DE ACCOUNTANT EN DE FUSIE VAN ONDERNEMINGEN
DE A C C O U N TA N T E N DE FU SIE VAN O N D ER N EM IN G EN
door Prof. A. M. van Rietschoten
Inleiding
Hoewel sinds jaar en dag in de programma’s voor de accountantsopleiding in het
hoofdstuk van de onderzoekingen met een bijzondere doelstelling aandacht wordt
geschonken aan onderzoeken ter gelegenheid van de overneming van bedrijven,
meen ik dat er aanleiding bestaat, nu in de laatste tijd de fusie tot de frequente
verschijnselen in de economische ontwikkeling behoort, stil te staan bij de be­
moeienis welke de accountant hiermede heeft of kan hebben.
Deze bemoeienis vormt slechts één en zeker niet het belangrijkste facet van het
fusieverschijnsel. Van veel meer belang is uiteraard de betekenis, welke de in
overweging genomen fusie heeft voor het lichaam, ten opzichte waarvan de
accountant in de functie van controleur van de jaarrekening en adviseur van de
leiding werkzaam is.
Gezien echter de omstandigheid dat in dit nummer verschillende aspecten van
de fusie van ondernemingen in ogenschouw zullen worden genomen, meen ik dat
het doelmatig is in deze bijdrage de aandacht te richten op de verschillende ver­
houdingen en omstandigheden waaronder de accountant met het verschijnsel van
de fusie in aanraking pleegt te komen. Deze beperking biedt het voordeel dat
slechts voor zover het in verband met de functie van de accountant bij fusies nood­
zakelijk is, aandacht zal behoeven te worden geschonken aan de te onderscheiden
bijzonderheden voor de belanghebbenden, welke een fusie overwegen.
 De plaats van de accountant in geval van een overwogen fusie van ondernemingen
De relatie tussen de functie van de accountant en de fusie kan vanuit tweeërlei
gezichtshoek worden benaderd. In de eerste plaats is er de bemoeienis, welke de
accountant met of bij het tot stand komen van fusies kan hebben. Deze bemoeienis
vormt het belangrijkste onderwerp van deze bijdrage. Omgekeerd heeft de tot
stand gekomen fusie invloed op de plaats en de werkzaamheden van de accoun­
tant. Hieraan zal in het laatste gedeelte van deze bijdrage aandacht worden ge­
schonken.
Welke bijzonderheden kunnen nu worden opgemerkt in het geval de accountant
werkzaam is in de algemene functie, d.w.z. als controleur en adviseur met als
doelstelling zijn deskundig oordeel over de jaarrekening, bij een onderneming
waarvan het bestuur een fusie overweegt of aangaat?
De eerste, eenvoudigste en meest voorkomende situatie is dan dat de accountant
fungeert als controleur en adviseur ten behoeve van de leiding van de onderne­
ming.
In deze situatie verkeert, een geruim aantal uitzonderingen daargelaten, de
interne accountant; hij fungeert als controleur, uitsluitend ten behoeve van de
leiding, terwijl hij de leiding tevens van advies dient. De uitkomsten van zijn
onderzoek zullen niet kunnen dienen ten behoeve van de oordeelvelling van
derden; in het onderhavige vraagstuk, met name niet ten behoeve van die derdebelanghebbende, waarmede zijn werkgever een fusie overweegt. Wel moet de inter­

