Een format voor de openbaarmaking van risico-informatie
EXTERNE VERSLAGGEVING

36

Een format voor de openbaarmaking van risico-informatie
Marijn van Daelen
SAMENVATTING Academici zoals Baums (2002), Dobler (2005) en Van Manen en
De Groot (2009) en organisaties zoals de Organization for Economic Co-Operation
and Development (OECD, 2009) zijn van mening dat het gebrek aan adequate standaarden voor het openbaar maken van risico-informatie erin resulteert dat de risicorapportage van ondernemingen vaak tekortschiet. Deze risico-informatie is echter
van belang voor aandeelhouders en andere stakeholders. De vraag die in dit artikel
aan de orde komt, is welke bouwstenen samen een format voor risicorapportage
vormen. Dit geeft ondernemingen een handvat bij het publiceren van risico-informatie in het jaarverslag (directieverslag). Om deze vraag te beantwoorden wordt de informatiebehoefte omtrent risico’s geanalyseerd, gebaseerd op indicaties gegeven
door stakeholders, belangengroepen en toezichthoudende organen. Het resultaat is
een format voor risicorapportage met tien bouwstenen.
RELEVANTIE VOOR DE PRAKTIJK In dit artikel wordt ondernemingen een handvat
geboden voor verbeterde risicorapportage. Dit is van belang gezien de verhoogde
aandacht die risicorapportage de afgelopen jaren heeft gekregen en vandaag de dag
krijgt en vanwege signalen dat de gepubliceerde risico-informatie onvoldoende is.
 1 Waarom een format voor de openbaarmaking
van risico-informatie?
De economische literatuur noemt het gebruikersgemak
van standaardisering als één van de voordelen van de
verplichte openbaarmaking van informatie (Adams,
2002, pp. 25 e.v.; Baums, 2002, p. 5). Grote toegevoegde
waarde – mits het relevante informatie betreft – is gelegen in de vergelijkbaarheid van de informatie. Immers,
als elke onderneming over dezelfde onderwerpen op gelijke wijze informatie geeft, voorkomt dat het vergelijken van appels met peren. Duidelijke kaders voor informatieverschaffing helpen daarbij. Een bepaalde mate
van informatieverschaffing is verplicht – hierover later
meer – maar dat neemt niet weg dat het voor een onderneming al dan niet gunstig kan zijn om informatie
openbaar te maken. Zo duiden Lang en Lundholm
(1996) en Botosan (1997) op een relatie tussen een toename van openbaargemaakte informatie en lagere ka-

316

87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

pitaalkosten. Linsley en Shrives (2000) geven in hun onderzoek naar risicorapportage onder andere aan dat
risico-informatie de risicopremie die beleggers vragen
omlaag kan brengen. Solomon et al. (2000) hebben de
invloed van het openbaar maken van risico-informatie
op de investeringsbeslissingen van institutionele beleggers onderzocht en vonden aanwijzingen dat een toename van risico-informatie behulpzaam zou zijn bij het
maken van de investeringsbeslissingen. Ook uit een
meer recent onderzoek komt naar voren dat beleggers
reageren op openbaar gemaakte risico-informatie en dat
dit type informatie in basis informatief kan zijn (Kravet
& Muslu, 2010, p. 30). Anderzijds zouden ondernemingen geneigd kunnen zijn om bepaalde risico’s niet of onvolledig weer te geven, vooral waar het concurrentiegevoelige informatie betreft. Dit kan een misleidend beeld
van het totaal aan ondernemingsrisico’s geven (Acher,
1998, p. 88). Voor een meer uitgebreide bespreking van
de voordelen en nadelen van risicorapportage en de effecten van risicorapportage wordt verwezen naar Meijer
(2003) en Groenland et al. (2006).
 Om een bepaalde mate van informatievoorziening te
garanderen verplicht het ondernemingsrecht tot openbaarmaking van informatie. Vanuit ondernemingsrechtelijk perspectief is het van belang dat ondernemingen
informatie ontsluiten die aansluit bij de informatiebehoeften van haar stakeholders (aandeelhouders, crediteuren, leveranciers, afnemers, werknemers, etc.). Het
ondernemingsrecht schept de kaders waarbinnen ruimte voor ondernemerschap wordt geboden met oog voor
de belangen van de vennootschap en de daarbij betrokken personen. Enerzijds beoogt het ondernemingsrecht
ondernemerschap te faciliteren en anderzijds beoogt het
potentiële conflicten tussen de belangen van betrokkenen te reguleren (Assink, 2010). In sommige gevallen
moeten die belangen namelijk worden beschermd. Conform de agencytheorie zorgt de scheiding tussen eigenaarschap en controle voor tekortkomingen (Berle &
Means, 1932). Aandeelhouders – eigenaren van kapitaal
– hebben geen directe invloed op de onderneming en dit
stelt de bestuurders – degene die kunnen beslissen hoe
kapitaal wordt aangewend – in staat om hun eigen doelen na te streven. Een belangrijk hulpmiddel ter bescher-

ming van de belangen van stakeholders is informatieverschaffing. Zo kan transparantie bijdragen aan het
terugbrengen van de informatieasymmetrie tussen de
aandeelhouders en de bestuurders waardoor aandeelhouders de bestuurders ter verantwoording kunnen roepen en weloverwogen investeringsbeslissingen kunnen
nemen. Vennootschapsrechtelijk rust er op het bestuur
en de raad van commissarissen van de onderneming een
verplichting om aan de algemene vergadering van aandeelhouders informatie te verschaffen. Uitzondering
hierop geldt indien een zwaarwegend belang van de vennootschap zich daartegen verzet (art. 2:107/117 lid 2
BW). De algemene vergadering van aandeelhouders
heeft informatie nodig voor het uitoefenen van haar bevoegdheden welke ertoe dienen haar belangen te beschermen. Te denken valt aan bevoegdheden zoals het
goedkeuren van bepaalde bestuursbesluiten, vaststellen
van de jaarrekening en het benoemen, schorsen en ontslaan van bestuurders c.q. commissarissen (art. 2:107a,
2:101/210 lid 3, 2:133/243, 2:134/244, 2:142/252 en
144/254 BW). Ook voor aandeelhouders die niet zozeer
de bevoegdheden verbonden aan de aandelen willen uitoefenen – het stemrecht (zeggenschapsrecht) – maar geinteresseerd zijn in het economische recht – winstrecht
– van een aandeel, is het van belang dat ondernemingen
informatie openbaar maken zodat zij weloverwogen beslissingen over hun investeringen kunnen nemen. Met
informatie over verschillende aspecten van ondernemingen zouden deze aandeelhouders vergelijkingen moeten kunnen maken tussen alternatieve mogelijkheden
tot investeren en het behouden dan wel verkopen van
aandelen.
 Eén van de facetten waarover in het jaarverslag informatie gegeven dient te worden heeft betrekking op
de risico’s van de onderneming. De wet schrijft namelijk voor dat het jaarverslag een beschrijving moet
geven van de voornaamste risico’s en onzekerheden
waarmee de rechtspersoon wordt geconfronteerd
(art. 2:391 lid 1 BW). In aanvulling daarop vraagt de
Nederlandse Corporate Governance Code (2008, best
practice-bepaling II.1.4) het bestuur in het jaarverslag een beschrijving te geven van de voornaamste
risico’s gerelateerd aan de strategie van de vennootschap en tevens een beschrijving te geven van de opzet en werking van de interne risicobeheersings- en
controlesystemen alsmede eventuele tekortkomingen
en wijzigingen in die systemen.
Volgens Baums (2002, p. 5) hebben aandeelhouders baat
bij een gemakkelijk te vergelijken en gestandaardiseerd
format, waarin de voor de aandeelhouder relevante informatie wordt gepresenteerd. Onderzoek toont echter
aan dat de leesbaarheid van risico-informatie slecht tot
zeer slecht is (Linsley & Lawrence, 2007, pp. 620- 627).
In dit kader wijzen Linsley en Lawrence erop dat verbe-

