Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d'achtbare overigheit van Uitrecht
Mogelijk werden de precieze boektitels van (6) en (11) niet in de proefvertaling of het origineel vermeld, zodat de kopiist op die plaatsen enige ruimte
overliet. Met methode wist de vertaler misschien niet of hij met de boektitel van Schoock (Admiranda methodus) of met het zelfstandig naamwoord
van doen had. Van de overige open plaatsen is het onduidelijk wat hun
achterliggende oorzaak kan zijn geweest.
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)
(12)
(13)
(14)
(15)
(16)
(17)
(18)
(19)
(20)

(21)
(22)
(23)
(24)
(25)
(26)
(27)
(28)

godloos mensche !+oft" atheist
[4r ◦]
verbintenisse of !+liegen "
[4r ◦]
hervroomden schijnheilich !+of " gerefermeerden sant
[4v◦–5r◦]
Religie !–godsdiest"
[5r ◦]
soo eng van gewisse !–soo schurpeleus"
[5r ◦]
machtich !–capabel"
[5r ◦]
of godloose menschen, | atheisten of beesten
[6r◦–v◦]
listich gewoel !+ofte" machinatien
[6v◦]
verdoemelijcste !–crimineelste"
[7r ◦]
!–Aetheisterij" Vande godloosheijt
[7r ◦]
meenen te hebben !–pretenderen"
[7v◦]
!–absurd" [. . . ] ongerijmt
[8v◦]
lanschappen !–Provincien"
[8v◦]
gerechte !–justitie"
[9v◦]
te blameeren !–qualick ofte neemen"
[11v◦]
facteurs, bespieders ofte verklickers
[11v◦]
gemoederen !–imborsten"
[12r ◦]
verklickers, bespieders, facteurs
[13v◦]
◦
verklickers !+of " bespieders
[13v –14r◦]
(In dit boeckjen is de brief op welcken hij syne verwijtinge
bond dat ick met de Jesuiten kennisse houde ende het selve
is soo men secht van U gecondemneert door sijn aenhouden).
Het welck den brief is daer hy sijne verwijtinge op bond dat
ick met de Jesuiten kennisse houde en welckers condemnatie
hij van U verkregen heeft na dat men secht.
 [15r ◦]
kondschap !–intellegentie"
[15v◦]
afschrift !–copie"
[17r ◦]
!–schandelicke!r #= s" eer rovenden boecken" [. . . ] fameuse libellen
[19r ◦]
!–crimen" misdaet !–au regard" ten aensien
[19v◦]
!–supponerdt" voor gewis stelt
[20v◦]
corrompeeren !–misleijden om keeren"
[21r ◦]
aensienlich man !–personagie"
[21r ◦]
al is hij [van] Voetius geheimraedt !–al is hij van Voetius

Verantwoordingh

(29)
(30)
(31)
(32)
(33)
(34)
(35)
(36)
(37)
(38)
(39)

secreten raedt!
lammen rijmer "–slecht poeet!
het verschil "–"+de questie!!
vierschaer "–rechtbanck!
rechters "–magistaten!
Philosophie "–natuierlicke dingen!
rechts geleerde advokaet procureur ofte pleijt besorger
met recht "–capabel!
acten "–schriften!
gemeene plaetsen der scheldwoorden ofte bij een geraepte
lasteringen
doortrapheden ende listen
leeven ende maniere van doen

51

[21r ◦]
[21v◦]
[22v◦]
[25r ◦]
[26r ◦]
[27r ◦]
[28r ◦]
[29r ◦]
[30v◦]
[34v◦]
[41v◦]
[41v◦]

De dubbele weergave van één woord uit de oorspronkelijke taal in de doeltaal
(doubletten) is een normale vertalerspraktijk.149 Wanneer echter bij het
corrigeren één van de twee woorden is doorgehaald, betekent dat dat het
niet de bedoeling van de vertaler is geweest beide woorden te handhaven,
maar dat hij vooralsnog aarzelde een bepaald woord de voorkeur te geven.
 In de Verantwoordingh zien we dan synoniemenparen, waarbij het ene woord
een Frans leenwoord is en de ander de Nederlandse equivalent. Bij correctie
bestond de neiging om het Franse leenwoord door te halen maar er is geen
sprake van streng taalpurisme; elders in de tekst kunnen zowel het Franse
leenwoord als het Nederlandse synoniem voorkomen. Bijvoorbeeld in het
geval van lantschappen en provincien: in de bovenstaande variant (13) is
gekozen voor lanschappen (sic), en hoewel dit woord in de tekst de voorkeur
geniet, wordt provintien ook een paar keer aangetroffen.150
In vergelijking met het aantal open varianten zijn er weinig echte doubletten, alleen de nummers (37), (38) en (39). Variant (2) is een randgeval;
de kopiist moet tevoren besloten hebben een synoniem voor verbintenisse te
geven omdat liegen pas later op de open gelaten plaats is ingevuld. Opmerkelijk genoeg geeft verbintenisse alleen ook de beoogde betekenis van complot of bondgenootschap. Desondanks is liegen toegevoegd en nota bene
onderstreept, terwijl het geen correct zeventiende-eeuws Nederlands woord
is.151 Er moet een dringende reden zijn geweest om de aandacht van de
lezer juist op dit woord te vestigen. Misschien kon het woord terug worden
gevonden in een van de brieven van Voetius aan Mersenne, die Descartes de
vroedschap in 1645 heeft doorgespeeld.
149 F. Rener, Interpretatio: Language and translation from Cicero to Tytler, p. 110, 222

en 251.
150 Lantschap(pen): ff. 4r◦, 11r◦, 11v◦, 12r◦, 12v◦, 13r◦, 16r◦, en 44v◦.
Provintien: ff. 26r◦ (twee maal) en 26v◦.
151 Liegen correspondeert met ligue in de Clerselier-tekst.
52

