Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
Na 1928 werden de wijzigingen zoals gezegd ingrijpender. In dat jaar werd bij de Dienst der
Publieke Werken mede onder invloed van het NIVS van Cleyndert de Afdeling Stadsontwikkeling
opgericht, met aan het hoofd L.S.P. Scheffer, en daarnaast “architect-urbanist” C. van Eesteren en
onderzoeker Th. van Lohuizen.242 Als voorbode van het Algemeen Uitbreidingsplan werden er voor
het Plan Zuid meteen enkele wijzigingen in de verkeersstructuur voorgesteld, als zesde in deze
opsomming. Cleyndert had in zijn artikel ook de oost-westverbinding bekritiseerd en daarom werd
de weg tussen stadion en oostelijk plandeel aanzienlijk verbreed ten opzichte van Berlages plannen
en doorverbonden naar het oostelijk plandeel (de latere Stadionweg). Daarnaast werd de westelijke
stationsstraat ten noorden van het Zuider Amstelkanaal (de huidige Parnassusweg) opgeschoven in
westelijke richting, zodat deze beter aan zou sluiten op de diagonaal naar de Amstelveenseweg.
242

Van Rossem, 1992, p. 21; Wagenaar, 2011, pp. 300-301.
 91

Het Plan Zuid in woorden
INH

Ook qua architectuur ging er een nieuwe wind waaien, die van het Nieuwe Bouwen. Deze
zevende wijziging betekende dat er een einde kwam aan de door de crisis al sterk versoberde
baksteenarchitectuur van gesloten bouwblokken. In het Plan Rijnstraat van juli 1931 verschenen
op de plek van de afgelaste ‘Tuinstad’ de eerste halfopen bouwblokken.243 Dat in hetzelfde jaar in
het centrum van het oostelijk plandeel – de ‘driesprong’ van de hoofdverkeerswegen – de moderne
‘Wolkenkrabber’ van J.F. Staal verrees en ten behoeve van het uitzicht daarop zelfs de bomen in de
Amstellaan (de huidige Vrijheidslaan) gekapt werden, was een teken aan de wand (zie afbeelding 3.27
en 3.31).244 Overigens konden de tramlijnen op die manier ook beter worden aangesloten op de
door Berlage ontworpen Amstelbrug, die in 1932 gereedkwam (de Berlagebrug). In datzelfde jaar
declasseerde de modernistische architect B. Merkelbach de gesloten woonblokken in het Plan Zuid in
tijdschrift De 8 en Opbouw:
“In al die huizen houden zich inderdaad menschen op, in al die huizen trachten menschen te leven,
maar van wonen, werkelijk W O N E N, daar is geen sprake van. Waarom niet? zult gij vragen. Wel,
om de eenvoudige reden dat ze daarop niet zijn ingericht. Wel is veel zorg besteed aan de gevels, de
voorgevels wel te verstaan. Wel kunt ge ramen in alle mogelijke vormen aantreffen waaraan ge ziet
dat geld noch moeite gespaard is, maar indien U vraagt, of aan de meest elementaire eischen van het
wonen voldaan is, dan moeten wij antwoorden: N E E N, in geen enkel opzicht.”245
Ook in de vogelvluchten van het AUP uit 1934 was duidelijk te zien dat de toekomst in open
bebouwing zou liggen.246 In de uitwerking van de zuidoostelijke en zuidwestelijke deelplannen in
het Uitbreidingsplan Rivierenlaan uit januari 1939 en het Uitbreidingsplan Zuider Amstelkanaal uit
december 1940 kwamen slechts nog vrijstaande villa’s, stroken en stempels voor, hetgeen met name
grote gevolgen had voor de middelste stationsstraat, de Minervalaan, die nu niet alleen van niets naar
nergens liep maar ook nog eens werd begeleid door verspringende villabebouwing in plaats van door
monumentale straatwanden (afbeelding 3.21). Ook waren in het laatste plan de stationsstraten (bij
gebrek aan een station als doel) rechtgetrokken richting het toekomstige Buitenveldert: Berlages Plan
Zuid bleek namelijk niet de laatste uitbreiding.
 afbeelding 3.21 Uitbreidingsplan Zuider Amstelkanaal 1940 door Van Eesteren.
243

Fraenkel, 1976, pp. 76-79; Van Rossem, 1993b, pp. 246-248.
244

Beek, 1992, p. 43.
245

Merkelbach, 1932, p. 1.
246

Zie o.a.: Van Rossem, 1993b, pp. 241-250.
92

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In het Uitbreidingsplan Zuider Amstelkanaal was ook een achtste wijziging te zien, namelijk de komst
van het Beatrixpark ten westen van de Boerenwetering, waartoe in 1934 besloten was en dat in 1938
gereedkwam. Twee jaar eerder was aan de Amstel al het tegenwoordige Martin Luther Kingpark
opengegaan, dat was aangelegd als werkverschaffingsproject. De rest van Berlages parklocatie werd
in 1958 uiteindelijk toegewezen aan het tentoonstellingsgebouw voor de Rijwiel- en Automobiel
Industrievereniging (RAI), dat eerder gevestigd was geweest op de plek van het geplande volkshuis.
Het RAI-complex zou vele malen worden uitgebreid. Al met al heeft het gerealiseerde Plan Zuid
ten zuiden van de lijn Zuider Amstelkanaal, Diepenbrockstraat, Wielingenstraat, Europaboulevard,
Uiterwaarden­straat weinig met Berlages originele ontwerp te maken (vergelijk afbeelding 3.23 en
3.24).
Een laatste wijzigingsgolf volgde pas eind jaren zeventig. Hoewel in de jaren twintig als
werkverschaffingsproject al een dijklichaam voor het spoor was aangelegd (zie afbeelding 3.20) en
in 1954 rijksweg 2 (de huidige A2) was geopend, duurde het tot 1978 tot ook de spoorbaan werd
aangelegd en men begon met de geïntegreerde aanleg van de ringweg (A10). Er kwam alsnog een
station Amsterdam Zuid, ook al kreeg dat pas in 1986 een volwaardige verbinding met Amsterdam
Centraal. In het kielzog van het station en de snelweg vestigden zich er veel kantoren, waaronder
het World Trade Center. Misschien sluit de ontwikkeling van de Zuidas wel weer enigszins aan bij de
stedelijkheid die Berlage ooit voor ogen stond (zie afbeelding 3.48).
 afbeelding 3.22 Luchtfoto 2010, met de overeenkomsten met Berlages oorspronkelijke plankaart aangegeven in rood (gesloten
bebouwing en straatwanden), paars (alternatief ziekenhuisterrein) en oranje (open bebouwing).
§ 3.5.2

