Gedenkschrift ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan op 18 mei 1917
moeten

werkzaamheid

Deskundigen

hoofd ervan te plaatsen, waren
fout zijn geweest, met
proef te. nemen, omdat

van

een zeer belemmerenden invloed
eenige

ervaring,

om

aan het

er nog niet en het zou een onvergeeflijke

onervarenen, hoe bekwaam overigens ook, een
men daardoor gevaar liep, een zaak in discrediet

te brengen, nog vóórdat zij behoorlijk tot stand was gekomen. Voorts was

corotorotogtortREOEDEOEDEREDEDEEEDEREDEDEDEOEDEDEDER

er

in

de wereld

geen

voldoende

voor

in

der

belanghebbende

organisatie

de eerste

om

planters

wieken

van

„zoon

van

eigen

geleerden

ervaring

dokter”

en

of althans nog

met instellingen, waar-

plaats de noodige continuïteit moest

terwijl eindelijk die planters nog teveel gewoon
de

nog geene,

van wal te steken

19

waren

zijn gewaarborgd,

aan het drijven op

eigen kennis, om

van

de voorlichting

het noodige profijt te kunnen

en te willen

trekken.
Daar was dus, naar TreuB’s

inzicht, een periode van voorbereiding en

overgang noodig, die van de centrale voorlichting uit Buitenzorg zou hebben

te leiden naar een toekomstigen

toestand, waarbij

sprake zou kunnen zijn

van plaatselijke, min of meer zelfstandige proefstations, door belanghebbenden

in het

doel

leven

zou

geroepen

worden

ervaring,

om

en bekostigd.
bereikt,

in de

eenerzijds

bedoelde

anderzijds de planterswereld

mate

Eene periode, waarin

het tweeledige

personen

van

van

te vormen

zelfstandigheid

geleidelijk aan

voldoende

werkzaam

het ontvangen,

te zijn,

waardeeren

en

volgen van voorlichting te gewennen.
Deze gedachtengang

eenmaal

vaststaande,

kwam

het dus erop aan, de

wijze van uitvoering te vinden; het zoeken daarnaar was bij Trrug in goede
handen

en de oplossing spoedig gevonden. Zij bestond daarin, dat hem door

de Regeering

machtiging

werd

verleend,

voegen, die door particulieren werden
hem geheel dezelfde positie innamen

zich

natuuronderzoekers

bezoldigd, maar

toe te

overigens tegenover

als de onder hem dienende ambtenaren.
 Wat tevens wilde zeggen, dat elke inmenging in het werk van die onderzoekers
van

de zijde der bijdragende belanghebbenden

den Directeur van

’s Lands Plantentuin,

geheel was

uitgesloten;

bij

en bij hem alléén, bleef de leiding

van alles berusten. De aan te stellen deskundigen zouden hun wetenschappelijk werk

te Buitenzorg verrichten, daarbij de beschikking hebben

alle, daar

aanwezige

het gebied

der praktijk

onderzoekingen

hulpmiddelen
in staat

worden

gesteld,

de

uitkomsten

hunner

zoo goed mogelijk aan de laatste dienstbaar te maken.
Op dit accoord waren

de theecultuur

over

en voorts door reizen en verblijven in

aankloppen,

spoedig gegadigden

te vinden. Het eerst kwam

die, inzonderheid

bij hare bereiding, met ver-

schillende moeilijkheden had te kampen, die slechts door stelselmatige
onderzoekingen waren op te lossen. Hiervoor werd, onder leiding van vAN
RomBvraH,

een

jong

scheikundige

aangesteld,

werd

vervangen

door Dr. NANNINGA,

nog

welbekend

is en wiens werkzaamheid

de Heer LoHMAN, die later

wiens naam

ook thans in, West-Java

de voorloopster is geweest van

20 rOTSCREDEREREREEDEDERERELELEDEREDEDEDEREDEDEDEDEREREE

die van het tegenwoordige theeproefstation, dat zich onder de leiding van.
Dr. BERNARD in het laatste tiental jaren heeft ontwikkeld tot een instituut,
zonder hetwelk men zich. de theecultuur kwalijk meer kan denken.
Daar kwamen in de tweede plaats de tabaksplanters van Deli, die hun
bedrijf, behalve door andere gevaren, vooral zagen bedreigd door de venijnige
bibitziekte, welke jaarlijks schade berokkende in helaas maar al te
juiste verhouding tot de bedragen, waarmede de Heeren ter Oostkust van
Sumatra

plegen te rekenen.
plantkundige

stelde

Dr.
 noodig

vAN

en

het

BREDA

DE

Voor de bestudeering van die ziekte was een
geluk

wilde,

dat

zich

daarvoor

beschikbaar

HAAN, die reeds sedert een paar jaar in Indië

aanwezig was en zich tot dusverre vooral in de suikercultuur had bewogen,
maar ook meermalen

met de tabakscultuur in Midden-Java in aanraking was

geweest.
kwam

Zoodoende

hij niet als een vreemde

planten te staan, en dat hij voorheen

tegenover de tabaks-

zijn oogen goed den kost had gegeven,

mocht

wel blijken uit het feit, dat hij den planters in Deli weldra een
aantal aanwijzingen wist te geven, die hun kweekerijen vrijwel radicaal
van het schuldige schimmelplantje bevrijdden.
 Dit

resultaat sloeg in bij de licht ontvlambare Delianen en zoo zij in

den beginne den „doktor bibit” wel eens met een schuin oog hadden aangezien, er zou geen jaar verloopen, of zij zouden hem, na afloop eener voordracht over de overwonnen

Phytophthora, in triomf ronddragen en spoedig

daarop met verhoogd salaris naar Europa dirigeeren om daar hulp te zoeken
voor de oplossing van vraagstukken

op scheikundig gebied. Wie thans het

monumentale gebouw van het Deli-Proefstation te Medan aanschouwt, waarin
een

geheele

staf

van

andere gevolgtrekking

van

het

dan

bij eenig ander

vertrouwen,

deskundigen

werkzaam

maken, dan dat men

in wetenschappelijke
proefstation, dewijl

onbevangenheid

verwijt

van

van

imperialisme,

hem daarbij volkomen

Trevs’s
van

koud; de

welgeen

het hier heeft gebracht tot

volledig bevredigende werking,

der Delische instelling de juistheid aan

van den hierboven geschetsten gedachtengang

en

daaruit

voorlichting gesteld. En meer

men

volledige zelfstandigheid, gepaard met even
toont de ontwikkelingsgeschiedenis

is, kan

er tot heden geen berouw heeft

en bevestigt zij de helderheid

inzichten. Het meermalen
alles

onder

geschiedenis

zich

te willen

heeft

trouwens

uitgesproken
houden,

liet

geleerd, dat

hij zich nooit verzette tegen afscheiding of tegen het verleenen van meerdere

zelfstandigheid, mits hij het oogenblik daartoe maar gekomen achtte.
 Een

derde

instelling op de basis der „semi-ambtelijkheid’ kwam een

cotocnroromotormtorrRtRrttRtRrREREREREREREREREDEDED

jaar

later,

in

programma,

1894,

doch

tot

stand;

allerlei

zij stond

tegenspoed

al meer

21

dan drie jaar op het

trad aan de uitvoering der plannen

in den weg. Reeds in 1890 toch had TreuB den Utrechtschen

Hoogleeraar

Husrecur, die een wetenschappelijke verzamelreis in Indië maakte, gesproken
over de wenschelijkheid,
inzonderheid
van

bij de vele vraagstukken

op dat der plantenziekten,

dierkundigen

aard,

op verschillend

te beschikken

bij welke gelegenheid

over

Hugrecur

gebied,

voorlichting

zijn toenmaligen

leerling, schrijver dezer bladzijden, voor de vervulling eener eventueele
betrekking had aanbevolen. Deze kwam eindelijk tot stand door de samenwerking van

