Verwerking van joint ventures in de jaarrekening onder IAS 31 en IFRS 11
THEMA

61

Verwerking van joint ventures in
de jaarrekening onder IAS 31 en
IFRS 11
Ronald de Feijter en Leo van der Tas
SAMENVATTING Joint ventures zijn wijdverbreid bij grote Europese beursfondsen,
maar hebben veelal een beperkt relatief belang binnen de totale onderneming. Ondernemingen kiezen binnen IAS 31 in ongeveer gelijke mate voor proportionele consolidatie en toepassing van de equity-methode, zij het dat zich grote verschillen
voordoen binnen de Europese landen. De toelichting op de belangen van joint ventures kent ruimte voor verbetering. Verwacht mag worden dat de grootste invloed
van invoering van IFRS 11 is de afschaffing van proportionele consolidatie waarbij
dient te worden aangetekend dat de classificatie van joint ventures ook wijziging ondergaat en dat dit per saldo kan betekenen dat een verwerkingswijze vergelijkbaar
met proportionele consolidatie blijft gelden voor bepaalde categorieën joint ventures.
RELEVANTIE VOOR DE PRAKTIJK Opstellers, gebruikers en controleurs van jaarrekeningen kunnen dit artikel gebruiken om de door hen opgestelde, gebruikte en gecontroleerde jaarrekeningen op het terrein van joint ventures te benchmarken ten
opzichte van de grootste 75 ondernemingen binnen de Europese Unie (EU) met joint
venture-activiteiten en om waar nodig verbeteringen aan te brengen of te vragen.
1 Inleiding
Het aangaan van strategische samenwerkingsverbanden tussen partijen in de vorm van het opzetten van
een of meer joint ventures is een belangrijke manier
om de bedrijfsactiviteiten uit te breiden, efficiënter te
maken en/of toegang te krijgen tot bijvoorbeeld specialistische kennis en/of nieuwe markten. Het mag dan
ook geen verbazing wekken dat vrijwel alle grote beursgenoteerde ondernemingen in de EU melding maken
van joint venture-activiteiten.1 Dit onderzoek richt zich
op de financiële verslagen van de grootste 75 beursgenoteerde ondernemingen in de EU die melding maken
van joint ventures in het bestuursverslag en/of de jaarrekening. Een overzicht van deze ondernemingen is opgenomen in bijlage 1.
 Ter voorkoming van misverstanden wordt in dit onderzoek de term joint ventures gehanteerd in de betekenis daaraan gegeven door de International Accounting Standards Board (IASB) in International
Accounting Standard (IAS) 31 Interests in Joint Ventures. Dit sluit dichter aan bij het spraakgebruik en betekent dat alle vormen van joint ventures, inclusief
jointly controlled entities (JCE), jointly controlled assets (JCA) en jointly controlled operations (JCO) worden meegenomen. In de nieuwe International Financial Reporting Standard (IFRS) 11 Joint Arrangements,
van toepassing vanaf 1 januari 20132 wordt een andere definitie gehanteerd. Daar wordt de term joint venture gereserveerd voor een subcategorie binnen de meer
generieke term joint arrangements. In paragraaf 6
wordt nader op de inhoud daarvan ingegaan.
Het doel van dit onderzoek is tweeledig. Enerzijds wordt
getracht inzicht te geven in de huidige toepassing van
IAS 31 in de Europese Unie. Daarbij wordt een vergelijking gemaakt met eerder onderzoek naar de verslaggeving omtrent joint ventures. Anderzijds wordt onderzocht wat de potentiële impact van IFRS 11 op
ondernemingen in de EU is door een beknopte beschrijving van de nieuwe voorschriften, maar vooral door te
analyseren wat de onderzochte ondernemingen rapporteren omtrent de potentiële impact van de nieuwe standaard. Ook zal waar mogelijk aangegeven worden wat
de gevolgen van de nieuwe standaard zijn voor de kerncijfers en ratio’s van de onderzochte ondernemingen.
In paragraaf 2 van dit artikel wordt ingegaan op de verschijningsvormen van joint ventures en het relatieve
belang van belangen in joint ventures in de geconsolideerde jaarrekeningen van 75 grote beursgenoteerde
EU-ondernemingen. Paragraaf 3 gaat in op de toegepaste grondslagen voor verwerking van joint ventures
in de jaarrekeningen van genoemde ondernemingen.
 Vervolgens wordt in paragraaf 4 aandacht besteed aan
de presentatie van het resultaat uit joint ventures (bij

87E JAARGANG DECEMBER

525

THEMA

ondernemingen die hun belangen in joint ventures verwerken volgens de equity-methode), en in paragraaf 5
aan de opgenomen toelichtingen inzake gehouden belangen in joint ventures. In paragraaf 6 is een uiteenzetting opgenomen van de verwachte invloed van de
eerste toepassing van IFRS 11 op de jaarrekeningen
van de onderzochte ondernemingen. De belangrijkste
conclusies uit het onderzoek worden samengevat in
paragraaf 7 van dit artikel.
2 Relevantie en classificatie van joint ventures
Zoals in de inleiding is aangegeven bestaat de onderzochte populatie financiële verslagen uit die van de 75
beursgenoteerde EU-ondernemingen met de grootste
marktkapitalisatie en die melding maken van joint ventures in het bestuursverslag of de jaarrekening. In deze
75 gevallen werd de melding van joint ventures gemaakt in de jaarrekening. In 67 gevallen werd tevens
in het bestuursverslag ingegaan op de activiteiten van
de joint ventures. Daarbij is als uitgangspunt genomen
dat alleen ondernemingen die onder de EU-IFRS-Verordening vallen en dus (onder meer) verwijzen naar
EU-IFRS in de populatie zijn opgenomen. Dat betekent dat Zwitserse ondernemingen niet, maar Noorse
ondernemingen wel zijn meegenomen.
Een joint venture wordt gedefinieerd als een “contractual arrangement whereby two or more parties undertake an economic activity that is subject to joint control” (IAS 31.3). IAS 31 maakt vervolgens onderscheid
tussen drie categorieën joint ventures:
t jointly controlled entities (JCE);
t jointly controlled assets (JCA);
t jointly controlled operations (JCO).
 Een jointly controlled entity is een joint venture in de
vorm van een afzonderlijke entiteit waarin de joint venture-partners elk een belang hebben. Een jointly controlled asset is een joint venture waarbij er geen sprake is van een afzonderlijke entiteit maar de joint
venture-partners de gezamenlijke zeggenschap (en
vaak ook de gezamenlijke eigendom) over een of meer
activa hebben. Jointly controlled operations ten slotte
zijn joint ventures waarbij er geen sprake is van een afzonderlijke entiteit en waarbij de joint venture-partners gezamenlijke zeggenschap uitoefenen over de operaties, maar de partners hun eigen activa en overige
middelen aanwenden. In tabel 1 is aangegeven welke
soorten joint ventures zijn aangetroffen in de financiele verslagen. Hieruit blijkt dat verreweg het grootste
deel van de joint ventures plaatsvindt in de vorm van
een JCE.
De JCOs en JCAs komen uitsluitend voor bij ondernemingen in de extractieve sectoren (olie en gas en mijnbouw) en in de bouw.
 526

