Over esthetica en open wonden: democratie en emoties
Over esthetica en open wonden: democratie en
emoties
Yussef Al Tamimi
ANTW １１０ (２): １９１–１９６
DOI: １０.５１１７/ANTW２０１８.２.TAMI

Het verhaal: Emmett Till en de tentoonstelling in New York
Josef Früchtl eindigt zijn betoog met een strijdvaardige opmerking: ‘over
esthetische kwesties moet men strijden, omdat het democratisch van waarde is.’ Dit commentaar bouwt op deze stelling voort door te beschouwen
hoe Früchtl’s kijk op de relatie tussen esthetica en gevoelens zich in een
concrete en omstreden situatie uitwerkt. Immers, in onze tijd van ‘door
digitale media wijdverbreide bullshit en hate speech’ is de publieke sfeer
polemischer dan ooit – iets wat de esthetische ervaring in concrete situaties sterk kan beïnvloeden doordat de persoon van de kunstenaar en de
context waar deze zich in beweegt centraal komen te staan bij het esthetische gevoel dat met het kunstwerk wordt gecommuniceerd. Het bespreken van een concrete, omstreden situatie kan helpen om enkele urgente
vragen bij Früchtl’s betoog aan het licht te brengen.
Het verhaal begint in New York, maart 2017. In het Whitney Museum of
American Art toont een witte kunstenaar haar schilderij van het verminkte
gezicht van Emmett Till. Emmett Till was een zwarte tiener die werd gelyncht door twee witte mannen in Mississippi in 1955. Till zou naar een
witte vrouw hebben gefloten. Het beeld van het voorheen innemende gezicht van de jonge Till, tot pulp geslagen door de witte mannen, zond
schokgolven door het land en werd een icoon van de bloeiende civil rights
movement in Amerika.１
1 De beschuldigingen van de vrouw jegens Till bleken later niet waar te zijn (Perez-Pena 2017).
De foto uit 1955 die de VS rondging, van Mamie Till die naar het gelynchte lichaam van haar 14jarige zoon kijkt, is hier te zien: http://100photos.time.com/photos/emmett-till-david-jackson#photograph.
 VOL. 110, NO. 2, 2018

AUP – 156 x 234 – 3B2-APP flow
<ANTW1802_05_TAMI_1Kv37_proef1 ▪ 23-04-18 ▪ 12:07>

191

Pag. 0191

ALGEMEEN NEDERLANDS TIJDSCHRIFT VOOR WIJSBEGEERTE

Het gebruik van het beeld van Till’s verminkte gezicht door de witte kunstenaar werd door meerdere zwarte kunstenaars bekritiseerd. Het stuk zou
een poging zijn een gruweldaad die historisch centraal staat voor de zwarte
gemeenschap te esthetiseren. Bovendien gebruikt de witte kunstenaar het
beeld binnen een institutionele context van moderne kunst die zelf sterk
ongelijk is jegens gekleurde personen. De witte kunstenaar zegt het stuk uit
empathie voor de moeder van Till te hebben gemaakt. Ze voegt daaraan
toe: ‘Art can be a space for empathy, a vehicle for connection. I don’t
believe that people can ever really know what it is like to be someone
else [...] but neither are we all completely unknowable.’ (Kennedy 2017).
De omstandigheden zijn complex. Het Whitney Museum of American
Art heeft onlangs een verhuizing en renovatie achter de rug gehad. De
verhuizing naar een rijkere, wittere buurt in New York heeft het museum
op de kaart gezet en in bezoekersaantallen doen stijgen. Tegelijk wordt het
museum geloofd om de diversiteit bij de selectie van kunstenaars; de betreffende tentoonstelling bestond voor de helft uit vrouwen en voor de
helft uit POC.
 De curatoren meenden dat het doel van het toevoegen van het schilderij was om belangrijke vragen over ras, macht en privilege in de huidige
samenleving in de Verenigde Staten aan de kaak te stellen. Volgens hen
zijn dit onderwerpen die een rol spelen ongeacht ras: ‘Yes, it’s mostly black
men who are being killed, but in a larger sense this is an American problem.’