Inleiding

Voor de open varianten (3), (8) en (19) geldt het omgekeerde. Ze
zijn door de vertaler niet als doubletten bedoeld, maar toen het puntje
bij het paaltje kwam, heeft de corrector niet willen kiezen tussen de twee
synoniemen en daarom of ertussen geschreven.
 De variant atheisme of godloosheid komt niet één maar drie maal voor:
(1), (7) en (10); en in twee van de drie gevallen is besloten de variant te
behouden in plaats van, zoals bij de meeste andere varianten, een keuze te
maken. Op f. 7r◦ (10) is er uiteindelijk voor gekozen om godloosheit aan te
houden.152 Op de andere plaatsen heeft men geen woord doorgehaald, maar
is atheist onderstreept, zodat er weldegelijk sprake is van een voorkeur. In
beide gevallen gaat het om beschuldigingen van Voetius c.s. in de richting
van Descartes. Ongetwijfeld heeft men de precieze term willen behouden
waarmee Descartes werd aangevallen.153
De nummers (12) en (23) zijn twee opmerkelijke gevallen van dittografie, waarbij de kopiist een woord overnam uit de proefvertaling en, zodra
hij bemerkte dat een of meerdere regels waren overgeslagen, het weer heeft
doorgehaald. Op de plaats waar het woord weldegelijk behoorde te staan
is vervolgens niet hetzelfde woord maar een synoniem gegeven: ongerijmt
voor absurd en fameuse libellen voor schandelickes eer rovenden boecken.
Wellicht was de kopiist, nu het woord eenmaal zijn aandacht had getrokken, niet tevreden met de woordkeus in de kopij. De voorkeur voor fameuse
libellen boven schandelickes eer rovenden boecken lijkt evenwel niet willekeurig te zijn. Fameus libel is een zeventiende-eeuwse juridische term voor
een geschrift waarin iemand belasterd wordt zonder dat de schrijver ervan
met harde bewijzen komt. De Utrechtse Vroedschap oordeelde in 1643 dat
Descartes’ Brief aan Dinet en Brief aan Voetius ‘fameuse libellen’ waren, op
grond waarvan een rechtszaak tegen Descartes kon worden aangespannen.
Het is derhalve niet verbazingwekkend dat deze term is aangehouden.
 Ten slotte een variant van een hele zin (20). Het is duidelijk dat dit
geen gewoon geval van dittografie is. Bij het louter kopiëren van een tekst is
152 Atheisterij komt verder in de tekst nog twee maal voor zonder variant: ff. 35r◦ en
45r◦. Godloosheijt op ff. 4r◦ en 35r◦, godloose mensche(n) op ff. 35r◦ en 45r◦. Op
f. 35r◦ vinden we na godloose menschen de toevoeging die niet en gelooven datter

een godt is, die noch in de Clerselier, noch in de Latijnse tekst voorkomt. Het is goed
mogelijk dat op deze plaats in de proefvertaling een variant stond met de nadere
duiding daar het woord atheist pas sinds het begin van de 17e eeuw in Nederlandse
teksten voorkomt.
153 Aan de disputatie van 18 december 1641 voegde Gijsbert Voetius o.m. de these toe dat
de cartesiaanse filosofie de studenten zou verlagen tot ‘beesten of atheisten’. De tekst
werd herdrukt in de Narratio historica, uitgegeven op last van de Utrechtse senaat
(Querelle, p. 109, 122). Descartes was bijzonder gepikeerd over deze uitdrukking
(Descartes aan Regius, januari 1642, AT III 505).
Verantwoordingh

53

het onmogelijk dat dezelfde zin in een andere bewoording herhaald wordt.
Wat kan er dan gebeurd zijn? We hebben reeds vastgesteld dat het manuscript een afschrift van een eerdere vertaling is en op f. 15r◦ komen twee
‘echte’ gevallen voor van dittografie, zodat ook de desbetreffende folium
moet zijn overgeschreven en niet ter plekke vertaald.154 De meest voor de
hand liggende verklaring is dan dat de zinsherhaling al in de kopij voorkwam en dat de kopiist domweg heeft overgeschreven wat hij daar aantrof.
 Ofschoon beide varianten in de tekst zijn blijven staan, is het moeilijk in
te zien dat het handhaven van beide varianten iets extra’s aan de tekst
zou toevoegen.155 Als de kopiist zelf op deze plaats een alternatieve vertaling had gegeven, zou hij niet zo gemakkelijk vergeten hebben een van de
twee varianten door te halen; waarschijnlijk hebben zowel de corrector als
Descartes de zinsherhaling over het hoofd gezien.
Variant (20) geeft ons aanleiding om te veronderstellen dat alle varianten in het handschrift van de Verantwoordingh door de kopiist uit de
proefvertaling zijn overgenomen. Het is onwaarschijnlijk dat de kopiist tegelijkertijd zowel de proefvertaling overschreef als het origineel in het oog
hield. Het is een andere vraag of hij alle varianten die in het manuscript
voorkomen ook daadwerkelijk heeft willen overnemen of dat sommige onnadenkend zijn overgeschreven. In het geval van de laatst genoemde variant
heeft de kopiist niet beseft dat hij twee maal min of meer dezelfde zin overschreef. Daarnaast zijn er de twee gevallen van ‘synoniemen-dittografie’.
Ongetwijfeld bevatte de proefvertaling een groter aantal varianten die de
kopiist stilzwijgend heeft opgelost. Van de andere kant zijn er opzettelijk
overgenomen varianten, zoals ‘atheı̈sme’ en ‘godloosheijt’ en de invullingen
van open plaatsen. Zij duiden aan dat de kopiist hierover pas later heeft
willen beslissen.
 Intussen zijn we aan enkele zeer eigenaardige aspecten van het handschrift voorbijgegaan. Er bestaan opmerkelijke verschillen tussen de katernen onderling. Zo zijn de eerste twee invullingen van opengelaten plaatsen
verricht door de kopiist, maar vanaf f. 14v◦ heeft Descartes het overgenomen. De eerste correctie van Descartes is op het recto van datzelfde blad te
vinden. Ofwel heeft hij de eerste twee katernen niet nagekeken ofwel waren
deze naar zijn mening in orde. Descartes heeft de katernen zeker onder ogen
gehad daar op beide katernen een custode van zijn hand prijkt.
Verder is het opvallend dat in de katernen 7 tot en met 11 naast drie
154 Te weten, ‘vermaeck !–vermaeck" Voetius’ en ‘w!e #= il" wel’ (f. 15r◦).
155 In de Clerselier-tekst luidt de passage als volgt: ‘[. . . ] qui contient la Lettre sur

laquelle il s’est fondé pour m’objecter l’amitié des Jésuites, et dont il a obtenu de
vous la condamnation, à ce qu’on dit;’ (AT VIIIB 222).
54

