Enkele opmerkingen over (het gebruik van) bedrijfs- economische begrippen (lezers reageren)
MAB

Methodologie
Bedrijfseconomie
Onderwijs
Onderzoek

Lezers reageren

Enkele opmerkingen over
(het gebruik van) bedrijfseconomische begrippen
‘Baten’, ‘Betalingen’, ‘Inkomsten’, ‘Kosten’, ‘Lasten’, ’Ontvangsten’,
‘Opbrengsten’ en ‘Uitgaven’

Prof. Dr. J. Dijksma

Het volgende artikel is een reactie op de bij­
drage van de heer dr. A.T.J. Vernooij (verder
Vernooij) aan dit blad onder de titel ‘De toet­
sende tucht van de dimensie-analyse’ en is
geschreven op verzoek van de MAB-redactie.
Na een aantal inleidende opmerkingen, zal ik
puntsgewijs reageren op het artikel van Ver­
nooij.
Het is plezierig te constateren dat Vernooij zich
in zijn artikel geworpen heeft op de in zijn ogen
vermeende onjuiste definitie van de begrip­
pen 'kosten', 'lasten’, ‘uitgaven’ en 'betalingen’,
zoals die worden gebruikt door bedrijfseco­
nomen. Dergelijke methodologische onderwer­
pen worden zelden aangepakt.
Als Rotterdams bedrijfseconoom herinner ik mij
het zogenaamde Feyenoord-Ajax-sfeertje dat
soms werd opgeroepen bij de discussie over
het antwoord op de vraag: Is het ‘Rotterdam­
se’ kostenbegrip beter dan het ‘Amsterdam­
se’ kostenbegrip van Van der Schroeft (1974,
p. 27)?
Het Amsterdamse kostenbegrip was van nor­
matieve aard. Het Rotterdamse kostenbegrip
gekenmerkt door de slogan ‘different concepts
april 1994

of costs for different purposes’. Het Amster­
damse kostenbegrip was enger dan het Rot­
terdamse kostenbegrip; immers het normatie­
ve karakter ontbrak in de Rotterdamse
kostendefinitie.
Van beter of slechter kan niet worden gespro­
ken, wel van anders of van meer of minder
nuttig. Waarbij nuttig dan vertaald kan worden
als praktisch toepasbaar of praktisch toege­
past.
Als ik Vernooij goed heb begrepen probeert
hij de door hem aangezwengelde discussie
van dezelfde aard te laten zijn. Hij slaagt erin
eenzelfde sfeer te scheppen.
 Ten eerste door natuurkunde en bedrijfseco­
nomie op een badinerende manier met elkaar
te vergelijken (‘Het is alsof de natuurkundigen
drie verschillende grootheden zoals ‘versnel­
ling’, 'snelheid' en 'afstand', alle drie zouden
bestempelen als ‘snelheid’.’).
Prof. Dr. J. Dijksma is als hoogleraar Bedrijfseconomie
verbonden aan de Vakgroep Bedrijfswetenschappen
aan de Faculteit der Beleidswetenschappen van de
Katholieke Universiteit Nijmegen.
217

MAB

Ten tweede door een eigen, niet in de bedrijfs­
economie gebruikelijke, definitie van het be­
grip ‘uitgave’ te vergelijken met in de bedrijfs­
economie gebruikte en gebruikelijke be­
grippen. Stel de volgende gebeurtenis vindt
plaats: ‘Een bedrijf sluit een brandverzekering
af op 1 september 1992 met halfjaarlijkse be­
talingen. De prijs voor deze verzekering is
ƒ 2.400 per jaar.’ Ik neem aan dat op 1 sep­
tember een (in mijn bedrijfseconomische ter­
minologie) uitgave, die gelijk is aan een beta­
ling, van ƒ 1.200 plaatsvindt.
Vernooij stelt echter ‘Dit bedrag (ƒ 2.400 - JD)
is een uitgave die leidt tot een schuld die uit­
gedrukt wordt in guldens.’ De manier waarop
Vernooij de begrippen ‘betalingen’, ‘uitgaven’
en ‘kosten' aan elkaar probeert te praten is
van juridische aard en geheel anders dan in
de bedrijfseconomie gebruikelijk, waar uitga­
ve en betaling samenvallen.
Na eerste lezing van het artikel van Vernooij
blijven zinnen hangen als:
’Op grond van de dimensie-analyse van uit­
gaven en kosten kan dus worden gecon­
cludeerd dat uitgaven nooit kosten en kos­
ten nooit uitgaven zijn.’
Een dergelijke zin beklijft des te meer als ik
het nieuwste, mij bekende, boek op het
gebied van de inleiding tot de bedrijfseco­
nomie bezie, waarin het volgende overzicht
is vermeld (Blommaert, Blommaert, Bouma,
Groot en Kuijl, 1993, p. 197).
 Figuur 9 .1 Overzicht van mogelijke relaties tus­
sen (1) kosten en uitgaven en (2) opbreng­
sten en ontvangsten

