Paulus als Schriftuitlegger Paulus’ vertolking van Genesis 15:5b-6 in Romeinen 4:3
Paulus als Schriftuitlegger
Paulus’ vertolking van Genesis 15:5b-6 in
Romeinen 4:3
Pieter K. Baaij
SCHOTEN
België
E-pos: pk.baaij@skynet.be
Abstract
Paul as expositor of Scripture. Paul’s interpretation of Genesis
15:5b-6 in Romans 4:3

The author of this article has since 1986 been working
exclusively on the translation and exegesis of the Epistle to the
Romans. In the course of this work, he discovered that Paul first
carefully considered his text in Biblical Hebrew before writing it
accurately in Greek. It then transpires that “the difficult Paul”
proclaimed the gospel of the crowning of the Law (10:4) with
great clarity. The real Paul is pre-eminently the expositor of
Scripture. Provided we use the instruments provided to the
reader by Paul, we shall thus not only understand the
proclamation of Paul better but also Scripture itself.
In this article the author illustrates that Paul in Romans 4:3
accurately renders what is written in Genesis 15:5b and 6. Paul
teaches us to understand the Hebrew text better by indicating
where the emphasis lies in the Hebrew text and how we must
interpret the Hebrew terms used. For this reason Paul’s
interpretation of Genesis 15:5b and 6 in Romans 4:3 is of great
importance in the continually more topical debate on how we
must translate the Bible.
 Samenvatting
Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Genesis 15:5b-6 in
Romeinen 4:3

De auteur van dit artikel heeft zich sinds 1986 uitsluitend
beziggehouden met de vertaling en exegese van de Brief aan
de Romeinen. Al werkende is hij tot de ontdekking gekomen dat
Paulus zijn tekst eerst in het Bijbels-Hebreeuws heeft overdacht
om die daarna met grote nauwkeurigheid in het Grieks te
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

239

Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Gen. 15:5b-6 in Rom. 4:3

vertalen. Zo bemerkte de schrijver dat “de moeilijke Paulus” het
glasheldere evangelie verkondigt van de bekroning van de Wet
(10:4) én dat de echte Paulus de schriftuitlegger is bij uitstek.
Als wij de instrumenten gebruiken die deze Paulus ons als
lezers aanreikt, leidt dit niet alleen tot een duidelijk verstaan van
Paulus’ verkondiging, maar ook van de Schriften zelf.
In onderstaand artikel laat de schrijver zien dat Paulus in
Romeinen 4:3 nauwkeurig weergeeft wat in Genesis 15:5b-6
staat geschreven. Paulus leert ons de Hebreewse tekst beter te
verstaan door aan te geven waar in de Hebreeuwse tekst de
klemtoon ligt en hoe wij de gebruikte Hebreeuwse termen
moeten interpreteren. Om deze reden is Paulus’ vertolking van
Genesis 15:5b-6 in Romeinen 4:3 van groot belang in het
steeds weer actuele debat hoe men de Bijbel moet vertalen.
1. Inleiding
Zoals iedere theoloog weet, is het een illusie om te veronderstellen
dat een vertaling de oorspronkelijke bijbeltekst precies kan
weergeven. Als men iets zinvols over een tekst uit de Schriften wil
zeggen, is men dus gehouden vanuit de grondtekst te werken.
 Vertalingen van de Schriften zijn echter wel nodig. De meeste niettheologen hebben weinig of geen kennis van de bijbeltalen en ook
voor deze lezers moet de Schrift toegankelijk zijn. Het is dan wel
zaak de bijbelvertaling zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tekst
te houden – anders is de Bijbel geen Bijbel meer.
De Amsterdamse bijbelse theoloog, Breukelman, zei eens:
Het is ontoelaatbaar om in tal van gevallen en in vele
belangrijke opzichten de huidige mens te laten bepalen, hoe de
heilige tekst in de vertaling zal moeten luiden, wil deze
überhaupt nog voor hem van betekenis kunnen worden [...]
(Bekker 1989: 54)].
Of zoals Noordegraaf (2003:14) het formuleert: “Hoe voorkom je dat
wij, mensen van de 21ste eeuw, uiteindelijk bepalen wat vandaag
nog gezaghebbend is?”
Op de vraag of de lezer naar de Schrift of de Schrift naar de lezer
moet worden gebracht, kent Breukelman derhalve slechts één
antwoord: om de Schrift vanuit zichzelf te laten spreken dient de
lezer bij de Schrift te worden gebracht. Elke andere manier van
vertalen acht hij onaanvaardbaar. Waarlijk geen gemakkelijke
opdracht voor de vertaler!

