Ervaringen met COVID-19 maatregelen onder oudere Nederlandse thuiswonende migranten
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie
2024 – jaargang 55 – nummer 1
DOI: 10.54195/tgg.17950

Ervaringen van oudere Nederlandse
thuiswonende migranten in de COVID-19
periode met COVID maatregelen
Annemieke Weulink1*, Feija Schaap2, Geke Dijkstra2,3, Evelyn Finnema2,3,4

Samenvatting
De Nederlandse overheid zag zich in maart 2020 genoodzaakt drastische maatregelen
te nemen om de bevolking te beschermen tegen COVID-19. Het is bekend dat deze
maatregelen nadelige neveneffecten hadden, zoals sociaal isolement en toegenomen
kwetsbaarheid onder ouderen. Er is weinig bekend over de gevolgen van COVID-19
maatregelen onder oudere migranten. We onderzochten hoe oudere Nederlandse
thuiswonende migranten deze periode en maatregelen ervaarden. Hiervoor werden
semigestructureerde interviews afgenomen met 13 thuiswonende Nederlandse
migranten in de leeftijd van 67-85 jaar. Er kwamen drie thema’s naar voren: emoties
in relatie tot de COVID periode, invloed op fysieke, psychische en sociale gezondheid
en copingstrategieën. Deelnemers uitten gevoelens van boosheid, verdriet, isolatie en
eenzaamheid, en gaven aan dat de preventieve maatregelen van de Nederlandse overheid niet pasten bij hun culturele tradities. Ze waren afhankelijk van familieleden en
werden beperkt door taalbarrières. De deelnemers meldden minimale achteruitgang
in hun fysieke gezondheid. In overeenstemming met de bevindingen van onderzoek
onder Nederlandse ouderen, beïnvloedden de maatregelen voornamelijk hun sociale
leven. Ze ontwikkelden strategieën, zoals meer telefoon- en videogesprekken en alternatieven voor bewegen. Onze resultaten kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van
strategieën om migranten te beschermen tegen de negatieve gevolgen van beperkende maatregelen in een toekomstige pandemie.
 Trefwoorden: Corona, migranten, ervaringen

1
2
3
4
*

NHL/Stenden, Leeuwarden, Vierstroom Zorg Thuis, Gouda
Talmalectoraat Wonen, Welzijn en Zorg op hoge leeftijd, NHL/Stenden, Leeuwarden
FAITH research, Leeuwarden
Hanzehogeschool Groningen, UMC Groningen
Corresponderende auteur: annemieke.weulink@vierstroomzorgthuis.nl

2
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Experiences of the COVID period and COVID
measures among older Dutch home-dwelling
migrants
Annemieke Weulink1*, Feija Schaap2, Geke Dijkstra2,3, Evelyn Finnema2,3,4

Abstract
The Dutch government was compelled to take drastic measures to protect the population against COVID-19. It is known that these measures could have adverse side
effects, such as social isolation, mental and physical deterioration, and increased frailty
among older individuals. Little is known about the consequences of COVID-19 measures among older migrants. We investigated how older Dutch home-dwelling migrants
experienced this period and these measures. We conducted 13 semi-structured interviews with older Dutch migrants aged 67–85 years living at home. Three themes
emerged: emotions related to the COVID period, impact on physical, psychological, and
social health and coping strategies. Participants expressed feelings of anger, sadness,
isolation, and loneliness, and mentioned that the Dutch government’s preventive
measures did not fit with cultural traditions. They were dependent on relatives and
were constrained by language barriers. Minimal deterioration in physical health was
reported by participants., Consistent with the findings of previous studies on older
Dutch people, the measures affected mainly their social lives. They developed strategies, such as making increased telephone and video calls and alternatives to exercise.
Our results could contribute to the development of strategies for protecting migrants
from the negative consequences of restrictive measures in a future pandemic.
 Keywords: Corona, Immigrants, Experiences

1
2
3
4
&

NHL/Stenden, Leeuwarden, Vierstroom Zorg Thuis, Gouda
Talmalectoraat Wonen, Welzijn en Zorg op hoge leeftijd, NHL/Stenden, Leeuwarden
FAITH research, Leeuwarden
Hanze University of Applied Sciences, UMC Groningen
Corresponding author: annemieke.weulink@vierstroomzorgthuis.nl

3
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Inleiding
Vanaf begin 2020 heeft de COVID-19 pandemie het leven van mensen wereldwijd
beïnvloed. Het SARS-CoV2-virus verspreidde zich snel.1 Net als in andere landen
nam de Nederlandse overheid drastische maatregelen om het virus in te dammen
en de groepen met een verhoogd risico op ernstig ziek worden en overlijden te
beschermen, door vormen van rechtstreeks contact en reizen te beperken.1-5
Hoewel deze maatregelen de verspreiding van COVID-19 beperkten, hadden ze
ook nadelige gevolgen. Ze leidden tot sociaal isolement, eenzaamheid, minder
beweging, fysieke en mentale achteruitgang en minder toegang tot gezondheidszorg.6 Personen met een verhoogd risico op een ernstiger verloop van de ziekte,
zoals oudere mensen (≥ 65 jaar), werden erg door de maatregelen getroffen, vooral
diegenen met bestaande medische aandoeningen. 3,7,8
Ook voor migranten geldt een verhoogd risico op een ernstiger verloop van
­COVID-19.6,9,10 Uit onderzoek komt naar voren, dat zowel het aantal COVID-19-­infecties
als daaruit voortkomende ziekenhuisopnames onder migranten hoger waren dan
onder niet-migranten.11,12 Het aantal sterfgevallen door COVID-19 was in Nederland
bijna anderhalf keer zo hoog onder migranten in vergelijking met niet-­migranten.17
Mogelijke verklaringen hiervoor zijn dat migranten vaker aan chronische ziekten
lijden en te maken hebben met taal- en cultuurbarrières.11,13
Onderzoek naar de ervaringen van ouderen (≥ 65 jaar) in Nederland in de COVID
periode vond vooral plaats tijdens de eerste en tweede golf van de pandemie (maart
2020 tot februari 2021). De uitkomsten verschilden. Zo vonden Dekker et al. veel
eenzaamheid en het wegvallen van de dagstructuur door de sociale afstand en lockdown.14 Ouderen ervaarden alternatieven zoals digitale communicatiemiddelen
niet als een vervanging voor fysiek contact. Stolte et al.  Met behulp van dit inzicht kan meer effectieve ziektepreventie en -bestrijding plaatsvinden13 en kan er ingespeeld worden op de behoeften van de oudere migranten. Om
inzicht te krijgen in de ervaringen van thuiswonende oudere Nederlandse migranten
over een langere periode van de pandemie onderzochten we twee jaar na het begin
van de pandemie hoe zij omgingen met de COVID-19 maatregelen, zich aangepast
hadden en hoe hun ervaringen waren toen de maatregelen versoepeld waren en zij
gevaccineerd waren.
Methoden

