De toekomst van IFRS in Europa: gaat de bom vallen?
COLUMN

De toekomst van IFRS in Europa:
gaat de bom vallen?
Ralph ter Hoeven

120

89E JAARGANG APRIL

Het is inmiddels 20 jaar geleden dat de Europese Unie
een beslissende keuze maakte in het ontwikkelen van
een eigen GAAP (Generally Accepted Accounting Principles; dus stelsel van accountingregels). De keuze luidde: no, non, nein, não, nej, nee: er zou geen eigen EUGAAP worden ontwikkeld. Wel werd er voorzichtig
gewezen op de toenmalige International Accounting
Standards (IAS); inmiddels omgedoopt tot International Financial Reporting Standards (IFRS). Kortom
Lidstaten werden vrijgelaten in de keuze van een GAAP
voor beursgenoteerde ondernemingen en een beetje
aangemoedigd om daarbij aan IAS te denken. Vijf jaar
later, rond de millenniumwisseling dus, volgde er een
update van de Europese accountingstrategie waarin niet
geheel verrassend werd geconstateerd dat jaarrekeningen op de EU-kapitaalmarkt niet vergelijkbaar waren.
Geen goede zaak want volgens de in Lissabon geformuleerde EU-agenda (in maart 2000) moest de Europese markt in tien jaar tijd het meest concurrerend en
dynamisch worden. En daar past niet bij dat Europese ondernemingen verschillende accounting-stelsels
toepassen zoals de GAAPs van de 15 toen aangesloten
EU-landen maar ook IAS en US-GAAP. Van der Tas
(1992) toonde reeds in zijn proefschrift aan dat de harmoniserende werking van de Vierde en Zevende EEGRichtlijn bepaald zwak was te noemen. Door opties en
interpretaties waren deze Richtlijnen verschillend uitgewerkt in de wetten van de Lidstaten en uiteindelijk
in de verslaggeving van de ondernemingen. Voeg je
daar nog IAS en US GAAP aan toe, dan kwam Brussel’s
conclusie dat jaarrekeningen niet vergelijkbaar waren
niet bepaald als een donderslag bij heldere hemel.
Aldus werd in het jaar 2000 IAS voorgesteld als verplicht platform voor beursgenoteerde ondernemingen;
in 2002 werd dit voorstel gepromoveerd tot een EUVerordening met als effectieve datum 1 januari 2005.
 Met andere woorden, we hebben het tweede lustrum
van de verplichte toepassing van IFRS in Europa alweer achter de rug.
Tegelijk met de invoering van IFRS werd ook een Europees goedkeuringsmechanisme ingevoerd. Ter illustratie van dit mechanisme heb ik wel eens gewezen op
de destijds vermaarde TV-reclame van Duyvis, waarin
te zien was hoe een reeks van experts ieder borrelnootje bekeek en na instemming het proces met een luid
uitgesproken ‘oké’ bekroonde. Daarmee uiteraard aan-

gevend dat het wel goed zat met de kwaliteit van de
nootjes. En zo wordt ook elke IFRS-standaard na publicatie door de IASB zorgvuldig beoordeeld door verschillende EU-instanties zoals de European Financial
Reporting Advisory Group (EFRAG), de Accounting
Regulatory Committee (ARC), de Europese Commissie (EC), de Europese Raad en het Europees Parlement.
De laatste twee instanties hebben overigens niet zozeer
een actieve keurende rol maar hebben wel de macht om
in te grijpen in het proces.
Dit alles roept natuurlijk vragen op hoe de EU in het
afgelopen decennium met het keuringsproces is omgegaan en of er een reële kans is dat een IFRS-standaard niet door de keuring heen zal komen en in wat
voor situatie we dan weer terechtkomen.
 Het spreekt voor zich dat de gevolgen van het nietgoedkeuren groot zijn. Ik kom daar in het slot van deze
column op terug. Maar in ieder geval, vanwege de grote gevolgen werd het niet-goedkeuren door de architect van het goedkeuringssysteem, Karel van Hulle, wel
eens vergeleken met een nucleaire optie: kleine kans,
grote gevolgen. Het was dezelfde Van Hulle (2004) die
stelde dat de EU eigenlijk geen andere keus heeft dan
een standaard of volledig goed te keuren of volledig af
te keuren. De praktijk is weer eens weerbarstiger gebleken. Al bij het goedkeuren van het eerste IAS-pakket
in 2003 ging het met enkele prominente Fransen in
de voorhoede van het verzet, mis. Er werden simpelweg
gedeeltes uit IAS 39 geschrapt nadat de Franse President Jacques Chirac in een vermaarde brief aan de Europese Commissie stelde dat toepassing van fair value
schandalige (‘nefarious’) consequenties zou hebben
voor de financiële stabiliteit in Europa.
 En in 2008, op het hoogtepunt van de kredietcrisis,
dreigde de EU om IAS 39 wederom aan te passen ten
einde toepassing van kostprijswaardering (in plaats van
fair value) mogelijk te maken (Ter Hoeven en Bout,
2010). Ik beschouw het nog steeds als een cruciale fout
van de IASB dat ze destijds aan deze druk hebben toegegeven. Daarmee gaven ze expliciet toe dat accounting
standards wel degelijk een rol speelden in de kredietcrisis, maar erger nog: de status van onafhankelijke
standard setter werd ernstig beschadigd door deze knieval voor de EU. Maar goed, ook de goedkeuring van
IFRIC 3 over emissierechten (door de IASB teruggetrokken onder Europese druk), IFRS 8 (gesegmenteerde

