Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
[…] de noodzakelijkheid of wenschelijkheid om naar vreemdelingen uit te zien
zal steeds verminderen. Onder leiding van vreemden zullen zich onderwijzers
vormen, die voor geene vreemden meer zullen behoeven onder te doen; kunsten en wetenschappen zullen hier te lande beoefenaars vinden, die op geene
mindere hoogte staan dan de vroeger daarin uitmuntende vreemdeling.84
De verwachtingen van Thorbecke werden echter gelogenstraft. Meer dan twintig jaar
later, omstreeks 1876, was er volgens de historicus De Coninck sprake van een ‘professorennood’ en zaten de vier Nederlandse universiteiten om personeel verlegen. Dit

305

306

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

probleem werd, net als in de jaren ervoor, opgelost door professoren, privaat-docenten
en assistenten in Duitsland te werven.85
In Utrecht zien we de Duitse professoren en andere medewerkers pas helemaal aan
het einde van de hier beschreven periode hun entree maken. Later zouden er meer volgen.86 Tussen 1849 en 1879 waren er echter slechts drie Duitse hoogleraren.87 De Duitser
J.H. Hisgen werd in 1878 benoemd tot privaat-docent in de Hoogduitse taal en letterkunde aan de Universiteit.88 Daarvóór was hij sinds 1847 lector aan de universiteit in de
Hoogduitse taal geweest. Naast Hisgen waren er geen andere privaat-docenten of lectoren in het Duits.89 Hisgen was voorts leraar Duits op het stedelijk gymnasium en op
de technische school van zijn landgenoot Grothe aan de Ganzenmarkt.90
De Duitse hoogleraar Frederik Miquel uit ‘Nieuwenhuis’ (Neuenhausen) in het
graafschap Bentheim, werd naar Utrecht gehaald als hoogleraar botanie en landhuishoudkunde.91 F.A.W. Miquel vervulde deze functie van 1859 tot 1871. Hij had in Groningen gestudeerd, werd vervolgens lector in natuurlijke historie en geneesmiddelen-

Professor Carl Ernst
Arthur Wichmann.
Het Utrechts Archief
C.50.350.
 V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

leer aan de klinische school in Rotterdam (1835) en daarna in 1846 professor in de botanie aan het Amsterdamsche Athenaeum. In 1859 werd hij hoogleraar aan de Utrechtse
faculteit wis- en natuurkunde.
Twee bekende Duitse professoren waren Carl Wichmann en Theodor Engelmann.
Carl Ernst Arthur Wichmann werd geboren in 1851 in Glückstadt aan de Elbe in een familie van walvisvaarders.92 In maart 1879 werd hij benoemd tot hoogleraar in de geologie te Utrecht en in augustus van dat jaar trouwde hij met Johanna Zeise uit het Duitse
Altona. Hij ondernam twee grote reizen naar Nederlands-Indië, in 1888-1889 en in
1902-1903.93 In 1916 scheidde het echtpaar. De familie Wichmann was sterk op Duitsland georiënteerd.94
Theodor Engelmann werd geboren in Leipzig in 1843, als zoon van een wetenschappelijk uitgever.95 Hij kwam naar Utrecht in 1869. Daarvoor studeerde hij medicijnen in
Jena, Leipzig, Heidelberg en Göttingen. De toen reeds zeer befaamde Utrechtse hoogleraar F.C. Donders, haalde hem naar Utrecht en zette hem reeds spoedig in bij het onderwijs. Dat ging Engelmann aanvankelijk niet gemakkelijk af. Hij schreef aan een
Duitse collega:
Meine ohnehin nicht geläufige Zunge findet in der holländischen Sprache eine
neue erschwerende Umstand für die mündliche Mittheilungen. Zum Glück
sprechen die meisten und verstehen alle Studenten hier Deutsch; doch denke
ich in einigen Wochen nur auf Holländisch zu krächzen um zu röcheln.96
In juni 1869 trouwde Engelmann in Utrecht met het enige kind van professor Donders.
 Hij werd vervolgens in 1877 benoemd tot hoogleraar aan het ‘physisch laboratorium’
en volgde in 1884 zijn schoonvader op. De dochter van Donders overleed reeds kort na
het huwelijk, bij de geboorte van een tweeling in 1870. Daarop trok Engelmanns zus
Louise bij hem en zijn kinderen in. Engelmann hertrouwde in 1874 met de Duitse pianiste Emma Vick Brandes (1843-1940). Het jaar daarvoor leerde hij reeds de componist
Johannes Brahms kennen. Die ontmoeting was het begin van een periode van twintig
jaar waarin het echtpaar Engelmann huiskamerconcerten organiseerde in hun
Utrechtse woning en waar Duitse muzikanten, componisten en wetenschappers van
naam hun opwachting maakten. Bij deze concerten waren soms wel tweehonderd gasten aanwezig. De concerten waren een trefpunt voor Duitsers en mensen met bewondering voor de Duitse cultuur, taal en wetenschap. Religieuze en politieke verschillen
waren ondergeschikt. De opbrengst van de concerten gebruikte Engelmann ter financiering van het Ooglijdersgasthuis. De familie ging uiteindelijk in 1897 terug naar
Duitsland, omdat Emma Vick Brandes heimwee had. Engelmann kreeg een aanstelling
in Berlijn en overleed in 1909.97
98
De Duitse intellectuele invloed op de Utrechtse medische faculteit was groot. Dat
riep wel enige weerstand op. In 1890 werd de Duitser Friedrich Salzer benoemd als opvolger voor de scheidende hoogleraar L.C. van Goudoever.99 Van Goudoever was daarmee niet gelukkig.
 307

308

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Zeer tegen mijn zin was de nominatie voor mijn opvolger opgemaakt. Er schijnt
hier langzamerhand een Duitsche medische faculteit te moeten komen. Lieten
zich die Heeren nog maar naturaliseren, maar zij zijn en blijven Duitschers.100
De student F. Wierdels maakte ook bezwaar tegen de benoeming van Salzer. Duitsland
zou beslist niet de beste krachten aan Nederland afstaan. Het was een
droevig testimonium paupertatis, wanneer het buitenland weer zoo goed moet
wezen om in de hand, die wij ophouden, de aalmoes van een Duitsch of Oostenrijksch professor te laten glijden.101
Niet iedereen deelde de bezwaren. Uit Duitsland kwamen niet de gevestigde hoogleraren die ‘beweibt und bekindert’ waren en die niet meer de elasticiteit hadden om een
nieuwe taal te leren of zich aan een vreemd land aan te passen, maar jonge, nog ongehuwde talenten. De Utrechtse student P. Bierens de Haan was tegen het voortrekken
van buitenlanders bij benoemingen, maar
voor Duitschers echter, zooals de meeste vreemdelingen-professoren zijn,
bestaat geen bezwaar, daar zij zich in enkele jaren het Nederlandsch volledig
machtig kunnen maken en daarenboven de meeste wetenschappelijke boeken
in het Duitsch geschreven zijn.102