terde risico-informatie nodig is, zodat aandeelhouders
de risicopositie van een onderneming beter begrijpen.
Zij stellen dat het aanbieden van méér informatie het risicobewustzijn niet zal verhogen zonder dat eerst de leesbaarheid van risico-informatie wordt verhoogd (Linsley
& Lawrence, 2007, pp. 620- 627). Ook volgens Dobler
(2005, p. 24) is een gebrek aan vergelijkbaarheid van de
risico-informatie één van de elementen die de meerwaarde van de openbaarmaking van informatie beperkt. Juist
vanwege het belang van vergelijkbare risico-informatie
geeft Dobler (2005, p. 23) aan dat beleidmakers tenminste een specifiek format moeten aandragen om risico te
presenteren, kwantificeren en categoriseren. Dit maakt
de verschillen tussen ondernemingen wat betreft de
mate waarin zij blootstaan aan risico’s beter zichtbaar.
 Deze aanbevelingen zijn in lijn met een meer recente publicatie van Van Manen en De Groot (2009), waar zij het
gebrek aan een consistent en universeel geaccepteerd
raamwerk voor de openbaarmaking van informatie over
risico’s en risicomanagement onder de aandacht brengen. Een dergelijk raamwerk kan ondernemingen ondersteunen bij het opstellen van de risico-informatie in
het jaarverslag (Van Manen & De Groot, 2009, p. 103).
Dat het gebrek aan een adequaat format om risico-informatie openbaar te maken een gemis is, beargumenteert ook de OECD. In haar rapport genaamd ‘Corporate
Governance and the Financial Crisis – Key Findings and Main
Messages’ geeft de OECD aan dat het gebrek aan adequate standaarden erin resulteert dat de openbaarmaking
van risico-informatie vaak tekortschiet en mechanisch
en in basis boilerplate tekst is; waarmee de OECD doelt
op een lijst met een grote hoeveelheid mogelijke risico’s
(OECD, 2009, p. 40).
 De vraag die hier gesteld kan worden, is hoe een format
voor de openbaarmaking van risico-informatie ten behoeve van een verhoogde leesbaarheid en een verbeterde vergelijkbaarheid eruit moet zien. Temeer omdat het
vastleggen van een format voor het openbaar maken van
risico-informatie in basis een conflicterend element lijkt
te bevatten. Enerzijds dient het format flexibel te zijn
om zodoende de unieke aard van elke onderneming en
haar specifieke risicosituatie te erkennen. Anderzijds
dient het kader voldoende duidelijk te zijn om de vergelijkbaarheid van de risicorapportage te faciliteren (Dobler, 2005, p. 22). Dat noopt tot een format dat sturing
geeft aan ondernemingen die hun risicorapportage wensen af te stemmen op de informatiebehoefte, maar ook
de nodige vrijheid laat aan de wijze waarop en de mate
waarin wordt gerapporteerd over de risico’s die de onderneming loopt. Het uitgangspunt bij het opstellen
van het format is dat het moet bijdragen aan de openbaarmaking van betere risico-informatie, niet aan de
openbaarmaking van meer risico-informatie.
Dit artikel geeft het antwoord op de vraag welke elemen-

87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

317

EXTERNE VERSLAGGEVING

ten van risico-informatie een dergelijk format zou moeten bevatten, gebaseerd op indicaties van informatiebehoefte omtrent risico’s zoals in de afgelopen jaren
gegeven door stakeholders, belangengroepen en toezichthoudende organen. In aanvulling daarop wordt bestaande literatuur en onderzoeken naar de openbaar gemaakte risico-informatie meegenomen. Deze literatuur
en de resultaten van dergelijke studies brengen tevens
een aantal elementen aan het licht die in een format zouden moeten worden opgenomen en maken inzichtelijk
waarom de gevraagde informatie als nuttig wordt beschouwd. De bestudeerde rapporten en documenten in
deze verkenning naar elementen voor het format voor
risico-informatie maken zichtbaar dat de elementen aan
risico-informatie die als relevant zijn aangemerkt door
stakeholders, belangengroepen en toezichthoudende
organen door de jaren heen herhaaldelijk terugkomen.
 2 Indicaties voor de risico-informatiebehoefte
Het uitgangspunt is dat secundaire marktinformatie
– onder andere openbaar gemaakt in jaarverslagen –
een faciliterende functie heeft. Dat geldt overigens ook
voor primaire marktinformatie – informatie openbaar
gemaakt in prospectussen. Ten behoeve van deze faciliterende functie moet de openbaargemaakte informatie materieel zijn, oftewel in staat zijn om bijvoorbeeld
een investeringsbeslissing te wijzigen. Immateriële informatie werkt contraproductief daar het de aandacht
kan afleiden van de materiële informatie (Baums, 2002,
pp. 11-12). Waar het gaat om de behoefte aan risicoinformatie, toont een greep uit diverse (internationale) publicaties van beroepsorganisaties, belangenorganisaties, wetenschappers en toezichthoudende organen
al snel aan dat dezelfde kenmerken herhaaldelijk terugkomen in verschillende landen. De laatste jaren is
er een duidelijke toename in de vraag naar risico-informatie waarneembaar en eist de maatschappij meer
transparantie. Aangezien deze roep om betere risicoinformatie in jaarverslagen niet alleen binnen onze
landsgrenzen aanwezig is, wordt in dit artikel aandacht
geschonken aan publicaties uit verschillende landen,
namelijk Canada, het Verenigd Koninkrijk (VK), Nederland en diverse internationale organisaties.
 2.1 Canada
Uitgangspunt is dat informatie die openbaar wordt gemaakt materieel moet zijn, maar de behoefte aan risico-informatie gaat verder. Het Canadian Institute of
Chartered Accountants (CICA) benadrukt in haar rapport van 2008 niet alleen dat voor aandeelhouders materialiteit van belang is, maar benadrukt ook het belang
van het openbaar maken van specifieke risico’s. In het
rapport wordt ook uitgelegd dat aandeelhouders geen
behoefte hebben aan een lijst van elk mogelijk risico;
in plaats daarvan willen ze enkel geïnformeerd worden
over die risico’s en onzekerheden die belangrijk zijn