culturen

verschillende

van

waarvoor

koffie

en

banken

en instellingen,

suiker betrokken

zij was ingesteld, waren

waren,

nog maar

Gouvernements-betrekking

leerde,

de Regeering zelve in zóó ruime mate
van

adviezen

moeilijk

aanging,
doen betalen.
de

op

omgezet.
dierkundig

onkosten

Met die omzetting was

daarvan

ten aanzien

nog

Want

toen zij

de praktijk ervan

van de gelegenheid

gebied

bij de

doch van de vijf jaren,

ruim drie verloopen,

in een

inwinnen

werd

die hoofdzakelijk

gebruik

maakte,

tot het
dat het

langer door particulieren te

der zoölogische wetenschap tevens

de grondslag gelegd voor de continuïteit, die voor haar verdere ontwikkeling
hier te lande onontbeerlijk was. Daarbij bleek het al spoedig, dat, inzonderheid
wat de hoogere dieren aangaat, de bestudeering van de beteekenis van de
verschillende

vormen

in de huishouding

zonder

dat

tevens

een

daarin

ligt de eerste aanleiding voor de oprichting van het Zoölogisch

Museum.
 Met

omstandigheid,
hadden
bedrag
van

waardeering

zij hier

dezelfde banken

aan

de

nog eens melding gemaakt van

de

en instellingen, die in 1894

totstandkoming

der

eerste

dierkundige

in 1899 voor de oprichting van dat Museum een zóó aanzienlijk

hebben

het

der natuur niet wel mogelijk was,

verzameling ervan werd aangelegd en

dat nagenoeg

samengewerkt

betrekking,

algemeene

geschonken,

kostende

dat

de Regeering slechts een

erbij had te leggen om het gebouw

derde gedeelte

te doen verrijzen,

dat thans nog dienst doet, zij het ook, dat in den loop der jaren drie groote,
achterwaarts

gerichte

jaren

de

kwam

verzamelingen

bijbouwingen

inrichting

van

zijn tot stand gekomen.
dit Museum

en

het

In de eerste

bijeenbrengen

der

geheel voor rekening van den éénen dierkundige, waarover

's Lands Plantentuin beschikte, die tevens het onderzoek der plantenziekten
had te verrichten, alle andere, zich op dierkundig gebied voordoende zaken
had

te

behandelen

opgerichte

en

in

Landbouwschool

1903

ook

(waarover

nog

de

leiding

hieronder

kreeg van de toen

nader),

zoodat

eenige

22 COLELELELELEDEREDERELEDEDEREDELERERDERERENEREDERERERES

assistentie

meer

en

meer

noodzakelijk

langzaam

tempo gaan.
 neerden

Majoor

van

en

en

groot succes,

ziel,

toegelegd

met

Die hulp werd
het Indische

bleek,

wilde

de zaak niet in te

in 1905 gevonden

leger Ouwens,

die zich

in den gepensiosedert met hart

op de uitbreiding der verzamelingen

en, behalve reeds bekende

diervormen,

heeft

ook nog veel onbekends

uit de rijke fauna van Insulinde voor den dag wist te brengen. Krachtige
en

niet,„genoeg

Regeering

te waardeeren

ondervonden,

hulp werd daarbij steeds van de zijde der

die nooit geaarzeld heeft, voor het verzamelwerk

de noodige fondsen ter beschikking te stellen; zoo bijv. voor het toevoegen

van

inlandsche verzamelaars aan de talrijke exploratie-detachementen van
hebben tal van afzonderlijke personen

het laatste tiental jaren. Bovendien
het

hunne

hoogere

gedaan

dieren

tot verrijking

betreft,

al een

der collecties, die thans, vooral wat de
vrij volledig

beeld geven van hetgeen in

deze kolonie is te vinden.
Wij

mogen

dit overzicht

tweede,

zevenjarige,

zonder

te

hebben

Teysmannia,

van

Indische
melding

stand

kwamen,

gemaakt

van

het

maandelijksche

opgericht

den Hortulanus

Wel had ’sLands Plantentuin
van

die gedurende

tot

dat in 1890 werd

onder de redactie van
verschenen

de hoofdzaken,

periode

TrreuB’s

niet besluiten
tijdschrift

en lange jaren heeft gestaan

WrI1eMman.
zijn Annales,

zuiver wetenschappelijken

waarin

aard; zijn

verhandelingen

Mededeelingen,

waarin gang en uitkomsten

van speciale, met het oog op de praktijk inge-

stelde

onderzoekingen

een

benden

werden

voor

neergelegd;

zijn

droeg

en

dus

niet

tot

echter

ontbrak,

was

een orgaau,

ren

belangstellende
de

uiteraard

alledaagsche

buitenaf
resultaten

lectuur

praktijk,

die nog niet dadelijk voor opname

Het

zich

naarmate

laat

kon worden

en tevens tot het geven

aan

kwamen

kring van

van

loopende

hooren,

dit

gemis

des

Wat

met iede-

ten

bate der

in de Mededeelingen

minder geschikt waren.
dat

gerekend.
 van de noodige be-

onderzoekingen

of daarvoor

in het algemeen

belangheb-

dat een officieel karakter

dat kon dienen tot verbinding

kendheid

aanmerking

beperkten

Jaarboek,

te sterker werd

in

gevoeld,

de belangstelling in ’s Lands Plantentuin toenam

en de relaties der inrichting met de praktijk veelvuldiger en nauwer werden.
Op zeer gelukkige
is in dit gemis

wijze — de uitkomst heeft het afdoende bewezen —

voorzien

door de oprichting van een tijdschrift, dat zeer

populair gestelde opstellen bevatte over allerlei onderwerpen
van

landbouw,

planten-

en

bloementeelt,

op het gebied

natuurlijke geschiedenis in het

GERE

RER

cororoentnentncnTREN

EREREEEERERED

algemeen,

kortom

gemeen

ontwikkelden

alles,

waarvan

men

mocht

lezer in Nederlandsch

aannemen,

Indië

en tevens kon dienen als een min of meer
me van onderzoekingen als bovenbedoeld.
23

dat het den al-

belang zou

officieel orgaan

inboezemen,

voor de opna-

Vooral in de eerste twintig jaren van zijn bestaan, toen men nog niet
was

gekomen

tot de huidige en nog steeds toenemende

publicaties,

heeft

bladert

met genoegen

van

nog

Teysmannia

in die oudere

allerlei gegevens bevatten
Zijn

karakter

heeft

den

loop der omstandigheden

ter

hand,

niet

alleen

maar

ook

om

de

Buitenzorgsche
riemen,

dan

wanneer

men

om

bewezen.
deelen, die een grooten

der

Men

voorraad

en kan zich daarbij gereedelijk voorstellen,

dat het zich steeds in een grooten kring van

verheugen.
differentiatie

voortreffelijke diensten

belangstellende

lezers mocht

zieh natuurlijk in de laatste jaren onder

veranderd,

maar

men

neemt het nog gaarne

zijn,

ook

thans nog belangwekkenden

herinneringen,

die

het

bij ons,

ouderen

inhoud,

in de groote

werkplaats, opwekt aan de jaren, waarin met zooveel minder
heden,

werd geroeid en om de voldoening,

dat geesteskind

die men

uit oude dagen nog in gezonden

smaakt,
lijve vóór

zich ziet.
DERDE

PERIODE;

