Een Middeleeuwsch Handschrift Over De Biecht
EEN

MIDDELEEUWSCH
HANDSCHRIFT
OVER DE BIECHT,
DOOR
Dr. J. LINDEBOOM.
In vergelijking met de groote aandacht, die door verschillende geleerden gewijd is aan de middeleeuwsche
boeteboeken (libri poenitentiales, poenitentialia) hebben de biechtboeken (libri confessionales, confessionalia) de belangstelling
maar weinig gaande gemaakt. Yoor een deel is dit te verklaren uit de beteekenis, die de eerstgenoemde hadden voor
de werkers op het uitgebreide gebied van het kanonieke
recht, voor een ander deel uit den vaak weinig aantrekkelgken inhond en het speciaal theologisch karakter der
laatste. Von Schulte, die in zijn omvangrijk werk over de
geschiedenis van het kerkelijk recht ook een slothoofdstak
wijdt aan de literatuur over het forum internum,
spreekt
dan ook weinig gunstig over de toch talrijke geschriften,
die zich bezighouden met den ritueelen kant of met bet
theologisch karakter der biecht, en hoewel hij, tengevolge
van de onzekerheid der grenxeu tasschen de meer theoloterreinen, wel genoodgische en de meer kerkrechtelijke
nader in oogenzaakt is de literatuur der biecbtboeken
scbouw te uemen, verontscbuldigt hij zich bij voorbaat over
in dezen met een beroep op het onbede tekortkomingen
die niet waard is, dat andere
dezer literatuur,
langrijke
<. _.
,.
 162
arbeid

er voor zou moeten wijken 1). Evenzoo is kort het
dat Herm. Jos. Schmitz in zija werk over
slothoofdstuk,
de boeteboeken en boeteleer der kerk geeft over de "Summae" en confessionalia in den tijd na de door Gratianus
geleverde codificatie tot aan Trente. Zij staan immers, zegt
hij, slechts in verwijderd verband met de boeteboeken, bevatten dan ook geen boete-canones, maar houden zich bezig
met de ethisch-religieuse
beteekenis der biecht 2). Uitvoede
handelt
over
biechtliteratuur
dr. F. Pijper in het
riger
van
der
tweede deel
boete en biecht",
zijne ,Geschiedenis
die een afzonderlijk hoofdstuk aan deze stof wijdt 3) en den
inhoud van sommige confessionalia herhaaldelijk ter sprake
brengt, al valt ook in zijn boek de grootste nadruk op de
en de, vroegere middeleeuwen, terwijl de libri
poenitentialia
confessionales tot een volgend tijdvak behooren 4). Wasserschleben gaat in zijn boek over het boetewezen der westersche kerk aan . de (latere) libri confessionales
vrijwel
voorbij, al wijdt hij eene belangrijke bladzijde aan de omwaardoor de beteekenis der boete-bepalingen
standigheden,
en boeteboeken achteruitging;
deze zijn, volgens hem, minder het verval der openbare boete, dan wel de zich uitbrei? dende leer van aflaat en "thesaurus
operum", en de vervan
den
in
beteekenis
priester, die meer individueel
andering
en minder aan poenitentialia
gebonden naar eigen goedvinden - zij 't ook behoudens goddelijke gebondenheid over boete, straf en vergeving beschikte, maar bij wien dan
ook grooter behoefte ontstond aan voorlichting in de verschillende gevallen waarover het forum internum te beslissen
had 5). houdt zich met deze stof bezig
Meer rechtstreeks
!) Dr. Joh. Friedrich von Schulte, Die Geschichte der Quellen und
Literatur des canonischen Rechts von Gratian bis au f die Gegenwart,
Stuttgart 1875-1877, 2. Bud., S. 526.
 2) Herm. Jos. Schmitz, Die Bussbücher und die Bussdisciplin der
Eirche, Mainz 1883, S. 833.
3) Dr. F. Pijper, Geschiedenisder boete en biecht in de christelijke
kerk, 's-Gravenh. 1896-1908, Dl. 11, blz. 30t-320.
4) T. a. p., b)z. 245.
,
der abend5) Dr. F. W. H. Wasserschleben, Die Bussordnungen
'
landischen Kirche, Halle 1851, S. 93 fg.
163
Dr. A. Troelstra in zijne beide werken over de catechese
in Nederland vo6r de reformatie 1), maar behalve dat hij
de dingen hoofdzakelijk van uit het oogpunt hunner catechetische beteekenis beziet, is zijne aandacht ook meer tot
den laatsten tijd der middeleeuwen bepaald. Over den inhoud
van confessionalia uit deze latere periode zijn wij in staat
aan eenige dier geschriften zelve,
ons nader te orienteeren
die in de 15e en ook nog in de. 16e eeuw gedrukt verschenen 2) ; weinig is center bekend van de biechtboekjes
der 13e en 14e eeuw, waarvan maar een paar later in
en zonder aanspraak te
druk het licht zagen. Plichtmatig,
noemt Von Schulte niet
willen maken op volledigheid,
minder dan 45 dezer confessionalia
op 3), waarvan som- f
en
overal
de
vele
verspreide handschriften,
mige, bewijze
vonden. Het zijn dan ook alle de
eene wijde verbreiding
bestimmte", ?manualia",
kleinere, »f3r den Handgebrauch
"modus confitendi", "casus reservati", enz., maar daardoor
van veel en algemeen
juist belangrijk als weerspiegeling
verbreide opvattingen en leeringen. Hij noemt ook de vindbibliotheken ontbreplaatsen, waaronder de nederlandsche
ken. Ten onrechte, want het onder no. 25 genoemde confessionale komt ook in twee exemplaren hier te lande voor.
Mijne aandacht werd op deze beide handschriften gevestigd,
en de stof kwam mij voldoende belangrijk voor om ze aan
nader onderzoek te onderwerpe.n, hetwelk hier volgen moge,
terwijl eene uitgave van een der beide als bijlage is toegevoegd.
 Het oudste van de twee is een handschrift der Utrechtsche
uit het allereerste begin der 14e
universiteitsbibliotheek,
eeuw, op perkament geschreven, getiteld "Summa confes9 quarto-bladen
sionis Berengarii
cardinalis",
groot, en,
1) A. Troelstra, De toestand der cateche-gein Nederland gedurende
de v66r-reformatorische eeuw, Groningen 1901 (diss. Utr.), en dez.,
Stof en methode der catechese in Nederland v66r de reformatie,
Gron. 1903.
2) Zie daarover o.a. bij Pijper, Geschied. der boete en biecht, blz.
305-320; vgl. Troelstra, Stof en methode,blz. IX-X I en Von Schulte,
Die Geschichte der -Quellen, Bnd. II, in bet alphab. reg.
3) Von Schulte Die Geschichte der Quellen, Bnd. H, S. 527-534.
 164
de vijf andere in 66n codex gebonden handschriften
het
begin der 15e eeuw) afkomstig uit het Karthui(uit
zerklooster bij Utrecht 1). Het jongste berust ter Leidsche
dateert uit de eerste helft der 15e
universiteitsbibliotheek,
tot
heeft
eeuw,
,Incipit summa Berengarii caropschrift:
domini pape summi penitendinalis episcopi Tusculani
tiarii", is, op papier geschreven, 18 quarto-bladen groot en
met een dertigtal andere 15e-eeuwsche handschriften in
66n codex gebonden 2). Von Schulte noemt dan bovendien,
afgaande op het Initium, 66n H. S. te Weenen aanwezig,
eveneens op naam staande van kardinaal Berengarius, be'nevens
66n te Angers, 66n te Praag, drie te Miinchen,
deze laatste vijf op naam van een magister Paulus, en
eindelijk 66n te Mtinchen en 66n te Lambach, beide anoder beide nederniem. Daargelaten
nog het ontbreken
landsche handschriften
en der beide handschriften
in het
klooster van Monte Casino (waarover ben. meer), is deze
opgave verre van volledig. Dr. G. Leidinger, Oberbibliothekar der Bayer. Staatsbibliothek (voorm. Kgl. Bayer. Hofund St. B.), tot wien ik mij had gewend met het verzoek
verzoek waaraan hij
om toezending der handschriften
van
het
van
de
onzekerheid
verkeer niet kon
tengevolge
dat
de
berichtte
confessionis"
"Summa
mij,
voldoen -,
'
in tien verschillende handschriften
onder zijne berusting
Het Weenen'sche
voorkomt
handschrift kon door
met.
i) Vgl. Catalogus codicum manu scriptorum bibliothecae universitatis Bheno-Trajectinae, Traj. ad. Rh. - Hag. Com. tS87, p. 39 : Cod.
Lat. 112: Berengarii Summa Conf. f°. 122a-130b. In de nieuwe uitgave van dezen Cat.: Cat. cod. man. scr. bibl, univ. Bh.-Traj., Tom.
 II, Traj. ad. Rh. 1909, p. 8, Cod. Lat. 112 is als toelichting bijgevoegd
bij "Ber. Summ. Conf.": Opusculum typis exstat vulgatum inFlorilegium Casinense IV, p. 19i - 915 ; cf. Bibliotheca Casinensis IV (1880),
p. 60 (cod. CLXXXIV,p. 277). Recensio nostri codicis brevior est et
capitulornm ordinem nonnullibi habet,turbatum. - Vgl.ook Ib., p. XVII.
2) Vgl. Bibliotheca universitatis Leidensis, Codicesmanuscripti III,
Codices bibliothecae publicae Latini, Lugd. Bat. 4912, p. 95: Codex
bibl. p. Lat. 191 C, chart., saec. XV, f°. 2-19' : Berengarii summa de
confessione.
3) Behalve de door V. S. genoemde Cod. lat. 3238, 4586, 4782a en
3049: Cod. lat. 9666 ro. 150, 9740
53, 11338 fo. 48, 11481 ro. 85,

