PRIJSINDEXCIJFERS EN DUURZAME PRODUKTIEMIDDELEN II
Statistiek
Actuele waarde

PRIJSINDEXCIJFERS EN DUURZAME PRODUKTIEMIDDELEN II
door Drs. B. M. Balk, Drs. L. Hoven, Drs.J. D. Lock

Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg
Inleiding

Het eerste hoofdstuk van deze bijdrage verscheen in de vorige aflevering. Daarin
werden de gangbare formules voor een prijsindex alsmede de zgn. impliciete de­
flatoren besproken. Het in deze aflevering opgenomen hoofdstuk 2 gaat in op het
statistisch belangrijke probleem hoe het prijseffect van veranderingen in de kwa­
liteit van de in de waarneming opgenomen goederen kan worden geëlimineerd.
Een en ander wordt toegelicht met enkele voorbeelden.
De volgende aflevering zal hoofdstuk 3 bevatten. Daarin wordt ingegaan op de
op dit moment door het C.B.S. samengestelde prijzenstatistieken in de sfeer van
de duurzame produktiemiddelen.
2.
Het probleem van de kwaliteitsveranderingen

2.1. Een theoretische beschouwing

■

Voor een zuivere vergelijking van prijzen op verschillende tijdstippen is het nodig,
dat de waargenomen prijzen gelden voor artikelen van precies dezelfde kwaliteit.
Niet zelden komt het voor, dat de vroegere kwaliteit niet meer voorhanden is.
Neemt men dan de prijs van een andere kwaliteit waar, dan dient men deze prijs
te corrigeren voor de kwaliteitsverandering. Het uitschakelen van het kwaliteitsefïect op de prijzen is een allerminst eenvoudige zaak. In de literatuur komt men
verschillende benaderingen van het „kwaliteitsprobleem” tegen.
Een bekende benadering is die van Von Hofsten (1952). Men dient, aldus Von
Hofsten, de prijsverhouding tussen de nieuwe en de oude kwaliteit te delen door
een kwaliteitsindex g:

i01 = gI Pop£

o)

Hierin is p^ de prijs van de nieuwe kwaliteit in periode 1, p^ de prijs van de oude
kwaliteit in periode o, en Iol het voor kwaliteit gecorrigeerde partiële prijsindex­
cijfer van het desbetreffende goed. Het voor de hand liggende probleem in deze
benadering schuilt in de berekening van de kwaliteitsindex g.
 Een mogelijke oplossing van dit probleem doet zich voor, indien beide kwali­
teiten tijdelijk naast elkaar voorkomen. Men stelt de kwaliteitsindex gelijk aan de
op dat moment geldende prijsverhouding, onder de veronderstelling dat deze de
marginale substitutievoet weergeeft.6) Stel, dat in periode o alleen artikel a ver­
kocht wordt, in periode 1 zowel artikel a als artikel b verkrijgbaar zijn en in pe­
riode 2 artikel a van de markt verdwenen is. Dan:
6) We veronderstellen de marginale substitutievoet (ofwel de verhouding van de marginale nuttigheden) voor een grote groep
consumenten gelijk. We gaan dus uit van een „representatieve consument”.
m a b blz. 83

I

=I
°2 g Pao
waarbij:

4

(2)
(3)

Pt

zodat:
j

_ P l P2
02 ~ Pao PÏ

(4)

