‘Wij hebben gezien’
o

40

'Wij hebben gezien’:
een vidimus-tekening afgebeeld
op een regentenportret door
Jacobus Luberti Augustini
•

et is begrijpelijk dat een kunste­
naar voor hij - vooral bij een
groepsportret - daadwerkelijk ging
schilderen, vooraf zijn opdrachtgever(s) een goed beeld moest geven van
wat er ging komen. Dat moet in veel
gevallen zijn gebeurd aan de hand van
een uitgewerkte tekening of ook wel
door een schets in olieverf. Aan de
hand van die vidimus (‘wij hebben
gezien') maakte de opdrachtgever dan
zijn wensen voor veranderingen en
aanvullingen kenbaar en deed hij de
definitieve aanbesteding. Ook de schil­
der zal soms nog zijn eigen herover­
wegingen erin verwerkt hebben. Zulke
presentatietekeningen met de gehele
compositie van een groeps- of familie­
portret zijn uit de Nederlandse iSde
eeuw van slechts weinig portretschil­
ders bekend (zie het artikel over
Tibout Reglers in dit nummer,
PP- 9-3?)- Dat er bijna evenveel ge­
maakt moeten zijn als er geschilderde
familie- en groepsportretten zijn ge­
maakt, ligt voor de hand. Bij portretten
van enkele figuren zal dat veel minder
nodig geweest zijn; daar kon een schil­
der gemakkelijk verwijzen naar eerdere
door hem geschilderde stukken waarop
gevarieerd ging worden.
Er bestaat één tot nog toe niet als

H

R..J.A. TE

RIJDT

Afb. I
JACOBUS LUBERTI

augustini, Vier

regenten, de binnen­
vader en de secretaris
van het Leprozenhuis
te Amsterdam, 1773.
Doek, 172 X 208 cm.
Rijksmuseum,
Amsterdam
(inv.nr. SK-c-586).
 •

zodanig beschreven portretgroep uit
die tijd waarop een vidimus in functie
is weergegeven. Het betreft het portret
van de vier regenten, de secretaris en
de binnenvader (opzichter) van het
Leprozenhuis te Amsterdam, geschil­
derd in 1773 door de in Haarlem werk­
zame Jacobus Luberti Augustini (17481822) (afb. i).1 Op de tafel, half onder
het notulenboek, is een tekening afge­
beeld die in zwart en wit krijt op
grauw papier is uitgevoerd (afb. 2). De
voorstelling is dezelfde als die van het
schilderij. De houdingen van de vier
regenten zijn zonder moeite te herken­
nen en zelfs het vel papier en het notu­
lenboek zijn duidelijk herkenbaar. Op
de ondermarge van de geschilderde
tekening zette Augustini de namen van
de voorgestelden, zodat op handige
wijze voor het nageslacht werd vastge­
legd wie op welke plaats is afgebeeld.
De brief die de uiterst rechts weerge­
geven Daniël Nolthenius vasthoudt en
waarnaar hij nadrukkelijk wijst, draagt
zijn ondertekening en de datering
Amsterdam 18 Junij 1773.
De compositie moet verhalender
bedoeld zijn dan op het eerste gezicht
lijkt. Uit de combinatie van de teke­
ning en de nadrukkelijk afgebeelde uit­
gaande brief mag men afleiden dat het
41

EEN

Afb.2
Detail van afb. i.
VIDIMUS-TEKENING

AFGEBEELD

OP

EEN

REGENTENPORTRET

moment is afgebeeld dat de regenten
op basis van Augustini’s tekening
besloten hun groepsportret te laten
uitvoeren. Die beslissing zal ongetwij­
feld zijn genomen op een van de maan­
delijkse bijeenkomsten van het college.
In juni 1773 had die plaats op de 16de.
 Blijkbaar heeft Nolthenius zijn brief
aan Augustin! met de definitieve
opdracht twee dagen daarna geschre­
ven. De schilder ensceneerde het tafe­
reel zodanig dat het lijkt alsof dit
schrijven tijdens de regentenvergade­
ring werd opgesteld of ter goedkeuring
aan de heren werd voorgelezen.12 *In het
Resolutien- en Notulenboek van de
regenten van het Leprozenhuis over de
jaren 1771-1775 is overigens geen
enkele aantekening over het portret
gemaakt, maar dat is niet ongewoon.
Men beschouwde het laten maken van
zo’n herinneringsstuk vaak als een
particuliere zaak van de regenten. Zij
betaalden de kosten gewoonlijk uit
eigen zak (ongeveer 100 tot 150 gulden
per persoon). Strict genomen gold het
dan ook niet een besluit van de instel­
ling die zij bestuurden, maar een per­
soonlijke, buiten de notulen te houden
aangelegenheid. Over de opdracht en
wording van een regentenportret is
meestal niet veel meer te vinden in de
notulenboeken dan het feit dat het stuk
is afgeleverd, soms zelfs zonder vermel­
ding van de naam van de schilder, en
dat het door de regenten wordt aange­
boden aan het instituut dat zij beheren.
 De wijze waarop Augustin! een
(particulier) verhalend element in­
bracht is nogal ongewoon, zeker als
we de regentenportretten buiten be­

schouwing laten waarop een soms ook
met name bekende wees of andere
hulpbehoevende is weergegeven die
voor het college verschijnt. Een andere
verhalende uitbeelding van een regen­
tencollege waarvan het concept enigs­
zins doet denken aan dat van Augustini, is een schilderij uit 1638 door
Thomas de Keyser, De Amsterdamse
burgemeesters vernemen de aankomst
van Maria de’ Medici.3 Alleen al het
formaat maakt echter duidelijk dat dat
stuk niet was bedoeld om als regenten­
portret in een openbare ruimte te han­
gen. Het was het in olieverf ver­
vaardigde model voor de prent die
Jonas Suyderhoef maakte op dezelfde
grootte, mogelijk in opdracht van
stadsadvocaat Cornelis van Davelaer
die de burgemeesters de tijding bracht
en de moeder van de Franse koning
door Amsterdam begeleidde.
Augustini is een van de vele Neder­
landse kunstenaars uit de 18de eeuw
van wie geen fïguurtekeningen bekend
zijn. Het is opvallend dat er in 1773 zo
weinig goede portretschilders in
Amsterdam werkzaam waren dat een
regentencollege uit die stad moest uit­
wijken naar een schilder in Haarlem
die bovendien niet al te zeer gespecia­
liseerd was in portretten.
1 Rijksmuseum, Amsterdam, inv.nr. SK-c-586; zie
W. Loos e.a., Het Galante Tijdperk. Schilderijen uit
de collectie van hét Rijksmuseum, 1700-1800,
Amsterdam (Rijksmuseumj/Zwolle 1995, nr. 26.
 2 In het Resolutien- en Notulenboek van de regenten
van het Leprozenhuis is in juni 1773 over het
portret niets opgetekend (Gemeentearchief
Amsterdam, PA 369, nr. 306), terwijl er helaas
geen brievenboek uit deze jaren bewaard is van

deze instelling. Zie hierover ook A.C. Stil, ‘Wat
notulen over Amsterdamse groepsportretten ver­
melden’, Maandblad Amstélodamuntéfö, (1985),

PP- 25-313 Paneel, 28,5 x 38 cm; Mauritshuis, Den Haag;
zie Norbert Middelkoop (red.), cat. tent. Kopstuk­
ken. Amsterdammers geportretteerd 1600-1800,
Amsterdam (Amsterdams Historisch Museum)
2002, nr. 47.
43.
