Het Aluminium van het Schroot van het Schroot van de Uitdrijving van het aluminiumvraagt onderwijs in gastvrijheid
HTS Teologiese Studies/Theological Studies
ISSN: (Online) 2072-8050, (Print) 0259-9422

Page 1 of 9

Original Research

Religieuze tolerantie vraagt onderwijs
in gastvrijheid
Authors:
Nicolaas A. Broer1
A. (Bram) de Muynck1
Ferdinand J. Potgieter2
Johann L. van der Walt2
Charl C.W. Wolhuter2
Affiliations:
1
Driestar Christian University
of Teacher Education, the
Netherlands
Unit for Education and
Human Rights in Diversity,
North-West University,
South Africa
2

Corresponding author:
Nicolaas Broer,
n.a.broer@driestar-educatief.nl
Dates:
Received: 27 Oct. 2017
Accepted: 09 Dec. 2017
Published: 22 Mar. 2018
How to cite this article:
Broer, N.A., De Muynck, A.,
Potgieter, F.J., Van der Walt,
J.L. & Wolhuter, C.C.W., 2018,
‘Religieuze tolerantie vraagt
onderwijs in gastvrijheid’,
HTS Teologiese Studies/
Theological Studies 74(4),
4859. https://doi.org/​
10.4102/hts.v74i4.4859
Copyright:
© 2018. The Authors.
Licensee: AOSIS. This work
is licensed under the
Creative Commons
Attribution License.
 The South African-Dutch research group responsible for this article started its activities in
2012 by looking at religious tolerance (in education) as a means of addressing the tendency for
religious intolerance, extremism and fundamentalism. While (teaching in) tolerance seemed
to be a promising way to counter religious intolerable behaviour, some shortcomings also
became apparent. For example, the concept of tolerance includes an aspect of passivity
towards others who adhere to another religion. The concept also does not appear to be able to
respond to attitudes and values such as respect, human rights and diversity. Accurate
investigation of this problem, both conceptually and empirically, led to the understanding
that hospitality is a concept that embodies more active adaptation to those who are different
(including religious). Hospitality, therefore, seems to be a more promising concept than
tolerance for reducing religious tension between individuals and groups. The inner
contradiction discovered by Derrida in the notion of hospitality does not detract from the
concept of being defined from a Biblical point of view. Hospitality can also be taught to young
people. Although there are no formal provisions for hospitality in the national curricula, an
analysis of the Dutch and South African national curricula shows that there is room for
hospitality education.
Introductie
In de geschiedenis van de mensheid doen zich gedurig spanningen, conflicten en geweld voor,
zowel tussen individuele personen als tussen samenlevingen en staten (Rodden 2004:335–336).
 Spanningen tussen mensen die veroorzaakt worden door verschillen in taal, cultuur en religie
leiden tot onverdraagzaamheid en meer of minder openlijke agressie. Voorbeelden van
spanningsbronnen en de gevolgen daarvan zijn er in Zuid-Afrika, maar ook in Nederland. In
Zuid-Afrika worden dagelijks 51 mensen vermoord, terwijl er 150 seksuele en seksueel-verwante
misdaden gemeld worden (Engeland 2016). In Nederland doet zich het probleem voor van de
stromen vluchtelingen die via andere Europese landen binnenkomen. Tussen 2002 en 2013 was
het aantal mensen dat asiel aanvroeg in Nederland stabiel: minder dan 20 000 per jaar met een
dieptepunt van 9731 in 2007. In 2014 schoot het aantal asielaanvragen echter omhoog naar 29 989
en in 2015 naar 58 880 (Dijkgraaf 2017:90). De stroom asielzoekers en andere immigranten is een
wezenlijk onderdeel van de Nederlandse samenleving geworden. Dat gegeven roept een grote
diversiteit aan reacties op die te plaatsen zijn op het continuüm van meer tolerant naar minder
tolerant (cf. De Rooy 2014). De Rooy (2014) beschrijft de situatie als volgt:
Was Nederland sinds de jaren zestig een toonbeeld geweest van openheid en tolerantie, sinds de jaren
tachtig een voorbeeld van rationeel overleg om problemen op te lossen, nu wezen verschillende
ambassadeurs er openlijk op dat ‘Nederland een verward en introvert land’ was geworden. (p. 270)

Duizenden vluchtelingen stromen dagelijks vanuit het Midden-Oosten over de grenzen van
Europa en de leiders van de Europese landen weten daar niet afdoende antwoorden op te vinden
(Scholtz 2015:13). Hierdoor ontstaan spanningen tussen individuen en groepen. Het probleem
van intolerant gedrag tegenover andere individuen en groepen is een wereldwijd probleem dat in
alle gemeenschappen voorkomt (vgl. Anderson 2013; United States Department of State. Bureau
of Democracy, Human Rights and Labor 2014).
Read online:
Scan this QR
code with your
smart phone or
mobile device
to read online.
 Om interpersoonlijke conflicten en het geweld waarop zij soms uitlopen het hoofd te bieden,
wordt dikwijls een pleidooi gehouden voor tolerantie en onderwijs in tolerantie. Het pleidooi
voor onderwijs in tolerantie is onlosmakelijk verbonden met de vraag naar een nadere
concretisering van dit begrip.
In het kader van de samenwerking tussen de Noordwes-universiteit (Potchefstroom, Zuid-Afrika)
en Driestar (Gouda, Nederland) startte in 2012 een onderzoeksproject met als onderwerp

http://www.hts.org.za

Open Access

Page 2 of 9

‘religieuze tolerantie’. Het onderzoek richtte zich op het
zichtbaar maken van religieuze tolerantie bij studenten in het
laatste jaar van opleiding tot leraar. Deze studenten staan net
voor de start van een beroepsloopbaan waarin zij leerlingen
moeten vormen tot goede burgers van de samenleving.
Daartoe behoort een houding van tolerantie ten opzichte van
andersdenkenden. Het is dan van belang om te weten hoe
tolerant aankomende leraren zelf zijn. Het onderzoeksproject
zou moeten resulteren in een meetinstrument waarmee
(religieuze) tolerantie op een efficiënte en betrouwbare
manier kan worden gemeten. Dat zou niet alleen in de beide
hierboven genoemde landen moeten gebeuren, maar ook
daarbuiten.
 Als van leraren gevraagd wordt hun leerlingen een tolerante
houding bij te brengen, moet duidelijk zijn wat tolerantie is
en hoe die in de klas bevorderd kan worden. Het begrip moet
zodanig worden geoperationaliseerd dat er concrete
handelingssuggesties voor leraren uit kunnen worden
afgeleid. De auteurs van dit artikel hebben pogingen
ondernomen om het begrip ‘tolerantie’ zowel te definiëren
als te operationaliseren. De definitiekwestie bleek complex te
zijn (Potgieter, Van der Walt & Wolhuter 2014), maar nog
meer complex was de operationalisatie (Broer et al. 2016). De
vraag dringt zich op of het moeilijk te definiëren en
operationaliseren begrip ‘tolerantie’ zich genoeg leent voor
een plaats in het onderwijs. Zonder het begrip ‘tolerantie’ als
achterhaald terzijde te stellen, willen we proberen te bezien,
nadat we nader zijn ingegaan op de complexiteit ervan, of
het begrip in combinatie met andere begrippen beter
bruikbaar lijkt te zijn.
Probleemstelling
Wij hebben in het genoemde onderzoek met betrekking tot
het vraagstuk van (religieuze) tolerantie een aantal
dingen ontdekt. Ten eerste ontdekten we dat tolerantie
(of verdraagzaamheid) samenhangt met andere houdingen,
gezindheden en waarden, zoals: vrijheid, mensenrechten,
menswaardigheid en respect (Potgieter et al. 2014; Van der
Walt 2014; 2016), alsook met vergevingsgezindheid en
gastvrijheid tegenover de vreemde. Tolerantie is slechts één
onderdeel van een constellatie van begrippen die verband
houden met onze verhouding tot anderen die op een bepaalde
manier, vooral religieus, van ons verschillen. Het begrip kan,
theoretisch gezien, niet goed als een samenvattend begrip
dienen.
 Ten tweede bleek ons dat tolerantie op zich niet direct
betrekking heeft op gedrag, maar dat het staat voor een
houding of gezindheid. Die houding of gezindheid kan
onder andere worden gekarakteriseerd als ‘passief’ en
‘asymmetrisch’. Iemand die tolerant is, verdraagt zijn
medemens die (religieus) van hem verschilt. Het is niet
gemakkelijk om tolerantie zo te definiëren dat het activiteiten
ten opzichte van vreemden omvat. Tolerantie heeft ook een
aspect van asymmetrie en ongelijkheid in zich. Iemand die
tolerant is ten opzichte van een medemens met andere
religieuze overtuigingen gaat er, vaak onbewust, vanuit dat
http://www.hts.org.za