Recente beschrijvingen

De laatste groep (secundaire) bronnen voor het begripsonderzoek bestaat uit de belangrijkste
publicaties die ruim na het ontwerp en de totstandkoming zijn verschenen: de standaardwerken over
het Plan Zuid. Daarbij moet goed bedacht worden dat deze bronnen niet alleen naar de getekende
objecten maar vooral naar de gerealiseerde objecten verwijzen.
 93

Het Plan Zuid in woorden
INH

Halverwege de jaren zeventig verschenen drie boeken met een schat aan informatie over het Plan
Zuid. In 1975 was dat om te beginnen de catalogus van de overzichtstentoonstelling van Berlages
werk in het Haags Gemeentemuseum, inclusief een artikel over zijn stedebouw door M. Bock. In 1976
volgde het proefschrift van F.F. Fraenkel over het Plan Zuid, waarin het ontwerp en de totstandkoming
uitgebreid werden geïnventariseerd (inclusief een lijst van alle architecten en de complete ‘Memorie
van Toelichting’) en de vormlogica uitvoerig werd uitgelegd (onder andere aan de hand van
afbeelding 3.7). In 1977 verscheen het standaardwerk Formes urbaines van J. Castex, J.-Ch. Depaule
en Ph. Panerai met daarin een hoofdstuk over het Plan Zuid, waarin de meeste aandacht uitging naar
de “desintegratie” van het bouwblok.247
Ook in de studie Van Berlage tot Bijlmer uit 1981 stelden W. Bolte en J. Meijer dat de bouwblokken
in het Plan Zuid in tegenstelling tot Berlages bedoeling uit elkaar gevallen zijn, maar dan ook meteen
in optisch opzicht, dankzij de gevelarchitectuur van de Amsterdamse School.248 Bovendien was
het Berlage volgens hen helemaal niet te doen om de bouwblokken, maar waren deze slechts een
“afgeleide” van het monumentale stratennet.249
In 1983 haalde N. de Boer in vaktijdschrift Wonen-TA/BK uit naar de gemeente Amsterdam en ook
naar het Plan Zuid, maar vooral naar wat er na de oorlog van gemaakt was. Berlage had volgens hem
vooral een nieuwe stad op zich gemaakt, zonder goede aansluitingen op het bestaande weefsel en
zonder “ontmoetingsruimten”.250
In de “morfologiese analyse” van Amsterdam door C. van der Hoeven en J. Louwe uit 1985 kwamen
zowel de interne en externe structuur als de “bouwblok-arrangementen” uitgebreid aan bod.251 De
auteurs vonden de modernistische kritiek op het plan (vanwege de onmogelijkheid om veranderende
ideeën en programma’s op te nemen) te gemakkelijk. Wel moesten ze uiteindelijk vaststellen dat de
structuur van het Plan Zuid uit elkaar gevallen was, omdat de structurerende elementen te weinig
doorliepen en de grenzen niet duidelijk waren.252 Daarbovenop kwam volgens hen nog dat het gesloten
bouwblok in het plangebied door de tijd heen ook uit elkaar gevallen was in halfopen bouwblokken
en strokenbouw.253
In 1988 verscheen de Nederlandse vertaling van een Italiaans overzichtswerk van het complete oeuvre
van Berlage, onder redactie van S. Polano; hierin is met name het artikel van V.  Uit het boek sprak een duidelijke stellingname tegen de naoorlogse aanpassingen, waarbij het niet
doortrekken van de Zuider Amstellaan (de huidige Rooseveltlaan) naar het station en de Minervalaan

247

Castex, Depaule & Panerai, 2003, p. 129-142.
248

Bolte & Meijer, 1981, pp. 53-98.
249

Bolte & Meijer, 1981, p. 97.
250

De Boer, 1983, p. 14. Hij stelde tevens: “Of de vormgevingsideeën van de Amsterdamse School nu de meest geschikte waren voor
de architectonische presentatie van Berlages plan is de vraag. […] Maar verbluffend is de wijze waarop Berlages ideeën werden
bespot ten zuiden van het Zuider-Amstelkanaal.”

251

Van der Hoeven & Louwe, 1985, pp. 101-123.
252

Van der Hoeven & Louwe, 1985, p. 113.
253

Van der Hoeven & Louwe, 1985, p. 119.
254

Polano, 1988; Van Rossem, 1988a, pp. 46-66.
255

Van Rossem, 1992, in: Gaillard & Dokter, 1992.
94

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

als “meest ingrijpende inbreuk” gezien werd.256 Een tweede, hier direct aan gelieerd boek betrof de
toekomst van het Plan Zuid.257 Na een artikel van professor P. Singelenberg focuste het boek vooral
op de tekortkomingen die waren ontstaan door de toename van de mobiliteit en onzorgvuldige
renovaties. Het herontwerp van de openbare ruimte stond echter centraal.
 In 1999 verscheen een boek over de Minervalaan, waarin de planvorming van het Plan Zuid ook
gedetailleerd aan bod kwam.258 Een jaar later werd door de Stedelijke Woningdienst een publicatie
inclusief kaarten en cd-rom gepresenteerd, waarin alle bebouwing uit de zogenoemde ‘gordel 20-40’
werd ingedeeld in kwalitatieve “architectonische ordes” en “stedebouwkundige zones”.259 Wanneer
we de kaarten voor het Plan Zuid bekijken, valt op dat het westelijk plandeel over het algemeen een
meer versnipperd en kwalitatief minder beeld laat zien. De essays in het boek gingen echter niet alleen
over de bebouwing; er werd ook geconstateerd: “De openbare ruimte, ooit integraal onderdeel van de
Gordel 20-40, lijkt geheel te zijn opgeofferd aan het verkeer, parkeren en anti-parkeren.”260
Een laatste relevante uitgave betreft een artikel van D. Casas Valle over studentenprojecten die rond
het Plan Zuid werden gemaakt op de Academie van Bouwkunst Amsterdam in het najaar van 2008.261
Het document bevatte enkele voorbeelden van ontwerpen, waarbij sommige proberen de interne
en externe verbindingen op een interessante manier te herstellen (met name tussen het zuidelijk
plandeel en Buitenveldert).
§ 3.6

Opvattingen, aard en context, en te verwachten begrippen
Op basis van de bronnen uit de paragrafen 3.3, 3.4 en 3.5 komen hierna de begrippen zelf aan bod,
in drie afzonderlijke paragrafen per betekenisveld. Daarbij wordt ook gebruikgemaakt van andere
teksten van Berlage, om te duiden welke betekenissen hij de getekende objecten in de plantekeningen
en de woorden in de plantoelichtingen toedichtte (deelvraag 1).262 Per betekenisveld worden deze
ook vergeleken met de woorden die Berlages tijdgenoten ervoor gebruikten (deelvraag 2) en worden
de woord-betekenispatronen synchroon (destijds) en diachroon (tussen de planperiode en nu)
beschreven (deelvraag 3).
 Op grond van de hier geschetste opvattingen van Berlage valt te verwachten dat hij in zijn begrippen
veel aandacht besteedde aan de geometrische hoofdstructuur met de ‘drietand’ in het westen en de
‘driesprong’ in het oosten, aan het hiërarchische verkeersnetwerk met verschillende breedtes en veel
ruimte voor het verkeer, en aan zijn wens tot ‘blokbouw’, ofwel het laten ontwerpen van meerdere
percelen door één architect (de architectonische eenheid valt dan samen met stedebouwkundige
eenheden als straat of bouwblok). Het is daarbij interessant om na te gaan of deze drie
karakteristieken in de begrippen eventueel te herleiden zijn tot invloeden uit respectievelijk de barok

