Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d'achtbare overigheit van Uitrecht
Verantwoordingh

5

10

15

20

25

30

mij daer aen te stooten. Maer drie andere vrij krachtiger redenen
hebben mij daer toe bewoogen; de eerste is het gemeene beste
ende de ruste deeser lanschappen welcke altijt met meerder iver
ende sorge door de Fransen dan door sommige inboorlingen is bearbeyt geweest;40 want al hoe wel ick geen voor neemen en hadde
Voetius van enige misdaet te beschuldigen, soo meende ick even
wel dese lande een dienst te doen met de eenvoudigste menschen
die waerheden te verwittigen welcke ick van hem wiste. Ende dat
met vrij | grooter recht, hoewel op die selfde wijse met de welcke
hij veele valscheeden van mij verkondichde onder den deckmantel
dat hij dat deede tot waerschouwinge voor de jonge studenten.41
Ten tweeden, soo geloofde ick dat het in het bijsonder voor veele
persoonen van Uwe stadt eene aengename saecke soude zijn. Niet
aen die gene die welcke vijanden sijn van Uwe Religie,42 gelyck als
hij inpertenentelick wil doen gelooven (want ick en geloove niet
datter een sij die hem niet soo seer en veracht of hij soude blijde
sijn indien alle de geene die Uwe Religie verdedigen hem gelijck
waren), maer aen eene groote menichte vande iverichste ende eerlicste die de selve volgen. Ja selfs aen Uwe predekanten aenden
welcken ick dit lof schuldich ben, dat hij die in sijne saecke niet en
heeft konnen in wickelen, al hoe wel hij daer toe alles gedaen heeft
dat hem mogelyck was; want al hoe wel hij aen het Sijnode ten
dien eijnde een versoeck schrift overgelevert heeft, gelijck als ick wt
de schriften door sijnen soone wt gegeven verstaa, soo en heeft hij
evenwel van haer niet konnen verkrijgen tot mijn nadeel.  Vergelijk Descartes’ schrijven aan Servien (12 mei 1647; AT V 24). Wat
betreft ‘sommige inboorlingen’, in de
Brief aan Dinet omschreef Descartes
Voetius als een oproerkraaier.
denten’: Voetius’ motto in zijn Theses de formis substantialibus (Querelle,
p. 105).
42 Descartes doelt met name op de remonstranten, met wie Voetius in een bittere
strijd verwikkeld was.
 86

5

10

15

20

25

30

René Descartes

mede broeders minder en soude connen doen, alsoo lange als hij
van die vande gerechte noch niet en is aengetast geweest, ende dat
sij hem niet en willen beschuldigen, maer sij en spreecken van mij
of van iet dat mij soude connen raecken niet een woordt.43 Ja sij
verklaren selfs dat het op UE versoeck is dat sij hem dit getuijgenisse geven: Op het versoeck vande achtbare Heeren Magistraet
der stadt Utrecht. Sulckxs het schijnt dat sij het hem op sijn versoeck alleen niet en soude gegeven hebben, soo dat ick nu noch
derve gelooven dat sij na waerheijt van het getuijgenisse welck hij
Schoock tegen mij voor geschreven heeft oordeelen sullen, indien
men haer oordeel versoeckt ende indienmen wt die kercken raedt
alle die geenen wt sondert, welcke opentlick voor sijne creaturen
of voor sijne discipelen bekent sijn. Mijne derde reden was om dat
Voetius mij een proces van injurie wilde | aendoen, om mij te doen
waermaecken het geen ick in het voor bij gaen ende in het kort
in mijn voor gaende schrijft hadde aengeroert. Ende over sulckxs,
soo dachte ick dat ick het alles mochte wtleggen, ende het selve
met een tweede schrift soo klaerlick bewijsen dat ick de moeijte
niet en soude hoeven te neemen het selve voor de rechters te doen,
maer hem den lust beneemen om mij daer toe te dwingen.44
Als ick nu mijn tweede schrift soo gemaect hadde dat het
niet alleen sich selfs, maer oock genochsaem het eerste konde verdedigen, ende als icker eenige exemplaren van aen de Heeren de
twee Borgemeesters doe ter tijt gesonden hadde,45 ende dat die
haer waren overgelevert door twee vande gequalificeerste ende aensienlickste persoonen uwer stadt,46 die haer oock van mijnent wege
gecomplementeert hadden, soo moet ick bekennen dat ick eenige
weecken daer naer gansch buijten verwachtinge uwer publecatie
van den 13 Junij 1643 verstont.47 Alhoewel ick voorwaer blijde
was over het geen sij ten aensien van Voetius in hieldt, want ick

2 gerechte !–justitie"
16 schr!eef""ijft"
25 !+waren"
25 !+ende" 26 persoonen ] perosoonen 29 !+voorwaer"
43 Verwijzing naar Extract uyt de acten

des kerkckenraets tot Utrecht (7 augustus 1642), opgenomen in Aengevangen
procedueren (Utrecht 1644). Duker, II,
bijlage LXIII.
 44 Epistola Renati Des-Cartes ad celeberrimum Virum D. Gisbertum Voetium
(Amsterdam 1643); AT VIIIB; Querelle, p. 327–399. Een Nederlandse ver-

214

[10r]

25 overgelevert ] overgelevrt

taling verscheen kort nadien.
45 Frederik Ruysch en Johan van Weede.
46 Gysbert van der Hoolck, oud-burge-

meester, en Peter van Leeuwen, lid van
de vroedschap.
47 Hierin werd Descartes verzocht binnen
drie weken naar Utrecht te komen ter
nadere elucidatie. Knuttel, nr. 5023.
Verantwoordingh

