‘Daar krijgen we ’n hoop gedonder mee’, de affaire van de beeldengroep uit Boekoel
460

BULLETIN
VAN H E T

RIJKS
MUSEUM

cursief

‘Daar krijgen we
’n hoop gedonder mee’,
de affaire van de beeldengroep
uit Boekoel
•

n 1956 verwierf het Rijksmuseum

I

een fraaie i5<le-eeuwse beeldengroep
van de Bewening van Christus (afb. i).'
Als een werk van ‘Meester Arnt', een
beeldhouwer uit Kalkar en Zwolle,
geldt het tegenwoordig als een bijzon­
der voorbeeld van Neder-Rijnse beeld­
houwkunst uit de Late Middeleeuwen.
Het beeldhouwwerk werd voor 25.000
gulden gekocht van het kerkbestuur
van het rectoraat Swalmen, een
plaatsje onder de rook van Roermond.
Die aankoop verliep echter niet zon­
der slag of stoot.
Sinds het midden van de 19de eeuw
had de Bewening in een klein wegka­
pelletje in het naburige gehucht Boe­
koel gestaan (afb. 2), maar daar was
het in 1933 door de burgemeester van
Swalmen eigenhandig met een krui­
wagen weggehaald; het moest plaats

FRITS

SCHOLTEN

Afb. I
MEESTER ARNT,

Bewening van Christus
met een kartuizermon­
nik, Kalkar, circa 1480,
eikenhout met resten
van de originele poly­
chromie, h. 54 cm.
Rijksmuseum,
Amsterdam
(inv.nr. BK-1956-31).
•

maken voor een offerblok en een beeld
van de heilige Theresia, ter inzameling
van gelden voor de bouw van een
Theresiakerk in de gemeente. Tot
1936, het jaar waarin de nieuwe kerk
was voltooid, ontfermde de burge­
meester zich over het werk. Daarna
kreeg het een plek in de nieuwe kerk.
In de oorlog werd de Bewening, waar­
van inmiddels de bijzondere waarde
alom werd erkend, opgeborgen in de
sacristie; tijdens de bezettingstijd zou
zo’n kunstwerk immers een makkelijke
prooi voor dieven zijn. Daar bleef het
tot de aankoop door het Rijksmuseum.
 Een kartuizermonnik die deel uit­
maakt van de groep - hij is rechtsvoor
geknield weergegeven (afb. 3) - is onge­
twijfeld de opdrachtgever van het
werk. Dat doet vermoeden dat het
beeldhouwwerk oorspronkelijk afkom-

461

_________________________________________________________________________________________

• --!V Aj L*_

BULLETIN

Afb. 2
Wegkapelletje in
Boekoel, waar de
Bewening tot 1933
heeft gestaan.
Foto H. Simons,
Swalmen.
A/b.j
Detail van de
Bewening (afb. i) met
de kartuizermonnik
en zijn patroonheilige.
462

VAN

HET

RIJKSMUSEUM

stig is uit het kartuizerklooster in
Roermond dat in 1795 onder de Franse
bezetting werd opgeheven. Vandaar
zou het gemakkelijk in het nabijgele­
gen Boekoel kunnen zijn terechtgeko­
men. Een soortgelijke Bewening van
dezelfde maker en eveneens met een
knielende kartuizer belandde in 1861 in
Musée de Cluny in Parijs. Beide wer­
ken waren waarschijnlijk gemaakt voor
de privé-devotie van de monniken.
Ten tijde van de aankoop was nog
niet bekend wie de maker van de Bewe­
ning was, al was de beeldengroep
onder kenners wel goed bekend. In
1949 had de Limburgse kunsthistori­
cus prof. |.[. Timmers het werk opge­
nomen in zijn Houten beelden, een van
de delen uit de populaire platenserie
De schoonheid van ons land. Bovendien
was het beeld kort na de oorlog op
verschillende tentoonstellingen te zien
geweest (afb. 4). De toenmalige con­
servator beeldhouwkunst van het
Rijksmuseum, jaap Leeuwenberg, was
zelf een specialist op het gebied van de
Late Middeleeuwen. Hij zal bijzondere
belangstelling voor het werk hebben
gehad, omdat zijn onderzoek zich juist
in die jaren sterk richtte op de beeld­
houwkunst uit het Neder-Rijngebied.
 Samen met de Kleefse archivaris
Friedrich Gorissen publiceerde hij in
1958 een artikel waarin een stilistisch

