw evenwel voortdurend.
Ten tijde van de start van de subfaculteit was de gereformeerde gemeenschap
sterk in beweging, met als gevolg dat de politieke posities uiteenliepen van uiterst
behoudend tot radicaal evangelisch bevlogen. De evangelisch geïnspireerde solidariteit
van de hoogleraar bedrijfssociologie Henk van Zuthem met de zwakken in de
samenleving bracht hem ertoe arbeidersmedezeggenschap te onderzoeken en te
propageren. Maar ook de hoogleraren in de politicologie en in de bestuurskunde, Kuypers
en Brasz, waren van mening dat onderzoek moest bijdragen aan het oplossen van
maatschappelijke problemen en verbetering van het menselijk handelen.
 Voor de radicaalste studenten was dit niet voldoende. Zij verweten hun docenten
dat zij de bestaande maatschappelijke orde niet verwierpen. Vanaf 1968 verlangden deze
studenten eerst inspraak en vervolgens medezeggenschap. Na de invoering van de Wet
Universitaire Bestuurshervorming van 1970 ging het zelfs niet meer over idealen en
overtuigingen, maar uitsluitend nog om de macht in de (sub)faculteit. Nadat de stafleden
in deze machtsstrijd aan het langste eind hadden getrokken en de activistische studenten
tot het besef waren gekomen dat zij vervreemd waren van hun achterban, trokken staf
en studenten weer samen op tegen de bezuinigingen en de studieduurverkorting van de
ministers Van Kemenade, Pais en Deetman.
Na deze fase, halverwege zijn boek, neemt de auteur een wending. Tot dan toe
heeft Bak een ‘menselijke’ geschiedenis geschreven, precies zoals hij zich blijkens zijn
inleiding (9) had voorgenomen. Hij brengt de hoofdpersonen en hun conflicten tot leven,
vooral die gedurende de jaren 1968-1976, de periode van veel ‘gedonder in de sociale’,
zoals studievereniging Mundus deze tijd in 1970 bestempelde. In korte paragrafen

© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110185 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

voltrekt zich voor de ogen van de lezer een drama rond een groepje hoogleraren dat
helemaal niet afkerig was van inspraak voor studenten, maar dat zich verraden voelde
tussen de intimidatie en machtspolitiek van de studenten aan de ene kant en kritiek op
zijn beleid van het bestuur van de universiteit aan de andere zijde.
 Bij handhaving van de verhalende stijl verschuift in het vervolg het accent naar de
onderwijs- en vooral de onderzoeksprogramma’s in de sociale wetenschappen. Hierbij
besteedt de auteur ruim aandacht aan de opeenvolgende overheidsmaatregelen als de
taakverdelingsoperatie – waarbij aan de VU sociologie sneuvelde –, de groepering van het
onderzoek in voorwaardelijk gefinancierde projecten, de komst van onderzoeksscholen,
de visitaties, de hiërarchisering van de universiteiten als gevolg van de wet Modernisering
universitair bestuur en ten slotte de invoering van de bachelor- en masterexamens. In de
loop van deze reorganisaties raakte het bijzondere karakter van de sociale
wetenschappen aan de VU op de achtergrond. Toch verdween dit niet helemaal. Vooral in
de culturele antropologie en niet-westerse sociologie bleef het christelijke
solidariteitsbeginsel heel lang het uitgangspunt. Pas in 1996, schrijft Bak, verloor de
faculteit met het vertrek van de politicoloog en communicatiewetenschaper Wim
Noomen naar het college van bestuur een van haar laatste medewerkers die nog blijk
gaven van bezinning op het bijzondere karakter van de VU.
Op instigatie van het college van bestuur kwam het bijzondere karakter in een
andere vorm terug. Campusbrede discussies hadden tot gevolg dat de VU in de
eenentwintigste eeuw een ‘gewoon bijzondere universiteit’ wil zijn. In onderwijs en
onderzoek wil zij een gewone, brede en algemene universiteit zijn. Zij wil echter
tegelijkertijd bijzonder zijn door haar wortels in de christelijke traditie en door haar
profielen in de wetenschap. De sociale wetenschappen kregen de opdracht aansluiting te
zoeken bij vier van de zes profielen, te weten gezondheid en ziekte; communicatie, tekst
en cultuur; juridische en bestuurlijke vraagstukken, en economie en maatschappij.
 Dit brengt mij op de vraag wat er over is van het vormingsideaal waarmee de
sociale wetenschappen van start gingen. Zoals de medische faculteit van de VU
christelijke artsen wilde opleiden, zo moesten de sociale wetenschappen hun studenten
opleiden voor de christelijke politiek en christelijke maatschappelijke organisaties. Het
onderwijs moest positief-christelijk zijn, niet positivistisch, en het mocht evenmin radicale
wereldverbeteraars vormen, zoals aan de gemeentelijke Universiteit van Amsterdam
(door Bak in de eerste helft van zijn boek ten onrechte Gemeente Universiteit genoemd).
Vijftig jaar later was hier weinig van over. Volgens Bak is de faculteit anno 2010 een
vervolgopleiding voor hbo’ers geworden, die niet op Bildung zitten te wachten. Nut is
belangrijker dan intellectuele verrijking, doordat kennis een productiefactor is die geld
moet opleveren. Met de vermelding van het geschatte eerste jaarsalaris van de
afgestudeerde op haar website, lijkt de faculteit deze visie te onderschrijven. Mijns
inziens had Bak wel iets meer aandacht aan dit nieuwe vormingsideaal mogen besteden,
omdat dit aansluit bij de vraag die al bij de start van de faculteit werd opgeworpen. Dit
neemt niet weg dat zijn boek een met prettig afstandelijke verwondering geschreven

lezenswaardige studie is geworden, vol kernachtige typeringen van mensen en situaties,
die nog eens goed laat zien hoezeer de recente universiteitsgeschiedenis er een is
geworden van ministeriële nota’s en wetswijzigingen. En als het ministerie even niet met
iets nieuws komt, is er altijd wel een college van bestuur dat vindt dat het anders moet.
P.J. Knegtmans, Universiteit van Amsterdam.
