Focus op functies : Uitdagingen voor een toekomstbestendig mediabeleid
Taken en verantwoordelijkheden van de nieuwe Publieke Omroep
De huidige Publieke Omroep heeft een brede opdracht, die binnen de wettelijke
kaders in belangrijke mate wordt uitgevoerd door private organisaties. Zij hebben
in gezamenlijkheid deel aan de brede opdracht van de Publieke Omroep en verzorgen aanbod in alle genoemde functies en inhoudsvelden. De vraag of er voor
een dergelijke brede opdracht, gezien de actuele en toekomstige ontwikkeling
van het medialandschap nog wel reden is, is in het voorgaande negatief beantwoord. In veel van de functies en de daarmee verbonden inhouden wordt intussen voldoende en adequaat door niet-publiek gefinancierde aanbieders voorzien.
Voor de functies waarvoor een publiek belang is geïndiceerd, blijft een met
publieke middelen ondersteunde voorziening in de ogen van de raad vooralsnog
nodig en nuttig, zij het dat die op onderscheiden wijze zou kunnen worden
vormgegeven.
Voor de verzorging van een onafhankelijke en kwalitatief hoogwaardige nieuwsvoorziening geldt dat daarin een wezenlijke functie van het medialandschap is
gelegen. Voor een steeds belangrijker deel wordt in die functie ook door niet-

het maatschappelijk belang van media: conclusies en toepassingen

publiek ondersteunde aanbieders van televisie en radio voorzien. Bij geschreven
pers was dat altijd al het geval, en op grond van die traditie zoeken ze nu actief
naar mogelijkheden op het internet en via andere kanalen, maar worden daarin
door regels van cross-media ownership nog sterk beperkt.
De in dit rapport besproken risico’s (druk op onafhankelijkheid en kwaliteit als
vormen van marktfalen) en het vitale belang van deze functie vormen naar de
mening van de raad vooralsnog voldoende reden om de productie en consumptie
van nieuwsvoorziening met publieke middelen nog te blijven ondersteunen.
 Goed nieuws maken is, zeker wanneer een naar verhouding klein Nederlandstalig publiek wordt bediend, duur. Overwegingen van doelmatigheid en effectiviteit wijzen zeker voor de middellange termijn nog in de richting van een met
publieke middelen te financieren voorziening. De onafhankelijkheid en pluriformiteit van een dergelijke voorziening (het ligt voor de hand die op afstand van
de overheid zelf te organiseren) dienen te worden gewaarborgd door daartoe
geëigende vormen van toezicht en verantwoording (bijvoorbeeld het model van
interne pluriformiteit of Ausgewogenheit).
De verzorging van opinie- en achtergrondprogramma’s is thans in handen van
omroepverenigingen, waarmee vooral is beoogd de pluriformiteit te dienen. Met
die externe pluriformiteit wordt bovendien ook de onafhankelijkheid van de overheid en de maatschappelijke verankering van de Publieke Omroep gediend. Het
belang van een onafhankelijke positie en een maatschappelijke verankering van
de Publieke Omroep als zodanig staan niet ter discussie, maar de huidige invulling
daarvan des te meer. Voor de verzorging van inhouden op het terrein van opinie,
discussie en debat is het op grond van overwegingen van onafhankelijkheid (ten
opzichte van de overheid), pluriformiteit (ook in de betekenis van een zekere
representativiteit) en kwaliteit ook in een toekomstig arrangement wenselijk
om niet op winst gerichte, maatschappelijke mediaorganisaties die een maatschappelijke, levensbeschouwelijke identiteit hebben of een culturele stroming
vertegenwoordigen, aan de uitvoering van deze functie deel te laten hebben.
Het rechtstreeks toewijzen van middelen en zendtijd aan tot een ‘publiek bestel’
toegelaten organisaties blijft daarvoor volgens de raad een adequaat middel.
 Zolang televisie en radio belangrijke platforms blijven, is een gerichte steun aan
maatschappelijke stromingen nuttig om daarop daadwerkelijk aanwezig te
kunnen zijn. Die inschakeling zal gezien de relevante Europese regelgeving wel
moeten geschieden binnen het kader van een expliciet in de wet geformuleerde
opdracht voor de uitoefening van welomschreven publieke taken (die bovendien
op een transparante en proportionele wijze moeten worden gefinancierd).
Aantallen leden kunnen voor identiteit, achterban en maatschappelijke verankering een waardevolle en belangrijke indicatie vormen, maar omdat het werven
van leden, voornamelijk onder jongeren, steeds lastiger lijkt te worden, moeten
daarvoor ook andere vormen worden verkend. Te denken valt daarbij aan de ook
nu al voorziene beoordeling door een visitatiecommissie, maar ook kan daarbij
meer dan thans de feitelijke waardering van de door dergelijke organisaties

169

focus op fu nct ies

aangeboden programma’s worden betrokken. De beoordeling zou in ieder geval
niet alleen aan de hand van ledenaantallen moeten plaatsvinden, maar door een
‘mandje’ van relevante criteria.
Het beginsel van een maatschappelijke verankering zal op eigentijdse wijze moeten worden vormgegeven, waardoor beter kan worden aangesloten op de sterk
veranderde samenstelling van de Nederlandse bevolking. Bovendien ligt het voor
de hand daarbij de burgers actiever en creatiever te betrekken. Te denken valt aan
een of andere vorm waarbij niet de staatssecretaris en Haagse adviesraden, maar
de burgers zelf rechtstreeks betrokken zijn bij de vraag of en voor hoeveel uren
zendtijd een omroepvereniging wordt toegelaten tot het bestel. Voor de vormgeving daarvan zijn verschillende modaliteiten denkbaar. Van belang is vooral dat
de maatschappelijke dynamiek zich ook op het niveau van het bestel kan uiten.
 170

Het belang van een eigentijdse vormgeving geldt overigens ook voor de publieke
verantwoording van de besteding van de toegekende publieke middelen. Visitatiecommissies die de kwaliteit en waardering van programma’s en het bereik van
de eigen doelgroep toetsen, zijn een goede al bestaande mogelijkheid. In de nabije
toekomst ontstaan wellicht ook mogelijkheden voor een digitale registratie van
de feitelijke vraag en waardering van het door hen verzorgde aanbod.
Of er in voldoende aanbod van inhouden op het gebied van kunst en cultuur zal
worden voorzien, is ook in de toekomst reden tot zorg (het aanbod daarvan is
duur en schaars en blijft dat waarschijnlijk ook), maar die zorg dient in de ogen
van de raad in de eerste plaats in het domein van het cultuurbeleid te worden
geadresseerd. Overigens is het heel wel denkbaar dat (commerciële zowel als
publieke) televisie, radio en internet zeer bruikbare kanalen blijven om dergelijke
inhouden breed aan te bieden. Maar ook dat is een kwestie van instrumentatie
van cultuurbeleid, niet van mediabeleid. Zolang televisie en radio geschikt blijven voor het bereiken van grote aantallen kijkers en luisteraars, zijn ze als zodanig interessant voor de realisatie van cultuurpolitieke doelstellingen.
 Schaal
Bij vragen van verantwoordelijkheidsverdeling spelen als gevolg van de bredere
ontwikkeling van het medialandschap ook overwegingen van schaal in toenemende mate een rol. Binnen het steeds meer door Europese wet- en regelgeving
gedomineerde kader is er volop ruimte om op nationaal niveau een publieke
omroepvoorziening in te richten. Een eigen nationale invulling van een dergelijke voorziening is nadrukkelijk toegestaan (Larouche en Van der Haar 2005). Bij
de invulling van een dergelijke voorziening is het van belang het internationale
aanbod van commerciële aanbieders die zich richten op kwalitatief hoogwaardig
aanbod (waarvoor de nationale markt te klein is) in het oog te houden. Door een
toename van hoogwaardig aanbod op het terrein van bijvoorbeeld cultuur en
wetenschap kan de rol van een eigen nationale voorziening op dat terrein
wellicht minder omvangrijk zijn dan vroeger, gezien de daarmee verbonden
publieke belangen, noodzakelijk was.
het maatschappelijk belang van media: conclusies en toepassingen