256

Slooff, 1992, p. 61.
257

Elfrink, Lambert & Polderman, 1992.
258

Van de Garde, 1999, in: Buurman & Kloos, 1999.
259

Bolhuis, Hartman, Mattie, Meijer, Oostenbrink, Roosenbeek, Schilt & Stissi, 2000, pp. 48-49.
260

Bolhuis, Hartman, Mattie, Meijer, Oostenbrink, Roosenbeek, Schilt & Stissi, 2000, p. 37.
261

Casas Valle, 2008.
262

O.a.: Berlage, 1892; Berlage, 1894; Berlage, 1908; Berlage, 1909; Berlage, 1913a; Berlage 1913b, 1914a; Berlage, 1914b; Berlage,
1916b; Berlage, 1918.
 95

Het Plan Zuid in woorden
INH

(geometrie), Amerika (nadruk op het verkeerssysteem) en Duitsland (blokbouw). Aangezien met name
het eerste en het derde punt ongebruikelijk waren, gingen Berlages tijdgenoten hier begripsmatig
mogelijk anders mee om, bijvoorbeeld door een begrip in twijfel te trekken of te declasseren. Op basis
van het moment waarop zijn tweede Plan Zuid het licht zag, tien jaar na de aanvaarding van zijn eerste
versie, ligt het verder voor de hand dat Berlage met zijn begrippen inzette op een snelle acceptatie
door het gemeentebestuur. Bovendien maakte het woningprogramma van het Gemeentelijk Bureau
voor Statistiek, inclusief de grote behoefte aan woningen voor de arbeidersklasse, het noodzakelijk
dat Berlage veel begrippen wijdde aan de verschillende woningklassen en een duidelijke verdeling
hiertussen. Mogelijk klinken sommige van deze woningtypen inmiddels verouderd, maar op dit vlak
waren tijdgenoten vermoedelijk eensgezinder.
Dit past immers bij de maatschappelijke context van destijds, waarin de Woningwet woningbouw door
woningbouwverenigingen financieel stimuleerde en waardoor planmatige stedebouw op basis van een
nieuwe collectiviteitsgedachte de perceelsgewijze, pragmatische ontwerpen uit de negentiende eeuw
verving. De lokale ‘vriendjespolitiek’ van de Amsterdamse Schoonheidscommissie, die architecten van
de Amsterdamse School bevoordeelde, zorgde er vervolgens voor dat de vormgeving van de bebouwing
vrijwel los kwam te staan van de woningplattegronden, waardoor Berlages ‘blokbouw’ uiteindelijk
expressiever (minder traditioneel) uitpakte dan zijn bedoeling was – maar dit heeft het Plan Zuid zeker
mede beroemd gemaakt.
Samenvattend kan op deze plaats het volgende worden verwacht: de plantekening en plantoelichting
van het Plan Zuid zullen erop zijn gericht om snel aanvaard te worden, waarbij veel begrippen gewijd
zullen zijn aan de herkenbare hoofdstructuur van de openbare ruimte en de regulering van het
stadsbeeld, terwijl sommige woningtypen ons mogelijk gedateerd zullen voorkomen.
 Voor de drie betekenisvelden geldt tot slot het volgende. Het betekenisveld voor de structuur van de
stadsplattegrond (paragraaf 3.7) is niet direct gelieerd aan getekende objecten en de begrippen komen
verspreid voor in de toelichting; ze verwezen vooral naar de bestaande werkelijkheid, buiten of binnen
het plangebied. Voor de andere twee betekenisvelden is hier echter de volgorde van de ‘Memorie van
Toelichting’ aangehouden. De belangrijkste openbare ruimten (paragraaf 3.8) besprak Berlage aan het
begin: achtereenvolgens kwamen aan de orde de waterwegen, het stratennet en de overige openbare
ruimten. Daarna ging hij in op het gebouwde programma (paragraaf 3.9), in de vorm van woningbouw
en openbare gebouwen, en tot slot op de al genoemde ‘blokbouw’ als ‘regels voor het bouwen’.
§ 3.7

Begrippen voor de structuur van de stadsplattegrond

§ 3.7.1

Stad en Tuinstad

In Berlages ‘Memorie van Toelichting’ namen begrippen voor de stad en het landschap als geheel geen
centrale plaats in en een vastomlijnde betekenis valt er dan ook niet direct uit af te leiden.
 Het begrip “stad” kwam in geïsoleerde vorm maar weinig voor in de toelichting, maar alle keren
verwees het woord naar een fysieke, concrete stad (en dus niet naar een abstracte ‘stedelijke

96

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

omgeving’); op twee gevallen na was dit specifiek ‘Amsterdam’.263 Binnen Amsterdam onderscheidde
Berlage voorts “de oude stad” (het bestaande) en “de nieuwe stad” (zijn ontwerp), maar uit de
toelichting blijkt dat hij die toch vooral als een geheel zag.264 Ook in de plantekening is dit te zien,
aan de nadrukkelijke aansluiting van het ontworpen monumentale stratennet (in detail behandeld in
paragraaf 3.8.2) op bestaande wegen: de grote ‘driesprong’ verbond het “Oostelijk stadskwartier” via
de “Amstelbrug” met enerzijds het “Vondelkwartier” en anderzijds met het nieuwe “Zuiderstation”,
tussen dat station en de bestaande stad liep als “toeloopend, eventueel afloopend stratennet” een
‘drietand’ naar het Valeriusplein, de Emmastraat, de Cornelis Schuytstraat en met een aftakking naar
het Roelof Hartplein (de huidige Beethovenstraat), en in het oostelijk plandeel werden de Ferdinand
Bolstraat, de Tweede van der Helststraat en de Van Woustraat verlengd.265
Ook uit zijn lezingen blijkt een op continuïteit gerichte en fysieke opvatting van het begrip stad: de
nieuwe stad moest vooral voortbouwen op de bestaande. Niet voor niets opende Berlage zijn lezingen
uit 1913-1914 vurig met:
“De stad! Is het inderdaad wel mogelijk eenig begrip te noemen zoo belangrijk als dit? Het
betreft immers het resultaat, in zekeren zin middel en doel van het maatschappelijk leven der
menschen, het gebeuren hunner gezamenlijke bestrevingen. Want de geschiedenis van den
stedenbouw is de geschiedenis der menschheid, de ontwikkeling der stad is de ontwikkeling der
menschelijke beschaving.”266
Uit de reacties van Berlages vakgenoten blijkt dat zij met het woord stad ook verwezen naar geheel
Amsterdam, of naar delen wanneer het woord voorafgegaan werd door de bijvoeglijke naamwoorden
oude, bestaande en nieuwe.267 In het Bouwkundig woordenboek van L. Zwiers uit 1916 werd het begrip
stad op conceptueel niveau tegenover het dorp en het platteland geplaatst en in fysieke zin namen
“straten, grachten en pleinen” een voorname positie in in de definitie.268 Ook bij bestuurders en
journalisten verwees stad altijd naar Amsterdam of delen daarvan. Vermeldenswaardig is nog wel de
samenstelling “Berlage-stad” voor het Plan Zuid in het Algemeen Handelsblad van 22 oktober 1917.269
Ook collega-architect S.J.  264