Inleiding

geı̈ntendeerde doubletten slechts één variant voorkomt. Bovendien zijn in
diezelfde katernen significant minder ingrepen gepleegd. Ruim één derde
van het manuscript oogt dus netter dan de rest.
 De verschillen tussen de katernen verdelen het manuscript als het ware
in drie onderdelen. In de eerste twee katernen zijn de open plaatsen ingevuld
door de kopiist en ontbreken correcties van Descartes. Op de eerste bladzijde
van het derde katern treffen we een laatste invulling van de kopiist aan, maar
vanaf die plek zijn de invullingen allen van de hand van Descartes. Op de
eerste bladzijde van het derde katern vinden we ook de allereerste correctie
van Descartes. Het derde onderdeel van het manuscript zijn de katernen 7
tot en met 11. In deze katernen bevindt zich slechts één variant en zijn er
beduidend minder correcties of toevoegingen dan in de voorgaande katernen.
Deze verschillen lijken een speciale betekenis te krijgen als we in herinnering
roepen dat de katernen Descartes afzonderlijk ter hand zijn gesteld. Het is
de editeur van de Verantwoordingh evenwel niet gelukt een bevredigende
verklaring voor de onderlinge verschillen tussen de katernen te vinden.
Het struikelblok voor een mogelijke interpretatie voor de verschillen
tussen het tweede en derde onderdeel is het feit dat het zondermeer de
bedoeling is geweest dat het huidige manuscript de Utrechtse Vroedschap
onder ogen zou komen. Ik zal dit hier nader verklaren.
Ofschoon het laatste gedeelte van het manuscript netter oogt dan de
rest, wil dit niet zeggen dat het eerste gedeelte een kladversie of een voorlopige bewerking van de proefvertaling betreft. Alle folia van het manuscript
hebben exact dezelfde bladspiegel en min of meer hetzelfde aantal regels
per bladzijde. Het handschrift zelf is nooit slordig, maar overal juist zeer
duidelijk leesbaar. Een kladversie of een voorlopige bewerking heeft deze
eigenschappen uiteraard niet, zodat de kopiist van het begin af aan geweten
moet hebben dat zijn afschrift naar Utrecht verzonden zou worden.
 Een afdoende verklaring voor het ontbreken van correcties van Descartes in de twee eerste katernen zou dan kunnen zijn dat Descartes de bewuste
katernen als een specimen van de vertaler ontving en ze na correctie heeft
terug gegeven om ze in het net over te laten schrijven, en de rest van de
proefvertaling op dezelfde manier te bewerken. Deze mogelijkheid lijkt echter uitgesloten omdat in dat geval er voor de kopiist geen reden kan hebben
bestaan sommige tekstplaatsen achteraf in te vullen. Noch kan men dan de
vele open varianten verklaren in de eerste twee of de katernen die daarop
volgen verklaren.
 Het vertaalproces in het manuscript van de Verantwoordingh van Renatus Descartes blijft aldus op enige fundamentele punten onverklaard. Niettemin kunnen we in grote lijnen een beeld schetsen van het vertaalproces

Verantwoordingh

55

dat uiteindelijk resulteerde in de Verantwoordingh zoals de Utrechtse Vroedschap het onder ogen kreeg. René Descartes is de schrijver van de oorspronkelijke, Franse, tekst. Een vertaler is hiermee aan de slag gegaan en heeft
een Nederlandse proefvertaling verzorgd. De proefvertaling is enigszins bewerkend overgeschreven en vormt de tekst van de overgeleverde Verantwoordingh. Een corrector heeft het resultaat nagekeken en heeft uit de meeste
varianten een keuze gemaakt. Het manuscript is vervolgens per katern aan
een revisor gegeven en nogmaals gecorrigeerd en aangevuld. We weten dat
Descartes de schrijver en de revisor is en dat ook de kopiist en de corrector dezelfde persoon zijn omdat het manuscript slechts twee verschillende
handen telt. Maar is de kopiist ook de vertaler? Het feit dat de kopiist
de proefvertaling niet louter en alleen heeft overgeschreven maar daarnaast
eigenhandig in de vertaling heeft ingegrepen, wijst ieder geval voorlopig in
die richting.156

5. DE VERANTWOORDINGH ALS DESCARTES-TEKST
5.1

Descartes’ kennis van de Nederlandse taal

Over Descartes’ kennis van de Nederlandse taal is weinig bekend. Het onderwerp is tot op heden nauwelijks bestudeerd en de spaarzame opmerkingen over Descartes en de taal van zijn ‘tweede vaderland’ die men in de
Descartes-literatuur aantreft, spreken elkaar tegen. Sommigen gaan ervan
uit dat de Fransman vanwege zijn langdurig verblijf in de Nederlanden de
taal wel gekend zal hebben.157 Deze veronderstelling lijkt aannemelijk wanneer men bedenkt dat Descartes inderdaad 22 jaar van zijn leven in de
Republiek doorbracht, te weten van januari 1618 tot april 1619 en vanaf de
herfst van 1628 tot aan zijn vertrek naar Zweden in september 1649. Van
de andere kant kan niet beweerd worden dat Descartes hier een uitbundig
sociaal leven leidde waarvoor kennis van het Nederlands noodzakelijk was
en met de weinige Nederlandse vrienden die Descartes bezat, converseerde
of schreef hij in het Frans of Latijn.158 Bovendien heeft Descartes meer dan
eens verklaard niet bij machte te zijn het Nederlands te kunnen lezen of
schrijven.
 156 Het handschrift van de kopiist is vergeleken met het handschrift van Anthonie Studler

van Surck, die in 1640 een tekst van Descartes in het Nederlands vertaalde (zie
Paragraaf 5.1) en in de winter van 1647–48 in Bergen verbleef, niet ver van Egmond
op den Hoef. De handschriften komen niet overeen.
157 G. Cohen, Écrivains français, p. 590; H. Bosmans, ‘A propos de la correspondance
de Descartes avec Constantin Huygens’, p. 114.
158 Cf. J. Israel, The Dutch Republic, p. 585.
56

