Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
sportterrein (sportveld)

–– lemma Van Dale 1914: terrein waar men de sport beoefenen kan (-)
–– lemma Koenen 1916: terrein voor sport, stuk grond ten dienste van sportliefhebbers (-)
–– lemma Van Dale 1961: terrein waar men de sport beoefenen kan en voor sportwedstrijden (sportveld)
–– lemma Koenen 1966: sportterrein (-)
–– lemma Van Dale 1992: terrein waar men de sport beoefenen kan en voor sportwedstrijden (sportveld)
–– lemma Koenen 1992: - (-)
–– lemma Koenen 2006: - (-)
–– lemma Van Dale 2015: terrein waar men de sport beoefenen kan en voor sportwedstrijden (sportveld
volgens de regels van een sport afgebakend veld, synoniem speelveld)

–– etymologie: De samenstelling sportterrein is opgebouwd uit de delen sport en terrein, en voor het eerst
aangetroffen in 1887. Het leenwoord sport is voor het eerst aangetroffen in 1847 en ontleend aan het
Engelse sport, een verkorting van dysporte, dat zelf ontleend is aan Oudfrans desport ‘vermaak’, bij
het werkwoord (se) desporter ‘zich vermaken’, letterlijk ‘zich afleiden’. Het leenwoord terrein is in de
zeventiende eeuw ontleend aan het Franse terrain ‘stuk grond’ (uit Latijn terrenum ‘akker’, afgeleid
van terra ‘aarde’).
 stad

–– lemma Van Dale 1914: groote verzameling van huizen, ingedeeld in straten, vroeger gewoonlijk door

wallen en grachten omgeven, tegenst. met dorp; (fig.) de menschen die eene stad bewonen; (bijb.)
woonplaats
–– lemma Koenen 1916: gesch. een ommuurde plaats met eigen rechten; thans, tegenstelling van dorp
–– lemma Van Dale 1961: 1. (veroud.) plaats, woonplaats; 2. (hist.) een gewoonlijk ommuurde plaats
die een eigen bestuurs- en rechtskring vormt (volgens een bepaald, aan haar verleend recht, een
privilege), afgescheiden van en in tegenstelling tot het platteland; (thans) grote samenhangende
bebouwing, ingedeeld in straten (in tegenst. met dorp); in econ.-geogr. zin een centrum waarop de
econ. krachten gericht zijn, waar zij samenkomen en vanwaar zij uitgaan
–– lemma Koenen 1966: 1. een uitgebreid samenhangend geheel van huizen en gebouwen, langs
straten, grachten en pleinen; 2. (vroeger) een [door muren en grachten bevestigde] plaats met
eigen rechten en vrijheden; 3. de bewoners; 4. het bestuur, de regering v. e. stad; 5. het grond-, het
rechtsgebied, de jurisdictie
–– lemma Van Dale 1992: 1. (veroud.) plaats, woonplaats; 2. (hist.) een gewoonlijk ommuurde plaats
die een eigen bestuurs- en rechtskring vormt (volgens een bepaald, aan haar verleend recht, een
privilege), afgescheiden van en in tegenstelling tot het platteland; 3. (thans) grote samenhangende
bebouwing, ingedeeld in straten (tgov. dorp); – in economisch-geografische zin een centrum
waarop de economische krachten gericht zijn, waar zij samenkomen en vanwaar zij uitgaan; – als
administratieve eenheid of gebied en (m.n. hist.) als rechtsgebied; 4. (meton.) de mensen die een
plaats als onder 3 genoemd bewonen; 5. (meton.) bestuur van een plaats als onder 3 genoemd
–– lemma Koenen 1992: 1. een uitgebreid samenhangend geheel van huizen en gebouwen, langs
straten, grachten en pleinen; 2. (vroeger) een (door muren en grachten omgeven en versterkte) plaats
met eigen rechten en vrijheden; 3. de bewoners; 4. het bestuur, de regering ve stad; 5. het grond-, het
rechtsgebied, de jurisdictie

425

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Koenen 2006: 1. een uitgebreid samenhangend geheel van huizen en gebouwen, langs

straten, grachten en pleinen; 2. (vroeger) een (door muren en grachten omgeven en versterkte) plaats
met eigen rechten en vrijheden; 3. de bewoners; 4. het bestuur, de regering ve stad; 5. het grond-, het
rechtsgebied, de jurisdictie
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) woonplaats; 2.  stadion

–– lemma Van Dale 1914: loop- of renbaan in het oude Athene; gebouw en perk aan de sport gewijd
–– lemma Koenen 1916: loop-, renbaan in oud-Athene; sportpark met gebouwen, amphitheaters en

tribunes, loop- en renbaan
–– lemma Van Dale 1961: 1. loop- of renbaan in het oude Athene; 2. groot terrein met tribunes,
bijgebouwen enz. voor de beoefening van sport, bep. voor het houden van grote wedstrijden
–– lemma Koenen 1966: 1. renbaan in een Gr. gymnasium; 2. groot sportterrein, omgeven door hoge
tribunes
–– lemma Van Dale 1992: 1. loop- of renbaan in het oude Athene; 2. groot terrein met tribunes,
bijgebouwen enz. voor de beoefening van sport, m.n. voor het houden van grote wedstrijden
–– lemma Koenen 1992: 1. renbaan; 2. groot sportterrein, omgeven door hoge tribunes
–– lemma Koenen 2006: 1. renbaan; 2. groot sportterrein, omgeven door hoge tribunes
–– lemma Van Dale 2015: 1. loop- of renbaan in het oude Athene; 2. groot terrein met tribunes,
bijgebouwen enz. voor de beoefening van sport, m.n. voor het houden van grote wedstrijden
–– etymologie: Stadion is een negentiende-eeuwse ontlening aan Grieks stádion ‘bepaalde lengtemaat,
renbaan’, in het bijzonder de renbaan in Olympia.
 426

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

stadsgedeelte (stadsdeel)

–– lemma Van Dale 1914: - (-)
–– lemma Koenen 1916: - (-)
–– lemma Van Dale 1961: stadsgedeelte (-)
–– lemma Koenen 1966: - (-)
–– lemma Van Dale 1992: - (stadsdeel deel van een stad, syn. wijk)
–– lemma Koenen 1992: - (-)
–– lemma Koenen 2006: - (stadsdeelraad)
–– lemma Van Dale 2015: - (stadsdeel deel van een stad (m.n. als bestuurlijk lichaam), synoniem wijk)
–– etymologie: Gedeelte is een collectiefafleiding van deel met ge- en -te. Uit de oorspronkelijke

collectieve betekenis van ‘verzameling van (enkele) delen’ ontwikkelde zich weer de concrete betekenis
van ‘deel’, zodat deel en gedeelte vaak hetzelfde betekenen en door elkaar worden gebruikt. Het
erfwoord deel gaat terug op Proto-Germaans *dailō(n)-, maar heeft verder een onduidelijke herkomst
en zou een substraatwoord kunnen zijn. Stadsgedeelte is voor het eerst aangetroffen in 1850,
stadsdeel in 1935. Het eerste woord wordt tegenwoordig niet meer gebruikt. Voor de etymologie van
stad zie aldaar.
station

