Eenige pathologische en physiologische waarnemingen over koffie
Vrij dikwijls vindt men op afstervende koffietakken geelroode
stippeltjes (fig. 23 op pl. 2), die het eerst door Ridly in de
Straits Settlements op koffietakken zijn waargenomen en naar
het daar verzamelde materiaal door Massee 1) onder den naam
Necator decretus beschreven werden. Deze schimmel komt dik¬
wijls gelijktijdig met Gorticium javanicum voor en wel worden
daardoor zoowel Coffea arabica als C. liberica aangetast. Bij
de zijtakken vindt men de fructificaties in tegenstelling met het
genoemde Corticium vooral aan den naar boven gekeerden kant.
Buitendien werd Necator decretus op Java ook nog op ver¬
schillende andere planten, b. v. Thea chinensis, Bixa orellana
en Erythroxylon Coca waargenomen, meest eveneens gelijktijdig
met Gorticium javanicum.
1)

Kew, Bullet of misc. Inform. 1808 No. 138.
— 54 —

mikroskopisch onderzoek van de door Necator gevormde
roode stippeltjes zal men vinden, dat deze voor
het grootste gedeelte uit kleine, eene onregel¬
matige gedaante en eene zeer zwak roode kleur
bezittende, cellen (fig. 35) bestaan. De kleur van
deze cellen is echter onder het mikroskoop alleen
Fig. 35. Necator dan duidelijk waar te nemen, wanneer eenige
decretus. Sporen, daarvan over elkaar liggen. Dat wij in deze
435 maal vergr. ceHen met voortplantingsorganen, sporen, te
doen hebben, kan men gemakkelijk aantoonen, als men hen
in een klein waterduppeltje uitzaait. Zij ontkiemen dan zeer
spoedig en doen een normaal mycelium ontstaan, waaraan
echter in de vochtige kamer geene nieuwe fructificatieorganen
gevormd werden.
Om te zien, hoe deze sporen ontstaan, moet men jonge stip¬
peltjes onderzoeken, doelmatig b. v. aan dunne doorsneden, die
door chloralhydraatoplossing doorzichtig gemaakt zijn. Men zai
dan kunnen waarnemen, dat de jonge vruchtlichaampjes (fig.
36, a) onder de cuticula (c) van den koffietak liggen en eene

Fig. 36.
Necator decretus. a jong, b. volwassen vruchtlichaampje.
 — 55 —
ongeveer bolvormige gedaante bezitten. Zij bestaan uitsluitend
uit cellen met dunne wanden, waarvan de buitenste samen¬
sluiten en eene soort van wand vormen. De daardoor omsloten
ruimte is geheel met gelijksoortige cellen, de latere sporen,
gevuld, die zich dan isoleeren en door springen van de cuticula
en de wand der vruchtlichaamjes, van boven beginnende, vrij
komen, zooals dit op figuur 36, b te zien is.
Of Necator decretus bij de djamoer-oepas-ziekte eene groote
rol speelt, kan ik bij gebrek aan goed geslaagde infectieproeven
niet met zekerheid aangeven.
3.
Septobasidium sp.
Vrij dikwijls vindt men aan stam en takken van Coffea arabica
en C. liberica eene licht grijsachtig violette schimmellaag (fig.
24 op pi. 2), die door bevochtigen met water eene donkerbruine,
tot bijna zwarte kleur verkrijgt. Deze laag wordt gevormd door
eene schimmel, die evenals Corticium tot de basidiomyceten
behoort en wel tot het geslacht Septobasidium.
Aan doorsneden door de door deze schimmel gevormde grijs¬
achtige laag kan men zich gemakkelijk ervan overtuigen, dat
deze uit twee lagen van doorelkaar gevlochten schimmeldraden
bestaat, waarvan de eene tegen het aangetaste plantendeel
aanligt, terwijl de andere zich aan de oppervlakte bevindt. Beide
lagen staan door talrijke zuilachtige complexen van schimmel¬
draden met elkaar in samenhang. Op de buitenste laag worden
de fructificatieorganen gevormd en wel op eene voor het geslacht
Septobasidium karakteristieke wijze. De basidië bestaat hier
namelijk uit 4 cellen, waarvan ieder eene spore doet ontstaan.
Deze 4-cellige basidiën zijn bij onze schimmel vrij gemakkelijk
te vinden; daarentegen heeft het mij niet mogen gelukken rijpe
sporen daaraan waar te nemen.
 De beschreven schimmel schijnt overigens over het algemeen
zeer weinig schadelijk of onschadelijk te zijn. Dat zij dikwijls
voor schadelijk wordt gehouden, is misschien daardoor te ver¬
klaren, dat zij bij voorkeur ziekelijke planten schijnt aan te

— 56 —
tasten. Maar ook bij deze kon ik na het afkrabben van de
door Septobasidium gevormde schimmellaag gewoonlijk eene
geheel gezond uitziende schors aan het licht zien komen. Bij
mikroskopisch onderzoek vond ik verder, dat de myceliumdraden van Septobasidium alleen tusschen de buiten de kurklaag liggende, ook bij geheel gezonde takken afgestorven
schorscellen in gegroeid, maar niet binnen de kurklaag te vin¬
den waren.
Benevens op koffie komt Septobasidium spec. ook op talrijke
andere tropische planten voor. Zoo vindt men zeer dikwijls
de dadap aangetast (fig. 25 op pl. 2) en deze schijnt daardoor
wel iets te lijden. Althans is de schors ervan onder de Septobasidiumlaag dikwijls aanzienlijk dunner dan in de omgeving.
4.
De scheurziekte.
Van eene in de Padangsche Bovenlanden gelegen onderneming
werden aan het Proefstation voor Koffiekultuur stam en wortel
van een afgestorven koffieboom gestuurd, die verschijnselen ver¬
toonden, die ik tot nog toe niet aan koffieboomen had waar¬
genomen.
Eene dwarsdoorsnede (fig. 37a) door den stam van den bedoelden
boom vertoon¬
de namelijk,
nadat de snijvlakte
glad
was gemaakt,
radiair
verloopende stre¬
pen, die van
de oppervlak¬
te van den
stam uit naar
Fig. 37. Door de scheurziekte aangetast stamstuk
het
merg
van Coffea arabica, a in dwars b. in overlangsche door¬
toe
verliepen,
snede.
waar zij zich met elkaar vereenigden.
Zij waren gedeeltelijk

