„VERVANGINGSWAARDE BLIJFT, DOCH TOEPASSING VERANDERT”
„VERVANGINGSWAARDE BLIJFT,
DOCH TOEPASSING VERANDERT”
door Prof. Drs. R. Burgert
Onder bovenstaande titel komt in de „Philips administration review” dec.
1972 en in het „Maandblad voor Bedrijfsadministratie en -organisatie”, april
1973 een artikel voor van de hand van J. Vos; daarin „gaat hij wat dieper in
op de argumenten, die pleiten ten gunste van de aangebrachte wijzigingen”1)
in het stelsel van winstbepaling, dat Philips t/m 1970 toepaste. Deze wijzigin­
gen zijn:
- „Het kostprijsverlagend effect op voorraden als gevolg van bijzondere tech­
nologische ontwikkelingen in onze produktieprocessen werd tot en met
1970 ten laste van de resultatenrekening gebracht en wordt vanaf 1 januari
1971 ten laste van herwaardering gebracht.
- De uit hoofde van wijziging in de vervangingswaarde naar Herwaardering
gebrachte bedragen worden verminderd met de daarmee verband houdende
latente belastingen. Tot en met 1970 werden deze belastingen geleidelijk,
ten laste van de resultatenrekening, weer aan Herwaardering toegevoegd.
Vanaf 1 januari 1972 blijven deze belastingen in mindering op Herwaarde­
ring” 2)
. . ..
Beide veranderingen en de gegeven motiveringen zijn zo belangwekkend,
dat wij er prijs op stellen er enige opmerkingen over te maken.
 Vooraf nog iets over de titel, die Vos gekozen heeft. „Vervangingswaarde
blijft . . .” De lezer krijgt daaruit onwillekeurig de indruk? dat wel overwogen
is „de vervangingswaarde niet langer als grondslag voor dé winstberekening te
blijven gebruiken”. De tweede indruk die de lezer uit de titel krijgt kan dan
zijn, dat een zover strekkende stap niet nodig is geoordeeld; neen, de vervan­
gingswaarde blijft, „doch (de) toepassing verandert”. Een korte, pakkende en
uitdagende titel is een aantrekkelijke zaak, maar lokt wel nadere interpretatie
uit. Wij hebben de neiging die interpretatie als volgt te doen luiden: Philips
volhardt in het berekenen van de winst in hoofdzaak overeenkomstig
Limpergs op de vervangingswaardeleer gebaseerde theorie van de winstbepa­
ling, maar omdat deze theorie niet in alle opzichten en onder alle omstandig­
heden tot aanvaardbare uitkomsten leidt, wordt de „toepassing” van deze
theorie zonder haar in wezen veel geweld aan te willen doen gewijzigd. Het
komt ons voor, dat deze interpretatie vooral t.a.v. de tweede wijziging wel
eens juist kan blijken te zijn, waarbij de outsider de indruk krijgt, dat de
relevante veranderingen in de omstandigheden gezocht moeten worden in de
misschien nog niet eerder opgetreden combinatie van enige stagnatie in de
activiteiten met doorgaande prijsstijgingen („stagflatie”) en in de relatieve
toeneming van het vreemd vermogen. De outsider kan slechts gissen, het zou
voor hem echter bijzonder interessant zijn, te weten, welke gedachtenwisse­
ling werkelijk aan de veranderingen vooraf is gegaan. Die veranderingen
1) Philips administration review - dec 1972 bl. 2 links.
2) T.a.p. bl. 3 links.
m a b blz. 460

moeten Philips niet licht gevallen zijn, want „de vervangingswaarde” draagt
volgens Vos belangrijk bij aan het image van de onderneming. Na de lampen
etc. „rijzen . . . onmiddellijk associaties aan de vervangingswaardetheorie”3 ).
 „Image building” op een „theorie” blijkt wellicht eens te meer een hachelij­
ke zaak te zijn. Wat is immers vergankelijker dan een theorie? Bedoelde
„image” lijkt ons echter niet veel verder verbreid dan de kring van accoun­
tants en financiële analisten. De „image ontleend aan lampen etc.” is onge­
twijfeld veel belangrijker. Maar nu genoeg gespeculeerd. Ter zake komende,
zullen wij achtereenvolgens beide systeemveranderingen aan een beschou­
wing onderwerpen.
I

„Technologische prijsdaling" voor zelf-geproduceerde artikelen

Laten wij eerst Vos aan het woord om aan te geven, wat wij daaronder
moeten verstaan. Wij moeten dan denken aan „een aantal gevallen”, waarin
„als gevolg van technologische vooruitgang de vervangingswaarde in minder
snelle mate steeg dan overeen zou moeten komen met de stijging van het
algemeen prijspeil”4 ). Een technologische prijsdaling is dus in onze woorden
het verschil tussen de verandering - stijging zo goed als daling - van de
vervangingswaarde en de stijging in de „waarde” welke aan de dag zou treden
wanneer de laatst geldige vervangingswaarde verhoogd wordt met een percen­
tage, dat de koopkrachtdaling van het geld uitdrukt gedurende de periode,
die verstrijkt tussen het moment waarop de laatst geldige vervangingswaarde
relevant was en het moment waarop de technologische vooruitgang zich in
een daling dan wel in een relatief geringere stijging van de vervangingswaarde
demonstreerde.
 Twee voorbeelden kunnen een en ander wellicht verduidelijken,
o. Stijging vervangingswaarde op ti t.o.v. die op t0 :
5%
Stijging algemeen prijsniveau t0 D :
10%
Voorraad t0 ƒ 1.000,—
Boekingen op ti bij de thans verlaten werkwijze:
Voorraad
ƒ 50,—
aan Herwaardering (5%)
ƒ 50,—
en
Winst- en Verliesrekening
voor technologische
waardedaling:
(10% - 5%) van/ 1.000,-= ƒ 50,aan Herwaardering
ƒ 50,—
b. Daling vervangingswaarde op ti t.o.v. die op t0 :
5%
Stijging algemeen prijsniveau t0 t j :
10%
Voorraad t0 ƒ 1.000,—
Boekingen op ti bij de thans verlaten methode:
3) T.a.p. bl. 2 links.
*) T.a.p. bl. 6 links.
m a b blz. 461