165
worden, daar het op verzoek door de
mi) geraadpleegd
van den R. R. Direktor Dr. Jos. Donabaum
welwillendheid
naar Groningen werd gezonden 1). De inhoud vertoont groote
met het Utrechtsche handschrift, waarover
overeenkomst
beneden meer.
handschriften
niet
Gelijk gezegd zijn de verschillende
in
de
van
den
auteur.
Dat
in
Utrecht
aanwijzing
eenstemmig
dat in Leiden evenzoo,
noemt "kardinaal
Berengarius",
van'
met de bijvoeging :
Tusculum en groot"bisschop
van
ook het Weenen'sche
den
zooals
poenitentiarins
paus",
te
handschriften
doet. De door Von Schulte aangewezen
van
een
drie
"magister Paulus",
Angers en Praag spreken
van de door hem genoemde Minchen'sche
handschriften
Paulus praedicator S. Nicolai",
resp. van een ,magister
S. Nic." en van een m. P. ?presb. S. Nicolai
,presbyter
prope Passau". Minstens 66n der handschriften te ?iinchen
en dat te. Lambach zijn anoniem. Van die op Monte Casino
is 66n anoniem, het andere noemt als samenstellers "fratres
Yon Schulte maakt (uit het door hem meepredicatorum".
 de omstandigheid,
deze
dat het
gevolgtrekking:
gedeelde)
handschrift zoowel als die, welke den naam
Weenen'sche
Paulus missen, het werk laten geschreven zijn "ad honorem b. Nicolai"; geeft voldoenden grond voor de onderstelling, dat het geschrift in de veertiende eeuw werd ver-

Dr. Leidinger: "Die iltesten and besten
14177 246, 16195
von den 17 hiesigen Handschriften scheinen Cod. lat. 4586,11338und
9666 zu sein".
1) Bibliotheca Pal. Vind. ([K. u. k.] Hofbibliothek,Wien), Cod.-1700.
H. S. op perkament, met een ander bgeengebonden, 26 kleine bladen
(cod. fO.30 ro-55 rO), met initialen en rubriceeringen. Titel: "Inoipit
sum(m)a d(o)m(ini) Berengarii Cardinalis Epi(scopi) tusculani. Et
d(o)m(ini) p(a)pe sum(m)i p(en)i(te)n(ti)arii". tlan het einde: "Explicit
su(m)ma d(o)m(ini) b(re)engarii cardinalis ep(iscop)i tusculani et d(o)m(ini) p(a)pe Sum(m)i p(eu)i(te)n(ti)arii". Dr. M. Schoengen, Rijksarchivaris in Overijsel, wien ik het H. S. toonde, dateerde het einde '
der 14e eeuw, uit de kringen der fraterheeren, waarschijnlijk in de
omgeving van Zwolle gemaakt; volgens mededeeling van Dr. S. bevinden zich te Weenen vele handschriften door de Broeders des Gemeenen Levens hier te lande vervaardigd.
166.
'.
vaardigd door een Duitsch geestelijke in de diocese Passau 1).
Mij komt deze grond zeer onvoldoende voor; de eenstemmigheid der verschillende handschriften is te gering, terwijl
bovendien van eene Nicolaas-parochie onder een geestelijke
Paulus in het bisdom Passau niets naders bekend is 2).
Evenmin kan voorloopig met zekerheid worden geconcluvan kardinaal Berengarius ; wel
deerd tot het auteurschap
was deze een canonist van beteekenis, terwijl een op zijn
naam staand te Leiden aanwezig handschrift over de biecht,
dat meer over het forum externum handelt 3), alsmede de
omstandigheid, dat het tot de oudste behoorende Utrechtsche
reeds uit den tijd van Berengarius' leven daghandschrift
voor
pleiten, dat de ,Summa confessionis" met
teekent, er
aan dezen wordt toegeschreven.
 eenige waarschijnlijkheid
En waar althans de beide hier te lande aanwezige handschriften
den kardinaal Berengarius
noemen, is het hier
de plaats eene enkele mededeeling omtrent dezen prelaat
te doen.
Hij komt voor bij Eubel, die hem geboortig noemt uit
en van hem vermeldt, dat hij was bisschop
P6rigueux,
van B6ziers, kardinaal met de titelkerk van de H. H. Nereus
en Achilleus, na 10 Aug. 1309 bisschop van Tuscalum,
verder penitentiarius
maior; als datum van zijn overlijden
wordt opgegeven 11 Juni 1323 4). Von Savigny in zijne
van het Romeinsche Recht in de Middel,Geschiedenis
eeuwen" en Von Schulte spreken over zijne werkzaamheid
op het gebied van het kanonieke recht en over zijn aan-

1) Von Schulte, Die Geschichte der Quellen, Bnd. II, S. 532.
2) Over een dergelijken Paulus heb ik niets kunnen vinden, 66k
niet in P. M. Hansiz, Germaniae sacrae Tomus I (metropolis Lauriacensis cam episcopatu Pataviensi), Augustae Vindel. 1727.
3) Bibl. un. Leid., Cod. bible publ. Lat., p. 85 : God, bibl. publ. Lat.
166, chart. a. 1420-1433; daarvan f°. 73'-88: "Berengarii Fredoli
Summa de casibus confessionis" ;inc. : "Pri(mus) cu(m) quis incidit".
4) Conradus Eubel, gierarchia Catholica Medii Aevi, Monasterii
1898, Tom. I, p. 14; vgl. p. 37 sq., en Tom. III, p. 65 sq., waar de
kardinalen worden vermeld, die bisschop van Tusculum zijn geweest;
onder deze laatsten komt slechts 66n van den naam B. voor.
 '

