Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
Wittgenstein, die in zijn postuum in 1953 uitgegeven Philosophische Untersuchungen tegenover de
“realistische” betekenistheorie stelde dat de betekenis van een woord in de meeste gevallen door zijn
gebruik is vastgelegd: “Die Bedeutung eines Wortes ist sein Gebrauch in der Sprache.”70 Voorts stelde
hij dat niet alleen taaluitingen ambigu kunnen zijn, maar dat dat ook voor beelden geldt. Hierbij
maakte hij onderscheid tussen “sehen-dass” en “sehen-als”: meestal ziet men meteen dát een beeld
duidelijk iets voorstelt (objectief), maar soms valt een bepaald aspect op waardoor men het áls iets
ziet (subjectief). Voor “sehen-als” maakte Wittgenstein gebruik van een bekende optische illusie,
die gezien kan worden als de kop van een eend of een konijn (afbeelding 2.11).71 Het onderscheid
tussen “sehen-dass” en “sehen-als” vertoont ook overeenkomsten met de in het begripsmodel van dit
onderzoek gesplitste betekenis.
afbeelding 2.11 Illusie van het eend-konijn.
Een letterlijk pragmatische theorie is die van de taalhandeling, of in het Engels speech act, zoals
uitgewerkt door de Amerikaanse filosoof J.R. Searle, onder andere in zijn boek Speech Acts uit 1969.
Volgens deze theorie kunnen taalhandelingen verdeeld worden in directe taalhandelingen of locutie

69

Barthes, 1957.
70

Wittgenstein, 1953, deel 1, nr. 43.
71

Wittgenstein, 1953, deel 2, nr. XI.
 49

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

(louter de klanken of geschreven woorden, bijvoorbeeld het tocht hier), indirecte taalhandelingen of
illocutie (wat de taalgebruiker probeert te communiceren naar de ontvanger, bijvoorbeeld ‘ik vind het
hier koud’) en perlocutie (wat de taalgebruiker probeert te bereiken bij de ontvanger, bijvoorbeeld ‘doe
het raam dicht’). Het moge duidelijk zijn dat het onderhavige onderzoek over begrippen gaat en niet
over complete zinnen of verhandelingen, maar desondanks kunnen deze kenmerken in dit onderzoek
een rol spelen bij de context van een stedebouwkundig begrip in de vorm van een plantoelichting als
geheel. Hetzelfde geldt voor het begrip intentionele handelingen, dat Searle in 1983 uitwerkte in zijn
boek Intentionality, als handelingen die gedreven worden door intenties (al dan niet in taal).72
Zijdelings hiermee verbonden is het onderzoek onder leiding van de Nederlandse taalbeheersers L.
Lentz en F. Jansen naar zogeheten instructieve teksten, teksten die de lezer aanzetten tot een bepaalde
handeling, zoals een recept of een handleiding. Een stedebouwkundige plantoelichting is weliswaar
geen directe instructieve tekst, maar vertoont wel vergelijkbare kenmerken. Extra interessant in
dit kader is hun onderzoek uit 2000, waarin recepten voor appeltaarten uit verschillende perioden
werden vergeleken, en onder meer werd geconcludeerd dat die teksten tussen 1500 en nu enerzijds
gedetailleerder werden en anderzijds steeds duidelijker in onderdelen opgebouwd werden.73 Het is de
vraag of dit ook voor de hier onderzochte historische plantoelichtingen geldt.
Een pragmatische visie op taal die direct te maken heeft met het begripsonderzoek en het hier
gepresenteerde begripsmodel is tot slot die van de Amerikaanse cognitief-taalkundige G.P. Lakoff.
 In het boek Metaphors We Live By, dat hij in 1980 samen met M. Johnson publiceerde, stelde hij:
“Metaphor is pervasive in everyday life, not just in language but in thought and action. Our ordinary
conceptual system, in terms of which we both think and act, is fundamentally metaphorical in
nature.”74 Volgens Lakoff is communicatie nooit objectief, omdat elk woord past in een raamwerk,
een frame, dat associaties oproept, en het daarmee (door de taalgebruiker) altijd geladen is met een
bepaalde (bedoelde of onbedoelde) connotatie. Lakoff publiceerde daarna veel over de rol die framing
speelt bij taalgebruik, waaronder in de politiek.75 Het frame van een woord sluit aan bij de subjectieve,
overtuigende kant van de betekenis in het hier voorgestelde begripsmodel, en komt als zodanig in
latere hoofdstukken van dit onderzoek terug.
§ 2.4.4

Ontwerpwetenschap: mechanismen bij de ontwerpers

Behalve vanuit de taalkunde is het ook noodzakelijk om het in dit onderzoek gepresenteerde
begripsmodel kort te beschouwen vanuit de ontwerpwetenschap. Weliswaar worden in dit onderzoek
alleen reeds als tekst en tekening geuite ontwerpconcepten bestudeerd, maar deze discipline kan ons
wel meer inzicht verschaffen in de (pragmatische) mechanismen die werkzaam zijn bij het verbeelden
en verwoorden van die concepten.
In dit kader is in de eerste plaats het werk van de Oostenrijks-Amerikaanse architect en theoreticus C.
Alexander van belang. In 1964 publiceerde hij Notes on the Synthesis of Form over het ontwerpproces.
Hij presenteerde hierin onder meer een aanpak om ontwerpproblemen te ontleden in drie niveaus,

72

Searle, 1983.
73

Lentz, Jansen & Feenstra, 2000.
74

Lakoff & Johnson, 1980, p. 3.
75

Lakoff, 1987; Lakoff, 2004.
 50

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

waarbij er telkens op basis van een wisselwerking (het ontwerpen) met de context (materieel en
immaterieel) een nieuwe vorm (het gerealiseerde object) ontstaat: bij het meest simpele niveau (zeer
eenvoudige opgaven) kan men op basis van de werkelijkheid feitelijk zonder echt ontwerp rechtstreeks
een nieuwe vorm realiseren; bij eenvoudige ontwerpopgaven is het ontwerp een bewuste bezigheid
op basis van een “mentaal beeld” (in het hoofd) van context en vorm; Alexander pleitte echter voor
het invoeren van een extra stap, waarbij van dit “mentale beeld” een “formeel beeld” of (wiskundig)
“constructief diagram” moest worden gemaakt (afbeelding 2.12).76 De drie lagen vertonen
overeenkomsten met die in het hier gehanteerde begripsmodel (werkelijkheid, uiting en cognitie).
In 1977 volgde het bekendste werk van Alexander, A Pattern Language, waarin hij 253 patronen
presenteerde, tijdloze “entiteiten” zoals “ringwegen” en “slapen in het openbaar”, waarmee de
gebouwde omgeving “als een taal” kon worden vormgegeven.77 Ondanks de titel heeft dit laatste boek
weinig met dit onderzoek te maken, omdat de ‘patroontaal’ vooral in metaforische zin moet worden
opgevat en deze in de hier onderzochte praktijk geen navolging heeft gekregen; in tegenstelling
tot in de internationale theorievorming, waar bijvoorbeeld Space Syntax ook op een talige analogie
gebaseerd is (maar tevens vooral het ‘lezen’ van de stad en niet het lezen van een ontwerp betreft).78
De ‘ontleedmethode’ uit 1964 is eveneens niet breed opgepikt. Dat tijdens het ontwerpen van een
mentaal beeld een formeel beeld kan worden gemaakt (een model) sluit echter wel aan bij het hier
gepresenteerde onderscheid tussen het concept in het hoofd van de ontwerper en de fysieke abstractie
die hij daarvan maakt.
context

