Het fin-de-siècle als vertoning
University of Groningen

Het 'fin-de-siècle' als vertoning.
Krul, W.E.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.5770
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2002
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Krul, W. E. (2002). Het 'fin-de-siècle' als vertoning. Bijdragen en Mededelingen betreffende de
Geschiedenis der Nederlanden, 117(4), 519 - 525. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.5770

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 17-07-2024

Het fin-de-siècle als vertoning

WESSEL KRUL

In de lange periode tussen de conceptie van het plan en de publicatie van de
afzonderlijke delen heeft het zogenaamde 'IJkpuntenproject' twee grote koerswijzigingen ondergaan.1 Van het comparatieve aspect, dat aanvankelijk zelfs als de reden
van bestaan van het project werd gepresenteerd, is uiteindelijk maar weinig terecht
gekomen. De formule 'Nederlandse cultuur in Europese context' staat er op de titelpagina's wat verloren bij. Wanneer een vergelijking met het omringende buitenland
werkelijk de hoofdzaak was geweest, had de serie waarschijnlijk op een geheel andere
manier moeten zijn opgezet. Maar ook het begrip 'Nederlandse cultuur' is in de loop
van de tijd van inhoud veranderd. In de pers zijn de delen dikwijls besproken alsof
het ging om een nieuwe algemene geschiedenis van Nederland. Er is veel discussie
ontstaan over de vraag in hoeverre de politiek in de reeks tot zijn recht is gekomen.
Inderdaad geven de boeken tot dit soort vragen aanleiding. Het lijkt erop dat de auteurs,
net als de redactie, er op den duur niet meer zo zeker van waren wat de bedoeling
was. In het deel van Jan Bank en Maarten van Buuren, 1900: Hoogtij van burgerlijke
cultuur, hebben deze problemen duidelijke sporen nagelaten.
Tegelijkertijd echter zijn Bank en Van Buuren uitermate trouw gebleven aan hun
uitgangspunten. Bijna tien jaar geleden, op 17 december 1992, werd het 'IJkpuntenproject' in een symposium aan de vakwereld voorgesteld. Om de een of andere reden
was de indruk ontstaan dat de vakgenoten bij die gelegenheid met de aangezochte
auteurs zouden kunnen discussiëren over de opzet van de door hen te schrijven delen.
 Dat bleek niet het geval. In plaats daarvan kregen we lezingen. Ik herinner me een
lang en in zijn soort voortreffelijk betoog van Dick van Halsema over de Nederlandse
poëzie van het fin-de-siècle, en een verhaal van Vincent van Rossem over architectuur,
dat eindigde met de stelling dat er in Nederland nooit iets interessants gebeurt, en dat
het daarom niet de moeite waard is om aan Nederland afzonderlijk aandacht te besteden. Op welke manier deze voordrachten een beeld gaven van wat de aanwezigen
van het project konden verwachten, bleef volstrekt onduidelijk. Gelukkig was Jan
Bank in zijn toelichting iets behulpzamer. Hij noemde twee werken die bij het schrijven
van het deel over 1900 als voorbeeld zouden dienen: Op het breukvlak van twee eeuwen van Jan Romein, en Fin-de-siècle Vienna van Carl Schorske.
Hoe zou een boek over Nederland omstreeks 1900 er vanuit deze optiek uit moeten
zien? Wat Jan Romein met zijn grote werk precies wilde aantonen kan alleen indirect
worden vastgesteld. Hij heeft immers, zoals bekend, de theoretische verantwoording
die hij in gedachten had niet meer kunnen voltooien. Het is echter wel zeker dat hij de
periode omstreeks 1900 beschouwde als een keerpunt, als een moment in de wereld1 Ik schreef elders uitvoeriger over deze kwestie: W. Krul, 'Nederlandse cultuur in Europese context.
Bij de voltooiing van het IJkpuntenproject', Spiegel Historiael, XXXVII (2002) 198-203.
 BMGN, 117 (2002) afl. 4, 519-525

