De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek voor 1795 en de publiciteit
University of Groningen

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek voor 1795 en de publiciteit
Koopmans, J.W.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.6251
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2005
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Koopmans, J. W. (2005). De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek voor 1795 en de
publiciteit. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 120(3), 379 - 396.
https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6251

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 17-07-2024

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek voor 1795 en
de publiciteit*

JOOP W. KOOPMANS

Over de Staten-Generaal tijdens de Republiek, over hun vergaderingen en gedeputeerden, hun voorzitters, commissies en personeel is inmiddels het nodige bekend.1 Wellicht zelfs meer dan de vroegmoderne politieke elite wenselijk zou hebben gevonden.
 Voor haar was het destijds normaal dat slechts de toplaag zich met politieke zaken
bezighield en de wijze van besluitvorming aan het gewone volk voorbijging. Maar
kon of wilde zij de massa onwetend houden van het reilen en zeilen van ‘Hunne of
Hare Hoog Mogenden’, zoals de Staten-Generaal steevast in de pers werden aangeduid? Kreeg het Nederlandse publiek buiten de politieke arena uiteindelijk toch inzicht
in het verloop van de vergadering van de generaliteit, bijvoorbeeld aan de hand van
kranten en uitgelekte notities, of via het nieuws vanuit de gewestelijke vergaderingen?2
Door de geslotenheid van politieke vergaderingen te verbinden met de opkomst van
de vroegmoderne pers wil ik verduidelijken welke dimensies van de toenmalige
vergadercultuur als vanzelfsprekend werden ervaren, wat verzwegen werd en binnenskamers bleef, en aan welke aspecten nieuwsleveranciers aandacht schonken of mochten
schenken. Dergelijke vragen sluiten aan bij de internationale discussies over het spanningsveld dat altijd tussen pers en politiek heeft bestaan.3 De berichtgeving over een
incident in de Staten-Generaal van 1787 brengt ons hieronder op het spoor van zowel
voor tijdgenoten bekende vergaderrituelen en tradities als de geheimen van het generaliteitsoverleg.
Vooraf echter eerst enkele opmerkingen. Bij de bestudering van nieuwsbronnen moeten we ons realiseren dat de wijze van vergaderen zelden een apart onderwerp is,
hooguit in uitzonderlijke omstandigheden zoals momenten van grote onvrede en intens
* Met dank aan Henk Boels, Ida Nijenhuis, Theo Thomassen en Henk te Velde voor hun nuttige
kanttekeningen.
1
Een moderne studie over de Staten-Generaal ontbreekt, maar wordt voorbereid door Theo Thomassen.
 Nog altijd bruikbaar zijn de hoofdstukken van H. Smitskamp, I. Schöffer en N. M. Japikse in: S. J. Fockema
Andreae, H. Hardenberg, ed., 500 Jaren Staten-Generaal in de Nederlanden. Van Statenvergadering tot
volksvertegenwoordiging (Assen, 1964); meer recent: G. de Bruin, Geheimhouding en verraad. De geheimhouding van staatszaken ten tijde van de Republiek (1650-1750) (Den Haag, 1991); A. J. C. M.
Gabriëls, De heren als dienaren en de dienaar als heer. Het stadhouderlijk stelsel in de tweede helft van de
achttiende eeuw (Den Haag, 1990) en de papers van J. Roelevink, T. H. P. M. Thomassen en A. Th. van
Deursen in: A. J. Veenendaal jr., J. Roelevink, ed., Unlocking government. Archives of the early modern
period (Den Haag, 1995). Verfrissend in dit kader is W. van Vree, Nederland als vergaderland. Opkomst
en verbreiding van een vergaderregime (Groningen, 1994).
2
Deze vragen zullen op basis van steekproeven in enkele kranten met een landelijk bereik, een paar
regionale kranten en enige nieuwsboeken worden verkend.
3
Zie bijvoorbeeld B. Dooley, S. A. Baron, ed., The politics of information in early modern Europe
(Londen-New York, 2001) en J. W. Koopmans, ed., News and politics in early modern Europe (15001800) (Leuven, Parijs, Dudley MA, 2005).
 BMGN, 120 (2005) afl. 3, 379-396

380

Joop W. Koopmans

gewenste hervormingen. De onderzoeker moet het hierdoor hebben van terloopse
opmerkingen in publicaties van de Staten-Generaal en schaarse berichten over hun
besluiten in de pers. Verder mag duidelijk zijn dat kranten en nieuwsboeken pas in de
loop van de zeventiende eeuw een rol gingen spelen in de nieuwsvoorziening van de
Republiek. Ze hadden aanvankelijk slechts een gering publiek en waren vooral gericht
op kooplieden.4 Informatie over vergaderingen van de Staten-Generaal in de vroegste
periode van de Republiek bereikte de bevolking hoofdzakelijk via pamfletten, geschreven (nieuws)brieven en bovenal mondelinge communicatie. Ze was hierdoor beduidend fragmentarischer dan aan het einde van de achttiende eeuw, toen het publiek
met veel meer persuitingen werd geconfronteerd en de openheid toenam. Ook in die
tijd verschenen nog de meeste kranten in het gewest Holland.5 Hoewel de Hollandse
kranten wel te koop waren in andere gewesten, zullen de regionale verschillen in de
verspreiding van nieuws — en tegelijk de bekendheid met de Staten-Generaal —
groot zijn geweest.
Tumult met twee gedeputeerden in 1787
In juni 1787 vermeldde de Nederlandse pers dat er ‘hooge twisten’ in de Staten-Generaal waren voorgevallen. Deze onenigheid kwam voort uit de toenemende polarisatie
tussen prinsgezinden en patriotten in die tijd. De politieke spanningen hadden in
Utrecht zelfs geleid tot de splitsing van de gewestelijke statenvergadering in twee
vijandige kampen. Hierdoor verschenen er namens dit gewest ook twee delegaties in
de Staten-Generaal. Prinsgezinde gedeputeerden van Gelderland, Zeeland en Friesland
lagen overhoop met patriotse afgevaardigden uit Holland, Overijssel en Groningen
over de vraag welke delegatie uit Utrecht de rechtmatige was.6 Een extra avondvergadering op zaterdag 16 juni over deze problematiek had nota bene tot een rel geleid,
met volgens een aantal kranten twee van de Utrechtse gedeputeerden in de hoofdrol.
 De prinsgezinde afgevaardigde Willem René baron van Tuyll van Serooskerken zou
met zijn degen de patriotse gedeputeerde Jan Anthony d’Averhoult hebben bedreigd,
zowel tijdens als na afloop van de vergadering.7 Omstanders hadden de beide heren
gekalmeerd, in het bijzijn van veel volk dat in korte tijd op de been was gekomen. De
griffier van de Staten-Generaal Hendrik Fagel, de Hollandse raadpensionaris Pieter
Bijvoorbeeld O. Lankhorst, ‘Newspapers in the Netherlands in the seventeenth century’, in: Dooley,
Baron, The politics, 151-159.
5
Pas halverwege de achttiende eeuw beschikten ook de meest noordelijke gewesten over eigen kranten.
M. Schneider, J. Hemels, De Nederlandse krant 1618-1978. Van ‘nieuwstydinghe’ tot dagblad (4e druk;
Baarn, 1979) 46-54; P. J. H. M. Theeuwen, Pieter ’t Hoen en De Post van den Neder-Rhijn (1781-1787)
(Hilversum, 2002) 72-76, 575-586.
6
Resolutien van de Hoog Mogende Heeren Staaten Generaal (Res. St-Gen), 1787 (16 juni) 610-611.
7
De Leydse Courant (LeyC) van 18 juni 1787 beschrijft het incident uitgebreid. Zie verder noot 9. Van
Tuyll van Serooskerken (1743-1839) was heer van Zuilen en Westbroek en voorzitter van de Utrechtse
Ridderschap sinds 1776. Hij verscheen als representant van het naar Amersfoort uitgeweken prinsgezinde
deel van de Utrechtse Staten. D’Averhoult verscheen namens het patriotse deel dat zijn positie vanuit de
stad Utrecht probeerde te legitimeren. D’Averhoult (1756-1792) werd tijdens de Franse Revolutie voorzitter
van de Franse Assemblée Nationale. C. Dekker, e. a., ed., Geschiedenis van Utrecht vanaf 1780 (Utrecht,
1997) 75, 77, 82.
 4