Studie design
We hebben een verkennende kwalitatieve studie uitgevoerd tussen januari en juni
2022 onder oudere Nederlandse thuiswonende migranten, met het doel een beeld
te krijgen van hun ervaringen met de maatregelen tijdens de COVID-19 pandemie.
Figuur 1 toont een overzicht van de maatregelen door de tijd heen.
 5
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

2020
Maart: Basismaatregelen tegen verspreiding coronavirus: handen wassen, in elleboog niezen, geen
handen schudden, 1,5 meter. Intelligente lockdown: sluiten horeca, scholen en kinderopvang
Mei: versoepeling maatregelen: deel basisscholen en alle kinderopvang weer open
Juni: Versoepeling coronamaatregelen en testen voor iedereen: Opening horeca, mondkapje in OV
verplicht
September: Aanscherpen maatregelen met betrekking tot samenkomsten, gezelschappen, sluiten eeten drinkgelegenheden
Oktober: Tweede golf en gedeeltelijke lockdown: max 3 personen per dag, 30 personen in een groep,
thuis werken tenzij, verbod op evenementen, sluiten winkels om 20.00, beperkt sporten in groepen,
zo min mogelijk reizen
November: Verzwaring en verlenging van de gedeeltelijke lockdown, testen bij corona zonder klachten
December: Lockdown tijdens feestdagen, dragen mondkapje verplicht
2021
Januari: Invoering avondklok en start vaccinatie
Februari: Verlenging lockdown
Mei: De besmettingen lopen terug, einde lockdown in zicht
Juni: De samenleving gaat weer open
Juli: Stap 4 van het openingsplan en snel stijgende besmettingen
Augustus: Geen aanvullende maatregelen, hoger onderwijs weer open
September: Aantal besmettingen blijft dalen, loslaten verplichte 1,5 meter maatregel
November: Meer coronamaatregelen en avondlockdown: 1,5 meter, thuis werken, verplichting
mondkapjes
December: Harde lockdown vanwege zorgen Omikron variant, zelftesten, 5e verlenging vliegverbod,
vaccinatie kinderen
2022
Januari 2022: De eerste versoepelingen na de harde lockdown
Februari 2022: Het coronatoegangsbewijs en de openstelling van de samenleving
Maart 2022: Laatste maatregelen vervallen

Figuur 1

Schema maatregelen

Deze studie is een onderdeel van lopend onderzoek naar de opvattingen van thuiswonende ouderen ten aanzien van de COVID maatregelen.18 Studie design, data-­
analyse en rapportageprocedures werden ontwikkeld uitgaande van de ­Consolidated
Criteria for Reporting Qualitative Research (COREQ) checklist.19

6
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Participanten
Met het doel een zo groot mogelijke variatie in de deelnemers aan de studie te
bereiken, voerden we een doelgerichte steekproef uit. 20 Deelnemers aan de studie
waren ouderen (≥ 65 jaar) met een migratieachtergrond en een verblijfsstatus, die
de COVID-19 pandemie in Nederland hadden meegemaakt. Het kunnen spreken en
schrijven van de Nederlandse taal had de voorkeur voor deelname, maar was niet
verplicht. Personen met ernstige cognitieve problemen werden geëxcludeerd.
 Procedures
Tussen januari en april 2022 vroegen we wijkverpleegkundigen van verschillende
thuiszorgorganisaties, praktijkverpleegkundigen en andere zorgprofessionals om
mogelijke deelnemers die voldeden aan de inclusiecriteria te benaderen en toestemming te vragen om contact met hen op te nemen. Voorafgaand aan het onderzoek,
werden twee proefinterviews met migranten gehouden aan de hand van de topic­
lijst van het lopende onderzoek.18 Er hoefden geen aanpassingen gedaan te worden.
Deze proefinterviews werden niet meegenomen in de resultaten.
Na toestemming namen we binnen een week contact op met de potentiële deelnemer en gaven we informatie over het doel van het onderzoek en de interview­
procedure. Bij interesse in deelname, maakten we binnen twee weken een afspraak.
Informed consent werd verkregen door het sturen van een brief met informatie over
deelname, inclusief schriftelijke toestemming in de voorkeurstaal van de deelnemer
(Nederlands, Engels, Frans, Duits of Turks). Voorafgaand aan het interview legden we
het onderzoek nog eens uit om er zeker van te zijn dat de informatie begrepen was
en om eventuele vragen te beantwoorden.
Dataverzameling
De eerste onderzoeker verzamelde gegevens door middel van semi-gestructureerde
interviews die face-to-face bij de deelnemers thuis werden afgenomen. De topiclijst
van het lopende onderzoek18 werd gebruikt om complementaire dataverzameling in
beide onderzoeken te garanderen (zie tabel 1). De interviewonderwerpen omvatten
algemene ervaringen met de pandemie, manieren om met de maatregelen om te
gaan en de invloed van de maatregelen op de gezondheid.
 7
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Tabel 1

Topiclijst “Ervaringen van thuiswonende oudere migranten in de COVID
periode “

Startvraag
Kunt u vertellen hoe u de coronatijd heeft ervaren?
Hulpvragen:
Wat betekenden de corona-maatregelen voor u, hoe heeft u die beleefd?
Wat was eventueel positief, wat eventueel negatief?
Wat zijn de redenen voor deze waardering?

Hulp
Kreeg en krijgt u hulp van anderen?
Hulpvragen:
Van wie en bij wat? Ook in corona-tijd? Thuiszorg of niet?
Wat zijn uw ervaringen en belevingen hiermee? van, hoe ging dit in de coronatijd?

