Internationaalrechtelijke aspecten van het veiligheids- en defensiebeleid van de EU, met bijzondere aandacht voor het recht der gewapende conflicten en mensenrechten
In Afdeling F sta ik kort stil bij het al dan niet objectieve karakter van de internationale
rechtspersoonlijkheid van internationale organisaties en besluit ik dat deze objectief is, in die
zin dat het bestaan ervan tegenstelbaar is aan derden en dat dezen de er inherent uit
voortvloeiende rechten moeten respecteren, in het bijzonder als ze met de organisatie
juridische relaties hebben. Rechten en verplichtingen die daarentegen enkel gebaseerd zijn op
een oprichtingsverdrag zijn niet tegenstelbaar aan derden zonder erkenning ervan. De
conclusies van dit Hoofdstuk worden samengevat in Afdeling G.
Hoofdstuk 6 draait rond de rechtspositie van de EU. In een korte inleiding leg ik uit dat deze
rechtspositie omstreden is omdat de lidstaten de EU – i.t.t. tot de Europese Gemeenschappen tot op heden nog niet expliciet rechtspersoonlijkheid hebben toegekend. Hoewel een ruime
meerderheid van de doctrine van oordeel is dat de EU nu wel degelijk impliciet internationale
rechtspersoonlijkheid heeft verworven en het Verdrag van Lissabon deze expliciet zou
toekennen (de Europese Gemeenschappen zouden verdwijnen), is er tot op heden een
ontkenning van deze rechtspersoonlijkheid in sommige kringen. Bovendien is een grondig
onderzoek van deze rechtspositie noodzakelijk voor het vervolg van dit proefschrift.
Daarnaast stel ik in deze inleiding dat de EU vanaf haar oprichting een internationale
organisatie was (zoals hierboven gedefinieerd, d.w.z. niet noodzakelijk met internationale
rechtspersoonlijkheid).
 Vervolgens argumenteer ik na een onderzoek van verschillende aspecten dat de EU eigen
rechten en plichten heeft onder internationaal recht en de bekwaamheid bezit om juridisch
bindende beslissingen te nemen, zoals kaderbesluiten en gemeenschappelijke optredens – die
onderscheiden zijn van gezamenlijke besluiten van de lidstaten (A); dat zij
verdragsbekwaamheid heeft en verdragen sluit in eigen naam, met name zeer vaak in het
kader van het EVDB (B); dat een erkenning van haar voorrechten en immuniteiten nog
ontbreekt maar dat dit geen problemen lijkt op te veroorzaken door het delen van
gemeenschappelijke instellingen met de EG, die wel expliciet voorrechten en immuniteiten
geniet – ook al is dit nogal artificieel voor die personeelsleden die exclusief in niet-EG
materies werken (C) en dat de oprichting van EU-agentschappen met eigen
rechtspersoonlijkheid door de EU impliceert dat de EU zelf deze rechtspersoonlijkheid bezit
(D). Voorts stel ik dat de EU als overkoepelende “gelaagde” organisatie rechtspersoonlijkheid
bezit en niet enkel de “Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid - EU” en dat dit
de aparte rechtspersoonlijkheid van de EG niet aantast (er is een zekere gelijkenis met de
“VN-familie” op dit punt) (E). Als laatste punt ben ik van oordeel dat EVDB-operaties ook
een specifieke rechtspositie hebben, waarschijnlijk als onderdeel van de EU eerder dan als
zelfstandige entiteiten (F).
Op grond van deze overwegingen concludeer ik in Afdeling G dat de EU een subject is van
internationaal recht met internationale rechtspersoonlijkheid en dat de “fictie van non
persoonlijkheid” niet houdbaar is in het licht van de toegekende rechtsbekwaamheden.
 Op grond van de conclusies van Hoofdstuk 5 wil dit zeggen dat de internationale
rechtspersoonlijkheid van de EU tegenstelbaar is aan derden ongeacht hun erkenning (de
belangrijkste derden in het kader van het EVDB hebben deze meestal hoe dan ook erkend
door het sluiten van een SOFA/SOMA (gastland) of een deelnameakkoord (derde land dat
deel neemt aan een operatie)) en dat de EU de bekwaamheid heeft om internationale
aanspraken te maken, internationaal aansprakelijk kan worden gesteld en internationale

450

Frederik Naert

with a Particular Focus on the Law of Armed Conflict and Human Rights

relaties kan onderhouden. De EU heeft nu ook duidelijk verdragsbekwaamheid en oefent die
frequent uit. Zij heeft ook recht op gewoonterechtelijke voorrechten en immuniteiten maar dat
zou slechts aan de orde komen mocht de huidige oplossing via gedeelde instellingen met de
EG niet meer volstaan.
In Hoofdstuk 7 analyseer ik de eigenlijke voorafgaande onderzoeksvraag in welke mate
internationale organisaties in het algemeen en de EU in het bijzonder gebonden zijn door het
internationaal recht. Om het belang van de vraagstelling te illustreren, toon ik eerst het
contrast aan tussen enerzijds de eerder terloopse wijze waarop de vraag doorgaans wordt
beantwoord in de rechtsleer en rechtspraak – toepasselijkheid mutatis mutandis van relevante
regels ten minste in de externe relaties – (A) en anderzijds de problemen die rijzen in enkele
specifieke gevallen, namelijk de immuniteiten van internationale organisaties, die zich
overwegend ontwikkeld hebben tot een apart regime, en de toepasselijkheid van het recht der
gewapende conflicten op VN-strijdkrachten, die lang beperkt werd tot de “geest en principes”
van dit recht (B).
Een grondigere studie is dus aangewezen en wordt ondernomen in de rest van dit Hoofdstuk.
 Daartoe zet ik in Afdeling C eerst uiteen hoe ik dit aanpak en wat het belang is van de interne
rechtsorde van internationale organisaties. Ik stel in dit verband dat het onderscheid tussen
interne en externe relaties niet altijd duidelijk is en ook niet altijd bepalend is onder
internationaal recht. Lidstaten kunnen immers niet onderling afwijken van bepaalde verdragen
waarbij ook derden partij zijn en die hun rechten aantasten (b.v. op economisch vlak) of die
enkel met de instemming van alle partijen kunnen worden gewijzigd (b.v.
mensenrechtenverdragen). Ook gewoonterechtelijke regels kunnen interne afwijkingen
uitsluiten, b.v. als zij tot het dwingend internationaal recht (ius cogens) behoren en mogelijk
ook wanneer zij een erga omnes karakter hebben (al is dat laatste onzeker). Het kan ook
moeilijk zijn om te bepalen of een bepaling een internationale organisatie enkel intern of
(ook) extern bindt.
Ik behandel de vraag vervolgens onder vier titels. Ten eerste (D) verbintenissen aanvaard door
internationale organisaties zelf door middel van door hen gesloten internationale akkoorden
(dit stelt geen principieel probleem) en eenzijdige verklaringen of rechtshandelingen. M.b.t.
deze laatsten is het vaak moeilijk uit te maken of een verklaring aan de voorwaarden voldoet
om een organisatie juridisch te binden en de vraag kan rijzen of rechtshandelingen enkel
intern of ook extern bindend zijn. Ik argumenteer voorts dat internationale organisaties
vermoed worden de bekwaamheid te bezitten om eenzijdige verklaringen af te leggen. Ten
tweede, verbintenissen opgelegd aan internationale organisaties door hun lidstaten (E), vooral
in oprichtingsverdragen. Hier is het voornaamste probleem doorgaans het bepalen van de
juiste draagwijdte van relevante bepalingen.
 De moeilijkste categorie zijn de verplichtingen onder algemeen internationaal recht (F), met
name internationaal gewoonterecht, algemene rechtsbeginselen en ius cogens. Ik concludeer
hierover dat internationale organisaties in hun externe relaties gebonden zijn door regels van
internationaal gewoonterecht voor zover die relevant zijn voor hun activiteiten en werking en
niet onverenigbaar zijn met hun specifieke aard, die een gehele of gedeeltelijke aanpassing
van bepaalde regels kan vereisen. De grondslag voor deze binding is dat internationale
organisaties met internationale rechtspersoonlijkheid in de internationale rechtsorde bestaan
dankzij deze rechtsorde en dus de toepassing moeten aanvaarden van de regels die van deze
rechtsorde deel uitmaken. Hetzelfde geldt voor algemene rechtsbeginselen die deel uitmaken
van het internationaal recht. Algemene rechtsbeginselen spelen bovendien een bijzondere rol
in de interne rechtsorde van internationale organisaties, waar zij gebaseerd kunnen zijn op
algemene rechtsbeginselen gemeen aan de lidstaten, inclusief via (grotendeels)
gemeenschappelijke verdragsverplichtingen (hoe minder talrijk en hoe nauwer verwant de
KU Leuven - 2008