— 57 —
zeer fijn, gedeeltelijk meer dan 1 mM. breed en gevuld of met eene
bruine, öf met eene zuiver witte massa.
 Werd nu van een zoodanig stamstuk een overlangsche snede
(fig. 37b) gemaakt, dan kon men zien, dat de met de beschreven
massa gevulde scheuren over lange streken parallel met de
lengteas van den stam verliepen en dus in werkelijkheid groote
platen voorstellen.
Sneden, die parallel met de oppervlakte van eene zoodanige
plaat gevoerd waren, lieten eindelijk zien, dat de, de scheuren
vullende, massa eene zeer sierlijke teekening vertoonde, die uit
witte en bruine tinten bestond.
Ook schors en cambium vertoonden verder voor het grootste
gedeelte eene bruine kleur. De in de scheuren aanwezige mas¬
sa was verder tot aan de oppervlakte van den stam te vervol¬
gen; niet zelden kon men haar zelfs iets boven de schors
zien uitsteken. Aan de vrije oppervlakte was zij dan altijd
donker van kleur.
Deze verschijnselen waren aan den stam tot op eene hoogte
van eenige voeten waar te nemen; maar dan werden de scheuren
langzamerhand minder in aantal en verdwenen eindelijk geheel.
De pen wortel en de dikkere zij wortels vertoonden dezelfde ver¬
schijnselen als de stam.
Door mikroskopisch onderzoek kon gemakkelijk aangetoond
worden, dat de scheuren vullende massa uit schimmeldraden
bestaat, die onregelmatig door elkaar gegroeid waren en vooral
in de nauwere spleten tot een dicht weefsel („pseudoparenchym”)
samensloten. In dikkere scheuren vertoonden de schimmeldraden
daarentegen gedeeltelijk eenen meer losseren bouw en lieten
groote luchtruimten tusschen zich in.
Bij fijnere sneden — inzonderheid wanneer deze met haematoxyline gekleurd en in kruidnagelolie of canadabalsem waren
ingesloten — kon men verder waarnemen, dat niet alleen binnen
de scheuren schimmeldraden aanwezig waren, maar dat ook in
de omgevende houtelementen (vooral in de mergstraalcellen en
groote vaten) fijne schimmeldraden waren waar te nemen.
 Toen mij verder van dezelfde onderneming op mijn verzoek

— 58
op welwillende wijze een boom werd toegezonden, die nog in
de eerste stadiën der ziekte stond, kon ik daarin verschillende
spleten vinden, die midden in het hout zeer fijn uitliepen. Door
mikroskopisch onderzoek kon aangetoond worden, dat aan het
einde van eenen zoodanigen spleet gewoonlijk alleen in de mergstralen de samenhang werd doorbroken en wel scheen dit in
het begin daardoor te geschieden, dat alleen de zoogenoemde
intercellulaarsubstantie werd opgelost en de schim meldraden
tusschen de cellen door groeiden. Gelijktijdig waren op deze
plekken ook de cellen met dunne wanden (mergstraal- en houtparenchymcellen) met schimmeldraden gevuld. Later werden
de wanden van deze cellen gedeeltelijk geresorbeerd, terwijl de
cellen met dikkere wanden vooral van buiten door de schim¬
meldraden omgroeid werden en dikwijls geheel geisoleerd in de
schimmelmassa lagen.
Aan het bedoelde materiaal kon verder geconstateerd worden,
dat de beschreven schimmelplaten, tenminste voor een gedeelte,
van binnen naar buiten gegroeid waren. Bij enkele platen, die
blijkbaar kort te voren met de schors waren in aanraking geko¬
men, kon ook waargenomen worden, dat schors en cambium in
de omgeving van deze plaatsen een geheel normaal voorkomen
vertoonden. Aan het hout was daarentegen het, bij bespreking
der spleetziekte nader te beschrijven, verschijnsel waar te ne¬
men, dat tot op vrij grooten afstand van het cambium slechts
de grootere vaten en de omgevende cellen dikke, de houtreacties gevende wanden bezaten.
 Volgens het bovenstaande kan wel geen twijfel daaromtrent
bestaan, dat de in de bedoelde koffieboomen aanwezige scheu¬
ren door de daarin zich bevindende schimmel worden ver¬
oorzaakt. Tot mijn spijt heb ik echter van deze schimmel
nog geene fructificatie kunnen vinden en kan dus ook niet
opgeven, waar zij in het systeem der schimmels is te plaatsen
en welken naam zij moet dragen. Het is echter zeker zeer
waarschijnlijk, dat zij tot de hoogere schimmels, misschien tot
de Polyporeen of Agaricineen behoort. Van deze families zijn
verscheidene bekend als schadelijk voor cultuurplanten.
— 59 —
Als bestrijdingsmiddel is wel voorloopig alleen uitgraven en
verbranden der aangetaste boomen aan te bevelen.
C.
De

Wortelschimmels.
Bij het onderzoek van de in koffiewortels voorkomende schim¬
mels moet men in de eerste plaats in het oog houden, dat de
fijnere haarwortels van de koffieboomen zeer dikwijls ook in
geheel gezonden toestand schimmeldraden bevatten, die de zooge¬
noemde mycorhizen vormen. De morphologische eigenschappen
van deze schimmels zijn eenige jaren geleden door Dr. Janse 1)
uitvoerig beschreven, terwijl hare functie tot nog toe niet door
exacte proeven is vastgesteld. In ieder geval kunnen wij echter
deze schimmels niet tot de pathologische rekenen.
Hetzelfde geldt van de talrijke schimmels, die zich op ieder
in den grond afgestorven, bv. door aaltjes gedood wortelstuk
ontwikkelen en gewoonlijk de gezonde deelen der wortels niet
aan tasten.
 Benevens deze niet-parasitaire schimmels komen nu echter
op Java nog verschillende schimmels in de koffiewortels voor, die
wèl levende wortels aan tasten en het afsberven van te voren ge¬
zonde koffieboomen kunnen veroorzaken. Tot mijn spijt is het mij
echter nog niet mogelijk geweest, van eene van deze schimmels
de fructificatie, die alleen eene determinatie mogelijk maakt,
te vinden. Ik moet er mij daarom ook toe beperken de ver¬
schillende wortelziekten naar de uitwendige verschijnselen, die
dikwijls zeer eigenaardig zijn, te karakteriseeren.
In het geheel heb ik tot nog toe vier, blijkbaar door schim¬
mels veroorzaakte, wortelziekten aan de koffieboomen op Java
kunnen waarnemen. Eene daarvan heb ik reeds vroeger 2) on¬
der den naam van „zwarte wortelschimmel” beschreven. Door
deze schimmel werden op een in West-Java gelegen koffieland ver¬
scheidene exemplaren van Javakoffie gedood. Overigens schijnt
zij slechts zeldzaam voor te komen, ik heb haar althans tot nog
1)
2)

Annales du Jardin Bot. de Buitenzorg vol. 14 p. 53.
Teysmannia, deel 12 p. 305.
—

60 —

toe niet in andere streken van Java kunnen vinden en zal ook
daarom hier niet nader op deze schimmel ingaan.
Zeer verspreid is daarentegen over geheel Java eene andere
schimmel, die ik onder den naam van „bruine wortelschimmel”
in dit hoofstuk iets uitvoeriger zal beschrijven.
Yan eene derde waarschijnlijk ook door schimmels veroor¬
zaakte ziekte zal ik dan onder den naam van „spleetziekte” eene
korte beschrijving geven. Ten slotte zal dan nog eene in den
Cultuurtuin bij Buitenzorg aan Liberiakoffieboomen waargeno¬
men wortelziekte behandeld worden.
1.
Be bruine wortelschimmel.
 Wordt het wortelstelsel van eenen door deze schimmel aan¬
getasten boom, die echter nog niet geheel afgestorven en ver¬
droogd is, uitgegraven, dan vindt men gewoonlijk, dat de penwortel en de bovenste einden der zijwortels door eene vrij harde
schimmellaag bedekt zijn, die met de aan den buitenkant zit¬
tende aarde en steentjes vrij vast vergroeid is, terwijl de fijnere
zijwortels en de haarwortels nog geheel gezond zijn kunnen,
zooals dit ook bij het op plaat 3 naar eene photographie weer¬
gegeven wortelstelsel het geval was. In de latere ziektestadiën
vindt men aan deze wortels gewoonlijk geelbruine verhevenhe¬
den (fig. 36 op pl. 2), die wel eenigszins aan eene fructificatie doen
denken, maar toch altijd steriel werden gevonden. Worden zoo¬
danige wortels doorge¬
sneden en de snij vlak¬
te glad gemaakt, dan
kan men zien, dat de
schimmel ook in het
hout
is binnenge¬
drongen en er bruine
plekken
en donkere
Fig. 38. Dwarsdoorsneden door den wortelhals van door de bruine wortelschimmel ge- strepen in veroorzaakt
doode koffieboomen.
heeft. Figuur 38 stelt
twee zoodanige dwarsdoorsneden voor; de bruingele gedeelten
zijn daarin gepuncteerd.
 —

