Johan van de Worp, Rood noch oranje. De sociale strijd van de Nederlandse marinematroos, 1870-1914
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 137 (2022) | review 43

Johan van de Worp, Rood noch oranje. De sociale strijd van de Nederlandse marinematroos,
1870-1914 (Franeker: Uitgeverij Van Wijnen, 2022, 240 pp., isbn 9789051946147).
In november 1918 waarde het spook van de revolutie door Europa. Even
leek het erop dat ook in Nederland de revolutie zou uitbreken. In Duitsland
en eerder in Rusland in 1905 en 1917 waren onder de revolutionairen
veel marinematrozen te vinden en vriend en vijand geloofden dat ook de
Nederlandse marinematroos de revolutie toegedaan was. Er hadden zich
naar Russisch voorbeeld revolutionaire raden gevormd en op 11 november
kondigde socialistenleider Troelstra aan dat het tijd was een Opperste
Raad van Arbeiders en Soldaten te vormen die de macht zou overnemen.
In Amsterdam maar ook elders kwam het tot confrontaties tussen
gezagsgetrouwe eenheden en demonstrerende militairen. Het revolutionaire
sentiment bleek echter niet diep geworteld te zijn: nadat de regering had
aangekondigd dat, nu de oorlog was geëindigd, de krijgsmacht zou worden
gedemobiliseerd, verwaaide de onvrede, maar de idee dat Nederlands
marinepersoneel de socialistische beginselen had omarmd, vond zijn weg naar
de historiografie van zowel de krijgsmacht als de sociale beweging.
In zijn proefschrift Rood noch Oranje. De sociale strijd van de Nederlandse
marinematroos, 1870-1914, in maart 2022 verdedigd aan de Universiteit
Leiden, gaat Johan van de Worp succesvol de strijd aan met dit beeld.
 Marinematrozen, georganiseerd in de Bond voor Minder Marine Personeel,
kortweg de Matrozenbond, vormden een veelkleurig gezelschap dat geenszins
aan de leiband van de socialisten liep, al bestond de Helderse afdeling van de
Sociaaldemocratische Arbeiderspartij sdap uit (voormalig) marinepersoneel
dat actief was binnen de bond. Eerder kan gesproken worden van een
gezamenlijk optrekken: de bond kreeg in zijn strijd voor de verbetering
van de werk- en leefomstandigheden van het marinepersoneel geregeld
parlementaire steun van de socialisten, maar nam afstand van hun pacifisme.
Het activisme van het lagere marinepersoneel, betoogt Van de Worp
in een zeer goed leesbaar proza, laat zich beter verklaren uit de enorme
veranderingen die de Koninklijke Marine in de lange negentiende eeuw
doormaakte. De marine was een in zichzelf gekeerde organisatie die bij
voorkeur zo min mogelijk te maken had met de samenleving waaruit ze
haar personeel betrok. Ze kon zich dat lange tijd ook permitteren omdat er
aanvankelijk uitsluitend sprake was van vrijwillige dienstneming (al is het
de vraag of jongens van rond de dertien jaar de reikwijdte van een dergelijk
besluit konden overzien). Vanaf 1861 kwam echter een jaarlijks contingent
van zeshonderd dienstplichtigen de organisatie versterken. Daarmee werd
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.13295 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