Original Research

zijn eigen opvatting juist is. Vanuit die eigen opvatting
verdraagt hij de ander met een zekere passiviteit.
Deze karakteristieken van tolerantie bemoeilijken een
daadwerkelijk gebruik ervan in het onderwijs.
Nog een derde punt is van belang. Tot nu toe hanteerden we
in ons onderzoeksproject het begrip ‘religieuze tolerantie’.
Het bijvoeglijke naamwoord suggereert een relatie met
religie, wereldbeschouwing of levensfilosofie. Die relatie is er
wel, maar slechts indirect. Het begrip is niet direct ontleend
aan de Bijbel, of aan een ander heilig geschrift. Het gevolg
daarvan zou kunnen zijn dat het begrip ‘religieuze tolerantie’
moeilijk ingang vindt bij scholen en leraren die werken
vanuit een bepaalde religieuze of levensbeschouwelijke
achtergrond.
Er zijn dus begripstheoretische, methodologische en
inhoudelijke bezwaren aan te voeren tegen het gebruik van
het begrip ‘(religieuze) tolerantie’. Echter, als scholen en
leraren concrete aanknopingspunten moeten krijgen om
(religieuze) intolerantie aan te pakken, is een herbezinning
op het tolerantiebegrip in het onderwijs nodig. De vraag is
niet in de eerste plaats waardoor het begrip ‘(religieuze)
tolerantie’ moet worden vervangen. Verdraagzaamheid als
grondhouding blijft van groot belang voor burgerschap.
 Onze zoektocht betreft een zodanige aanvulling van de
aangegeven tekorten dat het burgerschapsonderwijs beter
bediend wordt. De vraag die in dit artikel beantwoord wordt,
is dan ook:
Hoe kan het begrip ‘(religieuze) tolerantie’ zodanig worden
aangevuld dat het goed bruikbaar is in het kader van de
pedagogische opdracht van het onderwijs, namelijk het vormen
van leerlingen tot burgers die een positieve bijdrage aan de
samenleving leveren?

Doel van het artikel
Het onderwijs op scholen beoogt een pedagogische opdracht
uit te voeren. Daartoe behoort dat de leerlingen worden
gevormd tot goede burgers. Tot goed burgerschap behoort
dat mensen goed met elkaar omgaan. Voor een definitie van
‘goed burgerschap’ beroepen wij ons op de Bijbel. In de Bijbel
worden enkele begrippen gehanteerd die sterk gerelateerd
zijn aan het goed omgaan met elkaar, namelijk ‘gastvrijheid’.
Met de keuze voor deze begrippen volgen we de suggestie
van Pohl (1999) die ontdekte dat gastvrijheid te maken heeft
met opvattingen over tolerantie, maar er ook in belangrijke
mate van verschilt. Haar analyse van de geschiedenis van
gastvrijheid heeft een aantal onderzoekers op het spoor
gebracht om gastvrijheid ook toe te passen in het onderwijs
(o.a. Anderson 2011; Burwell & Huyser 2013; Call 2011). Om
die reden wordt dit begrip theoretisch verkend om daarmee
vast te stellen of ‘gastvrijheid’ inderdaad Bijbels te funderen
is en tevens goed te gebruiken is in het kader van de
pedagogische opdracht van het onderwijs. Een belangrijk
uitgangspunt hierbij is dat een theoretisch houvast nodig is
om in de onderwijspraktijk de goede dingen te kunnen doen.
 Het doel van dit artikel is dus om een theoretische basis te
leggen op grond waarvan aan scholen en leraren concrete
Open Access

Page 3 of 9

handreikingen kunnen worden gegeven om de pedagogische
opdracht beter vorm te kunnen geven. Uiteindelijk moet dit
artikel dus dienstbaar zijn aan de vorming van leerlingen tot
goede burgers.
Om de probleemstelling te kunnen beantwoorden en een
eerste stap te zetten in de richting van het doel is het artikel
als volgt gestructureerd. De volgende twee paragrafen
bevatten een uiteenzetting van het proces dat leidde tot de
conclusie dat het begrip ‘tolerantie’ bij nader inzien niet goed
genoeg bruikbaar is in het onderwijs. Eerst wordt een
theoretische invalshoek gekozen en daarna wordt gerefereerd
aan empirisch onderzoek dat in de periode 2014 tot 2017 is
uitgevoerd. Vervolgens wordt het begrip ‘gastvrijheid’
ontleed om vast te kunnen stellen of dit begrip, mogelijk als
completering van ‘tolerantie’, goede aanknopingspunten
biedt voor implementatie in het onderwijs. Nadat hieruit de
nodige conclusies zijn getrokken, wordt ‘gastvrijheid’ nader
onderzocht vanuit een Bijbels perspectief. Ten slotte wordt
aandacht besteed aan de betekenis van dit alles voor
gastvrijheidsonderwijs in het kader van het onderwijs en de
lerarenopleiding.
Theoretisch raamwerk