Gezondheid
Hebben er veranderingen in uw manier van leven plaatsgevonden in de coronatijd (bv in
bewegen, eten, contacten, dagelijkse bezigheden, dagelijks leven)?
Hoe kwam dit? Hoe heeft u dat beleefd? Hoe gaat dat nu?
Hulpvragen:
Wat was de invloed op uw persoonlijke omstandigheden (wonen, leeftijd, hulp)
Hebben er verandering plaatsgevonden op fysiek vlak (bent u anders gaan bewegen, anders
gaan eten? Traden er veranderingen op in gewicht, kleden, fitheid). Op welke manier? Hoe
kwam dit? (doorvragen, bv al dan niet boodschappen kunnen doen)
Heeft u gemerkt dat in deze periode iets veranderd is, bijvoorbeeld met uw geheugen?
Wilt u daar iets over vertellen? Hoe kwam dit volgens u? (cognitie)
Wat waren de gevolgen voor uw relatie met anderen, voor u zelf? Hoe waren uw contacten
voor coronatijd, hoe tijdens en hoe nu? Wat heeft de coronatijd hier in veranderd? Wat
heeft u gemerkt in de relaties om u heen?
Kunt u vertellen wat de coronatijd met u deed? (veerkracht, angst, depressie - psychologische
factoren/verandering)

Omgang met de maatregelen
Wat heeft u zelf aan deze veranderingen kunnen doen? Hoe, waarom en wat was daar
voor nodig?
Omgaan met deze verandering, wat werkte daarin voor u, wat niet? Waardoor kwam dat
volgens u?
Kon u zelf (mee) bepalen, hoe u omging met deze veranderingen en strategieën (shared
decision-making en eigen regie, vooral in geval van zorg)
Zijn er aspecten die u heeft veranderd en wat u nog steeds doet?

Einde en afronding
Zijn er nog dingen die u zou willen vertellen die nog niet besproken zijn?

8
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

De interviewstijl was meanderend: om uitgebreidere, meer diepgaande informatie
te verkrijgen, begon de interviewer met een inleidende vraag over de COVID periode,
waarop de deelnemer haar/zijn ervaringen vertelde. Daarna werd teruggekeerd naar
het centrale thema.  Tabel 2

Persoonskenmerken van de studiepopulatie

Karakteristieken

N=13 (%)

Land van herkomst
Bosnië

1 (7.7)

Groot-Brittanië

1 (7.7)

Indonesië

2 (15.4)

Marokko

2 (15.4)

Molukken

1 (7.7)

Montenegro

2 (15.4)

Suriname

2 (15.4)

Turkije

1 (7.7)

Zwitserland

1 (7.7)

Aantal jaren in Nederland (range, mean)

5-70 (44,8)

Geslacht
Vrouw

10 (76.9)

Man

3 (23.1)

Leeftijd in jaren (range, mean)

67-85 (78,1)

Burgerlijke stand
Getrouwd

6 (46.2)

Weduwe/ weduwnaar

4 (30.8)

Gescheiden

3 (23.1)

9
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Karakteristieken

N=13 (%)

Aantal kinderen (range, mean)

2-10 (5)

Leefsituatie
Alleen

5 (38.5)

Met partner

6 (46.2)

Met familie

2 (15.4)

Religie
Jehova

1 (7.7)

Katholiek/ Protestant

4 (30.8)

Islamitisch

5 (38.5)

Hindoe

1 (7.7)

Geen geloof

2 (15.4)

Onderwijs
Geen

2 (15.4)

Laaga
Middelbaar

2 (15.4)
6 (46.2)

b

Hoogc

2 (15.4)

Niet bekend

1 (7.7)

Arbeidsverleden
ja

10 (76.9)

nee

3 (23.1)

a

Laag: basisonderwijs, vmbo, de eerste 3 leerjaren van havo/vwo of de assistentenopleiding
(mbo-1).
b

Middelbaar: bovenbouw van havo/vwo, basisberoepsopleiding (mbo-2), vakopleiding,
(mbo-3) middenkader- en specialistenopleidingen (mbo-4).
c

Hoog: hbo of wo

(bron: CBS, https://w w w.cbs.nl/)

10
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Data-analyse
We voerden de data-analyse uit door een stapsgewijs inductief en iteratief proces
te volgen om patronen in de verzamelde gegevens te identificeren, analyseren en
rapporteren. 22 Na transcriptie van de interviews importeerden we de transcripten
in NVivo 12. We lazen eerst zorgvuldig het eerste getranscribeerde interview en
ontwikkelden voorlopige codes. De codering was open. Vervolgens vergeleken
we deze voorlopige codes en bespraken we de verschillen. Daarna codeerden we
een tweede interview om te bepalen of de codes overeenkwamen en of de inter­
beoordelaarsbetrouwbaarheid voldoende was. We stelden een eerste codeboek op.
 Naarmate er meer gegevens werden verzameld, identificeerden we meer codes en
voegden we deze toe aan het codeboek. Vervolgens combineerden we deze codes
tot initiële thema’s, die werden gecontroleerd aan de hand van de volledige tekst
terwijl we meer interviews afnamen. Tot slot verfijnden en definieerden we de codes
en initiële thema’s, totdat er thema’s ontstonden die goed aard van het onderwerp
weergaven. 22 (zie figuur 2)

11
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Hoofd codes

Subthema’s

Definitieve thema’s

Negatieve gevoelens
Beïnvloedende verhalen van
anderen

Negatieve emoties

Verlies van familie en bekenden

GEUITE EMOTIES

Positieve gevolgen maatregelen
Versoepeling maatregelen

Positieve emoties

Al bestaande lichamelijke klachten
Bezoek arts, therapeut
Lichamelijke activiteiten in
COVID periode

Lichamelijke
gevolgen

Gebruikelijke activiteiten
Angst niet COVID gerelateerd
Angst voor COVID

Psychische gevolgen

Zorgen om anderen

GEVOLGEN VOOR
GEZONDHEID

Beïnvloedende
levenservaringen
Dagelijkse activiteiten,
sociale activiteiten
Invloed op activiteiten

Sociale gevolgen

Eenzaamheid
Culturele gebruiken
Afhankelijkheid van mantelzorgers
Beslissingen door mantelzorgers