ƒ50Herwaardering
ƒ50,aan Voorraad
en
Winst- en Verliesrekening
voor technologische
waardedaling (10% - 5%) = 15% ƒ 150,—
aan Herwaardering
ƒ 150,—
In beide gevallen is aan Herwaardering in totaal toegevoegd ƒ 100,— welk
bedrag overeenkomt met het percentage stijging van het algemeen prijspeil,
toegepast op het oorspronkelijk in de voorraad geïnvesteerd vermogen.
Dit „oude” systeem is te omschrijven als een systeem van winstbepaling
waarbij als instandhoudingsdoelstelling is gekozen de instandhouding van de
specifieke koopkracht of algemene koopkracht van het in de voorraad
geïnvesteerde vermogen, maar de verststrekkende van de twee. Deze interpre­
tatie is bij Vos terug te vinden: „Door het toepassen van twee criteria,
waarbij gedeeltelijk de specifieke en voor een ander gedeelte de algemene
koopkracht in stand werd gehouden onderscheidde Philips zich van andere
ondernemingen.”5)
Dit „oude” systeem is een deviatie van de thans gangbare opvatting van
Limpergs theorie. Deze zou geboekt hebben:
in geval a)
Voorraad
ƒ 50,aan Herwaardering
ƒ50,in geval b)
Herwaardering6)
ƒ 50,aan Voorraad
ƒ50,In beide gevallen zou de winst resp. ƒ 50,—en ƒ 150,—hoger zijn uitgekomen
dan bij het oude Philipssysteem. Wij hopen zo het „oude” systeem correct
weergegeven te hebben.
 Wat betekent nu het nieuwe systeem? Vos zegt: ,,. . . het kostprijsverlagend
effect op voorraden als gevolg van bijzondere technologische ontwikkelingen
(komt) niet meer ten laste van de Resultaten, doch ten laste van Herwaarde­
ring.”7) Hij zou ook gezegd kunnen hebben: Philips keert eenvoudig terug
tot de gangbare opvatting van de oude leer en boekt elke daling van de
vervangingswaarde, door welke oorzaken ook ontstaan, ten laste van Her­
waardering (zolang er een creditsaldo is). En vervolgens de motivering:
„Hinkte Philips vroeger op twee gedachten, n.1. het instandhouden van de
specifieke koopkracht en ook dat van de algemene koopkracht, van 1971 af

s) T.a.p. bl. 6 links.
®) Verondersteld is een voldoende creditsaldo.
7) T.a.p. bl. 7 rechts.
m a b blz. 462

is slechts de ontwikkeling van de specifieke koopkracht van betekenis voor
de winstbepaling.”8) Wij beleven er dan enig genoegen aan, dat hij die moti­
vering gaf en niet de motivering, die hij had kunnen geven (terugkeer tot de
gangbare opvatting van de oude leer). De gegeven motivering immers erkent,
dat het centrale probleem bij de winstbepaling is het instandhouden van
„iets”, en zegt in feite, dat Philips is overgegaan van de ene doelstelling instandhouding van de specifieke koopkracht of de algemene koopkracht van
(een deel van) het vermogen, maar de verstrekkende van de twee - naar een
andere doelstelling: instandhouding van de specifieke koopkracht van (een
deel van) het vermogen.
Alvorens ons betoog voort te zetten merken wij op, dat zowel in ons
betoog als in het betoog van Vos een stilzwijgende overgang is waar te nemen
van het enge begrip: daling van de vervangingswaarde door technologische
vooruitgang, naar het ruime begrip: daling van de vervangingswaarde door
welke oorzaak dan ook. Ter voorkoming van misverstand is op dit niet
onbelangrijke punt verheldering zeer gewenst.
 De boven weergegeven „motivering” van Vos past immers slechts op het
ruime begrip.
Het komt ons voor, dat het in ons land binnen zekere grenzen elke onder­
neming vrijstaat haar eigen instandhoudingsdoelstelling voor de winstbepa­
ling te kiezen met een motivering van haar keuze. Consequente doortrekking
van deze gedachte brengt wel mee, dat het haar ook vrij staat van instand­
houdingsdoelstelling te veranderen. Wat daarbij wel gevraagd mag worden, is
waarom - en waarom juist in 1971 - van doelstelling is veranderd. Vos geeft
daarop geen antwoord; wat hierboven „motivering” genoemd werd is in feite
niets meer dan de blote mededeling, dat Philips niet langer „op twee gedach­
ten hinkt”, of liever: een andere doelstelling heeft gekozen.
Na dit „argument voor de wijziging” beantwoordt Vos wel een andere
vraag, n.1. de vraag waarom de keuze niet is gevallen op de instandhouding
van de algemene koopkracht. Hij tracht dit te doen door achtereenvolgens
zijn blik naar buiten te wenden - naar de aandeelhouders - en naar binnen,
„binnen de onderneming”.
T.a.v. de aandeelhouders zegt Vos, „dat tegenover aandeelhouders slechts
dan van een zinnig winstbegrip kan worden gesproken indien uitkering van
die winst mogelijk is zonder dat de activiteiten behoeven te worden inge­
krompen.”9 ) Wij zien hierin niet meer dan een stelling, waarin nogmaals de
doeltreffendheid van de instandhouding van de specifieke koopkracht wordt
onderstreept.
Vervolgens geeft Vos een voorbeeld, waaruit moet blijken, dat instand­
houding van de algemene koopkracht „niet bruikbaar” is. Zijn casus van een
„marginale onderneming” is de volgende (x ƒ 1000,—).
®) T.a.p. bl. 7 rechts.
9) T.a.p. bl. 8.
 m ab blz. 463

