BOEKBESPREKING
BOEKBESPREKING
Dr W . Brakel: D E INDUSTRIALISATIE IN NEDERLAND NA 1945 (deel I van
de Serie Aspecten der Economische Politiek) Stenfert Kroese, Leiden 1954
door Prof. Dr ]. F. Haccoü
Het is niet eenvoudig een oordeel te geven over deze studie, welke beoogt langs
macro-economische weg te toetsen of het industrialisatie-programma der Regering voor
de eerste periode is geslaagd. De moeilijkheid ligt aan de ene kant in de — overigens zeer
toe te juichen — zeer compacte behandeling: in een studie van 152 bladzijden met 20 blad­
zijden bijlagen vindt het onderwerp zijn bespreking. De wijze van behandeling maakt de
lezing niet eenvoudig: daarbij zij echter dadelijk toegegeven, dat een andere opzet moeilijk
zou zijn geweest. Bovendien heeft Brakel zich — en dit is de andere kant — strikt aan
zijn onderwerp gehouden, hetgeen onvermijdelijk een eenzijdigheid moest teweegbrengen,
welke, op zichzelf alleszins verdedigbaar, toch wel bepaalde vraagstukken en dus be­
paalde algemene aspecten, overigens bewust, buiten beschouwing laat.
 Ik wil mijn conclusie vooropstellen: het is een knappe studie en omdat ik in het
algemeen, behalve voor een verband tussen zeer macro-economische grootheden, scep­
tisch sta tegenover de gekozen methode, acht ik in deze studie juist de voorzichtigheid,
met welke zij wordt gehanteerd, een verdienste te meer. Bij herhaling waarschuwt de
schrijver voor de beperkte waarde der gegevens en verlaat hij de weg van de macroeconomische analyse om zich langs wat men tegenwoordig de micro-economische weg
pleegt te noemen, te overtuigen van de juistheid der conclusies. Brakel benadert zijn
onderwerp voortdurend weer aan de hand van het beschikbare materiaal, dat vrij
rijkelijk aanwezig is, omdat het onderwerp de algemene aandacht, ook in de Ver­
eniging voor de Staathuishoudkunde, heeft gehad. Desondanks mag zeker niet worden
gesteld, dat deze studie overbodig zou zijn: integendeel, zij ontleent haar waarde juist
aan de — op zichzelf geslaagde — poging om tot een samenvatting van het geheel,
zij het eenzijdig op de industrialisatie gericht, te komen.
Het boek is ingedeeld in zeven hoofdstukken en vergezeld van acht bijlagen plus een
verantwoording der geraadpleegde literatuur. Na de probleemstelling wordt in het
tweede hoofdstuk het verloop en de betekenis van de industrialisatie geschetst, waarna
de analyse in volle omvang wordt ontwikkeld. Uitgaande van de economische situatie
na de oorlog (hoofdstuk 3) volgen als hoofdstuk 4 structuur en particuliere industriële
investeringsactiviteit, als hoofdstuk 5 conjunctuur en particuliere industriële investerings­
activiteit en als hoofdstuk 6 het industrialisatiebeleid. Slotbeschouwingen over verleden
en toekomst voltooien als hoofdstuk 7 de hoofdtekst. In de bijlagen zijn cijfers en be­
rekeningen, alsmede grafieken, ter verdere toelichting opgenomen.
 Het heeft geen doel hier op de methode zelf in te gaan. De lezer zal herhaaldelijk
constateren, dat Brakel zich bewust is van de beperktheid van de middelen, waarover
zij nog beschikt. Het zijn voor een groot deel schattingen als resultanten van de wer­
king van een aantal krachten en de waarde van een dergelijke studie hangt dan ook
voor een zeer belangrijk gedeelte af van enerzijds de accuraatheid en vooral de volle­
digheid dezer ramingen en anderzijds van de vervlochtenheid van het krachtenspel, hun
onderlinge krachtverhouding en de wijze waarop ■
— en dus de .micro-economische" mate
van kennis waarmee — deze resultaten worden geïnterpreteerd en gehanteerd.
Het kiezen van een concreet afgebakende periode van onderzoek heeft voor de be­
handeling een groot voordeel, doch evenzeer bezwaren. Het voordeel is, dat men ge­
bonden is in de behandeling aan een bepaald tijdvak. De bezwaren hangen enerzijds
samen met het feit, dat een ontwikkeling niet op een bepaald ogenblik kan worden
afgesloten, doch integendeel de gevolgen eerst op een later ogenblik, dank zij optre­
dende vertragingsfactoren, ten volle tot uiting kunnen komen. Anderzijds echter hangen
zij ook samen met het feit, dat een bepaalde periode op zichzelf moeilijk uit het geheel
kan worden gelicht, omdat het de — niet zelfstandige — schakel is welke verleden en
toekomst verbindt: dit geldt zelfs, zij het in mindere mate, hier, hoewel Nederland sterk
geschonden en gemutileerd uit de oorlog te voorschijn kwam. Vandaar dan ook, dat
Brakel aan de bespreking van zijn onderwerp een oriëntering over de toestand om­
streeks 1945 laat voorafgaan en in zijn slotbeschouwingen ook de toekomst betrekt.
 De literatuur over de industrialisatie is uitgebreid en dan worden onder het begrip
vaak heel verschillende dingen verstaan. Het is dus goed, dat de auteur uitdrukkelijk
stelt wat hij in deze sector wenst te brengen: industrialisatie is elke physieke uitbrei­
ding van de industriële kapitaaluitrusting, waarbij ervan wordt uitgegaan, dat onder
het begrip kapitaaluitrusting alleen de vaste activa vallen en waarbij het vraagstuk
der vervangingsinvesteringen mede in de beschouwingen wordt betrokken, omdat nu
eenmaal, aldus de auteur terecht, een uitbreiding alleen dan een feitelijke expansie in­

