Nicolaas Geijlkerck
NICOLAAS

GEIJLKERCK
DOOR
M.
E.
VAN

DER

MEULEN.
N de Stadsrekening
van Bolsward van 16i6 staat onder:
Noch andere WtgaefF, wesende van verscheydener
oorsaccke ende natuere",
(de "andere wtgaeff heeft betrekop den
"GEI]LEKERCK,

bouw

king

van.
het

stadhuis)
,,NICOLAES
betaelt 18 fl. van wtwerpsel
plaetsnijder,
,,(platte
grond) van onse stadt in een plaet gesneden,
luyt ord: met No. 134 quoteert
f 18.-.
Boven

anzeatica

condita

anno

Die aanteekening
mij aan het onderzoek.
Er deed zich bij

Christi

DCCXIII

vestigde

mijne

de

civitas
platte grond staat: Bolsvardia
NICOL. GEILEKERCK sculptor.
aandacht
ik zette
op dezen plaatsnijder,

al dadelijk een groote moeilijkheid op, want
de vragen rezen, zijn er twee GEijLKERKEN geweest? die gelijktijdig
leefden, die
en
beide plaatsnijders
of
er
twee
broeders
een
zijn
plaatsnijder
geweest,
waren,
en uitgever, of is er een geweest?
een boekdrukker
Wat de eerste vraag betreft, spreekt IMMERZEEL in 1842 van een M VAN
in het begin der I7de
GEILENKERKEN en noemt hem een bekwaam plaatsnijder
eeuw.
CIIR.
KRAMM

dit onderzoek

noemt

hem

GEELKERKEN (NICOLAAS van) een bekwaam.
46
die al de kaarten voor de Geldersche
enz. door A. VAN
teelcenaar,
geschiedenis
in fo. heeft geteekend.
SLICHTENIIORST te Arnhem in 1654 uitgegeven,
JACOB VAN BIESEN, uitgever van dit werk te Arnhem, noemt hem NICOLAS
en schrijft dat hij ,,Landmeter
des vorstendoms
Geldere en 't graefschap Zutphen"
was

en dat de kaerten,

om

te

forten

in 't eerste

Boek

zijnde

Tooneel

van

zijn door NICOLAES VAN GEELKERKEN.
geteykent
der Staten-Generaal
de volgende
Resolutie
van

Gelderland,
Uit
luidende:

ende

steden

versouck

"Het
hebben

onverhindert

consent

het

octroy
te stellen

goedgevonden
te doen",
berigt

blijkt,
woonde.
 en te Leiden

2 Augustus
1624,
NICOLAAS GEELKERCKE, plaetsnijder
tot Leyden,
om syn eigen werck van Westindien
te mogen drucken
van

aen

is
verleent;
JAN DE LAET den 17 July lestleden
in handen
van voors: JAN DE LAET, om daerop zyn
was
dat hij daar NICOLAES genoemd wordt, plaatsnijder

hiermede is wat we lezen in de registers ten stadhuize
In overeenstemming
dat in 1622 aldaar woonden:
NICOI,AAS VAN GEIJLKERK, ABIGEL
van Leiden,
ISAAC en MARI)TJE hun kinderen en dat
VAN GEIJLKENKERCKE, zijn huijsvrouw,
HESTER DE VAERNE, weduwe JACQUES DE VAERNE.
A1>IGEL's moeder
heette,
in "De lVavorscher"
in de resolutieboeken

VAN MAANEN schrijft

1862 Dl. XI bl. 245: "Uit
van Bergen op Zoom kan
gevonden
mijne aanteekeningen,
VII Oct: 1610. NICOLAAS VAN GELEKERCKE schenkt de stad
ik dit mededeelen :
Oost en West-Indische
een werlcje, getiteld:
spiegel, de navigatie
gedaan bij den
VAN
eene belooSPILBERGEN.
stad
daarvoor
van
de
Generaal
Hij kreeg
JORIS
C.
ning van XLVIII
Daarentegen
Lexicon
Mtinchen

Car: Guld:
weer

schrijft

Dr.
G.
K. NAGLER in zijn werk:
Ktitistler
oder GEILKERhIUS 11?1 ein geschickter
der zu Anfang des 17 Jahrhunderts
bliihte. Man

GEILENKERKEN

1837:
Nieder1ändischer
Kupferstecher,
hat von ihm mehrere Blaitter,

die mit seinem

Namen

bezeichnet

sind."
de feu Winckler" lezen wij: GEILENKERCKEN (M)
In het "Cabinet d'Estampes
du dix-septieme siecle.
Graveur Flamend au burin, florissant vers le commancement
en bas. PETRUS HARL. inv.
Huit vers Hollandais
Le Samaritain
charitable.
in
sc
en
fol.
tr.
M GEILENKERCKEN
In

het: "Britisch
Department
Museum,
German
and
Flemisch
Schools"
Dutch
Schools,
worked about 1620.
1/,1 van. Engraver
En

in

de

"I3loemlezing

uit den Frieschen

of

and Drawings,
Vol. I
bl.
 wij
49 GEILENKERCKEN

Prints

lezen

Lusthof"

en andere

gedichten
door Geschiedkundige
Berigten omtrent
JAN JANSZOON STARTER, toegelicht
en geschriften
door W. EEKI?OFF, te Leeuwarden bij W. EEKHOFF
zijn levensloop
"Eene eerste poging om zich (Starter nam.)
1862, schrijft deze bl. Io7 en io8:

van

47
in de uitgave van een groot Portret van den algemeen
bestond
te verwerven,
WILLEM LODEWIJK VAN NASSAU naar de schilderij
Graaf
vereerden
Stadhouder
in het koper
uitmuntend
van STARTERS vriend PETRUS FEDDES, van Harlingen,
door
voorzien
door
M
GEILENKERCKEN
met
een
en,
latijnsch bijschrift
gegraveerd

naam

A. CURIANDER (1614).
Op bl. 134 in Aant. 2 op bl. 108 deelt hij mede "dat
I
IMMERZEEL
272 melding maakt van een portret van Prins MAURITS ook van
VAN GEILENKERKEN; zeker een ander dan NICOLAUS GEILKERCK, die
dezen
de plaat en kaarten
gelijktijdig
1616 in het koper sneed."
deze schrijvers
Volgens

voor
zouden

de folio-uitgave
er dus twee

een N en een M.
N GEIJLKERCK is er zeker
blijkt
droeg

van UBBO EMMIUS Leiden
GEELKERKEN's
'

geweest

zijn

geweest, gelijk uit het voorgaande reeds duidelijk
mate uit zijne werken zal aangetoond
en later in overvloedige
worden, hij
voornaam
NICOLAAS.
voluit den
Maar

ook een IGI GEIJLKERCK bestaan?

heeft

zekerheid
deze vraag ontkennend
te moeten
genoegzame
Ik begrijp
dat de weinigen, die aan GEIJLKERCK hun aandacht
beantwoorden.
met deze geheimzinnige
zijn geweest
persoonlijkheid.
verlegen
gewijd hebben,
naar
alleen
een
heeft
dan
ook,
schijnbestaan
geleid,
Zij
mijne stellige overtuiging
heeft
te
Alleen
aan
zeer
ontstaan
dat
eene
verklaarbare
danken.
vergissing
zijn
zelfs hebben er een voornaam
de M heeft dan ook maar geleefd, geen volglctters
Ik

meen

van gemaakt.
verschillende
die persoon

met

nu de Idl'? Uit het Monogram, waarmee GEIJLKERCK
en
of kaarten somwijlen teekende,
is die letter ontstaan

En van waar
portretten
geboren.
 Ziehict

het monogram:

5

dat NAGLER, die de gravure kende "einer Dame
Het is zeer verklaarbaar
welche ein Herr die Guitare spielt, mit einem Monogramme
neben
Tische,
in plaats van N G, M G leest.
uit dit Monogram
und dem Jahre 1614 signirt",
en van daar dat hij aan geen
Hij heeft NICOLAAS GEELKERKEN niet gekend
anderen denkt.
zooals VAN SOMEREN, in den beschrijvenden
van
Andercn,
Catalogus
EEKHOFF en IMMERZEEL, die NICOLAAS
Portretten
van Nederlanders,
Gegraveerde
am

hebben

gekend en diens naam
tot de gissing gekomen,

gram
van wiens

bestaan

Reeds

hun echter

dikwijls voluit hebben gelezen, zijn door dit Monodat er nog een GEELKERKEN wellicht is geweest,
verder niet bleck.
het "Allgemeines

Kunstlerlexicon?