Inleiding

Er is slechts één bescheiden studie op dit onderwerp verricht en wel door
de Eerwaarde Georges Monchamp in zijn in 1889 verschenen Le Flamand et
Descartes.159 Het is met name een aardige studie; wetenschappelijke diepgang gaat hand in hand met gedurfde speculaties en regelrechte zotheden,
waarvan we een aantal hieronder zullen tegenkomen.
Volgens Monchamp was de ontmoeting tussen Descartes en Isaac Beeckman (1588–1637) Descartes’ eerste les in de Nederlandse taal.160 Het verhaal
van zijn kennismaking met Beeckman is beroemd maar berust niet op feiten en is zeer waarschijnlijk afkomstig uit de pen van Baillet.161 Monchamp
maakt er niettemin een punt van en wij zullen hem hierin volgen zolang
als nodig is. In januari 1618 kwam de eenentwintigjarige Descartes naar
de Nederlanden om zich in Breda bij de Staatse troepen te voegen. Op 10
november van dat jaar n.s. merkt Descartes in de straten van Breda een
samenscholing rond een opgehangen plakkaat op en nieuwsgierig mengt hij
zich tussen de mensen. Hij verneemt dat het een prijsvraag betreft waarin
het publiek wordt uitgedaagd een wiskundig probleem op te lossen. Daar
het plakkaat in het Nederlands is opgesteld, vraagt Descartes een van de
omstanders hem het probleem in het Frans of Latijn uit te leggen. Deze
man is Isaac Beeckman.
 Het is maar zeer de vraag of Descartes bij die gelegenheid een woord
meer Nederlands heeft geleerd dan in de voorgaande maanden. Beeckman
zou Descartes in het Latijn te woord hebben gestaan, een taal die beide
mannen verstonden, en ongetwijfeld zullen ze ook in het Latijn hun conversatie hebben voortgezet. Waarschijnlijk heeft Monchamp deze legendarische
ontmoeting extra cachet willen geven door ze ook Descartes’ eerste kennismaking met de Nederlandse taal te laten zijn.
Niettemin schuilt er een kern van waarheid in die Monchamp zelf niet
heeft kunnen bevroeden. Aan het begin van deze eeuw werd het Journael
van Beeckman teruggevonden en hierin bevond zich een kopie van een brief
van Descartes aan Beeckman die tot dan toe onbekend was.162 Het voor ons
relevant gedeelte luidt als volgt:
Voor wat mijzelf betreft, door mijn gebruikelijke luiheid heb
ik de boeken, die ik op jouw aandringen zal schrijven, nog
159 Georges Monchamp, Le Flamand et Descartes, 1889.
160 Monchamp, Le Flamand et Descartes, p. 7.
161 Baillet, I, p. 43. De ontmoeting tussen Beeckman en Descartes vond plaats tussen 16

oktober 1618 n.s., toen Beeckman in Breda aankwam, en 10 november n.s., wanneer
Beeckman voor het eerst melding maakt van Descartes. Cf. Th.Verbeek, De Wereld
van Descartes, hoofdstuk 3. Voor Beeckman, zie K. van Berkel, Isaac Beeckman
(1588–1637) en de mechanisering van het wereldbeeld, Diss. Utrecht, 1983.
162 Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634, ed. C. de Waard, 4 vols., 1939–
1953.
 Verantwoordingh

57

nauwelijks een titel gegeven. Maar je zou me niet voor zó
lui moeten houden alsof ik de dagen nutteloos zou doorbrengen. Integendeel, nooit had ik het drukker, zij het met zaken
die jouw verstand, dat zich bezighoudt met meer verheven
onderwerpen, ongetwijfeld zal minachten en er op neerkijken vanuit de hoge hemel van de wetenschappen; namelijk
met schilderen, militaire architectuur en vooral met de Nederlandse taal. Je zult binnenkort zien hoe ik hierin ben
gevorderd, want ik kom naar Middelburg, als God het wil,
bij het begin van de Vasten.163

Descartes geeft toe dat hij wegens zijn luiheid weinig toe komt aan de beoefening van de wetenschap, maar dat dat niet betekent dat hij zijn dagen
in ledigheid doorbrengt: hij is druk bezig zich het Nederlands eigen te maken. Misschien had Descartes zich in Breda een leerboek aangeschaft, zoals
Uytspraeck van de weerdigheyt der duytsche tael (1586) van de wiskundige
Simon Stevin (1548–1620). Deze laatste diende als ingenieur onder Prins
Maurits en onderwees enkel in de Nederlandse taal militaire architectuur.
 Hierom is Cohen164 geneigd te geloven dat Descartes direct onder Simon
Stevin studeerde, maar Serrurier165 heeft vastgesteld dat er in de jaren
1618–19 te Breda geen militaire leergang bestond. Daarenboven is het onzeker of Stevin zich daadwerkelijk in de genoemde periode in Breda bevond,
en zelfs indien dat het geval is geweest, lijkt het onwaarschijnlijk dat een
pas aangekomen jongeling, een groentje, zo maar tot de hoogste echelons
van het Staatse leger kon doordringen. En laten we niet vergeten dat Descartes bij zijn ontmoeting met Beeckman nauwelijks een woord Nederlands
kon lezen of spreken. Het ligt daarom veeleer voor de hand dat zijn nieuwe
vriend Descartes heeft geı̈nspireerd Nederlands te leren en dat hij op zijn
beurt Beeckman bij hun weerzien in Middelburg heeft willen verrassen met
zijn inmiddels opgedane kennis. Zeker is in ieder geval dat Descartes zich
begin 1619 serieus heeft ingespannen om de moedertaal van Beeckman te
leren.
Niet lang na hun ontmoeting in de Zeeuwse hoofdstad verliet Descartes
de Nederlanden om zich te voegen bij het leger van de katholieke hertog
Maximiliaan van Beieren. In 1621 vatte Descartes het plan op om via Holland naar Frankrijk terug te keren. Van deze terugreis verhaalt Baillet over
163 Descartes aan Beeckman, 24 januari 1619, C. de Waard, Journal tenu par Isaac

Beeckman de 1604 à 1634, vol. 4, p. 56 [vert. en nadruk EJB]; AT X 151–152.
Aswoensdag, het begin van de Vastentijd, viel in 1619 op 14 februari n.s. Monchamp
gaat er in zijn niet te stuiten chauvinisme van uit dat Beeckman uit het Oost-Vlaamse
Middelburg, een plaatsje nabij Brugge, afkomstig is.
164 Cohen, Écrivains français, p. 381.
165 C. Serrurier, Descartes’ leer en leven, p. 7–8.
 58