5

10

15

20

25

30

vonder opentlick sijne verdoeminge in het geen ghij daer seght, te
weeten dat hij in Uwe stadt niet alleen onnut maar oock | grootelijcx schadelick soude sijn indien het geen ick van hem geschreven
hadde waerachtic was, ende ick was vandie waerheijt verseeckert,
maer ick verwonderde mij dat ick van U ingedaecht was, even gelyck of ghij eenich recht op mij haddet.48 Ick verwonderde mij oock
dat dese indaginge met soo veel spels met klocke geluijt gedaen
was, even gelijck als over eenen misdadiger. Eindelick, soo verwonderde ick mij dat hier toe van U deesen deckmantel gebruijckt
was, dat ghij niet seecker en wistet waer ick woonde; want voorwaer, in dien het de Heeren Borgemesteren niet en wisten, soo
konden sij het genoch ver neemen wt die persoonen welcke haer
mijn boeck gegeven hadden. Niet te min om dat dese maniere
van proceduren verscheydentlick konde wt gelecht worden, ende
om dat ick mende Uwe vrientschap maer niet Uwen haet verdient
te hebben, soo verseeckerde ick mij dat ghij niet van meeninge
en waert mij eenich ongemack aen te doen, maer wel dese saecke
ruchbaer te maecken op dat die gene welcke schuldich ende Uwe
jurisdictie onderworpen was, met toe stemminge van alle de werelt
mocte gestraft worden.
 Hierom deed ick oock mijne antwoort op dese publecatie
drucken, in | ’t welck ick U bedanckte dat ghij de moeijte naemt
het leven van eenen man t’ondersoecken die tegen mij misdaen
hadde.49 Ende bij die gelegentheijt badt ick U te willen ondersoecken of hij geen deel en hadde aen het boeck in het welck ick
gelastert wordt, gedruckt onder den naem van Schoock.50 Ick en
wilde juist niet seggen dat hijer schuldich aen was, maer wel dat
ick genochsame reden hadde om dat van U te versoecken, vermits
de heele werelt sulck een vermoeden van hem hadde. Ick verklaerdener oock wel wt druckelick dat ick mij tegen hem geen aenklager

9 !+van"

12 v!ee""e"r

15 me!e""n"de

48 Descartes woonde op dat moment in

Egmond op den Hoef en viel derhalve
onder de jurisdictie van de Staten van
Holland.
49 Descartes stuurde de vroedschap op 6
juli 1643 een handgeschreven Franse
brief samen met een bundel van de reeds
gedrukte Nederlandse vertaling: Antwoort Van den wel-Eedelen Heer René
des Cartes, Heere du Perron: op’t ghe-

87

[10v]

215

[11r]

30 w!t""el"

publiceerde vande Heeren vande Vroedschap der Stadt Wtrecht den 13/23
Iunii des Iaers 1643 (AT IV 8–12;
Roth, p. 299). Het Antwoort werd ook
afgedrukt in de Nederlandse Brief aan
Voetius, en in Aengevangen procedueren. De vroedschap ontving Descartes’
schrijven op 1 juli. Kernkamp, p. 182.
50 Admiranda methodus.
88

5

10

15

20

25

30

René Descartes

en begeerde te stellen. Ja ick protesteerden er van ongelijck indien ghij over mij eenige jurisdictie gebruijckte, ende indien ghij
in mijne schrijften iet wes vondt waer van ghij meerder bewijs begeerdt dan icker geschreven hadde, soo boodt ick mij van selfs aen
U er meerder te geven als het UE maer gelieven soude mij daer
van te verwittigen.
 Het was onmogelick, soo als ick meende, dat ghij na soo eene
antwoorde eenige gedachten soudet hebben om mij eenich ongemack aen te doen. Voorneemelick als ick verstont dat mijn boeck
van eene ontelbare menichte menschen, ja selfs van veele magistraets persoonen vande voornaemste steeden deser lantschappen |
met aendacht gelesen was geweest, ende datter niemant iets hadde
aengemerckt waer over Voetius sich met recht mochte beklagen of
gij reden hebben om mij te blameeren. Ende soo veel te meer
noch omdat mijne saecke soo generalick wiert toe gestemt, dat
die geene welcken er veel duisent menschen van hadden hooren
spreecken, mij verseckerden dat sijer niet meer gevonden hadden
dan twee die seijden dat ick ongelijck hadde, ende die twee waren
voor Voetius facteurs, bespieders ofte verklickers bekendt, soo als
Schoock die noemdt en secht dat hijer veel heeft, ’t welck hij wel
behoort te weeten.51
Ick was evenwel verwondert dat ick van Utrecht geen tydinge
meer en kreech, gelijck als ick plecht, want ick was drie maenden sonder te weten watter ommeging. Ten einde soo kreech ick
twee brieven, d’een na d’ander, beijde niet ondertekent ende van
eene onbekende hant geschreven,52 die verwittichde mij dat Uwen
schout mij als eenen misdadiger hadde ingedaecht om in eygener persoon te verschijnen, ende dat ick in dit lantschap selfs niet
seecker en was vermits achtervolgende | seker ackoort de vonnissen in U lantschap gewesen oock in dit wierden geexcuteert.53
Ick meende voor eerst dat het geckernij was, ende daerom en

2 !+jurisdictie"

3–4 begeerd!e""t" 4 !er""mij" 4 !+van" 9 !+ick"
ren !–qualick ofte neemen" 14 !noch #= soo" 31 gecker!+n"ij

51 M. Schoock, Necessaria et modesta de-

fensio (Groningen 1646), p. 4–5. De
namen van deze twee ‘bespieders’ zijn
onbekend.
 52 Begin september vernam Descartes dat
zijn vrienden hem niet durfden te schrijven, omdat zij zich dan schuldig zouden maken aan het openbaar maken van

216

[11v]

[12r]
217

14 te blamee-

geheime regeringszaken (AT IV 751;
Roth, p. 211).
53 Het arrest van de schout dateert van
23 september 1643 (Aengevangen procedueren, p. [25–27]). Descartes kon zich
in Holland niet veilig wanen omdat er
tussen de verschillende provincies een
uitleveringsverdrag bestond.
Verantwoordingh