240

In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

P.K. Baaij

Stel dat wij ons door Breukelman voelen aangesproken, dan doet de
vraag zich voor of er een vertaling is die aan het genoemde
criterium voldoet. Er dient echter – voorafgaand aan deze vraag –
eerst een andere te worden gesteld. Wat kan worden verstaan
onder een nauwkeurige weergave? Houdt een zodanige vertolking
niet meer in dan alleen de woorden en begrippen uit het origineel in
het Nederlands nauwgezet weer te geven?
Alle mij bekende Nederlandse vertalingen claimen de oorspronkelijke tekst “zo getrouw als mogelijk is” over te zetten.
 Vanwaar dan de (grote) onderlinge verschillen? Is het wel
voldoende om van de vertaler te vragen de grondtekst zo goed als
mogelijk is, weer te geven? Of moeten wij een stap terug doen en
hem of haar vragen om in eerste instantie de oorspronkelijke tekst
trachten te vatten vanuit de belevingswereld van de schrijver, of
althans vanuit de betekenis die de woorden en begrippen voor de
auteur hebben gehad,1 om pas daarna te trachten deze tekst “zo
getrouw als mogelijk is” in een vertaling tot uitdrukking te brengen?
In dit artikel zal ik trachten aannemelijk te maken dat uitleggen en
vertalen op laatstgenoemde wijze mogelijk is én tot een (deugdelijk)
verstaan leidt van zowel de grondtekst als de daarvan afgeleide
tekst. Of preciezer gezegd: ik zal, door gebruik te maken van de
vaardigheid en kennis van de Joodse schriftgeleerde en Farizeeër,
Paulus, aantonen dat het mogelijk is de Schrift in beide gestalten
(Oude en Nieuwe Testament) beter te verstaan, wanneer wij bereid
zijn consequent van bovengenoemde premisse uit te gaan.
 In dit geval betekent het dat wij het beeld van de hellenistische
Paulus moeten loslaten, hoezeer dit ook in de wetenschappelijke
literatuur met nadruk naar voren wordt gebracht. Het feit dat Paulus
uit Tarsus in Klein-Azië kwam, heeft de meeste onderzoekers doen
aannemen dat hij een volledig gehelleniseerde Jood was, die vanuit
het hellenistische Grieks dacht en schreef. Dit is echter een
misvatting. Het is de bekende Nederlandse nieuwtestamenticus,
Van Unnik, die dit scherp heeft gezien: “[…] in tegenstelling tot de
1

Ook Noordegraaf (2003:17) is van mening dat de exegeet zich voortdurend de
vraag moet stellen: “Doen we recht aan die oude teksten in de wijze waarop wij
ze nu lezen?” Noordegraaf zegt tot slot over onze noodzakelijke luisterhouding
(2003:18): “Wij kunnen het onderzoek naar de wereld van de auteur en naar wat
feitelijk geschied is niet missen, willen we niet vervallen in een aanpak, waarbij of
de dogmatiek of de ideologie van de onderzoeker de boventoon voert.” Laat het
ons echter duidelijk zijn dat deze ideologie reeds in de 2de eeuw begint
(Marcion), of nog eerder, zoals uit de verschillen tussen de handschriften van
Paulus’ brieven – zie tekstkritische aantekeningen NA27 – blijkt.
 In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

241

Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Gen. 15:5b-6 in Rom. 4:3

daaromtrent heersende opvatting moet men besluiten, dat Paulus
geboren is in Tarsus, maar zijn opvoeding in het ouderlijk huis te
Jeruzalem genoot evenals zijn latere scholing tot rabbijn” (Van
Unnik, 1952:173). Paulus is
[…] in het centrum van het jodendom, waar de Thora in huis en
op straat heerste, denken en handelen bepaalde, in een strikt
Pharizees-godsdienstig milieu opgegroeid […]. Hij was niet als
een typische Diaspora-jood met al de gespletenheid van dien
[…] groot geworden, maar als iemand, voor wie slechts één
mogelijkheid, één ideaal en één lust bestond: het volbrengen
van ‘s Heren wet en wil (Van Unnik, 1952:176).
“Dit impliceert ook,” vervolgt Van Unnik, “dat de taal, waarin Paulus
zich tijdens zijn jeugdjaren leerde uitdrukken, niet het Grieks, doch
het Aramees was. […] Naar mijn overtuiging leggen Paulus’ brieven
er ook getuigenis van af, dat hij in die taal dacht, ook waar hij zijn
gedachten in het Grieks uitdrukte” (Van Unnik, 1952:176). “Het
maakt een radicaal verschil,” zegt Van Unnik tot slot, “of hij met het
Hellenisme onbewust a.h.w. is doordrenkt in zijn jonge jaren, zoals
men het meestal in strijd met Hand. 22 en 26 voorstelt, of het
bewust heeft leren zien, eerst met de ogen van een Joods
wetgeleerde, daarna van een Christen” (Van Unnik, 1952:178). Ik
deel Van Unniks visie: Paulus dient niet vanuit een hellenistische,
maar vanuit zijn Farizeese achtergrond te worden verstaan. In een
drietal studies2 heb ik laten zien dat Paulus het door hem gebruikte
Grieks met de grootst mogelijke zorg construeerde vanuit het door
hem gedachte Hebreeuws, de heilige taal van de Schriften. Paulus
overdacht wat hij wilde gaan zeggen, dus eerst in het Hebreeuws en
schreef van daaruit in het Grieks.
 Als voorbeeld hoe wij het beste kunnen vertalen, neem ik het zo
bekende bijbelgedeelte Genesis 15:5b-6, en Paulus’ verwijzing
hiernaar in Romeinen 4:3. Ik doe dit, omdat Paulus daar in het
Grieks op de meest nauwgezette wijze weergeeft wat de
Hebreeuwse tekst zegt.3 Zo kunnen wij van Paulus leren hoe wij tot
2

Het gaat hier om Baaij, 1993; 1998 en 2003. Nadere toelichting over de
behandeling/vertaling van teksten/woorden, mededelingen omtrent onder meer
het doel van de Brief aan de Romeinen, de adressaten, het gebruik van het
Bijbels-Hebreeuws door Paulus als uitgangspunt voor zijn Grieks, instrumenten
die Paulus in deze brief aanreikt, en meer, vindt men vooral in Baaij, 2003. Hier
vindt men ook een uitgebreide, soms kritische bespreking van de belangrijkste
studies over de Brief aan de Romeinen.
3

Cranfield (1985:25, 228), Fitzmyer (1993:90, 373) en vele anderen, menen dat
wij Paulus moeten begrijpen vanuit de hellenistisch-romeinse cultuur. Zou de
God van de Schriften aan de woorden in het Nieuwe Testament dan een andere

