DE NIEUWE DEELNEMINGSVRIJSTELLING
DE NIEUWE DEELNEMINGSVRIJSTELLING
door K. H. van der Linden
Bij de belastingheffing van lichamen heeft in Nederland vanouds, in de een of
andere vorm, een vrijstelling gegolden voor winst afkomstig van dochterlichamen. Die deelnemingsvrijstelling heeft volgens Christiaanse') in de
binnenlandse verhouding de strekking dubbele heffing van belasting in de
sfeer der lichamen te voorkomen, en dient in de buitenlandse verhouding tot
het voorkomen van internationale dubbele belasting12). De feitelijke beteke­
nis van de vrijstelling is groot. Christiaanse, blz. 85 vv, vermeldt cijfers over
1958: van de door vermogensvergelijking bepaalde winst van n.v.’s met een
gestort kapitaal boven ƒ 100.000 was niet minder dan 41,8% vrijgesteld als
winst uit deelnemingen3).
Doel van deze bijdrage is het geven van een beschrijving van de regeling
van deze belangrijke vrijstelling in de Wet op de Vennootschapsbelasting
1969 (de wet). Daarbij zal ik vergelijkingen maken met de regeling zoals die
was onder het Besluit op de Vennootschapsbelasting 1942 (het Besluit).
Gemakshalve gebruik ik het woord „deelneming” ook wel voor het lidmaat­
schap van een coöperatieve vereniging, dat door de wet met een deelneming
op één lijn wordt gesteld. Het deelnemende lichaam noem ik „moeder”, het
lichaam waarin deelgenomen wordt „dochter”, ook als de deelneming slechts
een gering percentage van de dochter betreft. Achtereenvolgens komen de
volgende onderwerpen aan de orde: (1) de moeder; (2) de binnenlandse
dochter; (3) de buitenlandse dochter; (4) de verhouding tussen moeder en
dochter; (5) de omvang van de vrijstelling; (6) aftrekbaar verlies bij liquidatie
van de dochter; (7) met de deelneming verband houdende kosten; (8) geld­
leningen aan dochters; (9) de fiscale eenheid en (10) het buitenlands filiaal.
 1) Dr. J. H. Christiaanse, Deelnemingsvrijstelling (1962), Geschrift nr. 20 in de serie Fiscale Mono­
grafieën van Kluwer. Aan dit boek heb ik veel ontleend, ook voor de indeling der stof. Verwijzingen
ernaar geschieden door vermelding van de naam van de schrijver en het nummer van de bladzijde.
Voor een recente internationaal georiënteerde beschouwing zie drs. M. J. van Rooijen in Belastingbeschouwingen, aug. 1969, (Nederlands) en in Bulletin fo international Fiscal docum entation juli/aug./
sep t/1969 (Engels, Frans en Duits).
Zie voorts H. B. A. Verhoeven in Weekblad voor fiscaal recht (WFR) 1969, 4966.
2) Voor zijn terminologie op dit punt verwijst Christiaanse naar J. R. Schaafsma, N.V. febr. 1940.
J. J. de Klerck, WFR 1963, 4641, vermeldt een mogelijke opvatting die hij als een andere beschouwt:
deelnemingsdividenden zijn in wezen geen winst. Moeder en dochter maken samen een winst uit haar
produktie, maar die winst vermeerdert niet doordat zij die naar elkaar toeschuiven.
Dr. D. Brüll, Objectieve en subjectieve aspecten van het fiscale winstbegrip, proefschrift Amsterdam,
FED 1964, blz. 297/298, beschouwt de dochter als instrum ent van de moeder en ziet achter de
vrijstelling de gedachte van de ,,verlengstukwinst” . Voor kleine pakketten gaat dit z.i. veelal niet op.
H. B. A. Verhoeven, WFR 1969, 4966, raadpleegt de parlem entaire geschiedenis van de wet en
concludeert daaruit dat de vrijstelling dubbele heffing in de sfeer van „bepaalde” lichamen wil voor­
komen.
3) Inclusief beleggingsdividenden, vrijgesteld op grond van de Beschikking Beleggingsmaatschap­
pijen. Christiaanse ontleent deze (en andere) cijfers aan de Statistiek der Naamloze Vennootschappen
1956-1958 van het CBS.
 m ab blz. 154

1

De moeder

2

De binnenlandse dochter

Alle categorieën lichamen, die onder de vennootschapsbelasting vallen, kun­
nen voortaan de vrijstelling genieten: ook de nieuwe categorie die de wet
daaronder brengt, te weten die der „fondsen voor gemene rekening”4).
Onder het Besluit kwamen niet voor de vrijstelling in aanmerking coöpera­
tieve verenigingen en een bedrijf uitoefenende andere verenigingen en
„andere privaatrechtelijke rechtspersonen” - waaronder kerkgenootschappen.
Die beperkingen zijn opgeheven.
Buitenlandse lichamen, met een „vaste inrichting” in Nederland waartoe
een deelneming behoort, kunnen evenals voorheen de vrijstelling genieten.
Wel geldt één restrictie: n.v.’s en fondsen voor gemene rekening die als
„beleggingsinstellingen”5) onder een afzonderlijk régime vallen kunnen niet
tevens aanspraak maken op deelnemingsvrijstelling. Mutatis mutandis gold
deze uitzondering reeds onder het Besluit: op grond van zijn lezing van
artikel 11 van het Besluit ontzegde de Hoge Raad de vrijstelling aan „effecten-beleggingsmaatschappijen”. De vrijstelling van door een besloten effecten-beleggingsmaatschappij ontvangen dividenden was afhankelijk van de
voorwaarde, dat 60% daarvan werd uitgekeerd; door de uitzondering gold dit
ook voor ontvangen deelnemingsdividenden. „Beleggingsinstellingen” onder
de wet zullen haar gehele winst moeten uitkeren; deelnemingsdividenden
behoren tot die winst.
Kwamen tot dusver slechts voor vrijstelling in aanmerking deelnemingen in
vennootschappen met een in aandelen verdeeld kapitaal, de wet voegt daar
thans aan toe deelnemingen in coöperatieve verenigingen en fondsen voor
gemene rekening.
Een nieuwe en verstrekkende restrictie is, dat geen vrijstelling wordt ver­
leend voor deelnemingen in „beleggingsinstellingen”.
4) fonds voor gemene rekening: een in de wet gedefinieerde term die het begrip beoogt te dekken,
dat gewoonlijk wordt aangeduid als open beleggingsfonds.
 De wet brengt een lange reeks wijzigingen in de inkom stenbelasting, waardoor deze fondsen voor de IB
gelijkgeschakeld worden met n.v.’s. Tot het inkomen van de participanten in het fonds zullen dienten­
gevolge niet meer, zoals tot dusver, behoren de inkom sten van het fonds, maar de uitkeringen door het
fonds, ook voorzover die uitkeringen vermogenswinst zouden weerspiegelen. Het is niet de bedoeling
dat die vermogenswinsten worden belast, maar dat zij niet worden uitgekeerd: in de Nadere Memorie
van A ntw oord, blz. 13 r.k., wijst de Staatssecretaris erop, dat de participant de door het fonds
ingehouden vermogenswinst belastingvrij kan toucheren door verkoop van zijn participatie.
Het uiteindelijk effect is dus vooral, dat uitkeringen van koerswinst en royem ent onmogelijk worden
gemaakt. Het werkelijk open fonds kan echter eigen participaties ter beurze doen inkopen zonder
fiscale gevolgen.
Gegeven deze wijzigingen van de 1B m oet nu het fonds worden bewogen zijn inkomsten te blijven
uitkeren. Daartoe is het fonds belastingplichtig gemaakt voor de vennootschapsbelasting. Die belasting­
plicht is enkel een stok achter de deur: het is niet de bedoeling dat het fonds ook echt belasting
betaalt, maar dat het zich gedraagt als,,beleggingsinstelling”.
5) beleggingsinstelling: een beleggings-n.v. die, o f een fonds voor gemene rekening dat, aan bepaalde
in de wettelijke definitie opgenomen voorwaarden voldoet. Een van die voorwaarden is, dat de instel­
ling haar gehele winst - exclusief vermogenswinst, die in een herbeleggingsreserve w ordt opgenomen binnen 8 maanden na afloop van het boekjaar uitkeert. Voor een beleggingsinstelling geldt een nulta­
rief: zij w ordt dus in feite niet belast.
 m ab blz. 155