Een bezwaar tegen deze aanpak vloeit voort uit de verwachte gelijkheid van de
prijsverhouding en de marginale substitutievoet. Deze gelijkheid geldt slechts on­
der speciale voorwaarden, welke een nogal restrictief karakter hebben.7) De voor­
waarde dat beide kwaliteiten gedurende bepaalde tijd naast elkaar verkrijgbaar
zijn vormt eveneens een niet geringe beperking.
Een tweede mogelijkheid om g te bepalen is, dat men deze tracht af te leiden
uit een veranderde eigenschap van het produkt. Wanneer b.v. melk een lager vet­
percentage heeft dan in de vorige periode, kan men g berekenen als de verhou­
ding tussen het oude en het nieuwe vetpercentage. Het moge duidelijk zijn, dat
de keuze van zo’n maatstaf nogal arbitrair is. Meerdere kenmerken bepalen de
kwaliteit van een produkt. Hoe komen we erachter, welke kenmerken een rol spe­
len en in welke mate? Daarnaast zullen een aantal maatstaven problemen bij de
meting opleveren.
 Bovendien is het in dit geval niet duidelijk, in welke relatie de bij toepassing
van deze methode berekende kwaliteitsindex staat tot de waarde die de verbrui­
ker van het goed aan de verandering toekent. Overigens is het de vraag of het
geoorloofd is uitsluitend van het standpunt van de verbruiker uit te gaan aange­
zien dat mede beïnvloed kan zijn door factoren als reclame, mode, etc. De factor
g dient volgens Von Hofsten (1952, p. 120) gebaseerd te zijn op de functie van
het artikel. Men dient „objectieve” criteria daarvoor te zoeken. De factor behoeft
in zijn visie dus niet overeen te stemmen met de (hypothetische) marginale sub­
stitutievoet.
Een derde mogelijkheid om g te bepalen is, dat men veronderstelt, dat het kwa­
liteitsverschil (vanuit het oogpunt van de verbruiker) evenredig is aan het verschil
in kosten van de beide kwaliteiten. Gavett (1967) stelt, dat dit geoorloofd is, indien
er sprake is van volledige mededinging en evenwicht op lange termijn. In werke­
lijkheid zal aan deze veronderstellingen slechts bij uitzondering voldaan zijn. Het
is denkbaar, dat de consument veranderingen in een artikel, dat daardoor duur­
der is geworden, niet als een kwaliteitsverbetering beschouwt: hij constateert
7) Zie Nicholson (1967).
m ab blz. 84

slechts, dat de prijs gestegen is. Kwaliteitsverbeteringen zonder een daarmee ge­
paard gaande kostenverhoging behoren eveneens tot de mogelijkheden. Toepas­
sing van de kostenbenadering kan zowel een te hoge als een te lage schatting van
de kwaliteitsindex tot gevolg hebben.
 Een nieuwe, nog weinig toegepaste techniek om de invloed van kwaliteitsveranderingen op de prijzen uit te schakelen is de „hedonische methode”, welke erop
gebaseerd is dat er een zekere mate van correlatie bestaat tussen de kwaliteitsbepalende variabelen van een goed en de prijs ervan. Als een voldoende aantal
waarnemingen aanwezig is, kan een regressievergelijking tussen de kwaliteitsbepalende variabelen en de prijs van het goed worden opgesteld. Wanneer er een
nieuwe kwaliteit op de markt verschijnt, kan men, bij toepassing van de eerder
geschatte regressievergelijking, de nieuwe proportionele prijs uitrekenen en ver­
gelijken met de werkelijke prijs. Bij deze methode vormt de keuze en de meting
van de kwaliteitsbepalende variabelen een groot probleem. Daarnaast dient de
mogelijkheid tot het doen van een voldoende aantal waarnemingen aanwezig te
zijn8).
2.2. De werkwijze van het C.B.S.
Gaat men prijzen van artikelen op diverse tijdstippen vergelijken, dan is een eer­
ste noodzaak, dat de artikelen nauwkeurig zijn gespecificeerd. Voor tal van arti­
kelen valt in de praktijk met nauwe kwaliteitsomschrijvingen niet te werken. Het
aantal goederen dat men moet waarnemen en het aantal veranderingen worden
dan te groot, terwijl in werkelijkheid nooit de wegingscoëfïiciënten per goed be­
kend zullen zijn. In een aantal gevallen werkt het C.B.S. dan ook met een wat rui­
mere omschrijving, waarbinnen veelal meerdere kwaliteiten vallen. Men kiest
dan de meest gangbare kwaliteit voor de prijswaameming. De binnen de marges
van de gegeven omschrijving vallende kwaliteitsveranderingen worden gene­
geerd.
Is men genoodzaakt op een andere kwaliteit over te schakelen, dan wordt in
overleg met deskundigen uit het bedrijfsleven nagegaan welk deel van de prijs
bij overgang op een andere kwaliteit aan het kwaliteitsverschil is toe te rekenen.
 In geval het kwaliteitsverschil niet op andere wijze duidelijk blijkt, maakt men
hierbij gebruik van kostengegevens. De gevolgde methode houdt in, dat men de
producent vraagt naar de prijs van de oude kwaliteit waarin op dezelfde wijze de
(eventueel gestegen) kosten zijn doorberekend als in de prijs van de nieuwe kwa­
liteit, of de prijs van de oude kwaliteit volgens de nieuwe calculatie. Een eenvoudig
voorbeeld licht dit nader toe: zie tabel 1.
8) Voor een inzicht in de werking van deze methode raadplege men vooral Griliches (197 1). In welke verhouding de met be­
hulp van de hedonische techniek geschatte kwaliteitsindex staat tot de waarde die de consument aan de kwaliteitsverandering
toekent is niet duidelijk. Er is enig theoretisch onderzoek op dit punt verricht Zie bijv. Lucas (1975).
 m a b blz. 85

