J.A. van Belzen, Religie, melancholie en zelf. Een historische en psychologische studie over een psychiatrisch ego-document uit de negentiende eeuw
University of Groningen

J. A. van Belzen, Religie, melancholie en zelf.
Dane, J.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.6501
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2006
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Dane, J. (2006). J. A. van Belzen, Religie, melancholie en zelf. Een historische en psychologische studie
over een psychiatrisch ego-document uit de negentiende eeuw. Bijdragen en Mededelingen betreffende de
Geschiedenis der Nederlanden, 121(3), 252 - 254. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6501

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 20-05-2024

RECENSIES
de eenvoudige reden dat ze al snel het grootste marktaandeel hadden. De studie van de
ziektekostenverzekeraars wordt vergemakkelijkt door de in oktober 2005 door het
Instituut voor Nederlandse geschiedenis gepubliceerde elektronische onderzoeksgids
‘Zorgverzekeraars’.
 Een punt dat Widdershoven wel noemt, maar dat zij verder niet problematiseert is het
gegeven dat de fondsen uitsluitend door mannen werden bestuurd en geadministreerd.
Deden vrouwen dan helemaal geen moeite om deze functies te bekleden? Ook de bodes
waren, zo te zien, mannen, maar het waren de vrouwen die de wekelijkse contributie aan
hen afdroegen. Heeft dit soms te maken met een dominant rolpatroon of ook met de twee
sociale groepen van waaruit deze fondsen voortkwamen, de arbeiders en de kleine
middenstanders? Een laatste punt betreft de vele gegevens over de geldswaarde van
premies en verstrekkingen. Bekend is dat de koopkracht van de gulden in de periode 19141941 aan sterke fluctuaties onderhevig was. De auteur had er verstandig aan gedaan om
deze waardeveranderingen met behulp van een deflator in haar cijfers te verwerken. Op de
website van het Internationaal instituut voor sociale geschiedenis is een deflator te vinden.
Een stijging zou dan wel eens in een daling kunnen verkeren en omgekeerd.
 In haar vrij korte, concluderende, hoofdstuk komt zij tot de slotsom dat koude en
warme solidariteit beide bij alle onderzochte fondsen voorkwamen, ofschoon deze in heel
verschillende contexten opereerden. Erg bevredigend is dit allemaal niet, want hoe
verhielden deze zich dan tot elkaar? Het kwam op mij allemaal wat vlakjes over, terwijl er
ook vragen niet gesteld worden. Waarom waren de leden zo weinig betrokken bij het
fonds en was er toch sprake van warme solidariteit tot uiting komend bijvoorbeeld in een
speciaal fondsje waaruit melk en andere versterkende voedingsmiddelen betaald werden en
een kinderkoloniehuis in Egmond aan Zee? Of moeten we een onderscheid maken tussen
actieve en passieve vormen van solidariteit?
Ton Kappelhof

J. A. van Belzen, Religie, melancholie en zelf. Een historische en psychologische studie
over een psychiatrisch ego-document uit de negentiende eeuw (Studies op het terrein
der godsdienstpsychologie XI; Kampen: Kok, 2004, 498 blz., b 39,90, ISBN 90 435
1011 4).
Van 1890 tot 1892 verbleef mevrouw Doetje Reinsberg-Ypes (1840-1900) in het
krankzinnigengesticht ‘Veldwijk’, een inrichting voor christelijke (gereformeerde)
psychiatrie; heden ten dage een lokatie van ‘Meerkanten’, een instelling voor geestelijke
gezondheidszorg te Ermelo. Mevrouw Reinsberg was depressief, hoorde stemmen in haar
hoofd en leed onder andere aan dwanggedachten en angststoornissen.
 Na haar genezenverklaring schreef zij een lijvige autobiografie, door haarzelf
‘bekeeringsgeschiedenis’ genoemd, omdat ze ervan overtuigd was een ‘bezetene des
duivels’ te zijn geweest, die na Veldwijk ‘eene verloste en wedergeborene in Jezus
Christus, haar Verlosser en Zaligmaker’ was geworden. Reinsberg stuurde het manuscript
naar de protestants-christelijke voorman A. F. de Savornin Lohman (1837-1924), die haar