218

Uit dit overzicht blijkt dat uitgaven en kosten
kunnen samenvallen, maar ook deels kunnen
verschillen. Dat zelfde geldt voor de begrip­
pen ’opbrengsten’ en ’ontvangsten’.
’Dit bedrag is een uitgave die leidt tot een
schuld die uitgedrukt wordt in guldens.’
Dat een uitgave kan leiden tot een schuld
zal vele comptabele lezers toch de wenk­
brauwen doen fronsen. Boekhoudkundig
kan ik dit niet verklaren. Vernooij’s opvat­
ting is echter van juridische aard. Op het
moment van het aangaan van de verplich­
ting ontstaat een (juridische) uitgave. Dus
in boekhoudtermen bijvoorbeeld bij de aan­
koop van goederen op rekening: Goederen/
aan Crediteuren. De bedrijfseconomische
uitgave Crediteuren/aan Kas noemt Vernooij
een betaling. De ‘uitgave’ van Vernooij is
een gebeurtenis en leidt tot een boeking in
het systeem van dubbel boekhouden.
De tweede lezing gaf mij aanleiding tot het
maken van de volgende opmerkingen. Ik deel
mijn betoog puntsgewijs in en volg de uiteen­
zetting van Vernooij.
1 Met betrekking tot het onderzoek van Diemel merk ik het volgende op. Haar conclusie
luidt dat de door haar onderzochte boeken een
duidelijke en eenvoudige uiteenzetting van de
begrippen ‘kosten’, ‘lasten’, ‘uitgaven' en ‘be­
talingen’ ontbeerden. Een dergelijke consta­
tering behoeft echter niet te betekenen dat de
gebruikte begrippen onjuist zijn gedefinieerd.
 Als ik het echter goed begrijp is het voor Ver­
nooij wel aanleiding geweest om enkele boe­
ken, die niet worden gebruikt in het voortge­
zet onderwijs, maar voornamelijk op het niveau
van hoger beroeps onderwijs en universitair
onderwijs, aan een nadere beschouwing te
onderwerpen op het consistent gebruik van
de genoemde begrippen. In Vernooij’s betoog
komen ‘lasten’ nauwelijks aan de orde; hij be­
perkt in paragraaf 3 zijn beschrijving tot de di­
mensies van ‘kosten’, ‘uitgaven’ en ‘betalingen’.
De bedrijfseconomische tegenpool, namelijk de
begrippen ‘opbrengsten’, ‘baten’ en ’ontvang­
sten’ komen in het geheel niet aan de orde.
april 1994

MAB

2 In het algemeen zijn bedrijfseconomen geen
meesters op het gebied van de wiskunde1; ik
reken mijzelf daartoe. Vernooij stelt ‘Dimensies
voldoen aan de wetten van de breuken.’ Ver­
nooij stelt terecht, dat optellen en aftrekken
slechts is toegestaan ‘indien de dimensie van
de grootheden (bijvoorbeeld [M/R] + [M/R] JD), net als de noemers van de breuken (3/4
+ 1/4 - JD), identiek zijn’ en dat is in de vol­
gende voorbeelden niet het geval: [M/1] + [R/1],
[M/T] - [R/T] en [M/T] + [M/R], Vernooij’s stel­
ling luidt nu dat bedrijfseconomen wel derge­
lijke rekenexercities uitvoeren, respectievelijk
dat bedrijfseconomen rekenexercities conform
de regels der breuken/dimensies uitvoeren
maar onvoldoende aangeven welke dimensies
zij hanteren.
Stel de vaste kosten bedragen ƒ 100 in de
maand januari 1994 [M/T]; de variabele kos­
ten per eenheid produkt zijn ƒ 5 [M/R] en er
zijn in die periode 15 produkten voortgebracht
[R/T] en verkocht. De totale kosten in januari
1994 zijn dan [M/T] + [M/R] x [R/T] = [M/T], In
casu ƒ 175 in de maand januari 1994, een
bedrag dat op de winst-en-verliesrekening ja­
nuari 1994 zal zijn vermeld.
 De wetten der breuken mogen worden toege­
past op het hanteren van bedrijfseconomische
begrippen en niet omgekeerd. Zo is het vra­
gen naar de bedrijfseconomische betekenis
van [M/T] x [M/R] niet gerechtvaardigd, (zie
hierover de laatste opmerking bij punt 7)
3 Hetgeen mij opvalt is dat Vernooij bij de be­
spreking van de diverse begrippen zoals die
zijn gebruikt door Slot, Tijhaar, Van der Zijpp,
Bouma, Van der Schroeft en Bindenga geen
aandacht besteedt aan de context waarin de
begrippen worden gebruikt. Ik bedoel: Voor
welke doelgroep is geschreven? en In welk
kader wordt iets besproken? Het is voor mij
hier niet de plaats om de door andere auteurs
gebruikte begrippen onder de loep te nemen,
respectievelijk te verdedigen, maar toch.
Slot en Tijhaar maken geen driedeling ‘kos­
ten’, 'uitgaven’ en ‘betalingen'; waarom zou­
den zij? Zij gebruiken, zoals gebruikelijk, ‘be­
talingen’ en ‘uitgaven’ als synoniem.
Van der Zijpp slaat ‘de beschrijving van beta­
april 1994

lingen en uitgaven over.’ Wellicht geldt voor
hem hetzelfde als voor Slot en Tijhaar en vindt
hij een nadere omschrijving van deze begrip­
pen, gegeven zijn doelgroep, onnodig.
Bouma stelt ‘de opbrengsten gelijk aan de
ontvangsten en de kosten aan de uitgaven.’
Ten behoeve van de duidelijkheid en de een­
voud is in het kader van zijn uiteenzetting een
dergelijke vooronderstelling zeer op zijn plaats.
 Hij abstraheert van problemen die voor de uit­
komsten van zijn betoog, vooralsnog, niet re­
levant zijn. Zo stelt Bouma “De doelmatigheid
van de terminologie kan worden beoordeeld
naar haar bijdrage tot de gedachtenwisseling.’
(Bouma, 1982, p. 31). Bouma gebruikt de ver­
onderstelde gelijkheid van kosten/uitgaven en
opbrengsten/ontvangsten dan ook ten behoe­
ve van de doelmatigheid van zijn betoog al­
leen bij bespreking van onderwerpen waarbij
het lange-termijnaspect een rol speelt. Dat
vindt bijvoorbeeld plaats bij de bespreking van
het begrip zelfstandigheid van de organisa­
tie) en bij de investeringsanalyse: ‘... in investeringscalculaties (...) laat men, vanwege het
lange-termijnkarakter van deze beslissingen,
uitgaven en kosten en ontvangsten en op­
brengsten samenvallen.’ (Blommaert, Blommaert, Bouma, Groot en Kuijl, 1993, p. 195).
Ten aanzien van Van der Schroeft kan gesteld
worden dat hier een zin wordt geciteerd die
inderdaad bloot ligt aan de terechte kritiek van
Vernooij, maar die overigens op geen enkele
manier recht doet aan de verdiensten van het
boek van Van der Schroeft, die juist door zijn
indringende betoog velen aan het denken
heeft gezet over ‘kosten’.
4 Het begrip ‘lasten’ zoals dat wordt gebruikt
door Bindenga wordt door Vernooij, zij het sum­
mier, besproken.
Overigens, waarom vindt naast een summiere
bespreking van het begrip ‘lasten’ helemaal
geen bespreking plaats van het te pas en te
onpas gebruikte begrip 'inkomsten' en van het
gebruik van het begrip ‘onkosten’; een derge­
lijke aanvulling lijkt mij zinvol.
 Bindenga’s betoog vindt plaats in het kader
van de externe verslaggeving, waar de onder
het vorige punt genoemde auteurs hun begrip­
219

