Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Verder stelde Bismarck aan Van Ondere voor de ‘Zwarten’ het land uit te jagen. Hiermee werden de Jezuïeten en andere katholieke geestelijken bedoeld. De Nederlanders
moesten ook leren de ‘Fransozen’ te haten. Als laatste ordonneerde Bismarck:
Met vrouw en kind scheep gaan, een nieuw Nederland stichten op uw heerlijken
Indischen Archipel en het oude Nederland aan mijne Duitschers overlaten.103
De kans hierop achtte Van Ondere gering en de dreiging van de annexatie was daarmee
in zijn ogen geweken. Zoals uit de opsomming van Van Ondere blijkt, zag hij een mogelijke annexatie van Nederland gedeeltelijk als een uitvloeisel van de Nederlandse
overname van Duitse gewoonten. Van Ondere keurde dit af en toonde naast angst voor
annexatie ook een zekere afkeer van Duitsers. Wanneer Van Ondere’s ikpersoon thuiskomt van zijn Duitse reis, maken zijn dochters grapjes. Ze vragen of moeder wel een
spuugbak met zand in de hoek van kamer heeft gezet.
[…] maar weet ge dan niet, dat die Moffen altijd spuwen; dat zij, als er geen
spuwbak staat, zich met een hoek van de kamer behelpen; en dat zij, als de
spuwbak niet groot genoeg is, zoo vrij zijn om het ernaast te doen.104
Van Ondere’s ikpersoon maakt zijn koffer open om geschenken voor zijn vrouw en
dochters uit te pakken.
 ‘Man’, roept mijne vrouw, met zekere schrik, ‘haal dat ding toch niet in de
kamer. Zet het in den gang op de steenen, of liever nog op de binnenplaats. Er

Be e l d v o r m i n g

|

kon eens wat inzitten. De Duitsche huizen krioelen immers van gij weet wel wat
voor lieve diertjes.’105
Van Ondere dreef de spot met de annexatieangst. Anderen namen de dreiging serieuzer, zoals de Utrechtse professor G.W. Vreede, die zijn mening doorlopend kenbaar
maakte in de Utrechtse krant. In 1871 schreef hij aan het hoofdbestuur van de Algemeene Nederlandsche Vredebond:
Het gevaar dat Nederland dreigt […] ligt […] buiten onze grenzen, te Berlijn,
en in de permanente krijgskas van het Duitsche Rijk, dáár in Pruisen, in
Duitschland, dáár, waar […] de “kazerne-philosophie” aan de orde is, en de
drie Staatsmagten Artillerie, Kavalerie en Infanterie heerschen […].106
Vreede verklaarde zich bereid stappen te nemen ter bestrijding van de ‘kazerne-philosophie’ te Berlijn en van de Duitsche annexatie-koorts […]. Hij haalde zijn eigen brief
vier jaar later aan in het Utrechtsche Dagblad van 8 mei 1875. De dreiging was niet afgewend, zo stelde hij. In tegendeel. ‘De Mauser-geweren zijn reeds even voortreffelijk bevonden als de Krupp-kanonnen’. De kleinere buurstaten van Duitsland, zoals Nederland, liepen het gevaar ‘met of zonder oorlogsverklaring’ onverhoeds door ‘geweld van
107
buiten besprongen te worden’. In Duitsland vonden we, volgens Vreede, de van
kinds af […] door de tucht van de schoolmeester, door het norsch bevel van
politieagenten en door den stok van den korporaal onafgebroken ingescherpte
vrees voor allen, die hooger geplaatst zijn en gezag oefenen.108
Vreede’s klacht werd door andere auteurs herhaald. Naar de mening van sommige lezers, schoten kranten daarin echter te ver door en creëerden een overdreven annexatieangst. In 1875 verscheen er in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad een artikel
over een feestmaal, dat door een internationaal gezelschap van wetenschappers in
Duitsland was gehouden. In dat artikel leek het, of enkele Duitse wetenschappers zich
expliciet voor annexatie van Nederland hadden uigesproken. Een gelijkluidend bericht
was ook in andere Nederlandse kranten verschenen en daarop was fel gereageerd. Een
anonieme auteur stuurde naar de Utrechtse krant een correctie op wat er eerder over
het feestmaal was geschreven.
 Aan het feestmaal namen geleerden deel uit de meeste landen van Europa. In
een toast op de aanwezige vreemdelingen werden Zwitsers en Nederlanders niet
bij name genoemd. Bij de hierop gemaakte aanmerking klonk het: zij zijn ons
geen vreemden.
En op de erkenning, dat zij wetenschappelijk met Duitschland tot één verbonden zijn, werd schertsend het woord vorläufig gehoord. Nu stond een der aanwezigen op, om deze ongepaste scherts te wraken. Hij schilderde in korte trek-

65

66

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

ken, hoe Nederland voor zijne onafhankelijkheid had gestreden, die onafhankelijkheid lief had en als een onvervreemdbaar recht beschouwde, en noodigde
allen, om met hem te drinken op den bloei van Nederland, als zelfstandig en onafhankelijk land […].109
De aanwezige wetenschappers hadden de spreker toegejuicht en instemmend het glas
geheven. De commentator betreurde het dat het voorval in meerdere Nederlandse
kranten onjuist was beschreven. De vrees voor annexatie werd hierdoor onnodig aangewakkerd.
Zou niet de wijze, waarop sommigen onder ons, hunne vrees voor inlijving aan
den dag leggen en door het verzinnen en vervalschen van feiten aan die vrees
voedsel geven, ons aan spotternij blootstellen.110
De redactie van de krant was het daar niet helemaal mee eens; de annexatiedreiging was
volgens de redactie wel degelijk reëel.
Terwijl wij deze verbetering gaarne opnemen, en, bij dankzegging voor ’t
gezonden schrijven, ons verheugen dat de zaak zooveel gewenschter afloop had,
dan eerst werd medegedeeld, moeten wij alleen opmerken, dat – tegenover de
aanmatigingen, die niet alleen in de Duitsche pers, maar ook in school- en
andere boeken door Duitschers ten opzichte van Nederland telkens worden
gevonden, […] – waarschuwing en herhaalde waarschuwing niet overbodig
schijnt.
 De annexatieangst was vermengd met waarschuwingen voor Duitse culturele invloeden en ‘taalvermoffing’.111 In de negentiende eeuw zou het gebruik van Duitse woorden
in de Nederlandse taal sterk zijn toegenomen.
Hoe de taal van de handel, van de techniek, van de geneeskunde, heden ten dage
doorspekt is met Duitsche vormen, behoeft aan geen Hollander met eenig taalgevoel te worden betoogd.112
Deze waarschuwingen riepen een tegenreactie op. Op 17 november 1872 schreef
Rochussen, de Nederlands gezant in Berlijn, aan minister Gericke van Herwijnen en
klaagde over de vijandige houding van de Nederlandse pers tegenover Duitsers.113 Minister van Justitie De Vries vond deze kritiek onterecht en reageerde hierop.
Worden de Duitsche kooplieden hier niet met open armen ontvangen en vinden zij hier geene uitnemende gelegenheid om binnen weinig jaren rijk te worden? Laat men in de verschillende vakken van handel en industrie in onze
groote steden eens nagaan, hoevele Duitsche namen daar gevonden worden,

