De Waalsche Kerk Van Aardenburg
DE WAALSCHE

KERK

VAN AARDENBURG

DOOR
Dr. J. DEHULLU.
IT.
'

van
Iiet belangrijkste, dat gedurende het pasteurschap
Bosch in de Aardenburgsche
Walengemeente
voorviel,
was de stichting van een aparten tempel. Evenals te
Cadzand en een tijdlang ook te Oostburg hadden de
van het begin af gebruik moeten
Walen te Aardenburg
Een goede
maken van het N ederduitsche
kerkgebouw.
welke daarmede
kans om van de bezwaren,
gepaard
te
worden
deed
zich
ontheven
voor
in
1688
toen
gingen,
er een gerucht liep, dat de Raad van State wegens de
der stad een aantal aan
slooping van de vestingwerken
huizen van de hand ging doen.
het land toebehoorende
Zoodra dit den kerkeraad ter oore kwam, besloot hij den
in den arm te nemen, opdat hun gemeente
magistraat
niet alleen van een pastorie en schoolmeesterswoning
maar tegelijk van een eigen bedehuis mocht worden
voorzien 1). Een gebouw, dat hun daarvoor bijzondere gewaarvan
schikt leek, was het gewezen kommandeurshuis,
1) KerkwaafÙact4, 2? October 1688.
324

.-

1689 een kamer verkregen voor het
zij den 25sten Januari
over den catechismus 1),
houden van de avondpredikati6n
en dat naar hun meening "bekwamelijk tot een separate
plaats om de godsdienst te doen" kon worden ingericht.
De Salve wendde zich daarom in het voorjaar van 1689
van den Raad van State met een
tot de Gedeputeerden
verzoek om het huis voor dat doel in gebruik te mogen
- want de
nemen 2). In Mei 1696
pogingen in 1688 en
1689 gedaan waren vruchteloos geweest 3 schijnt de
te
hebben
over
aan
er
de
Walen
een
gedacht
magistraat
huis voor tempel af te staan, doch ook dit leidde ten
slotte tot niets 4). Meer succes had een request, dat in
Juli 1700 door den magistraat bij den Raad van State
Dit bevatte een verzoek ,dat de gewerd ingezonden.
 tot een Waalsche kerk werd gewezen landsturfschuur
voorzien
met het binnenwerk, zoo van
en
approprieerd
1) Dresselhuis, Waa18cM gemeenten in Zeeland, Bergen op Zoom
1848, blz. 68. Dat dit geschiedde opdat de Waalsche predikant er zijn
catechisatidn zou kunnen houden, gelijk Dresselhuis beweert, is niet
volkomen juist. In de Kerkeraadsacta toch van 14 Maart 1696 wordt
gesproken van vla chambre de la maison de Mr. le Commandeur, qui
nous avoit dt6 accord6e par le V6ndrableMagistrat de cette ville pour
y faire nos saintes assembl6es du dimanche au soir", waarmede
blijkens de acta van 5 September 1696 worden bedoeld <nos cat6chismes de dimanche soir".
2) Yerbaal YlavandtrenRaad van State voorjaar 1689.VolgensVorsterman van Oyen, Geschiedeni8van het Burgersoeeshuis te Aard<nburg, Aardenburg 1907, blz. 58, stond het kommandeurshuis daar waar
nu (1907) het oude gasthuis staat.
3) Op het request van 1689 schijnt zelfs niet eens een beschikking
genomen te zijn.
4) Vgl. Kerkeraadsacta van 20 Mei 1696 : isur ce qui a 6t6 represent6 que M. Meyer 1'un des bourgeois de cette ville avoit offert de
c6der sa maison ou nous faisons nos catdchismes (een ander nl. dan
het kommandeurshuis dat blijkens de kerkeraadsacta van 14 Maart
1696 sedert 1 Mei aan een particulier was gekomen) il seroit n6cessaire
de d6pater au V6n. Magistrat pour le supplier de vouloirnous procurer
cette maison pour y battir un temple, plut6t que la maison ou loge
notre lecteur qu'on avoit dessein de nous accorder, la Compagnieapprouvant cette ouverture a nommd Monsieur Dalbiac notre pasteur et
Monsieur du Bois ancien pour aller faire ladite requisition au ma. ghtrat"..
 _

'

325
als anders tot den godsdienst gerequireerd",
predikstoel
en om hen "te dien einde te authoriseeren, op hun EdelMogenden approbatie en volgens het bestek daarvan te
werk aan te besteden of wel
maken, het voorschreven
anderszins aan hen toe te leggen ten minste de som van
achttien honderd gulden om hetzelve werk tot zijn perfectie te brengen", alles voor rekening van den staat en
volgens een bijgevoegd ontwerp van de aan de schuur
aan te brengen veranderingen 1). Het advies, door den
De Bacquere op 24 Augustus over deze
landsontvanger
aan
den
Raad van State uitgebracht,
luidde
aanvraag
wetvan
verschillende
redenen
andere
gunstig.
Afgezien
het
der
dat
nu
al
ledental
tigde zijns inziens
gemeente,
en
datot "tachtig avondmaalsgangers
aangewassen
nog
was", ten volle het toestaan van een
gelijks toenemende
,,separate kerk". De overblijfselen van de gewezen turfschuur, meende hij, konden bekwamelijk tot een kerk
voet
worden ingericht, als "wezende lang vierennegentig
voet binnen 's muren, de muren
en breed vierentwintig
hoog twintig voet, voorzien van twee gevels en een
en verdere suffisante deelen". De in- en uitpannendak
met de aanschaffing van predikwendige verbouwingen
stoel, banken en andere benoodigheden zouden, naar zijn
honderd
raming, een uitgave vorderen van zesentwintig
Raad
van
Nadat
de
die in
zijn
gedeputeerden,
gulden 2).
het najaar de gelegenheid persoonlijk opnamen, vernomen
voor de geraamde som een geschikt
had, dat inderdaad
bedehuis van het gebouw kon gemaakt worden, en dat
verde stad zelve als "merkelijk van koopmanschappen
minderd zijnde" niet tot het geven van een bijdrage bij
machte was 3), werd het werk in het voorjaar van 1701
door zijn gedeputeerden
aanbesteed
en voor
publiek