87E JAARGANG DECEMBER

Tabel 1 Categorieën joint ventures
Categorie of combinatie van
categorieën

n

Alleen JCEs

58

77%

Alleen JCOs

1

1%

JCEs en JCAs

6

8%

JCEs en JCOs

2

3%

JCEs, JCAs en JCOs

4

5%

%

Op dit moment geen joint ventures

4

5%

Totaal

75

100%

In de jaarrekening behoeft op grond van IAS 31.56
slechts voor JCEs inzicht te worden gegeven in de omvang van de activiteiten die plaatsvinden via een joint
venture. Echter, gezien het feit dat een groot deel van de
joint venture-activiteiten plaatsvindt in de vorm van een
JCE kunnen we op grond van deze informatie enig inzicht krijgen in het relatieve belang van de joint ventureactiviteiten. In tabel 2 is het aandeel in de omzet en het
aandeel in de totale activa van de joint venture-activiteiten in de vorm van een JCE in verhouding tot de totale
omzet, respectievelijk de totale activa van de gehele onderneming weergegeven. In drie gevallen wordt in de
jaarrekening slechts de totale omzet, respectievelijk de
totale activa van de JCEs vermeld en niet het aandeel van
de onderneming in de omzet/activa van de JCEs. In deze
gevallen is dat totaalbedrag gehanteerd.
 Tabel 2 Relatieve belang joint venture-activiteiten
via JCEs
Aandeel in
totale omzet

n

%

Aandeel in
totale activa

n

%

0-5%

27

36% 0-5%

28

37%

5-10%

7

9% 5-10%

10

13%

10-15%

3

4% 10-15%

5

7%

15-20%

4

5% 15-20%

1

1%

20-25%

2

3% 20-25%

1

1%

Alleen vermeld
samen met
belangen in
geassocieerde
deelnemingen

8

Alleen vermeld
samen met
11% belangen in
geassocieerde
deelnemingen

8

11%

Geen JCEs

5

7% Geen JCEs

5

7%

Niet vermeld

19

25% Niet vermeld

17

23%

Totaal

75 100% Totaal

75 100%

Ervan uitgaande dat het niet vermelden van de bedragen voortkomt uit het feit dat deze niet materieel zijn,
moet worden geconcludeerd dat hoewel joint ventures
veel voorkomen, de omvang van de activiteiten via joint

ventures relatief gezien beperkt is. Slechts bij een kleine groep ondernemingen is het relatieve belang van activiteiten via joint ventures groot ten opzichte van de
totale activiteiten. Opvallend is voorts dat de ondernemingen waarvan het relatieve belang van de jont venture-activiteiten uitstijgt boven de 10% (van de omzet
of de totale activa), weliswaar actief zijn in verschillende sectoren, maar dat het met name de ondernemingen in de extractieve sector (olie en gas en mijnbouw)
zijn waar een relatief groot deel van de activiteiten via
joint ventures wordt gedreven. Ten slotte valt op dat
een significant deel van de ondernemingen de informatie ten aanzien van JCEs samenvoegt met die ten
aanzien van geassocieerde deelnemingen. Aangenomen
moet worden dat dit uit materialiteitsoverwegingen
plaatsvindt aangezien IFRS in IAS 28 en IAS 31 deze
informatie afzonderlijk eist voor geassocieerde deelnemingen, respectievelijk JCEs.
 proportionele consolidatie en de toepassing van de equity-methode (ook wel aangeduid met ‘one line consolidation’). In het eerste geval wordt het aandeel van de
joint venture-partner in elk van de activa en passiva alsmede elk van de baten en lasten opgenomen in de balans respectievelijk de winst-en-verliesrekening. In het
tweede geval wordt het belang in de JCE in eerste instantie gewaardeerd op kostprijs en vervolgens gemuteerd
met het aandeel van de joint venture-partner in de resultaten van de JCE, gecorrigeerd voor dividendontvangsten en kapitaalstortingen. De verwerking vindt dan op
dezelfde wijze plaats als die van geassocieerde deelnemingen (‘associates’). In alle gevallen moet worden gecorrigeerd voor eventuele verschillen in waarderingsgrondslagen tussen joint venture-partner en JCE en voor
transacties tussen de joint venture-partner en de JCE.
BHP Billiton bijvoorbeeld kiest voor proportionele
consolidatie (figuur 2).
3 Grondslagen

Figuur 2 Best practice van grondslag inzake
proportionele consolidatie. BHP Billiton,
Annual report 2012, p. 175

3.1 Jointly controlled assets en jointly controlled operations
IAS 31 schrijft voor op welke wijze JCAs en JCOs moeten worden verwerkt, namelijk door het belang van de
joint venture in de verschillende activa, verplichtingen,
baten en lasten op te nemen in de balans en de winsten-verliesrekening. Een voorbeeld uit de olie- en gassector is BP (figuur 1).
Figuur 1 Best practice van grondslag inzake proportionele verwerking. BP, Annual Report
and Form 20-F 2012, p. 186
Certain of the group’s activities, particularly in the
Upstream segment, are conducted through joint ventures where the venturers have a direct ownership interest in, and jointly control, the assets of the venture.
 BP recognizes, on a line-by-line basis in the consolidated financial statements, its share of the assets, liabilities and expenses of these jointly controlled assets incurred jointly with the other partners, along
with the group’s income from the sale of its share of
the output and any liabilities and expenses that the
group has incurred in relation to the venture.
Generally, revenues from the production of oil and
natural gas properties in which the group has an interest with joint venture partners are recognized on
the basis of the group’s working interest in those properties (the entitlement method). Differences
between the production sold and the group’s share
of production are not significant.
3.2 Jointly controlled entities: equity-methode of proportionele
consolidatie?

