PUBLIKATIES DOOR GEDIVERSIFICEERDE ONDERNEMINGEN
PUBLIKATIES DOOR GEDIVERSIFICEERDE ONDERNEMINGEN
door P. G. G. Frederiks
Chartered accountants, though jealous o f their autonom y at home, can
collaborate with kindred bodies overseas in remarkably effective fashion.
The A ccountant, December, 1972

Onder de titel „Reporting by Diversified Companies” is een studie versche­
nen van de Accountants International Study Group, waarin problemen inhaerent aan het verstrekken van financiële informatie met betrekking tot
gediversificeerde ondernemingen worden besproken. The Accountants Inter­
national Study Group bestaat uit leden van de drie Instituten van Chartered
Accountants in Engeland en Wales, van Schotland en in Ierland, het Cana­
dian Institute of Chartered Accountants en het American Institute of Cer­
tified Public Accountants.
De doelstelling van genoemde internationale studie-groep is om tot een
verhoogde internationale samenwerking te komen, o.a. door het maken van
vergelijkende studies in het professionele vlak, welke na goedkeuring door de
deelnemende instituten ter kennis van de leden worden gebracht.
De aanleiding tot het maken van eerdergenoemde studie is de konstatering
van het feit, dat in de afgelopen jaren het aantal ondernemingen (conglome­
rates, diversified companies), dat aktiviteiten ontplooit in twee of meer
„lines of business” met een duidelijk verschil in karakter, segmenten ge­
noemd, aanmerkelijk is gegroeid.
Dit verschil in karakter wordt betrokken op winstgevendheid, risiko en
groei. Het zijn facetten, waarvan moet worden nagegaan of, en zo ja, in
welke mate hieraan in jaarverslagen aandacht moet worden besteed ten be­
hoeve van een adequate informatie aan beleggers en schuldeisers.
 In het studierapport worden dan ook achtereenvolgens behandeld:
1 de behoefte van beleggers en schuldeisers aan „segmented” financiële
informatie en de wenselijkheid deze te verschaffen;
2 de technische problemen verbonden aan het onderscheiden van segmen­
ten, voorts het toerekenen van algemene kosten aan die segmenten en ten
slotte hoe te handelen met „intersegment” transakties;
3 de verantwoordelijkheid van de accountant voor de verstrekte informatie
dienaangaande.
ad 1 De informatiebehoefte aan ,,segmented financial reporting”
Bij de behoeften-vaststelling aan informatie om trent segmenten, beroepen de
voorstanders van het voorzien daarin zich op „the investment evaluation
theory” . Deze houdt in dat de waarde van een belegging betrokken moet
worden op de geschatte toekomstige opbrengsten en de rente, waarmede
deze worden gekapitaliseerd. Relevante faktoren, welke daarbij in aanmer­
king worden genomen zijn: het huidige winstniveau, de mate van winstge­
vendheid, de verwachtingen om trent de winstgroei en het risiko van verliesge­
vend worden. Deze faktoren dienen te worden geplaatst tegen de achter-

