Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Dit was een onderneming die onder meer in Groningen in textiel handelde. Onder Povels leiding begon de Winkel van Sinkel in 1860 met de verkoop van uit Duitsland inge45
voerde herenconfectie. In de Winkel van Sinkel werd echter veel meer verkocht dan
manufacturen en kleding; er was een breed assortiment woningartikelen zoals gordijnen en tapijten. Reeds onder Sinkels leiding was de winkel eerder een warenhuis dan

271

272

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

een kledingzaak. Sinkel was daarmee een heel vroege voorloper van dit winkeltype. Pas
in 1852 werd in Parijs Au Bon Marché geopend.46 In 1885 maakten in Duitsland Tiets en
Wertheim van hun garen- en bandwinkels warenhuizen. Het warenhuis ontstond uit
een mengeling van de winkelpassages, zoals die er waren in Parijs, en de kleinere bazaars die in eerdere tijdvakken op het platteland hadden bestaan. De bazaars waren op
hun beurt geïnspireerd op de pakhuisverkoop. De pakhuizen van de Tödden zouden
voor dit winkeltype model hebben kunnen staan. Sinkel was met zijn grote bedrijf en
brede assortiment in ieder geval onmiskenbaar een pionier.
 Ofschoon Sinkel van aanvang af een zeer divers productenpakket voerde, werd het
pas een zaak waar alles te koop was, nadat in 1880 in Amsterdam het assortiment van
een overgenomen apotheek in de collectie werd opgenomen. Pas toen kwamen er,
naast ‘hoeden en petten en dameskorsetten’, ook ‘drop om te snoepen en pillen om te
poepen’.47
Naast winkels die de naam Sinkel droegen, opende Povel ook depots onder de
naam De Vlijt, die door derden werden geëxploiteerd en waar onder meer garen en
band, mutsen en schorten werden verkocht.48 In 1910 werd de Winkel van Sinkel geliquideerd. In het Utrechtse pand kwam de bank Vlaer en Kol en aan het eind van de
twintigste eeuw een horecagelegenheid met opnieuw de naam Winkel van Sinkel. De
aangrenzende tapijtzaak werd verkocht aan de Duitser Schumacher, die er een bioscoop in vestigde die er nu nog zit.
Het kosthuis van Sinkel
In de periode 1850-1859 werd het perceel van de Winkel van Sinkel in het bevolkingsregister aangeduid met nummer G 11/15.49 Reeds bij de aanleg van het bevolkingsregister
werden voor dit pand meerdere pagina’s uitgetrokken, waarmee geanticipeerd werd op
het grote verloop onder het personeel. De omvang van het personeel en het verloop dateerden reeds van voor de introductie van het bevolkingsregister in 1850. Personeelsomvang en -verloop waren echter nog groter dan verwacht, zodat inschrijvingen op
talloze vervolgpagina’s achter in het register noodzakelijk waren. Een tweede kosthuis
van Sinkel stond om de hoek van de winkel op de Ganzenmarkt. Dit was minder groot
en is minder lang gebruikt dan het interne kosthuis van de winkel.
 De Winkel van Sinkel in Utrecht stelde Duits personeel te werk, maar in de tweede
helft van de negentiende eeuw was het personeel niet meer volledig Duits. Sinkel had
mannen en vrouwen in dienst. Een kwart van het personeel bestond uit vrouwen, die in
het bevolkingsregister met winkeljuffrouw en met modiste werden aangeduid. De modistes, die kleding en hoeden maakten, zullen niet in de winkel hebben gewerkt, maar
in de daarbij horende ateliers. In de periode van 1860 tot 1879 werden er 238 mensen
ingeschreven op het adres van het kosthuis van de winkel. Er was overlap met het personeel van andere grote winkelbedrijven, zoals Peek & Cloppenburg. Dezelfde Duitse
immigranten woonden afwisselend in de verschillende kosthuizen. Bovendien duiken

Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

mensen, die als winkelbediende in Utrecht stonden ingeschreven, veelvuldig op in andere steden, zoals Amsterdam en Rotterdam.
In de Winkel van Sinkel in Utrecht was de dagelijkse leiding in handen van Joseph
Stuckenborg, die in 1823 werd geboren in Dinklage en in 1853 uit Amsterdam naar
Utrecht kwam.50 Onder zijn leiding had het personeel een sterk Duitse inslag. Tussen
1850 en 1859 werden 38 Duitse winkelbediendes ingeschreven op het adres van de
winkel. Zij waren allen katholiek en kwamen vrijwel allemaal uit Oldenburg.
 Na de dood van Stuckenborg in 1875, kwam de Utrechtse Winkel van Sinkel onder
leiding van H.L.P. Povel, een zoon van Anton Povel, geboren in Amsterdam. Hij was getrouwd met een Franse vrouw en zijn kinderen waren in Engeland geboren. Bij hem zien
we het migratiegedrag dat zo typerend was voor de zogenaamde tweede generatie winkeliers. Zij woonden afwisselend in de grote steden van Europa en daarbuiten. Onder de
leiding van de tweede generatie Povel, nam het Duitse karakter van het bedrijf snel af.
Onder het personeel van Sinkel waren verschillende mensen die later zelf een modezaak of manufacturenhuis openden. Bij Sinkel in Utrecht werkte bijvoorbeeld August Taphorn, die later een zwager werd van Willem Vroom en Anton Dreesmann (alledrie trouwden met dochters van de familie Tombrock-Theissling).51 August Taphorn
werd in 1854 in Essen in Oldenburg geboren, als zoon van Gerhard Taphorn en Luise
Niermann. Hij ging naar Amsterdam, waar hij in 1879 een winkel in manufacturen had
in de Anjelierenstraat. Hij werkte samen met zijn zwagers Vroom en Dreesmann, ging
met hen geen associatie aan, maar kocht wel goederen van hen. Hij keerde uiteindelijk
terug naar zijn geboortedorp, waar hij in 1925 overleed. Kinderen van August Taphorn
en Anna Tombrock trouwden met medewerkers en firmanten van Vroom & Dreesmann.52
Het kosthuis van Sinkel was een kweekvijver voor de latere Duitse ondernemers in
deze bedrijfstak. Bij andere ondernemingen werden binnen het bedrijf ook opvolgers
opgeleid. Het verschil meet andere winkels was echter de schaal waarop dit bij Sinkel gebeurde. De omvang en het verloop van het personeel versterkten het kweekvijvereffect.
 Maseland: uit de kweekvijver van Sinkel
Uit de kweekvijver van Sinkel kwam de firma Maseland op de Oudegracht voort. Maseland had zich in 1824 in Utrecht gevestigd als agent van Sinkel.53 Albertus Maseland
werd in 1796 geboren in Enschede uit Oldenburgse ouders. Zijn firma had ook ondernemingen in Deventer en Aarlanderveen.54 Hij overleed in 1866. Bij de winkel van Maseland was een kosthuis, net als bij de Winkel van Sinkel. Tussen 1850 en 1859 woonden
er zeventig kostgangers. Van hen kwamen er tien uit Oldenburg; alle kostgangers waren katholiek.
Na de dood van Albertus Maseland, werd de firma onder dezelfde naam voortgezet
door de Duitser Johan Wehrij die in 1817 in Dinklage was geboren. Hij was getrouwd
met Maselands dochter Johanna, geboren in Utrecht in 1826. Hun oudste drie kinderen

