Ex libris Steph. S. Mányoki
Acta Neerlandica, 16-17 (2020)
© Debreceni Egyetemi Kiadó

DOI: 10.36392/ACTANEERL/2020/16-17/2

Ferenc Postma

Ex libris Steph. S. Mányoki
Zeldzaam academisch drukwerk uit Franeker in de Klimo
Bibliotheek te Pécs

Abstract
Some years ago, we discovered a Dutch item in the famous Klimo Library at Pécs. It is a
Convolute, composed of 67 booklets, all printed in the Netherlands in the first half of the
17th century. The collection was made by a Hungarian student of theology from
Debrecen, Stephanus / István S. Mányoki, during his stay as a peregrinus in the
Netherlands, where he studied at the protestant universities in Groningen, Franeker,
Leiden and Utrecht respectively (1646–1648). Later on, this collection of academic
imprints came into the possession of Matthias / Mátyás Domsics (1691–1768), a Canon
of the Cathedral at Pécs, in order to be used for his Refutation of the Protestant Doctrine
of the Faith. However, Domsics could not finish his dogmatic studies. In 1767, the new
Roman Catholic bishop of Pécs, Georgius / György Klimo (1710–1777), took over all
the books Domsics had collected for that purpose. Thus, Mányoki’s Convolute of Dutch
protestant academic imprints became a part of bishop Klimo’s library.
Mányoki’s Convolute makes a valuable contribution to current Dutch research in
book history. This Convolute will be a great enrichment, especially for the “Short-Title
Catalogue Netherlands” (STCN).
 Keywords: Stephanus / István S. Mányoki; Peregrinatio hungarica; Franeker University;
Klimo Library at Pécs; Bibliographical research; Book History

Zoals bekend, leidde de intocht in de Noordelijke Nederlanden van de
vele protestantse studenten uit (het historische) Hongarije – in de vroegmoderne tijd – tot een uittocht van een welhaast ontelbare hoeveelheid
boeken en geschriften uit de Republiek.1 Niet alleen brachten deze
Peregrini die gedrukte geschriften mee terug naar huis die ze zelf aan de

12

Ferenc Postma

(verschillende) universiteiten hadden geschreven, ofwel verdedigd (oefendisputaties, dissertaties, carmina, klassieke en theologische commentaren,
exegetische, filologische en historische studies, vertalingen, etc.), maar
ook talloze andere boeken die ze van hun medestudenten, hun professoren, en van wie ook maar ten geschenke hadden gekregen – bijv. van
kerkenraden en predikanten, die hen op hun studiereis hier ten lande met
meer dan alleen geldelijke middelen ondersteunden. Natuurlijk kochten ze
ook zelf boeken in de reguliere boekwinkels, naarmate hun financiële
budget dat toeliet,2 de een dus beduidend meer dan de ander.3 Zo landden
successievelijk duizenden boeken en geschriften in het Hongaarse
achterland, waar ze ten laatste een plaats vonden in vele bibliotheken en
archieven. Dat zich daaronder ook talloze drukken bevinden die heden ten
dage niet meer in Nederland, of beter, niet meer in de Nederlandse bibliotheken te vinden zijn, behoeft hier nauwelijks verder betoog. Zo biedt (het
historische) Hongarije – waarbij vooral ook te denken valt aan Zevenburgen / Transsylvanië (nu deel van Roemenië) – een ongekende schat
aan zeldzaam drukwerk uit de toenmalige Nederlanden.4 Maar al te vaak
gaat het daarbij om “unieke” exemplaren, d.w.z. om boeken die tot nu toe
nergens anders werden aangetroffen. Hier liggen dus – kort gezegd – ongekende kansen en mogelijkheden voor het huidige Nederlandse boekhistorisch onderzoek. De Short-Title Catalogue Netherlands (STCN) zou
hierdoor tegelijk – qua bestand en inhoud – in belangrijke mate verrijkt
kunnen worden.
 Van alle – vijf – universiteiten in de Republiek was de Friese universiteit te Franeker bij de Hongaarse Peregrini bijzonder geliefd.5 Deze universiteit had – kort nadat de Reformatie in Friesland officieel vaste voet had
gekregen – op 29 juli 1585 zijn deuren plechtig geopend6 – sindsdien gevestigd in het voormalige Kruisherenklooster. Met name na de val van Heidelberg (tijdens de 30-jarige oorlog, begin september 1622) werd de Franeker universiteit voor de Hongaarse studenten hun echte Alma Mater,7
zoals Heidelberg dat voor die tijd geweest was, en bleef dat tot het jaar
1811, toen de deuren van de universiteit op gezag van Napoleon, de Franse
keizer en toenmalige heerser over de Nederlanden, definitief werden
gesloten. Gedurende al die tijd hebben meer dan 1.200 Peregrini hun weg
naar het verre Franeker weten te vinden,8 nog afgezien van alle individuele
Hongaarse “bezoekers”.9 Wat het aantal Hongaarse Peregrini betreft, spant
de Friese universiteit dus absoluut de kroon, vergeleken met hun numerieke
aanwezigheid destijds aan de andere universiteiten in de Republiek. De

Ex libris Steph. S. Mányoki

13

meesten van hen studeerden er filosofie, theologie en/of medicijnen, op
academisch niveau – iets wat in hun eigen vaderland niet mogelijk was.
 Dat onder het vele drukwerk uit de toenmalige Nederlanden indertijd
ook talloze academische drukken uit Franeker hun weg hebben gevonden
naar het Hongaarse achterland, is zonder meer duidelijk. Zo treffen we
bijvoorbeeld vandaag de dag een achttal Franeker oefendisputaties aan in
de rijke bestanden van de Universiteitsbibliotheek in Pécs, om precies te
zijn in de Klimo Bibliotheek (zie beneden de Franeker Bibliografie). Alle
acht zijn het zeldzame exemplaren, onderdelen van een omvangrijke
convoluut,10 waarin – in totaal – maar liefst 67 academische drukken uit de
Nederlanden zijn bijeengebonden. Het gros stamt uit de jaren 1642–1648,
en betreft theologisch drukwerk dat – afgezien van in Franeker – in
Deventer, Groningen, Utrecht en Leiden werd gedrukt (zie beneden de
Bijlage), kortom een ware “Fundgrube” voor de STCN. In diezelfde jaren
zal deze bundel “Disputationes theologicae”11 ook zijn samengesteld, naar
wij aannemen door de Hongaarse Peregrinus Stephanus / István S.
Mányoki, een theologiestudent afkomstig uit Debrecen,12 wiens naam
daarin op vele plaatsen opduikt, niet alleen in gedrukte vorm (resp. de
Volgnummers 36 en 60, zie de Bijlage), maar ook in handschrift. Bijna een
eeuw later – tijdens de lange regeringsperiode van Maria Theresia (1740–
1780)13 – raakt Mányoki’s bundel Protestantica dan in rooms-katholieke
handen, wanneer het convoluut in het bezit komt van Matthias / Mátyás
Domsics (1691– 1768), “canonicus” van de grote kathedraal in Pécs, die
sinds medio februari 1746 – in opdracht van zijn bisschop Sigismundus /
Zsigmond Berényi – de publicatie van een fundamentele, systematischtheologische weerlegging van iedere vorm van heterodoxie voorbereidde,14
en in het kader daarvan volijverig vele “heterodoxe” (lees vooral:
protestantse) werken,15 ja zelfs kerkelijk-verboden boeken verzamelde.
 Langer dan twintig jaar werkte Domsics aan deze kerkelijke opdracht, maar
kennelijk zonder vruchtbaar resultaat, waarop de nieuwe bisschop van
Pécs, Georgius / György Klimo (1710–1777),16 in juli 1767 beslag laat
leggen op diens boeken en deze onderbrengt in zijn eigen, bisschoppelijke
bibliotheek. Hoeveel boeken Domsics in al die jaren wel niet verzameld
had, wordt duidelijk uit de werkelijk indrukwekkende – handgeschreven –
inventarislijst van zijn boekenbezit,17 die daarbij werd opgesteld:
“Catalogus Librorum Haeterodoxorum Reverendissimi Domini Mathiae
Domsics, Cathedralis Ecclesiae Quinque Ecclesiensis Custodis, et
Canonici”.18 Daarin treffen we – op fol. 224, als nummer 73 – ook Má-