242

In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

P.K. Baaij

een verantwoorde vertaling van een bijbeltekst kunnen komen.
Hierbij gaan wij ervan uit dat, wat deze passage aangaat, de
Hebreeuwse tekst die Paulus heeft gekend, niet heeft afgeweken
van de Hebreeuwse tekst die ons ter beschikking staat, namelijk de
Masoretische tekst. En wie kan ons beter uitleggen hoe deze tekst
moet worden begrepen dan Paulus? Hij is immers de eerste ons
bekende uitlegger van de Hebreeuwse Bijbel sinds het leven,
sterven en opstaan van Jezus van Nazaret, die Paulus zegt de in de
Schriften beloofde Messias is.
 Zoals gezegd, Paulus heeft zijn concepttekst eerst in de heilige taal
van de Schriften overdacht om deze daarna op geheel eigen wijze in
het Grieks op schrift te stellen. Door uit te gaan van de
consequenties van deze vaststelling is het mogelijk om tot een
ondubbelzinnige uitleg van Paulus’ getuigenis te komen. Men kan
immers, door gebruik te maken van de vele instrumenten die Paulus
zelf aanreikt, tot een congeniale vertolking komen van het door
Paulus gebezigde Grieks. Tegelijkertijd leert Paulus ons zo de
Schrift beter te verstaan.
Om wat Paulus zegt, zo nauwkeurig mogelijk weer te geven moeten
wij ons ook zoveel als mogelijk is, aan de woordvolgorde in de
oorspronkelijke tekst houden, zoals in het vervolg nog zal blijken.
2.
 Het onjuist verstaan van de Schrift is niet alleen van
deze tijd

Naar de mening van Paulus werd in zijn tijd de Schrift door menig
(mede)schriftgeleerde onjuist verstaan. De omgangstaal was al vele
eeuwen het Aramees. Als wetenschappelijke taal werd het MisjnaHebreeuws gebruikt door onder meer de Joodse schriftgeleerden in
Palestina. Deze uitleg van de Schriften, zoals die was ontstaan in de
Perzische en Hellenistische tijd, en later in de Midrasj nog zou
worden vastgelegd, wordt echter door Paulus in de Brief aan de
Romeinen afgewezen. De Woorden van de Schrift, zegt hij, laten
zich niet door de mens in beslag nemen; het zijn levende Woorden
inhoudswaarde hebben willen geven dan aan Zijn Woorden in de Schrift? Paulus
zegt in Romeinen 3:21, 22 dat de God van Israël in Zijn heilsgeschiedenis met de
mens dezelfde taal spreekt. De Woorden die Hij aan het volk van Israël heeft
toevertrouwd, zijn slechts voor één begrip vatbaar. En zo ook Paulus’ toelichting
op die Woorden, zoals hij in de Brief aan de Romeinen zijn hoorders voorhoudt
(zie vooral Rom. 11:13 e.v.). De mens Paulus kan de betekenis van de Woorden
van deze God niet aan zijn tijd aanpassen. Meijering (2003:31) merkt terecht op
dat Paulus zich met zijn visie op de gerechtigheid van God verwijdert van wat
toen gangbaar was onder de Joden. De voorbeelden die Meijering vervolgens
noemt, zijn echter niet gelukkig gekozen.
 In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

243

Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Gen. 15:5b-6 in Rom. 4:3

van de God van Israël. Deze woorden kunnen slechts in vertrouwen
worden gehoord én van daaruit worden gedaan. Een voorbeeld van
dit verstaan van de Schrift geeft Paulus in zijn toelichting op een
kerntekst uit de Tora, Genesis 15:5b-6. In deze bijdrage beperk ik
mij tot zijn uitleg van deze bijbeltekst in Romeinen 4:3.
De vertaling van zowel Genesis 15:5b-6 als Romeinen 4:3 in het
Nederlands heeft tot nu toe tot zeer verschillende resultaten geleid.
De Statenvertaling zet Genesis 15:5b-6 over met “en Hij zeide tot
hem: Zo zal uw zaad zijn! En hij geloofde in den HEERE; en Hij
rekende het hem tot gerechtigheid.”
De NBG-vertaling (1951) heeft “en Hij zeide tot hem: Zo zal uw
nageslacht zijn. En hij geloofde in de HERE, en Hij rekende het hem
toe als gerechtigheid.”
In de Willibrord-vertaling (versie 1995) wordt de tekst als volgt
vertaald “En Hij verzekerde hem: ‘Zo talrijk zal uw nageslacht zijn’.
Abram heeft de HEER geloofd en dat geloof is hem aangerekend
als gerechtigheid.”
De Nieuwe Bijbelvertaling (NBV, 2004) heeft ten slotte “En hij
verzekerde hem: ‘Zo zal het ook zijn met jouw nakomelingen’.
 Abram vertrouwde op de HEER en deze rekende hem dit toe als
een rechtvaardige daad.”4
Met de vertaling van Romeinen 4:3 is het al niet anders gesteld. De
Statenvertaling heeft “Want wat zegt de Schrift? En Abraham
geloofde God, en het is hem gerekend tot rechtvaardigheid.”
De Willibrord-vertaling (versie 1995) heeft “Immers, wat zegt de
Schrift? Abraham heeft God geloofd en dat is hem aangerekend als
gerechtigheid.”
En de Nieuwe Bijbelvertaling ten slotte kiest voor “Want wat zegt de
Schrift? Abraham vertrouwde op God, en dat werd hem als een
daad van gerechtigheid toegerekend.”
In mijn vertaling (met toelichting) van de brontekst, die nu volgt, zal
ik navolgbaar aangeven wat de Schrift zowel in Genesis 15:5b-6 als
in Romeinen 4:3 zegt en niet zegt.
4
244

Zie de bemerkingen over deze vertalingen bij Van Walbeek (2004 [1 en 2]) en
Van Dorp (2004).
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

P.K. Baaij

3. Genesis 15:5b-6 en Romeinen 4:3 opnieuw vertaald
en verstaan
Hoe luiden deze teksten nu in hun oorspronkelijke taal? Voor de
Hebreeuwse tekst volgen wij de Biblia Hebraica Stuttgartensia, de
Masoretische Tekst. Deze zegt in Genesis 15:5b-6:

.Ú[≤rô“z" hy<h]yI hKo /l rm,aYow"
.hq…d:x] /L h;b≤v]j]Y"w" hw:hyB' ˜mia‘h,w
Voor de duidelijkheid geven wij onze vertaling in cursief en vullen wij
die aan met een korte toelichting.
Toen – (explicatief) – sprak Hij – (JHWH) – tot hem – (Abram) –
: Zó zal zijn – (in de concreetheid van de nieuwe schepping) –
jouw zaad.
 Op dit spreken (rma) verwacht deze Spreker antwoord, een
antwoord dat de aangesprokene Hem niet schuldig kan blijven. Dit
blijkt ook uit de vervolgzin: vers 6. Deze begint met een wawcopulativum. Volgens Lettinga (1996:§81e) wordt deze constructie
gebruikt om “zinnen in te leiden die logisch gezien geen hoofdzinnen
maar bijzinnen zijn”. In zo’n geval vertalen wij waw met “omdat”.
Omdat hij – (de aangesprokene, Abram) – vertrouwde op de
HEER, – (hierna volgt de hoofdzin) – rekende Hij – (actief; de
waw van het imperfectum consecutivum is bedoeld om het
verhaal van de Spreker voort te zetten en kan in de vertaling
met een komma worden weergegeven) – het – (door Abram
getoonde vertrouwen) – hem toe tot rechtschapenheid.
Het imperfectum consecutivum heb ik hier als een onvoltooid
verleden tijd vertaald. Evenwel, het gaat hier niet alleen om een
gebeurtenis uit het verleden. Steeds weer opnieuw zal de Spreker
iemand dit soort van vertrouwen “tot rechtschapenheid” toerekenen,
indien de genoemde situatie zich nogmaals voordoet. Ik spreek dus
niet over een zich herhalend of een voortgezet gebeuren, maar over
een gebeurtenis die steeds opnieuw geschiedt, wanneer de
aangesprokene op het spreken van JHWH antwoordt. Dit laatste is
immers onontbeerlijk voor wat God daarna gaat doen, zoals onder
meer blijkt uit Genesis 22:11 e.v. Het handelen vanuit JHWH als
Spreker tot de mens is echter steeds een eenmalige gebeurtenis.
Het gaat bij dit handelen van God dus om het beantwoorden van
vertrouwen. God spreekt; daarna antwoordt de aangesprokene op
dit spreken; ten slotte beantwoordt God dit gedrag door deze
aangesprokene rechtschapenheid toe te rekenen.
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

245

Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Gen. 15:5b-6 in Rom. 4:3

Voor een goed verstaan wil ik drie Hebreeuwse begrippen kort
toelichten: ˜ma (vertrouwen), bvj (toerekenen) en hq…d:x] (rechtschapenheid).
 Het werkwoord ˜ma is moeilijk in onze taal weer te geven. Jepsen
(ThWAT I, 320) geeft enkele betekenissen van de hif’il van deze
wortel en noemt daarbij een aantal uitleggers die ieder hierover een
andere mening hebben. Fest sein (oder werden), Festigkeit haben
oder gewinnen zou volgens Jepsen de betekenis van dit
Hebreeuwse werkwoord het beste benaderen. De vorm staat hier in
de hif’il. Met deze hif’il-vorm wordt de innerlijk transitieve inhoud van
het werkwoord tot uitdrukking gebracht (zoals Paulus met het
gebruik van het Griekse werkwoord pistevw ons duidelijk wil
maken). Met andere woorden, er is een Initiator én een mens die
actief op Zijn initiatief reageert. Vertrouwen in bijbelse zin is dus
“actief de herscheppende God houden aan wat Hij belooft” (vlg.
Jenni, 1968:47 e.v.).
Op dit reageren van deze mens volgt dan ook een handelen van de
Spreker, dat voor de aangesprokene kenbaar is. De wortel die de
schrijver van Genesis 15:6 voor dit handelen gebruikt, is bvj.
Seybold wijst op de twee aspecten van deze wortel: dat van
“rekenen” en dat van “plannen, uitdenken, uitkiezen”. Het gaat om
“toerekenen” vanuit wat bij de Spreker vooraf bekend is.
Oorspronkelijk, licht Seybold nog toe (ThWAT III, 246), betekent bvj
“zusammenziehen, zusammenfügen”, uitsluitend uitgaande van de
Initiator (ThWAT III, 248). Dit toerekenen heeft immers een wel zeer
bijzondere inhoud, zoals ook uit het object blijkt.
Vandaar ook mijn vertaling van hq…d:x] met rechtschapenheid.
Johnson zegt (ThWAT VI, 916):
Die tsedāqāh JHWHs zieht sich als eine auf den Menschen
gerichtete, positive und heilsame Aktivität. Der Mensch ist
Empfänger. Die richtige Antwort des Menschen darauf ist, dass
er diese Gerechtigkeit bekennt, preist und besingt.
Deze auteur wijst er ten slotte op dat de nadruk bij hq…d:x] op het
handelen en doen van de ontvanger ligt, niet op een toestand.
 “tsedāqāh ist tsædæq [het goddelijk rechtsbeginsel op zich – PKB] in
Funktion”. Van Dorp (2004:101) zegt dat hq…d:x] “meestal betrekking
heeft op menselijke activiteit”. Als daarmee wordt bedoeld “in
antwoord op het spreken van God”, heeft hij gelijk.
246