Eindbalans
ƒ 1.000,- Eigen vermogen ƒ 1.000,Materieel actief
+ 5% Specifieke herwaardering ƒ 50,— Herwaardering ƒ 50,ƒ 1.050,Schulden
ƒ a
Nominaal actief
ƒ a
Winstsaldo
(6%) ƒ 60,ƒ 60,Kas (gereal. winst)
ƒ 1.110,- + a
ƒ 1.110,- + a
Resultatenrekening
Winst op vervangings- ƒ 60,—
Saldo winst
ƒ 60,waardebasis
Stijging vervangingswaarden 5%
Stijging algemeen prijsniveau 9%
„Is het dan zinnig”, zo vraagt Vos, „om ten laste van de winst- en verlies­
rekening 4% extra te reserveren en dus een winst te tonen (en ten hoogste uit
te keren) die 2% bedraagt? ”
Zijn antwoord lijkt ons niet aanvaardbaar. Na geconstateerd te hebben,
dat in dat geval 40 gulden additioneel ter beschikking komt, die de onder­
neming niet rationeel kan aanwenden, tenzij „een ander arbeidsterrein”
wordt gekozen, zegt hij: „Het komt ons echter voor, dat een dergelijk winst­
begrip tot niet zinnige consequenties leidt. Indien de leiding van een (cursive­
ring van R.B.) onderneming wil overgaan tot expansie . . . zal de motivering
daarvan moeten worden gevonden in verwachtingen ten aanzien van de renta­
biliteit . . . . Wordt echter het principe van de algemene koopkracht aan­
vaard, dan wordt de expansie als het ware een ongeleid projectiel. Men heeft
haar niet meer in de hand, zij ontwikkelt zich uitsluitend en alleen doordat
de daling van de algemene koopkracht nu eenmaal sterker is dan die van de
specifieke koopkracht.”10)
Hierop past eerst de vraag, waarom „een marginale onderneming” gekozen
werd. Philips is toch geen marginale onderneming? Vervolgens wordt gezegd,
dat investeringen gemotiveerd moeten worden met „verwachtingen ten
aanzien van de rentabiliteit”, dat dit verstandig beleid plotseling wordt ver­
laten enkel en alleen omdat „het principe van de instandhouding van de
algemene koopkracht aanvaard” wordt, hetgeen er in de gegeven constellatie
toe leidt, dat meer „winst” wordt ingehouden. Verstandige ondernemers
worden daardoor blijkbaar ineens zo onverstandig, dat de expansie „een
ongeleid projectiel” wordt! Realiseert Vos zich, dat hij hiermede in het
algemeen de gehele interne financiering als een groot gevaar bestempelt?
Van belang is nog, dat hij uitgaande van de door hem gestelde marginale
onderneming overstapt op een onderneming (zie cursivering hierboven),
waardoor zijn stelling omtrent het „ongeleide projectiel” een algemeen gefor­
muleerde stelling wordt, een stelling die slechts juist kan zijn bij de gratie van
onbekwame ondernemers. Bovendien is het algemeen gehouden betoog10
10) T.a.p. bl. 9 rechts.
 m a b blz. 464

alleen relevant voor het gestelde geval, dat het algemeen prijsniveau sterker
stijgt dan de vervangingswaarden, waarmee de onderneming te maken heeft,
zodat dit betoog niet kan strekken tot het oordeel dat instandhouding van de
algemene koopkracht altijd een ondoelmatige doelstelling bij de winstberekening is.
Wenden wij vervolgens de blik „naar binnen”, dan blijkt Vos af te gaan op
de vergelijking van de resultaten, behaald door verschillende produktgroepen
en landen. Alleen ter wille van de vergelijkbaarheid van die resultaten is
volgens hem de handhaving van de algemene koopkracht ondeugdelijk; naast
de vele „Babylons” die bij die vergelijking al onvermijdelijk zijn, wil hij er
één uitschakelen, n.1. een „gebruiksaanwijzing” t.a.v. ieder winstcijfer.
„Indien uit de gebruiksaanwijzing zou blijken dat die 10% (winst) eigenlijk 3
(% winst) en de 8 (% winst) eigenlijk 4 (% winst) is, hebben wij ons zonder
noodzaak een nieuw Babylon op de hals gehaald”.11) Wellicht heeft de
schrijver hier zijn vraagstelling vergeten: hij zou nagaan, of handhaving van
de algemene koopkracht al of niet de voorkeur verdient boven handhaving
van de specifieke koopkracht. Het komt ons voor, dat - de doelstelling geko­
zen zijnde - de resultaten van alle bedrijfsonderdelen natuurlijk op dezelfde
grondslag berekend zullen zijn, zodat uit dien hoofde gezien die resultaten
ook vergelijkbaar zullen zijn. Het is niet erg duidelijk, waarom dan nog „een
gebruiksaanwijzing” nodig is. Daaraan zij nog toegevoegd, dat de ontwikke­
ling van specifieke prijzen van produktgroep tot produktgroep en die van het
algemeen prijsniveau van land tot land kunnen verschillen. Wij laten daarbij
in het midden of de relatie winst/vermogen een doelmatig criterium is om
verschillende „profitcenters” met elkaar te vergelijken.
 Na dit algemeen gehouden betoog keert Vos terug naar het geval van de
„excessief technologische prijsdaling”. Voorbijgaande aan Vos’ weinig in­
drukwekkende argument, dat de „oude methode intern slechts onbegrip
wekt en daarom maar vervangen moet worden”, schrijft hij: wanneer het
gevolg van excessief technologische prijsdaling in de externe verslaggeving ten
laste van de resultaten komt, dan leidt dit „tot een winstbegrip dat nodeloos
ver afstaat van dat van andere ondernemingen”.1112) Het komt ons voor dat
Vos hier had moeten spreken over „andere ondernemingen, die ook de ver­
vangingswaarde bij de winstbepaling overeenkomstig de oude leer toe­
passen”. Nu hij dat niet doet, zegt hij feitelijk, dat het in het algemeen
gewenst is een winstbegrip te hebben, dat niet „nodeloos ver afstaat van dat
van andere ondernemingen” ; tegen de achtergrond van die stelling zou hij
eigenlijk moeten bepleiten, dat „de vervangingswaarde beter niet kan
blijven”, want juist daardoor gebruikt Philips een winstbegrip dat ver afstaat
van dat van verreweg de meeste andere ondernemingen in de wereld. Hoewel
het niet eenvoudig te bewijzen is, is het lang niet uitgesloten, dat de beurs­
koers van aandelen Philips door het afwijkende winstbegrip benadeeld wordt
bij opgaande conjunctuur en prijsstijging; daarop komen wij later nog terug.
Een laatste argument is - in de samenvatting - nog te vinden in de vermel11) T.a.p. bl. 9 links.
12) T.a.p. bl. 10 links.
 m a b blz. 465