Professor Theodor Engelmann en de pianiste Emma Vick Brandes.
Het Utrechts Archief C.50.351.
 V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

Tot besluit
De hier gepresenteerde groepen hebben met elkaar gemeen dat het ging om meer dan
een handvol Duitse immigranten. De groepen waren echter minder omvangrijk dan
die van de Westerwalders en winkeliers. Zijn hier beschreven omdat ze, in tegenstelling
tot de andere twee groepen, bestonden uit of alleen mannen of alleen vrouwen. Voor
hun huwelijksgedrag had dat gevolgen. De meeste Duitse migranten die tot deze groepen behoorden, trouwden buiten de eigen groep. De vijlenkappers en stukadoors
vormden desondanks vrij herkenbare groepen, waar het gaat om geconcentreerde bewoning en het verband tussen herkomststreek en concentratie in beroepen. De stukadoors vielen op dit punt op, omdat ze weliswaar niet met Duitse vrouwen trouwden,
maar wel met vrouwen binnen een beperkte groep. Voor de vijlenkappers gold dat
minder. Zij trouwden echter, in tegenstelling tot de stukadoors, weer overwegend met
geloofsgenoten. Stukadoors en vijlenkappers hadden met elkaar gemeen dat hun beroep in hoge mate erfelijk was: zonen en kleinzonen van stukadoors en vijlenkappers
werden stukadoors en vijlenkappers.
De groepen verschillen waar het gaat om de hechtheid van hun afstotingsgebied.
Studenten en spoorbeambten kenden geen gemeenschappelijke herkomststreek; vijlenkappers, stukadoors en dienstbodes wel. Deze laatste drie groepen hebben – bijna
logisch gezien de religieuze geografische verdeling in Duitsland – met elkaar gemeen
dat ze ook hun geloof deelden. De vijlenkappers en stukadoors waren luthers, de
dienstbodes vrijwel allemaal katholiek.
Niet alle groepen kenden een geconcentreerde bewoning binnen de stad Utrecht.
De dienstbodes woonden verspreid over de stad, zij het iets meer in de betere wijken.
 Hun verspreiding werd vooral bepaald door hun beroep. De studenten woonden in de
binnenstad, maar daarbinnen woonden ze verspreid. Pas tegen het einde van de negentiende eeuw is er een ‘Duits’ studentenhuis aan te wijzen. De stukadoors woonden gedeeltelijk in de buurt van hun werkgever. De vijlenkappers vertoonden, waar het gaat
om een geconcentreerde bewoning, de meeste samenhang. Ze woonden bij hun werkgever of in de nabijheid van de bedrijven waar ze werkten. Die bedrijven lagen meer geconcentreerd dan die van de stukadoors.
De vijlenkappers vormden reeds vóór hun migratie een hechte groep. De specialistische vaardigheden die hun beroep vereiste en de geringe technologische vernieuwingen, maakten het mogelijk de verhouding tussen baas en knecht over te planten van
het ene land naar het andere. Waar het gaat om theorieën omtrent groepsvorming,
kunnen we op dit punt aanhaken bij het concept van de inheritable economic base.103
Juist in omstandigheden zoals die golden voor de vijlenkappers, was het mogelijk deze
erfelijke economische basis, en de daarmee samenhangende arbeidsverhoudingen, te
verplaatsen. De kenmerken van het beroep maakten het mogelijk om deze vaste verhoudingen te behouden en dat schiep een band tussen de leden van de groep.
 Groepen die hun beroep deelden en die bestonden uit zowel mannen als vrouwen,
vertoonden een grotere samenhang en continuïteit dan groepen waarvoor dit niet

309

310

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

gold. In dit hoofdstuk werd deze stelling gedeeltelijk bevestigd. Migranten die alleen
hun beroep gemeen hadden, kenden slechts een zeer geringe samenhang als groep. Dit
gold voor de spoorbeambten en de studenten. Migranten die naast een beroep, een geografische herkomst en geloof deelden, vertoonden meer samenhang. Dit gold wel
voor de vijlenkappers en de stukadoors, maar niet voor de dienstbodes. Bij de dienstbodes maakte hun beroep het samenwonen binnen de stad onmogelijk.
12 ‘Door Hongaarsche zon verbruind’
Een multiculturele samenleving

Tussen 1850 en 1859 woonden er in Utrecht een smidsknecht uit Siberië, een pijpendopmaker uit Krakau in Polen, een ‘professor in de lithografie’ uit Alexandrië, een apotheker uit het Deense Christiaansfeld, een vioolbouwer uit Warschau, een schout bij
nacht uit het Spaanse Malaga en een Griekse muntwerker. Samen met Henkiffy Mazina
en Livezaa Lakja, een Mohammedaans echtpaar uit Japan, waren zij enkelen van de immigranten uit ver weg gelegen oorden, die gedurende enige tijd in Utrecht woonden.1
Daarnaast waren er mensen uit verre landen die tijdelijk in Utrecht hun opwachting
maakten. Op 16 juli 1859 hield Fr. Rappo uit St. Petersburg gedurende drie dagen een
vertoning van zijn ‘tableaux vivants’. Zijn tent telde 140 zitplaatsen.2 Rappo kwam voor
de grote kermis die in juli werd gehouden en die veel vreemdelingen trok, zoals een
groep Hongaren in klederdracht en ‘door Hongaarsche zon verbruind’ die tijdens de
kermisdagen een concert gaf.3
Vreemde handelaren zijn over het algemeen redelijk in de bronnen terug te vinden.
 Zij moesten immers patentbelasting betalen en komen daarom voor in de patentregisters. Voor hen was het bovendien belangrijk dat de stadsbevolking van hun komst op
de hoogte was en dus adverteerden ze veelvuldig in de lokale Utrechtse krant. Gevestigde vreemde handelaren deden dat eveneens. De Franse ondernemers bedienden zich
daarbij meestal van het Frans. In de Utrechtsche Provinciale en Stadscourant van 28 november 1851 prees de Franse kapper Labbé zijn salon in de Choorstraat aan. ‘A
l’honneur de prévenir qu’il vient d’ouvrir un grand et comfortable salon pour la coupe
des cheveux et la coiffure.’ Labbé maakte volgens een nieuw systeem en tegen redelijke
prijzen ‘perruques, tours et toupets remarquables par leur légereté, leur solidité et leur
naturel parfait.’4 Labbé hoopte ongetwijfeld dat zijn maandelijks herhaalde Franse advertentie zijn redelijk geprijsde pruiken een achtenswaardig of chique aanzien zou geven. ‘Mad. Duvalle de Paris’ hoopte iets vergelijkbaars toen ze in hetzelfde jaar in het
Frans adverteerde voor haar tijdelijke verkoop van lingerie: ‘a l’honneur de prevenir les
Dames qu’elle vient d’arriver en cette ville avec un joli assortiment de nouveautés en
fait de Lingerie, Broderies et Dentelles en tous genres, et aux prix les plus raisonables.’
Ze had haar handel uitgepakt in het Hotel Lion d’Or op het Oudkerkhof, alwaar ze drie
of vier dagen zou blijven.5
Franse boekverkopers, die in andere landen niet onbelangrijk waren als ambulante
handelaren,6 komen we in Utrechtse advertenties niet tegen. Uit een ingezonden brief,
die in 1839 in de krant verscheen, weten we echter dat ze er wel degelijk waren.
 312