14

Ferenc Postma

nyoki’s bundel Protestantica aan, eenvoudigweg beschreven conform de
titel van de allereerste oefendisputatie in het omvangrijke convoluut:

Catalogus Domsics, fol. 224, nr. 73: Convoluut van Mányoki.
Ex libris Steph. S. Mányoki

73.
15

Fundae Davidis disputatio theologica de Sacra
Scriptura sub praesidio Henrici Adiest. Daventriae 1644.
Cui adjectae sunt multae aliae Disputationes.
Tegelijk vermeldt het titelblad van deze eerste theologische oefendisputatie “De Sacra Scriptura” – op de 26e oktober 1644 verdedigd door de
Hongaarse Peregrinus Nicolaus / Miklós Szoboszlai onder leiding van de
Deventer hoogleraar Henricus a Diest (of ook: Henricus Diestius, 1595–
1673)19 – het handgeschreven “Ex libris” van onze Stephanus / István S.
 Mányoki, die we reeds boven noemden. Een interessant gegeven, omdat
Mányoki – voor zover wij weten – zelf niet in Deventer had gestudeerd,
maar pas later, op 22 september 1646, student zou worden in Groningen.20
Mogelijk heeft hij de disputatie ten geschenke gekregen van zijn land- en
studiegenoot Nicolaus / Miklós Margitai,21 wiens naam we wel in het
Deventer Album Studiosorum aantreffen.22 Hoe het ook zij, het typeert
Mányoki direct als een verzamelaar van academisch drukwerk – zelfs uit
de tijd ver voor zijn verblijf in de Republiek. Daarmee doelen we concreet
op de twee theologische oefendisputaties uit respectievelijk 1625 en 1626,
die toentertijd onder leiding van de hoogleraar Gulielmus Amesius
(1576–1633)23 in Franeker waren verdedigd (resp. de Volgnummers 37 en
42, zie de Franeker Bibliografie). Mányoki zal beide zeldzame disputaties
stellig in Franeker zelf in handen hebben gekregen, waar hij zich na zijn
verblijf in Groningen op 27 januari 1647 als student had laten inschrijven.24 Hetzelfde geldt ook voor de overige Franeker oefendisputaties in
zijn omvangrijke convoluut, die alle zes uit respectievelijk 1646 en 1647
stammen (resp. de Volgnummers 28–32 en 39, zie de Franeker Bibliografie) en – op de Poolse student Stanislaus Hermannus na25 – in de kring
van zijn eigen Hongaarse studiegenoten onder leiding van de hoogleraar
Johannes Cloppenburg (1592–1652) zijn verdedigd. Van Cloppenburg
weten we, hoezeer hij de Hongaarse Peregrini – niet alleen op zijn hooren dispuutcolleges, maar ook bij hem thuis, door middel van privatissima
– heeft betrokken bij zijn grondige weerlegging van de “leere der
Socinianen”,26 om hen zo voor hun toekomstige taak – de “verdediging
van het Hongaarse Sion” – toe te rusten. Reeds in 1646 maakte hij daarmee een begin,27 door de systematische weerlegging (“elenchus”) van een
anti-trinitarisch geschrift – “De divinitate Jesu Christi” (verschenen:
Racoviae / Raków, 1608) – van de Sociniaan Valentinus Smalcius (1572–
1622).
 16

Ferenc Postma

De notitie van Mányoki aan het slot van de oefendisputatie van Margitai,
met de titelpagina van de oefendisputatie van Pets-Varadi (1647).
In een reeks van niet minder dan veertig oefendisputaties zou hij zijn
studenten tegen Smalcius’ theologische opvattingen laten disputeren, om
drie jaar later – in 1649 – het eerste deel van zijn “Anti-Smalcius” in
Franeker te publiceren.28 In de lange naamlijst van alle vijfentwintig studenten die daarbij betrokken waren, komen we evenwel de naam van onze
Mányoki niet tegen. Wel treffen we daarin de namen aan van zijn directe
studiegenoten: Johannes Crispinus,29 Nicolaus Margitai, Michael B. PetsVaradi,30 Stephanus A[nderko] Szokolyai31 en Stephanus Peeri,32 van wie
we nu dus ook – als vrucht van zijn noeste verzamelarbeid – over hun
oorspronkelijke oefendisputaties uit deze reeks beschikken – concreet: De
nummers XIII, XVII, XVIII, XIX en XX, uit respectievelijk 1646 en 1647.
Dat Mányoki daarentegen wel degelijk bij dit alles zelf betrokken is geweest, bewijzen de aantekeningen die hij in elk van deze vijf exemplaren
maakte. Zo lezen we bijvoorbeeld, dat hij op 16 februari 1647 – “bij ijzige
koude”33 – voor het eerst “in den vreemde”34 als “Opponens” was
opgetreden in Franeker bij het publieke dispuut van Nicolaus Margitai
(Volgnummer 29). En dat hij enkele weken later – op de 6e maart 1647 –
eveneens “Opponens” geweest was bij het dispuut van Stephanus A.
 Ex libris Steph. S. Mányoki

17

Szokolyai, en wel tezamen met Johannes Crispinus (Volgnummer 31).35
Uit andere bronnen weten we, dat hij Franeker kort daarop zou verlaten,
om zich – samen met Peeri en Szokolyai – op 25 maart 1647 als student te
laten inschrijven in Leiden.36 Dat hij zich naderhand ook nog in Utrecht
moet hebben opgehouden, valt met zekerheid af te leiden uit de vele
Utrechtse oefendisputaties37 – alle verdedigd onder leiding van de
hoogleraar Gisbertus Voetius (1589–1676) – die we in zijn omvangrijke
convoluut ingebonden vinden. Wellicht heeft hij de hele bundel daar ook
samengesteld en in een eenvoudige band – als kwartijn – laten inbinden:
Dezelfde perkamenten band, die – hoezeer ook in de loop der tijd gehavend en versleten – ook nog vandaag de dag de bundel siert.
Zoals bekend, keerde Mányoki in de loop van 1648 terug naar
Debrecen, waar hij eind december van dat jaar38 als professor verbonden
werd aan het illustre protestantse Collegium, waar hij destijds ook zijn
studie was begonnen. Veel meer dan dat hij daar een jaar later – in 1649 –
als rector zou optreden,39 weten we echter niet. Mogelijk is hij daar ook
gestorven en wel in 1685. Een handgeschreven notitie op de binnenzijde
van de band van het convoluut maakt immers duidelijk, dat zijn bundel
“Disputationes theologicae” in dat jaar van eigenaar is gewisseld:
“Possidet And. S. Pathai / Debrecini 1685. 6. / 8bris”. In october 1688
werd vervolgens een zekere Johannes/ János Erdélyi de rechtmatige bezitter,40 waarna Mányoki’s omvangrijke bundel Protestantica meer dan
een halve eeuw later – zoals we gezien hebben – terecht komt in Pécs.
 Daar kreeg het convoluut – hoe “heterodox” ook qua inhoud – uiteindelijk een plaats in de grote bibliotheek van bisschop Klimo – waardoor
het bewaard is gebleven, en ook vandaag de dag nog een “Fundgrube” is
voor verder boek- en cultuurhistorisch onderzoek.
18

Ferenc Postma

De oefendisputatie van Joannes G. Winswiler sub Amesius (1625).
Ex libris Steph. S. Mányoki

De oefendisputatie van Johannes Thomas sub Amesius (1626).
19

20

Ferenc Postma

FRANEKER BIBLOGRAFIE

Evenals in ons Auditorium Academiae Franekerensis (1995) bepalen
de professoren, als Praesides van de onder hun leiding verdedigde
oefendisputaties (Disputationes exercitii gratia), de volgorde van de
hieronder vermelde titels. Van een chronologische volgorde is dus
geen sprake.
– De professoren zijn alle van een nummer voorzien conform het jaar
van hun aantreden als hoogleraar in Franeker. Tegelijk zijn hun vakgebied(en) resp. faculteit(en) en de jaren van hun werkzaamheid in Franeker aangegeven.
– Deze recent gevonden titels konden helaas niet in chronologische
volgorde aan ons Auditorium Academiae Franekerensis worden toegevoegd, maar uitsluitend in numerieke zin.
– De titels van de incomplete Disputationes exercitii gratia (¿) onder
leiding van professor Johannes Cloppenburg (56/1646.6; 56/1647.2;
56/1647.5) werden nader samengesteld, dan wel gereconstrueerd, aan
de hand van handgeschreven aantekeningen in de beide – in Alba Iulia
en Pécs – bewaard gebleven exemplaren.
– Voor de hier en elders gebezigde afkortingen, zie: Bibliografie.
*
36/

