Rotterdam's Gemeenteschuld
ROTTERDAM'SGEMEENTESCHULO.
Evenals dit wel in de meeste groote steden van ons land
het geval zal zijn, geeft ook hier ter stede bij de begrootingsdiscussie de algemeene financieele toestand der gemeente aanleiding tot algemeene beschouwingen, welke, her behoeft wel
nauwelijks betoogd, in de laatste jaren over her algcmeen vrij
somber waren gekleurd. De bekende omstandighedeu, welke
overal eene gezonde ontwikkeling der gemeentelijke geldmiddelen
verhinderen, doen zieh hier wellicht in nog sterker mate dan
ergens elders gevoelen. De vermeerdering der bevolking vindt
nauwelijks ergens haar wedergade en waar deze vermeerd~ring
voor een groot dee1 haar oorsprong vindt in vestiging van
economisch zwakke elementen, welke vestiging daarenboven hog
gepaard gaat met vertrek van meet draagkracht bezittenden,
daar is het niet te verwonderen d a t e r een voortdureTlde wanverhoudiug valt waar te nemen tusschen de toeneming van
uitgaven en inkomsten, inzouderheid wat betreft de posten, die
geaeht kunnen worden meet in her bijzonder te behooren tot
de bestuurstaak der gemeente in engeren zin, belastingen en
rijksuitkeeringen eeuerzijds ell uitgaven voor algemeen bestuur,
politie, onder~vijs, armwezen en openbare werkep anderzijds.
 Dit klemt te meer omdat de stijging diet uitgaven eigenlijk hog
beneden de normale is gebleven, door dat tal van voo~zieningen
zijn nagelaten, hoewel omtrent de wensehelijkheid daarvan nagenoeg
geen versehil vail gevoeleu bestaat en er dus eigenlijk meer aan
uitstel dan aan afstel moet worden gedacht. Speciaal de ]aatstgenoemde post, die voor openbare werken, is altijd bijzonder
misdeeld, omdat deze eenigszins als de sluitpost schijnt te women
besehouwd, welke het eerst voor vermindering in aanmerking
komt, waar her geldt evenwicht te brengen tusschen ontvangsten
en uitgaven. Inzonderheid is dit her geval met bet onderhoud en
de verbetering der bestrating, welke op vele plaatsen niet aan
de meest bescheiden eisehen voldoet, eisehen, die met het oog
op bet groote verkeer wellieht hooger zouden mogen gesteld
EcoN. 1907.
11

i7o
worden dau elders gebruikelijk is, doch waaraau zelfs niet kon
worden te gemoet gekomen in gelijke mate, als in steden van
overeenkomstige beteekenis in binnen- en buiteuland waar te
nemeu valt. Ook voor openbare gebouwe- is nimmer meer beschikbaar, dau wat voor den dienst absoluut noodzakelijk is,
met vermijding van alles, wat maar eenigszins naar weelde
zweemt of tot versiering der stad zou kunnen bijdragen. Als
sterk sprekende voorbeelden kan gewezen worden op bet getob
met de raadhuisplannen, alsmede op het onlangs ingediende
voorstel tot verbouwing van de beurs, waarbij misschien op
niet onbevredigende wijze in de behoefte aan meerdere ruimte
wordt voorzien, dozh zonder eenige verbeteriug van den plaatselijken
toestand, om hog te zwijgen van de stichting van een monumentaal
gebouw, waartoe zulk een instelling zich zoo uitstekend leent.
Bepaalden zich nu de beschouwingen, waarvau boven sprake
is, tot her bespreken van deze wanverhouding, dan zou er zeker
allerminst aanleiding bestaan daarvoor ill wijder kring de aandaeht te vragen.
 De oorzaken dier wanverhouding toch zijn niet van plaatselijken
aard en eiders zeker niet onbekend. Zij spruiten niet voort uit
handeliugen van bet plaatselijk bestuur doch kunne,, in bet
algemeen terug gebracht tot deze enkele, dat aan de gemeenten
uitgave, worden opgelegd, zonder dat tevens iu de middeleu tot
dekking dier uitgaveu wordt voorzien, ja tot op zekere hoogte
zou zelfs kunnen women gezegd, dat de vermeerdering dier
uitgaven met eerie vermindering der in de eerste plants tot
dekking daarvau aangewezen inkomsten gnat gepaard.
In de laatste jaren is echter bij de beoordeeling van den algemeeneu finaucieelen toestand onzer gemeente een ander element
op den voorgrond gekomen, nameiijk de sterke vermeerdering
der gemeeutelijke schuld en de daarmede gepaard gaande groote
toeneming der uitgaven voor den dienst dier schuld benoodigd.