A jointly controlled entity is a corporation, partnership or other entity in which each participant holds
an interest. A jointly controlled entity operates in the
same way as other entities, controlling the assets of
the joint venture, earning its own income and incurring its own liabilities and expenses. Interests in jointly controlled entities are accounted for using the proportionate consolidation method, whereby the
Group’s proportionate interest in the assets, liabilities, revenues and expenses of jointly controlled entities are recognised within each applicable line item
of the financial statements. The share of jointly controlled entities’ results is recognised in the Group’s
financial statements from the date that joint control
commences until the date on which it ceases.
Royal Dutch Shell bijvoorbeeld kiest voor de equitymethode en omschrijft deze als volgt (figuur 3).
 Figuur 3 Best practice van grondslag inzake equitymethode. Royal Dutch Shell, Annual Report
2012, p. 105
Interests in jointly controlled entities and associates
are accounted for using the equity method, under
which the investment is initially recognised at cost
and subsequently adjusted for the Shell share of
post-acquisition income less dividends received and
the Shell share of other comprehensive income and
other movements in equity, together with any loans
of a long-term investment nature. …. Where necessa-

Voor JCEs biedt IAS 31 de keuzemogelijkheid tussen

87E JAARGANG DECEMBER

527

THEMA

ry, adjustments are made to the financial statements
of joint ventures and associates to bring the accounting policies used into line with those of Shell.
In tabel 3 wordt weergegeven welke keuzes zijn gemaakt door ondernemingen die JCEs rapporteerden.
Tabel 3 Verwerking JCEs
Equity-methode of proportionele
consolidatie

n

%

Equity-methode

38

51%

Proportionele consolidatie

30

40%

Proportionele consolidatie en Waardering als investment tegen
reële waarde met waardemutaties door winst-en-verlies

1

1%

Equity-methode en proportionele consolidatie

1

1%

Geen JCEs

5

6%

Totaal

75

100%

De in IAS 31 geboden keuze tussen equity-methode en
proportionele consolidatie lijkt enigszins gelijk verdeeld te zijn. Opvallend is dat dezelfde ongeveer gelijke verdeling aangetroffen wordt bij alle sectoren zoals
olie en gas en mijnbouw, financiële dienstverlening,
power & utility en consumentenproducten. Echter,
wanneer we de populatie verdelen naar land wordt een
gevarieerder patroon herkenbaar. In Duitsland bijvoorbeeld passen slechts 2 (15%) van de 13 ondernemingen
proportionele consolidatie toe terwijl dat in Frankrijk
10 (63%) van de 16 is. Dit is ongetwijfeld terug te voeren op het feit dat in Frankrijk proportionele consolidatie een wijdverbreide praktijk was vóór de overgang
op IFRS, terwijl dat in Duitsland niet het geval was.
 Opvallend is dat één onderneming (BBVA) beide methoden naast elkaar hanteert. Dit wordt als volgt gemotiveerd (figuur 4).
Ten slotte is er bij één onderneming sprake van een belang in een JCE dat wordt gehouden door een verzekeringsmaatschappij en door deze maatschappij is aan-

Figuur 4 Illustratie van grondslag inzake proportionele consolidatie naast equity-methode. Banco Bilbao Vizcaya Argentaria
(BBVA), Consolidated financial statements, management report and auditors’ report 2012, p. 17

528

87E JAARGANG DECEMBER

gewezen als een belang dat wordt gewaardeerd tegen
reële waarde met waardemutaties verwerkt in de winsten-verliesrekening (IAS 31.1).
3.3 Transacties met jointly controlled entities
Tabel 4 geeft een overzicht van de aangetroffen toelichtingen op de gehanteerde grondslag voor eliminatie
van resultaten op transacties met joint ventures.
Tabel 4 Resultaten op transacties met jointly
controlled entities
n

%

Proportionele eliminatie

24

34%

Eliminatie, maar niet aangegeven of
proportioneel

35

50%

Geen grondslag vermeld

11

16%

Geen JCEs

5

Totaal

75

100%

Volgens IAS 31.48-50 moeten resultaten op transacties
met JCEs in principe proportioneel worden geëlimineerd, naar rato van het gehouden eigen belang in de
JCE. Een dergelijke grondslag is beschreven door 24
ondernemingen.
Opvallend is dat 35 ondernemingen alleen een grondslag vermelden voor de eliminatie van resultaten op intra-groepstransacties (in casu volledige eliminatie), en
in hun grondslagen niet afzonderlijk aandacht besteden aan de eliminatie van resultaten op transacties met
associates en joint ventures. Eveneens opvallend is dat
11 ondernemingen in het geheel geen grondslag vermelden voor de eliminatie van resultaten op transacties met ondernemingen waarin een belang wordt gehouden (waaronder joint ventures).
 3.4 Aan- en verkoop van belangen in joint ventures
Joint ventures worden in veel gevallen aangegaan door
twee of meer partijen door middel van inbreng van geld
of andere zaken. Bij JCOs en JCAs brengt elk der partijen veelal eigen activa in. Dergelijke joint ventures
worden meestal na verloop van tijd beëindigd. In een
enkel geval neemt één der partijen de joint venture in
zijn geheel over en is er bij de kopende partij sprake
van een bedrijfsovername (Business Combination)
waarop IFRS 3 Business Combinations en IAS 27 Consolidated Financial Statements van toepassing is. Dit
betekent dat de koper het reeds gehouden belang moet
herwaarderen naar reële waarde en het verschil met de
boekwaarde in de winst-en-verliesrekening moet verantwoorden. De reële waarde van de gehele onderneming is vervolgens het startpunt voor de bepaling van
de goodwill op deze transactie, kortom er kan ook
goodwill ontstaan op het deel dat reeds in bezit was.
Onduidelijk was of hetzelfde geldt bij het inbrengen
van een dochteronderneming in een joint venture aangezien er in dat geval tegenstrijdige bepalingen lijken
te zijn opgenomen in IAS 27 en IAS 31/SIC 13. Twee
ondernemingen wijzen in de grondslagen op dit conflict tussen de bepalingen uit IAS 27 enerzijds en IAS
31 (en SIC-13) anderzijds ter zake van de resultaatverantwoording bij het omzetten van een dochtermaatschappij (‘control’) in een joint venture (‘joint control’).
 De desbetreffende ondernemingen geven aan dat zij
terzake een grondslagkeuze hebben gemaakt. Statoil
bijvoorbeeld kiest daarbij voor proportionele resultaatneming. Overigens kan uit beide jaarrekeningen niet
worden afgeleid dat de beschreven situatie zich daadwerkelijk heeft voorgedaan in het onderzochte boekjaar. De IASB publiceerde in december 2012 een Exposure Draft (IASB, 2012, ED/2012/6), waarin voorstellen
worden gedaan voor regelgeving omtrent het verlies
van ‘control’ over een dochteronderneming door middel van inbreng in of verkoop aan een joint venture. Indien de dochteronderneming een business dreef (en de
dochteronderneming dus niet uitsluitend bestond uit
een of meer activa zonder activiteiten) gelden dezelfde
regels als voor de verkoop van een controlerend belang
in de dochter (en dus resultaat op het volledige belang),
terwijl in andere gevallen resultaatneming slechts proportioneel mag plaatsvinden (IASB, 2012, ED/2012/6).
Het kan ook voorkomen dat er sprake is van een
sfeerovergang waarbij joint control verruild wordt voor
invloed van betekenis dan wel slechts een eigen-vermogenbelang zonder invloed van betekenis.
Onderstaand wordt aangegeven welke grondslagen
werden aangetroffen in de onderzochte populatie bij
de verwerking van aankopen.
 Tabel 5 Aankoop van belang in JCE
n

