Samenwerken met en aan data: DIGILAB en FAIR
Auteurs:
Maaike Verburg & Jerry de Vries

Co-auteurs:
Cees Hof & Hella Hollander

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

Samenwerken met en aan data: DIGILAB en FAIR
10 Oktober 2022

Auteurs:

Maaike Verburg (0000-0001-9408-3190)
Jerry de Vries (0000-0002-8287-7185)

Co-auteurs:

Cees Hof (0000-0001-9624-2431)
Hella Hollander (0000-0002-4079-7451)

Financiering: RCE/OCW subsidieaanvraag nr. 158396, project: 'Training and an
infrastructural inventory for the shaping of E-RIHS.NL'.
Citatie:

Verburg, Maaike & de Vries, Jerry (2022, October 10). Samenwerken met en
aan data: DIGILAB en FAIR. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.7034955

2

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

Voorwoord
Dit eindrapport beschrijft de uitkomsten van de landschapsanalyse waar DANS in het kader
van het E-RIHS.nl project “Samenwerken met en aan data: DIGILAB en FAIR” aan heeft
gewerkt. Het project is onderdeel van een serie van projecten die in het kader van de
oprichting van E-RIHS.nl zijn gefinancierd en ervoor zorgen dat E-RIHS.nl stevig wordt
verankerd in het Europese E-RIHS.eu netwerk. Met dit onderzoek is een inventarisatie en
behoefteanalyse gemaakt van het erfgoedveld in Nederland, waarbij de focus ligt op
analytische data die voortkomen uit natuurwetenschappelijk onderzoek aan erfgoedobjecten.
 De erfgoedwetenschappen, of “Heritage Sciences”, zoals die in de context van E-RIHS
worden geïnterpreteerd, opereren op het grensvlak van de geesteswetenschappen en de
natuurwetenschappen. Deze nieuwe interdisciplinaire ontwikkelingen vormen een
belangrijke uitdaging op het gebied van goed research data management. DANS heeft,
dankzij de grote hoeveelheid archeologische datasets in het Data Station Archaeology, veel
expertise met betrekking tot erfgoeddata. Echter, de data van moderne analytische
technieken, zoals die bij verschillende musea, universiteiten en erfgoedinstellingen worden
gegenereerd vormen een nieuwe uitdaging en data-technisch een zeer boeiende
ontwikkeling. Helaas vond dit onderzoek in de COVID-19 periode plaats waarin sprake was
van meerdere lockdowns, waardoor het niet mogelijk was om alle instellingen persoonlijk te
bezoeken. Desalniettemin kijken wij terug op een vruchtbare periode waarin veel nieuwe
inzichten zijn opgedaan die in dit rapport worden besproken.
Wij willen alle betrokken danken voor hun tijd, inzet en vooral flexibiliteit bij het deelnemen
aan de interviews en het invullen van de enquête. Speciale dank gaat uit naar de werkgroep
van E-RIHS.nl, zowel voor het getoonde vertrouwen als voor de ontvangen ondersteuning
gedurende het onderzoek.
Dit rapport geeft een zo breed en duidelijk mogelijk beeld van de wensen en behoeften van
de partners in het netwerk rondom Research Data Management. De nadruk ligt op de
potentie van het netwerk en het resultaat van dit onderzoek biedt de werkgroep
uitgangspunten voor het uitzetten van nieuwe strategieën voor de verdere implementatie van
E-RIHS.nl in dit onderzoeksveld.
 Maaike Verburg, Jerry de Vries, Cees Hof & Hella Hollander
Den Haag - 10 oktober 2022

3

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

Inhoudsopgave
Voorwoord
Inhoudsopgave
Termen en afkortingen
Samenvatting
1. E-RIHS
1.1. E-RIHS.nl
1.1.1. DANS als E-RIHS.nl partner
1.2. DIGILAB en FAIR
1.2.1. Projectdoelen
1.2.2. Methodologie
2. Erfgoedwetenschappen in Nederland
2.1 Algemene schets
2.2 Uitkomsten onderzoek
2.2.1 Data creatie
2.2.2 Data verwerking / Analyse
2.2.3 Data opslag en uitwisseling
2.2.4 Data archivering en publiceren
2.2.5 Data hergebruik
2.2.6 Organisatie, beleid en ondersteuning
2.2.7 Samenwerking
3. Wensen voor E-RIHS.nl vanuit het netwerk
3.1 Resultaten interviews
3.1.1 Samenwerking
3.1.2 Beleid
3.1.4 Portaalfunctie
3.1.5 Technische aspecten
3.2 Resultaten enquête
4. Conclusies en aanbevelingen
4.1 Conclusies
4.2 Aanbevelingen vanuit het netwerk
Appendix A - Interview protocol
Appendix B - Enquête

3
4
5
7
8
9
9
10
11
11
13
13
16
17
18
18
19
20
21
22
24
24
24
25
25
26
26
28
28
30
32
35

4

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

Termen en afkortingen
Afkortingen gebruikt in het rapport:
CLARIAH

Common Lab Research Infrastructure for the Arts and Humanities

DARIAH

Digital Research Infrastructure for the Arts and Humanities

DIGILAB

Een van de vier instrumenten die het fundament leggen voor de
kennisontwikkeling en -uitwisseling die E-RIHS.eu op gang wil brengen.
Het DIGILAB richt zich op het ontsluiten en koppelen van verschillende
typen onderzoeksdata en referentiecollecties1.
 EHRI

European Holocaust Research Infrastructure

ERIC

European Research Infrastructure Consortium

E-RIHS

European Research Infrastructure for Heritage Science

E-RIHS.nl

De nederlandse hub van E-RIHS

FAIR

Findable, Accessible, Interoperable, Reusable

IPERION
HS

Integrated Platform for the European Research Infrastructure for the
Heritage Science

LOD

Linked Open Data

NCDD

Nationale Coalitie voor Digitale Duurzaamheid

NDE

Netwerk Digitaal Erfgoed

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

PID

Persistent Identifier

RDM

Research Data Management

TDR

Trustworthy Digital Repository

1

Over E-RIHS ARCHLAB, DIGILAB, FIXLAB en MOLAB: https://e-rihs.nl/over-e-rihs-2/

5

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

Termen gebruikt in het rapport met de voor deze context gespecificeerde
definitie:
Data

Omdat binnen E-RIHS.nl het onderzoek naar materiële
erfgoedobjecten centraal staat, waarbij een accent ligt op de
natuurwetenschappen, technische wetenschappen en
bronnenonderzoek, wordt de term “data” in dit rapport gedefinieerd
als ‘afgeleide (technische) data van erfgoedobjecten’.
Erfgoedobject

Onder erfgoedobjecten verstaat E-RIHS materiële getuigenissen
van het verleden. Dit zijn fysieke objecten die zich lenen voor
innovatieve analytische methoden en technieken1.
 Research data
lifecycle