' I) Resolutic Rood van State, 28 Augustus 1700. Yerbaal Vlaanderen Raad van State, najaar 1700.
2) Verbaal als voren.
 _
3) Yerbaal Vkumderen Raad van State, voorjaar 1701; Dresselhuis,
'
i w., blx . 68..
326
veertienhonderdvijftig
gulden aan den minsten inschrrijver
gegund 1).
hadden de Hugenoten nu spoedig hun
Waarschijnlijk
ware niet v66r den bouw, waartempel zien verrijzen,
een
mede in 1702
aanvang moest worden gemaakt 2), de
te
sterven en in datzelfde jaar de oorlog
aannemer komen
die van de staatskas zulke
met Frankrijk
uitgebroken,
zware offers vergde. Zoo bleef het work achterwege 3) en
na als v66r de Fransche godswas men genoodzaakt
te blijven houden in het Nederduitsche
dienstoefeningen
kerkgebouw, tusschen de Hollandsche v66r- en namiddagsin 4). Dit veroorzaakte uit den aard - der zaak
predikati6n
onophoudelijk twisten en oneenigheden tusschen de beide
toen de Waalsche omgemeenten, die nog vermeerderden
streeks 1706 en vooral na den vrede van Utrecht in
1713 aaninerkelijk toenam in ledental s. Om in dien toeaan te brengen, verzocht de stadsstand verbetering
van State in Februari 1717 opnieuw
Raad
den
regeering
van achttienhonderd
om een subsidie
gulden; teneinde
en dit voor
daarvoor
een huis te kunnen
aankoopen
kerk in te richten s). Wel werd het verzoek,
Fransche
zooals het lag, door den Raad afgewezen, maar niettemin schonk deze in Mei een toelage van vijftienhonderd
voorwaarde
dat "de bezorging
onder
en het
gulden,
onderhoud
van de predikplaats"
voor rekening van de
Waalsche gemeente zou bltven 7). De zaak werd nu met
ijver aangovat
Op het laatst van Juni kocht men voor
achttienhonderd
gulden een huis aan 8), maakte daarin
voor een som van ruim duizend gulden de noodige ver1) Als voren.
2) Brief van dsn ontvanger de Jonge aan den Raad van. State,
21 April 1717.
3) I?esolutia Baad van State, 23 April 1717.
4) Als voren.
5) Als voren...
6) Als voren.
7) Be8olutie Baad van State, 13 Mei 1717.
 8) Dresselhuis, a. w., blz. 68, waar tevens wordt medegedeeld,dat het
vroeger had bekend gestaan onder den naam van vDe Zoutkeet".
_

327

'.
anderingen, en op Kerstmis van hetzelfde jaar 171 7 was
de kerk met consistoriekamer
gereed l). Den 9den Januari 1718 werd zij voor het eerst in gebruik genomen 2).
Een tweede gunst, omstreeks dien tijd door de StatenGeneraal toegestaan, betrof het salaris van den predikant.
ieder beambtsbroeders
Terwijl zijn beide Nederduitsche
halve het landstractement
van zeshonderd
gulden nog
tweehonderd
uit de stadskas trokken, hadden
gulden
Bosch en zijn voorgangers
nooit hooger wedde genoten
dan zevenhonderd
te
weten honderd van de stad
gulden,
en zeshonderd van het land. Toen nu, na zijn overlijden
in het laatst van 1718 of begin van 17193), de Waalsche
pasteur van Cadzand, Joseph Casaudoumecq, tot zijn opvolger werd beroepen, maakte deze bezwaar naar Aarover te komen, indien niet ook de stad haar
denburg
toelage op tweehonderd gulden bracht, en nam het beroep
eerst aan, nadat hem daarop door het ,collegium
qualificatum"
uitzicht was gegeven 4). Daar echter de magistraat, ondanks Casaudoumecq's herhaalden aandrang, voortdurend met de verhooging bleef dralen, riep deze in 1721
de hulp in van de Staten-Generaal.
Na er op te hebben
gewezen, dat hij zgn dienst altoos naar behooren had
waargenomen,
ja zelfs "met dat succes dat hij verscheidene luiden van de religie van Rgsel en daaromtrent
waardoor de gemeente te Aardenburg
hadde getrokken,
zette hij uiteen, hoe de stadsoverheid
was vermeerderd",
van de zeshonderd gulden, haar indertijd tot verbetering
uit de kerkelijke goederen van
der predikantstractementen
door den staat toegelegds),
in het geheel
Aardenburg
slechts vijf honderd gulden placht uit te betalen, waarvan
die Waalsche pasteur niet meer dan honderd ontving. Hij
1) Herkeraadaacta, 25 Decemberl7t7.
2) Als voren 9 Januari 1718.
 3) De laatste aanteekening' van zijn hand in de Korkeraadsacta is
van 8 Novemberi 4718.Blijkens die van 5 Maart 1719 was hij destijds
niet meer in leven.
4) Hij werd blijkens de Serkeraaalsacta op 25 Juni 1719 bevestigd.
5) Bij resolutie Staten-Generaal van 9 Juni 1648.
'