552

RECENSIES
aanraadde het niet uit te geven. Hij wond er geen doekjes om: ‘Op deze wijze wordt gij
bewaard van de strikken des duivels; want de duivel is zeer listig en pakt ons soms zoo, dat
wij het eerst niet merken; hij kan nu op uwe ijdelheid werken, om u over te halen een boek
uit te geven.’ (439)
Mevrouw Reinsberg sloeg De Savornin Lohmans wijze raad in de wind en gaf in 1898
haar 450 bladzijden tellende autobiografie in eigen beheer uit in een oplage van maar liefst
2.000 exemplaren. Het boek is indertijd door de omvangrijke protestants-christelijke pers
— met haar talrijke tijdschriften, kerkbladen en -bodes, dag- en weekbladen —
doodgezwegen. Twee jaar later stierf mevrouw Reinsberg, waarschijnlijk als een gebroken,
teleurgestelde vrouw, omdat haar boek niet de aandacht en waardering had gekregen
waarop ze zo vurig had gehoopt.
 J. A. van Belzen, gepromoveerd in de sociale wetenschappen, de geschiedenis, de
wijsbegeerte en de godsdienstwetenschap en vanaf 1993 hoogleraar godsdienstpsychologie
aan de Amsterdamse universiteit, nam mevrouw Reinsbergs vergeten autobiografie als
uitgangspunt voor zijn turfdikke studie Religie, melancholie en zelf. In Van Belzens
handen transformeerde dit curieuze egodocument in een caleidoscopische bron, waarmee
de geschiedenis van onder meer de psychiatrie, het Nederlandse protestantisme en de
geschiedenis van het krankzinnigengesticht Veldwijk uitgebreid belicht wordt. Daarnaast
presenteert Van Belzen in Religie, melancholie en zelf een staalkaart van ideeën,
opvattingen, inzichten en theorieën over het gebruik van psychologie, psychiatrie en
psychoanalyse in de geschiedwetenschap, die getoetst wordt aan de hand van mevrouw
Van Reinsbergs ‘bekeeringsgeschiedenis’. Van Belzen benadrukt dat zijn studie niet
‘historisch-psychologisch van aard (is): er wordt niet een analyse gemaakt van de relatie
tussen religie en geestelijke (on)gezondheid door de tijd heen, maar er zal onderzoek
worden gedaan naar het religieus beleven van één enkele persoon, een vrouw die
gehospitaliseerd is in de negentiende-eeuwse psychiatrie.’ (27)
Mevrouw Reinsbergs autobiografie is een egodocument waarin zij haar eígen
gevoelens, handelingen en privé-zaken optekende. Dit betekent dat Van Belzen in zijn
case study óók het perspectief van de patiënt kan laten zien — hij noemt dit ‘de blik
vanonder op.’ De geschiedenis van de psychiatrische theorie (wetenschappelijke studies),
praktijk (artsen en verplegers) en behandelmethoden (patiëntendossiers) wordt op deze
manier verrijkt met de ervaringen van een, in dit geval, ‘lijderes’. Van Belzen kan door dit
patiëntenperspectief belichten hoe mevrouw Doetje Reinsberg-Ypes haar ziekte, verblijf
en genezing in Veldwijk zélf heeft ervaren. Zo noteerde ze bang te zijn voor de herrie die
veroorzaakt werd door schreeuwende en gillende medepatiënten; psychofarmaca ter
kalmering bestond indertijd nog niet. Als zij geplaagd werd door onrust en angsten legde
het verpleegpersoneel soms maatregelen op, zoals een dwangbuis of het verblijf in een
isoleercel. Dit levert hartverscheurende passages op: ‘’s Avonds toen het bedtijd was en wij
naar boven moesten, werd mij weer ingeblazen: ‘Nu gaat ge naar de hel’, waarom ik
natuurlijk niet naar boven wilde.’ Uit alle macht probeerde mevrouw Reinsberg rustig te
blijven, maar de ‘macht’ die haar beheerste, dreef haar uit bed.  De doorwrochte interdisciplinaire studie Religie, melancholie en zelf is een aanwinst
voor cultuur- en godsdienstpsychologen, historici en biografen. En door Jaap van Belzen
heeft mevrouw Doetje Reinsberg-Ypes eindelijk de aandacht en waardering gekregen
waarnaar ze zo verlangde.
Jacques Dane

H. Meijer, In Indië geworteld. De twintigste eeuw (De geschiedenis van Indische
Nederlanders; Amsterdam: Bert Bakker, 2004, 489 blz., b 27,50, ISBN 90 351 2617 3).
Het was op een avond met historici dat één van hen zei: ‘De oplagecijfers van Pressers
Ondergang, daar kunnen wij alleen van dromen.’ Nu had ik nog nooit aan Ondergang
gedacht met betrekking tot oplagecijfers, maar all right, ook oplagecijfers zijn een
uitgangpunt in een discussie. Dat bleek. De aanwezigen raakten er opgewonden van, en
stelden de vraag of kwaliteit eigenlijk wel verenigbaar is met hoge oplagen. Het grote
publiek mag dan van vertellingen houden, de modern geschoolde historicus analyseert,
detailleert en gaat in debat met vakgenoten, en dat leidt zelden tot een boek dat gretig
aftrek vindt, vond men. Een tussenweg leek er niet te zijn.
 Maar is dat zo? Daar is twijfel over mogelijk. Natuurlijk moet een boek voor een breed
publiek een onderwerp hebben dat een beetje aanspreekt — niet ieder onderwerp leent
zich voor een goede vertelling. Maar aan de andere kant; er zijn mensen die de gave hebben
een groot publiek te bereiken met onderwerpen die op het eerste gezicht saai zijn. Niet alle
onderwerpen immers uit de Tweede Wereldoorlog, de Atjeh-oorlog, de zeventiende eeuw
of de deling van Afrika spreken direct aan, maar toch bereikten en bereiken De Jong, Van
’t Veer, Van Deursen en Wesseling grote groepen lezers. De Jong en Van ’t Veer leerden het
schrijven als verslaggever; Van Deursen en Wesseling hebben ongetwijfeld een grote aanleg
om een verhaal te vertellen. Maar aanleg alleen is in de regel niet voldoende. Oefening
baart kunst; schrijven kùn je leren, tot op zekere hoogte. En als je dan ook nog een goed
onderwerp hebt, breng je het ver.
 De leef- en ervaringswereld van de Indo-europeanen in de twintigste eeuw is zo’n
onderwerp. En toch is Hans Meijers In Indië geworteld. De twintigste eeuw niet het boek
voor het brede publiek geworden dat het had kunnen zijn. Dat komt niet omdat Meijer