61

—

Eene fructificatie, waarvan het ook slechts waarschijnlijk zoude
zijn, dat zij met de in en op deze wortels waargenomen myceliën in verband zoude staan, heb ik aan de zieke wortels noch
direct na het uitgraven, noch na maanden lang bewaren onder
verschillende uitwendige voorwaarden kunnen vinden. In voch¬
tige lucht vormde zich wel is waar bijna zonder uitzondering
na korten tijd daarop eene groenachtige fructificatie, die ik aan
het einde van dit kapittel onder den naam van Sporotrichum
radicicolum zal beschrijven. Ik kan het echter niet voor waar¬
schijnlijk houden, dat deze schimmel met de beschreven ziekte
in samenhang staat. Daarentegen maakt het geheele uiterlijk
van de bedoelde schimmel het mij zeer waarschijnlijk, dat wij
hier met eene hoogere schimmel te doen hebben. Onder deze
zijn er immers vele, die slechts zeer zelden fructificeeren.
De nauwkeurige kennis van de voortplantingswijze zoude ech¬
ter natuurlijk ook voor de keuze van de in toepassing te
brengen bestrijdingsmiddelen van belang kunnen zijn. Geluk¬
kig schijnt evenwel de bruine wortelschimmel niet zeer besmet¬
telijk te zijn of ten minste slechts onder zekere voorwaarden den
koffiewortel aan te tasten. Ik heb althans nog nooit kunnen
waarnemen, dat grootere complexen van boomen door deze
ziekte gedood waren, zooals dit b. v. voor de aaltjesziekte regel
is; maar men vindt de gedoode boomen gewoonlijk over den
geheelen aanplant verspreid, midden tusschen gezonde. In ieder
geval is het toch zeker aan te raden, de door de beschreven
ziekte aangetaste boomen uit te graven en het wortelstelsel
op de plaats zelve te verbranden, eventueel nog den grond met
ongebluschte kalk te ontsmetten.
Sporotrichum radicicolum sp. n.
Op afgestorven koffiewortels,
die eenigen tijd in vochtige lucht bewaard worden, ontstaan
gewoonlijk groene plekken, die uit eene nieuwe schimmel bestaan,
waarvoor ik den naam Sporotrichum radicicolum heb gekozen.
 Het mikroskopisch onderzoek van deze schimmel geschiedt het
best in een druppeltje alkohol, omdat water niet goed tusschen
de schimmeldraden binnendringt. Verder zal men voor zijn

— 62 —
onderzoek het best plekken gebruiken, die nog
eene meer grijsachtige tint bezitten, omdat hier
nog niet zoo veel sporen gevormd zijn, die het
waarnemen der schimmeldraden moeilijk maken.
Maar ook aan zoodanige praeparaten zullen toch
wel het eerst de eivormige sporen (flg. 39. b.
Fig. 39. Sporo- in het oog vallen, die groen van kleur en 3—4
trichum radicico- mik. lang en 2—2,5 mik. breed zijn. Bij nader
him a. conidiën- onderZoek zal men dan ook de schimmeldraden
drager, b. rijpe co- kunnen waarnemen, waarop deze sporen ontstaan,
nicnën. 600 maal

Deze zijn kleurloos en tot 4 mik. dik. De sporen
ontstaan daaraan vooral aan korte zijtakken, die
zooals figuur 39, a doet zien, fleschvormige lichaampjes dragen,
die aan hun uiteinden eene spoor doen ontstaan.
De tot het geslacht Sporotrichum behoorende schimmels wor¬
den algemeen als saprophyten beschouwd en ik kan het ook voor
de boven beschreven schimmel niet voor waarschijnlijk houden,
dat zij ooit bij het afsterven van koffiewortels eene rol heeft ge¬
speeld. Daartegen spreekt reeds het vrij algemeen voorkomen
op wortels, die onder de meest verschillende uiterlijke verschijn¬
selen zijn afgestorven. Bij de door de bruine wortelschimmel
gedoode wortels, heb ik deze schimmel altijd na eenige dagen
zien optreden, wanneer zij in vochtige lucht bewaard waren.
2.
De spleetziekte van Goffea liberica.
Yan eene in den Preanger gelegen onderneming werden mij
5 3-jarige planten van Liberiakoffie toegezonden, die volgens
het bijgaande bericht sterk kwijnende waren, ofschoon zij
noch door bladziekte, noch door djamoer oepas waren aangetast.
 Yan buiten was aan deze planten niets verdachts te zien als
dat de wortelhals een weinig was opgezwollen en dat onmiddellijk
onder deze aanzwelling de diameter der wortel iets verengd was.
Op deze plaats was verder bij eenige boomen te constateeren,
dat de bast verwijderd was en het ten gevolge daarvan vrijliggende
hout eene grijsachtige tint bezat. Bij andere boomen was daar¬
entegen de schors op deze plaats nog geheel aanwezig, maar