328
drong er daarom bij hun Hoog Mogenden op aan, dat zij
den magistraat bevel zouden geven om de honderd gulden,
welke deze wederrechtelijk inhield, aan hem nit te keeren 1).
Aan dit verzoek werd nog in den loop van 1721 voldaan 2),
zoodat van toen af de Waalsche predikanten
even hoog
als
hun
Nederduitsche
werden bezoldigd
ambtgenooten.
 Ook in een ander opzicht trachtte Casaudoumecq
de
rechten zijner kerk te handhaven. Aanleiding daartoe gaf
een geval, dat zich voordeed in 1724. In Februari van
zekere Pierre Mulier, die bij de
dat jaar nl. verklaarde
den
van
kerkeraad
tot diaken was gekozen 3),
vernieuwing
dat hij zijn benoeming niet aannemen kon wijl- hij lidmaat was van de kerk van Sluis 4). De kerkeraad, door wien
niet geldig werd geoordeeld, daar
deze verontschuldiging
van
Heille
waar
Mulier woonde kerkelijk tot
het gebied
behoorde, poogde nu door tusschenkomst van
Aardenburg
het Vrige ' te bewerken dat de benoemde zijn weigering
introk, maar de heeren van dat college, ofschoon toetot het kerkelijk gebied
dat Heille inderdaad
stemmend
moest gerekend worden, antwoordden,
van Aardenburg
redenen"
konden vinden om
dat zij ,geen gefundeerde
van de op hem uitgebrachte
beMulier tot aanneming
noeming te dwingen 5). Aldus in hun verwachting teleurde Aardenburgers
een brief aan den
gesteld, richtten
van Sluis, waarin op hoogen toon niets meer
kerkeraad
of minder werd geeischt dan dat de tot dusver aan de
Walen onder Heille van
Sluissche gemeente verbonden
deze afgescheiden en bij de Waalsche kerk van Aardenburg
gevoegd zouden worden. Uw weigering, zoo schreven zij
van een in het vorige
ongeveer, om de begrafeniskosten
Heille
Waal
voor
onder
gestorven
jaar
rekening van nwe
diaconie te nemen en u te belasten met de zorg voor
zijn nagelaten kinderen, had bij ons de hoop opgewekt,
1) Besolutis Staten-l?eneraal, 6 Juni 1721.
2) Yerbaal Ylaanderen Staten-Generaal, 1721.
3) gerkeraadsacta, 3 Februari 1724.
_
4) Als voren, 7 Februari 1724.
5) Als voren, 3 en 7 Februari i724.
'
".
 329
dat gij voortaan alle onder Heille wonende Walen en
Franschen zoudt aanmerken als deel uitmakende van onze
en behoorende tot het getal van onze avondgemeente
In plaats daarvan bespeuren wij tot onze
maalsgangers.
dat gij die maar aldoor tot het
groote verwondering,
Avondmaal
ten uwent blijft toelaten, geheel aJsof zij tot
uwe kerk behoorden, zooals gebleken is bij het huisbezoek
daar in September laatstleden door u gedaan, toen gij ze
allen tot deelneming aan de aanstaande avondmaalsviering
Ja het lijkt wel of gij u daartoe gerechtigd
uitnoodigdet.
acht, immers gij neemt niet eens de moeite om de attestati?n van al die personen af te kondigen 1),-niettegenstaande
gij op grond van hetgeen de classis Walcheren in 1720
besloten heeft daartoe verplicht zijt2). Verdienaangaande
mits nu die manier van doen noodwendig veel hinder
na zich sleept 3) en zoowel de goede
en moeilijkheden
orde als de discipline vorderen, dat elk lidmaat zich onder
het opzicht stelle van die kerk daar hij van afhangt 4),.
verzoeken
het derde artikel van
wij u overeenkomstig
voormeld classicaal besluit de attestati6n af te geven van
de Franschen, die onder Heille wonen en voor het tegenwoordige lid zijn van uw gemeente. Wig van onzen kant
zullen desgelijks doen als er van onze lidmaten onder uw
gebied gaan wonen, en dat te eerder omdat ons dit opgelegd is door een beslait van de Waalsche Synode, in
Dat met een schrijven in
1705 te Leiden gehoudens).
'
1) ,De faire publier le t6moignagede tous ces gens-la".
 der
Nederduitsche
artikelen
classis
van
Walcheren luiden let2) De
terlijk als volgt : ,,1.0.dat niemand lidmaat zal mogen worden als ter
plaatse daar hij woont, 20. dat ieder een attestatie zal moeten medebrengen van de gemeente daar hij van daan komt, 3o. dat, indien
iemand in gebreke blijft attestatie te halen, alsdan na verloop van een
half jaar dezelve hem zal nagezondenworden".
'
3) rDe trds-ficheux inconv?niens".
4) nSe range sous la conduite de 1'dglisedont il ddpend".
5) Synode Leiden, Mei 1705, art. 37 : "sur les instructions des dglises
touchant les plaintes qu'a portees au dernier Synode1'6glised'Oostbourg
de ce que ceux qui changent de domicile ne changent point d'dglise,
ce qui les rend en quelque manikre ind6pendans, la Compagniejuge
qu'il est de la biens?anse, que l'on se range dans le sein et dans la

'

330
ingekleed het doel niet bereikt
dergelijke bewoordingen
van
zelf.
De Sluizenaren hebben zich
bijna
werd, spreekt
dan ook voor de gevraagde regeling niet laten vinden ja zich
zoo het schijnt, op den brief te
niet eens verwaardigd,
antwoorden 1).
die in 1730 tot de eeuwige rust inCasaudoumecq,
1731 opgevolgd door Nicolas Chain
Juni
werd
ging,
dien
tot
tijd pasteur te Grave 2).
op
laire,
Chalaire had zich jaren geleden, nog v66r hij te Grave
stond, niet van de gunstigste zijde doen kennen. Bij gelegenheid van zijn benoeming tot hulpprediker te Utrecht,
dat hij, na vol6Tachte stuin 1719, had hg opgegeven
didn te Geneve en te Lausanne, de r6fugi6s-gemeente van
in Baden had bediend. Twee jaar lang had
Friedrichsthal
Utrecht
zijn post vervuld zonder dat er over zzjn
hij te
dienst of persoon ook maar de geringste klacht was gevallen, toen er geruchten begonnen te loopen die zoowel
voor hem als voor zijn vrouw weinig eervol luidden.
 Ter verantwoording
geroepen legde hij een verklaring
over van de Heidelbergsche
professoren, waaruit blijkens
als pasteur was bevestigd
moest, dat hij te Friedrichsthal
benevens
van anderen
getuigschriften
geworden,
eenige
betreffende het gedrag van zijn vrouw. Hij toonde verder
communion de I'dglise du lieu ou 1'on se transporte ou qui en est la
plus proche; mais s'il arrive que quelqu'un demeurant dans un lieu
va communier dans un autre, ce sera aux pasteurs du lieu ou cette
personne demeure i en informer le pasteur du lieu auquel elle communie, si elle a donn6 quelque scandale i ses frdres, afin que la Discipline demeure dans son entier, et que chaque 6glise conserve ses
droits i cet 6gard". Op de synode van Zierikzee in Augustus 1704 had
de kerk van Oostburg geklaagd : "que plusieurs personnes changent de
domicile sans changer d'6glise, ce qui les soustrait i 1'inspectionet aux
censures des conducteurs ecclesiastiquesde 1'une et de l'aatre 6guseet
les dtablit dans une esp6ce d'inddpendance".
1) Zooals blijkt uit de Ker7ceraadsacta van 19 Maart 4724, alsmede
nit de omstandigheid, dat onder de op deze zaak be trekkinghebbende
brieven, die alle in het actaboek zijn opgenomen,geene wordt aangetronen van den Sluisschen Kerkeraad.
2) Blijkens de Herkeraad?acta is hij te Aardenburg bevestigd op
24 Juni 1731.
'_

331
aan dat zijn kinderen gedoopt waren, maar bleek niet in
staat om het bewijs te leveren, dat zijn huwelijk op regelmatige wijze was gesloten. De kerkeraad nam echter met
de uitlegging, die hij daarvan bijbracht, genoegen en gaf
hem op zijn verzoek zelfs een acte van rechtvaardiging.
 Door later bekomen inlichtingen werd men evenwel gewaar dat de bewijsstukken,
die hij had overgelegd, valsch
waren en ook dat zijn bewering, als zou hij te Geneve
en Lausanne
gestudeerd
hebben, ten eenenmale onwaar
was. Toen hij in 1723 een beroep naar Grave ontving
en zijn attestatie
opvroeg, werd hem die dan ook eerst
nadat
overhandigd,
hij openlijk schuld beleden en God
en de gemeente- - om vergiffenis had gevraagd 1).
Maar zoo er op zijn verleden een blaam rustte, tot lof
van Chalaire moet worden getuigd, dat hij zich in de bedoor ijver en toewijding op het
diening te Aardenburg
heeft
onderscheiden.
Hij was iemand, wiens zin
gunstigst
in de door hem bijgehouden
voor orde en nauwkeurigheid
kerkeraadsnotulen
overal doorstraalt, een herder, die blijkbaar niets naliet wat het kerkelijk en godsdienstig leven
zijner gemeente tot bloei kon brengen. Hadden tot dusver
de vergaderingen
van den kerkeraad des Zondags voorna
afloop van de godsdienstoefening
middags
plaats, wat
allicht
een vluchtige behandeling
uitteraard
van zaken
veroorzaakte, in October 1735 werd daar door Chalaire's
evenals bij ,alle welgeregelde
een
toedoen,
kerken"2)
vaste dag in de week voor bestemd 3). Zoo werd op zijn
welke des Zaterdags
de voorbereidingsdienst,
aandrang
v66r het Avondmaal placht gehouden te worden, op den
voorafgaanden Zondag verzet, wijl men alsdan , een betere
mocht en het oogmerk, de bevoropkomst verwachten
te eerder bereikt zou worden 4).
dering van godsvrucht,
Zoo begon hij, in navolging
van wat overal elders in
1) Bulletin, Tome'III, p. 97i SSe
2) itoutes les églises bien régIées".
3) Kerkeraad8acta, 12 October 1735.
4) Als voren, 10 October 1733.
 -,