zweiter Theil, Dritter

Abschnitt,

48
Zurich, bey URELL 1'USZLI & Lo. lVIUCCCV 111" lezen wij : "GEILENKERKEN oder
arbeitete
in Meteran's
GEILKERKIUS (NicOLAUS) ein Kupferstecher
Niederldnist wohl der namliche, den der Winhlersche
dische
Geschichte
Derselbe
1614.
M GEILENKERKEN, einen Flamandischen
zu Anfang des
Katalog
Kupferstecher
XVII Jahrh.
und von ihm einen barmherzigen
Samariter
nach PETER
nennt,
".
HARLINGS anftihrt."
Ook KRAM;I weet wel beter en F. MULLER, de nauwgezette en op dit gebied.
in zijn: ,,Beredeneerde
van Nederzeker
spreekt
Beschrijving
gezaghebbende,
en Historiekaarten,
het begin
ie Afl., van
landsche
zinneprenten
Historieplaten,
en Algemeen Register
tot 1625 en in het Supplement,
der geschiedenis
Aanhangsel
op dit werk, door S. MULLER Fz. en VAN DER KELLEN alleen van N VAN GEILKERCK
had er nog een tweede graveur M GEELKERCK
en NIC. GEELKERCK. Voorzeker,
en evenzeer aan den heer
kunstkenner
bestaan dit zou aan dezen scherpzinnigen
VAN DER KELLEN niet onbekend
VAN GEELKERKEN enkele
aan M

zijn geweest.
Ten

onrechte

worden

dan ook

die met het Monogram
portretten
toegekend,
a.
uit
Dit
o.
eene vergelijking van
van NICOLAAS geteekend
blijkt
duidelijk
zijn.
 in het werk van UBBO EMMIUS, die ong-etwijfeld
,,de platte grond" van Leeuwarden
van NICOLAAS is en die hetzelfde monogram
heeft, dat we zien op het portret
van PETRUS
WILLE1?I LODEWIJK VAN NASSAU naar de schilderij
Is
berust.
FEDDES gegraveerd,
dat ook in het stedelijk archief te Leeuwarden
is
eene
het
zeker
ook
en
het
andere
het eene werk van NICOLAAS, dan
stellig
des
het
van
het
Prinsen:
als
EEKIIOFF
schrijft
portret
koper gegravergissing
van

Graaf

de gravure liet plaatsen.
EEKHOFF nog van "een portret van HERO VAN INTHIEMA
Wel spreekt
voor eene door hem in 16 i 9 uitgein ovaal, geplaatst
borstbeeld
van 1624, een
door PETRUS FEDDES van
Juris en zegt ervan "geschilderd
geven Disquisitio
door
VAN
en gegraveerd
GEILENKERKEN", doch op de gravure staat
Harlingen

veerd

alleen

door M GEILENKERCKEN''

het

monogram

c:!fi

en dit onder

pxit,

doch

de naam

van een graveur

is er niet

Is dus de gissing juist, dat een GEELKERK dit portret heeft gegraop te vinden.
is, dan zullen wij ook hier wel aan
veerd, 't
geen op zichzelf zeer waarschijnlijk
werkzaam was en
NICOLAAS moeten denken, daar deze in die jaren in Friesland
ik voldoende
En
wordt.
hiermede
acht
vernomen
niets
jJ1
GEELKERK
van een
dat er geen M VAN GEELKERKEN heeft bestaan, zooals
te hebben,
aangetoond
studie gemaakt
hebben
van
die in onze dagen
de
ook
door
dan
weinigen,
GEELKERCK's
Eene

gravures en kaarten
andere
vraag werpt

wordt
Dr.
erkend.
A.
 M. LEDEBOER op in zijn werk:

49
en uitgevers
in Noord-Nederland",
boekdrukkers,
1872, waar hij
boekverkoopers
bl. 253 bij ,,GEELKERCKEN i6y-W z3"
schrijft: "Was hij ook een broeder van
\
werlizamen
den juist
te
Leiden
en kaartgraveur
NiCOLAAS '
destijds
portretGEELKERCKEN?" Hij kent dus cen GEELKERCKEN, als drukker en uitgever en
hem, in zijn Alphabetische
Lijst op het straks genoemde werk,
te Utrecht
1876 bij J. L. I3EIJEI?s, dat hij in 1618 uitgaf:
,,Der ver't
Gaat
hem als
tot Rotterdam
bladz.
Rott."
der Magistraets
40.
4

vermeldt

van

uitgegeven

kiezinghe
en vragen: zou
anderen, die GEELKERCKEN kennen als graveur en kaartteekenaar
of
zou
een
wezen
?
dat
ander
ook
uitgever zijn geweest,
hij
Er is aanleiding
tot die vraag.
Men verwondert
zich, niet ten onrechte,
dat een man
vernamen
landmeter

Doch reeds
zijn geweest.
op zoo verschillend
gebied zou werkzaam
is geweest, maar ook
wij, dat hij niet slechts portret- en kunstgraveur
en teekenaar,
zal ii. de aandacht
en straks
vestigen
op een zeer
door hem uitgegeven,
maar ook door hem in het
werk, niet slechts

belangrijk
Latijn vertaald

en met Latijnsche
door hem onderteekend
als NICOLAS
opdracht,
a GEELKERCKEN,,7 waaruit
blijkt, dat hij ook een min of meer wetenschappelijk
taal voldoende
man is geweest, die althans de Latijnsche
machtig was, om zulk
tot stand

een arbeid

de tweede

Ook

te brengen.
vraag, meen

ik dus ontkennend

te moeten

beantwoorden.
Er zijn naar
vragende

mijne overtuiging,
geen twee broeders geweest, zooals Dr. LEDEBOER
maar
clan
NICO,AAS zouden hebhen moeten heeten en
die
beide
gist,

NICOLAAS GEILKERCK is cen man geweest van zeer
en
bijzonder groote werkkracht.
 ontwikkeling
er dan 66n GEILKERCK geweest, die op zeer verschillend
gebied met
is
recht op onze aandacht
de
derde
Ik
bedoel een
aanspraak
vraag?
heeft,
GEIJLKERCK in 't begin der 17 de eeuw en die op het gebied van teeken en

gelijktijdig
veelzijdige
Is

leefden,

maar

komt?
in dien tijd in aanmerking
braveerkunst
Tot voor korten tijd zou ik onvoorwaardelijk
bevestigend geantwoord hebben.
in het werk van J. J. PONTANUS Historia
Maar daar vergelijk
ik de kaarten
Gelrica
reeds
o. a.
komt

Geschiedenis
door VAN SLICHTENHORST,
1639 met die uit de Geldersche
en
ik
66ne
een
daar
zie
kaart,
op
platte grond van Nijmegen,
genoemd,
J. VAN GEELKERK delin:.
Op de andere kom ik straks terug, maar hoe
die eene kaart van J. VAN GEELKERK in dat werk en wie is die teekenaar ?

is 't ook een andere teekening dan die wij in het werk van SLICHTENHORST
zoo uitvoerig afgewerkt als deze.
niet zoo nauwkeurig,
aantreffen,
Maar wie is nu die 7 VAN GEELKERK?
Werkelijk

Op deze vraag
dat zeer merkwaardig

Provincie Gelderland een antwoord,
geeft het Oud-archief der
licht doet opgaan over
is, vooral omdat het een belangrijk

50
van Gelderland, Mr. J. F.
NICOLAAS GEIJLKERCK en zijn gezin. De Rijksarchivaris
in dezen, waarop ik
RI)LEVELD heeft mij zeer verblijd met zijne mededeelingen
In het Album
Academiae
Studiosorum
MDL
later wijs.
Batavae
Lugduni
XXV-MDCCCLXXV.
Hagae Comitum. Apud Martinum Nyhoff MDCCCF-XXXV"
staat op 1626 ingeschreven
ISAACUS GEELKERCKE 12. L. d. i. op 12jarigen leeftijd
als
Litterator.
Het blijkt echter dat deze ISAAC niet
(toen geen zeldzaamheid)
heeft volhard in zijn letterkundige
studie, maar als kaartteekenaar
zijn vader heeft
broeder
en
dat
die
als
kaartteekenaar
een goeden
ook
JACOB had,
hij ecii
gevolgd
Het is niet met zekerheid
uit te maken, wie van deze
naam heeft achtergelaten.
 bij PoN 1'ANUS, maar de 7, wijst, dunkt
aan.
JACOB als de teekenaar
mij, met groote waarschijnlijkheid?
En behalve deze zonen, op wie ik later terugkom,
is mij gebleken,
dat in
de 17 de eeuw verschillende
personen geleefd hebben, die den naam GEELKERK
Zoo vind ik in het genoemde Albumz Studiosorai?yz een PHILIPPUS
hebben.
gedragen
die in 1643 op I6jarigen
GEELKERKIUS Delphensis,
leeftijd werd ingeschreven
beide

den

plattegrond

heeft

geteekend

in het College, d. i. het College, waar tot in deze eeuw studenten
In 1682 geschiedt hetdie in de Godgeleerdheid
studeeren.
werden opgenomen,
Geelkercke1Z Harlánellsz"s
zelfde weer met een Plzzlippus
Bc?tavus, als 2ojarige
Een PIETER GEELKERKEN wordt in den 3den jaargang van Oud-Holland
Literator.
als