–– lemma Van Dale 1914: standplaats, pleisterplaats; […] plaats van aankomst en vertrek; inz. der

spoortreinen; aanlegplaats; stationsgebouw
–– lemma Koenen 1916: eig. stilstandplaats: ruim gebouw aan den spoorweg als stand- of pleisterplaats
–– lemma Van Dale 1961: 1. pleisterplaats aan een postweg waar de paarden werden gewisseld; 2. plaats
van aankomst en vertrek der spoortreinen; 3. stationsgebouw […]
–– lemma Koenen 1966: 1. gebouw aan de spoorweg als stopplaats voor treinen, trams enz. […]
–– lemma Van Dale 1992: 1. (hist.) pleisterplaats aan een postweg waar de paarden werden gewisseld; 2.
 plaats van aankomst en vertrek van de spoortreinen; 3. stationsgebouw […]
–– lemma Koenen 1992: 1. gebouw aan de spoorweg als stopplaats voor treinen, trams enz. […]
–– lemma Koenen 2006: 1. gebouw aan de spoorweg als stopplaats voor treinen, trams enz. […]
–– lemma Van Dale 2015: 1. pleisterplaats aan een postweg waar de paarden werden gewisseld; 2. plaats
van aankomst en vertrek der spoortreinen, metro, bus of tram; 3. (verkorting van) stationsgebouw […]
–– etymologie: Station is in de eerste helft van de negentiende eeuw (tijdens de opkomst van het
treinverkeer) ontleend aan het Franse woord station, dat ontleend is aan Latijn statiō ‘standplaats’,
een afleiding van het werkwoord stāre ‘(stil)staan’. Normaal gesproken wordt de Franse uitgang -ion in
het Nederlands overgenomen als -ie, maar de vorm statie is alleen in België in gebruik geweest.
 straat (hoofdstraat) (verkeersstraat) (stadsstraat) (dwarsstraat)
(parallelstraat) (voorstraat) (achterstraat) (woonstraat)

–– lemma Van Dale 1914: gebaande weg, inz. de geplaveide weg tusschen de rijen huizen in steden

of dorpen (-) (-) (-) (dwarsstraat zijstraat) (-) (voorstraat een der hoofdstraten, in tegenst. met
achterstraat) (achterstraat straat achter eene hoofdstraat; straat in eene achterbuurt) (-)
–– lemma Koenen 1916: geplaveide weg tusschen twee rijen huizen in stad of dorp (-) (-) (-) (dwarsstraat
straat, die dwars op een hoofdstraat uitloopt) (-) (-) (achterstraat geringe, afgelegen straat) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. straat 1. openbare, gebaande weg, inz. verharde weg tussen de rijen huizen
in een bebouwde kom; 2. dubbele lange rij huizen, door een geplaveide weg van elkaar gescheiden;
3. inwoners van een straat (2.) (hoofdstraat voornaamste straat of een der belangrijkste straten van
een stad of dorp) (-) (-) (dwarsstraat zijstraat die dwars op een hoofdstraat uitkomt) (-) (voorstraat

427

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

hoofdstraat, meest als eigennaam) (achterstraat 1. straat achter een hoofdstraat; 2. straat in een
achterbuurt) (-)
–– lemma Koenen 1966: 1. geplaveide weg, voorn. tussen twee rijen huizen in stad of dorp; 2. de twee
rijen huizen (-) (-) (-) (dwarsstraat straat die dwars op e. hoofdstraat uitloopt) (-) (-) (achterstraat
afgelegen straat of straat in een achterbuurt) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1straat 1. openbare, gebaande weg, m.n. verharde weg tussen de rijen huizen
in een bebouwde kom; 2. dubbele lange rij huizen, door een geplaveide weg van elkaar gescheiden;
3. (meton.) inwoners van een straat (2) (hoofdstraat voornaamste straat of een van de belangrijkste
straten van een stad of dorp) (-) (stadsstraat straat in een stad) (dwarsstraat zijstraat die dwars op een
hoofdstraat uitkomt) (-) (voorstraat hoofdstraat (meestal als plaatselijk toponiem)) (achterstraat 1.
 straat achter een hoofdstraat; 2. straat in een achterbuurt) (woonstraat straat met ten gerieve van de
bewoners sterk beperkt verkeer)
–– lemma Koenen 1992: 1. geplaveide weg, voornamelijk tussen twee rijen huizen in stad of dorp; 2. de
twee rijen huizen; 3. de bewoners (-) (-) (-) (dwarsstraat straat die dwars op een hoofdstraat uitloopt)
(-) (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 2006: 1. geplaveide weg, vnl. tussen twee rijen huizen in stad of dorp; 2. de twee rijen
huizen; 3. de bewoners (-) (-) (-) (dwarsstraat straat die dwars op een hoofdstraat uitloopt) (-) (-) (-)
(-)
–– lemma Van Dale 2015: straat1 1. openbare, gebaande weg, m.n. verharde weg tussen de rijen huizen
in een bebouwde kom; 2. dubbele lange rij huizen, door een geplaveide weg van elkaar gescheiden;
3. (metonymisch) inwoners van een straat1 (2) (hoofdstraat voornaamste straat of een van de
belangrijkste straten van een stad of dorp) (-) (stadsstraat straat in een stad) (dwarsstraat zijstraat
die dwars op een hoofdstraat uitkomt) (-) (voorstraat hoofdstraat (meestal als plaatselijk toponiem))
(achterstraat 1. straat achter een hoofdstraat; 2. straat in een achterbuurt) (woonstraat straat met ten
gerieve van de bewoners sterk beperkt verkeer)
–– etymologie: Het leenwoord straat, al aangetroffen in Oudnederlandse teksten uit de tiende eeuw, is
ontleend aan het Latijnse (via) strata ‘geplaveide weg’. In tegenstelling tot de vooral verbindende weg
is er hier bijna altijd ook sprake van een ontsluitende functie, waarbij er gebouwen langs de straat
staan. In de samenstelling hoofdstraat zien we het erfwoord hoofd, Oudnederlands hovit, uit ProtoGermaans *hab-ud-, dat een onduidelijke herkomst heeft. Hoofdstraat is voor het eerst aangetroffen
in de vijftiende eeuw, maar bestond waarschijnlijk al langer als straatnaam. De samenstelling
verkeersstraat is voor het eerst aangetroffen in 1896.
 supermarkt

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: zelfbedieningszaak met (hoofdzakelijk) een grote verscheidenheid aan

levensmiddelen (met een vloeroppervlak van 800 à 2500 m2)
–– lemma Koenen 1992: warenhuis, bet 1, met zelfbediening, voor levensmiddelen, voor kleding enz.
–– lemma Koenen 2006: grote zelfbedieningswinkel, m.n. voor levensmiddelen en huishoudelijke
producten
–– lemma Van Dale 2015: zelfbedieningszaak met (hoofdzakelijk) een grote verscheidenheid aan
levensmiddelen (met een vloeroppervlak van 800 à 2500 m2)
–– etymologie: Supermarkt is voor het eerst aangetroffen in 1948. Het is een leenvertaling van
Amerikaans-Engels supermarket ‘zelfbedieningszaak’, letterlijk ‘superieure markt’ (voor het eerst
aangetroffen in 1933).
428