451

International Law Aspects of the EU’s Security and Defence Policy

lidstaten zijn, hoe groter het potentieel van deze bron), op algemene beginselen eigen aan
internationaal recht (voor zover ze niet strijdig zijn met de specifieke aard van de organisatie)
en op algemene beginselen eigen aan de interne rechtsorde van een organisatie. Deze bron
heeft zich vooral ontwikkeld in de EG/EU en is veel minder doorgesijpeld in andere
internationale organisaties (wellicht mede door de doorgaans beperktere rol van internationale
rechtscolleges). Niettemin is dit mechanisme veralgemeenbaar en biedt het een aanzienlijk
potentieel om internationale organisaties te binden aan internationaal recht, en in het bijzonder
aan gemeenschappelijke verplichtingen van hun lidstaten. Verder wordt nauwelijks betwist
dat internationale organisaties gebonden zijn door dwingend internationaal recht (ius cogens)
– dat overigens geen aparte bron is maar een kwaliteit of eigenschap van een regel die reeds in
een andere bron te vinden is (doorgaans internationaal gewoonterecht).
 Ik bestudeer verder nog in welke mate internationale organisaties gebonden kunnen worden
door internationale akkoorden gesloten door hun lidstaten, o.a. wat betreft de Algemene
Overeenkomst betreffende Tarieven en Handel (beter bekend onder de Engelse afkorting
GATT), het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en het VN-Handvest
(G). Daaruit blijkt dat de rechtspraak slechts zeer uitzonderlijk een dergelijke binding heeft
aanvaard (bijna uitsluitend voor de EG m.b.t. de Algemene Overeenkomst betreffende
Tarieven en Handel) ondanks pleidooien van sommige auteurs voor een ruimere toepassing
van dergelijke “substitutie” of opvolging. Twee recente arresten van het gerecht van Eerste
Aanleg van de EG (Yusuf en Kadi, m.b.t. maatregelen in de strijd tegen het terrorisme)
impliceren echter een ruimere aanvaarding van dit mechanisme (zij het eerder als een interne
variant ervan) maar het Hof van Justitie lijkt deze aanpak niet te bevestigen.
 Uit het voorgaande volgt dat er een risico bestaat dat lidstaten hun internationale
verplichtingen (al dan niet bewust) ontwijken door taken aan internationale organisaties over
of op te dragen zonder hen aan dezelfde verplichtingen te onderwerpen. Daarom bekijk ik ook
kort in welke mate lidstaten zelf aansprakelijk kunnen worden gesteld voor handelingen in het
kader van internationale organisaties (H). Ik argumenteer in dit verband dat (naast eventuele
medeplichtigheid) lidstaten aansprakelijk zijn voor:
- op grond van de oprichting van een internationale organisatie, handelingen gesteld
door een internationale organisatie die, indien zij door een lidstaat zouden zijn gesteld,
een internationale verplichting van deze laatste zouden schenden, met uitzondering van
‘common interest regimes’ waarvoor die lidstaat in een evenwaardige bescherming
heeft voorzien en met het voorbehoud dat wanneer er ondanks deze evenwaardige
bescherming toch een manifeste schending plaatsvindt die zwaarder weegt dat het
belang van de internationale samenwerking in kwestie, de lidstaat toch verantwoordelijk
is;
- het stemgedrag van een lidstaat m.b.t. een beslissing wanneer het louter stemmen in se
reeds een schending uitmaakt van een internationale verplichting van die Staat;
- het ten uitvoer leggen van een beslissing van een internationale organisatie die een
schending uitmaakt van een internationale verplichting van die Staat, behalve wanneer
het gaat om een ‘common interest regime’ waarvoor die lidstaat in een evenwaardige
bescherming heeft voorzien en er in casu geen discretionaire bevoegdheid meer was bij
het ten uitvoer leggen van de beslissing en voor zover de schending proportioneel is met
het belang van de internationale samenwerking in kwestie.
 Voorts stel ik dat m.b.t. EU-bevoegdheden waarover het Hof van Justitie geen bevoegdheid
heeft (d.w.z. zowat het hele Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid en zeker het
EVDB), niet is voldaan aan de gelijkwaardigheidstest gehanteerd door het Europees Hof voor
de Rechten van de Mens, aangezien die test ook procedurele waarborgen omvat.
 452

