De stand van de geschiedschrijving van de Nederlandse politieke partijen
University of Groningen

De stand van de geschiedschrijving van de Nederlandse politieke partijen
Voerman, Gerrit
Published in:
BMGN - Low Countries Historical Review
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.6205
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2005
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Voerman, G. (2005). De stand van de geschiedschrijving van de Nederlandse politieke partijen. BMGN Low Countries Historical Review, 120(2), 226-269. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6205

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 16-07-2024

De stand van de geschiedschrijving van de Nederlandse politieke partijen*

GERRIT VOERMAN

Volgens velen verkeren de politieke partijen sinds de jaren negentig van de vorige
eeuw in een crisis. Hun ideologisch profiel zou zijn verbleekt, zij zouden het verlengstuk van het openbaar bestuur zijn geworden en het contact met de samenleving hebben
verloren, getuige de dalende opkomst bij de verkiezingen en het vrijwel continu afnemende ledental. De partijen — en dan in het bijzonder de grotere — zijn één pot nat
geworden, aldus hun critici. Zoals ruim honderd jaar geleden hun ontstaan kwestieus
was, zo is nu hun voortbestaan niet geheel vanzelfsprekend meer — althans niet in
hun huidige organisatievorm.1 Tegelijk valt het op dat in de afgelopen tien à vijftien
jaar het aantal wetenschappelijke partijgeschiedenissen en biografieën van vooraanstaande politici behoorlijk is toegenomen. Het is verleidelijk om tussen beide verschijnselen een verband te zien, maar de schijn bedriegt. Vrijwel nergens in deze meestal
academische studies komt de vraag aan bod waarom een bepaalde politieke partij of
de partijen in het algemeen in het vorige decennium in het ongerede zijn geraakt — al
was het maar omdat de meeste partijen die door historici in de jaren negentig onder
de loep zijn genomen allang van het toneel zijn verdwenen, zoals de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), de Antirevolutionaire Partij (ARP), de Katholieke
Volkspartij (KVP) en de Communistische Partij van Nederland (CPN). In de regel
houdt de academische geschiedschrijving er niet van om zich met een al te recent
verleden in te laten — laten we zeggen: de afgelopen twintig jaar, de periode vanaf
het begin van de jaren tachtig. Historici laten zoiets — enkele uitzonderingen daargelaten — liever over aan politicologen en journalisten, en daarmee laten zij het afweten bij de verklaring van de huidige partijencrisis.
 Langs indirecte weg zou de toegenomen historisch-wetenschappelijke belangstelling
voor politieke partijen echter wel iets te maken kunnen hebben met de Parteienverdrossenheit, zoals de partijencrisis in Duitsland wordt genoemd. De ideologische
Dit artikel is een bewerking van de bijdrage aan het symposium ‘Balans en perspectief van de partijgeschiedschrijving’, dat op 6 maart 2003 werd georganiseerd door het Koninklijk Nederlands Historisch
Genootschap en het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen van de Rijksuniversiteit Groningen. Met dank aan Maarten Brinkman, George Harinck, Paul Lucardie, Jan Ramakers en Patrick van
Schie, die delen van dit artikel hebben becommentarieerd. De in deze beschouwing vermelde literatuur is
bijgewerkt tot eind 2004.
1
Zie I. de Haan, Het beginsel van leven en wasdom. De constitutie van de Nederlandse politiek in de
negentiende eeuw (Amsterdam, 2003) 180-188; en H. te Velde, ‘Politieke cultuur, verenigingen en sociabiliteit’, De negentiende eeuw, XXVIII (2004) iii, 193-205. Beide auteurs pleiten ervoor dat de opkomst
van de politieke partij in het laatste kwart van de negentiende eeuw minder als een onvermijdelijk proces
wordt voorgesteld en dat meer wordt gekeken naar op dat moment bestaande alternatieve vormen van
politiek. Bij een dergelijke benadering is het zeker ook van belang na te gaan hoe dwingend de invloed was
van voorbeelden van nationale partijorganisaties in de buurlanden België en Duitsland, die (veel) eerder
tot stand waren gekomen en die de ontwikkelingen in Nederland mede kunnen hebben bepaald.
 *

BMGN, 120 (2005) afl. 2, 226-269

De stand van de geschiedschrijving

227

kleurloosheid en organisatorische eenvormigheid van partijen in het afgelopen decennium kan ertoe hebben bijgedragen dat de blik op het verleden werd gericht, naar een
periode waarin partijen nog herkenbaar waren, duidelijk omlijnde bevolkingsgroepen
representeerden en uitgesproken ideologische opvattingen hadden — met andere woorden: naar de ‘gouden eeuw’ van de politieke partij, het tijdperk van de verzuiling en
de reactie daarop, de kortstondige periode van politisering in de jaren zeventig. Dit
riekt naar nostalgie, en dit sentiment kan voor sommige auteurs inderdaad een rol
hebben gespeeld. Tegelijk schuilt er vanuit de partijen geredeneerd een element van
eerherstel in. Het duffe, negatieve imago dat de politieke partij uit het tijdperk van de
verzuiling aankleefde, lijkt op zijn retour. In de jaren zeventig deugde er niets meer
van de partijorganisaties uit de voorgaande periode en moesten zij ingrijpend vernieuwd worden.2 Tegenwoordig is er meer erkenning voor het feit dat de partijen er
destijds in ieder geval in slaagden grote groepen kiezers te organiseren en te representeren.
 Of er nu een verband bestaat met de positie van de politieke partij of niet, duidelijk
is wel dat de academische geschiedkundige belangstelling voor dit type organisatie
in de afgelopen kwart eeuw sterk is toegenomen. In de tijd daarvoor was deze vrijwel
non-existent. Voor zover zij bestond, werd zij overwoekerd door de typische geschiedschrijving die de verzuiling met zich meebracht. De historicus De Jonge en de politicoloog Lipschits hebben in het midden van de jaren zeventig een historiografisch
overzicht opgesteld van beide categorieën. De Jonge beperkte zich nadrukkelijk tot
de ‘wetenschappelijke werken over de geschiedenis van partijen, dat wil zeggen werken die uitdrukkelijk een politieke partij of partijen tot object hebben en deze behandelen met wetenschappelijke oogmerken.’ Voor het merendeel bleven buiten zijn
inventarisatie de gedenkboeken en wat hij ‘stichtelijke literatuur’ noemde: ‘geschriften, die niet zozeer de historische objectiviteit willen dienen als wel de jeugdige partijaanhang vertrouwd maken met ‘der vaderen erfdeel.’’3 Lipschits vond deze afbakening te beperkt en ruimde in zijn overzicht naast studies die De Jonge had laten liggen, ook principieel plaats in voor de met de zuilen verbonden publicaties. Zijn artikel
geeft zo van dat type een goede indruk.4
In het onderstaande zal een globaal overzicht worden gegeven van de resultaten van
de wetenschappelijke geschiedschrijving in de afgelopen vijftien à twintig jaar. Eerst
2
De wijze waarop in die periode binnen de PvdA naar de eigen geschiedenis werd gekeken, biedt
hiervan een goed voorbeeld. ‘Voor sommige partijgenoten begint de eigenlijke geschiedenis van de Partij
van de Arbeid niet in 1946, maar in de tweede helft van de jaren zestig. Het is een tijd waarin een culturele
en democratische omwenteling plaatsvindt, die voor het Nederlandse socialisme wordt gerealiseerd door
Nieuw Links. Daarvoor ziet men een langdurige periode van revisionisme’; zie J. Bank, ‘Partij van de
Arbeid ’78: een partij zonder verleden?’, Socialisme en democratie, XXXV (1978), vi, 263-269, 263;
vergelijk ook J. Th. J. van den Berg, ‘Het miskende tijdvak: de eerste twintig jaar van de Partij van de Arbeid’, in: M. Krop, e. a., ed., Het zevende jaarboek voor het democratisch socialisme (Amsterdam, 1986)
14-42.
 3
A. A. de Jonge, ‘Geschiedschrijving over de Nederlandse politieke partijen’, Bijdragen en mededelingen
betreffende de geschiedenis der Nederlanden, XCI (1976) 94-105, 95-96.
4
I. Lipschits, ‘Geschiedschrijving over de Nederlandse politieke partijen. Reactie en aanvulling’, ibidem,
455-483.
228