ding van het feit, dat bij Philips de materiële activa, die tegen vervangings­
waarde gewaardeerd worden, het eigen vermogen sterk overtreffen. Zij
worden derhalve voor een deel met vreemd vermogen gefinancierd en dat
brengt rentekosten mee. Blijkbaar met enige verwondering schrijft Vos:
„Terwijl de hoge rente ten laste van de Resultaten komt verdwijnt de prijs­
stijging op voorraden naar het Eigen vermogen. Het lijkt een prachtige
methode om zonder iets te verdienen rijk te worden”.13 14)
De lezer kan hieruit de indruk krijgen, dat de uitkomsten van het oude
Philips-stelsel in bepaalde omstandigheden, b.v. in een periode van toenemen­
de financiering met vreemd vermogen en stagflatie, als pijnlijk ondervonden
worden. Blijkbaar is overwogen, een deel van de betaalde rente buiten de
winst- en verliesrekening om in mindering te brengen op Herwaardering,
maar dat is kennelijk verworpen omdat dit „tot dusverre geen aanvaard
gebruik is”. Het voor Vos blijkbaar moeilijk te aanvaarden geval, dat de door inflatie hoge - rentekosten, verbonden met het financieren van voor­
raden met vreemd vermogen ten laste van de winst- en verliesrekening
komen, terwijl de waardestijgingen daar buiten blijven, kan - ten dele - ver­
meden worden door rekening te houden met norm je voorraden, hetgeen wel
niet zo eenvoudig zal zijn, maar t.a.v. vaste activa ipso facto ook gebeurt (het
zgn. ideaal complex). De waardestijging van een surplus aan voorraden komt
dan tenminste wel bij de winst. Op dat punt wijkt Philips van de gangbare
theorie af, met als gevolg dat alle zgn. „speculatieresultaten” - zowel posi­
tieve als negatieve - naar Herwaardering gaan.
 Er is voor het gestelde probleem nog een andere oplossing, of misschien
beter: een verzachting denkbaar, n.1. het tot uitdrukking brengen van het
zgn. „financieringsvoordeel” door financiering met vreemd vermogen bij
prijsstijging, dat in de literatuur behandeld is door Blom14 ), Scheffer15) en
Van der Schroeff16).
De beide laatsten zijn het erover eens, dat dit voorstel als winst kan
worden beschouwd op het moment waarop het door ruil gerealiseerd is. Deze
weliswaar op duurzame produktiemiddelen slaande beschouwingen zijn m.m.
ook op voorraden wel toe te passen. Deze mogelijkheid is blijkbaar niet
overwogen, hetgeen evenmin verwonderlijk is, daar het voor de praktijk ook
hier voor zover ons bekend om een novum zou gaan.
Wij menen - het voorgaande samenvattend - dat Vos’ proeve van een motive­
ring voor de eerste wijziging niet als geslaagd beschouwd kan worden. Zijn
eerste argument is niets meer dan de blote mededeling, dat een systeemverandering is ingevoerd. De uitdrukkelijk gestelde algemene vraag of in­
standhouding van de algemene koopkracht de voorkeur verdient boven in­
standhouding van de specifieke koopkracht wordt vervolgens in feite niet
beantwoord. Hij laat alleen zien, dat wanneer voor instandhouding van de
algemene koopkracht méér nominale geldeenheden vereist zijn dan voor in13)
14)
15)
16)

T.a.p. bl. 13 rechts.
F. W. C. Blom - Ondernemingsbesparingen - 1949, bl. 160.
G. F. Scheffer - Vervangingswaardeleer en financiering - MAB dec 1959, bl. 560.
H. J. van der Schroeff - Winstbepaling en financiële structuur - MAB febr. 1969, bl. 65/66.
 m a b blz. 466

standhouding van de specifieke koopkracht, additionele middelen worden
verkregen, die - tenzij een ander arbeidsterrein wordt gekozen - geen aanwen­
ding kunnen vinden en daarom tot ongemotiveerde expansie aanleiding
geven, hetgeen een ongunstig oordeel over de kwaliteit van ondernemers
inhoudt en ook de interne financiering in het algemeen treft. Ook het argu­
ment ontleend aan de behoeften van de interne bedrijfsvergelijking lijkt ons
niet geslaagd. Met zijn laatste argument, betrekking hebbende op de wense­
lijkheid dat het winstbegrip van een onderneming niet „nodeloos ver afstaat
van dat van andere ondernemingen” kan zelfs overgang naar een nominalis­
tisch winstbegrip verdedigd worden. Het soulaas, dat het werken met nor­
male voorraden kan bieden, wordt slechts terloops aangestipt17), terwijl de
zgn. „financieringswinst”, ondanks de nadruk die op de financiering van
voorraden met vreemd vermogen gelegd wordt, niet besproken wordt.
II