vorm

C1

V1

werkelijkheid

C2

V2

mentaal beeld

C3

V3

formeel beeld van mentaal beeld

afbeelding 2.12 Ontwerpen volgens de ontleedmethode
1964 door Alexander.
 Een bijzondere bijdrage kwam in 1979 van de Duitse ontwerper én semioticus M. Krampen, met zijn
boek Meaning in the Urban Environment. Hierin besteedde hij ruim aandacht aan de betekenisgeving
bij het ontwerpen van de gebouwde omgeving. Op basis van de indeling van Morris en ideeën van M.
Bense stelde hij dat tekens voor “design objects” op drie wijzen benaderd konden worden: semantisch
(ten opzichte van het object waar het naar verwijst), pragmatisch (in relatie tot zijn interpretatie
en gebruik) en syntactisch (gerelateerd aan zijn materiële afmetingen).79 Deze driedeling vertoont
overeenkomsten met de drie centrale hoekpunten in het hier gebruikte begripsmodel, die gelegen
zijn tussen het taal- en het beeldteken. In een paragraaf over toepassing presenteerde Krampen
vervolgens naast de klassieke semiotische rollen van ‘zender’ en ‘ontvanger’ die van “producer”
en “consumer” van architectonische en stedebouwkundige objecten; iets wat in dit onderzoek ook

76

Alexander, 1964, p. 76; zie ook: Veltmeijer, 1989, pp. 133-144.
77

Alexander, Ishikawa & Silverstein, 1977.
78

Zie ook paragraaf 2.7 en o.a.: Hillier & Hanson, 1984.
79

Krampen, 1979, pp. 25-26; zie ook: Morris, 1938; Bense, 1971.
 51

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

terugkeert (als ‘ontwerper’ en ‘commentator’).80 De “producer” of ontwerper volgde volgens hem
een proces van “conceptualization” van eigenschappen van wat te ontwerpen was, in twee stappen:
eerst wat (opdracht, locatie, functie, denotatie) en dan hoe (methode, stijl, bedoeling, connotatie).81
De “consumer” of gebruiker volgde een omgekeerd proces van “re-cognition” van eigenschappen,
namelijk hoe het gerealiseerde object ontworpen was, en ook van “conceptualization” van
eigenschappen van vergelijkbare objecten (om te kunnen zien wat voor type ontworpen is).82
Ook vanuit de cognitiewetenschap kan tot slot veel worden gezegd over ontwerpen, maar hier wordt
volstaan met enkele voorbeelden. Zo is voor het begripsmodel het artikel ‘The Dialectics of Sketching’
van de Amerikaanse architecte G. Goldschmidt uit 1991 over schetsen van belang. Hierin maakte
ze onderscheid in “design moves” en daarbinnen in “design arguments”.83 Vervolgens stelde ze dat
een beeldteken net als een taalteken “gelezen” kan worden en dat de lezer op die manier degene
die het teken ‘uit’ kan proberen te begrijpen.84 Volgens Goldschmidt ontstaan ontwerpen meestal al
schetsend in het brein van de ontwerper op basis van (gefragmenteerde) ideeën over de werkelijkheid:
“How then does a designer start? He or she starts by generating partial images of tentative aspects of
the designed entity. Such images may follow recollections of existing buildings or artifacts which serve
as references; they may find their origins in precedents derived from metaphors, analogous cases, or
entities belonging to a similar type.”85 Associaties en metaforen bij begrippen spelen dus een rol bij het
ontwerpen, en hierbij is continu een afwisseling (of “dialectics”) gaande tussen ‘letterlijke’ of feitelijke en
‘figuurlijke’ of subjectieve zaken – het feit dat begrippen voor meerderlei uitleg vatbaar zijn kan dus ook
positief worden opgevat – hetgeen door Goldschmidt vergeleken werd met Wittgensteins “seeing that”
en “seeing as”, en als zodanig overeenkomt met de twee vormen van betekenis uit het begripsmodel.86
In dit complexe proces is de bedoeling of overtuiging van de ontwerper vaak doorslaggevend.
 Een volgende interessante bijdrage is die van de Engelse architect en historicus R. Evans, die zowel in
zijn artikel ‘Translations form Drawing to Building’ uit 1986 als in zijn postuum in 1995 verschenen
boek The Projective Cast aandacht besteedde aan de relatie tussen ideeën, tekeningen, taal en het
gerealiseerde gebouw.87 Evans bekritiseerde hierin de conventionele gedachte dat deze ‘stappen’
elkaar simpelweg opvolgen in een proces “in which both meaning and likeness are transported form
idea through drawing to building with minimum loss”.88 Volgens hem was het belangrijk om elke stap
op zijn eigen merites te beoordelen, want “pictures and words are always less than what they refer to”.89
Dit sluit aan bij een benadering van de cognitie en met name die van zogeheten “cognitive maps”
vanuit “inter-representation networks” (IRN), zoals voorgesteld door de Israëlische theoreticus J.
Portugali.90 Hierbij wordt ervan uitgegaan dat niet alleen de processen in het brein plaatsvinden met
behulp van complexe representaties (intern), maar ook de “stimulus” en de “response” die daar aan
voorafgaan en op volgen (externe representaties).
80

Krampen, 1979, pp. 76-88.
81

Krampen, 1979, pp. 78-80, 85-86.
82

Krampen, 1979, pp. 80-81, 86-87. Het tweede deel van Krampens boek bestond uit empirische studies, die hier buiten
­beschouwing gelaten worden.
83

Goldschmidt, 1991, p. 125.
84

Goldschmidt, 1991, pp. 128-129.
85

Goldschmidt, 1991, p. 130.
86

Goldschmidt, 1991, p. 131.
87

Zie ook: Forty, 2003, pp. 32-33.
88

Evans, 1986, p. 14.
89

Evans, 1995, p. XXI.
90

Portugali, 1996.
 52

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 2.4.5

Toegepaste semiotiek: mechanismen in het begripsmodel en andere voorbeelden

Om het begripsmodel voor dit onderzoek te operationaliseren wordt het naast de besproken actoren
en hun mechanismen gelegd en als het ware geladen met de hier besproken theorieën. Op die manier
ontstaan voor elke gebruikersgroep – ontwerpers, commentatoren en hedendaagse onderzoekers –
verduidelijkte mechanismen.
Wanneer het begripsmodel bekeken wordt vanuit de ontwerper, of in de terminologie van Krampen de
producer van een begrip, kunnen hierin drie mechanismen worden onderscheiden (de groene pijlen in
afbeelding 2.13), per gevraagd element (de stimulus, in woorden).
De ontwerper:
1