318

87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

voor het senior management (CICA, 2008, p. 3). Deze
drie elementen – materiële informatie, specifieke risico’s en voornaamste risico’s voor de desbetreffende onderneming – worden tevens als belangrijke onderdelen
van risico-informatie aangemerkt in het kader van risicorapportage in het prospectus (Van Daelen, 2012,
p. 133 e.v.). Hetzelfde geldt voor de waarschijnlijkheid
dat een bepaald risico plaatsvindt, en de consequenties
ervan – in andere woorden, de potentiële impact van een
risico op een onderneming wanneer dat risico zich manifesteert. Beide worden als informatieve elementen
aangemerkt in het kader van risicorapportage in prospectussen en jaarverslagen (CICA, 2009a, pp. 46-48;
Van Daelen, 2012, p. 133 e.v.). Zoals aangegeven door
het CICA (2009a), is er weinig reden om risico’s met
een lage financiële impact openbaar te maken, daar het
gaat om de openbaarmaking van risico’s met een hoge
impact. Daarmee wordt het belang benadrukt van het
focussen op de voornaamste risico’s. In het verlengde
daarvan benoemt het CICA (2008, pp. 3 en 7) het belang van informatie over de strategie die de onderneming hanteert waar het gaat om het managen van deze
voornaamste risico’s, de risicomitigatie.
 2.2 VK
Al in 1997 geeft het Institute of Chartered Accountants
in England and Wales (ICAEW) aan dat ondernemingen de risico’s dienen te prioriteren om ervoor te zorgen dat over de significante en materiële risico’s (lees:
voornaamste risico’s) gerapporteerd kan worden. In datzelfde rapport geeft het ICAEW (1997) aan dat het niet
voldoende is om risico’s te identificeren en rapporteren, maar dat beleggers ook behoefte hebben aan een
gedetailleerde beschrijving van de risico’s evenals informatie over de risicobereidheid van de onderneming. In een
van de vele rapporten van het ICAEW over risicorapportage die volgen zet zij de stappen uiteen die ondernemingen kunnen volgen om te komen tot betere risicorapportage, bestaande uit onder andere (1) het
identificeren van de voornaamste risico’s en bijbehorende risicomitigatie, (2) het beoordelen of het jaarverslag
een correct totaalbeeld geeft van de risico’s die de onderneming loopt en (3) een plan maken voor eventuele tekortkomingen in dit totaalbeeld van de ondernemingsrisico’s en, zo nodig, aanpassen van het
jaarverslag (ICAEW, 1999, p. 48). Het ICAEW (2002)
adviseert een paar jaar later wederom om meer gedetailleerde omschrijving van de risico’s op te nemen in
het jaarverslag en in aansluiting daarop, informatie
over risicomitigatie op te nemen in het jaarverslag.
 Abraham et al. (2007) onderzocht de risicorapportage
in jaarverslagen over boekjaar 2002 van veertien niet-financiële ondernemingen gevestigd in het VK. Gebaseerd
op hun empirisch onderzoek geven zij de volgende aanbevelingen voor beleidmakers: 1) stimuleer ondernemin-

gen om informatie openbaar te maken over hun voornaamste risicofactoren, 2) zet ondernemingen ertoe aan
om inzichtelijk te maken voor aandeelhouders hoe en
waarom bepaalde risico’s al dan niet zijn veranderd door de
jaren heen, aangezien aandeelhouders het risicoprofiel
van de onderneming niet kunnen evalueren op basis van
niet-veranderende informatie, en 3) zorg ervoor dat ondernemingen aandeelhouders de informatie geven die
zij nodig hebben om een inschatting te maken van de
waarschijnlijkheid en potentiële impact van de risico’s
(Abraham et al., 2007, p. 19). Deze aanbevelingen voor
beleidmakers zijn in lijn met een aantal van de door
CICA (2008; 2009a) aangehaalde informatie-elementen,
namelijk de voornaamste risico’s en de waarschijnlijkheid
en potentiële impact van de risico’s.
De Accounting Standard Board (ASB) van de Financial Reporting Council (FRC) verrichtte ook een onderzoek naar onder andere risicorapportage (ASB,
2009). De studie omvatte een aselecte steekproef van
vijftig jaarverslagen van in het VK beursgenoteerde
ondernemingen met een boekjaar eindigend tussen
30 september 2008 en 30 april 2009. Wat goed is om
te vermelden in dit verband is dat de Companies Act
van 2006 van het VK - welke nadere inhoudelijke vereisten bevat aangaande de rapportage van beursgenoteerde ondernemingen – overeenkomstig de Nederlandse wetgeving de openbaarmaking van informatie
over de voornaamste risico’s en onzekerheden waarmee de onderneming wordt geconfronteerd vereist.
 Dit vloeit voort uit de implementatie van de EUtransparantierichtlijn van 2004 (zie art. 417, par. 3,
onder b, VK Companies Act 2006 en art. 4, par. 2, onder c, Transparantierichtlijn). Het onderzoek van de
ASB geeft scores aan de openbaarmaking van informatie over een aantal onderwerpen en heeft daarin
ook risicorapportage meegenomen. De resultaten van
het onderzoek tonen aan dat de gemiddelde scores
voor risicorapportage, samen met de rapportage over
niet-financiële key performance indicators (KPI’s) en
(contractuele) relaties, lager zijn dan de scores voor
informatie over de andere onderzochte onderwerpen.
Opvallend is dat de resultaten aantonen dat de openbaarmaking van risico-informatie net zo laag scoort
bij Small Cap-ondernemingen als bij FTSE 250- en
FTSE 100-ondernemingen. Uit deze studie verricht
in het VK blijkt enerzijds dat alle onderzochte ondernemingen enige informatie publiceren over de risico’s
en dat daarmee geconstateerd kan worden dat formeel wordt voldaan aan de vereisten in de wet. Anderzijds wordt in het rapport aangegeven dat maar liefst
twee derde van de ondernemingen met de door hen
openbaar gemaakte risico-informatie in het jaarverslag niet voldoet aan de geest van deze wettelijke bepaling. De onderzochte risicorapportages laten de tekortkomingen zien in de openbaar gemaakte