Gerrit Voerman

wordt kort op de zuilgebonden geschiedschrijving van de politieke partij ingegaan.
Vervolgens komt de overgang van dit genre naar de moderne, onbevangen, wetenschappelijke benadering aan bod. Grosso modo vormen de jaren zeventig en tachtig
de cesuur. Daarna wordt de balans opgemaakt van de academische geschiedschrijving
van de Nederlandse politieke partijen. Als vertrekpunt voor dit historiografische overzicht dient de inventarisatie in de in 1987 verschenen bundel De laatste tijd. Geschiedschrijving over Nederland in de 20e eeuw.5 Tot slot wordt het zuilgebonden ‘residu’
in de wetenschappelijke benadering verkend, en komen kort enkele chronologische,
thematische en methodologische hiaten in de historiografie van de politieke partij
aan de orde.
 Zuilgebonden geschiedschrijving
De zuilgebonden geschiedschrijving van de politieke partij had een aantal kenmerken.6
In de eerste plaats was de aanleiding van deze geschiedschrijving niet zelden een jubileum. Massapartijen als de SDAP en de ARP, die de politieke exponent van hun
zuil waren, maar ook niet-verzuilde kaderpartijen als de Vrijzinnig-Democratische
Bond (VDB) en de Christelijk-Historische Unie (CHU) zetten soms hun verjaardag
luister bij met de publicatie van een gedenkboek. Het zoveeljarig bestaan van de eigen organisatie werd als een mijlpaal beschouwd die tot terugblikken noopte. De verworvenheden die de partij — of breder: de socialistische, katholieke of antirevolutionaire beweging — had weten te bereiken, werden uitgebreid geboekstaafd.7
De blik was echter niet alleen op het verleden gericht, maar ook op de toekomst. De
behaalde successen werden in het licht geplaatst van de grote idealen die de emancipatiebeweging nastreefde, namelijk de politieke en maatschappelijke gelijkberechtiging van de eigen bevolkingsgroep — de arbeiders, de ‘kleine luyden’, of de katholieken.8 Deze opzet verleende de zuilgebonden partijgeschiedschrijving een sterk
doelgerichte en finalistische zienswijze — haar tweede karaktertrek.9 De ontwikkelingsgang van de partij en de beweging waarvan zij onderdeel uitmaakte, werd primair
gezien vanuit het perspectief van het einddoel. Het historische wordingsproces had
5
P. Luykx, N. Bootsma, ed., De laatste tijd. Geschiedschrijving over Nederland in de 20e eeuw (Utrecht,
1987).
6
Dit deel is mede gebaseerd op P. B. M. Blaas, ‘Nederlandse geschiedschrijving na 1945’, in: W. W.
 Mijnhardt, ed., Kantelend geschiedbeeld. Nederlandse historiografie sinds 1945 (Utrecht-Antwerpen, 1983)
9-47; P. Luykx, ‘De beoefening van de nieuwste geschiedenis in de 20e eeuw’, in: Luykx, Bootsma, De
laatste tijd, 9-64; D. F. J. Bosscher, ‘Het protestantisme’, in: ibidem, 65-98; J. Ramakers, H. Righart, ‘Het
katholicisme’, in: ibidem, 99-134; J. Bank, ‘Het socialisme’, in: ibidem, 135-165; en H. te Velde, ‘De val
van de partijgeschiedenis. De sociaal-democratie en de interpretaties van politieke opwinding in Nederland’, in: E. O. G. Haitsma Mulier, L. H. Maas, J. Vogel, ed., Het beeld in de spiegel. Historiografische
verkenningen. Liber amicorum voor Piet Blaas (Hilversum, 2000) 247-259.
7
Zie Bank, ‘Het socialisme’, 143-145.
8
Zie Luykx, ‘De beoefening van de nieuwste geschiedenis in de 20e eeuw’, 42; en Bosscher, ‘Het
protestantisme’, 66.
9
Zie onder meer S. Stuurman, Verzuiling, kapitalisme en patriarchaat. Aspecten van de ontwikkeling
van de moderne staat in Nederland (Nijmegen, 1983) 76-77; en Te Velde, ‘De val van de partijgeschiedenis’,
258.
De stand van de geschiedschrijving