Het begrip ‘godsdienstige tolerantie’
Met behulp van literatuurstudie is in de eerste fase van het
onderzoek gepoogd een schets te geven van het concept
‘religieuze tolerantie’ (Potgieter et al. 2014; Van der Walt
2014). Aan dat concept wordt een verscheidenheid van
betekenissen gehecht. Potgieter et al. (2014) proberen om op
grond van een semantische analyse de essenties van het
concept te expliciteren. Volgens deze onderzoekers duidt
tolerantie (of: verdraagzaamheid) op een staat, een toestand
of een geneigdheid van een persoon ten opzichte van een
andere persoon of groep die als ongewenst wordt ervaren.
 Hiermee wordt duidelijk gemaakt dat tolerantie een houding
(attitude) of gezindheid van een persoon is. Dat wordt ook
duidelijk uit het gegeven dat tolerantie te maken heeft met de
afwijking van een gegeven standaard, norm, beginsel of
waarde die een persoon bereid is toe te laten (Potgieter et al.
2014). Iemand laat een afwijking toe na een beslissing die hij
neemt met verwijzing naar een in de gemeenschap aanvaarde
waardenhiërarchie (ibid.). Tolerantie heeft de connotaties
van geduld en beleefdheid en betekent dat iemand zich
bewust is van zichzelf in verhouding tot de ander en het
gedrag van die ander aanvaardt alsof het zijn eigen gedrag is
(Zakin 2012). Een verdraagzame persoon huldigt de
overtuiging dat de mensheid verrijkt wordt door het
toelaten van verscheidenheid aan manieren van leven, omdat
daardoor al experimenterend van elkaar geleerd kan worden
(Potgieter et al. 2014).
Onlangs gepubliceerd empirisch onderzoek in Duitsland en
Nederland toont aan dat de opvattingen over religie onder
de inwoners van die landen heel bepalend is voor de al dan
niet tolerante houding ten opzichte van medemensen. Wat
iemand waarneemt en aanneemt als de religieuze overtuiging
http://www.hts.org.za

Original Research

van de andere persoon blijkt zijn hele houding of gezindheid
tegenover die andere persoon te bepalen (Erisen & KenmenCin 2017). Zeker als (een houding van) intolerantie leidt tot
religieus extremisme is het voor een samenleving van belang
daar een antwoord op te geven. Religieuze tolerantie wordt
dan als een eerste stap gezien op weg naar het scheppen van
een samenleving waarin iedereen loyaal is (Naumenko &
Naumenko 2016:335). Tolerantie is een noodzakelijk element
van interculturele communicatie. Dat is het vermogen om
belangrijke zaken niet op zichzelf te begrijpen, maar de
waarde daarvan te peilen in het kader van een andere cultuur
(Aubakirova et al. 2016:5034).
 Naast de opvatting dat het belangrijk is om na te denken
over religieuze tolerantie als antwoord op religieus
extremisme zijn er ook kanttekeningen te plaatsen bij het
tolerantie-idee. In de laatste jaren is er, als onderdeel van
een grotere discussie, kritiek geuit tegen het idee van
tolerantie, ook specifiek tegen religieuze tolerantie.
Enerzijds is er het bezwaar dat Carson (2012) in zijn boek
The Intolerance of Tolerance uiteenzet. Dat komt erop neer
dat tolerantie vaak (vooral in de Westerse samenlevingen)
zover doorgevoerd wordt dat een persoon eigenlijk geen
mening mag ventileren die verschilt van de mening van
een ander. In die zin is tolerantie geworden tot een
contradictio in terminus, omdat het beginsel van de vrijheid
van meningsuiting ermee ontkend wordt (vgl. Carson
2012). Anderzijds bestaat onder progressief ingestelde
opiniemakers en onderzoekers de mening dat tolerantie
een bevoorrechte positie schept (‘wij’ tegenover ‘de
anderen’), waardoor asymmetrische machtsverhoudingen
en ongelijkheid worden versterkt (Beaman 2011). Het
laatste gevaar is vooral aanwezig in situaties van interraciaal
contact en in situaties waarin de gevolgen van een koloniale
geschiedenis manifest zijn (ibid.). In hoeverre en op welke
gebieden tolerantie gevraagd wordt, is dus altijd afhankelijk
van machtsaspecten. De groep die dominant is, bepaalt de
grenzen van wat getolereerd moet worden. In Nederland
wordt er bijvoorbeeld vanuit gegaan dat moslims zich
conformeren aan de Westerse moraal. Dit wordt door de
moslimgemeenschap als zeer intolerant ervaren (De Rooy
2014; Visser-Vogel 2015:116–118).
 Tolerantie bezien vanuit empirisch onderzoek
Nadat het tolerantiebegrip theoretisch was onderbouwd
(Potgieter et al. 2014) volgde er een proces waarin getracht
werd een efficiënt, valide en betrouwbaar meetinstrument te
construeren, rekening houdend met bepaalde methodologische
vooronderstellingen (Van der Walt & Potgieter 2012). Op
grond van deze theoretische overwegingen werd een
vragenlijst samengesteld. Deze werd in diverse talen vertaald
en afgenomen bij studenten in lerarenopleidingen. Op de
gegevens die de afnames opleverden, werden de nodige
statistische analyses uitgevoerd om de structuur en de
betrouwbaarheid van de vragenlijst vast te stellen. Dat leidde
tot bijstelling van de vragenlijst. De volgende versie werd
online afgenomen bij grotere groepen studenten en in meer
landen dan in de eerste ronde. Ook na deze afname werden
Open Access

Page 4 of 9

door statistisch onderzoek de validiteit en de betrouwbaarheid
van de vragenlijst nagegaan. Dit empirische onderzoek
leverde een bepaald beeld op van (religieuze) tolerantie bij
laatstejaars studenten in de lerarenopleiding. Het onderzoek
stelde ons ook voor nieuwe vragen.
Ten eerste bleek het heel lastig te zijn om met éénzelfde
vragenlijst de mate van tolerantie te meten bij studenten in
diverse delen van de wereld. De hoeveelheid verklaarde
variantie bleek steeds in de totale dataset (groepen studenten
uit verschillende landen samengevoegd) duidelijk kleiner te
zijn dan in de afzonderlijke datasets (groepen studenten in
één bepaald land). De homogeniteit binnen de afzonderlijke
groepen studenten was groter dan die van de totale groep die
aan het onderzoek deelnam. Daaruit kan worden
geconcludeerd dat nationale, culturele, politieke, religieuze
en andere factoren die met de context te maken hebben van
belang zijn (Broer et al. 2016).
 Ten tweede bleek het complex te zijn om de theoretische
overwegingen ten aanzien van (religieuze) tolerantie te
operationaliseren in een valide vragenlijst. Factoranalyses
brachten de constituerende elementen van de vragenlijst aan
het licht (in de vorm van subschalen), maar die kwamen slechts
ten dele overeen met het beeld dat voortkwam uit het
theoretische onderzoek (Broer et al. 2016). Bovendien bleken de
subschalen sterk te verschillen wat de betrouwbaarheid betreft.
Ten derde, in alle analyses kwamen in ieder geval twee
factoren duidelijk aan het licht: ‘respect’ en ‘waarde die men
hecht aan de eigen religie’. Bij ‘respect’ valt te denken aan de
positieve waardering die iemand heeft voor de verschillen
die er in de samenleving zijn en de bijdrage die hij/zij kan
leveren om die verschillen te overbruggen. Bij ‘de waarde die
men hecht aan de eigen religie’ gaat het erom dat de persoon
zich bewust is van de plaats die de eigen religie in zijn/haar
leven heeft en de overtuiging van de juistheid van die religie.
 De schalen waarmee deze factoren gemeten werden, waren
behoorlijk betrouwbaar. Andere elementen uit de theorie
over tolerantie kwamen minder consistent tot uiting in de
analyses. Te denken valt hierbij aan factoren als: inclusiviteit,
exclusiviteit, onverschilligheid, herkomst van de eigen
waarden en normen, veranderbaarheid van de eigen waarden
en normen, omgang met anderen. Deze factoren waren soms
herkenbaar in de analyses, maar andere keren ook niet (Broer
et al. 2014). Een oorzaak daarvan zal gelegen zijn in het feit
dat het grote verschil in contexten waar de dataverzameling
plaatsvond een valide meting in de weg stond. Het is niet
geheel duidelijk waar dit toe zou moeten leiden: óf de
theoretische overwegingen moeten worden aangepast, óf de
operationalisering van de theorie in de vragenlijst moet
worden veranderd. Een derde optie zou zijn om de
dataverzameling niet te laten verlopen via een vragenlijst,
maar via interviews, of observaties.
Noodzakelijke uitbreiding
In de voorafgaande paragrafen stond zowel vanuit
theoretisch als empirisch onderzoek het begrip ‘religieuze
http://www.hts.org.za