risico-informatie en geven daarmee indicaties voor
het gewenste format voor risico-informatie.
 Volgens dit onderzoek van de ASB bevat het merendeel
van de risicorapportages teveel risico’s om allen aangemerkt te kunnen worden als voornaamste risico’s. Het
feit dat het rapport als onderbouwing hiervoor aanvoert
dat in de onderzochte jaarverslagen één onderneming
drieëndertig risico’s had opgenomen en nog eens acht
ondernemingen twintig of meer risico’s hadden benoemd, lijkt erop te duiden dat de ASB van mening is
dat de lijst met voornaamste risico’s toch zeker onder
de twintig risico’s moet blijven om niet aangemerkt te
worden als te lang. Het geeft tevens een duidelijk signaal
dat het rapporteren van enkel de voornaamste risico’s één
van de elementen is die niet mag ontbreken in enig format omtrent risicorapportage. Dat wordt later in het
rapport nog eens versterkt waar het rapport erop wijst
dat er risicorapportages zijn van maar liefst tien pagina’s en dat het opnemen van elk denkbaar risico de risicorapportage moeilijk leesbaar maakt (ASB, 2009, p.
14). Het ASB-rapport toont aan dat een tweede tekortkoming van de meerderheid van de risicorapportages is
dat het generieke risico’s bevat in plaats van voor de onderneming specifieke risico’s. Dit creëert zogeheten boilerplate tekst, oftewel een standaardtekst over risico’s die
op meerdere ondernemingen van toepassing kan zijn.
Hiermee wordt de informatiewaarde gereduceerd doordat de tekst geen specifieke informatie over de desbetreffende onderneming geeft. Hiermee signaleert het
rapport dat er niet alleen behoefte is aan inzicht in de
risico’s die een onderneming loopt, maar ook duiding
waarom het voor de desbetreffende onderneming risico’s zijn. Immers, juist die duiding zorgt ervoor dat het
risico wordt bezien vanuit de context van de desbetreffende onderneming en maakt dat het geen generieke
maar een ondernemingsspecifieke risicorapportage is.
 Het is de ondernemingsspecifieke uitleg die informatiewaarde heeft. Een derde tekortkoming die het rapport
van de ASB signaleert, is erin gelegen dat veel risicorapportages te weinig gedetailleerde informatie bevatten om
een goed begrip van het risico te kunnen bewerkstelligen (ASB, 2009, p. 13). Dat hangt tevens samen met
voorgaand punt. Naast deze tekortkomingen in de risicorapportage blijkt uit het onderzoek dat drie van de
vijftig onderzochte jaarverslagen informatie bevatten
over de potentiële impact van het risico, alsmede informatie over risicomitigatie. Het feit dat de ASB deze informatie-elementen in het onderzoek heeft betrokken, indiceert dat zij het aanmerkt als cruciale informatie voor
de risicorapportage. In lijn met het CICA (2008) waarin zij het belang van informatie over de strategie die de
onderneming hanteert waar het gaat om het managen
van de voornaamste risico’s aanhaalt, verwijst de ASB
naar het informatie-element risicomitigatie.
 87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

319

EXTERNE VERSLAGGEVING

2.3 Nederland
Elk jaar publiceert Eumedion – belangenbehartiger van
de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het
gebied van corporate governance en duurzaamheid –
haar evaluatie van het aandeelhoudervergaderingenseizoen. Dit rapport refereert aan de jaarlijkse speerpuntenbrief waarin Eumedion de 75 grootste Nederlandse
beursvennootschappen onder andere vraagt om een aantal onderwerpen in hun jaarverslag te behandelen. Reeds
in de speerpuntenbrief van 2008 gaf Eumedion aan dat
aandeelhouders behoefte hebben aan informatie betreffende de risicobereidheid en risicomitigatie van ondernemingen en inzicht in de daadwerkelijk voornaamste risico’s,
waarbij als voorbeeld het noemen van vijf risico’s wordt
gegeven (Eumedion, 2008, p. 2). Dat deze risico-informatie van belang is, strookt met eerder genoemde documenten en bevestigt het in de ASB aangehaalde belang van het geven van informatie over de
risicomitigatie. Eumedion laat met haar onderzoek naar
Nederlandse jaarverslagen over boekjaar 2008 zien dat
er substantiële verschillen zijn tussen de risicorapportages van verschillende ondernemingen. Om een voorbeeld te geven, het onderzoek maakt inzichtelijk dat
sommige ondernemingen de voornaamste risico’s op
minder dan een pagina presenteren terwijl andere ondernemingen een groot aantal risico’s beschrijven op
verschillende pagina’s (Eumedion, 2009, p. 10).
 Naast de belangenorganisatie voor institutionele beleggers bestudeert ook de belangenorganisatie voor accountants de risicorapportage. Het voormalige Nederlands Instituut van Registeraccountants (NIVRA),
overgegaan in de Nederlandse Beroepsorganisatie van
Accountants (NBA), analyseerde in 2009 de invloed van
maatschappelijke en organisatorische ontwikkelingen
in risicomanagement. Op basis van die studie brengt het
NIVRA aan het licht dat de maatschappij van ondernemingen verlangt dat ze niet alleen de risico’s, maar ook
hun risicobereidheid en risicomitigatie openbaar maken (NIVRA, 2009, pp. 5-7). Het NIVRA geeft aan dat een hoge
mate van volwassenheid in het risicomanagementsysteem, voor de externe risicorapportage betekent dat
openbaargemaakte informatie inzicht geeft in de voornaamste risico’s van de onderneming en dat deze risico’s
geprioriteerd zijn (NIVRA, 2009, pp. 20-26).
 In dezelfde periode zijn nog twee rapporten verschenen aangaande de risico-informatie in jaarverslagen
van Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen. Het
onderzoek gepubliceerd door Shareholder Support in
opdracht van het NIVRA en Eumedion (2008) (hierna
Shareholder Support) richtte zich op jaarverslagen
over boekjaar 2007. Eén van de voornaamste conclusies van het rapport is dat op basis van empirisch onderzoek wordt aangetoond dat een meerderheid van
de jaarverslagen een gebrek aan risico-informatie laat

