Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken? Gereformeerde theologie en klimaatverandering
VU Research Portal

Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
van Urk-Coster, E.
published in
Theologia Reformata
2019
DOI (link to publisher)
10.21827/5ccffa86cb07d
document version
Publisher's PDF, also known as Version of record
document license
CC BY
Link to publication in VU Research Portal

citation for published version (APA)
van Urk-Coster, E. (2019). Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken? Gereformeerde theologie en
klimaatverandering. Theologia Reformata, 62(2), 115-134. https://doi.org/10.21827/5ccffa86cb07d

General rights
Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright owners
and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights.
• Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research.
• You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain
• You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal
Take down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
E-mail address:
vuresearchportal.ub@vu.nl

Download date: 16. Jul. 2024

Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

E. van Urk

Abstract
What Does Dordrecht Have to Do With Katowice? Reformed Theology and the Problem
of Climate Change
Reformed Christians who deny or qualify the contemporary climate change (most probably caused by humanity) and its many baneful consequences often do so with an
appeal to God’s predetermination and unceasing sustenance of the world’s climate.
 This essay discerns three theological lines of argument in favour of this position and
briefly explores their connections with young earth creationism. Next, the essay critically assesses this appeal to God’s sovereign government in the light of a careful reading of the Canons of Dordt. It is argued that the doctrine of predestination is abused
when it is invoked to downplay human responsibility. Sloth and indifference with
regard to contemporary climate change are ecological sins; it belongs to the effects of
God’s election that we start to hate and combat such sins.
1. Inleiding
Van 3 tot 14 december 2018 vond in het Poolse Katowice de 24ste klimaattop
van de Verenigde Naties plaats. Vertegenwoordigers uit zo’n 130 landen verenigden zich om verdere besluiten te nemen over het terugdringen van de
opwarming van de aarde. De doelstelling van de klimaattop was om het eerdere klimaatakkoord van Parijs handen en voeten te geven, in de hoop de
opwarming te kunnen beperken tot 2 graden Celsius, bij voorkeur 1,5. De
media hielden ons uitgebreid op de hoogte van de voortgang van de klimaattop. Het gaat immers om eenieders belang: te wonen op een leefbare en duurzame aarde.
In 2018 en 2019 wordt een heel andere vergadering herdacht; één die zich
400 jaar geleden afspeelde en bekend is komen te staan als de Synode van
Dordrecht.1 Dit was ook een ontmoeting van allerlei nationale en internatio-

1

Zie de centrale website van de ‘Ode aan de Synode’-viering: https://www.synode400.nl/
ode-aan-de-synode/; vgl. ook https://www.refo500.com/400-jaar-dordt/.
Theologia Reformata 62/2 (2019), 115-134

DOI: https://doi.org/10.21827/5ccffa86cb07d

116

E. van Urk

nale afgevaardigden, waarin men over een langere tijdsperiode bijeenkwam
om besluiten te nemen over aangelegen kwesties van algemeen belang.
 Toentertijd betrof het een geschil over de eeuwige bestemming van de mens:
heeft de mens daarin als het erop aankomt toch een noodzakelijke bijdrage te
leveren, zoals de remonstranten stelden, of is het zo dat God voor de volle
honderd procent bepaalt wie gered zal worden en wie niet? De laatste positie,
die van contraremonstranten, is zoals bekend de geschiedenis ingegaan als
normerend voor de gereformeerde christelijke kerk.2
In dit artikel ga ik na wat de raakvlakken zijn tussen de Poolse klimaattop
en de Dordtse synode (met name de daar opgestelde Leerregels) en verken ik
wat er in dit verband op het spel staat in de huidige christelijke discussie over
klimaatverandering. Mijn vraagstelling luidt als volgt: hoe moeten christenen,
in het licht van de wijze waarop de Dordtse Leerregels de verhouding tussen
God en mens bezien, aankijken tegen de huidige klimaatverandering en wat
staat hun daarin al of niet te doen? In deze discussie gaat het onder andere
over de vraag of de huidige klimaatverandering (in elk geval grotendeels) aan
de mens toe te schrijven is, zoals de overgrote meerderheid van de klimaatwetenschappers stelt, of dat we met die opvatting juist tekortdoen aan Gods
regering en voorzienigheid. Het is niet zozeer de feitelijke vraag of de huidige
klimaatverandering door de mens veroorzaakt wordt waar ik me op richt, als
wel de theologische vraag hoe Gods handelen ten opzichte van het klimaat
zich verhoudt tot dat van de mens. Daarbij ga ik er niet zonder meer van uit
dat het met name (hedendaagse) remonstranten en aanverwante vrijzinnige
christenen zijn die vaker oproepen tot klimaatactie op basis van een accent op
menselijke verantwoordelijkheid, terwijl orthodox-gereformeerde christenen
zich eerder klimaatkritisch zouden uiten op basis van hun accent op Gods
voorbeschikking en voorzienigheid. Daar zou immers gericht empirisch
onderzoek naar gedaan moeten worden en dat is – wat ‘groen’ denken en
handelen onder diverse christenen in Nederland betreft – nog maar in
beperkte mate gebeurd.3 Toch lijkt er wel – zo constateer ik op basis van algemene bevindingen – een verband te bestaan tussen het denken over de aard
van klimaatverandering en theologische overtuigingen over de rol van de
mens in relatie tot Gods voorbeschikking en leiding.
 2

Zie voor een recente inleiding W. Verboom, De belijdenis van een gebroken kerk. De Dordtse
Leerregels – voorgeschiedenis en theologie (Zoetermeer 2005), of beknopter Gijsbert van den
Brink, Dordt in context: Gereformeerde accenten in katholieke theologie (Heerenveen 2018).
 Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

117

De opzet is als volgt. Allereerst verken ik de raakvlakken tussen ‘Dordt’ en
‘Katowice’ en schets ik drie lijnen waarlangs het Dordtse accent op de prioriteit van Gods handelen vandaag ingezet wordt om klimaatscepsis te rechtvaardigen (§2).4 Ik richt me daarbij niet zozeer op officiële theologische literatuur als wel op opinieartikelen van ‘gewone’ en geëngageerde christenen
zoals die in de media (en ook online) te vinden zijn. Methodisch volg ik in dit
opzicht de zogeheten lived religion-benadering, waarbij het geleefde geloof
centraal staat ten opzichte van de officiële leer. Ik ga er daarbij van uit dat de
opvattingen die in de desbetreffende opinieartikelen tot uitdrukking komen,
reflecteren wat er onder groepen gelovigen leeft. Vervolgens ga ik na hoe deze
argumentatielijnen al dan niet samenhangen met een specifieke positie aangaande de oorsprongsvragen, te weten het jongeaardecreationisme (§3). Kort
stip ik vervolgens de notie ‘antropocentrisme’ aan in relatie tot de Dordtse
synode; kan ‘Dordt’ ons wel verder helpen in de klimaatdiscussie? (§4) Daarna
– en tot slot – werk ik op basis van inzichten van de synode (zoals vastgelegd
in de Dordtse Leerregels) een perspectief uit waarin Gods regering en voorzienigheid en de menselijke verantwoordelijkheid elkaar niet uitsluiten maar
juist samengedacht worden. Daarbij geef ik aan wat, naar mijn mening, de