229

vaak iets onvermijdelijks, en werd geschetst in termen van streving en strijd, vooruitgang en victorie. Zelfrelativering was deze geschiedschrijving vaak vreemd, zelfverheerlijking en triomfalisme bepaald niet. In deze teleologische geschiedschrijving
namen de partijvoormannen een prominente plaats in. Kuyper, Domela Nieuwenhuis,
Troelstra en hun opvolgers waren allen onmisbaar als inspirerende en richtinggevende
‘voorgangers’ op de marsroute die voerde naar de verwezenlijking van het grote ideaal;
zij waren ‘opvoeder, onderwijzer, priester, dominee, en herder in één.’10 Vervuld van
hun missie en zich bewust van de zware verantwoordelijkheid die hun opdracht met
zich meebracht, voerden zij hun aanhang aan.
 De zuilgebonden geschiedschrijving van de partij was vaak moralistisch, apologetisch
en hagiografisch van aard. Dit is begrijpelijk wanneer men zich realiseert dat haar
functie vooral pedagogisch en propagandistisch bedoeld was. ‘Geleidelijk aan begon
het beeld van de partij zich tot een glad verhaal te ontwikkelen, met vaste helden en
schurken, en onomstreden hoogtepunten’, zo schrijft Te Velde over de geschiedschrijving van de sociaal-democratie. ‘Het werd het spannende, maar wel erg ronde verhaal
dat vooral voor educatieve doeleinden geschikt is.’11 Het derde kenmerk van deze geschiedschrijving is — in het verlengde van het tweede — dat zij in dienst van de
beweging stond: zij moest mobiliseren, de partij een zingevend verleden verschaffen,
de bewustwording en inspiratie van de achterban bevorderen, en het zelfvertrouwen
en het gevoel van innerlijke kracht versterken. Uit de historische ervaring vielen immers lessen te leren.12 Wanneer er tegenslagen genoteerd moesten worden, dan waren
deze nooit zinloos maar in de eerste plaats louterend geweest. De zuilgebonden geschiedschrijving had zo een morele opdracht: door het emancipatiemotief levend te
houden, verstevigde zij ‘het fundament van waaruit men dacht en handelde.’13
Vanzelfsprekend kon deze historische visie op de eigen beweging uitsluitend door
de ‘gelovigen’ zelf worden ontwikkeld — de vierde karakteristiek van de zuilgebonden
geschiedschrijving.
 Ons Partijbestuur moest den man vinden, die den politieken en maatschappelijken arbeid
onzer vaderen in de jaren voor en rond 1900 niet alleen kon beschrijven, maar doen leven…
Deels historie wenschten wij, deels practische oriënteering en bezieling voor de taak, welke
ouderen en jongeren vandaag en morgen wacht,

zo meende het bestuur van de Rooms-Katholieke Staatspartij (RKSP) in 1939, toen
het met een boek het ‘voorvaderlijke erfgoed’ wilde doorgeven aan de jongeren.14
Buitenstaanders waren daarvoor vanzelfsprekend per definitie ongeschikt. Partijgenoten — en in de regel niet de eersten de besten — zetten zich aan deze taak, zoals
10 Jan Blokker in de Volkskrant, 12 juni 1993; zie ook H. te Velde, Stijlen van leiderschap. Persoon en
politiek van Thorbecke tot Den Uyl (Amsterdam, 2002).
11 Te Velde, ‘De val van de partijgeschiedenis’, 251.
12 Bank, ‘Het socialisme’, 147.
13 Blaas, ‘Nederlandse geschiedschrijving na 1945’, 16; zie ook Luykx, ‘De beoefening van de nieuwste
geschiedenis in de 20e eeuw’, 44.
14 P. J. H. Steenhoff, Erfgoed. Bijdrage tot de geschiedenis der Katholieke Staatspartij, haar stichting en
haar voltooiïng ([Den Haag], 1939) 4-5.
230

Gerrit Voerman

Vliegen in de SDAP, De Wilde en Smeenk in de ARP en in het hierboven aangehaalde
voorbeeld van de RKSP de katholieke journalist Steenhoff.15 Hun emotionele betrokkenheid kwam tot uitdrukking in de aanpak en de gebezigde stijl, waarin nuchterheid,
objectiviteit en distantie vaak ver te zoeken waren. De partij of een geestverwante
uitgever zorgde voor de publicatie en verspreiding.
 Resumerend en wellicht wat gechargeerd gesteld: de zuilgebonden historiografie van
de Nederlandse politieke partijen was overwegend naar binnen gericht, partijdig, instrumenteel, monumentaal en stond in het teken van de ‘zelfvoorziening.’16 Zij was gerelateerd aan bepaalde mijlpalen, naar haar aard teleologisch, wat betreft haar functie
opvoedend en legitimerend, en in de regel geschreven door partijgangers. De historicus
Blaas heeft haar ooit fraai als ‘parochiaal’ getypeerd.17 Gezegd moet worden dat hier
wel een ideaalbeeld is geschetst van de zuilgebonden geschiedschrijving. Haar karakterisering geldt bepaald niet in dezelfde mate voor àlle partijen in èlke fase van de
verzuiling. Bovendien gaat zij ook niet op voor het liberalisme, dat tegen het einde
van de negentiende eeuw de emancipatieprikkel ontbeerde, gereserveerd stond tegenover de politieke partij als organisatie, en van verzuiling niets moest weten. Desalniettemin vertoont de liberale historiografie wel degelijk overeenkomsten met de
zuilgebonden geschiedschrijving. Ook zij was lange tijd een onderonsje van gelijkgezinden, waarin — vanzelfsprekend — veel partijdigheid en de nodige zelfverheerlijking doorklonk.18
Ook al produceerde de verzuilde geschiedschrijving veel gelegenheidswerken over
politieke partijen die vooral bedoeld waren voor consumptie in eigen kring, dat wil
nog niet zeggen dat deze geschriften van nul en generlei waarde zijn. Zij mogen dan
niet voldoen aan de hedendaagse wetenschappelijke criteria, als bron zijn zij zeer
nuttig. De specifieke, ideologisch gekleurde historische interpretatie die erin tot
uitdrukking komt, de vermelde feitelijke gegevens, elementen van de partijcultuur
die direct dan wel indirect inzichtelijk worden gemaakt — dit alles kan voor de professionele historicus van groot belang zijn.19

Overgang naar de wetenschappelijke benadering
Naarmate na de Tweede Wereldoorlog de emancipatie van de protestanten, katholieken
en arbeiders haar voltooiing naderde, nam de noodzaak en daarmee het bestaansrecht
van de zuilgebonden geschiedschrijving af. Geleidelijk aan verdween zij uit het zicht.
 W. H. Vliegen, Die onze kracht ontwaken deed. Geschiedenis der Sociaaldemocratische Arbeiderspartij
in Nederland gedurende de eerste 25 jaren van haar bestaan (3 dln.; Amsterdam, 1924-1938); J. A. de
Wilde, C. Smeenk, Het volk ten baat. De geschiedenis van de A. R.-partij (Groningen, 1949); Steenhoff,
Erfgoed.
16 Bosscher, ‘Het protestantisme’, 67.
17 Blaas, ‘Nederlandse geschiedschrijving na 1945’, 32.
18 G. Voerman, ‘Een vergeten hoofdstuk? Over de geschiedschrijving van het liberalisme’; in: idem, De
geschiedschrijving van het politieke liberalisme. Bibliografie van de VVD en haar voorlopers (Den HaagGroningen, 1992) 1-11.
19 Luykx, ‘De beoefening van de nieuwste geschiedenis in de 20e eeuw’, 46.
15