De belasting op herwaardering

Om het tot nu toe gevolgde systeem op dit punt en de daarin aangebrachte
wijziging duidelijk weer te geven, willen wij hieronder beide in journaalposten naast elkaar stellen aan de hand van een ook door Van Hoepen18)
gebruikt voorbeeld: historische kosten ƒ 1.000,— lineaire afschrijving in 10
jaar voor fiscale en vennootschappelijke balans, belasting 50%, winst vóór
afschrijving en belasting ƒ 300,—, stijging vervangingswaarde 20% op 2/1.
oud
nieuw
1) Herwaardering
Machines
ƒ 200,ƒ 200,aan Herwaardering
ƒ 200,ƒ 200,en
Herwaardering
/1 0 0 ,ƒ 100,aan Voorziening niet
ƒ 100,ƒ 100,opeisbare belasting
2) Jaarlijkse afschrijving:
Winst- en Verliesrekening ƒ120,ƒ 120,aan Geacc. afschrijvingen
ƒ120,ƒ 120,3) Boeking belasting:
Winst en verliesrekening
-belasting op bedr. econ.
winst
ƒ 90,ƒ 90,-belasting op gerealiseerde
waarde stijging
X
ƒ 10,aan Belastingschuld op k.t.
 ƒ ïo o ,ƒ 90,4) Terugboeking Voorziening
niet opeisbare belastingen:
Voorziening n.o. belastingen ƒ 10,ƒ 10,aan Herwaardering
X
ƒ 10,aan Belastingschuld op k.t.178
ƒ 10,17) T.a.p. bl. 5 links.
18) M. A. van Hoepen - Geschilpunten bij de verwerking van latente belastingverhoudingen in de
jaarrekening van ondernemingen II - MAB maart 1973, bl. 88.
m ab blz. 467

Het verschil tussen beide methodes blijkt uit de twee kruisjes, samen vormen­
de de journaalpost:
Winst- en Verliesrekening
ƒ10
aan Herwaardering
ƒ 10
of in woorden: de belasting op de gerealiseerde stijging van de vervangings­
waarde komt niet meer ten laste van de winst- en verliesrekening, maar wordt
in mindering gebracht op Herwaardering.
Wellicht ten overvloede, geven wij hieronder nog de winst- en verliesreke­
ning volgens beide methodes alsmede die op basis van de historische aan­
koopprijs:
op basis van
historische
oud
nieuw
uitgaafprijs:
Winst vóór afschrijving
ƒ 300,en belasting
ƒ 300,ƒ 300,afschrijving
ƒ120,ƒ120,ƒ 100,ƒ 200,ƒ180,ƒ 180,Belasting over bedrijfsƒ90,economische winst
f 90Belasting over gereali­
seerde waardestijging ƒ 10,ƒƒ 100,ƒ 100,ƒ 90,Netto winst
ƒ 100,ƒ 80,ƒ 90,Vos verdedigt de oude methode op doeltreffende wijze: „Uiteindelijk wordt
beoogd de specifieke koopkracht te handhaven en van die bedoeling komt
niet veel (althans niet meer dan de helft) terecht indien men rondweg de
helft van de gecreëerde herwaardering gebruikt om daaruit de overdruk der
belastingen te bestrijden. Het ten tijde van de herwaardering „voorgescho­
ten” bedrag moet dus gedurende de resterende levensduur weer worden toe­
gevoegd aan het Eigen Vermogen”.19 )
Na zo’n krachtige verdediging wordt de lezer extra geprikkeld om de
verwerping van deze blijkbaar toch zo deugdelijke methode te vernemen.
 Hier is zij in onze woorden en in ons voorbeeld: op het tijdstip van herwaar­
dering staat vast, dat elk van de volgende tien jaren een vaste last zal moeten
verwerken van ƒ 10,—om de herwaardering na tien jaar weer op het gewenste
niveau van ƒ 200,— te brengen. Het creëren van die vaste last is alleen aan­
vaardbaar, indien men de zekerheid zou hebben, dat de resultaten van de
komende jaren min of meer constant zullen zijn. „Indien echter de resultaten
een ontwikkeling (hetzij omhoog, hetzij omlaag) ondergaan, leiden dergelijke
vaste posten in de winst- en verliesrekening tot verkeerde conclusies.*
,9 ) T.a.p. bl. 11 links.
m a b blz. 468

