Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling
Brussels Studies

La revue scientifique pour les recherches sur Bruxelles /
Het wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over
Brussel / The Journal of Research on Brussels
Collection générale | 2021

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden:
een categorie in ontwikkeling
Le paysage dans l’action publique bruxelloise : une catégorie en évolution
Landscape: an evolving category of public action in Brussels
Sophie Hubaut
Traducteur : Annelies Verbiest (AV Translations)

Édition électronique
URL : https://journals.openedition.org/brussels/5459
DOI : 10.4000/brussels.5459
ISSN : 2031-0293
Cet article est une traduction de :
Le paysage dans l’action publique bruxelloise : une catégorie en évolution - URL : https://
journals.openedition.org/brussels/5439 [fr]
Autre(s) traduction(s) de cet article :
Landscape: an evolving category of public action in Brussels - URL : https://journals.openedition.org/
brussels/5463 [en]
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Sophie Hubaut, «Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling»,
Brussels Studies [Online], Algemene collectie, nr 155, Online op 18 avril 2021, geraadpleegd op 06 juillet
2024. URL: http://journals.openedition.org/brussels/5459 ; DOI: https://doi.org/10.4000/brussels.5459

Ce document a été généré automatiquement le 6 juillet 2024.
The text only may be used under licence CC BY 4.0. All other elements (illustrations, imported files) are
“All rights reserved”, unless otherwise stated.
Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

Het landschap in het Brusselse
overheidsoptreden: een categorie in
ontwikkeling
Le paysage dans l’action publique bruxelloise : une catégorie en évolution
Landscape: an evolving category of public action in Brussels
Sophie Hubaut
Traduction : Annelies Verbiest (AV Translations)

NOTE DE L’AUTEUR
Het artikel komt voort uit een doctoraatsonderzoek in het kader van een
aspirantmandaat van het FRS-FNRS.
 1

Sinds een aantal jaar zien we steeds meer verwijzingen naar het landschap in het
overheidsoptreden van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. We denken bijvoorbeeld
aan de organisatie van de Brussels Urban Landscape Biennals sinds 2016, de studie
Metropolitan Landscapes op gezamenlijk initiatief van Vlaamse en Brusselse
administraties en de Vlaamse en de Brusselse Bouwmeester (2016), de tentoonstelling
van CIVA over Designed Landscapes (2018) en de opstelling van het Beeldkwaliteitsplan
[2019] onder leiding van perspective.brussels. Het Gewestelijk Plan voor Duurzame
Ontwikkeling (GPDO), dat in 2018 werd goedgekeurd, legt de prioriteiten en
doelstellingen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest inzake economische, sociale en
mobiliteitsontwikkeling maar ook op het gebied van milieu en ruimtelijke ordening
vast en hecht tevens belang aan het landschap als een uitdaging die gezien de stedelijke
verdichting “duidelijk en urgent” is [GPDO, 2018: 92].
 2

Hoewel

de

verwijzingen

naar

het

landschap

krachtiger

worden

in

het

overheidsoptreden van het Brussels Gewest, blijft de betekenis van het woord nogal
vaag, aangezien er vooraf geen gemeenschappelijke definitie is vastgelegd. Buiten het

Brussels Studies , Collection générale

1

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

geval Brussel kwam de semantische diversiteit van de term “landschap” overvloedig
aan bod in het wetenschappelijke debat [Olwig, 1996; Donadieu en Périgord, 2012;
Antrop, 2013; Paquot, 2016; Franceschi-Zaharia, 2019]. In de westerse cultuur kan de
term namelijk verwijzen naar de schilderachtige weergave van of het uitzicht over een
uitgestrekt gebied – dat is dan de oorspronkelijke en vrij courante betekenis van het
woord “paysage” in het Frans – of zelfs de esthetische ervaring wanneer men het
gebied observeert of erdoor wandelt [Genard, 2006]. De term kan bij uitbreiding ook
betrekking hebben op het gebied zelf en op de materiële aspecten of de fysieke en
ecologische kenmerken ervan, maar ook op de politieke en sociale organisatie die heeft
geleid tot deze kenmerken [Besse, 2009]. In figuurlijke zin drukt het woord ook het idee
uit van een geheel of een toneel, net zoals het woord “milieu” (het politieke landschap, het
medialandschap...). Geen van deze aannemingen van de term “landschap” geeft echter
meer inzicht in het gebruik ervan in het Brusselse overheidsoptreden. Het lijkt dan ook
zinvol om even stil te staan bij de betekenis van het woord in deze context.
 3

Betekent het landschap nog altijd hetzelfde sinds Brussel een gewest is geworden?
Waarmee werd het in de loop der jaren geassocieerd? Dit artikel wil aantonen dat het
landschap kan worden beschouwd als een categorie van het Brusselse
overheidsoptreden, die mettertijd op sociaal en politiek vlak is ontstaan [Berger en
Luckmann, 1996; Candau en Le Floch, 2002], en dat het in die zin een goede indicatie
geeft van de evolutie van het overheidsoptreden. De hypothese die aan de basis ligt van
deze optiek is dat de studie van de evolutie van het landschap tussen de regels door de
evolutie van de belangrijkste uitdagingen van het overheidsoptreden en van de daarbij
heersende referentiekaders laat uitschijnen [Muller, 2015], met andere woorden de
representaties van de wereld die het overheidsoptreden structureren.
4

Om daar meer inzicht in te krijgen, baseert het artikel zich op een analyse van de
Brusselse Gewestelijke Ontwikkelingsplannen (GewOP’s) die sinds de eerste
gewestelijke legislatuur werden opgesteld en die met elke nieuwe regering werden
vernieuwd of gewijzigd tussen 1995 en 20181 [Périlleux, 2009; Levy, 2013]. Volgens het
Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO) stippelen de GewOP’s de
strategische krachtlijnen van het gewestelijk beleid uit en staan zij helemaal bovenaan
in de hiërarchie van de plannen. Ze bieden een visie van de territoriale ontwikkeling op
korte, middellange en lange termijn en bepalen zo het kader van het gewestelijke
overheidsoptreden [Levy, 2015]. Ook al kan de kritische analyse van de GewOP’s niets
voorspellen over de concrete uitvoering van deze plannen en over de effectieve
omzetting in inferieure instrumenten2, toch zijn de GewOP’s het bewijs van de
regeringsbeloften en van het heersende discours over de ruimtelijke ordening van het
Gewest.
 5