m a b blz. 418

grond van de bedrijfstak waarin de onderneming opereert en de geografische
plaats, waar zulks plaatsvindt.
Daarbij is een gediversificeerde onderneming meer dan de som van zijn
delen, hetgeen enerzijds impliceert de evaluatie van de relevante faktoren
met betrekking tot de afzonderlijke segmenten, anderzijds ontkom t men niet
aan de evaluatie van de onderneming als geheel. Daartoe is het noodzakelijk
de relatieve betekenis inzake de voor deze evaluatie relevante faktoren zoals
de winstbijdrage en groeimogelijkheden van de segmenten tot het geheel
duidelijk te kennen.
 De tegenstanders van het verstrekken van bovengenoemde informatie voe­
ren een aantal praktische bezwaren aan, zoals het gevaar van het verkeerd
begrepen worden van de informatie alsmede de schade welke door de ver­
strekking aan de onderneming berokkend kan worden. Zij vinden dat, ook al
kennen de beleggers de beperking van een jaarverslag, deze beperkingen al­
leen maar zullen worden vergroot door de aanvullende informatie om trent de
segmenten. Als voorbeeld wordt genoemd het feit, dat een segment een
produkt in ontwikkeling heeft, hetwelk van grote betekenis wordt geacht
voor de toekomstige winstgevendheid van de onderneming als geheel, maar
tijdens dat ontwikkelingsstadium een drukkend effekt heeft op de winst van
het segment. Zonder een nadere toelichting zou een verkeerde konklusie
kunnen worden getrokken voor wat betreft de vergelijking van de winstge­
vendheid tussen de verschillende segmenten. Ook het vraagstuk van de toere­
kening van algemene kosten aan de segmenten, hetgeen meestal arbitrair
wordt opgelost, doet afbreuk aan de volledigheid en betrouwbaarheid van de
informatie. Wat het berokkenen van schade aan de onderneming betreft
merken de tegenstanders op, dat konkurrenten hun voordeel kunnen doen
met getoonde brutowinstpercentages alsmede nieuwe ontwikkelingen, terwijl
de klanten van mening kunnen zijn, dat de produkten te hoog zijn geprijsd.
Ook de overheid zou tot de konklusie kunnen komen, dat de onderneming
zich schuldig maakt aan oneerlijke konkurrentiepraktijken. En als hierdoor
de onderneming wordt geschaad, dan schaadt men ook de beleggers.
 ad 2 De technische problemen verbonden aan ,,segmented financial repor­
ting”
De technische problemen, verbonden aan de gesegmenteerde informatie spit­
sen zich toe op het identificeren van de segmenten voor informatiedoeleinden, het toerekenen van opbrengsten en kosten van algemene aard aan die
segmenten, alsmede het rapporteren om trent de zgn. intersegment-transakties. Wat het identificeren der segmenten betreft stelt het rapport, dat diver­
sificatie in verschillende vormen voorkomt, zoals geografische spreiding, ver­
scheidenheid in produkten en verschillen in markten, waarbij het ongetwij­
feld gewenst zou zijn deze begrippen nader te definiëren.
Iedere vorm kan een indeling naar segmenten gewenst maken op grond van
de kriteria: winstgevendheid, groei en risiko. Vertikaal geïntegreerde onder­
nemingen worden daarbij voor wat de geïntegreerde aktiviteiten betreft niet
als gediversificeerd aangemerkt.
Wat de toerekening van algemene kosten betreft wordt gesteld, dat indien

m ab blz. 419

niet wordt toegerekend een onvolledige informatie wordt verstrekt, terwijl,
indien wel wordt toegerekend de informatie vanwege het arbitraire karakter
van de toerekening onjuist kan zijn. Geldt dit met name voor de winst- en
verliesrekening, de problemen worden nóg groter indien men de gesegmen­
teerde informatie wü uitbreiden tot de aktiva en passiva.
De aanbevelingen in de literatuur variëren dan ook van gesegmenteerde
informatie over de omzet, de omzet minus direkte kosten (de zgn. segmentmargins ofwel defined profit), tot de nettowinst en de nettowinst voorbui­
tengewone baten en lasten alsmede belastingen.
Intersegment-transakties hebben dikwijls vooral het bezwaar van onrealis­
tische prijsvaststelling. Ook hierdoor ontstaat er een misleidend element in
de rapportage.
Zijn er veel intersegment-transakties dan is er waarschijnlijk eerder sprake
van een geïntegreerde onderneming dan van een gediversificeerde.
 Aanbevelingen om trent „segmented financial reporting” zijn in het verle­
den reeds gedaan door The Financial Analysts Federation, The Financial
Executives Institute en The National Association of Accountants. Ook vindt
men in de wettelijke voorschriften, zij het in gematigde vorm, het nodige
terug om trent „segmented financial reporting”.
Canada stelt in zijn CICA Handbook dat „the basis of segmentation
should generally be the industries in which the enterprise operates. However,
another basis may be chosen if management decides that segmentation on a
basis other than industries is more appropriate for the enterprise.” Dit kan
o.a. gebaseerd zijn op „various countries or geographical areas” met verschil­
len in winstgevendheid, groei en risiko. „Industries” and „geographical
areas” worden echter niet nader omschreven, terwijl evenmin kriteria worden
aangelegd voor het vaststellen van de belangrijkheid van een segment. Als
minimum informatie dient de omzet te worden vermeld, doch als normaal
geldt de segment-margin informatie. Algemene kosten moeten afzonderlijk
worden getoond en afgetrokken van het totaal van de segment-margins, zo­
dat de aansluiting met de nettowinst wordt verkregen.
Hoe met intersegment transakties moet worden gehandeld wordt niet aan­
gegeven. Wel wordt aanbevolen om de methode van prijsvaststelling toe te
lichten, alsmede het effekt van de dubbeltellingen als gevolg van deze trans­
akties te elimineren door aansluiting te zoeken met de gegevens in de winst­
en verliesrekening.
Indien beschikbaar, kan de informatie aan betekenis winnen door geseg­
menteerde gegevens om trent aktiva en passiva dan wel om trent de herkomst
en besteding van middelen te verstrekken.
 The Canada Corporations Act, Section 122.1 requires „a statement of the
proportions in which the amount of sales or gross revenue . . . is divided
among the classes of business” with respect to „business of two or more
classes that, in the opinion of the directors, differ substantially from each
other” . Ook hier geen nadere precisering van „substantially different classes
of business”.
In Engeland zijn de bepalingen in de Companies Act van 1967, Section 17
ongeveer gelijk aan die van de Canada Corporations Act. Toegelicht moet

