“Wat is jouw project?” Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s
Brussels Studies
La revue scientiﬁque électronique pour les recherches
sur Bruxelles / Het elektronisch wetenschappelijk
tijdschrift voor onderzoek over Brussel / The e-journal
for academic research on Brussels
Collection générale | 2007

“Wat is jouw project?” Socio-professionele
inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s
“Quel est votre projet ?” L’insertion socioprofessionnelle des usagers dans les
CPAS bruxellois
“What are your plans?” The socio-occupational integration of Brussels’ welfare
offices’ clients
Isabelle Lacourt
Traducteur : Benoit Lannoo

Édition électronique
URL : http://journals.openedition.org/brussels/394
DOI : 10.4000/brussels.394
ISSN : 2031-0293
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Isabelle Lacourt, « “Wat is jouw project?” Socio-professionele inschakeling van cliënten in de
Brusselse OCMW’s », Brussels Studies [Online], Algemene collectie, nr 5, Online op 23 mars 2007,
geraadpleegd op 01 mai 2019. URL : http://journals.openedition.org/brussels/394 ; DOI : 10.4000/
brussels.394

Licence CC BY

het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

www.brusselsstudies.be

nummer 5, 23 maart 2007

Isabelle Lacourt
“—Wat is jouw project?” Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s
Vertaald uit het Frans door Benoit Lannoo

Samenv atti ng
Isabelle Lacourt beschrijft en analyseert nauwkeurig het socio-professionele inschakelingswerk
(SPI) dat binnen verschillende Openbare Centra
voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW's) in het
Brussels Hoofdstedelijk Gewest wordt verricht en
staat daarbij in het bijzonder stil bij de voorzieningen die daartoe worden opgezet en bij de werkinstrumenten en methodes die daarbij worden
aangewend. Ze begint haar artikel met de geschiedenis van de SPI binnen deze lokale overheidsdiensten en wijst op het verband met het
referentiekader van de actieve welvaartsstaat.
 Vervolgens beschrijft ze de concrete impact die
het steeds groeiende belang van deze SPI-opdrachten heeft op de interne organisatie van de
OCMW's: de oprichting van diensten SPI, hun
relaties met de algemene sociale dienst, hun
werkwijze, de speciﬁeke moeilijkheden die hun
taak met zich meebrengt, de noodzaak om met
elke cliënt een project uit te werken en het langetermijnperspectief dat daar een gevolg van is.
Isabelle Lacourt is als onderzoekster verbonden
aan de Groupe de Recherche sur l’Action
Publique (GRAP) van de Université Libre de
Bruxelles. Ze bereidt zich voor op de verdediging van een doctoraal proefschrift onder de
titel: «Normes et Catégories de l’action sociale.
Une approche ethnographique de l’attribution
de droits sociaux au sein de CPAS bruxellois»
* www.ulb.ac.be/soco/grap/

Contact:
Isabelle Lacourt :
02/650 49 78 & 0475/79 55 36
ilacourt@ulb.ac.be
Michel Hubert (hoofdredacteur):
02/211 78 53 & 0485/416764
hubert@fusl.ac.be

Inleiding
De voorbije tien jaar is het belang en zijn de opdrachten van de Openbare Centra
voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW) op het vlak van de socio-professionele inschakeling (SPI) van hun cliënten zonder ophouden gegroeid. De OCMW’s, waarvan
de missie erin bestaat op gemeentelijk niveau de menselijke waardigheid te garanderen, moeten voortaan ook ware expertise opbouwen op het vlak van de inschakeling van hun cliënten op de arbeidsmarkt. Deze evolutie is een gevolg van het credo
van de actieve welvaartsstaat in de wereld van het sociaal beleid. De inmiddels welbekende notie van de actieve welvaartsstaat impliceert dat het sociaal beleid zich
niet langer beperkt tot het garanderen van uitkeringen maar dat het bij zijn cliënten
ook een proactief gedrag stimuleert, in het bijzonder wat betreft de zoektocht naar
een job.
 Tezelfdertijd is die opdracht om cliënten naar de arbeidsmarkt toe te leiden door de
economische en sociale context steeds moeilijker geworden. De OCMW’s werken
dan ook in een spanningsveld tussen enerzijds hun opdracht tot inschakeling en
anderzijds de reële mogelijkheden die de arbeidsmarkt hun cliënten aanbiedt.
In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (BHG) laat dat spanningsveld zich nog scherper aanvoelen dan in de rest van het land. Een hele reeks kenmerken maken van de
werkomgeving van de OCMW’s in Brussel inderdaad een bijzondere werkomgeving.
 Het BHG wordt in de eerste plaats gekenmerkt door wat je een sleutelproblematiek
van elk groot stadscentrum kunt noemen: een sterke concentratie van mensen die
in armoede leven en lijden onder uitsluiting. Vandermotten et al. (2006, 8) merkten
het ook al op: «Nieuwe migratiestromen brengen de arme vreemdelingen samen in
de grootste steden aangezien ze daar kunnen genieten van een grote onderlinge
solidariteit, met het ontstaan van etnische concentraties tot gevolg. Daarnaast vormen de steden vaak een toevluchtsoord voor diegenen die geen toegang vinden tot
de hedendaagse ﬂexibele economie». Bovendien is er in Brussel een groot aandeel
aan mensen die geïsoleerd leven en aan jongeren, wat opnieuw kenmerkend is voor
een stad. Daarnaast zijn er problemen die veeleer speciﬁek zijn aan de Brusselse