Be e l d v o r m i n g

|

alle van menschen, die arm en zonder iets uit hun Duitsche vaderland aangekomen, op onze gastvrijen bodem een veilige werkplaats en rijke beloning van hun
arbeid hebben gevonden.114
Voor deze gastvrijheid bestond wel erg weinig waardering, meende de Vries.
De nieuwe dreiging van annexatie kon de oude beeldvorming, waarbij de Duitsers
vooral als vreemde bedelaars en landlopers werden voorgesteld, niet helemaal verdringen. Na enkele jaren ebde de annexatieangst weg en op 4 februari 1884 konden Utrechters in hun plaatselijke krant een bericht lezen dat teruggreep op de oudere vrees voor
armlastige vreemdelingen.
 Van verschillende kanten gaan er luidde klachten op over de toenemenden
landlooperij. In Wurtemberg is die landplaag zoo uitgebreid, dat er zeer veel
moet worden gedaan, om de openbare veiligheid te kunnen handhaven. […]
Herhaaldelijk worden de boerderijen overvallen door groepen rondzwervende
bedelaars, die kortaf een eisch stellen, en wanneer daaraan niet terstond wordt
voldaan, zich met geweld meester maken van het geen hun aanstaat. Sommige
boeren hebben op die wijze dagelijks met een twintig of dertigtal bedelende
mannen en vrouwen te doen. […] In sommige gedeelten des rijks bestaat het
kwaad in een anderen vorm. Aldaar ziet men minder eigenlijke bedelaars, maar
zooveel te meer reizende rondventers, die evenwel, onder den schijn eener
kleine negotie, het even lastig maken met brutale eischen of met bedriegelijk
beroep op de goedhartigheid der ingezetenen.115
Kranten hadden in het algemeen weinig belangstelling voor sociale verhoudingen in
andere landen, tenzij deze verhoudingen het eigen land of de eigen stad direct raakten.
Het krantenbericht moet dan ook worden gezien als een impliciete waarschuwing. De
Duitse rondventers waren voor het Utrechtse publiek geen vreemden.
 Aan het einde van de negentiende eeuw leidde een meer emotionele invulling van
het begrip nationaliteit ertoe dat er anders werd aangekeken tegen Duitse immigranten. Deze veranderde optiek kwam naar voren bij de invoering van de Nationaliteitswet
van 1892.116 Een belangrijke reden om een nieuwe Nationaliteitswet in te voeren was de
twijfel of het ‘enkele feit der geboorte in Nederland’ voldoende waarborg bood dat de
geborene ‘zich door eenigen band bijzonder aan ons land gehecht zal gevoelen en
dààrom alleen onze nationaliteit waard en waardig zou zijn.’117 Aan nationaliteit werd
steeds meer betekenis gehecht en die betekenis kreeg in toenemende mate een emotionele lading. Bij de Algemene Beschouwingen over de nieuwe wet, werd in 1892 een kritische kanttekening gemaakt. Gevreesd werd dat door de wet
hier te lande geheele kolonien van vreemdelingen, meest van Duitsers, zouden
ontstaan, die wel is waar genaturaliseerd konden worden, maar dien indien zij
van deze immers min of meer kostbare en omslachtige bevoegdheid geen

67

68

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

gebruik maakten, òf bleven behooren tot een ander Staatsverband, òf geene
nationaliteit zouden bezitten, en dit niettegenstaande zij zelven, hunne ouders
en wellicht hunne voorouders gedurende lange jaren in Nederland gewoond
hadden, en zij in ieder opzicht, behalve in wettelijke zin, Nederlanders waren
geworden.118
Volgens deze critici waren de kinderen en kleinkinderen van Duitse immigranten wel
degelijk Nederlanders. Deze mening werd echter niet algemeen gedeeld; na 1892 was
geboorte op Nederlandse bodem geen grond meer voor het verkrijgen een Nederlandse
nationaliteit.
 Prusofobie
In Engeland komen we dezelfde stereotyperingen tegen van Duitse immigranten, als in
Nederland.119 Waardering voor Duitse schrijvers en componisten bestond naast een afkeer van Duitse armen in Londen. Leopold Katscher schreef in 1887:
Many Englishmen who esteem the Germans do not love them because they
compete in the labour market with the natives of this country. German bakers,
tailors, waiters, hairdressers, watchmakers, clerks, music teachers, schoolmasters, &c, are naturally the horror of all the English who work in these various
industries, for the Germans are satisfied with lower salaries, and are therefore
preferred, not only by their own countrymen, but frequently also by English
employers.120
In het midden van de negentiende eeuw werden Duitse immigranten in Londen, net als
in Nederland, afgeschilderd als armoedzaaiers, die bovendien vies en lomp waren.
Deense publicaties waren gelijkluidend. Het reine Deense volk werd afgezet tegen de
Duitse nieuwkomers, die het land overspoelden. Ze vergaten, aldus de Deense krant,
dat ze het Deense brood aten en in Deense huizen woonden, en hielden vast aan hun
Deutschtum, hun Duitse houding en denkwijze en hun Duitse taal.121 Net als in Nederland, was er in Denemarken in het midden van de negentiende eeuw geen sprake van
de komst van grote aantallen Duitse nieuwkomers. De term ‘overspoelen’ werd met
opzet gebruikt om de suggestie te wekken dat dit wel het geval was. In Denemarken
gingen de anti-Duitse gevoelens verder dan in Nederland. Na de tweede Deens-Duitse
oorlog, die eindigde in een nederlaag voor Denemarken, werd in kranten opgeroepen
alle banden met de Duitse buren te verbreken. Duitse immigranten moesten zich volledig aan Denemarken aanpassen. Seizoensarbeiders uit Lippe, die in de zomermaanden
122
op de steenbakkerijen kwamen werken, werden met geweld verdreven.
 In Engeland ging de vijandigheid minder ver dan in Denemarken. De overwinning
van Duitsland op Frankrijk leidde daar, net als in Nederland, tot een mengeling van be-