De structuur van dit rapport is gebaseerd op de research data
lifecycle (zie Figuur 2 in het rapport). De fasen worden als volgt
gedefinieerd in dit onderzoek:
● Data creatie: Het produceren, genereren of anderzijds
verzamelen van data
● Data verwerking en analyse: Alle acties en procedures die
op de data uitgevoerd worden gedurende de lifecycle,
inclusief het opschonen en filteren van data en het
(statistisch) analyseren van de gegevens om kennis uit de
data te extraheren
● Data opslag: Het opslaan van data tijdens het proces van
dataverwerking en analyse (niet voor de lange termijn)
● Data archivering en publiceren: Het publiek maken en
opslaan van data na afloop van het onderzoeksproces voor
de lange termijn
● Data hergebruik: Het openstellen van data voor hergebruik
en het gebruiken van data die door anderen hiervoor zijn
opengesteld

6

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

Samenvatting
Dit is het eindrapport dat de uitkomsten van de landschapsanalyse en behoefteanalyse
presenteert van het E-RIHS.nl project “Samenwerken met en aan data: DIGILAB en FAIR”,
uitgevoerd door DANS. Het onderzoek vond plaats tussen voorjaar 2021 en zomer 2022.
Met dit onderzoek heeft DANS een inventarisatie van het huidige datalandschap binnen de
erfgoedwetenschappen in Nederland gemaakt, met de focus op organisaties (potentieel)
actief binnen E-RIHS.nl. Hierbij is gekeken naar hoe organisaties data creëren, verwerken,
opslaan, archiveren, publiceren en hergebruiken en de huidige stand van beleid, organisatie
en samenwerking op het gebied van data. Door deze landschapsanalyse worden de
knelpunten waar het veld momenteel last van heeft inzichtelijk gemaakt (gepresenteerd in
Figuur 3). Daarnaast worden in dit rapport de wensen en behoeften van de E-RIHS.nl
partners geanalyseerd met betrekking tot de oprichting en organisatie van het consortium.
 Deze bevindingen zijn gedaan op basis van interviews met tien E-RIHS.nl partners, alsmede
een breder uitgezette enquête die is ingevuld door achttien verschillende onderzoekers, data
stewards en andere professionals uit de erfgoedwetenschappen.
Uit het onderzoek blijkt dat er bij de geïnventariseerde organisaties veel nieuwe data worden
geproduceerd door het toepassen van natuurwetenschappelijk onderzoek naar
erfgoedobjecten. Er is hierdoor een sterke groei waarneembaar van een grotere hoeveelheid
complexe data. Het beleid dat datamanagement faciliteert en stimuleert is nog in
ontwikkeling. In de praktijk is er nog geen adequate infrastructuur voorhanden, is de
ondersteuning beperkt en zijn er weinig middelen hiervoor beschikbaar.
Vooral het beschikbaar stellen en hergebruiken van data blijft achter, wat de impact van de
onderzoeksprojecten in het veld beperkt. Wat betreft de behoeftes is uit het onderzoek
gebleken dat er vooral gezocht wordt naar een partij die regie neemt om gezamenlijk tot
oplossingen en praktische invullingen te komen voor een netwerk waarin het eenvoudig is
om data te delen, beheren, archiveren en publiceren. Er is een grote behoefte aan betere
samenwerking binnen het veld en bereidheid om kennis, expertise, en faciliteiten met elkaar
te delen. Dit onderzoek vormt hiervoor al het eerste bewijs gezien de grote bereidheid in het
netwerk om mee te werken en informatie te delen. Het netwerk staat in de startblokken om
E-RIHS.nl werkelijkheid te laten worden.
 7

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

1. E-RIHS
Het ontstaan van E-RIHS is het resultaat van een collectieve Europese wens naar meer
internationale samenwerking in het erfgoedonderzoek. Sinds 2001 stimuleert de Europese
Unie daarom samenwerkingsprojecten op het gebied van natuurwetenschappelijk
erfgoedonderzoek2. Een groot aantal universiteiten en laboratoria werkt al jaren samen aan
het onderzoek aan roerend erfgoed. In 2019 heeft de Europese Unie besloten om geld
beschikbaar te stellen voor het Europese samenwerkingsproject; Integrated Platform for the
European Research Infrastructure for the Heritage Science (IPERION HS)3. Vanuit IPERION
HS, een driejarig project, wordt geïnvesteerd in een permanente infrastructuur met als doel
het oprichten van een European Research Infrastructure Consortium (ERIC) genaamd de
European Research Infrastructure for Heritage Science (E-RIHS)4 in 2023. Hierbij richt
E-RIHS zich op drie domeinen: roerend, archeologisch en gebouwd erfgoed.
E-RIHS focust op het beter begrijpen, behouden en het duurzaam gebruiken van het erfgoed
in die drie domeinen. Een geïntegreerde visie op de erfgoedwetenschappen betekent een
combinatie
van
geesteswetenschappen,
natuurwetenschappen
en
technische
wetenschappen. Onder erfgoedobjecten verstaat E-RIHS materiële getuigenissen van het
verleden, die door middel van (innovatieve) analytische methoden en technieken ontsloten
kunnen worden. Dit gebeurt meestal in combinatie met andere onderzoeksmethoden, zoals
kunst-, cultuur en architectuurgeschiedenis, archiefonderzoek en oral history.
 De missie van E-RIHS is geïntegreerde toegang tot expertise, data en technologie te bieden
op een gestandaardiseerde manier en om toonaangevende Europese onderzoeksfaciliteiten
te integreren in een netwerk met een duidelijke identiteit en een sterke samenhangende rol
binnen de wereldwijde erfgoedwetenschappelijke gemeenschap5. Om te voldoen aan deze
missie ondersteunt E-RIHS geavanceerd wetenschappelijk onderzoek naar erfgoed door
toegang te geven tot de infrastructuur van internationale laboratorium faciliteiten,
onderzoeksdata en wetenschappelijke archieven6. Daarnaast draagt E-RIHS bij aan de
ontwikkeling van nieuwe onderzoeksmethodes. Door het gebruik van nieuwe
onderzoekstechnieken, faciliteiten en protocollen te stimuleren en toe te passen binnen de
erfgoedwetenschappen werken erfgoedprofessionals aan het vergroten van het begrip van
en kennis over erfgoed. E-RIHS stimuleert innovatie door geïntegreerde toegang tot
expertise, gegevens en technologieën via een gestandaardiseerde aanpak.
Het Europese E-RIHS consortium7 omvat een centrale hub in Italië en verschillende
nationale hubs (consortia), waaronder E-RIHS Nederland (E-RIHS.nl). Het E-RIHS
partnerschap omvat 18 Europese landen en nog een aantal landen daarbuiten die zich
momenteel aan E-RIHS verbinden via het H2020 project IPERION HS. E-RIHS telt tevens 6
observerende instellingen en er zijn meer dan honderd erfgoedwetenschappelijke instituten
wereldwijd bij betrokken.
2

https://culture.ec.europa.eu/nl/cultural-heritage/eu-policy-for-cultural-heritage/eu-competences-in-cultural-heritage
https://www.iperionhs.eu/
4
http://www.e-rihs.eu/
5
http://www.e-rihs.eu/about/about/
6
http://www.e-rihs.eu/wp-content/uploads/2020/10/D9.3-E-RIHS-Scientific-Strategy.pdf
7
http://www.e-rihs.eu/partnership/
3