 Ten vorigen jare werd door de commissie voor de financifin
hieraau eerie bij.:ondere nora gewijd, aanvaugeude met de verklaring, dat de buitengewone stijging, welke de uitgaven voor
den dienst der door de gemeente gesloten leeningen in de laatste
jaren te zien geven, reden geeft tot bezorgdheid. Sedert 1896,
het eerste jaar na de vereeniging met Kralingen en Charlois,
was dit cijfer toen reeds gestegen met 45 pCt. tegen eerie totale

stijging der uitgaven in dat tijdperk met 30 pCt., welke iaatste
wel ongeveer tegen de vermeerdering der inkomsten opweegt,
doeh alleen omdat na 1896 zoowel de rijksuitkeeri,g als de
belastingen niet ouaanzienlijk zijn verhoogd, terwijl wanneer
men de uit die verhooging voortspruitende vermeerderiug van
inkomsten buiten beschouwiug laat, het aecr~s daarvau slechts
ongeveer 13 pCt. zou hebben bedragen. Op de geheele vermeerdering der inkomsten werd dan ook toen reeds voor ruim
40 pCt. voor den dienst der schuld beslag gelegd, eene verhouding, welke in de toekomst hog ongunstiger worden moest,
met het oog op hog niet uitgevoerde werken, waartoe reeds
feitelijk of in beginsel besloten was, eu die dan ook thans reeds
ruim 50 pCt. bedraagt. Hoewel bedoelde missive, met uitzorldering
van de reeds aaagehaalde verklariug zieh bepaalde tot eene
bloote vermelding der feiten en zieh van het trekkea eener
eonelusie onthield, viel toeh de bedoeling niet te miskennen,
o m t e waarsehuwen tegen het voteeren vail uitgaven, die uit
buitengewone middelen moesten worden gedekt en zulks onversehillig of die uitgaven al of niet zouden zijn vail produetieven
aard. Immers waar in de vermeerdering der inkomsten ook de
resultateu der productieve buitengewone uitgaven waren begrepen en deze dus niet de ol~gunstige verhouding, waarvan
boven sprake is, hadden kunnen verhinderen, werd in die
sterke stijg.mg der buitengewone uitgaveu blijkbaar eel, absoluut
gevaar gezien, eene meening die bij het later gehouden debar
oamiskenbaar op den voorgrond getreden is.
 Bij de jongste begrootiugsdiseussie is audermaal hierover van
gedaehten gewisseld. Ditmaal kwam de waarsehuwende stem
eehter meer uit den boezem der vergadering, waarbij mell zieh
ook beriep op een in dit tijdschrift opgenomen besehouwing
van Mr. M. Mees, welke we] is waar miuder de algemeene
finaneieele toestand der gemeente dan wel hare uitgaven voor
seheepvaart- en handelsdoeleinden tot uitgangspunt had, doch
waarin niettemiu evenzeer op de gevolgen van een te snel
aangroeiende sehuld met nadruk werd gewezeu.
De sombere voorspellingen, waarvan boven sprake is, werden
eehter ditmaal door het Dag. Bestuur blijkbaar niet gedeeld.
Speeiaal de voorzitter uitte zieh tamelijk optimistisch, waar hij
verklaarde dat het bedrag, verschuldigd voor rente en aflossing

172
hem niet veroatrust, noch absoluut, uoch relatief, in verhouding tot de overige bedragen vau het budget. Volgens hem,
behoeft men zieh over de stijging van den dieust der leening
niet ongerust te maken, wanneer sleehts voldaan wordt aan
deze twee, hier aanwezige voorwaarden, dat eerie gezonde
zuivere splitsing bestaat tusseheu den gewoneu eu buitengewonen
dienst en dat de uitgaven, tot dekking waarvan een leening
wordt gesloten, wel zijn overwogeu en nuttig besteed. Om misverstand te vermijden zij hier aau toegevoegd, dat hij overigens
volstrekt uiet blind is voor de algemeene, in den aaahef van
dit artikel reeds kortelings vermelde ongunstige invloeden, welke
onze gemeeutelijke finatmifin bedreigen, iuvloeden, welke eehter
als buiten bet kader van het hier behandelde onderwerp vallende,
verder buiteu bespreking kunnen blijven.
 Het komt mij eehter voor dat het zijn nut kau hebben eens
nader in te gaan op de vraag, of inderdaad de beide gestelde
voorwaarden de eenige ziju, waaraan meu ter verkri~ging van
een gezonden fiuancieelen toestand heeft te voldoen, voorts of
daaraan, of aal~ verdere uoodig geachte voorwaardeu bier
iuderdaad wordt voldaau, eindelijk of de bestaande toestaud en
de verwachtingen voor de toekomst in verband met die vereischte waarborgen al of niet bevredigend kunaeu wordeu geaeht.
Wat de eerste vraag aangaat kan al dadelijk het criterium,
of de gedane uitgaven wel zijn overwogen en nuttig ziju besteed, buiten beschouwiug worded gelaten. AI zal niemand
ontkennen dat deze eisch aan alle, zoo gewone als buitengewone
uitgaven moet women gesteld, daar volgt hog allerminst uit
dat door aau die voorwaarde te voldoen, her behoud van een
gezonden fiuancieelen toestand ook verzekerd is. Doelmatige uitgaven ten behoeve vau het onderwijs zuUen wel altijd uuttig
zijn besteed, war niet verhiudert dat eerie gcmeente hare financifin met dergelijke uitgaven zeer goed ten groude zou kunneu
riehten. Ook ten opziehte van audere takken van dienst geldt
t;ot op zekere hoogte hetzelfde, al zal daarbij wellicht in meerdere
mate verschil van gevoelen kunneu bestaan omtrent her absolute
nut, wat inzonderheid geldt voor maatregelen op soeiaal gebied,
die trouwens ook door de meest overtuigde voorstanders daarvan
vermoedelijk wel niet in het belang der finaneifin zullen worden
aanbevolen. Meer vrede zou ik hebben met de tweede voor-

113
waarde, her maken van een zuivere splitsing tusschen gewone
en buitengewone uitgaven, waarbij mijns inziens echter strict
genomen tot de ]aatste soort alleen zouden mogen gerekend
worden de productieve uitgaven, desnoods in den allerruimsten zin
genomen, zoodat daartoe gerekend wordt alles, war direct of indirect
vermeerdering van inkomsten ten gevolge heeft of hebben kan.
