Marjoleine Kars, Bloed in de rivier. Het onbekende verhaal van de massale slavenopstand in een Nederlandse kolonie
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 137 (2022) | review 25

Marjoleine Kars, Bloed in de rivier. Het onbekende verhaal van de massale slavenopstand in een
Nederlandse kolonie (Amsterdam/Antwerpen: Atlas Contact, 2021, 356 pp., isbn 9789045041926).
Op 27 februari 1763 brak een opstand uit onder de tot slaaf gemaakte
bevolking van Berbice, een kleine buurkolonie van Suriname, gelegen in
het huidige Guyana. Gedurende meer dan een jaar leefden de inwoners van
Afrikaanse afkomst in deze Nederlandse kolonie in een zwaar bevochten
vrijheid, totdat een combinatie van hongersnood, interne verdeeldheid en
een gebundelde troepenmacht van koloniale overheersers en hun inheemse
bondgenoten een einde aan de rebellie maakte. De revolte van 1763-1764 was
een van de eerste grootschalige en langdurige opstanden tegen het Atlantische
plantage- en slavernijsysteem, en verreweg de grootste in de Nederlandse
slavernijgeschiedenis. Desondanks is er tot nu toe opvallend weinig over
geschreven. Marjoleine Kars (University of Maryland) brengt hier verandering
in met Bloed in de Rivier, de Nederlandse editie van Blood on the River. A Chronicle
of Mutiny and Freedom on the Wild Coast, vertaald door Nannie de Nijs BikPlasman en Albert Witteveen.
 Het boek volgt een grotendeels chronologische structuur. Na een
ouverture waarin Kars een kleinschalige opstand in het door ziekte en honger
geteisterde Berbice van 1762 beschrijft – een ‘generale repetitie’ voor de grote
uitbraak van een jaar later – legt ze door middel van een historisch overzicht
van de kolonie uit hoe Berbice, een evenzeer gewelddadige alsook kwetsbare
openluchtgevangenis, tot dit punt was gekomen. Daarna volgen twaalf
hoofdstukken het verloop van de grote opstand. Kars begint bij de eerste
razendsnel uitbreidende plantagerevoltes die leidden tot een haastige vlucht
van Europeanen in het vroege voorjaar van 1763. Vervolgens besteedt ze
aandacht aan de onderhandelingspogingen tussen gouverneur Wolfert Simon
van Hoogenheim en rebellenleiders Coffij en Accara terwijl buurkolonies
te hulp schieten. Dan volgt het langzaam keren van het tij, wanneer tegen
het einde van 1763 hulptroepen uit de Republiek arriveren. Het einde, zo
maakt Kars duidelijk, kwam niet met een resolute overwinning voor de
kolonisator, maar druppelsgewijs. Het zou nog tot de lente van 1764 duren
voordat alle opstandelingen zich uit wanhoop hadden overgeven dan wel
waren gedood of gevangengenomen. Nog tot het einde van dat jaar was de
koloniale overheid bezig met het ondervragen, veroordelen, en executeren
van vermeende schuldigen, tot gouverneur Van Hoogenheim op 15 december
1764 een algehele amnestie afkondigde. Het boek leest als een thriller,
verrijkt door Kars’ grote aandacht voor detail zoals kleding, scheldpartijen,
muggen, overstroomde tuinen, afgebrande plantages en gruwelijke straffen.
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.12458 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

