Elizabeth den Hartog, Een spoor van vernieling. Het Noord-Nederlandse katholieke kerkinterieur voor, tijdens en na de Beeldenstorm. Zeven Provinciën Reeks 39
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 135 (2020) | review 32

Elizabeth den Hartog, Een spoor van vernieling. Het Noord-Nederlandse katholieke kerkinterieur voor,
tijdens en na de Beeldenstorm. Zeven Provinciën Reeks 39 (Hilversum: Verloren, 2019, 104 pp., isbn 9
789087 047733).
 De Beeldenstorm blijft een van de meest tot de verbeelding sprekende
historische gebeurtenissen uit de vroegmoderne tijd. Het fenomeen
besloeg een lange periode, van 1522 in Duitsland tot in de late jaren
1570 in de Nederlanden, en kende een grote variëteit aan organisatie- en
verschijningvormen. De beeldenstormen die vanaf 1566 in de Noordelijke
Nederlanden plaatsvonden, deden zich niet alleen later voor dan in veel
andere Europese plaatsen, maar waren ook grootschaliger. In de loop
van de tijd is de Beeldenstorm, of zijn de beeldenstormen, op allerlei
manieren gedocumenteerd en bestudeerd, aanvankelijk vooral vanuit een
triomfalistisch protestants perspectief, maar later ook met oog voor de lokaalpolitieke en economische omstandigheden waaronder ze plaatsvonden en
voor de sociale dimensie ervan. Ook de katholieke visie op het fenomeen staat
intussen ruim in de belangstelling. In dit bondige boek, geschreven door de
Leidse kunsthistoricus Elizabeth den Hartog, staat de materiële kant van
de Noord-Nederlandse Beeldenstorm centraal. Wat ging er nu echt kapot,
waarop richtte de woede zich precies en welke elementen werden bij een
beeldenstorm gespaard of zelfs actief bewaard? En wat betekenden de diverse
beeldenstormen voor het uiterlijk van het kerkinterieur?
Na een korte bespreking van de historische en religieuze
achtergronden van de Noord-Nederlandse Beeldenstorm en een schets van
de overwegingen die aan het ideaal van een gezuiverd kerkinterieur ten
grondslag lagen (zoals naar voren gebracht in Anastasius Veluanus’ Der leken
wechwyser uit 1554), komt de auteur tot een heldere uiteenzetting van de typen
voorwerpen waarop de zestiende-eeuwse beeldenstormers zich specifiek
richtten. De belangrijkste doelwitten van de stormers waren beelden, relieken
en reliekhouders, sacramentshuizen met miskelken en monstransen, altaren
in (dikwijls) private zijkapellen en het hoofdaltaar, dat werd gezien als een
overblijfsel van oudtestamentische en dus au fond onchristelijke gebruiken.
 Ook het bezit van kloosters – vooral door franciscanen en dominicanen,
die zich in de ogen van de beeldenstormers teveel hadden geassocieerd
met de kettervervolging – moest het regelmatig ontgelden. Daarentegen
had men vaak geen uitgesproken bezwaar tegen de praktijk van de werken
van barmhartigheid: voorstellingen die daaraan refereerden werden dan
ook dikwijls gespaard. Ook particuliere grafmonumenten werden in
de Noordelijke Nederlanden, anders dan in het Zuiden, lang niet altijd
aangevallen.
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10810 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