320

87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

zien. Dit is gelegen in een gebrek aan informatie over
de voornaamste risico’s en dat de risico’s niet gekwantificeerd zijn en niet ondernemingsspecifiek zijn. Deze analyse laat zien dat de openbaargemaakte risico-informatie van grote ondernemingen niet van een hoger niveau
is dan de risico-informatie die Mid Cap- en Small Capondernemingen publiceren, waarmee het onderzoek
de conclusies van de studie van de ASB in het VK bevestigt. Daarnaast geeft 15% van de onderzochte jaarverslagen inzicht in de risicobereidheid van de onderneming (Shareholder Support, 2008, pp. 8-9). Het is
derhalve niet verrassend dat deze studie concludeert
dat de kerngebieden voor het verbeteren van de risicoinformatie de toegankelijkheid en presentatie van risico-informatie en de risicobereidheid betreffen.
Het rapport van Shareholder Support (2008) wijst op
het verschil tussen enerzijds het noemen van een risico of vermelden dat een evaluatie heeft plaatsgevonden en anderzijds het geven van informatie over een risico of het bespreken van de resultaten van een
evaluatie. Om de toegankelijkheid te verbeteren raadt
het rapport aan dat het laatste type informatie openbaar wordt gemaakt. Het gaat veeleer om de gedetailleerde beschrijving van en toelichting op het risico en een
eventuele evaluatie dan het opsommen van risico’s.
 Om de vergelijkbaarheid van risico’s te verbeteren raadt
het rapport aan om risico’s consistent te definiëren en
te categoriseren. Bij het indelen van risico’s in categorieen kan gedacht worden aan het raamwerk voor risicomanagement van het Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (COSO, 2004,
p. 8) die vier categorieën onderscheidt, namelijk strategisch, operationeel, rapportage en compliance. De
bijlage van de Nederlandse Corporate Governance
Code (Monitoring Commissie Corporate Governance
Code, 2008, p. 39) verwijst naar dit risicoraamwerk van
COSO waar gevraagd wordt om bij de beschrijving van
het risicomanagement- en controlesysteem in het jaarverslag aan te geven welk raamwerk gebruikt is voor de
evaluatie van het systeem. Ook kan bij het categoriseren van risico’s gelet worden op indelingen expliciet
benoemd in codes. Bijvoorbeeld in het VK geeft de corporate governance code van de Financial Reporting
Council aan dat het bestuur verantwoordelijk is voor
het bepalen van de risicobereidheid in relatie tot het
behalen van de strategische doelen en dat het bestuur
jaarlijks de effectiviteit moet bestuderen van het risicomanagement en internecontrolesysteem, inclusief
de financiële, operationele en compliance-beheersmaatregelen (The UK Corporate Governance Code,
2012, Main Principle C.2 en Code Provision C.2.1., p.
18). Gezien het belang van inzicht in de zwaarte van de
risico’s benadrukt het rapport van Shareholder Support (2008) tevens dat het gaat om het openbaar maken van informatie over de impact van een risico én om

het openbaar maken van informatie over de waarschijnlijkheid dat een risico zal materialiseren. Ten slotte
wordt er in het rapport op gewezen dat de jaarverslagen van ondernemingen onvoldoende informatie bevatten over de risicobereidheid (Shareholder Support,
2008, pp. 45-46).
 De tweede studie aangaande de risico-informatie in
jaarverslagen van Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen betrof een analyse van jaarverslagen over het
boekjaar 2009. Dit onderzoek van het NIVRA (2010)
richt zich op de vraag of de kwaliteit van risicorapportages is verbeterd sinds 2007. Het NIVRA (2010) concludeert dat de kwaliteit inderdaad vooruit is gegaan,
zij het in beperkte mate. Ongeveer 94% van de onderzochte ondernemingen benoemt meer dan vijf risico’s.
Dit resultaat laat zien dat het verzoek van Eumedion
in haar speerpuntenbrief van 2008 toch niet is opgevolgd. Daarbij komt dat de benoemde risico’s onvoldoende uiteen zijn gezet en het onderzoek laat zien dat er
weinig vooruitgang is ten aanzien van de openbaarmaking van informatie aangaande de risicobereidheid (NIVRA, 2010, p. 7). De risicobereidheid wordt in deze studie aangeduid als belangrijke informatie om openbaar
te maken. De resultaten van het onderzoek laten echter zien dat 19% van de onderzochte ondernemingen
hier aandacht aan besteedt in het jaarverslag. In 2007
lag dit percentage op 15% (NIVRA, 2010, p. 8).
Tevens geeft eerder onderzoek naar de verantwoording
over risicobeheersing op basis van onder andere een
aantal interviews gehouden met (vertegenwoordigers
van) aandeelhouders aan dat aandeelhouders de voorkeur geven aan een concrete beschrijving van de voornaamste risico’s, inclusief een kwantificering van de waarschijnlijkheid en impact van de risico’s, boven een
in-controlverklaring (De Ridder & Steggink, 2009, p.
250 e.v.). Ook blijkt uit dit onderzoek dat de meeste
aandeelhouders van mening zijn dat de risicobeschrijving minimaal een rangorde moet bevatten en dat meer
inzicht gegeven kan worden met een verantwoording
over de risicobereidheid van de onderneming (De Ridder
& Steggink, 2009, p. 250 e.v.).
 De bovengenoemde rapporten en onderzoeken uitgevoerd in Nederland en het VK leggen de vinger op gebreken in de risico-informatie vanuit het perspectief
van de aandeelhouders, beroepsorganisaties, belangenorganisaties en beleidsmakers. Waar de financiële crisis heeft geleid tot verhoogde aandacht voor risicomanagement en risicorapportage, is het verrassend te
noemen dat de risico-informatie die ondernemingen
openbaar maken in hun jaarverslagen niet in voldoende mate lijkt te reageren op de informatievraag. De
conclusie van deze studies dat de risico-informatie gebreken vertoont, sluit aan bij empirische onderzoeken