167
van het "Liber sextus" 1). Uitdeel in de totstandkoming
het
hem
is
over
groote verzamelwerk der Maurinen :
voerig
dat
weer verwijst naar Balusius 2). "Gallia christiana",
uit
stamde
het adellijke geslacht der Fredoli,
Berengarius
castro
de Yeruna" in de nabijheid
en was geboortig
"e
van Montpellier. Reeds zeer jong werd hij kanunnik in B6ziers, waarbij spoedig vele andere geestelijke waardigheden
kwamen. In 1294 bisschop van B6ziers geworden nam hij
spoedig eene voorname plaats in onder de hooge Fransche
in de betrekkingen tusschen koning en paus
geestelijkheid ;
in dezen tijd schijnt hij 't meest op de hand van den paus
te zijn geweest. Zijn naam wordt genoemd jn politieke
kwesties en in processen tegen met name genoemde ketters ; in 1307 werd hem door den paus bet onderzoek
inzake de beschuldigingen'
tegen de Tempelieren opgedravan het
gen. In 1298 werkte hij aan de samenstelling
decretalium sextus" ; Bonifacius VIII noemt hem
,Liber
in de bul Sacrosanctae
Romanae Ecclesiae", ter inleiding
v66r het "Lib. VI" geplaatst 3). In 1309 werd hij bisschop
van Tusctilum en groot-poenitentiarius
van de Roomsche
kerk. Na den dood van Clemens V, in 1312, kwam hij,
met Arnoldus de Pellegrue, in aanmerking
voor het ponchoix
de
men
uit
embarras
verkoos
Jacobus van
tificaat ;
Ossa (Johannes XXII). In 1523 stierf hij te Avignon 4).
/'

1) F. C. von Savigny,Geschichtedes RõmischenBechts im Mittelalter,
4. Bnd., Heidelb. 1850, S. 587 ; vgl. G. Phillips, Lehrbuch des girchenrechts, .I. Abt., Regensb. 1859, S. 64, benevens de correctie betretr.
het "Liber' Seatus" door B. Haureau, in Journal des Savants, ann.
1884, p. 271-274. - Von Schulte, Geschichte der Quellen, Bnd. II, S.
35, 180 fgg.
 2) Gallia Christiana, in prov. eccl. distrib., in qua series et historia
archiep., episc. et abbatum, opere et studio Mon. Congreg. S. Mauri,
Tom VI, ubi de provincia Narbonensi, Paris. 1739, ool.
Balusius, Vitae paparum Avenioniensium, Paris. 1693, Tom. I, pass.
3) In het Corpus Iuris Canonici, ed. A. Friedberg, Pars II, Decretalium Collectiones, Lips. 1881, p. 934. - Drie decretalen (de eenige
in het Lib. VI met adres) zijn aan Berengarius, biss. v. Beziera,gericht:
c. un, de rerum permutatione III 10, c. un. de voto et voti redemptione III 15, c. 2 de poenis V 9.
4) Geheel zeker is deze datum niet ; vgl. Yon Schulte, Geschichte
der Quellen, Bnd. II, S. 180.
'

168
omvangrijke schrijversarbeid
bepaalde zich hoofdzakelijk tot het in "inventoria" bewerken van anderer boeken 1).
Dr. Geffcken heeft in het belangrijke eerste deel van zijn
des 15. Jahrhunderts"
de werken, welke
,,Bildercatechismus
voorlichting willen geven over deugden en ondeugden, gewelker kennis
boden en verboden,
noodig is voor het
afleggen of afnemen eener goede biecht, onderscheiden
voor wijze en geleerde
volgens drie groepen: geschriften
biechtvaders,
geschriften voor ongeleerde biechtvaders tot
onmiddellijk praktisch gebruik, geschriften in de landstaal
ten gebruike der leeken 2). Hoewel Geffcken voornamelijk
de werken over de tien geboden op het oog heeft en zijn
onderzoek tot de vijftiende eeuw beperkt, is zijne indeeling
ook meer in 't algemeen geldig 3). De hier behandelde
Van die der eerste
"Summa" valt onder de tweede rubriek.
het zich duidelijk zoowel door het hoogst
onderscheidt
eenvoudig karakter als door den beperkten omvang, gelijk.
 duidelijk blijkt wanneer wij het bijv. vergelijken met wat
Geffcken, Von Schulte,
Schmitz, Pijper, e. a. meedeelen ?
over de uitvoerige werken van Gerson, Johannes van Freiburg 4), Hendrik van Herp, enz., of met de kleinere, maar
aanmerkelijk
dieper gaande geschriften van Thomas van
Gelijk reeds boven werd
Aquino 5) of van Bonaventura 6).
1) Veel gebruikt en later gedrukt werd zijn alphabetisch register
(Inventorium, Repertorium) op het Speculum Iudiciale van Wilh. Durantis, een uitgebreid, droog en onoorspronkelijk werk (een gedrukt
ex., Norimb. 1485, bij Anth. Kobergers, is aanwezig in de univ.-bibl.
te Utrecht). Men verwarre het niet met een door Wilh. Durantis zelf
vervaardigd Bepertorium d.ureum.
2) Johannes Geffeken, Der Bildercatechismus des fünfzehntenJahrhunderts und die catechetischen Hauptstilcke in dieser Zeit bis auf
Luther, I, Die zehn Gebote, Leipz. 1855, S. 28-34, 34-38, 38-49.
3) Vgl. Dr. F..Pijper, Geschied. der boeteen biech,t,DI. II, biz. 303 vg.
4) Nam. diens Summa confessorum; zijn ilfanuale en zijn Confessionale, alleen in handschriften voorkomende, behooren wel tot de
tweede rubriek. Vgl. Von Schulte, Geschichte der Quellen, Bnd. II, S.
42i fgg.
5) De duobus praeceptis charitatis et decem legis praeceptis, in D.
Thomae Aquinatis Tom. XVII complectens opuscula omnia, Antverpiae 1612, f". 53-61, p. 505-532.
6) Collationes de decem praeceptis, in Doctoris Seraphici S. Bona-

'

169.
 zijn verscheidene
biechtboekjes der vijftiende
opgemerkt
eeuw ons in gedrukte exemplaren - zij 't ook zeer zeldbewaard gebleven. Onder diegene, die meer in
zame 't bijzonder tot Geffcken's tweede rubriek behooren, mogen
vooral genoemd worden de "blodus confitendi" van Andreas
de instructione seu direcde Escobar 1), en de ,Tractatus
confessorum"
van Antoninus de Forcitione simplicium
glione 2) ; vergelijken wij beide met de "Summa" van Bedan onderscheiden
zij zich, zoowel de eerste,
rengarius
zeer beknopte, als de tweede, die uitvoeriger is, door hun
meer samengestelden
aard, gelijk zij 'dan ook tot eene ruim
honderd jaren latere periode behooren. Niettemin bestaat
waarover beneden meer. - Het
er typische overeenkomst,
met het - trouwens tot denis
de
overeenkomst
grootst
zelfden tijd : begin veertiende eeuw behoorende - biechtboekje "Peniteas cito", dat door Geffcken in zijne "Beilagen"
is afgedrukt naar eene gedrukte uitgave met Latijnschen
en Duitschen tekst 3). Onze "Sunima" is evenwel uitvoedeugden en zonden,
riger met name over de verschillende
de indeeling en vertakking van deze laatste, en illustreert
daardoor het geleidelijk ontstaan van den catechismus uit
de biecht. Immers dezelfde voorlichting, die een dusdanig
- blijkbaar zeer
eenvoudige
geschrift te geven had aan
was noodig voor de onderen ongeleerde
biechtvaders,
der leeken in de beginselen van christelijke gerichting
loofs- en zedeleer. In de instructie, die de Utrechtsche
bisschop Jan van Zyric in 1 2 94 als resultaat eener synode
venturae Opera Omnia, Ad claras aquas (Quaracchi) 1891, Tom. V,
fo. 53-61.
1) Ik gebruikte eene uitgave gedrukt te Deventer in .1497, bij Jac.
van Breda; zie de beschrijving bij M. F. A. G. Campbell, Annales de
la typographie neerlandaise au XV siècle, La Haye 1874, no. '1237.Over Andr. de Escobar (episcopusMegarensis),
vgl. Von Schulte,
Geschichte der Quellen, Bnd. It, S. 439-441.
 2) Ik gebruikte eene uitgave gedrukt te Delft in 1482 ; zie de beschrijving bij Campbell, Annales, no. 161. - Over Ant. de Forciglione
(archiepisc. Florentinus), t
vgl. Von Schulte, Geschichte der
Quellen, Bnd. lI, S. 444.
3) (?effcken, Bildercatechismus, Beilage XXII, S. 188-196.
'