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

2

situatie: de toenemende verarming van de hoofdstad ten gevolge van de stadsvlucht van gegoede gezinnen naar de voorstad en de periferie (Vandermotten et al.,
2006); het hoge aantal Brusselaars van vreemde herkomst; de hoge woonkosten en
de vereisten van de arbeidsmarkt (met name wat tweetaligheid betreft). In die zin is
het treffend dat de arbeidsplaatsen die in Brussel worden aangeboden voor een
groot deel (55 procent) door niet-Brusselaars ingenomen zijn. Dit wordt met name
verklaard door een laag kwaliﬁcatieniveau in Brussel, of althans door een verschil
tussen het kwaliﬁcatieniveau dat door de werkgevers wordt geëist en het
opleidingsniveau van de werknemers (Observatorium voor gezondheid en welzijn,
2006). De werkloosheidsgraad in het BHG ligt iets hoger dan 20 procent, waarmee
het gewest boven het nationale gemiddelde uitkomt. Ten slotte dient nog een ander
kenmerk gesignaleerd te worden: de sterke concentratie van personen die illegaal
op het grondgebied verblijven.
 Deze studie heeft betrekking op vijf Brusselse OCMW’s: dat van Anderlecht, van
Brussel-Stad, van Elsene, van Sint-Jans-Molenbeek en van Sint-Gillis. Niet alleen
zijn dit stuk voor stuk OCMW’s in het BHG, maar bovendien moeten zij allemaal
(behalve dat van Elsene) instaan voor de behoeften van cliënten die wonen in de
«arme sikkel» van Brussel. Die «arme sikkel» wordt gekenmerkt door een zeer jonge
bevolking, een sterke concentratie aan migranten van Marokkaanse en Turkse origine, een hoge werkloosheidsgraad en een laaggeschoolde bevolking (40 procent zijn
personen zonder diploma). De Gezondheids- en welzijnsatlas van Brussel-Hoofdstad laat bovendien zien hoe de bevolking van deze sikkel meer dan andere groepen lijdt onder discriminaties in sollicitatieprocedures: bij gelijk kwaliﬁcatieniveau ligt
de werkloosheidsgraad van de bevolking van de «arme sikkel» inderdaad systematisch hoger (Observatorium voor gezondheid en welzijn, 2006, 101).
Deze tekst onderwerpt het inschakelingswerk dat binnen de betrokken OCMW’s
wordt verricht aan een microsociologisch onderzoek. Het komt er meer bepaald op
neer de voorzieningen, werkinstrumenten en methodes in kaart te brengen die in het
kader van die inschakelingsopdracht ontwikkeld werden. Het is niet de bedoeling
een exhaustieve beschrijving aan te bieden van de SPI in de Brusselse OCMW’s,
dan wel te vatten wat dat inschakelingswerk inhoudt. Welke lading wordt door de
vlag van de inschakeling precies gedekt? En hoe vindt die inschakeling een concrete plek in de OCMW’s?
Basis van deze studie zijn de resultaten van een onderzoek dat wij sinds januari
2004 voeren in het kader van het programma Prospective research for Brussels 1.
 Het ruimere opzet van dit onderzoek bestaat erin in kaart te brengen hoe de
OCMW’s zich verschillende types van sociale hulpverleningspolitiek eigen hebben
gemaakt en hoe deze op het niveau van de contacten tussen maatschappelijk assistenten en cliënten vertaald werden. Onze onderzoeksvraag werd geïnspireerd
door verschillende etnograﬁsche analyses 2 van de wereld van de administratie
1

Het onderzoek loopt onder de titel: « L’aide sociale en région de Bruxelles-Capitale : étude
comparative au niveau de sa mise en application dans les CPAS » («Sociale hulpverlening in
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest: een vergelijkend onderzoek van de toepassing ervan in de
OCMW’s»).
2

De twee meest treffende voorbeelden van deze onderzoeksmethode uit de Franstalige sociologie zijn ongetwijfeld die van Vincent Dubois (1999, nieuwe uitgave in 2003) en van Jean-Marc
Weller (1999).
Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

3

waarvan het contact tussen administratieve krachten en gebruikers het vertrekpunt
vormt. Deze analyses gaan ervan uit dat je via een «omweg» langs de «werkvloer»
algemenere evoluties in het overheidsbeleid in kaart kunt brengen. De onderzoeksmethode die wij hebben gevolgd bestaat in die zin dan ook uit directe observaties
van de contacten van cliënten met de OCMW’s op niveau van drie diensten van
deze laatste: de algemene sociale dienst, de SPI en de schuldbemiddeling. In de
aanloop naar de observatiefase hebben we semi-directieve gesprekken gevoerd
met de verantwoordelijken van deze diensten. Bovendien hebben we gedurende de
maanden juni en september 2006 groepsgewijze analysesessies 3 opgezet met de
diensthoofden en maatschappelijk assistenten van twee van de onderzochte
OCMW’s.
 Dit artikel bestaat uit twee delen. In eerste instantie brengen we een aantal elementen samen om de SPI te situeren in de geschiedenis van de OCMW’s en om het
verband te leggen tussen deze opdracht en het referentiekader van de actieve welvaartsstaat. Bovendien beschrijven we hoe de SPI een concrete plek vindt in de
onderzochte OCMW’s. In tweede instantie buigen we ons over enkele bijzonderheden van het inschakelingswerk in die OCMW’s en meer in het bijzonder over het
tijdskader van dit inschakelingswerk en over het belang van de notie van een project.
Merken we nog even op dat de citaten tussen aanhalingstekens en in italic vertaalde
citaten zijn uit gesprekken of van directe observaties opgezet tussen de maanden
juni 2004 en september 2006.
1. SPI in de Brusselse OCMW’s: contextuele en organisatorische aspecten
De meerderheid van de burgers heeft al wel eens over het OCMW horen spreken,
maar zijn geschiedenis, zijn uiteenlopende opdrachten, de diensten die het aanbiedt
en zijn interne werking blijven voor velen relatief onbekend4.
 1.1. De SPI, haar geschiedenis en haar verband met de actieve welvaartsstaat
De OCMW’s zijn overheidsdiensten belast met de uitkering van het minimuminkomen en met sociale bijstand in ruime zin. Daarom richten deze diensten zich tot
kwetsbare groepen die tijdelijk geen aanspraak kunnen maken op de sociale zekerheid. De OCMW’s werden in 1976 in het leven geroepen. In Franstalig België werden ze toen nog Centres Publics d’Aide Sociale genoemd en niet Centres Publics
d’Action Sociale (zie ook infra). Met de oprichting van deze diensten wou de wetgever voorgoed breken met de notie van de openbare bijstand, een breuk die in 1974
al was ingeluid met de instelling van het recht op het minimuminkomen. De
OCMW’s waren inderdaad de opvolgers van de Commissies voor Openbare Onderstand (COO), die van 1925 dateerden. P. Georis merkte al op dat er met de

