Eise Eisinga was here
EISE EISINGA WAS HIER
DE AFNEMENDE AUTHENTICITEIT VAN
HET PLANETARIUM IN FRANEKER ROND 1900
Sieger Vreeling

P A G I N A ’ S 2 0 -3 3

Een kort krantenbericht trok eind 1881 de aandacht
van ambtenaren in Den Haag. ‘Het bekende planetarium van Eise Eisinga’ in Franeker had een nieuwe bewaarder gekregen nadat het tijdelijk zonder toezicht
was geweest, berichtte Het Vaderland op 30 december.1
Het Planetarium was in 1859 door het Rijk aan de gemeente Franeker overgedragen, op voorwaarde dat
m 1. Gravure van de planetariumkamer door Klaas Sannes, 1820,

20

uitgegeven in 1824 (Koninklijk Eise Eisinga Planetarium)

deze het onderhoud en de instandhouding op zich zou
nemen. Het krantenbericht zaaide twijfel in Den Haag:
hield de gemeente zich wel aan de voorwaarde? Drie
maanden later stelde de minister van Binnenlandse
Zaken het Planetarium onder toezicht van de rijksbouwkundige voor de gebouwen van onderwijs, kunsten en wetenschappen.
Eise Eisinga (1744-1828) was een meesterwolkammer
met een groot bedrijf in Franeker. Hij bouwde tussen
1774 en 1781 een werktuig in het plafond van zijn woonhuis (afb. 2 en 3). De aanleiding was de conjunctie van
de maan en de planeten Mercurius, Venus, Mars en
Jupiter op 8 mei 1774. Toen Eisinga, die in de wis- en
sterrenkunde was onderwezen, de samenstand narekende bedacht hij hoe waardevol het zou zijn als hij
een werktuig had dat zulke berekeningen overbodig
zou maken. Hij bouwde, met hulp van in ieder geval
zijn vader, een complex systeem van assen en tandraderen die de beweging van een slingeruurwerk omzetten in de omlooptijden van de belangrijkste hemellichamen. Het werktuig wordt door negen gewichten
aangedreven.2 Het was na de voltooiing het grootste
en is nu het oudste nog werkende planetarium ter wereld.
 Dit werktuig werd en wordt aangeduid als een planetarium, hoewel het eigenlijk veel meer is dan dat. Een
planetarium toont de beweging van de planeten om de
zon, maar dat in Franeker geeft ook informatie over de
zon, de maan en de belangrijkste sterrenbeelden. Om
de positie van de maan nauwkeurig weer te geven, wa-

ren maar liefst acht verschillende wijzerplaten nodig.
Eisinga schreef zelf in 1784, in een handleiding voor
zijn beide zonen, over ‘het alom geroemde Beweeglijk
Franeker Planetarium, Hemelsplein, Zon- en Maanwijsers’ en daarna over ‘dit Werktuig’.3 Ik gebruik de
term ‘werktuig’ voor het raderwerk boven de ‘planetariumkamer’ en de bedstede in combinatie met de wijzerplaten aan het plafond en op de bedstedewand. Met
‘Planetarium’ bedoel ik de instelling, dat wil zeggen
het gebouw met de complete inventaris.
 Het Planetarium is een rijksmonument. Het raderwerk, het plafond en de bedsteewand zijn dit jaar voorgedragen als Unesco-werelderfgoed. Maar naar de
geschiedenis van het Planetarium na de dood van
Eisinga in 1828 is nauwelijks onderzoek gedaan. De
gepen­sioneerde scheepskapitein en amateur-astronoom Egbertus Havinga besteedde aan die periode vijf
bladzijden in het Planetarium-boek Eise Eisinga (1928),
een bundel annex bronnenpublicatie.4 Conservator
Harke Terpstra wijdde er evenveel pagina's aan in Friesche sterrekonst (1981).5 Het Planetarium schittert door
afwezigheid in de geschiedenis van de monumentenzorg. Die gaat vooral over gebouwen, terwijl het Plane-

2. De voorgevel van het Planetarium, 1946, fotograaf
onbekend. Het Planetarium is tegenwoordig over drie
panden verdeeld (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

3. De planetariumkamer met het eigenlijke planetarium aan het plafond
en de wijzerplaten aan het plafond en op de bedsteewand, 1946, fotograaf
onbekend (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

tarium in de eerste plaats een monument is vanwege
het werktuig. Er is nog niet eerder een artikel over het
Planetarium gepubliceerd in Bulletin KNOB.6
De voorbereiding van het werelderfgoeddossier heeft
veel nieuws aan het licht gebracht. In opdracht van
het Planetarium zijn verschillende studies uitgevoerd:
een naar Eisinga door wetenschapshistoricus Arjen
Dijk­stra, een naar het werktuig door wetenschapshistoricus Samuel Gessner en twee naar het pand Eise
Eisinga­straat 3, te weten een archiefonderzoek door
archeoloog Bert Tuin en een bouwhistorische verkenning en waardestelling door bouwhistoricus Frank
van der Waard.7 Uit het archiefonderzoek blijkt dat het
Planetarium vanaf de vroege negentiende eeuw een
aantal ingrijpende verbouwingen heeft ondergaan.
Maar het rapport bevat lacunes, omdat Tuin vanwege
de coronamaatregelen het Nationaal Archief in Den
Haag en het Frysk histoarysk en letterkundich sintrum Tresoar in Leeuwarden niet kon bezoeken.
 Het doel van dit artikel is de authenticiteit van het
Planetarium te onderzoeken: welke delen zijn authentiek (dus uit de tijd van Eise Eisinga), welke zijn gewijzigd en hoe was het toezicht op de wijzigingen geor­
ganiseerd? In de loop van de twintigste eeuw is
authenticiteit in de monumentenzorg een steeds belangrijker thema geworden. Een voordracht als wereld­
erfgoed moet een ‘statement of authenticity’ bevatten.
Daarvoor bestaan verschillende criteria, maar in de
monumentenzorg is materiële echtheid een van de
belangrijkste.8 Dit artikel richt zich op de periode rond
1900, omdat de monumentenzorg toen net was ge­ïn­sti­
tu­tionaliseerd, maar het adagium ‘behouden gaat voor
vernieuwen’ nog niet algemeen was geaccepteerd. De
belangrijkste bronnen zijn de jaarlijkse rapporten van
de rijksbouwkundige uit de periode 1882-1918. Hij beschreef daarin de staat van het Planetarium, de werkzaamheden die in het afgelopen jaar waren uitgevoerd
en de werkzaamheden die volgens hem nog nodig
waren. De rapporten bevinden zich in het Nationaal
Archief.9 Het zal blijken dat de authenticiteit van het
Planetarium rond 1900 is afgenomen, waardoor de
geest van Eisinga deels uit het gebouw is verdwenen.
 VOORGESCHIEDENIS