door aansnijden daarvan kon
men er zich gemakkelijk van
overtuigen, dat ze op deze
plek afgestorven en bruin
van kleur was, terwijl het
daaronder gelegen hout even¬
eens eene meer of minder don¬
ker grijze kleur vertoonde.
Bij nader onderzoek van
het grijsachtige hout moest
het verder opvallen, dat daar¬
in eigenaardige spleten (fig.
35 op pi. 2) aanwezig waren,
die de gedaante van de mergstralen bezaten en vrij diep
naar binnen toe waren te
volgen.
Werden
verder
de wortels van de bedoelde
boomen meer naar het onder¬
einde toe van de schors ont¬
daan, dan kon gemakkelijk
geconstateerd worden, dat de
spleten ook in hout aan¬
wezig waren, dat nog geheel
normaal van kleur en ook
met eene blijkbaar gezonde
schors bedekt was.
Omdat nu de 5 onderzochte
wortels de beschreven ver¬
schijnselen in gelijke wijze
vertoonden, terwijl er andere
verdachte verschijnselen niet
aan konden waargenomen
worden, is zeker de veron¬
derstelling eenigszins ge¬
rechtvaardigd, dat zij met
het kwijnen der boomen in
Fig. 40. Stuk van eene dwarsdoor¬
causalen
samenhang staan,
snede door hout en cambium yan eenen
door de spleetziekte aangetasten wortel. en het scheen mij dus wel
de moeite waard, het, de be160 maal vergr.
— 64 schreven verschijnselen vertoonende, gedeelte der wortels aan
een nauwkeurig mikroskopisch onderzoek te onderwerpen.
 Om nu het eerst het ontstaan van de eigenaardige spleten na
te gaan, werden houtstukken onderzocht, die nog eene geheel
normale kleur bezaten en onmiddellijk aan het nog blijkbaar
geheel gezonde hout grensden. Aan dit materiaal kon gecon¬
stateerd worden, dat de beschreven spleten allen in de mergstralen aanwezig waren, waarvan de cellen of opgelost of ver¬
scheurd waren. De spleten bevonden zich overigens altijd alleen
binnen eenigen afstand van het cambium, zooals dit ook figuur
40 doet zien, waarop de omgeving van eene betrekkelijk kleine
spleet tot aan het cambium toe is afgebeeld. Op deze figuur
kan men ook waarnemen, dat de mergstralen van de spleet af
tot aan het cambium toe zeer dunne wanden bezitten en dat
ook de omgevende houtcellen voor het grootste gedeelte het¬
zelfde verschijnsel vertoonen. Slechts enkele elementen met
dikke wanden zijn midden tusschen die met dunne wanden
verstrooid te vinden, terwijl bij normaal hout slechts onmiddellijk
aan het cambium eenige cellagen grenzen, waarvan de wannog niet of nog weinig verdikt zijn. Door scheikundige
middelen, b. v. floroglucine en zoutzuur kan men overigens
nog aantoonen, dat alleen de verdikte wanden de houtreacties
geven.
Soortgelijke verschijnselen — van de spleten afgezien — werden
door Janse 1) in het hout van dadapboomen waargenomen, die
door de „dadapziekte” waren aangetast en moeten volgens
de opgaven van dezen natuuronderzoeker door bacteriën worden
veroorzaakt. Het was dus natuurlijk te onderzoeken, of niet
misschien bacteriën bij deze koffieziekte eene rol spelen.
 Mijne pogingen, om bacteriën in de cellen met abnormaal dunne
wanden te vinden, hadden echter allen een geheel negatief
resultaat en ook door de verschillende geprobeerde kleuringsmethoden was in dit opzicht niets te bereiken. Overigens was
in het bedoelde hout ook van gomvorming, die bij de tot nog
toe nader onderzochte bacteriënziekten van het hout gewoonlijk
1)

Teysraannia, Deel 5. p. 524.
— 65 in groote hoeveelheid gevonden werd, eveneens niets waar
te nemen. Ik geloof dus wel te kunnen aannemen, dat wij hier
niet met eene bacteriënziekte te doen hebben.
Bij het voorkomen van spleten in de ziekelijke wortelgedeelten
zoude men nu echter ook wel daaraan kunnen denken, dat bij
de bedoelde ziekte misschien hoorders of andere dierlijke orga¬
nismen eene rol zouden spelen. Ik heb echter in de spleten
noch sporen van verdachte dieren noch ook hare excrementen
kunnen vinden. Alleen in de oude reeds verrotte schors vond
ik hier en daar talrijke mijten, die echter wel zeker eerst na het
afsterven van den wortel hierin zijn binnengedrongen. In ieder
geval was ook van deze diertjes in de, vroegere stadiën der ziekte
vertoonende, gedeelten van den wortel niets te vinden, en daar
deze dieren reeds met eene goede loup duidelijk zijn waar te nemen,
is het niet waarschijnlijk, dat zij aan de waarneming zouden
ontsnapt zijn, wanneer zij in de wortels constant aanwezig ge¬
weest waren.
Eindelijk werd in het ziekelijke hout natuurlijk ook naar schimmeldraden gezocht, maar in die gedeelten, die nog niet verkleurd
en door blijkbaar gezonde schors bedekt waren, geheel tevergeefs.
 Daarentegen vond ik in het onder den wortelhals gelegen
gedeelte van het wortelstelsel talrijke schimmeldraden, die
in het, in 2% zoutzuur houdenden alkohol geconserveerde,
materiaal, na het kleuren met haematoxyline, zeer duidelijk wa¬
ren te herkennen. Aan sneden, op deze wijze behandeld, waren
de schimmeldraden ook, vooral in de houtspleten, gemakkelijk
waar te nemen en
verder ook binnen de
buitenste houtelementen met dunne wan¬
den. Bovendien kon
men hen ook niet zelden
binnen houtelementen
w
,
..
met normaal verdikte
t

Fig. 41. stuk van eenen mergstraai, met
schimmeldraden doorgroeid. 280 maal vergr.
Meded. PI. LXVII.
wanden aantoonen. Zoo
stelt figuur 41 een stuk
5

—

66

—

van eenen raergstraal voor, die normaal dikke wanden bezit,
maar toch met schimmeldraden doorgroeid is. Natuurlijk is
het nu wel mogelijk, dat deze cellen nog niet lang te voren
door de schimmeldraden waren aangetast en dat daarom deze
cellen nog in de eerste stadiën der ziekte stonden.
Met nadruk wil ik er echber nog op wijzen, dat ik bij het nog
niet verkleurde hout noch in de spleten, nóch in de houtcellen
schimmeldraden heb kunnen vinden, ook niet na kleuring met
haematoxyline, dat in het door schimmeldraden aangetaste hout
ook de fijnste draden zoo duidelijk maakt, dat zij de waarne¬
ming niet kunnen ontsnappen.
 In ieder geval schijnt het mij niet waarschijnlijk, dat de be¬
doelde schimmel direct het ontstaan van de spleten en abnor¬
male houtcellen zoude veroorzaakt hebben. Mogelijk ware het
wel is waar, dat door de schimmel eene gift- of fermentachtige
stof afgescheiden wordt, die de beschreven verschijnselen ook
op eenigen afstand van de draden zelve kan veroorzaken. Hierte¬
gen spreekt evenwel het reeds aan gehaalde feit, dat de schimmel¬
draden ook in geheel normaal uitziende houtcellen werden aan¬
getroffen. Het komt mij ook waarschijnlijker voor, dat de vorming
van de spleten en abnormale houtcellen in het geheel niet of min¬
stens niet direct door parasitaire organismen wordt veroorzaakt.
 Misschien zijn de genoemde verschijnselen daardoor veroorzaakt,
dat door een plaatselijk afsterven van schors en cambium de
aanvoer van de, uit den stam komende, voedingstoffen wordt
onderbroken. Dat onmiddellijk onder den wortelkraag de schors
was afgestorven, werd reeds medegedeeld. Evenzoo werd ook
reeds vermeld, dat op deze plekken altijd schimmeldraden konden
aangetoond worden. Men kan het dus wel voor eenigszins
waarschijnlijk houden, dat door deze schimmel het afsterven
van het bedoelde wortelgedeelte is veroorzaakt, te meer,
daar andere verdachte organismen — van de reeds aangehaalde
mijten afgezien, die slechts in enkele wortels voorkwamen —
op de beschreven plekken niet konden aan getoond worden. Om
echter in dit opzicht tot geheel betrouwbare resultaten te ko¬
men, zoude men zeker een nauwkeuriger onderzoek moeten

