Ter nagedachtenis aan mijn vriend Theo van der Merwe
Ter nagedachtenis aan mijn vriend Theo
van der Merwe
K.A. Bril
AMSTELVEEN
Voor Nederlandse begrippen ver van Amsterdam, bestudeerde ik in
Groningen de geschriften van Vollenhoven. Prof. K.J. Popma wees
op zijn colleges reformatorische wijsbegeerte op het belang van
diens werk. Vollenhovens werk boeide me en ik maakte op grond
daarvan drie grote kaarten, met een overzicht van de perioden van
de wijsbegeerte en de verschillende denktradities.
In Amsterdam kwam ik telkens een maal per jaar op de Jaarvergadering van de vereniging voor Calvinistische Wijsbegeerte.
Hier probeerde ik in contact te komen met studenten die
geïnteresseerd waren in Vollenhovens werk. En zo ontmoette ik
Theo. Ik liet hem mijn drie grote kaarten zien en Theo bleek hoogst
verbaasd. “Hoe heb je die gemaakt?” “Nou, op grond van
Vollenhovens publicaties.” Toen hoorde ik voor het eerst dat er in
een kleine kring van Vollenhovens studenten een boek bestond
Schematische Kaarten dat veel uitvoeriger was. Een boek met 52
kaarten en een uitvoerig personenregister. Het was als interne
publicatie helaas slechts bestemd voor een kleine kring van oudere
studenten en het was uitverkocht. Maar dank zij Theo kreeg hij voor
mij van Vollenhoven het laatste exemplaar. Dit werd me
overhandigd op 3 januari 1964. Met dit kostbare boek keerde ik
terug naar Groningen.
Later bleek me dat Theo als assistent van Vollenhoven voor dit boek
van doorslaggevende betekenis was geweest. Hij had het idee, en
overtuigde Vollenhoven van de noodzaak van deze uitgave. Theo
had de kaarten op basis van de gegevens van Vollenhoven met
zorg gereed gemaakt. En achterin staat:
Register bewerkt door N.T. van der Merwe (M.A. Hons. – B.A.).
xxv

Juist deze interne uitgave bleek voor mij van doorslaggevende
betekenis om Vollenhoven beter te begrijpen en zo verder te komen
met de studie van deze methode.
 In 1966, na het emeritaat van Vollenhoven, kreeg ik een betrekking
bij de Vrije Universiteit. Vollenhoven gaf daar na zijn emeritaat
ongeveer eens per maand een privatissimum, een soort college
voor een kleine groep geïnteresseerden. Na zijn overlijden werden
zijn laatste publicaties uitgegeven als Vollenhoven’s laatste werk:
1970-1975. 1 Voorin staat geschreven:
Opgedragen aan N.T. van der Merwe die in 1962 de eerste
druk van de Schematische Kaarten gereed maakte, en aan A.
Tol die zeventien jaren later de tweede herziene druk
publiceerde.
Vollenhovens onderzoek ging ook na 1962 verder en de
Schematische Kaarten kregen intern diverse wijzigingen en
aanvullingen, ook voor de latere tijd. De editie van A. Tol ging echter
tot 500 n.C. Daardoor werd het mogelijk en gewenst om na het
overlijden van Vollenhoven alsnog een complete herziene officiële
uitgave te verzorgen. Deze verscheen in 2000 onder redactie van
K.A. Bril en drs. P.J. Boonstra, afkomstig uit Noord-Amerika. Zonder
Theo’s aandrang bij Vollenhoven voor de eerste uitgave en zijn
bemiddeling voor een exemplaar voor mij zou deze herziene uitgave
niet zijn verschenen.
Het viel niet mee om van Vollenhoven een tekst voor publicatie te
verkrijgen. Dat merkte ook de bibliothecaris van de VU, dr. J.
Stellingwerff.
 In 1962 werd door de uitgeverij Buijten en Schipperheijn de serie
Christelijk Perspectief aangekondigd. De folder vermeldde: “De
redactie berust bij dr. J. Stellingwerff, Bibliothecaris van de Vrije
Universiteit te Amsterdam, en wetenschappelijk secretaris van de
Stichting bijzondere leerstoelen in de Calvinistische wijsbegeerte.”
Voor 1962 worden twee boeken, nl. van Dooyeweerd en van Van
Riessen aangeboden, en voor 1963 van Vollenhoven Woordenboek
der wijsbegeerte, I. Het betrof artikelen van Vollenhoven uit de
Oosthoeks Encyclopedie. Begin 1962 waren er 9 van de 16 delen
van de encyclopedie verschenen. Het boek kwam er niet, later
besloot Vollenhoven dat de tekst eerst moest worden herzien.
1