Original Research

tolerantie’ centraal. Terugkoppeling van de bevindingen uit
het empirische onderzoek naar de theorie leidt tot de
conclusie dat het begrip ‘religieuze tolerantie’ zoals dat in
ons theoretisch raamwerk werd gedefinieerd en in het
empirisch onderzoek werd geoperationaliseerd aan
herziening toe is, in die zin dat het minstens aangevuld zou
moeten worden. Dat is ook de conclusie van Potgieter
(2016:34–35) nadat hij een literatuursearch heeft gedaan. Het
begrip tolerantie moet gebruikt blijven worden omdat de
houding van verdraagzaamheid belangrijk blijft; echter, zoals
we zagen, drukt zij een te grote passiviteit uit. Om het begrip
‘religieuze tolerantie’ beter bruikbaar te maken, moet het
worden uitgebreid.
 Tolerantie ten opzichte van anderen en hun religies en
culturen kan opgevat worden als afstand houden tot de
ander en louter accepteren dat de ander in enig opzicht
verschilt van ons. Daartegenover zijn begrippen als
‘gastvrijheid’ en ‘gastvrijheidsonderwijs’ actiever van inhoud
en zijn ze verbonden met ideeën als openheid, verwelkoming
en verbinding. Anderson (2011:14) gebruikt in verband
met inclusief onderwijs een overvloed aan woorden en
uitdrukkingen die dergelijke ideeën van openheid,
verwelkoming en toebehoren omvatten. Hij zegt bijvoorbeeld
dat een gastvrije persoon iemand is die anderen tegemoet
komt door aan hun persoonlijke behoeften en verwachtingen
te voldoen, die hen een thuis biedt in zijn gemeenschap, die
hen als een gelijke van de gemeenschap verwelkomt, die zich
richt op hun speciale sterktes, noden en behoeften, die hun
verbondenheid bevordert in de gemeenschap en die zich
inspant om de anderen effectief op te nemen in zijn
gemeenschap (Anderson 2011:14). Gastvrijheid verwijst naar
menselijke verbondenheid en verworteling in een veilige,
betekenisvolle plaats in de wereld, waardoor de
gemarginaliseerde, de onaanzienlijke en de buitenstaander
tot deel van de gemeenschap worden gemaakt. Gastvrijheid
komt overeen met de effectieve incorporatie van de ander die
op een of andere manier van onze eigen gemeenschap
(bijvoorbeeld een klaslokaal vol studenten) verschilt
(Anderson 2011:15).
Anderson (2011:15) waarschuwt ervoor om gastvrijheid te
verwarren met toegankelijkheid. Toegankelijkheid betekent
slechts dat de deuren voor de ander worden geopend.
Gastvrij is het om de ander uit te nodigen en hem of haar
welkom te heten en deel van de gemeenschap te maken. In
die zin gaat de gastvrijheid veel verder dan alleen het
tolereren van de ander die ‘buiten’ mag worden gelaten,
alhoewel de ‘deur in beginsel open is’ voor hem of haar.
 Anders gezegd, gastvrijheid bewerkstelligt gemeenschap
(Francis 2012:48). Bij het aanbieden van gastvrijheid bevindt
de gastheer zich op het snijvlak van de visie van enerzijds
Gods koninkrijk waar overvloed is, en anderzijds de harde
realiteit van het menselijk bestaan waar de deuren gesloten
en vergrendeld zijn, waar behoeftige mensen worden
weggedaan of buiten gesloten (Francis 2012:56). Gastvrijheid
versterkt relaties, bouwt vriendschappen en draagt bij aan
christelijk discipelschap. Daarbij komt, zoals Francis
Open Access

Page 5 of 9

(2012:132) aangeeft, dat gastvrijheid niet cultureel gebonden
is en gemakkelijk kan worden vormgegeven in een bepaalde
situatie. Het is een dagelijkse praktijk die aan vriend en
vreemdeling kan worden aangeboden, en het brengt voordeel
en zegen voor zowel de gever als de ontvanger van
gastvrijheid.
Uit het bovenstaande blijkt dat gastvrijheid positiever en
actiever wordt beschreven dan tolerantie. Waar tolerantie
neerkomt op oppervlakkige en afstandelijke omgang met de
ander, wordt gastvrijheid gekenmerkt door positieve
bevestiging van de ander in de vorm van het daadwerkelijk
wegnemen van barrières en het bouwen van bruggen tussen
mensen die in religieus en cultureel opzicht van elkaar
verschillen. Gastvrijheid is bedoeld om de angst en
onwetendheid van de ander te verdrijven; het ademt een
sfeer van verwelkoming en van de bevestiging van de
waardigheid van de ander, de erkenning van onderlinge
afhankelijkheid, ongeacht de omvang van de verschillen
tussen mensen, en het bevorderen van het gevoel thuis te zijn
(bijvoorbeeld in een klaslokaal waar studenten religieuze of
culturele verschillen vertonen). Gastvrijheid is ook positief
omdat het wordt gekenmerkt door vriendelijkheid,
emotionele ondersteuning, zeggenschap en persoonlijke
betrokkenheid (Anderson 2011:20–23). In die geest wordt ook
in de Bijbel over dit begrip gesproken.
 Gastvrijheid als een Bijbels begrip
In het Oude Testament komt het woord ‘gastvrijheid’ niet
voor. Wel wordt op verschillende plaatsen het zelfstandig
naamwoord ‘herberg’ (Hebr. malon en melunah) gebruikt.
Deze Hebreeuwse woorden duiden op een plaats waar
iemand overnacht, een nachtkwartier in het leger of de
nachthut van een wachter in een wijngaard. Op enkele
plaatsen in het Oude Testament wordt het werkwoord
‘herbergen’ (Hebr. haali’n) gebruikt, namelijk in 1 Koningen
17:20, Job 41:13 en Jesaja 1:21. Vooral de eerste tekst heeft
betrekking op een Oudtestamentisch verhaal. Anderson
(2011:15) verwijst naar Oudtestamentische verhalen om de
praktijk van gastvrijheid te verduidelijken, waaronder
Genesis 18 en 19 waar vreemdelingen door respectievelijk
Abraham en Lot verzorgd worden; 1 Koningen 17 waar de
weduwe van Zarfath Elia onderdak biedt en 2 Koningen 4,
het verhaal van Elisa en de Sunamitische vrouw.
Het woord ‘gastvrijheid’ houdt verband met een Grieks
woord wat in het Nieuwe Testament gebruikt wordt, namelijk
zenizein wat verwijst naar de ontvangst van een gast (vgl.
 Hand 10:23 en 28:7). Het zelfstandig naamwoord philoxenia
komt in het Nieuwe Testament voor in Hebreeën 13:2 en
Romeinen 12:13 (Kruger 2017:8). Dit is de stam van de
Griekse grondwoorden die in het Nieuwe Testament met
‘gastvrijheid’ en ‘gastvrij’ worden vertaald. Letterlijk
betekent dat: het liefhebben van vreemdelingen of gasten
(Rom. 12:13; 1 Tim 3:2, 5:10; Tit 1:8). Deze stam komt ook voor
in philoxein, waar het verwijst naar het betonen van
gastvrijheid aan vreemdelingen (Heb 13:2; 1 Pet 4:8–11;
Anderson 2011:16). Dit woord verwijst niet letterlijk naar
http://www.hts.org.za