8

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

1.1. E-RIHS.nl
E-RIHS.nl8 is een van de nationale hubs9 in oprichting binnen het Europese E-RIHS
consortium. Deze Nederlandse hub wordt gecoördineerd door de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed (RCE). Partners van verschillende erfgoed-domeinen kunnen toetreden tot
dit netwerk om daarmee integratie binnen het wetenschappelijk onderzoek te bevorderen.
 In lijn met de algemene doelen van E-RIHS, is het doel van E-RIHS.nl om
wetenschapsmethoden, onderzoeksfaciliteiten, expertise en data uit het roerende erfgoed,
monumenten en archeologie beter toegankelijk te maken. De focus ligt hierbij zowel op
nationaal als Europees niveau. Door meer aandacht te geven aan samenwerken en het
delen van informatie en data, kan het erfgoedveld dichter tot elkaar gebracht worden.
Het natuurwetenschappelijke, technische, en bron-gerelateerde onderzoek naar materiële
erfgoedobjecten staat hierbij centraal.
E-RIHS heeft een aantal platforms ontwikkeld in aansluiting op de doelstellingen. Ook
E-RIHS.nl gebruikt deze instrumenten om een fundament te leggen voor kennisontwikkeling
en -uitwisseling:
● FIXLAB:
Het
faciliteren
van
toegang
tot
natuurwetenschappelijke
onderzoeksfaciliteiten om onderzoek uit te kunnen voeren
● MOLAB: Inzet van een mobiel laboratorium met een aantal onderzoeksfaciliteiten,
die gebruikt kunnen worden op verschillende locaties (bijvoorbeeld een
archeologische locatie)
● ARCHLAB: Het faciliteren van fysieke toegang tot archieven en bibliotheken van
participerende instellingen
● DIGILAB: Het digitaal ontsluiten en koppelen van verschillende typen
onderzoeksdata en referentiecolleties10
Het Europese E-RIHS consortium omvat verschillende nationale consortia in oprichting
waaronder E-RIHS Nederland. Binnen E-RIHS.nl is het doel om vóór 2023 een nationaal
consortium te vormen met partners uit verschillende erfgoeddomeinen. Elk jaar kiest een
voorbereidende werkgroep onder leiding van de RCE een aantal projecten die het Ministerie
van OCW subsidieert om de infrastructuur in Nederland te versterken. In het eerste jaar
(2020) werd gekozen voor het speerpunt roerend erfgoed. Het thema van de tweede tranche
(2021) was archeologisch erfgoed. In het derde jaar (2022-2023) ligt het accent op het
gebouwd erfgoed en monumentenzorg.
 1.1.1. DANS als E-RIHS.nl partner
Data Archiving and Networked Services (DANS)11 is het nationale expertisecentrum en
repository voor onderzoeksdata. DANS helpt onderzoekers hun data beschikbaar te maken
voor hergebruik. Op die manier kunnen wetenschappers de data inzetten voor nieuw
onderzoek en is gepubliceerd onderzoek controleerbaar en herhaalbaar. Met meer dan
200.000 datasets behoort DANS tot de meest vooraanstaande repositories van Europa.
8

https://e-rihs.nl/
http://www.e-rihs.eu/e-rihs-national-hubs/
https://e-rihs.nl/over-e-rihs-2/
11
https://dans.knaw.nl/
9

10

9

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
Daarnaast neemt DANS ook deel aan een groot aantal projecten met de focus op
erfgoedwetenschappen en consortia, waaronder infrastructuren zoals ODISSEI, DARIAH,
CLARIAH en EHRI12 om expertise te vergaren en uit te dragen op het gebied van data
management. De missie van DANS is om hergebruik van onderzoeksdata te bevorderen en
daarmee ook de kwaliteit van wetenschap13. Hierbij is er een expliciete focus op FAIR
(Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) data en research data management (RDM),
om onderzoek zo efficiënter en informatiever te maken.
Samenwerkingen zijn voor DANS uiterst belangrijk om kernwaarden als duurzame
toegankelijkheid van FAIR data uit te dragen en gestelde doelen te behalen. In deze rol
participeert DANS ook binnen E-RIHS.nl. DANS is een partner van E-RIHS.nl en neemt deel
aan de werkgroep die de oprichting van het netwerk overziet. DANS heeft voorgesteld om
als expert op het gebied van data, datamanagement en FAIR data dit onderzoeksproject
“Samenwerken met en aan data: Digilab en FAIR” uit te voeren.
1.2. DIGILAB en FAIR
Een eerste constatering aangaande data en de erfgoedwetenschappen is dat er sprake is
van een enorme variëteit. Data komen voort uit een groot aantal verschillende disciplines en
lopen uiteen van beschrijvende kunsthistorische informatie tot analytische “big data”. Deze
data zijn afkomstig van verschillende instellingstypen, zoals musea en erfgoedinstellingen,
maar ook universiteiten, archieven en natuurwetenschappelijke onderzoeksfaciliteiten.
 Vanwege deze diversiteit is het een uitdaging om oplossingen en infrastructuren te bieden
waar het hele veld gebruik van kan maken. Ook uitwisseling van data is een complexe zaak.
Omdat er een grote variatie aan informatie en data bestaat, worden data vaak op heel
verschillende manieren beheerd en dat komt een gemakkelijke uitwisseling niet altijd ten
goede.
De meeste partners binnen E-RIHS.nl hebben een eigen infrastructuur om hun collectie- en
onderzoeksdata te beheren en beschikbaar te stellen, maar deze functioneert vaak alleen
binnen de eigen instelling. Daarnaast zijn er (aspirant) partners binnen het E-RIHS.nl
netwerk die nog bezig zijn een eigen of gedeelde data-infrastructuur te bouwen. Deze
partners hebben grote behoefte aan kennis en training op het gebied van data management.
Om meer inzicht te krijgen in dit datalandschap, is DANS begonnen met het project
“Samenwerken met en aan data: DIGILAB en FAIR”, waarbinnen een inventarisatie gemaakt
is van de huidige data infrastructuren en de soorte data van de E-RIHS.nl partners.
 Met dit project draagt DANS bij aan de ambitie van E-RIHS tot het ontwikkelen van het
DIGILAB voor de erfgoedwetenschappen. Dit DIGILAB heeft als doel een infrastructuur te
bouwen om data, datasets en data tools te delen met andere E-RIHS partners en de wereld
daarbuiten. Dit DIGILAB moet een virtueel platform worden waar onderzoekers samen
kunnen werken met en aan data. De ontwikkeling van dit DIGILAB draagt bovendien bij aan
het stimuleren van FAIR data, dankzij gemeenschappelijke standaarden en een betere
toegankelijkheid. Dit is een voortzetting van de aanbevelingen die zijn gedaan in het rapport
“Samen bouwen aan een netwerk van landelijke voorzieningen” dat in 2015 door de NCDD
12