%

Activatransactie

1

1%

Bedrijfscombinatie (overname)

6

8%

Equity-methode (tegen kostprijs)

8

11%

Overig (van control naar joint control)

1

1%

Niet van toepassing of niet toegelicht

54

72%

Geen JCEs

5

7%

Totaal

75

100%

In veel gevallen was geen sprake van nieuwe joint ventures in het boekjaar, althans voor zover dat kon worden afgeleid uit de jaarrekening. Daar waar wel sprake
was van nieuwe joint ventures, ging het veelal om
slechts één geval per onderneming. Het overgrote deel
hiervan was verwerkt als bedrijfscombinatie of via de

87E JAARGANG DECEMBER

529

THEMA

equity-methode, afhankelijk van de toegepaste grondslag voor de verwerking van joint ventures (proportionele consolidatie respectievelijk equity-methode). De
activatransactie betreft de aankoop van een JCE die de
onderneming waardeert tegen reële waarde met waardemutaties verwerkt in de winst-en-verliesrekening.
Tabel 6 Afstoting belang in JCE
n

%

Bedrijfscombinatie (naar: control)

7

9%

Resultaat op verkocht belang (naar:
invloed van betekenis)

2

3%

Resultaat op verkocht belang (geen
resterend belang)

6

8%

Niet van toepassing of niet toegelicht

55

73%

Geen JCEs

5

7%

Totaal

75

100%

Ook hier was in veel gevallen geen sprake van afgestoten joint ventures in het boekjaar. Daar waar wel sprake was van afgestoten joint ventures, ging het in ongeveer de helft van de gevallen om de verwerving van een
aanvullend belang (resulterend in control).
 4 Presentatie resultaten joint ventures
De resultaten van joint ventures in de vorm van JCAs
en JCOs worden gepresenteerd op dezelfde plaats als
de eigen activiteiten. Voor ondernemingen die onderscheid maken tussen operationele resultaten en nietoperationele resultaten zal dat veelal binnen het operationeel resultaat zijn. Hetzelfde geldt voor JCEs die
proportioneel geconsolideerd worden. IFRS kent geen
voorschriften voor het gebruik of de inhoud van de
tussentelling operationeel resultaat. Ook zijn er geen
voorschriften voor de presentatie van het resultaat
deelnemingen binnen de winst-en-verliesrekening. De
aangetroffen presentatie van het resultaat deelnemingen in de winst-en-verliesrekening kent de volgende
verdeling (tabel 7).
Het merendeel van de ondernemingen dat de equitymethode toepast, presenteert het resultaat deelnemingen dus buiten het operationele resultaat. In veel gevallen vindt dan presentatie plaats direct na de
financiële baten en lasten (als onderdeel van het resultaat vóór belastingen). Een klein deel van de ondernemingen dat de equity-methode toepast, kent in de
winst-en-verliesrekening geen tussentelling voor het
operationele resultaat (of equivalent daarvan), deze
groep is daarom afzonderlijk vermeld in tabel 7.
 De presentatie van het resultaat van joint ventures is
met de invoering van IFRS 11 (zie paragraaf 6) weder-

530

87E JAARGANG DECEMBER

Tabel 7 Presentatie resultaat deelnemingen
n

%

Onderdeel van het operationeel
resultaat (of equivalent daarvan)

11

15%

Buiten het operationeel resultaat
(of equivalent daarvan)

20

27%

Geen presentatie van operationeel
resultaat (of equivalent daarvan)

8

11%

Niet van toepassing (geen JCEs of
geen equity-methode toegepast)

36

48%

Totaal

75

100%

om in de belangstelling gekomen. Na de invoering van
IFRS 11 zal proportionele consolidatie niet langer zijn
toegestaan en zullen wat nu JCEs zijn in veel gevallen
volgens de equity-methode moeten worden gewaardeerd. Indien het resultaat deelnemingen niet binnen
het operationeel resultaat wordt gepresenteerd, heeft
de overgang op IFRS 11 potentieel grote consequenties voor het bedrag aan operationeel resultaat. In
Frankrijk heeft dit geleid tot een ‘Recommandation’
van de Franse accounting standard setter Autorité des
Normes Comptables (ANC, 2013) waarin expliciet de
mogelijkheid wordt geboden om het resultaat van deelnemingen en joint ventures waarvan de activiteiten
aansluiten bij die van de moeder te presenteren op een
afzonderlijke regel direct na operationeel resultaat
meteen gevolgd door een tussentelling operationeel resultaat inclusief resultaat deelnemingen, terwijl de resultaten van overige deelnemingen en joint ventures
worden gepresenteerd op een afzonderlijke regel buiten deze tussentelling.
5 Toelichting
5.1 Voorwaardelijke verplichtingen van de entiteit met betrekking tot de joint ventures
IAS 31.54 schrijft voor dat het totale bedrag aan voorwaardelijke verplichtingen van de onderneming dat betrekking heeft op zijn joint ventures separaat moet
worden toegelicht (los van zijn andere voorwaardelijke verplichtingen). Toelichting is niet vereist als de
kans op een verlies zeer onwaarschijnlijk (‘remote’) is.
 IAS 31.54 onderscheidt de facto vier categorieën voorwaardelijke verplichtingen, uit de bepaling kan niet
worden afgeleid dat de toelichting per categorie moet
plaatsvinden. Nagenoeg alle onderzochte ondernemingen die de bedoelde toelichting hebben opgenomen, hebben inderdaad volstaan met een totaal van
de vier categorieën. Slechts een enkele onderneming
heeft de toelichting uitgesplitst naar één of meer individuele categorieën.
Tabel 8 Toelichting voorwaardelijke verplichtingen
uit hoofde van joint ventures
n

%

Toegelicht, gekwantificeerd

9

12%

Toegelicht, gekwantificeerd (geaggregeerd met associates)

6

Toegelicht, nihil of niet significant

6

Tabel 9 Toelichting aangegane investeringsverplichtingen
n

%

Toegelicht, gekwantificeerd

12

16%

8%

Toegelicht, gekwantificeerd
(geaggregeerd met associates)

4

5%

8%

Toegelicht, nihil of niet significant

5

7%

49

65%

Niet toegelicht

49

65%

Niet toegelicht

Niet van toepassing (geen JCEs)