1896 TOT 1902.
 In het voorjaar van 1895 werd van medische zijde voor TreuB een
verlof naar Europa wenschelijk geacht. Hoewel hij zelf, met het

tweede
oog

op zijn plannen, dat verlof liever een paar jaar had uitgesteld,
vertrok hij begin van April naar het moederland met recht veel illusies ten
aanzien van hetgeen hij daar hoopte tot stand te brengen. Daarin is hij
gelukkig niet teleurgesteld.
Een

van zijn eerste schreden in Holland was gericht naar de woning
zijn tijdgenoot Dr. Boervace, Onderdirecteur van ’s Rijks Herbarium

van

te Leiden,

die

reeds

Buitenzorgfonds

in

1888 als eerste bezoeker voor rekening van het

vier maanden

in Indië had vertoefd. Het ging om de

vervulling der betrekking van Adjunct-Directeur

die

tijdelijk

jaar aan
moest

was

Burok

worden

tot Adviseur

opengevallen

van ’s Lands Plantentuin,

door het, in 1892 voor den tijd van twee

verleend

ziekteverlof naar Europa,

vervuld,

aangezien

voor

BurcK

maar thans voor vast

na zijn terugkeer was benoemd

de Gouvernements-koffiecultuur.
Reeds

uit Indië had

TreuB een poging gedaan, om BoerLace tot het aanvaarden van het AdjunctDirecteurschap

te bewegen,

doch

deze

had gemeend,

voor die aanbieding

24 GOEDEREEDE

EREDEREDERELEDEDENEDELENEDEREDEREDERERELELER

te moeten bedanken.
Het lag echter niet in TrevB’s lijn de zaak hierbij
te laten; er viel allicht nog een poging te wagen.
En wat een brief niet
had vermogen

uit te werken, bleek bij een persoonlijk bezoek bereikbaar:

BoerLAGE nam ditmaal het aanbod aan.
 Reeds in het vroege voorjaar van 1896 zien wij hem hier arriveeren
en

toen

een

paar

maanden

later den inmiddels teruggekeerden

door zijn personeel een welkomstmaaltijd
welkome

gelegenheid,

een hartelijk welkom
moeten

aanzien,

Chef was

zijn mede-aangezeten,

ouden

vriend en studiegenoot

in de tropen toe te roepen. Had hij met leede oogen

dat het Herbarium

gebleven,

Directeur

werd aangeboden, vond deze een

zijn vreugde

zoovele jaren zonder leiding van een

was

dubbel groot, nu hij BoerLAGE

als

zoodanig mocht begroeten, een der eersten onder de Hollandsche systematici,
die ook

op het gebied

der

flora

van

Nederlandsch

Indië reeds algemeen

bekend was, „iemand, dien ik liever dan ieder ander deze plaats zie innemen,

Yoiseau bleu de mes

rêves”!

Helaas mocht de vervulling van

dien droom

De taak, die BorerLaar op zich had genomen
toewijding

heeft

aangevat,

heeft

kunnen

vervullen.
nomen

met den toenmaligen

hij slechts voor een zeer klein gedeelte

Op een botanische

den 25sten Augustus

maar weinige jaren duren.
en die hij, met de hem eigen

studiereis naar de Molukken,

Assistent-Hortulanus

Smiru, kwam

onder-

BOERLAGE

1900 na een korte, doch plotseling ernstig verloopende

ziekte te overlijden. In het stille Ternate rust thans het stoffelijk overschot
van

den

dingen

man,
werden

van

wien

verwacht

voor de flora dezer gewesten
en

twijfel ten volle zou hebben

die

aan

die

nog vele en groote

verwachtingen

zonder

eenigen

beantwoord.
TreuB’s verdere verrichtingen gedurende zijn verlofjaar lagen voor een
aanzienlijk

deel op dat, met

samenwerking

met

zooveel

bijzondere

succes

personen

en

door hem

betreden

instellingen,

gebied

der

waarbij het hem

mocht blijken, dat ook voor zaken, die geen rechtstreeksch verband hielden
met practische aangelegenheden, de belangstelling in Holland meer en meer

begon te ontwaken.
 Op welsprekende

wijze openbaarde. deze belangstelling

zich in het bijeenbrengen van gelden, waardoor een reeks van werken over
de Flora van Buitenzorg en omstreken
geven.
Daaraan

tijdelijke

bestond

bezoekers,

reeds

lang

kon worden samengesteld en uitge-

behoefte,

zooals

niet alleen

door de

maar ook door de alhier vast geplaatste natuuronder-

zoekers dikwijls op lastige wijze werd gevoeld. Het was hierbij niet de
bedoeling, volkomen afgewerkte monographieën te verkrijgen; daaraan viel

ea 25
destijds,

valt

voor

een deel

zelfs heden nog niet te denken. Hoofdzaak
over voorloopige flora’s, voldoende voor

was, de beschikking te hebben
een snelle en algemeene

planten

oriënteering,

Hier vallen, met groote waardeering,
SCHIFFNER,

PENZIG,

DE

een

gebied

aan

bepaald

tenzorg

De

hebben

systematici

senschaftliche
heid

terwijl in de eerste plaats de lagere

voor deze wijze van behandeling in aanmerking

van

WILDEMAN,

het

FLEISCHER

medegewerkt.
werden gebracht.
te noemen van RACIBORSKI,
en

tot stand komen

op dit gebied

BERNARD,

dezer

die

Flora

ieder

op

van Bui-

Met de hoogere planten vlotte het minder.
streefden volgens TreuB

Vollkommenheit’”,

het gezegde:

de namen

waren

teveel naar

„wis-

te weinig indachtig aan de waar-

bis dat, qui cito dat. Een afgerond

geheel kwam

daardoor niet tot stand; het is feitelijk eerst gegeven, geheel afgescheiden
van

de

oude

Flora,

in de Excursionsflora

von

Java,

in de

jaren 1911 en 1912 verschenen van de hand van Dr. Koorpers, terwijl
pas in den allerlaatsten tijd een verdere bijdrage in dezelfde richting werd
geleverd door Dr. Borpinau, in zijne
streken

van

Java.
voor

de

Orchideeën,

en

Omstreken

Een

Zakflora

voor

uitzondering moet

de Landbouw-

echter

worden

die, met uitbreiding van het areaal

tot geheel Java, êen voortreffelijke bewerking

in de monographie van Dr. J. J. Smrre: Die Orchideën
waaraan

derlijk
aan

een

uitvoerige atlas is toegegevoegd.
 plantkundige,

een

groot

werk

von

Ook

in andere
ontvangen.
door

de

Phanerogamen

van Java, bestaat gegronde
dan

richting mocht TreuB tastbare bewijzen van waarBibliotheek, die zich snel uitbreidde, zoowel

De

aankoop, als ook en vooral door ruiling van edita met andere instel-

het

niet meer onder te brengen in de beide kamers

Herbariumgebouw,

tamelijk

onveilig

durven

verwachten,

sympathie

voor

waarin

onderkomen

zij tot

had gevonden.
werd blijde werkelijkheid:

zijn streven

te bestaan, om

dusverre
En

een

Verreweg

gang van

en

er bleek in Holland genoeg
door milde bijdragen de opOok hier lag de relatie

de praktijk niet dadelijk voor de hand; reden te meer

zich over een zoo voorspoedigen

bekrompen

wat hij nauwelijks had

richting van een nieuw gebouw mogelijk te maken!
met

maar

niet te lang meer op zich zal laten wachten.
lingen, was langzamerhand

van

Java,

den Heer C. A, BAckKER, met kracht wordt gewerkt
over

volledigen vorm,

deering

vonden

Nu echter door een afzon-

hoop, dat een publicatie, als door TrevuB reeds in 1895 bedoeld,
in meer

gemaakt

Buitenzorg

zaken

voor hem, om

te verheugen.
het belangrijkste, dat TreuB tijdens zijn tweede verblijf in

26 ror

EEEDEEDELEREDEDERERELEDEDELR

Europa met onmiddellijke

betrekking tot den kolonialen landbouw tot stand

bracht,

is de

van

gaande

van

oprichting
een

voorloopige

het Proefstation
commissie

zijn initiatief te Amsterdam

had gevormd

Vereeniging

tot

verbetering

cultuur

nog

een

nam

toen

voor

Koffie,

van belanghebbenden,

uit-

die zich op

en weldra werd omgezet in de

van

de koffiecultuur.
Die

veel belangrijker positie in, dan een tien- tot

vijftiental jaren later het geval zou zijn, en op haar gebied was nog schier
alles te doen. Het mocht

