Een gruwelijke en goedkope ‘Rembrandt’
182

Een gruwelijke en
goedkope ‘Rembrandt’
•

JONATHAN

oen de Nationale Konst-Gallery,

T

de eerste vestiging van wat uitein­
delijk het Rijksmuseum te Amsterdam
werd, in mei 1800 haar deuren opende
telde de verzameling een kleine 200
schilderijen, waaronder zich geen
Rembrandt bevond. Voor Cornelis
Sebille Roos (1754-1820), de directeur
van het museum, was de verwerving
van een representatief schilderij van
de grote meester dan ook een prio­
riteit. Voordat het eerste jaar om was,
had hij er al een gevonden. Op een vei­
ling in Amsterdam werd De onthoof­
ding van Johannes de Doper voor het
museum aangekocht (afb. i).1 Nog
geen halve eeuw later werd dit schilde­
rij echter afgeschreven als een werk
van Rembrandt. Het lijkt makkelijk,
meer dan 200 jaar na de aankoop van
de Onthoofding, om Roos te bekritise­
ren, maar eigenlijk deed hij het best
goed gezien de middelen die het jonge
museum had en het toenmalige aan­
bod aan schilderijen van ‘Rembrandt’.
Behalve directeur van de Nationale
Konst-Gallery in Huis ten Bosch was
Roos ook kunsthandelaar en menige
veiling werd in zijn huis, het Trippen­
huis in Amsterdam, gehouden. In de
verkoping van het bezit van Jan Gildemeester Jansz., die op 11-13 juni 1800
in het huis van Roos werd gehouden,
kwam een eersteklas Rembrandt voor,
De scheepsbouwmeester en zijn vrouw

BIKKER

Afb. I
REMBRANDT VAN

rijn,

omgeving van,

De onthoofding van

Johannes de Doper,

circa 1640-1645.
Doek, 149 X 121 cm.
R-ijksmuseum,

Amsterdam
(inv.nr. SK-A-91).
 •

(afb. 2)? Dat Roos dit schilderij graag
voor het museum wilde hebben, weten
we uit een brief die hij in januari 1801
aan zijn superieur Gogel schreef. Kort
tevoren was Roos zonder succes in
onderhandeling geweest om een
andere fraaie Rembrandt voor het
museum te verwerven, namelijk De
staalmeesters (afb. 3). De details van
die onderhandelingen met de stad
Amsterdam zijn niet bekend, maar
zijn beschrijving van het groepspor­
tret als vyf Heeren alle in ’t zwart, die
niets uitvoeren als zitten om gepourtraiteerd te worden, maakt duidelijk dat
Roos het eigenlijk een saai stuk vond.3
Bovendien meende hij dat het schilde­
rij te groot was voor de Nationale
Konst-Gallery, dus erg veel spijt zal hij
niet hebben gehad over het mislukken
van de onderhandelingen. De scheeps­
bouwmeester en zijn vrouw had Roos
veel liever voor het museum willen
hebben, vermoedelijk niet alleen van­
wege het geringere formaat maar ook
om de meer geanimeerde compositie.
In ieder geval schreef hij aan Gogel:
Indien de Rembrand [De staalmeesters]
een sujet geweest was als die van Gildemeester zouw ik er meer spijt van hebben.* Het feit dat De scheepsbouw­
meester ook een portret is, wijst erop
dat Roos niet per se vond dat Rem­
brandt in het museum door een histo­
riestuk vertegenwoordigd moest zijn.
De Scheepsbouwmeester ging voor een
aanzienlijk bedrag, 8050 gulden, weg,
kennelijk veel meer dan de Nationale
Konst-Gallery te besteden had. Was
het niet aankopen van dit schilderij,
dat nu in Buckingham Palace hangt,
een gemiste kans, met De staalmeesters
is het uiteindelijk wel gelukt: het hangt
sinds 1808 in het museum als
bruikleen van de stad Amsterdam.
 Uiteraard hebben wij dit niet aan
Roos te danken, want die betreurde de
op niets uitgelopen onderhandelingen
over de Staalmeesters niet; hij was er
zeker van dat het museum spoedig wel
weer een kans zou krijgen om een
Rembrandt te kopen. In zijn brief van
januari 1801 schreef hij verwachtings­
vol: Ik heb reeds drie verkopingen daar
in elk een Rembrand is, ik heb ze nog
niet gezien maar by Fouquet die den 13
April by mij zijn zal, is er al een.5 Fou­
quet was de overleden kunsthandelaar
Pierre Fouquet junior (1729-1800), in
wiens nalatenschapsveiling de aan
Rembrandt toegeschreven Onthoof­

