Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Hieronymus Durer: zijn geloof, zijn ker-

60
61
62
63

64
65

66

67
68
69
70
71

72

73
74
75
76

kenraad en zijn ‘dienstmaagd’’, Haarlem
Jaarboek 1999 (Haarlem 2000) 21-50.
Rommes, ‘Lutherse immigranten’, 47.
Rommes, Oost, west,Utrecht best? 196.
Sahner, Katholische und Evangelische Seelsorge, 159.
C.Ch.G. Visser, De Lutheranen in Nederland. Tussen katholicisme en calvinisme
1566 tot heden (Dieren 1983) 114.
Aangehaald in: Visser, Luthersen in
Utrecht, 26
Wolgang Grams, ‘The North German
Lutheran Church in Cincinnati: an
“Osnabrück” congregation (1838)’, in:
Eberhard Reichmann, La Vern J. Rippley
en Jörg Nagler (red.), Emigration and
settlement patterns of German communities
in North America (Indianapolis 1995) 7990, 81.
Grams, ‘The North German Lutheran
Church in Cincinnati’, 79-90; zie ook:
Otto Holzapfel, Religiöse Identität und
Gesangbuch. Zur Ideologiegeschichte
deutschsprachiger Einwanderer in den USA
und die Auseinandersetzung um das ‘richtige’ Gesangbuch (Bern 1998).
Utrechtsche provinciale en stads almanak
voor het jaar 1861 (Utrecht 1861) 131.
Adresboek 1899-1900, 456.
hua, Register schippers en gestichten.
Volkstelling 1849.
Deze informatie is ontleend aan de zogenaamde Reisepredigt, met dank aan Jan
Lucassen voor inzage in dit manuscript.
Bericht van Heinrich Otto Rathmann aan
den Central-Ausschuß für die Innere Mission. Werkgroep Reisepredigt, Jan
Lucassen, iisg, met dank voor inzage.
Idem.
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
1 juli 1876.
De Marnixzaal bestaat nog en is onderdeel
van de muziekschool aan het Domplein.
Bericht van Heinrich Otto Rathmann aan
den Central-Ausschuß für die Innere Mission, Werkgroep Reisepredigt, Jan Lucassen, iisg.
|

359

360

|

N o t e n p p . 1 5 2-158

77 Bericht van Werner Droß aan den Central-Ausschuß für die Innere mission 1880.
Werkgroep Reisepredigt, Jan Lucassen,
iisg.
78 hau, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492. Tijdschrift: Gustaaf-Adolf
Tafereelen en berigten uit de Geschiedenis
der Protestantsche kerk in onze dagen, 1870,
137.
 79 hau, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 1. Notulen van het hoofdbestuur 1853-1931.
80 hau, Archief Gustaaf Adolfvereniging
toegang 492, 1. Notulen van het hoofdbestuur 1853-1931, Notulen van de vergadering van 24 july 1854.
81 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 1. Notulen september 1854.
Ingekomen brief van den Heer Stephanie
namens de Central-Vorstand van de gas
waarin hij zijn leedwezen betuigt over de
zelfstandige vorming onser g.a.v.
82 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 1. Notulen 3-8-1854.
83 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 1. Notulen 13-7-1867 brief van
Leiden aan Leipzig.
84 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 1. Notulen van vergadering 27-1867.
85 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 49, Tafereelen en berigten uit
de Geschiedenis der Protestantsche kerk in
onze dagen 1882, 24.
86 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 49, Tafereelen en berigten
1882, 26.
87 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 49, Tafereelen en berigten
1882, 25.
88 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging,
toegang 492, 49, Tafereelen en berigten
1870, 86.
89 hua, Archief Gustaaf Adolfvereniging
toegang 492, 49, Tafereelen en berigten
1874, 3.
90 Carl Euler, Het universele karakter der
Gustaaf-Adolfvereeniging en hare uitbreiding in Nederland (Haarlem 1854).
91 Kerkelijke Courant, nr. 39. Geciteerd in:
Conrad Busken Huet, De Nederlandsche
Gustaaf-Adolfvereeniging en hare
bestrijding (Haarlem 1854) 19-20.
92 Kerkelijke Courant, nr. 39. Geciteerd in:
Busken Huet, De Nederlandsche GustaafAdolfvereeniging, 20.
93 Mgr. G.W. van Heukelum was oprichter
en directeur van het Aartsbisschoppelijk
museum te Utrecht en later pastoor te
Jutphaas.
94 Rogier en De Rooy, In vrijheid herboren,
403.
95 H.P.R. Rosenberg, De 19de-eeuwse kerkelijke bouwkunst in Nederland (Den Haag
1972) 53.
96 Gerard Brom, Herleving van de kerkelijke
kunst in katholiek Nederland (Leiden 1933)
231.
 97 A.J. Looijenga, De Utrechtse school in de
neogotiek. De voorgeschiedenis en het Sint
Bernulphusgilde (zp 1991) 344.
98 Brom, Herleving van de kerkelijke kunst,
208.
99 ‘Moet ik ’t geloof der vaadren melden /
Dat Neerlands trouwe zonen hecht / Aan
d’eedlen van Westfalens velden / En met
den Rijn hen samenvlecht?’ Gedicht van
Leo van Heemstede ter ere van het Bernulphusgilde, geciteerd in Brom, Herleving van de kerkelijke kunst, 226.
100 Brom, Herleving van de kerkelijke kunst,
235.
101 Rogier, Katholieke herleving, 227.
102 Rosenberg, De 19de-eeuwse kerkelijke
bouwkunst, 51.
103 De Nederlander Blom was relatief onbelangrijk en wordt hier verder buiten
beschouwing gelaten.
104 Rosenberg, De 19de-eeuwse kerkelijke
bouwkunst, 109; Brom, Herleving van de
kerkelijke kunst, 322.
105 Friedrich Mengelberg was de vader van
beeldhouwer en glazenier Otto Mengel-

N o t e n pp. 1 5 8 - 1 6 7

berg en dirigent Willem Mengelberg.
Bevolkingsregister 1860-1879, wijk G, fiche
405, Hoogt 161, vel 255. Rosenberg, De
19de-eeuwse kerkelijke bouwkunst, 103.
106 Rogier, Katholieke herleving, 227.
107 Brom, Herleving van de kerkelijke kunst,
263.
108 Gemeenteverslag 1890.
109 Gemeenteverslag 1892.
110 Gemeenteverslag 1893.
111 Gemeenteverslag 1895.
112 Gemeenteverslag 1897.
113 Brom, Herleving van de kerkelijke kunst,
114 Bevolkingsregister wijk K, fiche 584,
straatnaam niet ingevuld, 196, vel 342.
115 Brom, Herleving van de kerkelijke kunst,
269, 278.
116 Gemeenteverslag 1897.
117 Brom, Herleving van de kerkelijke kunst,
241.
118 Brom, Herleving van de kerkelijke kunst,
213, 269, 311.
119 J.D.C. van Dokkum, ‘Een episode uit het
Utrechtse kunstleven in het einde der 19de
en het begin der 20ste eeuw’, Jaarboekje
Oud-Utrecht (1937) 97-137.
120 Van Dokkum, ‘Een episode uit het
Utrechtse kunstleven’.
121 Van Dokkum, ‘Een episode uit het
Utrechtse kunstleven’, 106.
 122 Hein Mol, Memoires van een havenarbeider. Van aantekeningen en een nawoord
voorzien door Tony Jansen en Jacques Giele
(Nijmegen 1980) 80.
123 Mol, Memoires van een havenarbeider, 81.
124 Panayi, German immigrants in Britain,
126.
125 H.J. Zomerdijk, Het muziekleven in
Noord-Brabant 1850-1914 (Tilburg 1982) 81.
126 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 75.
127 Elisabeth Reintjes werd geboren in Kleef
in 1801. Ze was katholiek. Bevolkingsregister 1850-1859, wijk F, Oud Munsterkerkhof
221, vel 348.
|

128 Monique Dirven, ‘Het gemeentelijk
cultuurbeleid in de negentiende eeuw’,
Jaarboek Oud-Utrecht (1995) 95-118.
129 J.D.C. van Dokkum, ‘De Utrechtsche
toonkunstafdeeling in haar ontwikkelingsjaren (uit oude notulen en verslagen)’,
Jaarboekje Oud Utrecht(1933) 122-194.
130 Kufferath kreeg na een veertigjarige loopbaan in Utrecht een conflict en ging naar
Wiesbaden, waar hij in 1864 overleed.
131 J. du Saar, ‘Het Collegium Musicum
Ultrajectum in de laatste honderd jaar’,
Jaarboekje Oud-Utrecht (1941) 74-132.
132 Rahr studeerde waarschijnlijk niet af. In
de studentenalmanakken werd zijn afstuderen in ieder geval niet vermeld. Voor
theologiestudenten was dat niet ongebruikelijk. Bevolkingsregister 1850-1859, wijk
D, fiche 156, Oudegracht 55.
133 hua, archief muziekhandel Rahr te
Utrecht en Arnhem 1838-1952, toegang 79;
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
22-9-1851.
134 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
15-5-1892.
135 hua, stadsarchief 4 1859/60 5/250/9 D 4
register patentplichtige kramers 15 maart
1860 en D 16/17 12 maart 1860.
136 Philip V. Bohlman, ‘“Still, they were all
Germans in town” – music in the multireligious German-American community’,
in: Eberhard Reichmann, La Vern J. Rippley en Jörg Nagler (red.), Emigration and
settlement patterns of German communities
in North America (Indianapolis 1995) 275293, 288.
137 Geciteerd in: Panayi, German immigrants
in Britain, 184.
138 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 198.
139 Herman von der Dunk, Der Deutsche Vormärz und Belgien 1830/48 (Wiesbaden
1966) 317-330.
 140 Geciteerd in Von der Dunk, Der Deutsche
Vormärz, 321.
141 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 198, 202.
361