13

https://dans.knaw.nl/nl/samenwerkingen/?filter=true&data_diensten=social-sciences-and-humanities,archaeology&page=1
https://dans.knaw.nl/nl/over/

10

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
werd gepubliceerd, waarin werd benadrukt dat de “toekomstvaste toegankelijkheid van de
digitale collecties voor alle domeinen” een belangrijke ontwikkeling zou zijn voor dit veld14.
1.2.1. Projectdoelen
Het project “Samenwerken met en aan data: DIGILAB en FAIR” bestaat uit drie onderdelen:
1. Het maken van een inventarisatie van het huidige datalandschap (data infrastructuur
en soorten data) in het domein cultureel erfgoed in Nederland;
2. Het analyseren van de wensen en behoeften vanuit het netwerk met betrekking tot
het vinden, delen, archiveren, en hergebruiken van data;
3. Het verschaffen van training op het gebied van research data management voor
E-RIHS.nl partners in samenwerking met Research Data Nederland (RDNL) en het
Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE)
Het huidige rapport omvat de eerste twee doelen van dit project. DANS heeft, samen met
het Netwerk Digitaal Erfgoed, voor het derde doel een training ontwikkeld voor (toekomstige)
data managers en data stewards uit de E-RIHS.nl gemeenschap. De eerste training, een
“bootcamp” waaraan 9 cursisten hebben deelgenomen, heeft plaatsgevonden tussen 30 juni
en 6 juli 2022. Er zal ook nog een tweede trainingsronde volgen.
 1.2.2. Methodologie
Om tot de gewenste inventarisatie en behoefte-analyse te komen, is ervoor gekozen om de
methodologie van het project in een aantal stappen op te delen.
Allereerst is er een overzicht gemaakt van de E-RIHS.nl partners en contactpersonen. In
principe waren dit de organisaties die al actief zijn binnen E-RIHS.nl, en organisaties die een
duidelijke interesse hebben aangeven in de E-RIHS.nl ontwikkelingen Dit resulteerde in een
mix van erfgoedinstellingen (musea en archieven) en onderzoeksinstellingen (universiteiten
en onderzoeksinstituten). Er is gestart met deskresearch, waarbij alle websites van de
instellingen bezocht zijn en een evaluatie gemaakt is van de beschikbare informatie met
betrekking tot het databeleid.
Omdat de groep instellingen zo divers was, is ervoor gekozen om alle partijen daarna
afzonderlijk te interviewen. Het doel van deze interviews was om kennis te maken met de
partners en een eerste inzicht te krijgen in de data infrastructuur van deze instellingen. De
interviews zijn gehouden tussen augustus 2021 en december 2021. Voor de interviews is
een standaardprotocol gebruikt (Appendix A). Alle interviews zijn opgenomen en achteraf
getranscribeerd en geannoteerd om zo relevante informatie te extraheren. Deze data zijn
enkel gebruikt bij het opstellen van de landschapsanalyse en zullen derhalve, bij afronding
van het project in najaar 2022, worden verwijderd. Er hebben 10 partners van de 12
benaderde instellingen meegewerkt aan het interview.
 Na de interviews is er een enquête opgesteld (Appendix B). De structuur van deze enquête
is gebaseerd op de research data lifecycle en zorgt voor een verdieping van de
onderwerpen die tijdens de interviews besproken zijn. De enquête is via verschillende
14

Rapport “Samen bouwen aan een netwerk van landelijke voorzieningen” https://doi.org/10.5281/zenodo.4274245

11

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
kanalen verspreid. De geïnterviewde partners zijn gevraagd om ook de enquête in te vullen,
als aanvulling op het interview. Ook werden zij verzocht de enquête binnen hun eigen
netwerk te verspreiden (naar bijvoorbeeld data stewards of medewerkers bij de
collectieregistratie) om zo verschillende perspectieven te betrekken in de
landschapsanalyse. Daarnaast is de enquête via de nieuwsbrief en website van E-RIHS.nl
gepubliceerd alsmede gepromoot tijdens de E-RIHS.nl partnerdag (7 april 2022). Ook
andere instellingen binnen het E-RIHS.nl netwerk hebben de enquête in hun nieuwsbrieven
gedeeld (DANS, RCE). Hierdoor heeft de enquête opengestaan voor respondenten tussen
22 maart 2022 en 30 juni 2022. Er zijn uiteindelijk in totaal 21 responsen geregistreerd.
Zowel de uitkomsten van de interviews als de uitkomsten van de verdiepende enquête
worden in dit rapport beschreven. De interviews zijn geanalyseerd en hebben een aantal
gemeenschappelijke delers, knelpunten en wensen opgeleverd. De enquêtes zijn meer
kwantitatief geanalyseerd, waardoor statistieken over de soorten en gebruik van data,
infrastructuur, problemen en wensen ten aanzien van E-RIHS.nl konden worden
geproduceerd. De resultaten uit de enquêtes zijn gebruikt als verdere ondersteuning van de
bevindingen uit de interviews.
12

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

2. Erfgoedwetenschappen in Nederland
In dit hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek naar de huidige staat en globale
structuur van het landschap van de erfgoedwetenschappen in Nederland gepresenteerd.
 Dit is gedaan op basis van de afgenomen interviews en enquête. Op basis van de interviews
worden de meest belangrijke eigenschappen van het landschap gepresenteerd, alsmede de
grootste obstakels die de partners ervaren. Deze bevindingen worden verder onderbouwd
door de uitkomsten van de enquête. Ter illustratie worden geanonimiseerde uitspraken van
partners gedeeld die uit de interviews en de enquête komen.
2.1 Algemene schets
De erfgoedwetenschappen in Nederland zijn een snel groeiende wetenschappelijke
discipline, op het snijvlak van de geesteswetenschappen en de exacte wetenschappen. Data
uit natuurwetenschappelijk onderzoek spelen een steeds belangrijkere rol binnen het
kunsthistorisch- en geesteswetenschappelijk onderzoek, zoals bijvoorbeeld te zien is in het
project “Niet-destructieve onderzoeksmethoden voor historisch glas” dat uitgevoerd wordt
door TU Delft in samenwerking met het Allard Pierson Museum, het Rijksmuseum en
diverse andere partners. Hierin worden verschillende natuurwetenschappelijke methoden
gebruikt om vragen te beantwoorden rond de interpretatie en herkomst van glasvondsten15.
In erfgoedwetenschappelijk onderzoek ligt de focus op de drie domeinen die E-RIHS.nl
omvat: roerend, archeologisch en gebouwd erfgoed. Dit erfgoed beschrijft en vertelt het
verleden van Nederland.
Erfgoedobjecten uit deze domeinen bevinden zich voornamelijk in collecties die doorgaans
beheerd worden door, en behouden worden in, erfgoedinstellingen als archieven en musea,
met
uitzondering
van
het
gebouwd
erfgoed.
 De
natuurwetenschappelijke
onderzoeksfaciliteiten die onderzoek doen naar deze erfgoedobjecten, bevinden zich in
onderzoeksfaciliteiten en laboratoria, zoals van universiteiten. Deze onderzoeksfaciliteiten
produceren onderzoeksdata over al deze erfgoedobjecten. Het koppelen van de
onderzoeksdata aan de collectiedata is vaak nog niet mogelijk. Dit komt doordat de meest
gebruikte collectieregistratiesystemen deze mogelijkheid niet bieden. In de systemen waar
deze koppeling wel mogelijk is, wordt dit als ‘enigszins lastig’ ervaren in het gebruik. Ook
hier valt er dus nog winst te behalen om koppelingen beter te faciliteren. In de instellingen
waar de koppeling niet mogelijk is gaven alle respondenten aan dit wel te zouden willen:

“Het zoeken in verschillende silo’s maakt dat de samenhang
tussen data soms lastig te zien is.”
Het beschikbaar stellen van erfgoedobjecten en de daaraan verbonden onderzoeksdata, is
niet alleen belangrijk voor de wetenschappelijke gemeenschap. Deze objecten en informatie
worden vaak ook toegankelijk gemaakt voor het brede publiek. Om het erfgoed in kaart te
brengen worden binnen alle erfgoedinstellingen collectieregistratiesystemen gebruikt, zoals
Adlib (Axiell16), The Museum System (CIT17) of Maïs Flexis (De Ree archiefsystemen18). Uit
15

https://e-rihs.nl/historisch-glas/
https://www.axiell.com/nl/oplossingen/product/adlib/
https://www.go2cit.nl/en/products-and-services/the-museum-system/
18
https://www.de-ree.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=47&Itemid=54
16
17

13

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
zowel de interviews als de enquête blijkt dat erfgoedinstellingen gebruik maken van
(inter)nationale standaarden voor het beschrijven en registreren van het erfgoed. Zoals later
in het rapport wordt toegelicht ligt de uitdaging vooral bij het koppelen van de
onderzoeksdata aan deze registratie-informatie over het object.
 Om het erfgoed beter toegankelijk te maken, werken veel erfgoedinstellingen aan het
digitaliseren van hun erfgoedcollecties. Voor tweedimensionale erfgoedobjecten wordt dit
vooral gedaan door middel van scanning en fotografie. Voor driedimensionale
erfgoedobjecten worden veelal technieken van modellering en 3D-scanning gebruikt om dit
te bereiken. Wanneer gesproken wordt van digitalisering is het van belang om te realiseren
dat het grootste deel van het natuurwetenschappelijk onderzoek ook gezien kan worden als
een vorm van digitalisering. Dit alles bij elkaar genomen onderschrijft dat digitale data een
grote rol speelt in dit veld, en dat de hoeveelheid digitale data sterk is toegenomen in de
afgelopen jaren. Erfgoedinstellingen hebben vaak nog een grote inhaalslag te maken met
het digitaliseren van hun analoge data en het is belangrijk dat dit op een goede manier
gebeurt zodat de uiteindelijke digitale data zoveel mogelijk van de originele waarde
behoudt19. Hoewel de wens naar digitalisering eenduidig is, zijn er wel grote verschillen de
capaciteit om dit te realiseren in het veld. Veelal door gebrek aan financiële middelen is
digitalisering niet mogelijk. Het brede publiek heeft bovendien vaak geen toegang tot deze
digitale data door het ontbreken van een goede infrastructuur.
Het vervolgens kunnen koppelen van deze digitale collecties aan de bestaande
collectieregistraties en het beschikbaarstellen aan professionals en presenteren aan het
brede publiek is vaak een probleem door het ontbreken van een geschikte infrastructuur en
aansluiting op faciliteiten als een Trusted Digital Repositories (TDR). Dit is vooral te wijten
aan het ontbreken van financiële middelen, het ontbreken van Research Data Management
(RDM) beleid en technische ondersteuning binnen de erfgoedinstellingen, zo blijkt uit de
interviews.
 Digitalisering en beter beschrijven van collecties en erfgoed leidt ook tot de wens van het
produceren van Linked Open Data (LOD). Door het aanbieden van LOD wordt het mogelijk
om geautomatiseerd verbinding te maken met andere data waardoor er een verrijking van
de collectie plaatsvindt. Waar de ene erfgoedinstelling nog alleen de wens heeft om de
collectiedata als LOD aan te bieden, zijn andere erfgoedinstellingen al in een vergevorderd
stadium door te experimenteren met LOD en het daadwerkelijk aan te bieden. Het grootste
probleem hierbij is het ontbreken van (inter)nationaal vastgestelde standaarden zoals
thesauri en vocabulaires. Binnen het domein van de “Digital Humanities” wordt hier hard aan
gewerkt en we zien dan ook dat veel erfgoedinstellingen op dit gebied actief zijn en
participeren in verschillende projecten zoals bijvoorbeeld binnen de working groups van
DARIAH20.
Digitalisering zorgt voor een nieuwe en grotere stroom aan data in het veld. Uit zowel de
interviews als de enquête is gebleken dat veel instellingen vaak zelf ook niet duidelijk
kunnen aangeven hoeveel data er in omgang gaat in hun collecties of onderzoeksprojecten,
veelal door het ontbreken van een geschikte infrastructuur waarin dit te registreren is. Maar
19

Voor meer informatie zie: Hawkins, A. Archives, linked data and the digital humanities: increasing access to digitised and
born-digital archives via the semantic web. Arch Sci 22, 319–344 (2022). https://doi.org/10.1007/s10502-021-09381-0
20
DARIAH working groups: https://www.dariah.eu/activities/working-groups-list/