Treur

nieuw

proefstation

te verbinden,

vroeger

vele

aan

halve

jaren

geen

gelukken,
t.w.
 twee bekende

den scheikundige

de suikercultuur

vreemdeling

op

Java,

en

mannen

geweest en der-

den plantkundige

Dr. ZIMMERMANN,

Hoogleeraar

te Berlijn, die als natuuronderzoeker

grooten

naam

had.
goede

scheepje

van

werd

komsten

van

ZIMMERMANN

geleid, worden
teruggang

van

tegenhouden

laatsten

van

zijn kennis verbaasden,

hebben

in menig opzicht

der cultuur konden
en

het

van

het Landbouwkundig

het

vaandel

heden

een

getrouw,

en hem in het einde van

karakter

die

vooral

KrAMmers

verkreeg;

een

reeds

wankele

gezondheid

nam.
het wederopleven

Van

aanplanten

want

bleef

der

reeds

daartoe

Robusta-koffie,

in

1909

de

oprichting

van

den

in dien tijd nog op zijn credit-

en het was niet dan met groot leedwezen,

medemaken,

daarentegen

in latere jaren voor de koffiecultuur

zulk een belangrijke rol zou spelen, kwam

algemeen

dat

om aldaar op te treden als leider

Instituut te Amani.
gouvernementeel

afscheid

uit-

Maar den

in 1901 gehoor gaf aan een roepstem,

zijde
kring

geraadpleegd.
ook, toen het later onder den druk der omstandig-

te Bangelan,

lang

en de onder-

tot vruchtbare

een niet gering deel aan dezen

zijde tot hem kwam,

naar Oost-Afrika deed vertrekken,

Proeftuin

geweest;

zij uit den aard der zaak geen

is voor

te wijten, dat ZIMMERMANN

die van vaderlandsche
jaar

reeds een
het nieuwe

reis is niet onvoorspoedig

ook thans nog menigmaal

algemeenen
beiden

stak derhalve

weldra de algemeene vraagbaak voor alle koffieplanters,

die zich vaak over den omvang
zoekingen

voorteekenen

wal en ook zijn verdere

want KRAMERsS

die

was verbonden

buitengewoon

Onder

aan het

Dr. Kramers,

dat hij einde 1905, door

genoodzaakt,

van

zijn werk-

der cultuur, gevolg van het

mocht hij slechts het begin nog

maakte

de dood

voor hem

een einde

aan een vroegtijdigen en treurigen levensavond.
 Alles

samengenomen,

der hoogtepunten
bovengenoemde

was

het verlofjaar

van zijn directeurschap
en

nog

vele

1895-1896

voor TrEuB

van ’s Lands Plantentuin.
andere zaken

een
In de

op ongedachte wijze gesteund

moenrnrntntoroerRtsroERrRERIDEDENtEEREREREEEDEREREDEN 27

en

tegemoetgekomen,

op talrijke reizen

tot zelfs in Moskou,

ontvangen

in Holland

en in het buitenland,

en gevierd als een der eersten onder zijn

tijdgenooten, mocht hij de welverdiende voldoening smaken, dat de resultaten
van

zijn werk

wonder

evenredig

derhalve,

dat

waren

aan den geweldigen

omvang

ervan.
Wat

hij, lichamelijk opgefrischt en geestelijk krachtiger

dan ooit, den terugtocht naar Indië met goeden moed

aanvaardde?

Is de derde periode, die met het oogenblik van zijn terugkomst aanbrak,
voor een deel niet anders dan een voortzetting van de tweede, — noodzakelijk
gevolg van het vervroegde verlof —, zij wordt toch in hoofdzaak gekenmerkt

door

de meerdere

expansie van

’s Lands Plantentuin

vroeger slechts incidenteel werd
der inlandsche
Hier

was

vastgegroeid

bevolking.
voorzichtigheid

geboden!

in de overleveringen

ten onrechte met wantrouwen
Europeesche

zijde

als

kant

een

het

Binnenlandsch

wijsheid

elke

Cerberus,
nog

Aan de ééne zijde een bevolking,

van tallooze geslachten en daarbij niet

bezield ten aanzien

verbetering

werd

van alles, dat haar van

aangeprezen.
Aan

Bestuur,

dat

voor

in die dagen

zich

opeischte

grootendeels de pacht der
en maar

al te geneigd was,

van buiten met grimmig gebaar af te weren.
voet te verkrijgen,

den anderen

wien de bewaking van dat gebied was toevertrouwd,

uitsluitend

inmenging

over een gebied, dat

betreden, namelijk dat van den land bouw

vereischte

inderdaad

Hier vasten

een meer dan alledaagsch beleid en

daarbij het volle geduld, waarvan in den aanvang dezer bladzijden sprake was.
 Aan

geen van beide heeft het TreuB ook in deze moeielijke aanontbroken. Na langdurig en nauwgezet overleg, waarvan hij

gelegenheid

zijn naaste

omgeving niet zelden deelgenoot maakte

te hooren, teekende

om

ook háár oordeel

zich de te volgen weg met duidelijkheid voor hem af.
Één ding stond daarbij van den beginne

bij hem

welken

zelf, als in al zijn gevolgen, uit-

aard

sluitend

ook,

had

te komen

zoowel

op

zich

ten laste der gemeenschap

vast: elke maatregel, van
en niet meer, zooals voor-

heen

steeds

geschiedde, ten laste der rechtstreeks

voor

goed

breken

met

het

laten

experimenteeren

en

ten slotte den, aan elk experiment verbonden

risico

te laten

Aan dit stelsel toch moest het in de voornaamste

te

plaats worden

dragen.
geweten, dat de vroegere

andbouwbedrijf,

op

regel

met

voldoende

wantrouwen

hadden

dat

niet

stelsel,

touw

gezet

met

kennis

van

doen

betrokkenen.
de inlandsche

Men had

bevolking zelve te

pogingen tot verbeteringen in haar
de beste

bedoelingen,

maar

in den

zaken, bij de inlandsche bevolking

geboren worden, waarvan

zooeven

sprake

28 COCRCOEDEREDEDEDEDEDE
OEE EDEDEDEDEREDEDEDEDELEDEDEL

was. Bij haar laag ontwikkelingspeil

was het zelfs wenschelijk, de bevolking

zooveel mogelijk buiten de proefnemingen

de appreciatie daarvan

te houden, omdat het haar voor
natuurlijk aan het noodige inzicht ontbrak. Verkeerde

gevolgtrekkingen worden zoo gemakkelijk gemaakt en de uitvloeisels daarvan

zijn zoo moeielijk te bestrijden.
Op twee wijzen leek het onder de destijds bestaande
mogelijk,

den

inlandschen

landbouwer

met de noodige

omstandigheden

behoedzaamheid

te

naderen. De eerste was die eener aanvankelijk zwijgende demonstratie; de
tweede voerde over het Binnenlandsch Bestuur zelf, maar over de inlandsche
rangen

ervan, die derhalve

eerst voor de zaak moesten worden voorbereid.
Tweeledig was dus de weg, dien TreuB vóór zich zag.
 timmert,

heeft

veel

eenvoudige

„Wie

aan

grondgedachte,

die

de

eerste

lag,

welker

uitwerking

maar

den

weg
nuttige

stuitte, gebrek aan ervaring
den voorbijganger. Noch

van

een

verwijt

aan

bekijks”