520

Wessel Krul

geschiedenis waarop de Europese burgerlijke cultuur ogenschijnlijk oppermachtig
was, maar tegelijkertijd de voorwaarden van haar eigen ondergang creëerde, en zo de
weg vrijmaakte voor de mondiale, egalitaire en socialistische cultuur die Romein als
het einddoel van de geschiedenis zag. Het idee om de jaren omstreeks 1900 op te vatten als een moment van grote spanning, als een tijd waarin een conflict tussen twee
historische beginselen werd uitgevochten, was veelbelovend. Maar de politieke verhoudingen waren inmiddels grondig gewijzigd. Van de socialistische wereldcultuur die
Jan Romein in 1962 nog aan de horizon zag gloren, was niet veel terechtgekomen, en
een nieuw boek over het onderwerp zou de tegenstelling dus anders moeten formuleren.
Lastiger nog leek het toepassen van de werkwijze van Carl Schorske op de Nederlandse geschiedenis van het fin-de-siècle. Ten eerste gaat het boek van Schorske over een
stad, niet over een land, terwijl het deel in de IJkpuntenreeks over Nederland zou
moeten handelen, en niet over Amsterdam. Bovendien streeft Schorskes bundel met
verspreide opstellen uitdrukkelijk niet naar een synthese. Schorske heeft welbewust
afgezien van een poging om de door hem besproken onderwerpen in het kader van
een algemene theorie onder te brengen, zoals Jan Romein dat probeerde. Het Wenen
van Schorske is een plaats waar onder grote sociale druk allerlei experimenten worden
ondernomen, die niet noodzakelijk op hetzelfde doel zijn gericht of vanuit een gelijksoortig streven kunnen worden begrepen. De reden waarom het werk van Schorske
zo beroemd is geworden, is nu juist dat het een veelheid van gezichtspunten toelaat.
Hoe Schorske en Romein tegelijkertijd een leidraad zouden kunnen bieden voor het
aangekondigde werk over het Nederlandse fin-de-siècle werd me destijds niet meteen
duidelijk.
 In de inleiding bij Hoogtij van burgerlijke cultuur worden Romein en Schorske opnieuw als inspiratiebronnen aangehaald. Toch geloof ik niet dat bovenstaande moeilijkheden in het nu verschenen deel zijn opgelost. Bank en Van Buuren vatten een grote
diversiteit aan verschijnselen uit het Nederlandse fin-de-siècle samen onder de noemer
van burgerlijke cultuur, ook de personen en bewegingen die zich welbewust van de
burgerlijkheid probeerden te distantiëren. Het boek mist daardoor de werking van het
contrast, die bij Jan Romein zo belangrijk was. De tegenstelling kan vanuit het huidige
gezichtspunt niet de tegenstelling zijn tussen neergaand liberalisme en opkomend
socialisme. Maar het betoog zou aan spanning hebben gewonnen wanneer vanaf het
begin was getoond dat de ideologie van het tijdperk, of men nu denkt aan de monarchie,
de eenheid in verscheidenheid van de verzuiling, of het idealisme van de gemeenschapskunstenaars, een constructie was die met moeite een middelpuntvliedende
samenleving bijeen moest houden. Ook de opvallende verschillen in het culturele
klimaat vóór en na 1900, de opgewonden, maar ook onzekere stemming van vernieuwing uit de jaren 1890, en het toenemende, bijna arrogante zelfvertrouwen tijdens de
consolidering die daarop volgde, zijn niet benut om in het boek een element van
dynamiek aan te brengen.
 Bank en Van Buuren hebben zorgvuldig vermeden om te definiëren wat zij onder
cultuur en onder burgerlijkheid verstaan. Het is waar dat Carl Schorske dat ook niet