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek

381

van Bleiswijk en de andere aanwezige gedeputeerden waren geschokt geweest. Ook
over de afloop van het voorval gaven de courantiers hun lezing. De volgende ochtend
zou baron van Tuyll op laffe wijze zijn excuses hebben aangeboden, tijdens een gevecht
met D’Averhoult in het Haagse Bos.8
Volgens de Nieuwe Nederlandsche jaarboeken hadden diverse kranten de ruzie
vrijwel identiek in ‘allerhaatlykste kleuren’ afgeschilderd. Dit prinsgezinde nieuwsboek probeerde achteraf de berichtgeving over het incident als laster te ontzenuwen,
met een geruststellende getuigenverklaring van drie militairen, een persbericht van
D’Averhoult en een open brief van de baron. Beide heren hadden zich volgens de militairen tijdens hun ontmoeting eervol gedragen. D’Averhoult typeerde de baron als
‘een braaf en eerlyk man’ en Van Tuyll ontkende nadrukkelijk dat D’Averhoult hem
of de vergadering had beledigd.9 Het is de vraag of het Nederlandse publiek deze teksten voor waar heeft gehouden. Geen rook zonder vuur, zo zullen talloze lezers hebben
gedacht. De beide heren hadden toch niet zonder reden een ontmoeting in het bos
gearrangeerd. De aanwezigheid van de militairen duidt bovendien op een dueloproep,
een vorm van conflictbeslechting die destijds niet ongebruikelijk was tussen hooggeplaatsten.10
Ook uit de resoluties van de Staten-Generaal valt nu op te maken dat er een incident
was geweest. Anders hadden baron van Tuyll en D’Averhoult geen spijt hoeven
betuigen in de eerstvolgende vergadering op maandag 18 juni. Op aandrang van de
presiderende gedeputeerde verklaarden zij toen dat het ‘hun leed [was] geweest dat
’er zaturdag avond eenige ontrusting aen de vergadering [was] toegebracht’ en dat zij
intussen hun ‘questie’ volledig hadden opgelost. De aanwezige afgevaardigden
beschouwden hiermee de zaak als afgedaan.11 De enigszins cryptische omschrijving
van het voorval in de besluitenlijst doet vermoeden dat de aanwezigen de reputatie
van D’Averhoult en Van Tuyll, maar misschien nog meer het prestige van de StatenGeneraal, ook intern niet verder wilden schaden. Schermutselingen tussen gedeputeerden waren ongewenst en hoorden niet voor te komen. Voor griffier Hendrik Fagel
was de kwestie extra pijnlijk, omdat baron van Tuyll zijn schoonzoon was. De Holland8
Nieuwe Nederlandsche jaarboeken, of vervolg der merkwaardigste geschiedenissen die voorgevallen
zyn in de Vereenigde Provincien, de Generaliteitslanden en de volkplantingen van den staat (NNJ), XXIV
(1787) 1273, 1762-1763.
 9
Van Tuyll reageerde op een bericht in de prinsgezinde Brielse Courant van 19 juni. De getuigen waren
de kapitein ingenieur A. van Helden en de luitenanten D. T. van Grovestins en Hobba Aylva Eberstein.
NNJ, XXIV (1787) 1259-1260, 1264-1266, 1272-1273; LeyC (1787) 22 juni; Oprechte Haerlemsche
Courant (OHaC) (1787) 19, 21 juni. De berichtgeving over het incident komt inderdaad in verschillende
kranten overeen. De weergave in de destijds (gematigd) patriotse OHaC van 19 juni (geciteerd in NNJ) is
zelfs identiek aan die in de eveneens patriotsgezinde Groninger Courant (GrC) van 22 juni. In de
voorzichtige (prinsgezinde) Amsterdamsche Courant (AmC) en de ‘neutrale’ (prinsgezinde) Leeuwarder
Courant (LC) staan daarentegen geen berichten over het incident.
10 Over het incident ook N. M. Japikse, ‘De Staten-Generaal in de achttiende eeuw (1717-1795)’, in:
Fockema Andreae, Hardenberg, ed., 500 Jaren Staten-Generaal, 99-141, aldaar 137 en Gabriëls, De heren
als dienaren, 405 (met in noot 445 oudere literatuur over het incident). Over het duel, dat nog in de vroege
twintigste eeuw voorkwam, bijvoorbeeld U. Frevert, Ehrenmänner. Das Duell in der bürgerlichen Gesellschaft (München, 1991).
11 Res. St-Gen, 1787 (18 juni) 612-613.
 382