uitgevoerd in andere delen van de wereld. Zo toonde
het CICA (2009b, p. 26) bijvoorbeeld aan dat de openbaarmaking van de gewenste risico-informatie in jaarverslagen van Canadese ondernemingen zwak is.
2.4 Internationale organisaties
De Global Auditor Investor Dialogue (GAID) – een wereldwijd en informeel forum bestaande uit leden van
auditor-netwerken en aandeelhouders – heeft in 2009
richtlijnen gepubliceerd voor betere openbaarmaking
van informatie. Conform deze richtlijnen hebben aandeelhouders behoefte aan een samenvatting van de
voornaamste risico’s en een kwantificering van de potentiële impact van het risico op de onderneming – een aanbeveling die overeenkomt met indicaties gegeven in de
hierboven aangehaalde studies (The Global Auditor
Investor Dialogue, 2009, pp. 4-5).
 Vervolgens heeft de International Accounting
Standards Board (IASB) in 2010 uiteindelijk een leidraad gepubliceerd voor het bestuursverslag teneinde
dit verslag meer bruikbaar te maken voor aandeelhouders (IASB, 2010, pp. 5 en 8). In deze leidraad, die een
niet-verplichtend karakter heeft, wordt aanbevolen om
de voornaamste risico’s openbaar te maken, omschrijving
van eventuele veranderingen in die risico’s, strategieën
voor risicomitigatie en informatie over de effectiviteit van
risicomanagementstrategieën. Volgens de IASB zal het
publiceren van deze risico-informatie (potentiële) aandeelhouders helpen bij het beoordelen van een onderneming. Het rapport van de IASB benadrukt het belang van het openbaar maken van de voornaamste
risico’s die een significant effect op de onderneming
zullen hebben in plaats van het publiceren van een lijst
met alle mogelijke risico’s (IASB, 2010, p. 13).
Ook de OECD, die in een eerder rapport van 2009 al becommentarieerde dat de risico-informatie doorgaans te
mechanisch is en bestaat uit het benoemen van een grote hoeveelheid mogelijke risico’s (OECD, 2009, p. 40),
legt de nadruk op het belang van de ondernemingsstrategie voor het verbeteren van de governance van risicomanagement. De ondernemingsstrategie dient immers
afgestemd te zijn op de risicobereidheid van de onderneming. Daarnaast geeft de OECD aan dat in haar optiek,
de risico-informatie zich moet toespitsen op de risico’s
geïdentificeerd als meest relevant – kortom de voornaamste risico’s – en de materiële risico’s zouden gerangschikt
moeten zijn op basis van belangrijkheid, gebruikmakend van een kwalitatieve selectie waarvan de criteria
eveneens dienen te worden gepubliceerd (Directorate
for Financial and Enterprise Affairs – OECD Steering
Group on Corporate Governance, 2010, p. 13).
 Het belang van de risicobereidheid van ondernemingen
wordt ook onderschreven door de Europese Commissie. In haar Green Paper over het EU corporate gover-

87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

321

EXTERNE VERSLAGGEVING

nance-raamwerk stelt zij de vraag of de raad van bestuur de risicobereidheid van een onderneming moet
goedkeuren, verantwoordelijkheid voor de risicobereidheid moet nemen en moet rapporteren over deze risicobereidheid aan de aandeelhouders (European Commission, 2011, p. 10).
3 Bouwstenen van het format voor het voorzien in
de gewenste risico-informatie
Er is behoefte aan een algemeen geaccepteerd format
voor het openbaar maken van risico-informatie. Met
name ten behoeve van een verhoogde leesbaarheid en
een verbeterde vergelijkbaarheid. De vraag die aan het
begin van dit artikel werd gesteld is hoe een dergelijk
format eruit moet zien. Het gaat dan vooral om de
vraag welke informatiebehoefte leeft bij de beoogde lezers van de risicosectie. Daarbij moet de notitie worden gemaakt dat een dergelijk format vooral in staat
moet zijn sturing te geven aan ondernemingen bij hun
risicorapportage zonder de nodige vrijheid te ontnemen aan de wijze waarop en de mate waarin wordt gerapporteerd over de risico’s die de onderneming loopt.
Elke onderneming is immers uniek en het doel van risicorapportage is om aandeelhouders en andere stakeholders te voorzien van adequate risico-informatie.
 Er zijn ruimschoots aanwijzingen ten aanzien van de
risico-informatie die in de optiek van beroepsorganisaties, belangenorganisaties, beleidsmakers en aandeelhouders gepubliceerd zou moeten worden. Waar de
idee kan ontstaan dat er een grote verscheidenheid is
in de vraag naar elementen van risico-informatie in verschillende rapporten en door de jaren heen, geeft dit
onderzoek het geruststellende beeld dat veel elementen – weliswaar in steeds variërende samenstellingen –
herhaaldelijk en tevens in diverse landen benoemd worden. Met een analyse van de elementen die keer op keer
worden aangeduid als belangrijk, worden de bouwstenen voor risicorapportage zichtbaar. Tezamen vormen
deze tien bouwstenen het gewenste format voor de
openbaarmaking van risico-informatie.
De tien bouwstenen van het format voor risicorapportage zijn opgesomd in tabel 1. Aan elke bouwsteen van
het format liggen in principe drie of meer van de in dit
artikel besproken onderzoeken ten grondslag, waarin
deze specifieke informatie is aangemerkt als relevante
risico-informatie.
Een belangrijke kanttekening moet geplaatst worden bij
risicorapportage conform de bouwstenen van dit format en dat is het belang van de context. De openbaar-

Tabel 1 Tien bouwstenen van een gemakkelijk vergelijkbaar format voor risicorapportage

322

Nr.
 Bouwsteen

Toelichting

Indicatie gegeven door:

1

Risicocategorieën

Aanduiding van categorie of type risico,
voorbeeld gebaseerd op COSO of codes

Dobler (2005); Shareholder Support (2008); IASB
(2010)

2

Voornaamste risico’s In tegenstelling tot mogelijke risico’s; met
toelichting waarop dat gebaseerd is

Dobler (2005); ICAEW (1997; 1999); Abraham et
al. (2007); ASB (2009); Eumedion (2008); NIVRA
(2009); De Ridder & Steggink (2009); GAID (2009);
IASB (2010); OECD (2009); CICA (2008); Shareholder Support (2008)

3

Speciﬁeke risico’s

Duiding waarom het speciﬁeke risico’s zijn;
ter voorkoming van boilerplate tekst

CICA (2008); ASB (2009); Shareholder Support
(2008)

4

Gedetailleerde
beschrijving

Beschrijving van de aard van het risico in
context van de speciﬁeke onderneming

ICAEW (1997; 2002); Abraham et al. (2007); ASB
(2009); Shareholder Support (2008); NIVRA (2010);
De Ridder & Steggink (2009)

5

Materiële informatie

Beperken tot materiële informatie; toelichting
waarom dat materieel is

Baums (2002); CICA (2008); OECD (2009)

6

Waarschijnlijkheid

Aangeven van waarschijnlijkheid dat het
risico zal materialiseren

Abraham et al. (2007); CICA (2009a); Shareholder
Support (2008); De Ridder & Steggink (2009)

7

Potentiële impact

Aangeven van de potentiële impact wanneer
het risico materialiseert

Abraham et al. (2007); CICA (2009a); ASB (2009);
Shareholder Support (2008); De Ridder & Steggink
(2009); GAID (2009)

8

Prioritering

Gebaseerd op selectiecriteria voor de rangorde van belangrijkheid

NIVRA (2009); De Ridder & Steggink (2009); OECD
(2009)