verband werd gelegd tussen de Bewe­
ning uit Boekoel, het verwante werk in
Parijs en het jorisaltaar in de kerk van
Kalkar. Naar dit hoofdwerk werd de
beeldsnijder door hen met de nood­
naam ‘Meester van het Sint-Jorisaltaar
te Kalkar’ gedoopt. Enige jaren later
kon het archivalische verband tussen
de werken van deze anonymus en de
beeldhouwer Meester Arnt worden
gelegd, die tussen 1460 en 1484 in
Kalkar werkte en daarna tot zijn dood
in 1491 een atelier in Zwolle had.
Het Rijksmuseum kocht de beelden­
groep eind september 1956. De ver­
koop van dit Limburgs kunstbezit aan
’s lands nationale museum leidde tot
protesten onder de plaatselijke bevol­
king en het duurde niet lang eer ook
de landelijke katholieke pers lucht
kreeg van de 'affaire Boekoel’. Op 12
oktober kopte De Volkskrant: Opschud­
ding in Limburg over verkoop van kost­
baar kunstwerk en De Tijd maakte
dezelfde dag in een kleiner bericht
melding van de kwestie. In beide
berichten kwam de rechtmatigheid
van de verkoop aan de orde. Centraal
stond namelijk de vraag of het Swalmense kerkbestuur de Bewening wel
mócht verkopen. Was het bestuur
immers de eigenaar van het werk? In
De Tijd van 16 oktober mengde zich
een Limburgse autoriteit in de strijd,
de al genoemde professor Timmers.
 Als 'bisschoppelijk conservator der
oude kerkelijke kunstwerken in het
diocees Roermond’ was hij persoon­
lijk en niet geheel belangeloos betrok­
ken bij de zaak: dat de beeldengroep
enkele jaren eerder aan ‘zijn’ bisschop­
pelijk museum in Roermond als
bruikleen was toegezegd - iets waar­
van het Swalmense kerkbestuur afzag
nadat het Rijksmuseum het werk voor
een aanzienlijk bedrag wilde aankopen
- maakte de kwestie voor Timmers
extra zuur. In zijn ingezonden brief
liet hij zich echter niet leiden door
persoonlijke emotie. Hij beriep zich
uitsluitend op het kerkelijk recht dat
zijns inziens verkoop zonder toestem-