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Mijnheer de Redacteur!
Het zal U en anderen zeker onbekend zijn, dat vreemde Boekhandelaren, hier
ter stede uitgepakt, aan HH. studenten de onkiesche boeken van Franschen
oorsprong, aanbieden, die nergens anders toe dienen, dan om de zeden te
bederven, de driften op te wekken, en de gezondheid te ondermijnen.7

Jutphaas, Zuilen, Maarssen, De Bilt en Zeist
De buitenlandse migranten, die in dit hoofdstuk worden beschreven, waren wel opvallend in de Utrechtse samenleving, maar de binnenlandse migranten waren veel talrijker.
In 1875 kwam de dienstbode Hendrika Gadellaa uit haar geboorteplaats Zeist naar
Utrecht. Ze werkte iets meer dan een jaar in deze stad en keerde toen terug naar Zeist.
Hendrika Gadellaa was een van de vele binnenlandse immigranten die enige tijd in
Utrecht woonden. Dienstbodes uit Zeist en uit andere buurgemeenten als Zuilen,
Jutphaas, De Bilt of Maarssen, vormden samen met de palfreniers en de stal- en dienstknechten uit deze plaatsen, een belangrijk deel van de Utrechtse immigrantenpopulatie.
Binnenlandse migratie was in Utrecht, zoals in alle Nederlandse steden, veel omvangrijker dan de buitenlandse.8 In 1849 woonden er in Utrecht, volgens de volkstelling, 1.555 mannen en 2.337 vrouwen die buiten de stad Utrecht, maar binnen de provincie waren geboren. Nog eens 3.947 mannen en 5.182 vrouwen waren geboren buiten
de provincie, maar binnen Nederland. Deze dertienduizend binnenlandse immigran-

Figuur 12.1 Vestiging en vertrek in Utrecht 1852-1900.
7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
1852

vestiging

1856

1860

1864

1868

1872

Bron Gemeenteverslagen Utrecht 1852-1900.
 1876

1880

1884

1888

vertrek

1892

1896

1900

Een m u l t i cu l t u r e l e s am e n l e v i n g

|

ten vormden gezamenlijk meer dan een kwart van de Utrechtse stadsbevolking (de totale bevolking telde in 1849 47.781 mensen). Vrouwen, zowel van binnen als van buiten
de provincie, waren onder deze immigranten in de meerderheid (58 procent).
In 1849 vestigden zich volgens de officiële cijfers 1.338 mensen in Utrecht en vertrokken er 1.693. In 1849 was het aantal vertrekkers groot in vergelijking met de daaropvolgende jaren. Gewoonlijk overtrof het aantal nieuwkomers het aantal vertrekkers. In
1859 werden er bijvoorbeeld 1.950 mensen geteld die zich in Utrecht vestigden, tegen
1.775 mensen die vertrokken. Zowel het aantal vertrekkers als het aantal nieuwkomers
nam tussen 1850 en 1900 fors toe. In 1899 waren er 7.462 nieuwkomers en 7.134 vertrekkers (zie figuur 12.1). Amsterdam en Utrecht hadden in de periode 1850-1859 een vestigingsoverschot van 4,5 procent. In Haarlem en Dordrecht was het vestigingsoverschot
min of meer gelijk (4,3 en 4,7 procent). Alleen Rotterdam had een hoger vestigingsoverschot (11,7 procent).9
Van de totale Utrechtse bevolking overschreed zeven procent in 1849 de gemeentegrens om van woonplaats te veranderen. De mobiliteit in verhouding tot de bevolking,
ook wel de relatieve mobiliteit genoemd, was in dat jaar niet uitzonderlijk groot;10 het
cijfer schommelde in de tweede helft van de negentiende eeuw tussen zeven en dertien
procent.11 De relatieve mobiliteit van de Domstad was daarmee groter dan die van
Amsterdam of Rotterdam.
 Het migratiecijfer werd beïnvloed door de verhuizingen van rijke of adellijke families, die hun traditie van ’s zomers buiten en ’s winters binnen de stad wonen in stand
hielden. Met hun grote gezinnen en talrijke bedienden, hadden zij een niet onbetekenend aandeel in de totale migratie. Verder verhuisden ook het spoorwegpersoneel en
de studenten veelvuldig. Een deel van de migratie bestond uit families die seizoensmatig op en neer gingen tussen Utrecht en de steenbakkerijen net buiten de stadsgrens. In
de wintermaanden woonden de steenbakkers in de stad, gedeeltelijk in wijk K, in de zomermaanden woonden ze bij de steenbakkerijen in het aangrenzende Jutphaas.12 Het
migratiegedrag van de steenbakkers wordt weerspiegeld in de geboorteplaatsen van
hun kinderen. De vijf kinderen van Gerrit van Galensloot en Maria van der Linden
werden bijvoorbeeld tussen 1860 en 1875 geboren in achtereenvolgens Utrecht,
Jutphaas, Vianen, opnieuw Jutphaas en Utrecht.13 De steenbakkers, die bekend stonden als een zeer mobiele bevolkingsgroep,14 migreerden ook wel naar verderweg gelegen fabrieken in Nederland en daarbuiten. In de jaren 1870 woonde er bijvoorbeeld tijdelijk een steenbakkersfamilie Van Beek in een keet aan de Croeselaan. De kinderen
van deze familie werden tussen 1862 en 1873 geboren in Duisburg, Ruhrort en Antwerpen.15 In Ruhrort bevond zich een Nederlandse kolonie van steenbakkers, die daar in de
zomermaanden werk vond en gehuisvest werd in keten op een drassig stuk grond bij de
rivier.16
Concentraties van binnenlandse immigranten in bepaalde wijken, laten zich niet
eenvoudig vaststellen. Direct opvallend is slechts een concentratie van Friezen in de relatief goede wijk F. De historicus Pim Kooij vond voor Groningen, dat immigranten uit
de omliggende gemeenten zich concentreerden in de aan hun gemeente grenzende