Frederik Naert

with a Particular Focus on the Law of Armed Conflict and Human Rights

Tot slot worden de voornaamste conclusies samengevat in Afdeling (I) en worden zij in
Afdeling J toegepast op de EU. Dit leidt tot de stelling dat de EU, als internationale
organisatie met internationale rechtspersoonlijkheid, gebonden is door:
- door haar gesloten internationale verdragen (extern en intern2400);
- eenzijdige rechtshandelingen en verklaringen door haar gesteld, in de mate dat deze
bindende verplichtingen creëren (intern en/of extern, afhankelijk van de
omstandigheden);
- haar constitutieve instrumenten en interne regels (vooral intern);
- akkoorden tussen haar lidstaten die haar binden wanneer dit is voorzien (vooral
intern);
- bepalingen van andere (al dan niet bindende) internationale instrumenten (inclusief
besluiten van andere internationale organisaties) en rechtspraak die haar binden op
grond van één van de hierboven genoemde bronnen (intern en/of extern);
- internationaal gewoonterecht m.b.t. materies binnen haar bevoegdheden, desgevallend
mits noodzakelijke aanpassingen (intern in de mate dat het niet opzij is gezet door
EG/EU-recht en extern onverkort);
- algemene rechtsbeginselen die deel uitmaken van het internationaal recht (intern in de
mate dat het niet opzij zijn gezet door EG/EU-recht en extern onverkort);
- algemene beginselen van EG/EU-recht, inclusief beginselen eigen aan deze specifieke
rechtsorde, algemene rechtsbeginselen die deel uitmaken van het internationaal recht en
beginselen die gedeeld worden door de rechtsordes van de lidstaten, met inbegrip van
hun gemeenschappelijke verdragsverplichtingen (vooral intern);
- ius cogens (extern en intern);
- (bepalingen van) verdragen gesloten door één of meer van haar lidstaten in die
(zeldzame) gevallen waarin aan de voorwaarden voor ‘substitutie’ is voldaan (intern en
extern).
 DEEL III. INTERNATIONAAL RECHT TOEPASSELIJK IN EVDB-OPERATIES
In deel III bespreek ik het internationaal recht van toepassing op het voeren van EVDBoperaties. Daarbij geef ik eerst een algemeen overzicht in de inleiding en ga ik vervolgens
uitvoerig in op de twee meest relevante subtakken van het internationaal recht: het recht der
gewapende conflicten (RGC) en mensenrechten.
In de korte inleiding geef ik een kort overzicht van de verschillende elementen die samen het
toepasselijk recht in EVDB-operaties vormen. Daaruit blijkt dat het een complex geheel is
van enerzijds intern recht en anderzijds internationaal recht. Het relevante intern recht omvat
een deel van het recht van de staten die personeel uitzenden en, zij het met een aantal
belangrijke beperkingen, het recht van het gastland. Relevant internationaal recht omvat o.a.
onderdelen van het algemeen internationaal recht (inclusief verdragen, internationaal
gewoonterecht en algemene rechtsbeginselen), desgevallend een mandaat van de VNVeiligheidsraad, vaak een SOFA/SOMA, EU-recht (zie ook de inleiding in Hoofdstuk 3) en
het RGC en mensenrechten indien toepasselijk. Het resultaat is een complex juridisch kader
2400

Hier slaan deze uitdrukkingen op het bindend effect onder respectievelijk internationaal recht en EG/EUrecht.
KU Leuven - 2008

453

International Law Aspects of the EU’s Security and Defence Policy

dat van operatie tot operatie en meestal ook deels van zendstaat tot zendstaat verschilt. Ik ga
vervolgens nader in op het RGC en mensenrechten.
 In Hoofdstuk 8 analyseer ik de toepasselijkheid van het RGC op EVDB-operaties aan de
hand van de volgende elementen (die deels eigen zijn aan het RGC en deels eigen aan de EU):
een korte inleiding (A); de drempel voor een gewapend conflict en voor deelname daaraan
(B); de aard van gewapende conflicten waarbij EVDB-operaties partij zouden zijn (C);
vredesoperaties als bezettingen (D); de impact van interventie door de VN-Veiligheidsraad
(E); RGC-verplichtingen van deelnemende landen in EVDB-operaties (F) en RGCverplichtingen van de EU in EVDB-operaties. De conclusies uit Afdeling H worden hieronder
weergegeven. De relatie tussen het RGC en mensenrechten komt aan bod in Hoofdstuk 9.
Ten eerste moet er een gewapend conflict zijn of een bezetting vooraleer het RGC rechtens
van toepassing wordt en dit is zeker niet altijd het geval in vredesoperaties. Niettemin kunnen
bepaalde delen van het RGC, in het bijzonder verbodsbepalingen, als richtlijnen dienen, onder
meer voor militairen op de grond, ook wanneer het RGC niet rechtens toepasselijk is.
Voorzichtigheid is hiermee echter aangewezen omdat het RGC ook permissieve regels bevat
die geweldgebruik en detentie toelaten in gevallen waarin deze middelen buiten het RGC
sterker aan banden zijn gelegd.
Ten tweede, zelfs als het RGC in een conflictsituatie toepasselijk is, is het enkel bindend voor
de EU-strijdkrachten als zij bezetters zijn of actief deelnemen aan het conflict als partij. Dit
laatste vergt meer dan geïsoleerde gevallen van geweldgebruik in zelfverdediging of ter
uitvoering van de missie. Zolang zij niet op deze wijze deelnemen aan het conflict (en geen
bezetters zijn), genieten zij de bescherming die burgers onder het RGC genieten en mogen zij
niet worden aangevallen.
 Ten derde, als EU-strijdkrachten actief deelnemen aan een gewapend conflict, is dit een
internationaal gewapend conflict (in de zin van het RGC, d.w.z. tussen twee of meer Staten)
als zij vechten tegen de strijdkrachten van een andere regering. In andere gevallen is het (a
contrario) een niet-internationaal gewapend conflict, tenzij de tegenstander eigenlijk handelt
voor rekening en onder de controle van een andere regering. Een tweede mogelijke
uitzondering is wanneer de EU-strijdkrachten actief zijn op het grondgebied van een derde
Staat tegen diens wil. Bovendien kan een territoriale overlapping bij samenloop van een
internationaal en een niet-internationaal gewapend conflict ertoe leiden date en deel van het
recht van toepassing op het internationaal gewapend conflict ook van toepassing zal zijn op
het niet-internationaal gewapend conflict. Verder heeft de ontwikkeling van het recht der nietinternationale gewapende conflicten (dat historisch gezien minder uitgebreid was dan dat van
internationale gewapende conflicten) m.i. geleid tot één enkele definitie van dergelijke
conflicten onder internationaal gewoonterecht (in het verdragsrecht zijn er verschillende
soorten niet-internationale gewapende conflicten) die (langdurig) gewapend geweld tussen
georganiseerde gewapende groepen omvat en overeen komt met de hedendaagse invulling van
artikel 3 gemeenschappelijk aan de Geneefse Conventies van 1949. Bovendien is het recht dat
op dit soort conflicten toepasselijk is onder internationaal gewoonterecht vrij omvangrijk, zij
het niet identiek aan het recht der internationale gewapende conflicten. De aard van het
gewapend conflict is derhalve nog relevant maar is nog slechts van beperkt belang.
Ten vierde impliceert het RGC dat vredesoperaties, inclusief EVDB-operaties, bezetters
worden als zij effectief gezag uitoefenen over een gebied zonder de instemming van de
gaststaat. In de praktijk van vredesoperaties wordt deze stelling echter meestal verworpen.
 Ten vijfde kan de VN-Veiligheidsraad een afwijking van verdragsrechtelijke en
gewoonterechtelijke regels van het RGC toestaan, met uitzondering van die regels van het