MAB

pen bezigden in het kader van de weten­
schapsgebieden kosten en financiering. In de
kameraalstijl worden inderdaad de ‘ontvang­
sten’ en ‘uitgaven' gelijk gesteld aan ‘baten’
en ‘lasten’. Niet valt in te zien hetgeen daarin
niet juist zou zijn. Wel iets anders.
Artikel 362 lid 3 van Titel 9 De jaarrekening en
het jaarverslag uit het Burgerlijk Wetboek Boek
2 Rechtspersonen luidt: ‘De winst- en verlies­
rekening ... geeft ... de grootte van het resul­
taat van het boekjaar en zijn afleiding uit de
posten van baten en lasten weer’ en artikel 5.
’De baten en lasten van het boekjaar worden
in de jaarrekening opgenomen, onverschillig
of zij tot ontvangsten of uitgaven in dat boek­
jaar hebben geleid.’ In sommige modellen van
de winst-en-verliesrekening conform het be­
sluit Modellen Jaarrekening (1983, 1985 en
1993) wordt onder het kopje Lasten vervolgens
een nadere indeling gegeven waarin de be­
grippen ‘lasten’ en 'kosten’ worden gebruikt,
zoals kosten van grond- en hulpstoffen, ver­
koopkosten, sociale lasten en buitengewone
lasten. Evenzeer geldt dat voor de creditzijde
van de winst-en-verliesrekening waar onder het
hoofdje Baten ook wordt gesproken over Op­
brengsten.
Er is sprake van een slordig taalgebruik.
Zijn hiervoor mogelijke verklaringen aan te
voeren? Ik doe een poging.
 - Het gebruik van de begrippen ‘baten’ en 'las­
ten’ kan min of meer uit de historie van de wet
worden verklaard. Immers het Burgerlijk Wet­
boek Boek 2 heeft betrekking op publiekrech­
telijke rechtspersonen, kerkgenootschappen
en privaatrechtelijke rechtspersonen. Conform
het Burgerlijk Wetboek Boek 2, Titel 1 Alge­
mene bepalingen, Artikel 14 lid 2 dient het
bestuur van een rechtspersoon jaarlijks ... een
balans en een staat van baten en lasten ... op
te maken.’
Tot die privaatrechtelijke rechtspersonen be­
horen, naast de rechtspersonen die vallen
onder Titel 9, ook de vereniging en de stich­
ting. Het is aannemelijk dat op grond van het
geheel van deze rechtspersonen gekozen is
voor de relatief ruimere begrippen ‘lasten’ en
‘baten’ in plaats van ‘kosten’ en ‘opbrengsten’.
220

- Wellicht ook dat getracht is naast de termi­
nologie uit de kameraalstijl, die toch nog kan
gelden voor publiekrechtelijke rechtspersonen
en kerkgenootschappen, ook is gekozen voor
de terminologie uit het enkel en dubbel boek­
houden.
Geheel zuiver is de redenering op bovenstaan­
de twee punten niet, gezien hetgeen hiervoor
door mij is opgemerkt over de inhoud van de
modellen van de winst-en-verliesrekening. Een
hybridisch gebruik van begrippen blijft.
- Een argument is ook te vinden in de om­
schrijving die de Raad van de Jaarverslaggeving (1993, p. S06-07 alinea 70) in het ontwerp-Stramien geeft voor baten en lasten.
 ‘a Baten zijn een vermeerdering van het eco­
nomisch potentieel gedurende de bestaan­
de periode in de vorm van instroom van
nieuwe of verhoging van bestaande activa,
danwel een vermindering van passiva, een
en ander uitmondend in toename van het
eigen vermogen, anders dan door bijdra­
gen van deelnemers daarin,
b Lasten zijn verminderingen van het econo­
misch potentieel gedurende de verslagpe­
riode in de vorm van uitstroom of uitputting
van activa, danwel het ontstaan van passi­
va, een en ander uitmondend in afname van
het eigen vermogen, anders dan door uit­
delingen aan aandeelhouders daarin.’
Klaassen/Bak (1993, p. 37) merken over deze
definities op dat zij ‘uitermate ruim en daar­
door nauwelijks operationeel’ zijn. Een her­
waardering van een actief valt onder de om­
schrijving van ‘baten’. In dit geval wordt dus
aangegeven dat het begrip ‘baten’ relatief rui­
mer is dan ‘opbrengsten’; evenzeer geldt voor
de verhouding tussen de begrippen ‘lasten’
en ‘kosten’.
Overigens laat het voorgaande Vernooij’s stel­
ling onverlet dat het gebruik van begrippen
juist dient plaats te vinden. Maar door de be­
grippen uit hun context te lichten en slechts
een gedeelte van de begrippen te behande­
len, laadt hij de verdenking op zich selectief
gekozen te hebben.
 april 1994