362

|

N o t e n p p . 1 6 7-175

142 Jozef Vos, ‘Nationale kunst en lokale
sociabiliteit: de Nederlandse mannenzangverenigingen in de negentiende
eeuw’, Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden. 112e
jrg. nr.3 (1997) 364-381.
143 Van Dokkum, ‘De Utrechtsche toonkunstafdeeling’, 122-194, 146.
144 hua, Losse aanwinsten 802, 1164-1165,
Utrechtse Liedertafel Aurora, Naamlijst
der leden 1854.
145 hua, Koninklijke Utrechtse Mannenzangvereniging, archief nr. 734, 71-73.
146 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
9-3-1878.
147 G.J. van Rijnsoever. Sint Maarten in de
Tolsteeg. Geschiedenis van de Sint
Martinusparochie te Utrecht (Utrecht 1947)
127-128.
148 Deze kerk had een koor, maar een ledenlijst is er niet van bewaard gebleven voor
deze periode.
149 Wilhelm Franz Fohr, Aus der Geschichte
Ransbachs (onuitgegeven typescript Ransbach 1943) 60.
150 Hij zette zijn herinneringen aan zijn
Utrechtse studententijd op papier.
Geschichte eines Offiziers. Lebenserinnerungen von Carl Anton Wilhelm Grafen
von Wedel, Berlin 1897, gereproduceerd
als ‘Een ontgroeningspartij te Utrecht
1809’, Bijlage xxii van W.C.A. van Vredenburgh, Schets van eene geschiedenis van
het Utrechtsche studentenleven (Utrecht
1914) 239-255.
151 De studentenalmanakken geven de namen
van alle studenten. De namen van studenten die geen lid waren van het corps werden gemerkt met een sterretje.
152 W.J.B. Serfontein, Suid-Afrikaners in
Utrecht 1762-1954 (Utrecht 1954) 43.
153 Utrechtsche studentenalmanak 1862
(Utrecht 1861).
154 Van Vredenburgh, Schets van eene geschiedenis van het Utrechtsche studentenleven,
173.
155 Zie de studies van Panayi, Nadel, McCaffery en Snell, 190.
 156 Nadel, Little Germany, 119-120; Jörg
Nagler, ‘Frontier socialism: the founding
of New Ulm, Minnesota, by German
workers and Freethinkers’, in: Eberhard
Reichmann, La Vern J. Rippley en Jörg
Nagler (red.), Emigration and settlement
patterns of German communities in North
America (Indianapolis 1995) 178-192, 180181.
157 McCaffery, Islands of Deutschtum, 70.
158 Studentenvereniging Olympia met 153
leden, Nemea voor officieren en burgers
met 29 leden, ‘In bello propugnaculum, in
pace, ornamentum, een studentenvereniging met 12 leden, Isthmia (27 leden), De
Vereeniging (16 leden) en Jong Sparta
(een jongelingenvereniging met 101
leden). Utrechtsche provinciale en stads
almanak voor het jaar 1861 (Utrecht 1861).
In latere jaren kwamen daar nog andere
verenigingen bij, zoals de Gymnastiek
Ver. Bato. Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad 1-1-1875.
159 Pascal Delheye, ‘Carl Euler (1809-1882):
Een Duitse turnapologeet in Brussel’,
Sportimonium (2001) 2, 25-33.
160 Hij werd geboren in Züsch bij Trier als
zoon van Friedrich Euler en Dorothee
Arendt. Hij trouwde met Fanny Anhut.
Delheye, ‘Carl Euler’, 33.
161 Van Vredenburgh, Schets van eene geschiedenis van het Utrechtsche studentenleven,
161.
162 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
16-5-1878; Schulze werd geboren in 1825 in
Landau in Waldeck en was luthers, zie
bijvoorbeeld Bevolkingsregister 1850-1859,
wijk H, Breedstraat 405, fiche 277, vel 579.
163 Cleveland and its Germans (Cleveland
Ohio 1998) 42. Vertaling uit het Duits van:
Cleveland und sein Deutschtum (Cleveland Ohio 1897-98).
164 Ueber Land und Meer, Fliegende Blätter,
Illustrierte Zeitung, Schorer’s Familienblatt,
Gartenlaube, Deutsche Rundschau en Vom

N o t e n pp. 1 7 5 - 1 8 1

Fels und Meer. J.A.F. Janzen, ‘Van allerlei
slag. De lotgevallen van een typisch
Utrechts leesgezelschap’, Oud Utrecht
(1975) 131-160, 136, 140.
165 J.M.H.J. Hemels, Op de bres voor de pers.
De strijd voor de klassieke persvrijheid
(Assen 1969).
 166 Aengenvoort, Migration – Siedlungsbildung – Akkulturation, 267.
167 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen.
168 Henkes, ‘Gedeeld Duits-zijn aan de Maas’.
169 Verhoeven, ‘Stedelijk leven in een stroomversnelling’, 375-434, 416.
170 R. Reinsma, ‘Het onderwijs in de provincie Utrecht tussen 1830 en 1850 volgens de
rapporten van de hoofdinspecteur
Wijnbeek’, Jaarboekje Oud Utrecht (1964)
57-116, 62.
171 hua, stadsarchief 4, 982. Opgaven der
wijkmeesters van de niet schoolgaande
kinderen in hun wijken. 1861, x kinderen
die de school verzuimen.
172 Idem.
173 Philip Ermann werd geboren in Senden in
Munster 1816. Bevolkingsregister 18501859, wijk F, Achter de Dom 292, fiche 223,
vel 428; Bevolkingsregister 1850-1859 A
Nieuwegracht 825 fiche 35 vel 1017, bevolkingsregister 1860-1879 B Jufferstraat 601
fiche 114, vel 1295; bevolkingsregister 18801889, Jufferstraat / Springweg, wijk B 601,
fiche 88, vel 1099. Zie voor advertenties
van Ermann: Utrechtsche Provinciale en
Stadscourant 5786 en 22-9-1851 Utrechtsch
Provinciaal en Stedelijk Dagblad 8-5-1878.
174 Diderik Grothe werd geboren in Herscheid in 1806. Zie ook Utrechtsche provinciale en stads almanak voor het jaar 1861
(Utrecht 1861) 202. Bevolkingsregister
1850-1859, wijk G, fiche 231, Ganzenmarkt
4, vel 7.
175 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
17-11-1851.
176 Utrechtsche provinciale en stads almanak
voor het jaar 1861 (Utrecht 1861) 204 en
207.
|

177 Opmerkelijk in dit verband is dat de
Duitse historicus Martin Schumacher
voor de eerste helft van de negentiende
eeuw heeft vastgesteld dat Duitse, katholieke handelaren uit Westfalen en het
Rijnland hun in Duitsland geboren en
getogen kinderen naar Charlier in Luik op
kostschool stuurden, waar ze onderwijs
kregen in handelsvakken, Duits, Frans en
Nederlands. Martin Schumacher, Auslandsreisen Deutscher Unternehmer 17501851 unter besonderer Berücksichtigung von
Rheinland und Westfalen (Keulen 1968)
69.
 178 Zij werd in 1843 geboren in Rhede en was
luthers. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk
G, fiche 417, Kromme Nieuwegracht 364,
vel 596.
179 Panayi, German immigrants in Britain, 135.
180 Panayi, German immigrants in Britain, 136.
181 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 62.
182 Greddy Huisman, Tussen salon en
souterrain. Gouvernantes in Nederland
1800-1940 (Amsterdam 2000).
183 Huisman, Tussen salon en souterrain, 84.
184 Bevolkingsregister 1860-1879, wijk H ,
fiche 473, vel 1155.
185 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 2411-1851.
186 Adresboek 1911-12, 662.
187 Sahner, Katholische und Evangelische Seelsorge, 84.
188 Idem.
189 Henkes, ‘Gedeeld Duits-zijn aan de Maas’.
190 Boudien de Vries, ‘Onder ons? Vrouwen
en verenigingen in de negentiende-eeuwse
stad’, Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis
22 (2002) 97-125.
191 Henkes, ‘Gedeeld Duits-zijn aan de Maas’,
218-239; Panayi, German immigrants in
Britain.
363