Alumnus

bl. 46 genoemd.
buch der kleine
lijke) Eintragung":
Nov.
,,I607

Ook in Duitschland
St.
Martinskirche
Proclamatie:

komt

de naam

te Keulen
HENDRICH

staat:

In het Kopulations"folgende (niet zeer duidevoor.
GEHELEKIRCHEN.
Ursula

Bilden-

heuwersche".
En "Des
metsenzunft

finde ich im Jahre I 59I im Einnahmebuch
der SteinBrautigams
fur
Noch
von
HENRICH
GEYLENKIRCHEN
sein
misterschaft
gedacht:

10 gg, dot 33 guld 8 alb."
niet naar deze allen een onderzoek
in te
Het is echter
mijn voornemen
stellen.
Ik bepaal mij tot NICOLAAS en breid dit, door het licht, dat mij uit het
zoover mij mogelijk is, uit tot hetgeen zijne zonen,
Geldersch Archief is opgegaan,
bij zijn leven en na zijn dood, in zijn geest hebben
kan iemand vragen:
Doch ook hieromtrent
waard?
En dan antwoord
wel de moeite
graveur

gewerkt.
 is het onderzoelc

naar dezen

ik, GEILKERCK moge geen
als
zijn,
zijne tijdgenooten
SCHELTE, BOTE a BOLSwARD e. a.,
geweest
graveur
dan hem tot nog toe ten deel gevallen
hij verdient zeer zeker meer de aandacht,
is. 't Is wel wat heel erg dat D. F. in 1862 in De Navorscher"
kan schrijven,
vAN
GEILKERCKEN
heeft: "dat hij N.
vindt met het woord
nadat hij medegedeeld
ruimte
door
de
wordt
waarvan
een
grootste
ingenomen
sculpsit op
groote prent,

51
eereverzen
op Prins MAURITS, terwijl een klein portret
kalligrafische
van dezen vorst naar dat op de groote afbeelding door de Paendre bovenaan wordt
gevonden". ,,Op deze prent staat nevens het wapen het jaartal 1612 en wordt
Misschien
heeft hij de letters gegraveerd;
als woonplaats
Leiden
opgegeven.
had behooren te zijn.
het
dat
excudit
doch het komt mij voor
Mij
sculpsit,
verschillende

nooat voorgekomen."
Dat noem ik wat
is VAN GEILKERCKEN als graveur
voorkomt
als
bekend
met
't
dat
die
heel erg,
op 't gebied
geen
optreedt,
iemand,
dat VAN GEILKERKEN hem "nooit ais graveur
kan schrijven,
der graveerkunst,
altl?ans

is voorgekomen".
Doch D.
van

onzen

F.
staat

niet alleen
De

GEIJLKERCK.
inhovdende

Schilderconst

in het niet kennen
van

en daardoor

schrijver
,,Het gvlden
den lof van de vermarste

Cabinet

miskennen
van de Edel

Architecte,
vrije
Schilders,
van deze eevw door CORN. DE BIE Nots tot Lier
ende I'laetsnyders,
Beeldthowers
1661 't Antwerpen
op de Eyermert
gedruckt bij JAN MEYSSENS constvercooper
ABRAH. A DIEPENBECK delin. CORN. MEYSSENS sculpsit" )
in den goude Rexdalder.
GEILKERCK niet, hoewel hij van 319 mannen en vrouwen allerlei bijzontot zijne verontschuldiging
kan strekken, dat hij
derheden
meedeelt.
Eenigzins
tot
en
Zuid-Nederlanders
zich voornamelijk
GEI]LKERCK meest in Noordbepaalde

vermeldt

Nederland

Evenmin
vinden wij zijn naam in: ,,Het Groot Algemeen
werkte.
 van DAVID VAN HOOGSTRATEN en JAN LODEWIJK SCHUER
Woordenboek
Doch ook in de Grand Dictionnaire
Universel
du I9me sièc1e van P. LAROUSSE
en in de Nouvelle Biographie
van
FIRMIN DIDOT Freres, Paris
Generale, uitgaaf
1861, komt zijn naam niet voor.
In ons land hebben zich voornamelijk
de heeren FREDERIK MULLER en
J. PH. VAN DER KELLEN met zijn werk beziggehouden,
terwijl in het Prentenkabinet
van het Rijksmuseum
eene niet onbelangrijke
verzameling
zijner gravures aanvan Gelderland
een groot getal kaarten door
wezig is en in het Rijksarchiefdépot
hem geteekend

gevonden

wordt.
Van

zijn afkomst,
zijn jeugd, weten wij weinig of niets en kunnen wij met
VOSMAER in zijn ??Een pelgrimstocht
naar de Weddesteeg"
2) zeggen, wat deze
1) Ik schreef bovenstaandetitel gehecl af, omdat het die is van het prachtexetnplaardat Mr. W. B. S.
BoELLSaankocht, gelijk bekend is, uit de bibliotheek van wiplenZ. K. H.,Prins HENDRIK
der Nederlanden, en
ik in de Bibliotheca Regia te 's Gravenhage een andere uitgaaf aantrof, eenvoudigeruitgevoerd, waarvan
de titel luidt: ,Het Gvlden Cabinet van de Edele vry Schilderconst,ontsloien door den lanckghewenschten
vrede tusschen de twee machtige Croonen van Spaignienen Vrancryck. Waarinne begrepen is den onsterffelycken lonf van de vermeerste constminnende Geesten ende Schildersvan dese Eeuw, hier inne meest naar
het leven af-gebeldt, verciert met veel vermakelijckeRymen ende Spreucken, door CORNELIS
DE BIE, Notaris
binnen Lyer. Ge4ruckt 't Autwerpen. By JULIAENVANMONTFORT,
Boeckdruck-r ende Boeckvercooper,
woonendeinde Hooghstraet teghenover de Heyre-straet,in den Wolsack Anno 1662.
bl. 153.
 2) Vogels van diverse Pluimage, Leiden A. W. SL?THOFF,

°

52
REMBRANDT schrijft:
"de geschiedenis
tijdgenoot
sluier over getogen."
heeft er een ondoordringbaren
Is hij, of zijn zijne ouders
uit het kleine stadje Geilenkirchen
in RijnDie
Pruissen ?
vraag rijst omdat velen in die dagen, hun woon- of geboorteplaats

van

als

GEILLERCKEN's

aannamen

geslachtsnaam

't Is
vollen

jongeren

hoogst
onzeker,
zin des woords.
Van

later

maar

en

NICOLAES a
hij vaak schrijft:
in elk geval is hij een Nederlander

leven

is veel meer

GEILENKERCK.
geweest

in den

bekend.
Wij weten dat hij tweemaal
is
eerste
vrouw
in
de
Leidsche
staat
Zijn
geweest.
registers geboekt als
gehuwd
ABIGEL VAN GEIJLKENKERCKE, gelijk ih reeds opmerkte.
Waarom deze daar
met dien naam genoemd wordt, is mij niet duidelijk want zij was eene dochter
van JACQUES en HESTER DE VAERNE en heette dus DE VAERNE, zooals uit
In 1622 hadden zij twee kinderen ISAAC en MARIJTJE.
dezelfde registers blijkt.
zijn

In 1636 of
nog twee zonen geboren JACOB en ARNOLDUS.
1637 is ABIGEL te Arnhem gestorven.
Hij is spoedig hertrouwd met FENNEKEN
VAN LAAR, want volgens de doopboeken
der Groote Kerk te
Arnhem is den Igden
I640 aldaar gedoopt ABYGAEL, dochter van NICOLAES VAN GEELKERCKEN
Januari