ding van Johannes de Doper voor­
kwam.6 Kort voor de veiling van 13
april 1801 schreef Roos opnieuw een
enthousiaste brief aan Gogel waarin
hij de Onthoofding prees.7 Het schilde­
rij was volgens hem qua schildering,
rykheid van ordonnantie en coloriet
zelfs beter dan de Scheepsbouwmeester
en zijn vrouw. De verwachting dat de
Onthoofding slechts een kwart van de
prijs zou opbrengen die voor de
Scheepsbouwmeester was betaald,
maakte het nog aantrekkelijker. (Jiteindelijk werd het doek zelfs voor een
nog lagere prijs verworven: in plaats
van de 2000 gulden die Roos dacht te
moeten betalen, kreeg hij het schilde­
rij voor slechts 775 gulden! Na de vei­
ling kon hij vol blijdschap aan Gogel
schrijven: ue. moet eerst het schildery
zien, als dan zal ue. de prijs frappeeren.s
Over de reden waarom Roos dit
alleruitmuntend schildery door Rem­
brandt zo goedkoop kon krijgen, zei
hij: het sujet [is] voor een particulier
Cabinet niet zeer aangenaam, maar

voor de Gallery zeer geschikt.9 Inder­
daad. het afgesneden hoofd van Johan­
nes de Doper op een schaal is mis­
schien niet iets waar men dagelijks
naar zou willen kijken, al zag het schil­
derij, toen het door het museum werd
gekocht, er iets minder gruwelijk uit
dan nu en zeker minder gruwelijk dan
in zijn oorspronkelijke staat. Tijdens
een restauratie van het schilderij in
1897 kwam namelijk het lichaam van
Johannes te voorschijn, dat op een
gegeven moment was overschilderd.10
In een reproductieprent van Lambert
Antoine Claessens (1763-1834) die
waarschijnlijk tussen 1797 en 1808
werd gemaakt toen Claessens in
Amsterdam werkzaam was, is de romp
ook niet te zien, noch wordt hij ver­
meld in de uitvoerige beschrijvingen
van het schilderij in de veilingcatalo­
gus van Fouquet en in de museumcata­
logus van 1809 (afb.  Roos, die zijn medekunsthandelaar
Fouquet en diens schilderijen goed
moet hebben gekend, zal wel hebben
geweten dat het schilderij een winkel­
dochter was. Het lijkt er derhalve op
dat Roos met de verkoop van dit schil­
derij aan de Nationale Konst-Gallery
meer als kunstmakelaar dan als direc­
teur van het museum handelde. De