IJkpunt 1900

521

deed, maar zijn betoog is ook niet opgehangen aan deze twee begrippen. Hoogtij van
burgerlijke cultuur vat, net als de overige delen in de reeks, de term cultuur zo ruim
mogelijk op, zodat ongeveer het hele maatschappelijke leven er onder valt. Maar omdat het toch niet de bedoeling was een algemene geschiedenis van Nederland te geven,
ontstaan er allerlei demarcatieproblemen. Het boek wil aan zo veel mogelijk verschijnselen recht doen, en tegelijkertijd selectief zijn. Met een angstvallige en op den duur
vermoeiende toewijding wordt telkens waar het over protestanten gaat ook iets over
de katholieken gezegd. De beginnende verzuiling en de vorming van de confessionele
partijen worden uitvoerig behandeld. Tal van theologen passeren de revue. Over de
liberale politiek daarentegen zegt het boek nauwelijks iets. Komt dat omdat de
godsdienst als onderdeel van de cultuur is beschouwd, en dus ook in zijn politieke
manifestaties moest worden behandeld, terwijl het liberalisme in de ogen van de
auteurs deze culturele dimensie mist?
Bij de behandeling van politiek en maatschappij hebben de auteurs een brede samenvatting in de geest van Jan Romein voor ogen gehad. Met betrekking tot de cultuur in
striktere zin, de kunst, de literatuur, de wetenschap, het intellectuele leven, hebben zij
gemeend dat enkele voorbeelden genoeg waren. Hier heeft Schorske als inspiratiebron
gediend. Maar Schorske koos zijn voorbeelden telkens zo, dat zij een moment van
verandering en vernieuwing illustreren, of een conflict duidelijk maken. De 'casestudies' van Bank en Van Buuren blijven in de lucht hangen. Hoogtij van burgerlijke
cultuur bevat een uitstekende bijdrage van Douwe Draaisma over Gerard Heymans.
 Maar wat met dit stuk in de context van het boek als geheel wordt aangetoond, blijft
duister. Het was toch niet de bedoeling om te zeggen dat alle intellectuelen uit die
periode de wereld zo zagen als Heymans? Er was een interessanter beeld ontstaan
wanneer een aantal belangrijke figuren met elkaar waren vergeleken: behalve Heymans
bijvoorbeeld de medicus Cornelis Winkler, de dichter-filosoof J. A. dèr Mouw, de
historicus Samuel Muller, de astronoom J. C. Kapteyn, de oriëntalist Snouck Hurgronje,
om maar enkele prominenten uit de tijd te noemen die in dit boek nauwelijks aan bod
komen. Schorske gebruikte zijn afzonderlijke studies als dieptepeilingen. Bij Bank
en Van Buuren lijkt de selectie grotendeels door toeval te zijn gestuurd.
Willekeur en slordigheid zijn ook in ander opzicht kenmerkend voor Hoogtij van
burgerlijke cultuur. Het boek is onmiskenbaar met grote haast in elkaar gezet, en
onzorgvuldig geredigeerd. Er is een hoofdstuk (485-501) over de Nederlandse poëzie
omstreeks 1900, dat een lovenswaardige poging doet iets van de internationale
vergelijking aan te brengen die in het oorspronkelijke programma van de reeks werd
aangekondigd. Maar er wordt in dit hoofdstuk merkwaardig veel aandacht besteed
aan de obscure Waalse minor poet Ivan Gilkin, en bij het lezen komt al snel de vraag
op waarom alle aangehaalde gedichten over bloemen gaan. Had de lyriek van het finde-siècle geen ander onderwerp? Jawel — maar het hoofdstuk is afkomstig uit de
catalogus van een tentoonstelling over bloemschilderkunst, en werd blijkbaar goed
genoeg geacht om in dit standaardwerk andermaal dienst te doen.2
2 Vergelijk M. van Buuren, 'O rozen droef en schoon', in: M. Bax, e. a., Bloeiende symbolen. Bloemen
in de kunst van het fin de siècle, tentoonstellingscatalogus Noordbrabants Museum ('s-Hertogenbosch,
1999)23-40.
 522