3

Deze sessies zijn geïnspireerd op de methode die Luc Van Campenhoudt heeft uitgewerkt en
verspreid (Van Campenhoudt et al., 2005).
4

De OCMW’s hebben trouwens onlangs «opendeurdagen» gehouden om de burgers kennis te
laten maken met de verscheidenheid aan diensten die zij aanbieden.
 Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

4

OCMW’s «gebroken werd met de denkwijze van “laat ons de ongelukkige armen
geval per geval bijstaan” volgens normen die over de verschillende gemeenten heen
niet bijzonder uniform waren, om ten volle in te treden in de logica van een recht dat
voor elke inwoner van het land op gelijke wijze wordt verzekerd, waar hij ook moge
wonen» (Georis, 1994, 65). De hulpverlening aan de burgers werd aldus geobjectiveerd. Dat gebeurde niet alleen door een categorisering van de rechthebbenden aan
de hand van toekenningscriteria, maar ook doorheen de expertise die de maatschappelijk assistenten opbouwden op basis van hun speciﬁeke vaardigheden en
methodes en via de evaluatie van de behoeften van de aanvragers, voornamelijk
aan de hand van het sociaal onderzoek5.
 Bij de oprichting van de OCMW’s in 1976 tekende de notie van de inschakeling via
een job al present. De organieke wet op het OCMW voorziet inderdaad in de mogelijkheid dat het OCMW voor de rechthebbenden een betrekking vindt, of meer nog,
dat het OCMW zelf hun werkgever wordt tot deze hun aanspraak op de sociale
zekerheid hebben herwonnen en aldus uit het «circuit» van de sociale hulpverlening
zijn ontsnapt. We hebben het hier over het fameuze beroep op «artikel 60». Maar al
was er bij de oprichting van de OCMW’s 6 dus al een luik werkgelegenheid, dat luik
bekleedde geen centrale plaats onder de opdrachten van deze diensten en het had
niet de bedoeling de rechthebbenden even intens te activeren als vandaag het geval
is. Merk op dat in die tijd, om ﬁnanciële redenen, trouwens weinig OCMW’s van die
mogelijkheid gebruik maakten (Rucquoi, 2002). Niet toevallig zal het overheidsbeleid
in het kader van haar wil om de hulpverlening te activeren, er dan ook in bestaan
incentives voor inschakeling uit te werken (Rucquoi, 2002). De eerste grote impuls
voor de ontwikkeling van de SPI kwam er in 1991 toen het Brussels Hoofdstedelijk
Gewest de OCMW’s aanspoorde partnerschapsovereenkomsten te sluiten met de
Brusselse Gewestelijke Dienst voor Arbeidsbemiddeling (BGDA) om de kansen op
professionele inschakeling te verhogen van de rechthebbenden op sociale hulp. In
het kader van die partnerschapsovereenkomsten werden aan de OCMW’s nieuwe
middelen toegekend, in het bijzonder voor extra personeel. Andere programma’s en
maatregelen versterkten de middelen waarover de OCMW’s beschikten om de SPI
te bevorderen, zoals het «Lenteprogramma» van 2000 en de wet betreffende het
recht op maatschappelijke integratie van 2002 (zie infra). Deze middelen droegen
aldus bij tot de ontwikkeling van de SPI binnen de OCMW’s.
 Zo ontstonden nieuwe banden tussen de BGDA en de OCMW’s. Zij getuigen van
het belang dat werd gehecht aan de socio-professionele inschakeling van de rechthebbenden. Een goed voorbeeld van deze partnerschapsovereenkomsten en van
hun ondersteuning is de federale maatregel van 2004 waarbij OCMW’s een subsidie
konden krijgen voor het opzetten van individuele begeleidingsplannen voor cliënten
die zich engageren om op zoek te gaan naar een job. Deze plannen schrijven zich
uitdrukkelijk in in een «bipolair partnerschap» met aan de ene kant het OCMW en
aan de andere kant de BGDA en/of door de BGDA erkende partners7. Pro memorie:
5

In tegenstelling tot de COO’s zijn de OCMW’s verplicht minstens één maatschappelijk assistent in dienst te nemen.
6

En zelfs daarvoor al, aangezien de wet van 1925 op de Commissies voor Openbare Onderstand voorzag in de mogelijkheid om bijstand te verlenen door middel van een salaris (Libert,
2006).
7

Koninklijk besluit van 23 september 2004.
Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