170

_.
komt eene passage voor, waarin de geestelijken
uitvaardigde,
worden bevolen hunne parochianen in de moedertaal te
in paternoster,
tien
onderrichten
credo, geloofsartikelen,
en
en
wordt
de
blijkbaar
bij
geestegeboden
sacramenten,
waarheden
lijken zoo weinig kennis dezer fundamenteele
dat de tien geboden en de sacramenten
door
ondersteld,
voor
den bisschop opzettelijk 66n
66n worden opgenoemd.
In 1330 werd onder bisschop Guy van Avennes dit edict
herhaald 1). Vergeleken met wat in andere diocesen in dezen
is dit zeker beperkt genoeg. Moll
tijd werd voorgeschreven,
heeft er reeds op gewezen, dat men hieruit niet de gezou mogen maken als zou hier en elders het
volgtrekking
onderricht der parochianen bijzonder zian te kort geschoten,
en hij herinnert er aan, dat ,althans sedert den aanvang
der vijftiende eeuw, de inhoud van het godsdienstonderwijs
had" 2).
 hier te lande eene aanmerkelijke
uitgebreidheid
dat
men
niet
tot
den
aan"Summa" bewijst,
Berengarius'
om
eeuw
hoeft
te
ook
hier
der
wachten,
vang
vijftiende
te lande aandacht te zien gewijd aan de leer der werken
van barmhartigheid,
der zeven hoofdzonden met al hare
der
vier
hoofddeugden, enz. Want dit biechtvertakkingen,
onderricht aan den priester was, door bemiddeling van de
biecht zelf, tegelijkertijd
catechetisch
onderwijs voor de
karakter van dergelijke confesleeken. Juist het eenvoudig
sionalia, die niet tbeologisch b6ven de stof stonden, maar
van aard , op praktische
de stof
meer moralistisch
1) Te vinden bij [H. F. van Heussen], Batavia sacra, Bruxellis et
Ultrajecti 1704, p. 170, 174; in officidelen tekst bij Mr. J. G. C. Joosting, .Bronnen voor de geschiedenis der kerkelyjke rechtspraak in het
bisdorraUtrecht in de middeleeuwen, Di. V, 's-Grav. 19l!? (Oud-Vaderlandsche rechtsbronnen, 2e reeks, no. 16), blz. 72, 79; vgl: W. Moll,
Kerkgeschiedenis van Nederland v66r de Hervorming, Di. II, 3e stuk,
blz. 6 vg., en A. Troelstra, De toestand der catechese in Nederl., blz.
105 vgg. -- De verschillen tusschen het edict van bisschop Guy en
dat van zijn voorganger pleiten niet voor de meerdere catechetische
kennis van den prelaat : bij de tweede opsomming wordt het 6e gebod
(echtbr.) weggelaten, het 9e en het 10e (begeeren) tot 66n no. 8 gecombineerd, en een merkwaardig 9e (laatste) gebod toegevoegd: "Diliges proximum tuum sicut teipsum".
2) Moll, t. a p., blz. 7.
171
zelve aangaven, licht ons in over het zedelijk, godsdienstig
en intellectueel peil van geestelijken en leeken beide. Dat
dit peil niet hoog was wordt ons uit de "Summa" ten
overvloede nog eens aangetoond.
 Bezien wij daartoe het geschrift nader wat den inhoud
aangaat, waarbij kan worden verwezen naar de hier achter
volgende bijlage, zijnde de "Summa" volgens het Leidsche
handschrift. Wel is dit afschrift jonger dan het Utrechtsche
en, blijkens het Bourgondische
schrift, niet hier te lande
geschreven, maar het geeft doorgaans een tekst met beteren zin, terwijl de varianten zoo goed als nergens van
principieelen aard zijn ; bovendien zijn de varieerende levoor zoover naar den inhoud
zingen van het Utrechtsche,
van eenige beteekenis, in aanteekeningen
vermeld. Uit de
dat
handschrift
te
het
Weenen, hoewel over
omstandigheid,
't geheel het dichtst aansluitend
dat
te Utrecht, op sombij
toch
meer
aan
het
Leidsche
mige plaatsen
beantwoordt,
worden gemaakt, dat L. (Leiden)
mag de gevolgtrekking
nit
zonder meer als een min of meer onmiddellijk afschrift van D (Utr.) moet worden beschouwd ; U., L. en
Weenen staan meer in eene driehoeksverhouding
tegenover
van het klooster Monte Caelkaar. De beide handschriften
Casinense" zijn afgedrukt 1)
sino, die in het "Florilegium
(nam. 66n, uit de veertiende eeuw, volledig, met de varianten van het andere), villen met elkaar hier weer buiten ; zij vormen een afzonderlijk type, dat het meest met
maar ook soms de lezing
U. en Weenen overeenstemt,
van L. geeft. Verder is Cas. (H. S. van Monte-Casino) op
en aan 't begin voorzien van
veel plaatsen
uitvoeriger,
schaarscher wordende verwij?talrijke, maar langzamerhand
naar
Iuris
het
zingen
Canonici", vooral naar het
,Corpus

1) Florilegium Casinense, hehoorende bij Bibliotheca Casinensis seu
codicum MMMMSC7'tp<OrM?H
qui in tabulario casinensilasservant-arseries
cura et studio monachorum ordinis S. Benedicti abbatiae Montis Casini,
Tom. IV, Ex typogr. casin. 1873-'L88O, p. 191-21?. Vgl. Bibl. Casin.,
Tom. IV, p. 55. - Volgens M. Vattasso,Initia Patrum, Romae 19061908, Vol. II, p. 312 is deze de eenige uitgave der "Summa",.
 172
decreet van Gratianus 1). De betrekkelijke zeldzaamheid
van Monte Casino 2) zou op zich
der bronnen-publicatie
zelf eene herhaalde
uitgave van de "Summa" nog niet
geheel overbodig maken ; meer aanleiding daartoe bestaat
echter in de verschillen tusschen U., L. en Weenen eenervan Monte Casino anderzijds en de beide handschriften
zijds. Over de grootere uitbreiding van Cas. sprak ik reeds;
de ongeregelde en weinig systematische
wijze, waarop met
name de kanonieke ,verwijzingen zijn aangebracht,
maakt
het waarschijnlijk,
dat deze uitbreidingen
niet tot het oorspronkelijke werk behooren en de andere handschriften in
dezen het origineel zuiverder weergeven. Belangrijker is
echter het volgende verschil : het laatste derde gedeelte
van U., L. en Weenen komt in de beide andere niet voor 3);
wel geeft Cas. nog eene (kleinere) voortzetting
na het gemaar
deze
ontbreekt
zoowel in
meenschappelijk
gedeelte,
het tweede handschrift
van Monte Casino als in de drie
andere. Eigenaardig is verder, dat ongeveer vanaf de plaats,
waar de verschillen tusschen deze laatste en de beide andere handschriften
grooter
worden 4), het karakter der
"Summa" eenigszins verandert ; het aan alle gemeenschappelijk gedeelte is meer in 't bijzonder aan de biecht gemeer van moralistischen,
verderop is de "Summa"
catechetischen
aard. Het gedeelte, dat in Cas. ontbreekt,
bevat de stukken over de tien geboden, de twaalf artikelen,
de geestelijke en de lichamelijke werken van barmhartigen over de zeven hoofdzonden (hier,
heid, de sacramenten,
in tegenstelling
met het eerste gedeelte der "Summa'',