Afh.3
REMBRANDT VAN

rijn,

De Staal­

meesters: het college

van. staalmeesters
(waardijns) van het
Amsterdamse laken-

bereidersgilde, 1662.
Doek, 191,5 X 279 cm.
Rijksmuseum,

Amsterdam
(inv.nr. sk-c-6).
veiling van Fouquets nalatenschap
vond immers ook plaats bij Roos
thuis.
De andere ‘Rembrandts’ die in 1801
bij Roos werden geveild waren niet
heel bijzonder. Er was in de veiling
van Fouquet nog een tronie van een
bedaagd Man met een Mantel om, en
eenßuweele Muts op het Hoofd die voor
395 gulden werd verkocht.12 Op een
veiling van 10-11 juni 1801 in het Trip­
penhuis kocht Roos voor zijn eigen
handel een schilderij van een
geschlackte Os, waar achter een Vrouw
bezig is de vloer te feilen, op de voor­
grond ligt den Huid.'3 Voor dit schilde­
rij, te identificeren met een werk dat
nu in Glasgow is (afb. 6), betaalde
Roos slechts 50 gulden. Dus als hij op
een koopje voor de Nationale KonstGallery uit zou zijn geweest, had hij
zich beter op dit stuk kunnen richten.
 Waarschijnlijk zou een voorstelling
van een geslachte os als enige werk
van Rembrandt in het nationale
museum geen gunstige indruk maken;
bovendien zou dit schilderij dan ook
als een miskoop moeten worden
beschouwd, want De geslachte os
wordt niet meer als een authentiek
werk van Rembrandt aanvaard.'4 Het
derde schilderij van Rembrandt dat in
1801 bij Roos onder de hamer kwam,
was een zelfportret dat voor meer dan
twee keer zoveel als de Onthoofding
een nieuwe eigenaar vond (afb. 7). Het
bracht 1650 gulden op.'5 Ook over de
echtheid van dit werk, thans in Wind­
sor Castle, rezen later twijfels, maar
het Rembrandt Research Project heeft
het nu weer aan de grote meester toe­
geschreven.’6 Trouwens, men kan zich
net als bij De geslachte os en de manstronie met fluwelen muts afvragen of
dit als enig schilderij van Rembrandt
in de nationale verzameling had kun­
nen volstaan.
De toeschrijving aan Rembrandt
van de Onthoofding hield minder dan
een halve eeuw stand. In de museum­
catalogus van 1846 staat het schilderij
onder de naam van Drost.'7 Deze toe-

186

Ä/b. 4
LAMBERT ANTOINE

CLAESSENS,

De onthoofding van
Johannes de Doper.
Ets. Rijksmuseum,

Amsterdam (inv.nr.
RP-P-1882-A-6305)

Afh.s
Anoniem, De onthoof­

ding van Johannes de

Doper. Doek,
90 X 73 cm. Musées
de la Ville d’Auxerre.
schrijving werd door Albertus Brondgeest (1786-1849), lid van de Commis­
sie van Toezicht van het museum,
gemaakt. In een exemplaar van de
catalogus van 1843 heeft een onbe­
kende (Brondgeest?) naast de Onthoof­
ding al de volgende annotatie gemaakt:
No. 255 is niet door Rembrandt vermoe­
delijk door A. Drost.18 Deze toeschrij­
ving aan Willem Drost komt ons heel
raar voor.'9 Misschien verwarde
Brondgeest Drost, wiens biografie en
oeuvre erg schimmig waren in de 19de
eeuw, met de middelmatige Rembrandt-navolger Gerrit Willemsz.
 Horst. Dat kwam vaker voor. In Vosmaers Rembrandt-boek van 1868 wor­
den namelijk twee werken als topstuk­
ken van Drost aangeprezen: de
Onthoofding in het Rijksmuseum en
de Grootmoedigheid van Scipio, eer­
tijds in het Kaiser Friedrich-Museum
te Berlijn.20 Het laatste werk, dat is
vernietigd in de Tweede Wereldoorlog,
was in werkelijkheid een gesigneerde
Horst. In die tijd was zo weinig over
deze twee kunstenaars bekend dat ze,
door Vosmaer en waarschijnlijk ook
door Brondgeest, als één schilder wer­
den beschouwd. Waarschijnlijk was
het vooral de sierlijk geklede verloofde
van Allucius in de Grootmoedigheid
van Scipio die Vosmaer en misschien
ook Brondgeest aan De Onthoofding
deed denken.
Gedurende de rest van de 19de
eeuw bleef de toeschrijving van het
schilderij aan Drost in de catalogi van
het Rijksmuseum gehandhaafd, soms
met een vermelding dat het schilderij
ook wel als Carel Fabritius wordt
beschouwd. Deze laatste, hardnekkige
toeschrijving werd door de grote
Franse criticus Théophile Thoré naar
voren gebracht. In het eerste deel van
zijn Musées de la Hollande uit 1858,
stemde Thoré nog in met de toe­
schrijving van De onthoofding aan
Drost, maar twee jaar later, in het
tweede deel, schreef hij het aan Carel
Fabritius toe.21 Wat zijn mening deed
veranderen was zijn bezoek aan het