was

methode

hier op twee

feitelijk de

ten

grondslag

groote moeielijkheden

bij den timmerman en onaandoenlijkheid
een, noch den ander kon hier echter

den

treffen; want het eerste was onvermijdelijk, het tweede aan-

geboren.
Onvermijdelijk,

omdat

overal,

een

toch

de noodige

waar

plaatselijke

in Buitenzorg

Cheribon

kan

was

of in Banjoewangi
het

in den

Doch

te trachten,

meest

ervarene

zou worden

moest

in algemeenen

zin

gedemonstreerd,

eerst

opdoen; immers, van hetgeen

gebleken,

mocht

hetzelfde worden

niet

verwacht.
zonder

meer

in

Hier kwam

dus

knel,

de inlandsche

bevolking geheel te laten

dat

men

nu

niet

daaraan

was

niets

experiment,

nemen.
de

ondervinding

proefhoudend

de wenschelijkheid
buiten

zelfs

goede methode

haar gevolgtrekkingen

eenmaal

te doen

en

onder een korenmaat

men

had dus slechts

zooveel mogelijk in de juiste banen te

leiden.
De aangeboren
een

oogenblik

eigenschap der onaandoenlijkheid zou hier feitelijk voor

aan de zaak ten goede komen. Het mocht als een
tijdelijk voordeel worden beschouwd, dat de voorbijganger zich aanvankelijk
weinig zou bekommeren om de vraag, wat eigenlijk de „kompenie” bezielde,
die daar

met

zelfs

hem

vreemde

werkwijzen

Voldoende

zou het zijn, wanneer

hem

zou

leiden

het

laatje kwam

de booze

tot de ontdekking,

het ploeteren was

getogen.
ontwakende

belangstelling

dat met die werkwijzen

meer geld in

dan met het lispelen van een bezweringsformulier

geesten, die hem

kampongrand

aan

een langzaam

begluurden.
uit de waterleiding

of uit de bamboe

tegen

van den

woentergtomrsrgEEREREREOLDEREDEREREREDEDEDEDEREDEDEN

Onder

zoodanige

stratievelden

gemengde

auspiciën

kwamen

ter wereld, aanvankelijk

deelen van Java verspreid.
 in 1899

de demon-

acht in getal, over verschillende

Geheel overeenkomstig

belangstelling van inlandsche

29

de verwachting, was de

zijde in den beginne uiterst gering; ook bleef

ze hier en daar beneden het laagste peil, waarop eenig blijvend nuttig effect

mocht worden
ganger

verwacht.
zijn pikolan

aanvankelijk
algemeen
onder

Maar elders viel het mede.
op

schuchteren

gebruik

bestemd

toevoeging

Dáár zette de voorbij-

weldra voor een oogenblik terzijde, dáár hoorde men,
de vraag,

of het nieuwe

ter
de

Zoo

een

deel

van

het

betere

in grooten getale opzetten.
heeft

wanneer

SAVORNIN

ook

luidde,

beschikking stond, was de schuchterheid spoedig verdwenen en kwamen

en

dat

recept voor

bevestigend

zaadgoed

omwonenden

zelfs,

toon,

was en toen het antwoord

ongeveer
hier,

de helft der velden aan de bedoeling beantwoord

naast

LOEMAN,

dien

van

nog een andere

den
naam

onvermoeiden
mag

worden

zeker die van den thans gepensioneerden Regent van
TIRTAKOESOEMA,
niet genoeg

die door

woord

te waardeeren

en

daad

leider,

Jhr.
genoemd,

Karang Anjar, Raden

aan het streven van

steun heeft verleend.
C. pe

dan is het

Beschouwd

TrreuB een

in het kader

van hun tijd, waren die demonstratievelden zeker het beste middel om van
deskundige

zijde in rechtstreeksche

dat tot dusverre

ongemeen

aanraking te komen

met een bedrijf,

geheel buiten den kring der bemoeiingen

had gelegen en

rijk was bezaaid met de klemmen

en voetangels, waarop

daar-

straks met een enkel woord werd gewezen.
Aanraking
tijd van

van

te verkrijgen

voorbereiding.
van indirecten aard, vereischte

een langeren

Zij zou moeten loopen, zoo was de gedachtengang

TreuB, over de inlandsche

rangen van het Binnenlandsch Bestuur, in

het bijzonder over hen, die door den aard van hen werk dagelijks met de
bevolking

en

ambtenaren
regeling

men

haar
de

in dien

hoofdbedrijf in voeling waren.
 daartoe

noodige

kennis

zin mogelijk ware

had zich dus tot het komende

Den reeds fungeerenden

bij te brengen,

geweest, kwam

gesteld

dat

een

niet verkieselijk voor;

geslacht te wenden.
Dit denkbeeld was overigens niet nieuw en de uitvoering ervan
evenmin, Reeds onder de directie van Scuerrer en tijdens de drie eerste
jaren van Treug’s beheer, was een Landbouwschool aan ’s Lands Plantentuin
verbonden geweest, die zoowel door de Europeesche, als door vele inlandsche
ambtenaren
worden

vóór

bezocht.
de

aanvaarding

SornerreR

had

van
zich

hun
voor

eigenliĳjken
deze

werkkring moest

instelling zelfs zeer veel

30 oct

moeite

gegeven,

zijn voorganger

EREDEREREREREEREREREE

maar

vóórdat TrevB

den tijd kon vinden, het werk van

in deze richting voort te zetten, werd de school, om achteraf

moeielijk te billijken redenen, in 1884 plotseling door een enkele pennestreek
in Holland

van den aardbodem

weggevaagd.
Pogingen

tot wederoprichting

werden meermalen in het werk gesteld, maar bleven steeds zonder resultaat,
totdat

in 1901

de Regeering

over deze aangelegenheid

zelve

nog eens

aan

TreuB

opdroeg, zijn denkbeelden

uitvoerig uiteen

te zetten.
Het kader dezer historische schets laat niet toe, het verloop der zaak
in bijzonderheden
bouwschool

te volgen;

werd

geopend

genoeg

zij, dat in 1903 een tweede

met, in hoofdzaak,

twee

lingen: aanstaande inlandsche bestuursambtenaren

Land-

categoriën van leer-

en jongelieden van Euro-

peeschen huize, de laatsten vooral toegelaten op verzoek van de Malangsche
Vereeniging

van

Koffieplanters,

de

Soekaboemische

Landbouwvereeniging

en de Kamer van Koophandel te Semarang.
Heeft het met de Europeesche leerlingen geen groote vaart geloopen —

voor vruchtbare concurrentie met den bureaustoel bleken de tijden nog niet
rijp —, des te ruimer was in de eerste jaren de toevloed van gediplomeerden
der opleidingscholen voor inlandsche

ambtenaren.
 Hun toch was in uitzicht

gesteld, dat zij bij de opname in ’s lands dienst den voorrang zouden hebben

boven

hun

tijdgenooten,

toezegging,
regeling
aan

die later

is echter

het, destijds

die de Landbouwschool

niet hadden

in een vaste regeling zou worden

nooit

iets gekomen;

haar

op alle Departementen

magang-reglement

bezocht, een

omgezet.
Van die

vaststelling is vastgeknoopt

rondzwervende

dossier over het

en deze vertroebeling der zaak is gebleken, met een

doodvonnis gelijk te staan. {n welke handen het genoemde dossier zich
thans bevindt, is niet van algemeene bekendheid, wél echter, dat de lotgevallen
der eerste
waren,

lichtingen van oud-leerlingen der Landbouwschool

dat aan jongere generaties in steeds toenemende

van dien aard

mate de lust tot

voortzetting hunner opleiding in landbouwkundige richting verging. Daardoor

is het gekomen

tot droogloopen

van

een

kanaal, dat, ware voor goeden

toe- en afvoer gezorgd, een der heilzame verbindingen

tusschen Westersche

had kunnen

blijven

wetenschap en Oostersche praktijk. Zeer zeker zullen,

naarmate het onderwijs aan inlanders zich uitbreidt, meerdere kanalen beschikbaar komen;

vijftien jaar geleden was nog geen ander denkbaar.
Hoewel zij nooit een formeel onderdeel der bemoeienissen van ’s Lands
Plantentuin
van