B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

22

Op 20 december 1825 gaf koning Willem I opdracht tot
de aankoop van het Planetarium door het Rijk. Het
jaar daarop verkocht Eisinga zijn ‘Huizinge en Plane­
tarium’ voor tienduizend gulden en werd hij in feite de
eerste conservator. Hij zou tweehonderd gulden per
jaar ontvangen voor het jaarlijkse onderhoud en het
gangbaar houden van het werktuig. Het onderhoud
kwam onder toezicht te staan van de hoogleraar sterrenkunde aan het Athenaeum van Franeker.10 Eisinga
overleed in 1828 en werd opgevolgd door zijn zoon
Jacobus (1784-1858). Deze offerde in 1838 ‘het kleine en
karakteristieke studeervertrekje van den maker’ op

4. Plattegrond van de begane grond van het Planetarium,
gesigneerd door J. van Lokhorst, 1888 (Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed)

om de toegang tot het raderwerk te verbeteren en verwijderde in 1848 de schoorsteen in de planetariumkamer, waardoor ‘het vertrek een ruimer aanzien en tevens grootere vensters en glazen bekomen heeft’.11
De onderhoudskosten vielen onder de post voor het
Athenaeum op de staatsbegroting. Het lijkt erop dat de
aankoop van het Planetarium vooral een gril van de
koning is geweest, want op het ministerie van Binnen-

landse Zaken was men het vanwege de jaarlijkse kosten liever kwijt dan rijk. Al na de opheffing van het
Athenaeum in 1843 was geprobeerd het onderhoud
over te dragen aan de provincie of de gemeente, ‘doch
zulks is mislukt’.12 Het is plausibel dat bezuinigingen
als deze noodzakelijk waren om de enorme staatsschuld die Willem I had nagelaten af te lossen. Minister J.R. Thorbecke (1798-1872), wiens grondwet van
1848 de rol van de koning in het landsbestuur had ingeperkt, bekende in 1851 dat hij het Planetarium ‘als
een lastpost op de begrooting had aangemerkt’, maar
een bezoek aan Franeker had daarin verandering gebracht.13
Toen Jacobus Eisinga overleed, rook men op het ministerie een nieuwe kans en in 1859 werd het huis kosteloos aan de gemeente Franeker overgedragen.  Vond De Stuers het Planetarium niet belangrijk genoeg, vond de bestuurder het zo belangrijk dat hij het
niet aan de ambtenaar toevertrouwde, of hield de
ambtenaar achter de schermen de touwtjes in handen? In ieder geval vroeg minister Willem Six (18291908) in februari aan de commissaris van de koning in
Friesland om jaarlijks aan hem persoonlijk ‘mededeeling te doen van den toestand van onderhoud waarin
het Planetarium zich bevindt, en van de wijze waarop
de gemeente haar verpligting nakomt’.19 Nog maar
twintig jaar eerder was het Rijk eindelijk van deze last
op de staatsbegroting verlost en nu wilde het weer een
vinger in de pap. Die draai is minder verrassend dan
het lijkt: in die periode was de monumentenzorg in
Nederland ontstaan en zelfs een overheidstaak geworden.20 De afdeling Kunsten en Wetenschappen was
daaruit voortgekomen.
 De commissaris vroeg de hoofdingenieur van Waterstaat in Friesland als toezichthouder van het Planetarium, maar deze wees erop dat het ministerie van Binnenlandse Zaken daarvoor een specialist in huis had.21
Jacobus van Lokhorst (1844-1906) was in 1878 aangesteld als rijksbouwkundige voor de gebouwen van onderwijs, kunsten en wetenschappen en werd ook ingeschakeld voor het onderhoud en de restauratie van
monumenten (afb. 5). Hij moest voortaan aan het begin van elk jaar rapport uitbrengen aan de minister
over de toestand van zowel het werktuig als het gebouw
5. Jacobus van Lokhorst, rijksbouwkundige voor de gebouwen
van onderwijs, kunsten en wetenschappen, 1903, foto
C.W. Bauer (De Prins der Geïllustreerde Bladen, 1 mei 1903)

ONDERTOEZICHTSTELLING

B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

Terug naar het bericht in Het Vaderland van 30 december 1881. Feddigje was op 5 december overleden. Haar
dochter Jeltje (1834-1908) en schoonzoon Jacob Fog­
teloo (1832-1916) woonden toen al in ‘het huis, waarin
het planetarium zich bevindt’, maar hadden pas eind
december officieel toestemming gekregen om er te
blijven wonen.17 Het krantenartikel had de aandacht
getrokken van de machtige Victor de Stuers (18431916), referendaris (hoofdambtenaar) van de nieuwe
afdeling Kunsten en Wetenschappen van het ministerie van Binnenlandse Zaken. ‘Het toezicht schijnt dus
gedurende eenigen tijd door B. & Weth. met een half
oog te zijn gehouden’, schreef een ambtenaar twee

23

6. Het deel van het raderwerk
dat zich boven de bedstede
bevindt, jaar onbekend,
foto Foto Elsinga of
Foto Hommema
(Historisch Centrum
Franeker)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

24

waarin het zich bevond.22 Het zou meer dan twee jaar
duren voordat Van Lokhorst, na een vriendelijke herinnering van de minister, zijn eerste rapport uitbracht.23
Bij de ondertoezichtstelling had minister Six de aandacht gevestigd op de ingewikkelde verhouding tussen het werktuig en het gebouw, en hoe met die twee
moest worden omgegaan. In de kantlijn van een brief
aan de commissaris van de Koning schreef de minister: ‘De overeenkomst gewaagt alleen van de verpligting om het kunstwerk te onderhouden en in stand te
houden. Zij laat, dunkt mij, zelfs vrijheid om dat kunstwerk (indien dit althans mogelijk is) in een ander gebouw over te brengen.  HET WERKTUIG

De rapporten bevatten opvallend weinig informatie
over het onderhoud van het werktuig, terwijl de overeenkomst tussen Rijk en gemeente uitsluitend daarover ging. Van Lokhorst zou zich in zijn carrière ontwikkelen tot een technisch zeer goed onderlegde
architect, maar door zijn drukke praktijk had hij geen

7. Nota van uurwerkmaker Reinder van der Meulen voor het herstellen
van het werktuig, 1887 (Gemeentearchief Waadhoeke)

beschieten om schade aan het raderwerk door lekkage
en stormen te voorkomen. Begin 1887 adviseerde hij
de zoldervloer met een zeilkleed te bedekken om het
raderwerk te beschermen tegen lekkage, stof en vuil.
Dat jaar werd het kaphout deels vernieuwd en het dak
ter hoogte van de planetariumkamer beschoten en
werden alle dakpannen ‘verdekt’ (opnieuw gelegd) en
aangestreken. Het voorgestelde zeildoek kwam te vervallen, omdat de andere maatregelen toereikend waren.28