Een n.v. of fonds voor gemene rekening kan afwisselend wel en niet
„beleggingsinstelling” zijn, door achtereenvolgens wel en niet te voldoen aan
de bestaansvoorwaarden van de beleggingsinstelling, vervat in de wettelijke
definitie. Verkrijgt een dochter de status van beleggingsinstelling (steeds: bij
het begin van een boekjaar), dan behoudt de moeder nog 8 maanden de
deelnemingsvrijstelling voor uitkeringen van winst, die de dochter behaalde
in vorige boekjaren. Verliest een dochter de status van beleggingsinstelling,
dan gaat de deelnemingsvrijstelling voor de moeder niet onmiddellijk in: zij
moet 8 maanden wachten.
Enig verder priegelwcrk in de overgangsbepalingen mag ik de lezer niet
onthouden vanwege het mogclijke actuele belang.
Moeder en dochter kunnen een verschillend boekjaar hebben, waarvan dat
van de moeder het eerst ingaat. Omdat de wet voor het eerst wordt toegepast
m.b.t. het boekjaar dat „met of in 1970 aanvangt”, geldt de wet dan reeds
voor de moeder, terwijl voor de dochter het Besluit nog wordt toegepast tot
het eind van haar boekjaar. Als de dochter nu nog valt onder de „Beschik­
king Beleggingsmaatschappijen”, dan geniet de moeder - voor wie de wet
reeds geldt - in deze periode geen deelnemingsvrijstelling. Daarna weer wel,
tenzij de dochter met ingang van het eerste boekjaar onder de wet „beleg­
gingsinstelling” wordt6 ).
Een dochter die van „effecten-beleggingsmaatschappij” (onder het Besluit)
onmiddellijk „beleggingsinstelling” wordt (onder de wet) berooft haar
moeder met onmiddellijke ingang van de vrijstelling. In dit geval geldt niet de
gratietermijn van 8 maanden die bij verkrijging van de status van beleggings­
instelling op een later tijdstip zou gelden. Is de dochter een „fonds voor
gemene rekening”, dat per 1 januari 1970 „beleggingsinstelling” wordt, dan
geldt hetzelfde: de moeder wordt zonder gratietermijn van de vrijstelling
uitgesloten.
 3

De buitenlandse dochter

Ook voor deelnemingen in buitenlandse dochters werd in het Besluit slechts
vrijstelling verleend, indien de dochters vennootschappen waren met een in
aandelen verdeeld kapitaal. De wet breidt de groep uit met buitenlandse
coöperatieve verenigingen (maar niet met buitenlandse fondsen voor gemene
rekening).
Voorwaarde is, evenals voorheen, dat de dochter onderworpen is aan een
in het buitenland - thans: op landsniveau - in enigerlei vorm naar de winst
geheven belasting. Een laag tarief verhindert het vervuld zijn van de onderworpenheidsvoorwaarde niet, een objectieve vrijstelling van bepaalde winsten
evenmin. Het gaat slechts om de subjectieve onderworpenheid aan een
buitenlandse winstbelasting.
6) Wordt dc dochter geen beleggingsinstelling, dan geldt de vrijstelling bij de moeder dus ook voor
dividenden, waarmee de dochter achteraf nog voldoet aan haar uitkeringsplicht over het laatste jaar,
waarin zij viel onder de Beschikking Beleggingsmaatschappijen. Men zie de toelichting op de Tweede
Nota van Wijziging blz. 1 2 rechterkolom en blz. 13 linkerkolom , alsmede de speciale overgangsbepaling
voor effecten-beleggingsmij.en, die beleggingsinstelling worden.
m a b blz. 156

Ook voor buitenlandse deelnemingen geldt een nieuwe restrictie. Het bezit
van aandelen in een buitenlandse vennootschap geldt niet als deelneming,
wanneer de fiscus bewijst dat de moeder de aandelen houdt „als belegging”.
 Wat belegging is zegt de wet niet. De Memorie van Antwoord verwijst naar
het spraakgebruik (men denkt dan aan het criterium van risicospreiding en
aan de afwezigheid van een streven naar zeggenschap in de dochter) en wil de
definitie verder aan de rechter overlaten. Het voor de buitenlandsdochter
geldende fiscale regime speelt in dit kader geen rol. Is de dochter een houd­
stermaatschappij van kleindochters-werkmaatschappijen, wier activiteit ligt
in de lijn van de bedrijfsuitoefening van de grootmoeder, dan worden de
aandelen in de dochter volgens de Memories van Toelichting en van Ant­
woord niet gehouden als belegging. Volgens de Memorie van Antwoord
houden houdstermaatschappijen van werkdochters de aandelen in die
dochters evenmin als belegging.
4

