Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
§ 6.1.5

Planinzichten Bijlmermeer: minder systematisch en onmogelijk een succes

20

De plantoelichtingen en plantekeningen van de Bijlmermeer bleven lange tijd abstract, ook qua
beeldkwaliteit en zelfs voor de bestuurders. In theorie had dit kunnen leiden tot een flexibel ontwerp
dat kon reageren op veranderingen, maar in werkelijkheid bleken de zoneringen, honingraten
en architectonische uitwerkingen al geheel vast te liggen, onder andere door toezeggingen aan
industriële bouwers.
341

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

21

22

23

Het ontwerp voor de Bijlmermeer lijkt op het eerste gezicht systematisch te zijn opgebouwd met
wijken, buurten en woongroepen (een verzameling flats), maar het gebruik van deze woorden is in
tweede instantie inconsequent of paradoxaal te noemen. Het is onduidelijk wat met de woorden
wijk en buurt bedoeld werd: met wijk werd of de gehele Bijlmermeer of een van de vijf deelplannen
aangeduid (terwijl er ook gesproken werd over het stadsdeelcentrum of hoofdcentrum en niet over
het wijkcentrum), en er werden slechts drie buurtcentra onderscheiden voor elk 5000 woningen, die
echter tussen de deelplannen in lagen waardoor het onduidelijk was waar de ene buurt begon en de
andere ophield (afbeelding 6.7).
De (binnen)hoven van de Bijlmermeer werden na bemoeienis van de Afdeling Beplantingen
anders gerealiseerd dan zoals ze gepland waren door Stadsontwikkeling, namelijk niet als een
doorlopend geheel (afbeelding 6.3 rechts) maar als kamers en met ‘groenschermen’ tegen de flats
aan. Deze verandering heeft de overzichtelijkheid en het beheer geen goed gedaan en leidde in
combinatie met de anonimiteit van de garages en de binnenstraten uiteindelijk tot een (gevoel van)
sociale onveiligheid.
 Door bezuinigingen op het aantal liften werden galerijen noodzakelijk, waardoor de binnenstraat,
uitgevoerd met minder collectieve blokvoorzieningen, als gemeenschappelijke ruimte bijna geen
succes kón worden.1508 Door de uitgestelde bouw van de centra, de verwevenheid met de garage- en
droogloopwereld én het feit dat de bewoners zich niet door het systematische netwerk verplaatsten
zoals van tevoren op de tekentafel was bedacht, bleek de stad een stuk minder maakbaar dan gedacht
(afbeelding 6.7).
afbeelding 6.7 Deelplan D en E  van de Bijlmermeer in 2011 gezien vanuit het zuiden, met de resterende hoogbouw (met lange
galerijen op elke verdieping in plaats van één ontsluitende binnenstraat) en buurtcentrum en metrostation Kraaiennest, maar met
veelal afgebroken drooglopen en garages, en met verlaagde Karspeldreef en vervangende laagbouw.
1508

Zie propositie 4 in het kader van deze dissertatie.
342

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 6.1.6

24

25

26

27

Planinzichten IJburg: van abstract via concreet en ambitieus naar vereenvoudigd

In de eerste planfase bevatten de plandocumenten van IJburg veel abstracte, hiërarchische,
functionele of indicatief getekende en omschreven objecten: alleen het hoognodige – dat wat moest
worden ‘binnengehaald’ – werd vastgelegd. Met het ontwerp van Schaap, Claus en Van Dongen
vond vervolgens een duidelijke omslag plaats: op dat moment verschoof de ontwerpvrijheid als het
ware van de invulling van het ‘raamwerk’ naar het niveau van de blokken, en werden abstracte en
hiërarchische begrippen ingeruild voor concretere en neutralere (hoofdweg werd via stadsstraat laan;
wijk- en buurtgroen werden park, sportveld en speelplek; hoog exterieur en laag interieur werden raster
van (bouw)blokken).
 De contouren van de nieuwe eilanden van IJburg – het zelf gecreëerde landschap – werden later in het
ontwerpproces als inspiratie en verklaring gebruikt voor ontwerpbeslissingen (zoals het hoofdcentrum
aan de IJburgbaai en de overeind gebleven vizieren). Daarmee werd het oorspronkelijke ontwerp bijna
een onomkeerbaar gegeven (een soort selffulfilling prophecy).
Het ‘neutrale raster’ van Schaap, Claus en Van Dongen voor het Haveneiland van IJburg is eigenlijk
niet echt neutraal, door de toenemende blokdiepte, vanwege de aanwezigheid van de taps toelopende
grachten, en door de uit de eerdere plannen overgenomen vizieren, die met hun 30 meter duidelijk
breder zijn dan de overige parallel- en dwarsstraten van 22,4 meter breed (afbeelding 6.8).
De bouwblokken van het Haveneiland van IJburg kenden oorspronkelijk ambitieuze eisen op het
gebied van menging qua architectenverdeling, prijsklasse en ontsluitingstype, en daarmee ook qua
woningtype: grondgebonden eengezinswoningen in verschillende soorten (rijtjeshuizen, herenhuizen
et cetera) en appartementen in gestapelde bouw met enkele accenten in hoogbouw. Uiteindelijk
werden deze eisen versimpeld en vond de architectenverdeling veelal per bouwblok of (groot) deel van
een bouwblok plaats (afbeelding 6.8).
afbeelding 6.8 Het Haveneiland van IJburg in 2015 gezien vanuit het oosten, met het door vizieren en grachten aangepaste
raster, en met meer variatie in het westelijk deel (in het midden rechts) dan in het oostelijk deel (op de voorgrond).
 343

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

§ 6.2

Inzichten in het woordgebruik van de overige actoren
Op basis van de bevindingen van de drie casussen blijkt voor het woordgebruik van de overige actoren
en hun motieven en onderlinge communicatie (doelstelling en deelvraag 2) dat:

–– tijdgenoten in algemene zin de woorden van de ontwerpers kunnen overnemen of afwijzen, waarbij
in het eerste geval ook sprake kan zijn van alternatieve betekenissen en in het tweede geval van
alternatieve woorden,
–– vakgenoten vooral negatieve en neutrale alternatieven gebruiken om zich af te zetten,
–– bestuurders ontwerpwoorden wel overnemen maar soms ook concretere alternatieven gebruiken,
–– journalisten in plaats van jargon bekende maar neutrale alternatieven gebruiken, en
–– voorlichters ontwerpwoorden en soms zelfs jargon overnemen en dat dan omschrijven.
Hieronder worden deze inzichten puntsgewijs uitgewerkt in aparte subparagrafen, als toelichting op
de mechanismen ‘verwoorden en overtuigen’ en ‘overnemen versus afwijzen’ (afbeelding 6.9 of 2.14).
interpreteren

concept of
bedoeling

verwoorden
en overtuigen

cognitie

fysieke
abstractie

interpreteren

interpreteren

taalteken
woord

beeldteken
getekend object

uiting

werkelijkheid
gerealiseerd object
gebouwde omgeving
afbeelding 6.9 Begripsmodel met mechanismen vanuit de toenmalige commentator en het gegeven woord en het getekende
object (synchroon): 4. interpreteren, 5. verwoorden en overtuigen, en overnemen versus afwijzen (zie paragraaf 2.4.5).
 § 6.2.1