6.5.5

enkele denkbare modaliteiten voor de vormgeving van de
toekomstige publieke omroep
De modaliteiten die hierna worden geformuleerd zijn alle gericht op de realisatie
van de hierboven globaal geïndiceerde publieke belangen. Die belangen zijn functiespecifiek en niet mediumspecifiek gedefinieerd. Spreken van een publieke
‘omroep’ ligt dus feitelijk minder voor de hand, maar we zullen de term gemakshalve maar blijven gebruiken. Feitelijk zou het beter zijn te spreken van het op
verschillende manieren organiseren van ‘publieke presentie’ in het medialandschap, waarbij die presentie dus in de eerste plaats de inhouden en functies betreft, en niet de institutionele vormgeving van de voorziening.
 We geven van vier mogelijke modaliteiten een korte schets en bespreken enkele
voor- en nadelen. Die voor- en nadelen betreffen de zelfstandige criteria die bij de
vormgeving van het beleid aan de orde zijn. Zoals eerder is betoogd, gaat het dan
om criteria zoals effectiviteit (aspecten van uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid, werkt het, is het voldoende toekomstbestendig?), doelmatigheid (maatschappelijke doelmatigheid: hoe verhoudt de oplossing zich tot het belang van
een goede marktwerking en innovatie; vragen van kosten-batenverhouding,
transactiekosten) en meer normatieve aspecten (juridische randvoorwaarden en
politiek-democratische wilsvorming). Een voorbeeld van dat laatste aspect is een
zekere maatschappelijke verankering. In dat laatste criterium komt vooral tot uitdrukking dat de beoordeling van de gekozen modaliteit steeds minder een kwestie
van wetenschappelijke analyse, maar steeds meer van politieke en bestuurlijke
wilsvorming is. Nu de technische ontwikkelingen steeds minder dwingend in de
richting van een bepaalde vormgeving wijzen, maar juist een grote variëteit van
mogelijkheden laten zien, is de keuze van een modaliteit steeds minder door
de technologie gegeven, en steeds meer een politiek-bestuurlijke afweging (die
uiteraard wel rekening dient te houden met bestaande juridische kaders).
Modaliteit 1: minimale regels voor aanbieders van mediadiensten
Modaliteit 1 is van toepassing op een verdere ontwikkeling van het medialandschap die wordt gekenmerkt door bijna volledige convergentie van media en een
groot en divers aanbod. Het borgen van de relevante publieke belangen geschiedt
in deze modaliteit niet door middel van een met publieke middelen te financieren
voorziening (een organisatie zoals de Publieke Omroep), maar door een reeks in
wetgeving vastgelegde verplichtingen die in beginsel gelden voor alle (doorgaans
crossmediaal opererende) aanbieders van openbare mediadiensten. Die verplichtingen betreffen vooral minimumvereisten.
 Figuur 6.1 schetst de contouren van deze eerste modaliteit. De ringen in de figuur,
die we ook voor een schets van de andere modaliteiten zullen gebruiken, vertegenwoordigen de eerdergenoemde functies. De mate waarin publieke belangen in het
geding zijn, bepalen de plaats van de ringen. Zo krijgt de nieuwsvoorzieningsfunctie een centrale plaats, vanwege het grote publieke belang daarvan. De andere functies zijn gegroepeerd in de ringen daaromheen. In de rechterhelft van de figuur

171

focus op fu nct ies

staan voor elke ring de relevante organisatiewijzen vermeld. In deze eerste modaliteit stelt de overheid minimumstandaarden vast voor alle aanbieders, nader toegespitst per functiegebied (er gelden andere standaarden voor nieuwsvoorziening
dan voor reclame en voorlichting).
Figuur 6.1

Modaliteit 1: minimumstandaarden
Publieke Omroep:

Modaliteit 1

Kenmerken van modaliteit 1
1. Regulering van marktaanbieders
2. Regulering van marktaanbieders
3. Regulering van marktaanbieders
4. Regulering van marktaanbieders

4

3

2

1
1: Nieuws
2: Opinie & achtergronden
3: Kunst & cultuur • Specifieke informatievoorziening
4: Vermaak • Reclame & voorlichting

172

Het realiseren van publieke belangen krijgt in deze eerste modaliteit vorm door
het reguleren van alle aanbieders in het medialandschap (universal minimum
standards). Deze standaarden kunnen in beginsel betrekking hebben op alle functiekringen die worden onderscheiden in figuur 6.1, maar gelden vooral voor die
functies waarvoor risico’s en publieke belangen zijn geformuleerd. In deze modaliteit wordt gekozen voor een combinatie van het model dat ten opzichte van de
gedrukte pers wordt gevolgd en het model dat van toepassing is op broadcasters
(Europese Richtlijn televisie zonder grenzen). Die mediumspecifieke oriëntatie
zou in deze modaliteit echter zo snel mogelijk moeten worden verlaten.
 Naarmate er meer crossmediale inhouden worden geproduceerd en de markt
voldoende in de gewenste functies voorziet, kunnen de met die richtlijn gegeven
mediaspecifieke vormen van regulering verdwijnen en kan er worden gekozen
voor een (richt)lijn die nu ten aanzien van kranten en het internet (‘diensten van
de informatiesamenleving’) wordt gevolgd. Deze modaliteit vraagt om een wet
die dergelijke minimale verplichtingen bevat en een toezichthouder die op
naleving daarvan toeziet. Concreet valt te denken aan de verplichtingen voor het
brengen van een zekere hoeveelheid Nederlandstalige diensten. Dat zou actueel
zijn bij een steeds meer door internationale spelers gedomineerde markt. Ook
kan worden gedacht aan minimale standaarden als er diensten op het terrein van
nieuwsvoorziening worden aangeboden.
In deze eerste modaliteit worden de publieke belangen gerealiseerd door regulering waaraan in beginsel alle aanbieders in het medialandschap op gelijke wijze
moeten voldoen. De wet maakt geen onderscheid meer tussen commerciële en

