Gerard Termorshuizen en Coen van ’t Veer, met medewerking van Sjoerd Meihuizen, Een groots en meeslepend leven. Dominique Berretty, Indisch persmagnaat
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 135 (2020) | review 47

Gerard Termorshuizen en Coen van ’t Veer, met medewerking van Sjoerd Meihuizen, Een groots en
meeslepend leven. Dominique Berretty, Indisch persmagnaat (Zutphen: WalburgPers, 2018, 288 pp.,
isbn 9789462493155).
De carrière van Dominique Berretty (1891-1934) is een ‘van-krantenjongentot-miljonair’-verhaal, dat zich afspeelde in het interbellum in voormalig
Nederlands-Indië. Als kind van een Italiaans-Franse vader en Javaanse moeder,
met een mulo-diploma en één jaar hbs op zak, was zijn eerste baantje in 1908
aspirant-klerk bij de Bataviase posterijen. In snel tempo zou hij zich echter
tot een van de machtigste en rijkste personen in de kolonie ontwikkelen.
Zijn doen en laten deed tijdens zijn leven veel stof opwaaien, of het nu ging
om de wijze waarop hij met zijn persbureau Algemeen Nieuws- en Telegraaf
Agentschap (Aneta) een monopoliepositie in de perswereld had verworven,
zijn exuberante liefdesleven of zijn luxueuze leefstijl. Zelfs het einde van zijn
leven was op een trieste wijze spectaculair: op 20 december 1934 overleed hij
op 43-jarige leeftijd, toen het vliegtuig waarmee hij onderweg was naar Indië
neerstortte in de Syrische woestijn.
Dat deze persoon als onderwerp voor een biografie is gekozen is
niet vreemd, vreemder lijkt eerder dat zo’n biografie nu pas het licht ziet.
 Wel besteedde Gerard Termorshuizen, een expert op het terrein van de
Indisch-Nederlandse pers, al eerder uitgebreid aandacht aan Berretty in het
belangrijke overzichtswerk Realisten en reactionairen. Een geschiedenis van de
Indisch-Nederlandse pers 1905-1942 (2011), dat hij samen met Anneke Scholte
schreef. Ook in zijn recente biografie (2015) over de journalist en romancier
Herman Salomonson, een vertrouweling en medewerker van Berretty, is
de persmagnaat een belangrijk onderwerp.1 Voor Een groots en meeslepend
leven, dat Termorshuizen samen schreef met neerlandicus Coen van ’t Veer,
is onder meer gebruik gemaakt van persoonlijke brieven en interviews met
nakomelingen van Berretty. Hierbij kon onder andere geput kon worden uit
onderzoek en contacten van Sjoerd Meihuizen, wiens oom Hans Dokkum
vanaf 1931 secretaris was bij Aneta.
Berretty begon zijn loopbaan in de journalistiek toen hij in 1910
corrector, en later redacteur, bij het Bataviaasch Nieuwsblad werd. In 1913
ging hij aan de slag bij de Java-Bode, eind 1915 als ‘eerste’ redacteur. Deze
kranten stonden in die tijd positief tegenover de ethische richting in de
koloniale politiek. In 1915 richtte Berretty het weekblad de Reflector op, dat
zich doelbewust richtte op de Indo-Europese bevolkingsgroep. Deze periodiek
werd gekenmerkt door satire, spot en sensatie, en was politiek gezien juist
duidelijk rechts.
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10867 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