Be e l d v o r m i n g

|

wondering en vrees. In Engeland ontstond daaruit in 1871 een nieuw literair genre, de
invasion novel, waarin de Duitse invasie werd beschreven.123
Denemarken beschouwde zich als slachtoffer van de Duitse annexatiedrift. In
Engeland was die dreiging minder dichtbij of minder reëel, en mengde angst zich met
bewondering. Nederland zat met een milde variant van annexatieangst, tussen die
beide landen in.
Tot besluit
Duitse immigranten, en vooral de recente nieuwkomers onder hen, waren door hun
spraak en kleding herkenbaar als Duitsers. De invloed van Poepenmoppen en Moffenkluchten op de dagelijkse omgang tussen Duitsers en Nederlanders zal desondanks
gering zijn geweest. Daarvoor lagen beeld en werkelijkheid teveel uit elkaar. De grap124
penmakerij had slechts beperkt een wij-zij-functie. In die visie wordt aan de grappenmakerij een te grote rol toebedeeld. De beeldvorming beïnvloedde wel het overheidsbeleid. Alle immigranten werden gezien als (potentieel) armlastigen, met uitzondering van diegenen die geschaard konden worden onder de ‘woelzieken’. In een poging armlastigen en woelzieke geesten te weren, werden aan alle Duitse immigranten
beperkingen opgelegd. Het overheidsbeleid vloeide niet alleen voort uit de beeldvorming, maar versterkte het beeld ook via de kamerdebatten en de neerslag daarvan in
kranten.
De weinig vleiende beeldvorming had nog een ander gevolg. De ontkenning van de
Duitse identiteit, zoals de fictieve Duitse Wilhelm dat doet met zijn uitroep “Ich pien
Schweitser!”, of de snelle assimilatie waaraan Rogier refereerde, kunnen worden geduid als een reactie op uitsluiting en negatieve beeldvorming.
 Het toedichten van bepaalde kenmerken, gebeurde door mensen die behoorden tot
de ontvangende samenleving en door migranten zelf.125 Duitse immigranten zelf maakten wellicht onderscheid binnen een, in Nederlandse ogen, amorfe en vage groep. Nederlanders deden dat soms ook en maakten dan onderscheid tussen Moffen, Poepen,
Westfalers of Pruisen, om ze vervolgens met hetzelfde gemak ook weer op een hoop te
vegen.
Waar in kamerdebatten, kranten of romans waardering werd uitgesproken voor de
kwaliteiten van de Duitse nieuwkomers, werd benadrukt dat ze goedkope arbeidskrachten waren. In deze eenzijdige beeldvorming lijkt de Duitse immigrantenpopulatie vooral te bestaan uit (seizoens)arbeiders op het platteland. Handelaren, kooplui,
kantoorklerken, winkeliers en andere stedelijke immigranten zijn minder opvallend
aanwezig in de beeldvorming; vrouwen ontbreken vrijwel helemaal. Als gerefereerd
wordt aan handelaren, klerken en bedienden, wordt het beeld opgeroepen van een
vijfde colonne, die in geval van oorlog de Duitse annexatielegers zal steunen.
De angst- of sympathiegevoelens voor Duitsers waren waarschijnlijk niet op alle
Duitse immigranten gelijkelijk van toepassing. Duitsland werd in de beeldvorming op

69

70

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

bepaalde momenten gelijkgesteld met het protestantse Pruisen, vooral na 1866 of 1870.
We kunnen aannemen dat die beeldvorming op immigranten uit het katholieke Nassau, in 1866 zelf ‘slachtoffer’ van de Pruisische annexatiedrift, minder van toepassing
was, ofschoon een hard bewijs daarvoor ontbreekt.
 Immigranten zijn in het proces van beeldvorming geen passieve subjecten. Aan de
beeldvorming ligt een wisselwerking ten grondslag, tussen het beeld dat immigranten
van hun nieuwe omgeving hebben en het beeld dat de ontvangende samenleving heeft
van de nieuwkomers. De waardering van bepaalde capaciteiten en vaardigheden die
aan een groep immigranten werden toegedicht, was niet steeds gelijk; positieve waardering kon omslaan in negatieve en omgekeerd. Politieke ontwikkelingen in het land
van herkomst en in het land van bestemming, hadden invloed op de bejegening van
immigranten en op hun eigen houding.126
Beeldvorming is zelden lovend. Van Maurik vermaakte zijn lezerspubliek met negatieve typeringen, niet met een opsomming van deugden. Bovendien zit in de beeldvorming ten aanzien van immigranten – niet alleen de Duitse immigranten in de negentiende eeuw, maar ook nieuwkomers in eerdere en latere tijdvakken – iets universeels;
hun armoede is ons probleem en daarmee het centrale element in de beeldvorming.
 Naast de herhaalde nadruk op armoede, valt daarom vooral de veranderlijkheid van de
beeldvorming op. Beeldvorming was geenszins statisch. In de loop van de negentiende
eeuw veranderde het beeld van de Duitse immigranten onder invloed van ontwikkelingen in Nederland en Duitsland. Een onderwaardering van kwaliteiten, zoals Bauer
die voelde, de vrees dat vreemdelingen zouden teren op de zak van de overheid, zoals in
de kamerdebatten van 1849 werd benadrukt, afkeer van een toevloed van vooral katholieke nieuwkomers die het katholieke volksdeel zouden versterken, zoals die in 1853 naar
voren kwam, of de angst dat Duitse immigranten de annexatie van Nederland actief
zouden helpen bevorderen, zoals die werd verwoord na 1866 en 1870, volgden elkaar op
in de beeldvorming. Door de oorlogen van 1866 en 1870, waarin Pruisen als winnaar te
voorschijn kwam, werden lomp, ruw en ongemanierd als stereotypen vervangen door
gezagsgetrouw, opgevoed in de ‘kazerne-philosophie’ met een nadruk op plichtsbesef
en orde. De strowis waarop de Duitse immigranten kwamen aandrijven, bleef eeuwenlang terugkeren in de beeldvorming, maar beeldvorming was desondanks bijzonder gevoelig voor ontwikkelingen binnen en buiten de landsgrenzen.
4 ‘Eene soort polis voor hulp’
Registratie, omvang, herkomst en vestiging