Museum Boymans in Rotterdam, waar
net een jaar eerder de signatuur op het
Zelfportret van Fabritius werd ontdekt.
 Met uitzondering van één promi­
nente kunsthistoricus die tot drie keer
toe deze toeschrijving heeft verdedigd,
wordt het schilderij nu niet meer als
een werk van Fabritius gezien.22 Wat
het meest aan Fabritius doet denken is
het gezicht van de beul in de Onthoof­
ding, dat qua kleur en behandeling
oppervlakkige overeenkomsten met de
Rotterdamse Fabritius heeft. Een
nauwkeurige vergelijking van de schildertrant van de Onthoofding, vooral de
vele inkrassingen, met gesigneerde
werken van Fabritius laat echter zien
dat ons schilderij door iemand anders
werd vervaardigd. Ook Covert Flink is
wel eens als mogelijke schilder van de

Afb. 6
rijn,

omgeving van,

De geslachte os.
Paneel, 73,5 x 51,4 cm.
Art Gallery and
Museum Kelvingrove,
Glasgow.
187

Afb.7
REMBRANDT VAN

rijn,

Zelfportret,

1642. Paneel,

69,9 X 58,4 cm.
Windsor Castle, H.M.
Koningin Elizabeth II.
bevindt, was Cornelis Hofstede de
Groot in 1916 de eerste die de frap­
pante gelijkenis van deze twee
hoofden heeft opgemerkt.23 In rönt­
genfoto's van beide schilderijen ziet
men echter duidelijk dat de opbouw
van de figuren geheel anders is. Boven­
dien zijn er verder geen andere over­
eenkomsten met schilderijen van
Flinck.
 Kortom, De onthoofding, gekocht als
een Rembrandt, heeft een aantal toe­
schrijvingen aan leerlingen van de
meester gekend. Tegenwoordig wordt
het door het Rijksmuseum als het
werk van een anonieme Rembrandtnavolger beschouwd. Had Roos een
ander schilderij moeten kopen? Vast
wel. Maar de Scheepsbouwmeester en
zijn vrouw of De staalmeesters waren te
duur en de andere ‘Rembrandts’ die in
1801 op de markt kwamen waren geen
betere keus geweest. De geslachte os is
ook verwijderd uit het oeuvre van de
grote meester en alhoewel wij de oude
mans tronie niet kunnen traceren, zou
dat schilderij ook inmiddels kunnen
zijn afgeschreven.2-» In ieder geval
waren deze twee schilderijen en het
Zelfportret nu in Windsor Castle min­
der representatief voor Rembrandt
geweest dan De onthoofding van Johan­
nes de Doper.
Onthoofding genoemd. Dit vooral door
de vergelijking van de figuur van
Herodias in de Onthoofding met de
figuur van Rebecca in Govert Flincks
Isaac zegent Jacob. Hoewel het schilde­
rij van Flinck zich al sinds 1808 in de
verzameling van het Rijksmuseum