Gulielmus AMESIUS, theologia 1622–1633

36/1625.4 Disputatio theologica de vocatione. [Resp.] Joannes
G[eorgius] Winswiler, Palatino-Bipontinus. Franekerae, Uldericus
Balck, 1625. 4to; [12] pp.
Carmina: Paulus Puah Miskolczi (lat.); Andreas Rotarius A.F. (lat.).
Loc.: Pécs <DD VI.12 (37)>; Cluj <R RMK 606/m> – AStF, Nr. 2062. –
Niet in RMKP. – Móró 2001, p. 21 (Nr. A 258).41
36/1626.8 Disputatio theologica de magistratu. [Resp.] Johannes
Thomas, Willingensis Nassovicus. Franekerae, Uldericus Balck, 1626.
4to; [16] pp.
 Carmina: Henricus Britman (Lat.); Sebastianus Pfochenius (Grieks).
Loc.: Pécs <DD VI.12 (42)> – AStF, Nr. 2344. – De student Johannes
Thomas was ook de “Auth[or]” van deze Disputatio (A verso). – Aan het
einde: “Corollaria” (I–III). – N.B.: Deze Disputatio werd tijdens het

Ex libris Steph. S. Mányoki

21

rectoraat van Amesius verdedigd (Titelpagina). – Móró 2001, p. 21 (Nr.
A 257).42
50/

Johannes COCCEJUS, artes 1636–1650 & theologia 1643–
1650

50/1647.1 Dissertatio theologica de legitima ministrorum ecclesiae
reformatae vocatione. [Resp.] Stanislaus Hermannus, Polonus, ad 10
Mart. Franekerae, excudit Uldericus Balck, 1647. 4to; [24] pp.
Carmina: Praeses [= Joh. Coccejus] (lat.); Christianus Schotanus (lat.).
Loc.: Pécs <DD VI.12 (39)>; Iul <E2 VIII.9 (37) ¿, [16] pp.> – AStF, Nr.
4420. – De Poolse student Stanislaus Hermannus was ook de “Author”
van deze Dissertatio (A verso). – Aan het einde: “Corollaria” (I–II). –
Móró 2001, p. 138 (Nr. C 512). – N.B.: Zie voor een afbeelding van het
titelblad: Postma, Nihil sine litteris, 597.
* Het exemplaar in Alba Iulia is incompleet (¿).
56/

Johannes CLOPPENBURG, theologia 1644–1652

56/1646.6 [Selectarum disputationum theologicarum XIII, in qua
elenchus libri Valentini Smalcii de divinitate Jesu Christi, ad capitis IV
sectionem III, an homo mortalis possit aliquo modo Deum videre].
[Resp.] Johannes Crispinus, [O. Moravus], [mense Oct. 1646].
[Franekerae, excudit Uldericus Balck, 1646]. 4to; [...] pp.
Loc.: Pécs <DD VI.12 (28) ¿, [8] pp.>; Iul <E2 VIII.9 (34b) ¿, [8] pp.> –
AStF, Nr. 4151. – Móró 2001, p. 137 (Nr. C 499). – Cf. Auditorium:
56/1649.1;13 resp. 56/1652.2;13.
* Beide exemplaren, in Alba Iulia en Pécs, zijn incompleet (¿). Zij
hebben geen eigen titelpagina.
* Hs.- aantekening van Stephanus S. Mányoki in ex. Pécs (A4 verso):
“Franekerae disputatae a D. Johan. Crispino, Alumno Albensi”.
 56/1647.2 [Selectarum disputationum theologicarum XVII, in qua
elenchus libri Valentini Smalcii de divinitate Jesu Christi, ad caput V de
Christi praeceptis, quae legem perfecerunt, sectio V]. [Resp.] Nicolaus
Margitai, [Ungarus], [16 Febr. 1647]. [Franekerae, excudit Uldericus
Balck, 1647]. 4to; [...] pp.
22

Ferenc Postma

Loc.: Pécs <DD VI.12 (29) ¿, [8] pp.>; Iul <E2 VIII.9 (34c) ¿, [8] pp.> –
AStF, Nr. 4363. – Cf. RMKP 6317. – Móró 2001, p. 137 (Nr. C 500). –
Cf. Auditorium: 56/1649.1;17 resp. 56/ 1652.2;17.
* Beide exemplaren, in Alba Iulia en Pécs, zijn incompleet (¿). Zij
hebben geen eigen titelpagina.
* Hs.- aantekening van Stephanus S. Mányoki in ex. Pécs (A4 verso):
“Gelida tempestate 16 Febr. A. 1647 Respondenti / Domino Nicolao
Margitai primitias oppositionis in locis / exoticis dedi Franekerae
publicas / Praeside D. Joh. Cloppenburgio Theol. / Profess. Primario / S.
S. M. [= Stephanus S. Mányoki] / Sang[uinem] Salv[atoris] Memento /
M.pr.”.
56/1647.3 Selectarum disputation. theologicar. [XVIII], in qua elenchus
libri Valentini Smalcii de divinitate Jesu Christi, ad caput V de Christi
praeceptis, quae legem perfecerunt, sectio VI. [Resp.] Michael B. PetsVaradi, Ungarus. Franekerae, excudit Uldericus Balck, 1647. 4to; [12] pp.
Loc.: Pécs <DD VI.12 (30)>; Iul <E2 VIII.9 (35)> – AStF, Nr. 4364. –
RMKP 6273. – Aan het einde: “Corollaria Respondentis”. – Móró 2001,
p. 137 (Nr. C 501). – Cf. Auditorium: 56/1649.1;18 resp. 56/1652.2;18.
* Hs.- aantekening van Stephanus S. Mányoki in ex. Pécs (A4 verso):
“Franekerae R[esp.] D. Michaele P. Pecsvaradi, [...] Varadi An. 1647”.
56/1647.4 Selectarum disputation. theologicar. XIX, in qua elenchus libri
Valentini Smalcii de divinitate Jesu Christi, ad caput VI de Christi
praeceptis singularibus, sectio I. [Resp.] Stephanus A. Szokolyai,
Ungarus, ad 6 Mart. Franekerae, excudit Uldericus Balck, 1647. 4to;
[12] pp.
Carmina: Johannes Crispinus (lat.); Steph. S. Mányoki (lat.).
 Loc.: Pécs <DD VI.12 (31)>; Iul <E2 VIII.9 (36a)> – AStF, Nr. 4485. –
RMKP 6275. – Aan het einde: “Corollaria Respondentis”. – Móró 2001,
p. 137 (Nr. C 502). – Cf. Auditorium: 56/1649.1;19 resp. 56/1652.2;19.
* Hs.- aantekening van Stephanus S. Mányoki aan het einde, onder de
twee Carmina [p. 12], in ex. Pécs: “Opponentibus nobis duobus” [= “Wij
beide, Johannes Crispinus en Stephanus S. Mányoki, waren de twee
opponenten bij deze disputatie van Szokolyai”].
56/1647.5 [Selectarum disputationum theologicarum XX, in qua elenchus
libri Valentini Smalcii de divinitate Jesu Christi, ad caput VI de
praeceptis Christi singularibus, sectio II]. [Resp.] Stephanus Peeri,