3

4

Zie voor empirisch onderzoek onder Nederlandse christenen, o.a. naar ecologische attitudes, bijv. Blauw Research, ‘Rechtvaardigheid: waarom doen we dat (niet)? Resultaten
Micha monitor 2014,’ https://www.michanederland.nl/wp-content/uploads/2014/05/
2e-Micha-Monitor-2014.pdf. Daaruit kwam (opvallend genoeg) naar voren dat bij bevindelijk- en orthodox-gereformeerden de plicht om goed voor de aarde te zorgen een iets
belangrijkere rol speelt dan bij andere christelijke stromingen. Maar deze groepen scoorden ook (net als evangelischen) iets hoger op de stelling ‘de natuur gaat haar eigen gang,
daar hoeven we ons niet druk over te maken’ (p. 24). Wat concreet ‘groen’ gedrag betreft
werden nauwelijks verschillen gevonden tussen de onderzochte christelijke stromingen
(p. 26). Zie verder bijv. J. Graafland en S. de Jager, ‘Sociaal verantwoorde consumptie en
levensovertuiging,’ Radix 41, nr. 3 (2015): 222-230. Verder wees recent onderzoek onder
Nederlanders, in opdracht van Binnenlands Bestuur, uit dat SGP-stemmers meer uitstoten
dan CU-stemmers, maar minder dan CDA-stemmers (waarbij uiteraard tal van factoren
een rol kunnen spelen). Zie https://ioresearch.nl/Home/Nieuws/duurzaam-denken-isnog-niet-duurzaam-doen#.XIei1yhKg2w.
 Onder klimaatscepsis versta ik opvattingen die het overwegend ‘antropogene’ (door
mensen teweeggebrachte) karakter van de huidige klimaatverandering ontkennen of
bagatelliseren, en/of waarin men geen maatregelen en gedragsveranderingen noodzakelijk acht om de opwarming van de aarde (door de uitstoot van broeikasgassen e.d.) tegen
te gaan.
 118

E. van Urk

juiste uitkomst zou zijn van een christelijke ‘klimaatsynode’, mocht die nog
eens op de agenda komen (§5).5
2. Hoe Dordt en Katowice elkaar raken
Op het eerste gezicht hebben de klimaattop en de Dordtse synode niet zoveel
met elkaar te maken. De eerste is een recente aangelegenheid en is iets van de
huidige wereldpolitiek. De tweede speelde zich eeuwen geleden af en lijkt iets
te zijn van de kerk toen. De Industriële Revolutie liet destijds, in de zeventiende eeuw, nog even op zich wachten. Men had nog geen vermoeden van de
vlucht die verkwanseling van Gods goede schepping zou nemen. Hooguit
bekommerde men zich om de rechtvaardige behandeling van dieren, of de
directe viezigheid en vervuiling die men om zich heen zag.6 Pas vanaf de
tweede helft van de twintigste eeuw werd de (westerse) wereld zich meer en
meer bewust van de gevolgen van menselijk handelen voor het milieu. Toen
ontstond er een breed gedragen milieubesef.7
Toch zijn er meer raakvlakken tussen de klimaattop en de synode dan op
het eerste gezicht lijkt. Wat met name opvalt, is dat het bij de synode draait
om de invloed van de mens op diens eeuwige heil, terwijl het bij de klimaattop draait om de invloed van de mens op de toekomst (of het gebrek daaraan)
van onze planeet. In beide gevallen gaat het dus om de rol die de mens speelt
ten opzichte van alomvattende kwesties van ultiem heil of onheil. Als het gaat
om het klimaatprobleem staat weliswaar niet onze eeuwige bestemming op
het spel (althans niet in individuele zin) maar wel de toekomst van de totale
wereldbevolking (hoewel sommigen meer getroffen worden dan anderen),
inclusief die van onze kinderen en kleinkinderen. Het is dan ook deze parallel
die mij ertoe brengt de inzichten van de synode te verbinden met het vraagstuk van klimaatverandering. Op deze manier probeer ik het gereformeerd
belijden te betrekken op een urgent probleem dat in de gereformeerde theolo-

5

6

7

De manier waarop ik in dit artikel inspiratie put uit de synode en de Leerregels, kan begrepen worden als een vorm van retrieval, en in het verlengde daarvan als een ‘ode aan de
synode’.
 Zie bijv. de ‘environmental history timeline’ van Bill Kovarik (Ph.D.) op http://environmentalhistory.org/ancient/renaissance-16th-17th-centuries/ (geraadpleegd op 14 december 2018).
Belangrijk was de publicatie van het rapport ‘Grenzen aan de groei’ van de Club van Rome
(1972). In de Amerikaanse context verwijst men daarbij ook vaak naar de publicatie van
Rachel Carson’s Silent Spring (1962), waarin zij de gevolgen van pesticiden voor het milieu
beschrijft. Zie bijv. Mark R. Stoll, Inherit the Holy Mountain: Religion and the Rise of
American Environmentalism (New York 2015), 8.
 Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