het personeel mondiger, maar deze instroom compenseerde de uitstroom
van ervaren personeel maar nauwelijks. De belangrijkste reden voor de
hoge uitstroom waren de erbarmelijke werkomstandigheden. Zo werd
het tuchtrecht tamelijk willekeurig toegepast en bleef de bezoldiging ver
achter bij vergelijkbare beroepsgroepen zoals de koopvaardij. Ervaring en
deskundigheid dreigden verloren te gaan, terwijl de overgang van zeil- naar
stoomschepen juist ervaren en goed opgeleid personeel vereiste.
 De schaarste aan personeel noopte tot maatregelen waarmee de
marine de eerste stappen zette op het pad van wat in het latere defensiejargon
‘vermaatschappelijking’ is gaan heten, het geleidelijke aanpassen van
de organisatie aan ideeën die in de civiele wereld leven, met behoud van
specifiek militaire gewoontes en kenmerken. De marine besteedde meer
aandacht aan opleidingen en schafte lijfstraffen af, maar de hiërarchie en
de soms willekeurige toepassing van het tuchtrecht bleven. Het lagere
marinepersoneel, nu beter opgeleid dan zijn vroeg-negentiende-eeuwse
tegenhangers, stelde zich echter in toenemende mate zelfbewust op, wat
eind negentiende eeuw leidde tot de oprichting van de Matrozenbond.
De vakorganisatie was niet gediend van bevoogding van welke zijde dan
ook. Zo verzette ze zich tegen voorstellen van confessionele zijde die de
bewegingsvrijheid van het personeel tijdens verloven beperkten, en maakte
ze het de marineleiding duidelijk dat ze als voorwaardige gesprekspartner
wilde worden gezien. Haar breed gedragen petities stuitten doorgaans echter
op de onwil van de minister van Marine en zijn adviseurs. Zij interpreteerden
dergelijke activiteiten als strijdig met de krijgstucht, of meenden dat het een
voorrecht was te mogen dienen bij de marine. Een andere belemmerende
factor was de financiële situatie bij het ministerie van Marine; de
marineleiding streefde een modernisering van het varende materieel na, maar
legde het in de strijd om rijksmiddelen vaak af tegen andere ministeries. Dat
betekende dat ze weinig ruimte zag voor loonsverhoging voor het personeel.
 Rood noch oranje is daarmee een fraai voorbeeld van de war & societybenadering binnen het specialisme van de militaire geschiedenis. Daarin
wordt terecht aandacht gevraagd voor zaken als wer­ving, bezoldiging
en sociale status. De kern van het militair bedrijf, gewapende inzet en de
voorbereiding daarop, komt daarin minder of niet aan bod. Van de Worp
beschrijft de hoofdtaken van de marine, alsook de verschuivingen die
daarbinnen optraden. Buiten beschouwing blijft echter de vraag in hoeverre
de (beperkte) fysieke risico’s die matrozen liepen tijdens gewapende
inzet in deze periode van invloed waren op hun houding tegenover de
marineautoriteiten. Dit aspect zou ook een nader licht kunnen werpen
op de relaties van de Matrozenbond met andere bonden voor lager
marinepersoneel, zoals de bond voor de Mariniers. De verbetering van de
opleiding van de schepelingen lijkt nu primair om zeemanschap te hebben
gedraaid. Wellicht is die indruk ook terug te voeren op een gebrek aan primair
bronnenmateriaal: de meeste bonden archiveerden slecht en Van de Worp

ontleent noodgedwongen veel van zijn inzichten aan het wel grotendeels
bewaarde archief van Willem Meijer, jarenlang de spil in het web bij de
Matrozenbond.
 Een enkele maal lijkt er in de tekst iets aan de aandacht van de auteur
of de uitgeverij ontsnapt te zijn. Zo ontbreekt bij de meeste kruisverwijzingen
een concreet paginanummer (in plaats daarvan staat er ‘zie p. xxx’), had op
pagina 83 in plaats van Willemstad zonder twijfel Willemsoord (de naam van
het marine-etablissement nabij Den Helder) moeten staan, en is er op pagina
100 sprake van de ‘heffe des volk’. Dit doet echter niet af aan het feit dat Rood
noch oranje een overtuigende analyse biedt van het krachtenveld waarbinnen
de Matrozenbond opereerde en de drijfveren van haar leden. Van de Worp
ontzenuwt het beeld van de ‘rode’ marine en identificeert overeenkomsten
en verschillen met de sociale beweging die zich in de burgermaatschappij
manifesteerde. Zijn boek vormt binnen de militaire historiografie een
belangrijke bijdrage aan onze kennis over een tot nu toe veronachtzaamd
terrein. De geschiedenis van het personeel en het personeelsbeleid van de
marine heeft het laatste decennium meer aandacht gekregen, maar dat geldt
slechts in beperkte mate voor de negentiende eeuw.
Floribert Baudet, Nederlandse Defensieacademie.