Consensus of niet: overnemen, afwijzen, alternatieve betekenissen en woorden

28

Tijdgenoten konden in reactie op een plantekening en een plantoelichting voor een getekend object
het woord van de ontwerpers enerzijds overnemen (volledige consensus) en anderzijds afwijzen
(eenzijdige consensus wanneer alle tijdgenoten dit deden). Woorden konden ook weliswaar worden
overgenomen, maar gebruikt worden met alternatieve betekenissen. Daarnaast konden door de
tijdgenoten voor de getekende objecten alternatieve woorden worden gebruikt; meestal waren dit

344

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

29

30

31

§ 6.2.2

32

33

345

concrete woorden met hetzij een neutrale hetzij een negatieve bijbetekenis, waarmee ze zich afzetten
tegen de ontwerpers.
Bij het eerste betekenisveld (de structuur van de stadsplattegrond) heerste bij het Plan Zuid en IJburg
volledige consensus tussen ontwerpers en tijdgenoten en er kwamen geen alternatieve woorden voor.
Bij de Bijlmermeer waren hierop slechts drie uitzonderingen: vakgenoten en voorlichters gebruikten
het alternatieve woord landschap voor een object dat door de ontwerpers niet benoemd werd (er was
dus geen sprake van overnemen of afwijzen), het woord wijk werd door alle tijdgenoten weliswaar
overgenomen, maar meestal gebruikt met de alternatieve betekenis ‘Bijlmermeer’ (in plaats van
‘deelplan’ bij de ontwerpers), en het woord woongroep (in de betekenis ‘een of twee flats bij een
parkeergarage’) werd door geen van de tijdgenoten overgenomen (eenzijdige consensus).
 Bij het tweede betekenisveld (openbare ruimte) was er veelal consensus tussen tijdgenoten en
ontwerpers over het vlakvormige groen (de categorie groen, het woord park en de woorden voor
ruimten voor sport en spel), al is het natuurlijk niet zeker dat de vaktermen precies hetzelfde
betekenden voor specialisten als voor leken. Een uitzondering op de consensus waren de groene hoven
in de Bijlmermeer, die neutraal binnenruimte en tuin of negatief reservaat werden genoemd. Over
het water in het Plan Zuid en IJburg bestond ook veelal consensus, maar bij Plan Zuid kwamen ook
kanaal en singel als alternatieve woorden voor voor gracht en in IJburg singel voor de groene tunnel.
Benamingen voor verkeersruimten werden in algemene zin overgenomen, maar de functionele
specificatoren werden veelal afgewezen (eenzijdige consensus), ten gunste van concreter woorden
(bijvoorbeeld wandelweg, boulevard, allee en laan voor de verkeerswegen uit het Plan Zuid). Eenzijdige
consensus was er ook bij de afwijzing van de specifieke vormen droogloop en binnenstraat bij de
Bijlmermeer (alleen overgenomen voorafgegaan door zogenaamd of tussen aanhalingstekens
geplaatst) en stadsstraat, vizier en dwarslaan bij IJburg. Daarentegen kon straat altijd als alternatief
woord gebruikt worden, ook voor de Bijlmermeer, en voor IJburg gold dat ook voor laan.
 Bij het derde betekenisveld (bebouwing) was er voor de meeste begrippen consensus tussen
tijdgenoten en ontwerpers. Voor IJburg werden zelfs alle begrippen op dezelfde wijze gebruikt. Bij
het Plan Zuid en de Bijlmermeer werden vooral de nieuwvormingen voor bijzondere bebouwing
of ‘bouwregels’ afgewezen: bij het Plan Zuid blokbouw in de betekenis ‘bouwen in grotere
architectonische eenheden’ (maar wel overgenomen met de alternatieve betekenis ‘bouwen in
gesloten bouwblokken), en bij de Bijlmermeer de hermetische woordgroepen I.H.V., I.C.G. en collectieve
blokvoorzieningen. Bij de Bijlmermeer werden ook de meeste alternatieve woorden gebruikt: enerzijds
het neutrale flat (in de betekenissen ‘flatwoning’ én ‘flatgebouw’), meergezinshuis en meander,
anderzijds de duidelijk pejoratieve woorden plak, woonkazerne en mensenpakhuis.
Vakgenoten: negatieve en neutrale alternatieven om zich mee af te zetten

Vakgenoten reageerden vooral kritisch op de plannen voor de Bijlmermeer; bij het Plan Zuid waren de
reacties gemengd en bij IJburg overwegend positief (dat wil zeggen tot de realisatie). Bij kritische recensies
werden de meeste alternatieve woorden gebruikt voor de getekende objecten, hetzij beeldender met
een pejoratieve connotatie (alleen bij de Bijlmermeer gezwollen adernet, reservaat, plak, woonkazerne
en mensenpakhuis), hetzij met een neutraal maar vooral concreter en bekender karakter (bij het Plan
Zuid kanaal, singel, wandelweg en Promenadestraße, bij de Bijlmermeer loopstraat, binnenruimte,
tussenruimte, meergezinshuis en meander, en bij IJburg alleen singel voor de groene tunnel).
 Ondanks hun vergelijkbare achtergrond namen vakgenoten bij zowel negatieve als positieve recensies
lang niet alle vaktermen van de collega-ontwerpers over, zeker niet als ze erg specifiek waren (de
besprekingen van het Plan Zuid bevatten dus geen straalvormig en ringvormig, bij de Bijlmermeer
geen collectieve blokvoorziening en amper agglomeratie, stadsdeel, droogloop en voorzieningen, en bij

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

34

§ 6.2.3

35

36

37

§ 6.2.4

38

IJburg geen stadsstraat, secundaire straat en dwarslaan). De onderzochte plantoelichtingen bevatten
derhalve meer jargon dan de onderzochte plankritieken van vakgenoten.
Een mogelijk motief voor de alternatieve woorden bij kritische recensies is dat de vakgenoten zich
wilden afzetten tegen de ontwerpers van het bewuste plan en hun frame.1509 Ditzelfde motief kan
echter ook ten grondslag liggen aan het niet overnemen van vaktermen bij neutrale of zelfs positieve
recensies. Ontwerpers hebben vaak hun eigen opvattingen en mogelijk willen ze elkaars woordgebruik
sowieso niet graag kopiëren, zeker als het gaat om nieuwvormingen.1510