Inleiding

een voorval waar Descartes’ kennis van het Nederlands hem zijn leven zou
hebben gered.166 In november van dat jaar huurde Descartes in Emden een
bootje met bemanning dat hem en zijn knecht naar West-Friesland zou brengen. Helaas bestond de bemanning uit rabauwen van het allerlaagste soort
die Descartes hielden voor een rijk koopman. Daar hun passagier slechts
in het Frans met zijn bediende converseerde en de bemanning hem hield
voor een buitenlander die hun taal niet kende, bespraken zij tijdens de reis
hardop hun snode plan om hem te doden en te bestelen. Zodra Descartes
door had wat de bemanning van plan was, sprong hij op, trok zijn degen
en sprak hen op felle toon in hun eigen taal toe dat hij niet zou aarzelen
hen terstond te doorboren, indien zij hun plan tot uitvoer wilden brengen.
Totaal verbouwereerd gaven de mannen zich gewonnen en Descartes en zijn
metgezel wisten veilig hun reisdoel te bereiken.
 Hoewel Baillet er in zijn biografie regelmatig op los fantaseert, heeft
deze gebeurtenis toch een glans van waarheid omdat Baillet uitdrukkelijk
verwijst naar de Experimenta, een verloren gegaan werk van Descartes waar
zijn eerste biograaf evenwel nog vrijelijk uit kon putten. Maar Baillet vermeldt niet in welke taal Descartes het gespuis aansprak, alleen dat hij dat
in hun eigen taal deed. Dit valt te betreuren want nu zullen we nooit weten
in welke taal Descartes zijn dreigementen uitte. Fries kan het niet geweest
zijn omdat Descartes deze taal niet machtig was, dus moet het of Nederlands geweest zijn of Duits, want allicht dat Descartes tijdens zijn verblijf
in Duitsland ook enige Duitse woorden heeft opgepikt.167 Van veel betekenis voor ons onderzoek is dit voorval natuurlijk niet en waarschijnlijk zal
de taal van de getrokken degen nog de meeste indruk op het schorremorrie
hebben gemaakt.
De eerste gelegenheid waar wij Descartes erop kunnen betrappen de
Nederlandse taal daadwerkelijk te beheersen, is met niet minder vragen
omgeven. Het gaat om zijn verhouding met Helena Jans, een eenvoudige
dienstmaagd, en het kind dat de filosoof bij haar verwekte, Fransintgen.168
In de zomer van 1637 nam Descartes zijn intrek bij een familie in de buurt
166 Baillet, I, p. 102–103.
167 Zowel Monchamp als Serrurier nemen zonder slag of stoot aan dat Descartes Nederlands sprak: Monchamp, Le Flamand et Descartes, p. 7: ‘À cinq ans de là [nl. de

ontmoeting met Beeckman] il en savait tant qu’il comprenait même les patois du
Nord de la Hollande . . . ’; Serrurier, Descartes’ leer en leven, p. 20.
 168 Tijd en plaats van de geslachtsdaad zijn bekend: zondag 25 oktober 1634 n.s. te
Amsterdam in de Westerkerckstraet, thans Westermarkt 6. Het kind werd geboren
op 19 juli 1635 n.s. in Deventer en aldaar, volgens het doopboek, opgenomen in de
gereformeerde gemeente op 7 augustus n.s. Hoewel Descartes het kind als de zijne
erkende, zag hij hierin geen aanleiding om met Helena te trouwen. Wel zal hij haar
financieel gesteund hebben met het oog op de opvoeding van Fransintgen, die hem
zeer ter harte ging. Hij was van zins haar naar Frankrijk over te brengen, maar haar

Verantwoordingh

59

van Alkmaar en schrijft van daaruit aan een onbekende vriend over de voorbereidingen om vader, moeder en kind te herenigen.169 Uit een opmerking
in de marge blijkt dat Descartes met Helena correspondeerde:
Mijn brief aan Helena heeft in het geheel geen haast en ik
heb liever dat u hem bewaard totdat Helena naar u toekomt,
wat ze, geloof ik, tegen het einde van deze week zal doen om
u de andere brieven te geven die ze me zal schrijven, dan dat
hij door uw dienstmeid bezorgd wordt.170

Er is sprake van één brief van Descartes aan Helena en van verschillende van
haar aan hem. Zou deze eenvoudige dienstmaagd hebben kunnen lezen en
schrijven of moest ze hiervoor telkens de hulp van een ander inroepen? In
het laatste geval zou de onbekende vertrouwensman de aangewezen persoon
zijn daar, zo is uit de brief op te maken, Helena niet ver van hem vandaan woonde. Maar Descartes zegt expliciet dat Helena haar brieven aan
Descartes de onbekende in handen zal geven. Dit pleit ervoor om aan te nemen dat Helena zelf haar brieven schreef en de briefwisseling zal dan in het
Nederlands ondernomen zijn. Derhalve moet Descartes in 1637, na negen
jaar ononderbroken in de Nederlanden te hebben gewoond, voldoende de
landstaal hebben beheerst om het te lezen en schrijven. Het is betreurenswaardig dat nooit één snipper van de correspondentie tussen de Fransman
en Helena boven water is gekomen, het zou ons waardevolle informatie verschaffen over Descartes’ kennis van het Nederlands in die jaren en bovenal
meer inzicht in het persoonlijke leven van de filosoof.
 Een correspondentie van geheel andere aard waarin zich aanwijzingen
voor onze studie bevinden, is teruggevonden in Engeland. In 1926 publiceerde Leon Roth een groot aantal onbekende brieven uit de briefwisseling
tussen Descartes en Huygens.171 De voor ons interessante brieven werden
geschreven in de jaren 1639 en 1640 en hebben betrekking op de zogenaamde
‘Stampioen-affaire’. Voordat we deze brieven nader gaan bekijken, zal ik
een korte beschrijving van de affaire geven.172
In 1638 daagde de Nederlandse wiskundige Johan Stampioen (1610- na
1660) het publiek uit om tegen een forse beloning een oplossing te geven voor
een bepaald wiskundig probleem. In zijn overmoed beweerde Stampioen

169

170
171
172

ontijdige dood, 7 september 1640 n.s., maakte aan zijn plannen een einde. Toen hield
ook het contact met Helena op, van haar wordt niets meer vernomen.
30 augustus 1637, AT X 393–4. De onbekende vriend is wellicht Cornelis van Hooghelande (AT X 581). Dit is de enige brief waarin Helena genoemd wordt en waarin hij
verwijst naar Fransintgen, die Descartes zijn ‘nichtje’ noemt.
AT X 394 [vert. EJB].
L. Roth, Correspondence of Descartes and Constantyn Huygens 1635–1647, 1926.
Meer gegevens m.b.t. deze affaire treft men aan in Roth, en H. Bosmans, ‘A propos
de la correspondance de Descartes avec Constantin Huygens’, 1927.
60