In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

P.K. Baaij

Het begrip hq…d:x] wil dus zoveel zeggen als “herstel van de relatie
tussen God en de door Hem aangesproken mens”. God herschept
Abram kennelijk even goed als Hij eens de mens schiep! Met
andere woorden, deze God (her)schept de Hem antwoordende
mens op de enige grond die Hij daartoe verkiest, namelijk
vertrouwen. Dat is wat de tekst in Genesis 15:5b-6 ons wil zeggen
(Urbach, 1994:34).
Paulus legt in Romeinen 4 op dit gebeuren ook de grootst mogelijke
nadruk. Hij zet als opschrift boven dit hoofdstuk: Wát dan zullen wij
zeggen dat gevonden5 heeft Abraham, de voorvader ( propa,twr)
van ons volgens [het]6 vlees? Gesteld immers dat Abraham vanuit
[de] werken voor rechtvaardig werd verklaard, heeft hij
vermaardheid, maar niet ten overstaan van God (Rom. 4:1-2).7
Vandaar dat Paulus’ toelichting op de inleiding van dit hoofdstuk
begint met een citaat van Genesis 15:5b-6. Hierbij volgt hij niet de
weergave van de Septuaginta (LXX), die [vertaald] luidt:
En Hij sprak:
Zó zal zijn jouw zaad.
En Abram vertrouwde deze God
en het werd hem toegerekend [ind. aor. pass.] tot rechtvaardigheid.
Paulus zegt:
ti, ga.r h` grafh. le,gei*
evpi,steusen de. VAbraa.m tw/| qew/|(
kai. evlogi,sqh| auvtw/| eivj dikaiosu,nhn (Rom. 4:3).
 Wij geven onze vertolking wederom weer in cursief:
Wát – (het gaat Paulus om de inhoud van de vraag) – namelijk
– (met gavr beklemtoont Paulus “wát” en verbindt hij het
opschrift (vss. 1 en 2) oorzakelijk met de ondertitel (vss. 3-8)) –
zegt de – (ons toevertrouwde) – Schrift? – (de Schrift, die wij
[het volk van Israël] kunnen verstaan).
5

Dit “vinden” is niet een gevolg van het zoeken vanuit de mens. “Vinden” is het
tegenovergestelde van “verloren zijn gegaan”, “verliezen”. Met “vinden” zegt
Paulus: Hij die wéét verloren te zijn, vindt.
6

Waar de Schrift en/of Paulus een absolutum gebruikt, geef ik dit weer met [de] of
[het]. Als Paulus van een bepaald lidwoord gebruikmaakt, geef ik dit zonder
vierkante haken weer.
7

Voor een verantwoording, zie Baaij (1998:112 e.v.).
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

247

Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Gen. 15:5b-6 in Rom. 4:3

De Spreker wordt in Genesis 15:5b-6 met name genoemd: de
HEER; in Romeinen 4:3 is het: de (ons Joden bekende) Schrift. In
eigen woorden geeft de schriftgeleerde Paulus hierna deze
kerntekst uit de Tora weer8:
Omdat – (Grieks: de. om het voorafgaande [werk]woord extra
nadruk te verlenen én om aan te geven dat hij meer aspecten
aangaande dit gebeuren [‘vertrouwen’] gaat vermelden [zie vss.
4 en 5]) – hij vertróúwde [en wel] Abraham – (de voorvader van
ons naar het vlees).
 Niet dus “Abram” (LXX), maar Abraham, de God antwoordende
mens, over wie Paulus in het vervolg nog uitgebreid zal spreken. En
ook niet “Omdat hij vertrouwde op” deze God. Paulus gebruikt
immers niet pi,steuw evpi, cum dativo (zoals in Rom. 9:33; 10:11) of
pi,steuw cum accusativo (zoals in Rom. 4:5, 24). Hij gebruikt hier
pi,steuw cum dativo zonder evpi of eivj . Met pi,steuw cum dativo
(zonder prepositie dus) legt Paulus de nadruk op de Veroorzaker
(zoals in Rom. 4:3 en 10:16). Dit gebeuren wordt door de God van
Abraham geïnitieerd en actief door de ontvanger aanvaard.
Paulus spreekt met pi,steuw niet over “iemand laten geloven”
(causatief), want dan zou hij pisto,w hebben gebruikt. Evenmin heeft
hij het over “iemand voor gelovig verklaren” (declaratief), ook dan
zou hij voor pisto,w hebben gekozen. Met pi,steuw vertolkt Paulus de
innerlijk transitieve vorm “zich aan het beloofde overgeven”, door
ons weergegeven met “zich toevertrouwen aan”, “zich verlaten op”,
“vertrouwen”. De verantwoordelijkheid voor dit handelen ligt bij het
subject, Abraham dus. “Vertrouwen” is zonder tastbaar of zichtbaar
bewijs het beloofde aannemen, alleen omdat het gezegd wordt (is).
“Vertrouwen” is dus voor rekening en risico van Abraham. Toch
staat niet de naam Abraham aan het begin van deze zin, maar diens
handelen: vertrouwen. Vertrouwen immers vindt zijn uiteindelijke
oorsprong buiten de mens die handelt. De naam van de handelende
is met opzet tussen diens handelen en het daarop als antwoord
volgende handelen van God in geplaatst en moet dus in de vertaling
ook daar worden gezet en niet vooraan de zin, zoals meestal
gebeurt.
 8

248

Meijering (2003:35), die meent dat Paulus de Schrift selectief citeert en zelfs in
de tekst ingrijpt. Meijering gaat bij zijn beoordeling uit van de algemeen
aanvaarde vertaling van wat Paulus in Romeinen, Galaten en 1 Korintiërs zou
zeggen (Meijering, 2003:31 e.v.). Paulus’ evangelie wijkt echter in niets af van
wat de Schriften leren, zoals Paulus zelf zegt (zie Baaij, 2003: passim, i.h.b. de
uitleg bij Rom. 11:13).
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