Winststijgingen en winstdalingen worden erdoor geaccentueerd.”20 ) Uiter­
aard indien alle kosten proportioneel met de verkoopopbrengsten variëren,
zijn de fluctuaties in de netto-winst veel geringer dan wanneer (een deel van)
de kosten t.o.v. die opbrengsten vast zijn. Indien het ideaal zou zijn de
uitkomsten van de winstberekening zo weinig mogelijk door het optreden
van vaste lasten te laten variëren, dan is er nog een heel wapenarsenaal
beschikbaar! Dergelijke idealen mogen echter o.i. bij het opstellen van jaar­
rekeningen niet gekoesterd worden; daarbij gaat het er om tegenover de in de
verslagperiode gerealiseerde baten zoveel mogelijk die kosten op te voeren,
die daarmee verbonden zijn: „matching costs with revenues”. Vertoont de
winst dan fluctuaties, het zij zo; het wegnemen van fluctuaties moet wel
leiden tot een lagere risicotaxatie door de beleggers en is dus op zich zelf
geen doel dat nagestreefd mag worden.
 Philips heeft ter wille van de instandhouding van de specifieke koopkracht
van het in vaste activa geïnvesteerde vermogen gevolgen van veranderingen in
de vervangingswaarden in vorige jaren en in het verslagjaar via hogere afschrij­
vingen dan die op basis van de historische uitgaalprijzen in de winst- en
verliesrekening tot uitdrukking gebracht. „Proper matching of costs with
revenues” brengt dan mede, dat ook de fiscale consequenties daarvan in de
betreffende winst- en verliesrekening tot uitdrukking moeten komen. Doet
men dat niet, dan geeft de winst- en verliesrekening een onjuist beeld.2 1)
Dit laatste blijkt ook hieruit, dat - stel dat er geen andere verschillen
tussen fiscale en vennootschappelijke winst bestaan - Philips lagere bedragen
aan belasting ten laste van de winst brengt dan in de loop van de jaren
feitelijk betaald worden. Het verschil komt ten laste van het eigen vermogen
in de balans; het op deze wijze buiten de winst- en verliesrekening laten van
een werkelijke last lijkt toch moeilijk aanvaardbaar.
Men zou ook kunnen zeggen, dat een discrepantie is ontstaan tussen de door Vos enige malen zo geformuleerde - doelstelling: instandhouding van de
specifieke koopkracht van het vermogen geïnvesteerd in vaste activa, en de
daartoe aangewende middelen. Uitgaande van de middelen zou de doelstel­
ling zo geformuleerd moeten worden: instandhouding van de specifieke
koopkracht, met dien verstande, dat in een daling van deze koopkracht gelijk
aan de belasting over de gerealiseerde waardestijging der activa, wordt berust.
 Dit is ook in de samenvatting in het artikel van Vos te lezen: „Men zou
kunnen zeggen, dat de (specifieke RB) koopkracht gedeeltelijk, n.1. voor de
helft in stand is gehouden”. Verbazing wekt echter de zin die daarop volgt:
„Hoe zwaar hieraan moet worden getild hangt natuurlijk af van de uitdelingspolitiek”.22) Hier wordt het kind met het badwater weggespoeld: welk
winstbepalingsstelsel men kiest, doet er blijkbaar niet toe, slechts de totali­
teit van winstbepalingsstelsel en uitdelingspolitiek is van belang voor het in
feite al of niet instandhouden van specifieke dan wel algemene koopkracht.
Deze stelling is niet onjuist - het bewijs daarvoor is bij vele ondernemingen,201
20) T.a.p. bl. 11 rechts.
21) In gelijke zin M. A. van Hoepen, t.a.p. bl. 88/89.
22) T.a.p. bl. 13 links.
m a b blz. 469

die tegen aankoopprijzen waarderen, te vinden - maar zij past niet bij iemand
of bij een onderneming die zo’n uitgesproken substantialistisch winstbepalingsstelsel in zijn of haar vaandel schrijft.
Met de bovengeciteerde zin kan ook de volledige overgang naar een nomi­
nalistisch stelsel gemotiveerd worden! Zij is ook in strijd met het op blz. 9
gegeven citaat over „een zinnig winstbegrip”, althans voor ongeveer 50%.
 Ook de argumenten voor deze tweede wijziging treffen geen doel. Dat hogere
waardering van vaste activa (verhoging van) vaste lasten in volgende jaren
creëert, spreekt vanzelf. Het is echter in strijd met de spelregels, geldende
voor de opstelling van deugdelijke jaarrekeningen om zgn. ter wille van een
betere vergelijking van de resultaten in een tijdreeks, die vaste lasten onge­
veer te halveren. Dat de gekozen instandhoudingsdoelstelling nog slechts
voor ongeveer de helft wordt gerealiseerd, kan niet afgedaan worden met het
argument, dat de ontbrekende helft wel bij de winstverdeling gevonden zal
worden. Dit is een argument, waarmee een volledige ommekeer, n.1. naar een
nominalistisch winstbegrip, verdedigd kan worden.
III

Conclusie

Het oude Philips-stelsel is, als wij het goed begrijpen, als volgt samen te
vatten:
1 Voor het vermogen geïnvesteerd in vaste activa wordt gestreefd naar
instandhouding van de specifieke koopkracht van dat vermogen, d.i. de
koopkracht, nodig voor het opnieuw aanschaffen van de gezamenlijke
activa zoals die in feite aanwezig zijn; aangenomen wordt, dat slechts
„normale voorraden” overeenkomstig het zgn. ideaal complex worden
aangehouden, zodat inhaalafschrijving niet nodig is.
2 Voor het vermogen geïnvesteerd in werkelijk aanwezige voorraden wordt
eveneens gestreefd naar instandhouding van de specifieke koopkracht,
met dien verstande echter, dat wanneer de koopkracht, besloten in be­
paalde zelf geproduceerde goederen door technologische oorzaken een
daling mocht ondergaan, voor dat deel van dit vermogen ten minste
gestreefd wordt naar instandhouding van de algemene koopkracht.
3 Voor het - vermoedelijk niet veel voorkomende - geval, dat een deel van
het eigen vermogen zijn tegenwaarde vindt in activa in de nominale sfeer,
wordt van dat deel de algemene koopkracht in stand gehouden. Het
totale vreemde vermogen wordt hierbij „toegerekend” aan de monetaire
activa.
 Het eerste punt is nu zo gewijzigd, dat - bij het huidige belasting percentage nog slechts gestreefd wordt naar het vasthouden in de onderneming van
ongeveer de helft van de stijging van de specifieke koopkracht van dit stuk
vermogen. Wij hebben laten uitkomen, dat wij de argumenten van Vos niet
aanvaardbaar vinden; het komt ons voor, dat een principiële motivering voor
het ongeveer halveren van een doelstelling ook moeilijk te geven is.
Deze wijziging kan dan ook bezwaarlijk anders dan als een opportunis­
tische gekwalificeerd worden. Het argument daarvoor kan voor de outsider
m a b blz. 470