5

7%

Niet van toepassing

5

7%

Totaal

75

100%

Totaal

75

100%

Gezien de expliciete eis van afzonderlijke vermelding
van voorwaardelijke verplichtingen ten aanzien van
joint ventures en ten aanzien van associates is het aggregeren van de toelichting voor joint ventures en associates vermoedelijk ingegeven door overwegingen
van materialiteit.
Opvallend is het grote aantal ondernemingen dat in
het geheel geen toelichting heeft opgenomen, ook niet
dat de desbetreffende voorwaardelijke verplichtingen
nihil of niet significant waren. Niet te beoordelen is of
de toelichting (terecht) achterwege is gelaten vanwege
insignificantie en/of zeer onwaarschijnlijke verliezen
uit hoofde van voorwaardelijke verplichtingen.
5.2 Aangegane investeringsverplichtingen van de entiteit met
betrekking tot de joint ventures
Het totale bedrag aan aangegane investeringsverplichtingen (‘capital commitments’) van de onderneming
dat betrekking heeft op zijn joint ventures moet separaat worden toegelicht, los van andere investeringsverplichtingen (IAS 31.55).
 IAS 31.55 onderscheidt de facto drie categorieën investeringsverplichtingen, uit de tekst kan niet worden afgeleid dat de toelichting per categorie moet plaatsvinden. Nagenoeg alle onderzochte ondernemingen die
de bedoelde toelichting hebben opgenomen, hebben
inderdaad volstaan met een totaal van de drie categorieën. Slechts een enkele onderneming heeft de toelichting uitgesplitst naar één of meer individuele categorieën (tabel 9).
Gezien de expliciete eis van afzonderlijke vermelding
van aangegane investeringsverplichtingen ten aanzien
van joint ventures en ten aanzien van associates is het
aggregeren van de toelichting voor joint ventures en
associates vermoedelijk ingegeven door overwegingen
van materialiteit.
Ook hier is opvallend dat een groot aantal ondernemingen geen toelichting heeft opgenomen, ook niet

dat de desbetreffende investeringsverplichtingen nihil of niet significant waren. Niet te beoordelen is of
de toelichting achterwege is gelaten vanwege materialiteit.
5.3 Informatie over significante joint ventures en over de geaggregeerde financiële gegevens van de joint ventures
Op grond van IAS 31.56 moet de volgende informatie
worden verstrekt:
1. opsomming en beschrijving van gehouden belangen
in belangrijke (‘significant’) joint ventures;
2. omvang van het aandeel van de gehouden eigendomsbelangen in joint ventures;
3. totalen van de vlottende activa, vaste activa, kortlopende verplichtingen, langlopende verplichtingen,
opbrengsten en kosten met betrekking tot de gehouden belangen in joint ventures (die volgens de equity-methode zijn gewaardeerd of proportioneel zijn
geconsolideerd).
Het eerste onderdeel is beperkt tot de belangrijke joint
ventures, het tweede en derde onderdeel heeft betrekking op alle joint ventures van de onderneming (derde
onderdeel: op geaggregeerde basis).
 Sub 1: opsomming en beschrijving van gehouden belangen in
belangrijke joint ventures

Tabel 10 Opsomming en beschrijving van gehouden
belangen
n

%

Toegelicht

49

65%

Niet toegelicht, (waarschijnlijk) geen belangrijke joint ventures

5

7%

Niet toegelicht, alleen lijst met kapitaalbelangen

11

15%

Niet toegelicht

5

7%

Niet van toepassing (geen JCEs)

5

7%

Totaal

75

100%

87E JAARGANG DECEMBER

531

THEMA

Uit IAS 31.56 kan worden afgeleid dat alleen een opsomming van joint ventures in een integrale lijst met
kapitaalbelangen niet volstaat, de standaard vereist een
lijst en beschrijving van de belangrijke joint ventures.
Naar onze mening zou die beschrijving meer moeten
omvatten dan alleen de statutaire naam en vestigingsplaats van de belangrijke joint ventures, aanvullend
kan worden gedacht aan een korte omschrijving van
de activiteiten, de andere deelnemers en de bedrijfstak
waarin de joint venture actief is.
Tabel 12 Toelichting van balansgegevens

Sub 2: toelichting van het aandeel van de gehouden eigendomsbelangen in joint ventures

Tabel 11 Toelichting van het aandeel van de gehouden eigendomsbelangen
n

%

Toegelicht

60

80%

Niet toegelicht

10

13%

Niet van toepassing (geen JCEs)

5

7%

Totaal

75

100%

Voor de toelichting van de gehouden (eigendoms)belangen in joint ventures kan eventueel worden teruggevallen op de (gebruikelijke) integrale lijst met kapitaalbelangen, eventueel via een verwijzing naar de
toelichting op de enkelvoudige balans (waar genoemde lijst veelal wordt opgenomen). Niettemin is ter zake
in 10 gevallen geen toelichting aangetroffen van de desbetreffende (eigendoms)belangen, ook niet in de enkelvoudige jaarrekening.
n

%

Toegelicht

38

51%

Idem, maar geaggregeerd met associates

7

9%

Toegelicht, maar alleen totale activa
en totale verplichtingen

7

9%

Idem, maar geaggregeerd met associates

2

3%

Niet toegelicht

16

21%

Niet van toepassing (geen JCEs)

5

7%

Totaal

75

100%

De toelichting van het totaal van de opbrengsten was
als volgt.
 Tabel 13 Toelichting van opbrengsten
n

%

Toegelicht

43

57%

Idem, maar geaggregeerd met
associates

8

11%

Niet toegelicht

19

25%

Niet van toepassing

5

7%

Totaal

75

100%

De toelichting van het totaal van de kosten was als volgt.
Tabel 14 Toelichting van kosten
Sub 3: totale bedragen met betrekking tot belangen in joint
ventures
De geaggregeerde financiële gegevens inzake de joint
ventures moeten betrekking hebben op alle joint ventures. Vijf ondernemingen bleken echter alleen totalen
inzake hun belangrijke joint ventures te hebben vermeld.
Naar onze mening is dit niet in lijn met IAS 31.56.
De toelichting van de totalen van de vlottende activa,
vaste activa, kortlopende verplichtingen en langlopende verplichtingen van alle joint ventures was als volgt
(tabel 12).
Gezien de expliciete eis in IAS 31.56 en IAS 28.37 van
afzonderlijke vermelding van balansgegevens ten aanzien van joint ventures en ten aanzien van associates is
het aggregeren van de toelichting voor joint ventures
en associates vermoedelijk ingegeven door overwegingen van materialiteit. Datzelfde geldt voor het achterwege laten van een uitsplitsing naar vlottende en vaste activa respectievelijk kortlopende en langlopende
verplichtingen.
532

