TER HULDIGING VAN POLAK
TER HULDIGING VAN POLAK
door Prof. Dr. H. J. v. d. Schroeff
Ter gelegenheid van zijn 25-jarig ambtsjubileum als hoogleraar aan
de Nederlandsche Economische Hogeschool te Rotterdam in het begin
van het vorige jaar werd Professor N. J. Polak een bundel opstellen
aangeboden, geschreven door een aantal van zijn oud-collega's en oudleerlingen. De grondgedachte bij de samenstelling van deze bundel
was daarin korte artikelen samen te brengen, waarin een der door de
jubilaris in de loop der jaren uitgesproken of neergeschreven ideeën
aan de ervaring van de medewerkers aan de bundel wordt getoetst.
 „Op deze wijze — zo bracht de feestredenaar bij het jubileum, Minister
Huysmans, deze gedachte onder woorden -— spreken een aantal Uwer
leerlingen en vrienden U toe in eigen taal, eren zij U naar eigen be­
kwaamheid en inslag. In iedere bijdrage zult ge zonder twijfel iets
terugvinden, wat aan U zelf, direct of indirect, is ontleend.”
Kon de aanbieding van dit geschenk op de jubileumdatum nog slechts
in manuscript geschieden, de bundel is thans gedrukt en in de handel
verschenen1). Een geschrift in kloek formaat en in keurig verzorgde
uitvoering ligt thans voor mij en het oordeel, waartoe kennisneming
van de inhoud leidt, kan niet anders luiden, dan dat de opzet van dit
huldigingsgeschenk voortreffelijk is geslaagd. Mijn waardering — mijn
bewondering welhaast voor deze vondst — gaat in de eerste plaats
uit naar de fijnzinnig gekozen titel „Weerspiegelde gedachten” . Men
had waarlijk geen betere titel kunnen bedenken om de „hommage” , die
in deze bundel ligt besloten, tot uitdrukking te brengen. Hoe toch zou
men de wetenschappelijke werker en docent een meer passende hulde
kunnen bréngen dan door hem wetenschappelijke bijdragen aan te bieden
van de hand van hen, die hij is voorgegaan, en in wier gedachtenuitingen
hij zijn eigen arbeid en door hem uitgedragen denkbeelden vindt weer­
spiegeld. Ook degene, die ■—■ zoals schrijver dezes ■— Polak's denk­
beelden in hoofdzaak uit zijn geschriften kent, zal in vele artikelen
— in het ene meer, in het andere minder — diens gedachten terugvinden.
Hoeveel te meer zal dit het geval zijn voor degenen, die nader ver­
trouwd zijn met door deze leermeester in zijn colleges viva voce ver­
kondigde theorieën en ideeën.
 De gevarieerdheid van de inhoud is zo groot, dat van een volledige
opsomming van alle in de bundel voorkomende bijdragen moet worden
afgezien; aan een bespreking van elk opstel afzonderlijk valt zelfs
niet te denken. Niet minder dan 35 bijdragen komen er in vror over
de meest uiteenlopende onderwerpen. De meeste zijn opstellen van
enige bladzijden; een enkele is van grotere omvang gelijk de gedegen
studie van Prof. Koopmans over „Rentevoet, monetair evenwicht en
deblokkeering” , waarin de door Polak in zijn proefschrift ontwikkelde
gedachte van de opvolging der spaarders aan de theorie van Keynes
omtrent de rente wordt verbonden.
De bundel wordt geopend met de rede, die Minister Huysmans, zelf
leerling en promovendus van de jubilaris, bij de herdenking van het
jubileum en de aanbieding van de bundel het vorig jaar uitsprak. Een
tekening van Polak als docent, examinator, als geleerde en als mens
•*) Weerspiegelde gedachten, opstellen aangeboden aan Prof. Dr N. J. Polak bij zijn
vijf en twintigjarig ambtsjubileum als hoogleraar aan de Nederlandsche Economische
Hoogeschool, 1948 verschenen bij de Erven F. Bohn N.V. Haarlem.
ma b