Joop W. Koopmans

se afgevaardigden lieten nog wel aantekenen dat zij vrijelijk over de affaire wilden
kunnen spreken in hun eigen Statenvergadering. Het incident had zich immers op het
Haagse Binnenhof — en daarmee Hollands grondgebied — afgespeeld.12
De volgende dag, op dinsdag 19 juni, zouden eveneens de Staten van Holland de
affaire behandelen. Zij deden dit op basis van het onderzoeksverslag van hun hofmajoor
H. P. Tinne. Dit rapport, dat in de Hollandse resoluties is opgenomen, komt in grote
lijnen met het krantennieuws van dezelfde week overeen. Tinne verklaarde dat hij
toevallig zaterdagavond rond acht uur op het Binnenhof was gearriveerd en baron
van Tuyll op de trap buiten de vergaderzaal met een ontblote degen tegenover D’Averhoult had zien staan. Vervolgens had hij geconstateerd dat enige heren D’Averhoult
naar binnen hadden getrokken. De hofmajoor had de baron vriendelijk bevolen de
degen op te steken, waarop deze had geantwoord: ‘ne touche pas a mon épée, ou vous
êtes un homme mort.’ Van Tuyll had echter aan het bevel gehoor gegeven, zodra hem
duidelijk was geworden wie hij voor zich had. Tinne had hem vervolgens tot buiten
de poort uitgeleide gedaan. Het rapport eindigt met de vermelding dat het incident
weinig toeloop had veroorzaakt, zodat Tinne de aangeboden assistentie van de grenadierswacht had kunnen afslaan.13 In de kranten was daarentegen — zoals hierboven
al staat vermeld — wel sprake van veel toegesnelde aanwezigen. Mogelijk wilde
Tinne de Hollandse gedeputeerden geruststellen door de publieke belangstelling te
bagatelliseren en tegelijk zijn eigen optreden positief voorstellen, of het krantennieuws was overdreven. Hoe het ook zij, de Staten van Holland namen het rapport
voor kennisgeving aan en gingen daarna — evenals de Staten-Generaal hadden gedaan
— over tot de orde van de dag.14 En deze was in 1787 al rumoerig genoeg.
 Was het voorval tussen baron van Tuyll en D’Averhoult uitzonderlijk in de geschiedenis
van de Staten-Generaal? Alleen al de reacties van betrokkenen op de berichtgeving
in de pers wijzen bevestigend in deze richting. Ook het gegeven dat de Staten van
Holland het incident onderzochten, onderstreept het vermoeden van een uitzondering.
Door de beschikbaarheid over diverse documenten kunnen wij nu tot een dergelijke
afweging komen. Degenen die in de tijd zelf buiten de politieke elite stonden, konden
echter dit type vragen minder gemakkelijk beantwoorden. De meeste vergaderingen
van representatieve instellingen waren immers in de vroegmoderne tijd niet toegankelijk voor het gewone volk en de besluitvorming werd slechts in beperkte mate —
rechtstreeks en via de pers — openbaar gemaakt.15 Uitzonderlijk was bijvoorbeeld de
Ibidem.
Resolutien Staten van Holland (Res. SvH), 1787 (19 juni), 3466-3467.
14 Ibidem, 3468. De OHaC vermeldt alleen dat het rapport van Tinne ‘commissoriaal’ is gemaakt en
bevat geen informatie over de inhoud ervan (1787: 21 juni).
15 Bij de Staten-Generaal bestond intern ook nog het onderscheid tussen ordinaris en secrete resoluties.
In 1669 werd begonnen met het drukken van resoluties om kosten te besparen. Th. van Riemsdijk, De
griffie van Hare Hoog Mogenden. Bijdrage tot de kennis van het archief van de Staten-Generaal der
Vereenigde Nederlanden (Den Haag, 1885) 47-49, 103-104; De Bruin, Geheimhouding, 235-236. Sinds
1915 wordt gewerkt aan de uitgave van de resoluties van de Nederlandse Staten-Generaal vanaf 1576, in
de grote serie van de Rijks Geschiedkundige Publicatiën. Zie voor de stand van zaken de website van het
Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, www.inghist.nl (zoek via Onderzoek en zoekterm ‘StatenGeneraal’).
 12
13

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek

383

openbare voorlezing van de agenda — toen propositie geheten — in de Friese Statenvergadering. Maar ook deze bijeenkomst bleef na dit onderdeel een gesloten zitting.16
Het was dan ook nergens in de Republiek algemeen bekend hoe vaak er conflicten
tussen gedeputeerden voorkwamen en hoe heftig woordenwisselingen konden zijn.
De regenten hoopten zo vrijuit te kunnen spreken, zoals dat in het huidige Nederland
met zittingen van het kabinet nog altijd het geval is.
De angst voor censuur en het verspelen van publicatierechten resulteerden bovendien
in een behoedzame pers, die veel meer over de buitenlandse dan de binnenlandse
politiek durfde te speculeren. Courantiers maakten weliswaar braaf uit eigen beweging
of namens de gezagdragers nieuwe verordeningen bekend, maar ze schreven nauwelijks over het voorafgaande overleg, om nog maar te zwijgen over precaire politieke
verhoudingen en achtergronden.17 Ook bij het gememoreerde incident van 1787 legden
de kranten niet uit waardoor de ‘hooge twisten’ in de Staten-Generaal waren ontstaan.
 Gezien de herkomst en voorgeschiedenis van D’Averhoult en Van Tuyll moest het
lezend publiek zelfstandig concluderen dat deze te maken hadden met de gepolariseerde toestand waarin de Republiek in 1787 verkeerde.18 Nieuws over de toestand in
Utrecht en de reacties van de Staten-Generaal drongen slechts mondjesmaat door in
de pers. Lezers konden zich alleen een begrijpelijk beeld van de situatie vormen door
berichten uit verschillende kranten te combineren. Over de toestand in Utrecht informeerde bijvoorbeeld de neutrale Leeuwarder Courant haar lezers vrijwel alleen door
zonder toelichting vrijgegeven resoluties van de Staten-Generaal en de Staten van
Holland te plaatsen.19 Dit geldt in meer of mindere mate eveneens voor de meer gelezen Hollandse kranten. Zo citeerde de doorgaans voorzichtige Amsterdamsche Courant
de lange brieven van de Staten van Utrecht aan Den Haag over de politieke strijd in
hun gewest. De Oprechte Haerlemsche Courant en de Leydse Courant, beide op de
hand van de patriotten, presenteerden weer andere informatie.20 De berichtgeving
was kortom verbrokkeld en verre van compleet.
Bekende vergadertradities en rituelen
Namens de geünieerde gewesten hielden de Staten-Generaal zich tijdens hun vergaderingen in hoofdzaak bezig met de terreinen van de defensie, buitenlandse politiek,
16 A.-P. van Nienes, B. de Vries, S. van der Woude, Fryslân 500. 1498-1998. Vijf eeuwen provinciaal
bestuur (Leeuwarden, 1998) 55.
17 Circa 1780 kwam hierin verandering. Zie bijvoorbeeld M. J. Broersma, Beschaafde vooruitgang. De
wereld van de Leeuwarder Courant 1752-2002 (Leeuwarden, 2002) 95, 101.
18 Ook in Friesland had zich te Franeker een patriotse Statenvergadering gevormd. Zie bijvoorbeeld
AmC (1787) 13, 20 september. De Leeuwarder Courant berichtte hierover pas toen deze groepering naar
Frankrijk was gevlucht. M. Broersma, ‘Constructing public opinion. Dutch newspapers on the eve of a
revolution (1780-1795)’, in: Koopmans, News and politics, 219-235, aldaar 219.
 19 Bijvoorbeeld LC (1787) 31 januari; 3, 10, 24 februari; 18, 25 april; 16, 19, 30 mei; 20, 23 juni; 28 juli.
Ook na 1787 zouden zulke vrijgegeven extracten te vinden zijn in de LC. Broersma, Beschaafde vooruitgang,
99-101.
20 Bijvoorbeeld AmC (1787) 6, 9 januari; 1, 3, 8 februari; 12 april; OHaC (1787) 2, 5, 12 juni (‘De
Amersfoortsche dwingelanden’).
 384