Interessant is dat de auteur laat zien dat veel van de gestormde
objecten nadrukkelijk werden gematerialiseerd. In allerlei quasi-justitiële
rituelen van veroordeling, bespotting, verminking, en bestraffing werd aan
de kerkelijk objecten hun veronderstelde spirituele waarde ontzegd. Daarna
konden ze veilig, met het gezicht naar beneden, worden vertrapt, begraven of
hergebruikt als vloerdelen of ander bouwmateriaal.
Anders dan de Beeldenstorm als semi-spontaan, soms massaal en vaak
emotioneel fenomeen, was de duurzame zuivering van het kerkinterieur na de
Reformatie veel meer een kwestie van lange adem en zorgvuldige organisatie.
Het aanvankelijk op en neer golven van de militaire en religieuze frontlinie
in Holland zorgde soms voor een beweging terug, zoals in Leiden in 1567
en Delft in 1568. In Culemborg werd na verdrijving van de protestanten in
1570 een nieuw altaarstuk voor de kerk besteld, maar in 1578 keerde het tij
alweer en werd het net voltooide kunstwerk naar het plaatselijke weeshuis
overgebracht, waar het nog steeds te bewonderen is.
 Utrecht was in 1580 een van de laatste plaatsen in de nieuwe Republiek
waar een beeldenstorm plaatsvond. Met de ondertekening van de Acte
van Verlatinghe in 1581 werden alle katholieke instellingen opgeheven
en onteigend. Uit de opbrengsten van deze ‘geestelijke goederen’ werden
voortaan de honoraria van de protestantse predikanten en de soldij van het
Staatse leger betaald. Sommige kloosters, zoals die in Friesland, konden
weliswaar nog tot in de jaren 1620 de facto functioneren, maar elders werden
ze afgebroken, vooral in gebieden waar de vijand dichtbij was en men bang
was dat die zich in de kloostergebouwen zou kunnen verschansen, zoals
in Zeeland en Zeeuws-Vlaanderen. Lang niet alles wat herinnerde aan het
katholieke Nederland was echter in een klap verdwenen. Bij een inspectie
in 1593 bleken in 27 van de 57 kerken in het gewest Utrecht nog altaren,
beelden en andere als katholiek beschouwde relicten aanwezig. Ook in andere
plaatsen bleven katholieke objecten nog lange tijd behouden: de zuivering
van de Grote Kerk in Haarlem duurde tot in de jaren 1640 en in de kerk van
Pieterburen waren zelfs in 1763 nog katholieke schilderingen te zien.
 Het laatste hoofdstuk van dit boek is gewijd aan wat actief werd
bewaard en hergebruikt. Doorgaans zijn dat kleine, losse objecten, die relatief
makkelijk konden worden meegenomen en beschermd, maar ook doopvonten
en preekstoelen van vóór de Reformatie zijn in relatief grote mate bewaard
gebleven: de doop was immers ook bij de gereformeerden een sacrament en
preken moest men er hoe dan ook. Waar de auteur eerder opmerkt dat de
beeldenstormers zich vaak richtten tegen allerlei vormen van ruimtelijke
afscheiding die het laatmiddeleeuwse kerkinterieur kenmerkten, is het
opvallend dat toch nog 23 pre-reformatorische koorhekken de zestiende eeuw
hebben overleefd. Katholieke en niet-katholieke particulieren zetten zich in
om grafmonumenten, epitafen, altaarstukken met stichtersportretten, die
herinnerden aan leden van hun familie, veilig te stellen. En oudheidkundigen
als Buchelius legden in kerken en verlaten kloostergebouwen vast wat elk

moment zou kunnen verdwijnen. Volgens de auteur kon ‘kunstsmaak’
een doorslaggevende rol spelen bij een beslissing over wat moest worden
gespaard en wat niet: gotiek was ‘uit’, renaissance ‘in’, en zo werden drie
recente altaarstukken van Maarten van Heemskerck in Haarlem gespaard.
Die stad, maar ook Leiden en Delft, spande zich in om als overheid bepaalde
werken omwille van hun kunstwaarde en uit stedelijke trots te bewaren. Zo
zijn de voorwerpen die bewaard zijn gebleven, memorabilia van verschillende
families of van het openbaar kunstbezit geworden.
Dit goed gedocumenteerde, helder gestructureerde en prettig
geschreven relaas biedt misschien geen wereldschokkende nieuwe inzichten,
maar vraagt terecht aandacht voor de materiële consequenties van de
Nederlandse beeldenstormen, zowel in het algemeen als op het niveau
van talrijke individuele (kunst)voorwerpen. Met dit andere en zorgvuldig
uitgewerkte perspectief weet Den Hartog een aantal mooie, nieuwe accenten
te leggen en komt ze tot een aantal interessante conclusies.
Frans Grijzenhout, Universiteit van Amsterdam.