119

gie in ons land (zoals weerspiegeld in dit tijdschrift) nog maar zelden voorwerp van reflectie is.8
Verkenning van de christelijke klimaatdiscussie
Hoewel, zoals al naar voren kwam, vrijwel alle klimaatwetenschappers erop
wijzen dat de mensheid de primaire oorzaak is van de huidige klimaat­
verandering,9 is dit geen conclusie die in christelijke kring ‘zomaar’ door
eenieder geaccepteerd wordt.10 Er tekent zich in dit opzicht een nieuwe
scheidslijn af, ongeveer zoals destijds die tussen de remonstranten en contraremonstranten. Het ene kamp erkent het aandeel van de mens in de temperatuurstijging op aarde en roept op te minderen met de uitstoot van broeikasgassen en de daarbij behorende levensstijl aan te nemen. Het andere
kamp ontkent of bagatelliseert door de mens veroorzaakte klimaatverandering, en wijst op Gods soevereine regering van de wereld met inbegrip van
het klimaat. Hoe kunnen we deze tweedeling precies begrijpen, en wat staat
er op het spel?
In de tijd van de Dordtse synode was het geen vraag of de mens enige
invloed had op de weers- en klimaatomstandigheden. Als het al zo was, dan
legde men een relatie met goddelijke straf of zegening. Van oudsher ziet men
binnen religie het luchtruim dan ook als het ‘domein van de goden’ – niet dat
van de mens.11 Ook in de Heidelbergse Catechismus, vraag en antwoord 27,
zien we dat onder meer ‘regen en droogte’ aan de soevereine God worden
8 Wel is er uiteraard geschreven over de relatie tussen gereformeerde theologie en milieuzorg in algemene zin. Zie bijv. recent nog Henk Jochemsen, ‘The Relationship between
(Protestant) Christianity and the Environment is Ambivalent,’ Philosophia Reformata 83,
nr. 1 (2018): 34-50 en Michael S. Northcott, ‘Reformed Protestantism and the Origins of
Modern Environmentalism,’ Philosophia Reformata 83, nr. 1 (2018): 19-33. Jochemsen
stelt hier dat de relatie tussen het gereformeerd protestantisme en (vormen van) milieuzorg
complexer en ambivalenter is dan de positieve wijze waarop Northcott deze presenteert.
 Verder constateert hij dat onder orthodoxe protestanten in Nederland (en daarbuiten) het
besef groeit dat armoedebestrijding hand in hand dient te gaan met milieuzorg. De achteruitgang van het milieu heeft immers grote gevolgen voor de armen van deze wereld.
9 Zie voor een goed overzicht van de wetenschappelijke stand van zaken omtrent de huidige
klimaatverandering de rapporten van het VN-klimaatpanel Intergovernmental Panel on
Climate Change (IPCC), https://www.ipcc.ch/.
10 In dit artikel richt ik me op de klimaatdiscussie onder christenen, zonder een vergelijking
te maken met seculiere of anders gekleurde argumenten m.b.t. de feitelijkheid van antropogene klimaatverandering. Een enkele keer noem ik een parallel.
11 Zie Mike Hulme, ‘The Conquering of Climate: Discourses of Fear and Their Dissolution,’
The Geographical Journal 174 (2008): 5-16.
120

E. van Urk

toegeschreven. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vandaag de dag sommige christenen een uiting van menselijke hoogmoed en arrogantie zien in de
veronderstelling dat wij mensen zoiets ‘verhevens’ als het klimaat zouden
kunnen beïnvloeden. Dat zal God volgens hen niet toelaten omdat Hijzelf
over het klimaat gaat. Meer specifiek laten zich, zo bleek uit mijn oriënterend
onderzoek, in het hedendaagse debat drie argumentatielijnen voor deze
gedachte onderscheiden, die achtereenvolgens teruggaan op de scheppingsleer, de voorzienigheidsleer en de eschatologie.
 Allereerst zou de gedachte dat de huidige klimaatverandering ‘antropogeen‘ is en dat wij er daarom op aanspreekbaar zijn, afbreuk doen aan het
werk van God als Schepper. Niet alleen heeft God de seizoenen geschapen,
maar ook heeft Hij ons in Genesis 8, na de zondvloed, beloofd dat Hij de
aardbodem niet meer zal vervloeken vanwege de mens, dat Hij ‘voortaan niet
al het levende meer zal doden’ en dat het ritme van zaaitijd en oogsttijd, koude en hitte, zomer en winter, dag en nacht niet zal ophouden (vs. 21-22). We
hoeven ons dus niet al te veel zorgen te maken dat het mis zal gaan met de
aarde en haar bewoners als gevolg van klimaatverandering.12 En gesteld dat
zich toch een opwarming van de aarde zou voordoen, wie zijn wij dat we deze
dan zouden kunnen beteugelen, alsof we zelf aan de knoppen zitten? Een dergelijke beleving blijkt bijvoorbeeld uit de volgende uitspraak:
Het is een hoogmoedige gedachte dat wij mensen met een soort thermostaatknop de wereldtemperatuur zouden kunnen regelen. Weten van een Schepper
Die het ritme van de dagen en van de seizoenen heeft gemaakt, bewaart voor
excessieve angst voor klimaatverandering.13

Christenen die zich wél zorgen maken over hun bijdrage aan klimaatverandering en die pleiten voor meer duurzaamheid, worden dan ook bekritiseerd.
Zo staat er enigszins vermanend op een Amerikaanse christelijke website:
‘Wat is jouw wereldbeeld? Vertrouw je erop dat God alles perfect ontworpen
12 Zie bijv. in het Reformatorisch Dagblad het opinieartikel van T. Bakker, ‘Klimaatalarmist
rekent niet met Gods onderhouding van de schepping,’ https://www.rd.nl/opinie/klimaatalarmist-rekent-niet-met-gods-onderhouding-van-de-schepping-1.1409837 (geraadpleegd
op 11 december 2018). Vgl. in de Amerikaanse context Alan White, ‘Should We Be
Concerned About Climate Change?,’ op https://answersingenesis.org/environmental-science/climate-change/should-we-be-concerned-about-climate-change/ (geraadpleegd op
11 december 2018).
13 Wim Eradus, ‘Klimaatverandering is van alle tijden,’ op https://www.rd.nl/opinie/klimaatverandering-is-van-alle-tijden-1.512913 (geraadpleegd op 11 december 2018).
 Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

121

en geschapen heeft, en dat Hij het beste met je voorheeft, of maak je je voortdurend zorgen dat de planeet op tilt slaat?’14 Ofwel ‘klimaatchristenen’ worden beschouwd als doemdenkers die niet zoveel vertrouwen hebben in het
scheppingswerk van God en de daaraan ontspringende voortgaande zorg van
God voor de aarde. Het is, kortom, de scheppingsleer waarop men zich hier
beroept: God voert een perfect klimaatbeleid en de mens gaat daar niet over
– niet ten kwade en niet ten goede.
 Een tweede, nauw gerelateerde manier waarop men in dit christelijk discours de rol van de mens in klimaatverandering minimaliseert, is door te wijzen op de rol van natuurlijke oorzaken die men onder Gods voorzienigheid
verantwoordelijk houdt voor de verandering van het klimaat. Denk bijvoorbeeld aan veranderende zonneactiviteit, verschuiving van de continenten,
vulkaanactiviteit en lucht- en zeestromingen. Het verschil met de eerste argumentatielijn is dat hier niet ontkend wordt dat het klimaat momenteel (in
vergelijking met de afgelopen eeuwen) aan een proces van opwarming onderhevig is. Het uitgangspunt is hier: klimaatverandering is van alle tijden. Wat
we vandaag zien, past in een patroon dat zich al eeuwenlang (of nog veel langer) zo voordoet. Er is dus geen reden tot bijzondere zorg, of om te denken
dat de mens ditmaal de aanjager is. Deze vorm van klimaatscepsis – het zijn
natuurlijke oorzaken – wordt ook door seculiere denkers en opiniemakers
geuit.15 En, zo voegen christelijke klimaatsceptici eraan toe, die cycli zijn zo
ingesteld door God. Natuur en goddelijk bewind bijten elkaar in dit perspectief dus niet maar gaan samen (conform de concursusgedachte in de klassieke
providentieleer). Dit type argumenten is binnen christelijke kring dus met
name gerelateerd aan de voorzienigheidsleer. Een typerende uitspraak luidt
bijvoorbeeld: ‘De aarde warmt op, maar het is niet jouw schuld.’16