B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

tijd om zich vertrouwd te maken met de werking van
de vele assen en tandwielen (afb. 6). Het is zelfs onduidelijk of de rijksbouwkundige steeds zelf naar Franeker afreisde of dat hij een van zijn opzichters stuurde.
In ieder geval moest hij zich door Jeltje Eisinga laten
informeren over de staat van het werktuig. Uit de rapporten blijkt namelijk dat zij – en niet haar echt­genoot
– de feitelijke beheerder van het Planetarium was. Van
Lokhorst schreef bijvoorbeeld meerdere malen dat het
raderwerk in de zomer weer door de ‘bewoonster’ was
nagekeken en schoongemaakt.25 Dat was geen kwestie
van af en toe de stofdoek over het werktuig halen – Jeltje Eisinga zorgde ervoor dat het bleef draaien.
 Voor groot onderhoud werd een specialist ingeschakeld, omdat daarvoor werktuigbouwkundige kennis
nodig was. Van Lokhorst schreef dat het raderwerk in
november 1886 door een ‘werktuigkundige’ was nagekeken en in orde gebracht.26 Zijn naam werd niet genoemd en wat hij precies had uitgevoerd evenmin. De
gemeenterekeningen van Franeker over het jaar 1886
bevatten geen verdere aanknopingspunten en in die
over 1887 staat alleen dat ene R. van der Meulen 230
gulden had gedeclareerd voor ‘Gedane leverantie en
werkzaamheden aan het planetarium’. Maar uit het
bijhorende bevelschrift tot betaling blijkt dat Reinder
van der Meulen (1842-1931) een uurwerkmaker uit Franeker was en dat hij het raderwerk ingrijpend had gerestaureerd.27 Dit is naar mijn weten de eerste keer dat
zijn naam in verband wordt gebracht met het Planetarium.
Het is niet bekend of Van der Meulen wijzigingen
heeft aangebracht. In de aangehechte nota staan alleen de onderdelen waaraan hij heeft gewerkt (afb. 7).
Het ‘gaande Werk’ had bijvoorbeeld 25 gulden gekost,
het ‘Rad datum’ 30 en de ‘schijnbare beweging der Zon
en Vaste sterren’ (het hemelsplein) 35. Hieruit blijkt
dat de uurwerkmaker zelf had beoordeeld welke onderdelen moesten worden vervangen of gerepareerd.
Mogelijk was hij daarin geadviseerd door de beheerder, maar zeker niet door de rijksbouwkundige; deze
zou daarvan melding hebben gemaakt in zijn jaarlijkse rapport. Hoofdzaak was dat het werktuig bleef functioneren; de manier waarop dat gebeurde werd aan de
uurwerkmaker overgelaten. Het meest wezenlijke deel
van het gebouw stond dus alleen indirect onder rijkstoezicht.
 De toezichthouder was architect. Daarom zijn de wijzigingen ten behoeve van de bouwkundige bescherming van het werktuig beter vastgelegd. Het werktuig
was decennialang slechts tegen de elementen beschermd door een onbeschoten dak (de dakpannen
lagen dus direct op de sporen) en een houten zoldervloer. Al in zijn eerste rapport van 1884 had Van Lokhorst geconstateerd dat de pannen met specie moesten worden aangestreken. Twee jaar later adviseerde
hij om het dak boven de planetariumkamer te laten

25

PLANETARIUMKAMER (1)

Van Lokhorst wilde het planetariumvertrek ‘in zijnen
oorspronkelijken toestand’ terugbrengen.29 Het conserveren van de historisch gegroeide toestand stond
niet voorop; de kamer moest eruitzien alsof Eise Eisinga elk moment kon binnenlopen om zelf uitleg te geven.30 Van Lokhorst adviseerde in maart 1886 om de
houten vloer te vervangen door een vloer van verglaasde rode en gele (hij bedoelde rode en groene) tegels; ‘er
is daarvan nog een gedeelte in een kast naast de bedstede van dat vertrek aanwezig’. De wanden waren behangen met ‘een onoogelijk meubelpapier’, dat slecht
begon te worden, en zouden weer moeten worden geschuurd en met kalk gewit. Toen de gemeente voornemens was de muren te laten pleisteren protesteerde de
rijksbouwkundige. Hij wilde ze laten schuren en witten, ‘omdat men vroeger niet pleisterde’.31
De rijksbouwkundige had in januari 1887 ook ge­
adviseerd een lambrisering van verglaasde witte en
blauwe tegels aan te brengen om de muren voor beschadiging te behoeden. Waar hij niet over schreef,
maar wat ongetwijfeld ook een rol speelde, was optrekkend vocht: lambriseringen werden van oudsher aan-

gebracht om dat probleem te bestrijden. Maar toen de
gemeente dit advies wilde opvolgen, kwam Van Lokhorst erop terug. Hij was bij nader inzien tegen een
tegellambrisering, omdat die niet op ‘de oude teekening dier kamer’ stond. Hij doelde op een gravure die
was gemaakt toen Eise Eisinga nog in leven was
(afb. 1).32 De definitieve keuze was echter aan de minister van Binnenlandse Zaken, op dat moment J. Heemskerk Azn. (1818-1897), die ook minister van staat was.
 Hij stuurde het verslag van de rijksbouwkundige door
aan de commissaris van de Koning. De muren moesten worden geschuurd en gewit in plaats van gepleisterd, maar de tegellambrisering was akkoord.33 Van
Lokhorst liet daarop een kopie van de gravure maken
om zijn pleidooi tegen de lambrisering kracht bij te
zetten (afb. 8).34 Het was tevergeefs.
De restauratieopvattingen van Van Lokhorst waren
ongetwijfeld gekleurd door die van rijksbouwmeester
P.J.H. Cuypers (1827-1921). Onder diens leiding werd
tussen 1886 en 1890 het zeventiende-eeuwse stadhuis
van Franeker met rijkssubsidie gerestaureerd. Het
staat schuin tegenover het Planetarium (afb. 9). Originele elementen bleven zoveel mogelijk behouden,

8. Kopie van de gravure van de planetariumkamer, gesigneerd door J. van Lokhorst, 1888. De planeten zijn niet in hun goede ba­
nen getekend. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

26

9. Het Raadhuisplein in Franeker met uitzicht op het
Planetarium, ca. 1935, foto C. Hoogendijk (Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed)

maar wijzigingen uit latere perioden werden ongedaan gemaakt: vensters met roedeverdeling werden
vervangen door kruiskozijnen en de gevelbekroningen
werden gereconstrueerd. Daarbij sneuvelden ook originele elementen.35 Dat was destijds een gangbare benadering, maar niet de enige: eind negentiende eeuw
waren er ook architecten die de bestaande, historisch
gegroeide toestand van monumenten wilden conserveren.36
FINANCIERING