P.K. Baaij

Paulus volgt de grondtekst niet letterlijk, maar geeft de inhoud ervan
weer, want hij vervolgt met:
– omwille van deze – (sprekende) – God – (dativus causae),

die hem heeft beloofd “Zo zal zijn jouw zaad” (Gen. 15:5b). Deze
weergave wijkt dus af van een letterlijke overzetting van de
Hebreeuwse tekst: “Omdat hij vertrouwde op de HEER, rekende Hij
het hem toe tot rechtschapenheid.” Paulus wil door zijn weergave
duidelijker aangeven waar het de bijbelschrijver om gaat. Het
handelen van God brengt Paulus – evenals de LXX – onder
woorden met een passieve vorm van logi,zomai (het Griekse
equivalent voor het Hebreeuwse bvj). Hij vervolgt:
– werd het – (te weten: “hij vertrouwde” en verder) – hem –
(deze Abraham) – toegerekend tot – (met eivj zegt Paulus
letterlijk: “naar ... toe”, om daarmee nogmaals te beklemtonen
dat wat volgt, een gave van God is) – rechtschapenheid.
4. Toelichting op de vertaling
Paulus moet het evangelie dat de beloften van JHWH zijn vervuld,
zoals zij in de Schrift aan Zijn volk waren toevertrouwd, brengen aan
zijn volksgenoten in Rome. De opvatting dat Paulus zich tot nietjoden zou richten, berust op een verkeerd verstaan van enkele
passages in de brief en moet worden opgegeven (Baaij, 2003:1-11).
 Paulus weet dat de taal waarin de Schrift is gesteld, de taal waarin
deze God tot Zijn volk spreekt, niet meer algemeen door zijn
volksgenoten wordt gelezen of verstaan. De voorvaders van de
meerderheid van de Joden in Rome zijn naar alle waarschijnlijkheid
slaven die door Pompejus bij zijn verovering van Palestina in 63
vóór de jaartelling zijn gevangen genomen, en die werden gevolgd
door kooplieden en hun verwanten (Smallwood, 1983). Deze Joden
spraken Grieks, de taal die in de gehele Oude Wereld gangbaar
was. En dus moet Paulus zijn evangelie wel in het Grieks op
papyrus zetten. In dit Grieks, dat een geheel andere taal is dan het
Hebreeuws, moet de taal van de Schrift echter wél navolgbaar
doorklinken, is Paulus’ intentie. Op een geheel eigen wijze blijkt hij
hiertoe in staat, zoals naar voren komt uit de analyse van het Grieks
dat door hem wordt gebezigd. In niets immers mag Paulus’
boodschap afwijken van het getuigenis van de Schrift (zie ook Rom.
11:13). Vandaar dat in Paulus’ Grieks het bijbelse Hebreeuws
navolgbaar doorklinkt. Hij richt zich immers tot lezers die evenals hij
de Hebreeuwse Bijbel kennen, niet – zoals men veelal meent – tot
een lezerspubliek van niet-joodse herkomst, voor wie de Tora een
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

249

Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Gen. 15:5b-6 in Rom. 4:3

gesloten boek is. Uiteraard hebben hierdoor alleen geschoolde
lezers (schriftgeleerden) Paulus kunnen begrijpen. De uitsluitend
Grieks- of Latijnsprekende lezers hebben hem van het begin af
misverstaan, zoals uit de uitleg van zijn brieven reeds vanaf de
eerste eeuw blijkt. Waartoe dit misverstaan van Paulus voor
synagoge en kerk heeft geleid, schetst Smelik (2004) uitvoerig in
zijn recent overzicht van Joodse geschiedenis. Het is een
geschiedenis waarvan vooral de Joden het slachtoffer zijn
geworden.
 Wanneer men als exegeet aan dit alles voorbijgaat, sluit men zich in
feite voor de eigenlijke inhoud van de brief af. Niettemin blijft, zelfs
onder de door mij genoemde voorwaarden, vertalen toch een vorm
van verraden (“traduttore tradittore”), hoewel ik, zoveel als mogelijk
is, tracht gebruik te maken van de instrumenten die Paulus de lezer
aanreikt, zoals hierboven is uitgelegd. Zo kom ik dan tot de
volgende vertaling van beide passages:
Toen sprak Hij tot hem:
‘Zó zal zijn jouw zaad’.
Omdat hij vertrouwde op de HEER,
rekende Hij het hem toe tot rechtschapenheid (Gen. 15:5b-6).
Wát namelijk zegt de Schrift?
Omdat hij vertróúwde, [en wel] Abraham, omwille van deze God,
werd het hem toegerekend tot rechtschapenheid (Rom. 4:3).
5. Conclusie
Zoals wij zagen, gaf ook de Statenvertaling niet exact weer wat de
Hebreeuwse tekst in Genesis 15:5b-6 zegt. In deze weergave komt
de naar de mens toe gerichte reden voor dit handelen van de HEER
onvoldoende duidelijk tot zijn recht. En ook de NBG-vertaling (1951),
de Willibrordvertaling (versie 1995) en de Nieuwe Bijbelvertaling
geven elk een onjuiste vertolking van dit kerngedeelte in de Tora.
 De traditie en de gewenste interpretatie geven veelal vorm aan de
vertaling. Hetzelfde zien wij bij Romeinen 4:3 gebeuren. De
genoemde vertalingen leggen in hun weergave de nadruk op
Abraham door zijn naam voorop in de zin te plaatsen. Voor Paulus
echter staat een ander begrip centraal: vertrouwen. Op dit
werkwoord legt hij de grootst mogelijke nadruk. Vertrouwen op God
beheerst de Tora van het begin tot het einde. Dit handelen dat door
de God van de Schrift van de mens wordt gevraagd als antwoord op
Zijn spreken, staat daarom ook centraal in het getuigenis van Paulus
– en niet de mens Abram! Let er ook op dat Paulus Abraham hier
propa,twr “voorvader”, noemt, dat wil zeggen de eerdere bezitter
250