 Ann die voorwaarde wordt echter zoo rain bier als ergens
elders voldaan, om de eenvoudige reden d a t e r herhaaldelijk
uitgaven plants vinden, die over een aantal jaren moeten en ook
zonder reel bezwaar kunnen worden verdeeld, doch in veel
korter tijdsverloop moeten worden gedekt, waardoor eerie leening
natuurlijk onvermijdelijk is. Het valt intusschen niet te ontkennen
dat in dit ]aatste soort uitgaven een gevaar kan zijn gelegen,
zoodat de vraag, of her bedrag der schuld en de voor den dienst
daarvan benoodigde gelden reden geeft tot bezorgdheid, eigenlijk
niet te beautwoorden is, zoolang niet is onderzoeht voor welke
doeleinden die schuld is aangegaan.
Daarnaast zal echter ten opzichte der improductieve buitengewone uitgaveu hog rekening gehouden moetell worden met
de vraag, of zij werkelijk in die mate buitengewoon zijn, dat
eene herhaling daarvan in de naaste toekomst vrijwel uitgesloten
is, dan wel of zij rain of meer geregeld periodiek wederkeeren,
ook, zij her in mindere mate, of de improductiviteit alleen
hieruit voortspruit, dat zij niet tot vermeerdering der inkomsten
bijdragen, dan wel of daarvan ook vermeerdering van uitgaven
te duchten is. Is her bijv. begrijpelijk dat mell voor den bouw
van een raadhuis, een beurs, een schouwburg, een aanzienlijk
bedrag besteedt en dit omslaat over het groote aantal jarcu,
dat een dergelijk werk bestemd is dien~t te doen, in welk geval
de loopende dienst jaarlijks slechts met een betrekkelijk geringe
sore wordt bezwaard, minder duidelijk is her dat voor straataanleg
en schoolbouw, uitgaven welke bijna absoluut zeker jaarlijks
zulle:n terugkeercn en welke daarenboven hog buiten de dekking
der kapitaalsuitgaven eeu aanzienlijk bedrag ann expl~)itatiekosten vorderen, evenecns zonder bezwaar kan worden geleeud.
 Hier is feitelijk her heilige moeten ann her woord ell zou
dus de eenige vraag, die men ter beoordeeling of eene uitgave uit
gewone of buiteugewone middelell m0et worde, gedekt, stellell kau,
deze ziju, hoeveel zonder andere belangen ernstig te schaden daar

174
voor uit gewone middelen kan worden bestemd, waarbij het wel
overwegeu in de eerste plaats verbaud zal moeten houden met
de besehikbare middelen en men zich veelal zal moeten beperkeu tot datgene, wat niet alleen nuttig besteed, maar daarenboven volstrekt onvermijdelijk is.
Ook de regeliug der ,~flossing zal met den oorsprong der
sehuld altijd nauw verband moeten houden. Voor improductieve
uitgaven, iuzonderheid voor die van de laatst besproken soort,
geldt altijd, hoe meet afgelost wordt hoe beter, met als uiterst
t.oelaatbare greus, de tijd, gedurende welken het gestiehte dienst
zal kunnen doen, omdat een sehuld, die bij eene volkomen
bevredigende finaneieele toestand eigenlijk nimmer had mogen
bestaan, natuurlijk zoo spoedig mogelijk verdwijnen moet. Voor
produetieve uitgaven gelden eehter geheel aadere regelen omdat
daarbij de aflossing s]echts gelijken tred behoeft te houdeu met
de waardevermindering van het door de buitengewone uitgave
verkregen bezit. Zoo is bet mijns inziens volmaakt verdedigbaar
bij aankoop van gronden, waarvan men met recht kan verwachten
dat zij in waarde zullen stijgen, niet alleen niets af te lossen,
doch int.egendeel de koopprijs nog met de oploopende rente te
bezwaren, door ook deze uit buitengewone middelen te dekken,
altijd wauneer door een goede boekhouding er voor wordt gewaakt, dat het verbaud tussehen sehuld en bezit niet verloren
gaat, met andere woorden, dat de boekwaarde van her grondbezit de vermoedelijke verkoopwaarde daarvan niet oversehrijdt.
 Voor bedrijven zou de aflossing uitsluitend verband moeten
houden met de noodzakelijke afsehrijvingen, voor openbare werken,
die indirect tot vermeerding van inkomsten bijdragen, als havenaanleg en dergelijke met d'en tijd, dat deze vermoedelijk aan de bestaaude behoefte zullen beantwoorden, waarbij, aangezien deze termij n natuurlijk uimmer met eenige zekerheid kan worden vastgesteld,
altijd wel eenigszins met gemiddelden zal moeten worden gerekend.
Toetst men nu deze voorwaarden aan de hier gevolgde regelen, dan
blijkt dadelijk dat daaraau in bijna geeu enkel opzicht wordt voldaan.