De stand van de geschiedschrijving

231

De jaren zeventig en tachtig kunnen worden beschouwd als een overgangsperiode. In
dit tijdvak verschenen er weliswaar nog studies die tot op zekere hoogte in de oude
traditie staan, maar langzamerhand trad echter de historisch-wetenschappelijke
bestudering van de politieke partij en haar voormannen — die ten tijde van de
verzuiling op een heel laag pitje stond — meer naar voren. De oprichting van het
Studie- en documentatiecentrum Nederlandse politieke partijen in 1973 aan de Rijksuniversiteit Groningen vormt daarvan de uitdrukking; overigens sinds 1978 Documentatiecentrum Nederlandse politieke partijen (DNPP) geheten.20 Vanaf 1975 geeft
dit instituut het Jaarboek Documentatiecentrum Nederlandse politieke partijen uit,
met daarin veel historische en politicologische beschouwingen over politieke partijen.
 De academische aanpak brak na het midden van de jaren tachtig pas echt door. Twee
ontwikkelingen lijken daarbij een rol te hebben gespeeld. In de eerste plaats is het
waarschijnlijk dat in alle politieke opwinding ten tijde van de jaren zeventig van de
politieke partij uit het voorafgaande tijdvak nauwelijks enige bekoring of inspiratie
voor onderzoekers is uitgegaan. Nu de politiek was ontwaakt en de samenleving
hervormd moest worden, had men wel wat beters te doen dan zich met de als lijdzaam
en dociel te boek staande, door haar leiders gedomineerde politieke partij uit de verzuilingstijd bezig te houden. Met het verdwijnen in de loop van de jaren tachtig van
de overspannen verwachtingen over wat politiek vermag, vond een bijstelling plaats
van deze negatieve kijk op de partij. Bij nader inzien bleek zij ook interessante kanten
te hebben, die de moeite van het bestuderen waard waren. De partij werd dus ongeveer
door de professionele geschiedwetenschap als onderzoeksthema ontdekt, toen haar
aanhang haar als instituut waarmee men zich verwant voelde en waarop men trots
was in de steek begon te laten.
 Op die ontdekking van de partij is — als tweede verklarende factor — ook de opkomst
en opmars van de sociale geschiedenis in de jaren zeventig van invloed geweest, met
haar grote aandacht voor maatschappelijke groeperingen en organisaties.21 De politieke
partij die in de traditie van de parlementaire geschiedenis niet meer dan een appendix
was, werd nu als zodanig een studieobject. Een stimulans voor het partijonderzoek
vormde het feit dat er als het gevolg van de (met de ontzuiling samenhangende) oprichting van het Katholiek Documentatiecentrum (KDC) en het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands protestantisme (1800-heden) (HDC) aan het
begin van de jaren zeventig, in combinatie met het in 1935 opgerichte Internationaal
Instituut voor sociale geschiedenis (IISG), een keur aan toegankelijk bronnenmateriaal
voorhanden was.
Wetenschappelijke geschiedschrijving van de politieke partijen
Dit alles droeg ertoe bij dat de wetenschappelijk-historische belangstelling voor de
20 In 1978 werd het door ZWO gefinancierde instituut overgenomen door de Rijksuniversiteit Groningen,
waarbij formeel de onderzoeksactiviteit werd gestaakt (en daarmee de component ‘Studie’ uit de benaming
verdween). Zie ook R. A. Koole, ‘Het DNPP en de bestudering van politieke partijen’, Groniek (1985)
xciv, 54-63.
21 Blaas, ‘Nederlandse geschiedschrijving na 1945’, 40-43.
232

Gerrit Voerman

partijen, hun organisatie, ideologie en leiders, substantieel toenam. Als eerste mocht
de sociaal-democratie zich in de professioneel-geschiedkundige aandacht koesteren.
Het liberalisme schaarde zich daar al snel bij. De confessionelen kunnen min of meer
als de hekkensluiters worden beschouwd.
 Met als vertrekpunt het verschijnen van de reeds aangehaalde bundel De laatste tijd
in 1987, worden in het onderstaande de resultaten van de wetenschappelijke geschiedschrijving per stroming weergeven.22 In dit overzicht zijn in beginsel uitsluitend
historisch-wetenschappelijke monografieën en bundels opgenomen over (bepaalde
facetten van) de geschiedenis van de landelijke politieke partijen die in de Tweede
Kamer vertegenwoordigd zijn (geweest), en biografieën van prominente, landelijke
politici uit de periode na de oprichting van de ARP als de eerste nationale politieke
partij in 1879 (al dan niet ingeleide en geannoteerde egodocumenten komen niet in
aanmerking).23 Deze werken dienen zich primair te richten op de partij zelf, en minder
op haar parlementaire werkzaamheid. Relevante, kwalitatief hoogwaardige publicaties
uit journalistieke hoek zijn eveneens vermeld. Aan politici gewijde bundels die hoofdzakelijk bestaan uit interviews met vriend en vijand, of boeken over partijen die grotendeels zijn gebaseerd op vraaggesprekken, zijn buiten beschouwing gebleven.24
Ten slotte wordt — voor zover althans bekend — aangegeven welke politieke richting
de auteurs zijn toegedaan.
SOCIAAL-DEMOCRATIE

De geschiedschrijving van de sociaal-democratie heeft lange tijd een zuilgebonden
karakter gehad. ‘De vakhistorici hebben zich slechts incidenteel met de geschiedenis
van de SDAP beziggehouden’, zo signaleerde de historicus Harmsen in 1972, en
voor de Partij van de Arbeid (PvdA) gold dit eveneens.25 Een paar jaar later konden
De historicus Bornewasser biedt ‘in vogelvlucht’ een overzicht in: J. A. Bornewasser, (On)partijdig?
Over partijgeschiedenis (Amsterdam, 1997) 17-28.
 23
Als gevolg van het ‘nationale’ criterium blijft bijvoorbeeld de gedegen biografie van Borrie over de
Amsterdamse SDAP-wethouder De Miranda buiten beschouwing. Door de grens bij 1879 te leggen, vallen
prominente politici als Thorbecke en Groen van Prinsterer af, alsmede de studie van de filosoof en historicus
Van Raak, die nagaat waarom er in Nederland na het midden van de negentiende eeuw geen conservatieve
partij is ontstaan (R. van Raak, In naam van het volmaakte. Conservatisme in Nederland in de negentiende
eeuw van Gerrit Jan Mulder tot Jan Heemskerk Azn. (Amsterdam, 2001)). Beperking tot de partijen die in
de Tweede Kamer zitting hebben (gehad), impliceert dat het monumentale standaardwerk over de omstreden
Nederlandse Unie — overigens geen politieke partij in de gebruikelijke zin des woords maar meer een
politieke massabeweging — niet is opgenomen (zie W. ten Have, De Nederlandse Unie. Aanpassing,
vernieuwing en confrontatie in bezettingstijd 1940-1941 (Amsterdam, 1999)). Verder wordt in dit overzicht
geen aandacht besteed aan studies over de nevenorganisaties (van jongeren of vrouwen) van de partijen.
Vanwege de toebemeten ruimte is het niet doenlijk om tijdschriftartikelen bij deze inventarisatie te betrekken.
24
Zoals bijvoorbeeld L. Ornstein, M. van Weezel, De verloren erfenis. Het slinkend vertrouwen in de
sociaal-democratie (Amsterdam, 1992); P. Rehwinkel, J. Nekkers, Regerenderwijs. De PvdA in het kabinetLubbers/Kok (Amsterdam, 1994); M. Mevius, L. Booij, E. van Bruggen, ed., Hier: de Partij van de Arbeid!
Vijftig jaar geschiedenis in interviews (Amsterdam, 1996).
25
G. Harmsen, Idee en beweging. Bibliografiese aanwijzingen bij de studie en het onderzoek van de
geschiedenis van socialisme en arbeidersbeweging in Nederland (Nijmegen, 1972) 35.
 22