14 Dit door mij vertaalde citaat is afkomstig uit het opinieartikel van White, ‘The Globe Is
Warming, But It’s Not Your Fault!’.
 15 Zie bijvoorbeeld de seculiere, Engelstalige documentaire ‘The Great Global Warming
Swindle’ (2007) waarin de bijdrage van de mens aan de huidige opwarming van de aarde
sterk in twijfel wordt getrokken en men uitgaat van overwegend natuurlijke oorzaken zoals
veranderingen in zonneactiviteit. Deze documentaire werd gelanceerd als tegenreactie op
Al Gore’s ‘An Inconvenient Truth’ (2006). Verder valt in de Nederlandse context te denken aan Thierry Baudet van Forum voor Democratie, een uitgesproken klimaatscepticus.
Zie voor een indruk van de opvattingen van Baudet bijvoorbeeld dit krantenartikel in het
NRC: https://www.nrc.nl/nieuws/2018/01/12/het-klimaat-trekt-zich-niets-aan-van-watwe-vinden-a1588124https://www.nrc.nl/nieuws/2018/01/12/het-klimaat-trekt-zich-nietsaan-van-wat-we-vinden-a1588124 (geraadpleegd op 14 maart 2019).
16 Zie bijv. de eerder geciteerde bijdrage van Wim Eradus en ook weer Alan White.
122

E. van Urk

Ten derde, naast argumenten vanuit de scheppings- en voorzienigheidsleer, brengen klimaatsceptische christenen ook de eschatologie in stelling
tegen de these dat de huidige klimaatverandering op een verwijtbare manier
op menselijk handelen terug zou gaan en daarom bestreden zou moeten worden. Hier is de gedachte niet dat de huidige klimaatverandering uitsluitend
door natuurlijke factoren veroorzaakt wordt; men sluit niet (noodzakelijkerwijs) uit dat deze (mede) aan de mens te wijten is. De verontrustende klimaatverschijnselen die wetenschappers waarnemen zijn er in elk geval inderdaad
en hebben ook de dramatische gevolgen die zij voorzien. Echter, deze behoren bij de eindtijd. Met andere woorden, het gaat om gebeurtenissen die, of
de mens er nu de hand in heeft of niet, door God gewild en voorzegd zijn. In
die zin zijn ze niet direct problematisch, want we wisten al dat dit gebeuren
zou. In elk geval hoeven we ons niet druk te maken over het opraken van
grondstoffen en de gevolgen van onze uitstoot, aangezien dit alles deel uitmaakt van Gods tevoren vastgestelde (zo men wil: gepredestineerde) beleid.
 Typerend is bijvoorbeeld de volgende uitspraak van ondernemer Johan
Huibers, die in Nederland en daarbuiten bekend is vanwege zijn replica van
de ark van Noach:
Duurzaamheid is religie geworden. Ik vlieg niet minder omdat het slecht is
voor het milieu en ik rij er ook niet minder om. Het heeft geen effect. (...) De
noordpool smelt, dat doet God. In Jesaja staat het al: de hemellichamen zullen
wankelen, de aarde zal tollen als een dronkeman. We zijn er bijna, we leven in
de eindtijd. Dat ga ik nog meemaken, zeker weten.17

Sommigen gaan in dit verband zo ver te stellen dat het een positieve zaak – of
zelfs een opdracht – voor mensen is om broeikasgassen in de lucht te brengen, want zo brengen we de verloren gegane paradijselijke weelderigheid van
Eden opnieuw in het eschatologische vizier.18 Hoe sneller de aarde eraan gaat,
des te eerder dient het Koninkrijk zich aan...19

17 Zie Johan Huibers, ‘Tegen het kwade aan,’ op https://www.nd.nl/nieuws/geloof/tegen-hetkwade-aan.3069011.lynkx (geraadpleegd op 22 december 2018).
18 Zie bijv. Russ Humphreys, ‘God’s global warming worked just fine,’ op https://creation.
 com/global-warming-facts-and-myths (geraadpleegd op 30 december 2018). Humphreys
merkt op: ‘It is ironic that our technology is pumping carbon buried by the Flood back into
the earth’s biosphere, perhaps in preparation for a time when the earth will again be like
Eden—at least in terms of the climate.’

Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

123

Het andere christelijke kamp, dat stelt dat mensen de primaire aanjagers zijn
van de huidige klimaattrend, laat een heel ander geluid horen. Zo wijst men
erop dat het merendeel van de wetenschappers een duidelijk verband legt tussen menselijk handelen en opwarming van de aarde, met talloze schadelijke
effecten voor onszelf en toekomstige generaties. Zijn we dan niet juist naïef en
eigengereid als we het tegenovergestelde beweren? Blijkbaar laat God toe dat
we oogsten wat we zaaien. Hij beschermt ons toch niet altijd tegen de gevolgen van onze zonde? In plaats van barrières op te werpen, en ons te verstoppen achter enkele wetenschappers die nog wat twijfel uiten, kunnen we maar
beter erkennen dat we in onze hebzucht en expansie de regelmaat van de
schepping verstoren. Is het niet gek dat juist christenen, die toch bereid zouden moeten zijn de eigen tekortkomingen onder ogen te zien, van zich afwijzen en zo de eigen niet-duurzame levensstijl legitimeren? En dat onder de
vrome dekmantel van Gods scheppingswerk en voorzienigheid?20 Men
betoogt verder dat uitzien naar een nieuwe hemel en aarde juist om actief
rentmeesterschap vraagt in plaats van dat het ons vrijstaat aardse rijkdommen op te souperen et cetera.21
In een pamflet gericht aan zijn christelijke geloofsgenoten, beschrijft Koos
van Noppen christenen die (naar zijn maatstaven) een zekere graad van ‘milieubewusteloosheid’ aan de dag leggen (o.a. met hun ongebreidelde consumentengedrag) als ‘messentrekkers bij de Nachtwacht’. Net zoals een zekere