De analyse van de plannen bestond uit een kwalitatieve analyse van de inhoud –
bestaande uit tekst en kaarten – van de plannen en een kwantitatieve analyse van het
discours in de plannen3. Beide analyses hebben vergelijkbare resultaten opgeleverd en
maakten het mogelijk om de belangrijkste thematieken waarmee het landschap wordt
geassocieerd te ontwaren, alsook de verschillende vormen van het landschap die in de
plannen worden gevaloriseerd, en de elementen in het discours die deze vormen
ondersteunen. Doordat de plannen betrekking hebben op een periode van bijna 25 jaar,
kwamen uit de analyse opvallende wijzigingen van het landschap in die periode, maar
ook bepaalde stabielere inhouden naar voren.
Brussels Studies , Collection générale

2

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

1. Constante in de tijd: het landschap als drager van
stedelijke aantrekkelijkheid
6

In de GewOP’s wordt het landschap steevast geassocieerd met demografische
argumenten: het landschap moet het mogelijk maken om de Brusselse bevolking in de
stad te houden of om inwoners naar de stad te lokken. Op basis van een voorafgaande
sociaal-demografische stand van zaken en de verklaringen die daaruit worden gehaald,
wil ieder GewOP immers het Gewest aantrekkelijker maken om de Brusselse bevolking
stabiel te houden, te vergroten of meer divers te maken en zo het financiële
voortbestaan van het Gewest veilig te stellen4. Het landschap ontsnapt niet aan deze
optiek: in ieder plan wordt het aangehaald als drager van stedelijke aantrekkelijkheid,
hetzij als imago van de stad, hetzij als leefomgeving, een begrip dat zowel een formele
esthetische betekenis als een meer sociale en ecologische betekenis omvat [Luginbühl,
2001].
 7

Het GewOP dat de allereerste Brusselse regering in 1995 goedkeurde, weerspiegelde de
context van een stadsvlucht die al sinds de jaren 1970 aan de gang was [Vandermotten,
2014] (figuur 1). De ambitie van het plan was om de uitstroom naar de rand in te dijken
met een “intensief beleid voor het behoud van het patrimonium, van het levenskader,
van de landschappen en voor de stadsverfraaiing” [GewOP, 1995a: 79]. Het aangevoerde
argument was dat de kwaliteit van het stedelijk landschap, met andere woorden
elementen “die de stad verfraaien” [GewOP, 1995b: 11] en in het bijzonder het erfgoed,
een essentiële rol speelt bij de kwaliteit van de leefomgeving en bijgevolg de residentiële
aantrekkelijkheid van het Stadsgewest vergroot.
Figuur 1. Bevolkingscurve voor het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest tussen
1970 en 2018, met vermelding van de data van de verschillende GewOP’s.
Bronnen: Demografische verschuivingen, 1970-89: Statbel; 1989-2018: BISA.
8

Terwijl de bevolkingscurve zich aan het begin van de jaren 2000 stabiliseert en
vervolgens begint te klimmen, gaat het sociaal-economische profiel van de inwoners
erop achteruit. Volgens het tweede GewOP (2002) heeft dat als gevolg dat de
overheidsuitgaven toenemen en de fiscale inkomsten afnemen [GewOP, 2002a].
 Bijgevolg streeft het nieuwe plan dezelfde doelstellingen als het vorige plan na op het
vlak van aantrekkelijkheid en wil het welgesteldere bevolkingsgroepen terug naar de

Brussels Studies , Collection générale

3

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

stad lokken. Aangezien deze doelgroep wordt aangetrokken door de natuur en de rust
in de rand, stelt het plan de duurzame ontwikkeling van het Gewest en de verbetering van
de leefomgeving als uitdagingen [GewOP, 2002b]. Voor het landschap worden deze
uitdagingen omgezet in een beleid op twee vlakken: enerzijds de vernieuwing, aanleg
en verfraaiing van de openbare ruimte via een “ambitieus beleid van de openbare
ruimten” [GewOP, 2002c: 13] en anderzijds de versterking van het groene karakter van
het Gewest via het Groen en Blauw Netwerk, met andere woorden het verbinden van
groene ruimten door middel van bijvoorbeeld promenades en aangeplante dreven en
het opnieuw verbinden en openleggen van waterlopen ter versterking van hun
recreatieve, ecologische, hydrologische en landschappelijke functie.
 9

Na de goedkeuring van het tweede GewOP buigt de demografische tendens om. Toen de
nieuwe gewestregering in 2009 haar voornemen aankondigde om het GewOP te
wijzigen, voorzagen de prognoses van het Planbureau een stijging met
170 000 inwoners tegen 2020: het Gewest zal een echte “demografische boom” kennen
[BHR, 2009]5. Een van de grootste uitdagingen van het Gewest is dus om deze
plotselinge bevolkingstoename binnen de gewestgrenzen te absorberen. Daarvoor
ambieert het Gewest om de stad te verdichten, met andere woorden om onder andere
meer woningen en voorzieningen te bouwen zonder dat dit ten koste gaat van de
onbebouwde ruimten, om een kwaliteitsvolle leefomgeving en een aantrekkelijk imago
te behouden. In het daaropvolgende plan, het GPDO, wordt het landschap geassocieerd
met deze twee aspecten van de problematiek van de stedelijke verdichting:
• Enerzijds wordt het beschouwd als een compensatie voor de stedelijke verdichting. Het plan
stelt vast dat de verdichting een negatieve impact heeft op de oppervlakte en het gebruik
van groene ruimten, de biodiversiteit in de stad, de natuurlijke hulpbronnen, de kwaliteit
van de leefomgeving en dus op de residentiële aantrekkelijkheid en de sociale mix die
daaruit voortvloeien. Rekening houdend met deze problematisch geachte gevolgen, stelt het
GPDO voor om “een actief landschappelijke beleid dat gericht is op de instandhouding en de
versterking van grote open ruimten” te ontwikkelen, waarbij het gaat om onbebouwde en
overwegend groene open ruimten, zowel in Brussel als in de rand [GPDO, 2016: 69; GPDO,
2018: 91-92].
• Anderzijds wordt het landschap beschouwd als een middel om de dichte stad te ontwerpen.
 De bouw van nieuwe wolkenkrabbers, een vorm van architectuur die resulteert uit de door
het GPDO ondersteunde stedelijke verdichting, moet kaderen in een landschapslogica, met
andere woorden de lijnen van heuvelruggen en dalbodems volgen om de Brusselse
topografie te respecteren en te benadrukken, passen langs open ruimte om de
stadsstructuur te versterken, of nog, dienstdoen als visueel referentiepunt in de stad en,
omgekeerd, als uitkijkpunt voor vergezichten over het gewest. Deze principes moeten het
volgens het GPDO mogelijk maken om te evolueren naar “een nieuwe perceptie van het
stedelijk landschap” [GPDO, 2013: 34; GPDO, 2016: 39], als verwijzing naar de skylines van
internationale grootsteden, waarvan de wolkenkrabbers en het imago dat ze uitstralen,
worden beschouwd als dragers van stedelijke aantrekkelijkheid.
2. Evolutie van het landschap volgens de heersende
referentiekaders van het Brusselse overheidsoptreden
10