MAB

5 De door Vernooij gegeven omschrijvingen
van indirecte kosten en produktkosten begrijp
ik niet. Een kostenbedrag met de dimensie [M/T]
te bestempelen als doorgaans indirecte kos­
ten is niet juist. Het zijn kosten gemaakt gedu­
rende een bepaalde periode. Of deze kosten
volgtijdig of gelijktijdig worden verbijzonderd
en zo ja, op welke manier, is aan het kosten­
bedrag niet af te lezen. Kosten met de dimen­
sie [M/R] kunnen als produktkosten worden
aangeduid, indien zij verwijzen naar de cate­
gorie eindprodukt [Re], [M/R] zou dus ook be­
trekking kunnen hebben op de kosten per een­
heid van de verkochte produkten die ten laste
worden gebracht van de winst-en verliesreke­
ning als [R] = [Rk]. De kritiek die ik van Ver­
nooij nu beluister is dat in de kostenboeken
die hij heeft aangehaald ‘regelmatig’ het be­
grip kosten wordt gebruikt zonder aan te ge­
ven waarop die kosten betrekking hebben. Ik
betwijfel dat ten zeerste. Ik kan mij geen ba­
lans of winst-en-verliesrekening voorstellen
waar niet bij staat aangegeven ‘eindvoorraad
ƒ xxx’ dat is [M/Re] x [Re] = [M], respectieve­
lijk 'kosten van de verkochte goederen ƒ yyy’
dat is [M/Rk] x [Rk] = [M],
6 Een geldbedrag per maand en een geldbe­
drag per produkt zijn niet op te tellen. Vernooij
stelt dat [M/T] (een huurbedrag van ƒ 600 per
jaar) niet kan worden opgeteld bij de kosten
van een produkt [M/R], Dat lijkt mij evident.
Maar de optelling zal pas plaatsvinden als [M/
R] is vermenigvuldigd met [R/T].
Binnen [T] zijn meerdere dimensies te onder­
scheiden, namelijk T als tijdstip en T als (meer­
dere) tijdsinterval(len).
 Stel een bedrijf heeft als (bedrijfseconomische)
uitgaven een bedrag van ƒ 50 in de maand
april 1993 (dat kan zijn van de dimensie [M],
van [M/T], maar ook van [R], namelijk als een
aantal muntjes) voor een incidenteel gehuur­
de personenauto en een bedrag van ƒ 700
voor de huur van het bedrijfsgebouw gedu­
rende het jaar 1993 (dat kan zijn van de di­
mensie [M], van [M/T], maar ook van [R], na­
melijk als een aantal muntjes). Het bedrijf
beschouwt de uitgaven als kosten voor het jaar
1993. Deze kostenbedragen kunnen worden
april 1994

opgeteld, de dimensies zijn immers hetzelfde.
7 Via de dimensie-analyse concludeert Ver­
nooij: ‘Het onderscheid tussen kosten en uit­
gaven verdwijnt daarmede ten onrechte.’ Im­
mers beide zijn een geldbedrag en een
tijdstipgrootheid. Zijn redenering verloopt als
volgt.
Het kostenbegrip/het kostenbedrag is om­
schreven als (Dijksma, 1988, p. 15):

K= 2 ( W )
i=1
waarin
K = het (totale) kostenbedrag;
qi = de hoeveelheden van het produktiemiddel i (i - 1, 2, .... n);
p. = de bijbehorende prijzen van het produktiemiddel i (i = 1, 2, ..., n).’
Hierin is q het hoeveelheidselement en p het
prijselement. Het hoeveelheidselement q heeft
de dimensie [R]; het prijselement p is (echter
???) van het type [M/R], Vermenigvuldiging van
p met q, [M/R] x [R], levert een geldbedrag op
met als dimensie [M], Overigens is het aardig
te constateren dat Van der Schroeft ook de
genoemde elementen aanduidt als dimensies
(1974, p. 54).
Hierover merk ik het volgende op:
a Vernooij stelt dat ik in mijn betoog, zonder
argumenten, aan het tijdselement de zin­
snede toevoeg: ‘dit element laten wij onbe­
sproken’, hetgeen een inperking betekent
van dimensionale structuur.
 De bespreking van het kostenbegrip vindt
plaats in de context van een elementair
boek over kostenvraagstukken. Wellicht had
Vernooij zelf kunnen bedenken dat dit de
reden is. Ook in het voorgaande heb ik ge­
wezen op het uit zijn verband trekken van
het gebruik van begrippen. Maar accoord:
‘Eenvoudigheidshalve wordt het tijdsele­
ment buiten beschouwing gelaten.’ Mis­
schien had hier voor de volledigheid bij
moeten staan dat het hier het rente-element
betreft dat een tijdsdimensie kent.
221