m a b biz. 420

worden de omzet verdeeld over segmenten, alsmede de mate waarin ieder
segment heeft bijgedragen tot de winst of het verlies vóór belastingen. Dit
laatste wordt zodanig uitgelegd dat rapportage van de winst per segment na
aftrek van alle kosten behalve de buitengewone lasten en belastingen dan wel
presentatie van de segment-margin toegestaan is. The General Undertaking
van de Federation of Stock Exchanges, paragraaf 6 verlangt openbaarmaking
van „de bijdragen van aanmerkelijk verschillende aktiviteiten tot het handels­
resultaat”. Hierbij dient een geografische analyse te worden gegeven van de
handelsoperaties buiten Groot-Brittannië. Ook hier evenmin omschrijving
van het begrip aanmerkelijk verschillende aktiviteiten.
De Securities and Exchange Commission in de Verenigde Staten kent vier
vormen van diversificatie t.w. „lines of business” (bedrijfstakken), produktgroepen, omzet, afhankelijk van één klant dan wel enkele klanten, zodat het
verlies van één hunner een aanmerkelijk negatieve invloed op het resultaat
kan hebben, en tenslotte aktiviteiten in het buitenland.
 Met betrekking tot bedrijfstakken dient de onderneming alle voor de be­
oordeling relevante faktoren, inklusief de mate van winstgevendheid, de risikograad en de groeimogelijkheden aan te geven. Ook hier geen nadere om­
schrijving van het begrip bedrijfstak of relevante faktoren. Informatie om­
trent produktgroepen mag worden gekombineerd met informatie om trent de
verschillende bedrijfstakken. Duidelijke richtlijnen zijn gegeven met betrek­
king tot de belangrijkheid van de bedrijfstakken en produktgroepen waarin
openbaarmaking wordt verlangd.
Omtrent iedere bedrijfstak of produktgroep moet informatie worden ver­
strekt inzake:
• de omzet per segment dan wel het percentage per segment uitgedrukt in
de totale omzet;
• de winst of het verlies vóór buitengewone baten en lasten en belastingen
per segment dan wel het percentage per segment uitgedrukt in het totaal
van deze komponenten;
• de methode van prijsvaststelling van de intersegment-leveranties alsmede
de methode van toerekening der algemene kosten indien deze in aanmer­
kelijke mate de bijdrage tot de winst beïnvloeden.
ad 3 De verantwoordelijkheid van de accountant voor de ,,segmented fi­
nancial reporting”
Volgens het rapport zal - gegeven de behoefte aan meer informatie omtrent
de segmenten - de attestfunktie van de accountant een uitbreiding dienen te
ondergaan.
Accountants hebben ervaring met vraagstukken van toerekening, belang­
rijkheid, intercompany transakties, alhoewel het de vraag is of zij kunnen
vaststellen of een gediversificeerde onderneming in homogene segmenten is
verdeeld. In het bijzonder als men bedenkt dat de geloofwaardigheid en het
nut van de informatie in twijfel kan worden getrokken als alleen de direktie
daarover heeft te beslissen. In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten be­
staan geen voorschriften om trent de kontrole van gegevens inzake segmen­
ten. In Canada maken omzetgegevens per segment deeluit van de toelichting