het maatschappelijk belang van media: conclusies en toepassingen

non-profitorganisaties. Deze voorschriften gelden in beginsel voor alle aanbieders die willen aanbieden via openbare infrastructuren (broadcasters), eventueel
uit te werken in verschillende typen van licenties.
 Een licentie waarin sprake is van een meer omvattende set van eisen (nieuws en
opinie en een bepaalde hoeveelheid en kwaliteit aan specifieke informatie) zou
kunnen worden gekoppeld aan een wettelijk te regelen voorkeurspositie op een
bepaalde infrastructuur (must carry) of andere vormen van positieve sanctionering. Aan niet-Europese aanbieders zou voor bepaalde elementen ontheffing kunnen worden verleend. De universele minimumstandaarden zijn ook echt minimaal en kennen vooral negatieve sancties (denk aan geen geweld op bepaalde
tijden of verplichte ondertiteling van bepaalde typen van aanbod). Een verschil
in regime is ook denkbaar naarmate de aanbieder zich als puur commercieel, nonprofit en publiek wenst te laten classificeren. Een dergelijke modaliteit vraagt om
een duidelijke en internationale wetgeving en een stevige toezichthouder/regulator. Deze modaliteit wordt waarschijnlijker bij een feitelijk verder verlies aan
positie van de huidige Publieke Omroep, en behelst feitelijk een radicaal andere
strategie voor publieke belangenrealisatie in een nieuw landschap. Daar waar
vormen van positieve sancties gaan overheersen (mtv wordt uitgenodigd tot het
leveren van nieuws en wordt daarvoor financieel gecompenseerd) zien we een
overgang naar de volgende modaliteit.
Afweging. Deze modaliteit gaat uit van een volledig mediumonafhankelijk
aanbod en gebruik van mediadiensten. Een ander uitgangspunt is de sterke groei
van de aantallen (internationale) aanbieders en consumenten, die steeds meer zelf
bepalen wat ze willen zien en horen. Publieke belangen worden geheel gerealiseerd door (regulering van) marktpartijen, voor een zelfstandige voorziening is
geen reden meer. Deze variant sluit aan bij het op grond van technologische en
economische ontwikkelingen te verwachten toekomstbeeld. Veel van de ontwikkelingen rondom convergentie zijn echter nog met onzekerheden omgeven.
Voorlopig blijven daarom voor de feitelijke uitvoering van het mediabeleid de
verschillen tussen bestaande aanbieders (kranten, televisie) nog wel van belang.
 Ook zijn er de nodige vraagtekens met betrekking tot de effectiviteit en de
uitvoerbaarheid ervan. Vanuit de vaststelling dat nationale regelgeving gezien de
economische en technologische karakteristieken van het toekomstige medialandschap moeilijk handhaafbaar zal zijn, vereist deze modaliteit een opschaling naar
Europees niveau. In termen van maatschappelijke doelmatigheid scoort deze
modaliteit vooral op de wat langere termijn hoog: aan de markt wordt alle ruimte
geboden. De doelmatigheid kan echter niet los van de doelstellingen van de regelgeving worden vastgesteld en zal dus mede afhankelijk zijn van de ambities die
in de regelgeving worden geformuleerd. In termen van een wenselijke maatschappelijke verankering en betrokkenheid van de civil society is deze modaliteit
ambigu: ook zij moeten voldoen aan regulering zoals alle andere aanbieders, of zij
werkelijk kansen krijgen om op de relevante platforms een speler van betekenis
te zijn is nog onduidelijk.
173

focus op fu nct ies

Voor de korte en middellange termijn acht de raad deze modaliteit weinig
realistisch. Op langere termijn, bijvoorbeeld in een scenario waarin convergentie
en individualisering van mediaconsumptie radicaal zouden doorzetten, en
waarin voor alle functies adequaat wordt voorzien door commerciële aanbieders,
is deze minimale variant wellicht de nog enig mogelijke. Een andere reden
waarom de raad deze variant vooralsnog afwijst, is de nog grote onzekerheid van
toekomstige ontwikkelingen, hetgeen een zekere behoedzaamheid vraagt bij het
ontmantelen van de huidige voorzieningen (zoals de Publieke Omroep die over
eigen zenders beschikt).
 Modaliteit 2: de Publieke Omroep als een nieuwsvoorziening en een
productiefonds
De tweede modaliteit wordt gekenmerkt door een voorziening in de vorm van een
organisatie die verantwoordelijk is voor de verzorging van nieuws en actualiteiten
(ring 1 in figuur 6.2). Daarnaast kent deze modaliteit een publieke voorziening in
de vorm van een fonds voor de ondersteuning van specifieke inhouden voor de
functies van opinie en achtergronden, kunst & cultuur en specifieke informatievoorziening (ringen 2 en 3). Vermaak wordt slechts ingekocht voorzover die functie aantoonbaar van belang is voor een effectief bereik van de andere functies.
174
Figuur 6.2

Modaliteit 2: nieuwsorganisatie en productiefonds
Publieke Omroep:

Modaliteit 2

Kenmerken van modaliteit 2
1. Voorziening gefinancierd uit publieke middelen
2. Tender uit fonds
3. Tender uit fonds
4. Regulering van marktaanbieders, geen deel van
een Publieke Omroep

4

3

2

1
1: Nieuws
2: Opinie & achtergronden
3: Kunst & cultuur • Specifieke informatievoorziening
4: Vermaak • Reclame & voorlichting

Deze modaliteit vereist een wet waarin het publieke belang specifieker wordt geformuleerd (als basis voor de werking van het fonds) en die de instelling van het
fonds en de organisatie voor nieuwsvoorziening regelt. Afhankelijk van de precieze uitvoering zouden delen van dat fonds kunnen worden gevuld met inkomsten uit reclame, het betreft daar vooral een pragmatische afweging (de afhankelijkheid van zo’n fonds van overheidsmiddelen zou erdoor verminderen).
 In de regulering van de overige aanbieders (commerciële omroepen) wordt aandacht gegeven aan de hoeveelheden Nederlands product, zoals ook nu al op
basis van de Europese Richtlijn is vastgesteld. Die publieke voorziening in deze