Het is op zijn zachtst gezegd merkwaardig dat het Rijk
het onderhoud van het Planetarium aan een instantie
overdroeg die daar nauwelijks de middelen voor had.
 Het zou in verband met de financiële situatie van de
gemeente Franeker jaren duren voordat de belangrijkste adviezen van Van Lokhorst waren opgevolgd. Er
konden per jaar niet meer werkzaamheden aan het
Planetarium worden uitgevoerd dan de gemeentebegroting toeliet. Van Lokhorst schreef de minister in
januari 1889 dat alleen het houtwerk van de voorgevel
was geverfd en de houten vloer in het voorhuis – dus
niet in de planetariumkamer – door tegels was vervangen (afb. 10). Die tegels waren bovendien te groot,
‘zoodat de vloer er thans wel wat te modern uitziet en
niet passend bij de omgeving’.37
‘Voorts werd niets van eenig aanbelang aan het gebouw verricht’, aldus Van Lokhorst. De restauratie van
de planetariumkamer was nog niet uitgevoerd. Die kac 10. De hal van het Planetarium met links de trap naar de

opkamer en achterin de deur naar de gang waaraan de
planetariumkamer ligt, 1946 , fotograaf onbekend
(Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

mer was bij gebrek aan een stookgelegenheid erg vochtig en de liggers van de houten vloer waren op het oog
verrot. De gangmuren zagen er ‘meer dan laveloos’ uit.
 Het dak van het smalle achterhuis met de keuken vereiste dringend onderhoud: het kaphout was grotendeels verrot en de panlatten waren met touwtjes op­
gehangen. Het (slaap)kamertje boven de keuken was
vanwege de aanhoudende lekkages niet meer in gebruik. ‘Ten slotte mag ik de opmerking niet achterwege laten dat het Gemeentebestuur van Franeker het
onderhoud aan het gebouw zeer karig bezorgt.’38
Het college van burgemeester en wethouders reageerde als door een wesp gestoken op het rapport. ‘De
meeste der daarin voorkomende aan- en opmerkingen
zijn zoo onredelijk; de opmerking aan het slot voor­
komende is zóó ongerechtvaardigd, dat wij niet kunnen nalaten tegen den inhoud van het rapport met den
meesten nadruk te protesteeren.’ Er volgde een opsomming van belangrijke veranderingen in de afgelopen twaalf jaren. In 1877 was een geheel nieuwe topge-

vel aan de voorzijde van het huis gemetseld. In 1887
was het gehele dak vernieuwd en van dakbeschot voorzien en het mechanisme nagekeken en voor zeshonderd gulden hersteld. De recente werkzaamheden, het
schilderwerk aan de voorgevel en het leggen van de
nieuwe tegelvloer in het voorhuis hadden tweehonderd gulden gekost. ‘Alle toch belangrijke uitgaven
voor onze gemeente, welke in financiëel gedrukten
toestand verkeert […].’39 Er bleek sprake van een misverstand: Van Lokhorst had alleen bedoeld dat er het
afgelopen jaar niets van belang aan het gebouw was
gebeurd.40
PLANETARIUMKAMER (2)

B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

28

In 1890 begon eindelijk de restauratie van het plane­
tariumvertrek, die voor zo’n kleine ruimte zeer ingrijpend was. Het is onvermijdelijk dat hierbij sporen van
Eise Eisinga, hoe klein ook, zijn uitgewist. De eerste en
belangrijkste ingreep was niet bedoeld om de kamer te
reconstrueren, maar om het werktuig gaande te houden. In 1848 was de schoorsteen verwijderd om grotere
vensters in de gevel te kunnen plaatsen. De restauratie
moest deze ingreep ongedaan maken, omdat de kamer door het ontbreken van een stookgelegenheid erg
vochtig was geworden.  De muren waren bij de restauratie van 1890 gewit en
de rood-groene tegelvloer was een jaar later (in november) gelegd.46 De oudst bekende foto van de planetariumkamer is kort daarna gemaakt (afb. 11). Het vertrek
was nu waardig om te worden vastgelegd op de gevoelige plaat, het was weer ‘in oude luister’ hersteld. Aan
de hand van de foto kan ook worden vastgesteld waaraan niets was gewijzigd: de bedsteewand en het
plafond waren nog in authentieke staat. De planetariumkamer zoals die is gefotografeerd lijkt als twee
druppels op de planetariumkamer in zijn huidige toestand – op de tegellambrisering na. Die werd in 1895
aangebracht en een jaar later van een houten deklijstje
voorzien.47 Overigens heeft bouwhistoricus Willem

Annema de foto zonder deze gegevens al tussen 1891
en 1896 gedateerd.48
HET WERELDBEROEMDE PLANETARIUM

De gastenboeken bewijzen dat vanaf 1780 – een jaar
voor de voltooiing van het werktuig – steeds bezoekers
in het Planetarium zijn ontvangen. Dat wordt bevestigd door een (niet-ingewilligd) verzoek uit 1893 van
Jacob en Jeltje Fogteloo aan de minister om vrije inwoning en een subsidie van tweehonderd gulden per jaar.
 Ze omschreven hun taken als de schoonmaak van het
gebouw, het onderhoud van het raderwerk en het uitleg geven aan bezoekers. Bij het echtpaar woonde een
ongehuwde dochter in ‘die geheel met ’t raderwerk op
de hoogte is en dus als ’t ware aangewezen is, om bij
eventueel sterfgeval, hun in ’t uitleggen van ’t Planetarium op te volgen’. Bezoekers leverden jaarlijks gemiddeld 150 gulden op en kwamen van heinde en verre: in
de opening van de brief stond dat Jeltje de kleindochter was van Eise Eisinga, ‘vervaardiger van ’t wereld beroemde Planetarium’.49
Waar het om gaat, is dat het ontvangen van bezoekers om aanpassingen vraagt en soms zelfs op gespannen voet staat met de authenticiteit van het gebouw.
De planetariumkamer is ergens in de negentiende
eeuw in een tentoonstellingsruimte veranderd. De beheerders woonden in de opkamer in het voorhuis en
de keuken in het smalle achterhuis. De bezoekerservaring werd verbeterd door de planetariumkamer terug
te brengen in zijn (vermeende) oorspronkelijke toestand, waarbij sporen uit de tijd van Eisinga verloren
moeten zijn gegaan. De tegellambrisering werd onder
andere toegevoegd om de muren te behoeden voor beschadiging door bezoekers. De paradox is dat Eisinga’s
sporen hierdoor langzaam maar zeker werden uitgewist.
 Een onschadelijke toevoeging voor bezoekers was
het bord met het opschrift ‘Planetarium’. Van Lokhorst vroeg de gemeente in 1900 om een monumentale
steen met opschrift op de voorgevel aan te brengen. De
gemeente had daar ‘geene gelden’ voor, maar was bereid om ‘met duidelijke letters het woord “planetarium” te laten schilderen’ op de gevel of op een bord op
de gevel. In december 1901 schreef Van Lokhorst – in
zijn eerste getypte rapport – aan de minister dat het
houten bord dat jaar was aangebracht.50
OPVOLGERS

Van der Meulen verhuisde in 1900 naar Utrecht, maar
was daarvoor al opgevolgd als uurwerkmaker van het
Planetarium. In december 1897 had Van Lokhorst aangegeven dat het mechanisme door een ‘bekwaam uurwerkmaker’ moest worden nagekeken, omdat het opnieuw enkele malen was blijven stilstaan.51 Ditmaal
was de naam van de uurwerkmaker al bekend: Johannes Hemmes (1870-1948) uit Franeker schreef zijn