Original Research

liefde voor vreemdelingen als zodanig, maar naar een
genoegen in de gehele gastheer-gastrelatie, in de mysterieuze
resultaten en wendingen die zich kunnen voordoen. De
logische uitbreiding van philoxeïne ten opzichte van xenizein
(Gr. om een gast te ontvangen) is dat er in het verlenen en
ontvangen van gastvrijheid een intrinsieke uitwisseling van
genade is (Francis 2012:14). Het is belangrijk om erop te letten
dat gastvrijheid niet in de eerste plaats te maken heeft met
gezellig verkeer tussen vrienden of familieleden, maar dat
het gaat om de ontvangst van vreemdelingen. Volgens
Anderson (2011:16–17) is de verzoening van Christus aan het
kruis, waardoor onze vervreemding van God weggenomen
wordt, het ultieme voorbeeld van Gods gave aan alle mensen.
Gastvrijheid, beweert hij, betekent ruimte maken voor
anderen, zoals God aan het kruis in Zichzelf ruimte maakte
voor anderen en Zijn armen uitbreidde om hen te
verwelkomen.
 In Mattheüs 25:31–46, de gelijkenis van de schapen en de
bokken, legt Jezus uit wat het betekent om te dienen in
Gods koninkrijk: zonder aanzien des persoons voorzien
in menselijke behoeften, het tonen van genade aan
vreemdelingen, aan mensen die hongerig, gevangen, arm,
ziek of gehandicapt zijn. Aan hen moet gastvrijheid worden
getoond, alsof het Jezus zelf betreft. In Lukas 14:16–23, de
gelijkenis van het grote feestmaal waar de gemarginaliseerden
worden verwelkomd, demonstreert Jezus de onderscheiden
kenmerken van christelijke gastvrijheid: de mogelijkheid dat
we, door het verwelkomen van de minste broeder of zuster
en een gerichtheid op degenen die weinig weder te vergelden
hebben, Jezus zelf verwelkomen. De gelijkenis van de
barmhartige Samaritaan helpt ons op zijn beurt te begrijpen
dat wanneer we iemand in nood zien, die persoon niet moet
worden gemeden. We moeten onszelf liever beschouwen als
de naaste van die persoon (Anderson 2011:15–16).
Gastvrijheid vormt het hart van Jezus’ bediening, of het nu
het verwelkomen van verworpenen of het eten met tollenaars
en zondaren betreft. Nieuwtestamentische christenen
volgden Jezus’ voorbeeld na door gastvrijheid te beoefenen
in de gestalte van de vroege kerk die alles met elkaar deelde
(Hand 2:42–47; Francis 2012:132). In Hebreeën 13:1–5 wordt
de liefde van gelovigen voor mensen in de samenleving
beschreven, namelijk liefde voor broeders en zusters, liefde
voor vreemdelingen en liefde voor gevangenen. Dit wordt
ondersteund door het motief van gelovigen als een trekkend
volk (mensen die onderweg zijn door deze wereld). Hebreeën
13:14 noemt verder dat gelovigen vreemdelingen in de
wereld zijn die op zoek zijn naar de toekomende wereld.
Daarom stelt de Hebreeënschrijver dat gelovigen krachtens
hun aard zelf vreemdelingen zijn en daarom als
vreemdelingen aan andere vreemdelingen gastvrijheid
moeten bewijzen (Kruger 2017:9).
 De Bijbel ziet een verband tussen gastvrijheid en
gemeenschap. Om deze reden spelen maaltijden zo’n
belangrijke rol in de Bijbel. In het Nieuwe Testament worden
minstens zeventien maaltijden genoemd. Maaltijden zijn een
belichaming van Jezus’ aanvaarding van uitgestotenen en
Open Access

Page 6 of 9

een demonstratie van de genade en de aanwezigheid van
Gods koninkrijk (Heb 13:2; Openb 3:20; Francis 2012:9, 12).
Francis (2012:132) concludeert dat voor Christenen die de
zegeningen van de tafel des Heeren kennen, van Psalm 23 tot
Jezus’ woorden ‘doe dat tot Mij gedachtenis’ in het laatste
Avondmaal, gastvrijheid een profetische activiteit is, omdat
het een proclamatie is van Gods Koninkrijk waar iedereen
welkom is en er voor iedereen brood zal zijn. Wright
(1996:45–48) verbindt aan de vierde bede uit het Onze Vader
(‘Geef ons heden ons dagelijks brood’) de oproep om niet
alleen vóór hongerige mensen te bidden, maar ook mét hen
en dat vooral te doen tijdens de viering van het Heilig
Avondmaal. Zo kan een Christen die aan de tafel ontvangen
is door de Grote Gastheer zelf een gastheer zijn of worden
voor anderen die honger hebben – zowel lichamelijke als
geestelijke honger.
Naar onze mening moeten de bovenstaande Bijbelse
gegevens die betrekking hebben op gastvrijheid als
maatgevend worden beschouwd en dus als normatief voor
gastvrijheid, zelfs in de 21e eeuw, in scholen en klaslokalen
die bevolkt worden door studenten die een breed scala aan
religieuze en andere verschillen vertonen.
 Kanttekeningen bij het gastvrijheidsbegrip
Zoals Anderson (2011:15) opmerkt, wordt de term gastvrijheid
tegenwoordig zelden gebruikt buiten het gastvrijheidsbedrijf
waar service tegen betaling wordt verleend. Het beeld dat
wij schetsen van gastvrijheid heeft echter betrekking op het
gedrag jegens de ander, in die zin dat de belangen van de
ander zodanig wordt opgevat alsof het de eigen belangen
zijn. Dit is ook van belang voor de pedagogische ruimte in
het klaslokaal.
Derrida (2001:3–26), die studie heeft gemaakt van gastvrijheid,
benadrukt dat we eerst de begrippen ‘vreemdheid’ en
‘ongewoonheid’ moeten begrijpen, alvorens we kunnen
nadenken over gastvrijheid. Gastvrijheid wordt dan het
verwelkomen ‘in ons huis’ van de ander die niet onze taal
spreekt of niet onze waarden deelt. Een eerste stap in het
verwelkomen, het gastvrij-zijn, is de erkenning van de ander
als ‘de ander’, de vreemdeling, iemand die anders is.
Gastvrijheid, in de opvatting van Derrida, is het
tegenovergestelde van vijandigheid. Het is namelijk het
maken van de vijand tot vriend (Hemmington & Gibbons
2017:118–119).
Een ander punt dat Derrida (2000:14) maakt, is dat
gastvrijheid een aporetisch karakter heeft in die zin dat het
in zichzelf een contradictie herbergt, namelijk dat
gastvrijheid ondenkbaar en niet te begrijpen is in een
onvoorwaardelijke of absolute zin (vgl. ook Derrida
2002:362; aporia: een onoplosbare interne tegenstelling of
logische disjunctie in de notie van gastvrijheid). In het geval
van absolute gastvrijheid geeft iemand alles wat hij heeft
aan een ander, zonder enige vergoeding of wederkerigheid
(Derrida 1999:83), zonder voorwaarden (Derrida 2001:59).
 Als iemand weigert zo’n gastvrijheid ten toon te spreiden,
http://www.hts.org.za