5

deze partnerschapsovereenkomsten van de BGDA en de OCMW’s en het groeiende
belang van de opdracht tot socio-professionele inschakeling maken deel uit van het
referentiekader van de actieve welvaartsstaat. Dit concept verwijst volgens toenmalig federaal minister van Sociale Zaken en Pensioenen Frank Vandenbroucke naar
«een “verstandig actieve” staat, die streeft naar een “actieve samenleving”, zonder
de oude ambitie van de welvaartsstaat – adequate sociale bescherming – op te
geven. […] Het gaat niet alleen om inkomenszekerheid, maar ook over meer kansen
op maatschappelijke participatie» (Vandenbroucke, 2000, 31).
 De activering van de sociale hulpverlening slaat aldus op het geheel aan maatregelen en overheidsvoorzieningen «die burgers in staat stellen, aanmoedigen, ja zelfs
dwingen om actief te worden» (Flinker, 2003, 243). Onderliggende idee van deze
activering is dat «gelijkheid in de samenleving niet zozeer wordt bereikt door herstel,
schadeloosstelling of passieve toekenning van sociale rechten, dan wel door in te
zetten op toegangskansen en door betrokkenheid op te wekken via verplichte participatie» (Vrancken, 2002, 51). Het concept van de activering is onlosmakelijk verbonden met een zekere «logica van de wederkerigheid»: het individu dat zich actief
opstelt door naar een betrekking te zoeken, een opleiding te volgen, zijn studies
verder te zetten of zijn alcoholprobleem aan te pakken – kortom: door zelf uit de put
te proberen te kruipen – levert daarmee een tegenprestatie voor de hulp die hem
wordt verleend.
 Deze logica van de activering heeft in het bijzonder voor wat de OCMW’s betreft
daadwerkelijk gestalte gekregen met de inwerkingtreding in 1993 van het «urgentieprogramma voor een meer solidaire samenleving»8. Voortaan moeten de OCMW’s
met de rechthebbenden jonger dan 25 jaar een integratiecontract aangaan. Een
dergelijk contract moet ondertekend worden binnen de drie maanden die volgen op
de toekenning van het minimuminkomen en moet een geïndividualiseerd project
bevatten. Dat project omvat «een engagement vanwege de jongere die daarmee
laat blijken dat hij “zichzelf ter hand” wil nemen en vooruitgang wil boeken ten opzichte van zijn huidige situatie» (Georis, 1994, 74). Deze dynamiek van activering en
contractualisering van de hulpverlening werd bevestigd en versterkt door de wet van
26 mei 2002, die het recht op maatschappelijke integratie in het leven riep. Met deze wet veranderde de benaming zelf van de toegekende hulpverlening: het recht op
het minimuminkomen werd een recht op maatschappelijke integratie. De wet kent
de OCMW’s uitdrukkelijk drie belangrijke instrumenten toe om het recht op sociale
integratie te garanderen: de tewerkstelling, het leeﬂoon en een geïndividualiseerd
project voor maatschappelijke integratie (GPMI). Deze instrumenten kunnen gecombineerd worden en moeten op maat worden aangewend. Net als in de wet van
1993 vormen de jongeren van 18 tot 25 jaar de doelgroep bij uitstek. Voor die doelgroep is zelfs een subjectief recht op tewerkstelling voorzien. De wet verleent bovendien een nieuwe inhoud aan de notie van de «werkbereidheid»: deze wordt niet
langer getoetst aan de hand van bewijzen maar wel aan de hand van de actieve
zoektocht naar werk van de rechthebbende en het OCMW. De houding van de
OCMW’s die zich beperken tot het opvragen bij de rechthebbende van sollicitatieattesten van werkgevers, beantwoordt niet langer aan wat de nieuwe wet wil. Het
OCMW moet de rechthebbende ook helpen een betrekking te vinden. Voortaan ligt
de bewijslast op het gebied van de werkbereidheid van de rechthebbende niet lan-

8

Wet van 12 januari 1993.
 Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

6

ger bij hem alleen (Wet van 26 mei 2002 betreffende het recht op het recht op
maatschappelijke integratie en koninklijk besluit van 11 juli 2002 houdende het algemeen reglement betreffende het recht op maatschappelijke integratie).
Sinds februari 2004 wordt deze idee van activering van de cliënten in Franstalig België heel concreet vertaald in de nieuwe benaming van de OCMW’s, die niet langer
Centres Publics d’Aide Sociale dan wel Centres Publics d’Action Sociale worden
genoemd.
Aangezien de inschakeling een van de sleutelopdrachten van het OCMW was geworden, bleek het nodig te zijn deze in gespecialiseerde diensten onder te brengen.
Stap voor stap hebben de OCMW’s in hun schoot diensten SPI opgestart, die los
kwamen te staan van wat sindsdien de algemene sociale dienst wordt genoemd9.
 Binnen de diensten SPI worden maatschappelijk assistenten tewerkgesteld die zich
daarin specialiseren: inschakelingsmedewerkers. Deze medewerkers hebben doorgaans dezelfde kwaliﬁcatie als de maatschappelijk assistenten van de algemene
sociale dienst (diploma maatschappelijk werk). Toch stellen we vast dat bij de rekrutering van deze medewerkers steeds vaker strengere selectiecriteria worden gehanteerd, wat niet noodzakelijk het geval is bij de rekrutering voor de algemene sociale
dienst. De verantwoordelijken van de diensten SPI rekruteren gemakkelijk gediplomeerden in de psychologie (vooral voor de deﬁniëring van projecten, zie infra) en in
de sociologie of maatschappelijk assistenten die al ervaring hebben in het inschakelingswerk. Over het algemeen hebben de diensten SPI de neiging vaker houders
van een licentiediploma te rekruteren dan afgestudeerden van het hoger onderwijs
van het korte type. De BGDA organiseert trouwens opleidingen voor inschakelingsmedewerkers. Het opduiken van speciﬁeke opleidingen in het inschakelingswerk
binnen het hoger onderwijs van het korte type wijst op groeiende professionalisering
van dit werkingsveld.
1.2. Verduidelijkingen bij enkele organisatorische aspecten van de SPI binnen de
onderzochte OCMW’s
De interne organisatie van de diensten SPI is doorgaans geënt op het inschakelingsparcours zoals dat door de BGDA wordt gedeﬁnieerd. Dat parcours wordt omschreven als «een gestructureerd en planmatig proces dat bestaat uit verschillende
etappes die regelmatig zullen geëvalueerd worden» (BGDA, 1999, 3). De duur van
dat parcours hangt af van het geïndividualiseerde project van de betrokken cliënt.
Het parcours bestaat in concreto uit vier fases: ߆ de deﬁniëring van het inschakelingsproject, ߇ de vooropleiding, ߈ de kwaliﬁcerende opleiding ߉ de tewerkstelling. Het parcours is niet noodzakelijkerwijs lineair. De fases ߇ en ߈ zijn facultatief,
terwijl de fases ߆ en ߉ verplicht doorlopen worden. Bovendien is het op elk moment van het parcours mogelijk naar een vroegere fase terug te keren.
 9

We baseren ons hier op het veldwerk verricht binnen vijf Brusselse OCMW’s. Deze vaststellingen gelden dus niet a priori voor het geheel van de Brusselse OCMW’s. Toch wijzen een
aantal gesprekken die we gevoerd hebben en verschillende «ofﬁcieuze» documenten erop dat
dit fenomeen van een opsplitsing van het werk zich hoogstwaarschijnlijk binnen alle Brusselse
OCMW’s voordoet.
Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