454

Frederik Naert

with a Particular Focus on the Law of Armed Conflict and Human Rights

RGC die dwingend (ius cogens) zijn. M.i. is niet het gehele RGC ius cogens en zal een
afwijking vooral relevant zijn in bezettingen.
Ten zesde, zelfs wanneer zij hun strijdkrachten onder EU-bevel (doorgaans “operational
command”) plaatsen, en de handelingen daarvan aan de EU toerekenbaar worden, blijven
Staten gebonden door sommige van hun eigen verplichtingen onder het RGC. De conclusies
over aansprakelijkheid van lidstaten uit Hoofdstuk 7 kunnen op deze situatie worden
toegepast en zij worden versterkt door een specifieke verplichting onder het RGC, namelijk
de plicht om regels van het RGC te eerbiedigen en te doen eerbiedigen in alle
omstandigheden. Deze regels hebben tot gevolg dat de troepen van deelnemende landen
gebonden blijven door de verplichtingen inzake het RGC van hun zendstaten zelfs als zij
onder EU-bevel staan. Dit impliceert echter niet dat lidstaten, b.v. in hun stemgedrag, hun
verplichtingen moeten opleggen aan Staten die deze verplichtingen niet hebben of aan de EU
als de EU zelf niet door deze verplichtingen is gebonden. Het probleem van de juridische
“interoperabiliteit” is beperkt binnen de EU omdat er een grote convergentie is tussen de
verplichtingen van de lidstaten onder het RGC. In de praktijk lijkt de nadruk bovendien te
liggen op de verplichtingen van de lidstaten onder het RGC eerder dan die van de EU zelf.
Dat is overigens ook binnen de NAVO het geval.
 Ten zevende heeft de EU eigen verplichtingen onder het RGC op grond van haar
internationale rechtspersoonlijkheid en het bevel dat zij voert over de aan haar ter beschikking
gestelde strijdkrachten. Zij kan deze verplichtingen doen naleven door de uitoefening van haar
eigen bevoegdheden, zoals het goedkeuren van het Operatieplan en de inzetregels, of, voor
die aspecten waar dit niet mogelijk is, respect verzekeren via haar lidstaten. In theorie
impliceren deze stellingen dat de EU als dusdanig zelf partij kan zijn bij een gewapend
conflict, hetgeen de vraag doet rijzen naar de gevolgen daarvan voor de lidstaten. Deze
mogelijkheid is nog niet echt onderzocht en is van beperkt praktisch belang. De toepassing
van nationaliteitsregels en het territoriaal toepassingsgebied van het RGC zouden hoe dan ook
tot de betrokkenheid van de lidstaten leiden maar de toepassing naar analogie van het behoren
tot een partij bij het conflict voor het bepalen van wie strijders (en krijgsgevangenen) zijn,
leidt tot een minder eenvoudige situatie.
 De toepassing van de conclusies van Hoofdstuk 7 op het RGC resulteert in verschillende
bronnen waardoor de EU aan het RGC is gebonden, waaronder vooral:
- verdragsverplichtingen van de EU inzake het RGC onder SOFAs (tot nog toe eerder
uitzonderlijk en nooit in door de EU zelf gesloten SOFAs) of onder een toekomstige
toetreding tot het EVRM (via de band tussen dit verdrag en een deel van het RGC, zie
infra Hoofdstuk 9);
- de verplichtingen van de EU onder de artikelen 6 en 11 EU-Verdrag (alsook zoals
deze zouden worden gewijzigd door het Verdrag van Lissabon) om mensenrechten te
respecteren, hetgeen m.i. ook een binding aan een deel van het RGC omvat;
- internationaal humanitair gewoonterecht, hetgeen een aanzienlijk deel van het RGC
omvat en de primaire bron is van de verplichtingen van de EU inzake het RGC; wat
betreft de kwalificatie van gewapende conflicten (als internationaal of nietinternationaal) argumenteer ik dat de EU behandeld dient te worden als een Staat;
- algemene beginselen van internationaal humanitair recht;
- algemene beginselen van EU-recht, die m.i. een deel van het RGC omvatten via
mensenrechten en de ratificatie en tenuitvoerlegging van RGC-verdragen door de
lidstaten;