332
zwang was, het jaar godsdienstig in te w?den met het
houden eener bijzoadere
predikatie op Nieuwjaarsdag 1)
en voerde het gebruik
in, dat herstelde kranken een
om in de kerk voor hun gebriefje moesten inleveren,
te laten doen 2). Zoo
een
openlijke dankzegging
nezing
zal het ongetwijfeld hoofdzakelijk ook van hem zijn uitsomtijds een geldelijke beloogegaan, dat de kerkeraad
om
den
der
catechisanten aan te wakijver
ning schonk
keren 3), en in 1732, zij het ook tevergeefs, pogingen
dat de kerk tot den rang van "gglise synoaanwendde
Neemt men verder den overdale" werd verheven 4).
wegenden Iinvloed in aanmerking, dien in een- kleine gemeente de predikant op de besluiten van den kerkeraad
pleegt te oefenen, dan is de onderstelling niet te gewaagd
dat de meer nauwgezette
toepassing van de kerkelijke
in zijn dagen plaats
tucht, die bij vroeger vergeleken
had, eveneens voor een g.oed deel Chalaire's werk zal zijn
geweest. Afgezien van hetgeen gedaan werd tot beteugeling van ergerlijke zonden, dronkenschap,
mishandeling
en dergelijke meer, was de kerkeraad
van huisgenooten
zijn diensttijd ijverig doende om de lauwheid
gedurende
te keer te gaan van lidmaten, die
en onverschilligheid
zelden of nooit de godsdienstoefeningen
of avondmaalswerden
het
huisbezoek
Zij
bij
bijwoonden.
vieringen
verzuim
hun
onderhouden
en
over
vermaand, daft ernstig
iemand die lid is van een gemeente ook verplicht is tot
haar geestelijken opbouw mede te werken 5).
Met geen minderen ijver behartigde Chalaire de stoffeToen in den zomer
der kerk.
van
lijke belangen
'
''
1) Als voren, 9 December173i.
2) Als voren, 18 November 1731.
3) Als voren, 17 Januari i734: "La Compagnievoulant encourager
Charles le Roy i continuer de rdpondre les sections du catéchisme lui
fit prdsent de deux florins".
4) Als voren, 30 Maart en 25 Mei 1732.
 5) AIs voren, 23 December1733, 15 Augustus 1734, 2 November en
7 December 1735, 4 Januari, 1 Februari, 7 Maart, 10 October, 4 en 7
November 1736, 9 Januari 1737.
333
aan de kerk noodig was, wier beherstelling
de
kostiging
gemeente wegens volslagen gemis aan voor
fondsen niet dragen kon, wist hij
dat doel beschikbare
van de destijds in Staats-Vlaanderen
aanwezige Gedeputeerden van den Raad van State een subsidie van vijftig
gulden te erlangen, dat in 1735, 1737 en 1739 telkens
Den eersten keer heeft men blijkbaar
werd vernieuwd
over de aan te brengen reparatie overleg gepleegd met
de heeren van het stadhuis, maar naderhand liet de kerkeraad er dezen geheel buiten en beschikte over het gebruik van de geschonken gelden volkomen zelfstandig 2).
onder berusting van den pasteur,
Zij bleven voortdurend
die op gezette tijden aan den kerkeraad van zijn gehouden'
beheer rekening en verantwoording
deed 3).
Ten slotte zij hier nog vermeld dat, terwijl Chalaire te
stond, bij zijn gemeente ook de nieuwe
Aardenburg
werd ingevoerd 4).
Fransche psalmberijming
Na zijn dood bleef, tengevolge van hoogloopende onkerkeraad
en stadsregeering,
de
tusschen
eenigheden
twee
Ziehier
wat
onbezet.
jaar lang
pasteurspost nagenoeg
tot die twisten aanleiding gaf. Nadat Chalaire op 21 Januari 1740 het tijdelijke had gezegend, was de regeering
ondershands te
druk in de weer5) om de kerkeraadsleden
winnen voor het beroep van een ; door haar gewild personage, "een deftig leeraar volgens het getuigenis van
een menigte luiden"
gelijk hij ergens heet, maar tegen
wien de kerkeraad bezwaar had, omdat hij naar zijn inzien niet in den smaak viel bij de gemeente, en ook
omdat men zulk een beroep op recommandatie
"niet
1732

een

1) Als voren, 12 Juli 1732; Yerbaal Vlaanderen Baad van State
1732, 1735, 1737, 1739..
2) Kerkeraadsacta, 16 Mei 1736.
 3) Als voren, 10 Juli 1737, 9 April 1738, 12 Augustus en 29 December 1739.
4) Als voren, 13 Januari 1732.
5) Bericht van den kerkeraad aan den Baad van State van 3 October 1740, bewaard als bijlage bij den hieronder aantehalen brief van
E. Evertse.
.-.
334
goddelijk" achtte i). De regeering, volgens wier opvatting
slechts voortkwam "uit een theologischen
die weigering
iver" en uit de zacht van den consulent, Ds. du Lignon
van Groede, "om ware het mogelijk zichzelven als predikant op te dringen" 2), bouwde nu al haar hoop op de
die de gelegenheid
aanstaande
kerkeraadsvernieuwing,
in te ? brengen, van wie men
opende om er personen
verwachten mocht dat zij de regeering in de band zouden
werken. Toen dus in April twee Waalsche ouderlingen
kwamen vragen om in
op het stadhuis gccommitteerden
de
een "collegium
qualificatum"
rekening der diaconie
te komen opnemen 3), liet men hun weten,- dat de ma-.
wilde zenden, wangistraat alleen dan gecommitteerden
de kerkeraad werd
neer in dat collegium tegelijkertijd
23sten
zich
Mei
Den
eene nieuwe debegaf
vermaakt 4).
naar
het
kerkeraad
uit
den
stadhuis, ditmaal om
putatie
voor
een
te
verzoeken
gecommitteerden
"collegium qualidat aan den Raad van State een request zou
ficatum",
of verlof tot het beroepen
om ,handopening"
indienen,
van een pasteur5). Of de deputatie al vertoonde dat, als
er v66r September geen beroep gedaan werd, de vacature
zou moeten voortduren tot de Synode van
noodwendig
Mei 1741, de magistraat sloeg op dit vertoog geen acht,
kort en goed, dat hij "nooit commismaar antwoordde
tot het verzoeken van handzoude verleenen
sarissen
opening indien niet eerst de kerkeraad werd veranderd" 6).
 kon de kerkeraad
was het wederwoord,
niet
Daarin,
treden, immers het was in strijd met het 27ste artikel
van 1619, waarbij verorkerkenorde
van de Dordtsche