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

tentoonstellingsterrein

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: tentoonstellingsterrein
–– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: tentoonstellingsterrein
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: –– etymologie: De samenstelling tentoonstellingsterrein is voor het eerst aangetroffen in 1894. Het aan

elkaar geschreven woord tentoonstelling werd in de negentiende eeuw populair, onder andere door de
verschillende wereldtentoonstellingen sinds 1851. Het leenwoord terrein is in de zeventiende eeuw
ontleend aan het Franse terrain ‘stuk grond’ (uit Latijn terrenum ‘akker’, afgeleid van terra ‘aarde’).
 tramremise (remise)

–– lemma Van Dale 1914: - (remise koetshuis; inz. stalling en wagenloods eener trammaatschappij
–– lemma Koenen 1916: - (remise zending, overmaking, bijzonder van geld, waren, wissels, enz.; uitstel,

nalating; inzet in sommige spelen, ook : onbeslist gebleven schaakpartij; verder: schuur, bewaarplaats,
bijzonder voor wagens, enz.; tramwagen- of koetshuis)
–– lemma Van Dale 1961: tramremise (remise 5. koetshuis; inz. wagenloods voor openbare
vervoermiddelen)
–– lemma Koenen 1966: tramremise (remise 4. wagenloods, m.n. voor tramwagens enz.)
–– lemma Van Dale 1992: tramremise (remise 5. koetshuis; – bergplaats voor een of meer voertuigen; –
wagenloods voor openbare (stads)vervoermiddelen (in ‘t bijz. voor treinen, bussen en tramwagens))
–– lemma Koenen 1992: tramremise (remise 4. wagenloods, inz. voor tramwagens enz.)
–– lemma Koenen 2006: tramremise (remise 4. wagenloods, m.n. voor tramwagens enz.)
–– lemma Van Dale 2015: - (remise 5. koetshuis; 6. bergplaats voor een of meer voertuigen; 7.
wagenloods voor openbare (stads)vervoermiddelen (m.n. voor treinen, bussen en tramwagens))
–– etymologie: De samenstelling tramremise is voor het eerst aangetroffen in 1882. Tram is voor het
eerst aangetroffen in 1879 en ontleend aan het Engels. In die taal betekende het oorspronkelijk ‘rail,
houten lat’, een ontlening aan het Middelnederlandse trame ‘balk’. De eerste trams waren over latten
rijdende wagentjes in ijzermijnen. Vanaf 1870 kwamen in veel steden ijzeren rails in het wegdek te
liggen, waarover paarden koetsen konden voorttrekken. Vanaf 1877 werd geëxperimenteerd met
stoomtrams. Het woord remise is in de betekenis ‘stalling voor voertuigen’ in de tweede helft van
de achttiende eeuw ontleend aan het Franse remise, het verzelfstandigd verleden deelwoord van se
remettre ‘zich terugtrekken’.
 tuinstad

–– lemma Van Dale 1914: stad waarvan alle huizen tuinen of tuintjes voor of rondom zich hebben,

bebouwd park
–– lemma Koenen 1916: een volgens vast plan gebouwde kolonie van meer of minder groote woningen
met tuintjes
–– lemma Van Dale 1961: stad of stadswijk in open bebouwing, met veel eengezinshuizen, te midden
van tuinen en geboomte
–– lemma Koenen 1966: stad, stadswijk, te midden van tuinen en parken
–– lemma Van Dale 1992: stad of stadswijk in open bebouwing, met veel eengezinshuizen, te midden
van tuinen en geboomte

429

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: stad of stadswijk in open bebouwing, met veel eengezinshuizen, te midden
van tuinen en geboomte, gebaseerd op de tuinstadgedachte

–– etymologie: Tuinstad is een leenvertaling van het Engelse garden city, een term die geïntroduceerd

werd door de Engelse journalist en stedebouwkundige E. Howard in 1898. Naar zijn ideeën verrezen
na de eeuwwisseling de tuinsteden Letchworth en Welwyn. Zijn boek To-Morrow: A Peaceful Path
to Real Reform uit 1898 (herdrukt in 1902 als Garden Cities of To-morrow) kreeg grote invloed, in
Nederland met name in de jaren tien en twintig. Het woord tuinstad is in het Nederlands voor het eerst
in deze betekenis aangetroffen in 1911. Later kreeg in het Nederlands het kleinschaliger tuindorp
of tuinwijk hiervoor de overhand en ging de betekenis van tuinstad in het stedebouwkundig jargon
over naar ‘naoorlogse, modernistische woonwijk’ met open bebouwing; getuige de woordenboeken
heeft deze betekenis het alledaagse spraakgebruik echter niet gehaald. Voor de etymologie van stad
zie aldaar.
 tunnel

–– lemma Van Dale 1914: onderaardsche kokervormige weg
–– lemma Koenen 1916: onderbergsche spoorgang; ondergrondsche gang bij groote of drukke stations,
ook onder rivieren

–– lemma Van Dale 1961: 1. kunstmatig aangelegde, onderaardse of door een berg geboorde

kokervormige doorgang
–– lemma Koenen 1966: een ondergrondse gang voor een weg, b.v. door bergen, bij stations, rivieren enz.
–– lemma Van Dale 1992: 1. kunstmatig aangelegde, onderaardse of door een berg geboorde
kokervormige doorgang
–– lemma Koenen 1992: een ondergrondse gang voor een weg, bijv. door bergen, bij stations, rivieren
enz.
–– lemma Koenen 2006: een ondergrondse gang voor een weg, bijv. door bergen, bij stations, rivieren
enz.
–– lemma Van Dale 2015: 1. kunstmatig aangelegde, onderaardse of door een berg geboorde
kokervormige doorgang
–– etymologie: Tunnel is rond 1800 ontleend aan het Engelse tunnel ‘ondergrondse doorgang’, dat eerder
al ‘buis’ betekende, net als het Middelfranse bronwoord tonel, een verkleinwoord van tonne ‘vat, ton’.
twee-onder-een-kapwoning

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: elk van twee aaneengebouwde huizen met één doorlopend dak
–– lemma Van Dale 2015: (Nederlands-Nederlands) woning samen met één andere onder een

doorlopend dak is gebouwd
–– etymologie: Twee onder een kap is – zij het dus los – voor het eerst aangetroffen in een krant uit
1867, in het citaat “te huur […] twee onder één kap, vóór vijf jaren nieuw gebouwde huizen”. Daarna
kwam de combinatie spaarzaam voor vanaf de jaren tien en pas regelmatig vanaf eind jaren dertig.
De eerste vindplaats in een woordenboek is in de Bouwkundige Encyclopedie uit 1955 (deel 2, p.
 442) in het citaat “of zij [de eengezinshuizen] als enkele of twee onder één kap moeten worden