Berlage, 1916a, pp. 65, 76.
265

Berlage, 1916a, pp. 65-66.
266

Berlage, 1914b, pp. 226-227.
267

Voor tijdgenoten worden alleen uitzonderlijke vindplaatsen in voetnoten vermeld.
268

Zwiers, 1916, Deel 2, p. 394.
269

De nieuwe stad in het Zuiden, 1917, p. 5.
270

Van Embden, 1985, p. 21.
271

Van Malssen, 1914, pp. 1694-1695; Den Boon & Hendrickx, 2015, online. Koenen, 1916, p. 787; De Boer, 2006, p. 1056. De
woordenboekdefinities en etymologieën van alle gebruikte begrippen staan vermeld in de appendix.
97

Het Plan Zuid in woorden
INH

betekenis nog wel adequaat is voor de hedendaagse stad.272 Voor het hier bedoelde object, het Plan
Zuid van Berlage, gaan die betekenissen echter zeker op.
Berlages monumentale “nieuwe stad” werd gepland in de zo goed als ‘lege’ ‘Binnendijkse
Buitenveldertsche polder’. Als noord-zuidverbindingen lagen er slechts van west naar oost de
Schinkel, de Haarlemmermeerspoorlijn, de Amstelveenseweg, de Boerenwetering en de Amsteldijk.
Aan de Amstelveenseweg bevond zich sinds 1914 een door H. Elte ontworpen voetbalstadion.
Aan de Amsteldijk waren in de buurt van de watertoren en de autofabriek van Spyker uit 1898 al
woningen verrezen aan weerszijden van de huidige Trompenburgstraat, die destijds bekendstond
als Trompstraat en die door Berlage in zijn ‘Memorie van Toelichting’ ook zo werd genoemd
(zie afbeelding 3.9, linksonder in de vogelvlucht).273 Verder waren op het grondgebied van de
toenmalige gemeente Nieuwer-Amstel (nu Amstelveen) aan de Amstelveenseweg en de Amsteldijk
de begraafplaatsen Buitenveldert en Zorgvlied gevestigd. Al deze reeds aanwezige onderdelen werden,
evenals de geplande spoorweg, door Berlage overgenomen. In het ontwerp hadden ze echter geen
aparte status en behalve het stadion en de Trompstraat werden ze in de toelichting ook niet bij
naam genoemd.
 Berlage ging eveneens niet in op de rol van het onderliggende (agrarische) landschap – een woord dat
hij ook helemaal niet gebruikte in zijn toelichting. Wanneer we de originele plantekening van dichtbij
bestuderen blijkt ook dat hij deze over een kaart met de polderverkaveling heen tekende – om die
vervolgens nergens over te nemen maar juist weg te schilderen. Mogelijk hadden de pragmatische
stratenplannen uit de negentiende eeuw het ontwerpen op basis van het aanwezige landschap geen
goed gedaan. Uit Berlages lezingen van 1913-1914 blijkt dat hij het begrip landschap – gesteund
door Brinckmann – lijnrecht tegenover het monumentale plaatste: “de grootsheid van het landschap
[verslindt] het monument zeer gemakkelijk, inplaats (sic) van het groot te maken.”274 Aangezien hij
een monumentaal ontwerp met geometrisch stratennet wilde maken, is het dus niet verwonderlijk dat
het woord landschap niet voorkwam in Berlages toelichting.
Overigens blijkt uit de reacties van Berlages tijdgenoten dat hij hierin geen uitzondering was:
het woord landschap kwam ook in hun reacties niet voor en het was niet opgenomen in Zwiers’
Bouwkundig woordenboek uit 1916 – kennelijk hoorde het destijds in tegenstelling tot tegenwoordig
niet tot het bouwkundige standaardjargon.
 Een mogelijke verklaring is dat het woord landschap gedurende de afgelopen eeuw in algemene
zin een betekenisontwikkeling heeft doorgemaakt. Deze blijkt uit de gewone woordenboeken: waar
in de Van Dale van 1914 en de Koenen van 1916 de betekenis “gewest” vooropstond is die in de
huidige Van Dale vervangen door respectievelijk “landelijke omgeving voor zover men die met één
blik overziet”, meer specifiek “een deel van de aardoppervlakte dat zich […] als een zelfstandig geheel
onderscheidt”.275 Zeker de betekenis in de zin van de fysieke abstractie (een bepaald type landschap
met bepaalde afmetingen) lag in de jaren tien dus niet voor de hand en in dat licht is het ontbreken
van het woord dus niet zo vreemd. Overigens staat de betekenis ‘gewest’ dichterbij de herkomst
van het woord dan de huidige: het is namelijk samengesteld uit land en het achtervoegsel -schap,

272

Het onderscheid tussen stad en land is de laatste decennia immers vager geworden; zie verder paragraaf 8.1.1.
273

Berlage, 1916a, p. 67.
274

Berlage, 1914b, p. 13.
275

Van Malssen, 1914, p. 1016; Koenen, 1916, p. 461; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
98