Original Research

kan daar een wederzijdse uitwisseling van gewelddadigheid
uit voortvloeien (Derrida 2002:398). Door de ander uit te
nodigen brengt de gastheer zijn eigen veiligheid en
onafhankelijkheid in gevaar (Derrida 1999:94). De gastheer
loopt dan het gevaar om de gijzelaar van de gast te worden
en de gast wordt de meester. Derrida (2002:41) concludeert
dat er op basis van deze visie op gastvrijheid, die een
innerlijke tegenstrijdigheid bevat, geen vaste toestand van
gastvrijheid is, omdat openheid voor het appèl van de ander
neerkomt op openheid voor het anders-zijn.
De innerlijke tegenstrijdigheid die volgens Derrida in
gastvrijheid aanwezig is, kan worden opgelost door aandacht
te hebben voor beide kanten van gastvrijheid, namelijk
enerzijds de autoriteit van de gastheer en anderzijds grenzen
die vreemdelingen mogen overschrijden om welkom te
geraken in de gemeenschap (thuis) van de gastheer. Volgens
Derrida wordt een vreemde van binnenuit (door de gastheer)
welkom geheten, onder de voorwaarde dat de verwelkoming
de soevereiniteit van de gastheer niet aantast (Hemmington
& Gibbons 2017:121). Op grond van deze visie op gastvrijheid
concluderen Hemmington en Gibbons (2017:122) dat de wet
van de gastvrijheid van dien aard is dat de gastheer gebonden
is aan de gast. Om de mogelijkheid te hebben om zijn
gastheerschap te tonen en zijn soevereiniteit te handhaven is
hij afhankelijk van zijn gast. Als de gastheer ‘ja’ zegt tegen de
ander is dat een gebaar waaraan de ander kan zien dat de
gastheer hem of haar graag wil verwelkomen. Dit vraagt van
de gastheer dat hij mogelijkheden biedt die verder gaan dan
de door elke religie of cultuur gedefinieerde ruimte
(Hemmington & Gibbons 2017:124).
 Verder concluderen Hemmington en Gibbons (2017:127) dat,
hoewel Derrida suggereert dat ware gastvrijheid
onvoorwaardelijk moet zijn, hij door het begrip aporia
duidelijk maakt dat onvoorwaardelijkheid eigenlijk niet
mogelijk is. Alle gastvrijheid is begrensd door voorwaardelijke
transacties. Vraagstukken rond die transacties zijn onder
meer de gastheer-gast relaties (bijvoorbeeld het vragen van
de naam van de potentiële gast en het reageren daarop door
de gast), ideeën van vrijgevigheid en wederkerigheid (geven
en nemen) en uitdagingen in verband met feedback.
De aporia-kijk op gastvrijheid geeft een probleem om in
Bijbelse zin van ware gastvrijheid te spreken. In de Bijbel
is namelijk in verband met ware gastvrijheid sprake van
onvoorwaardelijkheid, openheid en genade. Het is waar,
zoals Francis (2012:48) betoogt, dat gastvrijheid de levens
vormt van zowel de gastheer als de gast. De aard van de
gedeelde gastvrijheid geeft vorm aan de manier waarop
ze een relatie aangaan en een (nieuwe) gemeenschap
vormen. Daarom stelt Kruger (2017:8) dat de gedachte
van openheid voor vreemdelingen besloten is in de kern
van gastvrijheid. Als we de aporia-gedachte serieus
nemen betekent gastvrijheid dus een waagstuk. De
omkering van gast en gastheer blijkt risico’s met zich mee
te brengen en daarom is gastvrijheid in Bijbelse zin
bepaald niet goedkoop.
Open Access

Page 7 of 9

Gastvrijheidsonderwijs
Na het voorgaande pleidooi om het tolerantiebegrip uit te
breiden met ‘gastvrijheid’ en de Bijbelse fundering van het
gastvrijheidsbegrip, is de vraag welke betekenis dit heeft
voor het onderwijs. Daarbij moet worden bedacht wat de
taak en opdracht van het onderwijs is.
 Zowel in Zuid-Afrika als in Nederland zijn er officiële
overheidsdocumenten waarin geschreven wordt over de
inhoud van het onderwijs. Daarin wordt niet specifiek
gerefereerd aan gastvrijheid of gastvrijheidsonderwijs, maar
wel aan noties die daaraan gerelateerd zijn. Volgens het
Curriculum and Assessment Policy Statement (CAPS)/National
Curriculum Statement Grades R-12 (DBE 2011) is het algemene
doel van het Zuid-Afrikaanse onderwijs:
to ensure that the educational imbalances of the past are
redressed, and that equal educational opportunities are provided
to all sections of the population. In the process, attention will be
given to human rights, inclusivity, environmental and social
justice. (pp. 4–5)

De drie termen die hier genoemd worden (mensenrechten,
inclusiviteit en sociale gerechtigheid) zijn sterk gerelateerd
aan het begrip ‘gastvrijheid’, zoals dat hierboven aan de orde
is gesteld. Dat geldt ook voor de stelling dat inclusiviteit het
centrale onderdeel moet worden van de organisatie, de
planning en het onderwijs in iedere school.
Ook in Nederlandse officiële documenten komen elementen
voor die gerelateerd zijn aan gastvrijheid(sonderwijs). Zo
zijn er voor het Nederlandse basisonderwijs kerndoelen
geformuleerd waarin het volgende te lezen staat (Greven &
Letschert 2006:51): de leerlingen leren zorg te dragen voor de
lichamelijke en psychische gezondheid van henzelf en
anderen (kerndoel 34) en: de leerlingen leren zich te gedragen
vanuit respect voor algemeen aanvaarde waarden en normen
(kerndoel 37). Evenmin als in de Zuid-Afrikaanse
documenten wordt in de Nederlandse direct gerefereerd aan
de begrippen ‘gastvrijheid’ of ‘gastvrijheidsonderwijs’. ‘Zorg
dragen’ heeft geen wederzijdsheid in zich, laat staan dat er
een risico mee genomen wordt. Maar er zijn wel noties terug
te vinden die gerelateerd zijn aan gastvrijheid als waarde die
van belang is in het onderwijs.
Uit de officiële beleidsdocumenten valt niet op te maken hoe
waarden in het onderwijs gestalte kunnen of moeten krijgen.
 Dat geldt ook voor ‘gastvrijheid’. Er zijn echter diverse
conceptuele en praktische uitwerkingen waarin gastvrijheid
expliciet een rol speelt.
Anderson (2011:14, 15) ziet gastvrijheid als een Bijbels
concept én als een eigenschap van schoolklassen die werkelijk
inclusief zijn. In gastvrije schoolklassen wordt diversiteit niet
gezien als een bedreiging, maar het wordt verwelkomd. Het
vraagt wat van de leraar om dit te bereiken, vooral als het
leerlingen betreft met een beperking. Zij moeten door de
leraar met bewust gekozen woorden en daden welkom
worden geheten (Anderson 2011:17). Niet de beperking maar
http://www.hts.org.za