273

274

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

waren geboren in Parijs en de jongste drie in Eaubonne. In 1878 werd de firma voortgezet door de comparanten Johanna Maseland, Johan Wehrij en Grasveld.55 Grasveld
werd in Utrecht geboren als zoon van een Nederlandse vader en een Oldenburgse moeder. Wehrij woonde met zijn familie slechts kort in Utrecht. In 1873 werd hij ingeschreven, komende uit Frankfurt am Main.56 Een half jaar later vertrok de familie naar
Amsterdam. De dagelijkse gang van zaken werd overgelaten aan een zaakgelastigde.
Onder leiding van Wehrij werd het ‘Duitse’ karakter van de onderneming versterkt.
Tot 1879 waren tien van de twaalf kostgangers geboren in Oldenburg. Allen waren katholiek.
 Het kosthuis van de firma Maseland werd op zijn beurt, net als dat van de Winkel
van Sinkel, een kweekvijver voor latere ondernemers in deze sector. Onder het personeel vinden we bijvoorbeeld Gustav Schlatmann.57 Deze werd in 1852 in Neuenkirchen
geboren als zoon van Zacharias Schlatmann en Justine Hofstée; zijn levensgeschiedenis
is kenmerkend voor de groep winkeliers.58 Zacharias Schlatmann reisde als handelaar
naar Nederland, maar zijn vrouw en kinderen bleven in Duitsland achter. Na de dood
van hun ouders in 1866 en 1867, werden de wezen Schlatmann een voor een naar familie
in Nederland gestuurd. Gustav Schlatmann ging in de leer bij Maseland en nam toen de
manufacturenzaak van Withof over aan de Vischmarkt in Leiden. Hij trouwde met
Agnes Brüning en was door huwelijksbanden verbonden met de familie Dreesmann.59
Vier van de zes kinderen Schlatmann begonnen een manufacturenzaak en allen
trouwden binnen de kring van Duitse handelaren. Gustav Schlatmann ging met zijn
boers en zwagers een firma aan onder de naam De Faam, met een kapitaal van 350.000
gulden en winkels in Leiden, Haarlem, Woerden en Schoonhoven. Schlatmann kende
het internenstelsel van dichtbij.
Er waren altijd “jongelui” intern, vaak niet zozeer bedienden dan wel zoons van
familie of zakenrelaties, waarbij de tweede categorie de eerste insloot. In de
allereerste jaren sliepen deze leerlingen wel onder te toonbank.60

Van der Sandt & co
61

Derde in de rij oudere winkels was de firma Van der Sandt & co. Deze firma werd opgericht door Gerardus van der Sandt en Paula Moormann, beiden uit Oldenburg. Van
der Sandt werd op 19 april 1868 genaturaliseerd tot Nederlander. Hij was net als Sinkel
verwant aan de handelaren Moormann en Ten Brink.
 Van der Sandt had een groot aantal Duitse winkelbedienden, maar zijn personeel
kwam niet exclusief uit Oldenburg. Aan het einde van de negentiende eeuw had de
firma Van der Sandt & co naast Duits winkelpersoneel, ook Duitse klerken en zaakge62
lastigden. Een Duitse vrouw hield toezicht op het atelier.
Van der Sandt & co verkocht gemaakte kleding, maar ook tal van andere artikelen,
waarvan in wekelijks herhaalde advertenties een opsomming werd gegeven.
Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

275

Tafelkleeden in alle soorten en genres. Tafelloopers met deviezen. Antimacassers en tablets met broderies, nachtzakken met deviezen, geparfumeerde artikelen, werktaschjes in satijn en velours, speldenkussens, toiletkussens, naaldenboekjes, visiteboekjes, garde-mouchoiers, garde-gants, zakdoeken in etuis.
Ruches in etuis, kanten lafaieres en fichus, handschoenen voor bals en soirees,
avonddoeken en sorlies, Yersey-Talles (avondkleuren) tricot-costumes voor
meisjes en jongens, kappers en hoedjes gevoerde zijde- en glace handschoenen
pelterijgen in groote verscheidenheid.63
De onderneming van Van der Sandt & co deed het niet slecht. Van der Sandt behoorde
tot de hoogst aangeslagenen in de stedelijke belasting.64 Op de lijst met 57 hoogst aangeslagenen, die de Utrechtse krant in 1878 publiceerde, was Van der Sandt de enige die
buiten Nederland was geboren.
 In 1888 werd de firma Van der Sandt voortgezet door Ferdinand Theissing, geboren
in 1843 in het Duitse Münster. Hij trouwde met Maria Josepha Moormann, die in 1852
in Londen werd geboren. Zij was een dochter van Eduard Moormann en Gesina
Krans.65 Eduard Moormann was op zijn beurt de eerdergenoemde stiefzoon van Anton
Sinkel. Zoals gezegd waren de banden tussen de verschillende winkeliers ingewikkeld
en talrijk. Chef bij de firma Van der Sandt werd de Duitser Gerhard Sluijter.66