Ex libris Steph. S. Mányoki

23

[Ungarus], [die 10 Mart. 1647]. [Franekerae, excudit Uldericus Balck,
1647]. 4to; [...] pp.
Carmen: Johannes Crispinus (lat.).
Loc.: Pécs <DD VI.12 (32) ¿, [8] pp.>; Iul <E2 VIII.9 (36b) ¿, [8] pp.> –
AStF, Nr. 4482. – RMKP 6274. – Móró 2001, p. 137 (Nr. C 503). – Cf.
Auditorium: 56/1649.1;20 resp. 56/1652.2;20.
* Beide exemplaren, in Alba Iulia en Pécs, zijn incompleet (¿). Zij
hebben geen eigen titelpagina.
* Hs.- aantekening van Stephanus S. Mányoki in ex. Pécs (V recto):
“R[esp.] D. Steph. Peeri ad 10 Mart. 1647”.
 REGISTER van NAMEN
Britman, Henricus – 36/1626.8
Coccejus, Johannes – 50/1647.1
Crispinus, Johannes – 56/1646.6; 56/1647.4; 56/1647.5
Hermannus, Stanislaus – 50/1647.1
Mányoki, Steph[anus] S. – 56/1647.4, cf. 56/1646.6; 56/1647.2-3;
56/1647.5
Margitai, Nicolaus [M.] – 56/1647.2
Miskolczi/ Miskolci, Paulus Puah – 36/1625.4
Peeri/ Péri, Stephanus [T.] – 56/1647.5
Pets-Varadi/ Pécsváradi, Michael B. – 56/1647.3
Pfochenius, Sebastianus – 36/1626.8
Rotarius, Andreas A.F. – 36/1625.4
Schotanus, Christianus – 50/1647.1
Szokolyai, Stephanus A[nderko] – 56/1647.4
Thomas, Johannes – 36/1626.8
Winswiler, Joannes G[eorgius] – 36/1625.4
BIBLIOTHEKEN
Cluj
Iul
Pécs

Academia România, Filiala Cluj, Biblioteca, ClujNapoca/ Kolozsvár (RO)
Biblioteca documentara “Batthyaneum”, Alba Iulia/
Gyulafehérvár (RO)
Pécsi Egyetemi Könyvtár/ Klimo Könyvtár, Pécs (H)

24

Ferenc Postma

BIJLAGE
Al de andere (59) disputaties uit de Nederlanden in hetzelfde convoluut
<DD.VI.12>.
* Ordening (alfabetisch): Conform de gedrukte Catalogus van
Móró (2001).
* Tussen (..): Het desbetreffende Volgnummer in het convoluut
zelf.
* Voor de komplete titelbeschrijvingen: Zie de gedrukte Catalogus
van Móró.
* Titels (16) die in RMK (resp. RMKP) vermeld worden, zijn
aangegeven.
* Titels (10) die reeds in de STCN worden vermeld, zijn
aangegeven.
Plaats van publicatie: DEVENTER <jaar van publicatie 1644>
Praeses/ Prof.: Henricus a DIEST, ofwel Henricus DIESTIUS (1595–
1673):
1644: D 201 (01) = RMK III.6243. – Nicolaus SZOBOSZLAI.
* Hs.- aantekening: “Ex libris Steph. S. Manyoki ...”.
1644: D 202 (02) = RMK III.6244. – Andreas WACI.
Plaats van publicatie: LEIDEN <jaren van publicatie 1643-1644>
Praeses/ Prof.: Johannes POLYANDER a KERCKHOVEN (1568–
1646):
1644: K 127 (21) – Johannes MESSU, De divina praedestinatione.
1643: K 128 (17) – Jacobus HEYBLOCIUS, De mundi visibilis creatione.
1644: K 129 (48) – Jacobus BASELIUS, De Anti-Christo variisque ejus
praecursoribus.
Plaats van publicatie: LEIDEN <jaar van publicatie 1648>
Praeses/ Prof.: Constantinus L'EMPEREUR (1591–1648):
1648: L 276 (40) = RMK III.1708. – Stephanus A. SZOKOLAEUS.
 1648: L 277 (41) = RMK III.1709. – Stephanus A. SZOKOLAEUS.
1648: L 278 (36) = RMK III.6286. – Stephanus S. MANYOKINUS.
Ex libris Steph. S. Mányoki

25

Plaats van publicatie: GRONINGEN <jaren van publicatie 1646-1648>
Praeses/ Prof.: Samuel MARESIUS (1599–1673):
1646: M 366 (52) – Petrus BAUMANNUS, De calice eucharistico. – STCN.
1648: M 367 (38) – Hermannus VOLTELEN, De bonis operibus. – STCN.
1646: M 368 (20) – Matthias VECHNERUS, De peccato originali posterior. – STCN.
1646: M 369 (19) – Johannes RAPPARDUS, De peccato originali prior. – STCN.
1648: M 370 (15) – S. MARESIUS, Quaestionum aliquot decisio academica. – STCN.
* Hs.- aantekening: “D[omi]no Steph. Many[oki]”.
Plaats van publicatie: LEIDEN <jaren van publicatie 1647–1648>
Praeses/ Prof.: Jacobus REVIUS (1586–1658):
1647: R 339 (18) – Antonius DANBURGH, De mundi aeternitate altera.
1647: R 340 (22) – Franciscus BURMANNUS, Super praedestinationis objecto. III.
1648: R 341 (23) – Franciscus BURMANNUS, Super praedestinationis objecto. IV.
1648: R 342 (24) – Franciscus BURMANNUS, Super praedestinationis objecto. V.
Plaats van publicatie: LEIDEN <jaren van publicatie 1646–1648>
Praeses/ Prof.: Fridericus SPANHEIM (1600–1649):
1646: S 917 (34) – Godofridus SCHACHMANNUS, De C positionibus theologicis.
1647: S 918 (35) = RMK III.6277. – Johannes BELINYESINUS.
1648: S 919 (47) – Samuel HERZOGUS, De falsa ecclesia.
1648: S 920 (49) – Johannes Rodolphus HYBNERUS, De Antichristo. XXVIII.
1648: S 921 (50) – Johannes RUEFFIUS, De Antichristo. XXIX.
Plaats van publicatie: LEIDEN <jaren van publicatie 1645–1648>
Praeses/ Prof.: Jacobus TRIGLAND (1583–1654):
1645: T 386 (51) = RMK III.1656. – Andreas WÁCI.
1647: T 387 (46) – Laurentius KAVAEUS, De libero hominis arbitrio.
1647: T 388 (26) – Aegidius KELLENAER, Disputatio theologica miscella.
1647: T 389 (53) – Petrus PLANCIUS, De causa impulsiva pietatis. – STCN.
 1647: T 390 (54) – Nicolaus FENACOLIUS, De lege ut perfecta norma.
1647: T 391 (55) – Martinus FENACOLIUS, De adoratione Christi.
1647: T 392 (56) – Jacobus van NIEBERGEN, De precatione et gratiarum actione.
1647: T 393 (57) – Petrus KINTHIUS, De sensu Orationis dominicae.
1648: T 394 (58) – Everhardus SCHUYLIUS, De precatione religiosa.
1648: T 395 (59) = RMK III.6287. – Stephanus T. PEERI.
1648: T 396 (60) = RMK III.1705. – Stephanus S. MANYOKINUS.
1648: T 397 (61) = RMK III.6288. – Stephanus A. SZOKOLAEUS. – STCN.
1648: T 398 (62) – Conradus SCHOONHOVE, De ecclesia Jesu Christi. LX.
1648: T 399 (63) – Philippus GEELKERKIUS, De ecclesia Jesu Christi. LXII.
26

Ferenc Postma

1648: T 400 (64) = RMK III.6285. – Franciscus K. FOGARASI.
1648: T 401 (65) = RMK III.1707. – Stephanus B. NOGRÁDI.
1648: T 402 (66) – Antonius DANBURGH, De sacramentis.
1646: T 403 (45) – Petrus WYNSTOCK, De viribus liberi arbitrii humani.
1648: T 404 (44) – Theodorus BROUWER, De ecclesiae visibilis natura et notis.
1648: T 405 (43) – Theodorus BROUWER, De ecclesiae verae natura et notis.
Plaats van publicatie: UTRECHT <jaren van publicatie 1642–1648>
Praeses/ Prof.: Gisbertus VOETIUS (1589–1676):
1646: V 294 (05) – Theodorus de GROEN, De templis, pars secunda.
1643: V 295 (04) – Dominicus BLAESIUS, De libertate conscientiae.
1648: V 296 (14) – Christophorus SUREDONCIUS, De episcopatu.
* Hs. – aantekening: “Mányoki István Uramnak”.
1644: V 297 (11) – Stephanus le MOYNE, De potestate et politia, pars tertia. – STCN.
1644: V 298 (12) – Nicolaus OOSTDYCK, De potestate et politia, pars quarta.
1645: V 299 (13) – Paulus COLONIUS, De potestate et politia ... pars quinta.
1642: V 300 (06) – Lambertus van den WATERLAET, De pseudoprecationibus pars
altera.
 1644: V 301 (08) – Franciscus ROOSBECIUS, De ecclesia visibili, pars prima.
* Hs. – aantekening: “Mány[oki] ...”.
1644: V 302 (09) – Joannes ab ISENHOUT, De ecclesia visibili, pars secunda.
1644: V 303 (10) – Joannes KRUYF, De ecclesia visibili, pars tertia.
1643: V 304 (03) – Adrianus MUNNINX, De excelsis mundi, quinta. – STCN.
1648: V 305 (16) = RMK III.1711. – Petrus BACCA SZATTMARI.
1647: V 306 (25) = RMK III.1690. – Petrus KALNAI.
1648: V 307 (33) – Isaacus RAAP, Problemata duo.
1647: V 308 (07) = RMK III.6280. – Nicolaus Sz. ILLYE-FALVI.
1647: V 309 (67) = RMK III.1691. – Michael TOPHAEUS.
* Hs. – aantekening: “D[omi]no et Fratri Steph. Manyoki”.
Plaats van publicatie: GRONINGEN <jaar van publicatie 1646>
Praeses/ Prof.: Abdias WIDMARUS (1591–1668):
1646: W 218 (27) – Albertus BIERUMA, De Evangelio in genere. – STCN.
Noten
1
2