313

314

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

stadswijken. In Utrecht zien we dat alleen voor de migranten uit Jutphaas. Voor de andere buurgemeenten lijkt dit niet op te gaan.
 Strohoedenmakers en andere Belgische immigranten
Belgen vormden na Duitsers de grootste groep vreemdelingen in Utrecht: bij de volkstelling in 1849 waren er 225. Bij de Belgische immigranten was het aantal mannen en
vrouwen niet gelijk; vrouwen waren met zestig procent in de meerderheid. Uit het bevolkingsregister blijkt dat veel Belgische vrouwen gehuwd waren met niet-Belgische
mannen. De groep als geheel vertoonde dus een relatief grote exogamie. De Belgische
immigranten waren wel vrijwel allemaal katholiek. Ze kwamen niet uit één herkomstgebied. Een deel (57 procent) van de Belgische immigranten kwam uit de grotere steden; 15 procent uit Antwerpen, 10 procent uit Brussel en 9 procent uit Namen. Gent en
Luik waren goed voor ieder 8 procent, Brugge voor 4 en IJperen voor 3 procent. De overige 43 procent kwam uit tal van kleinere plaatsen in België.
Belgische immigranten werkten in een groot aantal verschillende beroepen. Onder
de mannen waren nogal wat gepensioneerde ambtenaren en verder zien we beroepen
als schrijnwerker, luitenant, kuiper, kleermaker, commies stedelijke belasting, koopman in eieren, werkman, hoogleraar, huisonderwijzer en schermmeester. Onder de
vrouwen waren enkele winkeliersters en dienstbodes. Belgische immigranten woonden
in alle delen van de stad en hadden met de Duitse immigranten gemeen dat ze niet één
groep vormden.
 Opmerkelijk onder de Belgische immigranten in Utrecht, waren de strohoedenmakers. Dit is een groep die we ook in andere steden tegenkomen. Door recent onderzoek
van Annemarie Cottaar en Leo Lucassen, weten we meer over hen.17 De strohoedenmakers kwamen uit de Belgische provincies Luik en Limburg in de grensstreek langs de rivier de Jeker en dan vooral uit de plaatsen Glons, Roclenge, Bassenge en Wonck. Reeds
in de zeventiende en achttiende eeuw gingen van hieruit strohoedenmakers naar Londen. In de negentiende eeuw trokken zij seizoensmatig naar Frankrijk, Duitsland, Nederland en andere delen van België. Volgens Cottaar en Lucassen bestond de migratie
van strohoedenmakers overwegend uit mannen. Vrouwen bleven in het Jekerdal achter. De strohoedenmakers hielden bezit aan in hun geboortestreek, of verwierven dat
na hun tijdelijke verblijf elders. De meer permanent in Nederland verblijvende strohoedenfabrikanten trokken seizoensarbeiders uit hun geboortestreek aan. Zij kwamen
tussen januari en maart en keerden aan het begin van de zomer naar hun geboortestreek terug. In de periode tussen 1850 en 1875 kwamen er jaarlijks tachtig tot honderd
naar steden als Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Zij vervaardigden nieuwe strohoeden, waarbij ze gebruik maakten van stroken die in het Jekerdal waren gevlochten.
Verder fristen ze ook hoedjes van het vorige seizoen op, door ze schoon te maken en te
voorzien van nieuwe stroken, linten, gedroogde bloemen en borduursels. De strohoedenwinkels waren in de betere straten van het stadscentrum te vinden. De hoeden wer-

Een m u l t i cu l t u r e l e s am e n l e v i n g

|

den op grote schaal gedragen; zij tooiden de hoofden van slagersknechts, studenten en
schoolmeisjes.
De strohoedenmakers vormden in Utrecht ongeveer tien procent van het aantal
Belgen.18 In het Adresboek van 1860-1861 worden negen strohoedenmakers genoemd.
 Alle negen behoorden tot de groep die haar wortels vind in het Jekerdal, maar ze waren
niet allemaal zelf in die streek geboren. De migratie van strohoedenmakers uit het Jekerdal naar Utrecht dateerde reeds van voor 1800. In 1749 werd Arnoldus Gielson als
nieuwe burger van de stad Utrecht ingeschreven. Hij kwam uit ‘Gain bij Maestricht’ en
had als beroep ‘strooijehoedenwinkeldoende’. In 1786 werd hij gevolgd door Pascal
Frenai, een strohoedenmaker uit ‘Brusglons tussen Maastricht en Luik’ die naar
Utrecht kwam met zijn zonen Arnoldus, Johan en Matthijs.19
De Utrechtse strohoedenfabrikanten woonden, net als de strohoedenmakers elders, in het stadscentrum. Op de Oudegracht was gevestigd Henri Rosfary, die in 1811 in
Glons werd geboren.20 Hij was getrouwd met de Utrechtse Alida Klaassen, bij wie als
beroep hoedenmaakster werd vermeld. Op de Choorstraat zat het bedrijf van de strohoedenfabrikant Wierck Corbersier. Deze weduwenaar werd in 1792 in Wonck geboren. Getuige de geboortedata van zijn kinderen, was hij in ieder geval reeds in 1822 in
Utrecht.21 Corbersier had een groot aantal dienstbodes, winkeljuffrouwen en modistes
in dienst, waaronder één Duitse. De overigen waren Nederlands. Bij hem woonde
slechts één strohoedenmakersknecht, Francois Dessart uit Wonck. Op Lijnmarkt 35
was gevestigd de strohoedenfabrikant Eustache Frenay (ook wel geschreven Eustachius
Frenaij). Hij was geboren in 1813 in Roclenge en gehuwd met Marie Jeanne Baurieux,
eveneens uit Roclenge. Bij hen in huis woonde hun neef Pierre Baurieux, die geboren
was in Den Haag. Verder woonden er de Belgische strohoedenmaker Arnoldus Renier
en acht Nederlandse dienstbodes.22 Strohoedenmakers vinden we ook op Lijnmarkt 70,
waar de weduwnaar Victor Mouillard en zijn zonen woonden.23 Mouillard was in 1798
in Luik geboren, zijn zonen in de jaren 1840 in Glons. Mouillard en zonen woonden
zo’n vijf jaar in Utrecht en vertrokken toen naar Luik.
 In de Bakkersteeg, een zijstraat van de Oudegracht, woonde de strohoedenfabrikant Arnoldus Mathot. Hij kwam in 1862 uit Wonck, maar was hier waarschijnlijk
reeds eerder geweest, daar zijn zoon reeds voor die tijd in Utrecht was geboren.24 Hij
was gehuwd met de Utrechtse Allegonda van Dillen.
Op de Springweg was gevestigd strohoedenfabrikant Pierre Watrin. Dit was het
enige bedrijf dat enigszins buiten het stadscentrum lag. Watrin was in 1840 geboren in
het Belgische Glons en gehuwd met de in Utrecht geboren Augustine Coulembier. Zijn
oudste kind werd in Utrecht geboren in 1869.25 Frenaij, Corbersier, Mathot en Beaurieux zijn namen die in andere plaatsen ook gangbaar zijn onder strohoedenmakers uit
het Jekerdal.
In Amsterdam en andere plaatsen vonden Cottaar en Lucassen veel tijdelijke strohoedenmakers. In het Utrechtse bevolkingsregister werden zij niet in grote aantallen
ingeschreven. Dit kan op drie dingen wijzen. Ten eerste kunnen zij zijn ingeschreven in
het (verloren) vreemdelingenregister. Ten tweede kan het zijn dat de seizoensmatige

