Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?
Betz komt tot de conclusie dat Jezus in principe niet tegen de tempel of
de tempeloffers op zich was. Hij was tegen de transformatie van de
aanbidding in de tempel met als consequentie de toenemende
commercialisering, die het hoofddoel van het heiligdom ondermijnde. Dit was
een conflict waarin Jezus niet alleen stond; het was deel van de profetische
traditie (zie Betz 1997:467).
HTS 61(1&2) 2005

609

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

Jezus citeert in Marcus 11:17 de kritiek van Jesaja 56:7 op de tempel.
De tempel wordt in Jesaja 56 gezien als “huis van God”. Jezus noemt het
“mijn huis”, dat God gegeven heeft als een huis dat “een huis van aanbidding
voor alle volken” moet zijn. Deze woorden vormen de basis van een
fundamentele stelling:
Already Solomo’s great prayer of the conservation of the Temple in
1 Kgs 8:23-53 defines the Temple in v.29 as a “house of prayer”.
Contrary to what may be assumed, in antiquity a temple is not
simply a donation by a royal donor. Rather, sanctuaries were to be
treated as precincts consecrated by the deity and belonging to the
divine realm. They served to facilitate the encounter between the
worshipers and the deity, which takes place as the fundamental act
of worship.
 (Betz 1997:467)

Zo’n verstaan van waarvoor een tempel bedoeld was, werd breed
geaccepteerd in de antieke godsdiensten, niet alleen in Israël. Betz geeft hier
echter geen voorbeelden bij om deze stelling toe te lichten. In Israël echter
betekende de aanwezigheid van God in de tempel toch iets anders dan bij
andere godsdiensten. Hij was aanwezig als transcendent wezen, wiens troon
in de hemel was. Zijn aanwezigheid in de tempel werd voorgesteld op andere
manieren: door de ark van het verbond, door zijn Naam of “Shekina”. “The
encounter with God was envisioned in prayer, a worship act open to everyone
and not in need of a priestly mediator” (Betz 1997:468; zijn cursivering).
Jezus’ citaat uit Jeremia 7:11, “maar gij hebt het tot een rovershol
gemaakt” (Marc 11:17), maakt voor Betz (1997:468) het conflict om het
aanbidden in de tempel expliciet.
The sacrificial system is seen as necessitating the commercialism
and profit making indicated by the metaphor of the “den of robbers”.
Sacrifices cost money; prayer is gratis for everyone. Taking his clue
from the prophets, Jesus sets two activities in opposition to each
other. Does he merely criticize present practice? Or is he opposed
to sacrifices in principle? If the metaphor of the “den of robbers” is
taken seriously, in using this metaphor, he puts his finger on the
commercialism, not on sacrifices in principle.
 3.3.5 Keizercultus
Dit commercialisme krijgt betekenis in het kader van de keizercultus. In Betz’
(1997:469; mijn cursivering) eigen woorden:
610

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

Early Christian records leave no doubt that Jesus was opposed to
the Herodians, and they to him. It was Herod Antipas who killed
John the Baptist, Jesus’ teacher, and who tried to kill him as well;
Jesus responded by calling him “fox” (Luke 13:31-33). The
“Herodians” were the ones who put the tricky questions to him
whether one should pay taxes to Caesar or not (Mark 12:13-17
parr.). It is, therefore, very likely that Jesus’ opposition to the
Herodian rulers translated into opposition to the Herodian Temple –
an opposition not to the Temple itself but to what had become of it
under Herodian rule. This point may also be strengthened by the
Jews in John 2:20 when they defend Herod’s, not Zerubbabel’s
Temple by saying that it took forty-six years to build it. If so, Jesus
must have intended his intervention to be a symbolic reminder of
the old prophetic objections against the corruption of Temple
worship by kingship.
Voor Jezus was het commercialiseren van de tempel een vorm van “verromeinsing” en “ver-heidensing” van de Joodse godsdienst.
Betz vind bevestiging voor zijn standpunt in de uitspraken van Jezus in
de Bergrede en over de tegenstelling tussen God en Mammon (Mat 6:24).
Echte aanbidding wordt tegenover dienst aan Mammon, de demonische
personificatie van materialisme, gesteld. Echte dienst concentreert zich in het
gebed, met een voorbeeldgebed in Matteüs 6:9-13. “The only sacrifice
mentioned is almsgiving (Mat. 6:1-4); fasting is not regarded as a sacrifice but
as a joyful celebration (Mat. 6:16-18)” (Betz 1997:470). Verder is niet externe
reinheid van wezenlijk belang, maar “reinheid van hart” (Mat. 5:8; Marc. 7:2123).
 Als afsluiting van zijn artikel stelt Betz (1997:471-472):
If so much emphasis is given to the purity of the heart, the ritual
purity of the Temple will be of a lower priority. This conclusion is
supported by OT sources, in addition to other NT sources, where
there is not much concern for Temple purity. Therefore, when Jesus
drove out the merchants and the bankers from the Temple area, his
reason does not seem to have been a priestly concern for the ritual
purity of the Temple. In his judgment, we can conclude, the proper
worship of God was compromised by Herod’s subjection of the
temple to the political purpose of glorifying his kingship and by the
intrusion of commercialism. The issue had become a case of “You
cannot serve God and Mammon” (Matt 6:24).
HTS 61(1&2) 2005