Joop W. Koopmans

handelscompagnieën en uniefinanciën. Daarnaast waren zij belast met het bestuur
van de generaliteitslanden. Een aantal voor het oog waarneembare aspecten van hun
vergaderingen was voor tijdgenoten alom bekend.21 Zo kon het gewone volk — ook
zonder nieuwsbronnen te raadplegen — opmerken dat de Staten-Generaal altijd in
Den Haag vergaderden. In 1588 was het Haagse Binnenhof door de dominantie van
het gewest Holland de gemeenschappelijke vergaderplaats geworden van de opstandige
gewesten. In de voorgaande jaren hadden de Staten-Generaal ook nog in Brabantse
en Vlaamse steden overleg gevoerd, maar door het verloop van de Opstand waren
deze plaatsen afgevallen. De keuze voor Den Haag als vergadercentrum pakte voordelig uit voor de Hollandse gedeputeerden, die gewoonlijk eveneens op het Binnenhof
bijeenkwamen. Zij konden voor tussentijds overleg eenvoudig de ene voor de andere
vergaderzaal inruilen, terwijl ruggespraak voor de gedeputeerden uit de overige
gewesten een tijdrovende bezigheid was. Bij belangrijke besluiten was het bovendien
mogelijk in rap tempo veel Hollandse gedeputeerden op te trommelen. Dit betekende
geen toename van het Hollandse stemgewicht — elk stemhebbend gewest had zoals
bekend slechts één stem —, maar hiervan zou soms een intimiderend effect zijn
uitgegaan.22
Hoewel de Republiek verschillende keren in haar bestaan is bedreigd, hebben de
Staten-Generaal nooit vanwege oorlogsdreiging Den Haag hoeven te verlaten. Alleen
uit praktische overwegingen is wel eens voor een andere locatie gekozen.23 Kort vóór
het herstel van de macht van Willem V in 1787 overwoog het prinsgezinde deel de
vergadering te verplaatsen naar Nijmegen, uit onvrede over de politieke lijn van de
Staten van Holland.24 Volgens de patriotse Oprechte Nederlandsche Courant wilde
Amsterdam toen maatregelen nemen om te voorkomen dat generaliteitsgelden en
-documenten uit Den Haag zouden verdwijnen.25 Door de Pruisische interventie werd
echter het plan tot splitsing van de Staten-Generaal en verhuizing van de vergadering
door de realiteit ingehaald.
 Verder konden inwoners en bezoekers van Den Haag met eigen ogen de frequentie
van vergaderen en de tijden van de bijeenkomsten registreren. Aan het einde van de
zestiende eeuw waren er al vrijwel dagelijks vergaderingen nodig om alle zaken te
kunnen afhandelen. Dit vergaderritme van de Staten-Generaal was in vergelijking
met andere Europese parlementen ongekend hoog.26 De hoge Nederlandse frequentie
Het woord ‘bekend’ slaat hier primair op de comtemporaine bekendheid, maar impliceert ook de
optekening in de literatuur.
22 Halverwege de zeventiende eeuw committeerden de meeste gewesten circa vijf à zes personen, behalve
Gelderland (circa vijftien) en Utrecht (drie). Van Vree, Nederland als vergaderland, 127; I. Schöffer,
‘Naar consolidatie en behoud onder Hollands leiding (1593-1717)’, in: Fockema Andreae, Hardenberg,
500 Jaren Staten-Generaal, 67-68, 78-79; De Bruin, Geheimhouding, 134-135, 149.
23 In bijvoorbeeld 1608 is er in Bergen op Zoom vergaderd en in 1629 te Utrecht, Bommel en Vught.
Schöffer, ‘Naar consolidatie’, 66.
24 Zie bijvoorbeeld NNJ, XXIV (1787) 3072 en LC (1787) 11 augustus. Volgens deze berichten kwam
de oproep van de Utrechtse Staten te Amersfoort.
25 NNJ, XXIV (1787) 3102-3103.
26 Ter vergelijking: het Engelse Lagerhuis kwam in de tien jaren vóór 1688 in totaal 171 dagen bijeen en
tussen 1689 en 1698 1300 dagen. In de achttiende eeuw lag het gemiddelde op ongeveer honderd dagen
per jaar. J. Black, Parliament and foreign policy in the eighteenth century (Cambridge, 2004) 15-16, 234.
21

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek

385

is echter eenvoudig te verklaren. De Staten-Generaal van de Republiek gingen vanwege
het ontbreken van een landsheer overkoepelende (regerings)taken uitoefenen die vergelijkbare standenvergaderingen in het buitenland niet, of in veel mindere mate bezaten.
 Ook het bestuur van de generaliteitslanden vroeg ruime aandacht. Bovendien vergde
de bestaande consensuscultuur als gevolg van de federale structuur van de Republiek
veel tijd. Het was de bedoeling dat de gedeputeerden op werkdagen tussen 10.00 en
12.30 uur vergaderden. Er waren af en toe ook middag- en avondvergaderingen, en
zelfs overleg op de zondag was niet uitgesloten, uiteraard na de gereformeerde ‘predicatie.’ In de achttiende eeuw wisten de gedeputeerden hun formele vergadertijd in
normale omstandigheden te beperken tot ongeveer een uur, doordat veel werkzaamheden werden gedelegeerd of in commissieverband werden voorbereid en afgehandeld.27 We mogen hieruit concluderen dat de meeste procedures toen hun vaste vorm
hadden aangenomen.
 De courantiers noemden de vergadertijden van de Staten-Generaal soms in de aanloop
van berichten, zoals al bleek bij het besproken incident van 1787. En passant drongen
via de pers zulke gegevens dus ook buiten het Haagse circuit door. Vooral speciale
vergaderingen op afwijkende tijden, die meestal het gevolg waren van bijzondere
omstandigheden, werden vermeld in de kranten.28 Buitengewone publiciteit zou men
verwachten bij de twee grote vergaderingen van 1651 en 1716-1717, die beide uitzonderlijk waren in de geschiedenis van de Nederlandse generaliteit. Een aanzienlijk
aantal gedeputeerden uit alle stemhebbende gewesten besprak toen de toekomst van
de Republiek. Bij de Grote Vergadering van 1651 moeten we ons echter afvragen of
de Nederlandse bevolking daarover al nieuws via kranten bereikte, omdat de verspreiding van dit medium in die tijd nog beperkt was.29 Bovendien waren de berichten in
de kranten uitermate summier. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een bewaard gebleven editie
van de Amsterdamse Ordinaris Dingsdaegshe Courante, waarin over de voorbereiding
van de Grote Vergadering in de huidige Ridderzaal slechts enkele regels staan.30 De
Staten-Generaal droegen niettemin ook zelf aan de informatievoorziening bij door
bepaalde teksten te laten drukken en in pamfletvorm te verspreiden. Zo werd in dit
geval de openingstoespraak van 1651, uitgesproken door voorzitter en raadpensionaris
Jacob Cats, gepubliceerd.31
27 In het reglement van 1577, dat in hoofdlijnen tot het einde van de Republiek is gehanteerd, stond de
bepaling dat de Staten-Generaal zouden vergaderen van 8.00 tot 11.30 en van 16.00 tot 18.00 uur. Ook
11.00 uur is de aanvangstijd geweest. M. Gachard, Actes des États Généraux des Pays-Bas, 1576-1585, I,
6 septembre 1576-14 août 1578 (Brussel, 1861) 440; Van Vree, Nederland als vergaderland, 123, 127;
Gabriëls, De heren als dienaren, 306-307; De Bruin, Geheimhouding, 138.
28 Bijvoorbeeld AmC (1787) 17 mei; 3, 10 juli.
 29 Van de eerste kranten in de Republiek zijn weinig exemplaren bewaard gebleven. I. Maier, ‘Amsterdamer und Haarlemer Zeitungen (‘Couranten’) des 17. Jahrhunderts im Niedersächsischen Staatsarchiv
zu Oldenburg’, Gutenberg-Jahrbuch, LXXVIII (2003) 170-191 en ‘Niederländische Zeitungen (‘Couranten’) des 17. Jahrhunderts im Russischen Staatsarchiv für alte Akten (RGADA), Moskau’, GutenbergJahrbuch, LXXIX (2004) 191-218. In de verzameling Nederlandse kranten van het Niedersächsisches
Staatsarchiv te Oldenburg (256 exemplaren), verschenen tussen 1640 en 1667, trof ik amper berichten
over de Staten-Generaal aan.
30 Ordinaris Dingsdaegshe Courante (OrDC) (10 januari 1651).
31 Aanvanck van de Groote Vergaderinge der Vereenichde Nederlanden (Leiden, 1655). W. P. C. Knuttel