3

Zie hier vooral: Postma, ‘Peregrinatio librorum.’
Ook waren ze verplicht om een aantal boeken mee te nemen voor de bibliotheek van
hun eigen Hongaarse Alma Mater (als bijv. het Collegium in Debrecen, Sárospatak,
Pápa, Kolozsvár, Marosvásárhely, Nagyenyed, Gyulafehérvár, etc.).
 Zo kon bijv. de student Johannes / János N. Szepsi (afkomstig uit Sárospatak) zich
financieel heel wat meer veroorloven dan zijn landgenoot Johannes / János Gele

Ex libris Steph. S. Mányoki

4

5

6

7

8

9

10
11
12

13

14

15

16

17

18

19

27

Debreceni (afkomstig uit Debrecen). Vgl. resp. Postma, ‘Das Testament des verstorbenen ungarischen Studenten’ en Postma, ‘Warum Johannes Gele Debreceni bei
Nacht und Nebel aus Franeker verschwunden ist.’ Zie hier ook in het algemeen:
Monok, ‘The Readings of Hungarian Students.’
Over ons onderzoek naar Franeker academisch drukwerk in de bibliotheken en
archieven aldaar berichtten we reeds eerder, zie: Postma, ‘Franekeri akadémiai
nyomtatványok nyomában. Három romániai tanulmányút élményei (1991–1993)’,
resp. Postma, ‘Franekeri akadémiai nyomtatványok nyomában. Negyedik erdélyi
tanulmányutam élményei (1994).’
Zie meer gedetailleerd hierover: Postma, ‘Magyarok és a franekeri egyetemi oktatás’, resp. Postma, ‘De Hongaren en het onderwijs aan de Friese universiteit te
Franeker.’
De plechtige opening vond plaats in de Grote of Martini Kerk te Franeker. Zie over
de geschiedenis van de Franeker universiteit in het algemeen: Boeles, Frieslands
Hoogeschool en het Rijks Athenaeum te Franeker en meer recent: Van Sluis, De
Academie van Vriesland. Zie in dit verband ook: Postma, ‘Latinország.’
Zie hierover met name: Postma, ‘Franeckera, az igaz keresztyéneknek híres akadémiájuk benne.’
Dit aantal is gebaseerd op het Franeker Album Studiosorum. Uit andere bronnen
weten we evenwel, dat het totale aantal Peregrini toch hoger moet zijn geweest.
Zoals bijv. Michaël Corvinus (afkomstig uit Körmöcbánya), die reeds eind februari
1624 Franeker bezocht. Zie: Postma, ‘In tantis mundi tumultibus.’
De huidige signatuur luidt: <DD.VI.12>.
Zie de (huidige) rugtitel van deze bundel: Disputationes theologicae miscellaneae.
 Zie over hem: RMSz, 1:514 (s.v.). Mányoki was op 19 september 1640 student geworden aan het Collegium in Debrecen, zie: Borovszky, ‘Debreczeni irók és tanárok’, 458, resp. Thury, Series Studiosorum, 115.
Deze lange periode staat in de Hongaarse protestantse kerkgeschiedenis bekend als
de tijd van de zgn. ‘stille Contra-Reformatie’.
Op deze plaats dank ik Dr. Éva Schmelczer-Pohánka (destijds verbonden aan de UB
Pécs) bijzonder hartelijk voor haar gedetailleerde informatie en verdere hulp.
Domsics kreeg daartoe op 16 februari 1746 van de toenmalige bisschop van Pécs –
Sigismundus / Zsigmond Berényi – de schriftelijke opdracht. Zie hierover verder:
Schmelczer-Pohánka, ‘Amikor az ‘inkvizítor’ elbizonytalanodik.’
D.w.z. werken uit vroeger tijd, maar tegelijk ook eigentijdse geschriften. Daarnaast
dus verboden boeken, als vermeld in de kerkelijke ‘Index Librorum Prohibitorum’.
Klimo voorzag Mányoki’s convoluut van zijn fraaie – ingeplakte – “Ex libris”. Zie
verder over hem: Szinnyei, Magyar írók élete és munkái, 6:558–559.
PEK – TGYO Kt. 67046 = Ms 514, fol. 219–240. Zie voor een nadere beschrijving
en inhoudelijke analyse van Domsics’ boekenbezit: Schmelczer-Pohánka, ‘Amikor
az ‘inkvizítor’ elbizonytalanodik.’
De handgeschreven ‘Catalogus Librorum Haeterodoxorum’ is gedateerd: Pécs, 8 juli
1767.
Zie over Diestius en diens Hongaarse studenten in Deventer: Postma & Eredics,
‘Henricus Diestius (1595–1673) und seine ungarischen Studenten in Deventer’. Zie
aldaar ook voor een nadere beschrijving van Szoboszlai’s oefendisputatie (p. 81).
Szoboszlai zou naderhand Diestius’ boek Funda Davidis instructa quinque laevibus