364

|

N o t e n p p . 1 8 3-191

8 Beroepsstructuur
Beroepsstructuur

Op het knmi in De Bilt zijn lijsten te
raadplegen met daarop onder meer de
temperaturen. Van die lijsten is gebruik
gemaakt voor dit overzicht.
2 Utrechtsche Provinciale- en Stadscourant
23-12-1855.
3 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 626.
4 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 628.
5 hua, gemeentelijk jaarverslag 1863.
6 ’t Hart, Stakers en onruststokers; Verhoeven, ‘Stedelijk leven in een stroomversnelling’, 392.
7 Zie voor de stad Utrecht onder meer: ’t
Hart, De stad Utrecht en haar inwoners, 9,
41; J.J.A. de Beer, ‘Beroepskeuze, levensstandaard en lichamelijke ontwikkeling.
De kleine sigarenmaker in Utrecht, ca.
 1850’, Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis
(1993) 216-235, 225; ’t Hart, Utrecht en de
cholera; Denig, Utrecht van ancien régime
tot nieuwe tijd; Jan Brugman, Hans Buiter
en Kaj van Vliet, Markten in Utrecht van
de vroege middeleeuwen tot nu (Utrecht
1995); Verhoeven, ‘Stedelijk leven in een
stroomversnelling’, 392; I. Vijlbrief, Van
anti-aristocratie tot democratie. Een bijdrage tot de politieke en sociale geschiedenis
der stad Utrecht (Amsterdam 1950); Bosschaert, De stad Utrecht als medisch ontwikkelingsgebied.
8 J.E.A.L Struick, Utrecht door de eeuwen
heen (Utrecht/Antwerpen 1968) 55.
9 ’t Hart, Utrecht en de cholera, 71.
10 hua, stadsarchief 4, toegang 704, 1236.
Verslagen van de algemene marktmeester
betreffende de verschillende markten in
Utrecht over 1850/51, 1851 en 1854 met
bijlagen; W.H. Vermooten, ‘Schets van de
geschiedenis van het Utrechtsche marktwezen in de 19e eeuw’, Oud Utrecht (1933)
157-194.
1

11 hua, Archief Provinciaal Bestuur, Toegang 79, Jaarverslag Provinciaal Bestuur
1813-1920, 213, Verslag over 1861, 435.
12 Idem, 214, Verslag over 1862, 432.
13 Idem, 216, Verslag over 1862, 431.
14 Idem, 214, Verslag over 1862, 432.
15 Idem, 216, Verslag over 1862, 431.
16 Idem, 213, Verslag over 1861, 435.
17 Idem, 216, Verslag over 1862, 431.
18 A.H.M. van Schaik, ‘Een nieuwe heer en
een andere leer’, in: R.E. de Bruin, P.D. ’t
Hart, A.J. van den Hoven van Genderen,
A. Pietersma (red.), ‘Een paradijs vol weelde’. Geschiedenis van de stad Utrecht
(Utrecht 2000) 191-250, 230.
19 Faber en Rommes, ‘Op weg naar stabiliteit’, 251-314, 268.
20 Vijlbrief, Van anti-aristocratie tot democratie, 152.
21 Faber en Rommes, ‘Op weg naar stabiliteit’, 302; Vijlbrief, Van anti-aristocratie tot
democratie, 152.
22 Larsen, ‘Hebben Nederlanders dan geen
cultuur?’, 34; Anneke H. van Otterloo,
Eten en eetlust in Nederland 1840-1990. Een
historisch-sociologische studie (Amsterdam
1990) 227.
 23 Handschoenverkopers uit Tirol: Kurt
Brenner, Der Zillertaler Wanderhandel im.
18. Und 19. Jahrhundert (Innsbrück 1964);
zeisverkopers uit Sauerland: Peter Höher,
Heimat und Fremde. Wanderhändler der
oberen Sauerlandes (Münster 1985).
24 Strohoedenmakers: Annemarie Cottaar en
Leo Lucassen, ‘Naar de laatste Parijse
mode. Strohoedenmakers uit het Jekerdal
in Nederland 1750-1900’, in: Ad Knotter
en Willibrord Rutten (red.), Studies over
de sociaal-economische geschiedenis van
Limburg XLVI (Maastricht 2001) 45-82;
tichelbakkers: Lourens en Lucassen,
Arbeitswanderung und berufliche Spezialisierung; gouvernantes: Huisman, Tussen
salon en souterrain.
25 Jan Lucassen, ‘Beschouwingen over seizoensgebonden trekarbeid naar het westen van Nederland, ca. 1600 - ca. 1800’,

N o t e n pp. 1 9 1 - 1 9 5

26
27
28
29
30

31

32

33
34
35

36

Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis (1982)
327-358, 348; Ad Knotter en Jan Luiten van
Zanden, ‘Immigratie en arbeidsmarkt te
Amsterdam in de 17e eeuw’, Tijdschrift
voor Sociale Geschiedenis (1987) 403-430,
410, 425;. Ad Knotter, ‘Vreemdelingen in
Amsterdam in de 17e eeuw: groepsvorming, arbeid en ondernemerschap’, Historisch Tijdschrift Holland 27 (1995) 219-235,
229; Leo Lucassen en Boudien de Vries,
‘Leiden als middelpunt van een Westeuropees textiel-migratie-systeem, 1586-1650,
Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis (1996)
138-167.
De Tijd 21-4-1954.
Zie de studies van Snell, Nadel en Panayi.
Burger en Berntsen, ‘De Duitse migratie
naar Amsterdam’, 60-64, 62.
Panayi, German immigrants in Britain,
120, 134.
Zie voor een overzicht op dit punt: Schrover, ‘Potverkopers, vijlenkappers, stukadoors en winkeliers, 281-305; Schrover,
‘Immigrant business and niche formation
in a historical perspective’.
A. Portes, ‘The informal economy and its
paradoxes’, in: N.J. Smelser en R. Swedberg (red.), The handbook of economic
sociology (Princeton 1994) 426-449.
H.J.J. Wubben, “Chineezen en ander Aziatisch ongedierte”. Lotgevallen van Chinese
immigranten in Nederland, 1911-1940
(Amsterdam 1986) 55.
Geciteerd in Wubben, “Chineezen en
ander Aziatisch ongedierte”, 126.
Rath, Minorisering, 37, 51.
 P.H. Wilken, Entrepreneurship. A comparative historical study (Norwood 1979); A.
Stepick, ‘Community growth versus simply surviving: the informal sectors of
Cubans and Haitians in Miami’, in: M.
Estellie Smith (red.), Perspectives on the
informal economy; monographs in Economic anthropology no. 8 (Lanham 1990)
183-205.
K.S. Chin, I. Yoon en D. Smith, ‘Immigrant small business and international

37

38
39
40

41

42

43
44

45

46
47
48

economic linkage: a case of the Korean
wig business in Los Angeles, 1968-1977’,
International Migration Review (1996) vol.
xxx, no 2, 485-510; Marlou Schrover, ‘Wie
zijn wij?’
Schrover, ‘Omlopers in Keulse potten’,
101-120; Chin, Yoon en Smith, ‘Immigrant
small business’, 485-510.
Portes, ‘The informal economy and its
paradoxes’, 437.
Light en Karageorgis, ‘The ethnic
economy’, 647-670, 663.
Emilio Reyneri, ‘The role of the underground economy in irregular migration to
Italy: cause or effect?’ Journal of Ethnic
and Migration Studies (1998) vol. 24 nr. 2,
313-331.
Tony Waters, ‘Towards a theory of ethnic
identity and migration: the formation of
ethnic enclaves by migrant Germans in
Russia and North America’, International
Migration Review (1995) vol 29 no. 2, 515544; Frank Bovenkerk, Anne Eijken en
Wiesje Bovenkerk-Teerink, Italiaans ijs.
De opmerkelijke historie van de Italiaans
ijsbereiders in Nederland (Amsterdam
1983) 180.
Robert W. Fairlie en Bruce D. Meyer,
‘Ethnic and racial self-employment differences and possible explanations’, The
Journal of Human Resources (1996) 31-4,
757-793.
Waldinger, Still the promised city?, 21-25,
302-304.
Jimmy M. Sanders en Victor Nee, ‘Limits
of ethnic solidarity in the enclave economy’, American Sociological Review (1987)
vol 52, 745-767.
Multatuli, Max Havelaar of de koffieveilingen der Nederlandse Handelsmaatschappij
(oorspronkelijk 1860, herdruk Utrecht
1988) 16-17.
Nadel, Little Germany, 67.
Terwijl er wel 47 klerken in de volkstelling
van 1849 voorkomen.
Nadel Little Germany, 67.
 |