De verhouding tussen moeder en dochter

Als de dochter een binnen- of buitenlandse coöperatieve vereniging is, dan
dient de moeder lid te zijn van de dochter. Ik vermoed, dat een
„economisch” lidmaatschap voldoende is. Kwantitatieve eisen worden niet
gesteld.
Is de dochter een binnen- of buitenlandse vennootschap met een in aan­
delen verdeeld kapitaal, dan moet de moeder aandeelhoudster zijn van de
dochter. Onder het Besluit was „rechtstreeks” aandeelhouderschap vereist.
De Hoge Raad weigerde deelnemingsvrijstelling aan de moeder-vruchtgebruikster (BNB 1955/50). Hij eiste aandeelhouderschap in civielrechtelijke
zin en benadrukte in zijn motivering het vereiste van „rechtstreeksheid”. Het
is daarom opvallend dat de wetgever deze term heeft weggelaten. Ik vermoed
dat hij hiermee heeft beoogd „economisch” aandeelhouderschap onder het
deelnemingsbegrip te brengen, hetgeen overigens nog niet zou inhouden dat
het vruchtgebruik daaronder zou vallen.
Onder het Besluit was wederkerig aandeelhouderschap een beletsel voor de
vrijstelling; onder de wet is dat niet langer het geval.
 Het Besluit stelde de eis, dat de moeder tenminste 25% van het nominaal
gestort kapitaal van de dochter bezat; de wet reduceert dit tot 5%. De
Minister kon echter onder het Besluit kleinere participaties in de vrijstelling
doen delen. Deze bevoegdheid was aan de inspecteurs gedelegeerd met de
opdracht daar in ruime mate gebruik van te maken. Praktisch verandert er
dus weinig. Het doet er niet toe of de aandelen stemgerechtigd zijn, noch in
hoeverre zij aanspraken opleveren bij de winstverdeling of bij de liquidatie:
ieder aandeel telt mee voor het nominaal daarop gestorte bedrag.
Is de dochter een binnenlands fonds voor gemene rekening dan is het bezit
vereist van 5% van het aantal der bij het begin van het jaar (het boekjaar van
de dochter? ) in omloop zijnde participatiebewijzen. Zijn er andere dan
enkelvoudige participatiebewijzen, dan worden die tot het corresponderend
aantal enkelvoudige bewijzen herleid. Aangezien het fonds meestal beleg­
gingsinstelling zal zijn, in welk geval de moeder geen deelnemingsvrijstelling
geniet, heeft deze bepaling meer abstracte dan werkelijke betekenis.
m a b blz. 157

De Minister kan een aandelenbezit of een bezit aan participatiebewijzen, dat
geen deelneming is, met een deelneming gelijkstellen. Voorwaarde is, dat
ofwel het aanhouden van het bezit in de lijn ligt van de normale uitoefening
van de door de moeder gedreven onderneming, ofwel met het verwerven van
het bezit het algemeen belang gediend is geweest. De formulering is nagenoeg
gelijk aan die van de overeenkomstige bepaling van het Besluit.
Onder het vorig nummer werd er reeds op gewezen, dat het bezit van
aandelen in een buitenlandse vennootschap geen deelneming is, wanneer aan­
nemelijk is, dat de aandelen „als belegging” worden gehouden.
 De deelneming moet, evenals onder het Besluit, ,,sedert het begin van het
jaar” en ,,onafgebroken” hebben bestaan. Dit vereiste, dat men enigszins
onnauwkeurig pleegt aan te duiden als dat van „annaal bezit”, dient om
„dividend stripping” tegen te gaan. Voor dat doel is het goeddeels overbodig
omdat „meegekocht dividend” als regel op de boekwaarde van de aandelen
in mindering moet worden gebracht. Onder het Besluit gold dan geen vrijstel­
ling, onder de wet is er per saldo geen vrij te stellen „voordeel” voor de
moeder. Christiaanse, blz. 117, concludeert dan ook, dat dit vereiste „in het
bijzonder belang heeft voor kleine participaties, met name in beleggingsvorm,
waarbij niet voldoende via waardering - door afboeking - het ten onrechte
genieten van de vrijstelling zou kunnen worden bestreden”. Wel kan de eis
van annaal bezit in een aantal gevallen over het doel heenschieten.
Christiaanse noemt de verkoop van een aandelenpakket ex dividend; het
dividend wordt dan genoten nadat de deelneming is afgestoten; en het inte­
rimdividend uit de winst van het jaar van verkrijging van de deelneming. De
ratio van de eis van annaal bezit brengt dan volgens Christiaanse mee, dat die
eis niet gesteld moet worden; ook bij de afboekingsclausule van het Besluit
lette de Hoge Raad op de ratio van die clausule (BNB 1960/223), aldus
Christiaanse.
 De Staatssecretaris heeft tijdens het mondeling overleg met de vaste com­
missie voor Financiën van de Tweede Kamer beloofd, dat hij de ratio zal
laten prevaleren boven de tekst in geval van een blijvende uitbreiding van een
deelneming.7)
5

De omvang van de vrijstelling

Het Besluit stelde slechts dividenden vrij. De vrijstelling omvatte niet: koers­
winsten, uitkeringen op winst- of oprichtersbewijzen, agiobonussen en uitke­
ringen van agio in contanten of andere terugbetalingen van kapitaal. Wel
omvatte de vrijstelling, op grond van een Ministeriële gunstresolutie, winstbonussen tot maximaal het nominale bedrag. Koerswinsten werden dan ook

7) Het antw oord op vraag nr. 63 in het verslag van dat overleg luidt: ,,Met betrekking tot een in de
vraag bedoelde reële - blijvende - uitbreiding van een bestaande deelneming is de bewindsman bereid
voor te schrijven dat het begrip deelneming in de zinsnede ,,voordelen uit hoofde van die deelneming”
( . . . . ) w ordt uitgelegd in de zin van het belang (in de dochterm aatschappij). Alsdan zal ook een
dividend dat w ordt ontvangen op in de loop van een jaar als blijvend bezit verworven nieuwe aandelen
onder de deelnemingsvrijstelling vallen. Uiteraard zal deze uitlegging niet kunnen gelden ten aanzien
van een m eegekocht dividend - een dividend dat in de aankoopprijs van aangekochte aandelen is
begrepen - aangezien dit op de aanschaffingsprijs van de gekochte aandelen zal worden afgeboekt en
dan niet behoort to t de voordelen uit hoofde van een deelneming.”

m a b blz. 158

volgens Christiaanse, blz. 250/251, zoveel mogelijk vermeden: men placht de
dochter dividend te doen uitkeren of bonusaandelen te doen uitgeven, voor­
dat de moeder de aandelen verkocht. De wet stelt vrij „voordelen uit hoofde
van die deelneming of een daarmede verband houdend bezit aan winstbe­
wijzen, dan wel uit hoofde van dat lidmaatschap”.
 Uit het feit, dat de wet een aparte regeling bevat voor bij wijze van
uitzondering af te trekken verlies in geval van liquidatie van de dochter
blijkt, dat „voordelen” ook „nadelen” omvat. De wet geeft verder een spe­
ciale regeling inzake de aftrek van met de deelneming verband houdende
kosten. Uit dat feit kan worden geconcludeerd, dat „voordelen” brutobedragen zijn. De Memorie van Toelichting zegt het ook: de term „voordelen”
heeft betrekking op „het saldo van bepaalde positieve en negatieve brutobedragen”. Vrijgesteld zijn voortaan, anders dan vroeger, ook koerswinsten,
agiobonussen en terugbetalingen van kapitaal8), en uiteraard de - in de wet
uitdrukkelijk genoemde - voordelen uit een met de deelneming verband
houdend bezit aan winstbewijzen. Verliezen zijn, behalve in geval van liqui­
datie van de dochter, niet meer aftrekbaar.
De vrijstelling voor koerswinst geldt soms niet als moeder en dochter
samen deel uitmaken (of uitgemaakt hebben) van een fiscale eenheid. Als in
zulke gevallen de dochter binnen de fiscale eenheid is gemaakt tot weinig
meer dan de verpakking van een object, dat naar de strekking der wet met
belastbare winst onverpakt had behoren te worden verkocht, krijgt de moe­
der geen vrijstelling van bij verkoop van de aandelen van de dochter behaalde
koerswinst. Zij blijft van de vrijstelling verstoken gedurende 5 jaar, nadat de
dochter uit de fiscale eenheid is losgemaakt. Onder nummer 9 kom ik hierop
terug.
 Zoals diverse auteurs hebben opgemerkt strekt de vrijstelling voor koers­
winst zich ook uit tot winst van de moeder, die stille reserves en goodwill van
de dochter weerspiegelt. Die zijn bij de dochter nog niet belast maar zullen
dat later te eniger tijd wel worden.9 )
6