7

De interne organisatie van de diensten SPI kan dan ook als volgt geschematiseerd
worden. De onderzochte OCMW’s delen hun dienst SPI doorgaans op in twee grote
pools. Eerste pool inschakelingsmedewerkers is verantwoordelijk voor de deﬁniëring
van inschakelingsprojecten en een tweede pool brengt de inschakelingsmedewerkers samen die instaan voor de begeleiding van de cliënten die een concreet project
hebben. De eerste groep ontfermt zich over de cliënten die nog niet weten wat ze
willen, die twijfelen tussen opleiding en tewerkstelling, «die nog zwalpen in een ﬂou
artistique» zoals een van de verantwoordelijken van een dienst SPI het verwoordde.
De tweede groep medewerkers ontfermt zich over de cliënten die een project hebben. Die groep is tezelfdertijd bezig met de zoektocht naar opleidingscentra, met
het beheer van de terugbetaling van de opleidingskosten, met tewerkstelling via het
beroep op «artikel 60», met hulp bij de zoektocht naar een job, bij het opstellen van
CV’s en van motivatiebrieven enzovoort. De precieze onderlinge taakverdeling van
beide pools kan verschillen van het ene OCMW tot het andere. Zo zijn er ook diensten SPI die in nevendepartementen zijn opgesplitst, waarbij elk nevendepartement
een speciﬁeke fase van het inschakelingsparcours voor zijn rekening neemt.
 Bovendien zijn er binnen die diensten ook «begeleidende» inschakelingsmedewerkers die de cliënten opvolgen en begeleiden die via het beroep op «artikel 60» zijn
tewerkgesteld. Deze medewerkers hebben de opdracht gekregen op te treden bij
problemen of als er moeilijkheden zijn op de werkplek, alsook de administratieve
afhandeling van de tewerkstelling op te volgen.
In sommige OCMW’s functioneert binnen de dienst SPI een cel «jongeren», die de
cliënten jonger dan 25 jaar opvolgt. Deze vorm van specialisatie is een gevolg van
de nadruk op de opvolging van de «jongeren» in de wet van 2002 op de maatschappelijke integratie. De wet verplicht die doelgroep immers een integratiecontract te ondertekenen.
 1.3. Oriëntatie van de cliënten naar de SPI
Wanneer een gebruiker voor hulp bij het OCMW aanklopt, wordt hij eerst ontvangen
op de algemene sociale dienst. Daar wordt zijn aanvraag geanalyseerd, wordt eventueel ﬁnanciële hulp toegekend en wordt die hulp verder opgevolgd. Alle cliënten
komen dus op de algemene sociale dienst terecht, maar ze worden niet allemaal
naar de diensten SPI georiënteerd. De beslissing of een cliënt al dan niet naar de
dienst SPI wordt georiënteerd hangt af van de maatschappelijk assistenten van de
algemene sociale dienst. Zij schatten in of de cliënt in kwestie klaar is om in te stappen in een inschakelingsparcours. Wel hoewel ter zake geen formele regelgeving
bestaat, ontvangt de SPI de cliënten inderdaad slechts onder bepaalde voorwaarden. De algemene voorwaarde luidt dat de cliënt in een relatief stabiele sociale situatie verkeert, dat wil zeggen: zonder huisvestingsproblemen, familiale moeilijkheden,
kinderlast, chronische gezondheidsproblemen, verslaving of dergelijke. Of met de
woorden van een van onze gesprekspartners (verantwoordelijk voor een dienst SPI):
«Uitgesloten zijn alle crisissituaties die aanleiding kunnen geven tot absenteïsme of
deﬁnitief afhaken». Cliënten die wel met dit soort problemen kampen, worden verzocht zich ermee tot de algemene sociale dienst te wenden.
 Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

8

De toegang tot de diensten SPI wordt dus geregeld via speciﬁeke regels 10. Over het
algemeen komt die regelgeving tot stand tijdens gezamenlijke informatiesessies,
geanimeerd door één of meerdere inschakelingsmedewerkers. Deze sessies worden
opgezet om de cliënten in te lichten over de werking van de dienst en over zijn opzet, maar ze bieden de diensten SPI ook de mogelijkheid zich ervan te vergewissen
dat de cliënten die door de algemene sociale dienst werden doorverwezen daadwerkelijk bereid zijn in een inschakelingsparcours in te stappen en dat zij wel degelijk
behoren tot de doelgroep van de dienst. Deze selectie van cliënten geeft vaak aanleiding tot meningsverschillen, ja zelfs tot conﬂicten tussen de verschillende diensten. De inschakelingsmedewerkers enerzijds klagen de voortijdige doorverwijzing
van sommige cliënten naar de diensten SPI aan. De algemene sociale diensten anderzijds vatten de speciﬁciteit van het inschakelingswerk niet altijd even goed en
begrijpen dan ook niet waarom de diensten SPI «hun cliënten weigeren».
 Inderdaad, gezien het sociaal beleid de nadruk steeds meer op de tewerkstelling
legt, of althans op de inschakeling via een job, aarzelen de algemene sociale diensten niet om hun cliënten naar de diensten SPI te oriënteren. Meer nog, ze maken
van die oriëntatie een voorwaarde voor de voortzetting van hun hulpverlening. Het is
evident dat deze evolutie het vrijwillige karakter aantast van de stap naar een oriëntatie naar de arbeidsmarkt (zie infra). Zie hier wat de verantwoordelijke van een
dienst SPI in dat verband verklaarde:
«Als ik persoonlijk de evolutie van de dienst SPI in ogenschouw neem, moet ik toegeven dat de persoon in het begin de keuze had om al dan niet te komen, maar dat hij
daar intussen toe verplicht wordt. Nu is er die wet op de werkbereidheid die op zeer,
zeer uiteenlopende manieren geïnterpreteerd kan worden, en tevoren hebben we ook
ondervonden ... want ik heb de hele geschiedenis van de dienst meegemaakt ... en op
een bepaald ogenblik zei men [de raad voor maatschappelijk welzijn] ons “maar neen,
die persoon heeft niet de kans om voor werk te kiezen maar moet werk aannemen”
wat voor mij al overeenkomt … Zo ben je zeker van je mislukking. Als je om het even
wat aanneemt ben je op weg naar een catastrofe …»