14

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
de aantallen worden op grote hoeveelheden terabytes geschat. Deze terabytes aan data zijn
onder te verdelen in veel verschillende soorten data, die vaak uiteenlopen afhankelijk van de
methoden en technieken die zijn toegepast. Voor sommige onderzoeken resulteert dit in een
relatief klein tekstbestand of spreadsheet, bij andere onderzoeken in grote hoeveelheden
complexe bestanden die lastig te interpreteren zijn zonder uitvoerige beschrijvingen.
 Onderzoeksinstellingen zoals universiteiten en private onderzoeksinstellingen vinden steeds
meer samenwerking binnen het veld, waarbij de samenwerking ligt op het
natuurwetenschappelijk onderzoek doen naar het erfgoed van Nederland. Dit vernieuwende
natuurwetenschappelijk onderzoek geeft een nieuwe dimensie aan het kunsthistorisch- en
cultuurhistorisch onderzoek. Deze nieuwe vorm van onderzoek tilt het erfgoedonderzoek
naar een hoger niveau en maakt het mogelijk om meer inzicht te krijgen en vragen te
beantwoorden rondom erfgoed die voorheen niet te beantwoorden waren. Dit
natuurwetenschappelijk onderzoek vindt veelal ad hoc plaats, bijvoorbeeld wanneer
erfgoedobjecten gerestaureerd worden. Er wordt dan gelijk van de gelegenheid gebruik
gemaakt om verschillende type natuurwetenschappelijke onderzoeken uit te laten voeren.
Welke technieken dan worden toegepast kan sterk afhangen van de expertise die op dat
moment in huis is bij de instelling of van de samenwerking die op dat moment bereikt kan
worden.
Onderzoek naar erfgoedobjecten vindt vaak verspreid plaats. Waar cultuurhistorisch- en
kunsthistorisch onderzoek doorgaans plaatsvindt in een erfgoedinstelling, vindt het
natuurwetenschappelijk onderzoek doorgaans in een lab of (private) onderzoeksinstelling
plaats die de benodigde apparatuur in huis heeft. Daarnaast hebben verschillende
instellingen vaak hun eigen expertise, waardoor verschillende analyses via
samenwerkingsverbanden verspreid over de hele wereld plaatsvinden. Door deze
verspreiding is het lastig het onderzoek en de data aan elkaar te koppelen en is er een grote
noodzaak voor het vinden van een oplossing hiervoor zodat zowel het onderzoek als de data
vindbaar en herbruikbaar zijn. Samenwerkingen worden regelmatig aangegaan om expertise
te bundelen. Echter vinden onderzoekers hier vaak grote uitdagingen in. Zo is de technische
infrastructuur vaak niet aanwezig om efficiënt samen te werken, bijvoorbeeld het uitwisselen
van data of samenwerken aan het analyseren van gegevens is niet goed mogelijk. In de
volgende secties gaan we hier dieper op in.
 Een algemene schets van het landschap is samengevat in Figuur 1. De drie voornaamste
actoren in het veld zijn de onderzoeker, de erfgoedprofessional en de data steward. Een
onderzoeker maakt gebruik van bepaalde onderzoeksfaciliteiten waarmee onderzoeksdata
worden geproduceerd. Deze onderzoeksdata zijn data over erfgoedobjecten. Eventueel in
samenwerking met een data steward kan deze onderzoeksdata gearchiveerd worden in een
(institutioneel) archief of data repository. De erfgoedprofessionals, denk aan een
collectiebeheerder of erfgoedspecialist, beheert de erfgoedobjecten binnen een
erfgoedinstelling. Meerdere erfgoedobjecten in beheer van een erfgoedinstelling worden
samengebracht in een collectie, die door de erfgoedprofessional beschreven wordt
(metadata). De collectiedata bestaat uit deze beschrijvende metadata van erfgoedobjecten,
maar het kan ook gedigitaliseerde collecties bevatten, die voortkomen uit
digitaliseringsprojecten of bestaan uit “born digital” objecten. Deze collectiedata wordt
beheerd in een collectieregistratiesysteem. De erfgoedprofessional kan ondersteuning
krijgen van een data steward bij het beschrijven van erfgoedobjecten en het beheren van het
15

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
collectieregistratiesysteem. Wat in Figuur 1 duidelijk wordt, is dat er nauwelijks verbinding is
tussen onderzoeksdata en collectiedata. Dit is in deze studie ook duidelijk naar voren
gekomen. De enige verbindende schakel is veelal de data steward, die niet altijd aanwezig
is. De collectie-infrastructuur bij de erfgoedinstellingen staat niet in verbinding met de
infrastructuur van de onderzoeksfaciliteiten en data repositories, waardoor verbinding maken
tussen de onderzoeksdata en de collectiedata bemoeilijkt wordt.
Figuur 1. Algemene schets van het huidige landschap van de Nederlandse
erfgoedwetenschappen.
 2.2 Uitkomsten onderzoek
Zoals in sectie 1.2.2 aangegeven, zijn zowel de interviews als de enquête gestructureerd
aan de hand van een research data lifecycle. De voor dit onderzoek gedefinieerde cyclus is
te zien in Figuur 2. Deze structuur zal behouden worden in het presenteren van de
uitkomsten van het onderzoek. Na het doorlopen van alle fasen van de cyclus, worden de
resultaten gepresenteerd met betrekking tot organisatie, beleid en samenwerking.
16

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR

Figuur 2. De research data lifecycle.
Binnen dit onderzoek is onderzoeksdata gedefinieerd als de resultaten van
natuurwetenschappelijk onderzoek naar erfgoedobjecten. Hiermee is er een duidelijke
scheiding tussen collectiedata en technische onderzoeksdata gemaakt. Echter zijn beide
type data inherent aan elkaar, waarbij collectiedata, zo blijkt uit meerdere interviews, vaak
ook als onderzoeksdata gezien wordt. De onderzoeksdata worden gezien als aanvulling op
de (beschrijvende) data van de erfgoedcollectie en zouden daardoor ook met elkaar
verbonden of te koppelen moeten zijn.
2.2.1 Data creatie
Er wordt een breed scala aan onderzoeksmethoden en -technieken uitgevoerd, zoals
microscopie, röntgen, infrarood, (UV) fotografie, massaspectrometrie, 3D scanning, en
chemische en natuurwetenschappelijke methodologie. Hierbij is een duidelijk contrast tussen
instellingen die vooral natuurwetenschappelijk onderzoek uitvoeren en instellingen die
zelden of nooit met zulke methodologieën werken en mogelijk meer cultuurhistorisch gericht
zijn in hun onderzoek. Het is vaak moeilijk voor individuele werknemers om een beeld te
krijgen van alle methodologieën die in of door de instelling gebruikt kunnen worden. Uit de
enquête bleek dat de meeste methoden en technieken in de eigen instelling worden
toegepast, en dat er aanzienlijk minder gebruik gemaakt wordt van methoden en technieken
beschikbaar bij andere instellingen.
 De data die uit het natuurwetenschappelijk onderzoek komen zijn vooral audiovisuele,
tekstuele, tabulaire, of mark-up data in gangbare formaten zoals .csv, .txt of .jpg. Daarnaast
wordt er ook veelal gebruik gemaakt van vaste formaten. Deze formaten zijn inherent aan de
apparatuur die gebruikt wordt voor het uitvoeren van het technische onderzoek. De
gebruikte techniek of apparatuur bepaalt in dit geval het dataformaat, zoals bijvoorbeeld bij
XRF-onderzoek, waar de output in .cps of .KeV wordt uitgedrukt. Zoals in sectie 2.1 al werd
beschreven leidt dit tot grote verschillen in de hoeveelheid data die wordt gecreëerd.
Doordat er steeds meer natuurwetenschappelijk onderzoek plaatsvindt, groeit de
hoeveelheid data die voortkomt uit dit onderzoek enorm. Hierdoor is er een grote behoefte
aan goede oplossingen voor research data management, zowel voor, tijdens als na het
17