5

10

15

20

25

30

wierdt icker niet eens in onstelt. Maer ick ginch eeven wel na
’s-Gravenhagen om dat te ondervragen, ende ick verstont dat het
in der daet was gelijck men mij geschreefen hadde, daerom keerde
ick mij tot den Heere Ambassedeur de la Thuillerie den welcken
ick seer gereet vondt om mijn vrinschap te doen.54 Ende soo vondt
ick oock alle de andere gegeven, welcken ick doe de eere hadde aen
te spreecken, sulcx ick sonder moeite al het geen ick begeert hadde
verkreech.
 Doch ick en hadde niet versocht dan dat dese extraordinaire
proseduieren op geschort wierden, alsoo ick meende dat het de
eerste waren, gansch niet wetende van die sententie welcke men
secht dat ghij al voor dien tijt tegen mij gegeven haddet.55 Ick
kreeger maer eerst eenige weecken daer na kennisse van, als ick
mij in geselschap vondt van eenige van die treffelicke ende eedele
gemoederen die sich aende gerechticheijt laten gelogen sijn, al en
hebben sij geene kennisse aen die persoonen welcke sij gelooven
verongelijckt te zijn. Die seijden mij, dat men tegen mij eene
sententie onder Uwen name hadde afgekondicht, in welcke | men
mijne twee schriften die van Voetius spreecken als fameuse libellen
hadden verordeelt. Ende om dat ick het swaerlick konde geloven
vermits ick in Uwe stadt vrinden hadde die mijer gansch niet van
en hadde geschreven daer sy mij nochtans te vooren de publicatie
vanden 13en Junij wel hadden verwitticht, soo antwoorden sij daer
op dat die publicatie vanden 13en Junij met meerder fatsoen als
gewoonlijck, ende in eene groote versamelinge van volck geschiet
was, dat sij gedruckt, aen geplackt ende met sorge in alle de voornaemste steeden deser lantschappen was gesonden geweest, sulcx
het geen wonder was datter mij kennisse van gedaen was. Maer
dat men sedert het antwoort welck icker op gemaeckt hadde oock
eenen heel anderen wech was ingegaen; want dat mijne vijanden
met alsoo grooten sorge het geen sij voor mij brouden bedecht

89

[12v]

218

2 S. !+graven"hagen
2 !toe #= om"
3 !+ge"schreefen
6 gegeven ] gegegen 10 ges!ocht""chort" 15 gemoederen !–imborsten" 22 !h""s"y 23 verwitticht ] verwittich
28 !+was datter . . . gedaen" 29 het antwoort ] antwoort
54 De Franse ambassadeur Markies Gas-

pard Coignet de La Thuillerie (1595–
1653) bepleitte de zaak van Descartes
bij Frederik Hendrik. De Prins van
Oranje gaf Gysbert van der Hoolck, in-

middels vertegenwoordiger van Utrecht
in de Staten Generaal, te verstaan dat
de rechtszaak tegen Descartes geseponeerd moest worden. Aldus geschiedde.
 55 Zie noot 2.
90

5

10

15

20

25

30

6

René Descartes

hadden als of het een aenslach ware geweest om eenen stadt vanden vijandt te overrompelen. Maer even wel hadden sij het eenich
fatsoen willen geven, ende tot dien eijnde was de sententie welcke
sij van U verkregen hadde op het raethuijs afgelesen geweest doch
op eene gewoonlicke uure, na andere schriften ende dan eerst als
men oordeelde datter van die geene welcke mijer van verwittigen
souden, niet en soude worden opgelet. | Wat belangt de indagingen
van Uwen schoudt die daer op soude volgen over de selve en waren
sij niet eens bekommert, want sij meenden dat icker niet tegen en
soude connen doen al wierd icker van verwitticht; want de wijl
mijne boecken alreede veroordeelt waren, ende ick in eijgener persoone ingedaecht, soo verseckerden sij sich dat ick niet verschijnen
en soude. Dienvolgende dat de sententie bij de faut soude gewesen worden,56 welcke niet sachter en konde sijn, dan dat men mij
wt dese landschappen bannen, eene groote boete afneemen ende
mijne boecken verbranden souden. Ja daer wordt voorseecker gesecht dat Voetius alreede met den beul over een gekommen was
datter soo een groodt vier van gemaeckt soude werden dat men
de vlame van verre soude sien.57
Dit wierder noch bygevoecht, dat sij voor genomen hadden
daer na onder den naem van Uwe Akademie een lang verhael te
doen drucken van al ’t geen er geschiet was, ende daer veele getuigenissen ende gedichten tot Voetius lof ende tot mijne verachtinge bij te doen.58 Dat sij voor genomen hadden sorgvuldiclick
eenige van dese exemplaren in alle hoecken des werelts te senden, op dat het mij onmogelyck ware ergens te gaen dan daer
ick Voetius glorije en thriomphe wtgebreijt | ende mijnen name
gediffameert vondt.
 Om dit te bewijsen wiert mij gesecht, dat men noch selfs na
dat den loop deser proseduren gestut was, onder den naeme van
Uwe Akademie het verhael van ’t geen er voor mijn eerste schrift
gepasseert was hadde doen druchken, met eenige deser getuigenissen streckendt tot Voetius lof.59 Dit was sijn leste buskruijt welck
!om "= van#

10 verwitticht ] verwittich 31 e!n##r#

56 Dat wil zeggen, bij verstek.
57 Woorden van deze strekking treft men

aan in een brief van Voetius aan
Schoock, gepubliceerd door Maresius
in Ultima patientia tandem expugnata

[13r]

219

[13v]