mab

blz. 238

ne accountant ten behoeve van de onderneming, waarin hij fungeert, zijn onderzoek
uitbreiden in die zin dat het gericht wordt op de behoeften welke bij de leiding
in verband met de voorgenomen fusie zijn ontstaan. Dit zal normaliter tot een
aanvullend onderzoek leiden. Uiteraard is zulks slechts mogelijk, indien de interne
accountant tijdig op de hoogte gesteld is van de plannen van de leiding.
 Door de confrontatie met deze plannen ontstaat voor de interne accountant
de noodzaak om alle bijdragen ter zake van de voorgenomen fusie aan de leiding
te geven, waartoe zijn deskundigheid hem in staat stelt. Het onderwerp van het
eerste aanvullende onderzoek zal zijn de herbeoordeling van alle gegevens betref­
fende de eigen onderneming, welke voor het oordeel van de leiding in verband
met de fusie van betekenis zijn. Zonder naar volledigheid te streven kunnen als
elementen van dit aanvullende onderzoek worden genoemd de vervangingswaarde
van de duurzame activa, de scheiding van het bedrijfsresultaat in het recente ver­
leden in normale en bijzondere bedrijfsuitkomsten, de beoordeling van de voor­
zieningen aan de hand van op dit moment bekende gegevens. Niet het minst be­
langrijke aspect van de bijstand van de intern accountant aan zijn werkgever zal
kunnen bestaan in het vestigen van de aandacht op datgene in de gegevens, waar­
over bij de wederpartij andere opvattingen kunnen bestaan of zelfs worden ver­
wacht.
Voor de openbare accountant ligt vooralsnog de zaak niet veel anders, indien
een fusie wordt overwogen door één van de ondernemingen, te wier aanzien hij
in de algemene functie optreedt. Ook hij zal door de leiding moeten worden in­
gelicht omtrent haar voornemen en ook hij zal een aanvullend onderzoek moeten
doen naar al datgene, hetwelk in verband met dit voornemen van belang zou
kunnen zijn bij de interpretatie van de gegevens waaromtrent hij in een ander
verband, als regel ter gelegenheid van de certificering van de jaarrekening, zijn
oordeel heeft uitgesproken.
Bij dit onderzoek zal de accountant er zich rekenschap van moeten geven, dat
de uitkomsten, vroeger of later ter kennis van de fusie-partner zullen komen en
dat hij tegenover deze belanghebbende voor de juistheid hiervan verantwoordelijk
zal zijn in het kader van de overwogen fusie.
 Indien bij de fusiepartner ook een openbaar accountant fungeert, verdient het
aanbeveling om na verkregen toestemming van de opdrachtgever, met deze ac­
countant vóór het aanvullend onderzoek van gedachten te wisselen over de grond­
slagen, op basis waarvan dit onderzoek zal worden uitgevoerd. In een later sta­
dium van de fusiebesprekingen kan de uniformiteit van deze grondslagen veel
misverstanden voorkomen.
Het spreekt vanzelf, dat in zijn adviserende functie ten behoeve van de leiding
de accountant in aanraking komt met het probleem van de zekerheid ter zake van
de gegevens van de fusie-partner(s), zulks in samenhang met de bij die gegevens
te verkrijgen accountantsverklaring.
Opgemerkt moge worden dat bij het beschouwen van de functie van de open­
bare accountant voorlopig het vraagstuk beperkt blijft tot de omstandigheid dat
bij de overwogen fusie een van zijn cliënten (en niet meer dan één) is betrokken.
Later zal dan aandacht worden geschonken aan de verschijningsvorm, dat belang­
hebbenden een beroep doen op de bijstand van een openbaar accountant, die bij
geen van de betrokken partijen fungeert.
m ab