11. De oudst bekende
foto van de plane­t a­
rium­kamer is gemaakt
tussen 1891 en 1895,
kort na een ingrijpende
restauratie, fotograaf
onbekend (privécollec­
tie Arjen Dijkstra)

haar vader eind 1909 afstand van de huur deed, verzocht zij de gemeenteraad om ‘de exploitatie van het
kunstwerk’ aan haar op te dragen en als compensatie
daarvoor van de huur te worden ontheven. Dat verzoek
werd ingewilligd, ook door Gedeputeerde Staten.54
Eindelijk had de gemeente de financiën (en de politieke wil) om de beheerder van het Planetarium te belonen.
 B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

naam en het jaartal 1898 op twee raderen.52 Het is opnieuw onduidelijk wat de uurwerkmaker precies wijzigde. Uit de nota à ƒ 28,11 blijkt alleen dat Hemmes
nauwelijks materiaalkosten had, maar wel tien dagen
bezig was geweest (afb. 12).53
Jeltje Eisinga overleed in 1908 en haar man deed een
jaar later afstand van de huur. Zij werden opgevolgd
door hun dochter Hiltje Fogteloo (1864-1942). Toen

29

12. Nota van uurwerkmaker Johannes Hemmes voor het her­
stellen van het werktuig, 1898 (Gemeentearchief Waadhoeke)

Van Lokhorst was in 1906 overleden. Hij werd opgevolgd door zijn hoofdopzichter J.A. Vrijman (1865-1954)
en zijn adjunct M.A. van Wadenoijen (1850-1922), maar
toen de laatste al na een jaar ontslag moest nemen
wegens ziekte, bleef Vrijman alleen over als rijksbouwkundige.55 In zijn rapport uit 1910 worden nog twee belangrijke wijzigingen genoemd. Vrijman schreef in
december dat er gasverlichting in het gebouw was
aangebracht. ‘Met het oog op brandgevaar, mag dit
eene groote verbetering genoemd worden.’ Alleen de
planetariumkamer, ‘waar geen behoefte aan kunstlicht bestaat’, had geen gasverlichting gekregen. De
bedsteden in de kelder en de gang waren in bergkasten
veranderd.56 Er moeten dus zeker vijf bedsteden in het
huis zijn geweest: in de opkamer in het voorhuis, de
planetariumkamer, de kelder, de gang en het opkamertje in het achtergebouw.
B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

30

NAGESCHIEDENIS

Het is mij onbekend wanneer het rijkstoezicht op het
Planetarium is opgeheven. Het laatste rapport van de
rijksbouwkundige in het archief van de afdeling Kunsten en Wetenschappen is van 16 januari 1918.57 Dat
jaar werd de afdeling ondergebracht bij het nieuwe ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen.
 Het Planetarium stond in 1921 nog onder toezicht,
want in het gemeenteverslag van dat jaar staat naar
aanleiding van een probleem met het raderwerk: ‘Op

advies van den Rijksbouwkundige wordt een en ander
door den uurwerkmaker [Johannes] Wielinga [18841960] met behulp van een der stadstimmerlieden hersteld.’58 Het bureau van de rijksbouwkundige werd in
1922 onderdeel van de toen opgerichte Rijksgebouwendienst.
 Het werk aan het Planetarium heeft sindsdien niet
stilgestaan. Het raderwerk is rond 1946 door conservator Harke Terpstra (1910-1992) en uurwerkmaker Pieter Zijlstra (1883-1953) hersteld. ‘Er zijn toen honderd
tanden vernieuwd en enkele houten tandschijven zijn
door metalen ringen versterkt.’ Een ingebouwd kamertje (van het telegraafkantoor?) en het houten voorzetplafond in de hal zijn in 1950 verwijderd.59 In 1969
vond een ingrijpende restauratie plaats die volgens
bouwhistoricus Van der Waard ‘de nodige bouwsporen heeft uitgewist of onzichtbaar heeft gemaakt’.60 De
grootste ingrepen waren de vervanging van de westelijke zijgevel en de achtergevel, dus twee van de wanden van de planetariumkamer. Het raderwerk moest
daarvoor worden gedemonteerd en kreeg meteen een
opknapbeurt.61
In 1997 is het raderwerk onder leiding van de gepensioneerde ingenieur Hans Noordmans (1929-2014)
gerestaureerd. Daarbij werden tevens een klimaat­
beheersingsinstallatie en een gasblusinstallatie aangebracht. De restauratie was niet alleen bedoeld om
het raderwerk gaande te houden, maar ook om het in
zijn oorspronkelijke staat terug te brengen. Daarbij
werden oplossingen uitgewist die de authenticiteit
niet ten goede kwamen, zoals die van Terpstra. De historisch gegroeide toestand werd niet gerespecteerd,
waardoor het raderwerk authentieker lijkt dan het in
werkelijkheid is. Daar staat tegenover dat Noordmans
een uitvoerig restauratierapport heeft nagelaten.62
CONCLUSIE

Het doel van dit artikel was de authenticiteit van het
Planetarium te onderzoeken: welke delen zijn authentiek (dus uit de tijd van Eise Eisinga), welke zijn gewijzigd en hoe was het toezicht op de wijzigingen georganiseerd? Het staat vast dat er rond 1900 aan het
werktuig is gesleuteld om het gaande te houden, maar
wat er precies is veranderd is onbekend, omdat de rapporten van de rijksbouwkundige daar nauwelijks op
ingaan. Het werktuig was zo uniek dat Van Lokhorst
het toezicht aan de beheerder en de uurwerkmaker
moest overlaten. De planetariumkamer is eind negentiende eeuw in een stijlkamer veranderd. Dat gebeurde
op advies van Van Lokhorst en met toestemming van
de minister. De enige delen waarvan de authenticiteit
niet werd aangetast, zijn de bedsteewand en het plafond van de planetariumkamer. Wat de rest van het
gebouw betreft, zijn vooral de tegelvloer in de hal en
het dakbeschot boven de planetariumkamer noemenswaardige wijzigingen.
 De authenticiteit van het Planetarium is rond 1900
dus afgenomen. Deze conclusie kan de Unesco-nominatie nauwelijks beïnvloeden. Dat het werktuig grote
onderhoudsbeurten heeft gehad, viel te verwachten en
de bedsteewand en het plafond lijken authentiek. De
conclusie is wél van belang voor de toekomst van het
Planetarium. Een werelderfgoedstatus geeft geen enkele bescherming – hij kan hoogstens worden afgenomen – maar zorgt wel voor (veel) meer bezoekers. Dat
vraagt om intensiever onderhoud en mogelijk om een
nieuwe klimaatregelingsinstallatie. Om te voorkomen
dat daarbij nog meer sporen van Eisinga worden uitgewist, is uiterste voorzichtigheid gewenst; er moet een
afweging worden gemaakt tussen het belang van de
bezoeker en dat van het gebouw.
Eisinga kraste zijn naam niet in het werktuig, maar
het ademt zijn geest: de innovatieve excentrische tand-

raderen, de op zijn vaders draaibank vervaardigde assen en schijven en de duizenden handgesmede spijkers. Maar om het werktuig 240 jaar lang gaande te
houden zijn aanpassingen nodig geweest, waardoor
het steeds minder authentiek is geworden. Kan dat
eeuwig zo doorgaan of komt er een dag waarop de slinger wordt stilgezet? De vergelijking met de baanbrekende uurwerken van John Harrison (1693-1776) dringt
zich op. Hij maakte het probleem van de lengtegraadbepaling op zee tot zijn levenswerk. Hij ontwikkelde
meerdere uurwerken die ondanks ruwe zeeën en sterke
temperatuurschommelingen de tijd accuraat weergaven. Alle vier ‘mariene chronometers’ zijn tentoongesteld in het Koninklijk Observatorium in Greenwich.
De eerste drie worden gaande gehouden, maar het vierde en kleinste uurwerk, H-4, is daarvoor te kwetsbaar.
 Het staat stil om het voor het nageslacht te bewaren.63