220

32 !+was#

(Groningen 1645), p. 407.
58 Van een dergelijk voornemen is niets

bekend.
59 Narratio historica. Hierin komt slechts

één getuigschrift voor, nl. Testimonium

Verantwoordingh

5

10

15

20

25

30

hij doe wilde verschieten, om dat hij de hoope verlooren hadde
van het selve beter te sullen konnen besteeden.
 Ick vraechde wat reeden of wat deckmantel men gebruijckt
hadde om tegen mij in sulcke voegen te prosedeeren maer men
konde mijer niet seeckers van seggen. Alleenlick wierdt mij geseijt dat alle Voetius verklickers, bespieders, facteurs geduierich
besich waren geweest in alle vergadringen daer sij maer imant
konden vinden die haer het oorre wilde leenen, met qualick van
mij te spreecken, waer door het gemeen volck soo op gemaeckt
wiert dat niemant die de waerheijt wist ende eenen grouwel hadde
van hare lasteringen, een woort tot mijn voordeel dorst spreecken,
voor nementlick na dat men gesien hadde hoede Professor Regius gehandelt wiert, wiens historie ick hier niet en verhaele om
dat sij U genoch bekendt is.60 | Maer evenwel alles wat Voetius
verklickers of bespieders van mij seijden wel ondersocht sijnde,
soo bevondt men dat het in dese twee dingen bestondt: Ten eersten, dat ick een disipel der Jesuijten was ende om harentwille
tegen desen groten verdediger der Gereformeerde Religie geschreven hadde, ende mischien oock van haer wt gesonden was om in
dit lant oproer te stichten.61 Ten tweeden, dat Voetius mij nooijdt
misdaen hadde, dat hij in geenderleij wijse autheur was van het
boeck tegen mij geschreven, maer Schoock alleen die doe ter tijt
in Uwe stadt sijnde hem daer heel van hadde ontlast, ende selfs
daer alle de eere ofte alle de schande van wilde hebben, soo dat
ick ten ongelijck Voetius daer van hadde beschuldicht.62 Maer dat
ick desen deckmantel gebruijckt hadde om tegen hem te schryven,
ende Uwe Religie alsoo te schande te brengen.
 Hierdoor wierder geoordeelt dat Uwe sententie oock op dese
twee hooft stucken gegrondt was; ’t welck sijne reeden schijnt te
hebben, indien sij inderdaet soo danich is als men die in het gedructe boeckjen doch sonder naem des autheurs, genaemt Aengevangen Proceduren etc. vind, en Schoock sechdt dattet de jonge
Voetius gemaeckt heeft.63

2 !+sullen"

4 m!ij #= en"

8 oo!i""r"re

15 !+of" De

19 !+oock"

91

[14r]

221

31–32 !+

Aengevangen"
Academiæ Ultrajectinæ
(AT VIIIB
325–327; Duker, II, bijlage LXV; Querelle, p. 79–81). De vroedschap keurde
de publikatie ervan goed op 12 september 1643 (Kernkamp, p. 175).
60 Zie onze Inleiding, Paragraaf 1.
61 Aengevangen procedueren, Inleiding.
62 Schoock gaf in de zomer van 1643 een

schriftelijke verklaring af waarin hij beweerde de enige auteur van de Admiranda methodus te zijn. Descartes komt
nog uitgebreid op die verklaring terug.
63 Necessaria et modesta defensio, p. 21.
92

5

10

15

20

25

30

René Descartes

Na dat ick alle dese dingen verstaen hadde, soo dachte ick dat
het mij toequam de middelen te soecken om mij te veronschuldigen, ende om de gerechticheijt van mijne saecke aen alle die geene
welcken er eene | quade opinie van mochte hebben bekendt te
maken. Wat het eerst belangt, daer van konde ick mij lichtelick
ontschuldichen, want sijnde vande Religie mijns landts, soo en kan
mij van niemant als van Vranckrijcx vijandes voor eene misdaet op
gelecht worden, dat ick een vriendt ben ofte de vrientschap van die
geene aengesocht hebbe aende welcke onse Coningen gemeenlick
hare binnenste gedachten openbaren, als aen hare biechtvaders.
 Nu, dusdanige sijn de Jesuiten van Vranckrijck, ende die selfde
wiens vrientschap men mij in het bijsonder verwijt, te weeten den
eer waerdigen vader Dinet, wiert een weijnich tijt naer dat ick
dien brief aen hem geschreven hadde doen drucken, tot biecht vader vanden Coninck gekooren.64 Maer indien er evenwel imandt
voor de Religie van dit lant soo iverich is dat hij het qualick neemt
indien men eenige gemeenschap hout met die geene welcke proffessie doen de selve te bestrijden, die behoordt het voorwaer Voetius
vrij qualicker af te neemen, want hij wil de eere ende het cieraet
vande Nederlansche kercken sijn,65 ende even wel derft hij wel aen
religieusen schryven die in strengheijt van regulen de Jesuiten te
booven gaen.66 Ja hij derft se wel verdedigers der waerheijt noemen, om haere gonste te verkrijgen, dan mij die een Frans man
ben, ende vandie selfde Religie met mijnen Coninck | professie
doe.
Nietemin om U te bewijsen wat een vermaeck Voetius heeft
inde gansche werelt te bedriegen, ende haer dingen wijs te maecken
die hij selfs niet en gelooft, soo sal ick U seggen dat ghij lichtelick
sult connen weeten waer van het boeckjen genaemt de Sevenste
Tegen werpsellen handelt67 (In dit boeckjen is de brief op welcken

13 !dient""Dinet" De
Voetius

14–15 vader!–s"

21 r!+egulen" De

64 Jacques Dinet (1584–1653) was van

1639 tot 1642 provinciaal der Jezuı̈eten
in Parijs en Ile de France (Francia) en
werd daarna voor korte tijd biechtvader
van Lodewijk XIII.
65 Descartes heeft deze uitdrukking uit
zijn geheugen opgediept zonder haar te
controleren. De juiste uitdrukking is
‘het licht en het sieraat van de gereformeerde kerken’, Admiranda methodus,

[14v]

222

[15r]

26 vermaeck !–vermaeck"

p. 161. Descartes gebruikte deze woorden eerder in de Brief aan Voetius (AT
VIIIB 185; Querelle, p. 395).
 66 Zie noot 11.
67 Objectiones septimæ in Meditationes,
toegevoegd aan de tweede druk van de
Meditationes (Amsterdam 1642). Auteur van de tegenwerpingen is Pierre
Bourdin (1595–1653).
 Verantwoordingh