blz. 66

vindt men in de daarop volgende bijdrage van W. Houwink onder de
titel ,,Prof. Dr N. }. Polak en de studenten’’, waarin men de eigen­
schappen van hoofd en hart, die men in Polak zozeer kan waarderen,
vindt geschetst.
 De ,,vak”-artikelen, die daarna volgen, bestrijken een groot deel van
het economische gebied. Het is moeilijk om een keuze te doen. Zo ik
een enkele bijdrage afzonderlijk noem, dan verzoek ik de lezer daarin
geen discriminatie te willen zien van de niet genoemde artikelen. Onder
de opstellen over specifiek bedrijfseconomische onderwerpen vindt men
beschouwingen van Prof. ten Doesschate over de herwaardering van
activa, een ongetwijfeld belangrijk probleem, waarin stellig nog zeer
veel meer problematiek verscholen ligt, dan schrijver in deze korte
schets naar voren heeft kunnen brengen. Dr J. A. Koert schrijft over
de „normale” bedrijfsbezetting in verband met de Richtlijnen voor de
prijsvaststelling, terwijl men kritische beschouwingen over de prijsvaststellingsrichtlijnen vindt neergelegd in het artikel van B. Pruyt onder
de titel „Een prijspolitieke boemerang”. A. J. W. Renaud snijdt het
wel zeer actuele vraagstuk aan van de vervangingswaarde en de af­
schrijving op machines, waarvan een uiteenzetting wordt gegeven, die
wel niet de volledige instemming zal hebben van de aanhangers van
de theorie van de vervangingswaarde, waaronder schrijver dezes. Van
de hand van Dr H. Thierry vindt men een belangwekkende essay over
,,de wet der niet-proportionele meeropbrengsten en de optima” , waaraan
ik gaarne een uitvoerige analyserende beschouwing zou hebben gewijd,
zo dit mogelijk ware in het kader van dit artikel.
De accountant-lezers van dit blad zullen artikelen, waarin vraagstuk­
ken van het beroep worden behandeld, aantreffen van Dr L. H. Belle
over „Accountant-bedrijfseconoom” , waarin schrijver de gronden aan­
geeft, die er z.i. bestaan om de originele functie van de accountant te
onderscheiden van de nevenfunctie als bedrijfseconoom; van M. F. J.
 Cool over „Public accountant en overheidsingrijpen” . Mr B. Moret
wijdt een beschouwing aan de objectiviteit van de accountant, waarin
schrijver als zijn zienswijze uiteenzet, dat het optreden van de accoun­
tant als verzorger van bizondere belangen niet in strijd is met het wezen
van het accountantsberoep en dat hierin geen gevaar voor de objectivi­
teit van de accountant behoeft te liggen, een uitspraak, waarvan ik voor
de ontwikkeling van het accountantsberoep mag hopen, dat zij niet
zonder bestrijding zal blijven.
Fiscale vraagstukken worden besproken door Dr A. M. Lucas, die
aandacht wijdt aan de doelstellingen bij de huidige belastingwetgeving;
door D. C. Renooy, die de wijziging van de fiscale positie der naamloze
vennootschappen sedert 1940 en Prof. Schendstok, die de herhaalde
heffing en heffing met toerekening als onderwerp heeft gekozen. Arti­
kelen op het gebied van de geldpolitiek en het bankwezen vindt men
behandeld door Dr A. Houwink en Prof. G. M. Verrijn Stuart.
Met de bovengegeven opsomming heb ik nog slechts een greep in
de rijke inhoud gedaan. De lezer moge mij toestaan, dat ik hem verder
naar de bundel verwijs met de aanbeveling, deze zelve ter hand te
nemen en zich tot lezen te zetten.
'T'wee artikelen zijn er echter, die ik door hun bizondere karakter
hier nog gaarne naar voren wil brengen. Ik doel hier in de eerste
plaats op de kostelijke bijdrage, handelende over „de economische grond­
begrippen en schone letteren” , van de hand van Prof. Lambers, die
zijn opstel opdraagt „aan de hoogleraar, die mij ook Multatuli ten­
ma b