ma b

blz. 459

houdt als tevens voor het intact houden van het bestaande apparaat wordt gezorgd
(blz. 6).
 De studie leidt Brakel tot de conclusie, dat gegeven de gunstige conjunctuur de in­
dustrialisatie in de Marshall-periode haar bijdrage tot de verhoging van de nationale
welvaart ruimschoots heeft geleverd. Zij had immers, aldus de auteur, in ieder geval
tot effect, dat de industriële capaciteit voldoende werd uitgebreid om: a. voor de toe­
neming der beroepsbevolking in de industriële sector voldoende opnemingsmogelijkheden te scheppen ondanks het feit, dat deze toeneming sterker was dan aanvankelijk
werd geraamd; b. een voldoende bijdrage te leveren tot een krachtig stijgende arbeids­
productiviteit; c. de gevolgen van deze stijging voor de werkgelegenheid volledig op
te vangen (blzz. 31 en 143). Deze conclusie kan zeker worden onderschreven en het
doet aan de waardering voor het beleid ten aanzien van deze sector zeker niet af, in­
dien daarbij nogmaals op de voorgrond wordt gesteld, hoe Nederland uit de tweede
wereldoorlog te voorschijn is gekomen, een situatie welke ook door Brakel wordt ge­
schetst. De overheid stond hier voor de zeer moeilijke taak na 1945 een beleid te be­
palen en dus prioriteiten te stellen voor het herstel en orde te scheppen in de mone­
taire toestand en ontwikkeling. Het zeer belangrijke aspect der monetaire vraagstukken
in die tijd komt slechts terloops ter sprake, waarbij echter wel op hun betekenis wordt
gewezen.
Ook de, van zin voor de realiteit getuigende, opmerking op blz. 96, dat de nauw­
keurige overeenstemming tussen de taakstelling der industrialisatienota’s en de in de
Marshallperiode gerealiseerde industriële expansie toevallig moet zijn, doet aan de
waardering zelf niet af.
 De grote vraag in dit kader is of hier van een beleid van de overheid met betrekking
tot de industrialisatie kan worden gesproken. Hier zal thans niet worden ingegaan op
dit veel misbruikte begrip zelf. Op tal van punten, zoals bv. ook door het, in de vorige
alinea weergegeven, gebruik van het woord taakstelling, leidt de studie tot de con­
clusie, dat Brakel inderdaad hier ziet een overheidsbeleid, ook al constateert hij op
andere plaatsen — zo bv. in het begin van zijn beschouwingen over het industrialisatie­
beleid .— dat de rol van de overheid in onze economie ,,uit de aard der zaak een be­
perkte” is, omdat het beleid zich principieel zal moeten bepalen tot het scheppen van
zo gunstig mogelijke algemene voorwaarden voor de ontplooiing der particuliere in­
vesteringsactiviteit, waarbij de externe economische situatie en de andere beleidsdoel­
einden gegeven uitgangspunten vormen (blz. 96).
Inderdaad is juist, dat eenmaal het beleid bepaald zijnde, de andere beleidsdoeleinden
data zijn geworden voor de beschouwing van het industrialisatiebeleid, doch dit is
iets geheel anders, dan dat men in het beperkte geheel van krachten (arbeid en in
kapitaalgoederen te investeren vermogen) een industrialisatiebeleid stelt. Dan toch wordt
het wel degelijk de vraag of de prioriteiten juist gesteld zijn en of niet meer aandacht
aan andere sectoren -— zoals de woningbouw’ ■
— had moeten worden besteed. Dit echter
gaat buiten deze studie om, welke niet het overheidsbeleid in zijn geheel doch alleen
dat deel, dat als industrialisatiebeleid eruit wordt gelicht, wil bespreken. Het feit, dat
echter de middelen, welke hier als industrialisatiebeleid worden besproken, op zichzelf
middelen zijn welke ook, in het kader van het gehele beleid, voor de industrialisatie van
betekenis waren, maakt een dergelijke behandeling eenzijdig met alle gevaren van dien.
 Vooral ook omdat reeds dadelijk tevens de vraag rijst of de beschikbare krachten en
middelen niet van andere sectoren zijn weggetrokken, waardoor het beeld van de
industrialisatie geflatteerd is tengevolge van het onttrekken elders; de industriële groei
zou dan niet harmonisch in het geheel der prioriteiten, doch geforceerd ten koste van
andere — wellicht zelfs dringender ■
— prioriteiten kunnen zijn geschied.
Men kan zich dan ook ernstig afvragen of van een industrialisatiebeleid kan worden
gesproken, en zal in het bevestigende geval andere maatstaven voor de beoordeling
dienen aan te leggen dan alleen het antwoord op de vraag of macro-economisch nu
wel een bepaalde omvang van de investering in een bepaalde periode is bereikt.
Immers, gezien de betekenis welke de overheid en de Nederlandse gemeenschap in
haar meerderheid aan de industrialisatie voor ons land toekent, gaat het dan niet
meer alleen om een globale overeenstemming in de investeringen, doch bovendien om
een zodanig systematische opbouw van deze investeringen in industrieën, dat daarop
voortbouwend een harmonische verdere uitbouw kan worden verkregen. Ik neem aan,
dat de regering inderdaad —• zij het in ruwe trekken —■ een dergelijk plan had en
heeft en slechts dan zou kunnen worden gesteld, dat de taakstelling bereikt is, indien
niet alleen overeenstemming in omvang maar ook in structuur zou zijn geconstateerd.
Over dit laatste en m.i. wel zeer essentiële onderdeel van plan en verwezenlijking wordt
in de beschouwingen van Brakel wel heel weinig positiefs gezegd.
 Indien niet meer kan worden vastgesteld dan dat het doel macro-economisch in een