Wessel Krul

De stijl van het boek is nadrukkelijk didactisch. Citaten worden telkens nog eens
samengevat en geparafraseerd, alsof het niet zonder meer duidelijk was wat er wordt
bedoeld. Tegelijkertijd wordt er voortdurend naar autoriteiten verwezen, alsof de
auteurs het niet alleen aandurven. 'Volgens de historicus Blaas is Fruin de eerste
professionele historicus.' (68) Zou Piet Blaas echt de enige zijn die dat denkt? 'De
stad, aldus de socioloog De Swaan, was een uitdaging voor jonge en ondernemende
mensen. ' (134) Hebben we voor deze gemeenplaats echt het gezag van Bram de Swaan
nodig? Het aantal spelfouten in eigennamen en onjuistheden in jaartallen is groter
dan men in een boek als dit zou mogen verwachten. Van Thorbecke wordt de beroemde
uitspraak uit 1862 aangehaald (176): 'De kunst is geene regeeringszaak, in zooverre
de Regeering geen oordeel, noch eenig gezag heeft op het gebied der kunst.' De
gebezigde spelling, waarbij 'Regeering' een dubbele e heeft gekregen, is een aardige
invention of tradition, want Thorbecke schreef het woord zo niet. Zulke voorvallen
— en het zijn er veel — wekken twijfel aan de vertrouwdheid van de auteurs met hun
bronnen.
Over de keuze van de secundaire literatuur is ook door anderen al van alles gezegd.
 Bank en Van Buuren hebben daarvan evident een eenzijdig gebruikgemaakt. Hoogtij
van burgerlijke cultuur laat gewoonlijk goed doorschemeren wat de voornaamste
bron van informatie is geweest, en daardoor wordt ook meteen zichtbaar wat er niet
is geraadpleegd. Wanneer men vindt dat in een boek over cultuurgeschiedenis ook de
politiek aan bod moet komen, kan het begrip 'politieke cultuur' een goede dienst
bewijzen. Maar de manier waarop dit begrip de laatste jaren in Nederland onder meer
door Henk te Velde is ontwikkeld, heeft in deze uitgave nog nauwelijks sporen achter
gelaten. Het gender-perspectief blijft andermaal beperkt tot een hoofdstuk over de
vrouwenbeweging. Er is alle reden om de bezwaren ernstig te nemen die op 22 maart
2002, tijdens een studiedag in Maastricht, door een aantal beoefenaarsters van de
gender-studies naar voren zijn gebracht. Toch mist dit soort kritiek de zaak waar het
werkelijk om gaat. Een boek als dit zou meer moeten zijn dan een samenvatting van
recente monografieën. Historici zijn al veel te vaak bezig met elkaar over te schrijven,
om een bekende opinie van Menno ter Braak aan te halen. Wat het zwaarst weegt, is
niet dat Bank en Van Buuren sommige auteurs wel, en andere niet hebben nagevolgd,
maar dat zij de kans hebben laten liggen om een werkelijk originele visie op het besproken tijdperk te ontwikkelen.
 De geschiedenis van het IJkpuntenproject laat duidelijk zien dat een reeks als deze
alleen succesvol kan zijn wanneer de delen à thèse zijn geschreven, of tenminste een
herkenbare stellingname bevatten. De term burgerlijkheid kan, op de ongedifferentieerde manier waarop zij hier is gebruikt, daarvoor niet dienen. Maar verstopt in
Hoogtij van burgerlijke cultuur zit een these die meer uitwerking had verdiend. Bank
en Van Buuren beginnen hun overzicht met de feesten die in 1898 werden gevierd bij
de kroning van de meerderjarig geworden Wilhelmina. Zij besteden uitvoerig aandacht
aan de theorieën die in het fin-de-siècle werden ontwikkeld over de verhouding tussen
kunst en samenleving. Zij eindigen met een hoofdstuk over muziek, cabaret, theater
en al het overige uitgaansleven in de stad. Maar waarom zoveel nadruk op opvoeringen