KU Leuven - 2008

455

International Law Aspects of the EU’s Security and Defence Policy

- een versterkte binding door die RGC-regels die tot het ius cogens behoren.
Deze verplichtingen zijn eveneens bindend voor de strijdkrachten van derde landen die
deelnemen aan EVDB-operaties en onder EU-bevel en –controle staan.
 Het RGC is dus niet altijd – en zelfs meestal niet – toepasselijk in EVDB-operaties. Het loont
daarom de moeite om de toepasselijkheid van mensenrechten te analyseren als het meest voor
de hand liggend alternatief of complementair regime (een concurrente toepassing is immers
mogelijk). Dit is wat in Hoofdstuk 9 wordt bestudeerd: de verplichtingen inzake
mensenrechten in EVDB-operaties t.a.v. de plaatselijke bevolking/partijen (en niet t.a.v. het
personeel van EVDB-operaties zelf).
In dit Hoofdstuk behandel ik achtereenvolgens het extraterritoriaal toepassingsgebied van
mensenrechten (B); beperkingen van mensenrechten in oorlog en noodtoestanden, inclusief
afwijkingen, o.a. ten gevolge van interventies door de VN-Veiligheidsraad (C); de relatie
tussen mensenrechten en het RGC (D), verplichtingen inzake mensenrechten van
deelnemende landen (E) en van de EU zelf (F) in EVDB-operaties. De nadruk ligt op het
EVRM, als het belangrijkste Europees mensenrechteninstrument, en het Internationaal
verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten, als zijn mondiaal equivalent. Voorts staan
burgerlijke en politieke rechten centraal omdat de voornaamste beschermingsrechten in
conflictsituaties, waarin met name het recht op leven, fysieke integriteit en vrijheid bedreigd
kunnen worden, hieronder vallen. De hieronder weergegeven conclusies worden samengevat
in Afdeling G.
 Ten eerste, inzake de omstreden extraterritoriale toepassing van mensenrechten bevestigt
internationale rechtspraak een zeker extraterritoriaal toepassingsgebied ten aanzien van
personen binnen de rechtsmacht van een Staat maar de juiste reikwijdte daarvan is nog niet
uitgeklaard en kan afhankelijk zijn van het instrument in kwestie. Er is evenwel een groeiende
consensus dat effectieve controle over grondgebied en over personen (in het bijzonder in
geval van detentie) een uitoefening van rechtsmacht in deze zin inhouden. Buiten deze
gevallen, zoals in gevechtssituaties en in gevallen van uitoefening van beperkte
bevoegdheden, heerst er nog onduidelijkheid. Ik argumenteer terzake dat een gradueel begrip
van
rechtsmacht
en
een
daarmee
overeenstemmende
omvang
van
mensenrechtenverplichtingen het best beantwoordt aan de veelzijdige aard van het begrip
rechtsmacht in het internationaal recht.
Ten tweede is de situatie in de meeste vredesoperaties, in het bijzonder in militaire EVDBoperaties, fundamenteel verschillend van een normale vreedzame situatie, zodat
noodtoestandclausules en afwijkingen in overweging moeten worden genomen. Ik stel in dit
opzicht dat mensenrechten in deze omstandigheden alleen kunnen worden toegepast indien
afdoende rekening wordt gehouden met de mogelijkheid tot afwijking van bepaalde
mensenrechten, inclusief extraterritoriaal in dezelfde mate als het extraterritoriaal
toepassingsgebied; met de impact van resoluties van de VN-Veiligheidsraad, die afwijkingen
kunnen toestaan van mensenrechten (met uitzondering van ius cogens); en met de mogelijke
parallelle toepassing van het RGC, dat als lex specialis kan primeren (hoewel dit enkel van
geval tot geval en van recht tot recht kan worden bepaald en het RGC dus niet noodzakelijk
altijd lex specialis is). Onder deze voorwaarden hoeft de toepassing van mensenrechten, die
overigens wordt bevestigd in het Verdrag inzake de veiligheid van VN-personeel en
geassocieerd personeel van 1994 en in resolutie 1327 van de VN-Veiligheidsraad, niet
gevreesd te worden.
 Wat betreft mensenrechten bevindt de EU zich bovendien in een unieke positie omwille van
haar sterk engagement voor mensenrechten en haar bindende verplichtingen mensenrechten te
respecteren in de uitoefening van haar bevoegdheden, vooral onder artikel 6 EU-Verdrag en
456

Frederik Naert

with a Particular Focus on the Law of Armed Conflict and Human Rights

als algemene beginselen van EU-recht. Het staat al geruime tijd vast dat de EG via deze
bronnen door heel wat mensenrechten is gebonden en ik argumenteer dat dit ook voor de EU
geldt, inclusief m.b.t. het EVDB. In de toekomst kan daar de toetreding tot het EVRM bij
komen, hoewel de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens de
toepasselijkheid van dit verdrag als dusdanig in EVDB-operaties sterk inperkt, vooral
wanneer die operaties onder een VN-mandaat opereren (getuige de recente Behrami en
Saramati beslissing). Verder is de EU, zoals andere internationale organisaties, gebonden
door mensenrechten die deel uitmaken van internationaal gewoonterecht, algemene
rechtsbeginselen erkend in het internationaal recht en ius cogens. De EU is daarentegen niet
gebonden door de mensenrechtelijke verdragsverplichtingen van haar lidstaten. De EU heeft
ook nog geen mensenrechtelijke verlichtingen opgenomen in SOFA/SOMAs voor EVDBoperaties en heeft evenmin unilaterale verklaringen afgelegd die haar aan mensenrechten
binden in EVDB-operaties. Voorts stel ik dat het extraterritorialiteitsdebat minder relevant is
voor internationale organisaties gezien de functionele (i.t.t. territoriale) aard van hun
rechtsmacht.
 Over de aansprakelijkheid van lidstaten kan niet veel worden toegevoegd aan wat daarover in
Hoofdstuk 7 is gezegd, vooral omdat die conclusies in belangrijke mate op rechtspraak inzake
mensenrechten berusten. Wel lijken de verplichtingen van lidstaten inzake mensenrechten in
EVDB-operaties minder ver te reiken dan hun verplichtingen inzake het RGC en interpreteren
de toezichtorganen van het EVRM en het Internationaal verdrag inzake burgerlijke en
politieke rechten deze verplichtingen op een verschillende wijze. Niettemin zijn nog een
aantal punten het vermelden waard. Ten eerste impliceert het (bijna volledig) gebrek aan
rechtsmacht van het Hof van Justitie over het Gemeenschappelijk Buitenlands en
Veiligheidsbeleid en het EVDB dat in deze twee beleidsdomeinen geen gelijkwaardige
bescherming van mensenrechten wordt geboden als onder het EVRM. Ten tweede kan men
argumenteren dat wanneer een Staat bevoegdheden overdraagt aan een internationale
organisatie en deze laatste die vervolgens uitoefent over personen en/of grondgebied die/dat
zich voordien niet binnen de rechtsmacht bevonden/bevond van de Staat die de bevoegdheid
heeft overgedragen, deze laatste Staat niet verplicht is een gelijkwaardige bescherming door
de organisatie te bedingen. Dit doet echter geen afbreuk aan de mensenrechtenverplichtingen
van de organisatie zelf en van die Staat voor zijn eigen gedrag dat niet aan de organisatie
toerekenbaar is, met name inzake besluitvorming en maatregelen ter tenuitvoerlegging van
besluiten. Ten derde zijn lidstaten onder EU-recht gehouden om bij de tenuitvoerlegging van
EU-recht, met inbegrip van gemeenschappelijke optredens inzake EVDB-operaties,
mensenrechten die behoren tot de algemene beginselen van EU-recht te respecteren.
Bovendien zouden lidstaten onder het Verdrag van Lissabon verplicht zijn te “voorzien in de
nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het recht van de
Unie vallende gebieden te verzekeren” en omvat dit m.i. ook het EVDB.
 Los van deze juridische argumenten is het daarnaast beleidsmatig moeilijk denkbaar dat de
EU een binding aan mensenrechten in EVDB-operaties, die doorgaans minstens deels het
bevorderen van de rechtstaat en mensenrechten beogen als onderdeel van de doelstellingen
van haar extern beleid, niet zou aanvaarden zonder haar geloofwaardigheid te verliezen. Het
aanvaarden van aansprakelijkheid voor individuele schendingen die zouden plaatsvinden
ondanks alle pogingen om mensenrechten te doen respecteren dient voorts niet te worden
verworpen.
Ik besluit dat een publieke en duidelijke erkenning van de toepasselijkheid van mensenrechten
in EVDB-operaties (en vredesoperaties meer algemeen) wenselijk is. Bij gebreke aan een
gecoördineerd standpunt hierover kan een verduidelijking van het recht op dit punt
waarschijnlijk enkel geleidelijk tot stand komen op basis van rechtspraak. Het sluiten van de