februari 1970
artik el: B e rg m e u b e l
m o d el: A
calcu latie: a
g ro n d s to f h o u t
0.5 m 3 a ƒ 8 0 0 ,- = f 4 0 0 ,m e ta le n o n d e rd e le n
f 2 0 ,a rb e id slo o n
ƒ 2 0 0 ,-

maart 1970

maart 1970

B
b

A

0,6 m 3 a f 880,= - f

5 2 8 ,-

0,5 m 3 a ƒ 8 8 0 ,- ƒ 4 4 0 ,-

id e m
ƒ
a rb e id slo o n
(zelfde a a n ta l
m a n u re n ,
v e rh o g in g lo o n +
soc. la ste n 1096) ƒ

2 0 ,-

id e m

ƒ

2 2 0 ,-

id e m

ƒ 2 2 0 ,-

ƒ

8 0 ,-

id e m

ƒ

ƒ
ƒ
ƒ

5 5 ,9 0 3 ,1 8 1 ,-

id e m
k ostprijs
w in st

ƒ 5 5 ,ƒ 8 1 5 ,ƒ 1 6 3 ,-

id e m

ƒ 9 7 8 ,-

afsch rijv in g , r e s e r ­
v e rin g , enz.
 ƒ
o v e rh e a d k o s te n
ƒ

80,— id e m
5 0 ,- o v e rh e a d k o s te n
(+ 1096)
ƒ 7 50,— k o stp rijs
ƒ 1 5 0 ,- w in st

k o stp rijs
w in st 2096
v e rk o o p p rijs excl.
B .T .W.
ƒ 9 0 0 ,-

b

id e m

v e rk o o p p rijs m o d e l A ca lc u la tie a:
v e rk o o p p rijs m o d e l B ca lc u la tie b:
to ta le prijsstijging;:
b e re k e n d e v e rk o o p p rijs m o d e l A ca lc u la tie b:
„zu iv ere prijsstijgin g:
ƒ 978 - m in u s ƒ 9 0 0 ,-:
o v e rig e p rijsstijgin g:
ƒ 1.084,— m in u s ƒ 978,—:

ƒ 1 .0 8 4 -

2 0 ,-

8 0 ,-

ƒ 9 0 0 ,ƒ 1 .0 8 4 ,ƒ 1 8 4 ,- (= 20,4496)
ƒ 9 7 8 ,ƒ

7 8 ,- (= 8,6796)