ming van de bisschop verbood: Wat
het Boekoelse geval des te merkwaardi­
ger maakt is het feit, dat nu, post factum,
nog geenszins vaststaat, wie de eigenaar
van deze verkochte beeldengroep nu
eigenlijk wel was. De rectoraatskerk te
Boukoel, dan wel het rectoraat als zoda­
nig, m.a.w. het gezamenlijke kerkvolk?
Ofwel de burgerlijke gemeente? Of wel­
licht een of andere familie die het oor­
spronkelijke veldkapelletje stichtte en de
beeldengroep daarin plaatste? Het zal
zonder meer duidelijk zijn, dat de Rector
in de laatste twee gevallen hoegenaamd
geen recht had het betrokken voorwerp
te verkopen. In het overblijvende geval,
kerk danwel rectoraat, lijkt ons kerk­
rechtelijk (zie ca. 1457 van de Codex
Iuris Canonici) niet wel mogelijk deze
beide te scheiden of er verschillendejuri­
dische normen voor aan te leggen. Op
20 oktober kwam De Tijd met een
groot opiniestuk van de Nijmeegse
beeldhouwer Marius van Beek, die het
geval Boekoel in breder perspectief
plaatste en nuanceerde. Wat, zo vroeg
hij zich af, is de zin ervan alle grote
kunstwerken op enkele plaatsen te
concentreren? Het gelijkt op de uit­
spraak omtrent Mohammed en de berg,
maar men kan zich de vraag stellen of
het kunstwerk naar de kunstminnaars
moet komen, of de bezoekers naar het
kunstwerk moeten gaan (...) de laatste
honderdjaar is er een steeds toenemend
streven om het museum tot een grote
centrale van kunst te maken. Vervolgens
constateerde Van Beek dat de kwaliteit
van de Bewening al de commotie in het
Roermondse niet waard was. De
groep was immers geen Maaslands
werk, en bovendien was de conditie
allerslechtst: Het reliëf uit Boekoel heeft
in de huidige staat nauwelijks enige zin
als versiering in een kerk. Het is aan
weerszijden afgezaagd en is een ornamentaal deel van een retabel.  niet weten. Evenmin doorzag hij dat
de aankoop van de Bewening daar
mede toe heeft bijgedragen.
Hoewel de landelijke pers de affaire
verder liet rusten, was de kous hier­
mee nog niet af. In Swalmen zelf
ontaardde de kwestie in een lokale
strijd tussen kerk en staat, toen de
burgemeester er zich nadrukkelijk mee
ging bemoeien. Dankzij een aantal
brieven die Eugène Debie, de rector
van de kerk (en de feitelijke verkoper
van de beeldengroep), aan Jaap
Leeuwenberg schreef, krijgt ook deze
kant van de zaak meer reliëf.2 Zijn eer­
ste brief dateert van 3 oktober en
maakt melding van het aanzwellend
rumoer:
Zeergel. Heer! Vooreerst nog onze
hartelijke dank voor ’t overgemaakte
bedrag. Hedenmorgen kreeg ik ’n tele­
foontje van de secretaris v.d.bisschop.
 Men had op het Bisdom vernomen dat ’n
kostbaar beeld uit ons kerkelijk bezit
was ‘verkwanseld’ zonder verlof van het
Bisdom. Ik deelde hem mee, dat het
kerkbestuur dit beeld (beeldengroep)
inderdaad aan het Rijksmuseum had ver­
kocht. Ons kerkbestuur meende dit te
kunnen doen zonder bisschoppelijk ver­
lof, omdat het geen bezit of eigendom
was van de kerk, doch slechts eigendom
van de mensen van Boukoul, dus van de
gemeenschap. (...) De secretaris Van
Odijk antwoordde dat wij het niet had­
den mogen verkopen volgens monseig­
neur. Of we hadden de mensen zelf moe­
ten vragen. Dit kan volgens ons nog
altijd gebeuren en zal wel geen moeilijk­
heden opleveren. Volgens secretaris Van
Odijk had het Rijksmuseum het niet
mogen kopen. Ik meen hierachter
Dr. Timmers te horen. Verder zei hij, dat
ze dan eens gingen onderzoeken aan wie
het juridisch toebehoorde. Hierachter
zou ik de Burgemeester zoeken. Laat ze
dit maar doen, dan komen ze toch weer
terecht bij de gemeenschap van Boukoul,
die de vorige eeuw het kapelletje bouw­
den. (...) Ik hoop nog steeds dat ’t een
storm in ’n glas water zal blijken te zijn.
De secretaris zei: ‘Daar krijgen we ’n

hoop gedonder mee.’ Ik zie echter niet
in, van welke kant, of’t moest van Dr.
Timmers zijn. De burgemeester zorgde
inderdaad voor ‘gedonder’. Hij liet
onder de burgers een handtekeningen­
lijst circuleren waarop tegen de ver­
koop kon worden geprotesteerd. In
een lange brief van 8 november, toen
de zaak al wat was geluwd, ver­
woordde Debie dit als volgt: De scha­
mele oogst was zegge en schrijve 15 hand­
tekeningen van de gehele parochie, en
dan moet u weten van wie en waarom.
 Dit is voor hem de grootste blamage
geworden uit zijn hele 32-jarige loop­
baan als Burgemeester volgens de men­
sen. Het antwoord van ons kerkbestuur
op dat protest-schrijven vindt u bij deze
ingesloten, want het is goed dat ook u
onze enigszins geargumenteerde visie op
de verkoop nog eens kunt herlezen. (...)
Uit ons antwoord kunt u ook lezen, dat
wij van de opbrengst naderhand niets
hebben willen gebruiken voor de begla­
zing van onze kerk. We vonden het bij
nader inzien juister en veiliger, om de
gehele opbrengst te storten in een fonds
voor de gelovigen van Boukoul en daar­
naast als vrijwillige toegift een plaatsver­
vangend kunstwerk aan te bieden in de
vorm van volledige beglazing van onze
kerk. U kunt zich wel voorstellen dat
onze mensen er met ’t eene en met ’t
andere in hun schik waren. De rector
meldde voorts dat hij zijn parochianen
van de preekstoel van dat alles op de
hoogte had gebracht, terwijl de burge­
meester het niet aandurfde een open­
bare vergadering over de kwestie te
beleggen. Het bisdom besloot een
geleerde commissie in te stellen die
zich over de eigendomsvraag moest
buigen. Over professor Timmers liet
hij zich als volgt uit: Hij schijnt vooral
verbolgen te zijn op de Heren van het
Rijksmuseum. Volgens zijn eigen zeggen,
kan hij mijn handelwijze best begrijpen,
maar ‘het ging eigenlijk tegen het Rijks­
museum’. Ik heb daar maar bitter weinig
van gemerkt. Mijn zegsman vroeg hem
verlof om dit te mogen publiceren, doch
daarvan wilde hij niets weten. Het is