611

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

4.
 EVALUATIE EN CONCLUSIE

4.1
Tegen Joodse tempelautoriteiten en Romeinse machthebbers
Sanders meent dat we niet kunnen spreken van een tempelreiniging. Jezus
treedt in de tempel niet op als een religieuze hervormer, want Jezus is niet
tegen het priesterdom en ook niet tegen de offerdienst op zich. Om de
tempeldienst te hervormen, zou Jezus een priester hebben moeten zijn, en
dat was hij niet. Het was volgens Sanders niet de bedoeling van Jezus om de
tempeldienst te zuiveren. Ook was het niet Jezus’ bedoeling om de handel
stop te zetten. Om dat te kunnen doen, zou Jezus een grote legermacht nodig
hebben gehad, en daar is geen bewijs voor. Het optreden van Jezus is wel
een daad die de verwoesting van de tempel symboliseert. Jezus voorspelde
daardoor de verwoesting van de tempel. Hijzelf zou de tempel niet
verwoesten, dat zou God doen. Maar deze voorspelling was al gezien als een
bedreiging, want deze was gericht tegen het hart van het Joodse geloof: de
tempel. Daarom is Jezus’ optreden als controversieel ervaren door zijn
tijdgenoten.
 Sanders is consistent en helder in zijn argumentatie en geeft duidelijk
zijn bronnen aan. Toch overtuigt hij niet echt. Ook al behoorde Jezus zelf niet
tot het priesterdom, en ook al zou hij zelf zeker niet in staat zijn geweest om
de tempel te hervormen, dan betekent dat nog niet dat hij niet tegen de
tempelautoriteiten zou kunnen zijn. Men hoeft niet ronduit tegen een instituut
en zijn ambtsdragers te zijn, om er toch zeer kritisch tegenover te staan. Men
hoeft nog niet tegen iets of iemand te zijn, om het toch niet met het beleid
eens te zijn. Terecht wijst Evans erop, dat er wel degelijk reden is om aan te
nemen dat Jezus kritisch tegenover de tempelautoriteiten was. Verder hoeft
iemand nog niet uitdrukkelijk een hervormer te zijn om hervorming te willen, of
intenties in die richting te hebben. Daarop wijst Betz Sanders terecht. Jezus
zou wel degelijk een verandering in de tempeldienst willen zien, zonder tegen
de tempel op zich te zijn. Sanders laat ook niet overtuigend zien, waarom
Jezus’ optreden dan zo controversieel was.
Aan de hand van een aantal teksten uit het Nieuwe Testament en uit
buitenbijbelse bronnen heeft Evans overtuigend aangegeven dat Jezus kritiek
had op de tempelautoriteiten. Jezus was niet per se tegen de tempel als
instituut. Op zijn minst had hij scherpe kritiek op de autoriteiten van de tempel.
 Voor Evans gaat het wel degelijk om een reiniging van vermeende corruptie
en hebzucht bij de heersende priesters en de hogepriester, met name het huis
van Annas. Hierover zegt Evans (1997:435-436):