informatie; gebaseerd op een US-standaard en daarmee
een ‘alien standard’ volgens een door het Europees Parlement ingediend amendement), IFRS 10-12 (consolidatie en kapitaalbelangen; de EU gaf een jaar uitstel voor
de invoering) verliep niet zonder slag of stoot. Na 10 jaar
kunnen we de conclusie trekken dat EU-IFRS weliswaar
nog steeds gelijk is aan IFRS maar dat het niet veel had
gescheeld of Europa had zijn eigen aanpassingen gemaakt in het IFRS-platform. Verder is de IASB bereid
gebleken om toe te geven (vooral wat betreft de aanpassingen aan IAS 39) aan de Europese druk.
 Inmiddels zie ik twee trends die de kans op niet-goedkeuring vergroten. De eerste is dat Europa kritischer
wordt ten opzichte van de IASB. Zo is EFRAG onlangs
hervormd waarbij de macht bij een zwaar opgetuigd
bestuur is komen te liggen; heeft de EC een uitgebreide vragenlijst uitgezet om de gevolgen van IFRS in de
EU te evalueren; en is grote verontwaardiging ontstaan
toen de IASB de termen ‘stewardship’ en ‘prudence’ uit
het Conceptual Framework schrapte bij een van de eerdere herzieningen van dit Framework. De kritiek op
dit laatste aspect werd breed gedragen in Europa; zowel door het Verenigd Koninkrijk als continentaal Europa. De prominente plaats die ‘prudence’ in de nieuwe EU-jaarrekeningrichtlijn heeft gekregen wijst erop
dat in Europa het beginsel van voorzichtigheid belangrijk wordt gevonden. Het houdt verband met aspecten
die gerelateerd zijn met of worden aan ‘fair value’, zoals het inboeken van ongerealiseerde winsten en het
kortetermijnwinstdenken. Vooral de toepassing van
fair value lijkt als breukvlak te fungeren tussen de Europese en de Amerikaanse accountingcultuur. En
breukvlakken zijn altijd bedreigend omdat deze vroeger of later tot schokken in het systeem zullen leiden.
De tweede trend is dat de IASB meer zelfbewust en
minder afhankelijk van Europa is geworden. Waar in
de periode 2005-2010 de EU nog veruit de grootste ‘afnemer’ was van IFRS hebben inmiddels veel meer landen besloten om IFRS verplicht te stellen of toe te
staan. Sommige regio’s (Azie/Oceanie; Zuid/MiddenAmerika) hebben ook koepels gevormd om hun invloed richting de IASB te bundelen. Een actie zoals in
2008 waarin de IASB gehoor geeft aan Europese druk
en in korte tijd een standaard aanpast is inmiddels ondenkbaar geworden.
 Combineren we deze trends dan zien we de EU die
graag meer invloed wil en de IASB die hard moet wer-

ken om zijn beschadigde status als onafhankelijke
standard setter te herstellen. Tegen de achtergrond van
een aantal belangrijke standaarden die nog door de EU
goedgekeurd moeten worden (financiële instrumenten, leasing, insurance) levert dit een tamelijk explosief
mengsel op.
Mijn voorspelling is dat tussen nu en tien jaar dit
mengsel tot ontploffing zal komen en dat de bom inderdaad zal afgaan. Het meest waarschijnlijk is dat Europa hetzij een IFRS-standaard niet goedkeurt, als zij
niet overtuigd is dat een oude standaard moet worden
vervangen, hetzij bepaalde gedeeltes in een standaard
zelfstandig gaat wijzigen.
Linksom of rechtsom, aldus ontstaat een EU-GAAP
die uiteraard niet door de Securities and Exchange
Commission (SEC) (en andere toezichthouders) zal
worden geaccepteerd als volwaardig IFRS. Het is immers een Europees product. Dit zal in eerste instantie
ondernemingen raken met een dubbele beursnotering
(binnen en buiten de EU). Andere verliezers zijn uiteraard de gebruikers van de jaarrekening die naast allerhande GAAPs ook nog geconfronteerd gaan worden
met verschillende versies van IFRS. En de (potentiële)
gevolgen van dit alles worden kernachtig omschreven
op de achterkant van het eerder aangehaalde proefschrift van Van der Tas (1992):
If financial reporting requirements and financial reporting
practice differ materially from one country to the next, this
may create problems such as a lack of comparability of financial reports, unnecessary high financial reporting costs for companies, distortion of free competition and a sub-optimal allocation of scarce resources.
Daar zit (figuurlijk) geen woord Frans bij. Laten we hopen dat wat dat betreft oude tijden niet meer gaan herleven en dat de bom niet zal vallen respectievelijk door
wijsheid van alle betrokken partijen onschadelijk zal
worden gemaakt.
 Prof. dr R.L. ter Hoeven RA is als partner verbonden aan
het vaktechnisch centrum van Deloitte Accountants B.V.
en is hoogleraar externe verslaggeving aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Literatuur
■

Hoeven, R.L. ter, & Bout, J.L. (2010). Herclassificatie van financiële activa: Aanleiding, inhoud
en toepassing van een politiek gedreven IAS
39-amendement. Maandblad voor Accountancy
en Bedrijfseconomie, 84(3), 133-142.
■

Hulle, K. van, (2004). From accounting directives to International Accounting Standards. In
C. Leuz, D. Pfaff, & A. Hopwood (eds.). The
economics and politics of accounting (pp.
364-375). Oxford: Oxford University Press.
■

Tas, L.G. van der (1992), Harmonisation of
financial reporting, with a special focus on the
European Community. Proefschrift. Maastricht: Datawyse.
89E JAARGANG APRIL

121.