365

366

|

N o t e n p p . 1 9 5-198

49 R.E. de Bruin, ‘Regenten en revolutionairen’, in: R.E. de Bruin, P.D. ’t Hart, A.J.
van den Hoven van Genderen, A. Pietersma (red.), ‘Een paradijs vol weelde’.
Geschiedenis van de stad Utrecht (Utrecht
2000) 315-374, 326.
50 Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 164.
51 Nadel, Little Germany, 72.
52 T. Landré, De groote bedrijven in Nederland. Het bierbrouwerijbedrijf (Amsterdam
1926) 31.
53 Johannes Boddé (geboren in 1801 in Borkum in Westfalen, katholiek) werkte als
bierbrouwersknecht en Friedrick Bartmann (geboren in 1807 in Warmsen ambt
Diepenau in Hannover, luthers) als bierbrouwer. Boddé, bevolkingsregister 18501859, wijk D, fiche 75, Lange Rosendaal
440 434w, vel 6868 684. Bartman, bevolkingsregister 1850-1859, wijk A, fiche 44,
Keukenstraat 1031, vel 1271.
54 Geboren in Bielefeld, 1786, luthers. Bevolkingsregister 1850-1859 wijk B, fiche 73,
Suikerstraat 420j, vel 637.
55 Geboren in Zschopau – ten zuiden van
Chemnitz – 1847, hersteld, luthers. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk L, fiche 667,
Leidscheweg 135d, vel 1341.
56 Rommes Oost, west, Utrecht best?, 164.
57 Geboren in Demming in Pruisisch Pommeren bij Stettin, 1794, luthers. Bevolkingsregister 1850-1859, wijk C, fiche 129,
Nauwe Waatersteeg 511, vel 858.
58 Geboren in Kranenburg, 1840, katholiek.
Bevolkingsregister 1860-1879, wijk H,
Hoog Jacobijnestraat 39, vel 72.
59 Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 163.
60 Rommes, Oost, west, Utrecht best?
61 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 53 en 75.
62 De Utrechtse hoogleraar G.W. Vreede liet
wel enige kritische geluiden horen. G.W.
Vreede, Onze volksgeest voor en na de
grondwetherziening van 1848. Teekenen des
tijds. Eischen van het oogenblik (Utrecht
1870).
 63 De registratie van militairen week enigszins af van die van de rest van de bevolking. Tussen 1862 en 1877 werd een
gedeelte van het militaire personeel wel in
de bevolkingsregisters ingeschreven en
een gedeelte niet. Na 1877 werd de gehele
administratie in de kazernes verzorgd en
verdwenen alle militairen uit de reguliere
bevolkingsregisters. Op basis van de cijfers
voor de jaren dat militairen wel geregistreerd werden, kan worden gezegd dat
voor de jaren 1860-1879 maximaal 28
Duitse immigranten die tot categorie militairen behoorden aan het totaal moeten
worden toegevoegd. Van deze militairen
kennen we echter de namen niet. Zie voor
een overzicht van wie wel en wie niet werd
ingeschreven: Schrover, ‘Registratie van
vreemdelingen in het bevolkingsregister
(1850-1920)’.
64 H. van Amersfoort, Koning en kanton. De
Nederlandse staat en het einde van de
Zwiterse krijgsdienst hier te lande 1814-1829
(Den Haag 1988) 97-107.
65 Van Campen, ‘De Handelsfirma Trip’,
115-141, 120.
66 Walter D. Kamphoefner, ‘At the crossroads of economic development: background factors affecting emigration from
nineteenth-century Germany’, in: Ira A.
Glazier en Luigi De Rosa (red.) Migration
across time and nations. Population mobility in historical contexts (New York en
Londen 1986) 174-201, 186.
67 De belangrijksten waren Bernardus Bunte
(Harsewinkel 1781 katholiek), Johann
Heinrich Bunte (Bramsche 1787 luthers)
en Julius Sambler (Essen 1826 luthers).
 Daarnaast waren er anderen die slechts
kort in Utrecht hun verblijf hielden, zoals
Jacob Lukschwerdt (Bodenburg 1817
luthers), Hermanus Reincke (1798 Klanhorst katholiek), Andreas Gothel (Mannheim 1834 katholiek), Henrich van Rossum (1845 Kleef geloof weggevallen) en
Wilhelm Welleshaus (Borbeck 1860
luthers). Bernardus Bunte: bevolkingsre-

N o t e n pp. 1 9 8 - 2 0 1

68

69
70
71
72
73

74

75

76

gister 1850-1859, wijk G, fiche 246, Minnebroederstraat 307, vel 405; Johan Heinrich
Bunte, bevolkingsregister 1850-1859, wijk
A, fiche 28, Groenesteeg 671, vel 807; Sambler, bevolkingsregister 1860-1879 wijk M,
fiche 761, Koekkoeksteeg 390 L, vel 2010;
Lukschwerdt, bevolkingsregister 18501859, wijk C, Nauwe Watersteeg 528, vel
908; Reincke bevolkingsregister 1850-1850,
wijk F, fiche 216, Vischmarkt 127, vel 191;
Gothel, bevolkingsregister 1850-1859, wijk
D, fiche 159, Vreeburg 1160, vel 165; Van
Rossum, bevolkingsregister 1860-1879,
wijk G, fiche 416, Drift 328, vel 553; Welleshaus, bevolkingsregister 1860-1879, wijk G,
fiche 433, Muntstraat 396/7 vel 1028.
Een uitzondering was Bernard Meesing
(Havixbeck 1853 katholiek). Hij kwam in
1873 in huis bij de Nederlandse horlogemaker Rieke, waar hij enkele weken later
op 20-jarige leeftijd overleed. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk D, fiche 301, Bakkersteeg 299, vel 508.
Panayi, German immigrants in Britain, 131.
Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen.
Lucassen, ‘Het einde van een migratieregime’.
Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 57, zie ook 195.
Adresboek 1868-69. De metselaars uit het
adresboek zijn opgezocht in het bevolkingsregister om te achterhalen wat hun
geboorteplaats is.
Onder de 268 bruidegoms in de hsn-controlegroep zijn zestien hoveniers (zes procent).
J.W.M. Sickmann, T. Joustra-Schumacher,
A. Fontijn en H. Ruhe, ‘Van Heuerleute
en warmoezeniers’, in: De Boerenwetering.
Wonen, werken en vermaak langs een
eeuwenoude waterweg (Uitgave Vereniging
Historisch Amstelveen. Amstelveense Historische Reeks no. 2 1995) 61-68.
 Gemeentearchief Rotterdam, Handelingen gemeenteraad 1882 144, aangehaald in:
Nelleke Manneke, ‘Reactie van Rotter-

77

78
79

80
81

82

83

84

85

86

|

damse burgers op de migratie rond 1900.’
In: Paul van de Laar, Thimo de Nijs,
Johan Okkema en Albert Oosthoek, Vier
eeuwen migratie. Bestemming Rotterdam
(Rotterdam 1998) 172-187.
Coby van der Wurf-Bodt, Van lichte wiven
tot gevallen vrouwen. Prostitutie in Utrecht
vanaf de late middeleeuwen tot het einde
van de negentiende eeuw (Utrecht 1988)
192-193.
Leenders, Ongenode gasten, 118.
Martin Bossenbroek en Jan H. Kompagnie, Het mysterie van de verdwenen bordelen. Prostitutie in Nederland in de negentiende eeuw (Amsterdam 1998) 93.
Van der Wurf-Bodt, Van lichte wiven tot
gevallen vrouwen, 56.
Data over prostitutie zijn verzameld door
Hans Sterk. Hans Sterk, ‘‘Rondom de
Galekopsteeg.’ 1858-1885. Enige aspecten
van de prostitutie te Utrecht’, Tijdschrift
voor Sociale Geschiedenis (1983) 79-107.
Hans Sterk heeft zijn basismateriaal aan
mij afgestaan, waarvoor mijn dank.
P.D. ’t Hart, ‘Het onbespreekbare besproken. Het Utrechtse gemeentebestuur en de
prostitutiekwestie, 1850-1900’, Jaarboek
Oud Utrecht 1993, 147-180; Bossenbroek en
Kompagnie, Het mysterie van de verdwenen bordelen, 101.
P.J. Andriessen, Iets anders. Bevattende een
beschrijving van de provincien Zuid-Holland en Utrecht (Deventer 1871) 77.
Woordenboek der Nederlandsche taal.
Zevende deel, eerste druk (Leiden 1923)
2111.
Staatscommissie over de werkloosheid (ingesteld bij koninklijk besluit van 30 juli
1909 no 42) IV Verslag van de derde subcommissie (Den Haag 1913) 38. Hierin
wordt geciteerd uit het Rapport van een
gemeentelijke commissie over den
toestand in het hotel- en cafébedrijf te
Amsterdam uit 1907.
In 1910 had deze bond wereldwijd 10.000
leden verdeeld over 180 afdelingen. In
Amsterdam telde de bond toen 35 leden.
 367