De theorie: Zelfpresentatie: welk ‘zelf’ presenteert?
Om deze complexe patstelling tussen artiesten te verbinden aan Früchtl’s
betoog, dienen we eerst de politieke en filosofische context van de situatie
te bespreken. In de Verenigde Staten is het strijden voor politieke doelen
op basis van het behoren tot een bepaalde sociale achtergrond, ook wel
identiteitspolitiek genoemd, een strategie die al sinds de twintigste eeuw
wijdverspreid is. De vraag over de rol van mensen zonder dezelfde achtergrond binnen zulke verbanden (mannen in feministische kringen, witten
in de burgerrechtenbeweging) heeft altijd tot meningsverschillen geleid,
met name over hun plek in de hiërarchie van de beweging en in hoeverre
zij zich kunnen identificeren met de ervaring van onrecht die de strijd
drijft.
 Sinds de verkiezing van Donald Trump is opnieuw een discussie losgebarsten onder Amerikaanse liberalen over de toekomst van identiteitspoli192

AUP – 156 x 234 – 3B2-APP flow
<ANTW1802_05_TAMI_1Kv37_proef1 ▪ 23-04-18 ▪ 12:07>

VOL. 110, NO. 2, 2018

Pag. 0192

OVER ESTHETICA EN OPEN WONDEN: DEMOCRATIE EN EMOTIES

tiek. Mark Lilla, hoogleraar Humanistiek aan Colombia University, schreef
direct na de verkiezingen in een polemisch stuk dat de focus van de linkse
politiek op identiteit een ramp is gebleken (Lilla 2016). Identiteit heeft voor
fragmentatie op links gezorgd die elke vorm van een gedeelde visie op de
toekomst onmogelijk heeft gemaakt. Een radicaal individualisme staat ten
grondslag van identiteitspolitiek waarbij het ontdekken van het zelf centraal staat, ook en vooral op universiteiten. Hierdoor zijn mensen in linkse
kringen in zichzelf gekeerde personen geworden die het vermogen hebben
verloren om de bredere bevolking voor zich te winnen. Zo bekritiseert Lilla
de beweging Black Lives Matter omdat zij weliswaar misstanden aan het
licht brengt, maar geen solidariteit creëert. Het is daarom tijd om identiteit
achter ons te laten, zo zegt Lilla.
Deze discussie over de rol van identiteit in politiek die sinds kort weer
volop in de aandacht staat was al eerder onderwerp van een levendige
discussie tussen Nancy Fraser en Axel Honneth van de derde generatie
Frankfurter Schule. In het titatendebat betoogt Fraser dat erkenning een
te grote rol heeft gekregen in theorieën van sociale rechtvaardigheid (Fraser en Honneth 2003). Hierdoor is de strijd voor eerlijke verdeling op de
achtergrond verdwenen. Erkenning en eerlijke verdeling zijn volgens Fraser met elkaar verweven vormen van strijd voor sociale rechtvaardigheid,
maar ze zijn wel analytisch onderscheidbaar. Daarom moet de strijd om
eerlijke verdeling in de samenleving niet op de achtergrond raken door de
strijd voor erkenning voor sociale groepen.
 Voor Honneth, in tegenstelling tot Fraser, is erkenning de primaire
kwestie. De strijd voor erkenning is de bron waar alle andere eisen voor
sociale rechtvaardigheid uit voortvloeien. In plaats van een analytisch onderscheid te maken tussen erkenning en eerlijke verdeling, plaatst Honneth beiden onder de noemer van erkenning. Dit past bij de meer fenomenologische benadering die Honneth hanteert. Honneth kijkt naar sociale
rechtvaardigheid zoals deze wordt gevoeld in de dagelijkse ervaring, waar
onrecht samengaat met vernedering, schaamte en minachting. Hij stelt dat
deze vormen van onrecht de basis leggen voor ongelijke economische en
politieke behandeling. Culturele en symbolische ongelijkheden gaan daarom vooraf aan economische en politieke ongelijkheden. Zonder het wegnemen van de ongelijkheden in de erkenning van de ander, zal het moeilijk
zijn om bredere kwesties van eerlijke verdeling of politieke ongelijkheden
het hoofd te bieden.
De reactie van de curatoren van de tentoonstelling in het Whitney
Museum past feilloos in het raamwerk van Fraser. Hoewel het probleem
van politie- en ander geweld vooral de zwarte gemeenschap raakt, menen
AL TAMIMI