430

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

gebouwd” (geciteerd in het WNT). De vaste verbinding twee onder een kap woning is los voor het eerst
aangetroffen in 1965, als twee-onder-een-kapwoning in 1969. Het woord kap is in de betekenis
‘hoofddeksel’ ontleend aan Laatlatijn cappa. Al in het Middelnederlands ontstonden afgeleide
betekenissen, waaronder ‘bedekking van een gebouw’ (voor het eerst aangetroffen in 1468-1497).
Voor de etymologie van woning zie aldaar.
vertoefruimte

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: –– etymologie: De vreemde samenstelling vertoefruimte is slechts viermaal aangetroffen in kranten,

waarvan drie keer in 1968-1969 en een keer in 1990 (in een artikel over de Bijlmermeer). Het
inmiddels verouderde werkwoord vertoeven is in de betekenis ‘wachten, verblijven’ voor het eerst
aangetroffen in 1390-1400, en een afleiding van het werkwoord toeven ‘(ver)blijven, tegenhouden’
(voor het eerst aangetroffen in 1265-1270). Ruimte is een vijftiende-eeuwse afleiding met -te van het
bijvoeglijk naamwoord ruim, ontwikkeld uit Proto-Germaans *rūma- ‘wijd’.
villa

–– lemma Van Dale 1914: lusthuis, landelijk gelegen heerenhuis
–– lemma Koenen 1916: buitenhuis, landelijk gelegen heerenhuis
–– lemma Van Dale 1961: landhuis; oorspr. ben. voor het buitenverblijf der aanzienlijke Romeinen; thans
alg. naam voor een vrijstaand aanzienlijk woonhuis, niet in een stad gelegen, of althans slechts aan de
rand daarvan
–– lemma Koenen 1966: buiten, landelijk gelegen heerenhuis
–– lemma Van Dale 1992: 1. (hist.) buitenverblijf van de aanzienlijke Romeinen, syn. landhuis; 2.
 vrijstaand, aanzienlijk woonhuis (vooral landelijk gelegen of in een parkachtige stadswijk)
–– lemma Koenen 1992: buiten, landelijk gelegen, vrijstaand herenhuis; thans ook: min of meer rustig
gelegen woonhuis
–– lemma Koenen 2006: landelijk gelegen, vrijstaand herenhuis; buiten; nu ook: min of meer rustig
gelegen, groot woonhuis
–– lemma Van Dale 2015: 1. landgoed, buitenverblijf van de aanzienlijke Romeinen, synoniem landhuis;
2. gesloten hoeve in Zuid-Limburg; 3. vrijstaand, aanzienlijk woonhuis (vooral landelijk gelegen of in
een parkachtige stadswijk)
–– etymologie: Het leenwoord villa is in de betekenis ‘landhuis’ voor het eerst aangetroffen in 1816 en
ontleend aan Latijn villa ‘landgoed’ (een afleiding van vīcus ‘wijk’, het bronwoord van ons woord wijk),
maar sterk beïnvloed door Italiaans villa ‘landgoed’ (en ook zo uitgesproken).
vizier

–– lemma Van Dale 1914: 1. vizier helmmasker, helmklep; – (art.) vizierkeep en vizierkorrel aan den

mond van een kanon, een geweer enz. geplaatst, waar men langs ziet om te mikken, te richten ; het
loodrecht staande metalen plaatje aan een diopter of vizierliniaal
–– lemma Koenen 1916: schuif, klep in den helm der ridders om het gelaat te beschutten of te verbergen

431

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Van Dale 1961: 1. vizier 1. klep of schuif ter afsluiting van de openingen van een helm; 2.
inrichting of toestel op de loop van een schietwapen waar men langs of door ziet om te mikken, te
richten; 3. schermpje met gat, waarover een kruisdraad gespannen, als optisch richtmiddel
–– lemma Koenen 1966: II. vizier 1. helmklep, schuif vóór in de helm der ridders; 2. richttoestel op de
loop van vuurwapens
–– lemma Van Dale 1992: 1vizier 1. klep of schuif ter afsluiting van de openingen van een helm; 2.
 met gaas bedekte opening in een bijenkap of -masker; – kijkgat (in verschillende toepassingen);
richtmiddel, 3. inrichting of toestel op de loop van een schietwapen waar men langs of door ziet om te
mikken, te richten; 4. schermpje met gat, waarover een kruisdraad gespannen, als optisch richtmiddel
–– lemma Koenen 1992: 2 vizier 1. helmklep, schuif vóór in de helm vd ridders; 2. richttoestel op de loop
van vuurwapens
–– lemma Koenen 2006: 2vizier 1. (hist) schuif vóór in de helm van ridders; 2. richttoestel op de loop van
vuurwapens
–– lemma Van Dale 2015: vizier1 1. klep of schuif ter afsluiting van de openingen van een helm; 2.
met gaas bedekte opening in een bijenkap of -masker; a. kijkgat (in verschillende toepassingen);
richtmiddel, 3. inrichting of toestel op de loop van een schietwapen waar men langs of door ziet om te
richten; 4. schermpje met gat, waarover een kruisdraad gespannen, als optisch richtmiddel
–– etymologie: Vizier is rond 1400 voor het eerst aangetroffen in de betekenis ‘helmklep’ en in 1650 in
de betekenis ‘doorzicht’. Het is ontleend aan Frans visière ‘helmklep’, eerder al ‘richtmiddel op een
vuurwapen’, een afleiding van vis ‘gezicht(svermogen)’, ontwikkeld uit Latijn vīsus, bij vidēre ‘zien’.
volkshuis

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: gebouw voor ontspanning en ontwikkeling ten dienste van de volksklasse
–– lemma Koenen 1966: gebouw voor ontwikkeling en ontspanning van het volk
–– lemma Van Dale 1992: 1. gebouw voor ontspanning en ontwikkeling ten dienste van de volksklasse; 2.
(gew.) ouderlijk huis
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: 1. gebouw voor ontspanning en ontwikkeling ten dienste van de volksklasse; 2.
 (niet algemeen) ouderlijk huis
–– etymologie: De samenstelling volkshuis is als ‘gebouw met sociaaleconomische voorzieningen voor de
arbeidersklasse’ voor het eerst aangetroffen in 1872, toen in Jolimont in België een eerste volkshuis
werd geopend. Het eerste volkshuis in Nederland werd in 1892 geopend in de Amsterdamse Jordaan
(Ons Huis). Het bekendste voorbeeld stond vanaf 1899 in Brussel; het Maison du Peuple ontworpen
door V. Horta (gesloopt in 1965). Het woord volk is voor het eerst aangetroffen in de tiende eeuw en
gaat terug op Proto-Germaans *fulka-. Voor de etymologie van huis zie aldaar.
volksklassehuis