1) Brief van E. Evertse, ontvanger der geestelijke goederento Sluis,
aan den Rood van State, 30 Maart 1741.
2) Brief als voren.
3) Kerkeraadsacta, 25 April 1740.
4) Als voren, 16 Mei 1740.
5) Als voren, 23 Mei 1740.
6) Bericht van den kerkeraad aan den Raad van State, 3 October
1740 en "gorte schets van de heels zaak" door den kerkeraad ingesloten bij den hienóór aangehaalden brief van E. Evertse.
335
dend werd dat ,alle jaren het halve deel" van de ouderen andere in de plaats
nveranderd
lingen en diakenen
moesten worden, "ten ware dat de gelegenheid
gesteld"
en het profijt van eenige kerken anders vereischte" 1).
En, voegde de kerkeraad
erbij, toen ook dit de heeren
niet tot andere gedachten vermocht te brengen, het worde
ons niet ten kwade geduid dat wij ons hooger op tot den
Raad van State wenden 2). Inderdaad werd nog dien eigen
besloten niet alleen dat die
dag in de kerkeraadszitting
aan
welke
de
beurt
van
leden,
aftreding waren, in het
der
kerk
zouden
aanblijven 3), maar bovendien dat
belang
er een brief zou worden gezonden aan. den agent van de
classes
der Generaliteitslanden
te 's Hage, waarin de
hem verzochten
den
Raad van State een
broederen
bij
in
om
of verlof tot het
te
dienen
,handopening"
request
doen van een beroep, verslag gaven van de manier waarop
zij in deze zaak behandeld werden en de redenen uiteenzetten, die hen bewogen zich in afwijking van het
bestaande gebruik rechtstreeks 4) tot den Raad te wenden 5).
 Een groot deel van den zomer ging voorbij zonder dat
er in den toestand eenige verandering kwam. Of de magistraat al zijn misnoegen deed blijken, dat de broederen
in gebreke bleven aan zija eisch te voldoen, en dien
telkens en telkens weer herhaalde, of hij eindelijk zelfs
een paar leden uit zijn midden naar de kerkeraadszitting
met order om de diaconierekening
af te
afgevaardigde
van
den
het
vermaken
kerkeraad
ter hand te
hooren en
nemen, altijd weer luidde het bescheid, dat men wel bereid
was tot het eerste doch het laatste weigeren moest, en
dat te eerder omdat de consulent thans door zijn afwewas aan de kerkeraadszittingen
deel
zigheid verhinderd
'
i) Serkeraadsacta, 23 Mei 1740.
voren
en
3Korte
schets".
Als
_
2)
3) a0n a receuilli les voix de ceux qui doivent sortir pour seavoir
s'ils ne jugeoient pas A propos pour 1'utilitd de I'dglise de continuer a
exercer leurs charges, ce qui a dt6 accept6 unanimement".
4) 3Pour les quelles on s'adresse d'abord au Conseil d'Etat".
5) Ker7ceraa&acta, 23 Mei 1740.
 ,

336
te nemen 1). Totdat op 31 Juli 1740 de broederen, oordeelende "dat de tijd om tot het beroep van een nieuwen
over te gaan gekomen was", den consulent en
pasteur
een van de ouderlingen opdroegen zich bij den magistraat
en dezen te verzoeken,
dat hij door het
te vervoegen
tot
dit
werk
van
de behulpaanwijzen
gecommitteerden
zame hand wilde bieden. Men kan zich voorstellen hoe
het den heeren van het stadhuis te moede zal zijn geweest
over het feit, dat
toen zij, hun bevreemding uitsprekende
voor het doen van een beroep
men nu gecommitteerden
kwam vragen, terwijl er nog niet eens waren toegestaan
voor het opmaken van het request om handopening, hoe
het hun, zeg ik, te moede zal zijn geweest toen de consulent mededeelde, dat de handopening alreeds was verleend. Zij vorderden op staanden voet overlegging van de
daarvan door den Raad van State uitgereikte acte, doch
ontvingen van den consulent en zijn medeafgevaardigde
ten antwoord,
dat zij dit op hun eigen verantwoording
niet wilden doen 2). Wat de consulent had medegedeeld
was intusschen maar al te waar : den 7den Juni 1740 had
de Raad van State inderdaad verlof gegeven om met het
Doch hoe vreemd zag men op,
beroep voort te gaan
toen den l5den Augustus,
bij de opening van al de op
het beroepingswerk
betrekking hebbende stukken, aan het
licht kwam, dat de agent het request om handopening
had ingediend niet, zooals hem opgedragen was, nit naam
van den kerkeraad alleen, maar uit naam van het "colledat let wel! nog nimmer voor het
gium qualificatum",
van
was bijeen geweest. Daardoor
handopening
aanvragen
werd natuurlijk de magistraat des te meer in zijn onverzettelflkheid gestijfd. Hij gaf den kerkeraadsleden, die hem
de stukken
hadden, te kennen, dat hij bij
overhandigd
dat
dus
de kerkeraad v66r alles gezijn besluit bleef,
had aan te vragen voor het opnemen der
committeerden
1) Als voren, 4, 18, 24 en 26 Juli 1740.
 2) Als voren, 31 Juli 1740.
3) Resolutie Baad oan State, 7 Juni

-

_

'
-.
I

..
'