Emotiegerichte
coping

Autonomie
Acceptatie
Taalbarrière

COPING STRATEGIEEN

Religie
Omgang met de maatregelen

Probleemgerichte
coping

Overwegen van maatregelen

Figuur 2

Codeboom

12
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Ethische verantwoording
We voerden het onderzoek uit volgens de richtlijnen van de Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit. 23 Voor aanvang van het onderzoek werd
het onderzoeksprotocol beoordeeld en goedgekeurd door de Medisch Ethische
Commissie van de Hanzehogeschool in Groningen. Nadat de deelnemers volledig
waren g
­ eïnformeerd over het onderzoek en geen verdere vragen hadden, verkregen
we hun schriftelijke toestemming.
 Resultaten
We vroegen 33 oudere migranten deel te nemen aan het onderzoek. 19 Ouderen
wilden niet deelnemen om verschillende redenen, zoals tijdgebrek, geen toestemming voor opname van het interview, of de verwachting dat deelname een te grote
belasting zou vormen. Eén deelnemer sprak onvoldoende Nederlands en er was geen
tolk beschikbaar. In totaal interviewden we 13 deelnemers, waarvan 10 vrouwen.
De deelnemers, allemaal eerste generatie migranten met kinderen die in Nederland
wonen, vertoonden diversiteit in leeftijd, nationaliteit, verblijfsduur in ­Nederland,
werkervaring en religie. De meeste deelnemers leden aan een of meerdere m
­ edische
aandoeningen en kregen ondersteuning van een mantelzorger voordat de pandemie
uitbrak. De helft van de deelnemers ontving vóór de pandemie al thuiszorg. Alle
deelnemers waren gevaccineerd, drie deelnemers hadden een COVID-19 besmetting
doorgemaakt. Na tien interviews bereikten we dataverzadiging, aangezien er geen
nieuwe thema’s naar voren kwamen. We bevestigden dit door nog drie interviews af
te nemen.
De interviews vonden meestal plaats bij de deelnemers thuis. Eén interview werd
online afgenomen. Twee keer interviewden we een echtpaar. De echtgenoten beantwoordden de vragen afzonderlijk, maar verbleven wel in dezelfde ruimte. De interviews gingen over (ervaringen in) de COVID periode. De gemiddelde duur van de
interviews was 42 minuten. Twaalf interviews werden in het Nederlands afgenomen
en één in het Engels. In drie gevallen trad een volwassen dochter op als tolk. Zij
verklaarden vaak de achterliggende redenen voor de gevoelens en uitspraken van
de deelnemer. Alle deelnemers werden gevraagd een membercheck uit te voeren,
drie voerden deze uit.
 Uit de analyse kwamen drie overkoepelende thema’s naar voren:
1. Emoties in relatie tot COVID-19 periode en -maatregelen;
2. De invloed van de maatregelen op hun fysieke, psychische en sociale gezondheid en
3. Emotiegerichte en probleemgerichte copingstrategieën: hoe deelnemers om­­
gingen met emoties onder stress en hoe zij problemen vermeden of oplosten. 24

13
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Ad 1)

Emoties in relatie tot COVID-19 periode en maatregelen

Toen we deelnemers vroegen naar hun ervaringen tijdens de COVID-19 pandemie,
beschreven ze voornamelijk negatieve emoties.
Negatieve emoties
Deelnemers beschreven de pandemie als zwaar en uitten gevoelens van boosheid, onrust en verdriet. Sommige deelnemers uitten minder sterke gevoelens en
gebruikten woorden als “niet bevredigend”, “niet prettig”,
Tolk: “Ja, het maakte haar [verwijzend naar haar moeder] verdrietig. Ze zegt: Het
voelde heel zwaar in mijn ziel, in mijn hart.” (Montenegrijnse vrouw, naar aanleiding
van afstand houden)
De negatieve gevoelens werden volgens de deelnemers veroorzaakt door het overlijden van familieleden en kennissen in het vaderland als gevolg van corona, gebrek
aan fysiek contact, en niet in staat zijn om naar hun land van herkomst te reizen,
familieleden te bezoeken of culturele tradities, zoals bruiloften en begrafenissen, in
stand te houden.
“Het enige wat me dwars zat was dat ik niet terug kon naar Engeland. Ik ben daar
drie jaar niet geweest vanwege het coronavirus. En dat vond ik het moeilijkst.”
(Engelse vrouw, reisbeperkingen)
Eén deelnemer vertelde dat de gemeenschap uit haar geboorteland in Nederland
zwaar getroffen was door COVID-19, met veel sterfgevallen tot gevolg. Een andere
deelnemer voelde zich buitengesloten door mensen in haar omgeving. Zij had
geen corona maar haar al bestaande gezondheidstoestand vertoonde dezelfde
­s ymptomen als die van COVID-19.
 Tolk: “Mijn moeder zei: Niemand heeft direct tegen me gezegd dat ik hoest. Maar
het werd wel tegen mij [tolk] gezegd. Beneden werd ik benaderd door iemand die
zei dat... iemand mijn moeder achtervolgde omdat ze hoestte, om te zien waar ze
woonde. En [ze zeiden] dat ze niet welkom was in het winkelcentrum.” (...)
Deelnemer: “Niemand heeft het me verteld. Ik was boos.” (Turkse vrouw)
Tot slot gaven sommige geïnterviewden aan dat ze de maatregelen niet volledig
begrepen vanwege taalbarrières.
14
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

De maatregelen hadden ook gevolgen voor religieuze tradities. Deelnemers konden
niet naar de kerk of de moskee, wat leidde tot gevoelens van woede en uitsluiting.
“Heel moeilijk!” [Niet naar de moskee gaan]. Tolk: “Hij [vader] was zo boos! Iemand
had in de moskee gezegd: Je kunt beter thuis bidden (...). Hij zei: Ik hoor ook bij de
gemeenschap!” (Marokkaanse man, na lockdown)

Positieve emoties
Er waren uitingen van opluchting als de deelnemers of hun familieleden nog geen
COVID-19 hadden gehad. Er waren ook positieve gevoelens en dankbaarheid als
mensen in hun omgeving voorzichtig waren en zich aan de maatregelen hielden en
wanneer men, na versoepeling van de maatregelen, regelmatig bezoek kreeg van
familieleden of vrienden.
 “Nog twee dagen [en] het is Ramadan(...) Laatst was het [huis] vol [met familie]. Ik
was blij! Mijn dochter zei tegen me: “Mam je bent moe.” Ik zei: Ik ben moe, maar ik
kijk naar mijn kleinkinderen en nee ik ga niet slapen! Ik ben weer bij jullie.” (Marokkaanse vrouw, na opheffen lockdown)

Ad 2)

De invloed van de maatregelen op hun fysieke, psychische
en sociale gezondheid

Fysieke gevolgen
De helft van de deelnemers vermeldde dat ze altijd al veel tijd binnenshuis doorbrachten en al vóór de pandemie ondersteuning kregen van een professionele
zorgverlener of mantelzorger vanwege hun gezondheid. Zij vermeldden dat hun
lichamelijke gezondheid en hun aantal bezoeken aan huisartsen of het ziekenhuis
nauwelijks verschilden in vergelijking met de periode vóór de pandemie. Twee deelnemers constateerden echter een verslechtering van hun lichamelijke conditie of
gezondheid door een tijdelijke stopzetting van de therapie of minder zelfzorg.
“Twee jaar lang ben ik niet naar therapie geweest (...) Toen ik daar [naar de fysiotherapeut] ging, stond ik op de brug en deed ik oefeningen... maar niet [deze
intensieve oefeningen] als ik [therapie] thuis krijg. Mijn gezondheid gaat echt
achteruit.” (Molukse vrouw)
“Ik werd lui om eerlijk te zijn. En ik wilde niet voor mezelf koken of zo. Ik at makkelijk eten.” (Engelse vrouw)