9

Risicomitigatie

Ondernemingsstrategie voor het managen
van deze voornaamste risico’s

CICA (2008); ICAEW (1999; 2002); ASB (2009);
Eumedion (2008); NIVRA (2009); IASB (2010)

10

Risicobereidheid

Niveau van risico dat onderneming bereid is
te nemen

ICAEW (1997); Eumedion (2008); NIVRA (2009);
Shareholder Support (2008); De Ridder & Steggink
(2009); OECD (2009); EC (2011)

87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

gemaakte risico-informatie kan vooral op zijn waarde
worden geschat indien de samenhang tussen risico’s en
de benadering van het geheel van risico’s, tevens in relatie tot de strategie, wordt besproken. Dit geeft een meer
volledig beeld van de risicosituatie van de onderneming.
 Hieraan ligt de benadering van het risicomanagement
van de onderneming ten grondslag en de door Duffhues
(2013) beschreven complexiteit van waardecreërend risicomanagement. Duffhues (2013) onderscheidt twee
typen van risicomanagement: de instrumentele benadering – die leidt tot rapportering in jaarverslagen over verschillende risico’s separaat, waarbij per risicosoort een
bepaalde strategie wordt gevolgd – en de strategische benadering – waarbij het uitgangspunt niet een separaat
risico is, maar gekeken wordt naar het groter geheel van
risico’s en bijbehorende risicostrategie. De strategische
benadering mag volgens Duffhues (2013) de voorkeur
genieten aangezien deze benadering aansluit bij de algemene ondernemingsdoelstelling van waardemaximalisatie voor de onderneming als geheel. Rapportage in
lijn met deze strategische benadering van risicomanagement ondersteunt de juiste interpretatie van de openbaargemaakte risico-informatie. Concreet houdt dit in
dat bijvoorbeeld de risicomitigatie niet per risico of risicocategorie beschreven hoeft te worden – wat nu doorgaans gebeurt (Van Daelen, 2012, p. 229 e.v.) – maar dat
om tot betere risico-informatie te komen het vooral van
belang is dat de ondernemingsstrategie in zijn geheel en
in relatie tot het managen van de voornaamste risico’s
wordt uitgelegd.
 4 Conclusie en afsluitende opmerkingen
Vanuit ondernemingsrechtelijk perspectief is het van
belang dat ondernemingen informatie ontsluiten die
aansluit bij de informatiebehoeften van haar stakeholders (aandeelhouders, crediteuren, leveranciers, afnemers, werknemers, etc.). Het gebrek aan adequate standaarden voor het openbaar maken van risico-informatie
resulteert erin dat de risicorapportage van ondernemingen vaak tekortschiet. Het uitgangspunt bij het opstellen van een algemeen geaccepteerd format voor het
openbaar maken van risico-informatie is dat het moet
bijdragen aan de openbaarmaking van betere risico-informatie, niet aan de openbaarmaking van meer risicoinformatie. Gebaseerd op indicaties van informatiebehoefte omtrent risico’s zoals in de afgelopen jaren
gegeven door stakeholders, belangengroepen en beleidsmakers, concludeert dit artikel dat de elementen van
risico-informatie die een dergelijk format zou moeten

bevatten de volgende zijn: (1) categoriseren van risico’s,
(2) benoemen van de voornaamste risico’s en (3) de ondernemingsspecifieke risico’s, (4) geven van een gedetailleerde beschrijving, (5) toespitsen op materiële informatie, (6) duiden van de waarschijnlijkheid dat risico’s
materialiseren en (7) de potentiële impact, (8) prioriteren van de risico’s, (9) aangeven van de risicomitigatie
en (10) de risicobereidheid van de onderneming. Bij risicorapportage conform deze bouwstenen is het van belang dat de openbaargemaakte risico-informatie vooral
op zijn waarde kan worden geschat indien de samenhang tussen risico’s en de benadering van het geheel van
risico’s, tevens in relatie tot de strategie, wordt besproken. Dit ondersteunt de juiste interpretatie van de openbaar gemaakte risico-informatie en geeft een meer volledig beeld van de risicosituatie van de onderneming.
 Wetende welke tien bouwstenen tezamen het gewenste format voor de openbaarmaking van risico-informatie vormen, is vanzelfsprekend de volgende vraag in
hoeverre de huidige risicorapportage van ondernemingen aansluit bij deze gewenste informatie. Uit empirisch onderzoek blijkt dat de gegeven informatie in de
risicosectie van jaarverslagen in de basis overeenkomt
met hetgeen wordt gevraagd in wetgeving en corporate
governance-codes, maar grotendeels niet overeenkomt
met hetgeen aan risico-informatie is gewenst (Van Daelen, 2012, p. 168 e.v.). Een nadere analyse van de aansluiting tussen de gepubliceerde informatie en de gewenste informatie conform het format voor
risicorapportage gaat voorbij aan de strekking van dit
artikel. Wel is met zekerheid te zeggen dat er nog verbetering te behalen is in de risicorapportage door gebruik te maken van het in dit artikel aangedragen format voor het openbaar maken van risico-informatie in
combinatie met een doorvertaling van een strategische
risicomanagementbenadering in de risicorapportage.
Dat geldt zeker voor ondernemingen die streven naar
best practice en verder willen gaan dan hetgeen wordt
gevraagd in wet- en regelgeving door de risicorapportage aan te laten sluiten op de informatiebehoefte.
Mr. dr. M.M.A. (Marijn) van Daelen is verbonden aan Tilburg University en Deloitte Risk Services B.V. Zij heeft
zich gespecialiseerd in ondernemingsrecht, corporate governance, risicomanagement en compliance. Dit artikel is
geschreven op persoonlijke titel.
Literatuur
■

■

Acher, G. (1998). Institute risks getting it
wrong. Accountancy, 122(1259), 68.
Abraham, S., Solomon A., & Stevenson, J.
(2007). A ranking of risk disclosure in UK
annual reports (European Risk Conference
Working Paper). Geraadpleegd op www.not-

■

tingham.ac.uk.
Accounting Standards Board (ASB) (2009). A
review of narrative reporting by UK listed com-