386

Joop W. Koopmans

Een nieuw verschijnsel halverwege de zeventiende eeuw was de uitgave van de
Hollantsche Mercurius, een verzameling van allerlei berichten en documenten in
boekvorm. Wat betreft de Grote Vergadering van 1651 biedt dit nieuwsboek echter
weinig meer dan de kranten hadden bekendgemaakt. Er was weliswaar aandacht voor
de voorbereidingen van de bijeenkomst, de Hollandse ontvangst van gedeputeerden
uit andere gewesten en de openingszitting. Maar daarna zweeg de redacteur over de
beraadslagingen, tot de slotzitting in augustus 1651. Toen waren het opnieuw vooral
de uiterlijke kenmerken waaraan hij woorden wijdde, zoals de kerkdienst ter ere van
de sluiting en de giften van de generaliteit aan de Haagse armen. Wel publiceerde hij
de door de Staten-Generaal vrijgegeven lijst van artikelen waarin de resultaten van
de maandenlange bijeenkomst waren samengevat.32 De redacteuren van nieuwsboeken
als de Hollantsche Mercurius en de Nederlandse historieschrijvers zouden veel van
zulke publicaties van de Staten-Generaal integraal overnemen en zo de bekendheid
van de politieke gang van zaken bevorderen.
 In de tijd van de Grote Vergadering van 1716-1717 telde de Republiek circa zeven
regelmatige kranten en verscheen in plaats van de Hollantsche Mercurius de halfjaarlijkse Europische Mercurius op de markt. Merkwaardig genoeg is er in dit nieuwsboek,
waarin altijd veel plakkaten en resoluties van de Staten-Generaal zijn gepubliceerd,
geen enkele aandacht voor deze tweede grote vergadering.33 In de kranten was de
aandacht voor de beraadslagingen op dat moment eveneens gering. Ze maakten af en
toe melding van voortzetting van de bijeenkomsten door de ‘extraordinaris gedeputeerden’, maar speculeerden niet over onderwerpen en uitkomsten.34 Het was dus nog
steeds niet gewoon te schrijven over uitblijvende hervormingen van het staatsbestel.
De prioriteit in de nieuwsvoorziening lag ook nog bij andersoortige berichten.
Bij reguliere vergaderingen van de Staten-Generaal was het aantal aanwezigen, met
gemiddeld slechts enkele gedeputeerden per stemhebbend gewest, relatief gezien
gering. Niet alle gedeputeerden woonden tegelijkertijd alle zittingen bij. Altijd waren
er gedeputeerden wegens verplichtingen afwezig en verbleef een deel van hen in het
gewest van herkomst of elders. Het is belangrijk te beseffen dat de bijeenkomsten

vermoedt dat de rede kort na de opening in een eerdere druk is verschenen. Catalogus van de pamflettenverzameling berustende in de Koninklijke Bibliotheek (Den Haag, 1890-1920; herdruk Utrecht, 1978) nr.
7029. De Friese afgevaardigde Piblo de Doma gaf het woord aan Cats in de vergadering, die meer als
congres dan als parlement is getypeerd. L. J. Rogier, ‘De vestiging van de Ware Vrijheid’, in: Algemene
Geschiedenis der Nederlanden, VII (Utrecht, 1954) 1-57, aldaar 7-16; W. Frijhoff, M. Spies, 1650. Bevochten
eendracht (Den Haag, 1999) 79-80.
32 Hollantsche Mercurius etc. (HoM) (2e druk; Haarlem, 1752); (1750) 60, 63; (1751) 2, 94-101. Deze
kroniek verscheen sinds 1650.
 33 J.W. Koopmans, ‘De presentatie van het nieuws in de Europische Mercurius (1690-1756)’, Mededelingen van de Stichting Jacob Campo Weyerman, XXIII (2000) 117-133, aldaar 124. Simon van
Slingelandt, op dat moment secretaris van de Raad van State, presenteerde in deze vergadering hervormingsvoorstellen. J. G. de Vos, ‘De tweede Grote Vergadering’, Bijdragen voor vaderlandsche geschiedenis
en oudheidkunde, 3e serie IX (1896) 276-351.
34 Bijvoorbeeld OHaC (1716) 1, 10, 26 december; (1717) 13 februari; AmC (1717) 14, 21 januari; 11, 25
februari; 13 maart; 29 april; 25 mei.
 De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek

387

van de Staten-Generaal hierdoor het karakter hadden van een dagelijks bestuur.35 Een
kleine vergaderruimte, verkregen op de eerste verdieping van het Binnenhof, was
dan ook toereikend.36 Zittingen in aparte kamers, zoals veel standenvergaderingen in
Europa kenden, hebben de Staten-Generaal van de Republiek nooit gehouden. Strikt
genomen waren zij ook geen standenvergadering, maar een overlegorgaan tussen
vertegenwoordigers van een aantal soevereine gewesten.37 Praktisch gezien zou splitsing in verschillende kamers trouwens overbodig zijn geweest, gelet op het geringe
aantal representanten, dat in de zeventiende eeuw weliswaar opliep van circa vijfentwintig tot een vijftigtal vaste gedeputeerden.38 Binnen deze groep was er altijd een
kleine kring van afgevaardigden die geleidelijk kennis en ervaring kon overdragen
op nieuwkomers. In het begin van de achttiende eeuw bestond de ‘inner circle’ uit
ongeveer twintig personen en varieerde het aantal aanwezigen per vergadering tussen
elf en eenendertig.39
In de landsheerlijke periode hadden de aanwezige gedeputeerden achter elkaar op
banken gezeten, tegenover de vorst en de vertegenwoordigers van het Hof, die stoelen
hadden op een podium.40 Deze opstelling veranderde tijdens en door de Opstand. In
1590 namen de Staten-Generaal een langwerpige tafel met achtentwintig stoelen in
gebruik. Huishoudelijk personeel en gasten konden de buitenwereld vertellen dat de
vergadertafel en de stoelen groene bekleding hadden.41 In 1648 werden de wapens
van de generaliteit op de kussens geborduurd. Voor de gewesten Gelderland en Holland
waren er elk zes stoelen, Zeeland en Friesland hadden ieder drie en Utrecht, Groningen
en Overijssel elk twee. De weekvoorzitter en een andere afgevaardigde van het presiderende gewest zaten tussen de gedeputeerden van Holland en Friesland (en daarnaast
Groningen). De vertegenwoordigers van Gelderland, Zeeland, Utrecht en Overijssel
hadden hun zetels aan de overkant van de tafel. De gedeputeerden van Gelderland en
Holland, de meest aanzienlijke gewesten, zaten dicht bij de voorzitter. Aan de beide
uiteinden waren er stoelen voor de stadhouder en de eerste of de tweede griffier. De
stadhouderlijke zetel, die evenals de voorzittersstoel meer versierd was dan de andere
stoelen, werd weggehaald in tijden waarin de stadhouder in Holland ontbrak. Wanneer
het aantal stoelen niet toereikend was, moesten de extra aanwezige gedeputeerden tevreden zijn met een staanplaats. Pas bij de verbouwing van 1696 zouden de ruimten