337
en het benoemen
van nieuwe ouderdiaconierekening
en
of
dat
diakenen,
lingen
hij anders den Raad van
brief
over
State
het
per
geval zou inlichten 1). In dien
15den
brief, den
September door den Raad in behandeling
genomen, beklaagden de heeren zich bitter over de rechtshun door den kerkeraad
en de
verkorting
aangedaan
slinksche
manier, waarop deze kwanswijs uit naam van
het "collegium qualificatum" om de handopening had gerequestreerd 2). Gelijk men uit het hierv66r aangestipte
reeds bevroedt, viel het Du Lignon c. s. niet moeilijk zich
tegen die aantijging te rechtvaardigen.
In een verweerschrift, den 3den October naar den Haag
op de hoogte
opgezonden, brachten zij hun EdelMogenden
van de intriges, door de regeering in het werk gesteld
gesteld om haar gunsteling beroepen te krijgen. Zij zetten
verder uiteen hoe zij haar eisch om vernieuwing van den
kerkeraad
op grond van de kerkenorde afgewezen en bij
die gelegenheid onomwonden te kennen gegeven hadden,
waren die vereischten dat de
"dat daar nu circumstanties
kerkeraad bleef staan". Ten slotte leverden zij door overlegging van een brief van den agent zelf het bewijs, dat
hij en hij alleen er voor aansprakelijk was, dat het aanabnsievelijk op naam
geboden request om handopening
van het ,collegium qualificatum"
was gesteld, niettegen. staande
zij hem uitdrukkelijk hadden verzocht het namens
den kerkeraad in te dienen, ja er zelfs bijgevoegd hadden,
dat "hij v66r het presenteeren
van die requeste eenige
van de leden van hun EdelMogenden
zou zoeken te
aldus vatten zij den inhoud van hun
Hieruit,
spreken".
 vertoog samen, "hieruit blijkt dat de kerkeraad niet heeft
maar
gezocht den achtbaren magistraat te vilipendeeren
alleen haar privilegidu voor te staan, ten tweede dat zij
niets gedaan hebben zonder weet van denzelven magi-.
,
1) Kerkeraadsacta, 15 Augustus 1740.
2) Het request van den agent is niet meer aanwezig, maar zijn inhoud en strekking laten zich afleiden uit de hierv66r aangehaalde
.Korte schets".
.,.
'

'

'

,

,

338
zeer ootmoedig hebben gestraat, dewijl zij denzelven
waarschuwd op den 23sten Mei 1740 dat, indien zij geen
konden verkrijgen,
commissarissen
zij zich hooger op
moeten
en
ten
zouden
adresseeren,
derde, hetgeen wel het
voornaamste
is, zij zich niet vermeten hebben gelijk het
te verzoeken uit
ons wordt toegewijd om handopening
naam van een collegium qualificatum maar uit naam van
hetwelk de agent niet heeft uitgevoerd
den kerkeraad,
gelijk het blijkt uit zijn eigen brief ').
 Daar de Raad geen beslissing nam, bleef voorshands
alles gelijk het was, tot een tweede brief van de stadsin het begin van het volgende jaar de zaak
regeering
opnieuw op het tapijt bracht. Dit had ten gevolge dat de
Raad bij besluit van 1 Maart 1741 de beide brieven van
in handen stelde van den ontvanger der
den magistraat
geestelijke goederen te Sluis, Evert Evertse, met bevel
te dienen na vooraf den kerkeom daarop van bericht
raad te hebben gehoord. Evertse hield daarop een bespreking met den kerkeraad 2) en ontving bij deze gelegenheid, naar hij den Raad van State meldde, den indruk,
dat het ongelijk aan diens kant was. Immers de door
aanbevolen predikant was naar veler geden magistraat
een
leeraar, en wat de bewering
voortreffelijk
taigenis
van den kerkeraad aanging, dat zij met aan zulk een recommandatie gevolg te geven iets doen zouden dat "niet
goddel?k" was, dit was zijns inziens "een argument voor
want zoo ergens recommandatibn
den onverstandige",
plaats hadden, dan was het wel bij predikantsberoepen.
Ook was hem bij een onderzoek op een gemeente, waar
slechts 66n Waalsche pasteur
stond, gebleken dat daar
de kerkeraad telken jare werd vermaakt om het even of er een
was of niet. Het artikel van de Dordtsche
predikantsvacature
Synode, waar zich de kerkeraad op beriep, bedoelde dan
ook naar zijn gevoelen slechts dit, dat het vermaken van
den kerkeraad alleen dan behoorde achterwege te blijven,
4) Het stuk is in copie ingelascht in de 3Korte schets".
2) Korkeraadsacta, 22 Maart 1741.
 '

-

'

,

339
wanneer er gebrek was aan geschikte personen, "tgeen in
zulke gevalle ten plattenlande van den V rij e wel werd gedoch in de steden als Sluis en Aardenburg,
practiseerd
aldaar geen gebrek is, niet". Om al die redenen en tot
van de rechten van den magistraat meende
handhaving
den
Raad
van State te moeten voorstellen, "dat de
hij
van den
kerkeraad werd gelast ten eersten gedeputeerden
te verzoeken om te formeeren een collegium
magistraat
en
tot het opnemen van de Armenrekening
qualificatum
de
en vervolgens,
het veranderen
van den kerkeraad
kerkeraad
veranderd
zijnde, te formeeren een collegium
om de. noodige handopening
op naam van
qualificatum
het collegium qualificatum van uw EdelMogenden in forma
met interdictie van dusdanige ordres niet
te verzoeken,
meer aan te richten maar den magistraat te laten bij haar
voorrechten als van ouds gebruikelijk is" 1).
 Eindelijk, op den 6den April 1741, werd aan het langdurige geschil door den Raad van State een einde genemende
dat het gebrek in den
maakt. In aanmerking
van
het
de
indiening
request om handopening
vorm, bij
voor
uitsluitend
rekening kwam van den agent,
gemaakt,
door den kerkeraad niet was
dat voorts de magistraat
voor
een
toen
er
,collegium
qualificatum"
voorbijgegaan
het aanvragen van handopening moest worden belegd, en
dat daar, waar slechts 66n predikant stond, de kerkeraadsleden. "die ten tijde van de vacature zaten," den nieuwen
predikant plachten te beroepen, vond de Raad goed "dea
kerkeraad te gelasten te verzoeken comtegenwoordigen
een
uit den magistraat
om te formeeren
missarissen
aan
om
deen
den
magistraat
,collegium qualificatum',
om
dus
te
zelve te geven
verzoeken handopening",
alsnog
die introk, welke den 7den Juni
terwijl hij tegelijkertijd
1740 door hem was verleend 2). Zoo leed dus bij slot
de nederlaag en zag deze
van rekening de magistraat
met den onzich goedschiks kwaadschiks
genoodzaakt
1) Brief van Evertse aan den Raad van State, 30 Maart 4474.
2) R680lutie Raad van Statc, 6 April i74ri.
'