Gedurende de voorbije dertig jaar houdt het landschap dus eerst en vooral verband met
het referentiekader van de aantrekkelijkheid. Maar er zijn nog andere referentiekaders

Brussels Studies , Collection générale

4

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

die de inhoud van het landschap mee bepalen. De analyse van het discours bewijst de
aandacht die in de eerste plaats gaat naar het gebouwde erfgoed en vervolgens naar de
groene en blauwe componenten van de stad (figuur 2). Uit de analyse blijkt ook de
schaalverandering waarop het landschap in de loop der jaren is behandeld. Deze
ontwikkelingen houden verband met een verschuiving van de heersende
referentiekaders van het Brusselse overheidsoptreden die meestal worden geassocieerd
met het landschap: het referentiekader van het erfgoed, dat in 1995 primeerde, werd
geleidelijk verdrongen door de duurzame ontwikkeling vanaf 2002 en door het
vergrootstedelijkingsproces vanaf 2013.
 Figuur 2. Woordwolken van de componenten van het landschap en hun kenmerken

Deze termen, die uit het Frans vertaald zijn, komen voort uit de lexicometrische analyse van de
Franstalige versie van de documenten. Ze worden weergegeven in verhouding tot de kans op
coöccurrentie.
2.1. Gebouwd erfgoed en de bijbehorende openbare ruimten in het
eerste GewOP
11

In 1995 was het landschap hoofdzakelijk gelijkgesteld aan de bebouwde of minerale
omgeving. Het bestond uit gebouwen, architecturale gehelen (figuur 2), maar ook uit grote
openbare ruimten en de vergezichten die zij boden: de belangrijkste historische
steenwegen in het stadscentrum, de grote tracés van Victor Besme, de toegangen tot de stad
en de oevers van het kanaal. Zoals de gebruikte adjectieven (groot, centraal, belangrijk ...)
suggereren, hebben deze componenten een opmerkelijk karakter.
 12

Deze invulling bewijst dat er destijds vooral aandacht ging naar erfgoed in het
stedelijke overheidsoptreden, als reactie op het verval en de vernietiging van de oude
weefsels die voor de gewestvorming in Brussel aanwezig waren, wat doorgaans
“verbrusseling” wordt genoemd. Deze aandacht haakte in op de eisen van de beweging
voor de Heropbouw van de Europese stad. Deze eisen verspreidden zich via een
generatie jonge activisten die zich in de jaren 1970 verzetten tegen de verbrusseling en
die intussen toegang hadden tot het openbare bestuur of tot functies in administraties
[Levy, 2015; Doucet, 2017]. Anderzijds was focussen op het erfgoed, de openbare
ruimten en de toegangen tot de stad ook een manier voor het Gewest en voor Charles
Picqué, de eerste minister-president van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, om de
rechtmatigheid, de identiteit en het imago van het piepjonge Stadsgewest te bevestigen

Brussels Studies , Collection générale

5

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

[Demeter, 2009]. Op die manier behartigt het GewOP een beleid voor de verfraaiing van
de leefomgeving, dat gebaseerd is op respect voor de architecturale typologie, op de
overzichtelijkheid van de openbare ruimten en de bouwlijnen en op de nieuwe
samenstelling van het stadsweefsel.
 Figuur 3. Belangrijkste componenten van het landschap in 1995

Bron: fragmenten van de kaart “Levenskader” van het eerste GewOP

2.2. Een alsmaar natuurlijker landschap
13

Naarmate de plannen elkaar opvolgen, krijgt het landschap een natuurlijkere
connotatie. Het concept Groen en Blauw Netwerk dat opduikt in het GewOP van 2002 is
daar een bewijs van, net als de verwijzingen naar de natuuromgeving, de waterlopen,
de ecologie, de ecosystemen en de biodiversiteit in het GPDO (figuur 2). Bovendien is de
natuur die wordt gekoppeld aan het landschap steeds minder antropogeen: parken en
aangelegde groene ruimten maken plaats voor open ruimten, ecologische verbindingszones
en netwerken en natuurgebieden. Tegelijk suggereert het gebruik van de begrippen
netwerk, raamwerk en infrastructuur in de plannen de overgang van een stad opgedeeld
in zones – zoals de beschermingszones van het erfgoed en de groengebieden – naar een
stad gestructureerd door netwerken: landschapsnetwerken, mobiliteitsnetten,
economische netwerken,...
14

Deze geleidelijke gelijkstelling van het landschap met de natuur gaat gepaard met de
opkomst en de evolutie van duurzame ontwikkeling in het Brusselse
overheidsoptreden. Voor het tweede GewOP speelt het Groen Netwerk namelijk “een
hoofdrol voor een duurzame stad” [GewOP, 2002c: 119], aangezien het beantwoordt aan
een ruimtelijke wanverhouding van de groene ruimten, die voor het grootste deel in de
tweede kroon gelegen zijn. Door de groene ruimten met elkaar te verbinden en de
toegang tot die ruimten te verbeteren, moet het netwerk het mogelijk maken om de
kwaliteit van de leefomgeving te verhogen en bijgevolg de stadsvlucht en -uitbreiding
te beperken. In die zin is de duurzame stad oorspronkelijk gedefinieerd als een
compacte stad.
 15

In de jaren 2000 is het referentiekader van de duurzaamheid zich op internationaal
niveau in ruime mate beginnen te ontwikkelen, vooral via netwerken voor uitwisseling
tussen steden en door de ondertekening van internationale milieuakkoorden
[Emelianoff, 2007]. In Brussel heeft de groene regeringspartij tussen 2004 en
2013 bijgedragen aan de sterke opmars van dit referentiekader en de toename van
“duurzame” instrumenten voor ruimtelijke ordening [Bilande et al., 2016], waaronder