m ab blz. 421

op de jaarrekening, weshalve zij in de kontrole van de accountant zijn begre­
pen.
 Samenvattend kom t het rapport tot de volgende konklusies:
o. Kontrole-aspekten:
- de jaarrekeningen van gediversificeerde ondernemingen dienen informatie
om trent de verschillende segmenten te bevatten;
- als onderdeel van de jaarrekening dient die informatie dan ook door de
accountant te worden gekontroleerd;
- er dienen technische uitspraken te worden gedaan door de deelnemende
instituten inzake de problemen van kontrole en rapportage, welke zich
met betrekking tot gesegmenteerde informatie voordoen.
b. Informatie-aspekten:
- als kriteria voor de indeling in segmenten gelden belangrijke verschillen in
winstgevendheid, groei en risiko.
Hierbij wordt het volgende aangetekend:
• noodzakelijk is dat de nodige flexibiliteit kan worden betracht bij het
kiezen van de basis voor segmentering;
• op zijn minst dient segmentering plaats te vinden op basis van bedrijfs­
takken;
• als aanvulling op segmentering naar bedrijfstakken kan segmentering op
een andere basis b.v. geografische indeling noodzakelijk zijn indien daar­
bij ook verschillen optreden in winstgevendheid, groei en risiko;
- de informatie inzake segmenten moet als doel hebben een betrouwbare
indikatie te geven om trent de relatieve betekenis van de grootte van ieder
segment, de relatieve bijdrage tot de winst en de groeitrend, met dien
verstande dat:
• de informatie beperkt dient te blijven tot de winst- en verliesrekening
en met name de „segment-margin” ;
• de overige van belang zijnde informatie zoals de toerekening van alge­
mene kosten aan de segmenten dan wel het geïnvesteerde vermogen alleen
dient te worden verstrekt indien de betrouwbaarheid niet verloren gaat
door een groot aantal arbitraire sleutels;
• intersegment transakties en intersegment winst afzonderlijk moeten
worden vermeld en afgetrokken van het totaal van alle segmenten.
 - vermelding van aard en beperkingen van gesegmenteerde informatie is
noodzakelijk. Hierbij aangeven:
• op grond waarvan men tot segmenten heeft besloten, uiteraard onder
vermelding van de aard van de aktiviteiten ontplooid binnen ieder seg­
ment;
• het karakter van de algemene kosten en de intersegment transakties,
alsmede de methoden, welke zijn toegepast om deze te verwerken;
• het verband van de gesegmenteerde informatie met de totaalcijfers uit
de jaarrekening.
m a b blz. 422

Nabeschouwing

In de Verenigde Staten verschijnen de laatste tijd veel publikaties, welke erop
gericht zijn om richtlijnen te geven waaraan jaarstukken moeten voldoen „to
respond to the needs of investors (including both equity security holders and
creditors, present and prospective) for financial information upon which to
base their investment decisions”.
Zo ziet de „Accounting Objectives Study Group” als doelstelling van haar
studie: „the development of a statement of basis objectives that allows the
structuring, the identification and the analysis of potential problems and
solutions in a statement of basis objectives responsive and relevant to the
needs o f users”.
Interessant in dit verband is eveneens de gezamenlijke publikatie van the
American Institute of Certified Public Accountants, the Financial Analysts
Federation, the Financial Executives Institute en the Robert Morris Associa­
tes, genaamd „Corporate Financial Reporting: Ethical and other Problems”.
 Ook de Securities and Exchange Commission is momenteel bezig hearings
te houden over de wenselijkheid het opnemen van winstprognoses in prospecti en jaarstukken verplicht te stellen, terwijl de Accounting Principles
Board in 1971 nog door middel van opinion nr. 19 de staat van herkomst en
besteding der middelen als onderdeel van de jaarrekening verplicht stelde,
teneinde het inzicht in de liquiditeit te vergroten. Het hierbo­
ven weergegeven rapport inzake „Reporting by Diversified Companies” is
eveneens bedoeld om een bijdrage te leveren tot een verbeterde informatie
ten behoeve van beleggers en schuldeisers. Natuurlijk kan men kritiek heb­
ben, wanneer men stelt dat het rapport het vraagstuk van de toerekening van
de algemene kosten weinig bevredigend oplost, waardoor de informatie om­
trent de „segmentmargin” slechts een halve en daardoor onvolledige informa­
tie wordt. Hiertegenover staat dat een halve informatie in meerdere gevallen
beter is dan geen informatie, zeker wanneer door een goede toelichting de
relatieve betekenis van die informatie wordt belicht.
Van meer belang dan het hebben van een dergelijke kritiek komt mij de
constatering voor van het feit dat gezocht wordt naar een verslaggeving die
een verantwoorde oordeelvorming door interessenten mogelijk maakt. Daar­
bij staat centraal de vraag of de jaarrekening ondanks voorschriften om trent
waarderingsgrondslagen en specificaties met betrekking tot balans- en winst­
en verliesposten, in voldoende mate het geëigende instrument is om tot het
verantwoorde oordeel, zoals art. 2 van de Wet op de Jaarrekening stelt, te
kunnen komen.
 In het hierboven aangehaalde studierapport „Corporate Financial Repor­
ting: Ethical and other Problems” wordt het probleem in de inleiding aldus
gesteld: „There have been criticisms of the basic accounting model and its
application in some circumstances where it was not felt to describe business
activities adequately and there have been several suggestions that the histori­
cal accounting approach did not present sufficient information on which to
base investment decisions”.
Tegen deze achtergrond kan het dienstig zijn nog een aantal uitspraken
aan te halen uit het in 1962 gepubliceerde rapport van de Raad van Neder­