Later

hun

werden

en FENNEKEN VAN LAAR en den listen Juli 1642 werd in dezelfde kerk nog eene
MARY geboren.
Van 1628.-1657
Het
dochter
heeft hij te Arnhem gewoond.
 waar
eerste blijkt uit de ,.,Memorie en resolutieboeken
's Hoves va-n Gelderland",
men onder dagteekening
van 28 Juni 1628 (deel I628-I6q.o)
leest:
,,Bij den
Raede

ende

die

van

de Rekeninge
is in crachte van de resolutie
in Gelderlant
van de Lantschap
van den X May naestleden
toegeleyt NICOLAES GEELKERCKEN,
ende Cartmaecker,
die somma van twe hondert gulden, geduyrende
Landmeter
den tijt van een jaer ende nevensdien
deser
als d'ordinaris
Landmeter
dachgelt
daervoor hij geholden
provintie is genietende,
digen die kaerten ende afteickeningen?
noodig
historie
deses Furstendoms
ende Graefschap,

sal sijn te maecken ende vervaerende ciraet van de
tot verlichtinge
welcken GEELKERCKEN vorder in

recommandatie

sal blijven der beijder collegien, om gebruijcJ~t te worden in alle
voorvallende
ende swackheyt
van den olden Landmeter
saecken,
bij afwesen
KEMPINCK"
--en
onder
van
Martis, den XIX Januarij 1630
(BERNT)
dagteekening
van de Rekenkamer,
"In den Raede, ten overstaen
gelesen sijnde die requeste,
nevens die bijgevoegde
NICOLAES
stucken, overgegeven
GEELKERCKEN, verbij
soeckende

om redenen, daerinne verhaelt, gesurrogieert
te mogen worden in plaetse
van wijlen BERNT KEMPINCK, in leven lantmeter
ende Graefdeses Vorstendoms
zal
is geresolviert,
dat men denselven
met Commissie
schaps,
dienaangaende
voorsien op soedanig tractement
KEMPINCK
als de voorschreven
ende dachgelden
genoeten

heeft."

53
Voorts

lezen wij, onder dagteekening
1657 in 's Hovens Com29 Januari
missieboeken
fol. 76vso) ,Also door 't overlijden van NicOLAEs
(deel 1652-1681
VAN GEELKERCKEN, in leven Landmeter gedachtes Furstendoms
ende Graeffschapts,
't selve officie is commen
te vaceeren ende dat oversulx den dienst van desen
Furstendom

ende

Graeffschap

't landmeten

ende

aenclvee

dat een ander bequaem ende geschikt
vereyste,
ons
persoon in syn plaets gesteld wierde; so ist, dat wij om 't goed aanbrengen
van
van
den
ISAAC
VAN
GEELKERCKEN
soon
van
den
voors.
 persoon
gedaen
NICLAES VAN GEELKERCKEN, mitsgaders
in de conste van
van syne ervarentheijt
van dien,

sticheijt, wij denselven gestelt,
ordonnieren
ende committieren
doms

ons verlatende

tot sijne getrouw

ende neer-

ende gecommitteerd
hebben, stellen,
geordonnieert
hiermede tot Landmeter
Furstenmeergedachten

ende

in plaetse van wijlen NICLAES VAN GEELKERCKEN, enz. enz.
Graeffschaps
dien 29ste Januari
doch tot kort voor zijn
1657 is hij dus gestorven,
want in het Oud-archief
van Gelderland
hij nog werkzaam
geweest,

Voor
dood

is

berust

nog eene kaart, in Juni 1656 door hem geteekend.
In de "Oeuvres Compl?tes de Christiaen
Huygens
publices par la Societe
Hollandaise
des Sciences de Harlem 7me volume Harlem
1897", wordt op bl. 61
van een ,,Landmeter
GEELKERCKEN en sijn soon", bij eene
melding
gemaakt
van
den
en
in het "verbal
inspectie
Neder-Rhijn
IJssel
gemaeckt
bij JOHAN

HUDDE
verband

ende

CHRISTTAAN HUYGENS,
schreef J. HUDDE

daarmee

Heer
aan

van Zuilichem,
Mei I6? I"
en in
CHRISTIAAN HUYGENS Amsterdam

2I1 April 1671: "Noch verwacht ik 't resterende van den land meter GEELKERCKE"
en daarbij staat als noot "NICOLAAS VAN GEELKERCKEN, arpenteur
de la Princiet du comte de Zutphen.
 I1 dessina toutes les cartes pour
paut6 de Gueldre
Geldersche Geschiedenissen,
}' ouvrage de Slichtenhorst:
publie chez JACOB VAN DER
1654."
, BIESEN Arnhem
Dit laatste is waar, doch als de schrijver meent, dat de landmeter NICQLAAs
. VAN GEELKERCKEN in 1671I met HUYGENS en HUDDE de bedoelde inspectiereis
want wij vernamen
dat hij op 't eind
maaktc, dan vergist hij zich klaarblijkelijk,
van I656, of misschien
in 't begin van 1657 overleden
is. En dan is daar
bedoeld
ISAAC VAN GEELKERCKEN, de zoon, die sints 29 Januari
?657 in zijns
vaders

van Gelderland
en het Graafschap Zutfen opgetreden
plaats, als Landmeter
Deze heeft die betrekking
tot 1672 vervuld en heeft dus juist in het vorige
kunnen meemaken East kan dan
jaar nog de inspectiereis
"met syn seon".
weer een NICOLAAS geweest
want
uit
ISAAK's
met
CHRISTINA
zijn,
huwelijk
MORRIAENS is in de groote kerk te Arnhem
op 28 Juli 16,8 gedoopt een zoon
is.
NICLAES. Dit kind echter schijnt niet in leven te zijn gebleven, want
genaamd
is van diezelfde Echtelieden
een zoon gedoopt, mede NICOLAAS
op 8 Februari I6oo

54
Deze

geheeten.
zij ook

wel

een

moet

dan

kind

,,de soon" geweest zijn, want op 8 Mei 1657 lieten
wellicht
hun oudste, maar dat was een meisje
doopen,

MARIA.
genaamd
Zoo staat met

zekerheid vast, dat onze NICOLAAS GEIJLKERCK
genoegzame
28 jaren van zijn leven te Arnhem heeft doorgebracht.
In de tweede
plaats weten wij dat hij ook een aantal jaren te Leiden heeft gewoond, doch over
of vloonpladtsen?
is mij geen voldoende.
zijn daaraan
voorafgaande
woonplaats
°
licht opgegaan.
dat: hij van 16r4 althans tot I6I6 in Friesland
Wij moeten wel aannemen,
de laatste

ten minste den meesten tijd
heeft doorgebracht,
daar heeft vertoefd. In 16l4 treffen
Toen graveerde
wij hem daar 't eerst aan.
 hij, volgens EEKHOFF, 1) ,,een groot
Portret
van den algemeen vereerden
Graaf WILLE?z LODEWIJK VAN
Stadhouder,
NASSAU naar de schilderij van STARTER'S vriend PETRUS FEDDES van Harlingen,
in het koper".
uitmuntend
Van 1615 hebben
we een schoon en zeldzaam portret
van PETRUS FEDDES in ovaal,

geornamenteerd,
door 1inten,
omstrengeld

daar

tusschen

vier klimmende

en

et
waarop
In de
Naturae.
Tentanda
via est. Ubi spina, ibi Rosa.
afsnede staat de spreuk van P. FEDDES: Ad meliora.
'
Op 1616 staan als door hem gegraveerd de platte gronden van alle Fries che
in de folio uitgave van UBBO EMMIUS, een werk van grooten omvang,
steden,
waarop ik later terugkom.
leeuwen,
springende
Poetis. Pictura Imitatrix

En
Anno
wonende

toch

moet

de woorden:

Pictoribus

hij ook in Amsterdam
gewoond hebben in dien tijd, want
"Gedruclct
bij NICOLAES VAN GEYLEKERCK 't Amsterdam

16155 wordt:
by de oude Haarlemmer

sluys, de krijgstocht van FREDERIK HENDRIK naar
ende Belegheringe der stadt Bruynswyck". 2)
Brunswijk.
Waarachtige
afbeeldinghe
de plaats waar hij in die jaren gewoond heeft, doet zich nog eene
Omtrent
voor.
bijzonderheid
Op een plaat nam. waarop Prins MAURITS voorkomt, en die
in 1612 door hem gegraveerd
Tot
is, staat op sommige exemplaren
3) beneden:
later gedrukt),
en op alle staan
Leyden, (blijkbaar
op een 4) staat geen plaatsnaam
een aantal stippels, die wijzen op een grooteren
welke
plaatsnaam,
uitgeslepen is.
Is dat misschien:
Amsterdam
geweest? a Leiden in elk geval niet, want uit niets