blz. 239

In dit stadium der beschouwingen mag melding worden gemaakt, dat het her­
haaldelijk voorkomt, dat de openbaar accountant omtrent sommige bij het over­
wegen van de fusie rijzende vraagstukken in het bijzonder wordt geraadpleegd.
Bijkans willekeurig noem ik daarvan bij wijze van voorbeeld: pensioenregelingen
voor het personeel; ondernemersovereenkomsten; huur- en chartercontracten;
arbeidsovereenkomsten, algemene zowel als bijzondere, met name die van de
hoogste leidende organen; leveranciers- en afnemerscontracten (alleenverkoop,
prijsbinding, licenties, know-how).
In verband hiermede moet nog nader worden bezien, welke verantwoordelijk­
heid de accountant draagt tegenover de onderneming, waarvan de leiding een
fusie overweegt, terzake van de doelmatigheid en de juistheid van de gegevens,
op grond waarvan het besluit tot fusie (dan wel het tegenovergestelde besluit)
wordt genomen.
 Dit bijzonder belangrijke aspect kan men behandelen op basis van een algemeen
uitgangspunt. In elk op een bepaald doel gericht vraagstuk, waarbij de deskundige
bijstand van de accountant wordt gevraagd, zal deze een verantwoordelijkheid
hebben te dragen ter zake van de geschiktheid, om tot het doel te geraken van al
datgene, waaraan hij medewerkt; uiteraard slechts zover als zijn deskundigheid
reikt. Nu is de accountant normaliter ter zake van bij fusies rijzende vraagstukken
niet meer dan algemeen deskundig; hij is geen specialist op het gebied van het
merendeel dier vraagstukken. Maar tot de mate van zijn met de term „algemeen”
aangeduide deskundigheid zal de accountant moeten oordelen over de vraag of
de gegevens tot de nagestreefde conclusie kunnen leiden. (De Accountant, 66e
jaargang, pag. 49).
Een geheel bijzondere situatie, eigen aan de karakteristieke aspecten van de
fusie in overweging, ontstaat, indien de belanghebbende partijen nog bezwaren
zien om elkaar hun intiemste gegevens te verstrekken. De partijen zijn er zich van
bewust, dat de kennis van het uitgewisselde gegeven niet kan worden terugge­
nomen, indien de nagestreefde fusie niet tot stand komt. Dan wordt wel getracht
de gegevensuitwisseling te beperken tot de wederzijdse accountants. Deze toch
zullen tot geheimhouding verplicht zijn en dat ook blijven indien de overwogen
fusie niet tot stand zou komen. Maar dan moet de accountant er zich van bewust
zijn, dat hij een andere functionele plaats gaat innemen.
Hem wordt nu een oordeel over de fusie als zodanig gevraagd, zij het dat met
zijn oordeel het laatste woord nog niet gevallen zal zijn.
 Het kan n.1. dan niet anders de bedoeling zijn, dan dat de wederzijdse ophef­
fing van de geheimhouding geschiedt in het vooruitzicht, dat de fusie tot stand
zal kunnen komen. Die beslissing, door de accountants te nemen, zal hen plaatsen
voor een oordeel over de fusie in al haar aspecten.
Soms kan in het stadium, waarin de aanstaande fusiegenoten nog niet tot
wederzijdse mededeling van vertrouwelijke bijzonderheden menen te kunnen over­
gaan, de hulp van een gezaghebbende ondernemer, niet rechtstreeks belangheb­
bend bij een van de partijen, van bijzondere waarde zijn.
Deze derde, die als leider van de fusiebesprekingen en -onderhandelingen zal
fungeren, zal moeten worden bijgestaan door de accountants die bij de belang­
hebbende ondernemingen in functie zijn. Deze bijstand betreft in de eerste plaats