28

20

21

22

23

24
25

26

27

Ferenc Postma
lapidibus (Daventriae 1646) in het Hongaars vertalen en in Debrecen – in 1648 –
laten verschijnen. Het boek is sterk gericht tegen de rooms-katholieke geloofsleer.
Zie voor een bibliografische beschrijving: RMK I.802.
 AStG, kol. 54: Stephanus Sart[orius] Mányoki. Hij liet zich daar op die dag inschrijven samen met Petrus Bacca Szatmári (van wie ook een Utrechtse oefendisputatie in
Mányoki’s convoluut is opgenomen: Volgnummer 16). Zie ook: Miklós, A groningeni egyetemen tanult magyarok névsora, 4, resp. Bozzay & Ladányi, Magyarországi diákok holland egyetemeken, 1595–1918. N.B.: Enkele andere boeken die
Mányoki tijdens zijn Peregrinatio verzameld had, troffen we in 2017 aan in de
Teleki Téka te Marosvásárhely / Târgu Mures (RO), waaronder de eerste twee delen
van Johannes Piscator, ‘Commentarii in omnes libros Veteris Testamenti’ (Herborn
1646); sign.: <Bf-165, I-II>.
Margitai was – evenals Mányoki zelf – student geweest aan het protestantse Collegium te Debrecen, zie: Thury, ‘Series Studiosorum in Schola Debrecina Helveticae
Confessionis, 1588–1792’, 114 (6 april 1636). Voor én na Deventer studeerde hij in
Franeker (zie: AStF, Nr. 4363), daarna te Leiden en Utrecht (1649). Ook bezocht hij
mogelijk Engeland (Londen), zie: Gömöri, Magyarországi diákok angol és skót
egyetemeken, 1526–1789, 89 (Nr. 237). Zie verder: Szabó & Tonk, Erdélyiek egyetemjárása a korai újkorban, 1521–1700, 208 (Nr. 2127), resp. Bozzay & Ladányi,
Magyarországi diákok holland egyetemeken, 1595–1918; RMSz, 1:516 (s.v.).
Van Slee, De Illustre School te Deventer, 1630–1878, 208 (6 oktober 1645). Zie
ook: Segesváry, ‘A devénteri athenaeumon tanult magyarok, 1644–1649’, 507.
De uit Engeland afkomstige puriteinse theoloog Gulielmus Amesius (William
Ames) telde talloze Peregrini onder zijn gehoor, en heeft zo een aanzienlijke invloed
gehad in het Hongaarse achterland, cf. Auditorium, 86–103.
AStF, Nr. 4552: Stephanus S. Nanyoki (sic).
 Stanislaus Hermannus (afkomstig uit Krakau) studeerde eerder (1645) aan het
Gymnasium Illustre te Bremen, zie Achelis & Börtzler, Die Matrikel des Gymnasium Illustre zu Bremen, 1610–1810, 82 (Nr. 32). In Franeker disputeerde hij niet
alleen onder Johannes Coccejus, maar ook – zelfs meerdere keren – onder leiding
van de hoogleraren Christianus Schotanus en Johannes Cloppenburg, zie: Auditorium, 52/1651.1; 8–10, resp. 56/1648.1; 6–7. Cf. resp. Postma, Studenci z Rzeczypospolitej we fryzyjskim uniwersytecie we Franeker en Postma, ‘Frustula Polonica
ac Lithuanica Franekerae impressa’.
Zie hier vooral ook: Auditorium, 56/1651.4abc (Cloppenburgs ‘Compendiolum
Socinianismi confutatum’) en 56/1651.6 (Cloppenburgs weerlegging van de
theologische opvattingen van de Engelse anti-trinitariër John Biddle: ‘Vindiciae pro
deitate Spiritus Sancti’) – in beide gevallen een bundeling van oefendisputaties,
verdedigd door – uitsluitend – Hongaarse Peregrini. Cf. Postma, ‘Magyarok és a franekeri egyetemi oktatás’, 118–122, resp. Postma, ‘De Hongaren en het onderwijs
aan de Friese universiteit te Franeker’, 36–40. Cloppenburg stond als ‘pater Hungarorum’ hoog bij hen in aanzien. Ook bevatte zijn eigen bibliotheek ettelijke Hongaarse boeken, zie: Eredics, ‘Johannes Cloppenburg professzor magyar könyvei’.
Cf. Auditorium, 158–174.
Zie: Auditorium, 56/1646.5. De eerste oefendisputatie in deze lange reeks werd in
1646 verdedigd door de student Johannes Jacobus Desloch, ‘Bipontino-Palatinus’.
Ex libris Steph. S. Mányoki
28

29

30

31

32

33
34
35

36

37

38

29

Zie: Auditorium, 56/1649.1. Dit eerste deel van zijn ‘Anti-Smalcius’ bevatte zijn
weerlegging van de eerste twaalf hoofdstukken van Smalcius’ werk, ‘de munere
Christi prophetico’. In 1652 verscheen te Franeker een nieuwe uitgave, nu gecompleteerd door een tweede deel ‘Anti-Smalcius’, zie: Auditorium, 56/1652.2.
 Johannes Crispinus, ‘Moravus’ (zie: AStF, Nr. 4151), of elders ‘O. Moravus’ (vermoedelijk afkomstig uit Olomouc), was – volgens Mányoki’s aantekening in diens
oefendisputatie – ‘Alumnus’ van het protestantse Collegium te Gyulafehérvár. Zie
verder over hem: Engelbrecht, ‘Die Bedeutung der friesischen Universität zu
Franeker’, 84, resp. Viskolcz, ‘Johann Heinrich Bisterfeld és a gyulafehérvári tankönyvkiadás’, 262, en Gömöri, Magyarországi diákok angol és skót egyetemeken,
1526-1789, 89 (Nr. 236); RMSz, 1:151 (s.v.).
Michael B. Pets-Varadi had zich samen met Nicolaus Margitai op 1 augustus 1645
te Franeker als student laten inschrijven: AStF, Nr. 4364, cf. Bozzay & Ladányi,
Magyarországi diákok holland egyetemeken, 1595–1918; RMSz, 1:614 (s.v.).
Szokolyai was – evenals Mányoki en Margitai – student geweest aan het protestantse Collegium te Debrecen, zie: Borovszky, ‘Debreczeni irók és tanárok’, 462,
resp. Thury, ‘Series Studiosorum in Schola Debrecina Helveticae Confessionis’, 116
(20 mei 1642). Zie verder over hem: Zoványi & Ladányi, Magyarországi Protestáns
Egyháztörténeti Lexikon. Te Franeker liet hij zich – samen met Stephanus Peeri – als
student inschrijven op 30 juni 1646: AStF, Nr. 4485, cf. Bozzay & Ladányi,
Magyarországi diákok holland egyetemeken, 1595–1918. Naderhand te Leiden zou
hij nog ettelijke oefendisputaties verdedigen (zie o.a. beneden: noot 36), en verschillende theologische werken vanuit het Nederlands in het Hongaars vertalen. Zie
voor dat laatste met name: Eredics, Ungarische Studenten und ihre Übersetzungen,
35–72; RMSz, 1:800 (s.v.).
Peeri was eerst (1640) student geweest aan het illustre protestantse Collegium te
Sárospatak, zie: Hörcsik, A sárospataki Református Kollégium diákjai, 71. Samen
met Szokolyai zou hij zich achtereenvolgens als student laten inschrijven te Franeker
(zie: AStF, Nr. 4482), Groningen en Leiden, cf. Bozzay & Ladányi, Magyarországi
diákok holland egyetemeken, 1595–1918. Zie ook: Szabó & Tonk, Erdélyiek egyetemjárása a korai újkorban, 263 (Nr. 2639); RMSz, 1:618 (s.v.).
“Gelida tempestate”.
“in locis exoticis”.
 Zie – in het algemeen – over de gang van zaken bij het disputeren in Franeker, en de
daarbij geldende regels: Postma, ‘Magyarok és a franekeri egyetemi oktatás’, 126–
134, resp. Postma, ‘De Hongaren en het onderwijs aan de Friese universiteit te
Franeker’, 42–46.
AStL, kol. 375. Mányoki was bij zijn inschrijving te Leiden 26 jaar oud. N.B.: Hij
zou in zijn convoluut maar liefst drie Leidse oefendisputaties van Szokolyai opnemen (Volgnummers 40, 41 en 61), en ook een Leidse disputatie van Peeri (Volgnummer 59). Peeri zou zich later nog inschrijven te Utrecht, zie: AStU, kol. 17.
Handgeschreven aantekeningen in verschillende van deze Utrechtse exemplaren
wijzen eveneens in die richting. Ook Peeri en Margitai zouden zich naderhand als
student in Utrecht ophouden (zie boven).
Cf. Szinnyei, Magyar írók élete és munkái, 8: kol. 524: “1648. decz. 27-én Debreczenben tanár volt”.
30

Ferenc Postma

39

Cf. Borovszky, ‘Debreczeni irók és tanárok’, 458, resp. Thury, ‘Series Studiosorum
in Schola Debrecina Helveticae Confessionis’, 115 (“rector scholae Debrecinae
1649”).
Erdélyi schreef zijn naam (en de datum) voorin het convoluut direct onder die van
And[reas] S. Pathai, de vorige eigenaar, op de binnenzijde van de boekband. Hoe
Mányoki’s convoluut vele jaren later uiteindelijk in Pécs terecht is gekomen, blijft
vooralsnog een open vraag.
Winswiler had ook eerder al (1623) onder Amesius gedisputeerd. Twee door hem
verdedigde oefendisputaties vonden we terug in Amesius’ Medulla theologica, dat
oorspronkelijk in twee delen – als een bundeling van ettelijke oefendisputaties – te
Franeker verscheen, zie: Pars secunda (1623), Nummer VIII en XX. Zie over
Winswilers Hongaarse “commensalis” Paulus Puah Miskolczi: Zoványi & Ladányi,
Magyarországi Protestáns Egyháztörténeti Lexikon, resp. RMSz, 1:546 (s.v.).
 Johannes Thomas (afkomstig uit Willingen) was eerder – 1624 – student geweest in
Herborn, zie: Zedler & Sommer, Die Matrikel der Hohen Schule zu Herborn. In het
najaar van 1626 kwam hij naar Franeker, wellicht in het gezelschap van Sebastianus
Pfochenius, zie: AStF, Nummer 2344 en 2345. N.B.: Van Thomas’ oefendisputatie
onder Amesius vonden we tot nu toe geen enkel ander exemplaar.
40