het maatschappelijk belang van media: conclusies en toepassingen

modaliteit is in vergelijking met de huidige organisatie van de Publieke Omroep
minimaal, want zij omvat niet meer dan:
a een met publieke middelen gefinancierde, onafhankelijke voorziening voor
nieuws;
b een fonds (en indien en zolang noodzakelijk een eigen kanaal) dat beschikbaar
is voor de productie (en distributie) van met de eerder in dit hoofdstuk
genoemde publieke belangen gemoeide inhouden (opinieprogramma’s voor
televisie of internet, onafhankelijke specifieke informatie op websites, meer
cultureel georiënteerde vormen van amusement voor radio).
Deze voorziening (een organisatie) opereert voor beide taken onafhankelijk van
de overheid. Afgezien van een voorziening voor nieuws worden de (overige)
publieke belangen in het medialandschap geborgd door middel van een systeem
van tendering (openbare aanbestedingen). Die tender betreft inhouden die voortvloeien uit een door de wetgever opgesteld basispakket. Dat pakket wordt vastgesteld op grond van een functiegerichte analyse van het aanbod in het medialandschap als geheel, en betreft inhouden die op grond van een publiek belang om een
overheidsvoorziening of ondersteuning door de overheid vragen. Alle mogelijke
aanbieders kunnen inschrijven op een dergelijke tender, met daarin voorstellen
voor specifiek omschreven inhouden/functies (opinieprogramma’s, specifieke
informatie of educatie).
 De publieke belangen worden in deze modaliteit voor elke functie geformuleerd in
termen van gewenste producten en diensten (inhoud) die via een daartoe geschikt
medium worden aangeboden (radioprogramma’s, websites, games, gedrukte media). Die tenders betreffen de organisatiewijze voor de functies van de ringen 2 en 3
(zie figuur 6.2). De gewenste karakteristieken (zoals kwalitatief hoogwaardige
opinie die jongeren bereikt, of een serie educatieve programma’s) worden binnen
de kaders van een nieuwe mediawet geformuleerd door een onafhankelijk opererende publieke organisatie. Dit zou een pluriform samengesteld fondsbestuur
moeten zijn, dat de middelen heeft om de gewenste inhouden op een creatieve
wijze te laten realiseren door middel van contracten met alle mogelijke partijen
die op de tender inschrijven. In de tender dienen zowel bepalingen over soorten
en gewenste kwaliteit als bereik van dat gewenste aanbod worden opgenomen.
De onderliggende publieke belangen kunnen ook worden uitgewerkt in eisen
met betrekking tot het bereik van bepaalde doelgroepen. bnn en mtv schrijven
bijvoorbeeld, wellicht in samenspraak met de Volkskrant, in op een tender naar
opinieprogramma’s voor jongeren, en worden gehouden daarmee die jongeren
ook echt te bereiken, desnoods via mobieltjes. Ook een joint venture van de
eo en een producent van games kan meedingen naar subsidies voor educatief
aanbod. Binnen deze modaliteit is er sprake van een meer of minder omvattend
pakket voor ‘publieke’ presentie en een maximaal gebruik van creatieve ideeën
van nationale en internationale spelers om aan de gewenste inhouden en doelstellingen gestalte te geven.
 175

focus op fu nct ies

Afweging. Deze modaliteit zou kunnen worden overwogen bij een verdere
convergentie van distributiekanalen. Zij vergt echter voor de organisatie van het
fonds een, vergeleken bij de huidige situatie, nogal dominante rol van een overheidsdienst die met het bepalen van de tenders feitelijk de invulling van het
publieke aanbod stuurt. Uit een oogpunt van onafhankelijkheid, pluriformiteit
en maatschappelijke verankering brengt dat de nodige risico’s met zich mee. In
termen van effectiviteit kan deze modaliteit mogelijk positief worden gewaardeerd, in termen van doelmatigheid kunnen er vragen zijn. Deze variant draagt
bij aan betere marktwerking en maatschappelijke doelmatigheid.
Het is echter de vraag of de voordelen van de flexibiliteit – de mogelijkheid om
snel in te spelen op veranderingen in het aanbod dat zonder publieke steun
totstandkomt – opwegen tegen de nadelen van de hoge transactiekosten. Die laatste zouden enigszins kunnen worden opgevangen door het toepassen van langjarige contracten.
Modaliteit 3: een char ter voor een Nederlandse (maar smalle) ‘bbc’
In deze modaliteit bepaalt de wetgever de globale inhoud van een basispakket.
 Dat pakket wordt periodiek vastgesteld na een functiegerichte analyse van het
aanbod zoals dat zich binnen het medialandschap als geheel ontwikkelt. Afspraken over het gewenste pakket worden in een charter vastgelegd. Van het pakket
maakt in ieder geval de voorziening van onafhankelijk en kwalitatief hoowaardig
nieuws deel uit, ring 1 als kern in figuur 6.3. Een tweede element van het pakket
behelst de verzorging van opinie en debat (ring 2). Een derde ring kan ruimte bieden voor een taakstelling op het gebied van specifieke informatie, educatie en
culturele programmering. Indien dat omwille van de bereiksdoel-stellingen nuttig is, kan in het pakket ook ruimte zijn voor inhouden gericht op vermaak (ring
4), die het bereik van de inhouden in de kern en de volgende ringen kunnen vergroten. In beginsel wordt die voorziening geheel uit publieke middelen betaald,

176

Figuur 6.3

Modaliteit 3: ‘bbc-model’
Publieke Omroep:

Modaliteit 3

Kenmerken van modaliteit 3
1. Voorziening gefinancierd uit publieke middelen
2. Voorziening gefinancierd uit publieke middelen
3. Voorziening gefinancierd uit publieke middelen
4. Voorziening voorzover aantoonbaar nuttig voor
andere drie functies en op grond van specifieke

4

3

2

1

kwaliteitsoverwegingen
1: Nieuws
2: Opinie & achtergronden
3: Kunst & cultuur • Specifieke informatievoorziening
4: Vermaak • Reclame & voorlichting

het maatschappelijk belang van media: conclusies en toepassingen

enige vorm van reclame is een kwestie van pragmatiek, niet van principiële afweging. Dat zou de onafhankelijkheid enigszins kunnen vergroten.
 De uitvoering en invulling worden als geheel opgedragen aan een organisatie die
(ook hier vanzelfsprekend) uitdrukkelijk onafhankelijk opereert van de politiek
aanspreekbare overheid – regering en parlement. Denkbaar is ook een splitsing
van het charter over meerdere organisaties (netten of kanalen), al dan niet in de
vorm van verschillende pakketten of vergelijkbare pakketten (dat zou de concurrentie kunnen bevorderen). Politiek en wetgever zijn aan bod bij de vijfjaarlijkse
herijking van het charter. In het toezicht op zo’n organisatie is er bijzondere
aandacht nodig voor vragen van onafhankelijkheid en pluriformiteit, zeker daar
waar het om nieuws en opinievoorziening gaat. Het betreft hier feitelijk een
geamendeerd (maar smal) ‘bbc-model’.
Afweging. De nadelen van de hogere transactiekosten in modaliteit 2 worden in
dit model ondervangen, het model biedt ruimte voor een periodiek te herijken
charter waarin de inhoud van het pakket wordt vastgesteld. In termen van effectiviteit, handhaafbaarheid en doelmatigheid scoort deze modaliteit goed.
 Een mogelijk nadeel vergeleken bij modaliteit 2 is gelegen in de gebrekkige flexibiliteit (een dergelijke organisatie zou vele programmamakers in dienst moeten
nemen). De bij de vorige modaliteit aan de orde gestelde vraag van een maatschappelijke verankering van zo’n bestel speelt ook bij deze modaliteit. Denk aan
de recente discussies rondom de bbc: biedt één centraal aangestuurde organisatie
wel voldoende mogelijkheden voor het accommoderen van maatschappelijke
variëteit? Hoe wordt een dergelijke voorziening op een adequate wijze maatschappelijk verankerd?
Het model lijkt goed uitvoerbaar te zijn en is als zodanig een denkbare optie. Het
charter kan periodiek worden herijkt op basis van een actuele analyse van risico’s/publieke belangen zoals in onze benadering is gegeven. Daarmee kan wel
een grote afhankelijkheid van de overheid ontstaan, zeker in geval van toepassing
van prestatiecontracten en het wegvallen van eigen financieringsbronnen
(omroepbijdragen, vermogens van verenigingen, reclame). Inschattingen over de
toekomstbestendigheid zijn lastiger te maken. Deze modaliteit betreft een nog
vooral aanbodgericht omroepmodel, dat wellicht onvoldoende rekening houdt
met een toekomstige situatie waarin consumenten van mediadiensten mogelijk
veel meer zelf (kunnen) gaan bepalen wat men wil zien en horen.
 Modaliteit 4: een gemengd en open bestel
Bij modaliteit 4 bepaalt de wetgever, zoals in modaliteit 3, de vertaling van
publieke belangen per functie in termen van een basispakket dat wordt opgebouwd uit de genoemde elementen. De kern van dat pakket (nieuwsvoorziening)
wordt uitgevoerd door een met publieke middelen te financieren, onafhankelijke
organisatie (de middelste ring in figuur 6.4). De verzorging van inhouden in de
tweede ring (opinie, debat en discussie) wordt toegewezen aan een aantal toege-