315

316

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

migratie naar Utrecht niet zo groot was als die naar andere Nederlandse steden.
Utrechtse strohoedenverkopers zouden hun waren uit bijvoorbeeld Amsterdam kunnen hebben betrokken. Het feit dat de Belgen uit het Jekerdal in Utrecht genoteerd
werden als fabrikanten en niet als winkeliers, maakt deze verklaring echter minder
waarschijnlijk. Als laatste kunnen de Utrechtse strohoedenfabrikanten gebruik hebben
gemaakt voor Nederlands personeel. De inwonende dienstbodes en modistes wijzen in
die richting.
 De strohoedenmakers vertoonden overeenkomsten met de Westerwalders: geconcentreerde bewoning, een regiogebonden specialistisch product, een klein herkomstgebied, de band die via handelsbetrekkingen met de herkomststreek in stand werd gehouden en het naast elkaar bestaan van seizoensmigratie en permanente migratie. Een
gedeelte van de strohoedenmakers in Utrecht migreerde, zoals hierboven werd beschreven, in familieverband. Op dit punt lijken ze af te wijken van het beeld zoals dat is
geschetst door Cottaar en Lucassen. De mannen die alleen migreerden, huwden veelal
met niet-Belgische vrouwen.
Lestrade en Yrondy, Franse paraplumakers uit de Auvergne
In de achttiende eeuw werd, door Franse ketellappers en scharenslijpers, herhaaldelijk
een akte van indemniteit overlegd. De ketellapper Antoine Baille uit de Auvergne in
Frankrijk, deed dat in 1786 en zijn collega Jean Corsa in 1777.26 Tussen 1775 en 1781 overlegden in totaal vijf Franse scharenslijpers in Utrecht een akte van indemniteit.27 In de
tweede helft van de negentiende eeuw zien we echter geen ketellappers en scharenslijpers meer. In het midden van de negentiende eeuw was er wel een handjevol Franse
kappers. Ook zij kenden achttiende-eeuwse voorlopers.28 In negentiende eeuw vallen
de Franse kappers echter in het niet bij de 93 kappers die de stad Utrecht in 1849 in totaal telde.29
De grootste groep onder de Franse immigranten in de negentiende eeuw, werd gevormd door de paraplumakers uit de Auvergne. Zij overheersten in Utrecht het parapluvak. De paraplumakers die in de negentiende eeuw in Utrecht actief waren, kenden
achttiende-eeuwse voorlopers. In 1789 overlegde de Fransman François Drie een akte
van indemniteit.30 Nakomelingen van Drie waren in de negentiende eeuw in Utrecht
nog steeds in het parapluvak werkzaam. In 1793 verwierf de paraplumaker Pierre Alia uit
‘Valmousin’ in Frankrijk het burgerrecht in Utrecht. Met Valmousin werd mogelijk St.
 Martin-Valmeroux bedoeld, dat ligt in de streek waar de negentiende-eeuwse paraplumakers vandaan kwamen.31 In andere steden zijn er aanwijzingen voor de aanwezigheid
van paraplumakers die later in Utrecht actief waren. In 1787 maakten Pierre en Joseph
Lestrade via een advertentie in een Amsterdamse krant ‘aan alle Heeren en Dames en ’t
Publiek bekend, dat zij fabriceeren allerhande soorten van parapluis en parasols.’32
De migratie van handelaren uit de Auvergne – niet alleen parapluverkopers –
33
dateerde reeds van voor de negentiende eeuw. Aanvankelijk reisden zij naar andere de-

Een m u l t i cu l t u r e l e s am e n l e v i n g
34

|

len van Frankrijk en naar Spanje. Omstreeks 1811 verlegden ze hun werkterrein naar
België en Noord-Frankrijk.35 De Auvergnats, zoals zij werden genoemd, behielden volgens Jan Lucassen lange tijd een band met hun geboortegrond.36 In beschrijvingen van
migratie uit de Auvergne worden de parapluhandelaren slechts sporadisch genoemd.37
Onduidelijk is of de vroege parapluverkopers handelden in producten die zij zelf maakten, die ze betrokken uit hun herkomststreek, of die ze kochten van tussenhandelaren.
Omstreeks 1800 zijn er meer gegevens voor Nederland en (het latere) België. In de
Archives Departementales van Aurillac in de Auvergne wordt een lijst bewaard, met namen van mensen die in de periode van januari 1796 tot maart 1806 een paspoort aanvroegen om naar Nederlandse of Belgische plaatsen te reizen.38 Het ging om mannen
tussen 14 en 62 jaar. Ze reisden te voet en legden per dag zo’n dertig kilometer af. Hun
campagne duurde gewoonlijk vijftien maanden, maar kon ook uitlopen tot enkele jaren. Behalve parapluverkopers waren er onder de aanvragers ook ketellappers, koperslagers en mensen die werden omschreven met de meer algemene term handelaar. Als
bestemming hadden ze verschillende Nederlandse steden.
 De migratie van parapluverkopers breidde zich in de negentiende eeuw uit, met een
toename van de vraag. Paraplu’s komen reeds voor op afbeeldingen uit de Oudheid. In
Aziatische landen werden parasols met bamboe ribben en een papieren bespanning
eveneens reeds ver vóór de negentiende eeuw gebruikt. In de negentiende eeuw kwam
de paraplu echter sterk in zwang in Europa en werd ongekend populair.
In deze branche moet onderscheid gemaakt worden tussen nieuwe en tweedehands
paraplu’s, en tussen paraplumakers en parapluverkopers. Paraplu’s werden veelvuldig
gerepareerd en bij de komst van het volgende seizoen overtrokken met nieuwe zijde.
Opkopers kochten oude paraplu’s, overtrokken ze en verkochten ze weer. Handel in
tweedehands paraplu’s was een veel voorkomend beroep onder ambulante handelaren. Paraplu’s werden, behalve door Franse handelaren, ook verkocht door mensen uit
andere streken.
Naast de tweedehands handel waren er winkels waar nieuwe paraplu’s werden verkocht. In Utrecht hielden deze winkels zich ook bezig met de fabricage van paraplu’s.
De Utrechtse productie lijkt een bovenregionale functie te hebben vervuld. In latere
tijdvakken bestelden ambulante handelaren hun paraplu’s bij fabrikanten in deze
stad.39
Utrecht telde in 1849 volgens de volkstelling tien ‘regenschermmakers’. In het
Adresboek van 1860-1861 komen zeven ‘parapluimakers’ voor, allen gevestigd in het
centrum van de stad. Twee paraplumakers met Frans klinkende namen, Rolin en Goudeau, waren in Nederland geboren (in de jaren 1820). Mogelijk waren ze nakomelingen
van Franse immigranten die eerder naar Nederland waren gekomen. De families Rolin
en Goudeau waren door huwelijksbanden met de Franse paraplumakers verbonden.
 De Franse paraplumakers in Utrecht waren vrijwel allemaal geboren in de Auvergne. Uitzondering waren enkele paraplumakers uit Parijs. Mogelijk waren zij nakomelingen van Auvergnats die in een eerdere fase naar Parijs waren gegaan. De Auvergnats kwamen vooral uit de plaats Chaussenac. Anderen kwamen uit de nabijgele-