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: -

432

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– etymologie: Deze samenstelling volksklassehuis is geen enkele keer in kranten aangetroffen, op twee

publicaties van het Plan Zuid na. Het woord volksklasse is voor het eerst aangetroffen in 1810. Het
woord volk is voor het eerst aangetroffen in de tiende eeuw en gaat terug op Proto-Germaans *fulka-.
Klasse betekende sinds halverwege de achttiende eeuw ‘maatschappelijke rang’, eerder al ‘categorie’,
‘schoolklas’ (ook als verkorting klas) en ‘groep’, en is (mogelijk herhaaldelijk) ontleend aan Frans
classe, dat teruggaat op Latijn classis ‘groep, schoolklas’. Voor de etymologie van huis zie aldaar.
 voorziening

–– lemma Van Dale 1914: het voorzien
–– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: 1. het voorzien; 2. wat men doet om in iets voorzien
–– lemma Koenen 1966: 1. het voorzien; 2. wat men doet om in iets te voorzien, maatregel
–– lemma Van Dale 1992: 1. het voorzien; 2. het treffen van bepaalde maatregelen (om iets te verhelpen,

te regelen); 3. maatregel, middel om in iets te voorzien, syn. faciliteit; – instelling, dienst die in bep.
behoeften voorziet
–– lemma Koenen 1992: . het voorzien (van); 2. wat men doet om in iets te voorzien, maatregel, (hulp)
middel, toerusting
–– lemma Koenen 2006: 1. het voorzien (van); 2. voorzieningen wat men doet om in iets te voorzien,
maatregel, (hulp)middel, toerusting
–– lemma Van Dale 2015: 1. het voorzien of voorzien worden van wat nodig is; 2. het treffen van
bepaalde maatregelen (om iets te voorkomen, te verhelpen, te regelen); 3. maatregel, middel om in
een behoefte te voorzien, om iets te regelen, te verhelpen, te beschermen, te beveiligen, synoniem
faciliteit; 4. instelling, dienst die in bep. behoeften voorziet
–– etymologie: Voorziening is afgeleid van het werkwoord voorzien in de betekenis ‘zorgen voor’ (letterlijk
‘van tevoren beschouwen en maatregelen nemen’). De betekenis ‘zaak of instelling die in bepaalde
behoefte voorziet’ van voorzieningen (dus in het meervoud) is waarschijnlijk ontstaan omstreeks 1800
en voor het eerst aangetroffen in de combinatie militaire voorzieningen in 1822.
 vrijstaand

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: vrijstaand alleen staand, niet vastgebouwd aan iets anders: een vrijstaand huis
–– lemma Koenen 1966: alleenstaand: een vrijstaand huis
–– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: alleenstaand: een vrijstaand huis
–– lemma Koenen 2006: alleenstaand: een vrijstaand huis
–– lemma Van Dale 2015: alleenstaand: een vrijstaand huis
–– etymologie: Het bijvoeglijk naamwoord vrijstaand is voor het eerst aangetroffen in 1844 (in
combinatie met woonhuis) en is afgeleid van het werkwoord vrijstaan, gevormd uit vrij en staan (en
hier ook zo opgevat; voor het eerst aangetroffen in 1602 in de betekenis ‘geoorloofd zijn’).
waterloop

–– lemma Van Dale 1914: richting van het water in zijn loop; watergang
–– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: 1. het lopen of de bewegingsrichting van water; 2. stroom, wetering; (inz.) beek
–– lemma Koenen 1966: 1. richting van stromend water; 2. wetering

433

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Van Dale 1992: 1. het lopen of de bewegingsrichting van water; 2. stroom, wetering; – (in ‘t

bijz.) beek
–– lemma Koenen 1992: 1. richting van stromend water; 2. wetering
–– lemma Koenen 2006: 1. richting van stromend water; 2. wetering
–– lemma Van Dale 2015: 1. het lopen of de bewegingsrichting van water; 2. stroom, wetering; a. (in ‘t
bijzonder) beek
–– etymologie: De samenstelling waterloop is voor het eerst aangetroffen in 1288 in de betekenis
‘afwateringssloot’. Loop heeft hier als afleiding van lopen de betekenis ‘doorgang’ (voor het eerst
aangetroffen als toponymisch element in 822-842).
 weg (verkeersweg) (snelweg) (autoweg) (rijksweg) (hoofdweg) (ontsluitingsweg)

–– lemma Van Dale 1914: 1. pad, gebaand gedeelte gronds (geschikt om beloopen of bereden te

worden); inz. tot verbinding van twee plaatsen (verkeersweg groote weg voor het verkeer) (-) (-)
(rijksweg weg door het rijk (aangelegd en) onderhouden) (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: baan, straat, pad (verkeersweg groote weg voor het handelsverkeer) (-) (-)
(rijksweg weg door het rijk aangelegd en onderhouden) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. (concr.) smalle strook grond in een landschap, gebruikt en geschikt gemaakt
voor het verkeer, de verbinding van de ene plaats tot de andere (verkeersweg weg waarlangs het
verkeer (voornamelijk) gaat) (snelweg weg voor het snelverkeer) (autoweg) (rijksweg weg die door het
Rijk wordt (aangelegd), beheerd en onderhouden; weg die deel uitmaakt van het Rijkswegenplan)
(hoofdweg voornaamste weg; grote weg, waarop het verkeer voorrang heeft) (-)
–– lemma Koenen 1966: 1. gebaande strook grond, geschikt gemaakt voor het verkeer (verkeersweg) (-)
(-) (rijksweg weg, door het rijk aangelegd en onderhouden) (hoofdweg voornaamste weg) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1weg 1. smalle strook grond in een landschap, gebruikt en geschikt gemaakt
voor het verkeer, de verbinding van de ene plaats tot de andere (verkeersweg weg waarlangs het
verkeer (voornamelijk) gaat) (snelweg weg voor het snelverkeer) (autoweg (in ‘t alg.) weg voor verkeer
met auto’s; – (als verkeerstechn. term) naam voor wegen waarvan de hoofdrijbaan of hoofdrijbanen
uitsluitend toegankelijk is (zijn) voor motorvoertuigen die een grotere snelheid dan 40 km per uur
kunnen en mogen bereiken, en waarop in het alg. geen particuliere uitwegen aangesloten zijn)
(rijksweg weg die door het Rijk wordt aangelegd, beheerd en onderhouden, weg die deel uitmaakt van
het Rijkswegenplan) (hoofdweg voornaamste weg; – grote weg waarop het gemotoriseerde verkeer
voorrang heeft; – hoofdverkeersweg met gelijkvloerse kruisingen) (-)
–– lemma Koenen 1992: 1 weg 1. gebaande strook grond, geschikt gemaakt voor het verkeer (-) (snelweg
autosnelweg) (-) (rijksweg weg, door het rijk aangelegd en onderhouden) (hoofdweg voornaamste weg)
(-)
–– lemma Koenen 2006: 1. voor verkeer geschikt gemaakte strook grond (-) (snelweg autosnelweg) (-)
(rijksweg door het rijk aangelegde en onderhouden weg) (hoofdweg voornaamste weg) (-)
lemma
Van Dale 2015: weg1 1. smalle strook grond in een landschap, gebruikt en geschikt gemaakt
––
voor het verkeer, de verbinding van de ene plaats tot de andere (verkeersweg weg waarlangs het verkeer
(voornamelijk) gaat) (snelweg 1.  hoofdverkeersweg met gelijkvloerse kruisingen) (-)
–– etymologie: Het erfwoord weg duidt in het Nederlands al eeuwen de meest neutrale verkeersruimte
aan. De oorspronkelijke betekenis is ‘reis’ en van daaruit is de ruimtelijke betekenis ‘pad’ ontstaan
(het woord komt van het Proto-Germaanse *wega-, een afleiding van de Proto-Indo-Europese wortel