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

dat verwant is met het werkwoord scheppen; oorspronkelijk betekende het woord dus ‘geschapen,
gevormd stuk land; stuk land onder één heer’.276
Op de plankaarten is goed te zien dat het landschap ten westen, zuiden en oosten van het plangebied
leeg bleef (dus agrarisch). Zonder een expliciete uitspraak te doen over de verhouding tussen
Amsterdam en het omliggende landschap liet Berlage de stad als geheel op twee punten plotseling
en monumentaal beginnen: in het zuiden bij het nieuwe station en in het oosten bij de Amstelbrug
(de huidige Berlagebrug) – niet voor niets de twee ‘entrees’ waarvan hij een vogelvlucht tekende.
 Tussen deze twee entrees lijkt de overgang van stad naar landschap echter een overblijfsel uit het
plan van 1900. Daarbij past ook de opmerking dat het “in het algemeen wenschelijk is gebleken, de
hoogtebebouwing naar den rand der stad toe te laten afnemen.”277
In de zuidoostelijke overgangszone grenzend aan de Amstel tekende Berlage dus niet voor niets het
park en een “Tuinstad” van 57 hectare. Als reden voor het laatste voerde hij op dat “nu in dezen tijd
de tuinstadbeweging snel voorwaarts gaat, in het uitbreidingsplan-Zuid der gemeente Amsterdam
een dergelijke wijk niet mocht ontbreken.”278 Hiervoor baseerde Berlage zich (met “toestemming tot
deze toepassing”) op het ontwerp van J.F. Repko, dat bij de door de Sociaal Technische Vereeniging
van Democratische Ingenieurs en Architecten uitgeschreven prijsvraag in 1915 “de hoogste
onderscheiding verwierf”.279
De spelling van Tuinstad met een hoofdletter is een aanwijzing dat het woord een zogenoemde
leenvertaling is, van het Engelse garden city, een term die in 1898 geïntroduceerd werd door de
Engelse journalist en stedebouwkundige E. Howard. Naar zijn ideeën verrezen na de eeuwwisseling in
Engeland de tuinsteden Letchworth en Welwyn. Zijn boek To-Morrow: A Peaceful Path to Real Reform
uit 1898 (herdrukt in 1902 als Garden Cities of To-morrow) was van grote invloed, in Nederland met
name in de jaren tien en twintig.
Slechts enkele van Berlages tijdgenoten gebruikten het woord tuinstad ook, namelijk de
Gezondheidscommissie, één gemeenteraadslid, en de critici Eisler, Stübben en Leliman, waarbij de
laatste ook de samenstelling “tuinstadwijk” noemde.280 Niet voor niets stond het in het Bouwkundig
woordenboek uit 1916 met als definitie “wijk nabij of aan den rand eener stad, waar de woningen in
open bebouwing geplaatst zijn te midden van tuinen en geboomte”.281 Kennelijk werden ze niet gezien
als losliggende steden in het groen.
 Het woord tuinstad is in het Nederlands voor het eerst aangetroffen in 1911. Het woord maakte
kennelijk snel naam, want ook in de Van Dale van 1914 en de Koenen van 1916 kwam het voor,
waarbij Van Dale het omschreef als een “stad” en Koenen als een “kolonie”; in beide gevallen stonden
“tuintjes” echter centraal.282 In dit verband is het opvallend dat Stübben zich in zijn recensie van het
Plan Zuid zoals vermeld afvroeg of de “Gartenstadt” met zijn blokdiepte van 30 meter wel genoeg
ruimte zou bieden aan een tuinstadbebouwing met voortuinen.283

276

De etymologieën van alle begrippen staan ook vermeld in de appendix.
277

Berlage, 1916a, p. 68.
278

Berlage, 1916a, p. 75.
279

Berlage, 1916a, p. 75; Van Beekum, 2009.
280

Leliman, 1917, p. 263.
281

Zwiers, 1916, Deel 2, p. 488.
282

Van Malssen, 1914, p. 1802; Koenen, 1916, p. 854.
283

Stübben, 1918, p. 68.
 99

Het Plan Zuid in woorden
INH

Uiteindelijk zou Berlages Tuinstad niet gerealiseerd worden. De wijken die in Nederland destijds
wél volgens de tuinstadgedachte gebouwd werden, kregen vanwege hun beperkte omvang meestal
de aanduiding tuindorp, zoals Vreewijk in Rotterdam uit 1913, of tuinwijk, zoals Tuinwijk-Zuid in
Haarlem uit 1922. Tegenwoordig wordt in stedebouwkundige literatuur met tuinstad dan ook vooral
verwezen naar de naoorlogse grootschalige woonwijken met flatbebouwing – een duidelijk voorbeeld
van betekenisverandering (door objectsverandering). In de laatste Van Dale luidt de definitie echter
nog “stad of stadswijk in open bebouwing, met veel eengezinswoningen, te midden van tuinen en
geboomte, gebaseerd op de tuinstadgedachte” – de stedebouwkundige betekenis lijkt dus niet gelijk
aan de alledaagse.284

§ 3.7.2

Stadsgedeelte, kwartier, wijk en buurt

Zoals in paragraaf 3.8 en 3.9 zal blijken, gebruikte Berlage vooral de openbare ruimten, de verschillende
woonklassen en de wijze van bebouwing om de structuur van zijn ontwerp in woorden uit te leggen. Toch
benoemde hij terloops ook onderdelen van zijn plan en van de bestaande stad. Hoewel deze woorden
niet direct kunnen worden gekoppeld aan getekende objecten kunnen ze wel worden omschreven. Hierbij
valt op dat Berlage naar onze maatstaven een stuk minder precies was dan we tegenwoordig gewend zijn.
 Naar de voor-negentiende-eeuwse stad verwees Berlage in zijn toelichting amper met een specifiek
begrip; slechts eenmaal met “stadscentrum” en eenmaal met “stadsmiddelpunt”.285 In zijn lezingen
gebruikte hij hiervoor ook het Engelse leenwoord city: “in het centrum der stad, de city, te werken, en
in de buitenkwartieren, respectievelijk op het land, te wonen”.286 Binnenstad kwam slechts eenmaal in
zijn lezingen voor en het stond ook niet in zijn plantoelichting.287
Berlages tijdgenoten gebruikten centrum en binnenstad slechts enkele keren in hun reacties. Mogelijk
was de (oude) stad nog te eenvormig om daarin nog een afzonderlijk centrum te onderscheiden. De
woorden (stads)middelpunt en city kwamen in de reacties van tijdgenoten niet voor.
Toch was ook dat laatste woord vrij gebruikelijk in de jaren tien, ook getuige de opname in het
Bouwkundig woordenboek, met als definitie “het oudste gedeelte van groote steden”.288 City werd en
wordt echter vooral gebruikt om te verwijzen naar de binnenstad van Londen met veel kantoren, en in
algemene zin is het nu minder gangbaar.289 Centrum heeft echter nog steeds de definitie “middelpunt”
en in de Van Dale van nu wordt stad zelfs als idioomvoorbeeld genoemd – de betekenis lijkt zich dus
te hebben uitgebreid.290 Een belangrijk verschil tussen nu en de jaren tien is verder dat de betekenis
‘gebouw (van samenkomst)’ destijds nog niet voorkwam in de woordenboeken.291

284

Den Boon & Hendrickx, 2015, online. Zie hiervoor ook paragraaf 4.7.1.
285

Berlage, 1916a, p. 66.
286

Berlage, 1914b, p. 264. City is een Engels leenwoord dat via het Franse cité uiteindelijk teruggaat op het Latijnse civitas, dat oorspronkelijk ‘burgerrecht’ betekende, later ‘deelgebied’ en ‘stad’.
287