MAB

b 'Door deze niet-beargumenteerde inperking
van de dimensionale structuur introduceert
Dijksma een kostenvergelijking die qua di­
mensie overeenkomt met grootheden die
van hetzelfde type zijn als uitgaven [M]\ Ik
neem niet aan dat Vernooij bedoelt te zeg­
gen dat als ik de inperking wel had beargu­
menteerd, het onderscheid zou hebben blij­
ven bestaan.
Omdat beide begrippen ‘kosten’ en 'uitga­
ven’ de dimensie [M] hebben en beide tijdstipgrootheid zijn, vervalt het onderscheid
tussen kosten en uitgaven en dat is ten on­
rechte aldus Vernooij.
De oorzaak van het verschil in opvatting is
eenvoudig. De oorzaak is dat Vernooij het
(juridische) begrip ‘uitgave’ omschrijft als
een tijdstipgrootheid en kosten als een
stroomgrootheid. Bovendien wordt Vernooij’s uitgave vergeleken met mijn (bedrijfs­
economische) begrip ‘uitgave’ hetgeen een
stroomgrootheid is. Omdat ik in de omschrij­
ving van het kostenbegrip de tijdsdimen­
sie, eenvoudigheidshalve, weglaat ontstaat
een tijdstipgrootheid. Dit is een klassiek
voorbeeld van sofistisch redeneren.
 Het historische kostenbegrip is opgebouwd uit
Hw x Pw (nuttig bijvoorbeeld voor de voorraadwaardering en voor de fiscale winstbepaling)
en het standaardkostenbegrip uit Hst x Pst
(bijvoorbeeld nuttig voor de beheersing van
het produktieproces). De omschrijving van een
’nieuw’ kostenbegrip kan theoretisch juist zijn,
maar behoeft voor de nuttigheid een prakti­
sche toepassing. Zo is er wellicht een bena­
ming te vinden voor het kostenbegrip dat be­
staat uit Hw x Pst; maar ten behoeve van welk
doel kan een dergelijk kostenbegrip worden
gebruikt? Het is mijn visie niet gerechtvaardigd
een doel te zoeken voor een theoretisch kos­
tenbegrip. Bij een gegeven doelstelling van
de kostencalculatie behoort een kostenbegrip
en niet andersom.
8 Vernooij maakt gewag van het feit dat ‘de
afbakening van het begrip ‘kosten' ten opzich­
te van het begrip ‘betalingen' onduidelijk’ is.
Ik zou het sterker willen uitdrukken: Het be­
grip ‘betalingen', als het al in mijn boek wordt
222

gebruikt, is een synoniem voor het begrip ‘uit­
gaven’, maar dat is niet het begrip zoals Ver­
nooij dat omschrijft.
Dat ‘de bedrijfseconomische literatuur niet uit­
voerig stilstaat bij de relatie tussen betalingen
en uitgaven’ is eenvoudig te verklaren: de au­
teurs zien beide begrippen als synoniem. Dat
Vernooij hier geen enkele literatuurverwijzing
opneemt doet het bange vermoeden rijzen dat
hij alleen staat.2 Ik kan ook nergens anders
een dergelijk onderscheid in de literatuur vin­
den.
 9 Onderscheid moet gemaakt worden tussen
hetgeen theoretisch/methodologisch juist is en
hetgeen praktisch relevant is. Zo is het optel­
len van $ 1 + £ 1 zonder omrekening naar bij­
voorbeeld guldens niet mogelijk. Ook is het
niet mogelijk de prijs van een gebouw waarop
is afgeschreven en dat is gekocht op 1 januari
1954, op de balans per 31 december 1993 op
te tellen met de historische kosten van een
gebouw dat is gekocht op 1 januari 1993. Toch
vinden dergelijke optellingen dagelijks plaats,
omdat, theoretisch ten onrechte, wordt uitge­
gaan van de gulden=gulden regel. Het is theo­
retisch mogelijk de guldens van 1 januari 1954
en de guldens van 1 januari 1993 uit te druk­
ken in guldens met de algemene of specifieke
koopkracht van de guldens van 31 december
1993. De kosten die een dergelijke bereke­
ning voor het gehele administratieve systeem
met zich mee brengen, wegen blijkbaar niet
op tegen het ermee verkregen nut. Dat is prak­
tisch en staat los van de theorie.
10 Veel invloed wordt mij toegedicht, als een
simpele constatering van mijn kant een rem
kan zetten op de ontwikkeling van de bedrijfs­
economische wetenschap.3 Ik constateer dat
het maken van ‘een bedrijfseconomische cal­
culatie sec geen nut heeft, maar dat het nut
alleen bestaat als de kosten van die calcula­
tie opwegen tegen de voordelen die men er­
mee kan behalen.’
Laat ik dat toelichten. Het bepalen van de (om­
vang en de samenstelling van de) kosten per
eenheid produkt sec, zonder er iets mee te
doen, is zinloos. De verworven kennis over die
kostprijs moet ergens voor dienen; bijvoor­
april 1994

MAB

beeld voor de bepaling van de verkoopprijs.
 De kosten van het berekenen van die kosten
per eenheid moeten opwegen tegen het nut
dat wordt verkregen met de kennis over die
kostprijs ten behoeve van het bepalen van die
verkoopprijs. Zo is het berekenen van de kost­
prijs ten behoeve van de verkoopprijsbepa­
ling in een situatie van volledig vrije mededin­
ging zinloos.
Laat ik ten aanzien van dit punt volstaan met
twee verwijzingen:
- Van der Schroeft (1974, p. 475), gebruikte
voor het vierde gedeelte van zijn boek ‘Kos­
ten en Kostprijs’ het motto ‘Er is een kost­
prijsberekening van de kostprijsberekening.'
- Bij de toepassing van de kwalitatieve kenmerken/criteria ten aanzien van de finan­
ciële overzichten in de externe verslagge­
ving moet evenwicht gezocht worden tussen
'nut en kosten (balance between benefit and
cost)’(Klaassen/Bak, 1993, p. 36).
Overigens is het aangaan van een discussie
over het verkeerd gebruik van begrippen, res­
pectievelijk het onjuist formuleren door ande­
ren, niet ontbloot van gevaar. Wat te denken
van:
- 'Een bedrijfseconoom zal het wel aanvaard­
baar vinden als iemand zegt dat hij ‘zestig
duizend gulden winst gemaakt heeft’.
Dit is een volstrekt onbewezen stelling en bo­
vendien gekozen op een aantoonbaar ver­
keerd gedeelte van de bedrijfseconomie en
nogal denigrerend; natuurlijk zal een bedrijfs­
econoom, dat is net een mens, het fijn vinden
als iemand een gunstig resultaat heeft be­
haald, maar hij zal ongetwijfeld verder vragen,
als hij daartoe tenminste is gerechtigd. Het­
geen hij verder vraagt zal ik Vernooij niet uit­
leggen, daarvoor bestaan met name in Neder­
land vele schitterende leer- en studieboeken.
Op dit gebied wordt Nederland in diverse publikaties (bijvoorbeeld Nobes, 1988, p. 31) niet
voor niets aangeduid als het enige land ter
wereld waar winstbepaling-financial accoun­
ting wordt gedragen door een theorie, name­
lijk de vervangingswaardetheorie.
 Op deze manier kan iedereen, bijvoorbeeld
april 1994