Winkel van G.H. van der Sandt en co in 1877 aan de Oudegracht. Van der Sandt behoorde tot de rijkste inwoners van
Utrecht.
Foto C. Marcussen. Het Utrechts Archief C.5129.
276

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Peek & Cloppenburg
Peek & Cloppenburg was de belangrijkste van de Duitse winkels in de tweede helft van
de negentiende eeuw. In 1869 gingen in Rotterdam Peek en Cloppenburg een vennootschap aan. Beide vennoten woonden toen in Rotterdam. Peek werd in de akte een agent
genoemd en Cloppenburg een handelsbediende.67 Peek (1845-1907) werd geboren in
Grönheim als zoon van een boer, Cloppenburg (1844-1922) kwam uit een kostersgeslacht te Altenoythe. Geen van beiden stamde rechtstreeks af van de eerdere trekhandelaren.
 Op 2 januari 1870 verscheen er een advertentie in het Rotterdamsch Nieuwsblad,
waarin bekend werd gemaakt dat Peek en Cloppenburg een vennootschap waren aangegaan ‘ten doel hebbende den handel in Manufacturen en Lakens.’68 Het kapitaal bedroeg 4500 gulden, gedeeltelijk geleend van de zussen van Peek.69 In 1899 was het kapitaal van deze firma drie miljoen gulden; alle aandelen waren in handen van de beide families. In 1899 werd Peek & Cloppenburg een naamloze vennootschap. De zetel van de
firma werd verplaatst naar Utrecht. Doel van de firma was ‘de vervaardiging van Heeren- en kinderkleeding alsmede den handel en gros en en detail in Heeren en kinderkleeding, stoffen en aanverwante artikelen zijnde eene voortzetting der zaken tot dus
ver door de firma Peek en Cloppenburg gedreven in verschillende plaatsen zonder
evenwel tot die plaatsen beperkt te zijn indien het bestuur goedvindt daartoe ook andere plaatsen binnen of buiten Nederland aan te wijzen’.
Peek & Cloppenburg begon in een winkelhuis aan de Hoogstraat in Rotterdam met
de verkoop van stoffen. Het Utrechtse filiaal werd geopend in 1870, daarna volgden filialen in Leiden en Den Haag (1882), Amsterdam (1885), Groningen (1889), Haarlem
(1891), Leeuwarden en Breda (1892), Arnhem (1895) en Nijmegen (1898).70 In 1901 werden Peek & Cloppenburg-winkels geopend in Düsseldorf en Berlijn, en in 1911 in Hamburg.71 De Duitse ondernemingen waren slechts losjes verbonden met het Nederlandse
bedrijf.
 Reeds spoedig na de opening van de eerste winkel, werden een coupeur en enige
kleermakers aangetrokken en werd begonnen met de verkoop van gemaakte heren- en
jongenskleding. Peek & Cloppenburg liet coupeurs en kleermakers in eigen ateliers
werken en liet confectie maken door thuiswerkers. Er waren ateliers in Rotterdam,
Utrecht en Groningen. Omstreeks 1900 verkochten zeventien winkels, die niet onder
de naam Peek & Cloppenburg opereerden, uitsluitend goederen van Peek & Cloppenburg. Met de elf eigen winkels betekende dat, dat het bedrijf 28 afzetpunten had. In deze
grootschalige eigen kledingproductie verschilde Peek & Cloppenburg van de oudere
Duitse ondernemingen.
 Uit het grootboek van het filiaal Utrecht, dat tussen 1884 en 1886 werd bijgehouden,
is op te maken met wie de firma Peek & Cloppenburg zaken deed.72 Het merendeel van
de inschrijvingen betrof de levering van stoffen voor de ateliers, en de levering van gemaakte kleding. Uit het overzicht blijkt dat beide leveringen zeer groot waren. Hierin
weerspiegelen zich de omvangrijke productie en verkoop. Bovendien blijkt uit deze ad-

Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

ministratie dat lang niet alle kleding die door Peek & Cloppenburg werd verkocht, ook
binnen de eigen ateliers werd gemaakt. In de lijst komen bekende namen voor van
grote textielfabrikanten in het zuiden van Nederland, zoals Pieter van Dooren in Tilburg. Daarnaast waren er veelvuldige handelscontacten met Engeland en incidentele
met Frankrijk, België, Oostenrijk en Denemarken. Opvallend is dat veruit het grootste
aantal transacties plaatsvond met Duitse bedrijven. De regelmatige reizen van Peek
naar Duitsland bevestigen dit. Peek lijkt van zijn kennis van de Duitse markt te hebben
geprofiteerd. Peek & Cloppenburg kocht bij Duitse fabrikanten van gemaakte kostuums zoals bij Bender & Garthmann in Frankfurt am Main. In het grootboek worden
135 Duitse bedrijven genoemd, verspreid over alle delen van Duitsland. Peek & Cloppenburg deed niet alleen zaken met katholieke leveranciers, maar ook veelvuldig met
joodse producenten.
 Johan Peek werd in 1870 ingeschreven in het Utrechtse bevolkingsregister, komende uit Grönheim in Oldenburg met zijn Duitse vrouw.73 Cloppenburg bleef in Rotterdam. In zijn winkel op de Oudegracht had Peek aanvankelijk vier winkelbedienden,
die net als hij uit Oldenburg kwamen. Peek begon in Utrecht met de verkoop van stoffen. Al snel kwamen daar kant en klare accessoires bij: handschoenen, stropdassen,
kragen en boorden, sokken en kousen, sjaals en ondergoed. Vervolgens ging de winkel
over tot de productie van confectiekleding. De kleding werd gedeeltelijk gemaakt in
een atelier boven de winkel. In 1882 had Peek & Cloppenburg zeven coupeurs in dienst,
terwijl 136 kleermakers werkzaam waren als thuiswerkers.74 Daaronder waren vrijwel
geen Duitsers.
 Er werden zomerstoffen verkocht voor ‘confectie op maat’ en een grote sortering
gemaakte ‘heeren- en jongeheeren- en kinderkleedingstukken (solied en uitsluitend eigengemaakt)’.75 De ateliers van Peek & Cloppenburg maakten ook confectiekleding
voor een tweede winkel die Peek & Cloppenburg in 1880 opende in Utrecht: De Stad
Parijs, op de hoek van de Bakkersteeg en de Steenweg (Heilige weg).76 Het verband tussen beide ondernemingen van Peek & Cloppenburg werd zorgvuldig geheim gehouden. De ondernemers vreesden namelijk dat de mindere kwaliteit van de kleding die
werd verkocht in De Stad Parijs – en die werd gemaakt in de ateliers van Peek & Cloppenburg – de goede naam van de hoofdvestiging zou bederven. In het atelier in Utrecht
werd ook kleding gemaakt, die door andere winkels in en buiten Utrecht, werkend onder hun eigen naam, werd verkocht. Het Utrechtse atelier maakte ook confectie voor
de vestigingen in Den Haag en Leiden. Omstreeks 1900 verdwenen de Utrechtse productiebedrijven en werd de productie geconcentreerd in Rotterdam.77
Bij beide winkels van Peek & Cloppenburg in Utrecht was er een kosthuis boven de
winkel. In deze huizen woonden zo’n tien winkelbedienden tegelijk, allemaal katholieke mannen, afkomstig uit Oldenburg. Het verloop onder de winkelbedienden was
groot; in een periode van tien jaar passeerden meer dan honderd winkelbedienden de
beide huizen. Er was overlap tussen beide huizen; immigranten woonden afwisselend
in het ene en het andere kosthuis. De helft van deze Duitse immigranten kwam direct
uit Oldenburg; de andere helft had reeds eerder in andere steden in Nederland ge-

