Hoger Onderwijs als publieke voorziening
Sterker nog: het zijn de instellingen die het verhaal voor de toekomst in handen hebben
door de studenten en medewerkers de ruimte te geven om binnen die instellingen hun
sporen na te laten en gezamenlijk te komen met een propositie die ook de overheid een
visie op de toekomst van het hoger onderwijs geeft.
Noten

1
2

3
4

5
6

7

8
9
10
11
12
13

Democracy in America, Book Four, Chapter viii, Penguin Random House, 1994 (1838).
Zie bijvoorbeeld José van Dijck, The Culture of Connectivity, Oxford University Press, 2013,
en de waarschuwende woorden van Bert van der Zwaan, Opinie: Bestuurders opgelet! Private investeerders nemen langzaam publieke hoger onderwijs over, de Volkskrant, 28 juli
2021.
Opgenomen in Jerome Kohn (ed), Between Past and Future, Penguin Random House, 2006
(Chapter 5).
Op dit punt doe ik – overigens met dank aan de redactie van deze uitgave – in het bijzonder
een beroep op haar essay ‘On Revolution’, Penguin Books, 2006 (1962), en de bundel ‘Crises
of the Republic’, Mariner Books, 1972 (waarin o.a. het essay ‘Lying in Politics’).
The Origins of Totalitarianism, Harvest/hjb Book, 1973 (1951); The Human Condition, The
University of Chicago Press, 1958; Penguin Books 1977 (1963).
In haar woorden: ‘A crisis forces us back to the questions themselves and requires from us
either new or old answers, but in any case direct judgments. A crisis becomes a disaster
only when we respond to it with preformed judgments, that is, with prejudices. Such an
attitude not only sharpens the crisis but makes us forfeit the experience of reality and the
opportunity for reflection it provides’. Zie noot 3: Jerome Kohn (ed), p. 5.4.
 Naast het werk van Arendt zal ik hier overigens ook veelvuldig terugvallen op de socioloog
Richard Sennett, voor mij evenzeer een belangrijke bron van inspiratie. Sennett staat met
beide benen in onze tijd en analyseert haarfijn de tekenen van de tijd: de samenhang tussen
respect, gezag, vakmanschap en de invloed van de concrete leefomgeving. De verschillende
delen van zijn onderzoek komen samen in zijn The Culture of the New Capitalism, Yale
University Press, 2007.
Zie bijvoorbeeld Irene Vallejo, Papyrus, Meulenhoff Boekerij, 2021; Jenny Uglow, The Lunar
men, Faber & Faber, 2010; Zygmunt Bauman, Liquid Modernity, John Wiley and Sons, 2013.
Zie noot 3.
The Beautiful Risk of Education, Routledge, 2016.
James G. March & Johan P. Olsen, Rediscovering Institutions, The Free Press, 1989, p. 47.
Zie noot 5.
Zie ook Markus Gabriel, Moralischer Fortschritt in dunklen Zeiten Universale Werte für das
21. Jahrhundert, Ullstein Buchverlage, 2020, beroept zich in dit verband op de categorische