ma b

blz. 460

bepaald tijdvak wordt bereikt, dan dient voor de betekenis van deze conclusie wel te
worden bedacht, dat dit resultaat, komende uit een algemeen tekort, nu niet zo moeilijk
is en dat elke waardering van dit bereikte effect ten nauwste samenhangt met het ant­
woord op de vraag of op het gelegde fundament logisch kan worden voortgebouwd.
In dit verband — en dus ook in het kader van de beleidsvraag •— stelt Brakel, dat
ook bij de industrialisatie aan het bedrijfsleven zo veel mogelijk vrijheid is gelaten.
Deze vrijheid kan m.i. volledig worden toegejuicht, doch dan krijgt het begrip indu­
strialisatiebeleid en industrialisatiepolitiek een geheel andere inhoud, afgescheiden van
de invloed, welke de overheid rechtstreeks kon oefenen direct door eigen investeringen
— volgens Brakel van relatief beperkte betekenis ■
— en indirect door opdrachten. Ik
persoonlijk zie in de industrialisatie van na 1545 weinig systeem en ik meen, dat de
expansie zeker niet zodanig is geschied, dat daarop na de eerste periode een logische
uitbouw mogelijk is geweest.
W el heeft de regering op een, overigens als zeer gelukkig te kwalificeren, wijze
ernaar gestreefd — en dit is een kwestie van algemeen beleid waarin tevens de in­
dustrialisatie een belangrijke plaats had — om de voorwaarden zo goed en de belem­
meringen zo klein mogelijk te houden, daarbij de industrialisatie naar vermogen be­
vorderend. Daardoor kan een resultaat worden verkregen, dat globaal aan de ver­
wachtingen beantwoordt, doch er zijn zeker factoren, welke een harmonische opbouw
als fundament voor een latere uitbouw hebben tegengewerkt.
 De handhaving van de arbeidsvrede in de jaren na 1945 en het stellen van orde
op de monetaire vraagstukken waren zeker de meest dringende voorwaarden voor
een heropbouw en expansie van ons bedrijfsleven. Het feit, dat op dit gebied afdoend
resultaat is geboekt, gevoegd bij het vertrouwen dat de tegenwoordige president van
de Wereldbank Black persoonlijk in Nederland stelde, gevoegd ook bij de latere Marshall-hulp, de gevoerde open-deur-politiek en ten slotte de wijze waarop aanvankelijk,
ook via de hoge belastingen, het landsbeheer is gevoerd, hebben zeker veel tot dit re­
sultaat bijgedragen. Daarbij kwam na 1949 een gunstige conjunctuur ■
— op welke
Brakel ook herhaaldelijk wijst •— kwam het feit dat West-Duitsland lang als aanbieder
uit de markt bleef en dat Nederland in de wereld een goedkoopte-eiland was en nog is.
Daardoor kon ook het beeld ontstaan, dat de grootste vooruitgang verhoudingsgewijze
in de exportsector kon worden geboekt. Dit geheel van omstandigheden maakte het
voor de ondernemingen aantrekkelijk tot nieuwe investeringen over te gaan, hetgeen
bovendien is bevorderd enerzijds door de gecreëerde belastingfaciliteiten (waarvan
Brakel m.i. evenals van het hoge tarief de psychologische invloed onderschat), ander­
zijds ook door de niet genoemde wet op de dividendbeperking.
Het is echter de vraag of daar waar in het economisch leven is ingegrepen — vooral
bij de loon- en huursectoren — niet te star de bestaande lijn is doorgetrokken en of
er bovendien niet een tijdstip is geweest, waarop het aanbeveling zou hebben verdiend
het niveau van de wisselkoers te herzien. Hoewel Brakel het niet volledig eens is
met de door de overheid gevoerde politiek, meent hij overwegend toch wel, dat zij
juist is geweest en wil hij haar ook in beginsel voor de toekomst bestendigd zien.
 Het is een van de goede facetten van deze studie, dat ook aan de mentaliteit van
ondernemers en arbeiders aandacht wordt besteed. Deze mentaliteit toch is zowel
qua scheppingsdrang ais ook in het aanvaarden van het beleid van grote betekenis
geweest. Het blijkt echter thans — en ook reeds voordien wel .— dat de spanningen
om de lonen voortdurend groter worden. E r zijn reeds een aantal uitbarstingen geweest,
welke erop wijzen, dat de ontevredenheid over deze politiek steeds groter wordt. Trou­
wens, ook reeds in de jaren door Brakel besproken, werd gepoogd het gevoerde loonbeleid te ontduiken, gedeeltelijk — en vermoedelijk in veel omvangrijker mate dan wij
vermoeden •— door zwarte lonen en andere betalingen, gedeeltelijk, ook in de over­
heidssfeer, door de rangeninflatie, welke in de toekomst eveneens moeilijkheden zal
geven indien men tot normale verhoudingen wenst terug te keren en dit zal eens moe­
ten. Hier liggen een aantal vraagstukken, welke onverbrekelijk met de industrialisatie
en de eerste periode van de taakstelling samenhangen en welke bij de beoordeling van
de resultaten mede in de beschouwingen dienen te worden betrokken.
 Het betoog van Brakel dat ook in de toekomst een loonbeleid noodzakelijk zal zijn —• zij
het met een verdergaande loondifferentiatie —■teneinde te voorkomen, dat door een dalende
winstvoet en daarmee gepaard gaande verminderende investeringslust en door een daling
van het besparingsniveau de verdere ontwikkeling in gevaar wordt gebracht (blz. 151/
152), is zeer aanvechtbaar. Dit toch zou in feite betekenen, dat de industrialisatie een
kasplantje zou zijn, dat alleen maar in leven kan worden gehouden door een bescher­
ming van de exportactiviteit door kunstmatig Nederland als goedkoopte-eiland te hand­
haven. Kan men met het betoog over de opvoedende invoerrechten — mits deze inder­
daad goed worden toegepast — nog vrede hebben, indien door kunstmatig laag gehou-