‘men’, een onzinnige uitspraak in de mond
worden gelegd. Zulke stellingen vereisen em­
pirische onderbouwingen; zijn die er niet, dan
is weglaten het credo.
- ‘Eén verklaring voor deze onzuiverheid is de
traditie van de bedrijfseconomische weten­
schap om het spraakgebruik over te nemen
alsof het wetenschappelijke formuleringen zijn.
Slot (...) hanteert als criterium voor de opbouw
van zijn begrippenapparaat dat zo min moge­
lijk moet worden afgeweken van hetgeen in
het bedrijfsleven gangbaar is.’
Slot zegt hiermede dat de inhoud van zijn be­
grippen zoveel als mogelijk moeten aanslui­
ten bij hetgeen gebruikelijk is, maar niet dat
die begrippen onzuiver of niet in samenhang
gedefinieerd moeten worden. Slot zal bijvoor­
beeld kunnen bedoelen dat hij in zijn beschou­
wingen, voor zijn doeleinden en voor zijn doel­
groep, het Rotterdamse uitgangspunt pre­
fereert. Hij desavoueert daarmede niet de door
anderen gebruikte kostenbegrippen.
Ook de verwijzing naar Tijhaar is niet terecht.
Tijhaar stelt niet dat als in het bedrijfsleven
maar consistent en eenduidig wordt gerede­
neerd, dat geen nadelen heeft voor de weten­
schappelijke formulering. Tijhaar stelt dat er
‘gemakkelijk verwarring ontstaat indien een
auteur (of spreker) niet bij voorbaat aangeeft
wat hij onder kosten verstaat’ (1987, p. 23).
- Er zal helemaal geen 'discussie (ontstaan)
over de betekenis van de uitgaande kasstro­
men voor de jaarrekening’.
 Afgezien van het feit dat de formulering wat krom
is, is duidelijk hetgeen verstaan moet worden
onder uitgaande kasstromen. Geen bedrijfseco­
noom zal zich daarbij het hoofd breken over de
vraag of het gaat om ‘betalingen, uitgaven of
kosten’. Sinds 1987 is in de USA het opnemen
van een kasstroomoverzicht in het financiële jaar­
verslag verplicht (Financial Accounting Stan­
dards Board); een overzicht dat sindsdien zich
kan verheugen in een groeiende populariteit,
gezien het toenemende aantal jaarrekeningen
van Nederlandse ondernemingen dat een
dergelijk overzicht opneemt
Publikaties die de genoemde problematiek aan
de orde stellen zijn mij niet bekend.
223

Hetgeen ik in het artikel van Vernooij node mis
is op welke wijze kosten en lasten dan wel
omschreven hadden moeten worden en het­
geen dan zo mogelijk de relatie is tussen deze
begrippen. Bovendien ontbreekt een bespre­
king van de tegenpool van Vernooij’s begrip
'uitgave'. Zijn betoog is gebouwd op een an­
dere definitie van uitgave dan in de bedrijfs­
economie gebruikelijk is; dat leidt logischer­
wijs tot misverstanden. In ieder geval kan
worden gesteld dat zijn omschrijving van het
begrip ‘uitgave’ weliswaar juist, maar van wei­
nig praktische betekenis is, en dat de bedrijfs­
economische omschrijvingen van de begrip­
pen ‘kosten’ en ‘uitgaven’ en de relatie daar­
tussen juist zijn.
 Net als andere wetenschappers, moeten be­
drijfseconomen zich bedienen van duidelijke
begrippen. Vernooij laat in zijn artikel zien dat
de dimensie-analyse daarbij behulpzaam kan
zijn. Met veel van zijn conclusies over het in
bedrijfseconomische leer- en studieboeken
gebruikte begrippenapparaat ben ik het ech­
ter niet eens. Mijn bezwaar is dat Vernooij on­
voldoende rekening houdt met de context
waarin de begrippen worden gebezigd. Be­
grippen moeten naar mijn opvatting doelma­
tig zijn in het licht van een bepaalde beschou­
wing. Zo kunnen verschillen ontstaan,
bijvoorbeeld naar gelang een ’management
accounting’-, een 'financial accounting’- of een
‘finance’-invalshoek, dan wel de mate waarin
een korte of lange termijn perspectief aan de
orde is. Bovendien kunnen verfijningen van be­
grippen voor de ene discipline (zoals de juri­
dische) doelmatig zijn, terwijl deze voor de
andere (de bedrijfseconomische) irrelevant
zijn. Vernooij lijkt de bedrijfseconomische te
willen onderwerpen aan een soort algemene
tucht, terwijl mijn adagium luidt: 'different con­
cepts of costs for different purposes.’