In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

P.K. Baaij

van de belofte, en niet pathvr, “vader, stamvader”. Voorbijgaan aan
onder meer deze handreikingen die Paulus de lezer biedt, is
voorbijgaan aan de bedoeling van zijn tekst. Vooral dit misverstaan
van Paulus’ woorden ligt ten grondslag aan de vele, onderling
verschillende opvattingen over zijn brieven én over ons misverstaan
van de Schriften, met alle gevolgen van dien, zowel in het verleden
als in het heden.
 In commentaren komt hier nog een complicatie bij: commentatoren
gaan soms uit van de vertaling die hun het meeste aanspreekt. Ik
geef hiervan een voorbeeld.9 Uitgaande van de Willibrordvertaling
(versie 1995), die Romeinen 3:20b weergeeft met “de wet doet
alleen maar de zonde kennen”, noemt Den Heijer (1998:292) dit
gedeelte “één van de ‘zeer negatieve uitspraken over de Torah’ door
Paulus”. Paulus zegt echter het omgekeerde van wat Den Heijer
stelt. Hij zegt:
Want van [de] Wet – (van God, let op het absolutum) – uit –
(dus met [de] Wet als Bron voor ons leven) – is er eigenlijke –
(zie Blass-Debrunner, 1984:§ 202, 1) – kennis – (kennis die
door de God van de Schriften wordt geïnitieerd) – van [de]
zonde – (als macht, vandaar het absolutum).
Zonder deze kennis, zegt Paulus impliciet aan zijn volksgenoten in
Rome, kan er van omkering geen sprake zijn. Zonder kennis vanuit
de Tora dus geen terugkeer naar God. Dit kan men moeilijk een
zeer negatieve uitspraak over de Tora noemen, integendeel.
 Maar ook in het geval van Romeinen 3:21 kiest Den Heijer voor een
vertaling als uitgangspunt van zijn interpretatie. Hij zegt “Blijkbaar is
er ‘wet’ en ‘wet’. Daarom kan hij [Paulus] de op het eerste gezicht
raadselachtige uitspraak doen dat ‘wet en profeten’ reeds getuigden
dat buiten de wet om Gods gerechtigheid openbaar zou worden”
(Den Heijer, 1998:297). Paulus zegt echter hier iets heel anders; hij
spreekt over Gods bekronende Heilsdaad op aarde. Hij brengt dit
als volgt onder woorden
Nú daarentegen is, onderscheiden van [de] Wet, – (die ons,
Joden, is toevertrouwd) – [de] Gerechtigheid van God voor
9

Soortgelijke verklaringen die eveneens gebaseerd zijn op het verstaan van
Paulus vanuit het Hellenistisch-Grieks of op grond van bestaande vertalingen,
vinden wij ook bij Van Bruggen (2001:114). Voor meer voorbeelden vgl. Baaij
(2003:37 n. 160; 44 n. 178; 51 n. 189; 44 n. 178; 43 n. 175; 39 n. 165). Bij
sommige commentatoren zien wij echter een teruggaan naar de oorspronkelijke
tekst, zoals bij Deurloo (1995), Jagersma (1995) en Smelik (2000) in de serie
“Verklaring van de Hebreeuwse Bijbel”.
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

251

Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Gen. 15:5b-6 in Rom. 4:3

onthuld verklaard, die onophoudelijk wordt getuigd (part. praes.
pass.) bij monde van de – (ons, Joden, bekende, let op het
bepaald lidwoord) – Wet en de – (ons, Joden, bekende) –
Profeten (Rom. 3:21).
De Gerechtigheid van God, dat wil zeggen Jezus de Messias wordt
weliswaar aangekondigd in de Wet en de Profeten, maar Hij is nu,
onderscheiden van [de] Wet als macht, door God onthuld, zodat
Paulus van Hem op deze manier kan getuigen aan zijn
volksgenoten in Rome.
 De hierboven genoemde werkwijze om een bestaande vertaling te
laten doorwegen in de uitleg is niet bepaald bevorderlijk voor de
exegese, want door deze benadering verliezen in het verstaan van
deze bijbeltekst zowel “vertrouwen” als “toerekenen” hun centrale
plaats, zoals wij hierboven hebben gezien. Maar Paulus komt aan
het slot van dit hoofdstuk (Rom. 4:23 e.v.) op dit “toerekenen”
expliciet terug. “Vertrouwen” (geloof) immers is geen bezit van de
mens, óók niet van de nieuwe mens. Vertrouwen wordt de mens
door de Spreker, vanuit zijn Woorden, toegerekend, als ware hij/zij
een nieuw schepsel. Daarom beëindigt Paulus zijn onderwijs
aangaande dit vertrouwen ook met “tot rechtschapenheid”. Hierover
gaat het in Gods nieuwe schepping, te beginnen met “[de] vader10
van een menigte van volken” (Gen. 17:5b). De herschepping van de
God van Israël is gericht op een menigte van volken met als enige
eis van de kant van deze God: vertrouwen in de beloften, zoals Hij
die aan het volk van Israël heeft toevertrouwd. Dit is wat Paulus aan
het begin van zijn verantwoording (Rom. 4) van dit hoofddeel van
zijn brief (Rom. 3:21-8:39) aan zijn volksgenoten mededeelt.
 Zoals wij in deze bijdrage hebben gezien, leert Paulus ons dicht bij
de Woorden van de Schrift te blijven en onze eigenzinnige mening
over die Woorden te beteugelen. Elke vertaling van de Schriften die
andere prioriteiten stelt dan de Schrift zelf, moet worden afgewezen
(Breukelman bij Bekker 1989:58), omdat deze vertaling de mens
vervreemdt van de God der Schriften, zoals Paulus vooral in de
Brief aan de Romeinen laat zien en soms zelfs expliciet aan de orde
stelt, zoals in Romeinen 10:5 en verder. De LXX, stelt Paulus, leert
10