Ze brengt hiermee een wereld tot leven waarin zowel het fysiek ongemak als
de wanhoop en doodsangst die vele betrokkenen ervaren moeten hebben bijna
voelbaar zijn.
 Bijzonder sterk aan Kars’ analyse is de aandacht voor de verschillende
perspectieven in de opstand, die veel verder gaat dan alleen de scheidslijn
tussen opstandelingen en koloniale overheersers. De in slavernij levende
bevolking van Berbice was geen homogene groep die unaniem besloot aan
de opstand mee te doen. Sommigen raakten tegen wil en dank betrokken,
anderen wisten zowel de opstandelingen als de koloniale tegenmacht enige
tijd te vermijden en zo zelf richting te geven aan hun kwetsbare vrijheid.
Zelfs onder de actieve rebellen waren de meningen over de beste gang van
zaken verdeeld. Een belangrijk dilemma, waarin Kars terecht een parallel
trekt met andere opstanden zoals de Haïtiaanse Revolutie, was de keuze
tussen een bestaan zoals de Marrons in Suriname, grotendeels afgekeerd
van het bredere Atlantische systeem, en een poging tot deelname aan dat
systeem door plantages over te nemen en er handelsgewassen voor de export
te verbouwen. Rebellenleider Coffij was een voorstander van deze tweede
keuze en deed zelfs een voorstel aan de gouverneur om de kolonie in tweeën
te verdelen. Aangezien gedwongen arbeid nodig zou zijn om dergelijke
productie mogelijk te maken ontstond een nieuwe scheidslijn, dit keer tussen
rebellen die zelf slavenhouders werden en mensen die opnieuw tot slaaf
gemaakt werden. Opvallend in deze interne verschillen was de rol van sekse,
leeftijd, en herkomst. Vrouwen, kinderen en ouderen waren eerder geneigd
tot ontduiking van de opstand dan jonge mannen. Mensen die in Afrika
opgegroeid waren, zo laat Kars zien, kwamen ook tegenover creolen te staan.
Afrikanen, en vooral de ‘Amina’ (mensen van de Goudkust), waren in grotere
mate actief betrokken bij de opstand en maakten in veel gevallen de meer in
het koloniale systeem geïntegreerde creolen tot hun slaven.
 Ook de Europese groep was niet homogeen. Al vanaf het begin van
de revolte heerste er verdeeldheid onder de kolonisten. Dit blijkt onder
meer uit de gefrustreerde rapportages van de gouverneur, die slechts weinig
planters bereid kon vinden te blijven om de kolonie te verdedigen. Ook de
muiterij van een regiment uit Suriname gestuurde Europese soldaten, die
zich aansloten bij de rebellen na zich tegen hun officieren gekeerd te hebben,
laat zien dat de raciale kloof en witte solidariteit op gespannen voet stonden
met klassenverschillen. Het in kaart brengen van al deze perspectieven is
geen gemakkelijke opgave, aangezien het beschikbare bronmateriaal vrijwel
volledig van de hand van de koloniale autoriteiten komt. Desondanks weet
Kars, door tussen de regels te lezen en haar analyse van de ruim negenhonderd
ondervragingen van gevangen opstandelingen door de koloniale overheid aan
te vullen met een gedegen contextualisering, een beredeneerde voorstelling
te maken van de beweegredenen van diverse partijen – niet alleen van
het Nederlandse gezag, maar ook van de rebellen, soldaten, inheemse
bondgenoten en onvrijwillig betrokkenen.
 Het boek laat op zeer intieme wijze de dynamiek van een
vrijheidsstrijd zien en benadrukt daarbij de vindingrijkheid en veerkracht
van mensen die hun leven in slavernij niet accepteerden. Wanneer de auteur
de balans opmaakt en de opstand in bredere historische ontwikkelingen
plaatst, is ze echter pessimistisch. Zoals de in de kop gedrukte rebellie van
1762 als ‘generale repetitie’ van de grote opstand in Berbice beschouwd kan
worden, zo ziet Kars het verloop van de opstand in Berbice als een ‘voorbode’
van latere revoltes in de Atlantische wereld, die op één uitzondering na (Haïti)
allemaal aan de gebundelde tegenstand van het intercontinentale kapitalisme
bezweken. Er zijn goede redenen voor dit pessimisme: de slavernij bleef na
het uiteenvallen van de opstand niet alleen voortbestaan in Berbice, maar
breidde zich vanaf 1803 zelfs uit onder het latere Britse bestuur. Ook na het
afschaffen van de slavenhandel, en zelfs na de uiteindelijke emancipatie in
1834, bleven vormen van arbeidsuitbuiting bestaan en was zelfbeschikking
voor vrijgemaakte boeren moeilijk.
 Toch dient de vraag zich aan of deze conclusie de verworvenheden van
de rebellen niet tekortdoet: de opstand in Berbice had op niet te miskennen
wijze duidelijk gemaakt aan het koloniaal gezag dat er grenzen waren aan de
wreedheden en uitbuiting waaraan in slavernij levende werkkrachten zonder
desastreuze gevolgen blootgesteld konden worden. De vraag in hoeverre een
dergelijk besef als gevolg van opstanden zoals die in Berbice heeft bijgedragen
aan zowel hervormingen binnen het slavernijsysteem als de uiteindelijke
afschaffing ervan in Nederlandse en andere koloniën is het onderwerp van
een centraal debat in de hedendaagse internationale geschiedschrijving over
de slavernij.1 Hoewel de indirecte effecten van de (mislukte) pogingen tot
zelfbeschikking in Berbice buiten de reikwijdte van het boek liggen, draagt
het boek wel op andere manieren bij aan dit debat door te illustreren dat er
niet over één eenduidige vorm van weerstand tegen het slavernijsysteem
gesproken kan worden. Bloed in de Rivier verandert zo een vergeten hoofdstuk
uit de geschiedenis in een bijzonder rijke blik op zowel het Nederlandse
koloniale verleden als de bredere dynamiek tussen slavernij en verzet.
Sophie Rose, Universiteit Leiden

1

Dit debat is terug te leiden tot Eric Williams’

meer recente discussie is te vinden in Seymour

Capitalism and Slavery, waarin hij stelde dat

Drescher en Piet Emmer (reds.), Who Abolished

de keuze lag tussen ‘emancipatie van bovenaf

Slavery? Slave Revolts and Abolitionism: a debate

of emancipatie van onderaf’. Eric Williams,

with João Pedro Marques (New York/Oxford 2010).
Capitalism and Slavery (Chapel Hill 1944) 208. Een.