317

318

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

gen plaatsen Ally, Cros-de-Montvert, St.-Martin-Cantalès, Bassignac-le-Haut, Crandelles, St.-Santin-de-Maurs en Brageac. Dit zijn kleine plaatsen, grotendeels gelegen
ten noordwesten van Aurillac.
De belangrijkste Franse paraplufabrikanten in Utrecht waren Yrondy en Lestrade.
Beiden hadden inwonende Franse paraplumakers in dienst. Tussen de twee families
bestond een band. In de periode van 1850 tot 1859 woonden Louis Yrondy en Christophe Lestrade in hetzelfde pand op de Oudegracht in Wijk D. Bij hen in huis woonden
ook Pierre Yrondy en zijn Franse vrouw Maria Perier en hun in Nederland geboren
kinderen. Verder woonden er Michael Yrondy en zijn in Leiden geboren vrouw Elisabeth Goudeau. Dit laatste gezin had zich hier in 1851 uit Leiden gevestigd. In 1855 ging
deze familie naar Parijs; Louis Yrondy was hen enkele maanden eerder voorgegaan.
Christophe Lestrade ging naar Groningen.
Yrondy adverteerde met grote regelmaat in de Utrechtse krant. Hij noemde zijn bedrijf een fabriek, maar verkocht, getuige de advertentie, niet alleen eigen fabrikaat.
 De ondergeteekenden berigten het publiek, dat zij ontvangen hebben eene
groote collectie van eene nieuwe soort van wandelstokken en badines. Men
vindt bij hen ook een groot assortiment van parapluiën, en Zijden van verschillende kleur, om Parapluiën te overtrekken, zoo dat ze nieuw schijnen. Zij repareren alle voorwerpen in hun vak.40
Yrondy verkocht zijn paraplu’s en aanverwante artikelen aanvankelijk ook op de
markt, maar hield daar in latere jaren mee op. Per advertentie liet hij kopers binnen en
buiten de stad weten ‘dat zij wederom dit jaar niet met eene kraam op de Kermis, zoo
als vroeger, zullen zijn uitgepakt.’41 In latere jaren werd de kermisverkoop klaarblijkelijk gestaakt.
Yrondy’s grootste concurrent Lestrade was gevestigd op de dichtbij Yrondy’s fabriek gelegen Choorstraat 19 in wijk E. Gerrit en Antoine Lestrade, mogelijk broers van
de reeds genoemde Christophe, adverteerden net als Yrondy veelvuldig voor hun ‘Parapluies en parasols’.42
Bij Gerrit Lestrade en zijn vrouw Susanna Arnal woonden in de periode 1860 tot
1879 vijftien andere mensen: een Belgische paraplumaker, twee Nederlanders met
Franse namen en elf Fransen. Een van de Nederlanders heette Jean Martinot. Hij werd
in 1860 in Rotterdam geboren. Martinot was waarschijnlijk een nakomeling van
Anthony of Antoine Martinot, twee Fransen die respectievelijk in 1771 en 1797 een akte
van indemniteit overlegden.43 De paraplumakers waren allemaal mannen en vrijwel allemaal katholiek. De enige inwonende vrouw die niet tot het huishouden behoorde,
was een Duitse dienstbode.
 In de periode 1860-1879 werd de zaak Yrondy gedreven door de broers Louis en
Pierre en hun neven Odon en Emile, allen uit Chaussenac. Louis en Pierre waren gehuwd, maar hun vrouwen woonden, getuige de inschrijving in het bevolkingsregister,
in Frankrijk. Behalve de vier paraplumakers woonde op dit adres een groot aantal

Een m u l t i cu l t u r e l e s am e n l e v i n g

|

Winkel van Lestrade en Yrondy aan de Oudegracht in 1878. Op de gevel is te lezen
‘Fabrication Français’. De gevel is versierd met
bonte paraplu’s.
Foto G.L. Mulder. Het Utrechts Archief C.4619.
Advertentie van de parapluverkopers Yrondy en Lizet in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
van 23-4-1866.
319

320

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

dienstbodes, allemaal Nederlandse. We zien op dit punt een overeenkomst met de strohoedenmakers. Mogelijk werden deze vrouwen bij de parapluproductie ingezet.
 Odon en Louis Yrondy gingen in 1874 en 1875 terug naar Frankrijk. De andere bewoners waren reeds eerder vertrokken. De firma ging verder onder de naam LestradeYrondy. Leon Lestrade dreef de zaak met zijn vrouw Justine Yrondy, een dochter van
Pierre Yrondy. Onder aan de gevel kwam in hardsteen het opschrift ‘Fabrication
Français’, dat er nog steeds staat. Behalve Nederlandse dienstbodes, woonden er bij hen
opnieuw twee Franse paraplumakers. De firma Lestrade bleef tot het einde van de negentiende eeuw Frans personeel aantrekken, dat veelvuldig op en neer reisde tussen de
winkel-fabrieken van hun Franse patroons. Camille Rentier woonde bijvoorbeeld in
1879 twee maanden bij Leon Lestrade. Hij kwam uit Leeuwarden en vertrok naar
Amsterdam.44
Er bestond een band tussen de Franse paraplumakers en de Westerwalder pottenhandelaren. Behalve in potten, handelden de Westerwalders incidenteel ook in paraplu’s. Een van de Westerwalders was door familiebanden met de Franse paraplufamilies verbonden. In 1848 beviel de Westerwalder koopvrouw Elisabeth Weber buitenechtelijk van een zoon die zij de naam François gaf. Getuige bij de aangifte van deze geboorte was Louis Yrondy. Uit het geboorteregister van de Martinusparochie blijkt, dat
de vader Antoine Martin was, een regenschermmaker geboren in Brageac. Antoine
Martin en Elisabeth Weber trouwden later met elkaar. De Westerwalder koopman in
paraplu’s Peter Weber, geboren in Ransbach en broer van Elisabeth, woonde jarenlang
bij de familie Yrondy in huis. Hij woonde later ook bij Antoine Martin en zijn gezin in
Amsterdam.
 Bij de parapluverkopers en -handelaren zijn er opvallende overeenkomsten met de
eerder beschreven groepen: compacte herkomststreek, specialisatie in een bepaalde bedrijfstak en geconcentreerde bewoning. De Franse paraplumakers lijken niet te hebben
gehandeld in producten die speciaal in hun herkomststreek werden gemaakt. Hierin
kwamen ze overeen met de Duitse winkeliers. In het rondreizen van de jongere paraplumakers tussen de winkels in verschillende steden, zien we parallellen met de Duitse
winkelbedienden.
Italiaanse schoorsteenvegers en pleistergieters
De Heer Romualdo Galliri heeft de eer het geachte publiek deze stad te berigten,
dat hij voor de eerste maal in Holland uit Italië aangekomen zijnde, zijn fraai
kunstkabinet ter bezigtiging zal aanbieden, hetwelk hij bereids bezig is op te zetten op het Vreeburg, de derde tent van af de Schouwburg. De affiches zullen in
breedvoeriger verslag treden.45
Galliri was een tijdelijke, Italiaanse immigrant in Utrecht. De permanente Italiaanse
immigranten in Utrecht kwamen merendeels uit Noord-Italië en vormden één groep