A1 dadelijk geldt dit voor de splitsing iu buitengewone en
gewone uitgaven, waarbij absoluut geen rekening wordt gehouden met besehikbare middeleu, doeh zelfs onbeduidende postjes
uit leening worden gekweten, wanneer zij behooren tot een
bepaalde rubriek, die men nu eenmaal als buitengewoon heeft

175
aangemerkt. Nog zeer onlaugs, werd naar aanleidiug vall een
gevraagd crediet tot verhooging en verstratiug van een katie,
door den wethouder voor de finaneifin verklaard, dat de vraag,
of de betrokken post uit gewone micldelen kon women bestreden, niet ter zake dienende was, omdat men alleeu hiermede
rekening had te houden, of er sprake was van een kapitaaluitgave dan wel van een uitgave van onderhoud, waarbij dus
volkomen uit her oog verloren werd, dat al moet eerstgenoemde
voorwaarde ongetwijfeld aanwczig zijn, om tot dekking uit buitengewone middelen te m o g e n besluiten, daar hog allerminst uit
volgt dat in zulk een geval daartoe ook m o e t worden besloteu,
wanneer flit uit anderen hoofde minder wenschelijk wordt geacht.
 A1 zouden dus de regelen, die bier voor de splitsing worden gevolgd, op zichzelf volkomen gezond mogen worden genoemd, wat
naar bet mij voorkomt in hoofdzaak bet geval is, dan wordt daardoor
nog geen absoluten waarborg geboden, dat de schuld niet boven
de draagkracht zal stijgen, ja zelfs niet dat dit uiet in meerdere
mate her geval zal zijn, dan volstrekt onvermijdelijk is.
 Ook wat de aflossing aangaat kan allerminst gezegd worden
dat deze niets te wenschen overlaat. Vroeger werden bijna uitsluitend zestigjarige aunuiteitsleeningen gesloten, waardoor dus
de aflossing voor het grootste deel naar de toekomst werd verschoven, een lout die hog verzwaard is doordat in 1894 de
bestaande leeningen in eerie nieuwe eveneens zestigjarige annuiteitsleening van lager rentetype ziju geconverteerd, hetgeen al weder
vertraging in de aflossing ten gevolge had. Hierdoor ontstond
dus gevaar dat de leening uog niet geheel zal z!jn afgelost,
wanneer bet werk, waarvoor geleend is, reeds moet worden
vervangen, wat bijv. bij bestrating herhaaldelijk heeft plaats
gehad. Het lijdt clan ook geen twijfel dat wanneer de tegenwoordige toestand te wenschen overlaat, dit voor een niet gering
deel hieraan is toe te schrijven, dat wij niet alleen onze eigene
lasten hebben te dragen, doch tevens hebben te voorzien in
reel wat onze voorgangers hebben verzuimd. Met dit vicieuze
systeem is nu sedert wel gebroken, doch war er voor in de
plaats is gekomen levert eveneens ruimschoots stof op voor critiek. Er wordt thans wel in meerdere mate dan vroeger rekening
gehouden met bet doel, waarvoor geleend wordt, doch niet
hiermede of dit al of niet is van productieven aard, noch of

17~
er sprake is van uitgaven, die rain of meer regelmatig wederkeereu, evenmiu of er verband bestaat tusseheu de aflossing en
de waardevermindering vail her bezit. Hoewel het natuurlijk
niet goed doenlijk is ill bijzonderheden te vermelden, welke
regelen hiervoor worden gevolgd, kan we[ in her algemeen gezegd wordeu dat de zestigjarige anHuiteit alleen behouden is
voor nieuweu straataanleg, aankoop van onroereude goederen
en havenaanleg, terwijl bet overige iu gelijke termijnen wordt
gedelgd, als hoedanig voor bestr;tting, rioleering en gebouwen
doorgaans gerekend wordt op 50 jaar, voor uitgaven ten behoeve
der iudustrieele bedrijven op 30 jaar, terwijl voor enkele andere
doeleiuden de atlossing reeds binnen twintig, vijftien en tien
jaar moet plants vinden, wat een enkele maal zelfs tot vijf j'aar
iugekrompen is. Het bezwaar is dus minder dat de termijn van
afiossing te ruim genomen wordt, dan wel dat deze zich hog
te weinig aanpast ann de boven vermelde eischen, zooals die
ann een rationeele regeliug zouden mogen worden gesteld. Ik
laat hierbij ill her midden dat afiossing bij grondaankoop geheel
achterwege zou kunnen blijven, zoolang de grond zich hog in
her bezit der gemeente bevindt en de waarde daarvan niet vet.
 minderd is, omdat de eischen der geldmarkt zich wel tegen niet
afiosbare leeningen zullen verzetten en daarvoor dus de instelling
van een afzonderlijk groudbedrijf met eigen baten en lasten
wordt vereischt, welke regeliug hier eehter hog niet is ingevoerd.
Doch dat voor de bedrijven geen ouderseheid gemaakt wordt
tusschen de verschillende onderdeelen, als terreinen, gebouwen,
maehineri~en, leidiugen enz. is van meet gewicht, vooral omdat
bij her ontbreken eener commercieele boekhouding alleen langs
dien weg eenigen waarborg zou kunnen wordeu verkregen, dat
niet als winst wordt beschouwd en tot dekking van gewone
uitgaven aaugewend, war feitelijk niets anders is dan verbruikt
kapitaal en dus voor vernieuwing behoorde te worden gereserveerd.
Her springt trouweus in her oog dat bet al even dwaas is
ann te nemel~ dat eeu gasfabriek of electrische centrale in dertig
jaren zijn waarde geheel zal hebben verloren, als dat de waardevermiudering daarvau in de laatste jaren even groot zal zijn als
in de eerste, zoodat eene methode van afiossiug, die eenigszins
verbaud hield met de werkelijkheid, naar geheel andere regelen
zou moeten worden ingericht. Ook voor de improduetieve doel.