Aftrekbaar verlies bij liquidatie van de dochter

Verliezen op deelnemingen blijven voortaan bij de bepaling van de winst
buiten aanmerking. Op deze regel is nog één uitzondering, en wel voor verlies
„dat tot uitdrukking komt” nadat de dochter is ontbonden. De woorden
8) Aldus ook H. B. A. Verhoeven in WFR 1969, 4966, en A. F. Tuk in NV, okt. 1960 en - met enig
voorbehoud - in WFR 1968, 4912. Christiaanse, blz. 250, plaatste hierbij, vóór het verschijnen van de
M.v.A., een vraagteken. Tekst en systeem van de wet laten m.i. weinig ruim te voor twijfel. DeM .v.A.
nog minder: ,,De vraag o f bonusaandelen onder de vrijstelling vallen, kan bevestigend worden beant­
woord. (...............) De aanschrijving van 6 augustus 1956, BNB 1956/258, waarin bij wege van goed­
keuring, derhalve als gunst, winstbonussen (ten hoogste) voor het nominale bedrag als dividenden in de
zin van artikel 10 van het Besluit 1942 worden aangem erkt, zal dan ook onder de nieuwe regeling haar
belang verliezen” . Ik wijs op het onderscheid tussen bonusaandelen en winstbonussen in dit citaat.
Maar wat voor de agiobonus geldt, geldt ook voor andere voordelen in de kapitaalssfeer.
9) Christiaanse, blz. 250, acht dit zowel theoretisch als praktisch juist; Brüll, proefschrift, blz. 298,
spreekt in dit verband van een „dubieus effect”.
 m a b blz. 159

„dat tot uitdrukking komt” hebben niets te betekenen10 ). Het verlies wordt,
geheel onafhankelijk van het door de moeder voor de waardering van de
deelneming gekozen stelsel en van de daaruit resulterende boekwaarde, ge­
steld op het door de moeder „voor de verkrijging van de deelneming opge­
offerde bedrag” minus het totaal van de door de moeder ontvangen liquidatie-uitkeringen.
Het jaar van aftrek is dat, waarin de liquidatie is voltooid.
In een aantal gevallen zal de hardheidsclausule worden toegepast, indien
die gevallen materieel gelijkstaan met een formele liquidatie. Het zal naar de
omstandigheden worden beoordeeld of aan die voorwaarde is voldaan. De
gevallen zijn: nationalisatie, blokkering van de liquidatie door derden die een
machtspositie hebben, en instandhouding van een lege dochter enkel ter
bewaring van zekere rechten in het land waar zij haar onderneming heeft
gedreven. Nationalisatie staat materieel met een formele liquidatie gelijk,
indien daarbij de moeder alle zeggenschap in de dochter heeft verloren.
 Het „opgeofferde bedrag” is in principe: de kostprijs1011 ). Een kostprijs
evenwel, die is gezuiverd van een aantal aanslibsels - zoals de fictieve kostprijs
bij de invoering van de Vennootschapsbelasting en de bij waardering op
kostprijs bijgeboekte bonusaandelen12) - en die anderzijds wordt beïnvloed

10) Een andere conclusie zou men kunnen trekken uit het betoog, gehouden in de Memorie van
Toelichting, blz. 20 rechterkolom , tweede volle alinea. Daar w ordt verband gelegd tussen het aftrek­
bare verlies en de waardering. Dat betoog is echter achterhaald - na de uiteenzetting van A. F. Tuk in
NV, okt. 1960 en na die van Christiaanse, blz. 259/260 - door de Memorie van A ntw oord, blz. 24,
rechterkolom : ,,De mening van de aan het woord zijnde leden dat de boekwaarde van de deelneming
bepalend zou zijn bij de berekening van het verlies m oet dan ook op een misverstand berusten. De
omvang van het in aanmerking te nemen verlies wordt immers in de tweede zin ( . . . . ) uitdrukkelijk
gesteld op het verschil tussen het opgeofferde bedrag en de liquidatie-uitkeringen en is derhalve niet
steeds gelijk aan het verschil tussen liquidatie-uitkeringen en boekwaarde. In het door deze leden
gestelde voorbeeld, waarin verliezen reeds zijn afgeboekt op de waarde van de deelneming, zal dit feit
dan ook niet verhinderen dat deze verliezen voor de toepassing van de onderhavige bepaling wel in
aanmerking worden genomen” . Wat de juridische betekenis van deze nieuwe visie bij onveranderde
tekst ook mag zijn: de belastingadministratie zal zich aan de nieuwe verklaring wel houden.
 11) Zie de Memorie van Toelichting, blz. 20, rechterkolom : ,,Het (opgeofferd) bedrag kan lager zijn
dan de aanschaffingsprijs, met name indien na de verwerving van de deelneming reserves, welke de
aanschaffingsprijs hebben beïnvloed, to t uitdeling zijn gekom en” . Zie ook de Memorie van Antwoord,
blz. 24, rechterkolom : ,,De ondergetekenden hebben gemeend met de woorden „opgeofferde bedrag”
( . . . . ) een ook voor de rechtstoepassing voldoende duidelijke term te hebben geïntroduceerd om het
sedert de verkrijging op de deelneming geleden verlies in geval van liquidatie te honoreren. De door de
vele leden gevreesde praktische moeilijkheden worden naar de mening van de ondergetekenden niet
opgeroepen door de invoering van de term „opgeofferde bedrag” , maar zijn inherent aan de onderwerpelijke m aterie en van gelijke aard als de problemen welke zich reeds een twintigtal jaren o.a. bij de
toepassing van de deelnemingsvrijstelling voordoen m et betrekking to t de vraag o f dividenden in de
kostprijs van de deelneming zijn begrepen”.
12) Zie de Nadere Memorie van Antwoord, blz. 29, rechterkolom : „De vraag van deze leden of
bonusaandelen to t het opgeofferde bedrag ( . . . . ) behoren, is de ondergetekenden niet geheel duidelijk.
Zo deze vraag ziet op de situatie, dat de dochterm aatschappij na de verkrijging van de deelneming door
de m oederm aatschappij, bonusaandelen uitgeeft, wijzen de ondergetekenden erop, dat deze uitgifte
het opgeofferde bedrag onberoerd zal laten. Bij uitkering door de dochter van dividend m et een
terugstorting door de moeder van dit dividend als kapitaal, is dat eveneens het geval”.
 Bij dit citaat teken ik twee dingen aan. (1) Er blijkt uit dat ook in de visie van de heren Witteveen en
Grapperhaus latere kapitaalsstortingen door de m oeder in normale gevallen het opgeofferde bedrag
verhogen. Mijns inziens geldt dit zowel voor formele als voor informele stortingen na de verkrijging van
de deelneming. H. B. A. Verhoeven trekt uit dezelfde passage een tegengestelde conclusie in WFR
1969, 4966. V atte het wie kan. (2) De laatste volzin van het citaat gaat mij wat ver. De daarin
vervatte stelling zal m.i. hoogstens kunnen gelden in uitzonderlijke gevallen, waarin dividend en „terug­
storting” zozeer m et elkaar samenhangen dat zij tezamen materieel met een bonusuitgifte gelijk staan,
en dan nog alleen als zij zich hebben afgespeeld met de liquidatie in zicht.
 m a b blz. 160