moeilijk anders zijn dan dat in tijden van stagflatie gebleken is, dat het
onverkort handhaven van de oude doelstelling in vergelijking met verreweg
de meeste andere ondernemingen op teveel van de winst beslag legt.
De tweede bovengenoemde wijziging is beter vatbaar voor een principiële
motivering, want zij betekent een volledige wijziging van een doelstelling.
Vroeger werd gestreefd naar de instandhouding van de specifieke koopkracht
of de algemene koopkracht van het in voorraden geïnvesteerd vermogen,
maar de verst strekkende van de twee. Nu wordt voor een deel van dat
vermogen, dat in zelf geproduceerde goederen is geihvesteerd, nog slechts
gestreefd naar instandhouding van de specifieke koopkracht. Daarmee is een
typische Philipstak afgezaagd van de boom van de theorie van de winstbepa­
ling op basis van de vervangingswaarde. Deze tak is in het „zinnige winst­
begrip” van Vos ook overbodig. Stagflatie gevoegd bij een sterke technolo­
gische ontwikkeling en een relatieve verkleining van het eigen vermogen
maken dit alleszins begrijpelijk.
 De veranderingen bij Philips werpen een hel licht op de reeds eerder aange­
stipte vraag, of een onderneming er wel goed aan doet een stelsel van winst­
bepaling te kiezen, dat sterk afwijkt van dat van verreweg de meeste andere
ondernemingen. Wij zijn sterk geneigd, welke schone winstbepalingstheorieën
er ook ontwikkeld mogen worden, bedoelde keuze inderdaad niet verstandig
te vinden, althans niet in het belang van aandeelhouders. Het toepassen van
vervangingswaarden leidt in tijden van hausse en inflatie tot relatief lage
winsten en in tijden van baisse en deflatie tot relatief hoge winsten. Het
eerste wordt vrij gemakkelijk als iets gewoons aanvaard omdat het „voorzich­
tig” en gezond lijkt en zelfs als zodanig wordt aangeprezen. Het tweede
echter zal in de ogen van velen ongezond lijken, zij zullen zich ongetwijfeld
voorhouden dat de winsten relatief (= in vergelijking met andere) hoog zijn
omdat uit reserves geput is.
De mogelijkheid bestaat, dat de beurskoersen van de aandelen bij hausse
en inflatie gedrukt zullen worden zonder dat dit volledig gecompenseerd
wordt door ondersteuning van de koers in tijden van baisse en deflatie. De
kans op het laatste is bovendien in de huidige omstandigheden veel kleiner
dan de kans (!) op inflatie; bovendien is in die omstandigheden koerssteun
minder belangrijk omdat de emissie-activiteit dan veelal zeer gering is.
 Wij zullen ons vervolgens afvragen, of bij de hierboven reeds aan de dag
getreden wijzigingen in de omstandigheden een andere oplossing niet denk­
baar was geweest. Voor ons gaat daartoe inspiratie uit van de winst- en
verliesrekening, die wij in ons prae-advies voor de Accountantsdag 196723)
gaven, van het zgn. stelsel-Bakker24 ), de gedachten van Scheffer en Van der
Schroeff over winstbepaling en financiële structuur2s ) en van de ideeën van
Van Hoepen2324526) over de zgn. latente belastingverplichtingen. Een belangrijk
23) R. Burgert - Bedrijfseconomisch aanvaardbare grondslagen voor de gepubliceerde jaarrekening De Accountant - sept. 1967.
24) O. Bakker - Bedrijfshuishoudkunde deel III.
25) C. F. Scheffer - Vervangingswaardeleer en financiering - MAB 1959, bl. 560 e.v.
H.J. van der Schroeff - Winstbepaling en financiële structuur - MAB febr. 1969 bl. 50 e.v.
26) M. A. van Hoepen - Geschilpunten - t.a.p. bl. 83 e.v.
m ab blz. 471

uitgangspunt is, dat instandhouding van de specifieke koopkracht van het in
materiële activa geïnvesteerde vermogen bij de huidige financiële structuur
niet nodig is om een winstcijfer te krijgen, dat uitgedeeld kan worden
„zonder dat de aktiviteiten behoeven te worden ingekrompen”. Waar wij
terechtkomen blijkt een jaarrekening te zijn, die de ontwerpers van art. 31
van de Vierde Richtlijn misschien voor ogen kan hebben gestaan, hoewel
daar de waarderingsgrondslag in het vage blijft.
 IV

Een „alternatieve oplossing"

Tenslotte, ervan uitgaande, dat
- het wenselijk is zo dicht mogelijk te blijven bij het door de grote meerder­
heid van ondernemingen gehanteerde winstbegrip,
- een „zinnig winstbegrip” gebruikt wordt,
- het wenselijk is de essentie van de informatie op vervangingswaardebasis te
behouden,
- aan de financiële structuur betekenis toekomt,
kunnen wij de verleiding niet weerstaan om een „alternatieve oplossing” (hoe
modern! ) aan te duiden voor het probleem van de moeilijk verteerbare
tweede verandering. Wij keren daartoe terug tot ons simpele cijfervoorbeeld
en stellen de vraag of de volgende werkwijze niet doelmatiger zou zijn. Wij
geven eerst het boekingsschema, daarna de winst- en verliesrekening en de
balans, terwijl aangenomen is, dat de specifieke prijsstijging ad 20% gelijk is
aan de stijging van het algemene prijsniveau.
 Boekingsschema:
1 Herwaardering
Machines
ƒ 200,aan Ongerealiseerde nog onbelaste
vervangingswaardestijging
ƒ 200,Jaarlijkse afschrijving
Winst- en Verliesrekening
ƒ 120,aan Geacc. afschrijvingen
ƒ120,Ongerealiseerde onbelaste ver­
vangingswaardestijging
ƒ 20,aan Winst- en Verliesrekening
voor gerealiseerde vervangingswaardestijging
ƒ 20,3 Boeking belasting
Winst- en Verliesrekening
belasting op bedr. econ. winst /9 0 ,belasting op gerealiseerde vervangingswaardestijging
ƒ 10,—
aan Te betalen belastingen
m a b blz. 472