AUP – 156 x 234 – 3B2-APP flow
<ANTW1802_05_TAMI_1Kv37_proef1 ▪ 23-04-18 ▪ 12:07>

193

Pag. 0193

ALGEMEEN NEDERLANDS TIJDSCHRIFT VOOR WIJSBEGEERTE

de curatoren dat het ook om een breder Amerikaans probleem gaat wat
het tentoonstellen van het schilderij van Emmett Till rechtvaardigt. Vanuit
Honneth’s perspectief is de kritiek van de zwarte kunstenaars begrijpelijk.
Het gebruik van het iconische beeld van Emmett Till gebeurt in een context die ongelijk is voor zwarte kunst en kunstenaars, en bovendien in een
witte buurt waar de segregatie in New York het commerciële succes van
het museum mogelijk heeft gemaakt. De brede strijd tegen onrechtvaardigheid kan niet gevoerd worden wanneer basale ongelijkheden in erkenning
nog zo prevalent zijn.
 Honneth’s nadruk op erkenning brengt ons bij het belang van differentiëring tussen diverse identiteiten van individuen en groepen en hoe de
behoefte tot erkenning van sociale groepen in een moderne democratische
samenleving kan worden ingevuld. De drang tot differentiëring wordt door
Früchtl ook uitgelicht, al doet hij dat met nadruk op de relatie van zelfpresentatie tot onbeschaamdheid (p. 4-5). De individualiteitscultuur van
de moderne tijd gecombineerd met de virtualisering van het sociale leven
heeft een onbegrensde differentiëring en zelfpresentatie mogelijk gemaakt,
waardoor onbeschaamdheid een cultuur is geworden die karakteristiek is
voor de hedendaagse burger, met alle politieke gevolgen van dien. Deze
move werpt een origineel licht op het debat over de rol van identiteit in
politiek omdat het de individualiserende gevolgen van identiteitspolitiek
in het bredere perspectief plaatst van de culturele, sociale en psychologische effecten die culturele fenomenen zoals social media op het denken
over onszelf heeft gehad.
Wat echter aan deze analyse ontbreekt – alsook aan het intersubjectieve Kantiaanse model van het esthetische gevoel dat Früchtl voorstaat
omdat de persoon van degenen die twisten in dat model bijkomstig is –
zijn precies die discussies waar het sociaal en politiek gevoelig ligt wie de
‘zelf’presentatie doet, zoals met het schilderij van Emmett Till in New York
het geval is. In theoretische opzicht kan men hierin een voorkeur hebben
voor Fraser of Honneth. De praktische gevolgen hiervan zijn redelijk complex. In Fraser’s benadering is het vertonen van het schilderij begrijpelijk
omdat het een gedeelde strijd tegen sociale onrechtvaardigheid vormt.
Vanuit Honneth’s perspectief is de kritiek van de zwarte kunstenaars begrijpelijk, omdat de erkenning van de zwarte bevolking in Amerika in ieder
opzicht achterloopt.
 De omstredenheid werkt op complexe wijze door op de drie centrale
noemers die Früchtl noemt in verband met de rol die gevoelens in een
democratie moeten spelen: presentatie, compensatie en transformatie.
Ten eerste wordt de presentatie van het gevoel in dit geval als zodanig als
194