11Zie Bloemlezing uit den Frieschen Lusthof en andere Gedichtenvan JANJANSZOON
STARTER,toegelicht door Geschiedkundigeberichten omtrent zijn levensloopen geschriftendoor W. EEKHOFF.Leeuwarden
bij W. EEKHOFFbl. 107 en io8..
2) Zie Archief voo= Nederlandsche kunstgeschiedenis,bijeengebrachtdoor FR. D. O. OBREENDl. VII
a888-i8yo bl. 9-io.
3) Ook op dat v rn den heer S. VANGIJNte Dordrecht, gelijk deze de goedheid had mij mee te deelen.
 4) Evenals de vorige berustende in het Prentenkabinetvan het Rijksmuseumte Amsterdam.
55
af te leiden, dat hij in 1612 reeds te Leiden woonde, al wil hij, om welke
alsof dit wel het geval was.
reden dan ook, het doen voorkomen,
Zeker is alleen, dat hij na 1616 spoedig in Leiden is gaan wonen en dat
hij daar gebleven is totdat hij in 1628 eerst tijdelijk en in 1630 voor vast werd
valt

van het vorstendom Gelderland en het Graafschap Zutphen.
tot landmeter
aangesteld
in elk geval was
Toen heeft hij zich bijna zeker dadelijk te Arnhem gevestigd,
o.
uit
eene
a.
van ENGEL
dit later zijn vaste woonplaafs,
gelijk
blijkt
verklaring
van den heer VAN DOORNWEFRD d.d. 19 Januari 1643,
KREIJVENGER, secretaris
JACOBUS GEELKERCKEN, soone van den gesworen Lantmeter GEELKERCKEN,
met den heer VAN DOORNWEERD naar Engeland
is
biizizeiz Anthem
woonende
de jonge I'rins van Oranje aldaar is gehuwd".
Zoo heb ik dan, zij het een vluchtigen
blik geworpen
op den levensloop
van een man tot nog toe bij velen te weinig bekend en meen ik te mogen
dat hij op een vrij hoogen leeftijd is gestorven,
want in 1610 moet
vaststellen,

'geweest,

hij

toen

hij toen als kaarten en
naam
reeds
en uitgever
In 1610 toch
had.
gevestigden
van
Gulik
en Casteel
uit: "Die seeker en waarachtige
Af beeldiuge

den mannelijken

portrettengraveur
geeft hij reeds

leeftijd

hebben

reeds

bereikt,

omdat

een

is den 29
't leger van S p. Exellen en Hert Brandeburg,
vvellse geschydt
VAN
Historic
In
EMANUELS
der
Neder-Landscher
ende
1610.
 Julij
METEI;EN 1)
den
tot
haerder Naburen oorlogen ende Geschiedenissen
Jare 1VTVI?XII, lezen wij
met

delineate P. BLR 1'IO, sculpente
Descriptio,
omdat hij niet on waarschijnlijk
Dit heeft te meer beteekenis,
is geworden,
door "den vermeerden Geographe ABRAHAM
als zoodanig aanbevolen
van VAN METEREN en diens raadsman in dezen. In
ORTELIUS", een bloedverwant
de
1612 graveert
hij
plaat met het portret van MALTRITS en in I656
prachtige
op de kaart : »Nova
Nicolao Geilleerckio".
Germaniae

Inferioris

dus 44 jaren later teekende hij zijn laatste kaart gelijk ik straks opmerkte.
Een lang leven heeft hij in elk geval doorleefd en een leven van voor,durende
gelijk blijken zal, als wij nu nog een en ander omtrent
werkzaamheid,
't geen hij gearbeid heefi, gaan meedeelen.
II.
ZIJN
Reeds
degelijke

merkte

ontwikkeling,

ik

op
die

dat
op

yVERK.
NICOT,AAs GEYLKERK een man is geweest van
is werkzaam
Ten
veelzijdig
geweest.
gebied

1) NAGLERnoemt hem in zijn Kfnstler Lexicon bij vergissingMER1AN.In ?Die Monogrammistenbearbeitet von Dr. G. K. NAGLER,
s'aat de naam goed opgegeven.
fortgesetst von Dr. A. ANDRESEN".
o
,

56
de aandacht
op een werk, dat dit op duidebewijze daarvan vestig ik allereerst
in
het
licht
stelt.
lijke wijze
Inda'ae navigatiorum
De titel luidt : Speculum .Orientalis
Occidentalisque
a
cuzn
una
classis
potestate
Georg
ii
Spiibergen
prae fecti, altera Jacobi
quarum
aiiiiz*s
Ezhibens
Maire
novi in mare
le
1614-1618.
aaaspicias imperioque directa,
traizsilits eet. Lugduni Batavorum
Australe
apud Nicolezzanz à Geelkerekell i 6 i 9.
van
inbinden
het
't
dat op de Koninklijlce biblioHoewel
bij
exeaiplaar,
het papier is afgesneden,
is toch nog leesbaar,
's Gravenhage
berust,
stond : Sumtibus
den naam des uitgevers
Judoci Hondii.
't Amstelredam
Van dit Speculum is eene Hollandsche
uitgave verschenen
't
Water
in
de
Anno
MDCXXI en
Pas-Caert.
 op
Bij JAN J AKS2. Boeckvercooper
eene Fransche
bij denzelfde ook in i G2 i.
theek

te

dat onder

De titcl

uitgaaf luidt :
de besclar? vi?z? der twee laatste

van de IIollandsche.
-1lavigatien, gedaen in de
van Spilbergell
De eene door den verznaerden
Zee-He!dt-7oris
Jaeren
1614-161.8.
ende soo rondt om den gaiztschen Aei-dtcloot met
door de Strate van hi ageltanes,
'
alle de Bataeltinz
SOD te Water als te Lande ghesiet.
Hier syn bi.f g evoecJat twee Historien,
de eene van de Oost- ende de andere
I
ze,erk bevat

Het

znet het ?laetal der
Forten, Soldaten ende Ghesclzut.
De andere g-lzedaen
bi i Jacob Le .Maire, deweleke in 't Zuyden de Straet
een
nieuwe
straet
ouldeckt heeft, met de Bescltr?ving he
aller landen,
llilagella?aes,
Volcken ende Natieya.
van

de West-Indies2

Alles
Het

versiert

is van beteekenis

van

ende F?.* ,qziereitItiertoe dienstelijck.
de aandacht te vestigen op het feit, dat in den
in drie talen het licht zagen van deze reisbe-

znet sclaoone Caerten
even

drie jaren, drie uitgaven
tijd
ook
Wel een bewijs van de groote belangstelling,
die het eenigszints
schrijving.
maar ontwikkeld
waren
er
toen
in
want
analphabeten
gewis
menigte,
publiek,
toonde

verschijnsel, want men zou kunnen
dergelijke tochten. Een verblijdend
zou gevestigd
aandacht
van
heel
het
volk
de
meenen,
bijna uitsluitend
zijn
en daarmee zoo nauw verbonden godsdienstige
staatkundige
op de binnenlandsche
voor

dat

waren opgevoerd.
welke juist in die jaren als tot kookhitte
Doch het blijkt ook hieruit, dat al hoorde men niet als nu dagelijks wat
in de
in hèel de wereld,
bijna per uur gebeurt, men niet minder belangstelde
stoutmoedige
tochten, welke nu door dezen en dan door genen koenen zeevaarder

twisten,

1) Dezelfde.door wien is uitgegeven :Jud. Hondius Nova et accurata Italiae Hodiernae descriptio ..
 geogr: tabulis et urbium praecipuarumiconibus illustrata a Jud : H. Amstel :sumpt :et typ aeneisJ. Hondii 1626.
De opdracht aan de regeering van Vencti?5is onderteekend Leyd: Bat: 2tApr: 1626 Jud : Ilondius.
57
ondernomen.
Wij hebben hier voor ons een onopgesmukt
scheepsjournaal,
was
zulk
een
tocht
stonden gereed
of
volhracht,
nauwelijks
letterkundigen
over te brengen,
om het verhaal
allereerst vaak, want wij hebben hier niet te doen
voorts in het Fransch, dat
met een unicum, in het Latijn, de taal der geleerden,
reeds begon cen internationale
taal te worden, in meerdere
Teetalen wellicht.
werden

maar

kenaars

en graveurs haastten zich om de belangrijkste
in beeld te
.gebeurtenissen
werk
door 25 kaarten en afbeeldingen
brengen, zooals in dit
geschied is. Dichters
in vuur en schreven er hun eeredichten voor, in soms stoute, beeldrijke,
ontvlamden

gezwollen
dadelijk

verzen, zooals
bij de terugkomst

nautas
in

onze

eeuw

putat
de

o. a. PETRUS SCRIVERIUS reeds in r6y,
zvaarschijnlijk
hart
en
der zeevaarders,
uitstort
ten
slotte
zijn
uitroept :
En het vollen kocht en verslond ze, als
hos, sed Argonautas."
romans, 't was voor dat geslacht de po43zie der werkelijkheid,