IJkpunt 1900

523

en vertoningen? Is dat niet omdat deze juist toen zo buitengewoon belangrijk werden
gevonden? Even lijkt het alsof Bank en Van Buuren de Nederlandse samenleving van
het fin-de-siècle als een samenleving willen kenschetsen waarin uiterlijk vertoon,
versiering en opsmuk tot hoofdzaak zijn geworden, en waarin er nauwelijks verschil
lijkt te worden gemaakt tussen rechtvaardigheid, fatsoen en goede smaak. Dit idee
van het theatrale als een hoofdmotief in de cultuur van het Nederlandse/m-de-wèc/e
wordt nergens verder uitgewerkt. Maar het is te interessant om het zo maar te laten
liggen. Waarom zou juist in deze periode aan stijl, expressie en vormgeving van het
bestaan zo opvallend veel gewicht zijn gehecht?
In direct verband met deze soort vragen staat een tweede conclusie, die zich naar
aanleiding van het project opdringt. Er is dringend een inperking van het begrip
cultuurgeschiedenis nodig. In de geschiedwetenschap hebben afwisselend bepaalde
benaderingen van de geschiedenis de toon aangegeven: de politieke geschiedenis, de
sociale en economische geschiedenis, en in meer recente jaren de cultuurgeschiedenis.
 Telkens echter werd deze speciale benadering zover opgerekt, dat zij tenslotte het
geheel van de geschiedenis omvatte. Blijkbaar is het voor historici heel moeilijk om
hun vak niet als een eenheid te zien, waarin maar één bepaalde werkwijze of opvatting
de juiste is. De opzet van de IJkpuntenreeks reflecteert de stand van zaken omstreeks
1990, toen het woord 'cultuur' de belangrijkste sleutel tot de geschiedenis leek te
zijn. Maar de resultaten maken duidelijk dat de cultuurgeschiedenis geen bevredigend
resultaat oplevert wanneer zij als synoniem met algemene geschiedenis wordt opgevat.
Kloek en Mijnhardt hebben het verwijt gekregen dat zij de politiek verwaarloosden,
Bank en Van Buuren zijn in moeilijkheden geraakt bij de selectie van hun onderwerpen,
en Taverne en Schuyt hebben zich van hun cultuurhistorische opdracht nauwelijks
meer iets aangetrokken.
Als de cyclus zich herhaalt, zal de politieke geschiedenis de nieuwe trend worden.
 Er is veel dat daar inderdaad op wijst. Maar waarom zouden de verschillende richtingen
in de geschiedwetenschap niet naast elkaar kunnen bestaan, als complementaire
vakgebieden, die niet ieder voor zich de pretentie hebben het geheel van het verleden
in kaart te brengen? Ik wil er voor pleiten de cultuurgeschiedenis terug te brengen tot
een domein dat niet, zoals in dit boek, grotendeels identiek is aan de sociale en politieke
geschiedenis, en haar beperken tot de opvattingen, voorstellingen en levenswijze van
de maatschappelijke elite enerzijds en de daarvan vaak afwijkende gedachtewereld
van de 'gewone mensen' anderzijds. Dat zijn de twee terreinen waarop de cultuurhistorische methode het meest te bieden heeft. De studie van elites staat altijd onder
verdenking zelf elitaire doelstellingen te hebben. In de dagen van Burckhardt en Huizinga heeft de cultuurgeschiedenis er zeker toe bijgedragen om maatschappelijk onderscheid in stand te houden. Maar dat betekent nog niet dat zij in de huidige verhoudingen alleen bruikbaar is wanneer zij zo ongeveer gelijkgesteld wordt met de
geschiedenis als geheel. Dat de studie van de zogenaamde 'hoge cultuur' altijd ook
een studie is van mechanismen van machtsuitoefening, behoeft inmiddels niet meer
veel betoog.
 Een cultuurgeschiedenis van Nederland omstreeks 1900 zou in de eerste plaats moeten