177
eindeu acht ik als boven reeds gezegd,, her criterium allerminst
uitsluitend gelegen in de vraag, hoe lang de te stiehten werken
vermoedelijk dienst zullen kunnen doea. Een post voor sehoolbouw, die op bijna elke begrooting regelmatig wederkeert, kan
nauwelijks meer als een buitengewoue wordeu beschouwd, zoodat
eeu termijn vau vijftig jaar voor dergelijke uitgaven niet volkomen
gewettigd schijut, al kau de duur der te stichten gebouwen
veilig op dien tijd worden gcsehat.
 Uit het bovenstaande volgt echter dat de gebreken, die naar
mijne meeniug nog aau het hier gevolgde stelsel van aflossing
kleven, elkander eenigszins opheffen, zoodat het niet onmogelijk
is dat nog een niet geheel onbevredigend resultaat verkregen
wordt. Om dit te beoordeelen zou eigenlijk in bijzonderheden
moeten wordea nagegaan, voor welke doeleinden de bestaande
sehuld is aangegaan en welk bedrag daarvaa eigen]ijk had behooren te zijn afgelost.
Aan de hand der gepublieeerde beseheiden is eene dergelijke
berekening eehter niet te maken, doch langs eea omweg kan
hetzelfde resultaat verkregen worden. Wel wordt de werkelijkheid
daardoor sleehts benaderd, doeh in zoodanige mate, dat eerie daaruit
te trekken eonelusie een graad van waarsehijulijkheid verkrijgt,
dat zij zonder veel bezwaar als waarheid aaugemerkt worden mag.
Hiertoe moet met ter zijde stelling van het versehil tussehen
produetieve en improduetieve buitengewone uitgaven eene vergelijking gemaakt wordet~ tussehen bezit en sehuld, of liever
tusseheu de inkomstea en uitgaven, die daardoor in het leven
worden geroepen. Het is toeh duidelijk dat wanneer nimmer
was geleend .~ok geeu bezit aanwezig zou zijn, zoodat wanneer
de uitgaven voor de sehuld uit de inkomsten van het bezit
kunnen worden gekweten, de gevolgde leeningpolitiek hog uiet
tot ernstige bezwaren aanleiding gegeven heeft.
Wel laat zieh theoretisch her geval d::ukea, dat een bezit
ontstaat door regelmatig wederkeerende oversehotten op den
gewonen dienst, doeh practiseh kan dat niet voorkomen, omdat
dergelijke overschotteu alsdaa eer tot vermindering van belastiug
zouden wordea aangewend, althans verhooging vaxl belasting
er door zou worden tegengehouden.
Waar eehter gedurende her tijdperk, waariu de bestaaude
sehuld is aaagegaan, onze belastingen zieh in stijgende en niet

178

in dalende richting hebben bewogen, kan deze hypothese veilig
terzijde women gesteld.
 Voor her opmaken van. zoodauig overzieht heb ik her laatste
vijfjarig tijdperk gekozen. Deze termijn moge eenigszins te kort
schijueu om eerie algemeene conclusie te wettigen, in werkelijkheid is dit niet het geval, omdat van de op 1 3auuari 1906
bestaande schuld van pl. m. f 69.000.000, niet minder dan
f 2~
in die jaren is aangegaan, zoodat wanneer zich
daarvan ongunstige gevolgen zouden doen gevoelen, dit thans
reeds zeer duidelijk merkbaar zou moeten zijn.
Tot recht begrip van onderstaande cijfers zij nog het volgende
opgemerkt. Met inkomsten uit bezit heb ik gelijk gesteld de
opbrengst van eenige retrihuties, die hoewel ill den vorm van
belastingen geheven, feitelijk de rol vervullen van eerie vergoediug voor her gebruik van openbare werken, die voor een
belangrijk deel tot het ontstaan der schuld hebben bijgedragen.
In de. eerste plaats komen hiervoor in aanmerking her hrvenen kadegeld. De opbrengst daarvan moet eehter verminderd wordell met de exploitatiekosten der havenwerken, doch deze laten
zich alleen berekenen, voor zoover zij niet een onderdeel uitmaken van een algemeenen post, waaruit ook voor andere
doeleinden wordt geput. Zoo is bijv. niet n a t e gaan welk dee1
der algemeene kosten van verlichting, reiniging, bewaking enz.
door her havencomplex wordt veroorzaakt, al lijdt bet geen
twijfeI dat dit vrij aanzienlijk is.
 De tweede retributie, die ik op bet oog heb, is de zoogenaamde buizen- en kabelbelasting, welke aan de fabrieken voor
gas en electriciteit, de drinkwaterleiding en den telefoondienst
ill rekening wordt gebracht voor het leggen van leidingen in
dell openbaren ~veg. Deze treedt eenigszins in de plaats van de
vergoeding, die van particuliere concessionarissen zou gevraagd
women, welke voor hun bedrijf gebruik moesten maken van
gemeeutewerken en zou als zoodanig hier buiten beschouwing
kunnen blijven, omdat voor dergelijk gebruik geen schuld wordt
aangegaan en dus de vergoeding niet als inkomsten uit produetief
bezit kan worden beschouwd. Werden dergelijke vergoediugen
echter werkelijk door derden betaald, dan zou her bedrag daarvan in gemeen overleg zijn vastgesteld en zeker nimmer de
aanzie-,lijke hoogte bereiken, waartoe deze thans reeds ziju ge-

179
stegen, nu de regeling eenzijdig bij gemeentelijke verordering
kan worden gemaakt. Deze verordening dateert trouwens uit
den tijd, toen de gemeeatewet hog het maken van winst uit
bedrijven verbood en had ongetwijfeld eenigszins de strekking,
die winsten te verbergen, zoodat veilig kan women aangenomen
dat in de opbrengst dezer retributie een aanzieulijk deel der
b~:drijfswinst verscholen ligt. Bij gebrek aau een behoorlijken
maatstaf voor bet maken eener splitsing is die opbrengst dus
in haar geheel opgenomen, al wordt daardoor de rekening
eenigszius onzuiver en de uitkomst gunstiger, dan strikt genomen overeenkomt met de werkelijkheid.