niet der verbeelding.
Het is opmerkelijk
dat eerst eene Latijnsche
reeds
verscheen,
vertaling
in 161C) want cene oudere Hollandsche
uitgave is mij niet bekend en die van
1621I doet zich in het geheel
ook niet voor als een tweede editie, zij is een
komt mij voor naar het handschrift
van
Deze I-Iollandsche
zelfstandige
uitgaaf.
 SPILBEFGEN en LE MAIRE te zijn gedrukt, ook omdat de eerste, want LE MAIRE
was niet meer, in zijn "Tot den leser" bv. schrijft : ,,ende soo voorts oaase?z cours
en in het slot,voord,
naar d'Eylanden
Ladrones"
dat in de Fransche
settende
de
en in
Latijnsche
vertaling geheel ontbreekt
eenigzins verkort is, zeer uitdrukin
staat, dat LE MAIRE ,,op de Reys (toen zij name zouden terugkeeren)
van JORIS SPILBERGEN (en op diens schip) is overleden ende alsoo in
presentie
den I-Ieere gerust".
is het bovenstaande
omdat alleen in de HolOok hierom
waarschijnlijk,
wordt:
landsche
uitgaaf de opdracht
gevonden
"Aende E Hooghvermo-hende
kelijk

der Vrye Ver-eenighde
Nederlanden,
Gods, Prince van
MAURITS, door de gratie
enz. van JORIS VAN SPILBERGEN. Wellicht is hij het ook, die in het
Orangien
soo heeft mij goed gedacht UE. die twee
den
Leser"
,,Tot
"Daerom
schrijft:
soo in gheschrift
als in koperen Platen
ende treffelijkste
alderleste
Navigatien,
Die
Heeren,
Mijnheeren
ende den Doorluchtigsten

voor te beelden".
In elk geval
licht

heeft

Staten

Generael

Heere

is het opmerkelijk
dat de Latijnsche
vertaling het eerst het
en \vel te Leiden bij VAN GEELKERCKEN.
Deze heeft dus in

gezien
de uitgave grootelijks
belang gesteld, VAN SPILBERGEN moet hem zijn handschrift
en dat van LE MAIRE spoedig hebben toevertrouwd,
hij treedt hier niet alleen
is hij zelf de vertaler, want
op als uitgever en drukker, maar zeer waarschijnlijk
hij was de Latijnsche

taal

machtig.
Op geen

der kaarten

of platen

staan namen.
58
Met zekerheid zal echter wel aangenomen
of graveurs.
teekenaars
mogen
De gravures zijn scherp
heeft.
dat GEIJLKERCK ze in koper gegraveerd
In de beide andere uitgaven vinden wij dezelfde
en met flinke stift gegraveerd.
 waar in het "Pour le Libraire" slechts 20 platen
in
de
behalve
dat
Fransche,
terug,
worden, wel nog 4 uit het journaal van LE MAIRE gevonden worden,
opgegeven
van

worden

21ontbreekt
en het Eyland Nera met den berg Canapus).
(Amboyna
het laatst gedrukt, althans de afdrukken zijn
is de Fransche
Blijkbaar
vertaling
veel flauwer dan in de Hollandsche
uitgave en vooral dan in de Latijnsche vertaling.
In de uitgaven van 1621i wordt in het geheel geen melding gemaakt van
GEIJLKERCK, terwijl hij toch, gelijk wij weten in 1622 te Leiden woonachtig
doch

plaat

was met zijn gezin.
in de
Alleen

Latijnsche
uitgaaf
en uitvoering.
fraai is van vinding
Men ziet een kalme

zee bestraald

wordt

een titelplaat

gevonden,

die zeer

met schitterend

zonlicht, als het zinnebeeld
van nieuwe vaarten en onbe-

dat overal opgaat door het ontdekken
landen.
De zee is overal met onze schepen bedekt, die naar alle oorden
los en boren twee vijandelijke
in den
Twee branden
het geschut
stevenen.
door
nacht
en
onze
naar
bataellen,
bij
dag gevoerd"
heenwijzend
,,de
grond,
is
met
drietand
Aan de eene zijde
wakkere zeelieden.
zijn
Neptunus
gezeten op

van het licht
kende

in de eene hand
op een gestoelte,
twee
deze
van struisvederen
een plumeau
figuren, een met neusringen
en het haar in een lange vlecht, in de hand een speer met weerhaken, de andere
een jonge man met een staf in de hand, doelende op de overwonnen
natieen.
uit
de
Hollandsche
de
de meest
gelijk
opdracht
uitgave,
blijkt,
Terwijl
een

zeemonster,

aan

de

andere

eene vrouw

en achter

is de Latijnsche
te danken aan het initiatief (de
geacht
worden,
deze geheel den stempel van
van JUDOCUS HONDIUS en draagt
aanstichting)
de hem toevertrouwde
Immers
vertaalt
handGEIJLKERCK's persoonlijkheid.
 hij
schriften, hij draagt het werk aan Eruditione,
moribus, juxta ac splendore generis
officieele

kan

viro, Domino PETRO GRAEF op, hij rangschikt zich onder de geleerden,
die van oordeel zijn, dat hij als 't ware een nieuwe, pas ontdekte wereld aanbiedt.')
al staat zijn naam er dan niet op, bijna met zekerheid de kaarten,
Hij graveert,
door GEORGIUS SPILBERGEN en JACOBUS LE MAIRE op de reis geteekend 2) en
ornatissimo

de

platen,

die

ons

eene

aanschouwelijke

voorstelling

geven

van de geleverde

i) Verum, ut mea quidem fert aliorumquedoctorum opinio, ad Veteres illos (Strabo cet.) de his regionibus nunquam ulla cogitatio, necdum cognitiopervenit :quare tanquamnovumprorsusinventumqueorbemoffero.
2) Dit laatste blijkt omdat wij dit bij enkele uitdrukkelijkvermeld vinden, b.v. : "Typus Freti Mage-Ilanici
cum classe lustravit" en "ilTovaeGuineae Tabula novissimelustrataa et conSPILBERGIUS
quod GF_ORGIUS
LE MAIRE."
scriptaa JACOBO

59
bij nacht en bij dag, van de eilanden, havens, forten en steden, die
van de zeewegen, die zij ontdekt hebben, van de bewoners
en veroverd,
en dieren, welhe zij ontmoet hebben.
En is dit zoo, dan staat GEILKERCK hier voor ons, als geleerde tot op
zekere hoogte, als uitstekend
graveur, als uitgever en drukker, die een belangrijke
??bataellen"
zij bezocht

de

dier dagen.
Ik geef hem
't meest
JAN JANSZ, die de beide andere bezorgde,
en
van
de
heeft
kaarten
platen door GEIJLKERCK gcgraveerd_
gebruik
gemaakt
in welke
van dit werk, de vraag stellen:
Als wij, na de beschouwing
streven van GEIJLKERCK geweest, waarin heefc hij 't meest
richting is het voorname
dan kunnen wij met gerustheid
zeggen, hij heeft de grootste beteekenis
uitgemunt,
levert
bijdrage
van die uitgave

voor

aardrijkskundige
de eere, omdat

letterhunde

en graveur van kaarten en platte gronden.
Zijne studie als
gehad als teekenaar
daaraan dienstbaar
heeft hij inzonderheid
PETRUS FEDDES
landmeter
gemaakt.
 om
hem
ook
te wijden aan
vooral heeft
blijkbaar aangespoord,
zijn graveerstift
en al erkennen wij
en andere voorstellingen
het in koper brengen van portretten
heeft
toch is 't geen
gearbeid.
gaarne de waarde van hetgeen hij in die richting
't
niet
dat
van
te
met
in
hem
bezitten,
vergelijken
opzicht
geen hij als carwij
vooral wat het aantal betreft.
heeft achtergelaten,
is ongetwijfeld
wat wij als portretgraveur
enz. van hem
Verdienstelijk
en had hij zich daaraan geheel blijven wijden, hij zou zeker eene eerebezitten
hebben
bekleed onder onze beste graveurs.
plaats
tograaf

zijn zeer goed. Wij hebben reeds van 1612 een zeer uitportretten
bovenaan, te
plaat met het portret van Prins MAURITS, naar de Paendre,
door
18 plaatjes
en
van calligraphische
eereverzen
krijgstrofeeën.
omringd