41

42

Bibliografie
Achelis, Thomas Otto & Börtzler, Adolf (eds.). 1968. Die Matrikel des
Gymnasium Illustre zu Bremen, 1610–1810. [Bremisches Jahrbuch,
2.3.] Bremen: Carl Schünemann Verlag. – Afk.: Achelis & Börtzler.
Album Studiosorum Academiae Groninganae. 1915. Groningen: J.B.
Wolters. – Afk.: AStG.
Album Studiosorum Academiae Lugduno Batavae, 1575–1875. –
Accedunt nomina Curatorum et Professorum per eadem secula. 1875.
Hagae Comitum: Martinus Nijhoff. – Afk.: AStL.
Album Studiosorum Academiae Rheno-Trajectinae, 1636–1886. –
Accedunt nomina Curatorum et Professorum per eadem secula. 1886.
Ultrajecti: J.L. Beijers & J. van Boekhoven. – Afk.: AStU.
Boeles, W.B.S. 1878–1889. Frieslands Hoogeschool en het Rijks
Athenaeum te Franeker, 2 delen. Leeuwarden: H. Kuipers.
Borovszky, Samu. 1898. ‘Debreczeni irók és tanárok, 1588–1700.’
[Schrijvers en leraren uit Debrecen, 1588–1700.] Irodalomtörténeti
Közlemények [Budapest], 9: 448–465.
Borsa, Gedeon e.a. (eds.). 1990–1996. Régi Magyar Könyvtár, III. [Oude
Hongaarse Bibliotheek, III.] K. Szabó – Á. Hellebrant (eds.). Pótlások, kiegészítések, javítások, [Toevoegingen en correcties.] 5 delen.
Budapest: Országos Széchényi Könyvtár. – Afk.: RMKP.
Ex libris Steph. S. Mányoki

31

Bozzay, Réka & Ladányi, Sándor (eds.). 2007. Magyarországi diákok
holland egyetemeken, 1595–1918. [Hongaarse studenten aan Nederlandse universiteiten, 1595–1918.] [Magyarországi diákok egyetemjárása az újkorban, 15.] Budapest: Eötvös Loránd Tudományegyetem.
– Afk.: Bozzay & Ladányi.
Engelbrecht, Wilken. 2000. ‘Die Bedeutung der friesischen Universität
zu Franeker für die tschechischen Exulanten nach der Schlacht am
Weißen Berg.’ Philologia Frisica Anno 1999. Ljouwert: Fryske
Akademy, 57–87.
 Eredics, Péter. 2001. ‘Johannes Cloppenburg professzor magyar könyvei.’ [De Hongaarse boeken van professor Johannes Cloppenburg.]
Magyar Könyvszemle [Budapest], 117.1: 112–117.
Eredics, Péter. 2008. Ungarische Studenten und ihre Übersetzungen aus
dem Niederländischen ins Ungarische in der Frühen Neuzeit. [Debrecener Studien zur Literatur, 14.] Frankfurt am Main, etc.: Peter Lang
Verlag.
Fockema Andreae, S. J. & Meijer, Th. J. (eds.). [1968]. Album Studiosorum Academiae Franekerensis, 1585–1811; 1816–1844. Deel 1:
Naamlijst der studenten. Franeker: T. Wever. – Afk.: AStF (samen met
het desbetreffende Volgnummer).
Gömöri, György (ed.). 2005. Magyarországi diákok angol és skót egyetemeken, 1526–1789. [Hungarian Students in England and Scotland,
1526–1789.] [Magyarországi diákok egyetemjárása az újkorban, 14.]
Budapest: Eötvös Loránd Tudományegyetem.
Hörcsik, Richárd (ed.). 1998. A sárospataki Református Kollégium
diákjai, 1617–1777. [De studenten van het Gereformeerde Collegium
van Sárospatak, 1617–1777.] Sárospatak: Sárospataki Református
Kollégium.
Miklós, Ödön. 1917. A groningeni egyetemen tanult magyarok névsora.
[De naamlijst van de Hongaarse studenten in Groningen.] Pápa: Főiskolai Könyvnyomda.
Monok, István. 2015. ‘The Readings of Hungarian Students during their
Studies in the Netherlands in the Early Modern Period.’ Gosker,
Margriet & Monok, István (eds.). Peregrinus sum. Studies in History
of Hungarian-Dutch Cultural Relations in Honour of Ferenc Postma
on the Occasion of his 70th Birthday. Budapest / Amsterdam: s.n., 93–
120.
Móró, Mária Anna (ed.). 2001. A Pécsi Egyetemi Könyvtárban őrzött
Klimo-könyvtár katalógusa. [Catalogus van de Klimo-bibliotheek in

32

Ferenc Postma

de Universiteitsbibliotheek te Pécs.] Deel I: A könyvek szerzői betűrendes katalógusa. Budapest: Tarsoly Kiadó.
Postma, F[erenc] & Sluis, J. van (ed.). 1995. Auditorium Academiae
Franekerensis. Bibliographie der Reden, Disputationen und Gelegenheitsdruckwerke der Universität und des Athenäums in Franeker,
1585–1843. [Minsken en Boeken, 23.] Leeuwarden / Ljouwert: Fryske
Akademy. – Afk.: Auditorium.
 Postma, Ferenc. 1997. ‘Franeckera, az igaz keresztyéneknek híres akadémiájuk benne [oder die Frage, warum nach der Zerstörung von Heidelberg (September 1622) die sogenannte Peregrinatio hungarica sich
von Heidelberg nach Franeker verlegt hat].’ [Franeker, dat de beroemde academie der ware christenen herbergt.] Balázs, Mihály e.a.
(ed.). Művelődési törekvések a korai újkorban. Tanulmányok Keserű
Bálint tiszteletére. [Adattár, 35.] Szeged: József Attila Tudományegyetem, 487–495.
Postma, Ferenc. 1998. ‘Franekeri akadémiai nyomtatványok nyomában.
Három romániai tanulmányút élményei (1991–1993).’ [Op zoek naar
Franeker academisch drukwerk. Impressies van een drietal studiereizen naar Roemenië (1991–1993).] Könyv és Könyvtár [KLTE/ DE,
Debrecen], 20: 113–133.
Postma, Ferenc. 1999. ‘Franekeri akadémiai nyomtatványok nyomában.
Negyedik erdélyi tanulmányutam élményei (1994).’ [Op zoek naar
Franeker academisch drukwerk. Enkele impressies van mijn vierde
studiereis naar Zevenburgen (1994).] Könyv és Könyvtár [KLTE/ DE,
Debrecen], 21: 233–256.
Postma, Ferenc. 2006. ‘Peregrinatio librorum. Der große Auszug von
Büchern aus den Niederlanden nach Ungarn und Siebenbürgen seit
der Gründung der nordniederländischen Universitäten.’ Hollander,
August den; Monok, István & Postma, Ferenc (eds.). Studiosorum et
librorum peregrinatio. – Hungarian-Dutch Cultural Relations in the
17th and 18th Century. Amsterdam/Budapest: Universiteit van
Amsterdam / Országos Széchényi Könyvtár, 15–18.
Postma, Ferenc. 2010. ‘Magyarok és a franekeri egyetemi oktatás.’ [De
Hongaren en het onderwijs aan de universiteit in Franeker.] Pusztai,
Gábor & Bozzay Réka (eds.). Debrecentől Amszterdamig. Magyarország és Németalföld kapcsolata. Debrecen: Printart-Press, 113–156.
Postma, Ferenc & Eredics, Péter. 2010. ‘Henricus Diestius (1595–1673)
und seine ungarischen Studenten in Deventer. Ein kleiner Beitrag zu
seiner Rezeptionsgeschichte und Bibliographie.’ Stemler, Ágnes &