5

10

15

20

25

30

hij syne verwijtinge bond dat ick met de Jesuiten kennisse houde
ende het selve is soo men secht van U gecondemneert door sijn
aenhouden). Indien het U gelieft de moeijte te nemen het selfs te
leesen, of maer imand die het gelesen heeft te vragen watter in verhandelt wordt, die sal U terstont seggen, dat het gemaeckt is tegen
eenen Jesuit (den welcken ick nochtans nu roeme mijnen vrient te
sijn, want ick wil wel dat men wete dat mijn meesters mij niet
en hebben geleerdt onversoenlick te sijn) ende dat icker twintichmael meer dingen tegen dien Jesuit geschreven hebbe dan tegen
Voetius, van den welcken ick maer in het voorbijgaen ende sonder
hem te noemen geschreven hebbe.68 Soo dat hij door het bearbeijden dat dit boeck van U verdoemt wierde sich selven schijndt
procureur vande Jesuiten gemaeckt te hebben, | verkrygende van
U meer tot haer voordeel dan sij hebben derven hoopen te verkrijgen van eenige overheijt in die steeden daer men secht dat sij
het meeste vermogen. Ende om dese lasteringe eenige schijn te
geven, heeft hij eenige beleefde woorden welcke ick indien brief
geschreven hadde aen geweesen, om die geenen welcke alleen dese
woorden souden sien sonder de rest te lesen, te doen geloven dat
ick groote kondschap met de Jesuiten houde, ’t welck voorwaer
eeven soo weinich sluijt dan of imandt mij beschuldichde (niet
in Vranckrijck want daer houd men sulcke blaeuwe beschuldingen
niet achter, maer in een landt daer de inquesitie op het strenchste
is) dat ick groote vrientschap met Voetius houde, door dien ick
hem eenen langen brief geschreven hebbe, ende dat ick in het op
schrift schrijve: Aenden seer vermaerden Gijsbert Voetius. Voorwaer, die den inhout deses briefs weeten, souden genoch sien dat
mijn beschuldiger vermaeck in het liegen soude hebben, ende dat
hij met die geene soude spotten aende welcken hij dier gelijcke
dingen soude seggen.
 93

223

[15v]

3 aenhouden).
Indien ] aenhouden). Het welck den brief is daer hy sijne verwijtinge
op bond dat ick met de Jesuiten kennisse houde en welckers condemnatie hij van U
verkregen heeft na dat men secht. Indien [zinsherhaling] 3 nemen !ende""het" 6 !+
roeme" 7 w!e #= il" 16 !+meeste" 20 kondschap !–intellegentie" 22 houd ] soude
25 !+ick"
68 In de Brief aan Dinet beklaagde Des-

cartes zich over het gedrag van Bourdin. Het eigenlijke motief om de Provinciaal aan te schrijven, was Descartes’
vrees dat de jezuı̈eten zich als orde tegen hem zouden keren. Zelf omschreef

Descartes zich als iemand die vanwege
zijn geloof door de Nederlandse dominees werd vervolgd. Dinet bewerkstelligde een verzoening tussen Descartes
en Bourdin in 1644 (AT IV 143).
 94

5

10

15

20

25

30

René Descartes

Wat belancht het tweede, ick hadde genoch getuigen om het
selve te wederleggen indien ick se hadden willen noemen, maer ick
dachte dat het de kortste wech was mij tot Schoock te keeren op
dat hij inde plaetse van Voetius | mochte gestraft worden, in dien
hij die misdaet op sich wilde laden, of wel indien hij hem soo seer
niet en beminde ende eenige excusie wilde waerdich zijn, dat hij
dan genootsaeckt wierde de waerheijt te ontdecken.69
De voorsichticheijt, de oprechticheijt ende de voortreffelicheijt
van die geene welcke het lantschap bestieren in het welck Schoock
is, dede mij hoopen dat sij mijn geen justitie en souden weijgeren
als ick die maer van haer vorderde. Al hoewel ick daer te vooren
nooijt de eere gehadt hadde imant van de selven aen te spreecken,
ende al waren sy daer en booven alle Schoocks vrienden, ja hij
selfs Rector was van haere Akademie als ick hem aenklaechde.70
Want het is de gerechtichheijt alleen die de staten ende de rijcken staende hout, om harent wille hebben de eerste menschen
de onderaersche hoolen ende de bosschen verlaten om de steeden
te bouwen, van haer alleen hebben wij de vrijheijt. Maer vande
ongestraftheijt der misdadigers, ende van het veroor deelen der
onnoselen komt de ongebondentheijt, die volgens de aenmerkinge
der politicken altijts den ondergang der republijcken geweest is.
 Hier om en twijfelden ick niet of de voorsichtige overicheijt die ’t
welvaren haerer stadt begeert ende die iverich is om haere authoriteijt te bewaren, soude my oock recht doen als ick het van haer
versochte. |
Ghij hebt seedert verstae watter op gevolcht is, hoe dat de
Heeren Professoren der Akademie te Groeningen, welcke Schoock
tot sijne rechters begeert heeft, tegen hem soo sacht gegaen hebben als hij hadde connen wenschen, ende dat zij my niet te min
door eene bijsondere voorsicheijt in al het geen ick verwachte ofte

4 inde!–se"

21 ondergan!+g"

23 iverich {Φ . . . . .} is

29 !+my" De

[16r]
224

[16v]

225

30 !+

bijsondere"
69 Op 15 maart 1644 legde Descartes, ge-

steund door de Franse ambassadeur,
zijn beschuldigingen voor aan de Staten van Groningen en Ommelanden. Na
enig gedraal verklaarden de staten zich
niet competent en verwezen de zaak
door naar de senaat van de universiteit.
Op 4 april 1645 begon uiteindelijk het
tribunaal en alras bekende Schoock dat

Voetius de voornaamste schrijver van
de Admiranda methodus was. Voor de
tekst van de opgestelde acte, zie Duker,
III, bijlage XXX; AT IV 196–199. Een
Nederlandse vertaling in Dukers Schoolgezag en eigen-onderzoek, p. 157–161.
70 Schoock was rector van de Universiteit
van Groningen tussen 26 augustus 1643
en 26 augustus 1644.
 Verantwoordingh