— 67 —
instellen, waarvoor mij tot nog toe het noodige materiaal heeft
ontbroken. Tot mijn spijt was het mij niet eens mogelijk, vast te
stellen, tot welke soort van schimmel bedoelde myceliumdraden
belmoren. Eene frnctificatie heb ik er tot nog toe niet aan kun¬
nen vinden en de draden zelve zijn zoo weinig karakteristiek, dat
zij niet eens over de familie, tot welke de schimmel in kwestie
behoort, iets kunnen uitwijzen. Mocht overigens ergens eene
ziekte in de koffietuinen optreden, die op de boven beschrevene
gelijkt, dan zoude het zeker aanbeveling verdienen, haar zoo spoe¬
dig mogelijk door eenen deskundige in loco te doen onderzoeken.
Ten slotte wil ik nog een eigenaardig verschijnsel beschrij¬
ven, dat eveneens aan de door spleetziekte aangetaste wortels
werd waargenomen en daarin bestaat, dat in de secundaire
schors, die anders bij de Liberiakoffiewortels, wanneer deze niet
zeer dik zijn, alleen cellen met dunne wanden bevat, eene ge¬
heel abnormale ver¬
dikking der wan¬
den plaats heeft.
 Vooral worden de
overlangs verloopende cellen op de¬
ze wijze veranderd,
maar ook bij de
mergstralen waren,
zooals figuur 42 doet
zien, de wanden
van enkele cellen
Fig. 42. Dwarsdoorsnede door hout (h), cam¬ sterk verdikt. De¬
bium (c) en abnormale schors (3) van eenen zieken
zelfde figuur doet
koffiewortel 160 maal vergr.
ook zien, dat de
verdikking der schorscellen zelfs zoo ver kan gaan, dat tusschen
de houtcellen en de verdikte schorscellen slechts nog eene en¬
kele cambiumcel aanwezig was, die buitendien ook was afge¬
storven en met eene bruinachtige massa was gevuld. Door
phloroglucine en zoutzuur kon verder nog aangetoond worden,
dat de verdikte wanden altijd de houtstofreactie gaven.
—

68

—

Het beschreven verschijnsel, dat men misschien schorssclerose
zou kunnen noemen, werd tot nog toe alleen aan één wortel
waargenomen en gedeeltelijk was op dezelfde plek ook de
spleetziekte in meer of minder hevige mate te constateeren.
Over de oorzaak ervan ben ik niet in staat ook slechts eenigszins gerechtvaardigde hypothesen te uiten.
8.
De witte wortelschimmel van Coffea liberica.
In den Cultuurtuin te Buitenzorg bestaan reeds sedert jaren
in eenen nu 20-jarigen aanplant van Coffea liberica 2 zich
langzamerhand naar alle kanten uitbreidende plekken, waarop
de oude boomen afsterven, en is hierbij waar te nemen, dat de bla¬
deren van eenen boom allen te gelijker tijd verwelken en aan
den boom verdrogen. De op de plaats der afgestorven boomen
gezette jonge Liberiaplanten hebben zich tot nog toe goed
ontwikkeld en zijn blijkbaar door de ziekte niet aangetast.
 Bij het onderzoek van eenige zoodanige boomen was aan de
bovenaardsche gedeelten niets te vinden, dat als de oorzaak van
het afsterven kon opgevat worden. Daarentegen viel bij het
onderzoek der wortels der bedoelde boomen dadelijk een wit
mycelium in het oog, dat vooral de schors van het dicht aan
de aardoppervlakte gelegen wortelgedeelte had doorgroeid. Dat
wij nu dit schimmelmycelium als de oorzaak van het afsterven
der bedoelde boomen hebben aan te zien, wordt nog daardoor
waarschijnlijker gemaakt, dat dit mycelium in alle onderzochte
boomen, die van de bedoelde plek afkomstig waren, kon aange¬
toond worden, terwijl andere verdachte verschijnselen daaraan
niet waren te vinden.
Eene fructificatie heb ik tot nog toe ook van deze schimmel
niet kunnen vinden.
D.
De schimmelziekten der Koffievruchten.
Bij de Liberiakoffie komt het in verschillende streken
zeer dikwijls voor, dat de vruchten, voordat zij rijp zijn
zwart worden en verdrogen, waardoor natuurlijk een minder¬
waardig product ontstaat. Bij de Javakoffie is dit verschijnsel
daarentegen minder dikwijls waar te nemen.
— 69 Ongetwijfeld kunnen de oorzaken van dit zwartworden zeer uit*
eenloopen en het zal wel over het algemeen moeilijk zijn, voor
de reeds zwart geworden bessen met zekerheid aan te geven,
waardoor zij stierven, eene vraag, die mij zeer dikwijls gesteld werd.
In ieder geval is mijn onderzoek in dit opzicht nog niet zoo ver
gevorderd, om op deze vraag een betrouwbaar antwoord mo¬
gelijk te maken. Ik zal mij ook daarom hier er toe beperken,
een kort overzicht te geven van de verschillende oorzaken, waar¬
door de koffievruchten kunnen beschadigd worden en dan eenige
schimmels, die ik er op heb aangetroffen, kort te beschrijven.
 Ten eerste kunnen zeker uitwendige voorwaarden, zooals lange droogte, te veel regen, te veel licht of te groote
warmte, nadeelig op de vruchten in werken. Vooral heb ik
herhaald kunnen waarnemen, dat bij planten, die te weinig
of geen schaduw hadden, de naar het licht toegekeerde
zijde der vruchten eene grijsbruine kleur (fig. 33 en 35 pl. 2)
vertoonde, die door het afsterven en verdrogen der buitenste
cellagen veroorzaakt werd. Op en tusschen deze afgestorven
cellen vindt men dan dikwijls verschillende schimmels en
Chroolepideae; dat deze echter het ontstaan der grijsbruine
plekken niet veroorzaakt hebben volgt reeds daaruit, dat zij niet
eens bij van denzelfden boom genomen vruchten op alle plekken
konden aangetoond worden, terwijl zij gedeeltelijk zelfs op geheel
gezonde en groene gedeelten der vruchten werden aangetroffen.
Het is echter wel waarschijnlijk, dat zoodanige vruchten meer
kans hebben door schimmels geheel gedood te worden dan
geheel gezonde. Bovendien kon ik ook niet zelden waarne¬
men, dat aan de grijsbruine plekken spleten ontstonden, zoodat
de vruchten dan gemakkelijk konden verrotten.
Ten tweede kunnen de vruchten ook daaronder lijden, dat
de geheele tak, waarop zij zich bevinden, door eene ziekte b. v.
djamoer oepas wordt aangetast. In dit geval worden over het
algemeen de vruchten eerst ziekelijk en drogen dan gewoonlijk
langzamerhand in. Maar zij beginnen eerst donker en zwart te
worden, nadat het vruchtvleesch bijna geheel verdroogd is,
gewoonlijk ook niet in alle gedeelten gelijktijdig, zooals dit op