368

|

N o t e n p p . 201-204

“Union Ganymed” Deutscher KellnerBund, te Erfurt, Directie van den arbeid,
Adresboek van de werklieden-organisaties
in Nederland Den Haag 1910, 188.
87 Zie ook Panayi, German immigrants in
Britain, 193.
88 Staatscommissie over de werkloosheid, 88.
89 Struick, Utrecht door de eeuwen heen, 317.
90 Bevolkingsregister 1860-1879 L 152 e, blad
943, 562, 748, 750 en 1809. Biehme werd
geboren in 1859 in Maagdenburg, Krumbing in 1857 in Hannover en Hoffman in
1854 in Marnburg.
91 Bosschaert, De stad Utrecht als medisch
ontwikkelingsgebied, 98-99.
92 De Beer, ‘Beroepskeuze, levensstandaard
en lichamelijke ontwikkeling’, 227; K.E.
Sluyterman, Ondernemen in sigaren. Analyse van bedrijfsbeleid in vijf Nederlandse
sigarenfabrieken in de perioden 1856-1865 en
1925-1934 (Tilburg 1983) 109; Gertjan de
Groot, Fabricage van verschillen. Mannenwerk, vrouwenwerk in de Nederlandse
industrie (1850-1940) (Amsterdam 2001).
93 Sluyterman, Ondernemen in sigaren, 147.
94 Sluyterman. Ondernemen in sigaren, 151,
154 en 166.
95 F. Nas, Sigaren uit Dieren. Over sigaren,
sigarenfabrikanten, sigarenmakers, sigarenverkopers en tabak (Bilthoven 1993) 32;
Sluyterman, Ondernemen in sigaren, 70 en
145-148.
96 Dit was in 1826 in Kampen de Duitser
Lehmkuhl uit Bremen. Sluyterman,
Ondernemen in sigaren, 17.
97 Nadel 72.
98 Hij werd geboren in Düsseldorf in 1838 en
was katholiek. Bevolkingsregister 18601879, fiche 658, wijk L, Lekstraat 407, vel
1206.
99 Hij werd eveneens geboren in Düsseldorf
in 1847 en was katholiek. Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 658, wijk L, Lekstraat
407, vel 1206.
100 De Vooys, De trek van de plattelandsbevolking, 165.
101 Waldinger, Still the promised city?; Hondius, Gemengde huwelijken. 17.
102 E. ‘Hoe de fotografie in Utrecht kwam’,
Maandblad Oud-Utrecht 1934, 26-29.
103 Irma van Bommel, ‘De fotografie’, in:
J.W.L. Hilkhuijsen (red.), De stad Delft.
Cultuur en maatschappij van 1813 tot 1914
(Delft 1992) 289-302.
 104 Het migratiegedrag van de Franse fotografen kan gereconstrueerd worden aan de
hand van de advertenties die ze veelvuldig
in dagbladen lieten opnemen. De fotografiehistoricus Steven Wachlin heeft de
krantenadvertenties op deze manier
gebruikt. S. Wachlin, ‘Fotografen – een
overzicht’, in: J.W.L. Hilkhuijsen (red.),
De stad Delft. Cultuur en maatschappij van
1813 tot 1914 (Delft 1992), 303-310. Wachlin
heeft een zeer uitgebreide verzameling
aangelegd van krantenadvertenties van
fotografen, geboren voor 1880. Verder
heeft hij op basis van de bevolkingsregisters een bestand gemaakt van alle fotografen die in Nederland in de negentiende
eeuw actief waren. Ik dank hier Steven
Wachlin voor inzage in zijn archief.
105 Steven Wachlin en Hans Rooseboom, ‘Parijzenaar of Amsterdammer’, Nieuwsbrief
Nederlands fotogenootschap, nr. 17 Fotografen in Amsterdam, maart 1997, 15-16.
106 E. ‘Hoe de fotografie in Utrecht kwam,
vervolg’, Maandblad Oud-Utrecht 1934,
66-69.
107 E. ‘Hoe de fotografie in Utrecht kwam,
vervolg, 66-69.
108 Van Bommel, ‘De fotografie’, 289-302,
302.
109 Robbert van Venetië en Annet Zondervan, ‘Friedrich Julius von Kolkow’, in:
Ingeborg Th. Leijerzapf (red.), Geschiedenis van de Nederlandse fotografie (Amsterdam 1984/2000) 16, 1-15, 4; Henk Wierst,
Photographieën & dynastieën: beroepsfotografie in Groningen 1842-1940 (Bedum
2000).
110 Schatting op basis van de gegevens van
Steven Wachlin. Met dank voor de inzage.
N o t e n pp. 2 0 4 - 2 0 5

111 Leijerzapf (red.), Geschiedenis van de
Nederlandse fotografie.
112 E. ‘Hoe de fotografie in Utrecht kwam’,
26-29; E. ‘Hoe de fotografie in Utrecht
kwam, vervolg’; Utrechtsche Provinciale en
Stadscourant 17-9-1851 advertentie nummer 5723; Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 3-9-1851.
113 Deutmann werd geboren in 1809 in Dorsten; Wachlin, ‘Fotografen – een overzicht’,
303-310. 304.
114 E. ‘Hoe de fotografie in Utrecht kwam,
vervolg’, 60.
115 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 275,
wijk H, Breedstraat 355, vel 515.
 116 Hij trouwde met de protestantse Antonia
van der Velden. Tussen 1859 en 1864 werden in Utrecht hun vijf kinderen geboren.
Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 456,
wijk H, Breedstraat 355, vel 667.
117 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 63, wijk
A, Brigittestraat 1139, vel 1811.
118 In 1866 trouwde hij met de Utrechtse katholieke Hendrikje van Engelen, die reeds
een zevenjarige buitenechtelijke zoon had.
Er werden nog vijf kinderen geboren. De
kinderen werden als Nederlands Hervormd ingeschreven, behalve de jongste
en enige dochter die als luthers vermeld
staat.
119 Protestants en geboren in 1845. Hij
trouwde met de Rotterdamse Henrietta
Margadant. In 1874 kreeg dit echtpaar de
tweeling Sara en Maria, gevolgd door nog
drie kinderen tussen 1875 en 1878. Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 620, wijk L,
Bij het Leidsche Veer 50, vel 250.
120 hua, Archief arrondissementsrechtbank,
toegang 182, 656 acte 558 4-2-1879. Wilhelm Mannebach werd in 1849 geboren in
Brugbrohl.
121 Bevolkingsregister 1870-1879, fiche 214,
wijk C, Potterstraat 103, vel 139.
122 Hij werd geboren in Oberhausen in 1839.
Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 419,
wijk G, Zonstraat 401, vel 646.
123 Hans Rooseboom, ‘Wegner & Mottu’, in:
Ingeborg Th. Leijerzapf (red.), Geschiedenis van de Nederlandse fotografie (Amsterdam 1984/2000) nr. 25, april 1995. Ludwig
Wegner werd in 1816 in Frankenthal in
Duitsland geboren. Pierre Mottu werd in
1840 in Parijs geboren.
124 Het was eerst gevestigd aan de Leidseweg
L 153 en later op de Hamburgerstraat F
237. Wegner woonde in München,
Wenen, Luzern en Zürich voordat hij in
1849 naar Amsterdam kwam. In 1862 associeerde hij zich met Mottu. Twee jaar
daarna overleed hij. Toen het filiaal in
Utrecht werd geopend, was Wegner reeds
dood.
 125 Max Büttinghausen werd in 1847 in
Urdenbach bij Düsseldorf geboren. In
1873 kwam Max Büttinghausen naar Amsterdam. Vijf jaar later werd hij gevolgd
door zijn neef Joseph Büttinghausen. Op
het Amsterdamse Spui bouwde de firma
het indrukwekkende gebouw Helios. De
firma had ook een atelier in het Duitse
Godesberg. Max Büttinghausen hield ook
anderszins banden met Duitsland. Zijn
vrouw was Duitse, zijn kinderen gingen in
Duitsland op kostschool en Max Büttinghausen reisde regelmatig naar Duitsland.
Anja Krabben, ‘Max en Ernst Büttinghausen’, in: Ingeborg Th. Leijerzapf (red.),
Geschiedenis van de Nederlandse fotografie
(Amsterdam 1984/2000) nr. 20, april 1993.
126 Bevolkingsregister 1880-1889, fiche 578,
wijk L, Catharijnesingel 70, 280.
127 Hij vestigde zich in wijk C en trouwde
met de in Gorinchem geboren weduwe
Teuntje van Baalen. Hij was 29 jaar, zijn
vrouw 38. Teuntje van Baalen was tapster
en had twee kinderen uit haar eerdere
huwelijk. Het echtpaar kreeg nog twee
kinderen, waarvan de eerste binnen twee
maanden na het huwelijk. In 1860 woonde
het gezin op het Lauwerecht in wijk M.
Behalve de kinderen van zijn vrouw uit
het eerste huwelijk en hun kinderen uit
het tweede huwelijk, maakten ook de