Inleiding

dat niemand anders dan hijzelf in staat zou zijn het probleem op te lossen.
 Tegelijkertijd kondigde Stampioen aan dat zijn oplossing het jaar daarop
zou verschijnen in een boek getiteld: Algebra ofte nieuwe stel-regel.173
De aankondiging van een ‘nieuwe algebra’ betekende een persoonlijke
aanval op Descartes, die in 1637 zı́́n Géometrie had gepubliceerd. Witheet
van woede diende Descartes zijn tegenstander van repliek maar wachtte zich
ervoor dat onder eigen naam te doen. Hij gaf zijn oplossing in handen van
Jacob van Waessenaar die vervolgens de beloning opeiste. Stampioen weigerde daar op in te gaan maar publiceerde naast zijn Algebra nog drie vlugschriften, waarin hij beloofde 600 gulden aan de armen te schenken als een
deskundige jury zou besluiten dat de oplossing van Descartes-Waessenaar
beter was dan de zijne. Descartes-Waessenaar verzorgde een tegenpublikatie.174
Beide partijen nu overhandigden ieder 600 gulden aan de Rector van
de Universiteit van Leiden. De samenstelling van de jury kostte enige
moeite, maar meer problemen ontstonden bij het opstellen van het Compromis, de precieze formulering van het meningsverschil tussen Stampioen
en Descartes-Waessenaar dat de hooggeleerde jury geacht werd te onderzoeken.175 Ten slotte kwam ook de redactie van het Compromis tot stand en
kon de jury zich over de zaak buigen. Na langdurig beraad, waar Descartes zich bijzonder over opwond, besliste de jury eind mei 1640 ten voordele
van Van Waessenaar en Stampioen zag zijn geld verdwijnen naar het Leidse
pesthuis.
 De boeken en pamfletten die tijdens de affaire het licht zagen, waren
alle geschreven in het Nederlands. Descartes was in staat de Nederlandse
geschriften van Stampioen te lezen, maar achtte blijkbaar zijn eigen schrijfvaardigheid te onbeholpen om er Stampioen de oren mee te wassen.176 Het
wapen van de pamflettist is zijn pen en dat wapen mag zelf geen onder173 Algebra ofte nieuwe stel-regel waer door alles ghevonden werdt inde wiskonst wat

vindtbaer is. Noyt voor desen bekendt. Gevonden ende beschreven door Johan
Stampioen d’Jonghe mathematicus residerende in ’s Graven-Hage, ’s-Gravenhage:
In Sphaera Mundi, 1639.
174 Jacobi a Waessenaer Aenmerckingen op den nieuwen stel-regel van Johan Stampioen, d’Jonge. Cortelick vervattende ende uytleggende alle ’t gene te leeren is uyt den
voorseyde stel-regel ende alle anderen schriften door de selve Stampioen tot nu toe
uytgegeven, Leiden: Jan Maire (de uitgever van Descartes’ Géometrie), 1639.
175 De jury bestond uit de Leidse hoogleraren in de Wiskunde Golius (1596–1667) en
Frans van Schooten Sr. (1581/2–1645), Andreas van Berlickom, secretaris van Rotterdam en tevens verbonden aan de Illustere School van diezelfde stad, en een hoogleraar
in de Wiskunde van de Universiteit van Utrecht, Bernardus Schotanus (1589–1652).
176 In een brief aan Huygens (AT II 605) vestigt Descartes de aandacht op het feit dat
Stampioen in zijn Algebra op sommige plaatsen de Géometrie woordelijk volgt. Cf.
Bosmans, ‘A propos de la correspondance de Descartes avec Huygens’, p. 114.
Verantwoordingh

61

werp van spot worden. Derhalve schakelde Descartes Van Waessenaar in
die met Descartes’ aanwijzingen de pamfletten onder zijn eigen naam in het
Nederlands liet uitgaan.
 Naast Van Waessenaar riep Descartes ook de hulp in van Constantijn
Huygens en Anthonie Studler van Surck.177 Huygens stelde een ontwerp
op van het Compromis en onderhandelde hierover met Stampioen. Van
Surck maakte zich in eerste instantie verdienstelijk als tussenpersoon voor
de briefwisseling van Descartes, Waessenaar en Huygens. In de brieven van
Descartes aan deze heren vinden we voor het eerst bewijs dat Descartes de
Nederlandse taal niet alleen passief maar ook actief beheerste.
 Op 17 november 1639 n.s. schrijft Descartes Huygens een brief waarin
hij zowel uit de notariële acte citeert die werd opgemaakt bij de storting
van het geld als uit Aenmerckingen op den nieuwe stel-regel.178 Een weinig
later ontving Descartes via Van Surck het door Huygens in het Nederlands
opgestelde Compromis.179 Descartes was op enkele punten na over het algemeen tevreden met Huygens voorstel. Hij vestigde de aandacht op een
dubbelzinnigheid en herschreef een gedeelte van de tekst.180
Het Compromis werd verstuurd naar Stampioen die op zijn beurt het
een en ander had aan te merken. De herziene tekst kwam weer bij Descartes
terecht, die het voorzien van zijn commentaar op 12 december n.s. naar
Huygens terugzond.181 Dit was nog niet het einde van het fijnslijpen. Op
20 december n.s. bracht Descartes weer een wijziging aan.182
De eerste overgeleverde brief die Descartes zelf (gedeeltelijk) in het
Nederlands schreef, is gericht aan Jacob van Waessenaar en geantedateerd
op 1 februari 1640 n.s. Inmiddels was er een overeenstemming bereikt met
betrekking tot het Compromis en Descartes wil de jury nu tot meer spoed
aansporen. Descartes opent de brief in het Nederlands, maar aangezien hem
dat veel moeite kost, stapt hij al snel over op het Frans. Merkwaardigerwijs
eindigt Descartes zijn betoog weer in het Nederlands. Ik geef hier het eerste
deel van de brief:

177 Anthonie Studler van Surck (c.1607–1666), ridder van Holland, heer van Sweyborg

en Bergen.
178 AT II 687–691; Roth, p. 99–103. De tekst van de notariële acte kan gevonden worden

in Roth, p. 274–276.
179 Roth, p. 280–282.
180 Descartes aan Huygens, 26 november 1639, AT II 692–694; Roth, p. 104–106.
 181 Roth, p. 283–287. De begeleidende brief aan Huygens: AT II 695–699; Roth, p. 107–

110. Het commentaar van Descartes is in het handschrift van Van Surck zodat het
onzeker is of Descartes zijn opmerkingen in het Nederlands plaatste.
182 Descartes aan Van Surck, AT II 716–717; Roth, p. 270–271.
62