19 De in de Verenigde Staten werkzame Michel van der Hoek verhaalt in het Nederlands
Dagblad (in een opinieartikel over evangelicale steun voor Trump) het volgende: ‘Zo zei
een evangelisch christen tegen mij dat ze bewust niet aan afvalscheiding doet, want “als het
milieu daadwerkelijk verpest is, dan komt Jezus terug”.’ Zie Michel van der Hoek, ‘Steun
van evangelicalen voor Donald Trump is wankel,’ https://www.nd.nl/nieuws/opinie/
opinie-steun-van-evangelicalen-voor-donald-trump.3267800.lynkx (geraadpleegd op 12
maart 2019).
 20 Zie voor opinieartikelen in deze lijn bijv. Johan Graafland, ‘Klimaatverandering onzin?,’
https://www.rd.nl/opinie/column-klimaatverandering-onzin-1.1353102 (geraadpleegd op
11 december 2018); Jacob Meijer en Rinske Meijer-Rijfers, ‘Christen moet voorlopen op
klimaatalarmist,’ https://www.rd.nl/opinie/christen-moet-voorlopen-op-klimaatalarmist1.1411139 (geraadpleegd op 11 december 2018).
 21 Zie W. de Kloe, ‘Uitzien naar nieuwe hemel en nieuwe aarde vraagt om actief rentmeesterschap,’ https://www.rd.nl/opinie/uitzien-naar-nieuwe-hemel-en-nieuwe-aarde-vraagt-omactief-rentmeesterschap-1.1499478 (geraadpleegd op 13 maart 2019). De Kloe vertelt verder hoe hij vroeger thuis te horen kreeg, als reactie op zijn milieubewustzijn: ‘Je moet niet
zo serieus nemen wat door wereldse mensen bedacht is. God zal immers Zelf wel instaan
voor Zijn schepping.’

124

E. van Urk

W.A. de R. uit Bloemendaal ooit met een tafelmes krassen maakte op het
beroemde doek, beschadigen velen tegenwoordig ‘de schoonheid van de
schepping’. En dat ook nog eens ‘in aanwezigheid van de Kunstenaar’.22 In
tegenstelling tot de sussende houding van sommigen (God houdt alles immers
wel in zijn hand etc.), stelt Van Noppen: ‘[M]ijn betrokkenheid bij het christelijk geloof maakt het probleem niet kleiner, eerder groter.’23 Hij beleeft het
kerkelijke votum ‘Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde
gemaakt heeft, die trouw houdt tot in eeuwigheid en niet laat varen het werk
van zijn handen’ dan ook steeds vaker niet als ‘de beoogde bemoedigende
proclamatie’ maar als ‘een woord dat ons diep-schuldig doet staan’. Als God
trouw blijft, waarom laten wij het dan afweten?24
Trees van Montfoort, die in haar boek Groene Theologie nadenkt over de
relaties tussen duurzaamheid en geloof, en theologie en ecologie, benadrukt
in een interview in Trouw dat het een goede zaak is dat christenen meedoen
in acties als een klimaatmars. Zo dragen ze hun steentje bij. Toch onderstreept ze ook het belang van een gedegen theologische onderbouwing (‘[h]et
gaat niet alleen om doen, maar ook om denken’) en reflecteert ze op de menselijke verantwoordelijkheid als volgt:
Mensen hebben een verantwoordelijkheid, daarin verschillen ze van planten
en dieren. Maar verantwoordelijkheid is iets anders dan denken dat je alles
onder controle hebt, dat je er boven staat. Het is belangrijk om te beseffen dat
we het niet helemaal in eigen hand hebben. Het klimaat is een systeem dat te
groot is om te bevatten. Het betekent niet dat je niets moet doen, maar je moet
wel je beperkingen zien.25

Volgens Van Montfoort is het onder ogen zien van onze verantwoordelijkheid, en het meelopen in een klimaatmars, dus niet hetzelfde als menen alles
naar onze hand te kunnen zetten en als mensheid een soort ‘superpower’ te

22 Zie Koos van Noppen, ‘Messentrekkers bij de Nachtwacht,’ te downloaden op https://
www.arocha.nl/wp-content/uploads/sites/12/2018/05/Messentrekkers-bij-de-Nachtwacht.
 pdf. De geciteerde woorden zijn te vinden onder de punten 1 en 2.
23 Van Noppen, ‘Messentrekkers,’ onder punt 2.
24 Van Noppen, ‘Messentrekkers,’ onder punt 7.
25 Zie Trees van Montfoort, ‘God heeft een relatie met de hele wereld, niet alleen met mensen,’ https://www.trouw.nl/religie-en-filosofie/-god-heeft-een-relatie-met-de-hele-wereldniet-alleen-met-mensen-~ac20f56c/ (geraadpleegd op 13 maart 2019). Zie ook haar boek
Groene Theologie (Middelburg 2019).
Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