434

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

*uegh- ‘bewegen, rijden’). In de samenstelling verkeersweg zien we het woord verkeer, een afleiding
van het werkwoord verkeren ‘zich bevinden, omgaan met’, uit ver- (dat verwijdering of verplaatsing
uitdrukt) en keren ‘draaien’ (Proto-Germaans *karjan-, Proto-Indo-Europees wortel onbekend).
Verkeer betekende oorpspronkelijk algemeen ‘omgang’, de huidige infrastructurele betekenis is voor
het eerst aangetroffen in 1858, en verkeersweg zelf in 1900. In de samenstelling snelweg (voor het
eerst aangetroffen in 1953) zien we het bijvoeglijk naamwoord snel, dat teruggaat op Proto-Germaans
*snella-.
welzijn

–– lemma Van Dale 1914: welvaart, geluk, voorspoed; goede gezondheid
–– lemma Koenen 1916: welstand, gezondheid
–– lemma Van Dale 1961: welvaren, goede gezondheid
–– lemma Koenen 1966: 1. welvaart, voorspoed; 2. welstand, gezondheid
–– lemma Van Dale 1992: goede lichamelijke en geestelijke gezondheid, thans m.n. het zich welbevinden
in onstoffelijk opzicht, syn. welvaren

–– lemma Koenen 1992: 1. welvaart, voorspoed; 2. welstand, gezondheid
–– lemma Koenen 2006: 1. welvaart, voorspoed; 2. welstand, gezondheid;
–– lemma Van Dale 2015: goede lichamelijke en geestelijke gezondheid, thans m.n. het zich welbevinden
in onstoffelijk opzicht

–– etymologie: Welzijn is voor het eerst aangetroffen in 1576 en gevormd uit wel ‘goed’ (Proto-Germaans
*welō-, een afleiding van Proto-Indo-Europees *uelh1- ‘kiezen, willen’) en het zelfstandig gebruikte
werkwoord zijn.
 wijk (woonwijk) (stadswijk)

–– lemma Van Dale 1914: wijk2 gedeelte eener stad, buurt; groep van straten; afdeeling (-) (stadswijk
wijk, afdeeling eener stad)

–– lemma Koenen 1916: afdeeling van een stad; buurt (-) (stadswijk wijk of afdeeling eener stad)
–– lemma Van Dale 1961: 1. gedeelte van een stad dat ruimtelijk min of meer een afgesloten geheel

vormt, of met betr. tot enige indeling: wijk is een ruimer begrip dan buurt; stadsdeel in ‘t alg.
(woonwijk stadsgedeelte dat in de eerste plaats tot bewoning dient) (stadswijk wijk, kwartier, afdeling
van een stad)
–– lemma Koenen 1966: III. wijk 1. afdeling van een gemeente; ook: de bewoners ervan; buurt (woonwijk
stadsdeel, hoofdzakelijk uit woonhuizen bestaand) (stadswijk wijk v. e. stad)
–– lemma Van Dale 1992: 2wijk 1. gedeelte van een plaats dat ruimtelijk min of meer een afgesloten
geheel vormt, of m.betr.t. enige indeling: wijk is een ruimer begrip dan buurt; stadsdeel in ‘t alg.
 (woonwijk stadsgedeelte dat in de eerste plaats tot bewoning dient) (stadswijk wijk, kwartier, afdeling
van een stad)
–– lemma Koenen 1992: 2 wijk deel ve stad of groot dorp; de bewoners ervan; afdeling in het algemeen
(woonwijk stadsdeel hoofdzakelijk uit woonhuizen bestaand) (-)
–– lemma Koenen 2006: 2wijk deel ve stad of groot dorp; de bewoners ervan; afdeling in het algemeen
(woonwijk stadsdeel dat vnl. uit woonhuizen bestaat) (stadswijk wijk ve stad)
–– lemma Van Dale 2015: wijk2 1. gedeelte van een plaats dat ruimtelijk min of meer een afgesloten
geheel vormt, ook wel stadsdeel in het algemeen, synoniem kwartier: wijk is een ruimer begrip dan
buurt; 2. rayon (woonwijk stadsgedeelte dat in de eerste plaats tot bewoning dient) (stadswijk wijk,
kwartier, afdeling van een stad)
–– etymologie: Wijk is met de betekenis ‘nederzetting, dorp’ al in de Romeinse tijd ontleend aan het
Latijnse vīcus ‘dorp, wijk, groep huizen’, dat verwant is met vīlla ‘landgoed’, en is tot en met de
dertiende eeuw alleen aangetroffen in toponiemen. Rond 1300 werd het in de betekenis ‘deel van een

435

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

stad’ opnieuw ontleend aan het middeleeuws-Latijnse vicus ‘wijk, straat’ en in het Nederlands voor
het eerst aangetroffen in 1336-1339.
 winkel

–– lemma Van Dale 1914: huis of gedeelte van een huis waar voorwerpen te koop zijn, magazijn;

werkplaats der ambachtslieden, fabriek
–– lemma Koenen 1916: verkoopplaats of -huis
–– lemma Van Dale 1961: (veroud.) hoek; 2. huis of gedeelte van een huis waar koopwaren in het klein
verkocht worden; 3. werkplaats van een ambachtsman
–– lemma Koenen 1966: 1. (vero.) hoek; 2. verkoopplaats; huis, gedeelte v. e. huis waar koopwaren
verkocht worden; 3. werkplaats van ambachtslieden
–– lemma Van Dale 1992: 1. (veroud.) hoek; 2. gebouw, huis of gedeelte daarvan waar koopwaren in het
klein verkocht worden; 3. werkplaats van een ambachtsman
–– lemma Koenen 1992: 1. hoek; 2. verkoopplaats; huis, gedeelte ve huis waar koopwaren verkocht
worden; 3. bedrijf, werkkring, zaak
–– lemma Koenen 2006: 1. (vero.) hoek; 2. verkoopplaats; huis, gedeelte ve huis waar koopwaren
verkocht worden; 3. bedrijf, werkkring, zaak
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) hoek; 2. gebouw, huis of gedeelte daarvan waar koopwaren in
het klein verkocht worden, antoniem: woonhuis; 3. werkplaats van een ambachtsman
–– etymologie: Het erfwoord winkel heeft zich ontwikkeld uit Proto-Germaans *winkila- dat ‘hoek’
betekende; dit is in het Nederlands nog herkenbaar in de samenstelling winkelhaak ‘gereedschap
om rechte hoeken af te zetten’. De tegenwoordige betekenis ‘verkoopplaats’ is karakteristiek voor
het Nederlands, het Nederduits en het Fries en is in de dertiende eeuw ontwikkeld uit ‘hoek waar de
koopwaar was opgesteld of verkocht werd’.
 winkelgalerij (galerij)