Bestuurders: overgenomen ontwerpwoorden versus concretere alternatieven

Van de bestuurders namen met name wethouders en raadsleden uit coalitiepartijen veel functionele
(ontwerp)woorden over (vaktermen die bij de andere tijdgenoten niet of nauwelijks voorkwamen),
vooral in ambtelijke teksten als voordrachten en bestemmingsplannen (bij het Plan Zuid de
categorieën groen, en gesloten en open bebouwing, bij de Bijlmermeer agglomeratie en secundaire
weg, en bij IJburg in functionele zin weg en hoofdweg, wijkgroen en buurtgroen, groenstrook en
groengebied, meergezinswoning, welzijn, onderwijs, kantoor en horeca, en qua ontwerpjargon
boulevard, kade, vizier en laagbouw).
 Raadsleden uit de oppositie en andere bestuurders in reactie daarop gebruikten eerder alternatieve
woorden voor de getekende objecten; dit waren echter alleen woorden met een concretere en bekendere
betekenis, en opvallend genoeg geen woorden met een pejoratieve connotatie (bij het Plan Zuid
wandelweg, wandelboulevard, boulevard, laan en cottage (stuk voor stuk begrippen waar ook de inwoner
zich iets bij kon voorstellen, wellicht met uitzondering van cottage), bij de Bijlmermeer voetweg, tuin en
(vermoedelijk uit financiële overwegingen) selfsupporting objecten). Voor IJburg gebruikten bestuurders
geen alternatieve woorden. Kennelijk was daar de noodzaak om met andere woorden bij te sturen niet
aanwezig (hetgeen opvallend is in het licht van de maatschappelijke protesten tegen het ontwerp).
Het motief voor B en W en raadsleden uit de coalitiepartijen voor het zoveel mogelijk overnemen
van de ontwerpwoorden lag waarschijnlijk in het als ambtelijk opdrachtgever ‘meewerken’ met de
ontwerpers om het ontwerp op die manier zo spoedig mogelijk geaccepteerd en uitgevoerd te krijgen.
Raadsleden uit de oppositie wilden zo nodig juist bijsturen; eigen alternatieve woorden droegen
daaraan bij, omdat ze zich daarmee konden afzetten tegen hun politieke tegenstanders en ze ze zelf
betekenis konden geven (framen) in de richting van hun achterban.1511

Journalisten: in plaats van jargon bekende maar neutrale alternatieven

Journalisten vermeden vaktermen en vervingen deze door alternatieve, bekendere maar neutrale
woorden, vaak geënt op de vorm of de functie van het getekende object, ook al was de benaming
niet altijd even treffend (bij het Plan Zuid (winkel)allee, straat en kanaal in plaats van Parkweg,
straal- of ringvormig en gracht, bij de Bijlmermeer (met een grotere discrepantie tussen journalisten
en ontwerpers) tuinstad, straat, woonstraat voor de droogloop, park voor de hoven, tweekamerhuis

1509

Zie paragraaf 2.4.3.
1510

Zie ook paragraaf 7.1.2.
1511

Zie ook paragraaf 7.1.2.
 346

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

39

§ 6.2.5

40

41

voor een woning in de hoogbouw, honingraat en krakelingvormig woonblok, bij IJburg alleen allee en
boulevard voor de IJburglaan en villa voor de huizen op de Rieteilanden). Een scherpe journalistieke
opinie was in de gebruikte wóórden niet afleesbaar: negatieve alternatieven kwamen niet voor.
Het belangrijkste motief voor journalisten was naar alle waarschijnlijkheid om het lekenpubliek (zo
objectief mogelijk) te informeren, zodat de praktische betekenis duidelijk werd. Kritiek was ook een
mogelijk motief, maar dit bleek niet uit de gesignaleerde woorden voor de getekende objecten.
Voorlichters: uitgelegde ontwerpwoorden én overgenomen jargon

Voorlichters (die er in de tijd van het Plan Zuid nog niet waren) waren logischerwijs erg positief over
de ontwerpen. Veel van de ontwerpwoorden voor de getekende objecten werden overgenomen en
uitvoerig uitgelegd, vaak aan de hand van eenvoudige begrippen en veel afbeeldingen (zoals bij de
Bijlmermeer alle voorzieningen, zowel aan de binnenstraat als in het buurtcentrum, en bij IJburg
de weg- en waterstructuur aan de hand van de basiswoorden laan, straat en gracht). Daarnaast
kwamen echter opvallend genoeg ook pure vaktermen voor, die verder alleen af en toe bij bestuurders
opdoken (bij de Bijlmermeer secundaire weg en (binnen)hof, en bij IJburg secundaire straat, weg en
stadsboulevard). Alternatieve woorden kwamen juist amper voor.
Een van de motieven voor de voorlichters was als verlengde van het gemeentelijk apparaat
ongetwijfeld het verleiden van een divers publiek (in ieder geval vakgenoten en inwoners), om ze
positief te stemmen over het ontwerp of ze ervoor te interesseren.
 afbeelding 6.10 Voorbeelden van woordgebruik van de overige actoren voor getekende objecten, op dezelfde schaal: secundaire
autoweg uit de Bijlmermeer door vakgenoot Hazewinkel aangeduid als gezwollen adernet maar eventueel verlaagd als boulevard
of allee (linksboven), verkeersweg of Parkweg uit het Plan Zuid door bestuurders aangeduid als laan en (wandel)boulevard
(rechtsboven), droogloop of binnenstraat uit de Bijlmermeer door journalisten aangeduid als woonstraat (linksonder) en hoofdweg
uit IJburg door voorlichters overgenomen (rechtsonder).
347

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

§ 6.3

Inzichten in de relatie object-woord-betekenis en de
complicaties bij historisch onderzoek
De bevindingen van de drie casussen hebben voor de synchrone en diachrone patronen van objectwoord-betekenisrelaties (doelstelling en deelvraag 3) als inzichten opgeleverd dat:

–– er als synchrone patronen (dus op het moment van ontwerpen) sprake kan zijn van eenduidigheid,

synonymie of varianten, polysemie en overlap,
–– er als diachrone patronen (dus tussen de planfase en het heden) sprake kan zijn van continuïteit, een
nieuw woord, een verouderd woord en betekenisverandering, en
–– bij historisch onderzoek stedebouwkundige begrippen in hun historische context gezien moeten
worden, omdat ze op verschillende manieren en soms ongemerkt veranderd kunnen zijn en daarmee
gemakkelijk verkeerd kunnen worden geïnterpreteerd.
Deze inzichten worden hieronder puntsgewijs uitgewerkt in aparte subparagrafen, inclusief de
voornaamste complicaties bij het mechanisme ‘interpreteren’, zowel door tijdgenoten als vooral
door hedendaagse onderzoekers van historische plannen (afbeelding 6.11 of 2.15). Ook worden per
patroon bewerkingen voorgesteld van het gehanteerde begripsmodel (in eerste versie,  afbeelding 2.2),
waarbij de vier hoekpunten zijn afgekort als W (taalteken/woordvorm), T (beeldteken/getekend
object), B (betekenis) en O (gebouwd object).
 interpreteren

concept of
bedoeling

cognitie

fysieke
abstractie

interpreteren

interpreteren

taalteken
woord

beeldteken
getekend object

uiting

interpreteren

werkelijkheid
gerealiseerd object
gebouwde omgeving
afbeelding 6.11 Begripsmodel met mechanisme vanuit de hedendaagse onderzoeker en het gegeven woord, het getekende
object en het gerealiseerde object (diachroon): 6. interpreteren (zie paragraaf 2.4.5).
348