224

Literatuur
Besluit modellen jaarrekening, Algemene Maatregel van
Bestuur, Besluit van 23 december 1983 tot vaststel­
ling van modelschema's voor de inrichting van jaar­
rekeningen, als gewijzigd bij Besluit van 19 maart
1985 en bij Besluit van 10 mei 1993.
Bindenga, A.J. (1991), Een toekomst voor de Neder­
landse accountancy, Samsom, Alphen aan den Rijn.
Blommaert, A.M.M., J.M.J. Blommaert, J.L. Bouma,
T.L.C.M. Groot en J.G. Kuyl (1994), Bedrijfsecono­
mische grondslagen, Inleiding in de bedrijfsecono­
mie, Delwel, Den Haag.
Bouma, J.L. (1982), Leerboek der bedrijfseconomie,
Deel I, Inleiding tot de bedrijfseconomie, Delwel,
Wassenaar.
Dijksma, J. (1988), Kosten, Inleiding tot de bedrijfseco­
nomische kostenvraagstukken, Tweede druk. Wolters-Noordhoff, Groningen.
Dijksma, J. (1990), Winst, Inleidende beschouwingen
over bedrijfseconomische winst- & vermogensbepalingsvraagstukken en over externe verslaggeving,
Tweede herziene druk, Wolters-Noordhoff, Gronin­
gen.
 Dijksma, J. (1992), Bedrijfseconomie. Enkele beschou­
wingen over één der bedrijfswetenschappen, Dijkhorst, Nijmegen.
Financial Accounting Standards Board (1987), State­
ment o f Financial Accounting Standards No. 95,
Statement of Cash Flows, Financial Accounting
Series, No. 53, November.
Klaassen, J., en G.G.M. Bak (1993), Externe Verslag­
geving, Derde druk, Stenfert Kroese, Leiden.
Nobes, C. (1988), De financiële verslaggeving van de
onderneming - een vergelijking tussen de EG en de
VS, Tijdschrift voor Administrateurs en Controllers,
pp. 30-38.
Raad voor de Jaarverslaggeving, Richtlijnen voor de
jaarverslaggeving na 1990 (losbladig), Kluwer. De­
venter.
Schroeft, H.J. van der (1974), Kosten en Kostprijs, Acht­
ste druk, Kosmos, Amsterdam.
Slot, R. (1987), Elementaire bedrijfseconomie, Tiende
druk, Stenfert Kroese, Leiden.
Tijhaar, W.A. (1987), Bedrijfseconomie, Wolters-Noord­
hoff, Groningen, 1987.
Zijpp, I. van der (1991), Planningcalculaties, Financiële
berekeningen in bedrijfsplanning, Stenfert Kroese,
Leiden.
april 1994

MAB

Noten
1 Een dergelijke opmerking is betrekkelijk. Immers bedrijfs­
economen hebben de methoden van het (dubbel) boek­
houden gewoonlijk redelijk onder de knie. Er wordt wel
gesproken van het boekhoudmodel. Een dergelijk model is
een wiskundig model. Hierbij kan gedacht worden aan het
aanleren van het systeem van dubbel boekhouden door
middel van een balansvergelijking (Dijksma, 1990, p. 33).
2 Overigens hoeft dat nog geen bewijs van Vernooij’s
ongelijk te zijn.
3 Welke consequenties ik waaruit zou moeten trekken is mij
overigens niet duidelijk geworden (Dijksma, 1992).
 Naschrift bij het artikel ‘Enkele opmerkingen
over (het gebruik van) bedrijfseconomische
begrippen’ van Prof. Dr. J. Dijksma
Dr. A.T.J. Vernooij

'Leren omgaan met slordig woordgebruik' is
een belangrijke impliciete doelstelling van het
bedrijfseconomisch onderwijs. In mijn disser­
tatie over het leren oplossen van bedrijfseco­
nomische problemen (Vernooij, 1993) ben ik
onder andere ingegaan op:
- het gebrek aan consistentie in het bedrijfs­
economische begrippenapparaat;
- de onzorgvuldigheid in het toepassen van
de beschikbare begrippen;
- de gewoonte om de vermelding van dimen­
sies impliciet te laten;
■ de hantering van goed bedoelde didacti­
sche vereenvoudigingen.
De analyse van de wijze waarop bedrijfseco­
nomen omgaan met termen als uitgaven, be­
talingen, lasten en kosten is slechts een voor­
beeld geweest van slordig woordgebruik. Ik
had ook in kunnen gaan op de term ‘baten’
die naar willekeur gebruikt wordt voor: inkom­
sten, ontvangsten, opbrengsten, waardestijgin­
gen, winsten, vermeden kosten en allerlei vor­
men van salderingen binnen die begripscategorieën. Ook had ik in kunnen gaan op
termen als opbrengsten en ontvangsten, of
kostprijs en brutowinst. In mijn dissertatie heb
ik dat wel gedaan. Daar heb ik bijvoorbeeld
van de term brutowinst een overzicht van 18
april 1994

operationele definities gegeven, die alle afge­
leid zijn uit slechts één hoofdstuk uit een leer­
boek voor HAVO en VWO (Hoogheid en Fuchs,
1987). Vele andere definities van brutowinst
zouden eraan toe te voegen zijn.
Naast de begrippenanalyse en de dimensieanalyse heb ik diverse bedrijfseconomische
modellen beschreven en geschematiseerd.
Deze schematiseringstechniek is voor het eerst
gebruikt in een computerondersteund onder­
wijsprogramma over bedrijfseconomie (Ver­
nooij en Minnaar, 1992). In mijn dissertatie heb
ik vervolgens enkele transformatiemodellen
gepresenteerd die op consistente wijze de
samenhang tot uitdrukking brengen tussen
begrippen, modellen en dimensies.
 De essentie van mijn betoog is dat bedrijfs­
economen te weinig stilstaan bij de basisbe­
grippen van de bedrijfseconomie. Zij verschui­
len zich achter de slogan: ‘different costs for
different purposes’ en realiseren zich niet dat
deze uitspraak pas aanspraak mag maken op
wetenschappelijke geldigheid als zij impliceert
‘the same costs for the same purpose’. In de
encyclopedie van de bedrijfseconomie heb ik
tevergeefs gezocht naar een omschrijving van
de begrippen uitgaven, betalingen, ontvang­
sten en inkomsten. Bij het kostenbegrip staan
beschrijvingen en voorbeelden van kosten als
‘guldens per periode’, dus [M/T], en kosten
als 'guldens per produkt’, dus [M/R], De ency­
clopedie (red. Krens, 1983/85, deel 4, p. 1106)
presenteert echter een algemene kostendefinitie, die zich richt op het gemeenschappelijk
element in beide kostenbegrippen, namelijk de
dimensie 'guldens’, dus [M], in plaats van op
te merken dat twee verschillende typen groot­
heden dezelfde naam hebben.
Vanuit bedrijfseconomisch oogpunt is het doel­
matig onderscheid te maken tussen: (1) het
verwerven van waardebestanddelen, (2) het
afwikkelen van de tegenprestatie, (3) het toe­
rekenen van waardebestanddelen aan de peDr. A.T.J. Vernooij verzorgt de vakdidactiek
bedrijfseconomie aan de Universiteit van
Amsterdam. Hij is op 29 september 1993
gepromoveerd aan de Erasmus Universiteit te
Rotterdam.
225