–– lemma Van Dale 1914: rij winkels in eene passage (galerij lange overdekte gang, met of zonder zuilen

en bogen, buiten langs of door een gebouw loopende, zuilengang)
–– lemma Koenen 1916: - (galerij zuilenloopgang; lange, overdekte, door zuilen ondersteunde gang
rondom een gebouw, ook, mijngang)
–– lemma Van Dale 1961: galerij met winkels, passage (galerij (waarnaast de verbast. gaanderij) 1. lange,
overdekte gang, met of zonder zuilen en bogen, buiten langs of door een gebouw lopende, zuilengang;
verwulfde gang in een gebouw; omloop of gang aan de buitenzijde van een toren, trans; (in OostIndië) veranda, open hal om een huis; 2. omloop, verheven tribune in een openbaar gebouw, kerk,
schouwburg enz., gewoonlijk met een borstwering voorzien of door een zuilengang omgeven)
–– lemma Koenen 1966: rij winkels in een passage (galerij 1. lange, door zuilen ondersteunde gang
rondom een gebouw)
–– lemma Van Dale 1992: galerij met winkels, reeks winkels langs of ter weerszijden van een voetweg
(galerij 1. (lange) overdekte gang met zuilen en bogen, die buiten langs of door een gebouw loopt,
syn. zuilengang; 2. omloop of gang aan de buitenzijde van een toren, syn. trans; 3. (in Ind.) open hal
om een huis, syn. veranda; 4. verheven tribune in een openbaar gebouw, kerk, schouwburg enz.,
gewoonlijk van een borstwering voorzien of door een zuilengang afgeschoten, syn. omloop)
–– lemma Koenen 1992: winkels in een passage (galerij 1. lange, overdekte, door zuilen ondersteunde
gang rondom een gebouw: winkelgalerij overdekte openbare voetgangersweg met winkels)
–– lemma Koenen 2006: winkels in een passage (galerij 1. lange, overdekte, door zuilen ondersteunde
gang aan de buitenkant ve gebouw: winkelgalerij overdekte openbare voetgangersweg met winkels)
–– lemma Van Dale 2015: galerij (1) met winkels (galerij 1. overdekte gang, die buiten langs of door een
gebouw loopt, gewoonlijk met arcaden aan de kant van de straat, het plein, de hof enz. of aan beide

436

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

kanten, zoals in het geval van een vrijstaande galerij, synoniem zuilengang, vergelijk arcade, colonnade;
2. gang met zuilen en bogen aan een gevel op een verdieping, buiten of binnen het gevelvlak, soms
uitgespaard in de muur, zoals bij een dwerggalerij; 3. (Belgisch-Nederlands) galerie; 4. (in Indië,
Surinaams-Nederlands) veranda; 5. verheven tribune in een openbaar gebouw, kerk, schouwburg enz.,
gewoonlijk van een borstwering voorzien; […] 8.  woning (eengezinswoning) (tweegezinswoning) (meergezinswoning)

–– lemma Van Dale 1914: verblijfplaats, huis (of deel van een huis), waarin men voorgoed verblijf houdt,

domicilie (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: huis, verblijf (-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: plaats om in te wonen, huis of deel van een huis waarin men zijn vast verblijf
houdt (eengezinswoning huis dat voor bewoning door één gezin bestemd is (juister eengezinshuis))
(tweegezinswoning woning ingericht om door twee gezinnen bewoond te worden) (-)
–– lemma Koenen 1966: 1. huis, verblijf; 2. domicilie (eengezinswoning huis, berekend op bewoning door
één gezin) (tweegezinswoning voor twee gezinnen ingerichte woning) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1. huis of deel van een huis waarin men woont; 2. wettelijke woonplaats, syn.
 domicilie (eengezinswoning huis dat voor bewoning door één gezin bestemd is) (tweegezinswoning
woning ingericht om door twee gezinnen bewoond te worden) (meergezinswoning woonhuis waarin
twee of meerdere woningen geheel of gedeeltelijk boven elkaar zijn gelegen)
–– lemma Koenen 1992: 1. huis, verblijf; 2. domicilie (eengezinswoning huis, berekend op bewoning
door één gezin, dus zonder onder- of bovenburen (en dikwijks met tuin)) (tweegezinswoning voor twee
gezinnen ingerichte woning) (-)
–– lemma Koenen 2006: 1. huis, verblijf; 2. domicilie (eengezinswoning huis, berekend op bewoning door
één gezin, dus zonder onder- of bovenburen (en dikwijks met tuin)) (-) (-)
–– lemma Van Dale 2015: 1. huis of deel van een huis waarin men woont; 2. wettelijke woonplaats,
synoniem domicilie (eengezinswoning huis dat voor bewoning door één gezin bestemd is, antoniem:
tweegezinswoning) (tweegezinswoning woning ingericht om door twee gezinnen bewoond te worden)
(meergezinswoning woonhuis waarin twee of meerdere woningen geheel of gedeeltelijk boven elkaar
zijn gelegen)
–– etymologie: Woning is voor het eerst aangetroffen in de tiende eeuw (als wonunga) en is een
afleiding van wonen met het achtervoegsel -ing. Wonen is eveneens voor het eerst in de tiende
eeuw aangetroffen, in de betekenis ‘gehuisvest zijn, verblijven’; de oorspronkelijke betekenis is
waarschijnlijk ‘tevreden zijn’ (Proto-Germaans *wunēn-, *wunōn-, waarschijnlijk teruggaand op
Proto-Indo-Europees *uenH- ‘begeren’).
 woonboot (woonark) (woonschip)

–– lemma Van Dale 1914: - (-) (woonschip, woonschuit geheel of gedeeltelijk tot woning ingericht)
–– lemma Koenen 1916: - (-) (-)