612

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

(…) since some Jewish people (notably many authors of the Dead
Sea Scrolls) believed that the priesthood was corrupt and in need of
replacement and the Temple was defiled and in need of purification,
a “cleansing” action by one whose view coincide at points with
those who wrote the Scrolls is hardly unexpected or incongruent
with the historical and social context. This would especially be so if
the High Priest for the first time authorized the selling of sacrificial
birds and animals in the Temple precincts, possibly motivated by a
quarrel with the Sanhedrin and its business allies.
De felle reactie van de overpriesters en schriftgeleerden in Marcus 11:18b,
“En de hogepriesters en de schriftgeleerden hoorden het en zochten, hoe zij
Hem zouden kunnen ombrengen, want zij waren bevreesd voor Hem, omdat
de gehele schare versteld stond over zijn leer”, bevestigt dat zij zich door
Jezus aangesproken voelden en zo wensten te reageren. Er is geen reden
om aan te nemen, dat dit een latere invulling van de evangelist is.15 Evans
geeft overtuigend aan, dat er wel degelijk een context bestond in de tijd van
Jezus zelf, waarin het waarschijnlijk was dat Jezus kritiek heeft gehad op de
tempel, waarop de autoriteiten vervolgens zo fel konden reageren.
Een goede aanvulling op de mening van Evans vinden we bij Betz
doordat hij het optreden van Jezus plaatst in het kader van het vergelijkende
godsdienstonderzoek en de vergroting van de tempel door koning Herodes.
 Betz ziet in Jezus’ optreden geen gewelddadige interventie in de vorm van
een bezetting. Het is voor hem wel een symbolische daad (zoals Sanders),
maar dan in een bredere context: niet alleen in de Joodse, maar ook in
andere godsdiensten. In dit bredere kader zou Jezus’ kritiek op de tempel
gericht zijn op een vorm van commercie, namelijk dat het de primaire functie
van de tempel aantast: een plaats om te aanbidden (en uiteraard om te
offeren). In het kader van de vergroting van de tempel door Herodes had de
tempel volgens Betz een functie als propagandamiddel voor de koning en
keizer. Tempels in het algemeen werden gemonumentaliseerd, en dat had
een soort pronkerige godsdienst tot gevolg. Ook dat leidde af van de
eigenlijke functie, namelijk aanbidding (zie ook Burkitt 1924:389).
Kritiek komt echter van Evans op Betz’ stelling dat de tempel alleen
door het koningschap van Herodes gecorrumpeerd zou zijn.
However, there is no hint that his (Jesus’) criticism is specially
directed against features of corruption perhaps brought on by royal
15

Ook Pesch (1980:191) meent dat v 17 (en 18) niet later toegevoegd is: “Daß v 17 eine erst
nachträglich angefügte Deutung der Szene sei, ist angesichts der als Anrede gefaßten freien
Zituation von Jer 7,11 eine wenig begründete Annahme.”
HTS 61(1&2) 2005

613

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

abuse or romanizing or paganizing influences. It is of course
possible. But as the texts stand, Jesus’ quarrel was with the ruling
priests of Jerusalem, not Herod’s sons in the North (Antipas in
Galilee or Philip in Gualanitis), or with the Roman governor of
Judea (though at the urging of the ruling priests he would eventually
execute Jesus).
 (Betz 1997:437-8)

Evans heeft gelijk als hij stelt dat de corruptie niet uitsluitend op rekening van
het koningschap geplaatst kan worden. De tempelautoriteiten zouden met hun
corrupte optreden (zie Evans hierboven) daar goed bij kunnen aansluiten. Aan
de andere kant echter, het feit dat Betz veelvoudig gebruik maakt van citaten
uit het werk van Flavius Josephus, versterkt alleen zijn argument dat de
tempel gebruikt (of misbruikt) zou kunnen zijn geweest door de machthebber:
koning Herodes. Van Josephus is bekend, dat men de historische
betrouwbaarheid van zijn geschriften in twijfel kan trekken, omdat ze vaak
tendentieus zijn en in dienst staan van zijn opdrachtgever (de machthebber,
met name Flavius Vespasianus). Voor zover er echter aanwijzingen kunnen
zijn voor propaganda voor de heerser in de tempel, waarover Josephus zou
rapporteren, dienen Josephus’ geschriften juist om die (propagandistische)
redenen het standpunt dat Betz inneemt.
4.2
Toch een reiniging
Dat er een vorm van handel in de tempel noodzakelijk was, wordt door vrijwel
alle onderzoekers erkend. Om de offerdieren te kunnen kopen, was er een
beperkte vorm van handel in de tempel nodig. Daarom kunnen wij Jezus’
optreden niet zien als zou hij tegen handel in de tempel (of tegen handel
überhaupt) zijn. Verder hebben we nergens aanwijzingen gevonden, dat
Jezus tegen de tempel en het instituut van de tempel op zich zou zijn. Alle
onderzoekers zijn het er ook over eens, dat Jezus’ optreden een offensief
karakter had, ofschoon de meningen uiteen gaan waarom.
 We moeten de reden waarom Jezus’ optreden in de tempel zo
aanstotelijk was zien in een combinatie van de oplossingen die Evans en Betz
ons bieden. Evans heeft geloofwaardig aangegeven dat Jezus niet tegen het
instituut tempel was, maar wel kritiek had op de tempelautoriteiten. Er zijn
genoeg aanwijzingen om de tempelautoriteiten in de tijd van Jezus van
corruptie en hebzucht te verdenken.
Corruptie zou daarin hebben kunnen bestaan, dat deze een vorm van
commercie teweegbracht, die de heiligheid van de tempel aantastte en het