Zijn
vocrige
midden
,

en veldslagen
van 's Prinsen voornaamste
belegeringen
zijn langs de zijden aanIn
midden
met:
Nassau".
het
de
Maintiendrai
Oranjeboom
gebracht.
"Je
Van 1614 hebben
van Prins WILLEM en van: Comes
wij het portret
patronus Frisiae gentis (WILLEAI LODEwijK) beide door PETRUS FEDDES
Er is nog een kniestuk van WILLEM I ooh van PETRUS FEDDES en
geschilderd.
Prins
een van
MAURITS, beide zonder jaartal, waaronder wij lezen ?isscher excudit,
Guilielmus

?_,? ?eilens
met het ietwat

en

sculps :

geheimzinnige

voorts

een

portret

van

PETRUS FEDDES, van

onderschrift :

zijt ghij ut nodt, daer elck een blij is,
Gedenckt
op den doodt, die U altijt bij is,"
1) Verg: bI. 6 en 7.
'
"'-

1614

60
dat

misschien

doelde

denzelfde

uit eene krankte en een van 1615 van
herstelling
PETRUS FEDDES' spreuk : ad meliora.
 leeftijd, waaronder

op

de

op 2?-jarigen
er
is
een plaat voor stellende
"Het praalbed van Prins MAURITS"
Nog
in zijn volle lengte, in een met bont omzoomd kleed,
ligt uitgestrekt

De Prins

de armen
met
het
onderschrift
:
is
Ende
lichaam,
langs
geboren op het huys
des Jaers
Ende gestorven
te Dillenburg
op den 13 November
op den 23
in
met
een
dicht
van
tot
ZEVECOTIUS
April 1625
grafschrift
JACOBUS
Leyden bij
NICOLAES GEELKERCK. Er staat niet uitdrukkelijk
bij dat GEIJLKERCK het ook
en in elh
gegraveerd
heeft, doch door kenners wordt het aan hem toegeschreven
rechtuit

geval

het

is de uitdrukking
Meer portretten
Twee

,:f4
als :

platen,

ARLIN inv.
"De

dame

van kalme

op het gelaat van den doode zeer trefiend:
zijn mij van GEIJLKERCK niet bekend.
aan geheel andere
beide geteekend
gewijd,
onderwerpen

zijn door

aan tafel"

onzen

rust

GEIJLKERK

en de andere

als :

gegraveerd.
De barmhartige

De eene is bekend
Samaritaan",

zeer

goede

gravures.
Nog zijn er drie platen die wel nict den naam van NICOLAAS GEILKERCK
dragen als sculptor, doch die aan hem toegekend worden. De eene is : "De kuische
De
Deze draagt geen jaartal.
PH invenit, JOANNES STARTERUS exc.
Suzanna"
afeene
tweede is : "Haagsche
Justitie gedaen op den 5en Mey 1623". Zij bevat
in het klein van alle executieen
der samenzweerders
beelding
tegen het leven
Prins
FREDERIK
noemt
van
MULI_E1;
MAURITS.
GEIJLKERCK niet, maar VAN DER
De derde, ook
KELLEN schrijft : "is door NIC. G." Deze plaat is zeer zeldzaam.
van 1623 stelt voor de executie van REIN VAN OLDENI;ARNEVELD, Heer YAN
van Berckcl en ADR. VAN DIJCK.
GROENEVELD, D. V. CORENWINDER, Secretaris
Men heeft daar een gezicht op het ,,Groene Zoodje",
Bleiswijk.
 rechts op het Binnen- en Buitenhof,
Onder staat een verhaal en uitlegging in twee
Aan
kolommen
druk der "Afbeeldinghe
der Executie
gedaen in 's Graven-Hage.
het einde een vers, met het opschrift :
Leiden,
"Het werck zijn Meester loont."
secretaris

van

bij N. GHEELKERCIiEN. ?')
Het is bekend dat in dien tijd de "Zinneprenteu"
op oorlogs- en andere
toestanden
zeer aan de orde en bij het publiek in trek waren.
Twee daarvan
aan GEIJLKERCK toegekend.
worden
Eene van 1615, waarbij VAN DER KELLEN
door
VAN
N.
op den
schrijft:
Zij heeft betrekking
,,xvaarschijnlijk
I) Ik zag dcze plaat in het Prentenkabinetvan het Musrumte Amsterdam,waar zij behoort tot de verzamelingHALMA,die door het Ministerievan Oorlog tijdelijkaan het Prentenkabinetin bruikteenis afgestaan.
2) Een Exemplaarberust in het archief der Remonstrantschekerk te Amsterdam.
61
den Paus toegeijoorlog. Boven staat als inschrift : "Oorlogsvoorspel
In
nieu
het
den
Paus zittende en
een
midden
der
ziet
men
tot
Jaer."
plaat
gent
schreeuwende ;
op zijn schoot is een kleine prent gehecht : Bedeckte heylicheyt ;
en galgen, waarvan
in de uitlegging
ziet men brandstapels
dat opligtende
staat :
voornemen
om dese landen met moorden, braden te
,,Is den gront en rechte
Gulikschen

om soldaten te
Regts van den Paus staat Spinola met een beukhamer
slaan, links van den Paus d' olijftak van 't Bestand en "Oorloch haeckt, Treves kraeckt."
van het supplement op
Bij een tweede vraagt S. MULLER Fz., de uitgever
de Historieprentcn :
N. GEILKERCK?" Deze is van I62I/22 en heeft betrekDoor

ruineren."

op den oorlog in het land van Veltolin.
De titel
luidt:
en
Rhaetia
d. i. het land van de Grisons
A.
voor
1621
MARSE
1.
VAN
DER
N.
Met
GEILKERCK.
Leiden,
king

Veltolijn.
inschrift:

"Ma.eckt vrede".
 in Oud-Holland
Ik vond opgegeven
3en jaargang
1885 bl. 144 dat onder
No. 1807 in de collectie VAN DER BRUGGE een exemplaar meet zijn van "Cupido's
Lusthof"
waarin volgens Mr. A. D. DE VRIES "de prenten van GEIJLKERCKEN"
van dien ,,Lusthoi"
van J. H. VAN BREUGEL van I6I3
zijn. Ik zag een exemplaar
als ??hoogst zeldzaam"
verschenen
Amstcrdam
tot
aangeduid,
by JAN EVERTSSZ
CLOPPENBURCH, boeckvercooper
Bij geen
op 't water in den vergulden
Bybel.
der plaatjes
ilc den naam van den graveur.
De 20 plaatjes
vond
worden
daarin aangeduid
als
Indien deze van GEIJLKERCK
schoone copere nguiren."
niet
zijn? zou ik meenen, dat 't gelukkig is, dat hij aan dit soort van verluchting
meer zijne krachten
't Is blijkbaar
heeft gewijd.
zijn genre niet, hij was er te
voor.
degelijk
Ik denk er niet aan de beteekenis
van al het vorige gering te schatten,
hierom
een
verdient
reeds
voorname
GEIJLKERCK
plaats onder de gravcurs dier
en graveeren van haarten
dagen, doch zijn arbeid op het gebied van het teekenen
en plattegronden
is vecl vruchtbaarder
die wij in
en
de
geweest
nalatenschap
dat opzicht

aan

hem te danken

hebben

is zeer groot.
jaren
richting velerlei leverde waarop
komt in dit opzicht nu vooral in aanmerhing
het
vestigde,
hlassieke
werk van den Groningschen
rector UDBO EMMIUS: Rerum Frisicarum
Historia Lugd. Bat. 1616, waarvoor hij de platte gronden leverde der elf Friesche
van Groningen,
en de Typus Orientalis
Emden
auctore
absolitissicnus,
steden,
Ubbo Emmio sculptore
N. Geilkerkio,
benevens de keurig uitgevoerde
typen van

Terwijl
hij
ik reeds de aandacht

in

de

vorige

in andere

en edelen, mannen en vrouwen, waardoor volgens hem de habitus
boerenkooplieden
et modernus
wordt voorgesteld.
Aan dezen arbeid heeft GEIJLKERCK
antiquus
en
terecht
waarde
blijkbaar
groote
gehecht en opdat hij niet alleen binnen het

..
 62
van EMMIUS zou besloten blijven, heeft hij eene groote plaat gecnaalit, voor
uitsluitend
boven en onder de platte
Friesland
waarop
"Frisiae Occidentalis",
links
en
rechts
der
steden
en
de habitus antiquus et
elf
zijn geteekend
gronden
werk