In 1892 werd in de Tweede Kamer een uitgebreide discussie gevoerd over het kieswetsontwerp van Tak van Poortvliet, de Minister van Binnenlandse Zaken. In die discussie
werd een poging gedaan om het bevolkingsregister te verheffen tot grondslag voor het
kiesrecht. Het is een interessante discussie, omdat ze zicht biedt op wie wel en wie niet
voorkwam in de bevolkingsregisters – de hoofdbron van dit onderzoek.1 De voorstanders van de verheffing van het bevolkingsregister tot grondslag voor het kiesrecht,
voerden aan dat zo in ieder geval de zwervende bevolking het kiesrecht ontzegd werd.
 Zwervende bevolking, die geenerlei welstand bezit, als landloopers, venters, reizende marskramers enz. voorzoover zij enkel op de verblijfsregisters voorkomen, blijven dus van kiesrecht verstoken.2
Het bevolkingsregister bood, zo dachten zij, de zekerheid dat de potentiële kiezer ten
minste drie maanden in een plaats woonde. Mensen die er minder lang woonden werden immers, meenden de voorstanders, ingeschreven in het verblijfsregister. Tegenstanders van het voorstel stelden, dat een verblijfsregister in veel plaatsen niet werd bijgehouden; de tijdelijke bevolking werd gewoon in de bevolkingsregisters opgenomen.
In de bevolkingsregisters kwamen bovendien wel degelijk zwervers voor. Juist de economisch zwakken, waaronder de zwervers, zouden hechten aan inschrijving in het bevolkingsregister.
Bij bedeeling, gemeentelijke onderstand en opname in ziekenhuizen wordt in
grote steden bewijs van inschrijving in bevolkingsregisters gevorderd.[...] Deze
categorie beschouwt die inschrijving als eene soort polis voor verzekering en
hulp.3
Een artikel in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 23 april 1893 voedde de discussie.
Hierin werd gesteld dat bedelaars en landlopers er wel voor zorgden dat ze ‘op het bevolkingsregister gebracht werden’.4 Voor hen was het immers belangrijk dat zij een domicilie van onderstand hadden.5 Nijvere ambtenaren traceerden in de bevolkingsregisters voor kamerleden en journalisten enkele notoire landlopers. Meerdere kamerleden
sloten zich hierop bij de visie van het krantenartikel aan.
 72

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Juist tot deze categorie behoorende personen, die een reizend beroep uitoefenen, vestigen zich, voorzien van een behoorlijk verhuisbiljet, bij voorkeur in
groote steden met eigen ziekenhuizen en vele liefdadige instellingen waar zij in
kosthuizen hunnen intrek nemen of eene kamer in een onaanzienlijke buurt
betrekken; van daar uit beginnen zij hunne operatiën en keeren naar hun punt
van uitgang terug, om daar de vruchten van hun arbeiden te genieten en zich op
nieuwe strooptochten voor te bereiden.6
Het armlastige deel van de vreemdelingen was in de bevolkingsregisters niet ondervertegenwoordigd. Sterker nog, ook wie zich overwegend op het platteland ophield, deed
er goed aan zich in de stad te laten inschrijven.
Domicilie van onderstand en patentwetgeving
De inschrijving van mensen in het bevolkingsregister werd bepaald door de registratiegrondslag. Tussen 1850 en 1861 was dat het wettelijk domicilie. Dit betekende dat er
slechts mensen werden ingeschreven die officieel hun domicilie of woonplaats in die
gemeente hadden. Dat hoefde niet te betekenen dat zij ook werkelijk daar woonden.
Sommige mensen woonden allang niet meer in de stad, maar hielden er toch hun domicilie aan. Omgekeerd konden er jarenlang mensen in een plaats wonen die hun wettig domicilie elders aanhielden en die derhalve niet in het bevolkingsregister werden
ingeschreven. Het wettig domicilie als grondslag voor registratie leidde ertoe, dat het
bevolkingsregister een juridisch beeld gaf van de bevolking, dat niet met de werkelijkheid overeen kwam. Het verschil tussen beide cijfers was niet onbetekenend. In 1859
telde Utrecht bijvoorbeeld een wettige bevolking van 51.579 en een werkelijke van
54.080.
 In 1861 werd de registratiegrondslag gewijzigd en werd niet langer de wettige bevolking geregistreerd, maar de werkelijke. Deze wijziging had met enige vertraging gevolgen voor de bevolkingsregisters. Omdat er in 1861 geen volkstelling werd gehouden,
moesten mensen die reeds in de stad woonden, maar daar niet hun domicilie hadden,
min of meer ‘ontdekt’ worden door de ambtenaren die de registers bijhielden. Dat gebeurde bij de halfjaarlijkse rondgang die, ter controle van de bevolkingsregistergegevens, door de wijk werd gemaakt, bij de aangifte van geboorte, huwelijk of overlijden,
of bij verhuizing naar een andere gemeente. Nog enige tijd na de wijziging van 1861 bleven de bevolkingsregisters vooral een afspiegeling van de wettelijke bevolking. Immigranten konden in principe tot de volkstelling van 1869 in de stad wonen zonder in een
bevolkingsadministratie te worden opgenomen.
In 1861 werden in Utrecht twaalf Duitse immigranten ‘suppletoir’ in het bevolkingsregister ingeschreven, als uitvloeisel van de wijziging van de registratiegrondslag.
Na 1861 werden druppelsgewijs, tot de volkstelling in 1869, suppletoir 141 Duitse immi-

Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

granten in het bevolkingsregister ingeschreven. De vermelding ‘suppletoir’ betekent
dat zij er reeds enige tijd waren, maar nog niet geregistreerd stonden.
 Na 1861 werd door ambtenaren geprobeerd om groepen die een grote mobiliteit
kenden, buiten de bevolkingsregisters te houden. Dienstbodes, gestichtbewoners, tijdelijke immigranten, militairen, schippers en later woonwagenbewoners ‘vervuilden’
in zekere zin de bevolkingsadministratie. Hun veelvuldige in- en uitschrijvingen, waarbij de vervallen inschrijvingen werden doorgehaald, gaven de bevolkingsregisters een
rommelig en onoverzichtelijk aanzien. Hierom kwamen er na 1861 mogelijkheden voor
afzonderlijke registratie van deze groepen. Verplicht was dat niet en in Utrecht werd er
geen gebruik van gemaakt. Op het eerste blad van het vuistdikke maar verder lege
Utrechtse schippersregister staat: ‘zie voor de schippers de wijken A tot en met M’; dit
waren alle Utrechtse wijken. De varende en later ook de rijdende bevolking werd in de
Domstad niet in de afzonderlijke registers ingeschreven, maar gewoon op de adressen
waar ze hun schip (soms) hadden afgemeerd. Woonwagenbewoners werden in de bevolkingsregisters ingeschreven op het adres van het kamp.7
In principe werden zowel voor als na 1861 alleen mensen ingeschreven in het bevolkingsregister, van wie het verblijf kon worden aangemerkt als niet van ‘kennelijk tijdelijke’ aard.8 Migranten die wel kennelijk tijdelijk in een plaats verbleven, konden in
principe na 1861 worden ingeschreven in een zogenaamd verblijfsregister. In het kamerdebat van 1892 werd hieraan gerefereerd. Opname in het verblijfsregister was niet
gekoppeld aan de werkelijke verblijfsduur. Zowel in het bevolkingsregister als in het
verblijfsregister werden mensen ingeschreven die slechts kort in de stad verbleven; de
eersten hadden kennelijk het voornemen om langer te blijven, de laatsten niet. De
grens tussen inschrijving in het bevolkingsregister of in het verblijfsregister bestond
niet uit een vast aantal dagen. Het ‘kennelijk’ voornemen om tijdelijk te blijven kon
door de vreemdelingen zelf worden verwoord, of de gemeenteambtenaar kon om een
of andere reden besluiten dat de vreemdeling dat kennelijk van plan was. De vreemdeling kon bijvoorbeeld tot een beroepsgroep behoren waarvan de leden gewoonlijk
slechts tijdelijk in een stad verbleven, zoals de stukadoors.
 Inschrijving in het verblijfsregister betekende niet dat het verblijf daadwerkelijk tijdelijk was; het was alleen ‘kennelijk tijdelijk’ bedoeld wat betekende dat of de ambtenaar of de vreemdeling zelf dacht dat het verblijf slechts tijdelijk zou zijn. In de praktijk
kon een vreemdeling die in het verblijfsregister was ingeschreven jarenlang in een stad
wonen. Na enige tijd – soms na een langjarig verblijf – kon de vreemdeling door de gemeenteambtenaar worden overgeschreven van het verblijfsregister naar het bevolkingsregister, omdat het verblijf niet zo tijdelijk was als het in eerste instantie leek. De
periode die verliep voor de overschrijving van het ene naar het andere register stond
niet vast. Sommige gemeenteambtenaren hanteerden drie jaar als termijn, andere zes.
Er waren echter ook gemeenteambtenaren die bij een verblijf van minder dan drie jaar
overgingen tot overschrijving van het ene register in het andere.
Bijhouden van een verblijfsregister was niet verplicht en de meeste gemeenten deden dat niet of slechts tijdelijk.9 Utrecht kende geen verblijfsregister. Dat is een voor-