87E JAARGANG DECEMBER

n

%

Toegelicht

25

33%

Idem, maar geaggregeerd met associates

3

4%

Niet toegelicht

42

56%

Niet van toepassing

5

7%

Totaal

75

100%

Opvallend is dat het totaal van de kosten door minder
ondernemingen wordt toegelicht dan het totaal van de
opbrengsten (28 versus 51). In 25 van de 42 gevallen
waarin het totaal van de kosten niet was toegelicht, was
wel het totaal van de resultaten toegelicht (waarvan 5
geaggregeerd met associates). Gesteld zou kunnen worden dat in die gevallen het totaal van de kosten herleidbaar is, en dat daarmee (zij het indirect) wordt voldaan aan de toelichtingseis uit IAS 31.56.
 Overigens is IAS 31.56 niet duidelijk over wat onder
‘kosten’ moet worden verstaan. De meeste ondernemingen interpreteren dit als het totaal van alle lasten
(inclusief interest en belastingen), maar sommige ondernemingen tellen de interest en/of de belastingen
niet mee.
Uit IAS 31.56 kan worden afgeleid dat de toe te lichten totalen betrekking moeten hebben op het aandeel
van de deelnemende entiteit in de joint ventures (‘related to its interests in joint ventures’). De meeste ondernemingen doen dit ook, maar in ten minste drie gevallen bleken de volledige bedragen van de joint
ventures te zijn toegelicht (zonder correctie voor het
‘eigen’ aandeel daarin). Dit kan zijn veroorzaakt door
een inconsistentie met een vergelijkbare toelichtingseis inzake associates, waar de totalen betrekking hebben op de volledige associates (niet het gehouden aandeel daarin).
6 Invloed van IFRS 11
6.1 Overzicht bepalingen IFRS 11
In mei 2011 keurde de International Accounting
Standards Board (IASB) IFRS 11 Joint Arrangements
goed. De standaard moet worden toegepast op boekjaren die aanvangen op of na 1 januari 2013. Bij de
goedkeuring voor toepassing in de EU is besloten de
verplichte toepassing in de EU uit te stellen tot boekjaren die aanvangen op of na 1 januari 2014. Eerdere
toepassing is toegestaan.
IFRS 11 kent een aantal belangrijke verschillen ten opzichte van IAS 31. Allereerst is de terminologie aangepast hetgeen tot enige verwarring aanleiding kan geven.
 Zoals in paragraaf 2 aangegeven kent IAS 31 als generieke term ‘joint ventures’ waarbinnen drie categorieën
worden onderscheiden, namelijk JCOs, JCAs en JCEs. In
IFRS 11 wordt als generieke term ‘joint arrangements’
gehanteerd waarbinnen twee categorieën worden onderscheiden, joint ventures en joint operations. Aangezien
de definitie van joint control niet significant is aangepast, kan in zijn algemeenheid worden gesteld dat de
nieuwe term joint arrangement vergelijkbaar is met de
oude term joint venture. Echter, daar waar de classificatie binnen IAS 31 vooral is gebaseerd op de vraag of er
sprake is van een afzonderlijke entiteit, is dat bij IFRS
11 slechts één van de indicatoren bij het onderscheid
tussen joint ventures en joint operations. Van een joint
venture is sprake indien de joint arrangement plaatsvindt binnen een afzonderlijke entiteit waarbij de partners op grond van de wet, de overeenkomst en eventuele feiten en omstandigheden alleen toegang hebben tot/
aansprakelijk zijn voor hun netto-investering in de entiteit. Ter illustratie, indien twee partijen een bouwcombinatie aangaan in de vorm van een vennootschap on-

der firma (vof) dan zal deze joint arrangement in zijn
algemeenheid worden geclassificeerd als een joint operation gezien de onbeperkte aansprakelijkheid van de
beide vennoten in de vof. Wanneer twee partijen elk 50%
van de aandelen houden in een BV waarin een fabriek is
ondergebracht en de twee partijen niet aansprakelijk
zijn voor de schulden van de BV en ook verder geen
rechtstreekse rechten hebben op activa van de BV zal er
waarschijnlijk sprake zijn van een joint venture. Echter,
indien in het laatste geval de twee aandeelhouders van
de BV verplicht zijn elk 50% van de productie van de BV
af te nemen, dan is weer sprake van een joint operation.
 In zijn algemeenheid kan worden gesteld dat wat onder
IAS 31 als JCO of JCA kwalificeerde, onder IFRS 11 als
JO zal kwalificeren. Het is echter zonder nader onderzoek niet vast te stellen of een JCE onder IFRS 11 als JV
of JO zal kwalificeren.
Een volgend verschil met IAS 31 is dat JVs volgens de
equity-methode moeten worden verantwoord. Proportionele consolidatie is geen optie meer. Voor JCOs en
JCA zal er weinig veranderen. Op dit moment worden
deze verantwoord door (het aandeel in) de rechten op
activa en de verplichting voor schulden in de balans op
te nemen en hetzelfde geldt voor het aandeel in de baten en lasten. Dat blijft zo onder IFRS 11. Voor JCEs
echter betekent het dat nagegaan moet worden of deze
onder IFRS 11 kwalificeert als JO of JV. Indien een JCE
volgens de equity-methode wordt verantwoord onder
IAS 31 en kwalificeert als JV verandert er feitelijk weinig tot niets. Indien dezelfde JCE echter kwalificeert
als JO, moet de equity-methode plaatsmaken voor het
aandeel in elk van de activa en verplichtingen en baten
en lasten van de JO. Indien een JCE onder IAS 31 proportioneel wordt geconsolideerd en onder IFRS 11
kwalificeert als JO kan het zijn dat er weinig verandert.
Verantwoording tegen de rechten op de activa en verplichtingen van JO is weliswaar niet geheel identiek
aan proportionele consolidatie, maar zal in de meeste
gevallen wel vergelijkbaar zijn. Indien dezelfde JCE echter kwalificeert als JV, ontstaat er balansverkorting,
want dan worden de aandelen in de activa en passiva
vervangen door het nettobelang in de JV.
In figuur 5 wordt de relatie tussen de oude en nieuwe
terminologie, classificatie en verwerkingsgrondslag beknopt weergegeven.
 6.2 Toelichting op invloed IFRS 11
Van de 75 ondernemingen gaan 72 in op de mogelijke
consequenties van IFRS 11. Daarbij wordt aangegeven
dat IFRS 11 van toepassing wordt met een korte beschrijving van de inhoud. Van de drie ondernemingen
die dat niet doen, hebben twee een gebroken boekjaar
en één daarvan (een onderneming uit het Verenigd Koninkrijk) heeft de jaarrekening opgesteld voor de da-