blz. 67

teerde” . Is collega Lambers blijkens de bewoordingen van deze dedi­
catie destijds op Multatuli getenteerd, de lezing van zijn opstel doet
verwachten, dat zijn leerlingen nog op andere auteurs der schone lette­
ren hebben te rekenen.
 Schrijver mist in de werken der economische wetenschap de vierde
dimensie, het tijdgebeuren, neergelegd in de voortbrengselen der schone
letteren. Hebben Shakespeare en Balzac —■ zo lezen wij — in hun
ontleden van het menselijk gedrag geen trekken gevonden, die de
economische analyticus tot steun konden zijn? Zijn de figuren en situaties
uit de literatuur niet een paradigma van de handelende mens? Zo gaat
des schrijvers aandacht naar de schone letteren uit; zij helpen de ogen
openen en de geest fris te houden.
De mijmeringen van collega Lambers hebben ook mij tot mediteren
gebracht. Zou dit alleen voor de schone letteren gelden? Zou de ont­
vankelijkheid voor andere kunsten niet evenzeer tot die ■— waarlijk
zeer gewenste — frisheid kunnen bijdragen en de fantasie kunnen ver­
hogen, die voor de analyse, misschien meer nog de bewegelijkheid van
geest, welke voor het stellen van het probleem nodig is. Zou er ........?
Ik sluit hierbij mijn meditaties af. Niet aan de overeenkomst, c.q.
 tegenstelling ten deze van de voortbrengselen der schone kunsten wil
ik verdere aandacht wijden, maar wel aan de ,.tegenstelling’’ van de
Amsterdamse School van de bedrijfseconomie en de Rotterdamsche
School, die J. Brands aan de orde heeft gesteld. Ik heb dit artikel met
niet minder genoegen gelezen dan het hiervoor genoemde. Zijn er ook
op dit terrein van wetenschap — zo verzucht schrijver — weer twee
scholen, die elkander bestrijden, die althans over elkander staan? Is
er een Rotterdamse school of is deze alleen opgebouwd in het brein
van de student in de bedrijfseconomie of van de assistent-accountant,
die voor het examen Bedrijfshuishoudkunde werkt, als ,,een wazig bouw­
werk in de verte, waar voornamelijk denkbeelden onderdak vinden, die
niet overeenkomen met de hun zo eigen geworden leerstellingen?"
Het kan voor de gezonde ontwikkeling van de beoefening van de
bedrijfseconomie in ons land alleen maar nuttig zijn om de verhoudin­
gen te stellen zoals zij zijn. En dan wil ik opmerken, dat collega Brands
de oorsprong van de tegenstelling, welke met grote hardnekkigheid onder
de studenten wordt gemaakt, raak heeft aangegeven. De tegensteling
is kunstmatig verscherpt, doordat alles wat niet specifiek ,.Amsterdams”
is, aan „Rotterdam” is toegedicht. Laat ons niet stilstaan bij de vraag,
welke omstandigheden dit in de hand gewerkt hebben, laten wij ons
keren tegen een legendevorming omtrent „tegenstellingen” , die nimmer
afbreuk heeft kunnen doen aan de collegiale en aangename verstand­
houding, maar die niettemin schadelijk is te achten voor het vak. Laat
ons erkennen, dat er op sommige punten afwijkingen zijn in opvattingen
en in zienswijze omtrent bepaalde problemen. Wij behoeven dat niet te
betreuren; integendeel! Zoals het een nadeel voor een wetenschap is,
indien door hare beoefenaren geen overeenstemming wordt bereikt
omtrent de cardinale problemen van het vak, zo is het ook een nadeel,
indien de bevruchtende invloed van een gedachtenwisseling ter over­
brugging van minder ver uiteenlopende opvattingen zou worden gemist.
 ,,Du choc des opinions jaillit la vérité!” Tegenstellingen zijn nuttig als
zij het uitgangspunt kunnen vormen van een gezamenlijk bezinnen op
de problemen en uitgaande van deze gedachte heb ik dan ook geen
reden tot verheugenis gevonden in de uitspraak van Brands, dat van
een controverse Amsterdam—Rotterdam in redelijkheid niet kan worm ab