B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

1928 (noot 3), 254, staat ‘dat het Werktuig
pand Eise Eisingastraat 3 te Franeker,
		 noten
1 ‘Binnenland’, Het Vaderland, 30 decemalle 10 Jaar wel eens uit malkaar genoopgepubliceerd rapport 2020; F.J. van
ber 1881.
men mag worden, om Afgestoft schoon
der Waard, Franeker, Eise Eisingastraat 3.
2 A. Dijkstra, De hemelbouwer. Een bio­
gemaakt en gesmeerd te worden’.
Bouwhistorische verkenning en waardegrafie van Eise Eisinga, Gorredijk 2021,
12 Kamerstuk 1844-1845, nr. XXI.18, p. 705.
stelling, ongepubliceerd rapport 2020.
55-83. Na de voltooiing bracht Eisinga
De kosten voor het onderhoud van het
Deze rapporten zijn te raadplegen in
nog enkele wijzigingen aan: hij hing
Planetarium werden na de opheffing van
het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium.
twee vergulde bollen (de zon en de aarde)
het Athenaeum overgebracht van afdeHet rapport van kleurhistorisch onderaan het plafond, verplaatste twee wijzers
ling IV (Onderwijs) naar afdeling V
zoeker Hinke Sigmond over het schildervan de pilasters boven de bedstede naar
(Kunsten en Wetenschappen) van hoofdwerk van de planetariumkamer was nog
het plafond en paste de omlooptijden
stuk V (Binnenlandse Zaken).
niet beschikbaar tijdens het schrijven
13 Handelingen Tweede Kamer 1851-1852,
van een aantal planeten aan. Ik bedank
van dit artikel.
8 Operational Guidelines for the Implemen15e vergadering, 24 oktober 1851, p. 105.
Dijkstra voor het lezen van het manustation of the World Heritage Convention,
Voor het overheidsbeleid ten aanzien
cript van dit artikel en de archivarissen
31 juli 2021, p. 31, gepubliceerd op whc.
 van de kunsten tot 1873, zie M. Beek
Jan Metzlar en Femke Houweling-Wijnia
unesco.org/en/guidelines/ (geraadpleegd
e.a., ‘Voorwoord’, in: Victor de Stuers,
voor hun hulp bij mijn onderzoek in het
3 januari 2022). Voor het thema authentiHolland op zijn smalst, Bussum 1975,
Gemeentearchief Waadhoeke (GAW) in
citeit, met verdere literatuurverwijzin20-25. Door veel historisch onderzoek
Franeker.
3 E. Eisinga, ‘Beschrijving van het Plane­
gen, zie Bulletin KNOB 119 (2020) nr. 4.
is vastgesteld dat Willem I een financiële
9 Nationaal Archief (NA), toegang 2.04.13,
tarium’, in: E. Havinga, W.E. van Wijk
chaos achterliet die grote bezuinigingen
Ministerie van Binnenlandse Zaken,
en J.F.M.G. d’Aumerie, Planetariumnoodzakelijk maakte. De resultaten zijn
afdeling Kunsten en Wetenschappen
boek Eise Eisinga, Arnhem 1928, 252-253.
recent samengevat in A. van der Woud,
1875-1918, inv.nr. 2301, ‘Stukken betrefDe originele, in tweevoud opgemaakte
De Nederlanden. Het lege land, 1800fende het toezicht op het onderhoud
beschrijving is in bezit van het Konink1850, Amsterdam 2022, 484-488.
14 Kamerstuk 1858-1859, nr. XCVII.3,
van het Planetarium van Eyse Eysinga
lijk Eise Eisinga Planetarium en bevindt
p. 1012.
in Franeker door de gemeente aldaar,
zich in het GAW.
15 (Staatsblad no. 46.) Wet van den 3den
1882-1918’.
4 Havinga, Van Wijk en d’Aumerie 1928
10 E. Havinga, ‘Lijst van voorwerpen en
Junij 1859, tot afstand van het plane­
(noot 3).
5 E. Havinga, ‘Het Leven en de Werken
geschriften van en over Eise Eisinga, in
tarium van J. Eysinga, te Franeker.
van Eise Eisinga’, in: Havinga, Van Wijk
chronologische volgorde’, in: Havinga, 16 Tuin 2020 (noot 7), 28, 62. Volgens
Terpstra 1981 (noot 5), 245 zat het teleen d’Aumerie 1928 (noot 3), 67-71; H.
 Van Wijk en D’Aumerie 1928 (noot 3),
graafkantoor van 1860 tot 1874 in de
Terpstra, Friesche sterrekonst. Geschiede204-206. De originele koopakte ligt in
opkamer, maar volgens Tuin valt uit de
nis van de Friese sterrenkunde en aanverTresoar, toegang 26, Notarieel archief,
archiefstukken niet op te maken of het
wante wetenschappen door de eeuwen
inv.nr. 76039, Jan Karel Kutsch’ minuutkantoor in de gang of in de opkamer
heen, Franeker 1981, 245-249.
akten 1826, aktenr. 258. Volgens o.a.
6 Er wordt alleen een alinea aan het
van het voorhuis zat en verhuisde het
Dijkstra 2021 (noot 2), 173 is het KoninkPlanetarium gewijd in P.C.J.A. Boeles,
kantoor in 1870 of 1874 naar een nieuw
lijk Besluit van 28 december 1825, maar
‘De Franeker Monumenten’, Bulletin
gebouw aan de Groenmarkt 12.
in werkelijkheid is het van 20 december
17 ‘Binnenland’ 1881 (noot 1).
KNOB tweede serie, 5 (1912), 107; C.
1825.
Boschma, ‘Musea en oudheidkamers in 11 W. Eekhoff, ‘Het leven van Eise Eisinga 18 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief T. aan referendaris der afdeling Kunsten & WetenFriesland. Geschiedenis en actualiteit’,
en beknopte geschiedenis van zijn
schappen [V.E.L. de Stuers], 14 januari
Bulletin KNOB 69 (1970) 2, 90.
 Planetarium’, in: J.H. van Swinden,
7 A. Dijkstra, Het Planetarium en Eise
1882. Dit was het antwoord op een onder
Beschrijving van het Rijks-Planetarium
Eisinga, ongepubliceerd rapport 2019;
het krantenknipsel gekrabbelde vraag
te Franeker, van 1778 tot 1780 [sic] uitgeS. Gessner, Eisinga’s planetarium. An
van De Stuers: ‘De heer [C.] Telders gedacht en vervaardigd door Eise Eisinga,
outstanding astronomical mechanism
lieve op te zoeken wat er is gecorresponSchoonhoven 1851, 43. Het is geen toeval
of the 18th c., ongepubliceerd rapport
deerd met ’s Konings Comm[issari]s in
dat de werkzaamheden precies om de
2020; B.P. Tuin, Geschiedenis van het
Friesland over het beheer van het
tien jaar plaatsvonden, want in Eisinga