Berlage, 1909, p. 12

288

Zwiers, 1916, Deel 1, p. 236.
289

Van Malssen, 1914, p. 381; Koenen, 1916, p. 152; De Boer, 2006, p. 198; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
 290

Van Malssen, 1914, p. 373; Koenen, 1916, p. 147; De Boer, 2006, p. 191; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
291

Zie verder paragraaf 4.9.2 en 5.9.2.
 100

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Opvallender is dat Berlage de samenstelling “stadsgedeelte” soms voor zijn hele plangebied gebruikte
en dan weer voor een afzonderlijk plandeel – kennelijk is het niet gelijk aan ons huidige woord
stadsdeel, dat een meer administratieve connotatie heeft.292 Berlage gebruikte het woord stadsgedeelte
ook veel in zijn lezingen, voor verschillende gebieden.293
Naar huidige maatstaven nog opmerkelijker is dat Berlage de begrippen “kwartier”, “wijk” en “buurt”
eveneens door elkaar gebruikte voor gebieden van dezelfde omvang.294 Het meest treffend wordt dat
geïllustreerd door het volgende citaat, waarbij overigens niet helemaal valt uit te sluiten dat hij buurt
hier met een enigszins negatieve connotatie gebruikte, vergelijkbaar met die van achterbuurt:
“Neemt men namelijk voor Amsterdam de 1ste en 2de klasse samen als het kwartier der gegoede
bevolking en de 3de klasse als de eigenlijke volksbuurt, dan wordt, algemeen genomen, de scheiding
dezer beide wijken aangegeven door de Ruysdaelkade met haar verlengde, de Boerenwetering.”295
Vanuit het heden geredeneerd lijkt dit overlappende gebruik in eerste instantie vreemd, maar het werd
ook door Berlages tijdgenoten aangenomen, zoals bijvoorbeeld blijkt uit het volgende citaat van de
Gezondheidscommissie over de Pijp: “Geen stadswijk is op zulk een deerniswaardige en smakelooze
wijze aangelegd als de voormalige buurt lJlJ”.296 Ook hier zou buurt wel eens een pejoratieve betekenis
kunnen hebben, want de communis opinio over de Pijp was destijds erg negatief. Overigens kwam
kwartier net als bij Berlage veel minder voor dan wijk en buurt. Stadsgedeelte was destijds geen
gebruikelijk woord; het werd door Berlages tijdgenoten slechts een keer gebruikt, verwijzend naar de
nieuwe uitbreiding.297
Stadsgedeelte stond (en staat) niet in de woordenboeken.298 De woordenboekdefinities uit 1914
en 1916 sluiten echter aan bij het hier geschetste beeld: waar wijk en het nu minder gebruikelijke
kwartier tegenwoordig nog steeds als synoniem worden gezien, waren wijk en buurt dat destijds ook.
 In de Van Dale van 1914 werd een wijk omschreven als een “gedeelte eener stad, buurt; groep van
straten” en buurt als “geheel of deel van eene wijk”.299 Koenen noemde wijk in 1916 een “afdeeling
van een stad; buurt”, maar buurt al wel “een deel van een wijk”.300 Etymologisch is de overeenkomstige
betekenis van deze woorden overigens goed te begrijpen. Buurt is een verkorting van gebuurte, dat
oorspronkelijk ‘groep huizen’ betekende (buur duidde aanvankelijk een ‘huis’ of ‘bouwsel’ aan), en
dit is ook de oudste betekenis van het woord wijk, dat ontleend is aan het Latijnse vīcus (verwant met
vīlla ‘landgoed’).301 Tegenwoordig worden buurt, wijk en stadsdeel door de meeste taalgebruikers
opeenvolgend in omvang gevoeld: omgekeerd bestaat een stadsdeel uit meerdere wijken en is een wijk
groter dan een buurt. Zo staat het zelfs letterlijk in de Van Dale bij wijk: “wijk is een ruimer begrip dan
buurt”, al vermeldt zowel buurt als wijk ook “stadsdeel” (maar dan waarschijnlijk niet in enge zin maar
letterlijk opgevat als ‘deel van een stad’).302
292

Berlage, 1916a, pp. 76, 84, 85 en 86; zie ook paragraaf 4.7.2 en 5.7.2.
293

Berlage, 1909, p. 121; Berlage, 1914b, pp. 3, 9, 265.
294

“Kwartier” in: Berlage, 1916a, p. 68; “stadskwartier” in: Berlage, 1916a, p. 65; “wijk” in: Berlage, 1916a, pp. 68, 75; “stadswijk” in:
Berlage, 1916a, pp. 68, 85; “buurt” in: Berlage, 1916a, p. 75; “volksbuurt” in: Berlage, 1916a, pp. 68, 85.
295

Berlage, 1916a, p. 68.
296

B en W Amsterdam, 1917, p. 922.
297

Leliman, 1917, p. 256.
298

Het werd wel zonder definitie vermeld in: Kruyskamp, 1961, p. 1900.
299

Van Malssen, 1914, pp. 363 en 1989.
300

Koenen, 1916, pp. 961 en 140.
301

Zie: http://www.etymologiebank.nl.
302

Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
 101

Het Plan Zuid in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 3.23 Plananalyse ontwerp 1915: hoofdstructuur.
I
III
III

III

VI

IV

VI
V

VII

VII

VIII

I

IV

IV
VII

VIII

VI

VII

VIII

VIII

IX
II
0

IX

500 m

afbeelding 3.24 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn of arcering (zie paragraaf 3.5.1): hoofdstructuur.
I
II
III
IV
V

102

Schrappen Zuiderstation en Academie
Park onmogelijk door uitbreiding Zorgvlied
Aangepaste deelplannen en Beethovenstraat
Expressieve gevels en duurdere woningen
Gewijzigd verloop Zuider Amstelkanaal

VI
VII
VIII
IX

Wijziging wegenstructuur
Open bebouwing en rechte wegenstructuur
Aanleg Beatrixpark, M.L. Kingpark en RAI
Aanleg A2, A10, spoor en Station Zuid