— 70 —
fig. 32 op pl. 2 is voorgesteld. Soortgelijke verschijnselen kun¬
nen ook wel door overdracht veroorzaakt worden.
 Ten derde kan ook de vruchtsteel door insecten of schim¬
mels worden aangetast. Inzonderheid schijnt het vrij dikwijls
voor te komen, dat de vruchtstelen van zeer dichte trossen bij
aanhoudende regens verrotten. Of hierbij eene bepaalde schimmel
eene rol speelt, heb ik nog niet met zekerheid kunnen aantoonen. Zeer waarschijnlijk is het mij echter, dat niet zel¬
den witte luizen de vruchtstelen beschadigen.
Eindelijk kunnen natuurlijk ook de vruchten zelve aangetast
worden en komen in dit opzicht wel alleen insecten, wieren en
schimmels in aanmerking.
Van insecten vindt men in verrottende koffie vruchten zeer dik¬
wijls verschillende vliegenlarven, die gedeeltelijk tot de door Dr.
Koningsberger 1) beschreven Bactrocera conformis behooren. Wan¬
neer men overigens deze larven in verrottende bessen heeft
gevonden, is natuurlijk zonder nauwkeurige proeven nog niet
te zeggen, of de bedoelde bessen reeds ziek waren, toen de vlie¬
gen hare eieren daarop legden of eerst door de daarin borende
larven rot gemaakt zijn. Mijne tot nog toe in dit opzicht ge¬
nomen proeven maken het eerste waarschijnlijker.
Daarentegen heb ik mij met zekerheid ervan kunnen overtuigen,
dat een klein, tot de Bostrychidae behoorend, torretje geheel ge¬
zonde, groene koffiebessen aanboort. Eene, door een zoodanig in¬
sect binnen het laboratorium aangeboorde, koffiebes is in fig. 34op
pl. 2 voorgesteld. Overigens heb ik zoodanige gaatjes tot
nog toe slechts vrij zelden in de koffietuinen in de vruchten
aangetroffen.
Van wieren is hier vooral de door Went beschreven Cephaeuros Coffeae 2) te noemen, die volgens Delacroix 3) met Cephaleuros virescens Kunze identiek is. Overigens komen zeker
verschillende Chroolepideae op koffievruchten voor; gedeeltelijk
zijn deze ongetwijfeld geheel onschadelijk.
1)
2)
3)

Mededeelingen uit ’sLands Plantentuin. No. 20. p. 24.
Centralbl. f. Bact. Par. u. Inf. 2 Abth. Bd. 1. p. 681.
Les Maladies et les ennemis des Caféiers p. 104.
 71

Van de op koffievruchten aangetroffen schimmels zijn natuur¬
lijk die van bijzonder belang, welke gezonde bessen aan tasten.
Dit heb ik echter tot nog toe alleen voor Hemileia vastatrix en
Corticium javanicum met zekerheid kunnen aantoonen. Boven¬
dien vindt men op de meer of minder verdroogde en donker
gekleurde kofflebessen dikwijls nog talrijke andere schimmels,
die wel voor het grootste gedeelte de hoedanigheid der koffie¬
boon niet influenceeren en dus voor de praktijk zonder belang
zijn. Of dit echter werkelijk het geval is, is in ieder geval
alleen door moeilijke infectieproeven uit te maken. Hierbij is
nog in het oog te houden, dat de bedoelde schimmels ook daar¬
door schadelijk kunnen worden, dat zij in de reeds door een
insect of door eene andere schimmel aangetaste bes binnen¬
dringen en het afsterven en verrotten daarvan bespoedigen.
Dit zal waarschijnlijk bij verschillende in de koffiebessen waarge¬
nomen bacteriën en gistsoorten het geval zijn. Om deze redenen
scheen het mij wel de moeite waard, alle in en op de koffiebessen
aangetroffen schimmels te onderzoeken en te determineeren en
ik geef in het navolgende de tot nog toe bij dit onderzoek
gewonnen resultaten, ofschoon deze nog zeer onvolledig zijn.
1.
Hemileia vastatrix.
heeft Hemileia vastatrix nooit op de vruchten
van Coffea waargenomen. Op Java heb ik daarentegen deze
schimmel vrij dikwijls op vruchten van Coffea liberica kunnen
aantoonen. Zij vormt daarop geelbruine plekken, die dikwijls
met het roode sporenpoeder van Hemileia bedekt zijn (fig. 26
op pl. 2) of ook met de daarop parasiteerende witte schimmel
(fig. 27 op pl. 2). Door mikroskopisch onderzoek kunnen ook
gemakkelijk de schimmeldraden en haustoriën van Hemileia in
het vruchtvleesch aangetoond worden. Aan oudere plekken kan
men verder gewoonlijk waarnemen, dat ze iets boven de op¬
pervlakte der vruchten uitsteken.
 Delacroix 1)

1)

L. c. p. 15.
- 72 —
Vrij dikwijls vond ik overigens soortgelijke of ook veel donker¬
der gekleurde plekken (fig. 28 op pi. 2), waarop geene sporen van
Hemileia te vinden waren. Werden echter van deze plekken dwars¬
doorsneden

R

gemaakt

en

in chloralhydraatoplossing
gekookt, dan waren in de
verkleurde gedeelten ervan
gemakkelijk

schimmeldra-

den (fig. 43,a) en haustoriën
(43,b) waar te nemen, die
met die van Hemileia vasFig.
43. a. Myceliumdraden in eene tatrix in ieder opzicht over-

intercellulaarruimte van eene koffie vrucht eenstemden.
Alleen waren
b. oude, «. jonge haustoriën 500 maal de haustoriën meestal veel

vergr.
plomper dan in de bladeren,

zooals figuur 43,6 doet zien.
Zij verwekken den indruk, als

ware eene zwak lichtbrekende massa daarop afgezet.
Of deze

massa echter door de haustoriën zelve naar buiten is afgeschei¬
den, of door de koffiecellen daarop werd afgezet, heb ik niet
met zekerheid kunnen uitmaken.
Dat echter de bedoelde haus¬

toriën inderdaad tot Hemileia vastatrix behoorden, wordt daar¬
door aan getoond, dat ik soortgelijke haustoriën ook in plekken
kon waarnemen, waarop de typische Hemileia-sporen te vinden
waren.
Bovendien vond ik ook aan de grens van de zwarte

plekken niet zelden jonge haustoriën (fig. 44,c), die met die
van door Hemileia aangetaste bladeren geheel overeenstemden.
2.
Corticium javanicum

Deze schimmel gaat niet zelden

van de koffietakken ook

op de vruchten over en wel vond ik daarop ook hier en daar
de lichtroode fructificatie, zooals dit op fig. 31 van pl. 2 is afgebeeld.
Nog meer heb ik echter de, in aansluiting aan Corti¬

cium besproken,

„witte stippeltjes” op onrijpe koffievruchten

(fig. 29 op pl. 2) aangetroffen.
In vele gevallen kon men zich

dan ook van de schadelijke uitwerking van deze schimmel over¬
tuigen.
 Men kon namelijk dikwijls zien, dat de koffiebessen