1) Er zijn ook enkele verwijzingen naar de "Eatravagantes", waaronder hier, naar het toenmalig gebruik, waarschijnlijk de "V Libra
Decretalium" van Gregorius IX moeten worden verstaan. Met zekerheid
is dit uit de gebrekkige citaten niet op te maken. In verband hiermee
zou het aan Cas. ten grondslag liggende H. S. niet veel ouder kunnen zijn dan het eerste begin der veertiende eeuw.
 2) Hier te lande is slechts een exemplaar, nam. in de universiteitsbibliotheek te Leiden.
_
3) Zie ben. Bijl., blz. 205.
4) Zie ben. Bijl., hfdst. (XXIX), blz. 207.
_.
173
genoemd 1), welke laatste rubriek eene vrijwel
overbodige herhaling vormt van het in het begin over dit
onderwerp meegedeelde. Het zou te ver gaan om uit dit
te maken, dat de "Summa",
_ alles de gevolgtrekking
zooals U., L. en Weenen die bevatten, zou zijn ontstaan uit
van twee geschriften, waarvan het eerste
de samenvoeging
meer in 't bijzonder de biecht behandelde, het tweede bovendien eene aanvankelijke samenvatting der moraaltheologie
gaf, al is het naast het vorige nog iets opmerkelijks, dat
het (jongere) L. in het begin eene inhoudsopgave
heeft,
welke over het geheele werk loopt, terwijl die in U. en
in Weenen maar het eerste gedeelte (tot hfst. (XXIII))
omvat 2). In allen geval wordt door deze dingen het catechetisch karakter van dergelijke eenvoudige confessionalia
nader in het licht gesteld.
van L. noemt twee en veertig
De inhoudsopgave
de rubriceeringen
hoofdstukken ;
gaan echter meermalen
buiten deze opsomming
om, zoodat strikt genomen het
aantal hoofdstukken
eenige meer bedraagt. De omvang
loopt uiteen ; vooral die ?over de beletselen der biecht"
en over het "peccatum sodomi(XX), over de ,Iuxuria"
over de tien gealsmede die over de "iustitia'',
ticum",
en
boden, over de twaalf artikelen, over de sacramenten
over
de
Soms
,Iuxuria"
zijn
belangrijk
grooter.
nogmaals
het afzonderlijk hoofdstuk
is de verdeeling onsystematisch ;
. "de iustitia" valt als zoodanig buiten het kader, de zustermissen
"fortitudo",
,temperantia"
deugden
,prudentia",
en
inkleeding zijn hoogst eenvoudig,
eigen rubriceering. Stijl
bet droog moralistische verheft zich bijna nergens tot het meer
zoodat het geheel iets dors en schools heeft.
 religieuze,
Herhaaldelijk komen aanhalingen uit den Bijbel voor, met
name uit Gen., Levit., II Sam., Job, Psalmen, Jes., Joh (?),
Rom., I Cor., Jac., Hebr., Jud. en Openb. (?). Sommige
dezer citaten zijn niet thuis te brengen. Verder worden
doodzonden

1) Een ander verschil tuscchen het eerste en het tweede gedeelte
is, dat hier (hfst. (XLII) ) van zeven, daar (hfst. (XKIV) ) van vier
hoofddeugden sprake is.
2) Zie ben. Bijl., blz. 181 vg.
174
herhaaldelijk geciteerd Augustinus, Hieronymus, Gregorius
en Ysidorus, maar zonder nadere aanwijzing. Soms zijn L.
'
en U. in hunne citaten niet eenstemmig, terwijl Cas. nog
vaker afwijkt en dan wel dichter bij de waarheid schijnt 1) ;
Cas. citeert ook Haymo. Meermalen vervalt het geschrift
in herhalingen :
de zeven hoofdzonden worden meer dan
eens behandeld 2) - niet zonder kleine afwijkingen, waarover
beneden meer -,
de ontucht krijgt rijkelijk haar deel in
de hfst. (XX), (XXIX), (XLI), de hoofddeugden
worden
tweemaal besproken
en
Van
zekere
(XLII)).
(hfst. XXIV)
het
werk
dan
ook
is
niet
slordigheid
vrij te pleiten.
 In het eerste hfst. (over den oorsprong der biecht) worden
vijf verklaringen
genoemd van het ontstaan der biecht;
met eenige schuchterheid
geeft de auteur iets van eigen
oordeel wat zich eene enkele maal, bij wijze van uitzonwanneer hij nam., "de coitu coniugali"
dering, herhaalt,
de al of niet zondigheid in bepaalde gevallen van den
bijslaap nagaande, bestrijdt, dat deze uit motief van te vermijden onmatigheid eene (vergeeflijke) zonde zou zijn; hij
beroept zich dan op het apostelwoord, dat ieder zijne eigen
vrouw zal hebben 3). In het tweede hfst. komt de bekende
verdeeling in "contritio cordis", ,confessio oris" en ,satisfactio operis" ter sprake, waarbij de "contritio" in de tweede
plaats wordt genoemd, na de ?confessio" ; deze drie worden dan geparalleliseerd
met de drievoudigheid der zonde :
imprudentia,
delectatio, patratio 4). Met de ,contritio cordis"
maakt de schrijver grooten, ernst; zij alleen geeft kwijting
van de voor doodzonden verschuldigde
eeuwige straf en
van den "reatus poenae" ; daarna blijft over tijdelijke straf,
waarvan
God kwijtschelding kan,geven
door middel van
den priester wegens het volbrengen van goede werken 5).
; Jacobus, L. : Job, Cas. :Gregorius super
1) Zie ben. Bijl., blz, 1 86 U.:
Job (noch bij Jac. noch bij Job komt de plaats voor). Zie verder biz.
189, 192, 194, 198, 200.
2) Zie ben. Bijl., blz. 186,194–200, 212-218.
3) Zie ben. Bijl., blz. 190.
_
4) Zie ben. Bijl., blz. 183 ,206
'.
5) Zie ben. Bijl., blz. 187, 190.
 '