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
natuurwetenschappelijk onderzoek. Binnen de erfgoedinstellingen is hierdoor ook de
noodzaak ontstaan om meer beleid te gaan vormen. Het is duidelijk dat goed data
management moet plaatsvinden, maar het ontbreekt echter vaak aan praktische invullingen
zoals een degelijke infrastructuur om deze data te beheren en te behouden.
2.2.2 Data verwerking / Analyse
De software die gebruikt wordt voor het analyseren en verwerken van de data is regelmatig
de gelicentieerde software die bij het meetinstrument hoort. Echter wordt er ook aandacht
besteed aan het werken met open source software, zoals bijvoorbeeld Python voor data
analyses. Ondersteuning bij data analyses met deze softwareprogramma’s is essentieel hier,
blijkt uit meerdere interviews. Deze technische kennis lijkt met name binnen de
erfgoedinstellingen niet voldoende aanwezig te zijn.
 Het vastleggen van de stappen die genomen worden bij de dataverwerking en data analyse
in een protocol is nog niet gebruikelijk. In protocollen kan informatie worden vastgelegd over
de stappen die genomen (moeten) worden met betrekking tot het coderen, classificeren,
kalibreren en valideren van de data, het uitwisselen tussen programma's en het uitvoeren
van analysetechnieken. In sommige gevallen worden er informele standaardprocedures
ontwikkeld, die bijvoorbeeld binnen een onderzoeksgroep bekend en begrepen zijn.
Aangezien de meeste dataverwerking en analyse ook binnen de eigen instelling plaatsvindt,
lijkt het formeel vastleggen of publiceren van protocollen geen directe noodzaak. Wel zou
het een mooi voorbeeld kunnen zijn hoe expertise uitgewisseld kan worden, en hoe data
beter hergebruikt zou kunnen worden door het toevoegen van contextuele informatie.
Bij het verwerken van data wordt doorgaans de AVG goed in acht genomen. Hoewel er
binnen het natuurwetenschappelijk onderzoek naar erfgoedobjecten weinig tot nauwelijks
persoonsgegevens worden verwerkt, is dit in meer cultureel en humanities onderzoek juist
wel vaak het geval. Wanneer er sprake is van gevoelige data worden er meestal meerdere
technieken toegepast om ervoor te zorgen dat de AVG wetgeving goed wordt nageleefd. Zo
wordt de data waar nodig ge(pseudo)anonimiseerd of wordt er geïnformeerde toestemming
van de participanten verkregen. Ook wordt de toegang tot gevoelige data beperkt wanneer
deze bijvoorbeeld in een archief wordt gedeponeerd. Een positieve trend is dat de
aanwezigheid van gevoelige data niet vaak leidt tot het geheel niet publiceren van de
(meta)data van het onderzoek.
 2.2.3 Data opslag en uitwisseling
Onderzoeksdata wordt tijdens de uitvoer van een onderzoeksproject vaak opgeslagen op
een gedeelde server van de instelling. Daarnaast wordt diezelfde data vaak ook nog op
andere locaties opgeslagen, zoals de eigen persoonlijke computer of een nationale
cloudopslag (bijv. SURFDrive). Toegang tot de data wordt over het algemeen alleen
verleend aan (student-)projectleden, met de mogelijkheid om toegang aan te vragen voor
externen. In sommige gevallen wordt de data opslag niet door de instelling geregeld,
waardoor data op een risicovolle manier wordt opgeslagen (bijvoorbeeld alleen op een
persoonlijke computer waar slechts één persoon toegang toe heeft). Een betere technische
infrastructuur met bijbehorende formele afspraken over dataopslag zou het risico tot
dataverlies kunnen tegengaan.
18

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
Doordat het onderzoek doorgaans extern op een lab wordt uitgevoerd en het onderzoek ook
in (inter)nationaal teamverband plaatsvindt, is er een grote noodzaak voor goede faciliteiten
die het delen van data en kennis mogelijk maken tijdens het onderzoek. Momenteel vindt het
uitwisselen van data zowel binnen als buiten de instelling vooral plaats via nationale
bestandsoverdrachtservices
(zoals
SURFFilesender),
internationale
bestandsoverdrachtservices (zoals WeTransfer en Sendspace) of via de mail. De
respondenten in de enquête gaven aan dat hun persoonlijke voorkeuren voor
bestandsoverdracht lagen bij nationale cloudopslag (zoals SURFDrive), gevolgd door de
nationale bestandsoverdracht service en de mail. Investeringen in het beter beschikbaar
maken van nationale opslag zou aansluiten bij de wensen van het netwerk. Ook moeten
alternatieven voor bestandsoverdracht via de mail worden gepromoot, om ervoor te zorgen
dat data op een beter beveiligde en verantwoorde manier gedeeld worden in het veld.
 2.2.4 Data archivering en publiceren
Het beschikbaarstellen van onderzoeksdata na afronding van een onderzoeksproject neemt
toe. Dit komt onder andere doordat financierders van onderzoek dit steeds vaker eisen. Als
reactie hierop hebben met name veel onderzoeksinstellingen eigen institutionele archieven
opgericht waarin getracht wordt alle onderzoeksdata op te slaan en beschikbaar te stellen.
Echter blijkt in de praktijk dat deze infrastructuur weinig gebruikt wordt. Daarnaast is er vaak
ook maar beperkte ondersteuning voor onderzoekers bij het deponeren van onderzoeksdata
in deze archieven. In veel gevallen wordt de data alleen gearchiveerd binnen de eigen
instelling, maar het publiekelijk delen blijft achter. Data die wel digitaal publiekelijk
beschikbaar gemaakt wordt, bevindt zich op veel verschillende plekken. Respondenten
gaven zelden aan dat ze in een discipline-specifiek digitaal archief deponeerden, wat wel
met het oog op kwalitatief hoge curatie en preservatie de algemene aanbeveling is voor
onderzoekers.
 Van de data die in een digitaal archief wordt gedeponeerd, is er meestal sprake van een
selectie of afbakening van de data. Zo wordt bijvoorbeeld alleen de geanalyseerde data
gedeeld, maar niet de volledige ruwe dataset die met de onderzoekstechnieken is
gecreëerd. In sommige gevallen wordt er ook documentatie bij de data geleverd, zowel op
project- als dataniveau. Veel minder respondenten gaven aan software te delen, maar dit
wordt over het algemeen ook minder vaak gecreëerd. Zoals we ook al bij de data creatie
zagen, is de data ook hier sterk gevarieerd. Het aantal bestanden dat gedeponeerd wordt na
afloop van een onderzoeksproject kan variëren van één tot duizenden bestanden, en het
volume van een paar KBs tot meerdere TBs. Wat betreft bestandsformaten zien we ook op
dit punt een mix tussen open source bestandsformaten, en gelicentieerde formaten die bij
specifieke apparatuur of software hoort. Met het oog op preservering voor de (veel) langere
termijn is het belangrijk om stil te staan bij het gebruik van de juiste bestandsformaten. De
Wegwijzer Voorkeursformaten21 is een al bestaand hulpmiddel voor het erfgoedveld om
beleid te maken over bestandsformaten.
 Data dat in een digitaal archief wordt gedeponeerd wordt vaak voorzien van een persistent
identifier (PID) en discovery metadata (informatie over de auteur, publicatiedatum,
creatiedatum, titel, samenvatting, kernwoorden, etc.). Content metadata (over de
bestandsformaten, data volume, variabelen, etc.) komt ook redelijk vaak voor, net als
21