door twee nieuwe wettelijke maxima. Ik vermoed dat een nieuwe term is
gekozen voor het in wezen vanouds bekende begrip, teneinde buiten twijfel
te stellen dat het thans om het gezuiverde begrip gaat. Gemakshalve spreek ik
verder van „kostprijs”. Het eerste daaraan gestelde nieuwe maximum speelt
onder meer een rol bij concernoverdrachten. Heeft de moeder de deelneming
verkregen van een persoon die, of een lichaam dat, aan haar verwant is (in
een in de wet aangegeven graad), dan mag zij de kostprijs niet hoger stellen
dan die van haar verwante voorganger. De wet laat hier twee tijdsvragen
onbeantwoord, te weten: (1) naar welk tijdstip wordt beoordeeld of de ver­
wan tschapsvoorwaarde vervuld is, en (2) per welk tijdstip het maximum
geldt. Op de eerste vraag heeft de Nadere Memorie van Antwoord een niet
zeer scherp omlijnd antwoord gegeven1J ). Het enig rationele antwoord lijkt
mij, concreet: niet de liquidatiedatum, maar het tijdstip waarop tussen de
nieuwe moeder en haar voorganger de voorwaarden van de overdracht wer­
den vastgesteld. Op de tweede vraag moet mijns inziens worden geantwoord:
per het tijdstip van verkrijging van de deelneming door de nieuwe moeder;
latere door de moeder verrichte stortingen van kapitaal zullen immers haar
kostprijs - en daarom ook het maximum - moeten verhogen.
 Dit maximum - de kostprijs van de verwante voorganger - geldt ook indien
de nieuwe moeder de deelneming heeft verkregen vóór het van toepassing
worden van de wet. In dat geval is het mogelijk dat bij die verkrijging ten
laste van de voorganger vennootschapsbelasting is geheven over bij de over­
dracht gerealiseerde koerswinst. Is dat gebeurd dan zal, zo heeft de Staatsse­
cretaris in de Nadere Memorie van Antwoord toegezegd, „bij de berekening
van het verlies op de deelneming worden uitgegaan van een hoger bedrag dan
door de oorspronkelijke verkrijger is opgeofferd”. Mijns inziens zou hetzelf­
de moeten gelden indien de voorganger een natuurlijk persoon is en indien
van hem inkomstenbelasting is geheven omdat de aandelen bij hem tot een
bedrijfsvermogen of een aanmerkelijk belang behoorden, en eveneens indien
bij de overdracht ten laste van de voorganger, natuurlijk persoon of rechts­
persoon, een fiscale claim is blijven bestaan. Bij dit alles zou geen onder­
scheid gemaakt moeten worden tussen binnen- en buitenlandse belastingen.
Tot zover het eerste maximum. Het tweede maximum betreft de kostprijs
van per de ingangsdatum van de wet bestaande deelnemingen; die wordt niet
hoger gesteld dan de fiscale boekwaarde aan het eind van het laatste jaar
waarover de winst bepaald wordt volgens het Besluit. Mijns inziens geldt dit
maximum per de ingangsdatum van de wet en kan het daarna, vóór de
liquidatie, stijgen of dalen: latere stortingen van kapitaal door de moeder
moeten immers de kostprijs verhogen, latere uitkeringen van nog in het
aanvangsmaximum begrepen meegekochte reserves moeten haar doen dalen.
De wet laat dit wederom in het midden' 4).
 13) blz. 30 linkerkolom : „Met betrekking tot de vraag die deze leden aanrocren op welke datum de
bepaalde „verhouding” het oog heeft delen de ondergetekenden m ede, dat het voorstel zich niet
zozeer richt op de liquidatiedatum doch veeleer op de periode waarin de deelneming is verkregen.”
14) De tekst luidt, voor zover van belang: „Voor de berekening van het (bij liquidatie van de
dochter aftrekbare) verlies w ordt het bedrag dat voor de verkrijging van een deelneming ( . . . . ) is
opgeofferd, niet hoger gesteld dan . . .” Men kan hierin desgewenst zeer wel lezen, dat het maximum
geldt per de datum waarop de berekening plaatsvindt en dat het is een maxim um , bestemd voor de
laatste fase van de berekening. De bepaling zou dan strenge kritiek verdienen. Zie daarom trent Mr. J.
F. M. Giele in WFR 1961, 4539 en in Belastingbeschouwingen, sept. 1968. Ik acht deze lezing echter
niet de enig mogelijke en dus - gezien de ongewenste gevolgen - waarschijnlijk niet de juiste.
m a b blz. 161

Op de hier beschreven regeling is veel kritiek uitgeoefend, deels van tech­
nische, deels van dogmatische aard. De eerste richt zich tegen de nieuwe term
„opgeofferd bedrag”, met een onzekere betekenis, en tegen de te verwachten
praktische moeilijkheden. Ik acht die kritiek wat overdreven: de betekenis
van de nieuwe term lijkt mij niet onzeker, de praktische moeilijkheden ver­
bonden aan de regeling lijken mij niet onoverkomelijk1s ). Een sterke, en mij
dunkt ook verantwoorde, vereenvoudiging zou zijn bereikt indien geen
maxima zouden zijn gesteld, maar fictieve kostprijzen per de datum van
verkrijging van een verwante voorganger, respectievelijk per de ingangsdatum
van de wet.
 _
Op de dogmatische kritiek kan ik slechts summier ingaan. Brok' 6 ) en
Christiaanse17) onderscheiden twee mogelijke principiële uitgangspunten:

15) Giele stelt in Belastingbeschouwingen, sept. 1968, in dit verband enkele interessante vragen,
suggererende dat er nog legio andere te stellen zijn.
- Bij de verwerving van een flink belang pleegt men in de koers een zekere vergoeding voor de goodwill
in de ondernem ing te betalen. Moeten de dividenden over een aantal jaren na de verwerving van de
aandelen als reeds betaald in de kostprijs worden beschouwd?
- Mijn antw oord: dat zal afhangen van nadere, in de vraag niet vermelde, bijzonderheden. Men zal eerst
moeten nagaan op welke verwachting de betaling voor goodwill is gebaseerd (dat behoeft niet te zijn
een in de eerste jaren te realiseren overwinst, maar kan ook zijn een op verder zicht te verwachten
uitkom st van een langlopend contract - om maar iets te noem en). Vervolgens zal men moeten nagaan
o f die verwachtingen ook in de winst van de dochter zijn gerealiseerd. Tenslotte kom t dan de vraag o f
de dividenden deze winst bevatten.
- Een deelneming wordt verworven voor ƒ 500.000. Door verliezen daalt de waarde to t ƒ 200.000.
 Daarna gaat het m et de deelneming goed, de nieuwe winsten worden echter ieder jaar volledig uitge­
keerd. Op het m om ent van liquidatie wordt aan de m oeder ƒ 200.000 uitgekeerd. Werd door het feit
dat de winsten behaald na het verlies alle geheel werden uitgekeerd en niet werden gebruikt om het
vermogen weer op het oude peil te brengen het „opgeofferde” bedrag verminderd?
- Mijn antw oord: neen. De meegekochte reserves zijn tot een bedrag van ƒ 300.000 niet uitgekeerd
maar verloren. In het systeem van de wet is het niet relevant o f de dochter deze verliezen wellicht in
feite heeft kunnen com penseren. Zie overigens het citaat uit de Memorie van A ntwoord in noot 10).
- Het gaat met een dochter uiterst slecht. In een uiterste poging haar te redden leent de moeder haar
een flink bedrag, dat zij op het m om ent zelf gevoegelijk voor een waarde nihil te boek kan stellen.
Verhoogt dit het opgeofferde bedrag?
- Ik geef géén antw oord op de vraag, maar verwijs naar het eerste citaat onder nr. 8 van dit opstel.
Voorts, wat de praktische moeilijkheden betreft, nog dit: de belanghebbende zal ook na lange tijd nog
wel beschikken over de voor de berekening van de kostprijs noodzakclijke gegevens; de fiscus heeft nog
veel controlem ateriaal in oude RAD-rapporten, welke hij behoort te bewaren.
16) MAB, febr. 1962.
17) blz. 254, en Belastingbeschouwingen, mei 1969. Deze schrijver m eent dat de wetgever heeft
gekozen voor „m ethode” (b), maar dat de motivering nog mede is afgestemd op „m ethode” (a). Ik
vraag mij af o f hij niet te haastig overstapt van „uitgangspunt” op „m ethode” . Ik ben geneigd uitgangs­
punten eerder in de motivering te zoeken dan in de uitwerking.
 Uitgangspunt (a) sluit het best aan bij de strekking van de vrijstelling. Diverse argumenten kunnen
ervoor pleiten dit uitgangspunt niet volledig te realiseren. Christiaanse noem t als bezwaar de zelfstan­
digheid van de dochter. Ik meen: o f men zich nu al dan niet op Brüll’s verlengstuktheorie baseert, in
elk geval doorbreekt de deelnemingsvrijstelling die zelfstandigheid principieel. Slechts in de uitwerking
is dat niet het geval. In zoverre gaat het argument van Christiaanse toch op, niet als principieel bezwaar
tegen (a), maar als een pleidooi voor onvolledige en desnoods benaderende realisatie.
Het lijkt mij niet onmogelijk dat de wetgever een beperkte realisatie van (a) heeft nagestreefd. Daar
naast kan er reden zijn een eigen verlies van de m oeder af te trekken, en de wettelijkc regeling kan daar
soms ook toe leiden. Ik denk aan het volgende geval. In de kostprijs van de aandelen zijn stille reserves
en goodwill van de dochter verdisconteerd, die niet zijn overgeheveld, noch op andere wijze gereali­
seerd. Er is dus geen reden voor afboeking op de kostprijs. In een latere verliessituatie kunnen die stille
reserves en goodwill vervluchtigen zonder dat dit in het verlies van de dochter tot uitdrukking kom t.
Er is dan alle aanleiding de m oeder haar verlies - voorzover het dat van de dochter overtreft - te laten
aftrekken. (De voorgangster van de moeder kan een vrijgestelde koerswinst hebben genoten, waarin die
goodwill en stille reserves zich weerspiegelden. Die vrijstelling blijkt achteraf niet door de ratio legis
gedekt. Men kan hierop echter bezwaarlijk ten laste van de nieuwe m oeder terugkom en.)

m ab blz. 162

(a) de niet gecompenseerde verliezen van de dochter;
(b) een eigen verlies van de moeder, bij de berekening waarvan alle van de
dochter ontvangen dividenden zouden moeten worden betrokken.
 Een fundamenteel bezwaar tegen het aldus geclausuleerde uitgangspunt
(b) is, dat de vrijstelling van de ontvangen dividenden wordt teruggenomen,
waardoor de strekking van de vrijstelling in al te veel gevallen niet tot haar
recht zou komen. Brok zou (a) consequent willen uitwerken voor binnen­
landse deelnemingen en (b) voor buitenlandse. Hij onderschat m.i. de prak­
tische moeilijkheden voor de binnenlandse deelnemingen en hij doet de
buitenlandse tekort: de voorkoming van internationale dubbele belasting is
niet minder nastrevenswaard dan die van nationale dubbele heffing. In verge­
lijking met de wijze waarop internationale dubbele belasting wordt voor­
komen voor een buitenlands filiaal zou de positie van de buitenlandse
dochter al te ongunstig worden.
Giele18) verdedigt een beperkte realisatie van (a), gelijk voor de binnen­
landse en de buitenlandse dochter, en ruimhartiger dan de regeling van de
wet: hij wil de moeder alle verliezen van de dochter laten aftrekken die deze
zelf definitief niet meer kan verrekenen. Hij onderschat m.i. de praktische
moeilijkheden van zijn voorstellen, maar ik vrees dat die voor de buitenland­
se verhouding ook op een theoretisch bezwaar afstuiten. Waarom zou de
Nederlandse fiscus het gelag betalen, indien het land van vestiging van de
dochter een minder ruime verliescompensatie kent dan Nederland?
Het principiële uitgangspunt van de wet is moeilijk vast te stellen. Een
verdienste van het systeem is, dat het buitenlandse deelnemingen niet slech­
ter behoeft te behandelen dan binnenlandse. Als een beperkte realisatie van
(a) gezien geeft het een praktische oplossing, die ik acceptabel acht zonder er
een gunstkarakter'9) aan toe te kennen: de kans dat er meer kan worden
verrekend dan de liquidatieverliezen van de dochter, lijkt niet groter dan die,
dat er minder mag worden verrekend.
 7