Brussels Studies , Collection générale

6

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

het nieuwe GewOP waaraan dat adjectief ook werd toegevoegd (GPDO). Duurzaamheid
staat dan ook centraal in dit nieuwe plan wegens – zo staat erin vermeld – de
wereldwijde uitdagingen zoals de klimaatverandering en de productie van
broeikasgassen. Gezien deze uitdagingen moet de duurzame grootstad niet alleen
compact zijn maar ook – nog altijd volgens het GPDO – haar natuurlijke hulpbronnen
beschermen, en dan vooral het water. Op basis van die diagnostiek verwijst het GPDO
naar het onbebouwde landschap.
 16

Het associeert het landschap namelijk ten eerste met de stedelijke geomorfologie en de
waterlopen, de topografie, de valleien, de zijrivieren van de Zenne en de natte
landschappen. Meer bepaald stelt het GPDO voor om het water in de stad zichtbaar te
maken wanneer dat niet het geval is en om er een kenmerk van de stedelijke identiteit
van te maken. Om overstromingen, waterverontreiniging en verlies van biodiversiteit
te voorkomen, benadrukt het GPDO ook het belang om “de verhouding tot de
natuurlijke morfologie van de stad te herbekijken” [GPDO, 2018: 4], met andere
woorden om rekening te houden met de fysieke kenmerken van het grondgebied, zoals
reliëf, valleien, stroomgebieden en afvloeiing van het water, bij de stadsplanning, in
tegenstelling tot – zo staat er – de planning door indeling in zones, waarbij geen
rekening wordt gehouden met deze natuurlijke elementen.
17

Ten tweede, en meer in het algemeen, associeert het GPDO het landschap met een
onderliggende natuurlijke structuur die al vóór de stadsplanning bestond en die
bestaat uit de netwerken, de open ruimten en de lineaire assen van de Brusselse
valleien. Het GPDO stelt voor om deze natuurlijke en landschappelijke territoriale
ruggengraat als leidraad voor stadsontwikkeling te gebruiken. Om de structurerende
rol ervan te waarborgen, maakt het plan gebruik van het narratief van de inversie
[Cogato Lanza, 2005; Lestrange, 2016]: onbebouwde ruimten mogen, “zoals in de
traditionele planning”, niet meer worden beschouwd als rest- of wachtruimten [GPDO,
2013: 104; 2016: 71; 2018: 92], maar als ruimten die volop deelnemen aan de stad en de
stadsontwikkeling door een hele reeks sociale diensten, sanitaire diensten,
milieudiensten, voedingsdiensten enzovoort te verlenen.
 Figuur 4. “Natuurlijke” componenten van het landschap die worden gevaloriseerd in het tweede
GewOP en het GPDO

Bron: fragmenten van de kaarten van het GewOP en het GPDO

2.3. Aanname van een nieuw gezichtspunt
18

Tot slot vestigt de analyse van de GewOP’s de aandacht op een geleidelijke
schaalverandering in de kijk op de stad en het stedelijk landschap naarmate de plannen

Brussels Studies , Collection générale

7

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

elkaar opvolgen, namelijk de verschuiving van een stedelijke schaal naar een
grootstedelijke schaal. De analyse toont immers aan dat het landschap eerst voor het
grootste deel verwijst naar de wijk, de stad en het stedelijke (in 1995 en 2002),
vervolgens naar het Gewest (in 2013 en 2016) en tot slot naar de grootstad6 (in 2018)
(figuur 5), wat een verruiming uitdrukt van de territoriale schaal waarop BrusselHoofdstad zijn ambities ontwikkelt, terwijl het beperkt blijft door zijn grenzen en dus
zijn gewestelijke bevoegdheden.
 Figuur 5. Frequentie van de coöccurrenties met betrekking tot de schalen van het landschap in
verhouding tot het aantal keer dat paysag* voorkomt in ieder plan7

19

In de eerste twee GewOP’s wordt het landschap in het algemeen beschreven en
waargenomen op ooghoogte vanaf de openbare ruimte. Deze plannen sporen dus aan
om esthetische openbare ruimten, vergezichten en bouwlijnen in te richten, waarbij
bijzondere aandacht gaat naar details: stadsmeubilair, signalisatie, beplanting,
verlichting, vloerbedekking en de integratie van kunstwerken, in overeenstemming
met de aanbevelingen van het Handboek van de Brusselse openbare ruimten [Demanet en
Majot, 1995]. Het GPDO beschrijft daarentegen landschappen op een heel andere schaal,
vanuit een verder verwijderd bovenaanzicht. Het kent de hoogbouw het vermogen toe
om een nieuwe perceptie van het landschap te bieden: vanaf deze hoge gebouwen
worden de vergezichten weidse panorama’s, terwijl de wolkenkrabbers een skyline
aftekenen die “grootstedelijke vergezichten” voortbrengt [GPDO, 2013: 35]. Beelden van
skylines in de media en luchtfoto’s, een instrument voor de analyse van het landschap
dat werd overgeërfd uit de aardrijkskunde en de landschapsecologie [Antrop, 2013] en
gevulgariseerd door de satellietbeelden, voeden de grootstedelijke landschappelijke
esthetiek die prevaleert boven de zintuiglijke ervaring van het stedelijk landschap en
de gedetailleerde schaal [Genard, 2006; Vanhaelen en Le Maire, 2017]. Van die
verandering van gezichtspunt getuigt ook de cover van de samenvatting van het
GewOP van 1995 [Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 1996], met een foto van Brusselse
straatstenen, en van 2016 [Perspective.brussels, 2016], met een uitzicht over Brussel in
vogelperspectief (figuur 6 en 7).
 Brussels Studies , Collection générale

8

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

Figuur 6. Cover van de samenvatting van het eerste GewOP voor het grote publiek (1996)

Verantwoording: Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

Figuur 7. Cover van de samenvatting van het tweede ontwerp van GPDO voor het grote publiek
(2016)

Verantwoording: Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest – perspective.brussels