'.
340
oudcn kerkeraad
tot de beroeping over te
veranderden
1741
nu met meerderheid van
Juli
werd
3den
Den
gaan.
Elie Palairet
de proponent
tot Chalaire's opstemmen
die
in
October
in den
daaraanvolgende
volger benoemd,
werd bevestigd l).
dienst te Aardenburg
Na zija vertrek naar Doornik in Juni 1749 werd Palairet in Mei 1751 vervangen door den proponent Jean
De korte tijd, in het geheel maar
David Destandau 2).
 twee en eenhalf jaar, dien Destandau te Aardenburg doordoor gebeurtenissen
heeft zich niet gekenmerkt
bracht,
al
ware
het
slechts omdat het
van eenig belang. Alleen,
van
de onverschilligeen kenschetsende
proeve oplevert
door
kerkeraadsleden
aan
den dag gelegd,
heid, nog wel
zij hier vermeld dat in November 1751 twee diakenen
moesten geroepen worden wijl zij in
ter verantwoording
noch kerkeraadstwee jaar-tijds noch godsdienstoefening
hadden bijgewoond 3). Het is zoo, zij waren
vergadering
naar elders verhuisd, maar z66
sedert hun benoeming
weinig ging hun blijkbaar de kerk ter harte, dat zij niet
eens de moeite hadden genomen om voor hun ambt te
Maart 1753
bedanken of hun attestatie op te vragen In
dat het voojaars.Avondwerd verder nog vastgesteld,
maal, hetwelk tot dien tijd toe altoos een week ni de
avondmaalsbediening
bij de Nederduitsche gemeente plaats
in
voortaan
navolging van alle andere Protestantsche
had,
in de Nederlanden, geregeld op
inzonderheid
gemeenten,
Paschen zou worden gehouden 4).
,
die in December 1753
In de plaats, van Destandau,
zijn afscheid nam om het predikambt te aanvaarden bij
kerk van Schiedam s), kwam in Februari
de Waalsche
1754 Jean Isaac Sporon, laatstelijk predikant in Suriname 6).
stond, ontving de geTerwijl Sporon te Aardenburg
1) Kerkeraadsacta, 3 Juli en 22 October 1741.
2) Als voren, 29 Juni 1749 en 2 Mei 1751.
3) Als voren, 4 November 1751, 2 Januari 1752.
4) Als voren, 9 December 1753.
5) Als voren, 9 December 1753. r
'
6) Als voren, 3 Februari 1754.
 '

'

w
'

341
meente voor de verlichting bij den avonddienst van den
Raad van State een koperen kaarsekroon met eenige blakers ten gesdhenke 1), en werd er na langdurige ondereen overeenkomst gesloten met de regenten
handelingen
van den Disch en het Burgerweeshuis,
waarbij dezen aan
de Waalseher diaconie ondersteuning
toezegden, wanneer
zij te avond of morgen onmachtig werd haar armen te
Ook beproefde de kerkeraad
voor de geverzorgen 2).
meente den rang te verwerven van "Eglise Synodale",
met andere woorden, gedaan te krijgen dat de Waalsche
haar vergaSynode op gezette tijden ook te Aardenburg
door
de houhouden
zou.
evenwel
Ontmoedigd
deringen
na
den
die
van
eerst
magistraat,
zijn medewerking
ding
te hebben beloofd naderhand op zijn besluit terugkwam,
daar hij uit hetgeen een goede dertig jaar vroeger bij
ontwaard
een d8rgelijke poging was gebeurd
had, dat
vereischt
werd van de Statendaartoe de vergunning
besloten de broederen van hun voorgenomen
Generaal,
aanvraag bij de Synode af te zien 3).
Had Sporon zich in 1762, bij gelegenheid van een beopnieuw aan
roep naar zijn geboorteplaats Maagdenburg,
de gemeente verbonden 4), toen hem in 1 765 de waalsche
kerk van Sas van Gent tot herder beriep, meende hij de
te moeten aannemen 5). Door het bedanken
benoeming
van den Groedschen pasteur Charles Alexandre Matile 6?
naar een ander om te zien, vestigde het
genoodzaakt
in Maart 1766 zijn keuze op
qualificatum"
,collegium
Jean
Henri
den proponent
Grob 7). Een oogenblik leek
zou zijn. Bij de
. het of ook Grob's beroep vruchteloos

1) Besolutze Baad van State, 2 Januari 1759.
2) g'erkaraadsacta, 10 Maart 1763. Vgl. G. A. Vorsterman van Oyen,
Geschiedenisvan den Disch, later het Burgersaeeshuis,te Aardenburg,
Aardenburg 1907, blz. 60.
,
3) Kerkeraadsacta, 6 en 17 Mei 1764.
4) Als voren, 7 Januari 1762.
 5) Als voren, 7 November1765.
6) Als voren, 8 Maart 1766.
7) Als voren, 18 Maart 1766.
342
in den Haag, door wie zijn aanstelling
hooge regeering
rees er namelijk twijfel of hij
moest worden bekrachtigd,
wel de vereischte bevoegdheid bezat. Bij de overgelegde
toch werd geen attestatie van zijn proberoepingsstukken
dat hij vijf jaar lang had gestufessoren aangetroffen
Reformatie
vorderde i), en
deerd, gelijk de Politieke
bovendien was bij een resolutie van 1740 door den Raad
van State bepaald, dat er geen predikanten
beroepen
mochten
worden van die plaatsen in het buitenland,
waar ook de onze niet werden toegelaten, en tot de zooonder andere Zurich, van waar Grob
danige behoorde
was.
Doch
op het vertoog van het 'collegium
herkomstig
dat deze op een vergadering van de Waalsche Synode
metterdaad
onder het getal van de proponenten
was opindien
besluit
het
van
1740
dat
verder,
genomen,
op geheel Zwitserland
had, door den dienst van
betrekking
Ds. Bourcard
te Oostburg en Ds. Bruckner te Cadzand,
beiden insgelijks Zwitsers, reeds van dien regel was afgeweken, en eindelijk, dat er van de honderd predikanten
misschien geen tien waren, die vijf jaar lang hadden gestudeerd 2), liet de Raad van State zijn bezwaren vallen,
zoodat Grob de approbatie ontving en in Augustus 1766
zijn intrede kon doen 3).
in de week, welke Grob najarenDe avondpredikati6n
in
herfst weder inden volgenden
lange onderbreking
den
kerkeraad
in
wikkelden
een
voerde,
langdurigen
twist met den koster van de Nederduitsche
gemeente.
 hadden
Indertijd, terwijl Sporon nog te Aardenburg stond,
om voor
de Walen bij de stadsregeering
aangehouden

1) Politieke Reformatie in de kwartieren onder de Generaliteit van
1 April 1660 art. 33 : tin het beroepen der proponenten in den kerkedienst zal men letten dat zij ten minste op de' HoogeschoIenonder
dezen staat of elders vijf jaren hebben gestudeerd, en znllen zij genoegzame en loffelijketestimonia van hare studidn in dephilosophia,linguis
en theologia.... vertoonen, zonder blijk van welk niemand tot het
examen preparatoir of peremptoir zal toegelaten worden".
2) Kerkeraadsacta, 22 April 1766.
'
...
3) Ala voren, 27 Juni en 3 Augustus 1766.
_

'