177

focus op fu nct ies

laten maatschappelijke organisaties (inclusief de huidige omroepverenigingen,
voorzover die voldoen aan de (nieuwe) criteria voor toelating). Deze organisaties
laten door middel van ledenaantallen en andere in de wet genoemde criteria (zie
de eerdere opmerkingen over ‘het mandje’) zien over een belangrijke maatschappelijke achterban te beschikken. De met deze tweede ring verbonden functies
vertalen zich in middelen die moeten worden besteed aan de ontwikkeling van
inhouden die via een platform naar keuze mogen worden ingezet. Zolang televisie en radio belangrijke media blijven, ligt het voor de hand daar nadere afspraken
over te maken, maar nadrukkelijk dienen het experimenteren en innoveren met
andere distributiekanalen te worden aangemoedigd. De onderdelen van de derde
ring en eventueel ook vierde ring omvatten het voor het bereik aantoonbaar nuttige amusement of het amusement met een educatief of cultureel karakter.
Ook hier wordt dus een voor deze functie specifieke wijze van organisatie ervan
ontwikkeld. Voor deze onderdelen schrijft een van de overheid onafhankelijke
organisatie een tender uit, analoog aan het charter in modaliteit 3. In beginsel
kunnen alle mogelijke aanbieders op zo’n tender inschrijven, zowel non-profitals profitinstellingen, of combinaties daarvan, bijvoorbeeld een joint venture van
de Volkskrant, vpro en een uitgeverij.
 178

Figuur 6.4

Modaliteit 4: gemengd en open bestel
Publieke Omroep:

Modaliteit 4

Kenmerken van modaliteit 4
1. Publieke voorziening
2. Toegelaten organisaties (‘omroepverenigingen’)
3. Tender
4. Tender

4

3

2

1
1: Nieuws
2: Opinie & achtergronden
3: Kunst & cultuur • Specifieke informatievoorziening
4: Vermaak • Reclame & voorlichting

Verschil met de huidige situatie van een volledig programmavoorschrift is dat het
bij die uitbestedingen gaat om een (in termen van inhouden) beperkter pakket.
Immers, het aanbieden van vermaak wordt niet langer a priori als publiek belang
aangemerkt, tenzij om redenen van cultuur of educatie en bereik dat genre van
belang is voor het realiseren van publieke belangen. In deze modaliteit wordt de
Nederlandse traditie, om maatschappelijke stromingen een eigen rol in het
omroepbestel te geven, gecontinueerd. Wel wordt dat bestel meer open en wordt
die rol (daar waar het vormen van vaste financiering betreft) beperkt tot de
inhouden in de tweede ring, de verzorging van opinies en achtergronden.
 het maatschappelijk belang van media: conclusies en toepassingen

Daarmee wordt beoogd de pluriformiteit en maatschappelijke verankering van
het bestel scherper tot uitdrukking te laten komen. Organisaties worden alleen
toegelaten indien zij aantoonbaar beschikken over een stevige maatschappelijke
verankering en als zij hun wortels hebben in een levensbeschouwelijke, culturele
of maatschappelijke achterban. Door hun rol in een Publieke Omroep dragen zij
bij aan het publieke belang van een pluriform aanbod van opinies en achtergronden in het publieke domein. Het bestel krijgt een eigentijds karakter door de
wijze van toetsing (een ‘mandje’ waarin wordt gekeken naar meerdere indicatoren die een beeld geven van de mate waarin zij een relevante maatschappelijke
groepering representeren, bijvoorbeeld het aantal leden, een kwaliteitsoordeel
door visitatiecommissies, de registratie van het feitelijke bereik en waardering
van hun bijdragen) en door de meer open toegang (burgers krijgen meer invloed,
de wet bepaalt vooral de te volgen procedures).
Afweging. In deze variant ontstaat een ‘Publieke Omroep’ die opereert vanuit een
door de eerder onderkende publieke belangen geïnspireerd, beperkt maar herkenbaar profiel. De waardevolle elementen van het bestaande bestel (het betrekken
van de civil society, die bijdraagt aan maatschappelijke verankering en pluriformiteit) worden beter en eigentijdser vormgegeven en toegespitst op en beperkt
tot die inhouden waar die pluriformiteit het directst bijdraagt aan de missie van
een publieke omroep. Effectiviteit, flexibiliteit en doelmatigheid zijn gediend
door de systematiek van het inschrijven op tenders. Dit schept tevens de mogelijkheid te experimenteren met het realiseren van publieke belangen op nieuwe
platforms en interactieve inhouden.
 6.5.6

onderweg naar morgen
Tussen de hiervoor nog schetsmatig weergegeven modaliteiten bestaat op
sommige onderdelen overlap. Binnen elk van deze modaliteiten wordt de op
grond van publieke belangen wenselijke ‘publieke presentie’ telkens op een
andere wijze gestalte gegeven. De publieke omroep (als fenomeen, met kleine
letters geschreven) krijgt in de laatste drie genoemde modaliteiten een scherp en
op basis van de genoemde publieke belangen preciezer gedefinieerd profiel. De
vormgeving van die modaliteiten (met telkens een ander model van de Publieke
Omroep met hoofdletters geschreven, en dus verwijzend naar een concrete organisatorische invulling ervan) vraagt een zelfstandige afweging. Die afweging is
steeds meer een kwestie van politieke wilsvorming: in wetenschappelijke zin
kunnen we een aantal modaliteiten van vormgeving laten zien en hun voor- en
nadelen onderzoeken. In die afweging komen de eerder onderscheiden algemene
discussie (wat is de taak van een publieke ‘omroep’ en hoe breed (functies) moet
die worden gedefinieerd?) en de meer Nederlandse discussie over de vormgeving
van de Publieke Omroep samen.
De raad spreekt een voorkeur uit voor het vierde model, maar wel met een aantal
kanttekeningen. Allereerst is die keuze ingegeven door de inschatting dat het
organiseren van een publieke voorziening, zeker op de middellange termijn