Berretty noemde het een idee-fixe dat Indo-Europeanen werden
achtergesteld. Hij moest ook niets hebben van het Indonesische nationalisme
en zijn aanhangers, die in toenemende mate van zich lieten horen.
 Daarin stond hij bepaald niet alleen: Termorshuizen en Van ’t Veer halen
berichtgeving van beruchte rechtse journalisten als Karel Wybrands en Mozes
van Geuns aan wier ‘volstrekte dédain voor de inlander’ Berretty deelde. In
maart 1916 schreef hij dat de Indonesische bevolking zou moeten worden
opgevoed ‘in liefde voor de vlag, waarvoor wij Nederlanders bereid zijn te
strijden’ (55). Het stond voor Berretty buiten kijf dat de inheemse bevolking
respect zou moeten hebben voor de Europeanen en dit respect diende er
desnoods ingestampt te worden. Toch, zo laten de auteurs zien, is Berretty
niet zo gemakkelijk in een hokje te plaatsen: hij schaamde zich in ieder geval
niet voor zijn afkomst. Zo nam hij zijn moeder mee naar officiële recepties
van de gouverneur-generaal en was zij eregast bij Berretty’s feesten en
ontvangsten, al sprak zij weinig Nederlands (38-40).
In 1917 richtte Berretty met geleend geld het reeds genoemde Aneta
op dat erin slaagde om nieuws eerder dan zijn concurrenten, zoals Reuters,
in Nederlands-Indië te krijgen. Met name de koersendienst bracht in de
beginjaren heel veel geld op – de prijzen voor tropische producten na de
Eerste Wereldoorlog waren hoog en het bedrijfsleven was bereid om forse
bedragen te betalen voor beurs- en handelsnieuws. Feitelijk kon niemand om
Berretty heen toen hij in 1919 zijn directe concurrenten in Nederlands-Indië
overnam en een nieuwsmonopolie verkreeg. Hij voegde in respectievelijk
1920 en 1924 een reclamebedrijf en een radiostation aan dit imperium toe.
 Berretty’s methoden waren brutaal. Abonnementen op nieuws
en advertenties koppelde hij aan de afname van zijn in 1922 opgerichte
weekblad De Zweep (eind 1918 had hij de Reflector met ruzie verlaten). Deze
koppelverkoop wekte ergernis bij verschillende kranten, mede omdat de
inhoud van De Zweep spottend-beledigend en erotisch getint was. Het leidde
uiteindelijk tot een rechtszaak, aangespannen door De Indische Courant, die
deze verplichte afname weigerde en vervolgens hoge boetes kreeg opgelegd.
Berretty dolf in deze rechtszaak het onderspit.
Belangrijker nog was een andere kwestie. De uiterst conservatieve
journalist Henri Carel Zentgraaff, hoofdredacteur van het Soerabaijasch
Handelsblad, had succes toen hij in 1929 een uitvoerige nota zond aan
Nederlandse ministers, partijleiders en persorganen waarin hij de machtsen monopoliepositie en de verstrengeling tussen Aneta en de koloniale
overheid scherp aan de kaak stelde. Hij kreeg steun uit linkse hoek: het
sociaaldemocratische Tweede Kamerlid Charles Guillaume Cramer was het
volledig eens met deze kritiek op de machtspositie van Aneta. Cramer had
1

Gerard Termorshuizen, Een humaan koloniaal.
Leven en werk van Herman Salomonson alias Melis
Stoke (Amsterdam 2015).
zich eerder al gekeerd tegen het dure contract dat de regering in 1927 met
Aneta had gesloten om de nieuwsvoorziening aan buitenlandse kranten
te verzorgen. De minister zegde de Kamer begin 1930 toe de gouverneurgeneraal te vragen om een onderzoek in te laten stellen. De conclusie van
deze commissie in 1931 loog er niet om: Aneta had inderdaad ontoelaatbare
druk uitgeoefend om zijn machtspositie te handhaven en had zich ook aan
tendentieuze berichtgeving schuldig gemaakt. Maar de Nederlands-Indische
persorganen trof ook blaam, want ‘eenstemmig verzet’ was uitgebleven en
zij hadden met andere woorden dit machtsmisbuik gefaciliteerd (215). Het
gouvernement verbrak in ieder geval niet de band die het met Aneta had.
 Deze uitkomst is veelbetekenend voor de machtige positie die Berretty in de
kolonie had verworven.
Over deze connectie tussen de Nederlandse en Indische overheid
met Aneta en de economische, sociale en politieke omstandigheden waarin
Berretty opereerde, is veel meer te zeggen. Het is duidelijk dat de auteurs
in deze biografie juist ook het persoonlijk leven wilden schetsen. Voor de
historische betekenis van Berretty in het interbellum in Nederlands-Indië
is het minder relevant dat hij zes echtgenotes heeft gehad, hield van mooie
kleren en snelle auto’s, of hij een toegewijd huisvader was, welke financiële
regelingen hij trof met zijn exen en of de scheidingen minzaam of niet
waren. De mens Berretty krijgt er echter wel contouren door. Het boek
eindigt met een uiteenzetting van wat er met Aneta gebeurde toen Berretty
het tot in de rand van de afgrond had gebracht vanwege de bouw van de
uiterst luxueuze Villa Isola, en hoe het met zijn (voormalige) echtgenotes en
kinderen afliep.
De auteurs sluiten de ogen niet voor Berretty’s onorthodoxe
bewindsvoering en voor zijn conservatief-reactionaire koloniale denkbeelden,
maar deze worden evenmin uitgediept. Hun bewondering voor de
hoofdpersoon is duidelijk. Het laat onverlet dat ook een minder positieve
conclusie getrokken kan worden op basis van de gepresenteerde feiten.
Janny de Jong, Rijksuniversiteit Groningen.