Rijksmuseum, inv.nr. SK-A-91.
6

Corpus of Paintings Sold in the Netherlands during

als Jan Rijcksen en zijn vrouw Griet Jans. Zie I.H.
the Nineteenth Century, 1801-1810, deel 1, Los

van Eeghen, ‘Jan Rijcksen en Griet Jans’, Maand­

blad Amstelodamum 57 (1970), pp. 121-127. Over

Angeles 1998, p. 4.
7

der verzameling en veiling van Gildemeester zie
C.J. de Bruyn Kops, ‘De Amsterdamse verzame­

Rijksmuseum 13 (1965), pp. 79-114.
8

nale Konst-Gallery en Het Koninklijk Museum: bij­

drage tot de geschiedenis van het Rijksmuseum,
Amsterdam 1909, p. 43.
Brief van 26 april 1801 getranscribeerd in ibidem,
pp. 44-45.
 9

Deze brief van 18 januari 1801 staat getranscri­
beerd in E.W. Moes en E. van Biema, De Natio­

Brief van 3 april 1801 getranscribeerd in Moes en
Van Biema, op.cit. (noot 3), p. 44.
laar Jan Gildemeester Jansz.’, Bulletin van het

188

Over Pierre Fouquet zie B.B. Fredericksen (red.),

De geportretteerden werden later geïdentificeerd

10

Brief van 3 april 1801 getranscribeerd in ibidem,
p. 44.
Verslagen omtrent ‘s Rijks Verzamelingen van

Geschiedenis en Kunst, 20 (1897), ’s-Gravenhage
1899, p. 18.
o Veiling, Pierre Fouquet Jr., Amsterdam (Philippus

Ibidem, p. 43.
Schley), 13-14 april 1801, nr. 61 (Rembrand van

Ibidem, p. 43.
Rhyn. Dit uitmuntend Schildery verbeeld de Dochter

EEN

NOTEN

GRUWELIJKE

EN

EEN

GOEDKOPE

‘REMBRANDT’

van Herodes, benevens den Scherprechter welke het

W. Liedtke, Recensie van C. Brown, Carel Fabri­

hoofd van Joannes op een schotel heeft liggende, ver-

tius. Complete Edition with a catalogue raisonné,

zeld van een menigte van haar gevolg, de caracters

Oxford 1981, The Burlington Magazine, 124 (1982),

zyn spreekend, het licht frappant, en het coloriet

p. 304. Idem, ‘Rembrandt and the Rembrandt

allerbevalligst, zo ook de ordonantie en Meesterlyk

Style in the Seventeenth Century,’ in cat. tent.
schildering. Op doek, hoog 55, breed 4-7 duim [c. 141

RembrandtINot Rembrandt in The Metropolitan

X 121 cm].); [C. Apostool], Catalogus der schilde­

Museum of Art: Aspects of Connoisseurship, deel 2,

rijen, oudheden enz. op het Koninklijk Museum te

Paintings, Drawings and Prints: Art-Historical Per­

Amsterdam, Amsterdam 1809, p. 59, nr. 252.
spectives, New York (The Metropolitan Museum

12

Dit schilderij was kavel nummer 62 in de veiling.
13

Veiling, Herman ten Kate en Pieter Doublet,

of Art) 1995-1996, p. 26. Idem, ‘Delft Painting “in
Perspective”: Carel Fabritius, Leonaert Bramer,

Amsterdam (Philippus Schley), lo-ii juni 1801, nr.
 14

15

and the Architectural and Townscape Painters

140. De rest van de beschrijving luidt: het licht en

from about 1650 Onward’, in cat. tent. Vermeer

bruin, zo ook het coloriet en stoute behandeling

and the Delft School, New York (The Metropoli­

maken dit voorwerp aangenaam voor het oog.
tan Museum of Art)/Londen (The National Gal­