KU Leuven - 2008

457

International Law Aspects of the EU’s Security and Defence Policy

deur door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens voor klachten m.b.t. het gros van
de vredesoperaties in Saramati en Behrami valt daarom des te meer te betreuren. Het Comité
voor de Rechten van de Mens heeft daarentegen blijk gegeven van een grotere bereidheid om
de naleving van mensenrechten in vredesoperaties te toetsen. In het licht van deze evolutie
zullen nationale rechtscolleges een belangrijke rol spelen. Enkele Britse zaken tonen aan dat
dit in zekere mate een aanvaardbare optie kan zijn maar het houdt een risico in op niet
uniforme rechtspraak. Wanneer internationale organisaties verantwoordelijk zijn, zoals m.i.
 het geval is in EVDB-operaties, zal deze optie bovendien doorgaans uitgesloten worden door
de immuniteiten van deze organisaties. Indien er dus geen afdoende intern of internationaal
toezicht wordt ingesteld, b.v. door de toetreding van de EU tot het EVRM, bestaat er wat
betreft het toezicht een ernstige lacune. Tot slot is het belang van vorming en training van
strijdkrachten in mensenrechten cruciaal en worden op dat punt meer en meer inspanningen
geleverd.
ALGEMENE BESLUITEN, SLOTOVERWEGINGEN EN AANBEVELINGEN
In mijn algemeen besluit benadruk ik zes elementen.
Ten eerste, het antwoord op de eerste voornaamste onderzoeksvraag in welke mate en hoe
internationale organisaties in het algemeen en de EU in het bijzonder zijn gebonden door het
internationaal recht is dat internationale organisaties met internationale rechtspersoonlijkheid
inderdaad in aanzienlijke mate onderworpen zijn aan het internationaal recht op grond van
deze rechtspersoonlijkheid en door middel van verschillende bronnen, waarvan er een aantal
van toepassing zijn op alle internationale organisaties en een aantal eigen zijn aan elke
organisatie (zie de conclusies van Hoofdstuk 7 voor meer details).
 Ten tweede, op grond van de internationale rechtspersoonlijkheid van de EU heeft de Unie
eigen rechten en plichten onder internationaal recht, inclusief wat betreft het RGC en
mensenrechten. Specifieke verplichtingen vloeien voort uit verschillende bronnen, waaronder
artikel 6 EU-Verdrag, algemene beginselen van EU-recht, internationaal gewoonterecht en in
de toekomst mogelijk de toetreding van de EU tot het EVRM. Daarbij is het internationaal
gewoonterecht bijzonder relevant inzake het RGC en de overige hierboven genoemde bronnen
voor mensenrechten, al zijn er overlappingen en versterken zij elkaar wederzijds. Hoewel de
toepassing op de EU als internationale organisatie bepaalde aanpassingen zou kunnen vergen,
lijken er m.b.t. het RGC en mensenrechten niet veel dergelijke wijzingen nodig. Ik
argumenteer daarom dat de volledige toepasselijkheid kan worden vermoed en het aan de EU
is aan te tonen dat een bepaalde regel niet of slechts mits aanpassingen op/door haar kan
worden toegepast. Inzake mensenrechten stel ik echter wel dat het debat rond het (extra-)
territoriaal toepassingsgebied minder relevant is voor internationale organisaties ten voordele
van hun functionele rechtsmacht.
Ten derde, het antwoord op de tweede voornaamste onderzoeksvraag welke regels van
internationaal recht van toepassing zijn op het uitvoeren van EVDB-operaties en in het
bijzonder welke regels van het recht der gewapende conflicten en mensenrechten is een
complex geheel van regels van internationaal en EU-recht, inclusief in sommige gevallen
mensenrechten en het RGC. Deze laatste twee rechtstakken zijn toepasselijk in een EVDBoperatie wanneer deze operatie binnen het toepassingsgebied van deze regimes valt, d.w.z.
respectievelijk deelname aan een gewapend conflict of bezetting van grondgebied zonder
instemming enerzijds en het uitoefenen van gezag – hoe beperkt ook – over personen en/of
grondgebied anderzijds.
 458

