Frans Camphuijsen, Scripting justice in late medieval Europe. Legal practice and communication in the law courts of Utrecht, York and Paris (Amsterdam University Press; Amsterdam, 2022) 312 p., ill., €113 ISBN 9789463723473
TIJDSCHRIFT VOOR GESCHIEDENIS 135.2/3 (2022) 329-330
https://doi.org/10.5117/TVG2022.2/3.014.SCHU

Frans Camphuijsen, Scripting justice in late medieval Europe. Legal practice and communication
in the law courts of Utrecht, York and Paris (Amsterdam University Press; Amsterdam, 2022) 312
p., ill., €113 ISBN 9789463723473

Op de bühne van de samenleving? Middeleeuwse rechtbanken anders bekeken
Traditioneel koppelt het historische onderzoek de integratie van rechtbanken in de
juridische praktijk van de meeste Europese
landen tussen de jaren 1200 en 1500 aan
processen van staatsvorming, bureaucratisering, professionalisering en rationalisering.
Camphuijsen zoekt in zijn boek echter naar
een verklaring die dit klassieke paradigma
overstijgt. Sterk beïnvloed door de antropologie, sociologie en microgeschiedenis stelt
hij een socioculturele benadering voorop
die de ontwikkeling van laatmiddeleeuwse
rechtbanken ziet als het resultaat van communicatieve interacties tussen ‘producenten’
(gerechtsdienaars) en ‘consumenten’ (rechtszoekenden) van het recht. Gezien het juridische pluralisme dat Europa tijdens de late
middeleeuwen kenmerkte, dringt zich een
comparatieve, transregionale insteek van de
thematiek op. Daarom focust Camphuijsen
op drie rechtbanken met een uiteenlopende
maatschappelijke achtergrond: de Raad van
Utrecht, de Consistory Court in York en het
Parlement van Parijs.
In het eerste hoofdstuk biedt de auteur
duiding bij die drie instellingen en gaat hij
na binnen welke bredere context ze moeten
worden beschouwd. Zonder de fundamentele
verschillen te minimaliseren, stelt een vergelijking de auteur in staat om overkoepelende
structuren te ontwaren die zich voordeden
in elk van die rechtbanken. Zulke overkoepelende structuren herkent Camphuijsen
vooral in de manier waarop laatmiddeleeuwse rechtbanken in hun zoektocht naar
legitimiteit de perceptie van hun publiek
over het recht trachtten te manipuleren.
 Vanuit een soort marktdenken moesten die

rechtbanken de rechtszoekenden er immers
van overtuigen dat zij te verkiezen waren
boven bestaande alternatieven voor geschillenbeslechting. Om hun doel te bereiken
ontwikkelden de rechtbanken een scenario
voor de procesgang bestaande uit vijf scripts
– vandaar ook de titel van het boek – die de
juridische geletterdheid van de consument
beïnvloedden. Die scripts reguleerden de
toegankelijkheid, tastbaarheid, ritualisering,
semantische verbanden en narrativiteit van
het instituut en hadden betrekking op (1) de
mate waarin betrokkenen toegang hadden
tot het proces; (2) de manier waarop rechtbanken hun aanwezigheid in de samenleving
benadrukten; (3) hoe gerechtelijke activiteiten een diepere betekenis kregen; (4) de
verbinding van specifieke procedures aan
betekenisvolle verbanden; (5) het bredere
narratief waarbinnen de rechtbank zichzelf
en haar rol voor de maatschappij plaatste. Elk
script wendde verschillende media aan die
het communicatieve interactieproces tussen
producenten en consumenten determineerden: ruimte, rituelen, teksten en spraak. In
vier thematische hoofdstukken behandelt
Camphuijsen elk medium en duidt hij binnen
welke scripts ze konden worden toegepast.
Een eerste daarvan spitst zich toe op de
ruimtelijke analyse van de bestudeerde
rechtbanken vanuit de vraag hoe de publieke
ruimte mee vorm gaf aan gerechtelijke activiteiten en hoe die ingezet werd in specifieke
juridische procedures. Ruimtelijkheid heeft
volgens Camphuijsen een belangrijke rol
gespeeld in de ontwikkeling van laatmiddeleeuwse gerechtshoven. Steunend op
de inzichten van Henri Lefebvre en Leif

© Falco Van der Schueren
This is an open access article distributed under the terms of the CC BY 4.0 license. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0