87E JAARGANG DECEMBER

533

THEMA

Joint operations
The parties that have joint control have rights
to the assets and obligations for the liabilities
relating to the arrangement.
Accounting: recognise its assets, liabilities, revenue
and expenses, and/or its shares thereof incurred jointly

tum van goedkeuring van IFRS 11 voor toepassing in
de EU (die plaatsvond in december 2012). De AFM
heeft laten weten dat in ESMA-verband is geconcludeerd dat ook als standaarden nog niet zijn goedgekeurd voor toepassing in de EU, de invloed ervan moet
worden toegelicht (AFM, 2012, pp. 9, 10).
In tabel 15 is weergegeven in welke mate wordt ingegaan op de verwachte kwantitatieve effecten van de
nieuwe standaard. Daarbij moet worden bedacht dat
IFRS 11 niet op zichzelf staat. Het vormt onderdeel
van een pakket van standaarden inclusief IFRS 10 Consolidated Financial Statements, IFRS 12 Disclosures
of Interests in Other Entities alsmede de aanpassing
van IAS 27 Separate Financial Statements en IAS 28
Investments in Associates and Joint Ventures. Dit verklaart waarom sommige ondernemingen de impact
van dit pakket als geheel hebben toegelicht.
 Tabel 15 Invloed invoering IFRS 11
n

%

Vermelding dat geen significante invloed wordt verwacht

37

49%

Beschrijving verwachte effect zonder kwantificering

22

29%

Beschrijving verwachte effect met kwantitatieve indicatie
van verwachte effect IFRS 11

4

5%

Beschrijving verwachte effect met kwantitatieve indicatie
van verwachte totaaleffect van IFRS 10, 11, 12, IAS 27, 28

3

4%

Beschrijving verwachte effect met kwantitatieve indicatie van
verwachte totaaleffect van IFRS 11 en IAS 19R

1

1%

Beschrijving verwachte effect met mededeling dat de onderneming nog bezig is om invloed vast te stellen, maar dat
effect IFRS 10 en 11 naar verwachting materieel zal zijn

2

3%

Beschrijving verwachte effect met mededeling dat de onderneming nog bezig is om invloed vast te stellen

2

3%

Grondslagwijziging in 2012 onder IAS 31 om effect IFRS 11
te vermijden

1

1%

Geen toelichting verwacht effect

3

4%

Totaal

75

100%

534

87E JAARGANG DECEMBER

Jointly controlled entities
Accounting: equity method or
proportionate concolidation

Joint ventures

Jointly controlled assets
Accounting: recognise its assets,
liabilities, revenue and expenses,
and/or its relative shares thereof

Joint ventures
The parties that have joint
control have rights to the net
assets of the arrangement.
Accounting: equity method

Joint arrangements

Jointly controlled operations
Accounting: recognise its assets,
liabilities, revenue and expenses,
and its shares of income

IFRS11

IAS 31

Figuur 5 Vergelijking oude en nieuwe classificatie onder IAS 31 en IFRS 11 (Ernst & Young, 2011, p. 18)

De onderneming die het meest uitgebreide inzicht
geeft in de effecten van IFRS 11 is Volvo Group. Op
bladzijden 155-157 wordt een pro forma balans, winsten-verliesrekening en overzicht van totaalresultaat
weergegeven rekening houdend met de effecten van
IFRS 11. In figuur 6 is daarvan het overzicht van de effecten op de winst-en-verliesrekening en het overzicht
totaalresultaat weergegeven.
 Eén onderneming (Telia Sonera) geeft aan vooruitlopend op de invoering van IFRS 11 reeds onder IAS 31
een stelselwijziging door te hebben gevoerd in 2012.
De achtergrond die daarbij wordt gegeven is dat de
aanwezige joint ventures naar verwachting zullen kwalificeren als joint operations onder IFRS 11. Op grond
daarvan is besloten om de bestaande grondslag onder
IAS 31 te wijzigen van equity-methode naar proportionele consolidatie. De onderneming verwacht dat
daarmee de effecten van overgang op IFRS 11 niet materieel zullen zijn. Tegelijkertijd zijn enkele andere wijzigingen doorgevoerd en fouten hersteld.
7 Conclusie
Een zeer groot deel van de FTSE Europe 100 ondernemingen heeft te maken met belangen in joint ventures.
Het merendeel van deze joint ventures vindt plaats in
de vorm van een JCE (als bedoeld in IAS 31). IAS 31 kent
voor deze categorie joint ventures een keuze qua verwerkingsgrondslag, te weten tussen proportionele consolidatie en de equity-methode. Beide verwerkingswijzen
komen ongeveer even vaak voor bij de onderzochte ondernemingen, met een lichte voorsprong van de equitymethode. Verwacht mag worden dat de invoering van
IFRS 11 potentieel de belangrijkste gevolgen heeft voor
de jaarrekeningen van ondernemingen die momenteel
nog proportionele consolidatie van JCEs toepassen, aangezien die wijze van verwerking niet meer is toegestaan
onder IFRS 11. Daarbij dient te worden aangetekend
dat de classificatie van joint ventures ook wijziging ondergaat en dit per saldo kan betekenen dat een verwer-

Figuur 6 Best practice effect van IFRS 11. Volvo, Annual report 2012, pp. 144 en 156

87E JAARGANG DECEMBER

535

THEMA

kingswijze vergelijkbaar met proportionele consolidatie blijft gelden voor bepaalde categorieën joint ventures.
 IAS 31 kent diverse toelichtingseisen ter zake van belangen in joint ventures, waaronder JCEs. Algemene
conclusie naar aanleiding van het jaarrekeningonderzoek is dat de toelichtingen inzake joint ventures veelal aan de magere kant blijven. In nagenoeg alle onderzochte gevallen ontbraken één of meer (potentieel)
belangrijke toelichtingen. Genoemd kunnen worden
de verwerkingswijze van resultaten op transacties met
joint ventures, aangegane voorwaardelijke verplichtingen en investeringsverplichtingen ter zake van joint
ventures, algemene informatie over significante joint
ventures en (geaggregeerde) financiële gegevens ter
zake van joint ventures.
Met name geaggregeerde financiële gegevens en niet
uit de balans blijkende verplichtingen inzake belangen
in joint ventures moeten de gebruiker van de jaarrekening in staat stellen om de impact van de joint ventures op de jaarrekening (en het risicoprofiel) in te
schatten. Deze toelichtingen blijken echter vaak gedeeltelijk (en soms geheel) te ontbreken. Soms bleek
de informatie wel te zijn gegeven, maar op een te hoog
aggregatieniveau (bijvoorbeeld samengevoegd met de
informatie ter zake van geassocieerde deelnemingen).
Mogelijk is in een aantal gevallen toelichting achterwege gelaten op grond van materialiteit.
Een toelichting op de invloed van IFRS 11 op de jaarrekening was in de meeste gevallen gegeven. Wel va-