73

74

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

deel, omdat dit betekende dat vreemdelingen sneller in het bevolkingsregister werden
ingeschreven. Waarschijnlijk zijn slechts de echt tijdelijk aanwezigen – zoals toeristen –
buiten de bevolkingsadministratie gebleven.
 Vreemdelingen hadden belang bij inschrijving in het bevolkingsregister omdat zij
die in het verblijfsregister waren ingeschreven en niet in het bevolkingsregister, niet
werden beschouwd als ingezetenen.10 Dat had niet alleen gevolgen voor het domicilie
van onderstand, maar ook voor de patentbelasting. De patentbelasting werd in 1805 ingevoerd als ‘regt van patent op allen handel, neringen, beroepen en bedrijven en eenige
andere objecten van vermaak of weelde’.11 De belasting heeft – zij het steeds minder beroepen omvattend – bestaan tot 1893. In de patentwetgeving werd onderscheid gemaakt tussen vreemde en inlandse kramers en kooplieden.12 Vreemde kramers en
kooplieden betaalden twee keer zoveel belasting als inlandse. Vreemde scharenslijpers
en ketelboeters werden eveneens afzonderlijk belast. Deze maatregel werd tot de opheffing van de patentbelasting gehandhaafd.
Met vreemde kramers werden geen mensen bedoeld die in het buitenland waren geboren, maar slechts mensen die niet waren ingeschreven in het bevolkingsregister. Als
voorbeeld kunnen Hendrik Muller en Georg Seelberg worden genoemd. Hendrik Muller, geboren in Westfeld in Pruisen, werd in de patentbelasting aangeslagen als inlands
kramer, ventende in de provincie Utrecht en ‘voorstaande op de markt te Utrecht’ met
hout- en ijzerwaren en kousen. Muller woonde met enkele andere handelaren die eveneens uit Westfeld kwamen, in het centrum van de stad. Zijn collega Seelberg handelde in
dezelfde producten. Hij werd in het bevolkingsregister niet op het adres van Muller ingeschreven, maar gaf dit adres wel op voor de patentbelasting. Hij vond dus bij zijn collega’s onderdak. Hij werd aangeslagen als ‘vreemd kramer’ en betaalde dubbele belasting.13 Inschrijving hoefde niet te geschieden in de plaats waarin men als handelaar actief
was, maar slechts in de plaats waar men een patent aanvroeg.
 De regelgeving omtrent het domicilie van onderstand en de patentwetgeving
maakten het aantrekkelijk voor vreemdelingen om zich in het bevolkingsregister te laten inschrijven. We kunnen veilig aannemen dat slechts weinig vreemdelingen, die
voor meer dan drie maanden in de Domstad woonden, buiten deze registratie zijn gebleven.
 Vreemdelingenregisters
Vreemdelingen werden ook geregistreerd in vreemdelingenregisters waarvan de correcte naam was Register van uitgegeven reis- en verblijfpassen.14 In dit register, dat werd
aangelegd als uitvloeisel van de Vreemdelingenwet van 1849, werd aangetekend wie om
zo’n pas verzocht. In Utrecht ontbreekt dit register. Het zou onderdeel moeten zijn van
het politiearchief, maar dat archief is in Utrecht in de Tweede Wereldoorlog goeddeels
verloren gegaan. Een gemis is dat niet echt. Vreemdelingen die werden ingeschreven in
het register van reis- en verblijfpassen en die kennelijk voornemens waren om in een

Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

bepaalde plaats te blijven, werden ook ingeschreven in het bevolkingsregister. Met zeer
grote regelmaat werd in de kolom ‘aanmerkingen’ van het bevolkingsregister vermeld:
‘Ingeschreven op vertoon van reis- en verblijfpas getekend en afgegeven door de politie
alhier’ of getekend door ‘den heer van Goudoever’, de Utrechtse commissaris van politie. De registers van reis- en verblijfpassen bevatten bovendien niet alle vreemdelingen
die in een stad aanwezig waren, maar slechts de vreemdelingen die verplicht werden
een reis- en verblijfpas aan te vragen. In de tweede helft van de negentiende eeuw verwaterde voorts de uitgifte van reis- en verblijfpassen. Dit betekende dat deze passen
ook niet meer werden uitgegeven aan mensen die daarvoor in principe volgens de
Vreemdelingenwet wel in aanmerking kwamen. Twintig jaar na de invoering van het
register van reis- en verblijfpassen was de registratie zozeer verwaterd, dat de registers
nog slechts een zeer onvolledig beeld van de immigrantenpopulatie bieden.15