De stand van de geschiedschrijving

233

De Jonge en Lipschits al wat meer wetenschappelijk werk noteren. De echte doorbraak
lag echter in de laatste twee decennia van de vorige eeuw. In 1984 publiceerde de
Wiardi Beckman Stichting (WBS) — het wetenschappelijk bureau van de PvdA —
de eerste uitgave van de bibliografie Negentig jaar sociaal-democratie in boek en
tijdschrift. Dit overzicht van tijdschriftartikelen en boeken gewijd aan de geschiedenis
van SDAP en PvdA en hun nevenorganisaties telde 325 titels. Na vijf jaar bleek een
nieuwe druk noodzakelijk. Het aantal titels was flink gestegen, tot bijna 500. Nog
weer eens vijf jaar later, bij de viering van het honderdjarig bestaan van de sociaaldemocratie in 1994, verscheen de derde editie, met bijna 700 titels.26 In tien jaar was
het aantal titels meer dan verdubbeld.
 Deze belangstelling voor de geschiedenis van de sociaal-democratie is er altijd
geweest. Zij hangt niet alleen samen de hierboven al gememoreerde functie van de
partij binnen de zuil, maar ook met de historische oriëntatie die eigen is aan het sociaal-democratische gedachtegoed. ‘Het socialisme is een bij uitstek historisch gedachte politieke theorie’, aldus de historicus Bank.27 Deze ideologie baseerde zich
aanvankelijk immers op de door Marx ‘ontdekte’ ontwikkelingsgang van de geschiedenis, het historisch materialisme. Aan de hand van deze historische wetmatigheden
kon het heden worden verklaard en inzicht worden verkregen in het ‘einddoel’ van de
geschiedenis: de klassenloze samenleving. Om de toekomstige ontwikkelingen te
begrijpen en erop in te spelen, was bestudering van het verleden geboden.28
Naast het bezit van een ‘eigen’ geschiedtheorie heeft de interesse van de sociaaldemocratie voor het eigen verleden ook te maken met haar politieke cultuur. De SDAP
en de PvdA hebben een gepassioneerde relatie met de politiek, en die hartstocht komt
ook tot uiting in nieuwsgierigheid naar de eigen historie. ‘Er is in Nederland geen
groepering of stroming aan te wijzen die met zoveel toewijding de eigen geschiedenis
heeft onderzocht en vastgelegd’, zo constateerde de socioloog Van Doorn.29
Daarbij kon rijkelijk worden geput uit de vele archieven die bewaard zijn gebleven,
zowel van de sociaal-democratische voormannen als van de partijen zelf (een door
het IISG en het DNPP in 1994 opgesteld archiefoverzicht biedt hiervan een goed
overzicht30). Het 74 meter strekkende archief van de SDAP is geordend;31 het onge26 M. Brinkman, Negentig jaar sociaal-democratie in boek en tijdschrift. Beknopte bibliografie van de
geschiedenis van de Nederlandse sociaal-democratie — SDAP en PvdA — 1894-1984 (Amsterdam, 1984);
Idem, De sociaal-democratie in boek en tijdschrift. Bibliografie van de geschiedenis van de Nederlandse
sociaal-democratie (SDAP en PvdA) ([Amsterdam], [1989]); Idem, Honderd jaar sociaal-democratie in
boek en tijdschrift. Bibliografie van de geschiedenis van de Nederlandse sociaal-democratie — SDAP en
PvdA — 1894-1994 (Amsterdam, 1994). Hoewel er in deze toename ook een aantal ‘vergeten’ publicaties
van vóór 1984 zijn inbegrepen, blijft de groei indrukwekkend. Zie verder ook de beredeneerde bibliografie
van D. Orlow, ‘The paradoxes of success. Dutch social democracy and its historiography’, Bijdragen en
mededelingen betreffende de geschiedenis der Nederlanden, CX (1995) i, 40-51.
 27 Bank, ‘Partij van de Arbeid ’78’, 264.
28 Zie ook P. de Rooy, ‘Begeerten en idealen. Een eeuw sociaal-democratie in Nederland’, in: P. de
Rooy, e. a., De rode droom. Een eeuw sociaal-democratie in Nederland. Een essay en een beeldverhaal
(Nijmegen, 1995) 8-91, 10-12.
29 J. A. A. van Doorn, ‘Overmoed en onvermogen’, HP/De Tijd (20 mei 1994) 21-23, 21.
30 M. Campfens, G. Voerman, Archieven van de Rode Familie (Amsterdam, 1994).
31 H. Hondius, M. Schrevel, Inventaris van het archief van de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij

234

Gerrit Voerman

ordende, vierhonderd meter strekkende archief van de PvdA betreffende de periode
1946-1995 is daarentegen tamelijk moeizaam toegankelijk.32 Vrijwel alle relevante
archieven van de sociaal-democratische zuil zijn gedeponeerd op het IISG. Deze
instelling bevorderde overigens ook zelf het onderzoek naar de Nederlandse sociaaldemocratie, eerst door de instelling van de reeks De Nederlandse Arbeidersbeweging
(1976-1985), later ook door haar eigen uitgeverij, de Stichting Beheer IISG.
Afgezien van deze meer structurele factoren lijkt de historische aandacht voor de
sociaal-democratie tot op zekere hoogte ook conjunctureel bepaald. De politicoloog
Van den Berg, van 1981 tot 1989 directeur van de WBS, legde een relatie met de
ideologische vernieuwing waarmee de PvdA in de loop van de jaren tachtig begon.
 ‘Een politieke stroming die minder zeker is van zichzelf dan twintig jaar geleden en
die met zichzelf in debat raakt, zal allicht de behoefte voelen naar haar wortels op
zoek te gaan.’33 De WBS nam zelf het voortouw bij dat historische zelfonderzoek. In
1982 werd zij mede-uitgever van de door de Arbeiderspers in 1979 gestarte serie
Jaarboek van het democratisch socialisme, waarvan in 2004 de 25-ste editie is verschenen. In 1980, toen herdacht werd dat het een halve eeuw geleden was dat Troelstra
was overleden, nam het bureau het initiatief tot een politieke biografie over de SDAPleider.34 Bij haar 35-jarig bestaan in 1981 hield de WBS een grote conferentie over de
geschiedenis van de sociaal-democratie. Deze bijeenkomst, waaraan zowel historici
deelnamen als partijleden ‘die het hebben meegemaakt’, resulteerde in twee bundels
over de ontwikkeling in het plandenken van de sociaal-democratie en over de kritiek
op deze stroming van de zijde van de linkse concurrentie.35 Met het oog op het veertigjarig bestaan van de PvdA in 1986 richtte de WBS de focus op het Plan van de Arbeid
uit 1935.36 Inmiddels had het wetenschappelijk bureau voor het eerst de reeds genoemde bibliografie van de geschiedenis van de Nederlandse sociaal-democratie gepubliceerd, en in 1983 een werkgroep geschiedenis ingesteld.
Sociaal-Democratische Bond en Sociaal-Democratische Arbeiderspartij
Ook bij het eeuwfeest van de sociaal-democratie in 1994 — waarvan de geboorte
wordt gedateerd in 1894, toen de SDAP werd opgericht — trad de WBS op de voor(SDAP) 1894-1946 (Amsterdam, 1985). Het deel van het archief uit de periode 1933-1940 is na de Duitse
inval in mei 1940 verbrand.
32 Hierin zijn niet de archieven van de werkgemeenschappen, Kamerfracties, Rooie Vrouwen en dergelijke
opgenomen.
33 J. Th. J. van den Berg, ‘Woord vooraf’, in: Brinkman, De sociaal-democratie in boek en tijdschrift, 78, 7.
 34 E. Hueting, F. de Jong Edz., R. Ney, Ik moet, het is mijn roeping. Een politieke biografie van Pieter
Jelles Troelstra ([Amsterdam], 1981). De basis van deze bundel werd gevormd door het biografische
materiaal dat de auteurs hadden ‘overgehouden’ van hun analyse van Troelstra’s staatsopvatting; zie: idem,
Troelstra en het model van de nieuwe staat (Assen, 1980).
35 A. Peper, e. a., Wetenschappelijk socialisme. Over de plannen van SDAP en PvdA (Amsterdam, 1982);
en B. W. Schaper, e. a., Het verbleekte ideaal. De linkse kritiek op de sociaal democratie in Nederland
(Amsterdam, 1982).
36 J. Jansen van Galen, e. a., Het moet, het kan! Op voor het Plan! Vijftig jaar Plan van de Arbeid
(Amsterdam, 1985).
 De stand van de geschiedschrijving

235

grond. Haar werkgroep geschiedenis had het initiatief genomen tot ‘een goede
wetenschappelijke studie van de geschiedenis van de gehele Nederlandse sociaaldemocratie.’ Idealiter dient zo’n overzichtswerk vanwege de gewenste interne samenhang door één auteur aus einem Guss geschreven te worden. Toen die persoon niet te
vinden was, werden twee historici en twee politicologen aangezocht die elk een kwart
eeuw voor hun rekening namen.37 Hoewel het initiatief tot deze studie uit de hoek van
de WBS kwam en enkele auteurs nooit een geheim hebben gemaakt van hun PvdAlidmaatschap, betreft het hier ‘geenszins een officieel gesanctioneerde partijgeschiedenis’, zoals de redactie terecht meldt. Zij krijgt bijval van recensent Blokker, die
spreekt van een ‘onbevangen, afstandelijke, je mag soms zeggen anti-hagiografische
toon.’38
Bij alle aandacht die in dit overzichtswerk uitging naar de partijorganisatorische,
ideologische en politieke aspecten van de geschiedenis van SDAP en PvdA, kwam
de mentale kant er bekaaid af. Op dit thema gaat de historicus De Rooy meer in in
zijn essay ‘Begeerten en idealen. Een eeuw sociaal-democratie in Nederland’, dat
samen met een ‘beeldverhaal’ het boek De rode droom vormt. Wat betekende het om
tot de sociaal-democratie te behoren, wat hield politiek voor deze stroming in, wat
was haar verhouding tot de geschiedenis en tot haar ‘natuurlijke’ vijand, de liberalen?39
Opvallend is dat in deze twee publicaties die een eeuw sociaal-democratie behandelen,
de in 1883 opgerichte Sociaal-Democratische Bond (SDB) hooguit als aanloop of
opmaat tot het ontstaan van de SDAP wordt gezien. Wel wordt niet langer zoals
vroeger vaak het geval was de stichting van de SDAP als een waterscheiding weergegeven tussen de op revolutie uit zijnde anarchisten — enigszins neerbuigend aangeduid als ‘oude beweging’ — en de ‘parlementairen’, exponenten van de ‘moderne’
richting in de arbeidersbeweging die alle heil van verkiezingen verwachtte. Zeker in
het begin waren de scheidslijnen tussen deze stromingen vloeiend.
 Daarnaast zijn er enkele werken verschenen waarin bepaalde facetten van de sociaaldemocratie (inclusief de SDB) zijn behandeld. De jurist en voormalige PvdA-politicus
Heering beschrijft de opvattingen die de SDB, de SDAP en de PvdA koesterden over
gezags- en wetshandhaving.40 De politicoloog Tromp — tevens prominent lid van de
PvdA — analyseert aan de hand van de zeven beginselprogramma’s van deze drie
partijen op systematische en gedetailleerde wijze de ideologische ontwikkeling van
de Nederlandse sociaal-democratie.41 Niet ten onrechte is zijn dissertatie door recensent Nauta als ‘naslagwerk’ betiteld.42 De SDB komt nagenoeg niet aan bod in het
proefschrift van de jurist Heyting, die een vergelijking maakt van de opvattingen van
37 M. Brinkman, M. de Keizer, M. van Rossem, ed., Honderd jaar sociaal-democratie in Nederland
1894-1994 (Amsterdam, 1994). De vier auteurs zijn J. Perry, P. J. Knegtmans, D. F. J. Bosscher en F.
Becker. WBS-directeur P. Kalma, die in 1989 Van den Berg was opgevolgd, schreef een nawoord.
38 Jan Blokker in de Volkskrant, 21 mei 1994.
39 De Rooy, ‘Begeerten en idealen. Een eeuw sociaal-democratie in Nederland’.
40 H. C. Heering, Socialisten en justitie. Kroniek van een moeilijke relatie (Groningen, 1994).
41 B. Tromp, Het sociaal-democratisch programma. De beginselprogramma’s van SDB, SDAP en PvdA,
1878-1977 (Amsterdam, 2002).
42 L. Nauta, ‘Een naslagwerk’, Socialisme en democratie, LIX (2002) xii, 75-79.
 236