rieerde de inhoud van deze toelichting sterk. In ongeveer de helft van de gevallen was aangegeven dat de
genoemde invloed van IFRS 11 naar verwachting niet
materieel zal zijn. In het merendeel van de andere gevallen werd wel ingegaan op de invloed van IFRS 11,
zonder kwantificering. In minder dan 10% van de gevallen werd wel een kwantificering gegeven. Verwacht
mag worden dat de toelichtingen op de invloed van
IFRS 11 concreter en nauwkeuriger zullen worden in
de tussentijdse berichten en de jaarrekeningen inzake het verslagjaar 2013 wanneer ondernemingen een
duidelijker beeld zullen hebben van de invloed van
IFRS 11.
 R. (Ronald) de Feijter RA is senior manager bij het Department of Professional Practice van KPMG Accountants NV.
Hij was vaktechnisch secretaris bij de Raad voor de Jaarverslaggeving van 1997 tot 2002.
Prof. dr. L.G. (Leo) van der Tas RA is vaktechnisch partner
bij Ernst & Young Accountants LLP en hoogleraar Financiele Verslaggeving aan de Universiteit van Tilburg en lid
van de IFRS Advisory Council alsmede van de Consultative Working Group van ESMA’s Corporate Reporting
Standing Committee.
De auteurs danken mevrouw S. Böhmer-Visser (Ernst &
Young), de heer H. Leussink (Ernst & Young) en mevrouw
F. Imak (KPMG) hartelijk voor hun bijdrage aan de totstandkoming van dit artikel.
Noten
Ter indicatie, van de 88 ondernemingen in
de FTSE Eurotop 100 ondernemingen die gevestigd zijn in de EU maakten 82 (93%) in het bestuursverslag of de jaarrekening melding van

joint ventures.
IFRS 11 is inmiddels goedgekeurd voor toepassing in de Europese Unie, maar daarbij is de
verplichte toepassing uitgesteld tot boekjaren die

aanvangen op of na 1 januari 2014. Eerdere
toepassing is toegestaan.
Geraadpleegd op http://www.afm.nl/~/media/
Files/fin-verslag/aandachtspunten-fv-halfjaarlijks-2012.ashx.
■ Eeftink, E., & Feijter, R. de (2009). Joint ventures in de jaarrekening. Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, 83(12), 414425.
■ Ernst & Young (2011). IFRS 11 Joint Arrangements: Challenges in adopting and applying
IFRS 11. Geraadpleegd op http://www.ey.
com/Publication/vwLUAssets/Applying_
IFRS_11/$FILE/Applying_IFRS_11.pdf.
■ International Accounting Standards Board

(IASB) (2013). International Financial Reporting Standards (IFRS) 2013 met inbegrip van
de International Accounting Standards (IAS) en
Interpretaties op 1 januari 2013. Londen: IFRS
Foundation.
 ■ International Accounting Standards Board
(IASB) (2012). Exposure draft: Sale or contribution of assets between an investor and its
associate or joint veinture (proposed amendements to IFRS 10 and IAS 28. Geraadpleegd
op http://www.ifrs.org/Current-Projects/IASBProjects/IFRS-10-IAS-28/Exposure-Draft-December-2012/Documents/ED-2012-6.pdf

Literatuur
Autorité des Normes Comptables (2013). Recommandation 2013-01 du 4 avril 2013 Relative à la présentation de la quote-part du
résultat net des entreprises mises en équivalence dans le compte de résultat consolidé
établi selon les normes comptables internationals. Geraadpleegd op http://www.anc.gouv.
fr/sections/textes_et_reponses_2/textes_
adoptes_en_20/recommandations/recommandations_reca/view.
■ Autoriteit Financiële Markten (AFM) (2012).
Aandachtspunten halfjaarlijkse financiële verslaggeving. Toezicht financiële verslaggeving.
 ■

536

87E JAARGANG DECEMBER

Bijlage 1 Lijst met ondernemingen waarvan het financiële verslag is onderzocht
Air Liquide

Frankrijk

Henkel

Duitsland

Allianz

Duitsland

Hermes International

Frankrijk

Anglo-American

Verenigd Koninkrijk

HSBC

Verenigd Koninkrijk

Anheuser-Busch Inbev

België

Iberdrola

Spanje

A P Moller – Maersk

Denemarken

Imperial Tobacco

Verenigd Koninkrijk

Arcellor Mittal

Luxemburg

Inditex

Spanje

Astra Zeneca

Verenigd Koninkrijk

ING

Nederland

Axa

Frankrijk

Intesa Sanpaolo

Italië

Banco Bilbao Vizcaya Argentaria

Spanje

Linde

Duitsland

Banco Santander

Spanje

Lloyds Banking Group

Verenigd Koninkrijk

Barclays

Verenigd Koninkrijk

L’Oréal

Frankrijk

BASF

Duitsland

LVMH Moét Hennessy

Frankrijk

Bayer

Duitsland

Münchener Rück

Duitsland

BG Group

Verenigd Koninkrijk

National Grid

Verenigd Koninkrijk

BHP Billiton

Verenigd Koninkrijk

Pernod Ricard

Frankrijk

BMW

Duitsland

Prudential

Verenigd Koninkrijk

BNP Paribas

Frankrijk

Rio Tinto

Verenigd Koninkrijk

British American Tobacco

Verenigd Koninkrijk

Royal Bank of Scotland

Verenigd Koninkrijk

British Petroleum

Verenigd Koninkrijk

Royal Dutch Shell

Nederland / Verenigd Koninkrijk

BT Group

Verenigd Koninkrijk

RWE

Duitsland

Centrica

Verenigd Koninkrijk

SAB Miller

Verenigd Koninkrijk

Christian Dior

Frankrijk

Sanofi Aventis

Frankrijk

Daimler

Duitsland

Schneider Electronics

Frankrijk

Danone

Frankrijk

Siemens

Duitsland

Deutsche Bank

Duitsland

Standard Chartered

Verenigd Koninkrijk

Deutsche Telekom

Duitsland

Statoil

Noorwegen

Diageo

Verenigd Koninkrijk

Telefonica

Spanje

EADS

Frankrijk

Telenor

Noorwegen

EdF

Frankrijk

Telia Sonera

Zweden

Enel

Italië

Tesco

Verenigd Koninkrijk

ENI

Italië

Total

Frankrijk

E.ON

Duitsland

Unilever

Nederland / Verenigd Koninkrijk

Ericsson

Zweden

Vinci

Frankrijk

France Telecom

Frankrijk

Vodafone Group

Verenigd Koninkrijk

GdF Suez

Frankrijk

Volkswagen

Duitsland

Glaxo Smith Kline

Verenigd Koninkrijk

Volvo

Zweden

Glencore International

Verenigd Koninkrijk

Xstrata

Verenigd Koninkrijk

Heineken

Nederland

87E JAARGANG DECEMBER

537.