Een m u l t i cu l t u r e l e s am e n l e v i n g

|

met de immigranten uit het aangrenzende Zwitserland. Het waren vooral pleistergieters en de schoorsteenvegers. Utrecht week op dit punt niet af van andere Nederlandse
steden.46
De vestiging van Italiaanse schoorsteenvegers dateerde reeds uit de zestiende
eeuw.47 Binnen korte tijd wisten de Italianen de branche te overheersen en zij bleven dit
doen tot de Tweede Wereldoorlog.48 De reden voor deze snelle verovering lag in een
49
verandering in het bouwen, die in de loop van de zeventiende eeuw plaats had. De
houten huizen maakten plaats voor stenen gebouwen van meerdere verdiepingen, met
lange, smalle schoorstenen.
 Italiaanse schoorsteenvegers maakten gebruik van de arbeid van jonge Italiaanse
knechts. Zij kropen overigens niet in de schoorstenen, zoals wel is verondersteld: die
waren daarvoor te smal.50 De voorkeur voor jonge knechts stoelde op het feit dat zij
goedkope arbeidskrachten waren. De schoorsteenvegers en hun knechts kwamen uit
Piemonte in Italië en uit de aangrenzende Tessiner Alpen in Zwitserland, waar ook Italiaans gesproken wordt.
In Den Haag werd het monopolie van de Italiaanse schoorsteenvegers reeds omstreeks 1860 aangetast. De Italianen verloren hun positie, omdat ze niet langer gebruik
konden maken van goedkope arbeidskrachten, vanwege beperkingen op de kinderarbeid. Hierdoor raakten ze het voordeel kwijt dat ze ten opzichte van Nederlandse ondernemers in deze sector hadden gehad. Bovendien liep na 1860 het aanbod van goedkope arbeidskrachten terug, door migratie vanuit Italië naar Amerika en Australië.51
In Utrecht was de teruggang van een latere datum. Een belangrijke werkgever in
Utrecht was de Italiaanse schoorsteenveger Rocco Simonis, die was geboren in wat in
het huwelijksregister de vlek St. Maria Maggiore wordt genoemd. Simonis was niet de
eerste Italiaanse schoorsteenveger in Utrecht. Aan het begin van de negentiende eeuw
komen in de geboorteregisters bijvoorbeeld de Italiaanse schoorsteenveger Carlo
Andrioli voor, die getrouwd was met de Utrechtse breister Maria de Beer, en zijn collega Johannes Rusconi met zijn vrouw Gijsberta Steenbeek.
 Simonis had zijn bedrijf op de Korte Smeestraat. Hij was getrouwd met de Italiaanse Wilhelmina Rensen. Hun oudste kind was in 1836 in Zutphen geboren, de latere
kinderen tussen 1839 en 1850 in Utrecht. In 1866 overleed zijn eerste vrouw en hertrouwde hij met Duitse dienstbode Maria Hoenselaar. Bij Simonis in huis woonden zeventien andere Italiaanse en Zwitserse schoorsteenvegers, die waarschijnlijk bij hem in
dienst waren. In het naastgelegen pand woonden nog meer Italiaanse en Zwitserse
schoorsteenvegers, die mogelijk ook voor hem werkten. De beide huishoudens tezamen telden slechts een vrouw, Maria Hoenselaar. De schoorsteenvegers kwamen onder
meer uit Albogna, Druogno en Buttogno. Deze plaatsen liggen, samen met de vlek St.
Maria Maggiore, aan de rivier de Melezzo. Deze rivier loopt ten noorden van het Lago
Maggiore van Domodossola in Italië naar Locarno in Zwitserland en mondt bij Locarno in het meer uit.
De schoorsteenvegers in Utrecht kunnen worden opgesplitst in twee groepen: jongens van elf en twaalf jaar en mannen van omstreeks veertig. De jonge schoorsteenve-

321

322

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

gers kwamen rechtstreeks uit Italië, de ouderen hadden veelal reeds elders in Nederland gewoond. Jonge en oudere schoorsteenvegers reisden op en neer tussen Nederlandse steden. Zo overlappen de namen van de ‘Utrechtse’ Italianen gedeeltelijk met de
‘Amsterdamse’ van de antropologen Bovenkerk en Ruland en de ‘Haagse’ van Annemarie Cottaar. Francesco del Sasso, die in 1876 voor Simonis in Utrecht werkte, komt
ook voor in het Leidse onderzoek van Gerard van der Harst en Leo Lucassen.52 In
Utrecht werkten in het schoorsteenvegersvak ook Nederlandse en Duitse schoorsteenvegers. In 1879 waren er in Utrecht volgens het Adresboek dertien schoorsteenvegerbedrijven, waarvan iets minder dan de helft Italiaans was.
 De Italiaanse pleistergieters, naast de schoorsteenvegers de enige andere belangrijke
groep, overheersten daarentegen het vak volledig. In 1849 werden er in Utrecht zes
pleistergieters geteld; allemaal Italianen. In het Adresboek van 1879 kwamen twee pleistergietersbazen voor; Jos Antoniettie jr. en A. Bertorelli.
Italiaanse pleistergieters waren er in Utrecht reeds vóór 1800. In de achttiende eeuw
waren, volgens Heering, veel stukadoors Italiaans.53 Rommes vond echter in die periode nog geen Italiaanse stukadoors in Utrecht.54 Wel waren er reeds Italiaanse pleistergieters. In 1799 overlegde Johannes Schavinie, een ‘beeldenmaker van pleister’ uit Intra
bij Turijn in Utrecht een akte van indemniteit.55
Aan het begin van de negentiende eeuw vinden we wel enkele Italiaanse stukadoors
in Utrecht. In 1818 werd in Utrecht Magdalena Barberini geboren, dochter van de Italiaanse stukadoor Franciscus Barberini.56 In de negentiende eeuw veranderde het karakter van het stukadoorsvak en werden Duitse immigranten belangrijker. De Italianen
gingen zich toeleggen op het gipswerken, wat als een afgeleide van het kunstige stucwerk uit de achttiende eeuw kan worden beschouwd. De gipswerkers goten gipsen ornamenten in mallen, die vervolgens door Duitse en Nederlandse stukadoors op gladde
wanden werden bevestigd.
 In de negentiende eeuw was op de Lijnmarkt in wijk E gevestigd het zogenaamde
Pleister-magazijn van de Italiaan L. Guisti.57 Hij kwam uit Lucca, de herkomststreek
van de Italiaanse gipsenbeeldenverkopers.58 Bij Guisti in huis woonden aanvankelijk
twee pleistergieters later vijf. De twee eerste pleistergieters kwamen niet uit Lucca,
maar uit Parma; de andere drie waren Nederlanders. In 1857 vertrok Guisti naar
Amsterdam, maar kwam reeds spoedig terug naar Utrecht. Hij werkte zich op tot beeldenfabrikant. In 1851 liet hij zijn geëerd publiek weten dat er bij hem een ‘gelijkende
buste van Z.M. den Koning Willem iii’ te koop was, ‘zijnde de eenigste die in Holland
zich bevindt’.59
Naast Guisti was er Jos Antoniettie, die adverteerde met ‘Artistieke beelden, groepen en bustes in elfenbein, masse en geïmiteerd terracotta, tevens een grote collectie
Engelsche Biscuit etagiere-artikelen, Coog Mernim Busten enz. Alles zeer geschikt voor
St. Nicolaas-cadeaux’.60 Guisti onderhield banden met Italianen die werkzaam waren
in andere beroepen. Als getuigen bij zijn huwelijk traden op de Italiaanse kunsthandelaar Bartholomeus Tessaro en de Italiaanse koopman Baptist Antonioli, naast de Zwitserse koopman Bernardus Fochetti en de Nederlandse beeldhouwer Johannes Rijn-