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 6.3.1

42

43

Synchrone patronen: eenduidigheid, synonymie of varianten, polysemie en overlap

Bij een eerste synchroon patroon is er sprake van eenduidigheid: een woord verwijst op het moment
van ontwerpen één op één naar een duidelijk getekend object en heeft een algemeen geaccepteerde
betekenis, met meestal ook een kenmerkende fysieke vorm in de werkelijkheid (O in afbeelding 6.12).
Voor het Plan Zuid betreft dit tuinstad, centrum, plein, groen, park, speelplaats, ijsbaan, sportterrein,
villa, de meeste openbare gebouwen (bijvoorbeeld station en kerk), winkelgalerij, industrieterrein,
tentoonstellingsterrein, gesloten en open bebouwing. Voor de Bijlmermeer betreft dit agglomeratie,
lob, pad, groen, park, de meeste openbare voorzieningen (bijvoorbeeld school en winkel), garage,
industrie, hoogbouw en laagbouw. Voor IJburg betreft dit regio, landschap, binnenstad, wijk, buurt,
fietsroute, groen, park, sportveld, speelplek, appartement, de meeste voorzieningen, winkel, onderwijs,
kantoor, bedrijf, blok, bouwblok en laagbouw.
Deze groep woorden heeft als overeenkomst dat ze betrekking hebben op getekende (en gebouwde)
objecten die in ieder geval ook buiten de onderzochte ontwerpen gemeengoed zijn: het zijn weinig
specifieke maar juist generieke woorden. Daarmee zijn het ook geen pure jargonwoorden (wellicht met
uitzondering van tuinstad, gesloten en open bebouwing, en agglomeratie).
Complicatie bij eenduidigheid blijft dat de connotatie per actor kan verschillen (zoals groen in
algemene zin bij leken versus meer omvattend én gedetailleerder bij ontwerpers).
B

W

T

O
afbeelding 6.12 Synchroon patroon 1. Eenduidigheid.
 44

1512

Volgens een tweede synchroon patroon verwijzen meerdere woorden naar hetzelfde getekende object,
zoals bij synoniemen, woorden met een functionele en een meer ruimtelijke variant, woorden waarover
nog geen consensus bestaat, of woorden die in de werkelijkheid in hybride vorm voorkomen.1512
Voor het Plan Zuid betreft dit de synoniemen kwartier, wijk en buurt, 3de klassewoning en arbeiderswoning,
en bijzondere bebouwing en bebouwing van bijzondere betekenis, en de woorden zonder consensus laan,
allee of boulevard voor verkeersweg of parkweg. Voor de Bijlmermeer betreft dit de synoniemen hoogbouw,
etagebouw en I.H.V., droogloop en binnenstraat, voorzieningen en I.C.G., en de woorden zonder consensus
stadsdeel, wijk en buurt, hof en buitenruimte, en voetweg en loopstraat voor droogloop of binnenstraat.
Voor IJburg betreft dit de woorden met een functionele en een meer ruimtelijke variant waterloop versus
gracht, de woorden zonder consensus groene tunnel en singel, en dwarslaan, vizier en straat, en de woorden
met een hybride vorm in de werkelijkheid (stads)straat en laan, boulevard en laan, en boulevard en kade.
Een overeenkomstig kenmerk van deze groep is dat hoewel de getekende (en gebouwde) objecten
bij deze begrippen identiek zijn (T en O in afbeelding 6.13), de verschillende woorden (W1 en W2 in
afbeelding 6.13) een andere gevoelswaarde of connotatie kunnen hebben (B versus B’ in afbeelding 6.13).
In het verlengde hiervan bevat deze groep juist de meeste vaktermen, soms met een onbekend, cryptisch
of metaforisch karakter (parkweg, I.H.V. of vizier), dat uitnodigt tot het gebruik van alternatieve woorden.
Zie ook paragraaf 7.2.5.
349

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

45

Ook bij meerdere woorden die naar hetzelfde object verwijzen kan een verschillende connotatie per
actor optreden als complicatie, evenals het feit dat alternatieve woorden het zicht op de bestaande
woorden kunnen belemmeren.
 B

W1

B’

T

W2

O
afbeelding 6.13 Synchroon patroon 2. Synonymie, meerdere varianten, gebrek aan consensus of hybriden.
46

47

Voor een derde synchroon patroon geldt dat een woord juist naar meerdere objecten kan verwijzen of
meerdere betekenissen heeft (polysemie).
Voor het Plan Zuid betreft dit stad (‘Amsterdam’ of ‘Plan Zuid’), stadsgedeelte (klein of groot
stadsdeel), en blokbouw (‘bouwen in gesloten blokken’ of ‘bouwen met grote architectonische
eenheden’), en van de onder de tweede groep genoemde woorden de synoniemen kwartier
(klein of groot stadsdeel), wijk (klein of groot stadsdeel) en buurt (klein of groot stadsdeel).
Voor de Bijlmermeer betreft dit stad (‘Amsterdam’ of ‘Bijlmermeer’), centrum (‘binnenstad’ of
‘gebouw(encomplex) van samenkomst’), woongroep (‘enkele flats’ of ‘commune’), dreef (landelijk
of stedelijk), blok (‘bouwblok’ of ‘flat’) en flat (‘etagewoning’ of ‘hoog gebouw’), en van de onder de
tweede groep genoemde woorden het woord zonder consensus wijk (‘Bijlmermeer’ of ‘deelplan’).
Voor IJburg betreft dit stad (‘Amsterdam’ of ‘stedelijke woonomgeving’), centrum (‘binnenstad’ of
‘gebouw(encomplex) van samenkomst’), stadsdeel (‘deel van een stad’ of ‘bestuurlijk lichaam’), en
van de onder de tweede groep genoemde woorden de hybriden laan (‘boulevard’, ‘straat met bomen’
en ‘straat met voortuinen’) en boulevard (‘brede laan’ en ‘promenade langs het water’).
Kenmerkend voor deze groep is de gedeeltelijke overlap met de tweede groep: wanneer twee woorden
naar één object verwijzen kan een van deze woorden (of zelfs allebei) ook naar meerdere objecten
verwijzen; een voorbeeld uit de tijd van Berlage is wijk, dat enerzijds een synoniem was van buurt,
maar anderzijds zelf polyseem was (inmiddels is wijk geen synoniem meer en minder polyseem).
Het gebruik van een woord (W in afbeelding 6.14) dat naar meerdere betekenissen en objecten kan
verwijzen (B1/2, T1/2 en O1/2 in afbeelding 6.14) levert automatisch een complicatie van mogelijke
begripsverwarring op; een ander kenmerk van deze groep.
 B2

T2

B1

W

O2

T1

O1

afbeelding 6.14 Synchroon patroon 3. Polysemie (meerdere betekenissen).
350

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

48

49

Bij een vierde synchroon patroon is sprake van (gedeeltelijk) overlappende begrippenparen.
Voor Plan Zuid betreft dit gracht en kanaal, straat en weg, en woning en huis. Voor de Bijlmermeer
betreft dit weg en straat (het laatste werd echter weinig gebruikt), en woning en huis. Voor IJburg
betreft dit opnieuw weg en straat (zij het minder), en woning en huis (zowel meer als minder).
Een overeenkomstig kenmerk van elk begrippenpaar is een specifiek overeenkomstig kenmerk: bij
gracht en kanaal is dat ‘water’, bij weg en straat ‘verkeersruimte’ en bij woning en huis ‘woonruimte’.
Het is echter niet zo dat een van beide woorden overkoepelend is ten opzichte van het andere:
niet alle wegen zijn bijvoorbeeld straten of andersom (er is dus geen sprake van een hyperoniemhyponiempaar).1513 In plaats daarvan heeft het ene woord bepaalde eigenschappen die het andere niet
heeft: een weg is in principe ‘geschikt voor verkeer’ en een straat ‘met huizen erlangs’. De betekenissen
(B1 en B2 in afbeelding 6.15) zijn dan ook duidelijker van elkaar te onderscheiden dan bij de tweede
groep. Ook kunnen de objecten meerdere verwante varianten zijn (de ‘verzamelingen’ T en O in
afbeelding 6.15): zowel op een tekening als in de werkelijkheid kán een weg er anders uit zien dan een
straat, maar dit hoeft niet.
Bij overlappende woorden kunnen met name verschillen tussen vaktaal en alledaags taalgebruik
complicerend werken.
B1

