Herman Paul, Het moeras van de geschiedenis. Nederlandse debatten over historisme
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-3 (2013) | review 52

Herman Paul, Het moeras van de geschiedenis. Nederlandse debatten over historisme
(Amsterdam: Bert Bakker, 2012, 334 pp., ISBN 978 90 351 3578 9).
Herman Paul beoogt met zijn ‘intellectueel-historische monografie’, naar eigen zeggen
‘niet meer en niet minder [...] dan een representatief overzicht te bieden van wat
“historisme” in Nederland tussen circa 1900 en 1970 losmaakte’ (9). Deze bewering is
gelukkig niet helemaal correct. Hoewel het boek vaak erg beschrijvend is en sterk op een
Nederlands (academisch) publiek is gericht, wil Paul bijdragen aan het bredere historismeonderzoek en stelt hij ook een methodologische revisie voor. De mijns inziens
interessantste vragen in het boek zijn deze over de actualiteitswaarde van twintigsteeeuwse kritieken op historisme en over de (on)mogelijkheid van een posthistoristische
geschiedschrijving.
Als niet meteen duidelijk wordt waarop deze vragen slaan, dan mag dat niet
verwonderen want als dit boek één ding duidelijk maakt, dan is het dat het woord
‘historisme’ allesbehalve eenduidig is en dat het vele verschillende en soms contradictoire
betekenissen kan dragen. Zoals Paul stelt: ‘Historisme kon slaan op overmatige liefde
voor het verleden, op traditionalisme of conservatisme, maar evengoed op relativering
van wat historisch gegroeid is, op vernieuwingsdrang of op een sterk ontwikkelde
gevoeligheid voor verschillen tussen heden en verleden’ (14-15). Het gaat om een zeer
elastisch begrip met een voornamelijk diagnostisch (gebruikt om de tijdsgeest te
diagnosticeren) en dialectisch (drukt de verhouding tot iets anders uit) karakter.
Bovendien wordt het vaak pejoratief gebruikt. Deze eigenschappen zorgen ervoor dat
historisme een goed inzicht kan bieden in de angsten of het zelfbeeld van een
samenleving.
 Paul stelt op methodologisch vlak voor om historisme niet als idee of verzameling
ideeën te benaderen, maar als een woord waaraan ‘individuele taalgebruikers’ allerlei
betekenissen hechtten. Deze benadering heeft het voordeel dat ze niet dwingt om
historisme eerst zelf te definiëren en dan volgens die, noodzakelijk gelimiteerde, definitie
te onderzoeken, maar toelaat om na te gaan welke verschillende betekenissen twintigsteeeuwse Nederlanders aan dit woord toekenden. Historisme blijkt een zeer breed palet
aan betekenissen gedragen te hebben, maar slechts in de ‘intellectuele taal’ van een
relatief kleine kring van wetenschappers, kunstenaars en politici ingang gevonden te
hebben. Paul besteedt ruime aandacht aan de manier waarop historisme als Duits
leenwoord het vroegst (vanaf circa 1905) door protestantse theologen werd toegeëigend
© 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-109970 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

om te ageren tegen het ‘empirische virus’ dat in de bijbelwetenschappen transcendente
waarheden ondermijnde of tegen de verheerlijking van het verleden dat theologische
verstarring dreigde te veroorzaken. Hij bespreekt ook hoe het woord minder opgang
maakte onder rooms-katholieken die zich meer op Franstalige debatten oriënteerden en
alternatieve terminologie hanteerden.
 Wie zich minder interesseert voor theologie zal wellicht meer hebben aan de
hoofdstukken waarin Paul de theologische Heimat van ‘historisme’ verlaat om het te
traceren in de politieke arena, in artistieke middens en onder historici. In politieke
discours blijkt het met verwijzingen naar ‘historisme’ qua frequentie nogal tegen te vallen
en blijkt de term ook vooral gebruikt ‒ vanwege haar academische bijklank. In artistieke
discours blijkt de term frequenter gebruikt. Het H-woord werd oorspronkelijk
voornamelijk ingezet om de spanning tussen historische en esthetische benaderingen te
thematiseren waarbij gevreesd werd dat overwaardering van de eerste ten koste zou
gaan van de laatste. Interessant is dat Paul een evolutie naar een historisering van
historisme vaststelt, waarbij de term in toenemende mate een periodiserende betekenis
kreeg en naar een specifiek negentiende-eeuwse fase van kunstbeoefening ging
verwijzen. Hoewel deze semantische transitie van aanklacht naar periodebegrip
historisme niet meteen van zijn negatieve connotaties ontdeed, ontangelde ze het begrip
wel doordat ze ‘de aanklacht ondergeschikt [maakte] aan de verwijzing’ (210). Een
gelijkaardig proces deed zich ook voor onder historici die zich pas laat (na 1950) in
debatten over historisme mengden en er al snel toe neigden om dit begrip te historiseren.
In deze historiserende benadering verwees de notie naar een negentiende-eeuwse
geschiedbeoefening waarvan de merites soms fel bediscussieerd werden maar waarvan
geen reëel gevaar meer uitging in het heden. Dit proces zorgde, in Oexles terminologie,
voor een Entproblematisierung en verklaart volgens Paul ook waarom historici weinig
aandacht hebben gehad voor het pejoratieve gebruik van historisme. Hoewel Paul in dit
verband spreekt over ‘historiografische deficiëntie’ is hij mild voor historici die het begrip
ontproblematiseerden. Dit omdat er volgens hem ‘niet één eenduidig “probleem” [was]
dat door historiserende historici naar de achtergrond verdrongen zou zijn’ (236).
 Bij deze stelling wil ik even stilstaan om te reflecteren over de in het boek
gehanteerde methodologie. Over ‘de winst’ van zijn benadering is Paul duidelijk: door
historisme als een ‘woord’ of ‘taal’ te bestuderen kon hij, bijvoorbeeld, vaststellen dat het
om een ‘intellectuele’ of ‘papieren’ taal ging die nauwelijks doordrong tot de
omgangstaal. Daarnaast kon hij laten zien dat het begrip vooral als aanklacht of
vijandsbeeld fungeerde en deel uitmaakte van een semantisch veld waarin ook
alternatieve begrippen figureerden die soms zo dicht bij elkaar aansloten dat ze een
verwijzing naar historisme overbodig maakten.
Tegenover de verdienste van Pauls benadering staan echter ook ernstige
beperkingen. Vooreerst vraag ik me af of een focus op historisme als woord wel de
mogelijkheid biedt om de angsten en zelfbeelden van een samenleving te onderzoeken.
Formuleren mensen hun diepste angsten en zelfbeelden wel in een ‘papieren taal’?