m ab blz. 423

landse Werkgeversverbonden, te weten: „Verslaggeving, verantwoording en
voorlichting door de besturen van naamloze vennootschappen” :
- de jaarrekening is een cijfermatige weerspiegeling van het resultaat van het
vermogensbeheer. In het bestuursverslag samen met de jaarrekening krijgt
de leiding gelegenheid op meer beschrijvende wijze een overzicht te geven
van de activiteiten van de onderneming;
- in het bestuursverslag kan in sterkere mate dan in de eigenlijke jaarstukken
een beeld worden gegeven van de dynamische ontwikkeling van de onder­
neming;
- het bestuursverslag behoort een inzicht te geven om trent die facetten van
het commerciële, financiële, sociale en technische beleid, die in het afgelo­
pen jaar van belang waren;
- het verdient aanbeveling zo mogelijk ook aandacht te besteden aan de
ontwikkeling van de relatieve plaats die de onderneming in haar bedrijfs­
tak inneemt.
 Uit het vorenstaande zou kunnen worden geconcludeerd dat de aard van een
aantal gegevens vermeld in het bestuursverslag in feite in de jaarrekening zou
moeten worden opgenomen teneinde het verantwoorde oordeel mo­
gelijk te maken. Of dit de bedoeling van de wetgever is geweest valt te
bezien, temeer daar art. 49 van het W.v.K. spreekt van een schriftelijk of
mondeling verslag van de direktie om trent „de gang van zaken van de ven­
nootschap en het gevoerde beheer” , uit te brengen op de Algemene Vergadering van Aandeelhouders.
De 4e richtlijn van de E.E.G. inzake jaarverslaggeving is wat dat betreft
duidelijker: naast voorschriften om trent de inhoud van de jaarrekening
wordt gesproken van een te publiceren jaaroverzicht (art. 43), hetwelk een
nauwkeurig beeld moet geven van de gang van zaken en de positie van de
vennootschap. Voorts moet het jaaroverzicht mededelingen bevatten om­
trent gebeurtenissen van bijzondere betekenis die na het einde van het boek­
jaar hebben plaatsgevonden, alsmede de verwachte ontwikkeling van de ven­
nootschap.
De Wet op de Ondernemingsraden doet de ondernemingsraad als vertegen­
woordiger van de werknemers - één der categorieën van belanghebbenden als
bedoeld in de Wet op de Jaarrekening - wettelijk duidelijker aan zijn trekken
komen dan aandeelhouders en schuldeisers - de overige categorieën van be­
langhebbenden.
Voorgeschreven is immers, dat in de ondernemingsraad behalve de jaarre­
kening ook de gang van zaken moet worden besproken.
Voorwaar derhalve nog problemen genoeg om alle categorieën van belang­
hebbenden het verantwoorde oordeel mogelijk te maken.
m a b bh. 424.