W1

B2

T

W2

O
afbeelding 6.15 Synchroon patroon 4. Overlappende begrippenparen.
 afbeelding 6.16 Voorbeelden van synchrone patronen voor woorden voor getekende objecten, op dezelfde schaal: garage uit
de Bijlmermeer als eenduidigheid (linksboven), Parkweg, boulevard, laan of allee uit het Plan Zuid als begrip zonder consensus
(rechtsboven), boulevard uit IJburg 'brede laan’ of ‘promenade langs het water’ als polysemie (linksonder) en gracht of kanaal uit
het Plan Zuid (water niet op schaal) als overlap (rechtsonder).
1513

Zie paragraaf 2.4.2.
351

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

§ 6.3.2

50

51

Diachrone patronen: continuïteit, nieuw woord, verouderd woord en betekenisverandering

Volgens een eerste diachroon patroon is er bij een woord amper een ontwikkeling in betekenis waar te
nemen (bij een gelijkblijvend woord en hetzelfde getekende object, namelijk het historische plan).
Sinds het Plan Zuid betreft dit stad (alhoewel momenteel in ontwikkeling), straat, parkweg,
groen, park, speelplaats, ijsbaan, sportterrein, villa, de meeste openbare gebouwen, winkelgalerij,
industrieterrein en gesloten bebouwing. Sinds de Bijlmermeer betreft dit stad (nu in ontwikkeling),
weg, pad, binnenstraat (zij het nu weinig gebruikt), groen, park, de meeste openbare voorzieningen,
centrum (nog steeds ‘binnenstad’ en ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’), garage en industrie.
Sinds IJburg betreft dit stad (nu in ontwikkeling), regio, landschap, binnenstad, centrum, stadsdeel,
wijk, buurt, waterloop, gracht, boulevard, weg, straat, laan, fietsroute, groen, park, sportveld, speelplek,
woning, huis, appartement, voorzieningen, centrum, winkel, onderwijs, kantoor, bedrijf, blok,
bouwblok en laagbouw.1514
Een kenmerk van deze groep is dus dat de woorden een redelijk constante (woordenboek)betekenis
hebben tussen de planperiode en nu. Een andere overeenkomst is dat er opnieuw weinig vaktermen in
voorkomen: van alle woorden kan ook een leek zich wel een voorstelling maken.
 Continuïteit lijkt dan ook niet tot complicaties te leiden. Het is echter niet gezegd dat dergelijke
toegankelijke woorden in historische teksten destijds dezelfde op basis van het heden verwachte
betekenis of connotatie hadden (verschil producer-consumer).1515 Bovendien kan de constant lijkende
betekenis van een woord worden beïnvloed of ‘gekleurd’ op basis van de veranderde werkelijkheid
(O’ in afbeelding 6.17): ondanks dat de betekenissen van woorden als straat of winkel nauwelijks
veranderd zijn, zag een straat of een winkel er honderd jaar geleden heel anders uit dan nu. Vanuit de
werkelijkheid verandert zo de fysieke betekenis en vervolgens de conceptuele (dankzij O’ van B naar B’
in afbeelding 6.17).
B

W

T

B’

W

T

O

O’
afbeelding 6.17 Diachroon patroon 1. Continuïteit.
52

Een tweede diachroon patroon toont de opkomst van een nieuw woord voor een bestaand object en
een bijbehorende betekenis.
Sinds het Plan Zuid betreft dit tuinwijk of tuindorp voor tuinstad, stadsstraat voor verkeersweg of
Parkweg, rijtjeshuis voor eengezinshuis/-woning, appartement en flat ‘woning van een verdieping’
voor etage of arbeiderswoning, en woongebouw voor tweegezinshuis. Sinds de Bijlmermeer betreft dit

1514

Zie voor de begrippen die in momenteel ontwikkeling zijn paragraaf 8.1.
1515

Zie paragraaf 2.4.4.
352

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

53

metropool voor agglomeratie, appartement voor flat ‘woning van een verdieping’ (gerelateerd aan de
betekenisspecificatie van flat ‘flatgebouw’), en woongebouw voor meergezinshuis. Sinds IJburg betreft
dit metropool(regio) voor regio.
Het feit dat het nieuwe woord (W2 in afbeelding 6.18) een net afwijkende betekenis of connotatie
kan hebben (B versus B’ in afbeelding 6.18) is een overeenkomstige complicatie of kenmerk van deze
groep woorden. Onder verschillende omstandigheden kan een nieuw woord het bestaande woord
(W1 in afbeelding 6.18) verdringen (bijvoorbeeld omdat het algemener, neutraler of modieuzer is);
hetgeen eveneens tot begripsverwarring kan leiden.
 B

W1

T

W1

B

B’

T

W2

O

O
afbeelding 6.18 Diachroon patroon 2. Nieuw woord.
54

55

353

Bij een derde diachroon patroon gaat het om sinds de planperiode verouderde begrippen (dat wil
zeggen dat de betekenis vervaagd is), omdat het object in de werkelijkheid niet meer bestaat of omdat
het woord niet meer (frequent) gebruikt wordt (in die vorm of betekenis).
Sinds het Plan Zuid betreft dit vanwege het verdwijnen van het object tentoonstellingsterrein (nu
meestal een gebouw), kunstenaarshuis, volkshuis, melkinrichting, dubbele school en ambachtsschool,
en omdat het woord niet meer (frequent) gebruikt wordt stadsgedeelte, kwartier in de betekenis
‘wijk’ (al lijkt dat aan een nieuwe opmars bezig, bijvoorbeeld bij stationskwartier), volksklassewoning,
bijzondere bebouwing en blokbouw in de betekenis ‘bouwen met grote architectonische eenheden’.
Sinds de Bijlmermeer betreft dit vanwege het verdwijnen van het object kruidenier en melkhandel, en
omdat het woord niet meer (frequent) gebruikt wordt lob, dreef en kinderbewaarplaats, maar zeker
ook de door de ontwerpers geïntroduceerde termen woongroep, droogloop, I.H.V. en I.C.G. Sinds IJburg
zijn weinig begrippen verouderd, maar de plandocumenten bevatten wel plangebonden (en daarmee
tijdgebonden) metaforen, namelijk groene tunnel en vizier.
De woorden uit deze groep hebben als overeenkomstig kenmerk dat ze bijna allemaal in functionele
zin vrij specifiek zijn (en enkele juist in ruimtelijke of beeldende zin). Ook ‘ontwerpersvondsten’ horen
hierbij. Op het eerste gezicht lijkt dit een problematische groep woorden, maar bij nader inzien leiden
ze zelden tot verwarring: omdat ze verouderd zijn wordt de hedendaagse lezer automatisch attent
gemaakt op de verandering – bijvoorbeeld omdat het gebouwde object is verdwenen (grijze O in
afbeelding 6.19) – en dat de betekenis dus moet worden opgezocht (B? in afbeelding 6.19).
 Bij verouderde begrippen kan een complicerende factor zijn dat het woord dusdanig verouderd is dat
het niet meer in recente woordenboeken staat; een historisch woordenboek biedt dan uitkomst.
Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

B

W1

T

B?