Wordt echter door het slechts ten deele opnemen van exploitatiekosten en door her verwaarloozen van bet hybridisch karakter der
buizenbelasting de rekening eenigszins geflatteerd, daar staat tegenover dat een belangrijk deel van het bezit buiteu beschouwing
wordt gelaten, omdat dit geen directe inkomsten afwerpt, al verliest het daardoor geenszins het karakter van productief vermogen.
 Dat dee1 toch vau bet grondbezit, dat bestemd is weder als
bouwterrein te worden verkocht, werpt geen reute af, zoolang
her niet is gerealiseerd, hoewel die rente natuurlijk in de
waarde ligt verscholen, voor zoover deze althans de kosten van
aankoop overtreft. Her zou dus alleszins geoorloofd zijn het
bedrag der schuld vooraf te verminderen met de waarde der
voor verkoop beschikbare bouwterreinen of althans met een
bedrag, gelijkstaande met dat deel der schuld, dat ontstaan is
door den aaukoop dier gronden en het uitvoeren der werken,
om deze als bouwterrein in exploitatie te kunnen brengen. Ook
hiervoor ontbreken echter de noodige gegevens, doch waar dat
bezit vrij aanzienlijk is, kan veilig worden aangenomen dat de
invloed daarvan ruimschoots opweegt tegen de boven genoemde
oorzaken, die de rekeniug lets te gunstig voorstelleu, zoodat
her eindresultaat zonder bezwaar als niet beneden de werkelijkheld blijvende kan worden aanvaard.
De overige retributies als school-, markt-, brug-, sluisgelden
en dergelijke heb ik buiten beschouwing gelaten. Voor bet
meerendeel vertegenwoordigen deze sleehts eerie te gemoetkoming
in de door deze takken vau dienst jaarlijks veroorzaakte exploitatiekosten en is er dus geeu sprake van ze tevens in mindering te
brengen van de kosten, die door kapitaaluitgaven veroorzaakt zijn.
180
Alleen veer de markten zou missehien een uitzondering moeten
worden gemaakt, doeh deze worden sleehts veer een gering
deel in bijzonder daartoe bestemde inrichtingen gehouden, terwijl
vergoeding veer her gebruik der openbare straat weder moeilijk
als inkomsten uit productief bezit, kan worden beschouwd.
 Nog zij opgemerkt dat de inkomsten uit de bedrijven niet
de daarmede gemaakte winst vertegenwoordigen, doch uitsluitend
her batig saldo der exploitatierekening. Veer ons doel kan
daa.rmede worden volstaan, omdat dat saldo tot dekking van
gewone uitgaven wordt aangewend en er alleeu sprake is van
een onderzoek, in hoever of een te greet deel der daarvoor
besehikbare inkomsten, veer den dienst der schuld meet worden
gereserveerd, doch het is duidelijk dat deze wijze van handelen
overigens niet zonder bedeuking is, omdat daardoor elke waarborg ontbreekt, dat nan bet bedrijf niet meer zal worden onttrokken, dan bij eene gezonde financieele regeliug geoorloofd sehijnt.
In verband met bovenstaande opmerkingen zijn de cijfers dan,
in duizendtallen van guldens afgerond als volgt:
1901.
1902.
1903.
1904.
1905.
Huren en pachten . . ..
f 138.000 f 152.000 f 185.000 f 197.000 f 211.000
na aftrek van onderhoudskosten, groml- en polderlasteu
~enten van kapitalen.
37.000
25.000
22.000
12.000
12.000
Haven- en kadegelden.
. 1.163.000 1.193.000 1.402.000 1.420.000 1.568.000
as aftrek dec kosten van
onderhoud t) en perceptie eu
van den havendienst.
Buizen- en kabelbelasting.
501.000
562.000
703.000
751.000
776.000
Exploitatiesaldo der inriehtingen van nijverheid en bedrijf, met inbegrip van het
Dpenbaal' slachthuis ~)
1.465.000 1.603.000 !.731.000 1.791.000 2.119.000
3.304.000 3.535.000 4.043.000 4.171.000 4.686.000
Rente en afiossing "~)
. 2.639.000 2.886.000 3.116.000 3.337.000 3.600.000
Batig saldo.
665.000
649.000
927.000
834.000 1.086.000
i~ Veer hot onderhoud der havenwerken is niet de daarop betrekking hebbende
rekeningpost overgenomen, omdat daaruit ook werken worden onderhouden,
welke me~ de havenexploitatie geen verband houden. Her bedrag is gesplitst
naar de in de toeliehting bij de begrooting aangegeven onderdeelen.
2) Her openbaar slaehthuis wordt niet als afzonderlijk bedriji geadministreerd.
 3) Hier is niet genomen her werkelijk uitgegeven bedrag maar het toegestaan
crediet. Her verschil spruit voort uit niet tijdig ter verzilvering aangeboden
.coupons en obligaties, welke na~uurlijk veer he~; groot;ste deel in bet5 volgende
jaar worden aangeboden, waarvoor alsdan een deel van her batig saldo der
~rekening wordt gereserveerd.