Original Research

de leerling zelf moet op de voorgrond staan. In een gastvrije
schoolklas is de leraar toonbeeld van heling en verzoening.
Hij zal serieuze pogingen doen om onwetendheid over
beperkingen in het algemeen en de beperking van een
medeleerling in het bijzonder te bestrijden. Hij tolereert geen
onvriendelijke taal die anderen buitenspel zet of blokkades
opwerpt tussen leerlingen. De gastvrije leraar is gericht
op gedifferentieerde leerstrategieën en meervoudige
intelligentie. Hij bevordert wederkerigheid in de relaties die
zijn leerlingen met elkaar hebben. Het klimaat in een gastvrije
schoolklas kan worden samengevat met vier begrippen:
bescherming, emotionele ondersteuning, empowerment
(emancipatie), en persoonlijke betrokkenheid.
Samen met ‘gemeenschap’ en ‘het spreken van waarheid’
implementeerde Call (2011:62–63) ‘gastvrijheid’ als een
praktijk die haar klas moest maken tot een sterke gemeenschap
waarin verbinding, betrokkenheid en zorg voor elkaar goed
tot uiting zouden komen. Call (2011:72) begon op het
materiële niveau van gastvrijheid: zij maakte maaltijden
klaar voor haar leerlingen. Ze merkte dat door het praktiseren
van gastvrijheid de relatie tot haar leerlingen veranderde.
Die werd in emotioneel en spiritueel opzicht moeilijker,
omdat het een andere oriëntatie van het hart vraagt.
Arrington (2017:27–28) wilde haar studenten trainen om zich
ook buiten het klaslokaal te gedragen als Christelijke
wereldburgers. Zij ontwierp daartoe het gastvrijheidsproject.
 Studenten moesten allereerst de Christelijke praktijk van
gastvrijheid bestuderen. Maar daarna moesten ze hun eigen
gastvrijheid gestalte geven door een interculturele
ontmoeting te organiseren. Zij moesten iets organiseren
waarin zij iemand van een andere cultuur zouden ontmoeten.
Studenten gaven aan dat die activiteit vaak bestond uit het
organiseren van een maaltijd. Uit de rapportages van de
studenten destilleerde Arrington (2017:30) enkele algemene
uitkomsten uit haar onderzoek. Gastvrijheid vraagt
volgehouden aandacht. Het vraagt van beide partijen ook
wederkerigheid. Gastvrijheid leidt tot transformatie van de
betrokkenen en van de relaties tussen beiden.
 Cooling (2015, 2016) beschrijft op zijn beurt een
onderzoeksproject waarin wordt nagegaan hoe de
implementatie van What If learning leraren in het basisonderwijs
in staat stelt om lessen te ontwikkelen die gericht zijn op
bevordering van gastvrijheid bij de leerlingen. Gastvrijheid
wordt gezien als een deugd die ontwikkeld kan worden in het
kader van karaktervorming. In dit project wordt het gezien als
een Christelijke kerndeugd die een antwoord vormt op
verscheidenheid, ook verscheidenheid in godsdienst. In de
What If benadering stelt de leraar bij het overdenken van
(bestaande) lessen drie vragen (Cooling 2016):
(1) How could a Christian understanding of hospitality as an
appropriate response to experiencing diversity provide a
different way of seeing a lesson/unit/topic? (2) How could the
students engage with this new way of responding to diversity
through the learning experiences teachers design? (3) How can I
change my own practices to create a hospitable response to
diversity? (p. 4)
Open Access

Page 8 of 9

Drie stappen zijn dus te onderscheiden: ‘(1) Seeing anew;
(2) Choosing engagement; (3) Reshaping practice’. In het
project werd deze benadering toegepast in diverse vakken
van het curriculum. De uitkomsten van het project waren
dat leerlingen een minder negatief oordeel hadden over
mensen die zij karakteriseerden als anders dan zijzelf en dat
hun bereidheid om gastvrij te zijn toenam gedurende het
project. Bij leraren nam het gevoel toe dat zij in staat waren
om gastvrijheid als een deugd te onderwijzen en ook nam
hun begrip van en bekwaamheid tot karaktervorming bij de
leerlingen toe.
 Uit de bovenstaande voorbeelden blijkt dat gastvrijheid een
plaats heeft in onderwijs en onderwijsonderzoek. Er is reden
om daar voortdurend mee bezig te zijn, want het bevorderen
van gastvrijheid heeft te maken met karaktervorming van
leerlingen. Het gaat daarbij om het vormen van een tweede
natuur, een goede gewoonte, een habitus die zich nagenoeg
als een automatisme voordoet (Wright 2010:8–9). Het vormen
van zo’n tweede natuur, die door Wright ‘deugd’ wordt
genoemd (Wright 2010:8), vraagt tijd en inspanning. Het is
een uitdaging om te onderzoeken hoe in het onderwijs de
deugd ‘gastvrijheid’ het best kan worden gevormd.
Conclusies
Zoals hierboven uiteengezet is, kan een houding van
tolerantie ten opzichte van hen die van ons verschillen
(bijvoorbeeld in termen van religie, cultuur of geslacht)
gezien worden als een concept met beperkingen. Het ademt
een sfeer van passiviteit (tolereren zonder het werkelijk
accepteren van of aanpassen aan de ander en zijn verschillen),
asymmetrie (mijn waarden zijn correct en ik tolereer slechts
de waarden van een ander) en egocentrisme (mijn waarden,
gezichtspunten en houdingen staan centraal en zijn
uiteindelijk bepalend). Het begrip gastvrijheid blijkt zich
inderdaad te lenen om de tekorten van het tolerantiebegrip
aan te vullen. Vandaar dat wij voorstellen om de notie en de
houding van (religieuze) tolerantie uit te breiden door er
de notie en de houding van gastvrijheid ten opzichte van
de ander (die van ons verschilt in onder andere religieus en
cultureel opzicht) aan te verbinden.
Aan het begin van dit artikel werd de vraag gesteld of
‘gastvrijheid’ een goed Bijbels te funderen begrip is en als
aanvulling kan dienen van het begrip ‘(religieuze) tolerantie’.
 De conclusie van dit artikel is dat ‘gastvrijheid’ inderdaad
een goed Bijbels te funderen begrip is dat als een waardevolle
aanvulling of uitbreiding kan dienen van (religieuze)
tolerantie. Waar tolerantie veel meer een overtuiging is,
kan gastvrijheid worden gezien als een samenstel van
daadwerkelijke gedragingen die voor anderen waarneembaar
zijn. Achter die gedragingen gaan houdingen en gezindheden
schuil, waarvan tolerantie er één is. Enerzijds vereist
gastvrijheid tolerantie, maar anderzijds komt tolerantie tot
uiting in daden van gastvrijheid. Een keuze tussen beide
begrippen is dus niet aan de orde. Beide begrippen hebben
een eigen (gebruiks)waarde, ook in het onderwijs.
http://www.hts.org.za