175
of aflaat-instituut
Dit kwijtscheldingsis nog weinig ontwikkeld. Het wordt kort besproken in hfst. (XV) 1), waar
antwoord wordt gegeven op de vraag naar de waarde van
aflaten wegens goede werken van bruggen- en kerkenbouw,
gasthuizen, enz. Merkwaardig is daarbij de variant van het
jongere Leidsche handschrift, dat voor ?in pontibus" las
en ze z66 tot pauselijke aflaten herleidde.
,a pontifice"
De schrijver noemt dan verder zeven theorieen omtrent
hunne waarde en hun effekt ; ze zouden kunnen dienen
als een soort schat (thesaurus), die bij tekort ten .dienste
voor verschillende
vormen van
staat, als een waarborg
in zondigen of in biechonwetendheid en onachtzaamheid
deze meening belijdt de schrijver de zijne.
ten, als - en
te zijn - eene
verplichting voor de kerk tot vo6rbidding 2).
Voor de vergeving der dagelijksche zonden (venialia) worden zes wegen genoemd, zijnde goede werken van cultureelen en philanthropischen
aard. Met tact moet de
en
inrichten,
priester zijne ondervragingen
zorgdragen, dat
in
afdaalt of.den
niet
te
minutieus
hij
bijzonderheden
te
zonden
met
voren
bekend maakt.
ongekende
biechteling
Ook bij het opleggen der boete - waarover zeer in 't
moet de priester zorgvuldigheid
kort gehandeld wordt betrachten en bedenken, dat iedere zonde als eene kwaal
haar eigen medicgn leeft; zoo wordt lichamelijke zonde
door gebed genezen. Zeer goed
door vasten, zielsziekte
de
en de groote
wordt gesproken over
hooge verplichting
van den biechtvader 3). Minder ververantwoordelijkheid
over ,poIlLitio nocturna" en
heven zijn de beschouwingen
valt is
Gelijk to verwachten
,,coitus coniugalis" 4).
van de meerdere of mindere
de behandeling
uitvoerig
zwaarte der (dood)zonden, waarbij uitlatingen als deze : dat
"cognoscere propriam matrem" minder erg is dan tegen-

I) Zie ben. Bijl., blz. 189 vg.
2) Cas. spreekt bovendien van eene waarde ter verzachtingder straf
van het vagevuur.
3) Zie ben. Bijl., biz. 188 vg.
 4) Zie ben. Bijl., blz. 190.
'

176
zonde 1). Hierbij hoort ook eene geheele opsomnatuurlijke
ming van dagelijksche zonden. - Eene groote plaats neemt
de behandeling der zeven hoofdzonden in. Dat
natuurlijk
aantal en soorten hiervan in de middeleeuwen
aanvankevaststonden
ook
uit
deze
lijk geenszins
2), blijkt
Summa".
Bij de eerste vermelding (hfst. (VII)) worden genoemd :
inanis gloria, invidia, ira, tristitia, avaritia, ventris ingluvies,
luxuria, waarbij nog komt als wortel aller zonden de superbia. Bij de tweede vermelding (hfst. (XXII)) blijft de
de tristitia
maakt plaats voor de
superbia
achterwege,
de
ventris ingluvies
heet gula of castrimargia ;
accidia,
dit woord wordt verklaard uit de onmatigheid der levenswijze binnen legerplaatsen.
Bij de derde opsomming waarbij minder jurist van doodzonden gesproken wordt heet deze laatste ondeugd alleen gula en
(hfst. (XXXIV))
staat de superbia op de plaats der inanis gloria ; het is
dan het klassieke zevental (naar de aanvangletters
"saligia"
volgorde. Opmergenoemd) 3) in de meest gebruikelijke
te Leiden en te Weenen
kelijk is, dat de handschriften
bij de afzonderlijke behandeling dezer laatste vermelding
naast het ,peccatum gulae" een ,peccatum
linguae" inworden
Al
deze
uitvoerig belasschen 4).
hoofdzonden
handeld
met talrijl?e verdeelingen en onderverdeelingen.
Zoo wordt de simonie als een onderdeel van de avaritia
de zonde
en daarvan weer onderscheiden
geclassificeerd,
der ,gelicae" (gezitae), zijnde zij die, gelijk Gehazi, geestelijk goed verkoopen, terwijl de ,symoniaci"
koopen 5).
1) Zie ben. Bijl., blz. 191.
2) Vgl. Dr. F. Pijper, Geschied. der boete en biecht, Dl. II, blz. 41?t
vgg.; Dr. A. Troelstra, Stof en methode der catechese, blz. 66.
 3) Vgl. de versregels: Monstrat saligia que sunt mortalia septem,
Superbia, avaricia, luxuria, ira. gula, invidia, accidia; in een fragment van
een biechtgeschrift meegedeeld door Geffcken, Der Bildercatechismus
des 15. Jahrh., Beil. XX II, S. 1 95 ;zie ook : Andreas de Escobar, Modus
confitendi, fO.5 rO.(voor de uitgave vgl. boven blz. 169).
4) Volgens Troelstra, Stof en methode der catechese, blz. 77, komt
eene dergelijke combinatie, bij uitzondering. eveneens voor in het uitvoerige leekenboek over de biecht Des coninx summe; in de uitgave
door Dr. D. C. Tinbergen, Groningen 1900, blz. 37 vgg.
5) Deze weinig voorkomendedenominatie (Giezia,zonde der Giezitae).
'

177
Het uitvoerigst is de behandeling der luxuria, waarbij dafi
weer de meeste aandacht gewijd wordt aan de sodomie.
Wanneer wij uit de uitgebreidheid dezer uiteenzettfng eenige
dezer
mogen maken voor de verbreiding
gevolgtrekking
wel
dan
moet
hebben
zij
groote afmetingen
zonde,
gehad ;
wordt gewezen op de verleiding voor "viri
bijzonderlijk
experti
copiam mulierum non habentes" als kloosterlinBij de behandeling der deugden wordt de gegen 1).
bruikelijke
verdeeling
gevolgd ; wanneer in hfst. (XLII)
de theologische
deugden naast de vier (gewone) hoofddeugden worden genoemd, ontbreekt eene meer diepgaande
beschouwing over bet verschil tusschen beide groepen. praktijk der biecht komen maar een
biechtvader en biechteling mogen
voor;
paar opmerkingen
elkaar niet van aangezicht tot aangezicht zien noch al te
dicht naderen, eene vrouw behoeft haar hoofd, wanneer
bedekt, niet te ontblooten, wat een man wel behoort te
doen 2).
 Op 66n lijn met andere geboden en verboden wordt de
decaloog behandeld (hfst. (XXIX)). Terecht heeft Troelstra
er op gewezen, dat men niet, met Geffcken, zeggen mag,
dat eerst omtrent het jaar 1400 de decaloog uit zijn schuilhoek naar voren wordt gehaald ; naast het door hem aangevoerde edict van Jan van Zyric moge deze "Summa"
ten bewijze strekken van vroegere aandacht 3). Ook hier
worden (ons) eerste en tweede gebod - over het dienen
van vreemde goden en over het vereeren van beelden tot E4n, of liever, het tweede wordt vergecombineerd
ons tiende over het begeeren - wordt
donkeremaand ;
over twee verdeeld. Het tweede gebod wordt uitsluitend
Over

'
'
'

de

ritueele

wordt vermeld bij Ducange, i. v., waar o. a. verwezen wordt naar Bernardus, De consideratione [ad Eugeniurn Papam], lib. IV, cap. VI (in
de Opera omnia, cur. Joh. Mabillon, Paris. 1719, Vol. 1, col. 4b0), waar
gezegd wordt, dat als een "Giezita'' moet worden geoordeeldde dienaar
die van den komenden man wat afbedelt.
,
1) Zie ben. Bijl., blz. 201.
2) Zie ben. Bijl., blz. 21)6.
3) Dr. A. Troelstra, Stof en methode der catechese,biz. 18.
12
XV.
_.
178