goed, dat u dit weet. In een uitzending
van de Regionale Omroep Zuid hoorde
ik hem zeggen: ‘Ik beschouw dit als een
persoonlijke nederlaag'. Debie besloot
zijn brief met de vraag hoe tegen de
affaire in Amsterdam werd aangeke­
ken. Daarover worden we ingelicht
door Leeuwenbergs antwoordbriefje
van de 20ste november dat in concept
bewaard is: ]hr Röell [de toenmalige
directeur van het Rijksmuseum] heeft
de zaak nogal nuchter opgevat, evenals
het ministerie van O.K.W. De minister
die enige weken geleden in het Rijks­
museum was, vond het verstandig dat
voor het stuk de hoogste prijs was
betaald. Den Haag gaat dus met de ver­
koop accoord. Toen enige dagen geleden
in het Rijksmuseum de Museum-commissie vergaderde, was Prof. Timmers, die er
deel van uitmaakt, aanwezig. Hij heeft
hier niet de gelegenheid aangegrepen
tegen de verkoop te protesteren.  Wat mij echter interesseert, is tot welke

Inv.nr. BK-1956-31. Voor de meest recente bespre­
king van het werk zie Frits Scholten & Guido de
Werd, Een hogere werkelijkheid. Duitse en Franse
beeldhouwkunst 1200-1600 uit het Rijksmuseum,
Amsterdam 2004, nr. 2. De komende tijd is het
beeld nog te zien in de opstelling van middel­
eeuwse beeldhouwkunst uit het Rijksmuseum in
Museum Kurhaus Kleef. Het zal in 2010 een plek
krijgen in de eerste zaal met middeleeuwse kunst
van het vernieuwde Rijksmuseum.
De brieven worden bewaard in het dossier van
de Bewening, afdeling Beeldhouwkunst, Rijks­
museum.
conclusie komt de bisschoppelijke com­
missie; of verzinkt de geschiedenis in de
doofpot? Het rapport van de commis­
sie liet op zich wachten tot maart 1957.
De conclusie was niet eenduidig.
Terwijl twee commissieleden zich uit­
spraken vóór de onrechtmatigheid van
de verkoop - omdat de Bewening tot
het kerkelijk bezit zou mogen worden
gerekend en zonder toestemming van
de bisschop werd verkocht - uitte het
derde lid zich met de nodige reserve.
Daarmee was in feite onvoldoende
kerkrechtelijke grond om de koop
terug te draaien en verzonk de
geschiedenis inderdaad in de doofpot.
Leeuwenberg schreef rector Debie op
13 juni van dat jaar een kort bedank­
briefje, waarmee het stof in de zaak
Boekoel definitief leek neergedaald:
Op de dag dat de Bewening uit Boukoul
in het Rijksmuseum werd opgesteld,
kwam juist Uw brief en het afschrift van
het rapport binnen. Dit laatste komt
niet tot een beslissing waardoor een ver­
dere actie niet is te verwachten. Behalve
de pers heeft geen mens ooit naar de
Bewening gevraagd. De groep heeft
de verzameling beeldhouwwerken aan­
zienlijk verrijkt. Duizenden bezoekers
kunnen ervan genieten. Mijns inziens
had zij geen waardiger plaats kunnen
vinden.