|

369

370

|

N o t e n p p . 207-212

vader van Teuntje van Baalen en haar
schoonzus uit haar eerste huwelijk met
haar kinderen deel uit van het huishouden. De vader van Rencker was landbouwer. Bevolkingsregister 1850-1859, fiche
353, wijk M, Bemuurde Weerd oz 110, vel
177.
128 J.G. Hibbeln, Wilhelm Hibbeln. De glasmof. Hoe een Duitse emigrant in de vorige
eeuw vanuit Amterdam-Oost een zakenimperium stichtte (Utrecht 1995).
129 Van der Woude, Leeuwarden 1850-1914,
114-117.
130 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 753,
wijk M, Lauwerecht 189, vel 1779.
131 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 555,
wijk I, Maliesingel 328 9, vel 1957.
 132 hua, Archief arrondissementsrechtbank,
toegang 182, 656 akte 549, 21-9-1878.
133 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 590,
wijk K, Ganssteeg 256 niet kom, 485;
bevolkingsregister 1860-1879, fiche 605,
wijk K, Ganssteeg 260 I, vel 821.
134 Gemeenteverslag 1880.
135 J.C.A. Everwijn, Beschrijving van handel en
nijverheid in Nederland (Den Haag 1912)
383.
136 hua, Archief arrondissementsrechtbank,
toegang 182, 656 akte 776 - 624 22-12-1880
23-11.
137 Plannen om in het nieuwe pand een wasserij te vestigen, werden afgewezen door
de gemeente, na klachten van omwonenden die vreesden voor vervuiling van het
water. Uiteindelijk begon A. de Kievit in
het pand een houtzagerij. Gemeenteverslag 1882.
138 H.A.M. Snelders, De geschiedenis van de
scheikunde in Nederland. Van alchemie tot
chemie en chemische industrie rond 1900
(Delft 1993) 161.
139 E. Homburg, ‘Zwavelzuur’, in: E. Homburg e.a. (red.), Chemische techniek in
Nederland in de negentiende eeuw (Zutphen 1994) 37-60, 53.
140 Volgens Panayi,German Immigrants, 73,
werd hij geboren in 1839. Volgens de

inschrijvingen in het Utrechtse bevolkingsregister in 1835. Zie ook: J. M. Cohen,
The life of Ludwig Mond (Londen 1956).
141 Homburg, ‘Zwavelzuur’, 58.
142 Hij woonde in wijk M Hoogelanden 214,
register 1860-1879 fiche 702, vel 446 en
wijk M Weerdsingel 409c, register 18601879 fiche 730 vel 1239.
143 Frederika Loewenthal werd geboren in
Keulen in 1847. Het echtpaar trouwde niet
in Utrecht.
144 Panayi, German Immigrants, 73 en 142.
Panayi noemt 1862 als het jaar waarin hij
naar Engeland ging. Waarschijnlijk was
dat tijdelijk, want 1865-1866 woonde hij in
ieder geval in Utrecht.
145 E. Homburg, ‘Een bedrijfstak in verandering’, in: E. Homburg e.a. (red.), Chemische techniek in Nederland in de negentiende eeuw (Zutphen 1994) 115-126, 124.
 146 We weten meer over Bätz en Witte, en de
migratie van Duitse orgelbouwers, door
de onderzoeken van Gerard Oost en
T.W.F. den Toom. Gerard Oost, De orgelmakers Bätz (1739-1849). Een eeuw orgelbouw in Nederland (Utrecht 1975); Den
Toom, De orgelmakers Witte.
147 Oost, De orgelmakers Bätz, 17.
148 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 156,
wijk D, Oudegracht 56, vel 69.
149 Den Toom, De orgelmakers Witte, 25.
150 Hans van der Harst, ‘De orgelmakers
Witte en hun tijdgenoten’, in: T.W.F. den
Toom (red.) De orgelmakers Witte (Gorinchem 1978) 4-15.
151 Oost, De orgelmakers Bätz, 48.
152 Oost, De orgelmakers Bätz, 51.
153 Den Toom, De orgelmakers Witte, 49.
154 Den Toom, De orgelmakers Witte, 53.
155 Oost, De orgelmakers Bätz, 55 en 57.
156 Den Toom, De orgelmakers Witte, 67.
157 Jaarverslag Gemeente Utrecht 1852.
158 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 363,
wijk M, Lauwerecht 266, vel 463.
159 Knotter, Economische transformatie en stedelijke arbeidsmarkt.
N o t e n pp. 2 1 2 - 2 1 6

160 Burger en Berntsen, ‘De Duitse migratie
naar Amsterdam’, 62.
161 Van Maurik, Toen ik nog jong was, 32.
162 Panayi, German immigrants in Britain, 131.
163 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 102, 105.
164 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 105.
165 Schneider ‘The German bakers of New
York city’, 50
166 Zoals Peter Heppelman uit Lipperode
(1843 hervormd) en Ludwig Brandt uit
Rosenthal (1827 luthers). Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 718, wijk M, Bemuurde
Weerd 456, vel 913.
167 Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 154 en
164.
 168 Heitz, Philip Florens, geb. te Duitsland,
luthers, ‘een bakker’, (inwoning),
Beschikking: 30 april 1792, hua, S.A. ii,
386, De bakker Hutz, ook gespeld als
Heitz Christiaan (geboren in Bielefeld in
1796 en luthers), die in de we in de negentiende-eeuwse bronnen tegenkomen, was
een zoon van deze bakker.
169 Van Lottum Nieuwkomers in Nederland,
98.
170 Van Lottum, Nieuwkomers in Nederland,
100 en 102.
171 Van Lottum, Nieuwkomers in Nederland,
122.
172 Hendrikus Gerritzen register 1850-1859,
wijk H Oudegracht 14, fiche 258, vel 17.
Gerritzen werd geboren in Elten in 1817 en
was katholiek.
173 Knotter en Van Zanden, ‘Immigratie en
arbeidsmarkt te Amsterdam’, 412.
174 Zie op dit punt ook: Bovenkerk, Eijken en
Bovenkerk-Teerink, Italiaans ijs, 180.
175 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
23-5-1878.
176 In 1849 waren er immers op een bevolking
van 50.000 284 bakkers. Uitgaande van
een gemiddelde gezinsgrootte van vijf.
177 Nancy L. Green, Ready-to-wear and readyto-work. A century of industry and immi-

grants in Paris and New York (Durham en
Londen 1997) 78.
178 P. Werbner, ‘From rags to riches: Manchester Pakistanis in the textile trade’ New
Community, 1980, viii vol 1/2.
179 Snell, 98.
180 Snell, 105.
181 Knotter, Economische transformatie en stedelijke arbeidsmarkt; Jan Boersma en Ivo
Kuypers, ‘En toen kwam het kapitaal …’
Een onderzoek naar segmenteringsprocessen op de Amsterdamse arbeidsmarkt
voor de kledingindustrie, 1850-1920
(Ongepubliceerde doctoraalscriptie Universiteit Utrecht 1988) 85.
182 Knotter, Economische transformatie, 148.
183 22 procent kwam uit de Noordelijke
Nederlanden en slechts 21 procent uit
Amsterdam zelf. B. Panhuysen, Maatwerk.
Kleermakers, naaisters, oudkleerkopers en
de gilden (1500-1800) (Amsterdam 2000)
163-164. In Amsterdam was in 1642 het
onderscheid in intreegeld voor de geboren
poorters en vreemdelingen opgeheven.
184 Everwijn, Beschrijving van handel en
nijverheid in Nederland, 380.
185 Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 163.
 186 Bevolkingsregister 1850-1859 wijk H fiche
260.
187 Bevolkingsregister 1850-1859 wijk H fiche
259 vel 31.
188 Bevolkingsregister 1850-1859 wijk D fiche
155 vel 47.
189 hua, Archief Provinciaal Bestuur, Toegang 79 Jaarverslag Provinciaal Bestuur
1813-1920, 213, Verslag over 1861, 435.
190 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
19-5-1878.
191 Panayi, German immigrants in Britain;
Nadel, Little Germany.
192 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 2212-1851.
193 Morawska, Insecure prosperity; Waldinger,
Still the promised city?. Zie ook: Lucassen
en Vermeulen, Immigranten en lokale
arbeidsmarkt.
|