15
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Psychische gevolgen
Meer dan de helft van de deelnemers ervaarde angstgevoelens. Deze angst­
gevoelens werden vaak versterkt door traumatische ervaringen in het verleden zoals
bijvoorbeeld het verlies van een kind. Dit veroorzaakte angst dat dierbaren zouden
sterven en angst voor het verspreiden van COVID-19 naar anderen. Deelnemers en
hun familie hielden zich daarom aan de COVID-19 maatregelen, hoewel de helft van
de deelnemers zei dat ze niet bang waren om zelf COVID-19 te krijgen.
 “Ben ik bang om het te krijgen? Nee, want als ik het krijg, wil ik niets [behandeling], want dan wil ik gaan [overlijden].” (Surinaamse vrouw)
Er was ook angst voor de gevolgen van het niet naleven van de maatregelen, vaak
voortkomend uit ervaringen in het verleden van een strenger regime in het land van
geboorte. Deelnemers die vroeger in een politiestaat woonden, herleefden gevoelens van onderdrukking en angst toen de lockdown en avondklok werden ingesteld.
Tolk: “Hij [verwijzend naar haar vader] zei dat die herinneringen werden wel heel
sterk naar binnen gehaald. Dat gevoel van, oh zitten we weer in dat land waar
eigenlijk de overheid weer de macht krijgt, wordt teruggehaald van vroeger.”
(Montenegrijnse man)
Traumatische ervaringen uit het verleden, zoals oorlogservaringen, veroorzaakten
ook angst. Sommige deelnemers vermeden daardoor het nieuws. Het gevolg daarvan
was dat aankondigingen van veranderingen in de maatregelen tegen COVID-19
gemist werden.
“Nee, ik ben... Ik ben Marokkaans, maar ik ben geboren in Algerije. In Algerije was
er oorlog. Veel soldaten, veel vrouwen verkracht, kleine meisjes.... Ik keek... Ik kijk
niet naar het nieuws, nee, nee!” (Marokkaanse vrouw)
Verhalen die van anderen of via het nieuws, wakkerden de angst vaak aan of ver­­
ergerden deze. Vaccinaties verminderden de angst, maar namen die niet weg.
Twee deelnemers beschreven gevoelens van depressie.
“Ja, ik was erg depressief.... Ja, ja.... Het was echt een dieptepunt.” (Engelse vrouw)

Sociale gevolgen
Het beperken van sociale contacten en het bewaren van afstand leidde tot gevoelens van eenzaamheid en isolatie. Deelnemers kregen nog wel bezoek van hun

16
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

kinderen, maar deze bezoeken waren beperkt, op afstand en in kleinere groepen.
 Boodschappen werden door familieleden gedaan en activiteiten op de dagbesteding werden stopgezet. Face-to-face contact met buren of andere kennissen werd
minder, wat erg moeilijk was voor de deelnemers en hen verdrietig maakte.
“Ik zat, ik heb tranen wel in mijn ogen gehad hoor. Niet alles, maar wat is het als ze
komen en ze gaan weg. Als ze komen is het gezellig en als ze weg gaan en dan zit
ik alleen zo te kijken en dan moet ik naar bed.” (Surinaamse vrouw)
“De kinderen kwamen aan de deur; als ze binnen waren, bleven ze op afstand....
Ze deden ook boodschappen, onze dochter, ja, en nou ja, dat was het, dus we
zagen elkaar eigenlijk niet zoveel.... Maar toch knuffelden ze niet of ze kwamen
gewoon niet binnen dan. “
Onderzoeker: “Hoe was dat voor u? “
Deelnemer: “Een drama eigenlijk.” (Indonesische man)
Sommige deelnemers hadden vóór de pandemie weinig contacten, of ze merkten
geen verschil tussen de periode vóór en tijdens de pandemie.
 “Nee, ik had er helemaal geen last van omdat ik vroeger nooit ergens naartoe
ging. Ik ken hier verder niemand, behalve mijn dochter en de oude buurvrouw.”
(Engelse vrouw)
COVID-19 maatregelen zoals de lockdown en afstand houden hadden gevolgen voor
de culturele tradities en gewoonten van een aantal deelnemers. Sommigen wensten
dat er toch een manier was om aan belangrijke (culturele) verplichtingen te voldoen,
zoals bijvoorbeeld aan het vervullen van de laatste wensen van familieleden volgens
de tradities van hun land. Men moest soms drastische maatregelen nemen, zoals
het afsluiten van een uitvaartverzekering in Nederland, omdat men niet in het eigen
land begraven kon worden. Ook kon een aantal deelnemers geen reguliere culturele
festiviteiten organiseren in Nederland en niet hun gebruikelijke sociale en fysieke
contacten onderhouden. Daarnaast misten ze door de reisbeperkingen de mogelijkheid om familieleden in het buitenland te bezoeken.
 Deelnemer: “Geen contact met mensen en geen contact met familie.”
Tolk: “Dat is voor mensen heel belangrijk omdat het in onze cultuur heel sterk
is dat je bindt, dat je die hartelijkheid kan tonen en dat je niet doet: …wij zijn
bang voor jou omdat je ziek bent. Dat bestaat dan in onze cultuur dan ook niet.”
(­Montenegrijnse man)

17
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

“Marokko is nu gesloten. (…). Ik begrijp het niet”. Tolk verklaart: “Elke Marokkaan…, wil in zijn eigen land begraven worden. Maar nu gaat hun laatste wens niet
in vervulling. Dat is echt heel moeilijk. We hebben een …, verzekering in Marokko;
als we sterven kunnen we daar niet heen [naar Marokko]. Nu maakt hij zich
zorgen. Hij wil hier ook een verzekering. Want je moet toch begraven worden.”
(Marokkaanse man)

Ad 3)