Op paneel, hoog 29, breed 20 duim

lery) 2001, pp. 115-16. Liedkte zal de toeschrijving

[ca. 74,5 X 51,4 cm.].
nog een keer verdedigen in een artikel in Oud

Over de toeschrijving van dit werk aan Rem­

Holland dat later dit jaar zal verschijnen. Een arti­

brandt zie J. Bruyn e.a., A Corpus of Rembrandt

kel van J. Bikker in hetzelfde nummer van Oud

Paintings, deel 3, Dordrecht/Boston/Londen 1989,

Holland zal de toeschrijvingsproblematiek, her­

pp. 764-70, nr. C 122.
komst en historiografie van het schilderij uitvoe­

Anonieme veiling, Amsterdam (Philippus

Schley), 6 oktober 1801, nr. 55, (Rembrant. Het

rig behandelen.
23

sches Verzeichnis der Werke der hervorrägendsten

Levensgroote halver lyf in deftige ryke Kleeding, het

holländischen Maler des XVII. Jahrh., 10 delen, Ess­

Hoofd gedekt met een Mezetyne Muts, hy houd de

lingen, Stuttgart en Parijs 1907-28, deel i,

Linkerhand in de Borst, en als met een ernstig gelaat
iets beschouwende: dit Kunststuk, is helder en beval­
lig van Coloriet, en van een zeer uitvoerige Penceels-

16

C. Hofstede de Groot, Beschreibendes und kriti­

Afbeeldzel, van dien Beroemde Kunst-Schilder,

PP- 577-78, nr. 2; deel 6, p. 467.
 24

Een leuk toeval is dat De geslachte os ook, zij het
meer recentelijk, in verband met het oeuvre van

behandeling, zynde een der schoonste van deeze

Carel Fabritius werd gebracht. Zie Bruyn e.a.,

Meester. Op paneel, hoog 27 1/2, breed 21 ijz duim

op.cit. (noot 14), pp. 764-70, nr. C 122; F. Duparc,

[ca. 70,5x55 cm.].
“Carel Fabritius (1622-1654): zijn leven en zijn

Over de toeschrijvingproblematiek van het schil­

werk”, in cat. tent. Carel Fabritius 1622-1654, Den

derij zie E. van de Wetering e.a., A Corpus of

Haag (Koninklijk Kabinet van Schilderijen Mau-

Rembrandt Paintings, deel 4, Dordrecht 2005,

ritshuis)/Schwerin (Staatliches Museum), 2005,

PP- 353-360, nr. tv I.
17 Aanwijzing der Schilderijen Berustende op het Rijks
Museum te Amsterdam, Amsterdam 1846, p. 9, nr.
p. 34. De geslachte os hing in de Fabritius tentoon­

stelling van 2005 waar het duidelijk werd dat die

toeschrijving onjuist is.
66.
18

Aanwijzing der Schilderijen Berustende op het
Rijksmuseum te Amsterdam, Amsterdam 1843,

p. 49, nr. 264 (Rijksmuseumbibliotheek, nr. 19
D 17).
19

Voor Drosts oeuvre zie ). Bikker, Willem Drost: a
Rembrandt pupil in Amsterdam and Venice, New

Haven/Londen 2005.
20

C. Vosmaer, Rembrandt Härmens van Rijn: sa vie et

ses oeuvres, ’s-Gravenhage 1868, pp. 164-65. Het
schilderij van Horst is afgebeeld in W. Sumowski,

Gemälde der Rembrandt-Schüler, 6 delen,
Landau/Pfalz 1983-94, deel 2, p. 1401, nr. 911.
21

W. Bürger, Musées de la Hollande, 2 delen, deel i:
Amsterdam et La Haye; deel 2: Musées van der

Hoop à Amsterdam et Musée de Rotterdam, Parijs
1858-60, deel I, p. 31, deel 2, pp. 173-175. Zie ook

W. Bürger, ‘Notes sur les Fabritius,’ Gazette des
Beaux-Arts, 18 (1865), p. 82.
22

Walter Liedtke is de prominente kunsthistoricus

die de toeschrijving aan Fabritius verdedigt. Zie

189.