371

372

|

N o t e n p p . 216-228

194 Zie voor dat laatste punt: Lucassen en
Vermeulen, 37.
9 Westerwalders
Westerwalders

1

2
3

4
5

6

7
8
9

10
11
12

13

Van Maurik, Toen ik nog jong was, 31; zie
ook Johann Plenge, Westerwälder Hausierer und Landgänger (Leipzig 1898) 39.
Van Maurik, Toen ik nog jong was, 31;
Plenge, Westerwälder Hausierer, 39.
J. van Lennep, Romantische werken, derde
deel. Ferdinand Huyck (Rotterdam 1856)
171.
Louis Couperus, De boeken der kleine zielen. Eerste deel (Amsterdam 1901) 169.
Zie voor de verhalen de Verhalenbank van
het Meertensinstituut onder het trefwoord
‘pot’.
J. de Kleyn, Volksaardewerk in Nederland
1600-1900 (Zeist 1965) 30-31; J. de Kleyn,
‘Pottenverkopers, kiepkerels en andere
rondtrekkende lieden’, Bijdragen en mededelingen van het Rijksmuseum voor Volkskunde ‘Het Nederlands Openluchtmuseum’
24e jrg, (1961) nr.2, 39-43.
Van Campen, ‘De Handelsfirma Trip’,
115-141, 120.
Plenge, Westerwälder Hausierer.
W.H. Struck, Die Auswanderung aus dem
Herzogtum Nassau (1806-1866) (Wiesbaden 1966) 17.
Struck, Die Auswanderung, 20.
Struck Die Auswanderung, 48.
Kamphoefner, The Westfalian, 73. Texas
was op dat moment een onafhankelijke
staat. In 1845 sloot de staat zich aan bij de
vs, maar het Duits werd erkend als
gerechtstaal. Zie ook Terry G. Jordan,
German seeds in Texas soil. Immigrant
farmers in nineteenth-century Texas (Austin 1966).
 F. Baaden, Landgänger. Botschafter des
Kannenbäckerlande. (Ransbach-Baumbach 1993) 12; Alleen de katholieke Westerwalders ventten en niet de protestantse.
Plenge verklaarde dit uit de armoede bij

14

15

16
17
18
19

20

21

22
23

24
25

de katholieken vanwege een grotere
omvang van de gezinnen. Opvallend is,
zoals Lucassen heeft opgemerkt, dat kramerij in het algemeen een katholiek verschijnsel lijkt te zijn geweest. Er waren
natuurlijk wel protestantse en joodse handelaren, maar bij de aan een bepaald
afstotingsgebied gekoppelde handel lijken
katholieke handelaren overheersend te
zijn. Lucassen, Naar de kusten van de
Noordzee, 116.
De Kleyn, Volksaardewerk in Nederland
1600-1900 (Zeist 1965); A. Wegener, Ochtrup, ein Heimatbuch (zp, zj) 204, 216.
Hier vinden we slechts een migrant uit
Ochtrup en die werkte als bediende in de
winkel van Sinkel.
De Kleyn, Volksaardewerk in Nederland,
40.
De Kleyn, Volksaardewerk in Nederland,
76.
Plenge, Westerwälder Hausierer, 5.
H. Fries, Kurrimurri. Erinnerungen an die
Kannenbäcker in Höhr-Grenzhausen
(Höhr-Grenzhausen 1993).
Herzoglich Nassauisches allgemeines Intelligenzblatt 1854, 10, 18, 22, 31, 115, 134, 146,
167 en 197.
Gisela Reineking-Von Bock, ‘Steinzeug –
Nachahmung, Nachbildung oder Fälschung?’, Keramos 49 (1971) 3-66.
Baaden, Landgänger, 21.
Hendrik Jacob Keuning, ‘De economischgeografische achtergrond van de Rijnvaart
voor 1870’, Physisch- en Economisch-Geografische beschouwingen over de Rijn als
Europese rivier. Vriendenboek aangeboden
aan prof. W.E. Boerman (Rotterdam 1948)
32-60; Henricus Cornelis Wilhelmus Roemen, ‘De ontwikkeling na 1870’, in: Physich- en Economisch-Geografische beschouwingen over de Rijn als Europese rivier.
Vriendenboek aangeboden aan prof. W.E.
Boerman (Rotterdam 1948) 61-88.
Plenge,Westerwälder Hausierer, 204.
Idem.
 N o t e n pp. 2 2 8 - 2 3 5

26 A. van der Meulen en P. Smeele, ‘Oosterhout als pottenbakkerscentrum in de
negentiende en twintigste eeuw’, Antiek,
tijdschrift voor liefhebbers en kenners van
oude kunst en kunstnijverheid, 24e jaargang
(1989/90) deel 1 2-23, deel 2 63-87.
27 Hessisches Hauptstaatsarchive Wiesbaden
w 211 14334 Gewerbekonsessionen in Ambt
Selters 1, 1861.
28 Adri van der Meulen en Paul Smeele
bezitten een omvangrijke collectie van dit
gemerkte aardewerk. Ik wil hen bedanken
voor inzage in deze collectie en de uitvoerige toelichting.
29 P. Zwaal, Frisdranken in Nederland (Rotterdam 1993) 31.
30 Hessisches Haupstaatsarchive Wiesbaden
w 241-345; Baaden, 13.
31 Baaden, Landgänger, 30.
32 Baaden, Landgänger, 28.
33 Struck, Die Auswanderung, 9.
34 Herzoglich Nassauisches allgemeines
Intelligenzblatt jaar 1867, Bijlage 259.
35 Hessisches Haupstaatsarchive Wiesbaden
w 241-345; Baaden, 26.
36 Baaden, Landgänger, 8.
37 Hessisches Haupstaatsarchive Wiesbaden
w 241-345.
38 Hessisches Haupstaatsarchive Wiesbaden
w 241-413.
39 Ibidem, 107 en 110.
40 Plenge, Westerwälder Hausierer, 190.
41 Wilhelm Franz Fohr, Aus der Geschichte
Ransbachs (onuitgegeven typescript Ransbach 1943) 45.
42 Plenge, 114.
43 Hessisches Haupstaatsarchive Wiesbaden
w 241-757/25 en w 241-757/1.
44 Hessisches Haupstaatsarchive Wiesbaden
w 241-2657 en 1655.
45 De ‘Utrechtse’ Westerwalders schonken
hun kapitaal niet aan de H. Martinusparochie waartoe zij behoorden. In het
archief van deze parochie zit wel een map
met schenkingen, maar de Westerwalders
komen daar niet in voor. hua, Archief
archieven van de in 1855 opgerichte R.K.
46
47
48
49
50
51

52

53

54

55

56
57

58
59
60

|

Parochies in de stad Utrecht 822-5 H.
Martinus, 128, erfenissen en schenkingen.
Plenge, Westerwälder Hausierer, 190.
Plenge, 111.
Plenge, 45.
Synodal-Protokollbuch der Pfarrerei
Ransbag 12-11-1782.
Synodal-Protokollbuch der Pfarrerei
Ransbag 1786.
 Groot Placaatboek vervattende alle de placaten, ordonnantien en edicten der edele
mogende heeren staten ’s lands van
Utrecht mitsgaders van de ed. Groot
achtb. Heeren borgemeesteren en vroedschap der stad Utrecht tot het jaar 1728
ingesloten (Utrecht 1729) iii boek xvi,
781.
De akte was opgesteld bij notaris Dirk
Oskamp, Notarieel Archief U188 a 018
(aktenummer 14). Met dank aan Ronald
Rommes voor deze informatie.
Jan Brugman, Hans Buiter en Kaj van
Vliet, Markten in Utrecht van de vroege
middeleeuwen tot nu (Utrecht 1995) 17, 26,
31 en 47.
hua, stadsarchief 4, 1236, toegang 704 N,
blz 24, Verslagen van de algemene marktmeester betreffende de verschillende
markten in Utrecht over 1850/51, 1851 en
1854.
Opvallend is dat de potmarkt in Amsterdam als afzonderlijke markt ook verdween
in de tweede helft van de negentiende
eeuw. In 1845-1846 werd de markt nog als
afzonderlijke markt genoemd, later niet
meer. Jac. van de Kar, De geschiedenis van
de markt- en straathandel (Amsterdam/
Antwerpen 1982) 22.
hua, 86 BA 1, Gilden, 63 en 56.
hua, 86 BA 1, Gilden, 58, Register van de
namen der aangenomen leden van het
marslieden gild 17-24-1798.
hua, 86 BA 1, Gilden, 56.
Rommes, Oost, west, Utrecht best?
J. Vink, Utrecht’s Rijnverbinding in den
loop der eeuwen, Maandblad Oud-Utrecht
(1928) 89-96.
373

374

|

N o t e n p p . 235-241

61 hua, archief 1795-1813, no. 40. Alphabetisch register van afgegeven patenten aan
vreemde ketelboeters en kooplieden in
aardewerk 1806.
62 Idem.
63 hua, stadsbestuur 2, 2051; 702-6, buitenwijken. Dit onderzoek in het manuaal van
de honderdste penning werd verricht
door Ronald Rommes, waarvoor mijn
dank.
64 hua, S.A. ii, inv.nr. 386, Beschikking: 12
aug. 1802.
 65 hua, Stadsarchief iii, stedelijke besturen
1808-1813, no. 626 Patenten voor rondventers van aardewerk afgegeven in verschillende steden, doch allen te Utrecht van
omslagzegel voorzien op 30 april 1810.
66 hua, Archief gemeente 1814-1851, no. 250
Register van patentschuldige kramers
1831-1850/51.
67 Idem.
68 Zie voor de patentregisters als bron in
Utrecht: ’t Hart, De stad Utrecht en haar
inwoners, 33.
69 ’t Hart, De stad Utrecht en haar inwoners,
115.
70 Het register van 1829 telde slechts vijf
Westerwalders. In 1839 werden er reeds
dertig Westerwalders ingeschreven in het
volkstellingsregister van wijk K.
71 Geboorteakte 956 28-7-1842, adres K 66,
patentregister 1831 K 64, patentregister
1844 K 67. Het is niet onwaarschijnlijk dat
het hier steeds om hetzelfde adres gaat.
Hernummering en verkeerde registratie
kwamen veelvuldig voor.
72 hua, stadsarchief iv 26* 2, register van
vreemdelingen die meer dan zes jaar in
Utrecht hebben gewoond en derhalve op
grond van artikel 8 van het Burgerlijk
Wetboek het recht hebben zich blijvend in
Nederland te vestigen met verklaringen
van de directeur van politie te Utrecht
1849-1856.
73 Pöckling maakt ook melding van de
aanvragen van gelijkstelling door Westerwalders. Het precieze aantal is bij hem