de

heeft

uitgemaakt,

werkzaamheid

der

moet

hier

toch melding

Vereeniging

tot

worden gemaakt

verbetering

der

„e
N

oeotnmntrrrmIEEREREREDEDER
REDDER OEDEDEDEDEDEDEN

Ooftteelt,
van

opgericht

bij gelegenheid

van het Malangsche

Koffiecongres

1897. Ook hier ging het in hoofdzaak om de belangen van den inlandschen

erfbezitter, wien nog door geen andere
en

31

voorlichting

feitelijk

een

konden

worden

vertakking

van

instelling hier te lande eenige hulp

gegeven.
den

Zoodoende

Plantentuin

in den loop der jaren, met zeer bescheiden

was

die vereeniging

en van hetgeen

middelen

door haar

en zonder veel rucht-

baarheid, is tot stand gebracht, mag de beteekenis niet worden onderschat.
 Vooral

op

plaatsen,

waar

haar

afdeelingen

werkelijk

belangstellende en

gelegd, waarop

later kon worden

zich de zaak aantrok

en ook de vruch-

actieve leden telden, zijn de grondslagen
voortgebouwd,

toen

de

Regeering

tenteelt tot een voorwerp van Staatszorg maakte.
Naast de belangen

bedeelden
heeft

van den inlander, hadden

Indo-Europeaan

hij nagelaten,

voor

ook die van

den minder

steeds

in hooge

mate TreuB’s aandacht. Nooit

deze

categorie

van

ingezetenen

alles te doen,

wat, in zijn ambtelijke hoedanigheid, binnen zijn bereik lag. Zoo heeft hij
aan ’sLands Plantentuin twee gelegenheden tot opleiding in bijzondere
richting

verbonden,

zij de kern

die

hebben

hier niet onvermeld

gevormd, waaruit

mogen

blijven, temeer, daar

de tegenwoordige

Cultuurschool

is

ontstaan.
Meer

en meer

wenschelijkheid
tusschenstand
dat

hier

land-

en

gebied

meer

in de

dat

zich, reeds in het einde van de vorige eeuw, de
voor

de

jongelieden

bestaansgelegenheden

eerste

tuinbouw,

nagenoeg

vermoed,

deed

gevoelen,

plaats het oog werd

inzonderheid

braak,

terwijl

den

hier

bedoelden

geslagen in de richtingen van

de laatste.
van

van

te openen en het laat zich hooren,

Dáár toch lag nog een groot

de te stellen eischen mocht worden

ze niet in al te sterke tegenstelling stonden met den aanleg

der betrokkenen, wien alle zwaardere handenarbeid van huis uit vreemd was.
Als een proef, van welker welslagen men

allerminst zeker was, werd

in het voorjaar van 1900 een opleidingseursus
jaar

zou

voor den tuinbouw

geopend.
Drie

die opleiding duren; na afloop zou men

oordeel

kunnen

vallen

te bereiken. De uitkomst was niet bijster bemoedigend, maar toch
de zaak als mislukt moest beschouwen.
 uitspreken

over

de vraag,

of in deze

dan een

richting iets zou

niet van dien aard, dat men
Dezelfde
opleiding

uitkomst
voor

werd verkregen
den

met een soortgelijken cursus voor

zoogenaamden

en voor opzienersbetrekkingen

kleinen

landbouw

op groote landbouwondernemingen, die ander-

half jaar later, eveneens bij wijze van proef, werd opgericht. Beide zaken werden

32 COCDEDELEDEDEDEDEDEDEDEDEEDELEDERELEREREDERER

derhalve

voortgezet

ten aanzien

volgden,
in de

en

toen

werden
richting

ondergeschikte

ze

en meer

bleek, dat zij convergeerden

die de afgeleverde jongelieden bij voorkeur

zij tot éénen cursus vereenigd. Die bestemming
van

zelfstandige

werkzaamheid,

maar

lag niet

veeleer in die van

betrekkingen, liefst vaste, gelijk de dienst van het Boschwezen

die in zijn lagere rangen

zooals

meer

van de bestemming,

CERES

had aan te bieden

op de bedoelde ondernemingen

en anders

waren

maar minder vaste,

te vinden. Toen dan ook

later de gecombineerde opleidingscursus tot de Cultuurschool werd uitgebreid,
is met dit feit rekening gehouden,
afdeelingen,

voor den landbouw,

Bij

al

wetenschap
De

en reeds dadelijk een splitsing in twee

ééne voor opleiding voor het Boschwezen, en ééne voor opleiding

deze

ingevoerd.
bemoeienissen

verloor

en die der Europeesche

komst

van

BoerLAcE

TreuB

culturen

was

voor

echter

de

belangen

der

niet uit het oog.
 hem

aanleiding

om

naast

de

Annales,

die zich vooral op anatomisch en physiologisch gebied bewogen,

een

eveneens

tweede,

zuiver wetenschappelijk orgaan

te scheppen, hoofd-

zakelijk gewijd aan de vermeerdering onzer kennis der Nederlandsch-Indische
plantenvormen. Het ontving den naam
niet anders bevatten

minder

bekende

dan

Icones

Bogorienses

goed geïllustreerde beschrijvingen

planten uit eigen of uit aangrenzend

en zou

van nieuwe of

gebied, alsmede

uit

den Tuin te Buitenzorg, terwijl de terwijl Chef van het Herbarium meer
in het bijzonder met de zorg ervoor zou belast zijn. Reeds in 1897 verscheen

de.eerste

gewaardeerde

aflevering

van

dit, in botanische kringen dadelijk zeer

werk, dat thans op vier deelen, elk met honderd platen en de

bijbehoorende beschrijvingen, heeft te wijzen, terwijl de uitgave zoo geregeld
mogelijk wordt voortgezet.
Daar was echter nog
noodzakelijk
uit

gebruik

’s Lands

een

tweede

der Hollandsche

Plantentuin

desideratum

taal voor

maakte

den

op dit gebied.
Het

de Mededeelingen
inhoud

dezer

serie voor

buitenlanders moeielijk toegankelijk,

terwijl toch mocht worden aangenomen,

en

ook

dat

van

andere

meermalen

was

landen,

gebleken,

waar men

voor

dien inhoud in de koloniën

met dergelijke onderzoekingen

bij Holland

verre ten achter was, de noodige belangstelling bestond. Nu kon een volledige
vertaling

in een

algemeen

bekende

taal natuurlijk niet worden verlangd,

maar in de bestaande leemte was betrekkelijk gemakkelijk te voorzien door
het geven van Fransche, Duitsche of Engelsche résumé’s, die dan afzonderlijk
waren uit te geven. Uit dezen gedachtengang is geboren het Bulletin

vorntocnrntorotnrnptoEDtRERrDEDEREDEREDEREDEREREDEDED

33

du

de

Jardin

bedoelde

Botanique

samenvattingen,

de

Buitenzorg,

ook openstond

dat

behalve

voor mededeelingen

voor

van anderen

aard, die meer van internationaal, dan specifiek Nederlandsch Indisch belang
werden

geacht.
 algemeene

dat

men

wat

de

Ook

bij den
oplage

‚ dikwijls

dit

Bulletin

belangstelling weten

opzet

betreft;

afzonderlijke

meer beschikbaar

met te groote bescheidenheid
want

nummers

aangevraagd,

en

drukkerij

en

reproductie-ateliers,

van

der

overleden,

echter

nog thans

reeds lang niet

afbeeldingen,
veelbetreurde

hield

gelijken

aan

tred

de uitbreiding der

het hoofd waarvan

J. W. Huysmans

kwam

in 1903 de

te staan. Steeds

uit den aard der zaak de eischen, die aan deze inrichtingen

worden

bijzondere

die

der edita en vooral met die der talrijke daarin voor-

platen

hooger werden

is te werk gegaan,

ook uit dien eersten tijd worden

komende

moesten

plaats in de

en het is zelfs te betreuren,

zijn.
Met de toename

onlangs

heeft zich spoedig een

te veroveren

gesteld

en

voldoening,

het maakte

wanneer

aan

voor TrreugB steeds een punt uit
die eischen

ten volle kon worden

voldaan. Terecht beschouwde

hij het als een zaak van belang, dat men bij zijn

publicaties

gewaad

in onberispelijk

voor

den

dag

kwam

en

met

bijna

kinderlijken trots kon hij den bezoeker hier rondleiden en erop wijzen, dat
men in dit opzicht niet had te lijden van de, vaak zoo belemmerende
afhankelijkheid van anderen.
 De belangrijke
onderzoekingen