Brussels Studies , Collection générale

9

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

20

De componenten van het landschap veranderen ook van schaal. Vanaf 2002 worden de
afzonderlijke groene ruimten met elkaar verbonden door het Groen Netwerk, dat een
totale planning over het hele Brusselse grondgebied impliceert. In het GPDO zijn de
grootste groene ruimten, zoals het Ter Kamerenbos en de Heizelvlakte, opgenomen in
de Metropolitan Landscapes [Mabilde et al., 2016], die aan de gewestgrenzen gelegen zijn.
 Op dezelfde manier worden de structurerende ruimten, met andere woorden de
openbare ruimten die de stad en het stedelijk landschap structureren, in de loop der
jaren steeds omvangrijker (figuur 8). Deze ruimten betroffen in 1995 eerst enkele
historische wegen in het stadscentrum en lagen vervolgens langs de gewestgrenzen in
de vorm van structurerende open ruimten in het ontwerp van GPDO van 2013. In elk
GewOP focust het beleid voor stedelijke en landschappelijke herwaardering op de
Kanaalzone, die ook als structurerend wordt beschouwd. Het grondgebied waarop deze
beleidsmaatregelen zich richten, wordt mettertijd echter groter en groter: eerst ging
het om een deel van de oevers van het Kanaal langs de Vijfhoek, maar beetje bij beetje
werd dat uitgebreid tot een ruimer gebied, het Kanaalgebied (figuur 9), dat
overeenstemt met de operationele perimeter van het Kanaalplan [Chemetoff, 2014]. Op
basis van het Beeldkwaliteitsplan [BBS en ORG, 2019] beveelt het GPDO aan om dit
gebied opnieuw in te richten volgens een “grootstedelijke” benadering [GPDO, 2018:
29], met andere woorden door een identiteit en een algehele samenhang te ontwikkelen
op de hele oppervlakte van het gebied ondanks de specifieke kenmerken van de lokale
stadsweefsels.
 Figuur 8. “Structurerende” ruimten in 1995, 2002 en 2013 volgens de kaarten in de (duurzame)
gewestelijke ontwikkelingsplannen

Brussels Studies , Collection générale

10

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

Figuur 9. Kanaalzone bedoeld voor herwaardering volgens de kaarten in de (duurzame) gewestelijke
ontwikkelingsplannen

21

Deze schaalverandering van het landschap gaat gepaard met de bewustwording van het
aan de gang zijnde globaliseringsproces en de ambitie van het Gewest om daarop in te
haken [GPDO, 2013: 103; 2016: 121; 2018: 156]. Het plan kadert namelijk in een
internationale context van globalisering bestaande uit economische uitwisselingen en
concurrentie tussen grootsteden [Sassen, 2009; Ghorra-Gobin, 2010]. Volgens het GPDO
impliceert deze context dat er rekening moet worden gehouden met het
“grootstedelijke gebied van een stad” dat in het geval van Brussel buiten de
gewestgrenzen is gelegen. Het vereist dus dat er een dialoog met Vlaanderen wordt
aangegaan over thema’s als huisvesting, mobiliteit maar ook... landschap. Daarvoor
stelt het GPDO in 2013 voor om interregionale assen voor landschappelijke samenwerking te
creëren, die in de laatste twee versies van het GPDO ruimte laten voor de Metropolitan
Landscapes, als verwijzing naar de studie met dezelfde naam [Mabilde et al., 2016] die de
besturen van de twee gewesten samen hebben ondernomen om de grootstedelijke
landschappen vast te leggen.
3. Kalmeren, samenhang creëren, verbinden en
consensus bereiken: een ideaalbeeld van traagheid en
verbinding
22

De analyse van de GewOP’s vestigt niet alleen de aandacht op verbanden tussen het
landschap en de soms stabiele, soms wisselende krijtlijnen van het Brusselse
overheidsoptreden, maar wijst ook op een nauwe en permanente associatie tussen
enerzijds het landschap en het ideaalbeeld van traagheid en anderzijds het landschap
en het ideaalbeeld van verbinding.
 23

Het ideaalbeeld van traagheid associeert het landschap met fietsen en wandelen. De
belangrijkste landschapsprojecten die in de GewOP’s worden voorgesteld, zijn immers
promenades: de Groene Wandeling langs de rand van het Gewest, de Stadswandelingen in
het centrum van de stad (figuur 10), de fiets- en wandelroutes van het Groen Netwerk en
de grootstedelijke landschappelijke parken... Andere landschapsprojecten zijn er ook
op gericht om drukke verkeersassen te kalmeren of “civiliseren”, met andere woorden de
rijsnelheid op die wegen te verlagen. Denk aan het project Parkway E40 in de Reyerswijk,
dat de E40-snelweg wil omvormen tot stadsboulevard (figuur 11). Deze projecten
verwijzen naar een “leer van de traagheid” [Pelgrims, 2018] om de ervaring en het
comfort van de trage weggebruikers te verbeteren en het overwicht van het

Brussels Studies , Collection générale

11

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

autoverkeer te verkleinen: enerzijds esthetische en materiële kwaliteiten en
continuïteit van de fiets- en wandelroutes, anderzijds signalisatie aan de ingangen van
de stad, aanplanting van bomenrijen en versmalling van de wegen om het autoverkeer
te vertragen.
 Figuur 10. Schets van de aanleg van het plein van de Grote Zavel, afkomstig uit het richtschema van
de Stadswandelingen door JNC international en A.2R.C (1990)

Verantwoording: Jean-Paul Emonds Alt voor JNC international

Figuur 11. Stadsproject voor de Parkway van Brussel - E40

Verantwoording: TVK en Karbon’ in samenwerking met OLM, EGIS, IDEA Consult en ELIOTH
24

Het ideaalbeeld van verbinding geeft het landschap op zijn beurt het vermogen tot
samenhang en onderlinge afstemming, maar ook het vermogen om consensus te
bereiken en de contacten tussen de betrokken actoren rustig te laten verlopen. Het gaat

Brussels Studies , Collection générale

12

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

dus om het vermogen om banden te creëren, zowel binnen de fysieke ruimte als
symbolisch. De landschapsprojecten worden immers verondersteld om opnieuw de
verbinding te maken tussen de groene ruimten en het Brusselse ecologische netwerk,
maar ook de versnipperde stadsweefsels en de wijken en stukken grondgebied die
afgesloten zijn van elkaar. Ze zouden kleine openbare ruimten maar ook veel grotere
grondgebieden, zoals de Kanaalzone en het Gewest, overzichtelijker en
samenhangender kunnen maken. Vooral in het GPDO is het ideaalbeeld van verbinding
duidelijk aanwezig: omdat de landschappen niet stoppen aan de administratieve
grenzen, zouden ze een dialoog op gang kunnen brengen en een bron van consensus
tussen het Vlaamse en Brusselse Gewest kunnen zijn in het kader van de problematiek
van de ruimtelijke ordening. In die zin is het landschap ook een instrument voor
bemiddeling [Davodeau en Toublanc, 2010; Paradis en Lelli, 2010], dat leidt tot
consensus en dat weinig conflicten teweegbrengt.
 Besluit
25