524

Wessel Krul

laten zien wat de bovenlaag van de samenleving onderling verbindt en onderscheidt
van de rest. Alleen dan kan het begrip 'burgerlijk' iets verhelderen. Tegelijkertijd is
het nodig zo veel mogelijk afstand te nemen van het zelfbeeld dat deze burgerij aan
de samenleving wilde opdringen. Kenmerkend voor de periode is immers een intensieve strijd over de aard van dit zelfbeeld. De Nederlandse samenleving in het fin-desiècle was een samenleving waarin de rijken steeds rijker, maar de armen niet steeds
armer werden. Er was een klimaat van grote verwachtingen, van uitzicht op verregaande verandering, enigszins vergelijkbaar met de jaren 1960 van de twintigste eeuw.
Het aantal consumptieartikelen en cultuurgoederen dat voor de consument ter beschikking stond, nam snel toe. Het was aanvankelijk niet goed te voorzien op welk
punt dit proces zou stilhouden.
De toename van de welvaart leidde echter niet tot grotere sociale gelijkheid. Integendeel, hoe meer middelen er beschikbaar kwamen om nuances aan te brengen in de
bestaande sociale posities, des te sterker de drang werd naar onderscheid. De geschiedenis van de burgerij omstreeks 1900 is de geschiedenis van een steeds toenemende
sociale distinctie. Een zwaartepunt in een boek over dit onderwerp zou daarom het
aanbod van gebruiksgoederen moeten zijn, het gebruik van de openbare ruimte, de
afgrenzing en tegelijkertijd openbaarmaking van het privéleven. Waar precies de limiet
zou liggen van het sociaal en moreel aanvaardbare, stond immers evenmin duidelijk
vast. Ook op dit gebied werd druk geëxperimenteerd. Een tweede punt zou de groeiende
invloed van de medische wetenschap en de psychologie moeten zijn. Er zijn maar
weinig perioden in de geschiedenis waarin mensen zich met zo veel toewijding en
langdurige aandacht hebben verdiept in het functioneren van hun eigen zieleleven.
 Daarbij kwam van alles aan het licht dat weliswaar benoemd kon worden, maar waarvan het nog volstrekt niet duidelijk was in hoeverre het in het maatschappelijk verkeer
aanvaardbaar zou zijn, als dat al mogelijk was. De jaren 1890 waren een tijd waarin
geprobeerd werd op allerlei gebied verschuivingen aan te brengen, dingen bespreekbaar
te maken, vormen van leven te ontwerpen. Wat gewoonlijk onder 'decadentie' wordt
verstaan, heeft niet zo veel met optimisme of pessimisme te maken, maar maakt deel
uit van deze proefnemingen. Het proces tegen Oscar Wilde in 1895 is in Engeland
een van de momenten geweest waarop aan het uitproberen van een verscheidenheid
aan levensstijlen een eind is gemaakt. Ook in Nederland waren er zulke schokken.
 Grote toekomstverwachtingen leiden tot strijd om de macht en om de winst. De
Nederlandse culturele elite was in een ogenschijnlijk vriendschappelijk, maar in feite
heftig en nietsontziend gevecht gewikkeld om de toonaangevende posities. De manier
waarop iemand als Berlage alles in het werk heeft gesteld om zijn concurrenten te
vernietigen, en een mythe om zichzelf heeft opgetrokken als enig stilistisch verantwoord en sociaal verantwoordelijk architect, is pas de laatste tijd in de aandacht gekomen. De manier waarop de schoonheidsleer van de Beweging van Tachtig heeft
gefunctioneerd om een generatiestrijd uit te vechten, privileges te verwerven en vervolgens aan het culturele leven arbitraire beslissingen op te leggen, moet nog beschreven worden. Meer in het algemeen kan men de periode voorstellen als een tweeluik,
met een eerste decennium waarin alle mogelijkheden open lijken te liggen en de

IJkpunt 1900

525

posities van de verschillende spelers eerst voorzichtig, maar vervolgens steeds harder
worden afgetast, en een tweede decennium waarin de overwinnaars hun verworven
posities consolideren, in het besef dat de grenzen van het mogelijke inmiddels zijn
vastgelegd. Het keerpunt ligt in Nederland bij de grote stakingen van 1903.
Een boek volgens deze lijnen zou het materiaal op een andere manier ordenen dan in
Hoogtij van burgerlijke cultuur is gebeurd. Het zou niet betwisten dat de cultuur van
het fin-de-siècle burgerlijk is, maar het zou laten zien welke prijs de burgers zelf voor
hun burgerlijkheid betaalden. Het zou beperkter van onderwerp, en toch rijker aan
tegenstellingen zijn dan wat het deel in de IJkpuntenreeks laat zien. Of het ook spannender om te lezen 2ou zijn, hangt uiteraard af van de auteur die het gaat schrijven.
 1900: Een pak van Sjaalman of een nieuwe synthese?