614

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

primaire doel van de tempel ondermijnde, namelijk aanbidding (zie ook Roth
1960:181; Pesch 1980:198). Dat is duidelijk uit het werk van Betz gebleken.
De corruptie zou er vooral ook in hebben kunnen bestaan, dat de
tempelautoriteiten als het ware “onder één hoedje” met de machthebbers, met
name het huis van Herodes, hebben gespeeld. Het lijkt niet waarschijnlijk dat
de omvangrijke verbouwing van de tempel door Herodes de Grote plaats
heeft kunnen vinden zonder samenwerking (wel of niet van harte) met de
tempelautoriteiten. Het is goed denkbaar dat deze samenwerking tussen
overheid en tempelautoriteiten vele jaren heeft voortgeduurd, ook in Jezus’
tijd. Matteüs 2:4-5, “En hij (Herodes – EJV) liet al de overpriesters en
schriftgeleerden van het volk vergaderen en trachtte van hen te vernemen,
waar de Christus geboren zou worden. Zij (de tempelautoriteiten – EJV)
zeiden tot hem: Te Bethlehem …”, suggereert een zodanige samenwerking.
 Freed (2001:81) noemt deze tekst “Christelijke interpretatie”, wat het ook is,
maar de suggestie van samenwerking is zeker gewekt. Zo stelt Pelser: “Die
hoëpriester self het gedurende die tyd van Jesus geword tot ’n aristokratiese
voorsitter van die raad, hoewel die Romeine sy mag begrens het. Die
hoëpriesterlike ampskleed is naamlik gedurende die periode 6-36 nC in die
burg Antonia gehou en de Romeine het hulle die reg voorgehou om die
hoëpriester te benoem of af te sit” (Peser 1999:131, mijn cursivering; zie ook
Stegemann & Stegemann 1999:131). Van de hogepriester Kajafas is bekend,
dat hij aangesteld is door de Romeinse autoriteiten (zie Sandmel 1962:481).
De mogelijkheid van verregaande samenwerking tussen de overheden
en tempelautoriteiten wordt ook ondersteund door sociologische studies.
Carter (2000:17-24, zie vooral het schema op 18; zie ook Stegemann &
Stegemann 1999:135) plaatst de Herodiaanse regerende klassen, de
priesterlijke aristocratie, de leden van het Sanhedrin, priesters en
schriftgeleerden in de zogehete elite of upper-stratum groups, die om die
reden vaak nauw met elkaar samenwerken. Carter zegt: “The religious elite,
typically allied with the political elite in an imperial society, comprises the
status quo in Jerusalem and upholds the current social hierarchy (Mat 2:1-6;
15:1). Because of their birth, wealth, training, gender, and social position, they
have the power” (Carter 2000:2). Samenwerking op zich hoeft ook nog geen
probleem te zijn. Het wordt echter wel een probleem als de machthebbers de
tempel willen gebruiken als monumenten voor eigen propaganda. Daarvoor
was de tempel niet bedoeld.
 Jezus’ optreden in de tempel kunnen we zien als een concrete
daadstelling met de (symbolische) betekenis: hier deugt iets niet. De corruptie
in de tempel vanwege de commercie en de samenwerking tussen Romeinse