Inleiding
Monsieur I.A. Waessenaer,
Ick bidde u willen drie brieven schriiven, 2 aen de professors
Mat. van Leyden, Mynheer Golius en Myr Schooten, en de
derde aen de Heer Berlykom, om huer vriendeliic te bidden
huer opinie willen binnen een maend schrifteliic geven. Ick
sende u de copie van de brief aen de Heer Berlecom, so als ick
meint dat goed sal wesen dat ghy schriive; ghy mach de twee
andere van u selfs wel maecken, ende ick bidde u dese drie
brieven! toekomende diensdaeg, wesende den 1 Feb. nieuwen
stiile, willen bestellen aen Mynheer van Hoogelande, welche
sal by die van de H. Berlicom alle schriften daertoe hoorende
bysetten ende hem door een bekende schippur senden. Ende
om u de moeyte van ons leste schriift copieeren te spaeren,
ick hebbe over acht daegen het selfde te Leyden gesonden,
om te laeten lesen aen H. Golius en Schooten, so dat men sal
hetselfde ooc aen de H. Berlicom senden. Ghy moet die brieven also schriiven, indien ghy binnen maendaeg geen schriift
van St(ampioen) ontfang, geliic wy gelooven dat hy sal niet
veel te schriiven hebben, om te bewiisen dat siin regel goed
is; maer indien ghy iet van hem ontfang aentwelc men moet
antwoorden, soo moet ghy hetselfde hier senden cito cito.
 Ick sal ooc geerne hebben u solutie op de twee questie van
St(ampioen), so haest als sie gereed sijn, ende ick sal hier
byvoegen het bewiis van onsen regel om den teerling wortel
te trecken uyt twenaemige getallen!!.
!

In marge: met u eygen hand geschreven ende ondegeteykent,
doch ongesloten.
!!
In marge: Ick laet u ooc de sorge om Mynheer Schotanus
te bidden siine sententie te willen geven &c. Ende ghy moet
alle Arbiters bidden te antwoorden [op de] selde 3 pointen
die siin in de [brief] aen de H. Berlicom183

Er is wel het een en ander op Descartes’ taalgebruik aan te merken, maar
over het geheel genomen valt zijn taalbeheersing niet tegen en terecht beschrijft Monchamp Descartes hier als een ‘élève [. . . ] d’un cours supérieur de
Flamand’.184 Desalniettemin zien we een aantal spellingsfouten,185 gramma183 AT III 21–22.
Het overige gedeelte van de brief bevat een wiskundige verhandeling die later door Van Waessenaar werd verwerkt in Den on-wissen wis-konstenaer.
Cf. Thijssen-Schoute, Nederlands cartesianisme, p. 77.
184 Monchamp, Le Flamand et Descartes, p. 11. Het hierboven niet geciteerde woord is
‘wallon’ (sic).
185 Dit is Descartes moeilijk kwalijk te nemen omdat de spellingsvoorkeur van de Nederlanders zelf in de zeventiende eeuw verre van eenduidig was. Van de andere kant
achtte hij correcte spelling onbelangrijk en meende dat woorden maar moesten worden geschreven zoals men ze uitsprak: ‘. . . mais s’il faut icy que j’en die mon opinion, je croy que si on suivoit exactement la pronunciation, cela apporteroit beaucoup

Verantwoordingh

63

ticale fouten en bovenal spreekt uit de brief een onbekendheid met zinsbouw
in de Nederlandse taal.
 Ofschoon de jury Descartes in het gelijk stelde, betekende dat niet het
einde van de affaire. Descartes wilde Stampioen verpletteren en daarom
werkten Descartes en Van Waessenaar koortsachtig aan een nieuw boek:
Den on-wissen wis-konstenaer I.I. Stampioenius ontdeckt door sijne ongegronde weddige ende mislucte solutien van sijne eygene questien.186 Descartes schreef het voorwoord ervan in het Frans. Gezien Descartes’ bovenstaande demonstratie van zijn Nederlandse schrijfvaardigheid wekt het
weinig verwondering dat hij geen poging ondernam het voorwoord van Den
on-wissen wis-konstenaer in dezelfde taal te schrijven. In juli 1640 zond
Descartes de vertaling ervan naar Huygens zodat deze het kon nakijken.
 Niet omdat Descartes zelf niet in staat zou zijn het te corrigeren, maar
omdat Descartes de lezer hier met woorden van Stampioens ongelijk wilde
overtuigen in plaats van met wiskundige vergelijkingen. Met andere woorden, Huygens moest het voorwoord op stijl beoordelen. Hij schreef het
volgende terug:
Ik houd het er op dat u niet de moeite heeft willen nemen het
in het Nederlands te schrijven en ik meen dat u geluk gehad
hebt om zulke goede tolken te vinden, die u waarachtig zo
goed volgen en daarbij zulke juiste woorden gebruiken, dat
het geen vertaling lijkt, een talent dat niet aan alle vertalers
gegeven is. De Heer van Surck, die op alle gebieden thuis is,
zal u wel een handje geholpen hebben. Wie het ook moge
zijn, u bent hem zeker wel wat schuldig.187
plus de commodité aux estrangers pour apprendere nostre langue, que l’ambiguité
de quelques equivoques ne donneroit d’incommodité à eux ou à nous: car c’est en
parlant qu’on compose les langues plûtost qu’en écrivant.’ (AT II 46) Monchamp
(Le Flamand et Descartes, p. 34) meent dat Descartes hier de schrijfwijze van de
Nederlandse taal voor ogen heeft, die volgens hem louter fonetisch zou zijn hetgeen
het nakijkwerk van de Nederlandse onderwijzers aanzienlijk verlicht (sic!). De door
Descartes gebezigde dubbele i in plaats van ij is ongebruikelijk maar niet onjuist. Zie
H. Hermkens, C. van de Ketterij, Grammaticale interpretatie van zeventiende-eeuwse
teksten, p. 62.
 186 Den on-wissen wis-konstenaer I.I. Stampioenius ontdeckt door sijne ongegronde weddige ende mislucte solutien van sijne eygene questien. Midtgaders eenen generalen
regel om de cubic-wortelen ende alle andere te trecken uyt tweenamighe ghetalllen:
dwelcke voor desen niet bekent en is geweest. Noch de solutien van twee sware geometrische questien door de algebra dienstich om alle andere te leeren ontbinden door
Jacobus Waessenaer land-meter tot Uytrecht. Gedrukt door W. Christiaens voor
J. Maire, Leiden 1640.
187 AT III 151; Roth, p. 138 [vert. EJB]. De voorrede van Den on-wissen wis-konstenaer
is daarmee het eerste werk van Descartes dat in het Nederlands is vertaald. Uit de
bovenstaande passage blijkt dat Anthonie Van Surck de vertaler is. Cf. Bosmans, ‘A
propos de la correspondance de Descartes avec Huygens’, p. 139; Thijssen-Schoute,
Nederlands cartesianisme, p. 78.
 64