mab

blz. 461

den lonen — dit toch is de inhoud van het begrip loonbeleid — een verhoogde graad
van mechanisatie moet worden tegengegaan en een verdere industrialisatie moet wor­
den bevorderd teneinde structurele werkloosheid te voorkomen, dan zou het gevoerde
beleid toch wel zeer kwetsbaar zijn geweest en blijven, omdat het dan in werkelijkheid
zou zijn en worden gevoerd op de rug van bepaalde maatschappelijke groepen. De
redenering, dat deze anders de gevolgen van de structurele werkloosheid zouden moeten
dragen — een betoog, dat gelukkig bij Brakel niet wordt aangetroffen — gaat zeker
niet op; moeten er door de Nederlandse gemeenschap bepaalde offers worden gebracht
ten behoeve van de Nederlandse ontwikkeling als geheel, dan kunnen deze m.i. niet
van bepaalde groepen, die toevallig iets meer bij het vraagstuk zijn betrokken (ar­
beiders, huiseigenaren) worden geëist, doch moet de gemeenschap als geheel deze
brengen. Overigens moet men zich bij dit betoog toch wel ernstig afvragen, wat er van
liberalisatie en integratie ■
— waarop onze industrialisatie moet zijn gebaseerd •—• terecht
moet komen, indien in plaats van met invoerrechten thans met kunstmatig laag ge­
houden productiekosten wordt gewerkt.
 Het komt mij integendeel voor, dat een grotere mate van vrijheid in de loonsector
op langer zicht alleen maar bevorderend kan werken voor een verdere harmonische
ontwikkeling; zij kan echter slechts zeer geleidelijk ontstaan, omdat anders repercussies
met ernstige gevolgen zouden kunnen optreden en ook dan zal zij m.i. gepaard gaan
met een .— overigens wenselijke •— consolidatie en met het alsnog corrigeren van be­
paalde scheef gegroeide verhoudingen. De kracht van Nederlands handel en industrie
heeft, zoals terecht ook door Brakel wordt gesteld, nooit gelegen in kunstmatig ge­
vormde verhoudingen, maar integendeel juist in de mogelijkheid van vrije ontplooiing.
W el is in de jaren dertig een andere toestand gegroeid, doch nu de liberalisatie grotere
omvang heeft gekregen, geeft deze mogelijkheden tot vrijere ontplooiing en dan kan
op de duur alleen maar een grotere vrijheid ook in de loonvorming leiden tot een
verhoging van het welvaartspeil. Het kan nooit wenselijk zijn kunstmatig een goedkoopte-eiland te handhaven. Dit zal de structuur in Nederland kwetsbaar maken en
onvermijdelijk repercussies in het buitenland oproepen.
De binnenlandse kwetsbaarheid is er m.i. gedeeltelijk reeds. Door de, in verhouding
tot de vervangingswaarde, te lage afschrijvingen en door de, eveneens in verhouding
tot de vervangingskosten, te lage huren wordt de export op kosten van het kapitaal­
bezit bevorderd. De stelling van Brakel e.a. dat de afschrijvingen, zolang maar op vervangingswaarde-basis wordt afgeschreven, dan wel in een expanderende economie
wordt geleefd, nationaal-economisch een groter bedrag zouden vrij maken dan voor
investering nodig is, komt mij niet geheel juist voor. Zij geldt zolang een regelmaat
wordt gehandhaafd, zij geldt niet indien vervangingen op een bepaald tijdstip in grote
omvang ineens moeten plaatsvinden, zoals aanstonds voor Nederland het geval zal zijn.
 Doch afgescheiden hiervan, een der gevaren in het verleden is m.i. geweest, dat in­
dividueel door de ondernemingen beschikbare middelen, welke naar hun wezen geen
liquiditeiten doch voor heraanschaffing van duurzame productiemiddelen gebonden saldi
waren, voor expansie zijn gebezigd. Op de duur kan dit tot ernstige moeilijkheden bij
de vervanging leiden, welke dan ook nationaal-economisch repercussies hebben omdat
de besparingen dan niet aan deze sector blijken te zijn toegevoegd en bovendien de ver­
liezen investerings- en verbruikspatroon beïnvloeden. Door de gunstige jaren zullen dit­
maal de moeilijkheden vermoedelijk voor een groot gedeelte worden voorkomen, omdat
de, in deze jaren gemaakte winsten kunnen dienen tot aanvulling van de saldi, welke
voor de vervanging der duurzame productiemiddelen gebonden moeten zijn. Dan ech­
ter is deze expansiefinanciering een gevaarlijk vooruitlopen op toekomstige winsten
geweest, dat in dit geval door een gunstige conjunctuur is gehonoreerd. Het blijft ech­
ter een vraag in hoeverre de export voldoende afschrijving op vervangingswaardebasis heeft toegestaan, resp. voldoende winstgevend is geweest om in de toekomst de­
viezen voor vervanging van de uit het buitenland afkomstige productie-apparatuur te
verschaffen.
 Ten aanzien van het vraagstuk van de export in verband met de industrialisatie wil
ik nog een tweetal punten aanvoeren, welke door Brakel niet worden behandeld. In de
eerste plaats wil ik dan wijzen op de winst in deviezen, welke Nederland met de
transito- en driehoekshandel heeft gemaakt en welke juist ook in de jaren van het
hier besproken tijdvak van grote betekenis voor de industrialisatie is geweest, omdat
zij mede — en vermoedelijk zelfs in belangrijke mate — in staat heeft gesteld de
uitrusting uit het buitenland te betrekken. E r bestaat hier te lande een neiging om de
betekenis van deze handel sterk te verkleinen; het is voor mij echter zelfs de vraag of
de door hem behaalde winsten niet groter zijn geweest dan die van de industriële export.
 Het tweede punt, dat door Brakel niet wordt behandeld, doch m.i. rechtstreeks in de
probleemstelling past, is de vraag van de verhouding industrie tot landbouw. Hoe ster­