277

278

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

woond, bij andere winkels van Peek & Cloppenburg, of bij vergelijkbare bedrijven. De
dagelijkse leiding in de kosthuizen was in handen van een oudere Duitse huishoudster,
Bernardina Wilting.78
Net als bij Maseland en Sinkel, zien we ook onder het personeel van Peek & Cloppenburg de stichters van andere ondernemingen in deze sector. Het kosthuis van Peek
& Cloppenburg vervulde dus ook weer een functie als kweekvijver. Anton en Franz
Kreymborg werkten voor Peek & Cloppenburg, en ook Hunkemöller – later grondlegger van het gelijknamige lingeriehuis – komen we onder het personeel tegen.79
Anton Kreymborg werkte aanvankelijk in 1882 voor de firma Van der Sandt & co.
 Hij werd geboren in 1863 in Lohne in Oldenburg. In het Utrechtse bevolkingsregister
werd hij ingeschreven als winkelbediende komend uit Amsterdam.80 Na zijn verblijf bij
Van der Sandt & co, ging hij in 1888 naar De Stad Parijs van Peek & Cloppenburg. Bij
hem voegde zich Franz Kreymborg, geboren in 1864 in Lohne. Zij werden gevolgd door
de broer Gerard en Bernard Kreymborg.81 Gehard stond genoteerd als chef, Franz als
reiziger. In 1889 ging Gerard Kreymborg naar Groningen.82
Anton Kreymborg werd medefirmant van de firma Peek & Cloppenburg, voor de
vestigingen in Groningen en Leeuwarden. Zijn inbreng in de vennootschap werd voldaan door inhoudingen op zijn salaris en tantièmes.83 In 1900 wilde Kreymborg aandeelhouder worden binnen de nieuwe structuur van Peek & Cloppenburg. Toen dat
werd geweigerd stapte hij uit de onderneming, begon zijn eigen bedrijf en zette ateliers
op die onder meer leverden aan c&a.84

Hoyng, Schlüter en Bohlen
85

Tot nu toe zijn de grotere en meer bekende zaken beschreven. Op de Oudegracht zaten ook enkele winkels die enigszins afweken van het hier beschreven beeld. Het ging
tot nog toe steeds om katholieke winkeliers in manufacturen en kleding, en grootschalige ondernemingen met katholiek, deels Duits personeel uit dezelfde herkomststreek
als de werkgever. Voor de bedrijven van Hoyng, Schlüter en Bohlen gold dat niet helemaal. De geschiedenis van deze bedrijven laat zien welke variatie er mogelijk was en
welke verschuivingen er in de loop der tijd plaatsvonden.
Carl Hoyng werd geboren in 1837 in Vechta in Oldenburg en was katholiek.86 Hij
kwam uit dezelfde streek als de andere grote winkeliers op dit deel van de gracht.
 Hoyng verkocht echter geen kleding en manufacturen, maar huishoudelijke artikelen,
zoals glas, porselein en pendules. De afwijking van het gangbare assortiment was het
voornaamste verschil. Hoyng woonde aanvankelijk – in 1855 – net als veel van de andere grote winkeliers in het kosthuis van Sinkel op de Ganzenmarkt. Hij vertrok uit
Utrecht en keerde in 1866 vanuit Amsterdam terug. Kort daarop trouwde hij met Anna
Wille uit Lingen in Hannover en na haar dood met Carolina Nierman uit Vechta in
Oldenburg. Evenals de andere winkeliers trouwde hij dus met vrouwen die uit zijn geboortestreek kwamen. Carl Hoyng kreeg veertien kinderen. Via zijn huwelijk met

Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

279

Anna Wille was hij verwant aan de andere Duitse winkeliers op de Oudegracht. Heinrich Wille,87 een broer van Anna, kwam ook naar Utrecht en nam in 1897 de reeds bestaande lakenwinkel van het Nederlandse echtpaar Van Geel en Fievez dite de Chalines
aan de Stadhuisbrug over. Dit was een van de weinige winkels op dit gedeelte van de
gracht, die op dat moment nog niet in Duitse handen was. Kenmerkend is dat Heinrich
Wille en zijn broer Friederich aanvankelijk werkten als winkelbedienden voor Van der
Sandt.
Opmerkelijk aan de winkel van Hoyng is, dat de zaak achtereenvolgens op verschillende plaatsen in de stad gevestigd was, om uiteindelijk ook in de befaamde bocht van
de Oudegracht te eindigen. Hoyng schoof dus in letterlijke zin op naar de plek waar zijn
streekgenoten een niche bezetten. Net als de andere winkeliers had hij een groot aantal
personeelsleden in dienst, maar slechts een klein deel ervan kwam uit zijn geboortestreek. Daarin verschilde hij dus van zijn collega’s. Zijn personeelsleden waren weer wel
allemaal katholiek.
 Winkel van Wille aan de Oudegracht tegenover het stadhuis. Heinrich Wille nam in 1897 de reeds bestaande lakenwinkel
van het Nederlandse echtpaar Van Geel en Fievez dite de Chalines aan de Stadhuisbrug over. Dit was een van de weinige
winkels op dit gedeelte van de gracht, die op dat moment nog niet in Duitse handen was. Aquarel van A. Grolman.
Het Utrechts Archief C.3280. TA. TO.22.24.2.
280