mab

blz. 240

de verschaffing van gegevens, welke de leider van de fusiebesprekingen nodig
heeft om tot een oordeel omtrent de doelmatigheid van de fusie te komen. Hij zal
moeten aangeven, welke gegevens hij nodig heeft.
Daarenboven zullen de accountants, die hun goedkeuring moeten hechten aan
de voor dat doel verstrekte gegevens, zich moeten inlaten met de vraag of met
deze gegevens kan worden volstaan. Het kan zijn, dat de gevraagde gegevens,
hoewel zij op zichzelf juist zijn en een letterlijke beantwoording van het gevraagde
vormen, in het kader van het doel, waarvoor deze gegevens worden gebruikt
onvoldoende zijn. In dit geval zullen de accountants het initiatief dienen te nemen
tot het verstrekken van aanvullende gegevens. Het is duidelijk, dat een goed con­
tact en een openhartige gedachtenwisseling met de leider van de fusiebesprekingen
noodzakelijk is.
 Het kan voorkomen, dat degene, die als fusie-intermediair optreedt, de bijstand
verkiest van een openbaar accountant, die niet in functie is bij een der belang­
hebbende partijen. N aar mijn oordeel verandert dit niets aan de verplichtingen
van de accountants, die omtrent de gegevens betreffende de belanghebbende par­
tijen oordelen ten behoeve van degene, die als fusie-intermediair fungeert. In het
hiervoren bedoelde contact zal de accountant, die het fusie-intermediair zich
heeft geassumeerd een belangrijke rol kunnen spelen.
Ook ziet men wel dat belanghebbenden een openbaar accountant, die bij geen
van de betrokken ondernemingen fungeert, verzoeken om de besprekingen en de
onderhandelingen te leiden. Deze accountant draagt dan in optima forma de
verantwoordelijkheid voor de doelmatigheid van de fusie, welke onder zijn leiding
tot stand komt. Zijn onderzoek zal zich moeten richten op alle aspecten van de
toekomstige, door de fusie eventueel tot stand te brengen onderneming(en). Bij
dit onderzoek kan hij de voorlichting van belanghebbende partijen verkrijgen
en kan hij op basis der van de verschillende partijen ontvangen voorlichting de
gedachtenwisseling tussen de partijen tot stand brengen. In deze gedachten­
wisseling kan hij menige nadere aanwijzing krijgen omtrent hetgeen voor zijn
oordeel van belang kan zijn. Maar voor het uiteindelijke oordeel, hetwelk de
strekking zal moeten hebben van een advies aan belanghebbenden omtrent het
al dan niet tot stand brengen van de fusie, draagt hij de verantwoordelijkheid.
 Tot de punten van de grootste betekenis voor het oordeel over een overwogen
fusie, behoort de structuur van de hoogste leiding van de onderneming, welke
door de fusie ontstaan zal. Het moge vreemd schijnen, dat bescuurderen der
belanghebbende ondernemingen zich lang niet altijd bewust zijn van de noodzaak
op dat punt geen onzekerheid te aanvaarden. Bij dit vraagstuk zijn de bestuurders
persoonlijk vaak meer rechtstreeks betrokken dan bij de mutaties in de eigendom,
welke door de fusie zullen optreden.
Het is begrijpelijk dat het krachtige accent van het persoonlijk belang de
objectiviteit van het oordeel der bestuurders in gevaar brengt. Bovendien ver­
dient het vermelding dat de bestuurders, juist omdat zij als ondernemers er
normaliter op uit zijn, althans er aan gewend zijn, om de onzekerheden tegemoet
te treden, en daaruit voordelen te behalen, niet altijd zo erg geneigd zijn onzeker­
heid op het gebied der verhoudingen in de toekomstige leiding als bijzonder na­
delig te beschouwen.
Maar als in de door fusie tot stand gebrachte onderneming de eenheid van
leiding zoek is, en de machtsstrijd der bestuurders gaat beginnen, dan zal de fusie