W

T

O

O
afbeelding 6.19 Diachroon patroon 3. Verouderd woord en/of verdwenen object.
56

57

Een vierde diachroon patroon beslaat woorden die (soms ongemerkt) een betekenisspecificatie,
betekenisveralgemenisering of connotatieverandering hebben ondergaan; dit zijn de woorden die in
dit onderzoek de meeste aandacht hebben gekregen.
 Sinds het Plan Zuid betreft dit met betekenisspecificatie wijk en buurt (beide zoals gezegd
vastomlijnder), gracht (stedelijker), weg (duidelijker verkeersfunctie en duidelijker onderscheiden
van straat), plein (verblijfsfunctie), en woning en huis (beide specifieker), met betekenisuitbreiding
tuinstad (ook ‘naoorlogse woonwijk’), centrum (inclusief vaker voor ‘binnenstad’ en als ‘gebouw
van samenkomst’) en open bebouwing (nu ook en vooral ‘strokenbouw’ et cetera), en met
connotatieverandering laan (‘(soms brede) straat met bomen’) en arbeiderswoning (nu negatieve
connotatie). Sinds de Bijlmermeer betreft dit met betekenisspecificatie agglomeratie (alleen nog
stedelijk), landschap (in concrete zin), stadsdeel (nu vooral administratief), wijk en buurt (beide
dus vastomlijnder), woning en huis (beide dus specifieker), flat (vooral ‘flatgebouw’) en blok
(alleen nog ‘bouwblok’), met betekenisuitbreiding buitenruimte (alle openbare ruimte), en met
connotatieverandering hoogbouw en laagbouw (nu zonder de negatieve lading van een germanisme,
en met name hoogbouw kent nu uiteenlopende betekenissen). Sinds IJburg zijn geen begrippen van
betekenis veranderd, wellicht op stad na.1516
Betekenisspecificaties hebben het kenmerk dat ze van abstract naar concreet zijn veranderd, en
betekenisveralgemeniseringen of -uitbreidingen van concreet naar abstract of van smal naar
breder.1517 Connotatieverandering betreft de niet-letterlijke betekenis of de bijbedoeling van de
producer. Overigens zijn welbeschouwd ook de als metaforen gemunte ontwerptermen groene
tunnel en vizier vormen van betekenisverandering (ze krijgen er (tijdelijk) een stedebouwkundige
betekenis bij). Naast de betekenis (van B1 naar B1 en/of B2 in afbeelding 6.20) kan overigens ook een
verandering in de gebouwde werkelijkheid een rol spelen (van O naar O’ in afbeelding 6.20).
Van woorden die nog bestaan lijkt de betekenis vaak duidelijk, waardoor er niet aan gedacht wordt
deze in de juiste tijd te plaatsen; een (soms ongemerkte) betekenisverandering is dan een complicatie
bij het interpreteren.
1516

Zie paragraaf 8.1.1.
1517

Zie paragraaf 2.4.2.
 354

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

B1
B2
W

T

B1

W

T

O

O’
afbeelding 6.20 Diachroon patroon 4. Betekenisverandering.
afbeelding 6.21 Voorbeelden van diachrone patronen voor woorden voor getekende en gerealiseerde objecten: (de als laatste
overgebleven) garage uit de Bijlmermeer als continu woord (linksboven), stadsstraat als nieuw woord naast laan voor verkeersweg
of Parkweg uit het Plan Zuid (rechtsboven), (een overgebleven) droogloop in een inrichting voor het huisvesten of I.H.V. uit de
Bijlmermeer als verouderde woorden (linksonder) en gracht uit het Plan Zuid als veranderde betekenis; dit gerealiseerde object
wordt nu eerder een singel genoemd, terwijl gracht is voorbehouden aan een stedelijker profiel (rechtsonder).
355

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

§ 6.3.3

Historisch onderzoek: stedebouwkundige begrippen in hun historische context zien

De uit de onderzochte plantoelichtingen en reacties opgemaakte synchrone en diachrone patronen
maken voldoende aantoonbaar dat de betekenis van stedebouwkundige begrippen niet vaststaat,
mede door andere uitgangspunten van de actoren of door (kleine) betekenisveranderingen. Dit heeft
gevolgen voor de interpretatie van verschillende teksten op het moment van ontwerpen, maar vooral
voor het doen van onderzoek naar historische plannen:
58

59

1518

Voordat een tijdgenoot toekomt aan het (eventueel anders) verwoorden van een in een
stedebouwkundig ontwerp door de ontwerper(s) getekend en benoemd object en daarmee andere
actoren te overtuigen, kan deze door het vanuit zijn achtergrond anders interpreteren van tekst
en tekening van de ontwerper al een ander uitgangspunt hebben. Om teksten van ontwerpers en
tijdgenoten te kunnen begrijpen is het dus van groot belang om de (historische) interpretatie van de
schrijver helder te krijgen.
 In korte tijd – binnen een eeuw – zijn er veranderingen opgetreden in het stedebouwkundig
begrippenkader: er zijn nieuwe begrippen bijgekomen of verouderde in onbruik geraakt, en er hebben
kleine, haast onmerkbare betekenis- of connotatieveranderingen plaatsgevonden. Hierdoor kunnen
plantoelichtingen (en reacties daarop) van slechts enkele decennia geleden gemakkelijk verkeerd
begrepen worden.1518 Het is dus van groot belang om plantoelichtingen en begrippen te begrijpen
vanuit hun historische context.
Zie propositie 6 in het kader van deze dissertatie.
356

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

357

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

Geschrieben steht: “im Anfang war das Wort!”
Hier stock’ich schon! Wer hilft mir weiter fort?
Ich kann das Wort so hoch unmöglich schätzen.
Ich muß es anders übersetzen,
Wenn ich vom Geiste recht erleuchtet bin.
Geschrieben steht: im Anfang war der Sinn.
[Von Goethe, 1808, I.3, rr. 1224-1229.]

