Hervonden stad 2015. 20e Jaarboek voor archeologie, bouwhistorie en restauratie in de gemeente Groningen
tisch identiteitsbeeld. De recente theorievorming over
het sociale en culturele begrip identiteit, met zijn ge­
laagdheid in ruimte, tijd en sociale diepte, en zijn wis­
selwerking tussen imago en zelfbeeld, is tot nu toe vrij­
wel geheel aan hen voorbijgegaan. Eigenlijk is dat ook
het geval in dit boek, waar door de complexe politieke,
historische en culturele ontwikkelingen van de stad
juist het identiteitsbeeld tot uitdagende vragen leidt.
Het werk presenteert zich per saldo dus als een boei­
ende en rijk gevulde, maar ondanks de verlokkende

titel tamelijk traditionele, naar binnen gerichte stads­
geschiedenis. Daar is op zichzelf niets mis mee en zo­
wel de Roermondenaren als de historici zullen er be­
slist blij mee zijn, maar het zou mooi zijn als het een
opstap blijkt naar vervolgstudies die de globaal ge­
schetste problematiek verdiepen, het beeld theore­
tisch onderbouwen en nieuwe dimensies aan de ana­
lyse toevoegen.
 Willem Frijhoff

R.H. Alma et al. (red.)

HERVONDEN STAD 2015
20E JAARBOEK VOOR ARCHEOLOGIE, BOUWHISTORIE EN
RESTAURATIE IN DE GEMEENTE GRONINGEN
Groningen (Stichting Monument & Materiaal en Dienst RO/EZ),
2015, 188 pp., ills. in kleur en z/w, issn 1386 0208, € 13,50

Dirk J. de Vries en Henry Kranenborg (red.)

ONZICHTBAAR ZWOLLE
ARCHEOLOGIE EN BOUWHISTORIE VAN DE STAD
Zwolle (Gemeente Zwolle i.s.m. SPA uitgevers) 2015, 372 pp.,
ills. in kleur en z/w, isbn 978 90 8932 126 8, € 34,95

B U L L E T I N K N O B 2 016 • 3

170

In 2015 verscheen de twintigste Hervonden stad, het
jaarboek voor archeologie, bouwhistorie en restaura­
tie van de gemeente Groningen en de Stichting Monu­
ment & Materiaal. Het jaarboek is een beproefd middel

om vanuit gemeentelijke context kennis met betrek­
king tot historisch onderzoek voor een breder (vak)pu­
bliek toegankelijk te maken. Ook andere steden dan
Groningen hebben in het verleden soortgelijke reek­

omgang met oude gebouwen in de stad. Na eerdere in­
ventarisaties werd in 2007 begonnen met een bouw­
historische inventarisatie van meer dan 400 objecten
in de stad, die mede tot de voorliggende publicatie
heeft geleid. onZichtbaar Zwolle is een veelzijdig the­
maboek over archeologie en bouwhistorie, waarin de
nieuwste inzichten omtrent de stadsontwikkeling en
tal van vondsten op met name bouwhistorisch gebied
worden gepresenteerd. Het boek zoekt daarmee aan­
sluiting op de vijfdelige reeks Archeologie en bouwhistorie in Zwolle, die tussen 1993 en 2005 werd uitgege­
ven, en biedt bovendien een aanvulling vanuit
historisch-materieel perspectief op de stadsgeschie­
denis die Jan ten Hove in 2005 onder de titel De geschiedenis van Zwolle publiceerde.
 Na een historiografische en methodische inleiding
wordt ingegaan op de stedelijke ontwikkeling tot 1400
vanuit archeologisch perspectief. Hierbij worden
vondstcomplexen vanaf de Karolingische periode in
chronologische volgorde en in een historisch kader ge­
presenteerd. Zwolle kreeg in 1230 stadsrechten, maar
van de eerste stadsmuur is nauwelijks iets teruggevon­
den en het tracé ervan is niet bekend. Een stadsbrand
in 1324 is slechts schriftelijk overgeleverd, hoewel de
stad daarna wel langzaam schijnt te zijn versteend. In
ieder geval zijn voorbeelden van stenen huizen uit de
tweede helft van de veertiende eeuw bewaard geble­
ven. Vermoed wordt dat ook kort na 1324 met de bouw
van de tweede stadsmuur is begonnen, waarna de stad
in de vijftiende eeuw aan de noordzijde nog enigszins
werd vergroot. In dit kader fascineert de vondst van
een bijna één meter dikke muur in een aantal panden
rond de oudste kerk, die het verloop van de eerste
stadsmuur zou kunnen markeren (p. 71-75).
 De bundel biedt artikelen over bij bouwhistorisch
onderzoek aangetroffen dwarshuizen, de muurhuizen
die vanaf de zeventiende eeuw aan de binnen- en bui­
tenzijde van de middeleeuwse stadsmuur werden ge­
bouwd en middeleeuwse huizen in de wijk Water­
straat. Een mooi artikel van Wijnand Bloemink en
Agnes Hemmes geeft gedetailleerd inzicht in de beves­
tiging van het Noordereiland in het begin van de
zeventiende eeuw en de daarop staande bebouwing
(p. 170-195). Jacco Vromen neemt meerdere bijdragen
voor zijn rekening, onder andere over de ontwikkeling
van de Nieuwe Markt, Dirk de Vries gaat in op de ge­
schiedenis van Melkmarkt 14, waarna Peter Boer
Zwolse kapconstructies van de late zestiende tot de la­
te negentiende eeuw belicht. Vanaf het midden van de
zeventiende eeuw werden de kappen in Zwolle steeds
vaker in rondhout uitgevoerd. De auteur zet deze kap­
pen in perspectief van andere Nederlandse steden en
schenkt aandacht aan hergebruik van ouder hout. Na
bijdragen over de geschiedenis van de leerindustrie,
bebouwing op de voormalige wallen en transforma­
ties in de Diezerstraat in de negentiende en twintigste
eeuw, wordt de bundel afgesloten met een artikel over