5

10

15

20

25

30

billick eijschen konde gansch voldaen hebben. Want de particuliere persoonen en hebben geen recht om het bloet, de eere ofte
het goedt haerer vijanden te begeeren, het is genoch indien sij
soo veel als den rechters mogelick is buijten schade gestelt worden, de rest en gaet niet haer maer ’t gemeene beste aen. Nu in
dese saecke was mij hier aldermeest aen gelegen dat de valscheijt
van het geen waer over ick in Uwe stadt beschuldich was geweest
ondeckt wierde, ende daerom en konde sij mij met geen recht de
acten weigeren die daer toe dienen, welcke Schoock tot sijne veronschuldiginge in handden gegeven hadde. Ende dese acten sijn soo
danich, ja bewijsen de misdaet van Gijsbert Voetius en sijn collega
Dematius soo klaerlick, gelijck als ick hier na seggen sal, dat ick die
gekregen hebbende geloofde dat dese twee mannen voorseecker wt
Uwe stadt soude vluchten alsoo haest als sij kennisse soude hebben
van het geen dat tot Groeningen gebeurt was. Ick vergenoechde
mij met U alleen die acten te senden, sonder U eenich versoeck
welck mij in het bijsonder | raecte te doen, vermits ick mij doe
niet wilde, ja selfs nu noch niet wil tegen hem partij stellen.71 Ick
dachte dat ghij messchien wt Uwe eygene beweginge liever recht
soudet doen in eene soo publiecke ende openbare saecke, dan of
ghijer van een ander toe versocht wierdt.
Maer ick en hebbe noch niet konnen mercken dat de bewysen
welcke ick de eere hadde U te senden, eenige vrugt gedaen hebben.
 Men gaf mij alleenlick weijnich dagen daer na een afschrift van
dese acte:

95

[17r]

226

De Vroetschap der stadt Utrecht interdiceert ende verbiet wel
scherpelick de boeck druckers ende boeck vercoopers binnen dese
stadt, ende de vrijheijt van dien te drucken of te doen drucken,
mitsgaders te vercoopen eenige boeckjens of geschriften pro of
contra Des Cartes op arbitrale correctie. Den IIen Junij 164572
onderteeckent, C. de Ridder

7 !+in" De
29 !+pro" De

9 !tot sijne""die . . . sijne"

71 Descartes zond behalve de acten uit

Groningen ook afschriften van vijf brieven van Voetius aan Mersenne. In een
begeleidende brief verzocht Descartes
de vroedschap zijn naam en faam te herstellen (AT IV 260–262; Roth, p. 240–
242).
14 !+kennisse"

24 afschrift !–copie"

72 Ofschoon de kopiist meent dat deze acte
op elf juni werd opgesteld (f. 45v◦), is de

werkelijke datum 2 juni; de vroedschap
was gewoon in haar resoluties en acten
Romeinse cijfers te gebruiken. Kernkamp, p. 218.
 96

5

10

15

20

25

René Descartes

Dit soude mijn reden gegeven hebben om te gelooven dat ghij
dese saecke t’eenemael wilded dempen, ten ware ick op den selfden tijt verstaen hadde dat Voetius een boeck tegen mij onder de
persse hadde, te weeten eenen brief op Schoocks name den welcken
hij in weer wil des atheurs dede drucken, om hem te beschadigen,
ende tegen mij nieuwe lasteringe wt te stroijen.73 Men heeft selfs |
daer na noch verscheide boecken onder den name van sijnen soone
wt gegeven die alle tegen mij sijn, hoewel sij oock andere personen
raecken. Nu, ick verseeckerde mij dat ghij dit niet en sult ontkennen de wijl ghij wel een boeck veroordelt hebt als sijnde tegen
Voetius, hoe wel er maer twee of drie clausulen tegen hem ende
de rest tegen een Jesuit was, maer ick en hebbe niet gehoort dat
men de boeckvercoopers die dese boecken tegen mij geschreven,
hebben gedruckt ofte verkoft, eenige moeijte heeft aengedaen.
 Dat meer is, Voetius ende Dematius hebben de justitie over
de misdaet van welcke sij door haer eygen brieven en schriften
overtuijcht waren soo weijnich gevreest, dat sij in plaetse van te
vluchten gelijck als ick mij in beelde, Schoock een proces van injurie hebben aengedaen.74 Even gelijck of hij haer gelastert hadde,
om dat hij in het quaet welck sij hem geleert hadden niet en heeft
willen volharden, ende om dat hij des van sijn wettige rechters
versocht sijnde de waerheijt heeft geopenbaert als hij de straffen
welcke de lasteraers verdiennen niet en konde ontgaen dan met die
te verklaren. Dit proces is in het beginsel van beijde sijden met
eenen genochsamen iver vervolcht geweest, ende daer na als het
instaet | van wijsen was alte gelijck aen eenen spijcker gehangen,
soo dat ick seedert eenige maenden verstaen hebe dat het niet
meer en wordt vervolcht.75

227
[17v]

228

[18r]

12 maer ] maen 28 meer ] meen
73 In een open brief van Schoock aan Des-

cartes eiste Schoock het auteurschap
van de Admiranda methodus op. Het
drukken van deze brief werd door de
vroedschap verboden per decreet van
6 november 1643 (Kernkamp, p. 192).
Fragmenten uit de brief kan men vinden in de werken van Paul Voet: Tribunal iniquum, p. 9, Pietas in parentem,
p. [91–93] en in Maresius’ Bonæ fidei
sacrum, p. 38. Cf. Duker, III, p. 231.
74 Op zondag 6 augustus 1645 werd
Schoock in Utrecht, na het bijwonen

van een kerkdienst, voor het huis van
zijn schoonouders ‘gearresteert, en violentelick gedetineert’ voor twee dagen
in de stadsgevangenis Hasenbergh. Dat
was het startschot voor een langdurig proces tussen Voetius/Dematius en
Schoock.
75 In december 1646 raakte het proces inderdaad in een impasse (Cf. Disp. theol.
 sel., I, Præfatio, f. 18v◦), maar in 1649
sprak de schepenbank zich uit ten gunste van Voetius/Dematius. Zie onze Inleiding, Paragraaf 1 en 2.
5