358

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

7 Discussie: taalkundige, stedebouwkundige
en overkoepelende implicaties

§ 7.1

Taalkundige implicaties

§ 7.1.1

Woorden voor wat er nog niet is: toekomstige objecten en fysieke abstracties

Zoals aangegeven kunnen begrippen binnen de domeinen van de disciplines die ontwerpen
aan de gebouwde omgeving in eerste instantie worden beschouwd als ‘normale’ begrippen, die
beantwoorden aan de klassieke semiotische driehoek (afbeelding 7.1 links), met als hoekpunten het
taalteken (W), dat symbool staat voor een bepaalde betekenis (B), die verwijst naar een object in de
werkelijkheid (O). Wanneer echter (stede)bouwkundige begrippen voor concrete ontwerpfenomenen
worden bekeken, symboliseert niet alleen het táálteken de betekenis, maar ook het beeldteken of
getekend object (T in afbeelding 7.1 midden).
B

B

C
FA

W

W

O

T

O

T

W

O

afbeelding 7.1 De ‘semiotische driehoek’ (links), begripsmodel ten behoeve van dit onderzoek, eerste versie, aangepast met
toekomstig object (midden), en tweede versie, aangepast met toekomstig object (rechts).
 Dit onderzoek heeft echter laten zien dat met de verwijzing naar het gerealiseerde object iets
opvallends aan de hand is: op het moment dat door ontwerpers nagedacht en door commentatoren
van gedachten gewisseld wordt over tekening, toelichting en betekenis (T, W en B), bestaat het
object in de werkelijkheid (O) nog niet (grijze O in afbeelding 7.1 midden). Ontwerpers houden zich
immers bezig met het vormgeven van een “wenselijke” of “mogelijke” toekomst.1519 Dit verschijnsel
– de ‘dischronie’ van tekens en object – heeft complicerende gevolgen voor de totstandkoming van
beide tekens, maar biedt in taalkundig opzicht juist inzicht in het mechanisme ‘verwoorden’ (en in
ontwerpwetenschappelijk opzicht in het mechanisme ‘verbeelden’).1520

1519

De Jong, 1992, pp. 9-11, 51-53.
1520

Zie propositie 7 in het kader van deze dissertatie.
359

Discussie: taalkundige, stedebouwkundige en overkoepelende implicaties
INH

Mogelijk is het dit verschijnsel geweest dat ertoe heeft geleid om de betekenis van stedebouwkundige
begrippen op te splitsen in een achterliggend concept (C) – eigenlijk de traditionele, subjectieve
betekenis in het hoofd van degene die het teken uit – en de fysieke abstractie (FA), eveneens
op cognitief niveau. Deze meer objectieve betekenis is immers de dichtste benadering van (of
vooruitverwijzing naar) het toekomstige object in lengte, breedte en hoogte, en daar als zodanig vanuit
het hoofd de meest directe verbinding mee, naast de relatie vanuit de tekening (zwarte stippellijnen
in afbeelding 7.1 rechts); hieraan worden getekend en gebouwd object achteraf vermoedelijk ook
‘getoetst’ door de ontwerper.
 Zo beschouwd is het niet verwonderlijk dat bij het verwoorden van een ontworpen, getekend object
veel gebruikgemaakt wordt van abstracte categorieën (bijvoorbeeld verkeersweg, primaire weg,
groen, voorzieningen), archetypen (boulevard, laan, park) en metaforen (vizier, groene tunnel,
onderwaterlandschap). Juist dergelijke woorden geven de lezer of luisteraar voldoende houvast
(ze roepen een vergelijkbare fysieke abstractie op in het hoofd van de commentator), terwijl ze
tegelijkertijd nog vrij invulbaar zijn (de fysieke abstractie ligt niet volledig vast). Bij de eerste twee
groepen zijn de synchrone betekenispatronen eenduidigheid, polysemie en overlap vaak zichtbaar;
voor de derde groep (metaforen) geldt dat er meestal nog geen consensus over is.1521
Dit laatste patroon is ook herkenbaar in een aparte groep woorden voor getekende objecten: de
nieuwvormingen, die meestal ook gebruikt worden voor écht nieuwe vindingen, waarvan het
toekomstige object in de werkelijkheid dus nog niet eerder is gerealiseerd (in tegenstelling tot
andere getekende objecten, waarvan vergelijkbare voorbeelden in de werkelijkheid al bestaan). Te
denken valt aan minstens twee soorten, namelijk woorden die herkenbaar lijken (zoals Parkweg,
blokbouw, droogloop en binnenstraat), en woorden die zonder uitleg onbegrijpelijk zijn (bijvoorbeeld
inrichting voor het collectieve gebruik (I.C.G.) en inrichting voor het huisvesten (I.H.V.), collectieve
blokvoorzieningen en groene tunnel). Ook bij op basis van hun samenstellende delen schijnbaar
begrijpelijke nieuwvormingen hoeft de fysieke abstractie in het hoofd van de lezer of luisteraar
overigens niet overeen te komen met die van de ontwerper.
 Hoe ontwerpers al schetsend via een fysieke abstractie tot een verbeelding en een verwoording komen,
waardoor uiteindelijk een object in de werkelijkheid kan worden gerealiseerd, kan mogelijk helpen om
verwoordingsmechanismen bij andersoortige toekomstige objecten te verklaren. Voorbeelden hiervan
zijn begrippen in de eerder aangehaalde instructieve teksten zoals recepten en handleidingen, of in
nieuwe wetteksten of andere bestuurlijke plannen.1522

§ 7.1.2

Framing in het totstandkomingsproces van de gebouwde omgeving

Juist omdat begrippen binnen de domeinen van de ontwerpende disciplines verwijzen naar een al dan
niet gewenste toekomst, spelen ook de (bij)bedoelingen van de taalgebruikers een grote rol. In zekere
zin vormen alle plantoelichtingen en commentaren behalve een directe taalhandeling (locutie) ook
vanzelfsprekend een indirecte taalhandeling (illocutie of bijna altijd perlocutie): ook al staat het er niet
expliciet, ze zijn meestal gedreven door de intentie om iets te bereiken bij de andere actoren.1523