2
3

verzint een bepaalde oplossing, door te associëren (vanuit het gegeven woord), te conceptualiseren
(gebruikmakend van zowel abstracte betekenissen als subjectieve bedoelingen) en te schetsen, in een
iteratief, complex proces,
verbeeldt uiteindelijk de definitieve oplossing, door deze te tekenen, daarbij kiezend uit verschillende
(strategische) mogelijkheden, en
verwoordt uiteindelijk de eigen subjectieve bedoeling (framing) en probeert daarbij te overtuigen,
daarbij altijd uitgaand van zowel het (zelf ontworpen) beeldteken (cognitief taalgebruik) als het effect
op de overige actoren in het planproces (retorisch taalgebruik).
conceptualiseren

concept of
bedoeling
associëren

cognitie
schetsen

fysieke
abstractie

verwoorden
en overtuigen

stimulus

tekenen

taalteken
woord

beeldteken
getekend object

uiting

werkelijkheid
gerealiseerd object
gebouwde omgeving
afbeelding 2.13 Begripsmodel met mechanismen vanuit de ontwerper en het gevraagde element (stimulus): 1. verzinnen
(associëren, conceptualiseren, schetsen), 2. verbeelden (tekenen), 3. verwoorden en overtuigen.
53

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

Wanneer het begripsmodel bezien wordt vanuit de toenmalige commentator (volgens de indeling van
Krampen consumer én producer), kunnen twee mechanismen worden herkend (de groene pijlen in
afbeelding 2.14).
 De toenmalige commentator:
4

5

interpreteert synchroon (op hetzelfde moment) het gegeven getekende object en bijbehorende woord
(de stimuli), leidend tot meerdere mogelijke betekenissen (zowel abstract als subjectief, en zowel die
van de ontwerper als eigen betekenissen), en
verwoordt uiteindelijk de eigen subjectieve bedoeling (framing) en probeert daarmee te overtuigen,
daarbij de woorden van de ontwerper(s) overnemend of afwijzend (de groene stippellijn), en daarbij
altijd uitgaand van zowel de interpretatie van de beeld- en taaltekens (cognitief taalgebruik) als het
effect op de overige actoren in het planproces (retorisch taalgebruik).
interpreteren

concept of
bedoeling

verwoorden
en overtuigen

cognitie

fysieke
abstractie

interpreteren

interpreteren

taalteken
woord

beeldteken
getekend object

uiting

werkelijkheid
gerealiseerd object
gebouwde omgeving
afbeelding 2.14 Begripsmodel met mechanismen vanuit de toenmalige commentator en het gegeven woord en het getekende
object (synchroon): 4. interpreteren, 5. verwoorden en overtuigen, en overnemen versus afwijzen.
Wanneer het begripsmodel tot slot beschouwd wordt vanuit de hedendaagse onderzoeker (consumer),
zoals in dit onderzoek, kan slechts een (complex) mechanisme worden waargenomen (de groene
pijlen in afbeelding 2.15).
De hedendaagse onderzoeker:
6

interpreteert diachroon (na verloop van tijd) het gegeven getekende object en bijbehorende woord (de
stimuli), leidend tot meerdere mogelijke betekenissen (zowel abstract als subjectief , en zowel die van
de ontwerper als eigen betekenissen), daarbij beïnvloed door de patronen van de verander(en)de taal
en vaak ook door het (verander(en)de) gerealiseerde object in de werkelijkheid.
54

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

interpreteren

concept of
bedoeling

cognitie

fysieke
abstractie

interpreteren

interpreteren

taalteken
woord

beeldteken
getekend object

uiting

interpreteren

werkelijkheid
gerealiseerd object
gebouwde omgeving
afbeelding 2.15 Begripsmodel met mechanisme vanuit de hedendaagse onderzoeker en het gegeven woord, het getekende
object en het gerealiseerde object (diachroon): 6. interpreteren.
 Wanneer de drie toegepaste begripsmodellen met elkaar vergeleken worden is duidelijk te zien dat de
ontwerper als producer van (beeld- en taal)tekens twee keer tot een intentionele handeling komt (bij
het verbeelden en het verwoorden), dat de commentator of onderzoeker als consumer van (beeld- en
taal)tekens die intentie interpreteert en dat de commentator als producer tot slot eenmaal tot een
intentionele handeling komt (bij het verwoorden). Over deze mechanismen gaat het in concrete zin in
de casushoofdstukken 3, 4 en 5.
In de modellen is tevens het onderscheid waar te nemen tussen deze meer pragmatische beschouwing
van de betekenis van de begrippen in de zin van de intentie van de producer, en de semantische
beschouwing van de betekenis van de begrippen in objectieve zin (bijvoorbeeld aan de hand van
woordenboeken); in de casushoofdstukken zal telkens aandacht besteed worden aan beide.
Het laatste model laat verder zien hoe problematisch het hedendaagse interpretatiemechanisme
is, vanwege verschillende patronen van betekenisveranderingen (en in mindere mate
vormveranderingen), van zowel taal- als beeldtekens. Bij het casusonderzoek is dan ook gebleken dat
in veel gevallen extra onderzoek van de (historische en stedebouwkundige) context noodzakelijk was.91
Bovendien kunnen de patronen van betekenisveranderingen alleen inzichtelijk gemaakt worden door
per begrip voldoende historische woordenboeken en aanvullende teksten te raadplegen.
91

Daarom begint elk casushoofdstuk met een paragraaf over de voorgeschiedenis van het onderzochte plan.
55

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

Tot slot worden hieronder ter vergelijking kort enkele voorbeelden besproken van uiteenlopende
andere werken waarin begrippen met meerdere onderdelen of lagen zijn toegepast.
 Om te beginnen presenteerde de Amerikaanse kunstenaar J. Kosuth in 1965 zijn conceptuele werk
One and three chairs (afbeelding 2.16). Hierin stelde hij de vraag wat een stoel eigenlijk is: is het alleen
het werkelijke object of kan het ook een beeld van een stoel zijn of de betekenis van het woord stoel uit
een woordenboek? Kosuth liet hiermee zien dat een object, een ‘beeldteken’ en een ‘taalteken’ (hier
inclusief de betekenis of eigenlijk de definitie) verschillende aspecten van een begrip kunnen zijn. Op
het eerste gezicht komen deze drie aspecten overeen met de onder-, rechter- en linkerhoekpunt van
het hier gepresenteerde begripsmodel. In tegenstelling tot in dit onderzoek is de foto van de stoel hier
echter een afbeelding van het object zelf en geen tekening; dus geen beeld dat in het wordingsproces
tussen de cognitie en de werkelijkheid in zit (als uiting).
afbeelding 2.16 One and three chairs 1965 door Kosuth.
Hetzelfde geldt voor het ‘modemodel’ dat Barthes in 1967 tezamen met andere observaties over
mode presenteerde in zijn boek Système de la mode. Barthes stelde dat de mode een systeem was met
drie onderdelen of typen “vêtements”: “le vêtement-réel” (het kledingstuk zelf, het materiële product),
“le vêtement-image” (het beeld van het kledingstuk, de modefoto’s in tijdschriften) en “le vêtementécrit” (de geschreven woorden over het kledingstuk, het commentaar in de tijdschriften).92 Ook in dit
boek werd met het beeld dus niet de tekening bedoeld.
92