IDO DE HAAN

Sommige jaartallen spreken meer tot de verbeelding dan andere: 1492, 1648, 1789
roepen direct een hele historische constellatie in gedachten. In het onderzoeksprogramma 'De Nederlandse cultuur in Europese context' heeft men zich aan de dominantie
van de grote jaartallen willen onttrekken. Er is gekozen voor ronde getallen — 1650,
1800,1900,1950 — als 'ijkpunten' voor de bestudering van historische veranderingen
in de Nederlandse cultuur. Anders dan de andere ijkjaren, behoort 1900 ook thuis in
het monumentale rijtje jaartallen; misschien niet tot de eerste rang van de ontdekking
van Amerika of de Franse Revolutie, maar zeker wel tot de tweede rang van 1688,
1848 of 1945. Het jaar 1900 is onmiskenbaar een scharnierpunt, al was het maar
omdat aan het begin van de vorige eeuw alom de verwachting werd uitgesproken dat
men een stralende toekomst tegemoet zou gaan, waarvan wij ondertussen de zure
vruchten hebben moeten proeven.
 Bank en Van Buuren zijn dan ook niet de eersten die gepoogd hebben 1900 in beeld
te brengen. Zij staan met name in de schaduw van Op het breukvlak van twee eeuwen
uit 1967, waarin Jan Romein 1900 typeerde als het moment waarop de bourgeoisie
haar zelfvertrouwen verloor. Anderen menen juist dat dit een tijd is van optimisme en
nieuw élan, of zoals E. H. Kossmann het aanduidde, als een streven naar een constructieve synthese. In de ondertitel van hun boek kiezen Bank en Van Buuren voor
een opmerkelijk eenzijdige positie in deze kwestie: 1900 is hoogtij van burgerlijke
cultuur. Met enige vasthoudendheid zoeken zij naar de burgerij als drijvende kracht
achter alle veranderingen rond 1900. De ontwikkeling van de wetenschap werd gedragen door de Hogere Burgerschool; het nationalisme rond de kroning van Wilhelmina
was een burgerlijk initiatief; de neo-calvinistische agitatie van Abraham Kuyper was
een reactie op de dominante modernistische agitatie van de burgerij, maar zelf niettemin
ook gedragen door de kleine burgerij; feministen en utopisten stamden uit de burgerij,
zelfs de socialisten doemen alleen op in de burgerlijk-schwärmerische gestalte van
Gorter en Henriëtte Roland Holst.
 Hoe vaker de term burgerlijk opduikt in het betoog, hoe minder overtuigend het
etiket evenwel wordt. Dat heeft ten eerste te maken met het feit dat het boek, ondanks
de ferme these van burgerlijk hoogtij weinig ruggengraat heeft. Naast de cultuur in
de enge zin van kunst, wetenschap en geestelijk leven behandelen Bank en Van Buuren
nog tal van andere aspecten: nationalisme, utopisme, decadentie, verstedelijking en
regionalisering, blschavingsmissies en herkersteningsprogramma's, plus nog vele
interessante doorkijkjes, opmerkingen en polemiekjes. Het past goed in het tijdsbeeld
maar zal niet zo bedoeld zijn dat dit boek nu en dan een pak van Sjaalman lijkt. Die
rommelige indruk wordt nog versterkt door de gebrekkige redactie: er zijn te veel
stijlbreuken en niet ter zake doende uitweidingen (alles over kerkenbouw, het verschil
tussen Frans en Nederlands symbolisme omstandig uiteengezet, leven en werken van
BMCN, 117 (2002) afl. 4, 526-529.