Guest (guest)
IP: 87.66.176.161
On: Mon, 13 Mar 2023 18:25:04

329

330

Boekbesprekingen

Jerram kent hij er zelfs agency aan toe in
die zin dat de natuurlijke omgeving soms
inherent de werking van het hof beperkte.
 Niettemin wisten rechtbanken de fysieke
ruimte aan hun eigen noden aan te passen
en betrokken ze die bij bepaalde procedures
zoals (symbolische) straffen. Bovendien
interageerden rechtbanken met hun publiek
door ruimtes al dan niet toegankelijk te
maken: zo reguleerden ze de ervaringen van
rechtszoekenden met de rechtsgang.
Rituelen vormen het onderwerp van
een tweede thematische hoofdstuk. Net
als ruimtelijkheid vormden zij eveneens
een inherent deel van het interactieproces,
omdat ze een diepere betekenis gaven aan
de relatie tussen producent en consument.
Zulke performatieve handelingen lieten het
de betrokken actoren ook toe om hun eigen
rol binnen de procesgang te benadrukken.
In deze context spreekt Camphuijsen van
‘legal theatre’. Schatplichtig aan de juridische
antropologie (Lawrence Rosen), antropologische ritueelstudies (Jonathan Smith) en
de toepassing daarvan in eerder historisch
onderzoek (Gerd Althoff, Claude Gauvard en
Robert Jacob) gaat de auteur na hoe rechtbanken performatieve handelingen reguleerden
en daarmee juridisch communicatief gedrag
structureerden, maar tevens hoe de rechtszoekende omging met die rituelen.
 Om inzicht te verwerven in de rol van
diverse media binnen het juridische communicatie- en interactieproces, steunt
Camphuijsen op gerechtelijke dossiers (court
records). Ze bevatten immers beschrijvingen
van en voorschriften voor het gebruik van
bepaalde ruimtes en handelingen. Tegelijk
vervulden dergelijke teksten zelf ook een
performatieve functie en werden ze actief
ingezet in de procesgang als communicatiemiddel. Dat vormt de kern van het derde
thematische hoofdstuk. In navolging van
Michael Clanchy en diens inzichten over

Tijdschrift voor geschiedenis

pragmatische geletterdheid gaat Camphuijsen eerst na welke soort teksten de
rechtbanken hebben voortgebracht doorheen
de tijd om vervolgens, vanuit theoretische
beschouwingen uit de linguïstiek (Roy Harris) en microgeschiedenis (Emmanuel Le Roy
Ladurie) de dualiteit van die teksten als talige
objecten in het communicatieproces bloot
te leggen. Enerzijds kreeg informatie uit de
gemeenschap neerslag in teksten, anderzijds
informeerde de rechtbank het publiek via
die teksten over gerechtelijke procedures
en beslissingen.
Tot slot zet het laatste thematische hoofdstuk in op hoe rechtbanken hun linguïstisch
kapitaal vergrootten om de communicatieve
praktijk te manipuleren. Camphuijsen erkent
dat rechtbanken zich enkel konden ontwikkelen tot een dominant instituut binnen
het juridische veld omdat rechtszoekenden
bewust voor de rechtbank kozen om hun
geschillen te beslechten. Vanuit een ‘consumerist perspective’ (Daniel Lord Smail)
en steunend op de veldentheorie van Pierre
Bourdieu gaat de auteur na hoe rechtbanken
als producenten via een uitgekiende communicatieve (markt)strategie hun consumenten
‘lokten’. Hij komt tot de conclusie dat rechtbanken daartoe hun positie verstevigden
in de verschillende, deels overlappende,
communicatieve velden waarbinnen ze
opereerden. Daardoor slaagden ze erin betekenisvolle narratieven te construeren die
hen als rechtbank legitimiteit verschaften.
 Met Scripting justice levert Camphuijsen
ontegensprekelijk een waardevolle bijdrage
aan de bestaande historiograf ie rond de
institutionalisering van rechtbanken in
het laatmiddeleeuwse Europa. Daarenboven weet de auteur te overtuigen met een
uiterst verhelderend betoog en doordacht
beargumenteerde inzichten.
Falco Van der Schueren, Universiteit Gent

Guest (guest)
IP: 87.66.176.161
On: Mon, 13 Mar 2023 18:25:04.