AUP – 156 x 234 – 3B2-APP flow
<ANTW1802_05_TAMI_1Kv37_proef1 ▪ 23-04-18 ▪ 12:07>

VOL. 110, NO. 2, 2018

Pag. 0194

OVER ESTHETICA EN OPEN WONDEN: DEMOCRATIE EN EMOTIES

problematisch gezien. Weliswaar tracht de witte kunstenaar met het
kunstwerk een gevoel over te brengen dat zij als authentiek ervaart, maar
niet alleen wordt de presentatie ervan binnen de huidige institutionele
context door andere kunstenaars als ondermijnend gezien, ook menen zij
dat het gevoel door de ‘verkeerde’ persoon, een witte kunstenaar, wordt
toegeëigend. Ten tweede lijkt het kunstwerk daarmee in plaats van ‘negatieve’ gevoelens (om met Arendt te spreken) te compenseren eerder een
diepe verdeeldheid aan te wakkeren. Ten derde lijkt de situatie voor de
transformatie van gevoelens dubbele gevolgen te hebben. Aan de ene kant
maakt het kunstwerk gevoelens ‘productief’ voor de democratische strijd
door raciale kwesties in de kunstindustrie aan het licht te brengen; aan de
andere kant lijkt het kunstwerk voor een scheur tussen kunstenaars te
zorgen die voorheen wellicht in mindere mate aanwezig was.
 Deze complexiteit zet een kanttekening bij Früchtl’s stelling dat de
esthetische ervaring die van een kunstwerk uitgaat ‘de communicatie van
specifieke gevoelens mogelijk [maakt]’. Wanneer een kunstwerk een open
wond aangaat is de persoon van de kunstenaar en de context waar deze
zich in beweegt cruciaal voor het esthetische gevoel dat met het kunstwerk
wordt gecommuniceerd. De communicatie van gevoelens wordt in dit
soort situaties dan ook aanzienlijk moeilijker gemaakt. Hoe houdt Früchtl’s
interessante fenomenologische benadering van het esthetische gevoel
stand in dit soort situaties? Dat is een uitdagend onderwerp voor verdere
discussie.
Bibliografie
Fraser, N. en Honneth, A. (2003) Redistribution or Recognition? A Political-Philosophical Exchange.
London: Verso.
Kennedy, R. (2017) ‘White Artist’s Painting of Emmett Till at Whitney Biennial Draws Protests’,
New York Times, 21 maart.
Lilla, M. (2016) The Once and Future Liberal. New York: Harper Collins.
Perez-Pena, R. (2017) ‘Woman Linked to 1955 Emmett Till Murder Tells Historian Her Claims
Were False’, New York Times, 27 januari.
Over de auteur
Yussef Al Tamimi (Rechtsgeleerdheid, Wijsbegeerte (beiden VU Amsterdam) en Sociaal beleid (Oxford)) doet onderzoek naar de rol van identiteit
en thuisgevoel bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Zijn
AL TAMIMI

AUP – 156 x 234 – 3B2-APP flow
<ANTW1802_05_TAMI_1Kv37_proef1 ▪ 23-04-18 ▪ 12:07>

195

Pag. 0195

ALGEMEEN NEDERLANDS TIJDSCHRIFT VOOR WIJSBEGEERTE

meest recente artikel is ‘Human Rights and the Excess of Identity: A Legal
and Theoretical Inquiry into the Notion of Identity in Strasbourg Case Law’
(in Social & Legal Studies).
196

AUP – 156 x 234 – 3B2-APP flow
<ANTW1802_05_TAMI_1Kv37_proef1 ▪ 23-04-18 ▪ 12:07>

VOL. 110, NO. 2, 2018

Pag. 0196.