Het landschap wordt gezien als een positief en consensueel object, waarvan de toeeigening wellicht wordt bevorderd door de dubbelzinnigheid van het woord. De
semantische diversiteit van de term “landschap” is duidelijk aanwezig in het Brusselse
overheidsoptreden, waar het kan verwijzen naar het aantrekkelijke imago en de
leefomgeving van de stad, de fysieke kenmerken en de uitgestrektheid van het
stedelijke grondgebied of nog, naar de zintuiglijke ervaring tijdens het wandelen.
Mettertijd kregen bepaalde van die aannemingen de bovenhand op andere en droegen
ze bij tot een verschuiving in de betekenis van het landschap. Behalve dat het
landschap op relatief stabiele wijze in de tijd wordt beschouwd als een factor van
stedelijke aantrekkelijkheid, blijkt uit de analyse van de GewOP’s dat dit begrip meer en
meer wordt geassocieerd met de natuur naarmate de belangstelling voor duurzaamheid
groter wordt dan de belangstelling voor erfgoed, en van schaal verandert in lijn met de
ontwikkeling van een grootstedelijke visie.
 26

De analyse van de verwijzingen naar het landschap in de GewOP’s maakt het dus
mogelijk om de evolutie van het Brusselse overheidsoptreden in het algemeen te
actualiseren. Wat deze analyse minder duidelijk toont, maar ze geeft er wel een beeld
van, zijn de dynamieken die achter deze ontwikkelingen schuilgaan en die ontstaan uit
de complexe interactie van de lokale en globale contexten [Sassen, 2009; Ghorra-Gobin,
2015]. De invullingen die worden gegeven aan het landschap, weerspiegelen lokale
bezorgdheden, zoals de strijd tegen het verval van stadsweefsels, de opwaardering van
Brussel als nieuw, jong Gewest, de beperkingen als gevolg van de institutionele grenzen
die wegen op de verdere ontwikkeling van het Gewest als grootstad, maar ook de
context van bevolkingsgroei die er eigen aan is. Ze weerspiegelen ook de creatie van
algemenere referentiekaders voor het overheidsoptreden [Muller, 2015] zoals de
referentiekaders
van
aantrekkelijkheid,
duurzame
ontwikkeling
en
vergrootstedelijking die de steden opnemen in hun beleid in een context van
uitwisselingen en toenemende concurrentie tussen elkaar [Brenner, 2004; Emelianoff,
2007; Lieberherr-Gardiol, 2007; Genard en Neuwels, 2016]. Deze referentiekaders, en in
het bijzonder de bezorgdheden voor het milieu, sluiten ook aan op aanbevelingen,
internationale akkoorden en Europese richtlijnen voor de steden en gewesten rond
thema’s als erfgoed, klimaat, waterbeheer en bescherming van de biodiversiteit. In dat

Brussels Studies , Collection générale

13

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

kader merken we echter op dat de Europese Landschapsconventie (Firenze, 2000), die
in 2004 werd goedgekeurd door België en de gewesten, zich in Brussel (nog) niet
ontpopt als een gemeenschappelijk referentiekader voor het overheidsoptreden met
betrekking tot het landschap.
 27

De versterking of de opkomst van actoren in het overheidsoptreden gaat doorgaans
gepaard met de verandering of vervanging van referentiekaders [Muller en Surel, 1998;
Muller, 2005; Bilande et al., 2016], wat waarschijnlijk het geval was voor de evolutie van
het landschap in Brussel. Zo spelen in de GewOP’s in de eerste plaats de verenigingen
en administraties die opkomen voor het erfgoed, en in mindere mate het Ministerie van
Openbare Werken, de belangrijkste rol bij de bepaling, het beheer en de inrichting van
het landschap via maatregelen, zoals de bescherming van het erfgoed en de
aanplanting van bomenrijen op wegen. Deze hoofdrol werd nadien toevertrouwd aan
Leefmilieu Brussel, dat belast is met het Groen en Blauw Netwerk en waarvan de
bevoegdheden en de rol mettertijd belangrijker zijn geworden. Recent is ook het
Brussels Planningsbureau (perspective.brussels), dat instaat voor de territoriale
strategische ontwikkeling van Brussel, een belangrijke speler geworden in de
grootstedelijke aspecten. Het is onder meer belast met het Beeldkwaliteitsplan en leidt
samen met Leefmilieu Brussel en de Vlaamse milieu- en natuuradministraties de
lopende studie Open Brussels [BUUR et al., 2020] rond de uitwerking van een
gemeenschappelijke ecologische en landschappelijke visie op de structurerende open
ruimten voor de twee gewesten. Een analyse van de machtsverhoudingen en van de
correcties die deze administraties doorvoeren om zich aan te passen, is absoluut op
haar plaats.
 28

Het zou interessant zijn om niet alleen stil te staan bij de concrete gevolgen van de
evolutie van het discours over het landschap, maar ook om de dynamieken die erachter
schuilen onder de loep te nemen. Hoe doen de veranderingen die door de analyse van
de GewOP’s zijn vastgesteld zich voor? Wie zijn degenen die bijdragen aan deze
categorisering? In dat kader lijkt de opstelling van het eerste ontwerp van Gewestelijk
Plan voor Duurzame Ontwikkeling [2013] een cruciale en bijzonder interessante
mijlpaal om de verdere opbouw van het Brusselse overheidsoptreden en van het
landschap te bestuderen. Dat plan omvat namelijk de belangrijkste ontwikkelingen die
in dit artikel worden toegelicht, zowel qua invulling van het landschap als wat de
nieuwe referentiekaders van het Brusselse overheidsoptreden betreft.
Ik wil Christine Schaut bedanken voor haar advies en om het artikel aandachtig na te lezen.
BIBLIOGRAPHIE
ANTROP, M., 2013. A breaf history of landscape research. In: The Routledge Companion to Landscape
Studies. Londen, New York: Routledge. pp. 12‑22.
BARDIN, L., 2013 [1977]. L’analyse de contenu. Parijs: PUF.
BERGER, P. en LUCKMANN, T., 1996. La construction sociale de la réalité. Parijs: Armand Colin.
Brussels Studies , Collection générale