Vollenhoven, D.H. Th. 1982.
Amsterdam: VU Boekhandel.
Vollenhoven’s
xxvi

laatste

werk:

1970-1975.
Omstreeks 1969 kwam er een nieuwe kans door de komst van
Vollenhovens oud-assistent N.T. van der Merwe, senior lector
filosofie in Potchefstroom Zuid-Afrika, zoals B.J. van der Walt schrijft
(Die Kerkblad Potchefstroom, Maart 2005, p. 33): “Sy oorsese
studietyd (1960-1964) word in 1969-1970 met ’n tweede
studieverblyf in Nederland opgevolg.” Op 6 oktober werd door K.A.
Bril aan Stellingwerff geschreven: “Mede namens de heer Van der
Merwe kan ik U de verheugende mededeling doen dat Professor
Vollenhoven toegestemd heeft dat de artikelen van hem in
Oosthoeks Encyclopedie apart uitgegeven worden. Dit is gebeurd
na lang aarzelen.” Theo was de enige die Vollenhoven kon
overtuigen om de tekst beschikbaar te stellen. Zo ontstonden toen in
onderling overleg verdere plannen.
Elf jaar na de eerste verscheen er nu een nieuwe aankondiging. Bij
het eerste deel van de reeks Christelijk Perspectief, onder een
nieuwe redactie, schreef de secretaris Stellingwerff, al op 12 nov.
 1974: “Voor 1975 stelt de redactie in het vooruitzicht een werk dat
reeds in 1962 werd aangekondigd: het Filosofisch woordenboek van
prof. dr. D.H. Th. Vollenhoven.” Door de secretaris werd hieraan
toegevoegd: “Dit boek zal worden ingeleid door drs. A. Tol en van
registers worden voorzien door drs. K.A. Bril.” Zo slaagde Theo er in
de impasse te doorbreken en raakte ik betrokken bij het Wijsgerig
Woordenboek.
Door allerlei factoren kwam het project toch weer op de lange baan.
Inmiddels waren de kosten voor een dergelijke uitgave sterk
gestegen met risico’s voor de uitgever. Maar er kwamen tevens
nieuwe goedkopere technische mogelijkheden ter beschikking. Zo
begonnen Bril en Boonstra na de uitgave van de Schematische
Kaarten met het Wijsgerig Woordenboek. Alle teksten uit de
Oosthoek werden stuk voor stuk gescand en vervolgens bewerkt.
Helaas moest Boonstra tegen het einde van het project zijn
medewerking beëindigen.
Het is de bedoeling dat D.H. Th. Vollenhoven: Wijsgerig
Woordenboek in 2005 verschijnt. 2 Ook hier leverde Theo op de
achtergrond een essentiële bijdrage.
2

Dié woordeboek het intussen wel onder redaksie van K.A. Bril verskyn by De
Zaak Haes (Amstelveen).
xxvii

Een kwart eeuw na de dood van Vollenhoven konden alsnog drie
boeken van hem verschijnen die nog nooit, of in deze vorm niet,
beschikbaar waren geweest en die tezamen en trilogie vormen:
VOLLENHOVEN, D.H. Th. 2000. Schematische Kaarten: wijsgerige concepties
in probleemhistorisch verband. Bewerkt door dr. K.A. Bril en drs. P.J.
Boonstra. Amstelveen: De Zaak Haes. ISBN 90-805180 2 6.
VOLLENHOVEN, D.H. Th. 2005. Wijsgerig woordenboek. Red. dr. K.A. Bril.
Amstelveen: De Zaak Haes. ISBN 90-77157-042.
VOLLENHOVEN, D.H. Th. 2005. De probleemhistorische methode en de
geschiedenis van de wijsbegeerte. Red. K.A. Bril. Amstelveen: De Zaak
Haes. ISBN 90-77157- 034.
 In 2005 in Engelse vertaling als:
VOLLENHOVEN, D.H. Th. 2005. The problem-historical method and the history
of philosophy. Ed by K.A. Bril. Translated by John de Kievit, Stefan Francke,
J. Glenn Friesen and Robert Sweetman. Amstelveen: De Zaak Haes. ISBN:
90 77 157 050

Zonder de inspiratie en bemiddeling van Theo had de redactie niet
aan dit werk kunnen beginnen; terwijl voor het eerste en tweede
boek Theo essentieel voorwerk heeft verricht, drie boeken die
tezamen een trilogie van het werk van Vollenhoven vormen
Het is met erkentelijkheid dat ik deze achtergrond hier heb mogen
vertellen, ter nagedachtenis aan mijn vriend Theo van der Merwe.
xxviii.