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 3.8

Begrippen voor typen openbare ruimte

§ 3.8.1

Gracht

Op Berlages originele plankaart lag de nadruk niet op de waterwegen (afbeelding 3.33). Begin- en
eindpunt aan Amstel en Schinkel lagen vast; Berlage voegde ter hoogte van de kruising met de
Boerenwetering vermoedelijk om waterhuishoudkundige én esthetische redenen een afsplitsing
toe.303 De breedte van de waterlopen ontwierp Berlage overal op 30 meter (5 meter breder dan die
van de grachtengordel). In het oostelijk en zuidwestelijk plandeel tekende hij stenen kaden van 15 tot
25 meter aan weerskanten (zie ook de perspectieven in afbeelding 3.9 en 3.10). In het noordwesten
overheersten op de plankaart groene oevers. Opvallend genoeg nam Berlage alleen van het laatste
type twee ‘halve’ profielen op met breedtes van 25 en 32,5 meter (zonder en met voortuin), waarvan
het ‘groen’ (aangegeven met de letter H) licht afliep tot aan een verticale kademuur (afbeelding 3.25
onder). In het renvooi op de plankaart vielen deze onder de categorie ‘wegen’; de waterlopen met
geheel stenen kaden vielen onder ‘hoofdwegen’.
afbeelding 3.25 Profielen 1915 door Berlage.
 Zoals gezegd begon Berlage zijn plantoelichting met een beschrijving van de waterwegen, waardoor
“het plan in zekeren zin [werd] vastgelegd”, maar ze speelden geen rol bij de beschrijving van de
essentie van het plan – hun functionaliteit (afwatering en verbinding over water) stond voorop.304

303

Mulder, 2012, pp. 108-109.
304

Berlage, 1916a, p. 65.
 103

Het Plan Zuid in woorden
INH

In de plantoelichting werd alleen de hoofdweg langs de zuidwestelijke waterweg apart beschreven
(zie paragraaf 3.8.2). Ondanks de geringe koppeling met de wegen erlangs gebruikte Berlage
in zijn toelichting voor de getekende waterwegen consequent het woord “gracht” en een keer
“verbindingsgracht”.305 In zijn lezingen kwam het ongelede woord amper voor, alleen in relatie tot de
grachtengordel.306 Omdat de hier ontworpen waterwegen – vooral die met groene oever – ver afstaan
van een stedelijk uiterlijk, komt het woord ons voor dit getekende object wat vreemd voor.307
Ook Berlages tijdgenoten refereerden er echter aan met het woord gracht, zoals vakgenoten Eisler,
Bos, Leliman en Stübben, de leden van de Gezondheidscommissie en de gemeenteraad, en in het
Algemeen Handelsblad.308 Overigens werden de waterwegen door Berlages tijdgenoten ook aangeduid
met het neutralere en deels overlappende “kanaal”, zoals door Bos en in de plantekening van het Plan
Zuid in De Amsterdammer.309
Toch is het goed mogelijk dat het woord gracht destijds dichter bij zijn oorspronkelijke, meer
algemene betekenis van ‘gegraven watergang’ stond. Etymologisch kan gracht via de Oudnederlandse
vorm graft namelijk worden teruggeleid tot dezelfde bronvorm als graven.310 In het Bouwkundig
woordenboek uit 1916 luidde de omschrijving van gracht niet voor niets “kanaal in een stad, met
walmuren, walbeschoeiing of glooiing, soms bezet met basaltsteen, ook wel met graszoden, en soms
met bloemperken”.311 Eenzelfde abstracte betekenis blijkt uit de definities in de Van Dale van 1914,
“uitgraving in den grond; met water gevuld kanaal […] om of door eene stad; […] sloot in het land”,
en het woordenboek van Koenen uit 1916, “gegraven water”.312 Kennelijk heeft het begrip gracht
in de afgelopen eeuw een betekenisspecificatie ondergaan.  306

Berlage, 1909, p. 114; Berlage, 1914, p. 242.
307

Niet voor niets merkt V. van Rossem (1992, p. 19) op: “Het traditionele beeld van het grachtenprofiel is […] verloren gegaan.”

308

O.a. in: Eisler, 1916, p. 114; Bos, 1916, p. 966; Leliman, 1917, p. 263; Stübben, 1918, p. 66; B en W Amsterdam, 1917, pp. 922;
Gemeenteraad Amsterdam, 1917, p. 1996; De nieuwe stad in het Zuiden, 1917, p. 5.
309

Bos, 1916, p. 966; Het uitbreidingsplan Zuid. Een nieuwe wandelweg, 1917, p. 10.
310

Zie: http://www.etymologiebank.nl.
311

Zwiers, 1916, deel 1, p. 468.
312

Van Malssen, 1914, p. 468; Koenen, 1916, p. 295.
313

Den Boon & Hendrickx, 2015, online. De Boer (2006, p. 400) noemt de oorspronkelijke betekenis niet meer.
314

Daarnaast bestaan onderscheidende samenstellingen als slotgracht en vestinggracht.
315

Van Malssen, 1914, p. 886; Koenen, 1916, p. 394; Zwiers, 1916, Deel 1, p. 598; De Boer, 2006, p. 525; Den Boon & Hendrickx,
2015, online.
316

Cleyndert, 1923, p. 255.
 104

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Uiteindelijk kregen bijna alle waterwegen in tegenstelling tot Berlages ontwerp inderdaad groene
oevers, en kregen ze de namen Noorder en Zuider Amstelkanaal (afbeelding 3.34 en 3.26). Vreemd
genoeg behielden de straten langs die oevers de naam kade die ze in 1917 al gekregen hadden, terwijl
de betekenis van dat woord in zowel Berlages tijd als nu vooral “gemetselde oever” is.317
Hoe stedebouwkundigen de getekende (en gerealiseerde) waterwegen tegenwoordig zouden noemen
is onzeker, maar vanwege de groene oevers lijkt singel de grootste kanshebber. Dit woord heeft
als oorspronkelijke betekenis ‘gracht rondom een stad of vesting’ (volgens de woordenboeken nu
nog), maar sinds de negentiende eeuw werd de singel al los toegepast, als slingerende waterloop
met groene oevers.318 In Berlages tijd was het woord waarschijnlijk vooral hieraan verbonden, maar
sinds de naoorlogse stedebouw zijn ook rechtlijnige singels bekend, zoals in de Amsterdamse
Westelijke Tuinsteden.
afbeelding 3.26 Een van Berlages ‘grachten’ uitgevoerd met groene oevers als Amstelkanaal in 1925 (links) en 2017 (rechts),
gezien vanaf de Amstel, met links de Amstelkade en rechts de Jozef Israëlskade.
§ 3.8.2

Weg en straat

Het stratennet lijkt op het eerste gezicht duidelijker gedefinieerd, volgens een strikte hiërarchie in vier
stappen, met elk een eigen functie, bijbehorende breedte én benaming.
 Het hoogst in de rangorde stonden drie 60 meter brede wegen: één vanaf het Valeriusplein ten zuiden
van het Vondelpark naar de geplande Amstelbrug (west-oost), één van daar terug naar het station en
verder door (oost-west), en één langs de Boerenwetering (noord-zuid). Berlage werkte ze ruimtelijk
uit in de plattegrond met tot zes bomenrijen, en in twee profielen, die gedifferentieerd ook ‘trottoirs’,
twee ‘hoofdrywegen’, twee ‘trambanen’, twee ‘ruiterwegen’ en in het midden brede ‘wandelwegen’
toonden (afbeelding 3.25 linksboven).319 In de toelichting werden deze wegen (“breede” of “groote”)
“verkeersweg” genoemd, en twee keer “hoofdweg” en een keer “hoofdverkeersweg”, “verbindingsweg”