— 73 —
onder de witte stippeltjes bruin van kleur waren, terwijl zij
rondom deze plekken nog hare normaal groene kleur bezaten,
zooals dit door lig. 30 op pl. 2 duidelijk gemaakt wordt. Later wordt
dan echter gewoonlijk de geheele bes donker van kleur en verdroogt.
3.
Nectria spec. div.
Op de zwarte vruchten van Coffea liberica vond ik drie ver¬
schillende Nectria-soorten. De tot dit geslacht behoorende schim¬
mels zijn daardoor gekarakteriseerd, dat zij ongeveer bol vormi¬
ge peritheciën vormen, die op het aangevallen plantendeel zitten
en een groot getal van asci bevatten. In deze ontstaan 8 ovale,
2-cellige, hyaline sporen, die door eene aan de oppervlakte
der peritheciën ontstaande opening vrij komen. Bovendien vor¬
men deze schimmels gewoonlijk nog eene andere eenvoudiger
fructificatie, waardoor in eene, aan de oppervlakte van het aange
vallen plantendeel gelegen, laag talrijke conidiën ontstaan.
De drie op de kofflevruchten voorkomende Nectria-soorten zijn
zonder moeite door de navolgende beschrijvingen te on¬
derscheiden :
a) . Nectria luteopilosa sp. n. De peritheciën zijn menierood,
maar tot bijna aan den top van goudgele haren omgeven; zij zijn
gemiddeld 250 mik. hoog en 180 mik. breed. De sporen zijn lang¬
werpig, niet verengd in het midden, aan beide kanten stomp eindi¬
gend, 10—12,5 mik. lang en 3 mik. breed. Vóór de peritheciën
ontstaan op de aangetaste vruchten conidiënlagen, die eveneens
met goudgele haren bedekt zijn. Op deze ontstaan tweecellige
conidiën, die in grootte ongeveer met de sporen overeenstemmen.
b) . Nectria fructicola sp. n. De okergele peritheciën dragen
geene haren en zijn c. 180 mik. hoog en breed. De sporen
zijn in het midden duidelijk verengd, en 10—12 mik. lang en
3,5 mik. breed.
 c) . Nectria coffeicola Zimm. De menieroode peritheciën zijn
eveneens kaal en tot 400 mik. hoog en 300 mik. breed. De
sporen zijn even lang als bij de twee andere soorten, maar
breeder, tot 5 mik. De vóór de peritheciën ontstaane conidiën
zijn langwerpig, 4—6 cellig, 40—50 mik. lang en 5 mik. breed.
— 74 —
Van de drie bovenstaande soorten is Nectria cofïeicola het
meest verspreid en men zoude wel kunnen vermoeden, dat deze
schimmel met het zwartworden der koffievruchten in verband
staat, te meer, daar verschillende Nectria spec. als schade¬
lijke parasieten bekend zijn. Aan den anderen kant moet ik
echter opmerken, dat Nectria coffeicola ook op zeer verschillende
andere afgestorven plantendeelen voorkomt en in mijn laborato¬
rium bijna altijd na eenigen tijd optrad, wanneer houtachtige
plantendeelen in vochtige lucht bewaard werden.
4.
Diplodia coffeicola sp. n.
De aanwezigheid van Diplob

c

JÜ

& m

W

IS

dia coffeicola is bij het bewa-

ren van zwarte koffievruchten
in vochtige lucht gemakkelijk
daaraan te herkennen, dat
Fig. 44. Diplodia coffeicola. a Pyk- deze schimmel dan groote
nide, b. onrijpe, c. rijpe spore. a. 60, hoeveelheden
sporen
naar
b en c. 250 maal vergr.
buiten afscheidt Deze sporen
worden gevormd in ongeveer fleschvormige pycniden (fig. 44, a),
die alleen met den hals een weinig uit het vruchtvleesch
steken. De sporen zelve zijn eerst ééncellig en hyalien fig. 44, b),
later tweecellig en donker, tot bijna zwart (fig. 44, c). Zij zijn
verder 24 mik. lang en 12 mik. breed. Deze schimmel werd
op zwarte koffievruchten vrij dikwijls aangetroffen.
5.
Pestalozzia Coffeae sp. n.
 De tot het geslacht Pestalozzia behoorende schimmels vormen
hare sporen in eene laag, die eerst door de cuticula bedekt, maar
later door openspringing daarvan vrij komt. Zij komen dus in dit
opzicht met de tot Colletotrichum behoorende overeen. Zeer ka¬
rakteristiek is nu echter bij Pestalozzia de gedaante van de sporen
(fig. 45). Deze bestaan namelijk over het algemeen uit 5 cellen,
waarvan de 2 uiterste hyalien, de drie middenste echter don¬
ker van kleur zijn. Aan de onderste cel bevindt zich verder

— 75 —
een kort steeltje, terwijl de bovenste in 3 lange
en fijne borstels uitloopt.
Bij de op koffievruchten waargenomen soort
zijn de sporen c. 25 mik. lang en 5—6 mik.
breed, het steeltje is 4 mik. lang, de borstels
15 — 20 mik. lang en slechts 1 mik. breed. Van
Fig. 45. Pesta¬
de drie donkere cellen is verder de onderste
lozzia Coffeae spo¬
iets lichter van kleur dan de twee andere. Of
ren. 600 maal
deze
soort met eene, reeds beschrevene identisch
vergr.
is, kan ik niet met zekerheid opgeven; ik heb
haar daarom voorloopig eenen nieuwen naam gegeven.
Ofschoon verschillende soorten van het geslacht Pestalozzia
als schadelijk bekend zijn, zoo b. v. Pestalozzia Guepini voor
de thee, maakt reeds het slechts zeer sporadisch voorkomen
op koffievruchten waarschijnlijk, dat wij hier met een secundair
verschijnsel te doen hebben.
6.
Aspergillus atropurpureus sp. n.
 Op zwarte koffievruchten vond ik vrij dikwijls eene nieuwe
Aspergillus-soort, waarvan de conidiëndragers bijna 1 mM. lang
kunnen worden en aan hare uiteinden eene massa van donker
bruine conidiën vormen. Hoe deze ontstaan, kan men zeer goed
b
aan zwakke exemplaren zien, die zich bij
de „cultuur in den hangenden druppel”
ontwikkeld hebben (hg. 46). Men ziet aan
deze, dat de conidiën in kettingen aan het
einde van fleschvormige cellen ontstaan,
maar onder elkaar door kleine tusschenstukken verbonden zijn. De normale co¬
nidiëndragers onderscheiden zich van de in
figuur 46 afgebeelde alleen daardoor, dat het
Fig. 46. Aspergilus
atropurpureus.
Coni- einde ervan kogelvormig is opgezwollen
diëndrager. 600 maal en aan zijne geheele oppervlakte met de covergr.
nidiënkettingen vormende cellen bedekt is.
III.
EENIGE OPMERKINGEN OVER STERRETJES.
Bij Coffea arabica kan men dikwijls waarnemen, dat de bloem¬
knoppen reeds in zeer vroege ontwikkelingsstadiën opengaan en
dan verder niet meer groeien, maar zonder vruchten aan te
zetten afvallen. Zoodanige onvolmaakte bloemen (fig. 47, a—c)
worden op Java algemeen „sterretjes” genoemd. Wanneer men
boomen, die dit verschijnsel vertoonen, nauwkeurig onderzoekt,
zal men dikwijls kunnen vinden, dat tusschen deze kleine ster¬
retjes en de normale bloemen alle mogelijke overgangen be¬
staan, die tot stand komen, doordat de bloemknoppen in meer
of minder ver gevorderden toestand plotseling open gaan en
zich dan gewoonlijk niet verder ontwikkelen. In onderstaande
figuur 47 is eene zoodanige reeks van meer of minder ontwik¬
kelde sterretjes en ten slotte eene normale, onmiddellijk voor
het opengaan staande bloemknop (o) afgebeeld.
 77 —
Twijfel bestaat echter of men al deze onvolmaakte bloe¬
men sterretjes moet noemen. Inderdaad wordt deze naam
in de praktijk door den een alleen voor de zeer klein
blijvende stadiën (b. v. a. — c. lig. 47) gebruikt, door den
ander echter voor alle bloemen, die te vroegtijdig opengaan,
dus voor de geheele reeks van a. — n. In het navolgende
zal ik mij aan de laatste terminologie houden en alleen tusschen grootere en kleinere sterretjes onderscheid maken.
Dit schijnt mij vooral voorloopig het doelmatigst, omdat het
in ieder geval moeilijk zoude zijn in de reeks van kleine ster¬
retjes tot de grootere vormen ergens eene scherpe grens te trek¬
ken. Wordt door later onderzoek aangetoond, dat wij hier met
verschillende verschijnselen te doen hebben, die ook aan ver¬
schillende oorzaken hun ontstaan hebben te danken, dan zal
men natuurlijk ook eene daarmee overeenkomende terminolo¬
gie moeten uitvinden.
In overeenkomst met de verschillende grootte vertoonen de
sterretjes ook eene meer of minder ver gaande ontwikkeling
der verschillende organen. Zoo blijft de bloemkroon bij de klei¬
nere sterretjes altijd meer of minder groen, terwijl zij bij de
grootere eene meer witachtige tint vertoont en bij de grootste
even zoo wit is als bij de normale bloemen.
 Evenzoo zijn ook de sexuaalorganen der bloem, stuifmeelkorreltjes en stamper, des te beter ontwikkeld, naarmate het bedoel¬
de sterretje grooter is. In dit opzicht werd overigens reeds door
Dr. Burck geconstateerd, dat vooral de mannelijke sexuaal¬
organen bij de sterretjes weinig ontwikkeld zijn. Maar ook de
stamper is bij de kleine sterretjes zoo klein, dat het wel is te
begrijpen, dat zich uit deze geene vruchten ontwikkelen. Daar¬
entegen kan men wel bij de grootere sterretjes, die uiterlijk
volkomen normaal ontwikkelde sexuaalorganen bezitten, a priori
hieromtrent in twijfel zijn en er werden mij ook door de heeren
Administrateurs in dit opzicht zeer van elkaar afwijkende op¬
gaven gedaan.
Om nu echter hieromtrent geheel betrouwbare gegevens te
verkrijgen, is het natuurlijk alleen noodig, sterretjes van verschil-