Met de deelneming verband houdende kosten

Kosten verband houdende met vrijgestelde winstbestanddelen waren volgens
het beruchte artikel 15 van het Besluit niet aftrekbaar. Bepaalde concern­
kosten - vooral rente van geldleningen waarmee een moeder de deelneming in
een dochter financierde - konden dientengevolge noch bij de moeder, noch
bij de dochter worden afgetrokken. In voorkomende gevallen stond die situa­
tie dan weer in de weg aan de vorming van een fiscale eenheid: in het feit,
dat voor de fiscale eenheid kosten aftrekbaar zouden worden die dat zonder
fiscale eenheid niet waren, zag het departement aanleiding fiscale voeging
niet toe te staan.
Onder de wet zullen kosten die verband houden met een deelneming
„slechts in aftrek komen indien en voor zover aannemelijk is, dat zij middel-189
18) Belastingbeschouwingen, sept. 1968.
19) Christiaanse toont zich voorstander van de geclausuleerde „m ethode” (b) - alle door de moeder
ontvangen dividenden worden in de berekening van haar verlies betrokken - en leest, naar ik aanneem
onder invloed van deze visie, in de wet „tussen de regels door” een gunstkarakter in de regeling. Zie
Christiaanse blz. 255.
m ab bh. 163

lijk dienstbaar zijn aan het behalen van belastbare winst binnen het Rijk”.
Het gaat niet langer om de vraag of de kosten betrekking hebben op bij de
moeder vrijgestelde winst, doch om de vraag of en in hoeverre de winst van
de dochter in Nederland belastbaar is. Een in Nederland gevestigde dochter
kan winst behalen uit een buitenlandse vestiging of winst uit buitenlandse
deelnemingen; de kosten van de moeder die met de deelneming verband
houden zijn dan niet of niet volledig aftrekbaar. Voor zulke binnenlandse en
voor buitenlandse dochters blijft het bij het oude.
8

Geldleningen aan dochters

Onder dit nummer twee citaten zonder commentaar.
 (1) Staatssecretaris Grapperhaus (in het verslag van het mondeling overleg
met de vaste commissie voor Financiën uit de Tweede Kamer, punt 65):
„Bovendien zullen dochters, waarin bijzondere risico’s zijn ondergebracht,
veelal voor het grootste gedeelte worden gefinancierd door leningen - en wat
betreft de waardering van aan een dochter verstrekte leningen zal er niets
veranderen - en slechts voor een klein deel door storting op aandelen.”
(2) Staatssecretaris Grapperhaus (Handelingen Tweede Kamer 1968-1969
blz. 3183/3184 openbare behandeling): „Mijnheer de Voorzitter! Ik ben de
geachte afgevaardigde de heer Scholten dankbaar, dat hij nog eens de aan­
dacht heeft gevraagd voor mogelijke gevolgen van het nieuwe régime voor de
deelnemingsvrijstelling, met name voor de gevolgen, die het régime zou kun­
nen hebben op de financieringsmethodiek met betrekking tot buitenlandse
dochtermaatschappijen. Ik erken dat het niet helemaal uitgesloten is dat de
verruiming van de deelnemingsvrijstelling het effect kan hebben, dat men
dochtermaatschappijen meer met geldleningen dan met aandelenkapitaal gaat
financieren. Dit effect is niet beoogd. Wij zouden dan de situatie krijgen, dat
de uitsluiting van koersverliezen op deelnemingen geen betekenis heeft, daar
hiervoor in de plaats verliezen op geldleningen zouden worden afgetrokken,
terwijl de koerswinsten op het aandelenkapitaal wel buiten de heffing zou­
den blijven. Ik heb het gevoelen, dat de gevaren, die de geachte afgevaardigde
signaleert, op dit moment naar het zich laat aanzien niet van een dergelijke
betekenis zijn, dat wij maatregelen zouden moeten nemen. Ik wil de geachte
afgevaardigde echter toezeggen, dat als zich inderdaad een ontwikkeling in
die richting manifesteert en als het van betekenis wordt, op dit punt een
wijziging zal worden aangebracht in de deelnemingsvrijstelling. Men zou kun­
nen denken aan een regeling, waarbij tot het verlies op buitenlandse deelne­
mingen ook kan worden gerekend het verlies op geldleningen aan deelnemin­
gen. Ook zou men kunnen denken aan een regeling, waarbij de resultaten van
alle deelnemingen worden gesaldeerd en waarbij een negatief saldo van een
bepaald jaar wordt verrekend met de resultaten van de daaropvolgende
jaren.”
m a b blz. 164

9

De fiscale eenheid

Indien een binnenlandse n.v. een 100%-deelneming heeft in een andere bin­
nenlandse n.v., moeder en dochter samenvallende boekjaren hebben en voor
beide dezelfde fiscale winstberekeningsvoorschriften gelden (van deze laatste
voorwaarde kan de Minister dispensatie verlenen), dan kunnen zij opteren
voor fiscale consolidatie.  Ook onder het Besluit was fiscale consolidatie mogelijk. Bestaande fiscale
eenheden blijven op de daarvoor eenmaal gestelde voorwaarden bestaan.
De dubbele heffing van vennootschapsbelasting wordt door fiscale consoli­
datie uiteraard volledig voorkomen: voor de belastingheffing is er slechts één
subject. Verliezen van moeder of dochter worden automatisch horizontaal
gecompenseerd met winsten van de ander. Daar komt nog een groot gemak
bij: onderlinge transacties tussen moeder en dochter worden weggeconsoli­
deerd voor de belastingheffing en kunnen dientengevolge niet tot fiscale
complicaties leiden2021). Bij de Tweede Nota van Wijzigingen is een bepaling
in het ontwerp gevoegd, die ten doel heeft door de voorstellers als misbruik
beschouwde verschuivingen binnen bestaande (en bestaan hebbende) fiscale
eenheden - gevolgd door vervreemding van aandelen in een tot zulk een
eenheid behorende dochter - tegen te gaan.
Volgens de oude standaardvoorwaarden voor fiscale eenheden (en de
nieuwe zullen daarvan op dit punt wel niet gaan afwijken) eindigt de fiscale
eenheid per het begin van het boekjaar, waarin de moeder ophoudt 100% van
de aandelen te bezitten in de dochter. De moeder wordt over dat boekjaar
weer uitsluitend voor haar eigen winst belast en moet op haar beginbalans de
aandelen van de dochter opnemen. De voorwaarden bepalen, dat de fiscale
boekwaarde van die aandelen wordt gesteld op het vermogen van de dochter
volgens haar fiscale balans2 1). In de loop van het jaar behaalt de moeder dus
een koerswinst op de aandelen van de dochter, gelijk aan de bedongen prijs
minus het fiscale vermogen van de dochter aan het begin van het jaar. Zonder
bijzondere bepaling is op die koerswinst de nieuwe deelnemingsvrijstelling
van toepassing.
 De bij de Tweede Nota van Wijziging voorgestelde bepaling zou de moeder
20) Brüll, proefschrift blz. 298, ziet de verlengstukgedachte bij de 100%-dcelneming als geheel
verwezenlijkt. Dat door de dochter fiscaal wordt heengekeken berust z.i. dan ook op goede gronden;
de dochter is slechts instrum ent (blz. 296) van de moeder.
Mr. G. van der Linde, WFR 1967, 4850, daarentegen acht het fiscale zelfstandigheidsverlies van de
dochter strijdig met het systeem van de vennootschapsbelasting. Hij wil dit dan ook beperken door
niet verder te gaan dan samenvoeging van de zelfstandig berekende resultaten van moeder en dochter.
Daardoor zouden wel worden bereikt de ook door hem wenselijk geachte voorkoming van dubbele
heffing en onderlinge horizontale verliescompensatie; niet echter het conveniënt van de fiscale onzicht­
baarheid van onderlinge transacties. Dit laatste vindt hij niet nodig; in samenhang met andere bepa­
lingen van het ontwerp zag hij zelfs bepaalde gevaren van zijns inziens niet door de strekking der wet
gerechtvaardigd gebruik.
21) Bij de samenvoeging van moeder en dochter tot fiscale eenheid zijn de aandelen van de dochter
op de balans van de moeder vervangen door het toenmalige fiscale vermogen van de dochter. Als de
boekwaarde van de aandelen hoger was is het verschil weggevallen zonder aftrek van de fiscale winst.
Hetzelfde verschil mag volgens de meest recente oude standaardvoorwaarden bij de splitsing weer
belastingvrij worden bijgeboekt, voorzover het verklaard kan worden uit bij de samenvoeging reeds, en
bij de splitsing nog, aanwezige goodwill en stille reserves van de dochter.
 m a b blz. 165

