DE AANGIFTEPLICHT VAN DE AMBTENAAR-ACCOUNTANT (ART. 162 SV.)
DE AANGIFTEPLICHT VAN DE AMBTENAAR-ACCOUNTANT
(ART. 162 SV.)
door C. P. A. Bakker
In het MAB van juni 1974 heeft collega J. F. van Dijk een beschouwing
gegeven onder de titel „De accountant in de overheidshuishouding”. Onder­
deel C. Controle van overheidsrekeningen en gedrags- en beroepsregels bevat
onder 4 een aantal opmerkingen over de verhouding tussen artikel 162 van
het Wetboek van strafvordering en artikel 10 GBR.
Het komt mij voor, dat hij daarin meer moeilijkheden suggereert dan er in
feite bestaan. Het is juist dat genoemd wetsartikel aan ambtenaren opdraagt
bij de Officier van Justitie aangifte te doen, wanneer zij in de uitoefening
hunner bediening kennis bekomen van een strafbaar feit met welks opsporing
zij niet belast zijn. Een dergelijke plicht geldt in sommige gevallen ook voor
de gewone burger t.w. de kennis van misdrijven tegen het leven gericht,
mensenroof en verkrachting, en bij misdrijven tegen de veiligheid van de staat
of tegen de koninklijke waardigheid, voor zover daardoor levensgevaar is
veroorzaakt, alsmede in nog enkele andere bijzondere gevallen.
 Toch is er tussen beide plichten een belangrijk verschil, dat blijkt, indien
men nagaat of en zo ja welke sanctie er bestaat op het niet-nakomen. De
burger die zijn plicht verzaakt is in vele gevallen strafbaar b.v. op grond van
artikel 136 of 189 van het Wetboek van strafrecht, tenzij er voor hem een
verschoningsrecht geldt. Voor de ambtenaar zal men in de meeste gevallen
vergeefs zoeken naar een sanctie in titel XXVIII Ambtsmisdrijven van het
Tweede'Boek of in titel VIII Ambtsovertredingen van het Derde Boek van
het Wetboek van strafrecht, waaruit men zou kunnen concluderen, dat het
voorschrift van artikel 162 van het Wetboek van Strafvordering te be­
schouwen is als een ordevoorschrift analoog aan het voorschrift tot het voe­
ren van een boekhouding door een koopman ingevolge de bepalingen van het
Wetboek van Koophandel, dat een zekere ruimte voor subjectieve interpre­
tatie aan de betrokkene laat. Daarbij komt, dat genoemd artikel 162 spreekt
van een strafbaar feit en niet van een vermoeden van een strafbaar feit. In
vele gevallen zal een ambtenaar-accountant niet weten of hij al dan niet met
een strafbaar feit te maken heeft omdat hij op het terrein van het strafrecht
niet geschoold is, althans niet op terreinen buiten die van zijn opdracht. De
schijn kan bedriegen.
 Zo heb ik in de uitoefening van een controle als ambtenaar-accountant
eens kostendeclaraties aangetroffen, waarvan ik duidelijk proefde, dat zij
ondeugdelijk waren. Was er in dit geval sprake van valsheid in geschrifte of
van een ander misdrijf? Informatie bij de superieur leerde mij, dat de „ver­
schrijvingen” met zijn instemming hadden plaatsgevonden. Het gewijzigde
beeld betekende, dat er waarschijnlijk sprake was van een geheel ander mis­
drijf n.1. op fiscaal gebied. Daaraan werd echter geen aandacht geschonken
op grond van de mij als ambtenaar verstrekte instructie. Daarmede is het
probleem in feite opgelost. Het is mij bekend, dat in verschillende gevallen
dienstinstructies bestaan, die hierop neerkomen dat een ambtenaar zich moet
m ab blz. 274

onthouden van het doen van aangifte bij de Officier van Justitie zonder
opdracht of toestemming van zijn superieuren, wanneer hij kennis krijgt van
strafbare feiten die buiten zijn opdracht vallen. Dergelijke instructies be­
horen te worden nageleefd. Daarvoor is zelfs geen beroep nodig op artikel 43
van het Wetboek van strafrecht, dat uitdrukkelijk niet strafbaar maakt het
feit dat begaan is ter uitvoering van een ambtelijk bevel, gegeven door het
daartoe bevoegde gezag, omdat zoals wij gezien hebben het niet-naleven van
artikel 162 van het Wetboek van strafvordering in het algemeen geen straf­
baar feit oplevert.
Een probleem bestaat dan ook alleen in de gevallen, waarin voor de ambtenaar-accountant dergelijke instructies ontbreken. Ook dan ligt het echter
voor de hand, dat de ambtenaar-accountant die in twijfel verkeert over de
vraag of er al dan niet aanleiding is aangifte te doen bij de Officier van
Justitie, vooraf het oordeel van zijn superieuren vraagt.
 In het bovenstaande is nog niet de verhouding van artikel 162 van het
Wetboek van strafvordering tot artikel 10 GBR ter sprake gekomen. Collega
van Dijk stelt zonder nadere motivering, dat aangenomen moet worden dat
de wet prevaleert boven een verordening en dat daardoor de accountantambtenaar in strijd zal kunnen komen met artikel 10 GBR. Deze stelling is in
zijn algemeenheid m.i. niet houdbaar. Een verordening is weliswaar geen
formele wet in die zin dat zij berust op een handeling van de StatenGeneraal, doch een verordening kan zeker een wet in materiële zin opleveren.