Ex libris Steph. S. Mányoki

33

Varga, Bernadett (eds.). Mint az gyümölczös és termett szölöveszszö…
Tanulmányok P. Vásárhelyi Judit tiszteletére. Budapest: Országos
Széchényi Könyvtár/ Balassi Kiadó, 71–89.
 Postma, Ferenc. 2012. ‘In tantis mundi tumultibus ... A Franekerben
tanult magyarok legkorábbi emlékkönyvi bejegyzései: Öt inscriptió
Michaël Corvinus Album Amicorumában (1624).’ [In tantis mundi
tumultibus ... De vroegste albuminscripties van Hongaarse studenten
uit Franeker: Vijf inscripties in het Album Amicorum van Michaël
Corvinus (1624).] Református Szemle [Cluj-Napoca / Kolozsvár],
105.6: 589–598.
[* In het Nederlands verschenen in: Acta Neerlandica. Bijdragen tot
de Neerlandistiek [DE, Debrecen] 2012, 9: 97-113.]
Postma, Ferenc (ed.). 2014. Studenci z Rzeczypospolitej we fryzyjskim
uniwersytecie we Franeker. Spis nazwisk i bibliografia. [Studenten uit
Polen en Litouwen aan de Friese universiteit in Franeker: Naamlijst en
Bibliografie.] [Ksiazki bez Kantów.] Kraków: Collegium Columbinum.
Postma, Ferenc. 2015. ‘De Hongaren en het onderwijs aan de Friese universiteit te Franeker.’ Acta Neerlandica. Bijdragen tot de Neerlandistiek [DE, Debrecen], 10: 33–80.
Postma, Ferenc. 2016. ‘Warum Johannes Gele Debreceni bei Nacht und
Nebel aus Franeker verschwunden ist: Die Franeker Inventarliste seiner
dort hinterlassenen Bücher und Güter (1661).’ Nyerges, Judit; Verók,
Attila & Zvara, Edina (eds.). MONOKgraphia. Tanulmányok Monok
István 60. születésnapjára. Budapest: Kossuth Kiadó, 574–585.
[* Eerder verschenen in: It Beaken 2015 [FA, Leeuwarden/Ljouwert],
77.3–4: 107–123.]
Postma, Ferenc. 2017a. ‘Das Testament des verstorbenen ungarischen
Studenten Johannes / János N. Szepsi (Franeker, den 28. April 1658)
und die erfreuliche Entdeckung von etlichen Büchern aus seinem
Nachlass.’ Sárospataki Füzetek [SRTA, Sárospatak], 21.2: 145–166.
[* Met aanvullingen, in: It Beaken 2018 [FA, Leeuwarden/Ljouwert],
80.1–2: 22–58.]
Postma, Ferenc. 2017b. ‘Frustula Polonica ac Lithuanica Franekerae
impressa. Ein kleiner Beitrag aus Franeker zu der Polnischen Nationalen Bibliographie.’ Nastulczyk, Tomasz e.a. (eds.). Nihil sine litteris.
Scripta in honorem Professoris Venceslai Walecki. Kraków: Uniwersytet Jagiellonski, 587–600.
 34

Ferenc Postma

Postma, Ferenc. 2019. ‘Latinország. Különleges kiállítás az egykori Franekeri Egyetemről.’ [Land van Latijn. Een bijzondere tentoonstelling over
de voormalige Universiteit Franeker.] Gerundium. Egyetemtörténeti
Közlemények [DE, Debrecen], 10.1: 145–150. [* Ook verschenen in:
Református Szemle 2019 [Cluj-Napoca/Kolozsvár], 112.3: 330–335.]
[* In het Nederlands verschenen in: Acta Neerlandica. Bijdragen tot
de Neerlandistiek 2019 [DE, Debrecen], 15: 269–274.]
Schmelczer-Pohánka, Éva. 2019. ‘Amikor az ‘inkvizítor’ elbizonytalanodik. A tiltott műveket olvasó Domsics Mátyás pécsi kanonok könyvgyűjteménye a 18. század derekán.’ [Als de inquisiteur twijfelt. De
achttiende-eeuwse bibliotheek van de Pécser kanunnik Mátyás Domsics, die verboden werken las.] Borsy, Judit (ed.). Reformáció a DélDunántúlon. Pécs/Kaposvár/Szekszárd: Magyar Nemzeti Levéltár/
Baranya Megyei Levéltár etc., 423–444.
Segesváry, Lajos. 1937. ‘A devénteri athenaeumon tanult magyarok,
1644–1649.’ [Hongaarse studenten aan de Illustre School te Deventer.] Századok [Budapest], 71: 506–508.
Slee, J.C. van. 1916. De Illustre School te Deventer, 1630–1878. Hare
geschiedenis, hoogleeraren en studenten, met bijvoeging van het
Album Studiosorum. ’s-Gravenhage: Martinus Nijhoff.
Sluis, Jacob van. 2015. De Academie van Vriesland. Geschiedenis van de
Academie en het Athenaeum te Franeker, 1585–1843. Gorredijk:
Bornmeer.
Szabó, Károly & Hellebrant, Árpád (eds.). 1879–1898. Régi Magyar
Könyvtár, [Oude Hongaarse Bibliotheek.] 3 delen. Budapest: M. Tud.
Akadémia Könyvkiadó. – Afk.: RMK.
Szabó, Miklós & Tonk, Sándor (eds.). 1992. Erdélyiek egyetemjárása a
korai újkorban, 1521–1700. [Studenten uit Zevenburgen aan buitenlandse universiteiten in de vroegmoderne tijd, 1521—1700.] [Fontes
rerum scholasticarum, 4.] Szeged: József Attila Tudományegyetem. –
Afk.: Szabó & Tonk.
Szinnyei, József (ed.). 1891–1914; Reprint 1980–1981. Magyar írók élete
és munkái. [Leven en werk van Hongaarse schrijvers.], 14 delen.
Budapest: Hornyánszky Kiadó. – Afk.: Szinnyei.
Thury, Etele. 1908. ‘Series Studiosorum in Schola Debrecina Helveticae
Confessionis, 1588-1792. / A debreczeni Református Főiskola tanulók
névsora, 1588–1792.’ Thury, Etele (ed.). Iskolatörténeti Adattár. Deel
2. Pápa: Főiskolai Könyvnyomda, 96–466.
 Ex libris Steph. S. Mányoki

35

Viskolcz, Noémi. 2002. ‘Johann Heinrich Bisterfeld és a gyulafehérvári
tankönyvkiadás a XVII. században.’ [Johann Heinrich Bisterfeld en
het uitgeven van schoolboeken in Gyulafehérvár in de 17de eeuw.]
Magyar Könyvszemle [Budapest], 118.3: 249–271.
Wix, Györgyné & Vásárhelyi, Judit P. (eds.). 200[8]. Régi Magyarországi Szerzők.[Oude Hongaarse schrijvers.] Deel 1: A kezdetektől
1700ig. Budapest: Országos Széchényi Könyvtár. – Afk.: RMSz.
Zedler, Gottfried & Sommer, Hans (eds.). 1908. Die Matrikel der Hohen
Schule und des Paedagogiums zu Herborn. [Veröffentlichungen der
historischen Kommission für Nassau, 5.] Wiesbaden: J.F. Bergmann
Verlag. – Afk.: Zedler & Sommer.
Zoványi, Jenő & Ladányi, Sándor (eds.). 1977. Magyarországi Protestáns
Egyháztörténeti Lexikon. [Kerkhistorisch lexicon van het Hongaarse
Protestantisme.] 3. Kiadás. Budapest: A magyarországi Református
Egyház zsinati irodájának sajtóosztálya. – Afk.: Zoványi & Ladányi.
ARCHIVALIA
PEK TGYO Kt. 67046 = Ms 514.
[* Pécsi Tudományegyetem Egyetemi Könyvtár és Tudásközpont,
Történeti Gyűjtemények Osztálya, Kézirattár.]
N.B.
* Een Hongaarse vertaling van dit artikel, van de hand van Dr. Péter
Eredics, verscheen in: Méreg, Martin; Molnár, Dávid & SchmelczerPohánka, Éva (eds.). 2019. A hazának hű őre és oszlopa. Szepesy Ignác
pécsi püspök emlékezete. [A Pécsi Egyetemi Könyvtár kiadványai,
17.] Pécs: Pécsi Tudományegyetem, 159–178.
* István Mányoki’s bundel ‘Disputationes theologicae’ kwam ook uitgebreid aan de orde op een studiedag van de Dr. P.A. Tiele-Stichting, in
de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag, op vrijdag 12 april 2019, tijdens ons referaat: “Wat heeft een Nederlandse boekhistoricus nu te
zoeken in Hongarije?” Zie: Nieuwsbrief Dr. P.A. Tiele-Stichting
[Samenwerkingsverband voor Boekwetenschap in Nederland], Nr. 33
(november 2019).