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Winkel van Hoyng
aan de Oudegracht
in 1890 (rechts).
Hoyng verkocht in
tegenstelling tot
de andere Duitse
winkeliers op de
Oudegracht geen
kleding of manufacturen, maar
huishoudelijke
artikelen, zoals
glas, porselein en
pendules.
Het Utrechts Archief
TA O-Gr. (B-S).
Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

Carolina Nierman zette het bedrijf voort na de dood van haar man in 1896. Opvallend is het migratiegedrag van de kinderen Hoyng. Ze verhuisden omstreeks 1900 niet
alleen naar Vechta in Oldenburg, maar ook naar Hamburg, Engeland en Zuid-Afrika.88
Deze mobiliteit was kenmerkend voor de volwassen kinderen van de grote Duitse
winkeliers.
 Hoyng maakte, net als de eerdergenoemde firma’s, deel uit van het netwerk van de
winkeliers. De onderneming nam, evenals Vroom & Dreesmann, financieel deel in de
firma Peek & Cloppenburg, toen die in 1900 werd omgevormd tot een naamloze vennootschap. De familie Hoyng werd vervolgens ook door huwelijksbanden met Peek &
Cloppenburg verbonden.89
Een winkel die meer van het algemene patroon afweek is Schlüter & co, eveneens op de
Oudegracht.90 Schlüter stelde namelijk slechts vrouwen tewerk, die bovendien allemaal
Nederlands waren en protestant. Schlüter voerde, getuige de veelvuldige advertenties
in de krant, wel eenzelfde assortiment als de andere Duitse winkeliers.91
August Herman Schlüter – geboren in het Oostfriese Embden in 1822 – had aan de
Oudegracht op de Stadhuisbrug, tegenover Sinkel, een winkel vergelijkbaar met die
van de andere Duitse winkeliers; hij kwam echter niet uit dezelfde herkomststreek en
was luthers. Hij dreef de winkel met zijn broer Heinrich David Schlüter en zijn partner
Heinrich David Hennings.92 Onder Schlüters personeel van ongeveer tien personen,
waren drie Duitsers, die luthers waren en ook afkomstig uit Oostfriesland. Schlüter was
gehuwd, maar had geen kinderen. Hij werd opgevolgd door Wilhelm August Niemann
uit Langforden en deze op zijn beurt door Reinhard Dreesmann, in 1871 geboren in Haselünne in Hannover. Onder de 32 personeelsleden van Dreesmann waren twee Duitsers; zijn gehele personeel was katholiek. Uiteindelijk kwam door de overname door
Reinhard Dreesmann, ook het perceel van Schlüter in handen van de katholieke Duitse
winkeliers die dit deel van de Oudegracht overheersten.
Als laatste ogenschijnlijke uitzondering kan de firma A&B Bohlen worden genoemd.
 Ook deze winkel zat op de Oudegracht.93 Anton Bohlen – geboren in 1824 te Larrelt in
Hannover – werkte aanvankelijk in 1850 voor de winkelier Eilard Plagge.94 Zowel Bohlen als Plagge kwamen uit de hier beschreven herkomststreek van de winkeliers. Bohlen
was echter, in tegenstelling tot de andere winkeliers, calvinistisch; Plagge was luthers.
Het aandeel van de Duitsers onder het personeel van deze firma’s was veel geringer dan
bij hun collega’s.
 Plagge had met zijn Nederlandse vrouw een winkel in manufacturen op de Oudegracht. In de winkel werkten in de periode 1850-1859 tien personeelsleden, maar behalve Bohlen waren dit geen Duitsers. Bohlen trouwde in 1853 met Anna Maria Schroder – geboren in Utrecht in 1825 – en werd vermeld als koopman. Hij nam de winkel
van Plagge over, samen met zijn broer. In de periode 1860-1879 werkten er in de winkel
62 mensen, op één na allemaal Nederlanders. Behalve winkelpersoneel waren er ook
modistes, wat erop duidt dat Bohlen confectie in eigen beheer liet maken. In 1880 werd