Frederik Naert

with a Particular Focus on the Law of Armed Conflict and Human Rights

Ten vierde, wanneer mensenrechten toepasselijk zijn in EVDB-operaties, moet bij het bepalen
van hun draagwijdte rekening worden gehouden met de specifieke context van de operatie.
Dit kan leiden tot beperkingen en zelfs afwijkingen ten gevolge van een noodtoestand, de
impact van een resolutie van de VN-Veiligheidsraad, de toepasselijkheid van het RGC, dat in
sommige opzichten als lex specialis zal primeren, en, in zekere mate, de regionale aard van
(de invulling van) sommige mensenrechtenregels. Als correct rekening wordt gehouden met
deze elementen, kunnen mensenrechten m.i. in EVDB-operaties worden toegepast zonder een
succesvolle uitvoering van het mandaat en de missie in het gedrang te brengen.
Ten vijfde, op basis van het bevel en de controle die de EU uitoefent over EVDB-operaties, is
de EU in principe de belangrijkste entiteit verantwoordelijk voor het gedrag van EVDBoperaties. De respectievelijke aansprakelijkheden zijn echter nog niet duidelijk afgebakend
onder internationaal recht (de Commissie voor Internationaal Recht binnen de VN houdt zich
momenteel o.a. met dit onderwerp bezig) en deelnemende/lidstaten zijn in zekere mate ook
verantwoordelijk voor hun eigen gedrag in het kader van EVDB-operaties. Bovendien wordt
de verantwoordelijkheid van deze landen versterkt door enerzijds de bijzondere verplichting
om het RGC te eerbiedigen en te doen eerbiedigen en anderzijds de verplichting onder EUrecht om mensenrechten die deel uitmaken van de algemene beginselen van EU-recht na te
leven bij het ten uitvoer leggen van EVDB-operaties. Aangezien zowel de EU zelf als de
deelnemende/lidstaten beiden verplichtingen hebben onder het RGC en mensenrechten en
deze verplichtingen vrij gelijklopend zijn, zouden er wat betreft de toepasselijkheid van het
RGC en mensenrechten dus geen ernstige lacunes mogen zijn.
 Ten zesde, hoewel de mate waarin de EU en haar lidstaten deze verplichtingen hebben
erkend, moeilijk kan worden achterhaald gezien de vertrouwelijke aard van de meest
relevante documenten terzake, lijkt er slechts een beperkte erkenning te zijn van de eigen
verplichtingen van de EU - in tegenstelling tot die van de lidstaten. Het is evenwel moeilijk te
beoordelen in welke mate dit het gevolg is van het (deels blijvende) verzet tegen de
rechtspersoonlijkheid van de EU of van de standpunten van de EU en haar lidstaten inzake
toerekenbaarheid en verantwoordelijkheid. Bovendien lijkt er een zekere terughoudendheid te
zijn om de toepasselijkheid van mensenrechten in rechte te aanvaarden. Daarentegen wordt de
toepasselijkheid van het RGC, binnen zijn toepassingsgebied, blijkbaar niet ernstig betwist.
Op basis hiervan formuleer ik de volgende vier aanbevelingen.
Ten eerste, dat, ongeacht het lot van het Verdrag van Lissabon, de lidstaten en de EU de
internationale rechtspersoonlijkheid van de EU zouden erkennen en aanvaarden dat dit eigen
rechten en plichten voor de EU impliceert, inclusief inzake het EVDB en onder het RGC en
mensenrechten.
Ten tweede, dat de lidstaten en de EU zouden erkennen dat mensenrechten toepasselijk zijn in
de mate waarin zij rechtsmacht uitoefenen over personen en/of grondgebied – hoe beperkt dit
ook moge wezen - in EVDB-operaties, zij het met de hierboven aangegeven beperkingen.
 Deze toepasselijkheid is niet alleen in rechte gefundeerd maar wordt ook ondersteund door de
cruciale beleidsoverweging dat de EU moeilijk geloofwaardig kan blijven indien zij in
EVDB-operaties niet zelf aanvaardt dat zij door mensenrechten is gebonden. Dit zou tot
uitdrukking dienen te worden gebracht in SOFA/SOMAs voor EVDB-operaties om het
engagement van de EU ten aanzien van mensenrechten openlijk te bevestigen. Dit is
bovendien een belangrijk gebied waarin de EU een voorbeeld zou kunnen en moeten stellen
dat de ontwikkeling van het internationaal recht terzake mee in een positieve richting zou
kunnen sturen. Bovendien zou een toetreding van de EU tot het EVRM, zoals voorzien in het
Verdrag van Lissabon, een mijlpaal betekenen en een precedent uitmaken dat de weg kan

KU Leuven - 2008

459

International Law Aspects of the EU’s Security and Defence Policy

effenen voor de toetreding van andere internationale organisaties tot verdragen inzake
mensenrechten en – waarom niet – inzake het RGC.
Ten derde, dat SOFAs voor militaire EVDB-operaties die betrokken zouden kunnen geraken
in een gewapend conflict een clausule zouden bevatten die respect voor het RGC vereist in
zoverre dat toepasselijk is.
Ten vierde, dat Staten en internationale organisaties pogingen zouden ondernemen om te
verduidelijken hoe zij verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid (ver)delen in
vredesoperaties in het kader van de lopende werkzaamheden van de Commissie voor
Internationaal Recht over de aansprakelijkheid van internationale organisaties.
Tot slot wil ik nogmaals benadrukken dat mijn eigen ervaring met EVDB-operaties aangeeft
dat in deze operaties goed rekening wordt gehouden met mensenrechten en het RGC. Een
duidelijk en openbaar standpunt terzake zou echter de geloofwaardigheid van de EU
vergroten en zou bijdragen tot de bevestiging en verdere ontwikkeling van het RGC en
mensenrechten en is daarom wenselijk, in het bijzonder in een tijdperk waarin beide
rechtstakken onder aanzienlijke druk staan.
 460

Frederik Naert

with a Particular Focus on the Law of Armed Conflict and Human Rights

KU Leuven - 2008

461

International Law Aspects of the EU’s Security and Defence Policy

REFERENCES AND CITATIONS, TABLE OF CASES AND BIBLIOGRAPHY
1. Some Remarks on References and Citations
In respect of references and citations, I have omitted the place of publication in a number of instances where
materials are readily available on the internet. While the internet publications are not normally authentic, I have
no knowledge of problems in this respect and trust that for most readers, the online publication will be more
readily accessible than a publication in the official records. In order not to have to include the internet address
every time, I will here indicate where certain categories of decisions and instruments may be accessed. Some of
them, especially in the UN and EU, are also available in other languages than English.
UN Security Council Resolutions (by year and number):
http://www.un.org/documents/scres.htm
UN General Assembly Resolutions (by session, year and number):
http://www.un.org/documents/resga.htm
UN Documents by organ, category and date:
http://www.un.org/documents
UN Documents by document number (searchable):
http://documents.un.org
U.N.T.S.:
http://untreaty.un.org
ICJ judgements and advisory opinions:
http://www.icj-cij.org (go to ‘cases’)
ILC (most ILC documents, including all annual reports and the Y.I.L.C.):
http://www.un.org/law/ilc/
http://untreaty.un.org/ilc/research.htm
ILO Administrative Tribunal (including decisions):
http://www.ilo.org/public/english/tribunal/
ECtHR case-law (searchable, click on ‘case-law’ or ‘jurisprudence’ and the on ‘HUDOC’):
http://www.echr.coe.int/echr
(C.)E.T.S.:
http://conventions.coe.int
Most EU legislation (including EC/EU Treaties, case-law, treaties concluded by the EC and legislation in force):
http://eur-lex.europa.eu.
 EC/EU Official Journal (by date and issue as of 1998):
http://europa.eu.int/eur-lex/lex/JOIndex.do?ihmlang=en
ECJ case-law (including by case number and searchable):
http://curia.europa.eu
EU Council documents (unless indicated otherwise, the documents cited are public):
http://register.consilium.europa.eu
International agreements concluded by the EC/EU (Council website):2401
http://www.consilium.europa.eu/cms3_fo/showPage.asp?lang=en&id=252&mode=g&name=
North Atlantic Council Communiqués (Summit & Ministerial Meetings by year):
http://www.nato.int/docu/comm.htm
Inter-American Commission for Human Rights (including reports and cases):
http://www.cidh.oas.org/DefaultE.htm
2401