179

focus op fu nct ies

gezien, in de vorm van een Publieke Omroep van een zelfstandig belang blijft.
Het duale bestel blijft dus actueel, ook in een Europese context. De raad meent
wel dat zonder wezenlijke hervormingen de verschillen tussen het publieke en
private deel van het landschap in de toekomst steeds verder onder druk zullen
komen te staan.
 In de verdere toekomst zal modaliteit 1 wellicht de meest realistische en toekomstbestendige optie blijken te zijn. Maar al te zeer is ook duidelijk dat het
medialandschap, hoewel zeer sterk beïnvloed door economische en technologische ontwikkelingen, mede wordt gevormd door de politieke en bestuurlijke wil
om daarin een sterke ‘publieke presentie’ te organiseren. Zeker voor een klein
land/taalgebied is dat van groot belang. Voor de komende jaren ligt daarvoor
modaliteit 4 voor de hand, mede ook omdat die mogelijkheden geeft om met
nieuwe vormen van organisatie van publieke belangen te experimenteren.
180

Positief in dat model is de manier waarop een verscherping van het profiel op
basis van een in dit rapport bepleite inhoudelijke bepaling van de missie van de
publieke omroep kan worden gecombineerd met de waardevolle elementen van
het huidige bestel, zoals de betrokkenheid van maatschappelijke groeperingen.
Modaliteit 4 combineert bovendien elementen van de modaliteiten 2 en 3. Het is
daarmee een wat meer hybride model, dat niet vanuit één ontwerpprincipe is
vormgegeven: nadrukkelijk is er ruimte om per functie een eigenstandige
uitwerking en vormgeving te kiezen. Nieuws wordt anders georganiseerd dan het
voorzien in opinie en achtergronden. De raad meent dat in een sterk veranderend
medialandschap een al te sterk gefixeerde keuze niet verstandig is. Het is, gegeven
ook de in hoofdstuk 5 besproken noodzaak om te kiezen voor een meer op variëteit en flexibiliteit gerichte vormgeving van het mediabeleid, wellicht verstandiger om te experimenteren met verschillende modaliteiten dan te kiezen voor één
model.
Een nieuwe mediawet, die dit proces zou moeten ondersteunen, zou kaders
moeten stellen, maar vooral ook ruimte voor experiment en innovatie moeten
bieden. Modaliteit 4 biedt voor een dergelijke lerende strategie de meeste ruimte.
 De ontwikkelingen in het medialandschap zijn van dien aard, dat niet mag
worden uitgesloten dat op de middellange termijn de eerste modaliteit feitelijk
realistischer wordt. Daarom is het van belang opties open te houden en te experimenteren met verschillende manieren om de publieke belangen te borgen.
Modaliteit 4 geeft naar de mening van de raad ook de beste mogelijkheden om de
transitie van het huidige bestel op een goede wijze vorm te geven. Dat komt
doordat de daarin nu actieve omroepverenigingen de kans krijgen zich te ontwikkelen tot multimediaal opererende organisaties, die enerzijds nog een deel van
hun huidige zendtijd en middelen gegarandeerd zien, maar hun positie steeds
meer op de ‘publieke markt’ moeten verdienen.
het maatschappelijk belang van media: conclusies en toepassingen

noten

1

2

3

4

Een nuancering: er is sprake van ledenbinding, maar door de nauwelijks aanwezige relatie tussen aantal leden en zendtijd sinds de nieuwe Mediawet (er zijn
300.000 of 150.000 leden nodig voor toetreding, verdere aantallen zijn niet relevant) is de invloed en betekenis daarvan door de wetgever voor een deel uitgehold. Bovendien speelt feitelijke waardering en toetsing van de bijdrage door
leden/burgers amper een rol in de waardering. Het visitatieproces kan alleen
uitmonden in een ja of nee over verdere concessie en het is onduidelijk hoe een
negatief oordeel van visitatie zich verhoudt tot het ledencriterium. Daarbij komt
dat het beoordelingskader ambigu en amper uitgewerkt is, als gevolg van vage
regelgeving en programmavoorschriften. Dit heeft ook te maken met volledige
absentie van discussie over kwaliteit en gewenst bereik. Zie Costera Meijer
(2003).
 Die laatste constatering geldt overigens niet alleen bij de vaststelling van de
taakopdracht van een publieke omroep, maar in meer algemene zin. Het publieke
belang valt zoals gezegd niet samen met de publieke omroep, maar kan ook
gestalte krijgen door inschakeling of conditionering van marktpartijen.
Er is een tweede, pragmatische reden om de functies van vermaak en reclame niet
tot de kern van de public service broadcasting te rekenen, omdat juist bij deze
functies het risico aanwezig is dat publieke voorzieningen de markt gaan dupliceren en (daarmee) verstoren. Ten slotte zijn er redenen van effectiviteit en herkenbaarheid ten gunste van die functionele toespitsing: de overheidsgelden gaan
naar die functies die het echt nodig hebben en de publieke omroep krijgt een
duidelijke eigen identiteit. Dit zijn echter redenen die buiten de orde van het hier
gehanteerde beoordelingskader vallen, en die deels betrekking hebben op andere
waarden, zoals het goed functioneren van markten en een doelmatige allocatie
van overheidsgelden.
Ook het aanbod van bepaalde vormen van kwalitatief hoogwaardig amusement
met een culturele of kunstzinnige inslag, of amusement dat is gericht op door de
(door advertentiemarkten gestuurde) commerciële aanbieders slecht bediende
groepen (kinderen, ouderen) kan op grond van een nadere analyse van het
beschikbare aanbod (waarin het verschil met het aanbod van marktpartijen aan
de orde wordt gesteld) als publiek belang worden aangemerkt.
181