Emotiegerichte en probleemgerichte copingstrategieën

Op onze vraag hoe deelnemers met de maatregelen omgingen, benoemden ze
emotiegerichte en probleemgerichte copingstrategieën.
Emotiegerichte copingstrategieën: Acceptatie en berusting
Aan het begin van de pandemie begrepen de deelnemers het belang van de maat­
regelen niet, wat hen boos en verdrietig maakte. Ze moesten wennen aan de nieuwe
regels. De meeste deelnemers waren afhankelijk van familieleden of verzorgers, die
de regels uitlegden en handhaafden. Deelnemers zouden het op prijs hebben gesteld
als de maatregelen langzamer en in eenvoudige bewoordingen in hun moedertaal
waren uitgelegd, zodat ze konden begrijpen wat er werd gezegd. Na verloop van
tijd berustten ze in de nieuwe situatie. De regels volgen werd een gewoonte en ze
konden hun eigen beslissingen nemen.
 “Nee, ik ging niet [naar de winkels], want onze dochter is erg streng. Ze zei: “Nee,
jij gaat niet naar de winkel, ik doe de boodschappen!”
Onderzoeker: “Wat vindt u er nou van dat zij dat eigenlijk een soort van bepaalt….”
Deelnemer: “Nou, ik vind het wel goed dat ze dan ons een beetje beschermen.”
(Indonesische vrouw)
Onderzoeker: “Hoe voelt dat voor u dat u dat u weinig contact had?”
Deelnemer: “Niet leuk! Niet leuk! Alleen ja, Ik kan hier niks doen. Gelukkig, zij
[kinderen] leven en hun hebben eigen gezin. Dan wij moeten vrede hebben met
dingen wat wij hebben en dan hoeven wij niet te klagen.” (Montenegrijnse vrouw)
Hoewel sommige deelnemers het niet eens waren met de genomen maatregelen,
accepteerden de meesten ze wel. De meesten vonden de maatregelen noodzakelijk
en vonden dat de overheid uitstekend werk had geleverd.
Tolk: “Mijn moeder zegt dat we de overheid begrijpen. Dat is het onderdanige
deel van ons.” (Montenegrijnse vrouw)

18
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

Ook vonden deelnemers troost en steun in hun geloof.
“Ik dacht ik geef me aan de Heer hè. Ik hoef niet bang te zijn.” (Molukse vrouw)

Probleemgerichte coping strategieën: omgang met maatregelen
De meeste deelnemers vonden manieren om met de maatregelen om te gaan. Ze
onderhielden sociaal contact met familieleden en vrienden door middel van telefoon- en videogesprekken, wat ze een goed alternatief vonden.
 “Wij hebben heel veel sociale contacten natuurlijk, maar ja, Het is op afstand, hè?
Dus videobellen en toch elkaar zien via de video …..”. (Indonesische man)
Deelnemers zochten bewust naar strategieën om gezond te blijven, zoals het
behouden van het dagelijkse ritme, het eten van gezonde voeding, luisteren naar
muziek en het beoefenen van hobby’s. Sommigen bleven lichamelijk actief door
te wandelen, huishoudelijke taken te doen of anderen te helpen. Zij vonden alter­
natieven om het geloof te belijden als ze niet naar de kerk of moskee konden gaan.
Deelnemer: “Ik wandel”. Tolk: “Mijn vader had echt een vaste routine... en elke
ochtend wandelde hij... Hij onderhield tuintjes voor de mensen die dat niet
konden.” (Montenegrijnse man)
“Ja, dan krijgen we ook van die appjes…. We bidden samen... twee keer per
dag... We wensen elkaar een gezegende dag (...). Nee wat dat betreft is prima”.
(­Surinaamse vrouw)

Discussie
In deze studie stonden de ervaringen van oudere Nederlandse thuiswonende
migranten met de COVID-19 periode en de overheidsmaatregelen centraal. De pandemische periode werd voornamelijk als negatief ervaren. Deelnemers ervaarden geen
ernstige verslechtering van hun lichamelijke gezondheid, maar de periode had wel
psychische gevolgen voor hen, zoals angst- en depressieve gevoelens. Bovendien
hadden de maatregelen veel invloed op hun sociale leven. Zij ontwikkelden emotiegerichte en probleemgerichte copingstrategieën om hiermee om te gaan.
 De ervaringen van oudere migranten werden mede beïnvloed doordat de deel­nemers
in een ander land geboren zijn. Voor een deel kwamen de ervaringen overeen met
die van thuiswonende ouderen met een Nederlandse achtergrond.14,15 Zo ervaarden
beide groepen een gevoel van eenzaamheid, waren ze beiden a
­fhankelijk van

19
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

mantelzorgers en ervaarden ze het gemis van de nabijheid van familie. In tegenstelling tot eerdere studies,14,15 waren deelnemers in deze studie niet bang om besmet
te raken, omdat ze zich aan de maatregelen hielden en gevaccineerd waren, wat hen
het vertrouwen gaf dat ze tegen COVID-19 beschermd waren.
Een duidelijk verschil tussen migranten en ouderen met een Nederlandse achtergrond dat gevonden werd was, dat bij een aantal deelnemers gevoelens van angst
versterkt dan wel veroorzaakt werden door negatieve ervaringen in het verleden,
omdat voor een deel van de migranten het land van herkomst niet veilig was. Negatieve ervaringen uit het verleden met betrekking tot onderdrukking en oorlog
werden door voormalige vluchtelingen herbeleefd. Liddell et al. vonden eveneens
dat vluchtelingen meer getroffen werden door de pandemie en dat deze vroegere
trauma’s opriep. 25 Zij stelden een sterke associatie vast tussen herinneringen die
COVID-19 opriep aan eerdere trauma’s en ernstige psychische klachten. Ook in de
huidige studie vonden we dat trauma’s die lang geleden plaatsgevonden hadden,
deze in de COVID periode opnieuw beleefd werden en angst opriepen.
 Daarnaast gaven de geïnterviewde ouderen aan door de taalbarrière moeite te
hebben met het begrijpen van de maatregelen. Familieleden moesten de maatregelen
uitleggen en zorgen voor de naleving ervan. Deelnemers aan onze studie hadden
graag gewild dat de informatie over de maatregelen tegen COVID-19 in eenvoudiger
bewoordingen en bij voorkeur in hun moedertaal werd uitgelegd. Deze bevinding
onderschrijft de conclusies van Diamond et al. 26 en Wang et al., 27 die vonden dat
duidelijke communicatie essentieel is om de verspreiding van COVID-19 tegen te
gaan en de verspreiding van onjuiste informatie te voorkomen. Culturele tradities
sloten niet altijd aan bij deze maatregelen. De deelnemers waren gewend omringd
te zijn door familieleden of leden van de gemeenschap28 en vertrouwden op de steun
van hun familieleden. Dit werd door de maatregelen beperkt. 29 Ondanks dat zij bang
waren om anderen te besmetten hadden zij graag gewild dat de maat­regelen hen in
de gelegenheid hadden gesteld hun culturele tradities te kunnen blijven beoefenen
en familieleden in hun geboorteland hadden kunnen blijven bezoeken. Zij vertelden
moeite te hebben met sociale isolatie. Net als Sealy et al. vonden we een beperkte
mate van fysieke achteruitgang, maar meer sociale problemen. En eveneens vonden
we dat deelnemers aan onze studie face-to-face contact met hun familieleden als
een groot gemis ervaarden.5
De helft van de deelnemers aan de huidige studie had voor de pandemie al fysieke
en/of psychische problemen en was al beperkt in hun sociale activiteiten. Voor deze
deelnemers hadden maatregelen zoals sociaal isolement en afstand houden nog
meer negatieve impact op hun sociale leven. De weinige sociale activiteiten die zij