Geboorteplaats
16

Bevolkingsregisters vermelden geen nationaliteit. Een voorstel dat in 1892 werd gedaan, om in het bevolkingsregister de nationaliteit te vermelden, haalde het niet.17 Nationaliteit bleef ontbreken tot 1920, ofschoon het gedurende de tweede helft van de negentiende eeuw in publieke debatten steeds belangrijker was geworden. Probleem was
echter dat de nationaliteit van alle inwoners van Nederland geenszins duidelijk was.
 Uitgangspunt van dit onderzoek naar Duitsers was daarom de geboorteplaats. Van
alle personen die in de bevolkingsregisters van 1850 tot 1879 voorkwamen, en die geboren waren in Duitsland, zijn alle kenmerken overgenomen in een database.18 Gegevens
van familie- en huisgenoten, ook wanneer die niet in Duitsland waren geboren, werden
eveneens opgenomen. In het bevolkingsregister staan voor elk huis of zelfstandig huisdeel voor elke bewoner een twintigtal gegevens genoteerd.19
Het bevolkingsregister kent als grondslag de tienjaarlijkse volkstellingen. In de tien
jaren tussen de volkstellingen werden in de registers alle mutaties bijgehouden, zoals
veranderingen in de samenstelling van het huishouden. Dit betekent dat er voor elke
Duitse immigrant een veelheid aan gegevens is. Voor Duitse immigranten en hun huisgenoten is vervolgens in andere bronnen naar aanvullende gegevens gezocht. De Amerikaanse historicus Kamphoefner noemt deze werkwijze de ‘genealogische methode’.20
De bronnen zijn dezelfde als die waarvan genealogen gebruik maken, maar de vragen
die worden gesteld zijn anders. Het resultaat is een groot aantal ‘aangeklede’ stambomen – stambomen met veel extra informatie – die het mogelijk maken om de levens
van immigranten dichtbij te brengen, en tevens door hun aantal de mogelijkheid geven
om meer algemene uitspraken te doen.
 Het resultaat van het zoekwerk in het bevolkingsregister, was een databestand met
gegevens over 2188 in Duitsland geboren personen, die tussen 1850 en 1879 in Utrecht
woonden. Deze 2188 immigranten zijn in de bevolkingsregisters – voor zover mogelijk
– gevolgd over een periode van dertig jaar. Aanvullend materiaal is verzameld in de be-

75

76

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

volkingsregisters tot 1912 en in de oudere volkstellingsregisters van 1839 en 1829. De namen uit het bestand zijn bovendien opgezocht in tal van andere bronnen, die wel namen en andere gegevens als adres of geloof vermelden, maar geen geboorteplaats.
Vooral hierin ligt de waarde van de database; het bestand maakt het mogelijk om te
identificeren wie Duits is en wie niet, en vervolgens in welke mate Duitse immigranten
wonen, trouwen, werken en sociaal verkeren met andere Duitsers en niet-Duitsers.
Cappeln en Cappelle
Het onderzoek in de bevolkingsregisters bracht in Utrecht een opvallende onderregistratie aan het licht. Vergelijking van de bevolkingsregisters met andere bronnen,
zoals huwelijksregisters, leerde dat in de bevolkingsregisters regelmatig Duitse geboorteplaatsen als Nederlandse werden genoteerd. In het bevolkingsregister werd het
Duitse Olfen geregistreerd als Alphen, Hagen als Princenhage en ’s Gravenhage, Au-

Pagina uit het Utrechtse bevolkingsregister van 1860-1879 met een voorbeeld van plaatsnaamverwarring. Dit is een
gedeelte van de inschrijvingen van het kosthuis van de Winkel van Sinkel. Als nummer 9 wordt vermeld Joseph Dresler. Bij zijn geboorteplaats is Meppen Drenthe in gevuld. Hij vertrok echter in 1860 naar Meppen in Hannover. Een
inschrijving in een ander bevolkingsregisterdeel vermeldt Meppen Hannover als geboorteplaats.
 Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

rich als Utrecht, het Duitse Cappeln als Cappelle aan den IJssel, Bunde in Oost-Friesland als Bunde in Limburg, Veurden bij Hagen werd verward met Vorden in Gelderland, Rees in Pruisen met De Rees bij Brummen in Gelderland en het Duitse Udem
met het Brabantse Uden, om enkele voorbeelden te noemen (zie afbeelding van het
bevolkingsregister).
Deze opmerkelijke plaatsnaamverwarringen zijn een gevolg van de wijze waarop
volkstellings- en bevolkingsregistergegevens werden verzameld en verwerkt. Bij de
volkstellingen werden gegevens door de betrokkenen of door de vrijwilligers die bij de
volkstelling werden ingezet, zoals schoolmeesters of politieagenten, ingevuld op formulieren. Deze gegevens werden vervolgens overgeschreven in registers door één of
enkele ambtenaren. Hierbij werden aan de plaatsnamen provincie- of landsnamen toegevoegd. Tenzij op het formulier nadrukkelijk anders was vermeld, werd door de overschrijvende ambtenaar systematisch uitgegaan van de veronderstelling dat bij twijfel
een Nederlandse plaats werd bedoeld. Gevolg was, dat nogal wat mensen die buiten de
Nederlandse landsgrenzen waren geboren, in de bevolkingsregisters toch niet als
vreemdelingen werden genoteerd.
 Volgens de volkstelling van 1849 waren er in de Domstad 535 Duitsers. In het bevolkingsregister over de periode 1850-1859 konden 918 Duitsers worden getraceerd. Van
714 van hen kon met zekerheid worden vastgesteld dat zij er reeds waren op het mo-

77

78

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

ment dat het bevolkingsregister werd aangelegd (1-1-1850). Zij stonden wel in het bevolkingsregister van 1850-1859 ingeschreven, maar niet met een Duitse geboorteplaats
en dus ook niet als Duitsers. Dat ze wel in Duitsland geboren waren, bleek uit inschrijvingen in het bevolkingsregister van 1860-1879, of uit huwelijks- en overlijdensregisters. Bij een huwelijk moest een geboortebewijs worden overlegd; voor inschrijving in
het bevolkingsregister was dat niet het geval.
Iemand die een of enkele keren in de registers van 1850-1859 werd ingeschreven als
geboren in Nederland, maar in de latere, betrouwbaardere bevolkingsregisters of in de
huwelijks- en overlijdensregisters als geboren in Duitsland, heb ik aangemerkt als
Duits. De registers van de burgerlijke stand gaven de doorslag. In enkele gevallen bleef
twijfel bestaan. Joana Fruschel werd tussen 1850 en 1912 zeven maal in de bevolkingsregisters vermeld. Vier maal werd hierbij een Duitse geboorteplaats opgegeven, maar niet
steeds dezelfde: afwisselend werden Baden en Hamburg genoemd. Drie keer werd Wijk
bij Duurstede als geboorteplaats vermeld. Het overlijdensregister geeft als geboorteplaats ook Wijk bij Duurstede. In de geboorteregisters van Wijk bij Duurstede werd ze
niet gevonden. Vanwege deze onduidelijkheid is Fruschel buiten de tellingen gehouden.
 Wanneer de gegevens uit de bevolkingsregisters gecorrigeerd worden voor plaatsnaamverwarring blijkt het aantal Duitsers maar liefst 33 procent hoger te liggen; geen
535 maar 714. Wanneer deze onderregistratie een algemeen Nederlands verschijnsel zou
zijn, moeten uitspraken over het aantal vreemdelingen in Nederland, die stoelen op de
Figuur 4.1 Aantal Duitse immigranten volgens de volkstellingen en schatting omtrent
aantal, wanneer onderregistratie ook opgaat voor andere jaren en plaatsen.
80000
volkstelling

schatting

70000

60000

50000

40000

30000

20000

10000

0
1849

1859

1869

1879

1889

1899

Bron Bewerking van volkstellingsgegevens en schatting op basis van resultaten voor Utrecht.
1909

Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

negentiende-eeuwse volkstellingen, sterk naar boven worden bijgesteld. Onderzoek in
andere plaatsen heeft inmiddels aangetoond dat deze plaatsnaamverwarring niet beperkt bleef tot Utrecht.21 Onduidelijk is vooralsnog of de onderregistratie overal even
groot was. Volgens de volkstelling van 1849, telde Nederland 41.000 mensen die in
Duitsland waren geboren. Als de plaatsnaamverwarring elders tot een vergelijkbare
onderregistratie heeft geleid, zou Nederland in 1849 niet 41.000 maar 55.000 Duitsers
hebben geteld. Extrapolatie op basis van de Utrechtse gegevens is echter riskant, omdat
de onderregistratie van Duitsers als gevolg van plaatsnaamverwarring niet voor alle
wijken binnen Utrecht gelijk was. Aangenomen kan worden dat hetzelfde gold voor de
verschillende steden (zie figuur 4.1).
Utrecht in het midden?
Elke Nederlandse stad heeft haar eigen migratiegeschiedenis. Utrecht is echter een
goede middenmoter, wanneer het gaat om het percentage vreemdelingen in de stad,
het aantal Duitsers onder hen, of de sekseratio binnen de Duitse migrantenpopulatie.
 Duitse immigranten vormden tussen 1849 en 1879 ongeveer zestig procent van het
totale aantal vreemdelingen in Nederland. In de provincie Utrecht lag het percentage
Duitse immigranten op het totale aantal vreemdelingen iets hoger (65 tot 68 procent).
In absolute aantallen woonden er in 1849 volgens de volkstellingsgegevens ongeveer

Figuur 4.2 Percentage Duitsers per provincie 1849-1889.
30
Limburg
25

20
Noord-Holland
Zuid-Holland
15
Gelderland
10
Overijssel
Groningen
Drenthe
Noord-Brabant
Utrecht
Friesland
Zeeland

5

0
1849

1859

Bron Bewerking van volkstellingsgegevens.
1869

1879

1889

79

80

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

41.000 Duitsers in Nederland en in 1879 42.000. Er deed zich in dertig jaar dus een geringe absolute groei voor. Die groei was vooral een gevolg van toename van het aantal
Duitse immigranten in de provincie Limburg (van 6.600 naar 11.000). In de meeste andere provincies liep het aantal Duitse immigranten terug, behalve in Zuid-Holland,
waar het aantal toenam van 5.000 naar 5.400. De provincie Utrecht past in het algemene Nederlandse beeld; in die provincie woonden in 1849 1327 Duitsers en dertig jaar
later 1175 (zie figuur 4.2).
Duitse immigranten richtten binnen Nederland hun schreden hoofdzakelijk naar
Noord-Holland (23 procent van de Duitse immigranten in 1849 en 16 procent in 1879),
Zuid-Holland (respectievelijk 12 en 13 procent), Limburg (16 en 25 procent) en Gelderland (steeds 16 procent). De provincie Utrecht trok drie procent van het totaal aantal
Duitse immigranten. Daarmee was deze provincie, ondanks de goede verkeersverbinding met Duitsland, en ondanks het feit dat de afstand tot de Duitse grens korter was
dan die vanuit Noord- of Zuid-Holland, minder belangrijk als aantrekkingsgebied dan
de kustprovincies.
 Mensen geboren in Duitsland vormden tussen 1849 en 1879 1,3 tot 1 procent van de
Nederlandse bevolking. Dit percentage was voor de provincie Limburg het hoogst (3,2
tot 4,5 procent) en voor Zeeland het laagst (0,2 tot 0,1 procent). De provincie Utrecht
lag, met 0,9 procent in 1849 en 0,6 procent in 1879, onder het midden.
Immigratie van Duitsers was vooral een stedelijk fenomeen. Dit gold bij uitstek
voor de provincie Noord-Holland; in 1849 woonde 76 procent van de Duitsers in de
stad Amsterdam. In de provincie Zuid-Holland woonde in 1849 35 procent van de
Duitsers in Rotterdam. In de provincie Utrecht woonde in 1849 40 procent van de
Duitse immigranten in de provinciehoofdstad; in 1879 was dat 54 procent. Dit relatief
hoge cijfer wordt verklaard door het weinig stedelijke karakter van de provincie. In
Zuid-Holland kreeg Rotterdam concurrentie van Den Haag, Leiden, Delft, Dordrecht
en Schiedam. In de provincie Utrecht was, behalve de Domstad, alleen Amersfoort belangrijk (zie figuur 4.3).
De sekseratio binnen de migrantenpopulatie – het aantal mannen in verhouding
tot het aantal vrouwen – was per provincie zeer verschillend. In de provincie Friesland
– koploper op dit punt – was in 1849 de verhouding tussen het aantal mannen en het
aantal vrouwen drie op een. In Noord- en Zuid-Holland was in 1849 de verhouding ongeveer twee op een (2,3 en 2,0). In 1879 lag dat cijfer lager (1,7 en 1,4). Dit betekent dat de
migratie van vrouwen naar deze provincies verhoudingsgewijs sterker toenam dan die
van mannen. In de provincie Utrecht was de sekseratio 1,5 in 1849 en 1,0 in 1879. In dat
laatste jaar bestond de Duitse populatie in Utrecht dus voor de helft uit mannen en de
helft uit vrouwen (zie figuur 4.4).
 Er waren bij de sekseratio niet alleen verschillen tussen provincies, maar ook tussen
steden. Uitschieters waren Nijmegen en Maastricht, waar het aantal Duitse vrouwen in
1849 groter was dan het aantal mannen (respectievelijk 0,7 en 0,8). Een uitschieter aan
de andere kant van het spectrum was Schiedam, waar veel Duitse mannen in de jeneverstokerijen werkten. Hier lag de sekseratio juist uitzonderlijk hoog en was de verhou-

Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

Figuur 4.3 Percentage migranten dat in de genoemde grote stad woont als aandeel van
totaal per provincie in de jaren 1849 en 1879.
100
1849