Original Research

Daarom kan dit artikel worden gelezen als een pleidooi
voor een opzettelijke conceptuele en kennistheoretische
uitbreiding van (passieve) tolerantie met (actief, integrerend
en inclusief) gastvrijheidsonderwijs. Het idee van
gastvrijheid stelt opvoeders (leraren, ouders en andere
opvoeders) beter in staat om concreet vorm te geven aan
hun opdracht om op te voeden tot burgers die open staan
voor anderen dan het tolerantiebegrip. Gastvrijheid betekent
juist dat mensen gericht zijn op anderen, vooral op degenen
die op de één of andere manier (ook religieus) anders zijn,
om hen liefderijk tegemoet te treden, begrip voor hen te
tonen en hun belangen op het hart te dragen, ook als dat
risico’s met zich mee brengt.
Erkenning

Tegenstrijdige belangen
De auteurs verklaren geen financiële of persoonlijke belangen
te hebben die hem ongepast kunnen hebben beïnvloed bij het
schrijven van dit artikel.
Auteursbijdragen
N.A.B. was responsible for the educational elements in the text.
He translated the text into the Dutch language, put it in the right
format and edited the final draft. A.d.M. brought in the
pedagogical content. F.J.P. contributed mainly to the philosophical
framework. J.L.v.d.W. wrote the sections about the Biblical
underpinnings. C.C.W.W. wrote the more general sections.
 Literatuurverwijzingen
Anderson, A., 2013, ‘10 of the worst terror attacks by Extreme Christians and Far-Right
White men’, viewed 14 January 2016, from www.alternet.org/tea-party-andright/10-worst-terror-attacks-extreme-christians-and-far-right-white-men
Anderson, D.W., 2011, ‘Hospitable classrooms: Biblical hospitality and inclusive
education’, Journal of Education and Christian Belief 15(1), 13–27. https://doi.
org/10.1177/205699711101500103
Arrington, A., 2017, ‘Becoming a world Christian: Hospitality as a framework
for engaging Otherness’, International Journal of Christianity & Education 21(1),
26–38. https://doi.org/10.1177/2056997116674972
Aubakirova, S.S., Ismagambetwa, Z.N., Karabayeva, Z.N., Karabayeva, A.C., Rysbekova
S.S. & Mirzbekova, A.S., 2016, ‘Tolerance issue in Kazakh culture’, International
Journal of Environmental and Science Education 11(12), 5034–5048.
Beaman, L.G., 2011, ‘“It was all slightly unreal”: What’s wrong with tolerance and
accommodation in the adjudication of religious freedom?’, Canadian Journal of
Women & the Law 38(2), 442–463. https://doi.org/10.3138/cjwl.23.2.442
Broer, N.A., De Muynck, A., Potgieter, F.J., Van der Walt, J.L. & Wolhuter, C.C., 2016,
‘Het vaststellen van de mate van religieuze tolerantie bij leraren in opleiding’, HTS
Teologiese Studies/Theological Studies 72(3), a3158. https://doi.org/10.4102/hts.
v72i3.3158
Broer, N.A., De Muynck, A., Potgieter, F.J., Wolhuter, C.C. & Van der Walt, J.L., 2014,
‘Measuring religious tolerance among final year education students – The birth of
a questionnaire’, International Journal of Religious Freedom 7(1/2), 77–96.
Burwell, R. & Huyser, M., 2013, ‘Practicing hospitality in the classroom’, Journal of
Education and Christian Belief 17(1), 9–24. https://doi.org/10.1177/2056997
11301700103
Call, C., 2011, ‘The rough trail to authentic pedagogy: Incorporating hospitality,
fellowship, and testimony into the classroom’, in D.I. Smith & J.K.A. Smith (eds.),
Teaching and Christian practices reshaping faith and learning, pp. 61–79, Wm
Eerdmans, Grand Rapids, MI.
Carson, D.A., 2012, The intolerance of tolerance, Eerdmans, Grand Rapids, MI.
Cooling, T., 2015, What if learning character development project – Intervention
document, The Church of England Education Office, London.
 Cooling, T., 2016, What if learning character development project – Final report (initial
phase), The Church of England Education Office, London.
DBE – South Africa: Department of Basic Education, 2011, Curriculum and assessment
policy statement/national curriculum statement, English version, Department of
Basic Education, Pretoria.
Open Access

Page 9 of 9

De Rooy, P., 2014, Ons Stipje op de Waereldkaart: De politieke cultuur van Nederland
in de negentiende en twintigste eeuw, Wereldbibliotheek, Amsterdam.
Derrida, J., 1999, Adieu, transl. P.A. Brault & M. Naas, Stanford University Press,
Stanford, CA.
Derrida, J., 2000, Of hospitality: Anne Dufourmantelle invites Jacques Derrida to
respond, Stanford University Press, Stanford, CA.
Derrida, J., 2001, On cosmopolitanism and forgiveness, Routledge, London.
Derrida, J., 2002, ‘Hospitality’, in G. Anidjar (transl.), Acts of religion, pp. 356–420,
Routledge, New York.
Dijkgraaf, J., 2017, De bezorgde burger; gaat Nederland naar de knoppen?, Just
Publishers, Meppel.
Engeland, C., 2016, ‘South Africa’s murder rate climbs 4.9 percent to 51 killings every
day’, The Independent 03 September, viewed 14 June 2017, from http://www.
independent.co.uk/news/world/africa/south-africa-murder-rate-51-killed-everyday-rise-49-per-cent-a72241
Erisen, C. & Kenmen-Cin, C., 2017, ‘Tolerance and perceived threat of Muslim
immigrants in Germany and the Netherlands’, European Union Politics 18(1),
73–97. https://doi.org/10.1177/1465116516675979
Francis, A., 2012, Hospitality and community after Christendom, Paternoster Authentic
Publishers, Milton Keynes.
Greven, J. & Letschert, J., 2006, Kerndoelen Primair onderwijs, Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Den Haag (Ministry of Education, Culture and
Science, The Hague).
Hemmington, N. & Gibbons, A., 2017, ‘“Pas d’hospitalite’: Derrida and the study of
hospitality in education’, Hospitality and Society 7(2), 115–131. https://doi.
org/10.1386/hosp.7.2.115_1
Kruger, F., 2017, ‘Die ruimte van gasvryheid binne die plaaslike kerk’, Die Kerkblad
119(3313), 8–9.
Naumenko, E.A. & Naumenko, O.N., 2016, ‘Pedagogical experience on formation of
tolerant and multicultural consciousness’, European Journal of Contemporary
Education 17(3), 335–343.