74

75

76
77
78

79

80

niet helemaal duidelijk. In ieder geval
vroegen dertien leden van de eerste generatie van de zogenaamde ‘Roetersgroep’
de gelijkstelling aan. Daarnaast waren er
andere verzoeken. Het totaal is niet vermeld. Pöckling, Vestiging, groepsvorming
en integratie van de Westerwalders in
Amsterdam.
 De aanwezigheid van Westerwalders in
Amsterdam en Delft werd met behulp van
bevolkingsregister, patentregister en
vreemdelingenregister systematisch
onderzocht. Schrover, ‘Groepsvorming’,
94-112. Dezelfde bronnen werden gebruikt
voor een minder systematisch onderzoek
in Maastricht, Den Bosch en Zwolle. Een
onderzoek langs dezelfde lijn in Haarlem
leverde geen resultaat op. De aanwezigheid van Westerwalders in Gouda is
beschreven in Tanja Balkema, Migratie
naar Gouda 1850-1914 (ongepubliceerde
doctoraalscriptie geschiedenis Universiteit
Utrecht 2001). In Duitse bronnen zijn er
aanwijzingen voor Westerwalders in
Gorinchem, Dordrecht, Purmerend,
Alkmaar, Culemborg, Hoorn, Den Bosch,
Boekel, Maaseik, Arnhem en Lith.
G.J. van Rijnsoever. Sint Maarten in de
Tolsteeg. Geschiedenis van de Sint
Martinusparochie te Utrecht (Utrecht 1947)
127-128.
Van Rijnsoever Sint Maarten in de Tolsteeg.
’t Hart, Utrecht en de cholera 1832-1910,
304.
H. Snellen, Voordracht over Utrecht’s
achterbuurten, gehouden op de Alg. Vergadering van de Ned. Vereeniging tot Verbetering der Volksgezondheid, 25 februari
1868. Geciteerd in: L.F. Jens, Criminaliteit
te Utrecht in verband met familie en wijk
(Utrecht zj) 21.
F.E. Vos, Onderzoekingen over de choleraepidemie van 1866 gemeente Utrecht (Alphen aan de Rijn 1867) 84-85.
Van Rijnsoever, Sint Maarten in de Tolsteeg, 128.
N o t e n pp. 2 4 1 - 2 4 6

81 hua, sa iv 816 stukken betreffende het
beheer van de buurtlasten in de omgeving
van de Westerkade 1842-1850 in toegang
704 i-j.
82 In het archief van het kadaster van
Utrecht, aanwezig op het kadaster, werden
alle eigenaars opgezocht van de panden in
deze buurt. Vanwege de veelvuldige splitsing van percelen was dit een zeer arbeidsintensief onderzoek, waarbij mijn vader
Frans Schrover, die vijftig jaar bij het
kadaster werkte, mij behulpzaam was.
Waarvoor mijn dank.
83 Plenge, 112.
84 Fohr, Aus der Geschichte Ransbachs, 46.
85 Gemeentearchief Rotterdam (gar),
Vreemdelingenregister 3376 28-11-1876 tot
7-10-1882 nr. 1339, 5-4-1879.
 86 gar, Vreemdelingen register 3376 28-111876 tot 7-10-1882 nr. 2026, 14-4-1880.
87 De grondleggers van het hedendaagse
Utrechtse servieshuis Mobach waren van
Duitse oorsprong, maar het waren geen
Westerwalders. Ze woonden ook enige
tijd in wijk K, maar vestigden zich daar
pas in de jaren negentig vanuit Bolsward.
Vandaar loopt de lijn terug naar Duitsland, maar niet naar Nassau. De naam
Mobach kwam niet voor in het namenbestand van dit onderzoek. Als geloof vermeldt het bevolkingsregister gereformeerd. Overigens stelt Rosa Werf,
‘Mobach Pottenbakkers – seit 1895 in
Utrecht’, Keramische Zeitschrift, jrg. 33 nr.
3 (1981) 173, dat de familie wel vanuit het
Westerwald naar Nederland kwam. Ze
geeft echter niet aan wanneer die migratie
dan zou hebben plaats gevonden, noch
waarheen de familie ging.
88 K. van Vliet, ‘De stad van de burgers’, in:
R.E. de Bruin, P.D. ’t Hart, A.J. van den
Hoven van Genderen, A. Pietersma (red.),
‘Een paradijs vol weelde’. Geschiedenis van
de stad Utrecht (Utrecht 2000) 73-113, 97.
89 A.J. van den Hoven van Genderen, ‘Op
het toppunt van macht’, in: R.E. de Bruin,
P.D. ’t Hart, A.J. van den Hoven van Gen-

90

91
92

93

94

95

96

97

|

deren, A. Pietersma (red.), ‘Een paradijs
vol weelde’. Geschiedenis van de stad
Utrecht (Utrecht 2000) 113-191, 138.
Kaj van Vliet, ‘Middeleeuws Utrecht: een
markt in ontwikkeling’, in: Jan Brugman,
Hans Buiter en Kaj van Vliet, Markten in
Utrecht van de vroege middeleeuwen tot nu
(Utrecht 1995) 8-43, 31.
van den Hoven van Genderen, ‘Op het
toppunt van macht’, 173.
J.P. Fockema Andrea, ‘De stad Utrecht
omstreeks 1823’, Jaarboekje Oud-Utrecht
1924, 28-39, 32.
Franz Baaden, Chronik der Gemeinde
Mogendorf 1385-1985 (Mogendorf 1985)
158-166.
 Franz Baaden, ‘Die Töpferregion Westerwald. Ein geschichtlicher Überblick über
das Kannenbäckerland und seine Ausstrahlungen’, in: Dieter Rolfes (red.),
Keramikmuseum Westerwald. Deutsche
Sammlung für historische und zeitgenössische Keramik (Höhr-Grenzhausen zj)
niet gepagineerd.
Zie ook: Adri van der Meulen en Paul
Smeele, De IJsel, Doesburg 1841-1969. Portret van een Gelderse pottenbakkerij (Doesburg 1999) 12, 56.
V.C. Sleebe, In termen van fatsoen. Sociale
controle in het Groningse kleigebied 17701914 (Groningen 1994) 394.
Zie bijvoorbeeld Algemeen Politieblad
Maart 1853 Rotterdam 120; Algemeen Politieblad Juli 1852 Brielle 492; Algemeen Politieblad Juni 1853 Neede 263; Algemeen Politieblad Oktober 1852 Haarlem 637; Algemeen Politieblad Juni 1853 Kampen 430;
Algemeen Politieblad 1852 Venlo 233; Algemeen Politieblad Juni 1853 Breda 344. Zie
voor gebruik van het Algemeen Politieblad in historisch onderzoek: Corrie van
Eijl, ‘Registratie van vreemdelingen in het
Algemeen Politieblad (1852-1947)’, in:
Marlou Schrover (red.), Bronnen betreffende de registratie van vreemdelingen in
Nederland in de negentiende en twintigste

375

376

|

N o t e n p p . 246-252

eeuw. Broncommentaar 5 (Den Haag 2002)
71-91.
98 Algemeen Politieblad 1852 Venlo 233.
99 Algemeen Politieblad 1852 489.
100 Algemeen Politieblad 1853, bekendmaking.
101 Gemeentearchief Amsterdam (gaa),
archief gemeentepolitie 5225, 871-975
register reis- en verblijfpassen.
102 Algemeen Politieblad 1853 Den Bosch.
103 Algemeen Politieblad 1855 Bolsward.
104 Algemeen Politieblad 1852 Haarlem.
105 Algemeen Politieblad 1852 Delfshaven.
106 Algemeen Politieblad Juni 1853 Kampen
430.
107 Algemeen Politieblad Juni 1853 Breda 344.
108 Algemeen Politieblad, jaren vijftig en zestig. Zie ook: Leo Lucassen, En men
noemde hen zigeuners… De geschiedenis
van Kaldarasch, Ursari, Lowara en Sinti in
Nederland (1750-1944) (Amsterdam 1990)
361.