ma b

blz. 462

ker de industrialisatie hier te lande wordt bevorderd en hoe meer de industrie tot export
moet komen, des te moeilijker zal het op de duur kunnen worden afzet voor onze
land- en tuinbouwproducten in het buitenland te vinden, tenzij de in aantal toene­
mende bevolking ondanks de vergrote industrialisatie hier te lande toch nog een grotere
invoer van industrieproducten van elders noodzakelijk zou maken. Een toenemende be­
volking geeft door een bredere basis van de vraag in eigen land reeds nieuwe mogelijk­
heden voor industrialisatie doch indien men deze laatste kunstmatig forceert en tege­
lijkertijd een landbouwbeleid voert dat ten doel heeft hier een inkomen voor de boer te
doen ontstaan, dan zullen op de duur de verhoudingen in de exportsector steeds meer
kunnen worden scheefgetrokken met als gevolg, dat de exportprijzen van onze agrarische
sector gedrukt worden, hetgeen weer spanningen in de binnenlandse sfeer moet veroor­
zaken. Hoe meer de industrialisatie gebaseerd op exportmogelijkheden wordt bevorderd,
des te heftiger zal in de export de strijd om de „invoergulden” worden tussen indu­
striële en agrarische sector; hoe meer de industrialisatie op de binnenlandse markt wordt
gericht, des te minder mogelijkheden ontstaan er, door een verkleining van de import
van buitenlandse industriële goederen, voor onze agrarische export. Naarmate ook de
aflossing der buitenlandse schulden plaats heeft gehad en anderzijds Nederlandse investe­
ringen in den vreemde profijt afwerpen — beide overigens wenselijke zaken •— des te
moeilijker eveneens zal de export het krijgen en des te meer strijd zal tussen beide
sectoren ontstaan, waarbij de dwang der omstandigheden dus tot verliesgevende export
zal kunnen leiden. Natuurlijk is het denkbaar de export door credietgeving aan het buiten­
land, dus kapitaaluitvoer, te steunen, doch dan komen daarvoor slechts bepaalde sectoren
in aanmerking en dan moet bovendien worden bedacht, dat dit bij een expanderende in­
dustrialisatie zonder binnenlandse geldschepping maar weer zeer beperkt mogelijk is, wil
de expansie der industrialisatie niet in gevaar worden gebracht. De vesteringen van
Nederlanders in het buitenland vormen pro resto ten opzichte van die van buitenlanders
slechts een beperkte post en kunnen dus buiten beschouwing blijven.
 Veel hangt in dit verband af van de conjunctuur en deze neemt, ook zonder dat
het landbouwaspect door de auteur in zijn beschouwingen wordt betrokken, bij Brakel
een belangrijke plaats in de beschouwingen in. Hij is — terecht ■
— van oordeel, dat
de overheid thans over meer middelen beschikt dan voorheen om invloed op het eco­
nomisch getij te oefenen. Indien men dit ook stelt voor de Nederlandse overheid, dan