focus op fu nct ies

182

literatuur

liter atuur
Albrow, M. (2001) ‘Society as social diversity: the challenge for governance in the global
age’, blz. 149-182 in: Governance in the 21st century, Future studies oecd, Paris:
oecd.
 Appelman, M., M. van Dijk, R. Nahuis, B. Vollaard en D. Waagmeester (2005) ‘Een
economisch vooronderzoek ten behoeve van de wrr-studie naar de media’, in:
W. van de Donk, D. Broeders en F. Hoefnagel (red.) Trends in het medialandschap,
Vier verkenningen, Amsterdam: Amsterdam University Press.
Arnbak, J.C., J.J. van Cuilenburg en E.J. Dommering (m.m.v. N.A.N.M. van Eijk , L.G.
Portielje en P. Slaa) (1990) Verbinding en ontvlechting in de communicatie. Een
studie naar toekomstig overheidsbeleid voor de openbare elektronische informatievoorziening, Amsterdam: Cramwinckel.
Ashby, W.R. (1956) An introduction to cybernetics, New York: Wiley.
Bakker, P. en O. Scholten (2003) Communicatiekaart van Nederland. Overzicht van media
en communicatie, Alphen aan den Rijn: Samson (vierde druk).
Balkenende, J.P. (1995) Verantwoordelijkheid en recht, een beschouwing over pluriformiteit,
maatschappelijke verantwoordelijkheid en verdeling van taken en bevoegdheden,
Preadvies voor de vergadering van de Calvinistische Juristen Vereniging, Zwolle:
W.E.J. Tjeenk Willink.
Bardoel, J. en J.J. van Cuilenburg (2003) Communicatiebeleid en communicatiemarkt.
Over beleid, economie en management voor de communicatiesector, Amsterdam:
Cramwinckel Uitgever.
Bardoel, J.L.H. (2003) Macht zonder verantwoordelijkheid? Media, mediabeleid en de
kwaliteit van de openbare informatievoorziening, Nijmegen: Katholieke Universiteit Nijmegen.
Barendt, E.M. (1995) Broadcasting law. A comparative study, Oxford: Clarendon
Press.
Bedrijfsfonds voor de Pers (2004) Van vangnet naar springplank: advies aan de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over de regionale en lokale informatievoorziening via de pers, Den Haag: Bedrijfsfonds voor de Pers.
Belien, P. (2004) ‘“Rathergate”en de oude media’, nrc Handelsblad, 7 oktober 2004.
Berg, A.H. (1996) ‘Private instellingen van publiek belang’, in: Openbaar bestuur, 1996,
nr. 3.
Beugels, P. en J. de Groof (2003, red.) Het cultureel tekort van de Europese Unie. Opstellen
over cultuurpolitieke en culturele rechten, Budel: Damon.
Boer, C. de en S.I. Brennecke (1999) Media en publiek. Theorieën over media-impact,
Amsterdam: Boom Uitgevers.
 Bommeljé, B. (2004) Nederland staat helemaal niet in brand, nrc 17 november blz. 9.
Bovenberg A.L. en C.N. Teulings (1999) ‘Op zoek naar de grenzen van de staat: publieke
verantwoordelijkheid tussen contract en eigendomsrecht’ in: W. Derksen et al.
(red.) Over publieke en private verantwoordelijkheden, Reeks Voorstudies en
achtergronden wrr V 105, Den Haag: Sdu Uitgevers.
Bovens, M. (1998) The quest for responsibility, accountability and citizenship in complex
organisations, Cambridge: Cambridge University Press.
183

focus op fu nct ies

184

Bovens, M. (2004) De verplaatsing van de democratie. Presentatie op wrr-symposium
‘De staat van de democratie. Democratie voorbij de staat’, 14 september 2004.
http://www.wrr.nl.
Broeders, D. en W. van de Donk (2004) ‘Macht, of onmacht van de media? Enkele kanttekeningen bij een actueel debat’, in: E.R. Engelen en M. Sie Dhian Ho (red.) De
staat van de democratie. Democratie voorbij de staat, wrr Verkenningen nr. 4,
Amsterdam: Amsterdam University Press.
Broeders, D. en I. Verhoeven (2005) ‘Kiezen uit overvloed. Sociaal-culturele ontwikkelingen in vraag en aanbod in het medialandschap’, in: W. van de Donk, D. Broeders
en F. Hoefnagel (red.) Trends in het medialandschap. Vier verkenningen, wrr
Verkenningen nr. 7, Amsterdam: Amsterdam University Press.
Broersma, M. (2003) Tegen de trend. Regionale journalistiek in een veranderende samenleving, Apeldoorn: Wegener.
Bruijn H. de, E. ten Heuvelhof en M. van Twist (2004) Calculeren voorbij de calculus,
identificatie van publieke belangen in het politiek-bestuurlijk debat, Den Haag:
Kenniscentrum voor ordeningsvraagstukken, ministerie van ez.
Calhoun, G. (1997) ‘Nationalism and the Public Sphere’, blz. 75-102 in: J. Weintraub and
K. Kumar (eds.) Public and Private Thought in Practice. Perspectives on a Grand
Dichotomy, Chicago: University of Chicago Press.
Chomsky, N. (2002) Media control. The spectacular achievements of propaganda, New
York: Seven Stories Press.
 Clément, C. (2003) La nuit et l’été: rapport sur la culture à la télévision, Paris: La Seuil/La
Documentation française.
com (1997) Groenboek over de convergentie van de sectoren telecommunicatie, media en
informatietechnologie en de implicaties daarvan voor de regelgeving – naar een
aanpak voor de informatiemaatschappij, com (97) 623 (3 december 1997).
Commissariaat voor de Media (2003) Concentratie en pluriformiteit van de Nederlandse
media 2002. Mediaconcentratie in beeld, Hilversum: Commissariaat voor de
Media.
Commissie-Ververs (1996) Terugblik naar het publiek: rapport van de Commissie Publieke
Omroep, Zoetermeer: Ministerie van oc&w.
Commissie-Wallage (2001) In dienst van de democratie: het rapport van de Commissie
Toekomst Overheidscommunicatie, Den Haag: Sdu Uitgevers.
Costera Meijer, I. (2003) ‘Wat is onderscheidende kwaliteit’, in: Tijdschrift voor communicatiewetenschap, jrg. 31, nr. 4.
Cuilenburg, J. van & D. McQuail (2003) ‘Media policy paradigm shifts. Towards a new
communications policy paradigm’, European Journal of Communication, Vol.
18(2): blz. 181-207.
Deuze, M. (2002) Journalists in the Netherlands. An analysis of the people, the issues and
the (inter-)national environment, Amsterdam: Aksant.
Dijck, J. van (2002) Televisie in het tijdperk van de digitale manipuleerbaarheid, Amsterdam: Vossiuspers.
Dommering, E. (red.) (2000) Informatierecht: fundamentele rechten voor de informatiesamenleving, Amsterdam: Otto Cramwinckel.
Dommering, E. (2005) Publieke omroep tussen overheid en markt, nog niet gepubliceerd.
literatuur