MAB

riode waarin ze gebruikt of verbruikt worden
en (4) het toerekenen van waardebestanddelen aan de produkten waarop ze betrekking
hebben. Deze vier concepten duiden op vier
kwantificeerbare grootheden die elk een eigen
naam behoeven, zodat de transformaties tus­
sen deze grootheden duidelijk gemaakt kun­
nen worden. Vanuit wetenschappelijk oogpunt
is het weinig zinvol om het eerste concept geen
naam te geven, het tweede concept met twee
namen aan te duiden (c.q. uitgaven en beta­
lingen) en het derde en vierde concept met
dezelfde naam aan te duiden (c.q. kosten).
 Om deze reden is het nuttig duidelijk onder­
scheid te maken tussen uitgaven en betalin­
gen. De Nederlandsche Bank maakt bewust
onderscheid tussen een ‘betalingsbalans op
transactiebasis’ en een 'betalingsbalans op
kasbasis’. Binnen het boekhouden is het evi­
dent dat de kosten per maand van een verze­
kering zijn te berekenen zodra bekend is hoe
hoog de jaarpremie is en op welke dag de
verzekering ingaat. De uitgave voor de verze­
kering staat dan vast en de dag dat de feitelij­
ke betaling plaatsvindt, is verder van geen
belang. Als Dijksma echter opmerkt ‘Ik neem
aan dat op 1 september een (in mijn bedrijfs­
economische terminologie) uitgave, die gelijk
is aan een betaling, van ƒ 1.200 plaatsvindt’
dan geeft hij precies aan waar de schoen
wringt bij de kostencalculaties. Uitgave en
betaling vallen samen omdat Dijksma veron­
derstelt dat ze samenvallen, en daarmee ont­
neemt hij zichzelf het zicht op een functioneel
onderscheid.
In mijn dissertatie heb ik aangegeven hoe tot
een consistent geheel van bedrijfseconomi­
sche begrippen en modellen is te komen. Die
modellen kunnen functioneren als referentie­
kaders om de inconsistenties in het alledaag­
se spraakgebruik te beschrijven. In de oplei­
ding tot bedrijfseconoom dient (net als bij
medici) zowel het wetenschappelijke (en dus
consistente) begrippenapparaat overgedra­
gen te worden als de wijze waarop in de bedrijfspraktijk met economische termen wordt
omgegaan. Voorts kan het bedrijfseconomi­
sche begrippenapparaat geplaatst worden
226

naast het juridisch getinte dialect waarin ter­
men als ‘baten’ en ‘lasten’ vanuit de kameraalstijl een dominante plaats verkregen heb­
ben. Terecht waarschuwde Dijksma in zijn
oratie (Dijksma, 1992) voor een verstoring van
het bedrijfseconomische begrippenapparaat
als gevolg van wettelijke bepalingen over de
jaarverslaggeving.
 Een eerste voorwaarde om tot een wetenschap­
pelijk begrippenapparaat te komen, is duide­
lijkheid over de basisbegrippen. Dijksma con­
stateert dat mijn omschrijving van ‘uitgave’
correct is, maar kent er weinig praktische bete­
kenis aan toe. Het zij zo. Maar voordat ik over­
tuigd ben dat zijn omschrijvingen van de be­
grippen ‘kosten’ en ‘uitgaven’ wel praktische
betekenis hebben, wil ik graag weten hoe ik
studenten moet uitleggen dat betalingen en
kosten volgens de regels van de permanentie,
afzonderlijk geboekt moeten worden, indien ik
uit moet gaan van de stelling dat betalingen
synoniem zijn met uitgaven en uitgaven geheel
(Dijksma, 1988, p.11) of gedeeltelijk (Blommaert,
Blommaert, Bouma, Groot en Kuyl, 1994, p.
197) gedekt worden door het kostenbegrip.
Daarvoor zal eerst aangegeven moeten worden
hoe op een alternatieve wijze tot een consis­
tente dimensie-analyse gekomen kan worden.
En dat is tot nu toe niet gebeurd.
Literatuur
Blommaert. A.M.M., J.M.J. Blommaert, J.J. Bouma,
T.L.C.M. Groot en J.C. Kuyl. Bedrijfseconomische
grondslagen. Inleiding in de bedrijfseconomie. Delwel, Den Haag, 1994.
Dijksma, J. Kosten. Inleiding tot de bedrijfseconomische
kostenvraagstukken. Wolters-Noordhoff, Groningen, 1988.
Dijksma, J. Bedrijfseconomie. Enkele beschouwingen over
één der bedrijfswetenschappen. Nijmegen: oratie,
1992.
Encyclopedie van de bedrijfseconomie, hoofd red. C. van
Dam, deelred. F. Krens, Kluwer, Deventer, 1983-1985.
Hoogheid, J.C. & H. Fuchs (1987). Basisboek Bedrijfs­
economie voor HAVO en VWO, Groningen: WoltersNoordhoff.
Vernooij, A.T.J. & G.H. Minnaar. Kostenberekening. Leer­
boek bij het COO-programma Kostenberekening. Thieme, Zutphen, 1992.
Vernooij, A.T.J. Het leren oplossen van bedrijfseconomi­
sche problemen. Proefschrift. Als handelseditie ver­
schenen bij Thieme in Zutphen, 1993.
april 1994.