281

282

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

de firma omschreven in het Adresboek als confection pour dames. In 1880-1889 waren er
37 personeelsleden, waaronder vier Duitsers.95
Het algemene beeld was: grootschalig, handelend in manufacturen en kleding, gesitueerd in de bocht van de Oudegracht, katholiek en met Duits katholiek personeel dat
woonde in een kosthuis van de winkel. De kern van de winkeliers vormde een hechte
gemeenschap, verbonden door veelvuldige huwelijksbanden. Om die kern heen bevonden zich echter winkeliers die op bepaalde punten van het algemene beeld afweken,
en er op bepaalde punten mee overeenkwamen. We herkennen hier het beeld van een
groep zoals dat is geschetst in de inleiding: duidelijkheid waar het gaat om de kern van
de groep, maar vervaging en een geleidelijke overgang aan de randen.
 De kweekvijvers
De kosthuizen die als kweekvijver fungeerden, speelden in de groepsvorming van de
winkeliers een cruciale rol. Door het grote verloop onder het personeel, werden in een
zich steeds uitdijende groep ideeën verspreid over hoe de sector georganiseerd en geleid moest worden. Personeel van de bedrijven van Sinkel, Maseland en Van der Sandt
begon later voor zichzelf. De kweekvijvers versterkten de niche en maakten deze groter.
Tegelijkertijd versterkten ze de samenhang binnen de groep.
De zonen van verwanten en zakenrelaties werkten voor niets en sliepen onder de
toonbank. Hun beloning bestond uit de mogelijkheid die ze kregen om te leren hoe ze
in de toekomst een eigen bedrijf moesten leiden, en uit financiële steun bij de start van
zo’n onderneming. De winst voor de werkgever was, dat hij een loyale en goedkope arbeidskracht had en, na de start van het nieuwe bedrijf, een afzetpunt voor de productie
van de eigen ateliers. Waarschijnlijk werd niet aan alle personeelsleden deze mogelijkheid geboden, maar slechts aan getalenteerde mannen die een (familie)band met de bedrijfseigenaar hadden. Hiermee kwamen de vele onderlinge huwelijken niet alleen
voort uit contact, maar kunnen ze ook worden gezien als een mogelijkheid om de samenhang binnen de groep te behouden en vergroten.
 De overstap van bediende naar zelfstandig winkelier werd alleen gemaakt door het
mannelijke winkelpersoneel; de talrijke winkeljuffrouwen werden later geen zelfstandige winkeliersters. Evenmin werden zij de echtgenotes van de voormalige mannelijke
winkelbedienden. De winkeljuffrouwen vertrokken – net als een groot deel van hun
mannelijke tegenhangers – na verloop van tijd naar elders of maakten de overstap naar
een dienstbodebestaan. Bernhardina Krans kwam bijvoorbeeld in 1869 als winkeljuffrouw uit Duitsland en ging werken bij Sinkel.96 Reeds twee maanden later ging ze werken als dienstbode bij een Nederlands-Chileense familie op de Biltstraat. Drie maanden daarna vertrok ze weer uit de stad. Voor de vrouwen waren de kosthuizen, met het
paternalistische toezicht, een relatief veilige omgeving voor hun eerste kennismaking
met de nieuwe stad. Hierdoor waren ze voor hen aantrekkelijk.
 Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

Inlands fabrikaat
In 1876 hielden boze winkeliers in Londen een demonstratie voor de winkel van William Whiteley. Whiteley noemde zich een universal provider en zijn winkel was hard op
weg zich te ontwikkelen tot het eerste grote Engelse warenhuis waar alles te koop was,
zoals dat gold voor de Winkel van Sinkel enkele decennia eerder. Zijn kleinere collegawinkeliers zagen Whiteleys assortimentsuitbreiding met lede ogen aan en organiseerden een demonstratie. Ze klaagden over valse concurrentie en broodroof, en trokken
onder begeleiding van ketelmuziek aan zijn winkel voorbij.97
De Utrechtse kranten meldden geen vergelijkbare uitingen van ongenoegen. Dat is
opmerkelijk, omdat een dergelijk protest gecombineerd had kunnen worden met antiDuitse en antikatholieke sentimenten. In het Londense geval ontbrak die mogelijkheid;
Whiteley was niet Duits en niet katholiek. Bovendien was er in Londen sprake van een
enkele winkel, terwijl het in Utrecht ging om de overheersing van het meest centrale
deel van de binnenstad. Slechts één aantijging kwam ik in Utrecht tegen: de Utrechtse
manufacturier Van Genderen adverteerde in 1851 voor zijn ‘Depot van inlandsche
machinaal gebreide goederen’ met de opmerking:
In bovenstaande Depôt, in welke Fabrijk alleen Nederlanders werkzaam zijn,
zijn verkrijgbaar gesteld alle soorten van onderkleederen voor mannen, vrouwen
en kinderen, ook gemaakte Mans-bovenbroeken, Kinderjurkjes, Slaapmutsen in
vele soorten, tot zeer geringe prijzen. […] Geene rondventers, onder welke naam
ook, loopen met goederen van het Inlandsche fabrikaat langs de huizen.98
Van Genderen zette zich af tegen zijn Duitse concurrenten. Bovendien noemde hij nadrukkelijk de rondventers, in de hoop zijn concurrenten met dit minderwaardige beroep te identificeren.
 Het protest tegen Whiteley werd ontketend toen deze, naast zijn zakdoeken, biefstuk te koop aan bood. De grote winkeliers in de Domstad breidden hun assortiment
weliswaar naar alle kanten uit, maar onthielden zich van de verkoop van voedingsmiddelen en lokten daarom minder protest uit.
Een tweede verklaring voor het uitblijven van protest lag mogelijk in de advertentie-inkomsten van kranten. Hun advertentiekolommen werden goeddeels gevuld met
reclames van de grote Duitse winkeliers (zie afbeelding op de volgende pagina). De
kranten zullen er geen behoefte aan hebben gehad om, door het aanwakkeren van een
hetze tegen de grote winkeliers, hun kip met de gouden eieren te slachten.
De laatste en meest waarschijnlijke reden voor het uitblijven van protest was, dat
de, zoals gezegd, grote winkels een attractie waren, waarvan de kleinere winkeliers meeprofiteerden. Het ontstaan van grote winkels betekende de opkomst van het winkelen
als een nieuw tijdverdrijf. Winkelen trok mensen van buiten naar de stad. Een verbetering van het vervoer droeg daaraan bij. Kleine winkeliers profiteerden net zo goed van
deze nieuwe ontwikkeling. De grote, geïllumineerde winkelpaleizen waren de voor-

283

284

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Gedeelte van een pagina uit het
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 5-5-1878 met
advertenties van de Duitse winkeliers Schlüter, Brümmer en
Heck. De advertentiekolommen
van de Utrechtse kranten werden
voornamelijk gevuld door de
Duitse winkeliers.
Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