Gerrit Voerman

de Nederlandse en Britse sociaal-democratie ten aanzien van de nationale staat en de
Europese integratie.43 De linkse historica Gans snijdt in een zeer omvangrijke dissertatie een thema aan dat haar persoonlijk zeer beroerde: de verhouding van Nederlandse
joodse sociaal-democraten en socialistisch-zionisten (allen afkomstig uit de SDAP
en in mindere mate uit de PvdA) tot hun joodse afkomst en het zionisme.44
Zoals reeds is aangegeven is de organisatorische oorsprong van de sociaal-democratische beweging in Nederland, de in 1881 opgerichte SDB, nagenoeg een onbeschreven blad, wellicht ook omdat van deze partij nauwelijks archiefmateriaal bewaard is
gebleven (0,15 strekkende meter).45 De aanloop naar de totstandkoming van de SDAP
via de SDB in Amsterdam — het nationale epicentrum van de arbeidersbeweging —
en het milieu waarin de Bond gedijde zijn op haast cultureel-antropologische wijze
levendig beschreven in de dissertatie van de historicus Bos.46 Over SDB-leider Domela
Nieuwenhuis, ‘man van de daad’ en ‘messias’ van de arbeiders, schreef de historicus
Meyers een grondige en levendige maar wat Nieuwenhuis’ politieke werkzaamheid
betreft weinig vernieuwende biografie.47 De benadering vanuit de politieke cultuur
die Bos in zijn studie hanteert en die voor een goed begrip van het optreden van de
charismatische maar ook dweperige en compromisloze voorman van dienst kon zijn,
is hier achterwege gebleven.
 Van de SDAP ontbreekt een modern overzichtswerk. Het boek Het Roode Vaandel
volgen wij, dat in 1969 verscheen ter gelegenheid van het feit dat de SDAP 75 jaar
geleden was opgericht en haar geschiedenis van 1880 tot 1940 weergeeft, staat nog in
de zuilgebonden historiografische traditie. De historicus De Jong Edz., die er een
introductie bij schreef, merkte op dat ‘de volledige en afdoende geschiedenis van de
SDAP’ nog geschreven moest worden.48 De bij de honderdjarige herdenking van de
oprichting van de SDAP verschenen studie van de historicus Geurtsen, Een geschiedenis van verloren illusies geheten, voldoet niet aan die wens.49 De vanuit het libertairsocialistische standpunt redenerende auteur breekt de staf over de ‘sociaaldemocratisering’ van de partij, dat wil zeggen het proces van ingroei in samenleving en staat
waarin zij afstand deed van haar oorsponkelijke radicale idealen als socialisatie en
ontwapening.
De geschiedenis van de SDAP is redelijk met deelstudies ingevuld als gevolg van de
43 R. Heyting, Tussen nationalisme en internationalisme. De Britse en de Nederlandse sociaal-democratie,
de nationale staat en de Europese integratie (Arnhem-Deventer, 1992).
44 E. Gans, De kleine verschillen die het leven uitmaken. Een historische studie naar joodse sociaaldemocraten en socialistisch-zionisten in Nederland (Amsterdam, 1999).
45 Wat literatuur betreft dient volstaan te worden met J. Charité, De Sociaal-Democratische Bond als
orde- en gezagsprobleem voor de overheid 1880-1888 (Den Haag, 1972). Zie over het archief van de SDB
de Inventaris van het archief van de Sociaal-Democratische Bond (SDB) 1882-1902 ([Amsterdam], s. a.).
46 D. Bos, Waarachtige volksvrienden. De vroege socialistische beweging in Amsterdam 1848-1894
(Amsterdam, 2001) 334-338.
47 J. Meyers, Domela. Een hemel op aarde. Leven en streven van Ferdinand Domela Nieuwenhuis
(Amsterdam, 1993).
 48 H. van Hulst, A. Pleysier, A. Scheffer, Het Roode Vaandel volgen wij. Geschiedenis van de Sociaal
Democratische Arbeiderspartij van 1880 tot 1940 (Den Haag, 1969). F. de Jong Edz. op blz. xiii, xv.
49 T. Geurtsen, Een geschiedenis van verloren illusies. Sociaaldemocratie in Nederland (Amsterdam,
1994).
 De stand van de geschiedschrijving