554

RECENSIES
uit kon.’ Mevrouw Reinsberg probeerde stil te blijven liggen, maar zij voelde, zo noteerde
zij, ‘eene macht in mij opkomen, die alles uit elkander wilde rukken, doch ik viel telkens
weer neer.’ (102)
Van Belzen is niet bang voor het betreden van paden die historici en biografen vaak
glibberig en onbegaanbaar vinden als het gaat om het gevoelsleven van mensen uit het
verleden. Hij laat geen enkele mogelijkheid onbenut om meer inzicht te krijgen in
mevrouw Reinsbergs geval. Zo gebruikt hij, met de nodige voorzichtigheid, de door
psychologen en psychiaters veelgebruikte Diagnostic and statistical manual (DSM),
waarmee geestelijke stoornissen en problemen (van pathologische gokverslaving, automutilatie en eetstoornissen tot godsdienstwaanzin) benoemd, beschreven en geïnterpreteerd kunnen worden.
De doorwrochte interdisciplinaire studie Religie, melancholie en zelf is een aanwinst
voor cultuur- en godsdienstpsychologen, historici en biografen. En door Jaap van Belzen
heeft mevrouw Doetje Reinsberg-Ypes eindelijk de aandacht en waardering gekregen
waarnaar ze zo verlangde.
Jacques Dane

H. Meijer, In Indië geworteld. De twintigste eeuw (De geschiedenis van Indische
Nederlanders; Amsterdam: Bert Bakker, 2004, 489 blz., b 27,50, ISBN 90 351 2617 3).
 Het was op een avond met historici dat één van hen zei: ‘De oplagecijfers van Pressers
Ondergang, daar kunnen wij alleen van dromen.’ Nu had ik nog nooit aan Ondergang
gedacht met betrekking tot oplagecijfers, maar all right, ook oplagecijfers zijn een
uitgangpunt in een discussie. Dat bleek. De aanwezigen raakten er opgewonden van, en
stelden de vraag of kwaliteit eigenlijk wel verenigbaar is met hoge oplagen. Het grote
publiek mag dan van vertellingen houden, de modern geschoolde historicus analyseert,
detailleert en gaat in debat met vakgenoten, en dat leidt zelden tot een boek dat gretig
aftrek vindt, vond men. Een tussenweg leek er niet te zijn.
Maar is dat zo? Daar is twijfel over mogelijk. Natuurlijk moet een boek voor een breed
publiek een onderwerp hebben dat een beetje aanspreekt — niet ieder onderwerp leent
zich voor een goede vertelling. Maar aan de andere kant; er zijn mensen die de gave hebben
een groot publiek te bereiken met onderwerpen die op het eerste gezicht saai zijn. Niet alle
onderwerpen immers uit de Tweede Wereldoorlog, de Atjeh-oorlog, de zeventiende eeuw
of de deling van Afrika spreken direct aan, maar toch bereikten en bereiken De Jong, Van
’t Veer, Van Deursen en Wesseling grote groepen lezers. De Jong en Van ’t Veer leerden het
schrijven als verslaggever; Van Deursen en Wesseling hebben ongetwijfeld een grote aanleg
om een verhaal te vertellen. Maar aanleg alleen is in de regel niet voldoende. Oefening
baart kunst; schrijven kùn je leren, tot op zekere hoogte. En als je dan ook nog een goed
onderwerp hebt, breng je het ver.
 De leef- en ervaringswereld van de Indo-europeanen in de twintigste eeuw is zo’n
onderwerp. En toch is Hans Meijers In Indië geworteld. De twintigste eeuw niet het boek
voor het brede publiek geworden dat het had kunnen zijn. Dat komt niet omdat Meijer

554.