Een m u l t i cu l t u r e l e s am e n l e v i n g

|

61

hout. De Italiaan Bartholomeus Tessaro had met zijn landgenoot Carmelli een kunsthandel aan de Oudegracht en was geboren in Puve Fisena in Italië.62 In het Frans lieten
ze via krantenadvertenties de ‘amateurs du beau chant’ weten dat er een mogelijkheid
was om via hun zaak in te schrijven op ‘des leçons dans l’art du chant, invite tous les
amateurs de la musique vocale’.63
De tweede getuige bij Guisti’s huwelijk, Fochetti, kwam uit Brionne in Zwitserland.
 Hij woonde met zijn zonen vlakbij Guisti op de Lijnmarkt. Fochetti verkocht barometers, thermometers, toneelkijkers, brillen en lorgnetten, en messen en scharen.64 Het
maken van barometers was een Italiaans-Zwitsers specialisme.65
Italiaanse terrazzowerkers, die later in de eeuw belangrijk zouden worden, vinden
we in dit tijdvak nog niet in Utrecht. Opmerkelijk is in dat verband de advertentie van
A. de Morie uit 1876. Hij maakte reclame met
Duitsche Mozaïk-vloeren voor kerken, scholen, vestibule’s, gangen, portalen,
keukens, trottoirs enz. Om dezelver constructie billijker te leggen als Engelsche;
voor de levering, alsook legging, beveelt de ondergeteekende zich minzaam aan.
Staatkaarten en monsters in Natura ten zijnen huize te bezigtigen A. de Morie,
mr. Metselaar. Achter de Tweijenstaat B. 93.66
De Morie was Nederlands en noemde de vloeren, die later Italiaans zouden heetten,
Duits.
De Italiaanse immigranten vormden, evenmin als de andere immigranten één
groep. Bij de Italianen waren de schoorsteenvegers in aantal het belangrijkst. Opnieuw
zien we bij hen overeenkomsten met andere groepen immigranten: het binnen Nederland rondreizen van de jongere arbeidskrachten, het regiogebonden specialisme en de
beperkte herkomststreek. De migratie van schoorsteenvegers betrof vooral mannen en
exogamie was regel.
Tiroler handelaren in gemsleren handschoenen
Ter gelegenheid van de kermis van 1851 stond Karl Wimpissenger uit Tirol met zijn
kraam op het Janskerkhof in Utrecht. Hij verkocht
echte handschoenen van Tyrol en ook fijne gemslederen broeken, borstrokken,
67
beddenlakens en bretels allen tot de minst mogelijke prijzen.
Gemsleren handschoenen werden ook verkocht door Bischofer.
 F. Bischofer uit Tyrol, wonende in de Kalverstraat no 226 te Amsterdam, heeft
de eer zijne geachte begunstigers en het geëerde publiek te berigten dat hij alhier
gearriveerd is, en staat op het St. Janskerkhof, met een assortement der fijnste

323

324

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Tyroler Gemslederen, Parijser Privat en Jouvin Handschoenen, fijne Gemslere
onderbroeken, borstrokken en beddenlakens alsmede Bretels in soorten.68
69

Deze handschoenhandelaren kwamen uit het Zillertal in Tirol. Handschoenen waren
een statussymbool voordat ze in de negentiende eeuw een massaproduct werden. Aan
het einde van de achttiende eeuw waren het vooral de glacéhandschoenen, van glanzend leer, die furore maakten. Het waren deze handschoenen waarin de Zillertaler handelaren zich specialiseerden. Tiroler handschoenen werden reeds in de zeventiende
eeuw buiten Tirol verkocht. Aan het einde van de achttiende eeuw werden vele duizenden paren buiten deze streek afgezet. In 1840 werden in het productiecentrum
Innichen jaarlijks alleen al 84.000 paar handschoenen gemaakt. De handschoenen gingen naar Duitsland, Italië en Spanje. Of ze allemaal van gemsleer waren is niet duidelijk.
 Tiroler handelaren verkochten aanvankelijk slechts handschoenen uit Tirol, maar
op het hoogtepunt van de vraag, in het midden van de negentiende eeuw, verhandelden ze ook handschoenen die ze elders inkochten.70 Nadruk op het Tiroler karakter van
hun waar bleef echter bestaan. Daarvoor waren twee redenen. Ten eerste was er de
goede naam van de Tiroler handschoenen. Ten tweede waren er verordeningen in bepaalde delen van Duitsland, die het rondventen door vreemdelingen alleen toestonden
wanneer het ook om vreemde waar ging. De handelaren afficheerden zich soms als fabrikanten, omdat in bepaalde delen van Duitsland slechts het venten met zelf geproduceerde waren was toegestaan.71
Handschoenen werden uitgevent en op markten verkocht. De handelaren hadden
later ook zogenaamde Wanderlager, tijdelijke winkels waarin ze, in het seizoen, hun
handel afzetten. De handel in handschoenen was seizoensgebonden. De meeste handschoenen werden – misschien enigszins verbazend – in de zomer verkocht. De Wanderlager waren een tussenvorm tussen straathandel en een vast winkelpand.
Franz Bischofer, die in 1851 de Utrechtse kermis bezocht, was in 1839 uit Stumm met
zijn familie naar Amsterdam gemigreerd, waar hij een lederwarenwinkel begon.72 Zeventig jaar eerder, in 1781, maakte de Zillertaler handschoenenhandelaar Peter Prosch
reeds een rondreis, waarbij hij onder meer Aken, Luik, Brussel, Oostende, Gent,
Antwerpen, Mechelen en uiteindelijk Maastricht aandeed. In 1844, 1846 en 1849 werden
er tezamen acht passen in het Zilllertal afgegeven voor een reis naar Nederland. Vooral
leden van de familie Laimböck concentreerden zich op Nederland. Frans Laimböck
reisde naar Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Zijn nakomelingen bezochten markten in Breda, Delft, Groningen en Haarlem. Ze dreven seizoensmatige handel in Scheveningen en hadden winkels in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Arnhem en Nijmegen. Ze maakten de overstap van handschoenhandel naar -productie en stichtten een
fabriek in Heemstede.73 Laimböck is nu nog een bekend handschoenenmerk.