HTS 61(1&2) 2005

615

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

overheid en Joodse tempelautoriteiten wilde Jezus tegengaan, en daarom
kunnen we dit optreden toch een vorm van reiniging noemen.
Literatuuropgave
Betz, H D 1997. Jesus and the purity of the temple (Mark 11:15-18): A comparative
religion approach. JBL 116(3), 455-472.
Billerbeck, P 1964. Ein Tempelgottesdienst in Jesu Tagen. ZNW 55, 1-17.
Burkitt, F C 1924. The cleansing of the temple. The Journal of Theological Studies
XXV, 389.
Buttrick, G A (ed) 1962a. The interpreter’s dictionary of the Bible: An illustrated
encyclopedia, vol 1:(A-D). Nashville, TN: Abindon.
Buttrick, G A (ed) 1962b. The interpreter’s dictionary of the Bible: An illustrated
encyclopedia, vol 4:(R-Z). Nashville, TN: Abindon.
Carter, W 2000. Matthew and the margins: A Socio-political and religious reading.
Sheffield: Sheffield Academic Press. (JSNTS Supp 204).
Chilton, B 1992. The temple of Jesus: His sacrificial program within a cultural history
of sacrifice. University Park, PA: The Pennsylvania State University Press.
Chilton, B 1994a. A feast of meanings: Eucharistic theologies from Jesus through
Johannine Circles. Leiden: Brill.
Chilton, B 1994b. Jesus’ purpose in Jerusalem: Peter Richardson’s contribution
regarding the half shekel, in Chilton 1994a:172-176.
Chilton, B 1997. Jesus within Judaism, in Chilton & Evans 1997:179-201.
Chilton, B & Evans, C A 1997. Jesus in context: Temple, purity and restoration.
Leiden: Brill.
De Vaux, R 1961. Ancient Israel: Its life and institutions, tr by J McHugh. London:
Darton, Longman & Todd.
 Du Toit, A B (red) 1997. Die leefwêreld van die Nuwe Testament. Halfway House:
Orion. (Handleiding by die Nuwe Testament II.)
Edersheim, A 1950. The temple: Its ministry and services as they were at the time of
Jesus Christ. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Evans, C E 1997. Jesus’ action in the temple: Cleansing or portent of destruction? in
Chilton & Evans 1997:395-439.
Flusser, D 2001. Jezus: Een joodse visie, vert P Roelofsen. Hilversum: B Folkertsma
Stichting.
Freed, E D 2001. The stories of Jesus’ birth: A critical introduction. Sheffield:
Sheffield Academic Press.
Freyne, S 1980. Galilee from Alexander the Great to Hadrian 323 BCE to 135 CE: A
study of second temple Judaism. Wilmington: Michael Glazier.
Gaston, L 1970. No stone on another: Studies in the significance of the fall of
Jerusalem in the Synoptic Gospels. Leiden: Brill.
Lategan, B C 1997. Die tempel en die tempelbedryf, in Du Toit 1997:469-475.
Lohse, E 1980. Umwelt des Neuen Testaments. Göttingen: Vandenhoeck &
Ruprecht.
Lovering, E H (ed) 1992. Society of Biblical Literature, Seminar Papers. Altanta, GA:
Scholars Press.
Matson, M A 1992. The contribution to the temple cleansing by the Fourth Gospel, in
Lovering 1992:489-505.
616

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

Murphy, F J M 1991. The religious world of Jesus: An introduction to second temple
Palistinian Judaism. Nashville, TN: Abindon.
Pelser, G M M 1997. Owerheidsinstansies in die Joodse volkslewe in Palestina ten
tye van die Nuwe Testament, in Du Toit 1997:253-268.
Pesch, R 1980. Das Markusevangelium. II. Kommentar zu Kap. 8, 27-16, 20. Herder:
Freiburg. (Herders Theologischer Kommentar II.)
Richardson, P 1992. Why turn the tables? Jesus’ protest in the temple precincts, in
Lovering 1992:507-523.
Roth, C 1960. The cleansing of the temple and Zechariah XIV.21. Novum
Testamentum 4, 174-181.
 Safrai, S & Stern, M (eds) 1976. The Jewish people in the first century: Historical
geography, political history, social, cultural and religious life and institutions,
vol II. Assen: Van Gorcum.
Sanders, E P 1986. Jesus and Judaism. London: SCM:
Sanders, E P 1996. Jezus, mythe en werkelijkheid, vert L Debroey. Nijkerk:
Callenbach.
Sandmel, S 1962. Caiaphas, in Buttrick 1962a:481.
Schiffman, L H 1991. From text to tradition: A history of second temple and rabbinic
Judaism. Hoboken, NJ: Ktav Publishing House.
Stegemann, E W & Stegemann, W 1999. The Jesus movement: A Social history of
its first century, vert O C Dean. Edinburgh: T & T Clark.
Stinespring, W F 1962. Temple, Jerusalem, in Buttrick 1962b:534-560.
Tomson, P 2001. De zaak Jezus en de Joden. Meinema: Zoetermeer.
Vermes, G 2002. Ieder zijn eigen Jezus, vert E Verhoef. Baarn: Ten Have.
HTS 61(1&2) 2005

617.