blz. 68

den gesproken, omdat er geen Rotterdamse school der bedrijfseconomie
bestaat of bestaan heeft. Trouwens in de gemoede —- het doet wellicht
typisch aan, dat deze opmerking van „Amsterdamse” zijde komt
geeft de laatste bewering nu wel het juiste beeld? Toch zeker niet voor
de leer van de financiering, waarin het boek van Polak het toonaange­
vende werk is.
Maar hoe het zij, School of geen School, de gedachte bij de verschij­
ning van dit boekwerk zal uitgaan naar de nestor van de bedrijfs­
economie aan de Rotterdamse hogeschool, aan wie dit boek is opgedra­
gen en die daarmede een hulde wordt gebracht, die onverdeelde instem­
ming zal vinden, omdat zij de erkenning vormt van de grote betekenis
van Polak’s wetenschappelijke arbeid en van het belangrijke aandeel,
dat aan deze eminente werker in de opbouw van de bedrijfseconomie
in Nederland moet worden toegekend.
Hulde voor dit boekwerk, hulde aan de man, die door dit boekwerk
wordt geëerd.
 LIEFDADIGHEID DOOR EEN ONDERNEMING
door Prof. Dr. P. J. A. Adriani
Ons besluit op de inkomstenbelasting, hoewel gebouwd op de Duitse
wet van ,1939, wijkt daarvan op vele punten af. Zo missen we in ons
besluit een voorschrift als §12, 2° Eink. st. ges., dat noch voor de op­
brengsten en inkomsten der verschillende bronnen, noch voor het totale
inkomen, aftrek toelaat voor „freiwillige Zuwendungen” . Alleen in het
besluit op de vennootschapsbelasting vonden we de Duitse bepaling terug
in dien zin, dat met onttrekkingen werden gelijkgesteld 5 „de uitgaven te
algemene nutte en die voor liefdadige, kerkelijke en dergelijke doelein­
den”. In het besluit inkomstenbelasting vindt men in art. ,16 al. 3, verg.
art. 9 al. 2, een beperkte toepassing van de Duitse gedachte.
Waarop steunt deze gedachte? De beide Leidraden geven geen ophel­
dering; die op de vennootschapsbelasting § 13 zegt alleen, dat de royaliteit
niet voor een deel op dc fiscus mag worden afgewenteld en § 24 van die
op de inkomstenbelasting 1941 geeft in het geheel geen motivering. W e
moeten in de Duitse literatuur zoeken om er achter te komen. En daar
vinden we het gemakkelijk. We hebben slechts het laatste grote werk
over de Einkommensteuer op te slaan, dat van Enno Becker, de maker van
de R. Abgabenordnung, Die Grundlagen der Einkommensteuer 1940.
Daar vinden we op vele plaatsen, dat de kosten „der Lebenshaltung”
nooit het inkomen verminderen. Het inkomen dient juist om de kosten
„der Lebenshaltung” te bestrijden. Deze „Kerngedanke führt dazu, lau­
fende, an sich freiwillig gewährte Zuwendungen auch dann nicht als
Sonderausgaben zu behandeln, wenn die Leistungen auf besonderen Ver­
einbarungen beruhen", (§ 292). Liefdadigheid behoort bij onze „Lebens­
haltung", dus geen aftrek; dit geldt voor de ondernemer evengoed als
voor de particulier.
 Daar ligt dus het criterium: vrijwillig, maar zedelijk verplicht, omdat
de houding, die wij persoonlijk tegenover het leven aannemen, ons voor­
schrijft voor een bepaald doel te offeren.
En nu denken we terug aan „Winterhulp”. In de Vakstudie, Besluit
Vennootschapsbelasting p. 227 lezen we: „Naar het voorkomt vallen ook
bijdragen voor Winterhulp onder onderlid 5” . Een lezer van het M.A.B.
ma b

blz. 69.