125

zijn.26 Op deze wijze onderscheidt ze zich van de eerdergenoemde kritieken
waarin de zorg om menselijke hoogmoed doorklonk, alsof we met klimaatacties Gods zorg voor de aarde zouden miskennen.
Zo blijkt dat christenen, vanuit allerlei achtergronden en motieven, sterk van
mening verschillen over de rol van menselijk handelen in het licht van de huidige klimaatontwikkelingen. Doet God alles, of een deel? Doet de mens alles,
of een deel? Doet de natuur, zo door God geschapen, alles of een deel? En wat
is in dit alles al dan niet onze opdracht? Dit zijn vragen die ons herinneren
aan de complexe uitdagingen van de zeventiende-eeuwse synode. Ook omdat
er in de christelijke klimaatdiscussie niet alleen puur religieuze vragen op de
agenda staan, maar er ook allerlei maatschappelijke, politieke en economische belangen meewegen op de achtergrond.27 Dat was bij de Dordtse synode
al niet anders.28
3. Jongeaardecreationisme en klimaatscepticisme
Wat in het bijzonder opvalt in het landschap van christelijke opinieartikelen,
is de relatie tussen de hierboven beschreven vormen van klimaatscepticisme
en jongeaardecreationisme.29 Ik ga hieronder kort in op deze verbanden.
 26 Sommigen (zowel christenen als niet-christenen) stellen in dit verband dat de mens ‘niet
voor God moet willen spelen’ (‘playing God’ in de Engelstalige context). Daarbij denkt
men bijv. aan het (willen) toepassen van nog te ontwikkelen, geavanceerde technologieën
om klimaatproblemen het hoofd te bieden, in de zin van grootschalige interventies in klimaatsystemen (ook wel klimaat- of geo-engineering genoemd). Zie voor een positieve
waardering hiervan bijv. de seculiere ‘ecomodernist’ Mark Lynas, The God Species: Saving
the Planet in the Age of Humans (Washington, DC, 2011). De eveneens seculiere ethicus
Clive Hamilton stelt zich juist uitermate kritisch op tegenover een optimistisch vertrouwen
in toekomstige technologieën, alsof die ons zonder meer uit de brand gaan helpen. Hij
waarschuwt voor de valkuil van menselijke hoogmoed en de ongekende risico’s van zulke
interventies (‘we hebben niet alles onder controle’). Zie Clive Hamilton, Earthmasters:
Playing God with the Climate (Sydney 2013). Ook in seculiere kring spelen dus discussies
over de aard en reikwijdte van de menselijke verantwoordelijkheid.
27 Denk in de VS (maar ook elders) bijvoorbeeld aan de krachtige lobby en invloed van de
olie-, kolen- en gasindustrie. Zie voor de sociale, religieuze etc. inbedding van klimaatdiscoursen bijv. Mike Hulme, Why We Disagree About Climate Change: Understanding
Controversy, Inaction and Opportunity (New York 2009), xxv-xxix.
28 Zie over de verstrengeling van belangen en motieven rondom de Dordtse synode, Van den
Brink, Dordt in Context, 66-67. Zie ook Verboom, Belijdenis van een gebroken kerk, 254-255.
29 In dit artikel gaat het me er niet om een standpunt in te nemen ten aanzien van evolutie; ik
wil slechts weergeven hoe creationistische motieven (als onderdeel van het christelijke
spectrum) meespelen in de discussie over klimaatverandering.
 126

E. van Urk

Ten aanzien van de eerste twee (nauw gerelateerde) argumentatielijnen,
waarin men zich klimaatkritisch opstelt vanuit een beroep op Gods scheppingswerk en voorzienigheid, redeneren sommige jongeaardecreationisten
als volgt: als de aarde al miljoenen jaren oud is, dan lijkt de huidige klimaatverandering buitengewoon snel te gaan. Klimaatveranderingen in het verleden verliepen immers veel geleidelijker (zo veronderstelt men). Het lijkt dus
alsof we met een verstoring van het natuurlijke patroon te maken hebben. Zo
komt het dan ook dat de meerderheid van de wetenschappers in antropogene
klimaatverandering gelooft. Als we daarentegen uitgaan van een aarde van
zo’n zesduizend jaar oud, dan volgden al die warmere en koudere perioden
elkaar veel sneller op. De temperatuurstijgingen verliepen dan dus altijd al in
een hoger tempo. Het ligt, kortom, meer voor de hand dat wat we vandaag de
dag constateren gewoon in de aardse cycli past dan dat wijzelf de drijvende
oorzaak zijn. Hooguit dragen we er op relatief kleine schaal aan bij, door onze
CO₂-uitstoot.30 Zo stelt een creationistische webauteur in dit verband:
Als je uitgaat van Gods woord, dan hoeven klimaatveranderingen ons niet te
alarmeren. Als je uitgaat van menselijke [d.w.z. evolutionaire] assumpties over
het verleden, dan zijn mensen direct verantwoordelijk voor recente veranderingen in het klimaat.31

Zo zien we dat de creationistische afwijzing van de evolutietheorie hier het
uitgangspunt vormt om de these van antropogene opwarming te bekritiseren.
 Wat men in dit verband verder aandraagt, nu nadrukkelijker gerelateerd aan
de voorzienigheidsleer, is dat ‘evolutionisten’ – vanwege hun veronderstelde
geloof in een volstrekt toevallig ontstaansproces – zich veel meer zorgen te
maken hebben over wat er zou kunnen gebeuren met het klimaat. Zij voelen
zich immers overgeleverd aan een onvoorspelbare natuur, die hun belangen
niet op het oog heeft (zoals God dat wel heeft). Mensen die uitgaan van een

30 Zie voor deze argumentatielijn bijv. het volgende opinieartikel op de website van het
Nederlandse, creationistische populairwetenschappelijke tijdschrift Weet Magazine:
https://www.weet-magazine.nl/klimaatverandering-is-een-religie/ (geraadpleegd op
15-12-2018). Vgl. in de Amerikaanse context bijv. Avery Foley, ‘Science Confirms Climate
Change!,’ op https://answersingenesis.org/environmental-science/climate-change/scienceconfirms-climate-change/ (geraadpleegd op 29 december 2018). Veelzeggend is ook dat
veel christelijke klimaatsceptische opinieartikelen te vinden zijn op websites van creationistische organisaties zoals het Nederlandse Logos Instituut en het Amerikaanse Answers
in Genesis.
31 Zie voor dit citaat Foley, ‘Science Confirms Climate Change!’.
 Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

127

schepping door een goede en almachtige God weten zich op dit punt daarentegen gerustgesteld. God houdt immers alles in de hand, en staat ‘boven’ de
natuur met haar klimaatveranderingen.32
Ten aanzien van de derde argumentatielijn, waarin de mens geen maatregelen hoeft te nemen tegen klimaatverandering omdat haar verschijnselen
(zoals extreme weerpatronen) bij de door God voorzegde eindtijd horen, lijkt
er ook een (potentieel) verband met vormen van creationisme. Als men het
(wereld)beeldgehalte van apocalyptische teksten zoals in Openbaring niet
inziet, door deze net als Genesisteksten (te) letterlijk te lezen waarbij men
bepaalde bijbels-literaire stijlen en genres miskent,33 kan de conclusie immers
inderdaad luiden dat klimaatverandering (en al wat de mens daaraan bijdraagt) de wederkomst dichterbij haalt. Er ontstaat dan zoiets als ‘hermeneutische kortsluiting’.34
Maar in weerwil van een dergelijke ‘kaping’ van klimaatscepsis door (sommige) creationisten kunnen ook christenen die als het gaat om de oorsprongsvragen een andere positie innemen, zoals theïstisch evolutionisten, zich
potentieel herkennen in de bovenstaande gedachtengangen. Ook zij zien de
schepping en het functioneren van de aarde bijvoorbeeld niet als een volkomen willekeurig proces, maar als een (in meerdere of mindere mate) door
God geleid gebeuren.35 Ook wanneer men het jongeaardecreationisme afwijst,
kan ‘het gevaar’ van klimaatverandering dus van de hand gewezen worden
met een beroep op Gods voorzienigheid. Dit beroep is dus geen unique selling
point van het creationisme.
 Wel lijken theïstisch evolutionisten minder geneigd om antropogene
opwarming te ontkennen. Een voor de hand liggende oorzaak is dat zij – door
de bank genomen – positiever staan tegenover (seculiere) wetenschap en haar
resultaten. Dat blijkt uiteraard al uit de beaming van de wetenschappelijke