252

Let op het absolutum, door mij weergegeven met [de]. Deze vader is dus niet de
stamvader van enig volk, ook niet van het volk van Israël. Evenmin is hij het
voorbeeld voor “ons”. Deze “vader” vertegenwoordigt [de] nieuwe mens in Gods
nieuwe schepping, zoals Paulus in onder meer Romeinen 4:11, 16, 17 en 18
(viermaal absolutum) zijn volksgenoten voorhoudt. Ook in Genesis 17:5b maakt
de schrijver gebruik van een absolutum. De vertaling “Want Ik heb u gesteld tot
een vader” en verder (Statenvertaling) is daarom onjuist.
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

P.K. Baaij

de mens het tegenovergestelde van wat de Schrift zegt (Baaij,
2003:145-148). Vertalers en uitleggers van de Schriften zouden zich
dus beter door Paulus laten onderrichten. Want de Schrift is geen
menselijk verdichtsel voor wie belijdt dat de God van Israël deze
Woorden aan Zijn volk heeft toevertrouwd. Middels de Schriften
spreekt de God van de Schrift levende Woorden tot een ieder die
naar deze Woorden oprecht wil horen.
Geraadpleegde literatuur
BAAIJ, P.K. 1993. Paulus over Paulus: Exegetische studie van Romeinen 7.
Kampen: Kok.
BAAIJ, P.K. 1998. De God antwoordende mens: Exegetische studie van
Romeinen 3:21-8:39. Heerenveen: Groen.
BAAIJ, P.K. 2003. Israël en de volken: Exegetische studie van Romeinen 9-11.
Heerenveen: Groen.
 BEKKER, Y., ed. e.a. 1989. Gesprekken met Frans Breukelman. ’s-Gravenhage: Meinema.
BLASS, F., DEBRUNNER, A. & REHKOPF, F. 198416. Grammatik des
Neutestamentlichen Griechisch. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
BRUGGEN, J. VAN. 2001. Paulus: Pionier voor de Messias van Israël (CNT).
Kampen: Kok.
CRANFIELD, C.E.B. 1985. A critical and exegetical commentary on the epistle
to the Romans (ICC). Edinburgh.
DEN HEIJER, C.J. 1998. Paulus: Man van twee werelden. Zoetermeer:
Meinema.
DEURLOO, K.A. 1995. Jona: Verklaring van de Hebreeuwse Bijbel. Baarn:
Callenbach.
DORP, J. VAN. 2004. Genesis 15:6 in de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV). In de
Waagschaal, 33:100-101.
FITZMYER, J.A. 1993. Romans: A new translation with introduction and
commentary. New York: Anchor Bible.
JAGERSMA, H. 1995. Genesis 1:1-25:11: Verklaring van de Hebreeuwse
Bijbel. Nijkerk: Callenbach.
JENNI, E. 1968. Das hebräische Pi’el: Syntaktisch-semasiologische
Untersuchung einer Verbalform im Alten Testament. Zürich: EVZ-Verlag.
JEPSEN, A. 1973-1995. ‘‘mn’ (In Botterweck, G.J. & Ringgren, H.
Theologisches Wörterbuch zum Alten Testament. I-VIII (ThWAT).
Stuttgart: Kohlhammer. I, 313-348.)
JOHNSON, B. 1973-1995. ‘tsedāqāh’. (In Botterweck, G.J. & Ringgren, H.
Theologisches Wörterbuch zum Alten Testament. I-VIII (ThWAT).
Stuttgart: Kohlhammer. VI, 898-924.)
LETTINGA, J.P. 199610. Grammatica van het Bijbels Hebreeuws. Leiden: Brill.
MEIJERING, E.P. 2003. Als de uitleg maar goed is: Hoe vroege Christenen de
Bijbel gebruikten. Zoetermeer: Meinema.
NOORDEGRAAF, A. 2003. Hermeneutische vragen in de omgang met de
Heilige Schrift. Theologia Reformata, 46:8-29.
SEPTUAGINTA ID EST VETUS TESTAMENTUM GRAECE IUXTA LXX
INTERPRTES I-II (LXX).1935/1982. Rahlfs, A., ed. Stuttgart.
In die Skriflig 39(2) 2005:239-254

253

Paulus als Schriftuitlegger. Paulus’ vertolking van Gen. 15:5b-6 in Rom. 4:3

SEYBOLD, K. 1973-1995. ‘chāsjav’, (In Botterweck, G.J. & Ringgren, H.
Theologisches Wörterbuch zum Alten Testament. I-VIII (ThWAT).
Stuttgart: Kohlhammer. III, 243-261.)
SMALLWOOD, E.M. 1981. The Jews and Roman rule from Pompey to
Diocletian: A study in political relations. Leiden: Brill.
 SMELIK, K.A.D. 2000. Ruth: Verklaring van de Hebreeuwse Bijbel. Kampen:
Kok.
SMELIK, K.A.D. 2004. Herleefde tijd: Een Joodse geschiedenis. Leuven: Acco.
UNNIK, W.C. Van, 1952. Tarsus of Jeruzalem: De stad van Paulus’ jeugd.
Amsterdam: N.V. Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij.
URBACH, E.E. 19943. The sages: Their concepts and beliefs. Cambridge:
Harvard University Press.
WALBEEK, P. VAN. 2004a. Vertaling als provocatie of toch iets anders ... ? In
de Waagschaal, 33:57-59.
WALBEEK, P. VAN. 2004b. Is er geen spanning tussen de gerechtigheid van
God en de gerechtigheid van de mensen? In de Waagschaal, 3:341-342.
Kernbegrippen:
Paulus
Schriftuitleg
vertaling
vertrouwen
Key concepts:
exegesis
Paul
translation
trust

254

In die Skriflig 39(2) 2005:239-254.