35 De Raad van State, die nog meer als een dagelijks comité oogde en de Staten-Generaal veel werk uit
handen nam, blijft hier buiten beschouwing.
 36 Zie de hoofdstukken van R. Liesker en M. E. Tiethoff-Spliethoff, in: Het Binnenhof. Van grafelijke
residentie tot regeringscentrum (Dieren, 1984).
37 Ook Gabriëls, De heren als dienaren, 301-302, wijst erop dat de Staten-Generaal bepaalde kenmerken
van een ‘college’ bezaten. De typering ‘vergadering’ is echter correcter volgens hem.
38 Schöffer, ‘Naar consolidatie’, 80-81; De Bruin, Geheimhouding, 134.
39 Steekproef 1711-1713.
40 Zie bijvoorbeeld de ets van Frans Hogenberg met daarop de troonsafstand van Karel V in 1555, onder
andere afgebeeld in K. Kinds, ed., Kroniek van de opstand in de Lage Landen. Actuele oorlogsverslaggeving
uit de zestiende eeuw met 228 gravures van Frans Hogenberg, I ([Wenum Wiesel], 1999) 13.
41 Zie ook T. H. P. M. Thomassen, ‘De lotgevallen van een ambtelijke duizendpoot. De kamerbewaarder
van de Staten-Generaal in de tijd van de Republiek’, Jaarboek Die Haghe (1988) 51-97.
388

Joop W. Koopmans

van de Staten-Generaal op het Binnenhof enige uitstraling krijgen.42 Het is duidelijk
dat de plaats en de inrichting van de vergaderzaal zowel de positie van de Staten-Generaal tegenover de Staten van Holland als de traditionele prestigeverhoudingen tussen
de soevereine gewesten weerspiegelden.
Lezers van kranten konden weten wie namens welke gewesten deelnamen aan de
beraadslagingen en hoeveel gedeputeerden de vergaderingen doorgaans bezochten.
De courantiers vermeldden niet alleen geregeld de binnenkomst van nieuwe gedeputeerden, maar soms ook het tussentijdse verblijf van zittende afgevaardigden in hun
gewest van herkomst. ‘De heer Sloot van Warmel, is gister uyt de provintie van Overyssel alhier wedergekeert en deze middag ten vergadering van de Heeren Staaten
Generaal verschenen’, aldus de Amsterdamsche Courant in januari 1717.43 De bekendheid van de meeste gedeputeerden zal echter bij de Nederlanders gering zijn geweest,
ook al werden er namen gepubliceerd.
De gewesten hadden alle hun eigen regels voor de bezending van hun afgevaardigden.
 De meeste gewesten kenden een toerbeurtsysteem. Zeeland benoemde zijn reguliere
afgevaardigden voor het leven.44 Nieuwe gedeputeerden werden — voorzien van
commissiebrieven — door zittende gedeputeerden van hetzelfde gewest in de vergadering voorgesteld. Gezien het overzichtelijke aantal zou men denken dat kennismaking voldoende waarborg bood om te voorkomen dat niet geaccrediteerde regenten
de zittingen op elk gewenst moment konden betreden. Toch bleven de vergaderingen
door gebrek aan controle en inschikkelijkheid van de gedeputeerden ongeordend in
dit opzicht.45 Uit het gegeven dat maatregelen tegen deze gewoonte uitbleven, kunnen
we concluderen dat de gedeputeerden ‘toeschouwers’ geen probleem vonden, mits
zij deel uitmaakten van de politieke elite.46
Verder was het voor de buitenwacht duidelijk dat de voorzittershamer iedere maandag
doorschoof naar een ander stemhebbend gewest, doorgaans in de bekende volgorde
waarin ook werd gestemd, te weten Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland,
Overijssel en Groningen. Regelmatig noemden de kranten de namen van de voorzitters
J. Heringa, De eer en hoogheid van de staat. Over de plaats der Verenigde Nederlanden in het diplomatieke leven van de zeventiende eeuw (Groningen, 1961) 381-382; Schöffer, ‘Naar consolidatie’, 7981; Van Vree, Nederland als vergaderland, 134-135; Gabriëls, De heren als dienaren, 305-306; Liesker,
‘De Staten op het Binnenhof’, 53-54 (met afbeelding van de vergaderzaal door Romeijn de Hooghe);
Tiethoff-Spliethoff, ‘Het kwartier van de Staten-Generaal: Trêveszaal en Statenzaal’, 101-115; P. Knevel,
Het Haagse bureau. 17de-eeuwse ambtenaren tussen staatsbelang en eigenbelang (Amsterdam, 2001) 1314.
43 AmC (1717) 7 januari. Andere voorbeelden: AmC (1717) 21 augustus; (1787) 16 januari; 8, 23 februari;
14 april; 21 juni; OHaC (1716) 26 november; (1717) 6 februari; (1747) 7, 14 maart; (1775) 5 januari;
Opregte Nieuwe Groninger Courant (ONGrC) (1745) 12 maart; LC (1775): 15 februari; LeyC (1787) 20
juni.
 44 De Bruin, Geheimhouding, 137. Over het onderscheid tussen ordinaris en extraordinaris gedeputeerden:
Gabriëls, De heren als dienaren, 311-323.
45 De Bruin, Geheimhouding, 233; Van Vree, Nederland als vergaderland, 130. Wanorderlijkheden,
zoals dronken edelen in de vergadering van 1576, blijven hier onbesproken. Hierover N. Japikse, ‘De
Staten-Generaal van 1576’, Bijdragen voor vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde, 5e reeks III
(1916) 1-39, aldaar 34.
46 In 1741 strandde een poging tot het aanhalen van de teugels in dit opzicht. De Bruin, Geheimhouding,
234-235.
42