317

Zie: Wiersma, 1987. In Berlages tijd lijkt kaai overigens nog de standaardvorm, zie: Van Malssen, 1914, p. 873; Koenen, 1916, p.
389; De Boer, 2006, p. 521; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
318

Van Malssen, 1914, p. 1632; Koenen, 1916, p. 753; De Boer, 2006, p. 1009; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; zie ook: Meyer,
De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, pp. 140-147.
319

In een “gedifferentieerd” profiel gaan verschillende verkeerssoorten samen maar hebben ze ruimtelijk gedifferentieerde banen (in
materiaal of hoogte), zie: Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, p. 68.
 105

Het Plan Zuid in woorden
INH

en “toegangsweg” (afbeelding 3.35 en 3.27).320 Over hun breedte en functie schreef Berlage: ze
“werden op 60 Meter breedte gebracht, om daardoor in de gelegenheid te zijn, ze alle verkeer, zooals
de moderne tijd dat eischt, te doen opnemen en ze bovendien tot een aangename wandelweg te
maken (Parkweg).”321 De toevoeging tussen haakjes is essentieel: Berlage introduceerde hier de uit
Amerika afkomstige parkway (de hoofdletter wijst weer op een leenvertaling). Deze was in 1866
geconcipieerd door de Amerikaanse landschapsarchitect F.L. Olmsted en architect C. Vaux voor hun
ontwerp van een landschappelijke toegangsweg geschikt voor ‘plezierritjes’, naar het ook door hen
ontworpen Prospect Park in Brooklyn, New York (de huidige Eastern Parkway). Vanaf 1875 verschenen
in vele Noord-Amerikaanse steden parkways, en hun aantal werd in de twintigste eeuw alleen
maar groter met de toename van het autobezit.322 Tijdens zijn Amerikaanse reis moet Berlage ze
ongetwijfeld gezien hebben.
 Op de tweede plaats in de hiërarchie kwamen acht noord-zuid gelegen straten: in het oostelijk
plandeel waren dit verlengingen van bestaande straten, in het westen verliep de aansluiting op het
bestaande stratennet minder ideaal middels de drie “stationsstraten”; daarnaast nam Berlage de
reeds bestaande Amstelveenseweg en Amsteldijk over (afbeelding 3.37 en 3.28).323 Ze varieerden
in breedte van 50 meter (de middelste Stationsstraat) tot 30 en 25 meter, met per breedte
twee gedifferentieerde profielen: met hetzij de ‘hoofdryweg’ hetzij de ‘trambaan’ in het midden
(afbeelding 3.25 midden en linksonder). Berlage duidde ze in de toelichting aan als “straalvormige
hoofdstraten, welke het [plangebied] met het stadsmiddelpunt verbinden”, ook wel “verkeersstraten”
genoemd.324 In zijn lemma ‘Stedenbouw’ uit 1916 classificeerde hij dit soort wegen als “radialen […]
van den omtrek der stad naar het centrum”; een van de “tweeërlei soort[en] verkeersaderen”.325
Ten derde ontwierp Berlage elf vooral oost-west lopende straten (afbeelding 3.39 en 3.29),
met profielen van 25, 20, 17,5 en 15 meter breed, waarbij de verkeerssoorten op de trottoirs
na geïntegreerd waren en waarbij de smalste geen bomen hadden (afbeelding 3.25 midden en
rechtsboven).326 In zijn toelichting noemde hij ze “ringvormige” “hoofdstraten” of “verkeersstraten”,
voor de interne ontsluiting van het plangebied.327 In zijn lemma waren “concentrische” wegen “om het
centrum heen” het andere type dat elke stad nodig had.328
Binnen dit monumentale systeem lagen de “zijstraten”, “dwarsstraten” of “woonstraten”, die echter
niet apart besproken werden en die in het geraamteplan dus ontbraken.329 In Berlages “volledige plan”
ontsloten ze de woonbuurtjes en vormden ze een contrast met de monumentale hoofdstraten.330 De
meeste waren 15 en 12,5 meter breed zonder bomen en met trottoirs (afbeelding 3.25 rechtsonder).
Deze terughoudende aankleding kwam overeen met de perspectieftekeningen. Een enkele woonstraat
was 20 meter met voortuin (afbeelding 3.30) of 17,5 meter breed met één bomenrij.
 320

“Verkeersweg” in: Berlage, 1916a, pp. 65, 66, 67, 75, 76, 86; “hoofdweg” in: Berlage, 1916a, pp. 65, 67; “hoofdverkeersweg” in:
Berlage, 1916a, p. 65; “verbindingsweg” in: Berlage, 1916a, p. 75; “toegangsweg” in: Berlage, 1916a, p. 65.
321

Berlage, 1916a, p. 65.
322

Zie verder: Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, pp. 44-45, pp. 174-176.
323

Berlage, 1916a, pp. 66, 67.
324

“Hoofdstraat” in: Berlage, 1916a, pp. 66, 67, 84; “verkeersstraat” in: Berlage, 1916a, pp. 67, 75.
325

Berlage, 1916b, p. 400.
326

In een “geïntegreerd” profiel delen de verkeerssoorten dezelfde ruimte, zie: Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, p. 68.
327

“Hoofdstraat” in: Berlage, 1916a, pp. 66, 67, 84; “verkeersstraat” in: Berlage, 1916a, p. 67.
328

Berlage, 1916b, p. 400.
329

“Zijstraat” in: Berlage, 1916a, pp. 65, 67; “dwarsstraat” in: Berlage, 1916a, p. 86; “woonstraat” in: Berlage, 1916a, p. 86.
330

Zie over dit contrast: Bolhuis, Hartman, Mattie, Meijer, Oostenbrink, Roosenbeek, Schilt & Stissi, 2000, pp. 8,13. Zij beschouwen
het plan als een synthese van Sitte enerzijds en Brinckmann en Behrendt anderzijds.
106

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In zijn toelichting maakte Berlage dus gebruik van de helder onderscheiden hoofdbegrippen weg
(waar het verkeer de overhand zou krijgen) en straat (waar de relatie met de bebouwing belangrijker
was), voorafgegaan door functionele specificatoren als verkeers-, hoofd- en zij-. In het renvooi van de
plantekening werden de verkeerswegen en de hoofdstraten echter samengevoegd onder de noemer
‘hoofdwegen’ (in lichtgeel), terwijl de zij-, dwars- en woonstraten werden weergegeven als ‘wegen’ (in geel).