87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

323

EXTERNE VERSLAGGEVING

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

324

panies in 2008/2009. Geraadpleegd op
http://www.frc.org.uk.
 Adams, M. (2002). Ökonomische Theorie des
Rechts: Konzepte und Anwendungen. Frankfurt: Peter Lang.
Assink, B. (2010). De januskop van het ondernemingsrecht. Deventer: Kluwer.
Baums, T. (2002). Changing patterns of corporate disclosure in continental Europe: The
example of Germany (ECGI Working Paper
Series in Law no. 04/2002). Geraadpleegd op
http://ssrn.com/abstract=345020.
Berle, A., & Means, C. (1932). The modern
corporation and private property. New York:
Harcourt, Brace and World Inc.
Botosan, C. (1997). Disclosure level and the
cost of equity capital. The Accounting Review,
72(3), 323-249.
Canadian Institute of Chartered Accountants
(CICA) (2009a). Management’s discussion
and analysis guidance on preparation and
disclosure: Comprehensive revision. Geraadpleegd op http://www.cica.ca.
Canadian Institute of Chartered Accountants
(CICA) (2009b). Striving for improvement: A
review of management’s discussion and analysis in 2008 annual reports. Geraadpleegd op
http://www.cica.ca.
Canadian Institute of Chartered Accountants
(CICA) (2008). Building a better MD&A – risk
disclosure. Geraadpleegd op http://www.cica.
ca.
Committee of Sponsoring Organizations of the
Treadway Commission (COSO) (2004). Enterprise Risk Management – Integrated Framework, Executive Summary. Geraadpleegd op
www.coso.org.
Daelen, M. van (2012). Risk management and
corporate governance: Match between the
legal framework and practice. Brugge: Die
Keure.
Directorate for Financial and Enterprise Affairs
– OECD Steering Group on Corporate Governance (2010). Corporate governance and the
ﬁnancial crisis: Conclusions and emerging
good practices to enhance implementation of
the principles. Geraadpleegd op www.oecd.
org.
Dobler, M. (2005). How informative is risk
reporting? A review of disclosure models. Geraadpleegd op http://ssrn.com/abstract=640522.
Duffhues, P. (2013). Derivaten, risicomanagement en de balansstructuur van ondernemingen. Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, 87(6), 267-281.
87E JAARGANG JULI/AUGUSTUS

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

Eumedion (2008). Eumedion speerpuntenbrief
2008. Geraadpleegd op http://www.eumedion.nl.
Eumedion (2009). Evaluatie AVA-seizoen
2009. Geraadpleegd op http://www.eumedion.nl.
European Commission (2011). Green paper
on the EU corporate governance framework.
 Geraadpleegd op http://ec.europa.eu/internal_market/company/docs/modern/
com2011-164_en.pdf.
Financial Reporting Council (2012). The UK
Corporate Governance Code. Geraadpleegd
op www.ecgi.org.
Groenland, J., Daals, R., & Eije, H. von (2006).
De Tabaksblat risicoparagraaf in Nederlandse
jaarverslagen: een eerste analyse van inhoud
en effect. Maandblad voor Accountancy en
Bedrijfseconomie, 80(3), 93-99.
Het Europese Parlement en de Raad van de
Europese Unie (2004). Richtlijn 2004/109/EC
van het Europese Parlement en de Raad van
15 december 2004 (Transparantierichtlijn).
Geraadpleegd op http://eur-lex.europa.eu.
Institute of Chartered Accountants in England
and Wales (ICAEW) (1997). Financial reporting
of risk: Proposal for a statement of business
risk. London: Institute of Chartered Accountants in England and Wales.
Institute of Chartered Accountants in England
and Wales (ICAEW) (1999). No surprises: The
case for better risk reporting. London: Institute
of Chartered Accountants in England and
Wales.
Institute of Chartered Accountants in England
and Wales (ICAEW) (2002). No surprises: Working for better risk reporting. London: Institute
of Chartered Accountants in England and
Wales.
International Accounting Standards Board
(IASB) (2010). IFRS practice statement: Management commentary. A framework for presentation. Geraadpleegd op http://www.iasb.
org.
Kravet, T., & Muslu, V. (2010). Informativeness
of risk disclosures in corporate annual reports.
Geraadpleegd op http://ssrn.com/abstract=1736228.
Lang, M., & Lundholm, R. (1996). Corporate
disclosure policy and analyst behavior. The
Accounting Review, 71(4), 467-492.
Linsley, P., & Lawrence, M. (2007). Risk reporting by the largest UK companies: Readability
and lack of obfuscation. Accounting, Auditing
& Accountability Journal, 20(4), 620-627.
Linsley, P., & Shrives, P. (2000). Risk manage-

■

■

■

■

■

■

■

■

■

■

ment and reporting risk in the UK, Journal of
Risk, 3(1), 115-129.
Manen, J. van, & Groot, J. de. (2009). Business risk reporting. In The handbook of international corporate governance: A deﬁnitive
guide (2nd ed., pp. 97-104). London: Kogan
Page.
 Meijer, J.W. (2003). Verslaggeving over risico’s. Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, 77(3), 109-118.
Monitoring Commissie Corporate Governance
Code (2008). De Nederlandse Corporate Governance Code – Beginselen van deugdelijk
ondernemingsbestuur en best practice bepalingen. Geraadpleegd op www.corpgov.nl.
Nederlands Instituut van Registeraccountants
(NIVRA). (2010). Onderzoek naar de risicoparagraaf in jaarverslagen 2009 van Nederlandse beursfondsen. Geraadpleegd op http://
www.iia.nl/vaktechniek/downloads.
Nederlands Instituut van Registeraccountants
(NIVRA). (2009). Risicomanagement: Een
hype? Wat betekent het voor bestuurders en
commissarissen? Geraadpleegd op http://
www.nivra.nl.
Organization for Economic Co-Operation and
Development (OECD) (2009). Corporate governance and the ﬁnancial crisis: Key ﬁndings
and main messages. Geraadpleegd op http://
www.oecd.org/dataoecd/3/10/43056196.pdf.
Ridder, W. de, & Steggink, J. (2009). Verantwoording over risicobeheersing: Wat willen
aandeelhouders, banken en ondernemingsraden weten? Maandblad voor Accountancy en
Bedrijfseconomie, 83(7/8), 247-253.
Shareholder Support (2008). Inzicht in onzekerheid: Onderzoek naar de risicoparagrafen
in de jaarverslagen 2007 van beursfondsen
(in opdracht van NIVRA en Eumedion; auteurs
G.M.H. Mertens en I.H.C. Blij). Geraadpleegd
op http://www.shareholdersupport.nl/wp-content/uploads/0000021882_Inzicht_in_onzekerheid.pdf.
Solomon, J., Solomon, A., Norton, S., & Joseph, N. (2000). A conceptual framework for
corporate risk disclosure emerging from the
agenda for corporate governance reform. The
British Accounting Review, 33(4), 447-478.
The Global Auditor Investor Dialogue (GAID)
(2009). Enhanced disclosure working group:
Guidelines for enhanced disclosure to assist
directors, audit committees, shareowners and
investors. Geraadpleegd op http://www.nivra.
nl.