Donges, P. en M. Puppis (2003) (Hrsg.) Die Zukunft des Öffentlichen Rundfunks. Internationale Beiträge aus Wissenschaft und Praxis, Köln: Herbert von Halem Verlag.
Donk, W. van de, D. Broeders en F. Hoefnagel (2005, red.) Trends in het medialandschap.
Vier verkenningen, wrr Verkenningen nr. 7, Amsterdam: Amsterdam University
Press.
Donk, W. van de, B. Loader, P. Nixon, D. Rucht (2004) Cyberprotest: New media, citizens
and social movements, London: Routledge.
Donk, W. van de (2001) De gedragen gemeenschap, Den Haag: Sdu.
Dror, Y. (1971) Design for policy, New York: American Elsevier.
 Duyvendak, J.W. en M. Hurenkamp (2004) ‘Kiezen voor de kudde’, blz. 213-222 in:
J.W. Duyvendak en M. Hurenkamp (red.) Kiezen voor de kudde. Lichte gemeenschappen en de nieuwe meerderheid, Amsterdam: Van Gennep.
Eijk, N. van, L. Asscher, N. Helberger en J. Kabel (2005) De regulering van media in internationaal perspectief, wrr Webpublicaties, Den Haag: wrr en Amsterdam:
ivir.
Elchardus, M. (2002) De dramademocratie, Tielt: Lannoo.
Elchardus, M. (2004) ‘Autonome volgzaamheid’, blz. 205-212 in: J.W. Duyvendak en
M. Hurenkamp (red.) Kiezen voor de kudde. Lichte gemeenschappen en de nieuwe
meerderheid, Amsterdam: Van Gennep.
Elstain, D., D. Cox, B. Donoghue, D. Graham and G. Metzger (2004) Beyond the Charter.
The BBC after 2006, London: Broadcasting Policy Group.
Europese Commissie en Europees Parlement (2002) Richtlijn 2002/22 EC/EP and Council of
7 maart 2002, on universal sercice and users’ rights relating to electronic communications networks and services, Official Journal L 108/51, 2002.
Europe Economics (2002) Market Definition in the Media Sector: Economic Issues. Report
for the European Commission/Competition DG/Information, communication and
multimedia/media and music publishing, Brussels: European Commission.
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (2004) Caroline von Hannover tegen Duitsland, ehrm 24 juni 2004 (nr. 59320/00)
Etzioni, A. (2004) The common good, Cambridge: Polity Press.
Fladung, M. (2004) International Corporate Strategy in Network Based Industries. A Case
Study for the Emerging Multimedia Industry. Dissertatie Universiteit van Tilburg.
Frissen, V. (2004) De domesticatie van de digitale wereld, Inaugurele rede Erasmus
Universiteit Rotterdam, 25 juni 2004.
Gans, H.J. (2003) Democracy and the news, Oxford: Oxford University Press.
Geerardyn, A. en G. Fauconnier (2000) ‘Hybrid forms in marketing communication: the
increasingly fuzzy boundaries between information and commerce’, blz. 329-355
in: B. Pattyn (ed.) Media ethics. Opening social dialoge, Peeters: Leuven.
Geuss, R. (2001) Public Goods, Private Goods, Princeton: Princeton University Press.
 Gitelman, L. and G.B. Pingree (2003) New Media 1740-1915, Cambridge MA: mit Press.
Goodin, R.E. (2001) The End of Charity, paper presented to the acrod conference,
Adelaide, November 2001.
Goede, P. de (1999) Omroepbeleid met en tegen de tijd: interacties en instituties in het
Nederlandse omroepbestel, Amsterdam: Cramwinckel.
Grünwald, A. (2003) Report on possible options for the review of the European convention
on transfrontier television, T-TT(2003)002, Luxembourg: Council of Europe.
185

focus op fu nct ies

186

Gunn, C. (2004) Third Sector Development. Making up for the Market, Ithaca and London:
Cornell University Press.
Gunsteren, H.R. van (1994) Culturen van besturen, Amsterdam: Boom.
Haak, K. van der (1999) ‘Van verzuild bestel naar een publieke omroep’, in: J. Cuilenburg,
P. Nijens en O. Scholten (red.) Media in overvloed. Over verdwijnende loyaliteiten
en wisselende mediacontacten, Amsterdam: Amsterdam University Press.
Hallin, D.C. and P. Mancini (2004) Comparing media systems. Three models of media and
politics, Cambridge: Cambridge University Press.
hbo-Raad (2000) Hoor en wederhoor: eindrapport van de Visitatiecommissie Journalistiek
en Voorlichting, Den Haag: Interne en externe communicatie hbo-Raad.
Hobbelen, H.C.L. (2004) ‘De Hilversumse knoop’, Mediaforum jrg. 16, nr. 1.
Hoefnagel, F.J.P.M. en P. den Hoed (2005) Beleid inzake media, cultuur en kwaliteit, wrr
Webpublicaties, Den Haag: wrr.
Hoefnagel, F.J.P.M. (2005) Geschiedenis van het Nederlands inhoudelijk mediabeleid, wrr
Webpublicaties, Den Haag: wrr.
Hof van Justitie (2001) ‘zaak C-377/98’, Jur 2001: blz. i-07079.
Hoffmann-Riem, W. (2003) ‘Kann und soll der öffentliche Rundfunk eine Staatsaufgabe
sein?’, blz. 29-51 in: P. Donges und M. Puppis (Hrsg.) Die Zukunft des öffentlichen
Rundfunks – Internationale Beiträge aus Wissenschaft und Praxis, Köln: Herbert
von Halem Verlag.
Hood, C.C. (1983) The tools of government, Basingstoke: MacMillan Education.
Hoove, S. ten (2003) Grenzen in de journalistiek. Raad voor de Journalistiek tussen 1987 en
2003, Amsterdam: Otto Cramwinckel.
 Hoppe, R. (1989) Het beleidsprobleem geproblematiseerd, Muiderberg: Coutinho.
Hoskins, C., S. McFadyen and A. Finn (2004) Media Economics Applying Economics to New
and Traditonal Media, London: Sage. Http: //www. stateofthenewsmedia.org/
execsum.pdf.
Idenburg, Ph.A. (1995) ‘Strijd om het publieke terrein: bestuurlijke verantwoording
tussen syteemrationaliteit en nieuwe waardenrationaliteit’, in: P. de Jong et al.
(red.) Verantwoordelijkheid en verantwoording in het openbaar bestuur, Geschriften van de Vereniging voor Bestuurskunde, Den Haag.
James, E. (2003) ‘Commercialism and the mission of nonprofits’, in: Society, May-June
2003, blz. 29-35.
Jensma, F. en H. Laroes (2003) Zelfreflectie en zelfkritiek in de media, Nijmegen: Valkhof Pers.
Jong, W. de (2005) ‘Technologische ontwikkeling en de media’, in: W. van de Donk,
D. Broeders en F. Hoefnagel (red.) Trends in het medialandschap. Vier verkenningen, wrr Verkenningen nr. 7, Amsterdam: Amsterdam University Press.
Kleve P. (2004), Juridische iconen in het informatietijdperk, Deventer: Kluwer.
Kuhn, T.S. (1970) The structure of scientific revolutions, Chicago: University of Chicago Press.
Koops, B.J. (2005) ‘ict regulation should be technology-neutral’, in: Principles for ICT
Regulation, IT & Law Series, tmc Asser Press.
Krikke, J. (2003) ‘South Korea beats the world in broadband gaming’, in: IEEE Multimedia,
vol. 10, April-June 2003 blz,. 12-14.
Larouche, P. (2002) Communications convergence and public service broadcasting;
verkrijgbaar op: http://www.tilburguniversity.nl/tilec/publications/discussionpapers/larouche2.pdf.
literatuur

Larouche, P. en I.M. van der Haar (2005) Een schets van het Europese mediabeleid, wrr
Webpublicaties, Den Haag: wrr, Tilburg: Tilec.
Macionis, J.J. and K. Plummer (2002) Sociology. A global introduction (second edition),
Harlow: Pearson Education.
Marquand, D. (2004) Decline of the public, Cambridge: Polity Press.
Marres N. en G. de Vries (2002) ‘Tussen toegang en kwaliteit: Legitimatie en contestatie
van expertise op het internet’, blz. 171-248 in: H. Dijstelbloem en C.J. Schuyt
(red.) De publieke dimensie van kennis, wrr Reeks Voorstudies en achtergronden
V110, Den Haag: Sdu Uitgevers.