237

inspanningen van de vertegenwoordigers uit de academische school, hoewel voor de
totstandkoming van deze partij nog altijd moet worden teruggegrepen op een studie
van vóór de Tweede Wereldoorlog.50 Het schisma in 1909 (en de aanloop daartoe),
waarbij de revolutionaire marxisten de SDAP verlieten en de Sociaal-Democratische
Partij stichtten (SDP; de voorloper van de CPN), is breedvoerig beschreven door de
socioloog Buiting.51 Zijn volumineuze dissertatie wil een proeve zijn van een ‘totale’,
‘integrale’, analytische benadering waarin het partijconflict niet wordt verengd tot
partijorganisatorische en personele perikelen, maar verbonden is met de opkomst
van het industriële kapitalisme in Nederland. Buiting putte zijn inspiratie uit het ‘indrukwekkende’ verhaal van zijn vader over het beruchte partijcongres in Deventer,
waar de scheuring plaats vond. Min of meer als aanvulling publiceerde hij een even
soigneuze monografie over het politiek-theoretische tijdschrift De Nieuwe Tijd, dat
eerst aan de SDAP gelieerd was maar zich later tot de CPN bekende.52
In tijd gezien min of meer aansluitend op Buitings analyse is het proefschrift van de
historicus Van Dongen uit 1992, over de vraag waarom de SDAP niet bereid was in
november 1918 haar leider Troelstra in zijn revolutie-oproep te volgen.53 Het antwoord
wordt gezocht in de integratie van de SDAP in de Nederlandse samenleving, een
proces dat door de omstandigheden ten tijde van de Eerste Wereldoorlog zou zijn bevorderd. Hierbij geeft hij een minutieuze beschrijving van de SDAP in de periode
1914-1918. Evenals Buiting is ook Van Dongen een geëngageerd auteur. Zo spreekt
hij de hoop uit dat de aandacht die hij besteedt aan de problemen waarmee de SDAP
zich in de eerste decennia van haar bestaan geconfronteerd zag, bepaalde aspecten
van de crisis waarin de PvdA aan het begin van de jaren negentig verkeerde, zou kunnen verduidelijken.
 Over de SDAP in de jaren twintig is nog geen ‘moderne’ studie verschenen.54 Het
tijdvak wordt wel gedeeltelijk bestreken door de dissertatie van Wijne, waarin hij de
geïsoleerde maatschappelijke situatie van de SDAP in het interbellum aan de orde
stelt.55 Evenals Van Dongen stelt hij zichzelf een verheven doel. Als actief PvdA-lid
voelt Wijne de ‘plicht’ op deze problematiek licht te werpen, aangezien dit een bijdrage
zou kunnen leveren aan het bezinningsproces binnen zijn partij. In zijn studie komt
hij tot de — omstreden — conclusie dat de afgezonderde positie waarin de SDAP
verkeerde vooral aan de partij zelf te wijten was. De partij werd niet door de anderen
D. J. Wansink, Het socialisme op de tweesprong. De geboorte van de S. D. A. P. (Haarlem, 1939).
H. Buiting, Richtingen- en partijstrijd in de SDAP. Het ontstaan van de Sociaal-Democratische Partij
in Nederland (Amsterdam, 1989). Vanuit orthodox marxistisch-leninistisch perspectief belichtte de Sovjethistoricus Bauman de SDP; zie G. Baumann, De Tribunisten – de revolutionaire marxisten van Nederland
(Moskou, 1988); en idem, Lenin i niderlandskie tribunisty (Rostov aan de Don, 1990).
52 H. Buiting, De Nieuwe Tijd. Sociaaldemokratisch Maandschrift 1896-1921. Spiegel van socialisme
en vroeg communisme in Nederland (Amsterdam, 2003).
53 B. van Dongen, Revolutie of integratie. De Sociaal-Democratische Arbeiderspartij in Nederland
(SDAP) tijdens de Eerste Wereldoorlog (Amsterdam, 1992).
54 Dat wil zeggen: gepubliceerd na het midden van de jaren tachtig. Wel verscheen H. F. Cohen, Om de
vernieuwing van het socialisme. De politieke oriëntatie van de Nederlandse sociaal-democratie 19191930 (Leiden, 1974).
55 Joh. S. Wijne, Tussen dogma en werkelijkheid. De ideologische gijzeling van de sociaal-democratie
in Nederland als bijdrage tot haar isolement tijdens het Interbellum (Amsterdam, 1992).
50
51

238

Gerrit Voerman

buitengesloten, maar ‘gijzelde’ zichzelf door onverkort aan de eigen leer vast te houden.
 De aanpassing van de sociaal-democratie als gevolg van de economische en politieke
crisis van de jaren dertig had eerder al de politicoloog Knegtmans beziggehouden. In
zijn proefschrift gaat hij nauwgezet de transformatie van de SDAP tot een reformistische volkspartij na; ‘een historisch handboek… waar men niet meer omheen kan’,
aldus recensent Bank.56 Dit thema werd ook opgepakt door de historica Klijn. Zij vergelijkt de Nederlandse sociaal-democratie met de Belgische, waarbij zij poogt te verklaren waarom de SDAP er wèl in slaagde zich van een marxistische arbeiders- tot
een brede volkspartij te ontwikkelen (door op te gaan in de PvdA), terwijl de Belgische
Werklieden Partij ergens in dat proces bleef steken en na de oorlog ondanks een
naamsverandering het marxisme trouw bleef (terwijl zij nota bene werd geleid door
De Man, die de ideologische argumenten voor die transformatie leverde).57
De gaandeweg gematigder wordende opstelling van de SDAP leidde tot een scheuring. De linkervleugel scheidde zich in 1932 af en richtte de Onafhankelijke Socialistische Partij (OSP) op. De politicoloog Eekman beschrijft beknopt het bestaan van
deze links-socialistische partij tot haar fusie in 1935 met de Revolutionair Socialistische
Partij (RSP), met het accent op organisatie en ideologie.58 Veel uitgebreider is de cineast De Cort, die beoogt de historie van de OSP ‘van onderop’ te vertellen.59 Hij
waarschuwt nadrukkelijk dat zijn boek ‘geen geschiedenis van de politieke partij
OSP [is], maar van de levens van de mensen die er ooit lid van waren’, en beschouwt
zichzelf als ‘biograaf van de OSP.’ Zijn aandacht gaat vooral uit naar de mentaliteit
en opvattingen van de partijleden, waarmee hij een indringend beeld van de partijcultuur van de OSP schetst. Bij de scheuring van de SDAP in 1932 stond de sociaaldemocraat Fimmen in het voorste gelid. De politicoloog Reinalda redigeerde een
bundel waarin Fimmens functie in de internationale vakbeweging wordt behandeld;60
de historicus Schoots schreef een biografische schets.61
Deze studies vormen een min of meer aaneengesloten keten waarin de ontwikkeling
van de SDAP vanaf circa 1900 tot 1940 wordt belicht.62 Naast deze aandacht voor de
partijorganisatie hebben enkele voorlieden van de SDAP de afgelopen decennia een
P. J. Knegtmans, Socialisme en democratie. De SDAP tussen klasse en natie, 1929-1939 (Amsterdam,
1989); bespreking van Bank in de Volkskrant (2 september 1989).
 57 A. Klijn, Arbeiders- of volkspartij. Een vergelijkende studie van het Belgisch en Nederlands socialisme
1933-1946 (Maastricht, 1990).
58 M. Eekman, ‘Het socialisme-Nu! De Onafhankelijke Socialistische Partij 1932-1935, in: M. Eekman,
H. Pieterson, Linkssocialisme tussen de wereldoorlogen. Twee studies (Amsterdam, 1987) 1-108.
59 B. de Cort, Solidariteit in anonimiteit. De geschiedenis van de leden van de Onafhankelijke
Socialistische Partij (1932-1935). Een documentaire (Breda, 2004).
60 B. Reinalda, ed., The International Transportworkers Federation 1914-1945. The Edo Fimmen Era
(Amsterdam, 1997).
61 F. Schoots, Edo Fimmen. De wereld als werkterrein (Amsterdam, 1997).
62 Een dissertatie over de SDAP in de Tweede Wereldoorlog wordt voorbereid door de politicoloog P.
Denekamp. Zie voor hiaten in de historiografie van de SDAP het nog steeds relevante overzicht van I.
Lipschits, ‘Witte plekken in de geschiedschrijving van de Nederlandse sociaal-democratie’, Socialisme en
democratie, LI (1994) vii/viii, 370-375.