'

in verband gebracht met den meineed. Bij het derde gebod
wordt veroordeeld het m66r zondigen en m66r werken dan
op andere dagen. B4 het eeren der ouders komen de natuurlijke ouders in de eerste, de geestelijke ouders (priesvan ban, interdict, enz.
 ters) in de tweede, de inzettingen
in de derde plaats; in latere geschriften
moesten eerstgehun voorrang
wel eens afstaan 1). Het zesde
noemde
gebod wordt hier nu eens kort behandeld, maar de schrijver
mag dan ook naar andere plaatsen in zijn werk verwijzen !
Bij het zevende gebod ontbreekt elke aanduiding van den
woeker, die evenwel elders 2) veroordeeld wordt. Vergeleken met andere stof is de decaloog tamel?k oppervlakkig
behandeld. - Bij de bespreking van het sy?mbolum apostolicum wordt de toenmaals aanvaarde leer voorgedragen,
dat elk der apostelen om beurten een artikel van het credo
waardoor
het twaalftal artikelen ontstond 3). leverde,
De behandeling der zeven sacramenten
is kort en louter
formeel. - Bij de zeven geestelijke werken van barmhartigheid worden eig. slechts zes genoemd ; het ndocere"
ontbreekt
het Weenen'sche
handschrift
(hfst. (XXXII)),
van
Dit
ook
maar
een
zestal.
is
zoo
niet
vreemd,
spreekt
daar deze groep eerst langzamerhand en vrijwel willekeurig
tot hare formatie kwam ; elders ontbrak het "fer" en eerst
de catechismi der contra reformatie brachten het definitieve
De zeven licbamelijke werken van barmzevental4).
is, dat slechts
hartigheid zijn alle aanwezig ; merkwaardig
oorzes er van kunnen
bogen op kanoniek-bqbelschen
sprong : visito, poto, cibo, redimo, tego, colligo, die aan
Mth. 25 35,36 zijn ontleend ; het zevende : condo, stamt
_
4) T. z. p., biz. 47.
2) Zie ben. Bijl., blz. 196.
3) Eene andere volgorde der apostelen o.a. bij Joh. Ulricus Surgant,
Manuale Curatornm, meegedeeld bij Geffcken, Der Bildercatechismus
des 15. Jahrh., Beil. XXIII, S. 20i ; zie ook Dr. A. Troelstra, Stof en
methode der catechese, blz. 185.
4) Vgl. Dr. A. Troelstra, Stof en methode der catechese, bl. 117. Zie
ook C. A. G. von Zezschwitz, System der christlich kirchlichen. Katechetik, 2. Bnd., t. Abth., Leipz. 1864, S. 205 fg.
 -

179
uit het apocryfe boek Tobia 120, 21. - Ten slotte worde nog
vermeld, dat bij de tweede behandeling der luxuria met
weerzinwekkende
uitvoerigheid zeven verschillende soorten
van ontucht worden beschreven (hfst. (XLI)). Herhaalde
malen is sprake van Sarracenen en Joden, die zich aan
allerlei zonden, vooral van afgoderij, te buiten gaan, waarbij
eene enkele maal nog de Manichaeers, vanwege hun twee?godendom, worden genoemd 1) ; ketters in huis ontvangen
is doodzonde.
Of de schrijver van andere werken gebruik heeft gemaakt, is niet na te gaan. Wel komen hier en daar memoriaalverzen
voor, waarin beknopt enkele hoofdpunten
metrisch zijn samengevat, en die, blijkens de aanhaling in
gelijktijdige en latere geschriften, vrij algemeen gangbaar
waren 2). Dergelijke verzen stempelen het geschrift w6i tot
eene van zeer eenvoudige soort, dat zoowel de eigenschapals van catechismus in zich
pen van biechthandleiding
vereenigt.
wij het met werken op dit gebied uit de
Yergelijken
vijftiende eeuw, bijv. met de veel gebruikte confession alia
van Andreas de Escobar of van Antoninus de Forciglione,
. dan zien
wij hoe in dit laatste de stof tot grootere veris gekomen, al is het karakter hetzelfde gebijzondering
bleven ; biechtboekjes als deze "Summa" schijnen dus w6l
aan hun doel te hebben beantwoord. Maar het tweede, dat
trouwens van grooter omvang is, behandelt bijv. veel uitte richten tot
ondervragingen
voeriger de verschillende
rechters,
studenten,
magisters,
vorsten,
geneeskundigen,
enz. (hfst. XXI-XXX) ;
bij de beboeren, handelaars,
van
worden
het
meer
eerste
zaakkungebod
op
spreking
Doch
ook
vele
ketterijen genoemd (hfst. XIII).
dige wijze
het kleine boekje van Escobar is uitvoeriger in zijne ondervan zonden "de cogitatione",
,de loquutione",
scheiding
1) Zie ben., Bijl., btz. 207, 209, 215.
 2) Zie ben., Bijl., blz. 184, 206 ; vgl. Ptmiteas cito, bij Geffcken,Der
Bildercatechismus des 15. Jahrh., Beil. XXII, col.189, en Audr.deEscobar, Modus confitendi, 5vD. (zie voor de uitgave bov. blz. 169).
180
ook vinden
»per membra et sensus", "per obmissionem" ;
de zeven geestelijke gaven, de twaalf vruchten des heiligen
Geestes, dec acht zaligheden eene plaats ; verder een gebed
na de biecht, eene formule van absolutie, enz. Van al
deze dingen in de "Summa Berengarii"
nog geen spoor.
Deze is inderdaad wel z66r eenvoudig, primitief en formeel,
en illustreert
veelzeggend de dorheid en vlakheid, zoowel
van het geestelijk leven in het algemeen als van geloofsen zedeleer, bij den gemiddelden middeleeuwovertuiging
en leek. Van den ernst, die den goeden
schen priester
biechtvader dreef, geeft het tractaat een goed getuigenis ;
maar duidelijk blijkt evenzeer, dat ,in animae medicamenta
dando" op een dergelijk standpunt, waarbij het diepe begrip zonde werd opgelost in veelheid van zonden en de
eigenlijke vroomheid achter moralistisch inzicht schuil ging,
"les grands rem6des aux grands maux" toch niet ter beschikking waren.
,

Groningen.
BIJLAGE

1).
t Summa
I cardinalis
Incipit
Berengarii
i
i
Tusculani
domini
i pape
episcopi
summi i penitentiarii a).
Qnoniam circa confessiones animarum pericula snnt et difficnltates (quando)que 'emergunt, ad honorem sancti Nicolai ac fraa) U.: Summa confessionis Berengarii Cardinalis ; Cas.: Incipiunt
rationes penitentie composite a fratribus predicatorum (titel ontleend
aan Cod. B., waarvan Cas. de varianten geeft).
 '

'

I) Naar het H. S. te Leiden, vgl. bov. blz. 164. - Bij de uitgave
zijn hoofdzakelijk de aanwijzingen gevolgd, vastgesteld in de Regels
voor het uitgeven van historische bescheiden,vastgesteld door het bestuur van het Hist0rÍ8ch Genootschap, Amsterd. 1915. Afwijkende lezingen van de H.SS. U en Cas. (vgl. boven) zijn in alphabetisch genummerde aanteekeningen vermeld, waarbij echter niet gestreefd is

'