1521

Zie paragraaf 6.3.1.
1522

Zie voor deze begrippen paragraaf 2.4.3 en zie ook paragraaf 7.3.4.
1523

Zie voor deze begrippen paragraaf 2.4.3.
 360

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Op begripsniveau wordt dan al snel gesteld dat sprake is van framing, opgevat als een doelbewuste
poging om met de woordkeuze een bepaald ‘raamwerk’ van bijbetekenissen op te roepen, die het
gewenste effect hebben bij de lezer of luisteraar. Op die wijze zou er sprake zijn van een ‘verdraaiing’ of
‘verbloeming’ van de werkelijke betekenis (of het getekende object). Echter, in ruime zin kan gesteld
worden dat iedere taalgebruiker altijd gebruikmaakt van framing, en dit kan ook zonder bijbedoelingen
zijn.1524 Woorden bestaan immers niet geïsoleerd en roepen voor iedereen een ‘raamwerk’ of frame op,
dat bepaald wordt door de achtergrond van de spreker of schrijver. Omdat die context voor elke actor
verschilt, ligt het opgeroepen frame niet altijd vast en kan elke actor beelden ook anders verwoorden,
en woorden en beelden eveneens anders interpreteren.
Voor alle actoren is het dus in de eerste plaats zaak om de verschillende uitgangspunten en
mechanismen te kennen.1525 Vervolgens is het voor elke actor de kunst om zich zo uit te drukken dat
de eigen visie zo aantrekkelijk mogelijk is. Woorden die een sterk (positief of negatief) frame oproepen
– dat dus wordt overgenomen door andere actoren – kunnen daar uiteraard bij helpen.
 Ontwerpers lijken zich niet altijd bewust te zijn van het frame van de door hen gekozen woorden. Slim
gekozen woorden kunnen onder andere metaforen zijn (vizier suggereert openheid) of archetypen
(boulevard roept een stedelijk beeld op), maar ook functionele benamingen kunnen realiteitszin
communiceren en daarmee positief werken, bijvoorbeeld bij bestuurders (zoals een heldere
hiërarchische indeling met primaire en secundaire wegen). Zeker nieuwvormingen of jargonwoorden
zijn echter vaak uit hun context of frame gerukt (Berlages stedelijke Parkweg is niet hetzelfde als
de oorspronkelijk landschappelijke Amerikaanse parkway, als die al bekend is), of ze bevatten
overlappende of botsende frames (blokbouw, buitenruimte, binnenstraat, groene tunnel).
afbeelding 7.2 De eerste parkway, de Eastern Parkway in New York ontworpen door Vaux en Olmsted, in 1900 (links) en een van
Berlages Parkwegen, de Amstellaan (de huidige Vrijheidslaan) in 1925 (rechts).
Dit sluit aan bij de constatering dat deze woorden meestal niet worden overgenomen. Zoals is
gebleken kunnen andere actoren in hun reacties de gebruikte woorden behalve overnemen of afwijzen
ook gebruiken met alternatieve betekenissen; of ze kunnen hele andere woorden gebruiken, meestal
concrete woorden met een neutrale of negatieve bijbetekenis. Met name die laatste groep is vanuit
framing bezien interessant, omdat er vaak zeer specifieke frames mee worden opgeroepen, vooral door
vakgenoten die zich willen afzetten tegen collega-ontwerpers (plak, woonkazerne, mensenpakhuis,
gezwollen adernet). Een andere opvallende vorm van framing is het overnemen van een woord

1524

Zie voor dit begrip paragraaf 2.4.3.
1525

Zie voor het inspelen op deze mechanismen paragraaf 7.3.5.
361

Discussie: taalkundige, stedebouwkundige en overkoepelende implicaties
INH

voorafgegaan door zogenaamd of geplaatst tussen aanhalingstekens (‘blokbouw’ is de jongste leuze,
zogenaamde droogloop); hiermee wordt het frame als het ware ontkracht.
 Het lijkt verstandig dat ontwerpers en de andere actoren in het totstandkomingsproces van de
gebouwde omgeving zich bewuster worden van de potenties van taal en de waarde van de juiste
framing. De hier aangehaalde motieven van de actoren kunnen vanwege de complexiteit van het
proces en de hoeveelheid spelers bovendien pragmatisch-taalkundige inzichten verschaffen in
vergelijkbare processen waarbij woordenstrijd, beeldvorming en media een belangrijke rol spelen,
zoals bij politieke besluitvorming of rechtspraak.
§ 7.1.3

‘Micro-etymologie’: ontwikkelingen binnen een eeuw

De etymologie doet onderzoek naar de ontwikkelingen van woorden qua vorm en betekenis. Zoals
gezegd kan de woordenschat verdeeld worden in leenwoorden, erfwoorden en substraatwoorden. Via
klankwetten kunnen hedendaagse woorden meestal worden herleid tot gereconstrueerde vormen
in eerdere taalfasen, zoals het Proto-Germaans en het Proto-Indo-Europees. De laatste decennia
is op deze historische reconstructies steeds meer nadruk komen te liggen, onder andere dankzij
de uitwerking van de zogenoemde laryngaaltheorie.1526 Daarnaast heeft de digitale ontsluiting van
historische woordenboeken en teksten het mogelijk gemaakt oudste vindplaatsen van woorden of
betekenissen steeds verder te antedateren.1527
Van digitale bronnen is bij dit onderzoek naar stedebouwkundige begrippen in de afgelopen eeuw ook
veelvuldig gebruikgemaakt. Reconstructies zijn echter geen doel op zich geweest.1528 In plaats daarvan
heeft de focus gelegen op de opkomst van nieuwe woorden, op het verdwijnen van woorden, en op
betekenisveranderingen. Op voorhand is de verwachting geweest dat er binnen honderd jaar weinig
grote ontwikkelingen te zien zouden zijn.
 Alle vier de geconstateerde diachrone patronen hebben echter toch etymologische ontwikkelingen
inzichtelijk gemaakt.1529 Om te beginnen kunnen woorden waarvan de betekenis op het eerste
gezicht (bijvoorbeeld volgens de woordenboeken) continuïteit lijkt te vertonen wel degelijk beïnvloed
zijn door de veranderde werkelijkheid (een winkel zag er honderd jaar geleden anders uit, terwijl
de woordenboekbetekenis ongeveer gelijk is gebleven).1530 Vervolgens blijken vrij veel woorden in
een eeuw tijd verdwenen te zijn (bijvoorbeeld kruidenier, melkinrichting) of verdrongen door een
nieuw woord (zoals flat door appartement, en kinderbewaarplaats door crèche of kinderdagverblijf).
Echt interessant zijn de kleine maar opmerkelijke betekenisveranderingen, die bij etymologisch
onderzoek tot nu toe niet naar boven gekomen zijn: betekenisspecificaties (zo zijn wijk en buurt
geen synoniemen meer), betekenisuitbreidingen (onder andere centrum dat naast ‘binnenstad’ ook

1526

De laryngaaltheorie gaat ervan uit dat veel woorden in de Indo-Europese talen vroeger zogeheten laryngalen moeten hebben bevat:
medeklinkers die gevormd worden door ‘schuring’ van lucht tussen de stembanden of door het dicht- en openklappen van de
stembanden. In de meeste talen zijn laryngalen al in de oudste teksten verdwenen, maar ze hebben wel klinkerkleuring nagelaten.
Zie o.a.: Philippa, Debrabandere, Quak, Schoonheim & Van der Sijs, 2003-2009.
1527

Hiervoor is zelfs een zogeheten Wiki opgericht, zie: http://www.etymologiewebsite.nl/wiki. Zie ook: http://www.etymologiebank.nl.
1528

De appendix bevat wel van alle gevonden begrippen de etymologie, in veel gevallen inclusief de Proto-Germaanse en Proto-­IndoEuropese reconstructies.
1529

Zie paragraaf 6.3.
1530

Zie de appendix.
 362

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

‘gebouw van samenkomst’ is gaan betekenen) en connotatieveranderingen (arbeiderswoning heeft nu
een negatieve connotatie, terwijl hoogbouw en metropool hun negatieve connotatie verloren).1531
Deze waargenomen ontwikkelingen pleiten voor een soort ‘micro-etymologie’: het binnen een
korte periode nauwkeurig zoeken naar kleine, maar belangwekkende veranderingen, die bij het
beschouwen van een complete woordhistorie wellicht over het hoofd gezien worden. Met behulp van
digitale bronnen kan zo de waarde van etymologisch onderzoek voor de hedendaagse woordenschat
vergroot worden.
§ 7.2

Implicaties voor het stedebouwkundig begrippenkader

§ 7.2.1

Stad, binnenstad en centrum: de opkomst van stedelijkheid

De onderzochte casussen leveren op begripsniveau enkele interessante stedebouwkundige
ontwikkelingslijnen op. Zo had het begrip stad van oudsher de algemene betekenis ‘plaats, plek’.