2. Enkele bijzonderheden van het inschakelingswerk
We hebben vastgesteld hoe het toenemende belang van de opdrachten van de SPI
aanleiding heeft gegeven tot organisatorische aanpassingen en bijzondere voorzieningen. Deze evolutie heeft het sociaal werk beïnvloed en, binnen de diensten SPI,
nieuwe professionele praktijken doen ontstaan.
 10

Deze oriëntatie verwijst naar categoriseringsprocessen van speciﬁeke doelgroepen op basis
van een subjectieve beoordeling van gebruikers. Deze categorieën vallen niet langer samen
met «klassieke» administratiefrechtelijke categorieën. Wij behandelen dit onderwerp in een
bijdrage die in 2007 in een collectief werk wordt gepubliceerd: LACOURT, I., 2007. « Des catégories d’action publique à l’épreuve de la subjectivité », in: CANTELLI, F. en J-L GENARD,
Action publique et subjectivité, Parijs: LGDJ, 219-229.
Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

9

2.1. Opdracht en werkinstrumenten van de inschakelingsmedewerkers
De opdrachten van de inschakelingsmedewerkers worden in verschillende documenten opgesomd. Ze geven ons aanwijzingen over wat de SPI binnen de OCMW’s
precies inhoudt. Voor dit gedeelte van deze tekst brengen we twee methodologische handboeken opgesteld door de Vereniging van de Stad en de Gemeenten van
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 11 samen met een ander document van diezelfde vereniging 12 alsook met een document van de BGDA 13.
 In deze documenten wordt gezegd dat het invoegprogramma zich richt tot cliënten
op vrijwillige basis, bij voorkeur uit de leeftijdscategorie van 18-45 jaar, die op voorhand al gewerkt hebben aan een remotivering en remobilisering. Het onthaal waarbij
een vertrouwensrelatie met de cliënt wordt gecreëerd, de verduidelijking van zijn
verwachtingen, wensen en mogelijkheden alsook het naar boven doen komen van
zijn sociale en professionele competenties zijn centrale elementen in de omschrijving
van het inschakelingswerk. Er is ook sprake van werken aan het zelfbeeld en van het
opdoen van beroepservaringen (in het bijzonder door in te zetten op tewerkstelling
van bepaalde duur) als middel om andere beroepskeuzes te testen. De SPI gaat als
dusdanig dan ook gepaard met het terugvinden door de cliënt van zijn zelfstandigheid.
De opdracht van de inschakelingsmedewerker bestaat erin:
[...] door zijn individuele begeleiding van personen die om inschakeling verzoeken, te
zorgen voor een maximale inzet van de voorhanden zijnde middelen en instrumenten,
en voor een trajectplan, waarin een tijdplan en de doelstellingen op korte, middellange
en lange termijn zijn opgenomen; het individuele project in het inschakelingsparcours
in te bedden; de uitwerking van elke individueel inschakelingsparcours doorlopend te
evalueren [...]; en te waken over de inzet van de geschikte middelen, zowel binnen het
OCMW als daarbuiten, voor het opstellen van individuele acties of acties voor groepen
die voldoen aan de vastgestelde behoeften14.
 Er wordt benadrukt «het speciﬁeke werk verricht door de inschakelingsmedewerker
met de persoon die om inschakeling verzoekt, samengevat wordt in de notie van de
opvolging». De inschakelingsmedewerker moet er bovendien «voor zorgen dat de
cliënt investeert of herinvesteert in zijn maatschappelijke integratie». Hij speelt de rol
van raadgever «op verschillende niveaus: op het methodologische, het psychosociale en het logistieke niveau». Sommige werkinstrumenten, zoals de jobtafel (zie

11

«Methodologisch handboek: De jobtafel door het OCMW», 2006, opgesteld door V. Libert
en E. Michel (in het Nederlands is voorlopig alleen een samenvatting beschikbaar) en «Methodisch kader : de socio-professionele balans in het OCMW», 2005, gecoördineerd en opgesteld
door V. Libert.
12

« Rapport concernant le volet ‘emploi’ des CPAS de la Région de Bruxelles-Capitale : évolution 2000-2005 », 2006, opgesteld door V. Libert.
13

«Bevordering van de plaatselijke acties voor socioprofessionele inschakeling in het kader van
partnershipsovereenkomsten met de BGDA. Voorstel voor de hervorming van het programma
voor de socioprofessionele begeleiding van bestaansminimumtrekkers en sociale steuntrekkers
(OCMW-programma)», BGDA, 1999.
14

LIBERT, V. en MICHEL, E. Association de la Ville et des communes de la Région de
Bruxelles-Capitale (AVCB), 2006. « Référentiel méthodologique : La table emploi en CPAS », 9
met onze onderstrepingen.
Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