naamste attractie, maar de kleine winkeliers hadden ook baat bij deze nieuwe vorm van
vermaak.
 Opvallend is dat de grote Duitse winkeliers hun zaken merendeels dreven onder hun
eigen Duitse familienaam en ze niet voorzagen van een fantasienaam. Namen als De
Vlijt en De Zon waren uitzonderingen. Als de winkeliers hun Duitse oorsprong hadden
willen ontkennen, waren fantasienamen een voor de hand liggende keuze geweest.
Daarvoor kozen de winkeliers niet, maar in hun krantenadvertenties benadrukten ze
hun Duitse oorsprong evenmin. De advertenties waren doorspekt met Franse frases. De
winkels werden aangeduid als Maison à Rotterdam of Maison à Utrecht. ‘Grandes
Maisons de Confection et Confection sur mesure pour hommes et enfants’ is te lezen in
een advertentie uit 1878 (zie advertentie op deze pagina).99 In 1885 adverteerde Peek &
Cloppenburg dat zij een grote keuze voorradig hadden in gemaakte kledingstukken, zoals ‘demisaisons, winterjassen, jacquets, colberts, pantalons en costumes’. De firma
voegde eraan toe: ‘Deze artikelen zijn uitsluitend op onze ateliers, onder directie van
onze Franse coupeurs vervaardigd.’100 In 1884 adverteerde het bedrijf: ‘Wij berigten bij
deze, dat onze coupeur Mr. Kintzelé, van Parijs is geretourneerd, voorzien van de
nieuwste modellen voor het aanstaande saizoen.’101 Kintzelé komt niet in het bevolkingsregister voor, dus is het niet te controleren of hij Frans was of niet. Kintzelé komt
wel voor op de loonlijsten van Peek & Cloppenburg, dus een fictieve figuur was hij niet.
Het bedrijf probeerde zich eerder als Frans dan als Duits te profileren. Uit een associatie
met Franse mode was immers meer winst te behalen dan met Duitse confectie.
Tot besluit
De Duitse winkeliers vormden een herkenbare groep binnen de Utrechtse samenleving; ze woonden meestal geconcentreerd, kwamen uit eenzelfde herkomstgebied,
trouwden veelvuldig onderling en behoorden tot hetzelfde geloof. Aan de randen tra-

Reclame van Peek & Cloppenburg in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 26-4-1878.
 285

286

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

den variaties op en vervaagde de groep. De winkeliers kenden vooral een sterke onderlinge verzwagering. Opmerkelijk aan de groep Duitse winkeliers en hun personeel is
voorts, dat zowel de groep als de herkomststreek in de tweede helft van de negentiende
eeuw fors uitdijde.
Bij de Münsterlandse winkeliers en hun personeel, herkennen we in het sterke verloop onder het personeel de transfer of sector-specific human capital, waardoor de niche
werd versterkt en gecontinueerd.102 Het personeel vormde een zeer mobiele groep,
maar dezelfde winkelbedienden kwamen elkaar op tal van plaatsen tegen. De groep was
daarom minder aan een plaats gebonden, maar hing toch sterk samen. Eenmaal winkelier geworden, hadden de voormalige bedienden in veel steden contacten.
De grote winkeliers waren niet alleen verkopers van gemaakte kleding, ze waren gedeeltelijk ook producenten van textiel. De textielindustrie werd gekenmerkt door een
zeer arbeidsintensief karakter, met slechts beperkte mogelijkheden om door technologische vernieuwingen op arbeidskosten te besparen. Mogelijkheden voor goedkope
productie moesten dus worden gevonden in het aanstellen van goedkope arbeidskrachten. Mogelijk waren de kleermakers die voor Peek & Cloppenburg werkten wel
goedkope arbeidskrachten, maar het was in dit geval niet een gedeelde regionale oorsprong die de kledingfabrikant toegang verschafte tot een reservoir van goedkoop personeel. De grote winkeliers vonden hun voordeel in goedkoop winkelpersoneel en niet
in goedkope kleermakers.
Het aanvankelijke succes van de winkeliers was het derde punt van belang – naast
het verloop van het personeel en de geringe kosten – dat invloed had op de interactie
tussen niche- en groepsvorming. Dit succes trok andere, nieuwe immigranten aan, die
zich op deze sector wilden of konden toeleggen. Door dit opschuiven naar de niche
breidden de groep en de niche zich uit.
 11 ‘Eene Geldersche keukemeid’
Vijlenkappers, stukadoors, dienstbodes, spoorbeambten
en studenten

In de Utrechtsche Courant van 1838 verzocht een Duitse dienstbode om werk (zie advertentie op deze pagina).1 De ‘Geldersche keukemeid’, die de advertentie plaatste was niet
atypisch. In de tweede helft van de negentiende eeuw kwamen de meeste Duitse dienstbodes in Utrecht uit Kleefsland, ze waren katholiek en voor dienstbodes relatief oud.
De advertentie is opmerkelijk omdat de vrouw zich gelijktijdig identificeerde als Gelders en als Duits. Een verklaring hiervoor is dat een aanzienlijk deel van het oorspronkelijke oude Gelderland later bij Duitsland hoorde. Het gaat om het gebied rond de
stad Geldern, ten noorden van Venlo. Hier werd tot 1830-1840 officieel in het Nederlands gepreekt. Het is goed mogelijk dat men zich daar tot die tijd ook Gelders bleef
noemen. De aanduiding ‘Geldersche dienstmeid’, zo blijkt uit andere advertenties,
heeft echter niet zozeer betrekking op een geografisch gebied, als wel op een type
dienstbode: een dienstbode die van het platteland kwam (en niet uit de stad) en daarom gewend was aan hard werken.
In dit hoofdstuk worden de dienstbodes besproken, samen met nog vier andere
groepen: vijlenkappers, stukadoors, spoorbeambten en studenten. De Westerwalder
potverkopers en de Münsterlandse winkeliers vormden groepen die bestonden uit
mannen en vrouwen. Niches die mogelijkheden boden aan zowel mannen als vrouwen
vertoonden grote samenhang en continuïteit en versterkten de interactie tussen

Advertentie waarin een ‘Geldersche keukemeid’ om werk vraagt in de Utrechtsche Courant van
8-1-1838. De dienstbode identificeerde zich gelijktijdig als Duits en Gelders.
 288