Barthes, 1967b; zie ook: Forty, 2003, p. 13.
56

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In 2003 publiceerde de Engelse architectuurhistoricus A. Forty echter het boek Words and Buildings.
 In de inleiding noemde Forty het drieledige model van Barthes en stelde hij twee verschillen vast
tussen mode en de gebouwde omgeving: ten eerste konden de beelden bij architectuur bestaan uit
zowel foto’s (voor iedereen begrijpelijk) als tekeningen (als “code” alleen toegankelijk voor diegenen
binnen het “system”), en ten tweede werd het commentaar over architectuur niet alleen geproduceerd
door journalisten en critici, maar ook door ontwerpers zelf. Hierdoor ontstond een vierledig systeem
van gebouw, foto, tekening en taal, “within which one of the main tensions […] is that between
language and drawing”.93 Hierbij speelde volgens Forty een rol dat in tegenstelling tot de voor slechts
weinigen toegankelijke ‘taal van de tekening’ de gewone taal in principe voor iedereen begrijpelijk
is en de architect hier dus niet ‘de baas over is’. Evans indachtig besteedde hij ook aandacht aan de
misvatting dat taal altijd volgt op de tekening of daaraan ondergeschikt is: verwoorden en verbeelden
konden tijdens het ontwerpen ook synchroon plaatsvinden, en historisch gezien gingen teksten soms
zelfs vooraf aan (verbeelde) ontwerpen.94 Vervolgens benoemde Forty vijf belangrijke verschillen
tussen tekeningen en taal, namelijk dat:
1
2
3
4
5

taal vager en ambiguër is dan (exacte) tekeningen (waardoor ontwerpers tekeningen prefereren),
in taal verschillen en tegenstellingen wel beter duidelijk gemaakt kunnen worden,
taal ook gebruikmaakt van ‘metataal’ (waardoor extra betekenissen worden opgeroepen, bijvoorbeeld
op basis van het betekenisveld),
taal lineair is terwijl een tekening zich in een keer presenteert, en
taal voor meer mensen begrijpelijk is dan een tekening.95
Het tweede deel van Forty’s boek bestond uit een selectie van begrippen (zoals “context”, “function”
en “form”) aan de hand waarvan de moderne architectuur kon worden beschreven, zowel met behulp
van theorieën als van projecten. Hoewel Forty’s object van onderzoek (gerealiseerde architectuur en
teksten) en resultaat (een overzicht van begrippen en hun toepassing in gerealiseerde architectuur)
afwijken van die in dit onderzoek, vertonen zijn model en methode wel overeenkomsten, met dien
verstande dat het in dit onderzoek over nog niet-gerealiseerde ontwerpen gaat en foto’s als zodanig
dus geen aparte categorie vormen. De overige categorieën – tekst, tekening en object – komen echter
voortdurend terug in dit onderzoek, inclusief de door Forty gesignaleerde spanning tussen tekening
en tekst en de door hem geconstateerde vraag wie van de actoren over de taal voor de gebouwde
omgeving het primaat heeft, het voornaamste recht van spreken.
 § 2.4.6

Gebruikte woordenboeken

Naast de primaire en secundaire bronnen vormen woordenboeken uit verschillende perioden en
etymologische woordenboeken de tertiaire (aanvullende) literatuur. Het is een misvatting dat in een
historisch woordenboek dé exacte betekenis van een bepaald begrip op dat moment kan worden
opgezocht, maar tezamen met etymologische woordenboeken kan wel een ontwikkeling van vorm
en betekenis geschetst worden. Vanwege de geselecteerde casussen is specifiek gezocht naar
woordenboeken uit de ontstaansperioden van de drie plannen en het heden.
93

Forty, 2003, pp. 13-14.
94

Forty, 2003, pp. 34-36.
95

Forty, 2003, pp. 37-41.
57

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

Uiteindelijk is gekozen voor de bekende woordenboeken van Koenen en Van Dale:
Van Dale, vijfde druk, 191496
–– Plan Zuid:
–– Bijlmermeer: 	 Van Dale, achtste druk, 196198
Van Dale, twaalfde druk, 1992100
–– IJburg:		
Van Dale, vijftiende druk, 2015102
–– Heden:

Koenen, elfde druk, 191697
Koenen, zesentwintigste druk, 196699
Koenen, negentwintigste druk, 1992101
Koenen, dertigste druk, 2006103

Voor de betekenisontwikkelingen van de begrippen is vooral gebruikgemaakt van het Etymologisch
woordenboek van het Nederlands, het Woordenboek der Nederlandsche taal en de online krantenbank
van Delpher.104 Betekenissen en etymologieën uit deze bronnen van de in de casushoofdstukken
gevonden begrippen staan vermeld in de appendix.
 § 2.5

Verwachtingen
Op basis van de soorten actoren die onderzocht worden en de geschetste mechanismen en synchrone
en diachrone woord-betekenispatronen kan voor elke deelvraag uit hoofdstuk 1 een samenvattende
verwachting worden geformuleerd:

1

2

3

Een stedebouwkundig ontwerper kiest bij het verwoorden van de getekende objecten uit zijn
plantekening in een plantoelichting voor woorden die volgens hem het best aansluiten bij
de onderdelen van zijn ontwerp (cognitief (beeld)taalgebruik), als bevestiging van zijn eigen
uitgangspunten en legitimatie achteraf, én die de overige actoren die betrokken zijn bij de realisatie
ertoe aanzetten om het te aanvaarden – waarmee de totstandkoming een stap dichterbij komt
(retorisch (beeld)taalgebruik).
Overige actoren in het totstandkomingsproces van de gebouwde omgeving – vakgenoten, bestuurders,
journalisten, voorlichters – gebruiken woorden met een verschillend (retorisch) motief, namelijk
met als doel om hun visie op plannen te benadrukken of door te drukken, hetgeen ertoe kan leiden
dat verschillende woorden worden gebruikt voor dezelfde objecten of dezelfde woorden met andere
betekenissen, met onduidelijkheid als gevolg.
Het is mogelijk om stedebouwkundige begrippen in te delen in verschillende groepen op basis van
hun verhoudingen tussen getekend object, woord en betekenis, zowel in synchroon opzicht (in de
ontstaansperiode van het ontwerp) als diachroon (tussen het moment van ontwerpen en het heden);
deze patronen kunnen meer inzicht verschaffen in het stedebouwkundig begrippenkader.
96