31

van ontvangsten en uitgaven van
den slechten toestand der gemeenteFraneker 1883-1888, verzamelstaat van
financiën’ de zilveren globebeker aan
[W. Six] aan commissaris van de Koning
bevelschriften 1887, hst. V, art. 148,
een Amsterdamse handelaar verkopen
[B.Ph. baron van Harinxma thoe
bevelschr. 629; inv.nr. 4230, Kwitanties
voor 14.000 gulden (‘Binnenland’, Het
Slooten], 4 februari 1882.
en verdere bijlagen van de rekeningen
Vaderland 19 december 1896). De ver20 Voor het begin van de monumentenzorg
1887, bevelschrift van betaling bij rekekoop werd kort na de jaarwisseling bij
in Nederland, met verdere literatuurverning 629. Van Lokhorst schreef dat het
Koninklijk Besluit verboden: (Staatsblad
wijzingen, zie W. Krul, ‘Vooruitgang en
werk in 1886 was gebeurd, maar Van der
no. 43.) Besluit van den 4den Januari 1897,
verlies. Het moeizame begin van de
Meulen werd dus uit de begroting voor
tot schorsing van het besluit van den geNederlandse monumentenzorg’, De
1887 betaald.
 meenteraad van Franeker van 16 Decem28 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijksbouwNegentiende Eeuw, themanummer
ber 1896, tot verkoop van den op het raadkundige aan minister [J. Heemskerk
Verdwenen in de negentiende eeuw 29
huis aldaar berustenden globebeker van
Azn.], 1 oktober 1884; 2 maart 1886;
(2005) nr. 1, 3-21.
1607. De beker bevindt zich nu in de col21 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief commissa7 januari 1887; 23 december 1887.
lectie van Museum Martena in Franeker.
29 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
40 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
ris van de Koning [B.Ph. baron van
bouwkundige aan minister [Æ. baron
bouwkundige aan minister [Æ. baron
Harinxma thoe Slooten] aan minister
Mackay], 8 januari 1889.
Mackay], 11 maart 1889.
[C. Pijnacker Hordijk], 27 februari 1882.
30 Vgl. C.P. Krabbe, ‘Monumenten: archi­
41 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
A. van Hooff was op dat moment waar­
tectonische overblijfselen’, in: F. Grijzenbouwkundige aan minister [Æ. baron
nemend hoofdingenieur.
22 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief minister
hout (red.), Erfgoed. De geschiedenis van
Mackay], 11 januari 1890.
42 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
[C. Pijnacker Hordijk] aan rijksbouw­
een begrip, Amsterdam 2007, 168-171
bouwkundige aan minister [Æ. baron
kundige, 15 maart 1882. Voor Van
over stijlkamers.
31 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
Mackay], 11 januari 1890.
Lokhorst, met verdere literatuur­
43 Tuin 2020 (noot 7), 31. Voor de aanbestebouwkundige aan minister [J. Heemsverwijzingen, zie P.T.E.E. Rosenberg,
dingsresultaten: ‘Leeuwarden, 3 April’,
kerk Azn.], 2 maart 1886; 23 december
‘Van Lokhorst, bloemetje van den
Leeuwarder Courant, 4 april 1890.
1887. Van Lokhorst doelde op de (nog
kouden grond’, in: C. van der Peet en
altijd aanwezige) tegels in de linkerkast 44 GAW, toegang Stadsarchieven, inv.nr.
G. Steenmeijer (red.), De Rijksbouw­
5003, Voorwaarden van Aanbesteding van
van de bedsteewand.
 meesters. Twee eeuwen architectuur
32 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
eenige onderhoudswerken aan de gemeenvan de Rijksgebouwendienst en zijn
bouwkundige aan minister [J. Heemste-gebouwen etc. te Franeker. Dienst 1890,
voorlopers, Rotterdam 1995, 235-265.
23 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief minister
kerk Azn.], 7 januari 1887; 23 december
11-13. Tuin 2020 (noot 7), 31n96 wijst
[J. Heemskerk Azn.] aan rijksbouwkun1887. In de marge van de laatste brief
erop dat de bijbehorende detailtekenindige, 26 juli 1884; brief rijksbouwkunstaat met potlood geschreven: ‘Tegeltjes
gen ontbreken.
45 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief commissadige aan minister, 1 oktober 1884.
zijn [onleesbaar] echt friesch.’ Tuin
24 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief minister
ris van de Koning [B.Ph. baron van
2020 (noot 7), 31 vermoedde al dat de
[W. Six] aan commissaris van de
Harinxma thoe Slooten] aan minister
kamer werd gereconstrueerd op basis
Koning [B.Ph. baron van Harinxma
[A.F. de Savornin Lohman], 14 januari
van onder andere de gravure van Sannes.
33 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief minister
thoe Slooten], 4 februari 1882. Het
1891.
46 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijksbouw[J. Heemskerk Azn.] aan commissaris
schrijven in de kantlijn is van de miniskundige aan minister [A.F. de Savornin
van de Koning [B.Ph. baron van Harinxter, want het is met dezelfde paraaf onLohman], 19 december 1890; aan minisma thoe Slooten], 30 december 1887.
dertekend als de brief. Er is overigens
34 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
ter [J.P.R. Tak van Poortvliet], 12 decemnog een reden waarom het werktuig
bouwkundige aan minister [J. Heemsber 1891.
niet zomaar kan worden verplaatst:
kerk Azn.], 3 februari 1888; Rijksdienst 47 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijksbouwhet is ontworpen voor de breedtegraad
kundige aan minister [S. van Houten],
voor het Cultureel Erfgoed, tek.nr.
van Franeker. (Het werktuig geeft ook
17 december 1895; 24 december 1896.
 BT-005530, ‘Schetsteekening van het
de lokale tijd, de tijd van de lengtegraad
De rijksbouwkundige had op 13 decemPlanetarium te Franeker’.
van Franeker, aan, maar die kan
35 A.J.C. van Leeuwen, De maakbaarheid
ber 1894 aan de minister geschreven
worden aangepast.)
25 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
van het verleden. P.J.H. Cuypers als
dat de planetariumkamer was verrijkt
bouwkundige aan minister [J.P.R. Tak
restauratiearchitect, Zwolle/Zeist 1995,
met ‘een klein stilstaand planetarium
van Poortvliet], 12 december 1891;
155-160.
afkomstig van en vervaardigd door Eise
9 januari 1893; 28 december 1893. Er is 36 Het debat tussen deze twee stromingen
Eisinga’. Hij bedoelde het door Eisinga
staat centraal in W.F. Denslagen,
veel geschreven over (de complexiteit
ontworpen, maar door Willem Jans
Omstreden herstel. Kritiek op het restau­
van) het werktuig, maar de volgende
Jansen vervaardigde demonstratie­
reren van monumenten. Een thema uit
publicaties blijven maatgevend:
planetarium. Het staat niet op de
de architectuurgeschiedenis van Engeland,
Terpstra 1981 (noot 5), 251-283; H. Noordoudste foto, wat zou kunnen betekenen
Frankrijk, Duitsland en Nederland
mans, Het Eise Eisinga Planetarium bindat deze vóór 1895 is gemaakt.
48 Vriendelijke mededeling W. Annema,
(1779-1953), ’s-Gravenhage 1987.
nenste buiten. Beschrijving van het plane25 januari 2021.
tarium van Eise Eisinga aan de hand van 37 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
49 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief J. Fogteloo
bouwkundige aan minister [Æ. baron
tekeningen en afbeeldingen, Franeker
en J. Eisinga aan minister [J.P.R. Tak
Mackay], 8 januari 1889.
 1995; E. Eisinga, (bewerkt en voorzien
38 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
van Poortvliet], 28 januari 1893. Volgens
van tekeningen en toelichtingen door)
bouwkundige aan minister [Æ. baron
Tuin 2020 (noot 7), 27 betaalde iedere
H. Noordmans, Volledige beschrijving
Mackay], 8 januari 1889. Van Lokhorst
bezoeker ongeveer 25 cent. Dat zou
van het Planetarium te Franeker en van
gebruikte de term restauratie, die in
betekenen dat er circa 600 bezoekers per
de plannen voor de bouw van een tweede
de negentiende eeuw min of meer een
jaar kwamen, dus iedere dag een à twee.
‘Hemisphaerium en Planetarium’,
50 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief burge­
synoniem was voor reconstructie.
Franeker 1997.
26 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijks­
39 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief burge­
meester en wethouders van Franeker
bouwkundige aan minister
meester en wethouders van Franeker
aan rijksbouwkundige, 23 april 1900;
[J. Heemskerk Azn.], 7 januari 1887.
aan commissaris van de Koning
brief rijksbouwkundige aan minister
27 GAW, toegang Archief van het stads­
[B.Ph. baron van Harinxma thoe
[A. Kuyper], 23 december 1901.
51 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijksbouwbestuur of sedert 1851 gemeentebestuur
Slooten], 4 februari 1889. Eind 1896
kundige aan minister [H. Goeman
van Franeker, inv.nr. 4091, Rekeningen
wilde de gemeenteraad ‘met het oog op
Planetarium. Circa 1876. de S.’