die vrijstelling voor koerswinst hebben ontzegd, en wel gedurende een wacht­
tijd van 10 jaar na de losmaking van de dochter uit de fiscale eenheid. De
Tweede Kamer heeft hier ingegrepen. Uiteindelijk is de wachttijd verkort tot
5 jaar, en is de werking van de bepaling beperkt tot de gevallen waarvoor zij
bedoeld is, namelijk die waarin de dochter weinig meer is dan de verpakking
van een object, dat naar de strekking der wet (met belaste winst) onverpakt
behoorde te zijn verkocht. In zulke gevallen wordt de koerswinst van de
moeder belast zonder corresponderende opwaardering van het object bij de
dochter. Op het kruispunt van twee wegen ter voorkoming van dubbele
heffing roept de wetgever dubbele heffing op, als sanctie op het ongerecht­
vaardigde uitstel van de heffing. De sanctie is excessief; reeds hieruit volgt
dat deze nare2 2) bepaling slechts in werkelijk laakbare verschuivingsgevallen
toegepast dient te worden.2J) Indien uitstel van heffing duidelijk in strijd
zou zijn met de strekking van de wet is het zaak niet de aandelen in de
dochter maar het onverpakte object te verkopen. Het uitstel wordt dan niet
bereikt, maar de heffing wordt ook niet verdubbeld.
In de nieuwe standaardvoorwaarden zal een soortgelijke bepaling worden
opgenomen voor toekomstige fiscale eenheden; de Staatssecretaris heeft in
de Eerste Kamer beloofd dat die niet ongunstiger zal zijn.
10

Het buitenlands filiaal

Fiscale consolidatie met een buitenlandse dochter is niet mogelijk: in de
buitenlandse verhouding is men op de deelnemingsvrijstelling aange­
wezen ).
 Wel kan een Nederlands lichaam veelal rechtstreeks investeren in het bui­
tenland. Zulk een rechtstreekse investering kan ook in samenwerking met
anderen geschieden; het Nederlandse lichaam kan bijvoorbeeld vennoot zijn
in een vennootschap onder firma, maat in een maatschap, of deelgenoot in
een vergelijkbare buitenlandse samenwerkingsvorm, die ook in het land waar
de investering plaats vindt fiscaal „transparant” is. In al deze gevallen noem234
22) Het epitheton is van Tj. S. Visser in FED Vpb 1960 (ontwerp): 60 (25 sept. 1969).
23) De voor toepassing in aanmerking kom ende gevallen worden in de wet als volgt aangeduid:
„indien de samenstelling van het vermogen van de (dochter) is gewijzigd ten gevolge van transacties
binnen die fiscale eenheid tenzij deze transacties plaatsvonden in het kader van een bij de aard en de
omvang van de onderneming van de (dochter) passende normale bedrijfsuitoefening.”
Het Tweede Kamerlid Peijnenburg, van wie deze tekst afkomstig is, heeft zijn desbetreffend am ende­
ment tijdens de openbare behandeling o.m . als volgt toegelicht:
„In de door mij voorgestelde tekst heb ik de bedoeling - zoals deze uit de toelichting blijkt - willen
weergeven, dat de normale expansie, waartoe ook behoren op grond van de normale bedrijfsuitoefe­
ning gewenst geachte verschuivingen met het oog op de taakverdeling der werkzaamheden binnen de
Fiscale eenheid, niet tot uitsluiting van de deelnemingsvrijstelling op koerswinsten zal leiden. Het is
duidelijk, dat dit niet kan zijn het volstoppen van lege o f het leeghalen van volle dochterm aatschap­
pijen.”
Het am endem ent-Peijnenburg is zonder tegenspraak zijdens de bewindslieden en zonder discussie met
algemene stemmen aangenomen.
Ook de Eerste Kamer heeft de bepaling blijkens de Handelingen opgevat als nog uitsluitend gericht
tegen „anti-fiscaal optreden”.
Ook voor de interpretatie van de nieuwe standaardvoorwaarden kan deze parlementaire geschiedenis
van belang zijn.
 24) Mogelijk wordt dit in de toekom st anders. Een ontwerp-richtlijn van de Europese Commissie
van 1 5 januari 1969 bevat voorstellen in die richting.
m a b blz. 166

ik gemakshalve de buitenlandse investering „het filiaal”. Ik neem aan dat het
filiaal een bedrijf uitoefent met behulp van een „vaste inrichting”.
Een vergelijking van de fiscale positie van buitenlands filiaal en buitenland­
se dochter levert beoordelingsmateriaal voor de regeling van de deelnemings­
vrijstelling in de buitenlandse verhouding. In concrete gevallen kan het nuttig
zijn zulk een vergelijking in details uit te werken.
Het Nederlandse lichaam zal in het land van het filiaal worden belast voor
de filiaalwinst. In Nederland wordt die winst vrijgesteld, hetzij op grond van
een belastingverdrag met het land van het filiaal, hetzij op grond van de
Nederlandse eenzijdige regeling ter vermijding van dubbele belasting.
De eenzijdige regeling stelt de vrijstelling afhankelijk van de voorwaarde,
dat de filiaalwinst onderworpen is aan een buitenlandse inkomsten- of winst­
belasting. Anders dan bij de deelnemingsvrijstelling is subjectieve belasting­
plicht in het land van het filiaal dus niet voldoende; anderzijds is daadwerke­
lijke belastingheffing ook niet vereist. In vele belastingverdragen (van het
toewijzings- of afbakeningstype) geldt de vrijstelling onvoorwaardelijk, ook
al maakt de belastingwetgever van het land van het filiaal van zijn heffingsbe­
voegdheid geen gebruik. Voor wat betreft het onderworpenheidsvereiste zijn
er dus verschillen met de deelnemingsvrijstelling, afhankelijk van de in de
verhouding met het land van het filiaal toepasselijke regeling.