Van Malssen, 1914.
97

Koenen, 1916.
98

Kruyskamp, 1961.
99

Drewes, 1966.
100

Geerts & Heestermans, 1992.
101

De Boer, 1992.
102

Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
103

De Boer, 2006.
104

Philippa, Debrabandere, Quak, Schoonheim & Van der Sijs, 2003-2009; ook onderdeel van: http://www.etymologiebank.nl;
­Woordenboek der Nederlandsche taal, 1864-1998; tevens online: http://gtb.inl.nl; http://www.delpher.nl/nl/kranten.
 58

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 2.6

Methode
De casushoofdstukken 3, 4 en 5 beginnen zoals gezegd met de voorgeschiedenis, de bronnen,
de totstandkoming en de samenvattende verwachtingen. Daarna wordt het begripsonderzoek
gepresenteerd in drie aparte paragrafen, voor de betekenisvelden structuur van de stadsplattegrond,
typen openbare ruimte en typen bebouwing. Per betekenisveld worden de belangrijkste
kernbegrippen – herkenbaar omdat ze vetgedrukt zijn – systematisch op de volgende wijze besproken
(afbeelding 2.17).
Om te beginnen wordt telkens zoveel mogelijk uitgegaan van het ontworpen getekende object en de
woorden die de ontwerper(s) daarvoor gebruikte(n), en met welke betekenis (I in afbeelding 2.17).
Daarvoor wordt soms gebruikgemaakt van aanvullende teksten van de ontwerper(s). Hiermee worden
de door de ontwerpers gebruikte woorden in kaart gebracht en de combinatie tussen woord en
tekening levert in veel gevallen extra planinzichten op (deelvraag 1).
Vervolgens wordt gekeken welke woorden tijdgenoten – vakgenoten, bestuurders, journalisten en zo
mogelijk voorlichters – voor het getekende object of het gebruikte woord gebruikten en met welke
betekenis (II in afbeelding 2.17). Daarmee worden verschillen in woordgebruik en strategische
overwegingen inzichtelijk (deelvraag 2).
Daarna wordt onderzocht hoe de woorden zich in algemene zin tot op heden ontwikkeld hebben,
door ze op te zoeken in historische en etymologische woordenboeken (III in afbeelding 2.17). Dit
levert inzichten op in de verhouding tussen woord en betekenis in zowel de planperiode als in de
ontwikkeling tussen toen en nu; in beide zijn patronen te herkennen (deelvraag 3).
Om de getekende objecten uit te kunnen lichten en omdat het soms nodig is om ook de gebouwde
realiteit (objecten in de werkelijkheid) te behandelen (omdat deze bijvoorbeeld sterk afwijkt van
de oorspronkelijke plannen), wordt telkens afgesloten met een toelichting op de realisatie (IV in
afbeelding 2.17).
 Elke betekenisveldparagraaf als geheel eindigt met speciaal gemaakte plananalyses van de ontworpen
en gerealiseerde objecten. De casushoofdstukken worden afgesloten met de bevindingen voor de drie
betekenisvelden samen.
getekende objecten

woorden ontwerper(s)

woorden tijdgenoten

woordenboeken

gerealiseerde objecten

I

mechanismen 1, 2 en 3

II

mechanismen 4 en 5

III mechanisme 6 (veranderpatronen)

IV mechanisme 6 (werkelijkheid)

afbeelding 2.17 Methode van het begripsonderzoek, opbouw van de betekenisveldparagrafen en relatie met de mechanismen
en patronen uit paragraaf 2.4.
59

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

§ 2.7

Wat niet onderzocht wordt: semiotiek van de stad als gerealiseerd object
Waar de semiotiek en de stedebouw elkaar raken, is eerder ook geprobeerd om te komen tot een
‘semiotiek van de stad’. In dit onderzoek gaat het echter niet om het begrijpen van de ‘taal van de stad’,
dus om het ‘lezen’ van betekenis in de gebouwde omgeving zelf, als gerealiseerd object, maar om het
lezen en interpreteren van tekeningen (beeldtekens) en teksten (taaltekens) die daaraan ten grondslag
liggen. Vanwege mogelijke raakvlakken worden hieronder desondanks enkele ‘stadssemiotieken’ kort
samengevat: datgene wat in dit onderzoek dus níét onderzocht wordt.
 Een eerste voorbeeld van het kijken naar de stad als een verzameling tekens is het boek The Image of
the City van de Amerikaanse stedebouwkundige K. Lynch uit 1960. Hierin beschreef hij dat gebruikers
de stad begrijpen aan de hand van “mental maps” opgebouwd uit vijf elementen: “paths” (straten,
spoorwegen, kanalen), “edges” (grenzen, muren), “districts” (gebieden met eenzelfde karakteristiek),
“nodes” (knooppunten) en “landmarks” (referentiepunten).105 De meeste semiotici die zich daarna
met de stad bezighielden waren echter van mening dat Lynch het gebruik van de stad vooral vanuit
beweging benaderde en dat hij zich beperkte tot het denotatieve, letterlijke niveau van communicatie
en voorbijging aan het connotatieve, symbolische niveau.106
Iemand die vooropliep in het vakgebied ‘stadssemiotiek’ (in het Engels wel urban semiotics genoemd
of in het Frans sémiologie de l’espace of sémiologie urbaine) is de Franse architectuurtheoreticus
F. Choay. In 1965 publiceerde zij het boek L’urbanisme: Utopies et réalités. Une anthologie. Hierin
verzamelde ze negentiende-eeuwse (“pré-urbanisme”) en twintigste-eeuwse (“urbanisme”) utopische
stedebouwkundige teksten van ontwerpers en van “commentatoren”; een onderscheid dat in dit
onderzoek ook gebruikt wordt.107 Wel betrof het hier dus pure tekst- of discoursanalyse en geen
analyse van beeldtekens of objecten in de werkelijkheid. In haar artikel ‘Sémiologie et urbanisme’ uit
1967 ging het meer om het laatste, waarbij ze twee stedelijke systemen onderscheidde: “systèmes
sémiologiques purs” (bijvoorbeeld middeleeuwse steden), met een rijke ruimtelijke betekenis
(“hypersignifiant”), en “systèmes [sémiologiques] mixtes” (moderne steden), met juist een ‘arme’
betekenis (“hypo-signifiant”), en die daarom aangevuld worden met extra systemen als stoplichten
en reclame.108
Een maand eerder in hetzelfde jaar 1967 had Barthes een lezing gegeven met dezelfde titel,
‘Sémiologie et urbanisme’, waarin hij stelde: “La cité est un discours, et ce discours est véritablement
une langue.”109 Volgens hem bleef ‘de taal van de stad’ echter vooral een metafoor (en inderdaad wordt
in dit onderzoek de stad of de ontwerpen daarvoor ook niet als taal onderzocht maar als verzameling
losse begrippen of tekens). Daarom plaatste hij drie (algemene) kanttekeningen op de schaal van
het teken zelf: ten eerste dat er niet louter een-op-eenrelaties zijn tussen tekens en betekenissen,
ten tweede dat betekenis nooit volledig kan zijn omdat tekens altijd uit kleinere onderdelen met
subbetekenissen bestaan, en ten derde dat er niet zoiets bestaat als definitieve betekenis, omdat
betekenis op zijn beurt altijd een teken is voor een andere betekenis en vice versa (overeenkomstig zijn
in de vorige paragraaf aangehaalde mythes).  105