181

1901
1902
1903
1904
1905

Uit dit overzieht blijkt dus dat "de inkomsten uit bezit tot
dusver uiet alleen ruim voldoende zijn geweest om de kosten
van den dienst der schuld te dekken, maar dat deze zelfs een
oversehot hebben opgeleverd, dat, zij het met eenige schommelingen, geleidelijk toenemende is. Wel verre dat de rain gunstige
toestaud onzer financi~u dus ann het bedrag der schuld kau
worden geweten, zou eer gezegd mogen wordeu, dat deze ontlasteud heeft gewerkt. W a r e ' t o c h nimmer geieend dan zouden
thans de eigenlijke bestuurskosten geheel uit andere bronnen
moeten worden gedekt, dan waaruit thans gedeeltelijk wordt
geput, wat practiseh' beteekent dat de belastingen zouden moeteu
zijn verhoogd, omdat dit het eenige middel is, waarvan de
opbrengst eenigszins willekeurig te regelen is.
Beschouwt men bovenstaande cijfers niet alleen naar hunne
volstrekte, doch tevens naar hunne betrekkelijke waarde, dan
wordt de indruk zeker niet onguustiger. Tegenover eeue stijging
toch der inkomsten in her vijfjarig tijdperk met ruim 40 pCt.,
staat slechts eene vermeerdering der uitgaven met ruim 36 pCt.,
zoodat niettegenstaande in dat tijdvak bijna eeu derde deel der
thans bestaande schuld is aangegaan, eu de daarvoor tot stand
gebravhte werken uit den nard der zaak hog niet alle tot hun
volle productiviteit zijn gekomen, toch de verhoudiug tusschen
beide uog lets verbeterd is.
Ook in verband met de algemeene iukomsten en uitgaven
kan. op eene voortdurende verbetering gewezeu worden, hetgeen
uit de volgende cijfers blijkt.
 Waarvan
Waarvan
Gewone
netto uit
PercenGewone
voor rente Percen
inkomsten. 1) bezittingen,
rage.
uitgaven. 2) en aflossing.
rage.
f 9.457.000 f 3.304.000
34.9
f 9.296.000 f 2.639.000
28.4
,, 10.109.000. ,, 3.535.000
35.0
,, 9.993.000 ,, 2.886.000
29.0
,, ll.109.000 , 4.043.000
36.4
,, 10.839.000 ,, 3.116.000
28.8
,, 11.369.000 ,, 4.171.000
36.7
,, 11.128.000 ,, 3.337.000
30.0
,, 12.400.000 ,, 4.686.000
37.8
,, 11.994.000 ,, 3.600.000
30.0
Valt dus voor de iukomsten een voortdurend stijgend percentage
waar te nemen, voor de uitgaveu is (]it Met her geval, doch
blijft de verhouding nagenoeg stationair. Hoe sterk de schuld
dus toegenomen is, de inkomsten die, ann die schuld hun
l) Werkelijke ontvangsten met inbegrip der saldi van vroegere
diensten.
3) Toegestane credieten na M- en oversehrijving en toevoeging.
18~
bestaan te danken hebben, stijgen hog sterker, zoodat die
schuldvermeerdering geen enkele aauleiding geeft tot bezorgdheid
en het zelfs te wenschen is, dat ook in de toekomst de gelegenheid zal blijven bestaan, geleende gelden op eveu voordeelige wijze te beleggen, in welk geval het bedrag diet leeningen
volkomen onverschfllig is, of zelfs een hooger bedrag boven
een lager de voorkeur verdienen kan.
Om het boven aangeduide resultaat intusschen op zijn juiste
beteekenis te schatten is bet niet van belang ontbloor n a t e
gaan, aan welke onderdeelen van her productief bezit dit in
hoofdzaak te danken is. Oppervlakkig bdschouwd dragen alle
daartoe vrij wel in gelijke mate bij, want met uitzondering
van het onbeduidende postje, rente uit kapitalen, valt voor
alle onderdeelen gedarende her vijfjarig tijdperk eene stijging met
ongeveer 50 pCt. waar te nemen. Toch zou het onjuist zijn
daarui* de conclusie te trekken, dat de verhouding werkelijk
in alle gevallen een gelijke is. Dat zou alleen dan waar zijn,
wanneer de buitengewone uitgaven voor al die takken van.
 dienst eveneens in gelijke verhouding waren geschied, wat echter
geeuszins her geval is.