uitkomsten,

ten

bate

op verschillend

der Europeesche

reeds werden vermeld, waren

gebied verkregen door de

culturen, die in het voorgaande

voor meerdere takken van het landbouwgroot-

bedrijf, die zich tot nu toe tot lijdelijk aanzien hadden bepaald, een gereede
aanleiding om eveneens met ’s Lands Plantentuin in relatie te treden. Reeds
in Europa had Trevg, in 1895, besprekingen gehouden met belanghebbenden

bij de

tabakscultuur

op Java,

over de wenschelijkheid,

in het bijzonder in de residentie Besoeki,

een nader inzicht te verkrijgen in alle processen,

die zich in de reeds geplukte en in de droogschuren gebrachte tabak afspelen,

waarbij natuurlijk dat der fermentatie het belangrijkste is. Tengevolge hiervan
werden gedurende de jaren 1896 tot 1899 onderzoekingen over dit onderwerp
ingesteld door Dr. J, H. VerNrHour, maar
kwamen
Meer

sche

door diens terugkeer naar Europa

deze niet verder dan het stadium
continuïteit vertoonden

tabak,

RacrBorsKi,

der voorloopige resultaten.
de onderzoekingen

over de Vorstenland-

waarmede

in 1898 een begin werd gemaakt

die

reeds

tevoren

eenigen

tijd met

en wel door Dr.
soortgelijk

werk

in de
8

suikercultuur,

aan het toenmalige

Deze bekwame,
in

1900,

maar

wij

om

proefstation

te Tegal, was bezig geweest.
energieke en opgewekte geleerde verliet echter Java reeds
in zijn vaderland

een hoogleeraarsplaats

te gaan bekleeden,

zijn opvolger het zich niet lang wachten; nog in hetzelfde jaar zagen

Dr.
JeNseN

hier

het Proefstation

arriveeren,
voor

denzelfde,

die

Vorstenlandsche

nu

de leiding heeft van

Tabak

te Klaten, welke

instelling zich in den loop der jaren geheel volgens de, door Trevs gedachte
lijn, tot een nagenoeg
De

laatst

zelfstandig instituut heeft ontwikkeld.
 tot stand gekomen

dezen aard is die geweest,

cultuur

en

bereiding

afdeeling van

's Lands Plantentuin van

welke zich onderzoekingen

ter verbetering van

van indigo ten doel stelde. Zij was de voortzetting,

met steun der Regeering,

van het reeds geruimen

Indigo-proefstation,

dat als kleine, zelfstandige

wereld was gekomen

tijd te Klaten bestaande
instelling

te vroeg ter

en alle nadeelen daarvan ruimschoots had ondervonden.
Nog had de bekwame leiding van haar Directeur, den Heer J. Hazewinkel,
haar

wellicht

de

wereldmarkt,

product,

kunnen

redden,

wanneer

door de concurrentie

zoo benauwend

ware

voorlichting geen reddende

niet de positie van de indigo op

van den kant van het synthetische

geworden.
Hier was door wetenschappelijke

hand meer toe te steken; tegen de paardekrachten

der machines in Europa was de strijd te zwaar, op hoe verdienstelijke
wijze die ook door den Heer Hazewinkel en zijn botanische assistente,
Mej. A. Wilbrink,

nog drie jaar lang is volgehouden.
Ging aldus door ’s werelds loop een oude, voor Midden-Java typische cultuur

als grootbedrijf vrijwel te gronde, een andere zou dra in hare plaats verrijzen
en haar spoedig in beteekenis verre overvleugelen. Reeds begon men, in
de

allerlaatste

leggen

op

het

men

tastte

jaren der vorige eeuw, hier en daar zich met ernst toe te
aanplanten van caoutchouc

daarbij

verbouwen

nog

in

produceerende

gewassen,

maar-

den blinde, zoowel wat de keuze van het te

gewas, als wat de cultuurwijze en de bereiding betrof. Als bij
TreuB te hebben gevoeld, dat de toekomst hier groote
perspectieven verborgen hield en dat men het opgaan van het gordijn niet
beter en sneller kon doen plaats hebben, dan door alle gegevens bij elkaar
te brengen, die met mogelijkheid zouden zijn te vinden.
 Vandaar het uitlokken eener opdracht aan den daartoe aangewezen
onderzoeker, den leider van het Agricultuur-chemisch Laboratorium en
den Cultuurtuin vAN RoMBURGH, zich zooveel doenlijk op Java en in de
Buitenbezittingen op de hoogte te stellen van voorkomen, afkomst en wijze

ingeving

schijnt

crop

van

winning van

tevens,

voor

EREREREREREDEDEDEREDEN35

het product van caoutchouc

zooveel

noodig

en

mogelijk,

leverende

aandacht

planten, en daarbij

te schenken

aan de

vraagpunten, die het vroegere gutta-percha-onderzoek van Burck nog onbeantwoord had gelaten.
Op welke wijze vAN

RoMBURGE

zich van deze opdracht heeft gekweten,

blijkt het best uit diens werk „Caoutchouc en Gutta-percha in NederlandschIndië”, datin 1900 als No. XXXIX
der Mededeelingen
Plantentuin

is verschenen

en

vele

geweest, waaruit iedere belangstellende

jaren

de

uit’s Lands

voornaamste

bron

is

hier te lande zijn gegevens had te

putten. Voor meer wetenschappelijk aangelegden op gelukkige wijze aangevuld
door BoeRLAGE

et de

in zijn „Enumération des végétaux producteurs de Caoutchouc

Getah-pertja

Sumatra,

Borneo,

volledig

overzicht

deren

loop

récoltés

Riouw

par le Dr. P. van RomBureu

het

een
ver

brasiliensis

en

(Bulletin

dans les îles de

van den toenmaligen stand van zaken, uit welker

Hevea

et Java”

No. V), geeft

haar cultuur als verreweg voornaamste

en belangrijkste zouden te voorschijn treden.
Dat
werd

bij het

vergeten,

hoofdzakelijk

het,

onderzoek

van

had

bijzondere

van

een

vAN

Palaqguiwm-soorten,

RoMmBurcH ook de gutta-percha niet
reden.
De

indertijd

door BurckK op zijn reizen bijeengebrachte

dusverre

onder

den

dienst

verschillende

redenen

te brengen

van

het

wenschelijk

kleine proefaanplanting,
te Tjipetir aangelegd

van

materiaal, ressorteerde tot

Boschwezen.
 Het kwam

echter om

voor, haar onder ’s Lands Plantentuin

en

een

aanzienlijke

een

tweeledig

doel

voor. Primo, de moeilijk op scherpe wijze van elkaar

te

onderscheiden

haar

soorten

oeconomische

te
aan

vormen

aanplantingen

dat

het

altijd

nog

en variëteiten

waarde

ken

uitbreiding

dreigende

eraan

grondig te leeren kennen

onderzoeken;
van

en

op

secundo, van de goed geble-

te leggen van
gevaar

te geven. Hierbij zat

zoodanige uitgestrektheid,

uitroeiing

op

de

natuurlijke

groeiplaatsen zooveel mogelijk werd geëlimineerd. Het laat zich dus hooren,
dat

alle

gegevens,

die over deze aangelegenheid

nog waren

te verkrijgen,

een welkome bijdrage zouden vormen tot de uitvoering van de bestaande
uitbreidingsplannen, welke taak zij ook ten volle hebben vervuld. Des te
eerder en gemakkelijker, omdat de algemeene
in handen van vAN RoMmBurGH