Usually, the Council decision concerning the conclusion of an agreement immediately precedes the
agreement or is at least published earlier in the same issue of the O.J. In such cases, I will cite a double O.J. page
number with a / in between, the first number referring to the page of the Council decision and the second to that
of the (first page of the) agreement. For data on the entry into force of agreements, I have relied on the data
provided in this database (i.e. where the date is still left open I have assumed the agreement has not yet entered
into force).
462

Frederik Naert

with a Particular Focus on the Law of Armed Conflict and Human Rights

Inter-American Court of Human Rights: jurisprudence:
http://www.corteidh.or.cr/buscadores.cfm
CSCE and OSCE Documents (incl. Summit & Ministerial Council documents):
http://www.osce.org/mc/documents.html
Moreover, a number of key instruments, cases and publications are cited in abbreviated form; all sources so cited
are listed in the Table of Abbreviations and Abbreviated Citations. All internet addresses cited in this thesis were
active on 30 November 2007, unless indicated otherwise.
 2. Table of Cases and Opinions of (Quasi-)Judicial Bodies
International Court of Justice2402
Advisory Opinions
- Legal consequences of the construction of a wall in the occupied Palestinian territory, 9 July 2004;
- Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, 8 July 1996;
- Legality of the Use by a State of Nuclear Weapons in Armed Conflict of 8 July 1996 (preliminary objections);
- Interpretation of the Agreement of 25 March 1951 between the WHO and Egypt, 20 December 1980;
- Legal Consequences for States of the Continued Presence of South Africa in Namibia (South West Africa)
notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970), 21 June 1971;
- Certain Expenses of the United Nations, 20 July 1962;
- Reparation for Injuries Suffered in the Service of the United Nations, 11 April 1949;
Contentious Cases
- Corfu Channel Case, 9 April 1949;
- Barcelona Traction, Light and Power Company Ltd. (Belgium v. Spain), 5 February 1970;
- Fisheries Jurisdiction Case (United Kingdom v Iceland), 2 February 1973;
- Nuclear Test (Australia v. France), 20 December 1974;
- United States Diplomatic and Consular Staff in Tehran, 24 May 1980;
- Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua, 27 June 1986 (Merits);
- Questions of Interpretation and Application of the 1971 Montreal Convention Arising from the Aerial Incident
at Lockerbie (Libya v. UK & Libya v. US):
- Orders of 14 April 1992;
- Judgments of 27 February 1998;
- Case concerning the Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v.
 Bahrain), 1 July 1994;
- Case concerning the Gabcíkovo-Nagymaros Project (Hungary/Slovakia), 25 September 1997;
- Case concerning armed activities on the territory of the Congo (DRC v. Uganda), 19 December 2005;
- Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and
Herzegovina v. Serbia and Montenegro):
- Order of 13 September 1993;
- Judgment of 26 February 2007;

ILO Administrative Tribunal
- In re Franks (No. 2) and Vollering (No. 2), Judgment No. 1333 of 31 January 1994;
- In re Maugain (No. 6), Judgment No. 1144 of 29 January 1992;
- I. M. B. v. International Atomic Energy Agency, Judgement No. 2120 of 15 July 2002;
- J. M. W. v. European Patent Organisation, Judgement No. 2292 of 4 February 2004;
- H.-J. M. v. European Patent Organisation, Judgement No. 2611 of 7 February 2007;
2402

Separate or dissenting opinions are listed separately.
 KU Leuven - 2008

463

International Law Aspects of the EU’s Security and Defence Policy

Arbitral Awards
- Award of 29 June 1990, European Molecular Biology Laboratory v. Germany (105 I.L.R. 1997);

Human Rights Committee
General Comments
- General Comment 3, Implementation at the National Level (1981);
- General Comment 5, Derogation of Rights (1981);
- General Comment 21, Humane Treatment of Persons Deprived of Liberty (1992);
- General Comment 23, Rights of Minorities (1994);
- General Comment 24, Reservations (1994);
- General Comment 29, State of Emergency (2001);
- General Comment 31, The Nature of the General Legal Obligation Imposed on States Parties to the Covenant
(2004);
Reports and Observations
- López Burgos v. Uruguay, 29 July 1981, No. 52/1979;
- Celiberti de Casariego v. Uruguay, 29 July 1981, No. 56/1979;
- Montero v. Uruguay, 31 March 1983, No. 106/1981;
- H.v.d.P. v. Netherlands, 8 April 1987, No. 217/1986;
- Ibrahim Gueye et al. v. France, 6 April 1989, No. 196/1985;
- Kindler v. Canada, 18 November 1993, No. 470/1991;
- Concluding Observations on the USA, 3 October 1995, CCPR/C/79/Add.50;
- Concluding Observations: Belgium, 19 November 1998, CCPR/C/79/Add.99;
- Concluding Observations: Netherlands, 27 August 2001, CCPR/CO/72/NET;
- Concluding Observations: Israel, 21 August 2003, CCPR/CO/78/ISR;
- Concluding Observations on Germany, 4 May 2004, CCPR/CO/80/DEU;
- Concluding Observations on Belgium, 12 August 2004, CCPR/CO/81/BEL;

European Commission/Court of Human Rights
Commission
- Greek Case, 5 November 1969;
- Cyprus v. Turkey, 10 July 1976;
- C.F.D.T. v. the European Communities, alternatively their Member States, 10 July 1978;
- Stewart v. UK, 10 July 1984;
- M & Co v. Germany, 9 February 1990;
- Gestra v. Italy, 16 January 1995;
Court
- Lawless v Ireland (Merits), 1 July 1961;
- Engel and Others v. The Netherlands, 30 April 1976;
- Ireland v UK, 13 December 1977;
- Klass and others v. Germany, 6 September 1978;
- Brogan and Others v. UK, 29 November 1988;
- Soering v. the UK, 7 July 1989;
- Drozd and Janousek v. France and Spain, 26 June 1992;
- Brannigan and McBride v UK, 26 May 1993;
- Loizidou v. Turkey, preliminary objections, 23 February 1995 (merits infra);
- McCann v UK, 27 September 1995;

464

Frederik Naert

with a Particular Focus on the Law of Armed Conflict and Human Rights

- Cantoni v. France, 15 November 1996;
- Loizidou v. 