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek

389

en hun gewest van herkomst. Een voorbeeld uit de Amsterdamsche Courant van februari 1787: ‘Deze week presideert ter vergadering van Hun[ne] Hoog Mog[enden] de
heer Haarsma wegens de provincie Vriesland.’47 Het voorzitterschap was prestigieus
en bood goede mogelijkheden tot beïnvloeding van het beleid. Zo bepaalde de voorzitter — vooral op basis van binnengekomen stukken — de agenda van de vergadering. Tijdens het overleg, dat met gebed werd geopend, inventariseerde hij de adviezen van de stemhebbende gewesten en bereidde hij per agendapunt een al dan niet
voorgekookte conclusie voor. Deze volgorde bleef vrijwel gelijk gedurende de gehele
Republiek.48
Daarnaast onderhield de voorzitter belangrijke contacten, onder andere met de
stadhouder. Op 25 september 1787 verwelkomde de Groninger voorzitter Tjassens
stadhouder Willem V, die voor het eerst na een lange periode van afwezigheid de vergadering bezocht. Tjassens herstelde toen volgens de Nieuwe Nederlandsche jaarboeken het gebruik eenmaal per week de stadhouder te informeren over het verloop van
de bijeenkomsten.49 Rond 1750 waren sommige weekvoorzitters, die toen de stadhouder zelfs dagelijks hoorden op te zoeken, van deze gewoonte afgeweken. Ze vonden
het lange wachten in de stadhouderlijke antichambre vernederend en tijdverspillend.
 Willem IV was hiervan geschrokken en had beloofd de voorzitters voortaan meteen
bij aankomst te zullen spreken. In de gespannen jaren vóór 1787 was de weerzin van
patriotse kant tegen het bezoek aan de stadhouder opnieuw toegenomen.50
Behalve het bezoek aan de stadhouder had de voorzitter nog andere representatieve
taken, zowel binnen als buiten de vergadering. Frequent plaatsten de kranten korte
mededelingen over de ontvangst van buitenlandse gezanten door de voorzitter.51
Hiermee versterkten zij niet alleen het maatschappelijke aanzien van de presiderende
gedeputeerden, maar beklemtoonden zij tegelijk de belangrijke positie van de StatenGeneraal op het terrein van de buitenlandse politiek. Door het ontbreken van informatie
over de besproken onderwerpen lijken de berichten in de kranten over de buitenlandse
contacten onbedoeld op gecodeerde boodschappen. De politieke elite buiten Den Haag
wist dan dat de Staten-Generaal in overleg waren met het buitenland en kon eventueel
de inhoud ervan proberen te achterhalen. De rest van de bevolking mocht echter
slechts gissen naar de besproken onderwerpen en was afhankelijk van incidentele
mededelingen van buitenlandse diplomaten en het informele circuit. Als terugkerend
47 AmC (1787) 27 februari; ook bijvoorbeeld LeyC (1754) 23 januari; AmC (1787) 2, 7, 23, 30 januari;
GrC (1787) 8 juni; LC (1787) 23 juni. Van Vree, Nederland als vergaderland, 123, veronderstelt dat de
voorzittershamer al in 1576-1577 in gebruik is genomen.
48 Een voorzitter die weigerde een bepaalde conclusie te formuleren, werd vervangen door zijn voorganger.
De Bruin, Geheimhouding, 150; Schöffer, ‘Naar consolidatie’, 85; Japikse, ‘De Staten-Generaal’, 111; J.
Heringa, François Fagel. Portret van een honnête homme ([Zutphen], 1982) (overdruk uit Die Haghe van
1980) 53; Gabriëls, De heren als dienaren, 357-360.
 49 NNJ, XXIV (1787) 5111-5113. Vermelding in de pers van aanwezigheid van de stadhouder bijvoorbeeld
in OHaC (1789) 30 juli; 1 augustus. De stadhouder had een adviserende stem. Schöffer, ‘Naar consolidatie’,
84.
50 Gabriëls, De heren als dienaren, 157-158.
51 Bijvoorbeeld OHaC (1716) 1, 22 december; NNJ, XXIV (1787) 4489; AmC (1787) 6 februari; 10
april; 18 juni; LeyC (1787) 20 juni; GrC (1787) 6 juli.
390

Joop W. Koopmans

ritueel voor de eerste voorzitter in januari vermeldden sommige kranten ook steevast
de ontvangst van gezanten op of kort na nieuwjaarsdag voor de uitwisseling van
nieuwjaarswensen.52 Bij zulke gewoonten ging het uiteraard om representatie en verbeelding van de macht.
Bij de audiënties van nieuwe gezanten waren behalve de voorzitter nog andere
gedeputeerden betrokken. Meer dan tegenwoordig besteedde de pers aandacht aan de
verwelkoming van deze vreemdelingen. Hun intocht in Den Haag had allure en trok
altijd veel belangstelling. De ontvangsten vonden plaats in de zogeheten Trêveszaal,
de kamer die tegenover de gewone vergaderzaal was gelegen. Bij het ceremonieel
van iedere ontvangst was steeds een tweetal gedeputeerden betrokken. Deze twee
brachten de gezant voor zijn audiëntie in de vergadering, waarin eerst de betreffende
diplomaat en daarna de weekvoorzitter enige woorden sprak. Vervolgens werd de
gezant uitgeleide gedaan door hetzelfde tweetal dat hem had ingehaald. Dit gebruikelijke ritueel keert in talloze nieuwsfragmenten terug, waarvan het onderstaande
uit de Europische Mercurius van juni 1690 hier als model mag fungeren:
In de Vereenigde Provincien … had op den 9den de baron Gors, extraordinaris envoyé des
landgraafs van Hessen-Cassel, publyke audientie ter vergadering van Haar Hoog-Mogenden.
 Hy wierd opgehaald door de heeren van Heekeren en van Duivenvoorde, Haarer HoogMogenden gedeputeerden, met de tweede karos van staat met vier paarden. Ter vergadering
gekomen, en geplaatst zynde in een groenen armstoel, recht over den heer Heek, alstoen
praesideerende, wegens de provincie van Groeningen, deed hy zyn harangue in de Hoogduytsche taal, en betuigde in substantie uit den naam van zyn heer en meester de groote
affectie, welke de zelve tot dezen Staat had, … Waarop den heer praesideerende in gelyke
termen, ter materie dienende, in ’t Nederduitsch antwoordde, en dat de persoon van hem
heer envoyé haar Hoog-Mogenden ten hoogsten aangenaam was. Vervolgens wierd hy
met gelyke ceremoniën door de zelve heeren Haarer Hoog-Mogenden gedeputeerden weder
tot aan zyn logement geleid.53

Wanneer een diplomatieke vertegenwoordiger zijn eigen taal sprak — zoals in bovenstaand voorbeeld — antwoordde de voorzitter in het Nederlands of het Latijn, en was
er een vertaler nodig.54 Zo liet de Arabisch sprekende gezant uit Marokko zich in
1691 bijstaan door zijn secretaris die het Nederlands beheerste en had kort nadien
een gezant uit Perzië een tolk bij zich. Deze diplomaat, die achttien maanden onderweg
was geweest, beperkte zich tot slechts enkele woorden in het Turks en verwees verder
naar een brief van zijn heer in het Latijn, een document dat de griffier zou lezen. Het
Perzische bezoek lokte volgens de Europische Mercurius meer gedeputeerden naar
de vergadering dan gebruikelijk was. Voor veel gezanten — ook uit landen als Spanje
en Engeland — was het Frans de diplomatieke taal en soms kregen zij daarin antwoord.55 De capaciteiten van de presiderende gedeputeerde speelden hierbij een rol.
Bijvoorbeeld AmC (1787) 4 januari; OHaC (1789) 3 januari.
 Europische Mercurius (EM) (1690) II, 179-180; verder bijvoorbeeld EM (1690) I, 79; II, 56; OHaC
(1697) 21 februari; AmC (1717) 23 februari; LC (1753) 5 mei; Japikse, ‘De Staten-Generaal’, 102-104.
Over het ceremonieel van de Staten-Generaal: Heringa, De eer, 375-493.
54 Heringa, De eer, 461-463.
55 Bijvoorbeeld EM (1690) III, 51, 53, 219; (1691) II, 175; III, 189-190.
52
53