19 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief minister

B U L L E T I N K N O B 2 02 2 • 2

32

gang 30-12, Burgerlijke stand Franeker, 59 Terpstra 1981 (noot 5), 247.
60 Van der Waard 2020 (noot 7), 75.
inv.nr. 3045, overlijdensregister 1916,
61 Terpstra 1981 (noot 5), 247. De kruis­
rad 68 en 81. Hemmes is in Terpstra
aktenr. 136.
55 Rosenberg 1995 (noot 22), 240. De rijkskozijnen uit 1890 zijn teruggeplaatst.
 1981 (noot 5), 265 al als een van de
bouwkundige heette officieel J.A.W. Vrij- 62 H. Noordmans (samenst.), Restauratie
uurwerkmakers van het Planetarium
van het raderwerk van het Eise Eisinga
man, maar presenteerde zich als
geïdentificeerd.
53 GAW, toegang Archief van het stads­
Planetarium te Franeker. RestauratierapJ.A. Vrijman.
bestuur of sedert 1851 gemeentebestuur 56 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijksbouwport, maart-oktober 1997, ongepubliceerd
kundige aan minister [Th. Heemskerk],
van Franeker, inv.nr. 4263, Kwitanties
rapport 1997, ii, 1, 16-17. De gasblusin31 december 1910.
en verdere bijlagen van de rekeningen
stallatie wordt niet in dit rapport ge57 NA 2.04.13, inv.nr. 2301, brief rijksbouw1898, bevelschrift van betaling bij
noemd, maar wel in Eise Eisinga Planetakundige aan minister [P.W.A. Cort van
rekening 581.
rium. Jaarverslag 1997, 5-6.
54 GAW, toegang Archief van het Stads­
63 D. Sobel, Longitude. The True Story of a
der Linden], 16 januari 1918.
bestuur of sedert 1851 Gemeentebestuur 58 Tuin 2020 (noot 7), 33. Er zijn geen stukLone Genius Who Solved the Greatest
van Franeker, inv.nr. 3355, gemeenteScientific Problem of His Time, Londen
ken over het Planetarium in NA, toegang
raadsnotulen 1909-1918, vergadering
1996, 108. Eisinga wordt met Harrison
2.14.45, Archief van het ministerie van
9 december 1909; 10 februari 1910.
vergeleken in J.H. van Swinden, BeschryOnderwijs, Kunsten en Wetenschappen,
Volgens Terpstra 1981 (noot 5), 245
ving van een konst-stuk, verbeeldende een
afdeling Kunsten en Wetenschappen,
kreeg Hiltje na het overlijden van Jacob
volleedig beweeglyk hemels-gestel, uitge1918-1940, inv.nr. 287 Stukken betrefFogteloo in 1910 toestemming om in
dagt en vervaardigd door Eise Eisinga,
fende bemiddeling bij verkrijging, behet Planetarium te blijven wonen, maar
Franeker 1780, iv-v.
heer, afstoting en subsidiëring van niethij overleed pas in 1916: Tresoar, toerijksmonumenten, Franeker 1921-1939.
Borgesius], 23 december 1897.
 52 Gessner 2020 (noot 7), 42. Het gaat om

Dr. ing. S.J.J. Vreeling studeerde bouwkunde aan de
Noordelijke Hogeschool Leeuwarden en architectuuren stedenbouwgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit
Groningen. Na zijn promotie aan diezelfde universiteit

was hij een jaar conservator van het Koninklijk Eise
Eisinga Planetarium in Franeker.
s.j.j.vreeling@rug.nl

EISE EISINGA WAS HERE
THE DECREASE IN AUTHENTICITY OF THE PLANETARIUM IN FRANEKER AROUND 1900
Sieger Vreeling
tain the instrument at all times – Van Lokhorst was
tasked with the supervision of the Planetarium by the
Minister of the Interior in 1882.
We know that the instrument was repaired a couple
of times, but the exact nature of the alterations is unknown, because Van Lokhorst barely mentions them
in his reports. He had to leave the supervision of the
instrument to the caretaker and a clockmaker, because
he was out of his depth. The only parts of the ‘planetarium room’ that remained authentic around 1900 are
the ceiling and the bedsteewand. After the instrument
had come to a standstill several times, a stove had to be
installed to decrease the humidity in the room. That is
why in 1890 the windows were replaced to make room
for a chimney. The rest of the room was turned into a
period room on the advice of Van Lokhorst and with
permission of the Minister of the Interior: the walls
were whitewashed and, a year later, the floor was tiled.
The tile wainscoting dates from 1895.