10

15

20

25

30

Verantwoordingh

97

Ick wachtede op de wt comste van dit proces, hopende dat het
mij seer dienstich soude zijn om de ongerechticheeden te bewijsen
die men tegen mij geplecht hadde. Maer in dien ick langer vertoefde alle mijnen vlijt aen te wenden om (indien het mij mogelick
is) justitie te verkrijgen, soo soude ick voortaen wel een verlater
mijner saecke genoemt worden, gelijck de Voetius∗ mij alreede
noemen. Ende ten dien eijnde houde ick mij verbonden U te
seggen hoe dat de jonge Voetius van de proceduren spreeckt welcke
men in Uwe stadt tegen mij ende te Groeningen tegen Schoock
gehouden heeft, op dat ghij het selven met malcanderen moecht
vergelijcken, ende dan oordeelen of hij UE vrientschap doet of
niet met dusdanige dingen van U te schrijven, ende op dat het U
bewege mij die satisfatie te geven welcke ick pretendere.
 Ick en weete het getal niet vande boecken welcke de jonge
Voetius voor sijnen vader geduierende Schoocks proces heeft wt
gegeven, maer daer isser een genaemt De godtvruchticheijt tegen
een vader, in het welck hij op de 4e sijde van het bladt I tot de
2e van het bladt K (de sijden | en sijn niet anders geteeckent) expresselicken van het vonnis spreeckt welck hij voor vast secht dat
ghij tegen mijn boecken hebt wtgesproocken.76 Ende onder andere
dingen seght hij dat de gansche saecke aen eenige gedeputerde wt
de Vroetschap ende wt het Collegie der H. Proffesoren is gecommiteert geweest. Of gelijck als hij op de 13e sijde van het bladt A
spreeckt dat de gansche saecke door gedeputeerden wt de Politie
ende wt de Akademie afgehandelt is geweest. Maer hoe groote
naersticheijt ick gedaen hebbe om de namen deser gedeputeerden
t’ondersoecken, soo en hebbe icker even wel noch niet een konnen weeten.77 Hij secht oock dat sij het verschil welck sij hebben
willen ondersoecken gegrondt hebben op mijn antwoort aen Uwe
publecatie van den 13en Junij, daer ick U gebeeden hebbe dewijl
ghij Voetius eenen misdadiger maeckte ende voor genomen haddet sijn leeven t’ondersoecken, dat het U oock geliefde met een

229

2 !+on"gerechticheeden De
Parentem" De

230

[18v]

231

16–17 De godtvruchticheijt tegen een vader !+Pietas in

76 Paulus Voet, Pietas in parentem contra

77 Het gaat om de schepenen Peter van

Vltimam Impotentiam Samuelis Maresii (Utrecht 1646). De hierboven gegeven vertaling van de titel geeft een
verkeerd beeld; een betere vertaling zou
zijn Eerbetoon aan een vader.
Leeuwen en François van de Pol en de
professoren Carolus Dematius en Antonius Matthæus. De commissie werd geinstalleerd op 5 juni 1643 (Kernkamp,
p. 182).
 98

5

10

15

20

25

René Descartes

t’ondersoecken of hij aen die lasteringen welcke men in het boeck
onder den name van Schoock tegen mijn geschreven vindt geen
schult en hadde. Ende dien volgende wil hij dat sij gesupponeert
hebben dat ick voor vast gesecht hadde dat Voetius autheur van
dat boeck was, hoe wel het kennelick was dat ick niet meer gesecht
| hadde dan datter Voetius voor moste verantworden dewijl het
voor hem ende met sijne kennisse gemaect was, soo dat sij mij den
aenklager ofte den eijscher ende Gijsbert Voetius den misdadiger
ofte den verweerder gemaeckt hebben, niet tegen staende ick wel
wt druckelijck hadde verklaert ende dat in die antwoorde, op de
welcke hij secht dat sij sich gegrondt hebben, dat ick Voetius aen
klager niet en begeerde te sijn, noch hem voor U in recht roepen,
ende dat ghij geen jurisdictie over mij en haddet. Ja ick protesterdede selfs van onrecht indien ghij eenige jurisdictie over mij wildet
usurperen.
 Dat meer is, hij verseckert dat sijn vader in deese saecke
nooijt en is gehoort gewest, ja selfs dat hij die nooijt gevordert
noch bij een ander er om aengehouden heeft. De achtbaren raedt,
secht hij, en heeft mijnen vader nooijt in dese saecke ondervraecht,
noch bij haer geantwoort, nooijt en heeft hij het oordeel des raeds
over Des Cartes fameuse libellen gevordert ofte gesocht.78 Ende
hij verandert t’enemael het verschil, want in Uwe publicatie vanden 13en Junij hebt ghij verklaert, indien de dingen waerachtich
waren welcke ick van Voetius geschreven hadde, dat hij die ampten onwaerdich was welcke hij in Uwe stadt bekleet. Ja selfs dat
hijer | grotelicx scadelick soude sijn, ende dat ghij daer om die
saecke ter herten wildet trecken ende de waerheijt vandien ondersoecken; ’t welck voorwaer niet anders en kan wtgelecht worden dan dat ghij wildet ondersoecken of die dingen, onder andere

[19r]

[19v]
232

14 jurisdictie ] jurisditie 14 !+over mij"
14 wi!e""l"det
20 nooijt !–schandelicke!r
#= s" eer rovenden boecken" 23 !heeft #= hebt" 23 waerachtich ] waerachich 26 hijer |
grotelicx ] hijer grot | grotelicx
78 Pietas in parentem, p. [132].
Hierin
heeft Paul Voet gelijk; alleen Regius
werd in augustus 1643 gehoord maar hij
weigerde een verklaring af te leggen. Na
Descartes’ antwoord van 6 juli 1643 ging
de vroedschap verder met haar onderzoek en breidde de commissie op 7 augustus uit met de schepenen Johan van
de Nypoort, Aert van Eck, Anthonis

de Goyer en Gysbert van der Woerdt.
Hen werd gevraagd te onderzoeken of
Voetius al dan niet auteur was van de
Admiranda methodus. Dit was, zoals
hieronder blijkt, niet wat Descartes de
vroedschap verzocht had. De vroedschap bestempelde uiteindelijk Descartes’ geschriften als ‘fameuse libellen’ (13
september). Kernkamp, p. 183–185.
 Verantwoordingh