343.
,

hun weekpredikati6n
te mogen maken van de
gebruik
klok der Hollandsche kerk. Zij hadden echter geen verlof
daartoe kunnen bekomen niettegenstaande
zij zich bereid
verklaarden
zelf de kosten van het luiden te betalen.
 Meenende dat het niet w6l stond kerk te houden zonder
voorafgaand
klokgelui, hadden zij toen den dienst van
Donderdag
op Woensdag verzet omdat dan ook de Hollandsche avondpreek plaats had en van het daarvoor gedane gelui ook voor den Franschen
dienst partij kon
worden getrokken 1). In de negen jaren, welke sedert
waren verloopen, bleek intusschen de inschikkelijkheid bij
de heeren van het stadhuis iets grooter te zijn geworden,
want als de kerkeraad in October 1766 het verzoek herhaalde werd het door de regeering ingewilligd. Zij stelde
er echter de voorwaarde bij dat de Walen den Hollandschen koster voor het luiden een redelijke belooning zouden
geven, "alzoo de magistraat den koster, die op zoodanige
als zijn voorzaten was aangesteld,
voet en prerogatieven
niet zonder hem het grootste ongelijk aan te doen daartoe
zoude kunnen verobligeeren" 2). De Walen protesteerden
daar wel tegen omdat hun kerk geen fondsen bezat,
waaruit
die uitgaaf kon worden bestreden, en zij er dus
de diaconiekas voor moesten aanspreken, doch betaalden
den koster in den winter van 1766/77 en
niettemin
1767/68 zijn loon uit 3). Zoo zou het waarschijnlijk ook
in 1768/69 zijn gegaan, had .niet de koster' een paar.
dagen nadat men met hem had geaccordeerd een hoogeren prijs bedongen. Wilden de Walen het werk aan
een ander opdragen, zoo zeide hij, hij zou er gaarne afstand van doen, mits zij zich verbonden de twee pond
boete te betalen, die krachtens
een magistraatsbesluit
i) Als voren, 10, 16 en 23 November 1757. '
2) Als voren, 8 October 1766 en Bericht van den magi8traat overgcgeven aan de Ge-deputeordenvan den Baad van State van 1 Juli
1769, opgenomenin hun DVerbaal".
3) Bequest van den kerkeraad, in Juni 1769 overgegevenaan de
Gedeputeerden van den Raad van State, zie: Kerkeraadsacta, 25-29
Jnni 1769.
 ,

,

°

344
was voor elken keer, dat er geluid werd
verschuldigd
het
v66r
bepaalde uur. Zoo onredelijk als zij dien eisch
vonden, besloten de broederen om vredeswil de gevraagde
verhooging toch toe te staan, mits de koster hen vrij stelde
van de betaling der boete. Toen deze echter op zijn stuk
naar het
bleef staan zonden zij twee kerkeraadsleden
stadhuis om de regeering te verzoeken, dat zij den koster
gelasten zou zich met de eerst overeengekomen belooning
te vergenoegen of, zoo dit niet verkregen kon worden, te
dat zij de gevraagde
toeverklaren
loonsverhooging
zegden, te weten indien de wetten hen daartoe verplichtten,
maar dat zij tegelijkertijd voornemens waren do zaak voor
te brengen, waar zij kon worden opgehelderd en beslist
om dit te doen deed zich
tegelijk 1). Een gelegenheid
van den Raad
voor bij het bezoek, dat de Gedeputeerden
van State in Juni 1769 aan Staats-Ylaanderen
brachten.
 dezen
verzoekschrift
waarin
reikten
een
over,
Zij
zij
dat zij den wekelijkschen
avonddienst op
mededeelden,
hadden gezet om de leden der Nederduitsche
Donderdag
voor
wie des Zondagsavonds werd gepreekt, in
gemeente,
staat te stellen de Fransche avondpredikatie
bij te wonen,
wat niet enkel ten algemeen.en nutte maar ook tot voordeel van hun diaconie
strekte. Maar in dit prijselijk
werden
zeiden
zij gedwarsboomd
streven,
zij,
,door den
klokluider
dezer stede, dewelke voor het trekken
der
klokke in de weke een extra-ordinaire
van
hen
betaling
vorderde, daar dezelve nochtans zoo zij vermeenden geobligeerd was voor zijn ordinaire tractement, tgene gevoegd
als schoolmeester en koster werkelijk
bij het tractement
meer bedroeg als die van eenig ander in dit kwartier,
als Nederduitsche
zoowel de Waalsche
gemeente te bedienen, gelijk zulks altoos was geschied en ook ten jare
en Waalsche
1687 tot 1717, wanneer de Nederduitsche
predikatie in een en dezelfde kerk op onderscheiden uren
gedaan werden, voor de Waalsche gemeente apart was
1) Acta giniral sur plU8ieurs 8iatice8 au mois dloctobre et de nooembre (1768), opgenomen in het nKerkeraadaacmboa".
-

345
geluid geworden, en ook in het laatst van de voorgaande
eeuw tot het houden der bedestonden in de weke, mitsgaders ten jare 1740 en daarna tot het houden van den
van
en de' voorbereidinge
godsdienst
op Nieuwjaarsdag
het Heilig Avondmaal, zonder dat daarvoor ooit zooveel
hun bewust was eenige extra-ordinaire
betaling was geschied". Derhalve verzochten
een
de
zij
Gedeputeerden
te
willen
nemen
van
maintien
strekkende
beschikking
"tot '
hen en hunnen publieken godsdienst" i).
 De magistraat, door de Gedeputeerden
over de quaestie
hier
aan
dat
het
voorwendsel
voerde
geraadpleegd,
tegen
van de Walen, alsof zij den Donderdag hadden gekozen
opdat de ingezetenen, die bn Fransch 6n Hollandsch verstonden, "beide de godsdiensten zouden kunnen bijwonen,
green- grond had, dewijl men slechts twee leden uit de
gemeente zou kunnen opnoemen
geheele Nederduitsche
die de Fransche
taal zoodanig machtig waren, dat zij
eenig nut of vrucht van een predikatie konden hebben,
en dus ook de Armen daar weinig of geen voordeel bij
hebben kon, temeer als men considereerde
dat de predikant Grob in den winteravondgodsdienst
meerendeels en
genoegzaam altijd voor vijf a zes menschen, die van den
kerkeraad daaronder gerekend, en nog wel tot vrij minder
getal had moeten prediken, tgeen ook oorzaak was geweest dat zijn predecesseur
Sporon en anderen in de
week geen publieke avondgodsdienstoefening
hadden geoefend, hoewel niet alleen wegens het 29ste artikel van
de "Politieke Reformatie" hetzelve des winters niet alleen
maar gedurende het geheele jaar had moeten en ook nog
behoorde te geschieden, doch echter daarentegen exacteten meerderen
lijk des Zondags
genoegen van de gemeente tweemaal gepredikt
ingevolge het 28ste artikel
van evengemelde ordonnantie, daar nu de predikant Grob
maar al te veel in gebreke bleef en veeltijds des Zondags
maar 66ns in plaats van tweemaal predikte" 2). Uit dien
. 1) Bovenaangehaaldrequest.