ƒ

1 0 6 ,- (= 11,77% )

tabel 1: Prijskoppeling bij kwaliteitsverandering

Zoals gezegd past men deze methode toe wanneer het kwaliteitsverschil niet op
andere wijze duidelijk blijkt. Stel, dat een technische vinding een producent van
stoomketels in staat stelt een kleinere ketel met een grotere capaciteit te maken.
 Voor deze ketel vraagt hij dezelfde prijs als voorheen, ondanks het feit, dat de prij­
zen van de „inputs” zijn gestegen. Toepassing van de kostenmethode leidt in dit
geval tot de gevolgtrekking, dat de kwaliteit van het produkt is gedaald en dat
er een zuivere prijsstijging heeft plaatsgevonden. Het lijkt echter alleszins gerecht­
vaardigd in dit geval niet van een kwaliteitsdaling, maar van een kwaliteitsstijging
te spreken. We mogen veronderstellen, dat niet de grootte van de ketel, doch
veeleer de capaciteit ervan voor de gebruiker belangrijk is. Corrigeren we de prijs
met de capaciteit van de ketel als kwaliteitscriterium, dan resulteert er een zuivere
prijsdaling van het produkt. Toepassing van de kostenmethode leidt aldus tot een
verkeerde conclusie. Volgens Griliches (1964) is dit niet verwonderlijk. Toepas­
m ab blz. 86

sing van de kostenmethode veronderstelt volledige mededinging: in evenwicht
zijn de kostenverhouding, de prijsverhouding en de verhouding van de marginale
nuttigheden dan aan elkaar gelijk. Technische veranderingen leiden gewoonlijk
tot verstoring van dit evenwicht. Kwaliteitsaanpassing via de kosten zal dan tot
een onderschatting van de kwaliteitsverandering leiden.
Toch vindt toepassing van de kostenmethode veelvuldig plaats, aangezien de
keuze van een „objectief’ kwaliteitscriterium zelden voor de hand ligt.
Soms blijkt de nieuwe kwaliteit al enige tijd verkrijgbaar te zijn. De prijzen van
de oude en de nieuwe kwaliteit op één tijdstip kunnen dan worden vergeleken:
het kwaliteitsverschil wordt geacht gelijk te zijn aan het prijsverschil.
De „hedonische methode” vindt binnen het C.B.S. nog geen toepassing. Wel
vindt momenteel onderzoek plaats naar de toepasbaarheid ervan. Er zijn een aan­
tal in het oog lopende voordelen aan deze methode verbonden, waarvan de voor­
naamste wel deze is dat gegeven voldoende waarnemingsmateriaal de toepassing
en dus het resultaat zo objectief mogelijk is.
 Overigens betekent dit geen depreciatie van de „conventionele” werkwijze van
de statistici. Ter adstruktie wijzen we op een aantal in de USA verrichte onder­
zoekingen waarin een vergelijking is gemaakt tussen prijsindices volgens de „con
ventionele” en volgens de „hedonische” methode van behandeling van kwaliteits­
verschillen.
Deze onderzoekingen geven géén steun aan de bewering, dat er van systema­
tische verschillen in de volgens deze twee methoden verkregen resultaten sprake
is. Zie het uitvoerige overzichtsartikel van Triplett (1975).
Referenties

T. W. Gavett (1967), Quality and a pure price index, Monthly Labor Review 90, 16-20.
Z. Griliches (1964), Notes on the measurement of price and quality changes, in: Models of Income Determination,
Studies in Income and Wealth vol. 28, NBER, Princeton U.P.
Z. Griliches (1971), Price indexes and quality change, Cambridge: Harvard U.P.
E. von Hofsten (1952), Price indexes and quality changes, Stockholm: Bokförlaget Forum AB.
R. E. B. Lucas (1975), Hedonic price funcdons, Economic Inquiry XIII, 157-178.
J. L. Nicholson (1967), The measurement of quality changes, The EconomicJournal 77, 512-530.
J. E. Triplett (1975), The measurement of infladon: A survey of research on the accuracy of price indexes, in:
P. H. Earl editor, Analysis of Inflation, Lexington: Heath.
m a b biz. 87.