14

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

BESSE, J.-M., 2009. Les cinq portes du paysage. Essai d’une cartographie des problématiques
paysagères contemporaines. In: Le goût du monde : exercices de paysage. Arles: Actes Sud/ENSP.
pp. 15‑70.
BILANDE, A., DAL, C., DAMAY, L., DELMOTTE, F., NEUWELS, J., SCHAUT, C. en WIBRIN, A.-L., 2016.
Duurzame wijk Tivoli: naar een nieuw soort stadsleven in Brussel? In: Brussels Studies. 13/06/2016.
Beschikbaar op https://journals.openedition.org/brussels/1354
DOI: https://doi.org/10.4000/brussels.1354
BRENNER, N., 2004. New State Spaces: Urban Governance and the Rescaling of Statehood. Oxford:
Oxford University Press.
 BUREAU BAS SMETS (BBS) en ORG, 2019. Beeldkwaliteitsplan — Plan de Qualité Paysagère et
Urbanistique. Perspective.Brussels. Beschikbaar op: https://perspective.brussels/sites/default/
files/poles/bkp_nl_hd.pdf
BUUR, ANTEA en HESSELTEER, 2020. Open ruimte netwerk in en rond Brussel. Luik 1: Analyse. Brussel.
Studie in opdracht van perspective.brussels, Leefmilieu Brussel, Omgeving Vlaanderen,
Agentschap Natuur & Bos en OVAM. Beschikbaar op: https://perspective.brussels/nl/nieuws/
open-brussels-een-netwerk-voor-open-ruimte-en-rond-brussel
CANDAU, J. en LE FLOCH, S., 2002. Le paysage comme catégorie d’action publique ? In: Nature
Sciences Sociétés. 1 april 2002. Vol. 10, nr. 2, pp. 59‑65.
DOI: https://doi.org/10.1016/S1240-1307(02)80073-5
CHEMETOFF, A. et Associés, 2014. Plan Canal. Gentilly: Les éditions du bureau des paysages.
COGATO LANZA, E., 2005. Le territoire inversé. In: VERSTEEGH, P. (éd.), Méandres. Penser le paysage
urbain. Lausanne: Presses polytechniques et universitaires romandes. pp. 117‑139.
DAVODEAU, H. en TOUBLANC, M., 2010. Le paysage outil, les outils du paysage : Principes et
méthodes de la médiation paysagère. Verslag van het colloquium OPDE Outils pour décider
ensemble : Aide à la décision et gouvernance van 25-26 oktober in Montpellier, Frankrijk. pp. 375‑391.
Beschikbaar op: https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00788155
DEJEMEPPE, P. en PÉRILLEUX, B., 2012. Brussel 2040, drie visies voor een metropool. Brussel:
Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
DEMANET, M. en MAJOT, J.-P., 1995. Manuel des Espaces Publics Bruxellois. Brussel: Editions Iris.
DEMETER, S., 2009. Erfgoed en architectuur: de verbrusseling voorbij. In: DEJEMEPPE, P., COHEN,
M., DEPREZ, B., GENARD, J.-L., LE MAIRE, J. en WAYENS, B. (ed.), Brussel [over] 20 jaar. Brussel:
Agentschap voor Territoriale Ontwikkeling (ATO). Cahiers van het ATO, 7. pp. 453‑468.
DONADIEU, P. en PÉRIGORD, M., 2012. Le paysage : entre natures et cultures. Parijs: Armand Colin.
DOUCET, I., 2017. Practice Turn in Architecture: Brussels after 1968. Londen: Routledge.
EMELIANOFF, C., 2007. La ville durable : l’hypothèse d’un tournant urbanistique en Europe. In:
L’Information géographique. 2007. Vol. 71, nr. 3, pp. 48-65.
 DOI https://doi.org/10.3917/lig.713.0048
FRANCESCHI-ZAHARIA, C., 2019. Paroles de dictionnaires : paysage, landscap, landscape. In:
HENNAUT, E. en WIESER BENEDETTI, U. (ed.), Bruxelles : deux siècles et demi de parcs et jardins
publics 1775-2020. Brussel: CIVA. pp. 33‑39.
GENARD, J. L. en NEUWELS, J., 2016. Le développement durable comme objet de transactions. Les
politiques urbaines en région bruxelloise. In: SociologieS. 16/06/2016. Beschikbaar op https://
journals.openedition.org/sociologies/5378

Brussels Studies , Collection générale

15

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

GENARD, J.-L., 2006. Paysage et esthétique : de la représentation à la mise en scène. In: VANDER
GUCHT, Daniel en VARONE, Frédéric (ed.), Le paysage à la croisée des regards. Brussel: La lettre
volée. Essais. pp. 35‑62
GHORRA-GOBIN, C., 2010. De la métropolisation : un nouveau paradigme ? In: Quaderni. 5 oktober
2010. nr. 73, pp. 25‑33.
DOI https://doi.org/10.4000/quaderni.442
GHORRA-GOBIN, C., 2015. La métropolisation en question. Parijs: Presses universitaires de France.
BRUSSELSE HOOFDSTEDELIJKE REGERING (BHR), 2009. Intentieverklaring voor de volledige wijziging
van het GewOP. 20 november 2009. Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Beschikbaar op https://
urba.irisnet.be/nl/pdf/PRDD-Declarationintentions-NoteGRBCAnnexe2completNL-1109%20-2.pdf
LESTRANGE, R. de, 2016. Le paysage comme matrice de la fabrique du territoire. Buenos Aires Genève
Bruxelles transposition(s). Louvain-La-Neuve: Presses Universitaires.
LEVY, S., 2013. A brief history of planning instruments. In: CORIJN, E. en VAN DE VEN, J. (ed.), The
Brussels reader. A small world city to become the capital of Europe. Brussel: VUBPress.
LEVY, S., 2015. La planification sans le plan : règles et régulation de l’aménagement du territoire
bruxellois. Brussel: VUBPress.
LIEBERHERR-GARDIOL, F., 2007. Durabilité urbaine et gouvernance, enjeux du xxie siècle. In:
Revue internationale des sciences sociales. 2007. Vol. nr. 193-194, nr. 3, pp. 373‑385.
 LUGINBÜHL, Y., 2001. La demande sociale de paysage - Rapport au conseil national du paysage, séance
inaugurale du 28 mai 2001. Ministère de l’aménagement du territoire et de l’environnement.
Beschikbaar op: https://www.ladocumentationfrancaise.fr/rapports-publics/014000726/
index.shtml
MABILDE, J., VANEMPTEN, E., DEVOLDERE, S., OOSTERLYNCK, C., 2016. Metropolitan Landscapes :
l’espace ouvert, base de développement urbain [online]. Brussel: Vlaamse Overheid & Het Brussels
Hoofdstedelijk Gewest. Beschikbaar op: https://www.vlaamsbouwmeester.be/nl/instrumenten/
labo-ruimte/metropolitan-landscapes.
MULLER, P., 2005. Esquisse d’une théorie du changement dans l’action publique : Structures,
acteurs et cadres cognitifs. In: Revue française de science politique. 2005. Vol. 55, nr. 1, pp. 155‑187.
DOI: https://doi.org/10.3917/rfsp.551.0155.
MULLER, P., 2015. Les politiques publiques. 11e editie. Parijs: Presses universitaires de France.
MULLER, P. en SUREL, Y., 1998. L’analyse des politiques publiques. Parijs: Montchrestien.
NÉE, E., 2017. Méthodes et outils informatiques pour l’analyse des discours. Rennes: PUR.
OLWIG, K. R., 1996. Recovering the Substantive Nature of Landscape. In: Annals of the Association of
American Geographers. 12/1996. Vol. 86, nr. 4, pp. 630‑653.
PAQUOT, T., 2016. Le paysage. Parijs: La découverte.
PARADIS, S. en LELLI, L., 2010. La médiation paysagère, levier d’un développement territorial
durable ? In: Développement durable et territoires. Économie, géographie, politique, droit, sociologie. 17
september 2010. Vol. 1, nr. 2.
DOI: https://doi.org/10.4000/developpementdurable.8548.
Brussels Studies , Collection générale