1879

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Den Haag

Leeuwarden

Utrecht
Amsterdam

Rotterdam

Groningen

Nijmegen
Den Bosch

Maastricht

Arnhem

Bron Bewerking van volkstellingsgegevens 1849 en 1879.
Figuur 4.4 Percentage Duitse mannen per provincie 1849 en 1879.
100
1849

1879

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Friesland

Noord Holland
Zeeland

Groningen

Zuid Holland

Bron Bewerking van volkstellingsgegevens.
Utrecht

Drenthe

Gelderland

Brabant

Overijssel

Limburg

|

81

82

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

ding zes op een (6,3). In Amsterdam en Rotterdam was de sekseratio in 1849 ongeveer
twee, in de Domstad 1,3 (zie figuur 4.5).
Wanneer het gehele Utrechtse beeld wordt overzien en afgezet tegen het landelijke,
dan kan de Duitse migratie naar Utrecht worden getypeerd als niet bijzonder omvangrijk, stabiel in aantal en met een min of meer gelijke verhouding tussen het aantal vrouwen en mannen. De migratie naar de provincie en de Domstad was op geen van de genoemde punten een uitschieter en nam ongeveer een positie in het midden in.
 Geografische herkomst
In de zestiende eeuw nam, met de welvaart, ook de migratie naar Nederland toe. Het
merendeel van de nieuwkomers kwam ook toen reeds uit Duitse streken. Na 1780 stagneerde de economie en liep het aantal nieuwkomers terug. In de Domstad was de
Duitse immigratie, net als elders in Nederland, reeds lang voor 1800 belangrijk.22 Van
de totale Utrechtse bevolking was in 1750 drie procent – ongeveer duizend personen –
afkomstig uit Duitse streken.23 Een eeuw eerder, omstreeks 1650, lag het percentage
Duitse immigranten met 11 tot 16 veel hoger.24
Vóór 1580 was driekwart van de Duitse immigranten afkomstig uit het stroomgebied van de Rijn en zijn zijrivieren als de Ruhr en de Lippe.25 Keulen, Neuss en Wesel
waren belangrijke herkomstplaatsen. Na 1580 nam het aantal Duitse migranten absoluut en verhoudingsgewijs toe en breidde het afstotingsgebied zich uit. Aken en Essen

Figuur 4.5 Percentage mannen onder de Duitse immigranten per stad in 1849.
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Den Haag
Amsterdam Rotterdam
Nijmegen
Den Bosch
Schiedam
Groningen
Arnhem
Haarlem
Zwolle
Maastricht
Leiden
Leeuwarden
Utrecht
Delft

Bron Bewerking van volkstellingsgegevens 1849.
Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

werden nu belangrijk. Nieuw was de migratie uit het Noordduitse kustgebied. Na 1630
kwamen er bovendien protestantse vluchtelingen uit de (Neder-)Palts. In de achttiende eeuw werden Hessen en Nassau belangrijker en nam de migratie uit Saksen en
Thüringen toe. De Rijnprovincies en de kuststreken namen in betekenis af. Het belangrijkste was dat er in de achttiende eeuw, in tegenstelling tot eerdere periodes, niet langer sprake was van één of enkele duidelijk herkenbare herkomststreken.26 In de negentiende eeuw veranderde dat.
 Het verschil tussen de negentiende eeuw en eerdere tijdvakken kan een gevolg zijn
van een verschil in bronnen. Uit eerdere tijdvakken weten we weinig over de herkomstplaatsen van katholieke nieuwkomers. Bij huwelijksregisters, de meest gebruikte bron
voor de vroegere periode, moet onderscheid worden gemaakt tussen de huwelijken die
werden aangetekend bij de nederduitsgereformeerde kerk en de huwelijken van katholieken en doopsgezinden, die werden gesloten voor schout en schepenen.27 In de eerste
registers werd in de zeventiende eeuw meestal een herkomstplaats vermeld; in de achttiende eeuw was dat niet het geval. Bij de huwelijken voor schout en schepenen ontbraken steeds de herkomstplaatsen.28 Over de herkomst van katholieke en doopsgezinde
immigranten hebben we dus geen informatie. De lidmatenregisters van de nederduitsgereformeerde, waalse, doopsgezinde en lutherse kerken geven ook zicht op herkomstof geboorteplaats van immigranten.29 Voor katholieken ontbreekt echter in dit geval
eveneens een vergelijkbare registratie. Als laatste geven de inschrijvingen in de burgerboeken, van mensen die het burgerrecht verwierven, een beeld van de herkomstplaatsen van nieuwkomers in de stad, zij het slechts van degenen die in staat en bereid waren
burgerrecht te verwerven. Opnieuw vinden we een ondervertegenwoordiging van katholieke vreemdelingen, omdat het verwerven van burgerrecht door vreemde katholieke immigranten in Utrecht lange tijd werd bemoeilijkt. De ondervertegenwoordiging
van katholieken is belangrijk, omdat het in de negentiende eeuw vooral enkele overwegend katholieke streken in Duitsland waren, waar een groot deel van de nieuwkomers
vandaan kwam.
 In de negentiende eeuw was migratie van Duitsers naar Nederland onderdeel van
een grootschalige uittocht. Het merendeel van de Duitse emigranten ging overzee, met
Amerika als voornaamste bestemming. Voor de omvang van deze overzeese migratie
zijn Duitse cijfers beschikbaar. Hetzelfde geldt niet voor de negentiende-eeuwse migratie naar Nederland en andere buurlanden. In het algemeen is echter wel duidelijk, dat
de streken of plaatsen vanwaar Duitsers naar overzeese bestemmingen migreerden niet
dezelfde waren als de plaatsen die veel – seizoensmatige – migratie naar Nederland
kenden.30 De overzeese en binnen-Europese migratiebewegingen vonden weliswaar
gelijktijdig plaats, maar waren niet gelijk van aard en waren evenmin onderdeel van
eenzelfde migratiesysteem.
Omdat Duitsland in een groot deel van de negentiende eeuw geen politieke eenheid
was, moet worden aangegeven welke afbakening in dit boek is gehanteerd. Ik ben uitgegaan van de grenzen van het Duitse Rijk zoals die golden juist vóór de annexatie van
Elzas-Lotharingen in 1871. Mensen uit Elzas-Lotharingen vallen dus buiten het onder-

83

84

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Kaart 4.1 Herkomstplaatsen van Duitse migranten in periode 1849-1879, met als referentie de plaatsen
Hamburg, Berlijn, Leipzig, München, Stuttgart, Saarbrücken en Bonn.
n = 1426

Toelichting n = 1426. Het kaartje heeft alleen betrekking op volwassen immigranten en niet hun in Duitsland geboren kinderen (155).
Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

zoek en immigranten uit het in 1866 geannexeerde Sleeswijk-Holstein vallen erbinnen.