10

infra) en sommige vooropleidingen maken van de inschakelingsmedewerker een
animator. Bovendien wordt aangestipt dat de contractualisering van sommige vormen van hulpverlening in het kader van de inschakeling een pedagogische bedoeling heeft en een vorm van begeleiding uitmaakt.
 Tezelfdertijd met de ontwikkeling van de diensten SPI en de specialisatie ter zake
van een aantal maatschappelijk assistenten, lijkt zich een speciﬁeke methodologie te
hebben ontwikkeld. De methodologische handboeken die we hier hebben samengebracht wijzen alvast in die richting. In deze handboeken wordt sterke nadruk gelegd op de noodzaak om goed in te schatten welke de situatie is van de cliënt, aangezien deze een centrale actor is en hij dus daadwerkelijk gemotiveerd en vrijwillig
moet zijn. De handboeken bieden ook verschillende werkinstrumenten aan: «inlichtingenﬁches» waarin de meest nuttige inlichtingen voor het inschakelingswerk van
de betrokken cliënt worden samengebracht; «oriëntatietabellen» die het mogelijk
maken «de aandacht te vestigen op positieve en bruikbare informatie» om een curriculum vitae op te stellen; een «tijdlijn» waarmee de cliënt geholpen kan worden zijn
voorbije en toekomstige levenstraject te reconstrueren; de «brainstorming» als «stimulans en eerste aanzet voor een project op basis van ideeën en gedachten over
privé- en beroepsactiviteiten»; de «ik hou van – ik hou niet van» om te onderscheiden wat de cliënt graag en niet graag doet; de «balans van de beroepservaring», die
overeenkomt met een tabel met items als «ik heb veel energie en hou van actie»
waarop de cliënt met ja of neen moet antwoorden; een «zelfbeeld», wat overeenkomt met een lijst met persoonlijkheidskenmerken; een «rooster van de verwachtingen» enzovoort.
Het instrument «jobtafel» verwijst dan weer naar een activiteit met een groep cliënten en gaat in op verschillende aspecten van de zoektocht naar een job: de betrekking en de aankondiging ervan, het opstellen van een curriculum vitae of de redactie
van een motivatiebrief. Ze bevat ook verschillende kleine didactische oefeningen die
de cliënt helpen aan te geven hoe hij zich de zoektocht naar een job voorstelt.
 Samengevat hebben we hier te maken met verschillende handboeken en werkinstrumenten die de cliënt in het hart van de sociale actie situeren en die zijn zelfreﬂectie en verantwoordelijkheidszin opwekken. De werkinstrumenten die in het kader van
de SPI aan de OCMW’s worden aangeboden, verwijzen naar de ﬁlosoﬁe van de
actieve welvaartsstaat. Ze mikken er immers op de cliënt naar de arbeidsmarkt terug te leiden via een individuele begeleiding die rekening houdt met zijn «wensen» en
«verlangens». Deze werkinstrumenten zetten de cliënten er werkelijk toe te «werken
aan zichzelf», om de woorden van Vrancken en Macquet (2006) te gebruiken. De
term «werken aan het zelfbeeld» wordt in de omschrijving van de activiteiten van de
vooropleiding trouwens expliciet gebruikt (Libert, 2006, 10). In die zin wordt het bezoek van de cliënten aan de diensten SPI natuurlijk geacht hen in contact te brengen met de arbeidsmarkt, maar ook het bewijs te vormen van het werken aan zichzelf, waarbij de cliënten sleutelen aan hun eigen gedrag (Vrancken et Macquet,
2006, 4). In dit kader bestaat de opdracht van de maatschappelijk assistent erin het
werk te begeleiden dat personen aan zichzelf verrichten.
In de handboeken wordt ook verwezen naar het vrijwillige aspect van de vragen van
cliënten in het kader van de SPI. We hebben tevoren al opgemerkt dat dit aspect
door de logica van een bepaalde overheidspolitiek bedreigd wordt.
 Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

11

2.2. Het tijdskader van de SPI
De betrokken methodologische handboeken die aan de OCMW’s aangeboden worden, hanteren een bijzondere omgang met de tijd: ze verwijzen naar de lange termijn. De nadruk ligt op de «opvolging», op de «permanente evaluatie». Het werkinstrument «tijdlijn» alsook het feit dat de diensten SPI hun werkzaamheden richten op
de notie van een «project», getuigen van deze relatie met de «lange termijn». In de
wereld van het sociaal werk is dat op zich geen nieuwigheid noch een zeer bijzonder
kenmerk. Toch blijkt dat het tijdsbeheer binnen de diensten SPI, in vergelijking met
wat we binnen de algemene sociale diensten hebben kunnen vaststellen, de moeite
waard is om van naderbij te belichten en te analyseren.
De omgang met de tijd verschilt van die binnen de algemene sociale diensten. Dit
verschil wordt duidelijk op drie niveaus: ߆ op het niveau van de tijd die aan individuele gesprekken wordt verleend, ߇ op het niveau van de vragen van de cliënten
en ߈ op het niveau van wat de inschakelingsmedewerkers van de cliënten verwachten. Deze drie niveaus zijn natuurlijk onderling met elkaar verbonden. We hebben ze hier uit elkaar gehaald ter wille van de analyse.
 ߆ De tijd van het gesprek
Zowel binnen de algemene sociale diensten als binnen de diensten SPI worden de
cliënten voor een gesprek ontvangen in de bureaus van de maatschappelijk assistenten of in bureaus (of «boxen») die speciﬁek voor de ontvangst van het publiek zijn
ingericht. Zo kan een individueel gesprek en het conﬁdentiële karakter ervan gegarandeerd worden. Elke dienst heeft zijn eigen bureaus of «boxen».
Binnen de algemene sociale diensten verschilt de duur van de individuele gesprekken naargelang de aard van de hulpvraag, maar niet zelden kunnen gesprekken van
zeer korte duur (tien minuten) worden vastgesteld. In de OCMW’s waar het beheer
van de gesprekken bijzonder gecentraliseerd en gebureaucratiseerd is (dit wil zeggen: waar niet de maatschappelijk assistenten hun agenda houden dan wel de administratie die beheert), duren gesprekken niet langer dan twintig minuten. Binnen
de diensten SPI duren de gesprekken vaker veel langer dan binnen de algemene
sociale diensten. Niet zelden duren ze zelfs een uur.
 ߇ De vragen van cliënten
In tegenstelling tot de diensten SPI die hun cliënten bij toegang al ﬁlteren, komen op
de algemene sociale diensten cliënten met alle soorten vragen terecht. Over welke
types vragen gaat het? In de grote meerderheid van de gevallen gaat het over vragen met een ﬁnancieel aspect. Zo heb je kriskras door elkaar: vragen om een leefloon, om met het leeﬂoon gelijkgestelde sociale bijstand, om een medische kaart,
om dringende medische hulp, om terugbetaling van medische zorg, aanvragen tot
verlenging van sociale bijstand, vragen om hulp bij het bijeenbrengen van de huurwaarborg of voor de aankoop van een bril, om een voorschot op de onderhoudsuitkering, om een toeslag tot verhoging van de werkloosheidsuitkering, vragen om

Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w. b r u s s e l s s t u d i e s. b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

12

attesten of om informatie bij bekomen hulp enzovoort. De diensten SPI ontvangen
daarentegen cliënten die geacht worden klaar te zijn om in een inschakelingsparcours in te stappen en die, zoals we al hebben onderstreept, niet in een noodsituatie verkeren. Dit heeft vanzelfsprekend invloed op de vragen die de cliënten op de
diensten SPI uiten. Veeleer dan dringende bijstand te verlenen bij directe ﬁnanciële
of medische problemen, komt het er voor de inschakelingsmedewerkers op aan
samen met de cliënten projecten te deﬁniëren en hen te helpen bij de verwezenlijking ervan. Het komt erop aan te bepalen wat de cliënt wil doen: een opleiding volgen; een job zoeken; wat voor soort job enzovoort?
De wachtzalen geven eveneens een goede aanwijzing van hoezeer de betrokken
diensten inspelen op de «urgentie». De wachtzalen van de algemene sociale diensten zijn het vaakst gevuld en men wordt er dikwijls geconfronteerd met «controverses» tussen onthaalmedewerkers en cliënten over het al dan niet dringende karakter
van hun vraag. De cliënt drukt er zijn vraag inderdaad vaak uit in functie van zijn
persoonlijke en speciﬁeke situatie: «Ik moet een maatschappelijk assistent zien,
want ik wil een klacht indienen»; «Ik wil een voorschot op mijn ﬁnanciële steun, want
ik moet een onverwachte uitgave doen» enzovoort.  ߈ Wat van de cliënt verwacht wordt
Omdat zich binnen de diensten SPI alleen cliënten aanmelden die klaar zijn om in
een inschakelingsparcours in te stappen, liggen de verwachtingen van de inschakelingsmedewerkers ten opzichte van hun cliënten anders dan die van de maatschappelijk assistenten van de algemene sociale dienst. De inschakelingsmedewerkers
verwachten van hun cliënten dat ze anticiperen op de toekomst, dat ze het dringende karakter dat eigen is aan kwetsbare situaties overstijgen om toekomstige acties
te voorzien en te omschrijven. De inschakelingsmedewerker waakt er dus over dat
de cliënt zich een toekomst vormt en in overweging neemt welke alternatieven zich
voordoen: «en indien dat niet werkt, wat zou je dan willen doen?». De medewerkers
proberen bij de cliënt ook de idee van een integratie op lange termijn aan te wakkeren. Zo benadrukken ze bijvoorbeeld in geval van een arbeidsproject conform «artikel 60» dat «het niet de bedoeling is op de dop terecht te komen». Zodra de cliënten
zich met een project op de dienst aanbieden, evalueren de inschakelingsmedewerkers de consistentie van dat project en peilen ze naar de motivaties van de cliënt:
«Wat stel je je voor bij dit werk als animator?» Tijdens de gesprekken werd ook
vastgesteld hoe de inschakelingsmedewerkers met de taal die ze hanteren, de
cliënten proberen te wapenen tegen toekomstige moeilijkheden:
«Juist, maar bij jouw werkgever, hij, hij heeft tal van mensen die willen werken, dus die
werkgever zal willen weten welke de motivaties zijn die hem ertoe moeten aanzetten
jou aan te werven en niet iemand anders.»

Brussels Studies, het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel, Nummer 5, 23 maart 2007
w w w . b r u s s e l s s t u d i e s . b e

I. Lacourt, Socio-professionele inschakeling van cliënten in de Brusselse OCMW’s

13

«Wat zet jou ertoe aan zin te hebben als keukenhulp in scholen te werken? Ik, ik stel
jou deze vragen want tijdens je sollicitatiegesprekken zullen de werkgevers jou ook
vragen stellen.»

Kortom, de verwachtingen op het gebied van de zelfreﬂectie en de uitwerking van
projecten liggen anders naargelang de betrokken dienst. Binnen de SPI liggen deze
verwachtingen hoger.
 2.3. Belang van het project en bestaansonzekere situatie
We zien dus hoe de actie van de diensten SPI geconcentreerd wordt rond de notie
van het «project» en hoe ze een bijzondere verhouding tot de tijd veronderstelt.
Maar ze impliceert ook een ander belangrijk element: de participatie van de cliënt bij
de deﬁniëring van het project. Deze participatie is niet altijd optimaal. Want hoewel
de cliënten van de SPI geacht worden klaar te zijn om in een inschakelingsparcours
in te stappen, blijven zij inderdaad kwetsbare burgers in een bestaansonzekere situatie en hebben zij vaak weinig competenties die ze op de arbeidsmarkt kunnen valoriseren. Bovendien beheersen de cliënten van de OCMW’s niet altijd één van de
beide landstalen die in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest worden gehanteerd, ja
zelfs niet het Engels. Dit maakt het deﬁniëren van een project allerminst gemakkelijk,
vooral omdat die deﬁniëring er vooral op neerkomt dat de cliënt, in een concrete taal
die hem na aan het hart ligt, verwoordt wat hij zou willen doen. Zo heeft een inschakelingsmedewerker ons meegegeven dat hij zich wat ongemakkelijk voelt bij het feit
«dat er zoveel gewicht wordt verleend aan de deﬁniëring van het project van de
mensen». En hij voegde eraan toe:
« Parfois, je prends le temps d'essayer de faire ressortir les motivations des gens ;
mais quand des gens ne parlent pas français, qu’ils ne ‘pigent’ rien, je dis : ”ça va être
du nettoyage, et voilà”.»

Het ongemak waar deze inschakelingsmedewerker van getuigt, heeft te maken met
het cruciale belang dat wordt gehecht aan de participatie van de cliënt aan de deﬁniëring van het project. Zonder die participatie wordt de toegekende hulp niet pertinent geacht.