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

groeps- en nichevorming; vrouwen en mannen werkten immers samen. Bovendien
maakten migrantengroepen die uit mannen en vrouwen bestonden, huwelijken binnen de eigen groep mogelijk. Hierdoor werd die integratie vertraagd. Om te toetsen in
hoeverre deze beweringen kloppen, wordt hier gekeken naar vijlenkappers, stukadoors, dienstbodes, spoorbeambten en studenten; groepen die bestonden uit mannen
of vrouwen. De vijf groepen kunnen worden afgezet op een denkbeeldig continuüm.
De vijlenkappers bevinden zich aan de ene kant van het continuüm en vertonen de
grootste samenhang: ze woonden min of meer geconcentreerd, kwamen uit een beperkte herkomststreek en waren allemaal luthers. Voor de stukadoors gold dit alles
ook, behalve dat zij minder geconcentreerd woonden. Dienstbodes kenden wel een beperkt herkomstgebied en waren allen katholiek, maar binnen Utrecht woonden ze niet
geconcentreerd. Spoorbeambten en studenten kwamen uit een grote regio en hadden
geen gemeenschappelijk geloof. Ze woonden over de hele stad verspreid.
In tabel 11.1 wordt een overzicht gegeven van het aantal Duitse immigranten dat in
deze beroepsgroepen werkzaam was, en het totaal aantal mensen dat volgens de volkstellingen in deze sectoren werkte.
Vijlenkappers
Vijlmakers of vijlenkappers vormen, historisch gezien, een relatief onbekende groep
waarover slechts weinig literatuur is. Het aantal vijlenkappers in Nederland was niet
bijzonder groot. Bij de beroepstelling van 1889 werden voor heel Nederland 96 vijlenkappers geteld.2 Vijlenkappers werkten niet alleen in Utrecht, maar ook in andere ste-

Tabel 11.1 Vijlenkappers, stukadoors, dienstbodes, spoorbeambten en studenten.
Duitsers werkzaam
in hele periode

totaal aantal mensen
in beroepentelling

1849-1879

1849

1889

37 (100)

n.v.
10

25 (65)

44

143

dienstbodes

90

2576

3659

spoorbeambten

75

61

929

studenten

60

314

n.v.
vijlenkappers
stukadoors

Opmerkingen n.v. = niet vermeld als afzonderlijke categorie in de volkstellingen.
 Bij stukadoors gaat het in de volkstellingen om stukadoors en witters. De Duitse immigranten werden echter
in de bevolkingsregisters nooit als witter ingeschreven, wat overigens niet betekent dat ze niet als zodanig
werkten. Voor cijfers tussen haakjes zie toelichting bij de bespreking van de afzonderlijke groepen.
Bron Bestand van Duitsers in Utrecht en volkstellingen 1849 en 1889.
 V ij lenkapp er s , s t u k ad o o r s , d i e n s t b o d e s

|

den. In het Rotterdamse vreemdelingenregister werd in 1880 bijvoorbeeld Eduard Walther de Groote ingeschreven. Hij was zestien jaar en kwam net als de Utrechtse vijlenkappers uit de Remscheidregio. Hij reisde via Dordrecht terug naar Duitsland.3
De econoom Everwijn noemde in zijn beschrijving van handel en nijverheid in Nederland uit 1912, behalve voor Utrecht, ook vijlenfabrieken of vijlenkapperijen in
Amsterdam (2), Delft (3), Heerenveen (1) en Rotterdam (3).4 Niet alle vijlenkappers in
Nederland waren van Duitse oorsprong; er waren ook Engelse bedrijven. In 1848 kwam
de Engelse vijlenkapper G.H. Watson naar Rotterdam. Hij opende in 1850 zijn bedrijf
aan de Zwaanhals bij de Rotte en werd daarmee de oprichter van Watson’s vijlenfabriek.5
In Utrecht waren tussen 1849 en 1879 eenendertig Duitse mannen en zes vrouwen,
die direct tot de groep vijlenkappers gerekend kunnen worden. Dit cijfer geeft echter
een enigszins vertekend beeld. De vijlenkappers werkten met een groot aantal hulpkrachten, die met hun een hechte ploeg vormden. Een vijl ging door vijftien tot twintig
paar handen, voordat hij klaar was. De hulpkrachten werden echter in beroepstellingen
en bevolkingsregisters genoteerd als arbeider, werkman, smid(sknecht) of metselaar
(voor de bouw van de ovens). In hun beroepsbeschrijving komt hun band met de vijlenkappers niet tot uitdrukking. De hulpkrachten zijn tot de groep van de vijlenkappers gerekend, omdat ze uit dezelfde dorpen kwamen, bij hen in huis woonden en als
getuigen optraden in geboorteakten. De precieze omvang van de groep is onbekend,
maar naar mijn schatting behoorden in Utrecht ongeveer honderd mensen tot deze
groep. Duitse immigranten overheersten de bedrijfstak volledig. In het Adresboek van
1879-1880 komen zes vijlenkappers voor; allemaal zijn ze tot de Duitse groep te rekenen.
 De niche van de vijlenkapper steunde vooral op de aard van het product. Vijlen
werden in de tweede helft van de negentiende eeuw op grote schaal gebruikt onder
meer door goud- en zilversmeden, horlogemakers, paraplumakers, beeldhouwers en
schrijnwerkers, slotenmakers, geweermakers, kopersmeden, draadtrekkers, messenmakers, naalden- en speldenmakers, orgel- en pianobouwers, tandartsen, instrumentmakers, pijpenmakers, klokkenmakers, schoenmakers, spiegelmakers en hoefsmeden.
In tuchthuizen, of rasphuizen, werden grove vijlen gebruikt voor het raspen van verfhout.6 Het merendeel van de vijlen werd gebruikt voor metaalbewerking, maar er waren ook vijlen voor hout, steen en baleinen (voor korsetten en paraplu’s). Elke beroepsgroep had tientallen vijlen nodig in verschillende formaten en modellen. Er waren
ronde, halfronde, vlakke, driehoekige, vierkante en mes- of snijvijlen en zogenaamde
rattenstaartjes. Elke vijl kon dan ook nog eens geleverd worden in zeven hardheden –
merkwaardigerwijs onderscheiden met termen die doen denken aan suiker, zoals zoet
en basterd. Vijlenmakers werkten op voorraad en op bestelling.
In Utrecht zal vanuit de metaalindustrie, de werkplaats van het spoor en de universiteit relatief veel vraag zijn geweest naar vijlen. De Duitse vijlenmakers – gewoonlijk in
negentiende-eeuwse bronnen aangeduid als vijlenkappers – die in Utrecht actief waren, hebben echter net als hun collega’s in Duitsland, ook voor de bovenregionale of

289

290

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

nationale markt gewerkt. De centrale ligging van de stad bood daarvoor een ideale uitvalsbasis.