leiding van zaken te Tjipetir

zelven werd gelegd, die haar nog bijna drie

jaar heeft gevoerd. Daarna ging zij over op Dr. Tromp pe Haas, die reeds
van

1896 met van RomBurerm had samengewerkt

het Agricultuur-chemisch Laboratorium

opvolgde.
en hem

ook als chef van

36 COLDELELERERLEDELELEDELELEDEEEDEEREDEREREREDERDERERDEDEL

Had

de

hij zich

voorganger

geplaatst

met

zag

voor

vele moeielijkheden
de

oplossing

der

te kampen

vraag,

hoe

gehad, toen
een gewas

te

behandelen,

dat nog nooit in cultuur was geweest en waarvan men weinig

meer

dan

wist,

bereiken,

voor

dat
den

het een boom

was, die een vrij hoogen leeftijd kan

opvolger kwam

nog daarbij het zoeken naar de beste

en meest rationeele wijze van productwinnig en bereiding, die op hare beurt
weer van
echter

grooten invloed

worden

oplossing

is gevonden

van Palagwiwm
hebben

zou blijken op de te volgen cultuurwijze. Het mag

getuigd,

dat

thans

en wanneer

voor

al deze

vragen

een behoorlijke

het kapitaal zich ooit voor de cultuur

zal gaan interesseeren, zal men te Tjipetir zijn licht daarover

op te steken.
 Hoewel

de

totstandkoming

eerst

in

1904

plaats

had,

moet

bij de

bespreking van TreuB’s derde Indische periode reeds melding worden gemaakt

van

het Museum

en

Handelsbotanie,

Informatie-Bureau

waarvoor

de

plannen

nog

voor

Technische-

in dat

tijdperk

en

werden

ontworpen.
Had

men

tot in de laatste jaren van de vorige eeuw hier in Indië tet vrij

groote hardnekkigheid vastgehouden aan de reeds lang gecultiveerde gewassen

en

elke

uitbreiding

daarvan

met nieuwe

cultuurplanten

als min of meer

uit den booze beschouwd,

bij de wisseling van het honderdtal der jaarcijfers

kwam

het zooeven

reeds bij de rubber, een kentering

meermalen

in dergelijke omstandigheden

daarin,

wij

zagen

ten

goede.
Ja, gelijk

nam

de neiging

van

het

plantenrijk

profijt

’'sLands

Plantentuin

letterlijk

om

allerlei mogelijkheden

Daar

die vragen

het

op

meerdere
te

gaat,

wijzen van de natuurlijke rijkdommen

trekken,
overstelpt

plotseling zulk een omvang,
werd

met

vragen

dat

aangaande

op dit gebied.
zich

gedeelte der zaak, maar

niet alleen bepaalden

tot het landbouwkundige

zich veelal ook uitstrekten tot zaken als bereiding,

verpakking, verzending, verdere verwerking der producten enz. konden zij
slechts

ten deele worden

beantwoord;

haar veelvuldigheid wees

echter op

het wenschelijke, dat op dit gebied over meer kennis en, gaandeweg, over
meer

ervaring werd beschikt.
Dientengevolge rijpte bij TrevB het denkbeeld van de oprichting eener

instelling als de zooeven genoemde, waarbij men zich het bekende M use u m

of

Economic

Botany

te Calcutta tot voorbeeld zou hebben te stellen.
 Het lag echter, naar zijn inzicht, niet uitsluitend op den weg der Regeering,
ten deze scheppend op te treden. Zeer zeker waren groote inlandsche belangen

GELDEREN

EREEREDEREDEREREDEDEREDEREDED

37

bij de zaak betrokken; want het was reeds afdoende gebleken bij de behandeling der talrijke aanvragen
werd

aan

kleinere

om

of grootere

inlichtingen,
culturen

dat hier menigmaal

der bevolking,

van

gedacht

wie men

het

geteelde product zou willen opkoopen. Echter zouden ook Europeesche landbouw, nijverheid en handel in niet geringere mate van een dergelijke instelling

en

het door

om

te trachten, hier tot een gecombineerde actie te komen, waarbij het de

haar betreden gebied profiteeren. Er was dus alle aanleiding

meeste aanbeveling

zou verdienen, dat van laatstbedoelde zijde de zaak op

gang

gebracht, terwijl de Regeering dan op zich zou kunnen

zou

worden

nemen,

haar

eerste

helft door Treur, tijdens zijn commissiereis

op

gang

te houden.
Van dit „plan de campagne”

1903,

op alleszins bevredigende

mocht

gelukken,

nu is de

naar Europa in 1902—

wijze ten uitvoer gebracht, daar het hem

voor de stichting van een Museum

en Informatie-bureau

als het bedoelde een bedrag van niet minder dan f 50.000 tot zijn beschikking te zien gesteld. Tegenover

een dergelijk bewijs van belangstelling van
particuliere zijde bleef de Regeering natuurlijk niet achter, zoodat wij het

nieuwe

instituut

reeds

in

1904

zien

verrijzen,

om

echter eerst goed in

werking te treden, nadat het, na allerlei wederwaardigheden en tegenvallers,
in 1905 was gekomen

onder de leiding van den Heer K. Heyne, die.
nog

heden aan het hoofd ervan staat en die aan de hand der bijeengebrachte
verzamelingen zijn bekende werk De nuttige Planten van Nederlandsch-Indië kon samenstellen.
Noch de Plantentuin

zoekingsarbeid
uitbreidingen
gelegenheid

geraakte
en

in engeren zin, noch de wetenschappelijke

bij de

bemoeienissen

voor verschillende

veelheid

en

veelzijdigheid

in de verdrukking.
 reizen, waarvan

onder-

der besproken

Zelfs vond TRrEuB nog

die in 1898 naar Sumatra’s

Oostkust en Ceylon, ondernomen

met den Hortulanus Wi1eman, zeker voor
den Tuin wel een der belangrijkste was. Op wetenschappelijk gebied in
algemeenen zin zijn, in TrevB’s derde Indische periode, zijn onderzoekingen

over

het voorkomen

over het voorkomen

en de rol van blauwzuur in de levende plant en die
van apogamie

bij hoogere planten zeker wel het meest

bekend geworden.
Men

heeft

zich

wel

eens

afgevraagd,

in welken

plannen voor de stichting van een Landbouwdepartement

gekomen.
Een

bepaald

algemeene

en

zeer

vage

tijdstip

is daarvoor

trekken

hebben

moeielijk

tijd bij TreuB de
eigenlijk zijn op-

aan te wijzen; in

zij lang bij hem

bestaan, maar

hij was
der

genoeg

opportunist,

omstandigheden

te

om

laten

de verwezenlijking

afhangen

en genoeg

ervan van den loop
diplomaat,

om

zonder

overijling den goeden tijd ervoor af te wachten. Zeker is echter, dat wij
na zijn terugkeer uit Europa in 1896, den draad der voorbereiding duidelijk
door al zijn verrichtingen zien loopen. De vestiging van den naam van
’s Lands Plantentuin

als wetenschappelijke

instelling had toen reeds plaats

gehad, terwijl de relaties met het Europeesche landbouwgrootbedrijf, tevoren

reeds

in ruime

uitgebreid

van

en

mate aangeknoopt,
geconsolideerd;

aanraking

openstaande
alles

was

ook aan de orde het zoeken

der inlandsche

waarbij

hierboven

wij

Buitenzorgsche

Departement

centrum

geworden

feitelijk

aan

van

oprichting

Tevens om
de

een

stilgestaan.
reeds

Door

dit

tot een soort van

op het oogenblik, waarop Treug, in 1902,

de maatregelen

de

bevolking langs de toen

hebben

de derde maal en ditmaal in commissie,

aldaar, onder meer,

op

kwam

den landbouw

wegen,
het

technisch

voor

met

na dien tijd op allerlei gebied werden

daarna

naar Europa zou gaan, om

te bespreken

formeel

en voor te bereiden,

Departement hadden

die

vooraf te gaan.