20
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

nog hadden verdwenen nu helemaal, wat de eenzaamheid vergrootte. Over het algemeen waren oudere migranten echter flexibel. Ze werden nog steeds, op afstand,
geholpen door familieleden en ontwikkelden strategieën om met de maatregelen
om te gaan.
 Sterkten en beperkingen
De diversiteit in herkomst van de migranten in dit onderzoek is een van de sterke
aspecten van deze studie. Er was een aanzienlijke variatie in de leeftijden, nationaliteiten, verblijfsduur in Nederland, en religies van de deelnemers. Daardoor bieden
de resultaten een breed inzicht in de ervaringen van oudere migranten, waarbij
­traumatische ervaringen als opvallend aspect in de beleving van de pandemie­
maatregelen door oudere migranten naar boven kwamen. De interviews vonden
twee jaar na het begin van de pandemie plaats. Zo hadden de deelnemers tijd om
te reflecteren op een langere periode en op verschillende fasen van de pandemie.
Terugkijkend werd de periode, ondanks versoepeling van de maatregelen, nog steeds
als erg negatief ervaren, hadden deelnemers nog steeds gevoelens van angst, maar
gaven zij aan manieren te hebben gevonden om ermee om te gaan en berustten
zij meer in de situatie. Verschillende maatregelen werden genomen om de kwaliteit
van het onderzoek te garanderen, zoals het gebruik van de COREQ-checklist,18 het
opnemen van veldnotities tijdens en na de interviews, het controleren van de transcripten door deelnemers en triangulatie tijdens de thematische analyse.
 De taalbarrière was een beperking van het onderzoek. De interviews werden niet
altijd afgenomen in de moedertaal van de deelnemers. Daardoor was het uiten van
diepere gevoelens moeilijker voor hen. Een informele tolk, meestal een familielid,
nam indien nodig deel aan het interview. Risico daarbij is dat informatie niet goed
vertaald werd en/of dat het familielid eerder een eigen subjectieve waarneming
heeft beschreven. Uit onze interviews waarbij een familielid aanwezig was, kregen
we wel meer diepgaande informatie, omdat deze informele tolken zich goed konden
uitdrukken in het Nederlands en goed op de hoogte waren van de emoties van de
deelnemers tijdens de pandemie. Echtparen werden tegelijkertijd in dezelfde ruimte
geïnterviewd. Hoewel de vragen afzonderlijk aan beide partners werden gesteld en
beantwoord, is het mogelijk dat zij elkaar hebben beïnvloed. Echter gaven zij ook
zeer persoonlijke antwoorden en benoemden verschillen als deze er waren. Tot slot
kan de manier van werven, via zorgprofessionals, van invloed zijn geweest op het feit
dat er veel deelnemers waren met reeds bestaande lichamelijke klachten en het feit
dat de helft van de deelnemers al thuiszorg ontving voor de start van de pandemie.
Mogelijk dat er daardoor weinig lichamelijke achteruitgang ervaren werd, hoewel
men ook zou kunnen verwachten dat deze kwetsbare groep juist meer lichamelijke
achteruitgang zou ervaren door het wegvallen van dagbesteding en therapie.
 21
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie

Conclusies
De resultaten geven een beeld van de wijze waarop ouderen met een migratie­
achtergrond de maatregelen tijdens de eerste twee jaar van de COVID-19 pandemie
hebben ervaren. De ervaringen waren grotendeels negatief en de COVID maat­
regelen hadden gevolgen voor hun culturele gebruiken, zoals het niet meer begraven
kunnen worden in het land van herkomst. De ouderen vonden echter copingstrategieën om ermee om te gaan. Ook riepen de maatregelen, die als gevolg van Covid
genomen werden, bij een aantal deelnemers herinneringen aan traumatische
ervaringen uit het verleden op, zoals: verlies van kinderen, oorlogservaringen of
een streng regime in het land van herkomst. Dit leidde tot gevoelens van angst en
depressie. De resultaten geven inzicht in de invloed van de maatregelen op culturele tradities, gebruiken, eerdere ervaringen en het feit dat migranten meestal nog
familie in het buitenland hebben. Dit onderzoek betreft een kleine groep migranten.
Vervolgonderzoek onder een grotere groep migranten met verschillende migratieachtergronden kan meer inzicht geven in de ervaringen en eventuele verschillen
tussen deze groepen. Inzichten uit dit onderzoek en eventueel vervolgonderzoek
zouden gebruikt kunnen worden om meer in te kunnen spelen op de behoeften van
migrantengroepen ten tijde van een pandemie.
Dankwoord
Een woord van dank gaat uit naar het Talmalectoraat van NHL/Stenden, die het voor
mij mogelijk hebben gemaakt het onderzoek uit te voeren.
Financiering
Dit werk werd ondersteund door FAITH-onderzoek (subsidienummer SIA.COV.01.001).
De financierende bron was niet betrokken bij het schrijven van het manuscript of de
beslissing om in te dienen voor publicatie. De corresponderende auteur had volledige toegang tot alle gegevens en was eindverantwoordelijk voor de beslissing om
het manuscript te publiceren.
 Referenties

1. Heid AR, Cartwright F, Wilson-Genderson M, et al. Challenges Experienced by Older
People During the Initial Months of the COVID-19 Pandemic. The Gerontologist. 2021 Jan
21;61(1):48-58. DOI: 10.1093/geront/gnaa138.
2. Ferreira LN, Pereira LN, da Fé Brás M, et al. Quality of life under the COVID-19 quarantine.
Qual Life Res. 2021 Jan 2;30(5):1389-1405. DOI: 10.1007/s11136-020-02724-x.
22
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