zou de vraag kunnen opkomen of deze middelen dan wel zo gelukkig zijn gebruikt, of
met andere woorden mede de taakstelling in het kader der industrialisatie er niet toe
heeft geleid, dat te weinig een remmende invloed is geoefend. Immers, thans bestaat een
„negatieve" werkloosheid en een dergelijke toestand, welke op de duur repercussies
moet hebben, maakt een economie veeleer kwetsbaar dan sterk; zij veroorzaakt span­
ningen, welke zich tenslotte moeten ontladen.
Persoonlijk ben ik van oordeel, dat bij een grotere mate van liberalisatie .— en ook
zelfs zonder deze — Nederland te weinig invloed op de economische gang van zaken
in de wereld, en dus ook in ons eigen land, kan oefenen en dan zal de Nederlandse re­
gering dus voor de algemene gang van zaken te onzent weinig met een conjunctuurpolitiek kunnen bereiken, vooral ook als er vrede en stagnatie in de bewapening zou
komen. Het is in de afgelopen jaren zo meegelopen, omdat de conjunctuur in de be­
schreven periode, ook door het gebrek dat elders bestond, zo gunstig is geweest .— en
dus treft de Nederlandse regering in deze geen verwijt — doch dan is het ook logisch
te stellen, dat daardoor, gegeven het gecreëerd zijn van de voorwaarden, de doelstelling
kon worden bereikt. De wijze, waarop Brakel ons dit schildert, is een knappe prestatie.
 Alleen komt dan toch wel de vraag op welk effect bij een keer in de conjunctuur kan
worden verwacht van het door Brakel op blz. 150 aanbevolen beleid: de maatregelen
zouden primair zoveel mogelijk moeten worden gericht op een rechtstreekse bevordering
van de industrialisatie, met name een flinke verlaging, resp. algehele afschaffing van de
belasting op bedrijfswinsten, verlaging van de arbeidskosten e.d. Nog daargelaten de
eenzijdigheid in het beleid met bevoordeling van bepaalde groepen, is het de vraag
waar deze industrieën afzet zouden moeten vinden. Hier wreekt zich m.i. de beperkte
doelstelling van de studie, evenals in het betoog op dezelfde bladzijde met betrekking
tot de deflatie.
Het is bij een gunstige conjunctuur alleszins begrijpelijk, dat weinig mislukkingen
aan de dag zijn getreden; m.i. zijn zij er wel degelijk. Zij zullen pas goed en duidelijk
tot uiting komen na een kentering in de conjunctuur en afgewacht zal moeten worden
of en wanneer deze zal optreden. Eerst dan zal het resultaat van de opbouw nader kunnen
worden beoordeeld, ook al is dan ongetwijfeld juist wat Brakel stelt, dat nationaal-economisch het grootste deel van de productie-apparatuur zal blijven bestaan.
In het kader van de industrialisatie is ook van betekenis de emigratie van arbeiders,
welke door Brakel als gegeven wordt beschouwd. Het is nog altijd een vraagstuk tot
welke categorieën van bekwaamheid de emigranten-vaklieden behoren, doch dat er