Wegwijzer Voorkeursformaten: https://www.wegwijzervoorkeursformaten.nl/index.php/Hoofdpagina

19

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
provenance metadata (data over de herkomst van de data, het dataverzamelingsproces, de
periode en plaats die de data omvat, etc.). Deze laatste vorm van metadata is in het domein
van de humanities essentieel om hergebruik en interoperabiliteit te faciliteren. Het is aan te
nemen dat data die niet in discipline-specifieke archieven worden gedeponeerd geen
metadata standaard volgt die van specifiek belang is voor de erfgoedwetenschappen, wat de
contextinformatie mogelijk lastiger te begrijpen maakt voor potentieel hergebruik. In de
enquête werd door een aantal respondenten aangegeven dat er discipline-specifieke
vocabulaires voor de metadata werden gebruikt (zoals het Archeologisch Basis Register22,
Art & Architecture Thesaurus23, ICONCLASS24). Er komt niet één standaard duidelijk naar
voren als eerste keus. Ook dit wijst weer op de grote variëteit aan data en daardoor ook
behoeftes in het veld. Zoals in sectie 2.1 al werd genoemd, worden voor het beschrijven van
collecties en individuele erfgoedobjecten wel wereldwijde standaarden gebruikt die bij het
collectieregistratiesysteem horen. Hoewel het beschrijven van collecties op orde is en
standaarden worden gebruikt, bieden deze standaarden niet de mogelijkheid een koppeling
te leggen met metadata van de onderzoeksdata.
 Licenties en toegangsrechten missen vaker in de metadata van gedeponeerde data. Dit
maakt het lastig of onmogelijk om data te kunnen hergebruiken. Als er licenties worden
gebruikt, zijn dit wel vaak open (zoals CC-BY, GPL) of publieke (CC-0) licenties. Ook wordt
er veel open access gepubliceerd, en maar zelden met gesloten toegang. Beperkte toegang
tot data komt wel vaak voor. Hierbij is het van belang dat de beperkingen en
toegangscondities duidelijk geformuleerd zijn. In interne systemen of institutionele archieven
zijn deze processen soms anders geregeld, zoals door het aanvinken van een checkbox om
data publiekelijk of gesloten te maken. Wat ‘publiekelijk’ in deze systemen inhoud verschilt
ook, omdat sommige systemen alleen dienen voor intern gebruik. In de enquête werd
aangegeven dat onderzoekers soms alleen bepaalde informatie toevoegen wanneer het hen
verplicht wordt. Om de kwaliteit van gedeponeerde data de verbeteren zou beleid hierop
aangescherpt kunnen worden. Daarnaast is het promoten van gecertificeerde archieven ook
een manier om ervoor te zorgen dat de data die gedeponeerd wordt goede curatie ontvangt
en gepreserveerd wordt voor de lange termijn. Onderzoekers worden meegenomen in het
standaardprotocol van het archief en zullen op deze manier meer informatie over hun data
(moeten) aanleveren. De meeste respondenten in de enquête gaven aan niet te letten op de
certificering status van het archief waarin ze deponeren. Door hier meer bewustzijn over te
creëren kan veel van de erfgoedwetenschappelijke data een kwalitatief hoger onderkomen
vinden. De Wegwijzer Certificering25 is een bestaande tool die erfgoedinstellingen kan
helpen met het behalen van het CoreTrustSeal certificeringskeurmerk.
2.2.5 Data hergebruik
Respondenten gaven aan dat ze soms data hergebruiken in hun eigen werk of onderzoek.
 Wanneer zij gevraagd werden naar situaties waarin het hergebruiken van data voor hen niet
mogelijk was, kwamen vooral situaties naar voren waarin de data niet vindbaar was, of dat
de data niet goed genoeg gedocumenteerd was voor hergebruik. Ook was soms de software
niet beschikbaar om de data te analyseren, of was deze verouderd. Beperkende,
22

https://thesaurus.cultureelerfgoed.nl/search;schemes=abr:b6df7840-67bf-48bd-aa56-7ee39435d2ed
https://www.getty.edu/research/tools/vocabularies/aat/index.html
24
https://rkd.nl/nl/collecties/services-tools/iconclass
25
Wegwijzer Certificering: https://wegwijzercertificering.nl/nl
23

20

SAMENWERKEN MET EN AAN DATA: DIGILAB EN FAIR
onduidelijke of ontbrekende licenties en gesloten toegangsrechten veroorzaakten soms ook
problemen voor hergebruik. Gelukkig gaven ook een aantal respondenten aan nog nooit
problemen te hebben gehad met het hergebruiken van data. Wanneer gevraagd werd naar
de mogelijkheden rondom het hergebruik van hun eigen data gaven de meesten aan hier
wel eens een verzoek voor te hebben gehad. In de meeste gevallen kon dit verzoek echter
niet gehonoreerd worden. Redenen hiervoor waren bijvoorbeeld het kwijt zijn van de data, of
dat de data in een te slechte staat verkeerde om te kunnen delen. Ook wilden sommige
respondenten zelf hun data soms niet delen, bijvoorbeeld omdat ze vonden dat hun data te
complex is om door anderen te worden gebruikt of omdat ze de data zelf nog willen
gebruiken. Een enkeling spreekt van een problematische competitieve cultuur in de
wetenschap die data delen en hergebruik schadelijk maakt voor de carrière van een
onderzoeker. Dit alles laat zien dat er nog een aantal obstakels (zowel technisch als
cultureel en beleidsmatig van aard) in het veld aanwezig zijn om de cultuurverandering naar
open en FAIR data goed te kunnen maken.
 “Ik wil mijn data goed gecheckt hebben voor ik hem deel. Daar kom ik niet
altijd aan toe. In dat geval besluit ik òf om de data niet te delen, òf om een
waarschuwing mee te sturen dat men de teksten moet checken tegen het
origineel voorafgaand aan publicatie.”

2.2.6 Organisatie, beleid en ondersteuning
Naast de concrete fasen van de research data lifecycle betrokken de interviews en enquête
ook meer overkoepelende onderwerpen zoals beleid, ondersteuning en samenwerking.