3. Bidzan-Bluma I, Bidzan M, Jurek P, et al. A Polish and German Population Study of Quality
of Life, Well-Being, and Life Satisfaction in Older Adults During the COVID-19 Pandemic.
­Frontiers in Psychiatry. 2020 Nov 17;11:585813. DOI: 10.3389/fpsyt.2020.585813.
4. de Klerk M, Olsthoorn M, Plaisier I, et al. Maatschappelijke gevolgen van corona. Verwachte
gevolgen van corona voor sociale contacten en sociaal gedrag (bijlage D), March 3, 2021.
[Internet]. https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2021/03/03/een-jaar-met-corona.
[geraadpleegd 17 oktober 2021].
5. Sealy MJ, van der Lucht F, van Munster BC, et al. Frailty among Older People during the First
Wave of the COVID-19 Pandemic in The Netherlands. Int J Environ Res Public Health. 2022
Mar 19;19(6):3669. DOI: 10.3390/ijerph19063669.
6. Kraaij-Dirkzwager MM, Tromp MUY, van der Torn P. COVID-19: over welke mensen maken
we ons extra zorgen? TSG Tijdschr Gezondheidswet. 2020 December 18; Published online.
DOI: 10.1007/s12508-020-00290-8.
7. Cigiloglu A, Ozturk ZA, Efendioglu EM. How have older adults reacted to coronavirus
disease 2019? Psychogeriatrics. 2021 Jan;21(1):112-117. DOI: 10.1111/psyg.12639.
8. Gerst-Emerson K, Jayawardhana J. Loneliness as a Public Health Issue: The Impact of Loneliness on Health Care Utilization Among Older Adults. American journal of public health
(1971). 2015 May;105(5):1013-9. DOI: 10.2105/AJPH.2014.302427.
9. Berger E, van Duin M, van Hemert D, et al. Experts aan het woord: effecten van de corona­
crisis. https://www.ifv.nl/kennisplein/Documents/20200610-IFV-Experts-aan-het-woordeffecten-van-de-coronacrisis.pdf (2020) [geraadpleegd 10 juni 2020].
 10. Rijksoverheid. De Staat van Migratie 2021. [Internet] Available from: https://www.rijks​
overheid.nl/documenten/rapporten/2021/07/07/staat-van-migratie-2021 (2021). [geraadpleegd 25 april 2022].
11. Stronk K, Prins M, Agyemang C. Bevolkingsgroepen met migratieachtergrond zwaarder
getroffen door Covid-19. GGD Amsterdam. 2020 April. [Internet]. https://www.ggd.
amsterdam.nl/publish/pages/472722/bijlage_1_uitlomsten_helius_onderzoek_policy_
brief_etniciteit_en_covid-19.pdf [geraadpleegd 17 oktober 2021].
12. Agyemang C, Richters A, Jolani S, et al. Ethnic minority status as social determinant for
COVID-19 infection, hospitalisation, severity, ICU admission and deaths in the early phase
of the pandemic: a meta-analysis. BMJ Global Health, 6:e007433. DOI: 10.1136/bmjgh-2021007433.
13. Yen DA, Cappellini B, Yang H, et al. Coping with Coping: International Migrants’ Experiences
of the Covid-19 Lockdown in the UK. British Journal of Management. 2021 May;32(4):12191241. DOI: 10.1111/1467-8551.12512.
14. Lemos Dekker N, Doolan R, Christiani A, et al. De impact van de coronamaatregelen op kwetsbare ouderen en mantelzorgers. Ben Sajet Centrum. (2020) [Internet]
ht tp://bensajetcentrum.nl/assets/2020/07/Rappor t _onderzoek-BenSajetCentrum_
impactcoronamaatregelen.pdf [geraadpleegd 23 december 2023].
15. Stolte E, Steinmetz S, van der Roest H, et al. De sociale situatie van zelfstandig wonende
ouderen in mei 2020, tijdens het hoogtepunt van de coronacrisis. Faculteit der
Sociale Wetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam; Faculteit der Maatschappij- en
Gedragswetenschappen, Universiteit van Amsterdam; Programma Ouderen, Trimbos-­
instituut, Utrecht. (30 juni 2020) [Internet]. https://www.coronatijden.nl/wp-content/
uploads/2020/08/200630-policy-brief-based-on-liss-1.pdf [geraadpleegd 23 december
2023].
23
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950

16. Harroui S, Conkova N, Fokkema F. De impact van het COVID-19 virus op het dagelijkse leven
van Marokkaanse migrantenouderen. Geron. 12 juni 2020;22(2).
17. Pan H, Fokkema T, Switsers L, et al. Older Chinese migrants in coronavirus pandemic:
explor­
ing risk and protective factors to increased loneliness. Eur J Ageing. 2021 May
4;18(2):207-215. DOI: 10.1007/s10433-021-00625-7.
18. Faith research. Ouderenzorg. Onderzoeksproject kwetsbaarheid tijdens de corona­
pandemie. [Internet].
https://www.faithresearch.nl/projecten/ouderenzorg (2021)
[geraadpleegd 6 November 2021].
 19. Tong A, Sainsbury P, Craig J. Consolidated criteria for reporting qualitative research
(COREQ): a 32-item checklist for interviews and focus groups. Int J Qual Health Care. 2007
Sep 14;19(6):349-357. DOI: 10.1093/intqhc/mzm042.
20. Creswell JW, Poth CN. Qualitative inquiry and research design. Choosing among five ­approaches.
4th ed. Thousand Oaks, California, US: Sage Publications Ltd, 2018.
21. Evers J. Kwalitatief interviewen: kunst én kunde. 2nd ed. Amsterdam: Boom Lemma uitgevers,
2015, p.68.
22. Braun V, Clarke V. Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychol­ogy.
2006 Jan;3(2): 77-101. DOI: 10.1191/1478088706qp063oa.
23. KNAW, NFU, NWO, TO2-federatie, Vereniging Hogescholen, VSNU. Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit. https://doi.org/10.17026/dans-2cj-nvwu; 2018.
24. Stanisławski K. The Coping Circumplex Model: An Integrative Model of the Structure of
Coping With Stress. Front Psychol. 10:694. 2019 April 16. DOI: 10.3389/fpsyg.2019.00694.
25. Liddell BJ, O’Donnell M, Bryant RA, et al. The association between COVID-19 related
­s tressors and mental health in refugees living in Australia. Eur J Psychotraumatol. 2021
Aug 18;12(1):1947564. DOI: 10.1080/20008198.2021.1947564.
26. Diamond LC, Jacobs EA, Karliner L. Providing equitable care to patients with limited
dominant language proficiency amid the COVID-19 pandemic. Patient Educ Couns. 2020
Aug;103(8):1451-1452. DOI: 10.1016/j.pec.2020.05.028.
27. Wang C, Tian Q, Zhao P, et al. Disease knowledge and attitudes during the COVID-19
epidemic among international migrants in China: a national cross-sectional study. Int J Biol
Sci. 2020 Aug;103(8):1451-1452. DOI: 10.7150/ijbs.47075.
28. Fokkema T, Ciobanu RO. Older migrants and loneliness: scanning the field and looking
forward. European journal of ageing. 2021 Aug 4;18(3):1-7. DOI: 10.1007/s10433-02100646-2.
29. de Valk HAG, Schans D. They ought to do this for their parents’: perceptions of filial obligations among immigrant and Dutch older people. Ageing & Society. 2008 Jan;28:49-66.
24
Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie – DOI: 10.54195/tgg.17950.