- 78 —
lende grootte door een daarvoor geschikt kenmerk, b.v. een aan het
internodium vastgebonden draadje te onderscheiden, zoodat men
later met zekerheid kan konstateeren, of zich daaruit normale
vruchten ontwikkelen. Om de sterretjes van verschillende grootte
kort te karakteriseeren, zal men hen doelmatig met de op figuur
47 voorgestelde verschillende vormen van meer of minder ont¬
wikkelde sterretjes kunnen vergelijken. Op verschillende on¬
dernemingen zijn ook reeds zoodanige proeven
op touw gezet en mag gehoopt worden, dat wij bin¬
nen kort over de zeker ook voor de praktijk be¬
langrijke vraag, van welke sterretjes (dit woord
in den boven gedefinieerden wijdsten zin gebruikt)
normale vruchten kunnen verwacht worden, ge¬
heel betrouwbare gegevens zullen ontvangen.
Wat het voorkomen van sterretjes bij Liberiakoffie aangaat, werd reeds vroeger medegedeeld 1),
dat mij in de Lampongsche Districten een groote
Liberiakoffieboom werd aangetoond, die nooit nor¬
male bloemen heeft gevormd, maar altijd kleine
abnormale bloemen, die veel op sterretjes gelij¬
Fig. 48.
 ken. Ik geef in fig. 48 eene afbeelding van een
Takstuk van takstukje van dezen boom, die nooit vruchten heeft
eenen abnor- voortgebracht. Overigens is het voor mij toch zeer
raalen Liberia¬
twijfelachtig, of wij in dit geval werkelijk met echte
koffieboom.
sterretjes te doen hebben. In ieder geval is aan
te nemen, dat het ontstaan van deze abnormale bloe¬
men van de, tijdens de knopvorming heerschende, uit¬
wendige voorwaarden onafhankelijk is.
Daarentegen heb ik in den laatsten tijd in de
omgeving van Buitenzorg één maal aan eenen LibeFig. 49.
riaboom eene betrekkelijk groote bloemknop waar¬
Sterretje van
genomen, die evenals de echte sterretjes van Coffea
eenen Libearabica,
te vroegtijdig was opengegaan, zooals dit op
ria-koffie
figuur 49 is voorgesteld. Het is zeer waarschijn¬
boom.
lijk, dat wij in dit geval met een echt sterretje te doen hebben.
1)

De Koffie-Gids 5e. Jaarg, p 649,

— 79 —
Elders heb ik aan de Liberiakoffie nog nooit sterretjes kun¬
nen waarnemen. Daarentegen zijn deze aan hybriden tusschen
Coffea arabica en C. liberica dikwijls in bijzonder groote hoeveel¬
heden te vinden.
Over de oorzaken der sterretjesvorming zijn de meeningen nog
zeer verdeeld, hetgeen misschien voor een groot gedeelte daaraan
is te wijten, dat verschillende oorzaken tot sterretjesvorming
aanleiding kunnen geven. Zeker zijn echter nog te weinig exacte
proeven in dit opzicht genomen en berusten tot nog toe uitge¬
sproken meeningen over de oorzaken der sterretjesvorming op
waarnemingen, die op zeer verschillende wijze kunnen verklaard
worden. Ik wil daarom ook op deze plaats op deze verschil¬
lende meeningen niet nader in gaan, maar mij er toe beperken,
eenige opmerkingen mede te deelen, die in dit opzicht misschien
van belang kunnen worden.
 In de eerste plaats wil ik eene waarneming mededeelen,
waardoor aangetoond wordt, dat watertoevoer sterretjesvorming
kan veroorzaaken. Deze waarneming werd gedaan op eene on¬
derneming in het Zuidergebergte, waar door eene open en niet
gemetselde goot, midden door de tuinen heen, water naar de
kweekbedden geleid werd en wel geschiedde dit gewoonlijk om
den anderen dag. Op deze onderneming was het verder, van
de laatste dagen afgezien, maanden lang zeer droog geweest,
zoodat zich op de geheele onderneming een prachtige bloei had
kunnen ontwikkelen. Eene uitzondering hierop maakten alleen
de langs de sloot staande boomen, die vol zaten met sterretjes
en volgens welwillende mededeeling van den Administrateur
dier onderneming in de laatste maanden altijd door sterretjes
gevormd hadden.
Daar hier de boomen met sterretjes en die met normale bloe¬
men onmiddellijk aan elkaar grensden, kan daaromtrent geen
twijfel bestaan, dat zich deze boomen, wat licht en temperatuur
betreft onder dezelfde voorwaarden bevonden en dat wij alleen
het door de sloot toegevoerde water als de oorzaak der sterretjes¬
vorming hebben aan te zien. Het is ook wel zeer waarschijnlijk,
dat hierbij alleen of minstens in hoofdzaak het door de wortels

-

80

-

opgenomen water eene rol heeft gespeeld, ofschoon aan den
anderen kant moet toegegeven worden, dat in de onmiddellijke
omgeving van de sloot ook meer waterdamp in de lucht moet
aanwezig geweest zijn.