5

10

15

20

25

30

35

welcke ick van hem geschreven hadde waerachtich waren, welcke
volgens U oordeel hem synts ampts onwaerdich maeckte, ja hem
voor eene misdaet behoorde toe gereeckent te worden. Maer die
saecke welcke de gediputeerde alleen hebben ondersocht, na het
seggen van den jongen Voetius op de 6e sijde van het bladt I, te
weten of sijn vader geen autheur was van het boeck welck den
name van Schoock draecht, en kan onder dat getal niet zijn, want
ghij en hebt het boeck nooijt voor eene misdaet ten aensien vanden autheur gehouden. Want Schoock in Uwe stadt sijnde, heefter
sich opentlick autheur van verklaert, om Voetius t’ontlasten ende
sich daer meede te beswaren, sonder dat ghij of Uwe gedeputeerde
hem daer over gestraft hebt. Ja, de jonge Voetius en wort nu noch
niet gestraft, al hoe wel hij in alle de schriften welcke hij laet wt
gaen in plaetse van sijn vader, al het strafbaerste dat in dit boeck
is looft ende verdedicht. Ghij hadt te vooren verklaert te willen
| ondersoecken of Voetius aende misdaden niet schuldich en was
welcke ick hem hadde op gelecht, maer hij verseckert dat sijne gedeputeerden alleen eene saecke hebben ondersocht welcke hij noch
sij voor eene misdaet hebben gehouden, ende dien volgende soo
hebben sij mij veroordeelt, om dat sij gesupponeert hebben dat
ick Voetius van eene saecke beschuldicht hadde over de welcke sij
Voetius niet en souden veroordelt hebben, al hadde hij er van overtuijcht gewest. ’T is eeven wel gansch waerachtich dat hijer aen
schuldich is ende t’eenemael valsch dat icker hem van beschuldicht
hebbe, want ick in mijn antwoort verklaerde dat ick hem niet en
begeerde aente klagen, ende in mijne schriften seghge ick alleenlick
dat het boeck voor hem ende met sijne kennisse gemaeckt is, ’t
welck hij geensins en ontkent.
 Daer en booven, soo secht hij dat men alle de bewijsen ondersocht heeft (te weten de redenen welcke ick in mijn boeck gestelt
hadde), ende dat mense niet krachtich genoch bevonden heeft om
te bewijsen dat sijn vader autheur was van het boeck welck den
name van Schoock draecht. Maer hij en secht niet dat ick nergens
gesecht hadde datter sijn vader autheur van was, ende dat ick in
tegendeel wel wt druckelick gesecht hadde dat ick het den leeser
niet en wilde doen gelooven, maer alleenlick dat het voor hem,

3 gereeck!et""ent" De
8 !–crimen" misdaet
"a"t 16 !+en" 17 !hij""ick" De 21 !+de"
tijns exemplaar"

99

[20r]

233

8 !–au regard" ten aensien
14 d!i"
35–36 leeser !–261e sijde van het La-

100 René Descartes

5

10

15

20

25

met sijne kennisse ende toestemminge gemaeckt was,79 | welcke
dingen hij selfs bekendt, ja hij secht datse sijn vader nooit en
heeft ontkent.
Het is derhalven wel vreemt dat hij een ander wil doen gelooven dat ick moste bewijsen het geen ick imandt op getogen
hadde, maer het is noch vremder dat hij voor gewis stelt dat ick
eene saecke die ick niet en seijde waer te sijn, eeven wel met krachtige redenen gehouden was te bewijsen.
 Hij secht oock wel dat sijne gedeputeerden sich volgens mijne
antwoort op Uwe publecatie vanden 13 Junij gedragen hebben,
maer hij en secht niet dat ick haer wel wt druckelick geschreven
hadde, indien men oordeelde datter in mijne schriften iet gewichtichs was ’t welck ick niet crachtich genoch bewesen hadde, ende
indien op mij versocht wierd dat ick het klaerder bewese, dat ick
het oock doen soude. Waer wt blijckt dat sy de maniere van doen,
welcke ick daer voor geschreven hebbe, niet en hebben naer gevolcht gelijck als hij secht dat sij hebben willen doen, want sij
hadden mij moeten vragen of ick niet meer bewijs en konde geven
dan ick daer gegeven hadde.
Eijndelick, soo secht hij dat sijn vader aen een vande gedeputeerden de verklaringen ofte de getuijchgenissen van vijf persoonen
gegeven hadde, wt over vloet ende daer het niet nodich en was.
Maer hoe krachteloos die sijn sal wt het volgende blijcken. Het eerste is Schoocks getuijgenisse welck voorwaer niet geloofwaerdich
| en is, dewijle hij daer na voor syne wettige rechters te Groeningen verklaert heeft dat Voetius, Dematius en Waterlaet80 daer
seer om aen gehouden hadde, ende dat hij dickwils gewenst hadde,
van de omstandichheden volgens de gewoonte der justitie onder
vraecht te worden om met antworden sijn gewissen te ontlasten.81

[20v]

234

[21r]

1 was !–we"
4 !d #= w"il
6 !–supponerdt" voor gewis stelt
7 !hij""ick" De
9 vo!x""l"gen!+s" mijn!+e" De
16–17 gevolcht !–de 6e sijde van het bladt.I.L.9."
26 de!+matius" !–maxixxxh"en De 27 !+aen" 28 omstandichhe!–e"den
79 Brief aan Voet, AT VIIIB 182; Que-

relle, p. 394.
80 Carolus Dematius of De Maets (1597–
1651), predikant en hoogleraar Theologie aan de Universiteit van Utrecht.
 Lambertus van den Waterlaet, student van Voetius, was Gijsbert en Paul
Voet behulpzaam in hun strijd tegen
Descartes.
81 Het had enige voeten in de aarde deze

verklaring van Schoock los te peuteren.
Schoock weigerde een door Voetius opgestelde tekst voor de zijne aan te nemen. Hetgeen Schoock via Waterlaet
had ontvangen en zelf vanuit Groningen terugschreef, staat afgedrukt in alle
boeken die Schoock in zijn verdediging
tegen Voet deed uitgaan. Ook in Duker,
II, bijlage LX.
•

•

•

•

,
• •

~

•

•

t.~'1l.fiV 0 ~

..
~efa..v~

;/4~.,..gf"
.·

•

Ondertekening van de Verantwoordingh door Descartes (f. 47r 0 ).