32 Zie voor deze denklijn White, ‘The Globe Is Warming, But It’s Not Your Fault!’
33 Uiteraard kunnen ook creationisten wel een bepaalde hermeneutische gevoeligheid aan de
dag leggen, terwijl ze in het evolutiedebat evengoed tot andere conclusies komen dan theïstisch evolutionisten. Ik ga hier verder niet in op details en nuances in de creationistische
exegese.
34 Zie voor een hermeneutische reflectie op de uitleg van oorsprongsteksten (ook relevant
voor ‘eindtijdteksten’), met oog voor de rol van genre en (toenmalige) wereldbeelden, bijv.
Gijsbert van den Brink, En de aarde bracht voort: Christelijk geloof en evolutie (Utrecht
2017), 110-141 (hoofdstuk 4).
35 Zie voor een perspectief waarin de neodarwiniaanse evolutietheorie, met inbegrip van de
theorie van natuurlijke selectie, betrokken wordt op het (gereformeerd) belijden van Gods
leiding en voorzienigheid Van den Brink, En de aarde bracht voort, 263-289.
128

E. van Urk

consensus ten aanzien van de evolutionaire geschiedenis van de aarde.
 Wat in het creationisme opvalt, is dat een letterlijke lezing van Genesis
(ten aanzien van een zesdaagse schepping) leidt tot scepsis ten aanzien van
de evolutiebiologie maar in het verlengde daarvan ook hand in hand kan
gaan met een algemeen wantrouwen jegens klimaatwetenschap.36 Klimaat­
weten­schappers gebruiken namelijk evolutionaire modellen in hun theorievorming, en dat maakt hun aannames en conclusies dus bij voorbaat twijfelachtig. Ook de boodschap dat de huidige klimaatverandering antropogeen is,
moet dus niet zomaar overgenomen worden maar eerst de ‘toets van de
Bijbel’ doorstaan. Daarbij argumenteert men vanzelfsprekend vanuit een
creationistisch paradigma, wat andere verklaringen van klimaatverandering
oplevert dan de wetenschappelijke consensus. Zo luidt een dominante theorie dat de wereldwijde zondvloed van zo’n 4300 jaar geleden – met al zijn
enorme gevolgen – een belangrijke oorzaak is van de recente opwarming van
de aarde (wat ironisch genoeg alsnog ‘antropogeen’ kan worden geduid,
maar niet tot inzet voor klimaatbehoud hoeft te leiden). Zonder de erkenning van zo’n wereldwijde vloed – wat men evolutietheoretici verwijt – zou
het niet mogelijk zijn de dynamiek van klimaatverandering in heden en verleden accuraat te begrijpen.37
Kortom: in creationistische klimaatscepsis spelen argumenten vanuit
Gods scheppingswerk en voorzienigheid een prominente rol. Daarbij is ook
een algeheel wantrouwen in de (evolutionair bepaalde) klimaatwetenschap
aan de orde. Vergelijkbare vormen van klimaatscepsis kunnen echter ook
vanuit andere, bijvoorbeeld evolutionair-theïstische posities opkomen, omdat
ook daarin het beroep op Gods voorzienigheid gebruikt kan worden om onze
verantwoordelijkheid voor het klimaat te relativeren of ontkennen. Weliswaar
zal dat minder vaak gebeuren, omdat men meer onder de indruk is van de
wetenschappelijke gegevens die op het ongebruikelijke en antropogene karakter van de huidige klimaatverandering wijzen. Maar het is dus, ondanks het
actieve geluid van creationisten in de christelijke klimaatdiscussie, niet terecht
36 Uiteraard kan een creationist diep doordrongen zijn van milieu- en klimaatproblematiek
en zich ook inspannen om die aan te pakken. Ik betoog dan ook niet dat creationisme
noodzakelijk tot scepsis op deze vlakken leidt, alleen dat dit wel mogelijk is (en ook
gebeurt).
 37 Zie voor een opinieartikel waarin de zondvloed een rol speelt als oorzaak van klimaatverandering Foley, ‘Science Confirms Climate Change!’. Zie voor deze zondvloedtheorie ook
Ken Ham, ‘Global Warming—Normal in an Abnormal World,’ op https://answersingenesis.org/environmental-science/climate-change/global-warming-normal-in-an-abnormalworld/ (geraadpleegd op 29 december 2018).
Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

129

om deze te vereenzelvigen met de evolutiecontroverse onder christenen: de
posities lopen niet noodzakelijkerwijs parallel.
4. Antropocentrisme
Welke hulp kan ‘Dordt’ nu bieden om in deze discussie verder te komen? In
eerste instantie lijkt het niet voor de hand liggend om zulke hulp in de
Leerregels te zoeken. De geschapen werkelijkheid is hier immers niet in het
vizier – alle aandacht gaat uit naar het al dan niet uitverkoren individu (alsook in het verband van de christelijke gemeente; ‘de bruid’).
 De synode staat wat dat betreft in een lange traditie waarin de wereld niet
meer is dan het decor waartegen de menselijke heilsgeschiedenis zich voltrekt, zonder dat men veel oog had voor Gods bemoeienis met het niet-menselijke leven en de schepping als geheel. Toch lieten sommige reformatoren
hier al een ander geluid horen. Het was Calvijn die sprak over de wereld als
het theater van Gods glorie,38 en Martin Bucer die in zijn commentaar op
Romeinen 8:19-22 op opvallend modern aandoende wijze de verbondenheid
van mens en schepping benadrukte, en overpeinsde:
Is er wel één schepsel in de lucht, op de aarde, in het water, dat wij niet vernielen, dat wij niet bederven? Geen vogel vliegt zo hoog aan de hemel, geen vis
zwemt zo diep in de zee, geen dier woont zo ver weg in eenzame oorden, of wij
brengen het in onze macht, wij doden het. Geen fysieke kracht, geen behendigheid, nog veel minder sluwheid of list kunnen hen redden voor onze vernietigende kracht. Geen rots is zo hard, geen berg zo hoog en geweldig, geen
boom zo statig en volgroeid: alles kunnen wij aan stukken slaan.39