181.
trnm utilitate(m) ac Deo confttetiium salntem tractatum brevem
ad confessiones compilavi, snb certis titulis singula que circa
confessionem requiruntur et incidunt conclndendo, [ut faci]lius
lector quidquid voluerit valeat invenire. Cuius tractatus aunt hee
partes sc. primo.
(I) A quo tempore incepit confessio.
(II) Quare re fnit instituta confessio.
(III) Q,nibus debeamus confiteri.
(IV) Quando sit confitendum a).
(V) Que necessaria aunt ad veram confessionem.
(VI) De allocutione b) sacerdotis et miti inductione ad con&tendum.
(VII) De interrogationibus a sacerdotibus faciendis
'
(VIII) De eircumstantiis peccatornm quas peccator debet con.
fiteri c).
(IX) De abusionibns d).
(X) Quits peccata dimittat et per quem dimittnntnr venialia
et mortalia.
(XI) De modo penitentie pro quolibet peccato.
(XII) De debito officiu aacerdotia contra penitentem e).
(XIII) One debent considerari in impositione penitentie.
(XIV) In qvibns casibus peccatum semel confessum tenemur
iternm confiteri.
(XV) Ad quid valeant remissiones per pontificee dedicationibus eccleaiarum et hospitalium et similium date fj..
(XVI) De nocturna pollutione.
'.
(XVII) De coitn coniugali.
a) U. en Cas. voigt hier een hfdst. : Quot (Cas.: Que) precipue in
confessione requiruntur (U.: et incidunt). b) U.: adulatione. o) U.
,
en Cas. (VIII) v66r (VII), tusschen beide: Que (Cas.: Utrum) cir'
cumstantie aggravant peccatum. d) U.: De gravibus ab.; Cas.: de
en
Cas.
de
abusionum.
U.
 generibus
e)
volgorde : (XII), (X), (XI);
per quem mortalia als afzonderl. hfdst. (na X). f ) U. : Quid valeant
confessiones et remissiones que in pontibus, hospitalariis, dedicationibus ecclesiarum, festivitatibus sanctorum conceduntur; Cas.: Quid
valeant remissiones que fiunt hospitalariis, templariis et aliis, in
pontibus, dedicationibus ecclesiarum et festivitatibus sanctorum.
naar eene volledigheid, die zich ook over de kleine onbelangrijke verschillen uitstrekt. - Bij de collationeering der handschriften ontving
ik goede hulp van den rijks-archivaris in de prov. Groningen Mr. J. G. C.
Joosting, wien ik bij dezen ten zeerste dank zeg voor zijne bereidwilligheid..
182
(XVIII) De gradibus peccatorum.
(XIX) De dilatione penitentie.
(XX) De impedimentis confessionis.
(XXI) De desperatione venie.
(XXII) a) De vitiis et virtutibus proponendo principalia vitia
et distinctionem eorum et que ex ipsis oriuntur species.
(XXIII) De peccato sodomitico.
(XXIV) De virtutibns cardinalibns.
(XXV) De institia.
(X.XVI) Quid sit peccatum.
(XXVII) De instrnmentis ad cognoscendum peccatum.
(XXVIII) Qualiter et qnibus modis facienda est confessio.
(XXIX) De decem preceptis legis.
,
(XXX) De articnlis fidei.
sacramentis
ecclesiasticis.
De
(XXXI)
(XXXII) De VI operibus misericerd;e spirituaEbuE;.
De VII operibns misericordie corporatibus.
(XXUV) De VII peccatis mortalibus.
(XXXV) De invidia.
(XXXVI) De ira.
'.
(XXXVII) De accidia.
(XXXVIII) De avaritia.
(XXXIX) De gnla.
(XL) De lingua.
(XLI) De luxuria.
(XLII) De septem virtntibns.
confessio.
 (I) A quo tempore
incepit
Videamus ergo primo a quo tempore incepit confessio. Ad hoc
aunt V opiniones. Quidam dicunt quod in exordio humani generis, sc. post peccatum primi hominis, quando Dominus interrogavit Adam de peccato commisso, volens ut qnod peccando
commiserat confitendo delcret. Alii dicunt quod incepit a peccato Cayni, quando Dominus interrogavit: ubi est Abel frater
tnns, volens Dominns nt ecclesie confiteretur. Tertii dicunt
quod a tempore Josue, quando praecepit Achor ut confiteretnr
quod acceperat de anathemate Jericho ut penam eternam evaderet
per temporalem. Quarti dicunt quod a constitutione ecelesiastica
que ligat et que ligatum et transgreasorem puniat. Quinti dicunt
a) U. en Cas.: De principalibus vitiis ; Cas. bovend. : De cardinalibus virtutibus. De verdere inhoudsopgave ontbreekt bij beide.
-

183
quod infra vetus testamentnm qnod verins u) credo, nam in Levitico legitur 1): Si quis fecerit peccatum et confessus fnerit omnium iniquitatum suarum amplius non recordabor etc. Confirmatur etiam in novo testamento. Unde Jacobus : confitemini
alterutrum peccata vestra et in evangelio dominicali 2).
fnit institnta
confessio.
(II) Qnare
videre
fnit
instituta
Seqnitur
quare
confessio, sc. ut confitentes
per confessionem sacerdotis, qui non videt nisi in facie ecclesie,
instruatur de modo satisfactionis penitentiam imponendo b). Item
in quolibet peccato tria aunt confitenda c), sc. imprndentia d),
delectatio, patratio, contra que triplex remedinm opus est habere.
Imprudentiae e) opponitur confessio, delectationi penitentie amaritudo vel contritio, patrationi operis satisfactio. Q,nare sicntt
dictum est tribns modis Denm offendimus, sc. cogitando, delectando et operando, tribus modis satisfacimns, so. confitendo de
cogitatione, contritionem habendo de delectatione, et satisfaetionem de opere.
confiteri.
debeamus
(III) Qnibns
Videamus qnibns debeamus confiteri. Et est dicendtim, qnod
sacerdotibus quibus Dens dedit potestatem ligandi atque solvendi,
et cuilibet socio in articulo neeessitatis f).
sit confitendnm.
 (IV) Q,nando
Consequenter videndum (est) quando sit confitendum. Et dico
quod statim dnm potest copia sacerdotis haberi, et sine mora,
quia dinturnitas temporis peccata non minnit sed augmentat et
ideo periculum est in mora g).
ad veram
confeseio(V) Que aunt necessaria
n e m.
. Sequitur videre que necessaria snnt ad confessionem veram.
Et illa possunt esse VIII. 1'rincipinm est ut sit humilis, secundum illad : humiliamini sub potenti manu Dei. Discreta sit, qnia
si(n)g(n)latim de quolibet peccato debet confiteri, inxta illud in
a) U.: levius ; Cas. : verius esse. b) U. : ut per confessionem confitentis (Cas. : penitentis) presbyter (Cas. : sacerdos) qui non videt nisi
in facie instruatur de modo satisfactionis imponendo. c) U.; consideranda. d U. en Cas.: impudentia. e) U.: impudicitie. fl Volgt in
Cas. eene uitvoerige verwijzing naar het Corp. Iur. Can. g) Volgt
in Cas. conL de inhoudsopgave een zin over de noodwendigheid der
contr. cord., conf. or., sat. op.
1) Lev. 522.
2) Jac. 516( ?) ;Luc. 1714(naar Cas.)

'

' '.
184
psalmo : lavabo per singulas noctes lectum meum et cet 1), i. e.
singula peccata, lectum, i. e. conscientiam morosam a), ut cum
mora confiteatnr peccatum et non superficialiter peceatum confiteatur. Unde peccant sacerdotes qui non reprehendunt alios
precipite confitentes et cum mora non audiunt. Secreta, quia non
debet errare confitendo, qui certus fuit in peccando. Verecunda
in prudentia. Integra, ut non uni sacerdoti unum et alind alio
confiteatar, sed totum nni soli. Item debet esse (eir)cumstantialis,
ut dicat omnes circnmatantiaa. Unde de supradictis est versus :
Sit humilis simplex confessio, pura b), fidelis, integra, diacreta,
lacrimabilis, accelerata c). Sequnntur alii versus : Cnr, quid, nbi,
qnare, qnantum, quis, qnomodo, quando d. Quilibet observans
animae medicamenta dando videndnm est de eorum expositione.