mab

blz. 241

gemeenlijk achteraf als ondoelmatig moeten worden beschouwd. Daarom moet
er op dit punt, zoals trouwens op vele andere, klaarheid bestaan, alvorens op
verantwoorde wijze tot fusie kan worden besloten.
Tot nu toe ben ik voorbijgegaan aan de omstandigheid, dat één (of meer) van
de fusie-partijen niet door een accountant, lid van het N.I.v.A. of van de V.A.G.A.
 wordt gecontroleerd. Ten opzichte van die fusie-partij(en) zal dan een accoun­
tantsonderzoek tot stand moeten worden gebracht met een oordeel over de over­
wogen fusie als doelstelling. D at onderzoek zal zich over alle gegevens van be­
tekenis voor het fusie-besluit moeten uitstrekken en het zal met betrekking tot
deze gegevens de voor het doel noodzakelijke zekerheid moeten geven. Gemeen­
lijk zal een dergelijk onderzoek omvangrijk en daarom tijdrovend zijn.
Het spreekt vanzelf, zeker voor de beroepsgenoot, dat noch het onderzoek met
bijzondere doelstelling hiervoren bedoeld, noch het in verband met de fusie naast
de controle van de jaarrekening toegepaste aanvullende onderzoek, waarvan
eerder is gesproken, alle onzekerheid ter zake van de gegevens, waarop het fusiebesluit wordt gebaseerd, kan wegnemen.
Omdat een fusie bijkans altijd een gebeurtenis is, welke niet meer ongedaan kan
worden gemaakt, is het opmerkelijk, dat garanties, welke b.v. bij overneming van
bedrijven nogal eens worden gehanteerd, bij fusies niet vaak schijnen voor te
komen.
Ten slotte moet nog worden stilgestaan bij de complicaties, die zich kunnen
voordoen, indien een fusie wordt overwogen door twee (of meer) ondernemingen,
bij welke dezelfde accountant in de algemene functie werkzaam is. Deze situatie
zal zich niet kunnen voordoen, indien de belangen van de ondernemingen reeds
voordien elkaar zodanig raken, dat de vervulling van de algemene functie door
eenzelfde persoon terughouding in het adviserend aspect zou impliceren. De aan­
vaarding van de functie bij die ondernemingen zou reeds toen als ondoelmatig
moeten zijn beschouwd. In de accountantskantoren met verschillende partners
kan de werkverdeling tussen de partners de mogelijkheid bieden die bezwaren te
ondervangen.
 Indien ondernemingen, welke een fusie overwegen, dezelfde accountant hebben,
zullen sommige problemen eenvoudiger kunnen zijn. Ik noem daarvan in het
algemeen de coördinatie der gegevens en in het bijzonder de persoonlijke aspecten
van de samenvoeging der leidende organen. Maar in het advies ten behoeve van
het subjectieve belang der beide (of meerdere) partijen kan een moeilijkheid ge­
legen zijn. Het is reeds denkbaar, dat belanghebbenden zich terughouden in het
vragen van advies op grond van hun enger eigen belang, hetgeen een nadeel kan
zijn.
De accountant zal eraan indachtig moeten zijn, dat zijn geheimhoudingsplicht
ten behoeve van ieder zijner cliënten niet wordt geschonden. Hij moet zich over­
tuigd houden, dat alle mededelingen, die hij aan welke der belanghebbenden zal
doen, een uitvloeisel moet zijn van de opdracht, die hem is gegeven. In het aan­
geduide geval zal die opdracht met de voortschrijding der fusie-onderhandelingen
van inhoud veranderen. Dat moet om misverstanden van belanghebbenden te
voorkomen dan ook duidelijk door hen worden aangegeven.
Maar het punt dat de meeste aandacht en zorg in zulk een geval vraagt, is de
onbevangenheid. De verhouding van de accountant tot ieder der belanghebbenden,
hoezeer formeel gelijk, behoeft niet waarlijk geheel gelijk te zijn. De duur van zijn

mab

blz. 242

fungeren bij elk hunner kan verschillend zijn; de aard der leidende personen kan
van invloed zijn; zelfs misschien het meer of minder succes in het adviseren.
Wanneer de accountant zou kunnen voorzien, dat hier voor hem gevaren dreigen
zou hij moeten overwegen de belanghebbenden te adviseren de bijstand van een
beroepsgenoot te vragen.
 De aandelenruil; de ruilvoet
In het overgrote merendeel der gevallen, zal het technisch middel tot het formeel
tot stand brengen van de fusie bestaan in de ruil van aandelen. Hierdoor ontstaat
immers de eigendomsvermenging en daarmee het op een gelijk doel richten van
de belangen van de eigendom van de samengesmolten ondernemingen.
Er liggen interessante vragen op het gebied van de mate, waarin de aandelenruil
moet zijn tot stand gekomen, wil er sprake zijn van een doelmatige fusie. In het
bijzonder kan hierbij de positie van minderheidsaandeelhouders een omstreden
punt zijn. Niet alleen zullen deze minderheidsaandeelhouders afhankelijk zijn van
het winstbestemmingsbeleid, hetwelk door de meerderheid i.c. de moedermaat­
schappij zal worden gevoerd, maar tevens ontstaat het probleem van de prijs voor
leveranties aan of door de dochtermaatschappij met het minderheidsbelang. Wan­
neer in deze prijsbepaling de moedermaatschappij de zeggensmacht heeft, is er
sprake van een ondoelmatige machtsstructuur. Bij misbruik kan voor de accoun­
tant, controleur van de dochtermaatschappij met minderheidsbelang, een ver­
hindering ontstaan om de jaarrekening goed te keuren.
De ruilvoet van de aandelen vormt een interessant verschijnsel, in verband
waarmee men ook herhaaldelijk de accountant hoort noemen. Het is niet mijn
bedoeling hier uitvoerig op het waarderingsvraagstuk in te gaan, omdat anderen
hieraan reeds aandacht hebben besteed. Ik wijs in dit verband op de inleiding van
H. C. Treffers voor de accountantsdag 1958, in het bijzonder op paragraaf 4
hiervan, en op de inleiding van Prof. G. Diephuis voor de accountantsdag 1962,
in het bijzonder voor wat betreft de onderdelen: „Verdeling voordelen” en
„Kapitalisatie” . Ik beperk mij tot enkele punten, die ik gaarne in verband met
het fusie-verschijnsel releveer.
 De ruilvoet als vergelijkende waardering van aandelen moet mede gebaseerd
zijn op toekomstverwachtingen. Mitsdien komen er zeer verschillende uitkomsten
van zulke waarderingen voor. Met name spelen, niet ten onrechte, subjectieve
elementen soms een bepalende rol.
Dergelijke subjectieve oordelen kan men verwachten van belanghebbenden, ook
wel van ondernemers i.c. van de bestuurders, doch niet van accountants. Maar
ooit bij een waardering door accountants, d.w.z. bij een waardering naar objectieve
maatstaven, kunnen in de uitkomsten zeer grote verschillen voorkomen.
In dit verband noem ik de door een fusie te bereiken verbetering van de markt­
positie door overneming van een relatief kleine onderneming, waarvan de waarde
sterk door de z.g. nuisance-value kan worden beïnvloed.
In feite wordt de ruilvoet herhaaldelijk bepaald door de leiders van de onder­
nemingen in het bijzonder bij open naamloze vennootschappen. Men moet aan­
nemen, dat de groep, die ten deze praktisch het bepalende woord spreekt, veelal
niet in sterke mate deel heeft aan de eigendom. Hun oordeel baseren deze bestuur­
ders dan wel mede op door accountants gecontroleerde gegevens maar hoe de
waardering is geschied blijkt, althans naar buiten, niet. Als regel zullen de ge­
bruikte gegevens niet eens alle publiek zijn.
mab