ma b

blz. 463

vele goede vertrokken zijn, is bij een streven naar industrialisatie altijd een betreurens­
waardig feit, omdat op de duur juist in een West-Europees land een industrialisatie
alleen kan slagen, indien het bedrijfsleven ,— in verband met de industrialisatie-neiging in
grondstof producerende landen — over een grote vakbekwaamheid in de arbeidskracht
beschikt, waardoor het zich op de hogere veredeling kan toeleggen.
 Ter verkrijging van deze grote vakbekwaamheid is een voldoende aantrekkelijkheid
in het werk en in verdere scholing en dus ook in de beloning noodzakelijk en ook in dit
opzicht is het de vraag of de loonpolitiek niet te lang te star is gebleven.
Ook het vraagstuk van de emigratie heeft meer facetten dan het hier geschetste; de
toenemende bevolking stelt vraagstukken, maar in het kader van de industrialisatie is
emigratie meer dan een datum; wegtrekken van geschoolde arbeid wordt dan nl. alweer
een vraagstuk in het verband van de industrialisatie zelf. Het is uiteraard hier niet de
plaats om op al deze vraagstukken, zomede de beoordeling van het landbouwbeleid met
zijn moeilijke problemen in te gaan; het heeft echter zin hierop te wijzen omdat het rege­
ringsbeleid een veelheid van facetten moet omspannen en conclusies voor een bepaald
gebied zonder ook de andere vraagstukken in de beschouwing te betrekken, tot een ge­
vaarlijke eenzijdigheid kan leiden.
 Brakel is van oordeel dat de gevoerde overheidspolitiek, welke specifiek op de
bevordering der industrialisatie was gericht (psychologische aanpak, toenemende steun­
verlening aan technisch speurwerk, opleiding van vakarbeiders, aantrekken van buiten­
landse deelnemingen, openleggen van ontwikkelingsgebieden, opvoedende bescherming,
eigen industrialisatie-activiteit der overheid e.d.) in het algemeen geslaagd mag worden
genoemd (blz. 146). W a t de algemene economische politiek betreft, meent hij, dat de
loonpolitiek de industrialisatie heeft bevorderd, de conjunctuurpolitiek tot en met 1950
haar niet heeft tegengewerkt, doch het op contractie der binnenlandse bestedingen ge­
richte beleid van 1951, dat zijn doel zou hebben voorbij geschoten, dit wel heeft gedaan
door een daaruit voortspruitende daling van de investeringslust. Het beleid ten aanzien
van het algemene uitgavenniveau heeft z.i. de investeringsbereidheid niet ernstig ge­
schaad. (blzz. 147/8). Ten aanzien van enkele dezer punten heb ik reeds van een an­
dere kijk blijk gegeven.
Tenslotte stelt hij, dat in theorie de industrialisatie op twee punten in deze periode is
tekort geschoten. In de eerste plaats, omdat de belangrijke achterstand in vervangings­
investeringen nog slechts ten dele is ingehaald geworden, waardoor in een vrij groot
deel van het bestaande productie-apparaat de mechanisatie geen gelijke tred zal hebben
weten te houden met de ontwikkeling elders, waardoor de verhoging van de arbeids­
productiviteit in de toekomst kan worden afgeremd (blzz. 143/4). Het is de vraag of
in de practijk de grens tussen vervangings- en expansie-investering wel scherp valt te
trekken en ik ben door lezing van Brakels betoog niet van de juistheid overtuigd ge­
worden.
 In de tweede plaats, omdat het niet is gelukt in de gunstige conjunctuur in deze
periode de industriële investeringen zodanig op te voeren, dat daardoor een zekere
reserve werd gevormd voor eventueel komende minder goede jaren (blz. 144). Het
desbetreffende betoog is mij niet duidelijk. Immers, ongetwijfeld zal de neiging tot
investering over het algemeen in de gunstige conjunctuur groter zijn dan in een minder
gunstige; doch zeker niet als een reserve-investering maar alleen voor zover wordt
gemeend, dat deze vruchten op korte termijn zal afwerpen. Een belangrijk vooruitlopen
ten aanzien van de door de overheid opgestelde „taakstelling” kan dus alleen maar
worden verwacht, indien de investeerders daarin kansen zien en niet vrezen door bv.
een tekort aan arbeiders straks in het productief maken der investering te zullen wor­
den belemmerd. Ook de investeringen in 1953 en 1954 in de industriële sector weer­
spiegelen, blijkens de onlangs gepubliceerde cijfers, niet de verbetering in de conjunctuur.
Toch zou ik willen stellen, dat het feit van de thans bestaande „negatieve werkloosheid”
er veeleer op wijst, dat in de investeringen in de hele 10 jaar na 1945 eerder van een
teveel dan van een te weinig zou kunnen worden gesproken, ook al bestaat in een der
sectoren buiten de industrie, nl. de woningbouw ter bevrediging van een der het meest
essentieel geachte behoeften, nog een groot tekort.
 Over de investering werd reeds in het begin dezer recensie gesproken; ik wil in
dit verband thans nog een enkel woord zeggen in verband met de beschouwingen van
Brakel over de zelffinanciering. Door de belangrijke mate van zelffinanciering •— in
het midden gelaten of het door Brakel genoemde cijfer de juiste orde van grootte weer­
geeft — is m.i. een opbouw van de industrialisatie naar dringendheid der behoeften
vrijwel uitgesloten. Hoewel Brakel op blz. 93 dus terecht constateert, dat aan de grensnutnivellering van het kapitaal wel het een en ander heeft ontbroken, meen ik, dat zijn
beschouwingen over de zelffinanciering in verband met het vereiste rendement niet tot de
sterkste delen van de studie behoren (blz. 72 vlgg.). Immers, steeds meer wordt thans in
het bedrijfsleven een streven waargenomen om een deel van de winst in het bedrijf te