Lynch, 1960.
106

Zie o.a.: Gottdiener & Lagopoulos, 1986, pp. 5-9.
107

Choay, 1965.
108

Choay, 1967, pp. 8-9; zie ook: Gottdiener & Lagopoulos, 1986, pp. 160-161.
109

Barthes, 1967a, p. 441.
 60

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In zijn beroemde boek L’architettura della città uit 1966 besteedde de Italiaanse architect A. Rossi
ook kort aandacht aan de relatie tussen onderzoek naar de stad en taal. In de inleiding schreef hij:
“Il significato degli elementi permanenti nello studio della città può essere paragonato a quello che
essi hanno nella lingua; è particolarmente evidente come lo studio della città presenti delle analogie
con quello della linguistica soprattutto per la complessità dei processi di modificazione e per le
permanenze.”110 Echter werkte hij “dit programma hier niet verder uit”; bovendien was zijn aanpak
vooral structuralistisch (of in semiotische termen: syntactisch) en niet gericht op losse tekens.111
Een andere vroege bijdrage uit Italië die dat wel was, is die uit 1968 van schrijver en filosoof U. Eco in
het deel ‘La funzione e il segno (Semiologia dell’architettura)’ uit zijn boek La struttura assente (‘De
afwezige structuur’). 112 Hierin stelde hij onder meer dat de gebouwde omgeving communiceert in
tekens met een denotatieve betekekenis, die ligt in de (cultureel bepaalde) functie die wordt mogelijk
gemaakt. Dit komt opnieuw overeen met de abstracte, objectieve kant van betekenis in het hier
gehanteerde begripsmodel. Daarnaast is volgens Eco – Barthes indachtig – sprake van een tweede
laag, van connotatieve betekenis, op basis van extra, symbolische codes. Beide betekenislagen waren
volgens hem door de tijd heen aan veranderingen onderhevig (zoals betekenisverlies, -herstel of
-vervanging). Dit sluit aan bij de eerder genoemde betekenisveranderingen die aan de orde komen
in dit onderzoek. Tot slot besprak Eco de situatie waarin een ontwerper op basis van door hem
noodzakelijk geachte veranderingen een ‘nieuw’ teken ‘uitvindt’, dat dan wel buiten het gebouwde
object betekenis moet krijgen, in de eerste of tweede laag (als voorbeeld noemde hij de Zwitserse
architect Le Corbusier die in plaats van straten verhoogde wegen voorstelde die meer op bruggen
leken).113 Ook dit mechanisme komen we in dit onderzoek nog tegen.
 In 1972 publiceerden de Amerikaanse architecten R. Venturi, D. Scott Brown en S. Izenour Learning
from Las Vegas; na Complexity and Contradiction in Architecture uit 1966 Venturi’s tweede
boek waarin hij de eenduidigheid van het modernisme bekritiseerde. De Las Vegas Strip werd
gepresenteerd als een “communication system”, waarin verschillende tekens (vormen, borden,
symbolen) werden benoemd en geanalyseerd, inclusief hun denotatieve en connotatieve betekenis.114
De auteurs presenteerden het beroemd geworden onderscheid tussen de “duck” en de “decorated
shed”: veel modernistische gebouwen zijn van het eerste type en zíjn een symbool (of als geheel een
ornament), terwijl het tweede type gebouwen symbolen (en ornamenten) toepast.115 Ook deze visie
betrof dus een ‘lezing’ van tekens en betekenis in de gerealiseerde werkelijkheid.
In 1973 plaatste de Franse socioloog R. Ledrut wel beelden, betekenissen én woorden naast elkaar,
in zijn boek Les images de la ville. Hij richtte zich echter niet op de ‘makers’ van de stad, maar op de
gebruikers: “Ce n’est pas le “système de l’urbanisme”, tel qu’il apparaît dans le discours des “faiseurs”
d’urbanisme, qui est l’objet de la recherche; c’est la structure des significations urbaines chez ceux qui
usent de la ville.”116 Een algemene ‘code’ voor gebruikers van de stad vond Ledrut echter niet.117

110

Rossi, 1966, p. 13. In vertaling van E. Kurpershoek en H. Hoeks (2002, p. 16): “De betekenis van de permanente elementen in
het stadsonderzoek is vergelijkbaar met die van de permanente elementen in de taal. Dit wordt vooral duidelijk als we zien dat het
stadsonderzoek analogieën vertoont met het taalonderzoek, in het bijzonder waar het gaat om de complexiteit van de veranderings­
processen en om de permanente elementen.”

111

Rossi, 2002, p. 16; zie verder: Forty, 2003, pp. 81-82.
112

Eco, 1968, pp. 189-249.
113

Zie: Gottdiener & Lagopoulos, 1986, pp. 78-79.
 114

Venturi, Scott Brown & Izenour, 1972, pp. 7-9, 100-103.
115

Venturi, Scott Brown & Izenour, 1972, pp. 87-100, 162-163.
116

Ledrut, 1973, p. 16.
117

Zie ook: Gottdiener & Lagopoulos, 1986, pp. 219-240.
 61

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

Tegelijkertijd ontstonden ook twijfels over de waarde van het taalkundige model voor het bestuderen
van de gebouwde omgeving. Zo stelde de Franse neomarxistische filosoof H. Lefebvre in zijn boek La
production de l’espace uit 1974 dat de semiotiek geen rekening hield met de betekenisgeving vanuit
de ervaring, en het ‘lezen’ van ruimtelijke objecten niet met de “production” ervan.118 Immers: “Cet
espace été produit avant d’être lu (et n’a pas été produit pour être lu et su mais pour être vècu par
des gens ayant un corps et une vie, dans leur contexte urbain).”119 Ook de Engelse filosoof R. Scruton
plaatste in het hoofdstuk ‘The Language of Architecture’ uit zijn boek The Aesthetics of Architecture
vraagtekens bij de zuiver semiotische visie op betekenis in de architectuur.120
De bijdragen van Barthes, Choay en Eco keerden terug in het boek The City and the Sign uit 1986, een
verzameling essays door de Amerikaanse socioloog M. Gottdiener en de Griekse stedebouwkundige
A. Lagopoulos. In de inleiding hielden zij een pleidooi voor wat ze “socio-semiotics” noemden, dus
met aandacht voor de sociale processen van betekenisgeving, gesteld tegenover de posities van de
pure (architectuur)semiotici als Choay (met vooral aandacht voor het denotatieve) en de cognitiefgeografen als Lynch (met een focus op het connotatieve).121 In navolging van Eco stelden zij dat
de denotatieve kant van het teken bepaald werd door de functie.122 Net als de eerder aangehaalde
Krampen maakten ze voorts onderscheid tussen de “production” en de “consumption” van
stedelijke ruimte, en presenteerden ze een schema van het stedelijke teken (afbeelding 2.18), dat
een uitwerking was van het model van Hjelmslev voor de stedelijke omgeving (zie afbeelding 2.5);
dit had echter opnieuw alleen betrekking op de gebouwde werkelijkheid, waarvan vooral de formele
componenten semiotisch onderzocht konden worden, en niet zonder de achterliggende ideologie of
cultuur te bestuderen.123 Het tweede deel van het boek bestond uit toepassingen, waaronder enkele
onderzoeken naar gebouwde objecten.
 betekenis
signifié