blz. 243

Zo wordt dan de ruilvoet een beleidsbeslissing van de leiding, waarmede de
toekomst wordt ingezet.
In vele gevallen kan een beleidselement aan de bepaling van de ruilvoet daarom
niet worden ontzegd. Omdat de door fusie tot stand gekomen onderneming alleen
dan doelmatig is ontstaan, indien haar waarde groter is dan de som van de waar­
den van de ondernemingen, waaruit ze is samengesteld, kan het ruilvoet-probleem
als volgt in zijn algemeenheid worden benaderd. De samengevoegde onderne­
mingen moeten elk afzonderlijk en op hun eigen merites worden gewaardeerd.
 De hogere waarde, welke door de samenvoeging wordt tot stand gebracht, moet
worden toegerekend aan elk der samengevoegde ondernemingen. Waarderingen
als deze zullen in vele gevallen slechts met aanmerkelijke toleraties kunnen wor­
den verricht. Die toleraties kunnen zó groot zijn, dat de bepaling van de bedoelde
hogere waarde er zo ernstig door wordt gehinderd, dat daarmee het practische
vraagstuk verdwijnt. Maar zo er een taxeerbare hogere waarde in uitzicht staat,
moet worden onder ogen gezien, dat er in beginsel geen rationele grondslag voor
haar toerekening bestaat. Bepaalt men de ruilvoet uit de waarden der afzonderlij­
ke samengevoegde ondernemingen, dan betekent dat, dat de hogere waarde, welke
door de samenvoeging ontstaat verdeeld wordt over de groepen van eigenaren
der samengevoegde ondernemingen in verhouding tot de waarden aan hun af­
zonderlijke eigendom toegekend. Deze toerekening kan als even willekeurig wor­
den aangezien als andere.
Hier moet dan een keuze worden gedaan. Tot op vrij grote hoogte in willekeur.
Het is goed, dat die keuze, meer of minder bewust, door de leiding de facto kan
worden gedaan.
De concentratie van controle-opdracbten door fusies
In een artikel over de accountants en fusies van ondernemingen kan niet buiten
beschouwing blijven een in het bijzonder de openbaar accountant van tijd tot tijd
rakend verschijnsel. De openbaar accountant kan bij doelmatige vervulling van
zijn functie zijn plaats als duurzaam zien. Dit is van algemeen belang, voor zover
de accountant eerst hierdoor kan voldoen aan de hoge eisen, welke een doelmatige
vervulling van zijn functie stelt. Enerzijds door de ontwikkeling van het daarvoor
noodzakelijke, in hoofdzaak personele apparaat, anderzijds omdat slechts duur­
zame bemoeienis kan leiden tot voldoende kennis van de bijzonderheden van een
aantal gevarieerde ondernemingen.
 Daarnaast is dit verschijnsel ook van belang door de gunstige invloed ervan op
de kwaliteit van de beroepsbemoeienis, zolang de vrijheid bestaat de functiever­
vulling te doen beëindigen zodra zij kwalitatief te kort zou schieten.
Herhaaldelijk blijkt nu de fusie van ondernemingen een oorzaak van ver­
andering van accountant te worden. Zoals in de door fusie ontstane onder­
neming de eenheid van leiding gewaarborgd moet zijn, zo acht men ook de eenheid
in de accountantscontrole en in het advies van de zijde van de accountant van
zodanig belang, dat, veelal node, uit de bij de samengevoegde ondernemingen
fungerende accountants een keuze wordt gedaan om de functie voort te zetten.
Het komt mij voor, dat aan deze gedachte in de komende jaren nog wel wat aan­
dacht mag worden besteed.
Het is zeker zó, dat de fusie van ondernemingen, gelijk de groei van onder­
nemingen, tot concentratie van controleopdrachten in het accountantsberoep heeft