Voorts kan men de vraag stellen hoeveel we kunnen leren over de omvang en diepgang
van angsten en zelfbeelden als we ons bij het opsporen ervan beperken tot één letterlijke
bewoording in plaats van ons te concentreren op de veelheid aan synchrone en diachrone
verwoordingen en hertalingen van een idee of problematiek. In deze context is het
vreemd dat Paul de historische wetenschap verschoont voor het ontproblematiseren van
historismekritieken via de stelling dat er niet één eenduidig historismeprobleem was,
terwijl hij er bewust voor kiest om op de semantische pluraliteit van het woord historisme
te focussen en niet op een eventueel onderliggende, meer eenduidige, problematiek.
 Pauls verschoning van zijn collegae historici voor hun historiserende benadering is niet
onschuldig gezien ook zijn eigen benadering historisme historiseert. Zijn benadering is
reflexief gezien de problematiek van het historiseren in de inleiding wordt aangekondigd
en een groot deel van het besluit beslaat. ‘Als we slechts nagaan (zoals ik in dit boek
gedaan heb)’, schrijft hij, ‘hoe twintigste-eeuwse Nederlandse intellectuelen
waarschuwden tegen een moeras van geschiedenis, zonder de vraag toe te laten of zo’n
moeras bestaat, zijn we dan niet bezweken voor een historisme dat de hoofdpersonen in
dit boek unaniem zouden afkeuren?’ (247). Om die ironie te omzeilen besluit Paul zijn
boek met drie ‘observaties’: ten eerste ‘stelt [hij] vast dat debatten over historisme nog
altijd worden gevoerd’. Daarnaast noteert hij dat de vraag of ‘historische verklaring als
een intellectual good te rijmen [valt] met een esthetisch-waarderend ingrediënt’ nog
steeds negatief beantwoord zou kunnen worden. Tenslotte wijst hij erop dat
historismekritieken vaak ook bezwaren behelzen tegen andere ‘-ismen’ die een
exclusiviteitaanspraak maken op de wetenschap. Het vraagt niet veel verbeeldingskracht
om deze kritieken op hedendaagse sciëntistische hoogmoed toe te passen. Daarom
zouden vele historismecritici volgens Paul met hem instemmen als hij de historistische
hoogmoed contrasteert met de ootmoet van wat hij met Cornelis Verhoeven ‘het
verwonderde denken’ noemt. ‘Verwondering’, zo stelt Paul, ‘is het broze besef dat er
andere vragen, andere kennisdoelen en andere ethics of belief bestaan ‒ een besef dat
moet worden gekoesterd, wil historisch onderzoek de hoogmoed van het historisme
vermijden’ (250). Pauls voluntaristische uitleiding intrigeert, maar ik ben er niet van
overtuigd dat ze hem en zijn collegae historici vrijpleit van een ironisch historiseren van
historisme. Hoewel Paul pleit voor openheid voor andere ethics of belief valt het op hoe
zijn eigen evaluatie van historisme(kritiek) strikt cognitief of epistemologisch blijft: de
historiserende ontproblematisering van historisme door historici leidt voor Paul louter tot
een historiografische deficiëntie eerder dan tot een bredere ethico-politieke
problematiek, en ook zijn alternatief van het verwonderde denken blijft de relatie met het
verleden definiëren in cognitieve of op zijn minst contemplatieve termen eerder dan,
bijvoorbeeld, als een actief ethisch of esthetisch engagement waarvoor vele
historismecritici pleiten.
 Ondanks het feit dat Paul niet ver genoeg gaat in zijn poging om voorbij een louter
historiserende benadering te komen, moet benadrukt worden dat zijn boek een
belangrijke bijdrage levert aan het opnieuw op de agenda plaatsen van de fascinerende

problematiek van historisme en historismekritiek. Daarom hoop ik dat zijn uitleiding over
de (on)mogelijkheid van een ‘posthistoristische’ geschiedschrijving de inleiding van een
volgend boek wordt.
Berber Bevernage, Universiteit Gent.