ma b

blz. 464

houden zonder het aandelenvermogen evenredig te vergroten en zonder dat de toekom­
stige dividenden daardoor •— algemeen gesteld — evenredig hoger worden. Daardoor
komen de vraagstukken van rentabiliteit en risico geheel anders te liggen. De positie
van de aandeelhouder is door de grotere gecompliceerdheid van de ondernemingen en
van de omstandigheden voortdurend minder benijdenswaardig geworden. Ik meen, dat
voor deze investeringen zelfs niet meer een bepaalde minimum winstvoet nodig is; elke
rente, w'elke boven die voor semi-permanente beleggingen ligt, kan tot investering lei­
den, indien zelfs geen andere overwegingen — welke Brakel, gedeeltelijk, Dewing cite­
rend, noemt waarbij de „sociale" buiten beschouwing blijven — een leidende rol spelen.
 Dit kan omdat ten opzichte van het, in verhouding tot het geïnvesteerde vermogen,
kleine „aandelenkapitaal” een dividendpolitiek wordt gevoerd. Rente van het geïnves­
teerde vermogen — als kostprijsfactor te calculeren — geeft dan al spoedig een „rede­
lijk dividend". Het zou een interessant onderzoek zijn, maar m.i. met een in sterke mate
teleurstellend resultaat, indien eens van een aantal ondernemingen de rentabiliteit van
het werkelijk geinvesteerde vermogen zou worden nagegaan.
Tenslotte wil ik in verband met deze studie nog voor een tweetal punten aandacht
vragen. In de eerste plaats is het de vraag of de verdere ontwikkeling naar het groot­
bedrijf, welke Brakel meent te constateren (blz. 50/1) aanwezig is en wenselijk zou
zijn. In het algemeen wordt thans juist veel meer een streven waargenomen —• dit geldt
zowel voor de Verenigde S taten1) als te onzent — om te komen tot kleinere bedrijfs­
eenheden, zij het veelal in het kader van grotere ondernemingen. Dit is begrijpelijk door­
dat, afgescheiden van andere factoren (arbeidersvraagstukken enz.), de capaciteit van
de bedrijfsleiding —• in tegenstelling tot die van de ondernemer •— en bovendien het
aantal leiders en subleiders, die grote eenheden met alle daaraan ook overigens verbon­
den nadelen (uiteraard naast de voordelen) kunnen leiden, beperkt zijn. In de schepping
van de kleinere eenheden ligt m.i. juist de mogelijkheid en de kracht van een verdere
uitbouw van de industrialisatie. In verband met het beschikbare leiderspotentiëel zal
deze verdere uitbouw m.i. in de vorm van het middelgrote en kleinere bedrijf moeten
geschieden, waarbij het bovendien de vraag is of een verder doorgevoerde specialisatie
met de daaraan verbonden marktvernauwing en in veel gevallen een grotere conjunc­
tuurgevoeligheid wel zo wenselijk is.
 Een tweede punt tenslotte is de vraag of bij de export-activiteit door de Nederlandse
industrie niet veel meer samenwerking met de handel moet worden gezocht. In het
verleden is, in het algemeen gesproken en de gunstige uitzonderingen welke er ook toen
zijn geweest daargelaten, export-activiteit nooit een der sterkste punten van onze in­
dustrie geweest en te veel is m.i. ook een terughouding tegenover de exporterende han­
del opgetreden. Een nauwe samenwerking met taakverdeling zou hier m.i. bevorderend
kunnen werken. Uiteraard hebben grote bedrijven — en zelfs kleinere gespecialiseerde •—
zodanige verhoudingen, dat zij zelf hun export kunnen verzorgen, doch voor tal van
industriële bedrijven kan samenwerking met en profiteren van de kennis en ervaring
van de exporterende handel de aangewezen weg zijn om de kansen op de buiten­
landse markten te verbeteren. Bij veel industriëlen echter schijnt een — overigens
soms niet ongegronde — tegenzin tegen deze samenwerking te bestaan. Ook in dit
verband geldt, dat industrialisatie alleen zin heeft als de afzetwegen voldoende worden
geëffend en de laatste eis weegt zwaarder naarmate de industrialisatie verder voort­
schrijdt. Hier spelen naast kwantitatieve ook kwalitatieve aspecten een grote rol.
De studie van Brakel heeft mij tot een aantal uitweidingen geleid, welke gedeeltelijk
buiten de in deze publicatie gestelde begrenzing. liggen, doch dadelijk met het onder­
werp verband houden. Het niveau van deze studie motiveert deze aandacht. Ik ben
van oordeel, dat dit boek zowel voor hen, die belangstelling voor het onderwerp heb­
ben, als ook van theoretisch standpunt in het algemeen als synthese een aanwinst in
goede zin voor de literatuur betekent.
') Vgl. John M. Blair: Does large-scale enterprise result in lower costs? Technology
and size, in The American Economie Review, dl. 38 no. 2, 1948.
ma b

blz. 465.