Inleiding

Huygens was intussen op de hoogte van het feit dat Descartes slecht Nederlands schreef of er althans grote moeite mee had. In zijn retourbrief
verzocht Huygens Descartes, indien hij enige uren kon missen, een Nederlandstalig manuscript te bestuderen dat hij de vorige winter had geschreven
en van plan was uit te geven. In het licht van het voorgaande kan ons dat bevreemden omdat de geschriften die Descartes tot op dat moment zal hebben
gelezen korte brieven dan wel wiskundige traktaten van beperkte omvang
waren, terwijl de gedrukte versie van Gebruyck of ongebruyck van ’t orgel
in de kerken der Vereenighde Nederlanden 188 meer dan 180 bladzijden in
octavo telt! Descartes was niet minder verbaasd:
Mijnheer,
Ik ben zeer gevleid door de eer die u mij heeft willen bewijzen door mij toe te staan uw traktaat in het Nederlands,
over het gebruik van het orgel in de kerk, in te zien, alsof
ik in die taal erg bedreven zou zijn. Maar hoewel het het
noodlot van mijn landgenoten is deze niet te kennen, geloof
ik niettemin dat het taaleigen mij niet verhinderd heeft de
strekking van uw betoog te begijpen, dat zo helder van opzet
en argumentatie is dat ik dat mengsel van vreemde woorden
die mijn begrip van het Nederlands van anderen doorgaans
vergemakkelijken, niet eens gemist heb—want die komen er
niet in voor.189

Descartes heeft een dubbele inspanning geleverd om het manuscript te lezen. Op de eerste plaats beweert hij geen groot kenner van het Nederlands
te zijn. Daarnaast schreef Huygens zo zuiver Nederlands dat er geen Franse
leenwoorden in het stuk voor kwamen, hetgeen voor Descartes, zoals hijzelf bekent, zijn contact met Nederlanders vergemakkelijkt. Desondanks is
Descartes er in geslaagd het werk van Huygens door te nemen, zij het alleen vanwege Huygens’ heldere en goed te volgen schrijfstijl. In het vervolg
van de brief looft Descartes deze stijl van Constantijn Huygens en plaatst
een enkele op- en aanmerking waaruit blijkt dat Descartes het manuscript
daadwerkelijk heeft gelezen én begrepen.190
Tot slot twee Nederlandse briefjes, één aan Descartes en één van Descartes. In het voorjaar van 1644 ontving Descartes een schrijven van de
secretaris van de stadhouder Frederik Hendrik met het verzoek de Prins te
komen spreken over een ‘limyt-scheydinge van groote importantie’, waarover
geschillen zijn gerezen tussen de Prins en de Grafelijkheid van Holland.191
188 Elzevier (Leiden 1641).
 189 Augustus (?) 1640, AT III 157 [vert. EJB].
190 Hetzelfde geldt voor Huygens gedicht Euphrasia, ooghen-troost aen Parthenine dat

Descartes van hem in mei 1647 ontving. AT V 648–649; Roth, p. 251.
191 AT IV 99–101. Het ging om de juiste afbakening van een grens in het verdronken

Verantwoordingh

65

Het briefje van Descartes is alleraardigst. Het is gericht aan de Amsterdamse klokkenmaker Gerrit Brandt (1626–1685) en is gedateerd op 18 juli
1643 n.s., dus ruim drie jaar na de gedeeltelijk Nederlandse brief aan Van
Waessenaar.
Monsieur Gerrit Brandt,
Ick sende u.E. myn Horologie, om u.E. te bidden de ketting
te willen laeten maecken, en de selve aen te stellen, geliick wy
met malkanderen gesprooken heben, behalven dat ick hadde
geseyt van een ketting van 12 elen, welcke ick vreese dat te
lang wesende sie soude te veel moeyte geven om te stellen,
ende lichter verwerren. Daerom ick meine dat sal beter wesen
dat men se maer de halve so lang maeckt, te weten so langhe
als de touwe welcke ick hebbe by de horologie gelaten. Ick
sende oock de gewichten, en de katerrol, aen de welcke het
kleinste gewicht moet hangen. Excuseert my dat ick soo
quaet Duytsch schriive.
 Ick ben,
U. E. seer goedwilligen vriendt,

DESCARTES 192
De brief is geschreven in aandoenlijk Nederlands maar zeker niet ‘dans le
plus mauvais hollandais’, zoals de Leidse bibliothecaris Jacob Geel (1789–
1862) de vinder van de brief, Victor Cousin (1792–1867), heeft willen doen
geloven.193 We zien in vergelijking met de vorige brief een verbetering met
betrekking tot de spelling en de vervoeging van werkwoorden. Alleen aan
de gallicistische zinsbouw merken we direct dat de schrijver het Nederlands
niet als moedertaal had. Overigens blijkt uit de inhoud ervan dat Descartes
in staat was een gesprek in het Nederlands te voeren.
We hebben gezien dat Descartes een jaar na zijn aankomst in de Nederlanden ijverde de Nederlandse taal te leren kennen. Spoedig verliet Descartes de Republiek weer om niet terug te keren voor 1628, nu echter met
de bedoeling zich voor langere tijd te vestigen. Van de volgende tien jaren
is weinig over Descartes’ vorderingen met zekerheid te zeggen. Pas met de
‘Stampioen-affaire’, een zuiver Hollandse aangelegenheid, komen we meer te
weten. Uit deze tijd stamt ook de eerste Nederlandse brief van Descartes.
Een andere brief dateert van drie jaar later en we stelden vast dat in die
land van de Zuid-Hollandse Waard tussen Dordrecht en Geertruidenberg. De stenen
grensafbakening was onder invloed van het stromende water verschoven. Het was aan
Descartes de oude posities van de stenen te berekenen. Cf. Ch. Adam en G. Milhaud,
Correspondance, VI, p. 95 e.v.
192 AT IV 17–18.
193 Fragments philosophiques, Œuvres de Victor Cousin, Bruxelles 1841, vol. 2, p. 172,
col. a.