Nu wil ik niet stellen, dat artikel 10 GBR de werking van artikel 162 Sv.
 opheft, doch wel dat eerstgenoemd artikel richting geeft aan het gezonde
verstand, waarmede de ambtenaar-accountant zijn houding moet bepalen ten
opzichte van de naleving van artikel 162 Sv. Men kan mij nu tegenwerpen,
dat in een aantal gevallen de moeilijkheid wordt verschoven door de ambte­
naar-accountant te verwijzen naar zijn superieuren. Dit is inderdaad zo, zij
het dat de superieur geen accountant behoeft te zijn, waardoor de mogelijk­
heid van een conflict met artikel 10 GBR wegvalt. Ik meen, dat de ambte­
naar-accountant reeds zelf een zekere vrijheid kan ontlenen aan het door mij
als ordevoorschrift beschouwde artikel 162 Sv. Er is geen redelijk argument
te vinden voor het aandragen van de allerkleinste overtredingen bij de
justitie. Zelfs de politie selecteert en de Officier van Justitie is daartoe uit­
drukkelijk door artikel 167 lid 2 Sv. bevoegd verklaard. Het komt mij voor
dat het redelijk is te veronderstellen, dat de superieuren van de ambtenaaraccountant ook een zeker „freies Ermessen” hebben bij het beoordelen van
de vraag of in een concreet geval al dan niet de Officier van Justitie moet
worden gemengd. Dit is ook de praktijk. Die redelijkheid ligt ook voor de
hand indien men bedenkt dat artikel 162 Sv. een richtlijn geeft voor de
gevallen, waarin een ambtenaar kennis krijgt van een stafbaar feit, met welks
opsporing hij niet belast is. Ten aanzien van de strafbare feiten met welks
opsporing hij wel belast is, zal in vele gevallen ook geen aangifte bij de
Officier van Justitie geschieden. Het valt bezwaarlijk in te zien waarom ten
aanzien van strafbare feiten die buiten zijn normale werkterrein liggen een
zwaardere maatstaf zou moeten gelden dan voor de gevallen binnen zijn
normale werkterrein.
 m ab blz. 215

Op grond van het vorenstaande ben ik het oneens met Van Dijk’s uit­
spraak, dat artikel 162 Sv. niet de mogelijkheid open laat om geen aangifte te
doen.
De hierboven gegeven opvatting omtrent de verhouding tussen artikel 162
Sv. en artikel 10 GBR is mijn persoonlijke opvatting, welke uit juridisch
oogpunt toch wellicht bedenkingen kan oproepen, omdat men niet mag
aannemen, dat artikel 162 Sv. zonder reden in de wet is opgenomen. Daarom
heb ik bij het schrijven van het bovenstaande de moeite genomen de hand­
boeken over strafvordering te raadplegen. Daarbij bleek mij, dat alleen in de
oudere boeken enige aandacht wordt geschonken aan de aanleiding. In de
Memorie van Toelichting bij het ontwerp van wet staat, dat het de bedoeling
van het artikel is vooral te voorkomen dat hoofden van ambtelijke admini­
straties door hun ondergeschikten gepleegde strafbare feiten disciplinair af­
doen, zonder de justitie gelegenheid tot ingrijpen te geven. Met de wens der
administratie dat met de disciplinaire straf zal worden volstaan kan het O.M.
rekening houden, doch het heeft hier alléén te beslissen en mag niet worden
uitgeschakeld, aldus Blok en Besier, het Nederlandsche Strafproces deel I
1925 - blz. 470. Tegen de achtergrond van de ontwikkeling van het strafrecht
in de laatste tientallen jaren, lijkt mij een dergelijk standpunt verouderd.
 Alleen in Van Bemmelen, Strafvordering, 1957 6e herz. druk, blz. 118
vond ik iets over strijd met een beroepsgeheim en wel in verband met artikel
160 2e lid Sv., dat de verschoning regelt van de burgers die op grond van het
le lid van dat artikel tot aangifte verplicht zijn bij bepaalde misdrijven. Toch
zal, aldus Van Bemmelen, de uitzondering van artikel 160 2e lid voor ambte­
naren die zich op een verschoningsrecht krachtens ambtsgeheim kunnen be­
roepen, b.v. notarissen, artsen - tevens ambtenaar - wel moeten gelden. Een
enkele maal zal echter beroeps- of ambtsgeheim hier voor de plicht tot
aangifte moeten wijken.
Een verdere uitleg geeft deze schrijver niet, doch het lijkt mij gerecht­
vaardigd te veronderstellen, dat men hierbij redelijk te werk moet gaan,
evenals de opsporingsambtenaar waarvan Van Bemmelen zegt dat hij in de
praktijk niet op alle slakken zout kan leggen. Gelet op het ontbreken van een
sanctie op overtreding van artikel 162 Sv. is het niet verwonderlijk, dat
jurisprudentie geheel ontbreekt.
Indien men, anders dan Van Dijk, meent, dat de werking van artikel 162
niet zo absoluut moet worden genomen zulks overeenkomstig de toepassing
in de praktijk, dan vloeit daaruit logisch voort dat men niet mag stellen, dat
het ambtenaar-zijn prevaleert boven het zijn van registeraccountant. Ik neig
zelfs naar de mening, dat er ten aanzien van artikel 10 GBR sprake is van een
voorschrift dat voor de ambtenaar-accountant een zelfde werking heeft als
voor de openbaar-accountant, doch ik laat het oordeel daarover gaarne aan
anderen over, die meer bevoegd geacht moeten worden een uitspraak te doen
over de vraag of de GBR niet beschouwd moeten worden als een bijzondere
regeling, die de algemene terzijde schuift.
m ab blz. 216.