B U L L E T I N K N O B 2 016 • 3

sen opgezet, zoals de archeologische en bouwhistori­
sche kronieken van de gemeente Utrecht (1972-1992)
en de jaarboeken monumenten en archeologie van de
gemeente Amsterdam (2001-2011). Maar met uitzon­
dering van Groningen is geen enkele Nederlandse ge­
meente er in de afgelopen decennia in geslaagd een
reeks op te zetten die met zo’n ijzeren regelmaat ver­
schijnt en die wars van allerlei modieuze tendensen
laat zien welke onderzoeksresultaten archeologen en
bouwhistorici te bieden hebben – doorgaans in het ka­
der van lopende bouwprojecten. Alleen dit al verdient
groot respect.
 Het twintigste jaarboek Hervonden stad heeft veel te
bieden. Het jaarverslag archeologie over 2014 geeft,
evenals het jaarverslag bouwhistorie een overzicht van
de lopende projecten, waarin de belangrijkste resulta­
ten van veelal kortlopende onderzoeken en waarne­
mingen zijn beschreven. Het verslag van restauraties
laat een aantal successen zien, waaronder het integre­
ren van onderzoeksresultaten in het transformatie­
proces, maar ook de moeilijkheden, zoals het volbou­
wen van een monumentale kapconstructie of de
invulling van een binnenterrein.
Na deze drie overzichten bevat het jaarboek een aan­
tal artikelen gewijd aan bijzondere onderwerpen als
een nissengevel met visgraatvullingen, behorend bij
een fors stenen huis van rond 1300, die in een pand aan
de Oosterstraat schuil bleek te gaan. Deze spectacu­
laire vondst is nu een van drie voorbeelden van nissen­
gevels in een profane context in Noord-Nederland. De
gevel is opgemeten en gescand en de bouwgeschiede­
nis van het huis wordt uit de doeken gedaan, waarna
de gevel in bredere architectonische context wordt ge­
zet. Andere bijdragen zijn gewijd aan in Groningen ge­
slagen munten en de geschiedenis en restauratie van
een recentelijk herbestemde boerderij aan de Noord­
dijkerweg 12. Archeologische resten hiervan gaan te­
rug tot de veertiende of vijftiende eeuw; zestiendeeeuwse eikenhouten staanders werden in de huidige
negentiende-eeuwse constructie hergebruikt. Het
woonhuis werd in 1934 vernieuwd.
Een mooie bijdrage is gewijd aan twee opgegraven
Venetiaanse glazen. Dit glas werd vanaf de zestiende
eeuw in Antwerpen, Luik, Middelburg en Amsterdam
geproduceerd, maar ook in Bohemen en Silezië. De
in Groningen opgegraven exemplaren zijn waarschijn­
lijk afkomstig uit Duitsland. Overige artikelen zijn
gewijd aan de dooptuin van de Nieuwe Kerk, de ge­
schiedenis van Oude Boteringestraat 44, art-nouveau­
tegeltableaus en de restauratie van de Watertoren
Noord, die in 2014 in gebruik werd genomen als multi­
functionele theaterzaal.
 Van een heel ander kaliber is onZichtbaar Zwolle.
Kwam deze stad in 2015 vooral negatief in het nieuws
vanwege de sloop van de deels nog vijftiende- en zes­
tiende-eeuwse Tijlpanden aan de Melkmarkt, met de­
ze publicatie wordt een ander licht geworpen op de

171

naoorlogs erfgoed van de hand van Johan Teunis. De
artikelen in de bundel worden afgewisseld met tekst­
blokken over onderwerpen als het monumentende­
pot, beeldhouwwerk, schilderingen, kleurgebruik en
losse vondsten. Het boek bevat vele goede foto’s, histo­
rische afbeeldingen en heldere kaarten.
Zowel Hervonden stad als onZichtbaar Zwolle – hoe
verschillend beide bundels ook zijn – bieden een schat
aan kennis en gegevens. Hoewel beide in de eerste
plaats gaan over de gebouwen in de behandelde steden
Groningen en Zwolle zelf, is hun waarde niet beperkt
tot het lokale. Door de ontsluiting van onderzoek
wordt niet alleen verantwoording afgelegd van met ge­
meenschapsgelden uitgevoerd onderzoek, maar wordt
het mogelijk bredere verbanden te zien voor wat be­
treft bouw- en architectuurhistorische fenomenen en
ontwikkelingen van Nederlandse steden. De bundels
maken duidelijk hoezeer de materiële verschijnings­

B U L L E T I N K N O B 2 016 • 3

172

vorm van de geschiedenis zoals die in oude gebouwen
is neergeslagen – die echter in de vele stedenatlassen
en stadsgeschiedenissen meestal weinig aan bod
komt – uiteindelijk de werkelijke afspiegeling vormt
van de collectieve stedelijke geschiedenis.
De geschiedenis van Groningen en Zwolle is door
deze publicaties tastbaarder geworden, er kan worden
gereflecteerd en onderzocht waarin het bouwen in
Groningen of Zwolle verschilt van andere steden. Pu­
bliceren over lokaal onderzoek vanuit gemeentelijke
context is allerminst vanzelfsprekend. Voor de bouwen architectuurhistorische referentiecollectie van Ne­
derland is lokaal onderzoek echter van het grootste
belang. Beide bundels maken dit op een aantrekkelij­
ke manier duidelijk.
 Gabri van Tussenbroek.