& Poetibus Frisiae ordinibus
??Illustribus
hanc Frisiae Chorograeorundem
Deputatis
Amplissimis
NICOLAUS GEILKERCKIUS Ao 1665 FRED. DE WIT
dedicabat

terwijl hij
modernus,
et Nobilissimis
atque
phiam humillime
excudit.
er

bij

schrijft:

dat GEIJLKERCK in
zonderling.
Immers
wij weten,
't
en
zou
ook
wel
leefde
zeer
onwaarschijnlijk
zijn, dat
Januari
hebben bijna een halve ceuw na de verschijning
hij deze plaat zou vervaardigd
De WIT geeft de plaat ook niet als een tweede druk.
van UBBO EMMIUs' werk.
Dat

klinkt

jaartal
1657 niet

meer

dat ik te Amsterdam
wat blijkt?
Op het Exemplaar,
zag in het Prentenen I66s daarhet
was
kabinet,
oorspronkelijk
jaartal uitgeslepen
ontegenzeggelijk
het
niet
kunnen
dat
DE
Zou
WIT na den dood
voor in de plaats gedrukt.
zijn,
in het bezit is gekomen van een aantal exemplaren
van GEILKERCK
der plaat,
Maar

die

bijna
ander

een

zeker

jaartal
te schenken ? r

in

1616
heeft

of kort
voorzien,

daarna
om haar

is in het licht
het voorkomen

verschenen
cener

en deze van
nieuwe

uitgave

vaak beide, aan
In de volgende jaren wijdt hij zijn teekent- of gravecrstift,
aan
den
door
en
van krijgstochten
de afbeelding
Zoo,
mij, in een
belegeringen.
tocht van FREDERIK HENDRIK naar Brullswijk,
reeds genoemden
ander verband,
voor de Belegering
van Vranckryck"
des Koninck's
van
aan den "Heyrtocht
in vier kolommen
la Rochelle,
met een onderschrift
van "Zijn Con. Masts tocht
Met de afbeelding
van...
tot Montauban.
Rochel".
 Vrancryck
Uit 1620, gedagteekend
hebben wij den tocht van MAURITS
I Augustus,
een uitvoerige
kaart
of plaat in twee bladen, met een Latijnsche
naar Wesel,
aan Prins MAURITS van GEIJLKERCK ') en eene Afbeelding van Berchemeropdracht
door.
ende een bewijs
met het innemen van Bacharach
Papen-Brilschants
Plaat in 3 Afdeelingen.
hoe SPINOLA met water ende sweert gheslagen is."
Leiden 2). Vooral het
voor
GEEL-KERCK
te
Amsterdam
N.
bij JORIS VESELAER,
Guliksche
land en de belegering
van Gulik trekken zijn aandaclit.
waert

ofte

Er

prent van het Guliksche land op groote
bl. aaneen, hoog 3I, br. 63 decim.
"Van onder in het midden der plaat
schaal,
een kleine berg (de Trevers),
waaruit Mars te voorschijn
komt, de zerk waarmet bijschrift:
onder hij rust, opbrekende,
"Spand vrij de trom, Siet hoe ik kom",.
is een

fraaie

en

zeldzame

1) Hoogst zeldzaam.
I) Archief der Genie aan het Ministerievan Oorlog, genot: F3elegeringenNo. 523.
63
vredebreuk
en het einde van het Bestand, dat men
op de aanstaande
zinspeling
verwachtte
van SPINOLA in het Guliksche".
toen algemeen
wegens het optreden
Van het beleg zijn twee prenten, eene gedagteekend
5 Sept. I62 I "Belegering
van Graeff HENDRIK VAN DEN BERGI?" en eene
onder 't beleyt
van Gulyck
van NIC. VAN GEILLEKERCKEN, waarbij
In het
ook gegraveerd ? ?).
Deze is zeer zeldzaam.
MULLER vraagt t
onder
van
het
vermidden
de stad, rechts de Roer, links het omliggende
land;
staat deze aardigheid:
schanste kamp van MAURITS. In het onderschrift
"Af beelGulik
't
waerin
de
leser
vermaek
vin/
van
naer
leven
groot
geconterfeyt...
ding
sal u niet berouwen,
want gij cont het leger
den sall, end' geld dat ue besteden,
te
sonder
worden."
prikel (perykel) geschoten
gedurende het
seen,
,,Waarschijnlijk
zonder

naam

van

met

graveur,
(door hem

adres

schrijft MULLER.
 is in datzelfde jaar, gedagteekend
17, 18 Sept. 1621, door hem
naer
"Den Vlaemschen
Alarm, geschiet tusschen Sluys en Isendyck
gegraveerd:
In elk geval is de plaat "Gedrukt
't landt van Casant."
voor NIC. GEELKERCKE
beleg

uitgegeven"
Misschien

te Leiden."
Van

1622

hebben

het beleg van Bergen op
platen betreffende
De eene "vruchteloos
Zoom.
Oct. door
beleg van Bergen op Zoom, 18 Juli-3
VAN
DER
is
KELLEN
en eene :
GEILKERCK
door
N.
schrijft
gegraveerd,
Spinola"
van het beleg en ontzet van Bergen op Zoom" bij en waarschijnlijk
"Afbeelding
wij

twee

ook door

N. GEIJLKERCK."
Dat hij, althans vaak,

gewoon was, van zijne uitgaven en gravures Exemen daarvan eenig voordeel genoot, weten
aan
Gemeeritebesturen
plaren
van 1622, waar opHet blijkt ook uit de Rekening van Middelburg
wij reeds.
NICOI,AAS
GEILKERCK
2
als
staat:
werd P,
gratuiteit
gegeven,
geteekend
"Aan
offdrucksel van 't belech der stadt Berghen-op-Zoom
voor seker gepresenteerde
te sturen

in den jare 1622". 1)
In: Des David

van Ostfriesland
von Georg Sello und
Fabricius
Karte
Archivs wordt, bl. 26, melding gemaakt
des Oldenburger
van
N. GEILKERCKS Plan van Emden
in verband met een "neue
1616 vollendet,
die
ontbreekt
weike
wordt
en
Burg"
daarop gevonden
op de kaart van FABRICIUS,
door dezen vervaardigd
in I 599. Deze laatst e wordt, volgens BERTR AM (S 108), op
andere

Fabriciana

het Emdener
Elders,
ding

raadhuis
bl.
urbis Emdae von D F.
Zij heet charta chorographica
wordt ook nog van GEILKERCKS kaart op plan mel-

bewaard.
46- s2,

gemaakt.
 1) Zie : ,vroegere en latere mededeelingenvoornamelijkin betrekking tot Zeeland, uitgegeven door het
ZeeuwschGenootschapder Wetenschappen. Achtste deel. Eerste stuk 18?9 bl. 78."
1

64
slotte

vestigen wij, wat dit tijdperk betrett, de aandacht
op een zeer
kaart een groot deel van Brabant, welhe heet "Baronye
van Breda
uitvoerige
'T welck is een part van Brabant,
daerin te sien is de teghenwoordighe
belegeringhe des Jaers 1624 ende 25." ')
In de linkerhoek
beneden
is eene beschrijving
den
gedrukt bevattende
en haar bewegingen.
stand der legerafdeelingen
Ten

ende uytgegeven
door JAN VAN BERGEN ende
Afgeteykent
NICOLAAS GEELKERCK.
In strijd met dit onderschrift,
blijkt uit een proces dat GEIJLI?-ERCK in 1642
voerde '') dat HERMANS CAUTS en JENNEKEN VAN DE COREPUT den 26 December
Onder

staat:

Mits desen bekennen wij onderschreven,
verklaren :
1642 als oorkont dcr waerheyt
als naeste ?rah2aere?t van I?TICOLAES VAN GEELKERCKEN geweest te zijn, ende wel
bewoest
te sijn als dat sijn soon, JACOBUS VAN GEELKERCKEN met ons naer de
is om 't selve ar te teycke11en".
te Breda getrocken
belegeringe
heeft dus zeker het ontwerp
landmeter,
JACOBUS, ook een toekomstige
hebben JAN VAN BERGEN en NICOLAES GEIJLen meest waarschijnlijk
gcmaakt
in den tegenwoordigen
vorm gebracht
en
KERCK de plaat met de beschrijving
't beter

gevonden

den naam

van den vader

daarop

te plaatsen,

als meer

gezag-

hebbendc.
Er is nog eene kaart door hem uitgegeven, zonder jaartal :
"Tabula Geograph.
Prov. Brab. Geldriae Comit. Sutphaniae, Traject. Transilvaniae,
Drentiae, Twentiae,
hooren wij in enkele jaren niets meer van
maar verder
Hollandiae
ac Frisiae,
te Arnhem benoemd wordt
hem, totdat hij in 1628 Leiden verlaat, als landmeter
rusten
't mij voorkomt,
zijn uitgeverszaak
opgeeft en de graveerstift
op te treden.