Dat is een confronterende spiegel: alles bederven wij, alles doden wij, alles
kunnen wij aan stukken slaan. Zelfs het klimaat – als onderdeel van Gods
goede scheppingswerk – blijken we dus te kunnen verstoren. Zouden we vandaag een christelijke klimaatsynode houden, dan zouden dus ook dit soort
stemmen klinken.
38 Johannes Calvijn, Institutie of onderwijzing in de christelijke godsdienst, vert. C.A. de Niet
(Houten 2009), I, 6, 2. Cf. Susan E. Schreiner, Theater of God’s Glory. Nature and Natural
Order in the Thought of John Calvin (Grand Rapids 2001).
 39 Zoals geciteerd in Marĳn de Kroon, Martin Bucer en Johannes Calvijn: Reformatorische
perspectieven, teksten en inleiding (Zoetermeer 1991), 182. Zie voor de oorspronkelijke
vindplaats (zoals aangeduid door De Kroon), M. Bucer, Metaphrases et enarrationes ...
Tomus primus. Continens metaphrasin et enarrationem in Epistolam ad Romanos,
Argentorati [= Straatsburg] 1536 (Bibl. Nr. 55), 342a.
130

E. van Urk

5. De uitkomst van een ‘klimaatsynode’
Wat zou nu de juiste uitkomst zijn van een klimaatsynode die de Dordtse
Leerregels – als toespitsing van een breder gereformeerd-theologisch perspectief
– betrekt op de hedendaagse discussie over de opwarming van de aarde? Zonder,
vanwege de beperkte omvang van dit artikel, recht te kunnen doen aan alle
genoemde nuances, wil ik in grote lijnen een richting wijzen. Mijn stelling is dat
het onjuist is om de ernst van de huidige klimaatverandering te bagatelliseren of
ontkennen met een beroep op Gods scheppingswerk en voorzienigheid.
Ten eerste is dit wetenschappelijk onhoudbaar met het oog op de bijnaconsensus onder klimaatwetenschappers dat de huidige opwarming van de
aarde het gevolg is van de menselijke plundering van natuurlijke rijkdommen. Deze wetenschappers lezen als het ware het ‘boek van de natuur’, het
eerste boek waarin God zich laat kennen (NGB art. 2), en zij constateren dat
wij mensen de sporen van God die zich daarin bevinden (vaste seizoenen etc.)
vrijwel onherkenbaar maken. Het lijkt me dat het voor christenen (voor zover
‘leken’ op dit gebied) niet aangaat om zo’n stand van zaken onder het tapijt te
schuiven. Een beroep op het gegeven dat klimaatverandering van alle tijden
is, zoals in de tweede vorm van klimaatscepsis (gericht tegen het antropogene
karakter van de klimaatverandering), is dan ook moeilijk te handhaven.
 Klimaatveranderingen in het verleden kenden diverse natuurlijke oorzaken,
maar het lijdt ditmaal vrijwel geen twijfel dat ‘oorzaak nummer één’ ons menselijk handelen betreft, en dat dáár dan ook de oplossing van het probleem
gezocht moet worden.40
Ten tweede geldt echter, dat ook al zouden klimaatwetenschappers ongelijk hebben door de huidige klimaatverandering grotendeels op menselijk
conto te plaatsen, dat ons nog niet ontslaat van de plicht ons een duurzame
levensstijl aan te meten. We ervaren immers (of vernemen bijvoorbeeld via
het nieuws) wat voor desastreuze effecten de opwarming van de aarde heeft.
Denk aan extremere weersomstandigheden, en zogeheten ‘klimaatvluchtelingen’ elders in de wereld. Ook als deze opwarming een volstrekt natuurlijk
proces zou zijn, behoort het nog steeds tot onze opdracht om haar tegen te
gaan om zo de aarde te beheren en bewaren – en op die manier toekomstbestendig te maken. Dat is zelfs precies wat het volgens vele bijbelwetenschappers betekent dat we geschapen zijn naar Gods beeld.41 Dus los van de vraag

40 Zie de eerder geciteerde wetenschappelijke rapporten van het IPCC, https://www.ipcc.ch/.
41 Zie bijv. Walter Brueggemann, Genesis: A Bible Commentary for Teaching and Preaching
(Atlanta 1982), 32-33; J. Richard Middleton, The Liberating Image: The Imago Dei in
Genesis 1 (Eugene 2005), 235-269.
Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

131

naar de precieze oorzaken van de huidige klimaatverandering, behoort het tot
onze roeping om de verregaande gevolgen ervan voor mens, dier en milieu te
bestrijden, onder meer door een kritische houding aan te nemen jegens het
westerse ongebreidelde consumentisme.
 Ten derde, en dat is waar het me nu vooral om gaat, staat christelijke klimaatscepsis op gespannen voet met de theologie en spiritualiteit van de
Dordtse Leerregels. Want hoewel deze het volle pond geven aan Gods voorbeschikking (of beter: zijn eeuwige en soevereine wilsbesluiten), laten ze tegelijk ook alle ruimte voor de menselijke verantwoordelijkheid. De mens wordt
niet buitenspel gezet, alsof zijn doen en laten irrelevant zouden zijn. De
Leerregels stellen juist dat de genade van de wedergeboorte niet in mensen
werkt als in ‘stokken en blokken’ (zie III/IV.16).42 Met andere woorden: verkiezing en verantwoordelijkheid vormen geen zero-sum game, alsof naarmate
je het één meer benadrukt je het ander minder serieus zou moeten nemen.43
De notie van Gods soevereiniteit is in de gereformeerde theologie nooit
bedoeld geweest om de menselijke verantwoordelijkheid lichtvaardig te
nemen.44 De Leerregels beogen dan ook geen ‘lijdelijkheid’ te bewerken (al is
dat helaas wel vaak gebeurd). Typerend is dat verkiezing en verantwoordelijkheid er niet tegen elkaar uitgespeeld worden maar juist beide gehandhaafd
worden (vgl. bijv. III/IV 17), ook al krijgen we beide met ons denken niet bij
elkaar.45 Voor de klimaatdiscussie betekent dit, dat het (terechte) beroep op
Gods voorzienigheid nooit gebruikt mag worden om onze verantwoordelijkheid te ontlopen of te relativeren.
42 Volgens Wim Verboom suggereert de uitdrukking ‘stokken en blokken’ ‘dat de mens bij de
bekering totaal passief en machteloos zou zijn’. Dit is volgens hem de leer van de ‘lijdelijkheid’, ‘waardoor de mens alle verantwoordelijkheid wordt ontnomen’. Zie de kantlijn van
III/IV.16 in W. Verboom, De Dordtse Leerregels: Een hertaling (Utrecht 2018), 72. Zie ook
uitgebreider Verboom, Belijdenis van een gebroken kerk, 241-242, 279.