ƒ100,-

ƒ 100,-

Winst- en Verliesrekening:
Winst vóór afschrijving en belasting
Afschrijving op basis vervangingswaarde
Belasting daarover
Winst op basis verv. waarde
gerealiseerde vervangingswaardestijging
af: belasting daarover
Winst op basis van aankoopprijs
Aanvulling koopkrachtdaling
eigen vermogen (20% van 480)
daarvan gedekt door de nog
ongerealiseerde vervangingswaardestijging
na aftrek van belasting

ƒ20,ƒ10-

Monetaire activa (25%)
Eigen vermogen (36%)
+ koopkrachtcorrectie
+ winst
Ongerealiseerde onbelaste vervangingswaardestijging
Vreemd vermogen (64%)
Te betalen belasting

ƒ 10,ƒ100,-

ƒ96,ƒ 90,ƒ

Netto winst
Balans:
Materieel actief (75%)
- afschrijving

ƒ 300,ƒ120,ƒ180,ƒ 90,ƒ 90,-

6 ,-

ƒ 94,begin
ƒ 1000
ƒƒ 1000
ƒ 333
ƒ 1333
ƒ 480
—
ƒ 480
—
ƒ 853
—
ƒ 1333

eind
ƒ 1200
ƒ 120
ƒ 1080
ƒ 633
ƒ 1713
ƒ 480
ƒ 6
ƒ 94
ƒ 580
ƒ 180 \
ƒ 853
ƒ 100
ƒ 1713

De instandhoudingsdoelstelling die wij kozen is de instandhouding van de
algemene koopkracht van het eigen vermogen, omdat de instandhouding van
de specifieke koopkracht van het totale vermogen, geihvesteerd in materiële
activa bij handhaving van de gegeven financiële structuur niet nodig is om
volgens het „zinnige winstbegrip” van Vos het mogelijk te maken dat de
winst kan worden uitgekeerd zonder dat (huidige) activiteiten behoeven te
worden ingekrompen. Indien de huidige financiële structuur aanvaardbaar is,
m ab blz. 473

kan zij gecontinueerd worden en zullen voor toekomstige vervangingsinveste­
ringen in dezelfde verhouding als thans vreemde middelen ter beschikking
staan. Het is derhalve niet nodig om de daling van de specifieke koopkracht
van dit stuk vermogen volledig met eigen vermogen aan te vullen. Het bereke­
nen van het gedeelte waarvoor dat strikt genomen wel nodig is, vereist een
toerekening van de vermogenscomponenten aan de verschillende kapitaalcomponenten. Dat is een (nog? ) niet opgelost vraagstuk. Bij de huidige
financiële structuur lijkt het overstappen op de (volledige) instandhouding
van de algemene koopkracht van het eigen vermogen - dat bij Philips 36%2 7 )
bedraagt van het totale vermogen - een hanteerbare oplossing.  De relevantie van de gekozen instandhoudingsdoelstelling is niet los te
denken van de financiële structuur. Verandert de laatste, dan geeft het pas de
eerste weer opnieuw te overwegen.
27) Ontleend aan de tabel op bl. 4 van Vos’ artikel afgedrukt.
m a b blz. 414

Ten aanzien van het zesde punt nog het volgende. Van Hoepen28 ) heeft er
op gewezen, dat de afzondering van de zgn. „latente belastingverplichting”
drukkende op de Herwaardering op een speciale rekening, geen zin heeft.
Bedoelde afzondering kan alleen gemotiveerd worden „door reeds bij her­
waardering rekening te houden met mogelijke toekomstige voortijdige afsto­
ting . . hetgeen echter strijdig is met „de going-concern” gedachte. Wordt
in feite toch eerder afgestoten dan bij aankoop resp. herwaardering voorzien
was, dan zal de fiscale boekwinst hoger zijn dan de vennootschappelijke (bij
gegeven opbrengst). De extra fiscale last die daardoor ontstaat behoort als
last bij het jaar waarin afstoting plaats vindt en behoort derhalve niet afge­
boekt te worden op een „voorziening voor latente belastingverplichtingen”.
Van Hoepen acht het derhalve onjuist in het eigen vermogen van de Herwaar­
dering een „Reserve voor toekomstige belasting u.h.v. herwaardering” af te
splitsen; noemt men deze reserve „voorziening” en neemt men haar als
zodanig in de balans op, dan valt een tweede onjuistheid te constateren, want
zij ontstaat niet ten laste van de winst. Op die grond hebben wij de zgn.
latente belastingschuld niet opgevoerd.
 Bovendien hebben wij de naam van de „herwaardering” veranderd om
tegemoet te komen aan hen, die grote waarde hechten aan het weergeven van
- de zo juist mogelijke grootte van - het vermogen. De naam: „ongerealiseer­
de en nog onbelaste stijging van vervangingswaarden” geeft ondubbelzihmg
aan wat het daarachter vermelde bedrag voorstelt. Willen zij zich afiragen
hoeveel potentieel vermogen daarin begrepen is, dan dienen zij de kansen op
realisatie en de belastingdruk in aanmerking te nemen.
In ons voorstel lopen de gerealiseerde vervangingswaardestijgingen over de
winst- en verliesrekening. Bij de orthodoxe toepassing van de vervangings­
waarde bij de jaarrekening na amendering door Van Hoepen is dat niet het
geval; daar bevat de „Herwaardering” zowel de gerealiseerde vervangingswaardestijging die niet meer belast kan worden als de ongerealiseerde nog te
belasten vervangingswaardestijging. Het komt ons bij dat stelsel bijzonder
gewenst - zo niet noodzakelijk - voor, beide delen gesplitst in de balans te
vermelden, waarbij het eerste deel onder het eigen vermogen vermeld kan
worden.
28) M. A. van Hoepen - Geschilpunten . . ., t.a.p. bl. 86/87.
m ab blz 475.