16

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

PELGRIMS, C., 2018. Aménager la lenteur. La dimension imaginaire de la piétonnisation du
centre-ville bruxellois. In: Espaces et societes. 2018. Vol. 4, nr. 175, pp. 143‑162. DOI https://
doi.org/10.3917/esp.175.0143
PÉRILLEUX, B., 2009. Planning en ruimtelijke ordening in Brussel, balans en perspectieven. In:
DEJEMEPPE, Pierre, MOUCHART, Céline, PIERSOTTE, Caroline, RAYNAUD, Frédéric en VAN DE
PUTTE, Dirk (ed.), Brussel [over] 20 jaar. Brussel: Agentschap voor Territoriale Ontwikkeling (ATO).
Cahiers van het ATO, nr. 7. pp. 133‑157.
 PERSPECTIVE.BRUSSELS, 2016. Samenvatting van het Ontwerp van Gewestelijk Plan voor Duurzame
Ontwikkeling, Brussel 2016-2040: Een grondgebied ten dienste van de Brusselaars. 2016. Be.brussels
(Brussels Hoofdstedelijk Gewest).
BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST, 1996. Plan Régional de Développement : Un projet de ville pour
Bruxelles. Brussel: IRIS Editions.
SASSEN, S., 2009. La globalisation : une sociologie. Parijs: Parijs: Gallimard.
VANDERMOTTEN, C., 2014. Bruxelles, une lecture de la ville. Brussel: Editions de l’Université libre de
Bruxelles.
VANHAELEN, Y. en LE MAIRE, J., 2017. Sortir de la station : mise en scène de l’identité de la
métropole et de l’entrée de ville à Bruxelles. In: DEBROUX, T., VANHAELEN, Y. en LE MAIRE, J.
(ed.), L’entrée en ville : Aménager, expérimenter, représenter. Brussel: Editions de l’Université libre de
Bruxelles.
Corpus :
GEWESTELIJK ONTWIKKELINGSPLAN, 1995a. Krachtlijnen. Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
— , 1995b. Uitvoering. Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
GEWESTELIJK ONTWIKKELINGSPLAN, 2002a. Vaststelling 2002. Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
— , 2002b. Stadsproject. Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
— , 2002c. De 12 prioriteiten. Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
— , 2002d. De transversale voorwaarden voor de uitvoering van het stadsproject. Brussels Hoofdstedelijk
Gewest. Beschikbaar op: https://perspective.brussels/nl/plannen-reglementen/het-gewestelijkontwikkelingsplan-2002-gewop-2002
ONTWERP VAN GEWESTELIJK PLAN VOOR DUURZAME ONTWIKKELING, 2013. Brussels
Hoofdstedelijk Gewest.
ONTWERP VAN GEWESTELIJK PLAN VOOR DUURZAME ONTWIKKELING, 2016. Een grondgebied ten
dienste van de Brusselaars. Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
 GEWESTELIJK PLAN VOOR DUURZAME ONTWIKKELING, 2018. Samen bouwen aan het Brussels Gewest
van morgen. Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Beschikbaar op: https://perspective.brussels/sites/
default/files/documents/gpdo_2018_nl.pdf

ANNEXES
Ijkpunten met betrekking tot de context waarin de GewOP’s zijn opgesteld

Brussels Studies , Collection générale

17

Het landschap in het Brusselse overheidsoptreden: een categorie in ontwikkeling

NOTES
1. De analyse heeft betrekking op de inhoud van de eerste twee GewOP’s van 1995 en
van 2002, op de twee ontwerpen van Gewestelijk Plan voor Duurzame Ontwikkeling
[2013; 2016] en op de definitieve versie ervan [2018], steeds in de Franse taal.
2. Dit zal in een tweede deel van het onderzoek leiden tot de invraagstelling van de manier
waarop de categorie ‘landschap’ zich verhoudt tot het terrein, met andere woorden via concrete
projecten en operationele instrumenten, om de werkelijke gevolgen ervan te verifiëren.
3. Het betreft hier meer bepaald een lexicometrische analyse van de coöccurrenties om
te achterhalen voor welke termen de kans groot is dat ze dicht bij een andere term
opduiken. Bij zo'n analyse veronderstelt men dat een term betekenis krijgt in zijn
relatie tot de andere woorden binnen eenzelfde contexteenheid [Née, 2017; Bardin,
2013]. Concreet werd de analyse uitgevoerd met behulp van de analysesoftware Antconc
[Anthony, 2014.] voor de Franstalige termen die gevormd zijn op de wortel “paysag”
(ofwel 6 varianten: “paysage”, “paysages”, “paysager”, “paysagers”, “paysagère”,
“paysagères”). De gebruikte contexteenheid was 10 woorden voor en 10 woorden na de
kern.
4. Aangezien de inkomstenbelasting een bron van inkomsten is voor het Gewest, zijn deze
inkomsten onderhevig aan de schommelingen in het aantal inwoners en hun financiële middelen.
5. Volgens de cijfers van het BISA zijn er 150 000 inwoners bij gekomen tussen 2009 en 2020.