437

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Van Dale 1961: - (woonark tot woonverblijf ingericht vaartuig) (woonschip, woonschuit geheel

of gedeeltelijk tot woning ingericht schip)
–– lemma Koenen 1966: - (woonark groot en luxueus ingericht woonschip) (woonschip als woning
ingericht schip)
–– lemma Van Dale 1992: woonark (woonark tot woonverblijf ingericht vaartuig; – grote woonboot)
(woonschip geheel of gedeeltelijk tot woning ingericht schip)
–– lemma Koenen 1992: woonark of woonschip (woonark op het water drijvend casco waarop een woning
is gebouwd) (woonschip als woning ingericht schip)
–– lemma Koenen 2006: woonark of woonschip (woonark op het water drijvend casco waarop een woning
is gebouwd) (woonschip als woning ingericht schip)
–– lemma Van Dale 2015: woonark (woonark tot woonverblijf ingericht vaartuig; a. grote woonboot)
(woonschip geheel of gedeeltelijk tot woning ingericht schip)
–– etymologie: De samenstellingen woonschip, woonark en woonboot zijn respectievelijk voor het eerst
aangetroffen in 1840, 1883 en 1903. Wonen is voor het eerst aangetroffen in de tiende eeuw, in
de betekenis ‘gehuisvest zijn, verblijven’; de oorspronkelijke betekenis is waarschijnlijk ‘tevreden
zijn’ (Proto-Germaans *wunēn-, *wunōn-, waarschijnlijk teruggaand op Proto-Indo-Europees
*uenH- ‘begeren’). Het erfwoord schip is voor het eerst aangetroffen in 1083-1091 (teruggaand op
Proto-Germaans *skipa-), het Latijnse leenwoord ark in 1265-1270 (Latijn arca ‘Noachs ark; ark van
het verbond’, een vertaling van Grieks kībōtós ‘kist’), en het substraatwoord boot in 1293 (ProtoGermaans *baita-).
 woongebouw

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: bouwwerk dat een vrij groot aantal woningen in zich verenigt
–– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: bouwwerk dat bestaat uit een vrij groot aantal woningen
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: bouwwerk dat bestaat uit een vrij groot aantal woningen
–– etymologie: De samenstelling woongebouw is voor het eerst aangetroffen in 1802. Wonen is voor het
eerst aangetroffen in de tiende eeuw, in de betekenis ‘gehuisvest zijn, verblijven’; de oorspronkelijke
betekenis is waarschijnlijk ‘tevreden zijn’ (Proto-Germaans *wunēn-, *wunōn-, waarschijnlijk
teruggaand op Proto-Indo-Europees *uenH- ‘begeren’). Voor de etymologie van gebouw zie aldaar.
 woongroep

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: alleenstaanden of gezinnen die in één huis (met gemeenschappelijke ruimten)
samenwonen, ten dele een gemeenschappelijke huishouding voeren en gemeenschappelijke (vaak
politiek gerichte) bezigheden hebben
–– lemma Koenen 1992: groep van samenwonenden, die gezamenlijk allerlei dagelijkse, huishoudelijke,
familiale aangelegenheden verrichten, bijv. gezamenlijk eten, voor de kinderen zorgen
–– lemma Koenen 2006: groep van samenwonenden, die gezamenlijk allerlei dagelijkse, huishoudelijke,
familiale aangelegenheden verrichten, bijv. gezamenlijk eten, voor de kinderen zorgen

438

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– lemma Van Dale 2015: alleenstaanden of gezinnen die in één huis (met gemeenschappelijke ruimten)
samenwonen, ten dele een gemeenschappelijke huishouding voeren en gemeenschappelijke (vaak
politiek gerichte) bezigheden hebben
–– etymologie: De samenstelling woongroep is voor het eerst aangetroffen in 1924, in de betekenis
‘verzameling bewoners’; de betekenis ‘leefgemeenschap’ is voor het eerst aangetroffen in 1962 en
werd populair in de jaren zestig en zeventig. Wonen is voor het eerst aangetroffen in de tiende eeuw,
in de betekenis ‘gehuisvest zijn, verblijven’; de oorspronkelijke betekenis is waarschijnlijk ‘tevreden
zijn’ (Proto-Germaans *wunēn-, *wunōn-, waarschijnlijk teruggaand op Proto-Indo-Europees *uenH‘begeren’). Groep is eind zestiende eeuw ontleend aan Italiaans gruppo ‘verzameling’, een woord van
onduidelijke herkomst, misschien ontleend aan Germaans *kruppa- ‘kluwen, dot, prop’.
 ziekenhuis

–– lemma Van Dale 1914: gasthuis, hospitaal, inrichting ter verpleging van zieken
–– lemma Koenen 1916: gasthuis, hospitaal
–– lemma Van Dale 1961: gasthuis, hospitaal, inrichting ter verpleging van zieken en het gebouw daarvan
–– lemma Koenen 1966: inrichting voor het verzorgen en verplegen van zieken
–– lemma Van Dale 1992: irichting voor onderzoek, behandeling en verpleging van zieken en het gebouw
daarvan, syn. gasthuis, hospitaal
–– lemma Koenen 1992: inrichting voor het verplegen van zieken
–– lemma Koenen 2006: inrichting voor het verplegen van zieken
–– lemma Van Dale 2015: instelling voor onderzoek, behandeling en verpleging van zieken en het
gebouw daarvan, synoniem gasthuis, hospitaal
–– etymologie: De samenstelling ziekenhuis is voor het eerst aangetroffen in 1276-1300 in de
Middelnederlandse vorm siekhuus; vanaf 1650 wordt ziekenhuis de normale vorm. Het eerste lid
is het verzelfstandigd bijvoeglijk naamwoord ziek, dat voor het eerst is aangetroffen rond 1100 in
de Oudnederlandse vorm siek, teruggaand op Proto-Germaans *seuka-, met een verder onbekende
herkomst. Voor de etymologie van huis zie aldaar.
 zwembad

–– lemma Van Dale 1914: zwembassin
–– lemma Koenen 1916: (Oostindisch) zwembassin
–– lemma Van Dale 1961: zwembassin, zweminrichting
–– lemma Koenen 1966: zwembassin; zweminrichting
–– lemma Van Dale 1992: zwembassin; zweminrichting
–– lemma Koenen 1992: 1. zwembassin; 2. één of meer zwembassins als openbare zwemgelegenheid
–– lemma Koenen 2006: 1. grote bak om in te zwemmen, zwembassin; 2. één of meer zwembassins als

openbare zwemgelegenheid
–– lemma Van Dale 2015: 1. openbare gelegenheid met bassins waarin men kan zwemmen en kan leren
zwemmen, synoniem zweminrichting; 2. zwembassin
–– etymologie: De samenstelling zwembad is voor het eerst aangetroffen in 1720. Zwemmen is voor het
eerst aangetroffen in 1240 en gaat terug op Proto-Germaans *swimman-, met een verder onbekende
herkomst. Bad is eveneens voor het eerst in 1240 aangetroffen en gaat terug op Proto-Germaans
*baþ-, een verbaalabstractum dat teruggaat op Proto-Indo-Europees *bheh1- ‘warmen, roosteren’

439

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

440

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Overzicht plananalyses
Op de volgende twee pagina’s zijn ter vergelijking alle plananalyses uit de casushoofdstukken op
dezelfde schaal afgebeeld, met steeds per twee kolommen links het ontwerp en rechts de realisatie,
en in zeven rijen achtereenvolgens de hoofdstructuur, het water en de spoorwegen, het primaire
verkeer, het secundaire verkeer, het tertiaire en/of langzaam verkeer, het groen en de pleinen, en
de bebouwing.