woord
signifiant

content
indhold

expression
udtryk

substance
indholdssubstans

non-codified ideology

form
indholdsform

codified ideology materialized in space

substance
udtrykssubstans

material objects of space

form
udtryksform

morphological elements

afbeelding 2.18 Decompositie van het stedelijke teken 1986 door Gottdiener en Lagopoulos.
Tot slot publiceerde de Canadese cultuurwetenschapper G. Stahl in 2009 een themanummer van het
tijdschrift over cultureel onderzoek Culture Unbound van de Universiteit van Linköping in Zweden.
Onder de titel City of Signs/Signs of the City bevatte dit opnieuw vooral semiotische casusonderzoeken
van gerealiseerde steden. In de inleiding plaatste Stahl de verzameling niet voor niets in de lijn van de
“socio-semotics” van Gottdiener en Lagopoulos.124

118

Lefebvre, 1974, pp. 154-172; zie ook: Forty, 2003, p. 84.
119

Lefebvre, 1974, p. 169.
120

Scruton, 1979, pp. 158-178; zie ook: Forty, 2003, p. 84.
121

Gottdiener & Lagopoulos, 1986, pp. 6, 12-19.
122

Gottdiener & Lagopoulos, 1986, p. 12.
123

Gottdiener & Lagopoulos, 1986, pp. 17-18.
124

Stahl, 2009, p. 256-257.
62

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

63

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

Neemt men namelijk voor Amsterdam
de 1ste en 2de klasse samen als het kwartier der gegoede bevolking
en de 3de klasse als de eigenlijke volksbuurt,
dan wordt, algemeen genomen, de scheiding dezer beide wijken
aangegeven door de Ruysdaelkade met haar verlengde, de Boerenwetering.
 [Berlage, 1916a, p. 68.]

64

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

3 Het Plan Zuid in woorden

§ 3.1

Inleiding
Het Uitbreidingsplan Zuid dat H.P. Berlage (1856-1934) tussen 1914 en 1917 voor Amsterdam
ontwierp, geldt nog steeds als een revolutionair stedebouwkundig plan. In tegenstelling tot de
pragmatische stratenplannen uit de negentiende eeuw presenteerde Berlage voor de ‘Binnendijkse
Buitenveldertsche polder’ ten zuiden van de bestaande stad in maart 1915 een gedetailleerd,
monumentaal totaalontwerp. Bij de plankaart voegde hij twee vogelvluchttekeningen die een indruk
gaven van de architectuur en de openbare ruimte. Ook schreef Berlage een uitgebreide ‘Memorie van
Toelichting’. Hierin benadrukte de architect vooral de hiërarchische opbouw van het verkeersnetwerk
en de wens om de bebouwing niet langer per particuliere kavel tot stand te laten komen maar in
samenhangende straatwanden met een grote architectonische eenheid.
Bijzonder is bovendien dat het Plan Zuid na enkele wijzigingen van Berlage in oktober 1917 door
de gemeenteraad werd vastgesteld als abstract ‘geraamteplan’. Desondanks zijn de twee door
Berlage belangrijk gevonden karakteristieken overeind gebleven, mede dankzij de realisatie van het
noordelijke plandeel door architecten van de Amsterdamse School. De uitwerking gebeurde aan
de hand van deelplannen van de Dienst der Publieke Werken, die in de details vaak verschilden van
Berlages ontwerp, maar die wel dezelfde uitgangspunten hadden. De bouw van het Plan Zuid begon in
1919 in het uiterste noordwesten van het plangebied.
Vanaf 1928 werd het zuidelijke plandeel echter geheel aangepast op basis van het gedachtegoed van
het Nieuwe Bouwen, met (half)open bouwblokken, strokenbouw en zelfs bungalows. Het grootste
gedeelte hiervan kwam pas na de Tweede Wereldoorlog tot stand. Daarmee toont het Plan Zuid ook
interessante breukvlakken van stedebouwkundige opvattingen: met zijn monumentale lanen en
bijzonder vormgegeven gevels ligt het tussen de negentiende-eeuwse en de naoorlogse stad in.
 Voor dit onderzoek zijn echter vooral de oorspronkelijke plantekeningen, de plantoelichting en
andere teksten van Berlage zelf van belang, omdat die in combinatie met de reacties van tijdgenoten
inzichtelijk maken hoe het stedebouwkundig begrippenkader er honderd jaar geleden uitzag en in
hoeverre dat verschilde van dat van nu.
65

Het Plan Zuid in woorden
INH

§ 3.2

Voorgeschiedenis

§ 3.2.1

Berlages eerste ontwerp (1900-1905)

Voordat we Berlages beroemde ontwerp naast zijn plantoelichting leggen, is het belangrijk om te
vermelden dat het plan uit 1915 een lange voorgeschiedenis kende, inclusief een contrasterend
ontwerp van Berlage zelf.
In 1877 was voor het eerst sinds de zeventiende eeuw een groot uitbreidingsplan voor Amsterdam
in werking getreden: het pragmatische stratenplan van stadsingenieur J.G. van Niftrik en diens baas,
directeur van de gemeentelijke Dienst der Publieke Werken, civiel-ingenieur J. Kalff, bekend geworden
als het ‘Plan Kalff’ (afbeelding 3.1); waarschijnlijk om het te onderscheiden van het niet-uitgevoerde
monumentale ontwerp van Van Niftrik uit 1867.
afbeelding 3.1 Plan voor de uitbreiding van Amsterdam 1875 door Van Niftrik en Kalff (‘Plan Kalff’).
66