DE JONG (2022), TIJDSCHRIFT VOOR HOGER ONDERWIJS 40

HOGER ONDERWIJS ALS PUBLIEKE VOORZIENING

14

15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25

26

27
28

29
30

31

34

imperatief van Immanuel Kant als universele (over en altijd geldende) waarde, maar hij
laat ook zien dat ook deze waarde in verschillende contexten verschillende antwoorden
mogelijk maakt.
Iets wat door Hannah Arendt scherp is geanalyseerd, eerst in haar ‘On Revolution’ (zie noot
4). Sterker dan elders plaatst ze hierbij de sociale rationaliteit en de politieke rationaliteit
tegenover elkaar en benadrukt ze het belang van correcties op de politieke besluitvorming
vanuit de maatschappij.
Authority, Cambridge University Press, 2013.
Autoriteit, De Bezige Bij, 2015.
Aldus het briljante essay van Isaiah Berlin, Two Concepts of Liberty, opgenomen in diens
Four essays on Liberty, Oxford University Press, 1969.
 The Great Transformation (The political and Economic Origins of Our Time), Beacon Press,
2001 (1944).
The Value of Everything, Public Affairs, 2018.
The Rise of Meritocracy, Routledge, 1994 (1958), p. 13.
https://www.cbs.nl/nl‑nl/nieuws/2018/40/50‑jaar‑mammoetwet‑bijna‑iedereen‑gaat‑nu‑na
ar‑school (laatst geraadpleegd op 31-08-2021).
Zie over dit thema het interessante advies van de Onderwijsraad, Doorgeschoten differentiatie in het onderwijsstelsel, Onderwijsraad 2019.
Dat de uitwerking van de maatregelen verschilt door het wegvallen van de leerplicht zal
overigens duidelijk zijn.
Amsterdam University Press, 1998. Ook open toegankelijk via www.dbnl.org
De trend wordt schijnbaar gekeerd door regelgeving zoals de Regeling en Beleidsregels
Fusietoets in het Onderwijs 2017. Zoals o.a. Jos Blank in zijn enige jaren daarvoor uitgesproken oratie (Illusies over fusies, Erasmus Universiteit 2015) aangeeft is het vraagstuk vele
malen complexer dan uit dit besluit blijkt.
Een (zelf)kritische terugblik op de beleidsnota en de relatie met tussen idealen, beleid
en wetgeving komt van de hand van Ferdinand Mertens, Hoger Onderwijs Autonomie en
Kwaliteit (hoak) nota 25 jaar, ntor 1(2011) pp. 61–66. Nog steeds lezenswaardig.
Ongevraagd advies over de ministeriële verantwoordelijkheid, Bijlage Kamerstukken ii,
35300, nr. 78, par. 3.3.
Over dit fenomeen zie Ben Jongbloed, Frans Kaiser, Frans van Vught and Don Westerheijden, Performance Agreements in Higher Education: A New Approach to Higher Education
Funding, in: Adrian Curaj, Ligia Deca and Remus Pricopie (ed), European Higher Education
Area: The Impact of Past and Future Policies, Springer, 2018.
Besluit van 31 oktober 2012, art. 9 lid 2.
Ondanks verschillende adviezen op dit punt. Zie de Stelselrapportage 2016 van de Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek uit 2017 en het rapport van de Evaluatiecommissie prestatiebekostiging hoger onderwijs, Van Afvinken naar Aanvonken, uit 2017, maar
ook het advies van de AWTi, Het stelsel op scherp, uit 2019.
 Zie in dit kader ook nog eens het nog steeds breed gedragen en perspectiefrijke Advies

DE JONG (2022), TIJDSCHRIFT VOOR HOGER ONDERWIJS 40

HOGER ONDERWIJS ALS PUBLIEKE VOORZIENING

32
33

34
35
36
37
38

39
40

35

van de Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel, Differentiëren in Drievoud
(omwille van kwaliteit en verscheidenheid in het hoger onderwijs), ocw, 2010.
Zie noot 27.
Vincent Ostrom, Charles M. Tiebout and Robert Warren, The Organization of Government in
Metropolitan Areas: A Theoretical Inquiry, The American Political Science Review 55 (1961)
4, pp. 831–842; Elinor Ostrom, Background on the Institutional Analysis and Development
Framework, The Policy Studies Journal, 39 (2011) 1, pp. 7–27. De vertaling van deze theorie
naar het Nederlandse openbaar bestuur is te vinden in het werk van Theo A.J. Toonen,
Denken over Binnenlands Bestuur, vuga, 1987, en velen na hem.
Zie bijvoorbeeld de serieuze poging van Thomas Biebricher, The Political Theory of NeoLiberalism, Stanford University Press, 2018.
The Road to Serfdom, The University of Chicago Press/Routledge, 2007 (1944); The Constitution of Liberty, Routledge, 1993 (1960).
Zie noot 20.
https://europanetwerk.pvda.nl/nieuws/den‑uyl‑lezing‑1995‑wim‑kok‑we‑laten‑niemand‑los/
(laatst geraadpleegd op 12 september 2021).
Zie over dit thema Hannah Arendt in haar essay ‘Lying in Politics’, waarbij ze aan de hand
van de gang van zaken rond de Pentagon-papers (een rapport over de Vietnam-politiek van
de Verenigde Staten dat in 1971 openbaar werd) geheimhouding en leugens als standaard
instrumenten van politiek beschrijft. Zie noot 4.
Hans Boutellier, De Improvisatiemaatschappij: Over de Sociale Ordening van een Onbegrensde Wereld, Boom Lemma, 2011.
David Osborne and Ted Gaebler, Reinventing Government: How the Entrepreneurial Spirit
is Transforming the Public Sector, Addison-Wesley, 1992

DE JONG (2022), TIJDSCHRIFT VOOR HOGER ONDERWIJS 40.