 Hiervoor kan men die uitgaven splitsen in drie groepen, als
aankoop van onroerende goederen, uitbreiding der bedrijven en
.havenaanleg, waarbij evenwel de eerste groep eigenlijk alleen
dan in aanmerking komt, wanneer er sprake is van rentegevende
eigendommen of van gronden, die later weder van de hancl
zullen worden gezet. Zijn de aaugekochte perceelen bestemd
voor den publiekcn dienst, dan behoort de uitgave eigenlijk tot
de improductieve; geschiedt de aankoop met her dog op de belangen van de havenexploitatie of van de bedrijven, dan behooren
die groepen met het bedrag daarvan te worden belast. Een
dergelijke splitsing is echter niet altijd gemakkelijk te maken
omdat de bestemming bij den aankoop niet altijd wordt openbaar gemaakt en deze dikwijls met bet dog op geheime plannen
geschiedt. Wanneer dus getracht wordt de buitengewone uitgaven
over her besproken tijdvak in genoemde groepen te splitsen,
dan zal de eerste (onroerende goederen) vermoedelijk te reel,
cle laatste (havenaanleg) te weinig worden belast, terwijl daarentegen de uitgaven voor bedrijven vrij nauwkeurig vast. te stellen
zijn. Met uitgaveu voor grondaaukoop zijn gelijk te stellen de

183
kosten van werken, om gronden als bouwterrein in exploitatie
te brengen, waartoe in de eerste plaats de aanleg van straten
behoort. Daarentegen behoort in mindering van die groep gebracht te worden de opbrengst van verkochte eigendommen,
welke op buitengewone rekening verantwoord wordt ell dus
indirect gebezigd veer aflossing van sehuld, zij het dan sleehts
in dezen vorm dat het te leenen bedrag geringer wordt, naarmate andere buitengewone uitgaven uit die opbrengst kunnen
worhen gedekt. Waar uit de rekening niet blijkt of straataanleg
op kosten her gemeente dan wel van partieulieren is geschied,
behoort de van deze laatsten ontvangen vergoeding eveneens ill
mindering der kosten van boven bedoelde werken te worden
gebracht.
 Met inachtneming van de aangegeven regelen blijkt hau dat
van de circa f 23.300.000 die in de jaren 1901--1905 uit
leeninggelden zijn gedekt, veer rekeuing van grondaankoop
met bijbehoorende werken, havenaanleg en bedrijven komen
resp. f ~.600.000, f 7.300.000 en f7.900.000 1, zoodat ongeveer
f 5.500.000 veer niet productieve doeleiuden uitgegeven is.
Vergelijkt men bovenstaande kapitaal-bedragen met de toencming
der inkomsten bedragende resp. pl. m. f 73.000, f 400.000 en
f 91~0.000 (de buizen en kabelbelasting al,: inkomsten der bedrijven gerekend) dan blijkt dat het rendement bcdraagt circa
3, 589 ell 1~ pCt. zoodat de bedrijven hierbij verreweg het beste
figuur maken. Dit klemt te meet omhat daartoe ook behoort
het droogdok waarvoor niet minder dan f 1.347.000 uitgegeven is,
zonder dat dit tot vermeerdering der ontvangsten bijgedragen heeft,
welke inriehting eigenlijk meer eigenaardig tot de havenexploitatie
behoort. Ook kan nog gewczen worden op den bouw eener
eleetrische eentrale, welke eerst in 1906 in exploitatie is genomen, zoodat het daarvoor in 1904--1905 uitgegeven bedrag
f 830.000 in het besprokeu tijdperk geen rente afgeworpen heeft.
Her kan dan ook veilig gezegd worden hat de bedrijven de
kurk zijn, waarop onze financifin drijven en wanneer de toestand
hier hog eenigszins dragelijk is, dan is dit voornamelijk hieraau
te danken, dat men in ruimer mate en vroeger dan elders is
overgegaan tot bet stelsel van eigen beheer.
i) In mindering is gebraeht een bedrag van f 377.000 wegens
uit bedrijven voortspruitende buitengewone ontvangsten.
 184
Dat die toestand overigens te wenschen overlaat kan zeker
niet worden ontkend, al moet de oorzaak daarvan allerIninst
gezocht wordeu in een te sterk aangroeien der schuld. Het in
deu aanhef van dit artikel besproken feit, dat op her acer~s
der iukomsten voor een steeds grooter wordend percentage beslag
moet worden gelegd voor den dienst der schuld, moge minder
hieruit voortspruiten, dat de kosteu van dien dienst sneller
stijgen dan de middelen, tot dekking daarvau in de eerste plaats
aangewezen, dan wel nit zulk eeu wanverhoading bij andere
groepen vau inkomsteu eu uitgaven, het felt blijft daarom niet
minder waar en de gevolgen niet minder bedenkelijk.
Zoolang de bestuurskostea in engeren zin niet kunnen gedekt
worden uit de daarvoor aaagewezen middelen, doeh hiervoor
ook op het exploitatiesaldo der bedrijven beslag moet worden
gelegd, kan toeh de toestand niet volkomen gezond women
genoemd. Wel kan bet eenigszins geruststellend worden geacht,
dat dezelfde oorzaak, waaraan de suelle vermeerdering dier
kosten is te wijten, de vermeerdering der bevolking, langs
dezen weg althans eenigszins een tegenwicht vormt en aeht ik
het geenszins ongeoorloofd, de bedrijven eeu bijdrage te doen
leveren in de algemeene kosten der gemeentelijke huishouding,
doeh dat dit in steeds toenemende mate moet gesehieden en
daarvoor het geheele saldo nauwelijks toereikend is, moet toeh
zeker als een schaduwzijde worden aangemerkt. Daardoor toch
is her onmogelijk dat saldo te doen dienen voor doeleinden,
waarvoor her in de eerste plaats moest worden bestemd, versterking en uitbreiding diet bedrijven zelve, waardoor deze in
steeds meerdere mate dieustbaar kunnen worden gemaakt aan
algemeene belangeu, ook door verlaging van tarieven an her
inriehten der exploitatie op zoodanige wijze, dat daarbij uog
andere overwegingen gelden dan van zuiver commercieelen aard.
 Niet omdat, maar ondanks dat zulk een groot bedrag is geleend
(en op voordeelige wijze belegd) kan de algemeene fiuaneieele
toestand dus bezwaarlijk gunstig women genoemd.
Rotterdam,

November 1906.
C. vx~r Dome.