mab

blz. 244

geleid. Maar het is niet zeker, dat zulks onder alle omstandigheden rationeel kan
worden geacht. Zeker zal de fusie een voldoende mate van coördinatie van de
accountantscontroles bij de samengevoegde bedrijven noodzakelijk maken. Daar­
naast kan een verdeling van de functie over verschillende functionarissen, t.w.
verschillende accountantskantoren, onder bepaalde omstandigheden voordelen
hebben. De accountant van de moedermaatschappij zal als controleur ten behoeve
van derden (w.o. aandeelhouders) en ten behoeve van de hoogste leiding het geheel
moeten omvatten. Maar de accountantscontrole moet ook dienstbaar zijn aan de
plaatselijke leiding en ook deze leiding moet adviserend worden bijgestaan. Het is
geheel duidelijk, dat er voordelen van decentralisatie van de accountantscontrole
kunnen optreden, zodra er sprake is van taalgrenzen, verschillen in recht (w.o. be­
lastingrecht, maar ook vennootschapsrecht) en andere zó belangrijke verschillen.
 Indien de accountant voor de plaatselijke vestiging „vreemdeling” blijft, moet
met de mogelijkheid worden rekening gehouden, dat zijn functies ten behoeve van
de plaatselijke leiding onvoldoende worden vervuld. Dan kan mogelijk meer
worden bereikt met een accountant fungerend ten behoeve van de plaatselijke
vestiging, wiens werk met dat van de accountant van de moedermaatschappij
goed wordt gecoördineerd, terwijl deze laatste daarop toezicht uitoefent. Hier
ligt in internationaal verband nog een veld, waarin de beroepservaring verder
kan worden ontwikkeld. In het kader van de gemeenschappelijke Europese markt
zal dit noodzakelijk zijn. Maar ook binnen Nederland kunnen zich omstandig­
heden voordoen, welke ontwikkelingen in deze richting de voorkeur zouden kun­
nen doen geven. Ik volsta met in dit verband hier nu slechts aan te duiden: het
behoud van voldoende diversiteit in de praktijk der individuele accountants­
kantoren; bevordering van gunstige kwantitatieve verhoudingen in de openbare
accountantskantoren; ondersteuning van de decentralisatie van de leiding in de
onderzochte ondernemingen; beperking van de gevaren voor de onderzochte
onderneming om al te zeer afhankelijk te worden van zijn accountant.
Wat hier ook van zij, het is nog de vraag, hoe men deze mogelijkheden moet
zien in de eerste tijd na het tot stand komen van de fusie. Dan zullen er vraag­
stukken aan de orde zijn, voor welker doelmatige oplossing gecentraliseerde
controle in het voordeel lijkt. Mogelijk zou in die periode de grondslag voor de
coördinatie in de accountantscontrole kunnen worden gelegd.
mab

blz. 245.