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek

391

In 1783 schreef de onzekere Groninger gedeputeerde Paulus Laman opgelucht aan
zijn vrouw dat de gezanten van Rusland en Frankrijk op het laatste moment hadden
besloten niet tijdens zijn presidium afscheid te nemen. Laman sprak slecht Frans en
voelde zich niet thuis in het deftige Haagse milieu.56
Ook buitenlandse vorsten hebben de vergadering van de Staten-Generaal met visites
vereerd, bijvoorbeeld Karel II van Engeland in 1660 en Peter de Grote in 1697 en
1717.57 Zulke hoge bezoekers bleven uiteraard niet onopgemerkt in de nieuwsbladen.58
Wat betreft de andere gasten in de vergadering waren de bezoeken van ambtenaren
en militairen, om hun eed af te leggen of verslag uit te brengen, meer prozaïsch. Toch
werd ook hiervan melding gemaakt in de pers.59 In 1708 introduceert de Europische
Mercurius bijvoorbeeld het verslag van een bevelhebber als volgt: ‘ten 9 uuren verscheen aldaar mede den heer Panie, adjutant generaal … die in de vergaderinge van
Haar Hoog Mog. … dit onderstaande rapporteerde.’60 Ook zulke nieuwsfragmenten
bevestigden de betekenis van de Staten-Generaal op de terreinen van de buitenlandse
politiek en de landsverdediging.
 De voorzitters en andere gedeputeerden konden leunen op de griffie, de ambtelijke
ondersteuning die een permanent karakter had. De griffier of zijn plaatsvervanger
ging na de opening van de vergadering achter de voorzitter staan om de te behandelen
stukken voor te lezen. De griffie verzorgde verder de opstelling en ondertekening van
brieven, resoluties, akten en andere belangrijke stukken. De betrokkenen zorgden in
toenemende mate voor standaardisering van de teksten. Sinds 1637 werden de resoluties niet langer dezelfde maar de volgende dag ter goedkeuring voorgelezen. Van
1670 tot 1795 was het griffiersambt vrijwel erfelijk in handen van de Fagels, een familie die getalenteerde figuren voortbracht en bekendheid genoot.61 Via hen kwamen
de Staten-Generaal dus ook in het nieuws.
Veel zaken werden, zoals al naar voren kwam, in commissieverband voorbereid. Dit
bleek regelmatig uit nieuwsberichten en andere teksten. Vrijgegeven resoluties beginnen vaak in de trant van: ‘Is gehoord’ of ‘geleezen het rapport van de heeren … gedeputeerden tot de militaire zaaken’ of ‘de buitenlandsche zaaken.’62 Zulke mededelingen zeiden tegelijkertijd iets over het verloop van de vergaderingen, waarin —
zoals duidelijk mag zijn geworden — rapporten en adviezen werden neergelegd en
besproken. Altijd waren er ad hoc commissies voor specifieke taken. In de achttiende
eeuw waren er min of meer vaste commissies — met elk acht leden — te onderscheiden
Gabriëls, De heren als dienaren, 351-352, 356-358.
Tiethoff-Spliethoff, ‘Het kwartier’, 103-104 (afbeeldingen van T. Matham en D. Marot).
58 Bijvoorbeeld Haerlemse Saterdaegse Courant (1660) 29 mei; HoM (1660) 92-95; OHaC (1697) 9
november; AmC (1717) 23 maart; EM (1717) I, 203.
59 Bijvoorbeeld AmC (1717) 8 april; (1787) 11, 30 januari; 10 maart.
60 EM (1708) II, 18-19. Ook bijvoorbeeld LeyC (1754) 18 januari.
 61 Over taken en personeel van de griffie(r): Van Riemsdijk, De griffie; Schöffer, ‘Naar consolidatie’,
82-83, 85-86; Japikse, ‘De Staten-Generaal’, 118-121; Heringa, François Fagel, 53-54, 58; De Bruin, Geheimhouding, 150; W. R. Hugenholtz, H. Boels, ‘De griffie van de Staten-Generaal en van de Nationale
Vergadering, 1780-1798’, Tijdschrift voor geschiedenis, XC (1977) 391-422.
62 Bijvoorbeeld NNJ, XXIV (1787) 1761, 5134, 5230; AmC (1787) 19 mei. Schöffer, ‘Naar consolidatie’,
89. Uitgebreid over het commissiewezen: De Bruin, Geheimhouding, 139-148.
56
57

392

Joop W. Koopmans

voor buitenlandse zaken, militaire aangelegenheden, zeezaken en kwesties in verband
met de griffie. Door enerzijds de permanente wisselingen in de personele samenstelling
van deze commissies en anderzijds het vissen uit dezelfde kleine vijver van gedeputeerden leek het alsof er slechts één commissie ofwel ‘kernvergadering’ bestond.
De commissievergaderingen, die anders dan de voltallige vergaderingen altijd werden
voorgezeten door een Gelderse gedeputeerde, konden ‘ordinaris’ of ‘secreet’ zijn. De
procedure was evenals die van de grotere vergadering tamelijk formeel. Alle leden
kregen de gelegenheid hun standpunt te verkondigen, waarna een conclusie volgde.
Die kon vervolgens weer de aanleiding zijn tot een volgende overlegronde. Als er al
gestemd werd in de commissies, dan was deze stemming hoofdelijk. De stem van de
griffier telde mee. Bekend is verder het Secreet Besogne dat stadhouder Frederik
Hendrik in de zeventiende eeuw instelde om de besluitvorming in militaire zaken te
bespoedigen.63 Het voert echter te ver hier nader in te gaan op de kenmerken van deze
vergadering.
 De geheimen van de vergadering
Uit het voorgaande blijkt dat de inwoners van de Republiek via de pers vertrouwd
konden zijn met een aantal uiterlijke en betrekkelijk onschuldige kenmerken van de
Staten-Generaal en hun vergaderingen. Daarnaast hielden deze de gehele bevolking
of bepaalde beroepsgroepen en individuen rechtstreeks en via andere overheden op
de hoogte van het eindstadium van de besluitvorming door de publicatie van allerlei
besluiten, verordeningen en antwoorden op persoonlijke rekesten. Uit zulke teksten,
alsook de berichten van buitenlandse gezanten en de alledaagse zichtbare praktijk
kon iedereen min of meer afleiden waarover in de vergadering was gesproken en wat
de Staten-Generaal als hun beleidsterreinen zagen. Het publiek was bekend met
afsluitende frases in gepubliceerde plakkaten zoals: ‘aldus gedaan en gearresteert ter
vergaderinge van de hooggemelde Staaten Generaal, in den Hage.’ Een buitengewoon
geslaagde vorm van contact tussen de Staten-Generaal en de bevolking was hierbij
de aankondiging van dank-, vast- en bededagen, ook via de pers.64
Via de ‘informele openbaarmaking’ — het ‘doorvertellen’ van nieuws65 — bereikte
De oudere benaming voor commissie was ‘besogne’. Japikse, ‘De Staten-Generaal’, 100-102; Liesker,
‘De Staten’, 55. Over het geheime commissiewezen, De Bruin, Geheimhouding, 252-281.