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Al na twintig jaar bleek het noodzakelijk om nog verder uit te breiden dan de zogeheten ‘negentiendeeeuwse gordel’.125 Toen Kalffs opvolger L.C.M. Lambrechtsen in 1899 voor het gebied ten zuiden van
de Pijp en het Vondelpark een concentrisch geordend plan met twee waterlopen en een park tekende,
werd dit in maart 1900 echter niet aangenomen, omdat het te eentonig zou zijn (afbeelding 3.2).
afbeelding 3.2 Uitbreidingsplan Zuid 1899 door Lambrechtsen.
 Daarop benaderde men Berlage, wiens naam als architect gevestigd was dankzij zijn ontwerp voor de
Beurs uit 1898; maar een stedebouwkundig ontwerp had hij nog nooit gemaakt. Wel had Berlage op
dat moment reeds een uitgesproken mening over de stad. Al in 1883 had hij zich gebogen over de
ontwikkeling van Amsterdam en zich daarbij kritisch uitgelaten over de monotonie van de Pijp.126
In de jaren daarna had Berlage veel kennis opgedaan over stedebouw in met name Duitstalige
vakliteratuur. Van grote invloed op Berlage was het boek Der Städtebau nach seinen künstlerischen
Grundsatzen van de Oostenrijkse architect C. Sitte uit 1889, waarin veel schilderachtige pleinen met
gesloten gevelwanden besproken werden. Tijdens lezingen met de toepasselijke titel ‘De Kunst in
Stedenbouw’ in 1892 besprak Berlage dit boek dan ook enthousiast.127 Berlage was echter minstens
zo onder de indruk van een zakelijker handboek, Der Städtebau van de Duitse architect J. Stübben uit
1890, waarin met name monumentale plattegronden en gedetailleerde technische straatprofielen
stonden afgedrukt. Juist door Sitte en Stübben te combineren kon Berlage in zijn beroemde lezing
‘Bouwkunst en Impressionisme’ uit 1893 concluderen dat voor een succesvol stedebouwkundig plan
samenhangend ontworpen gevelwanden belangrijker waren dan architectonische details.128

125

Zie: Van Haaren, Hartman, Mattie, Roosebeek, Stissi & Van der Werf, 2004.
126

Berlage, 1883, p. 228. Zie ook: Bock, 1975, pp. 51-54.
127

Berlage, 1892.
128

Berlage, 1894.
 67

Het Plan Zuid in woorden
INH

Met die voorkennis ging Berlage in Amsterdam aan de slag, samen met de nieuwe directeur van
Publieke Werken J. van Hasselt, en in september 1900 was het ‘Plan van uitbreiding der Stad
Amsterdam tusschen Amstel en Schinkel’ klaar (afbeelding 3.3).129 Oorspronkelijk had Berlage gebruik
willen maken van monumentale bouwblokken, maar hij vreesde dat die aan kracht zouden verliezen
door de in Nederland gebruikelijke architectuur per individueel perceel.130 Daarom was het eerste
Plan Zuid een compromis, of zoals Berlage in zijn ‘Architectonische toelichting’ ten behoeve van de
bespreking in de gemeenteraad in 1904 schreef: “in aanleg monumentaal, in détail schilderachtig”.131
Het ontwerp was inderdaad afwisselend, met grillig gevormd “vaarwater”, “aaneengesloten
bebouwing” met pleintjes en korte straatjes in het midden, en “open bebouwing” langs de Amstel
en rond een “terrein voor tentoonstelling-, sport en exercitiedoeleinden” in het westen en met
grote oppervlakken “openbaar plantsoen”.132 In de plankaart van Berlage zelf is het onderscheid
tussen de gebieden met ‘aaneengesloten bebouwing’, ‘open bebouwing’ en ‘openbaar plantsoen’ in
verschillende arceringen overigens slecht te zien, zelfs zo slecht dat het in sommige besprekingen over
het hoofd is gezien.133 In de bewerking van nota bene de Duitse vakgenoot Stübben, afgedrukt bij zijn
recensie van het tweede Plan Zuid, is dit onderscheid veel duidelijker zichtbaar (afbeelding 3.4).
Bij de openbaarmaking in 1904 werd het ontwerp kritisch ontvangen in de vakbladen. Zo zou
het ontwerp volgens J.H.W. Leliman, hoofdredacteur van De Bouwwereld, te veel leunen op het
gedachtegoed van Sitte en zelfs onevenwichtig en “middeleeuwsch” zijn.134 Eerder onderzoek heeft
aangetoond dat deze kritiek grotendeels onterecht was.135 De door Stübben gemaakte bewerking
onderschrijft dit. Het ontwerp werd gedomineerd door open bebouwing, waarbij – in tegenstelling
tot bij Sitte – het groen het stadsbeeld zou bepalen, als bij een villawijk in Engelse landschapsstijl.
 Slechts het middendeel met gesloten bouwblokken leek geïnspireerd op de afbeeldingen uit het
boek van Sitte. Bovendien kwam een groot deel van de oplossingen direct voort uit de opdracht van
de gemeente: er was namelijk sprake van een hoog oplopende discussie tussen Publieke Werken, die
vooral veel wilde bouwen, en de gemeenteraad, die vooral veel groen wilde.136 Overigens vond Berlage
zelf in retrospectief wel dat in het ontwerp “het schilderachtige het monumentale domineert”.137
Ondanks de kritiek werd het ontwerp zonder al te veel discussie goedgekeurd door de gemeenteraad,
tijdens twee zittingen op 21 december 1904 en 11 januari 1905.138 Men begon echter niet direct met
de uitvoering, omdat een groot deel van het plangebied weliswaar binnen de gemeentegrenzen lag
maar nog geen gemeentelijk eigendom was. Vanwege de geringe hoeveelheid ontworpen bebouwing
in het ontwerp zouden de onteigeningskosten derhalve veel hoger uitvallen dan de baten. Daarmee
kwam de ontwikkeling van het plangebied grote tijd stil te liggen.
129

Polano, 1988, p. 165.
130

Van Rossem, 1988a, pp. 48, 52.
131

Berlage, 1904, p. 1720. Zie ook: Bock 1975, p. 51. Heeling, Meyer & Westrik (2002) classificeren het ontwerp als “picturaal stads­
ontwerp” (p. 144).
132

Stübben, 1918, p. 66.
133

Zie de reductie in: Heeling, Meyer & Westrik, 2002, p. 144.
134

Leliman, 1904. Zie ook: Van Rossem, 1988a, p. 48.
 135

Zie: Van Rossem, 1988a, p. 52: “Het plan heeft eigenlijk niets gemeen met een middeleeuwse stad, want het wordt gedomineerd
door open bebouwing […]. En geheel anders dan bij Sitte […] bepaalt het groen hier het stadsbeeld. De basisgedachte van dit
uitbreidingsplan is dan ook in het geheel niet van Sitte afkomstig, maar is Engels van origine. […] Alleen voor het – ondergeschikte –
probleem van gesloten bebouwing nam Berlage zijn toevlucht […] tot […] Sitte […].”

136

Van Rossem, 1988a, p. 52; Van Rossem, 1988b, p. 136.
137

Polano, 1988, p. 166.
138

Gemeenteraad Amsterdam, 1905, p. 57. Zie ook: Polano, 1988, p. 166.
68

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 3.3 Uitbreidingsplan Zuid 1900 door Berlage.
afbeelding 3.4 Berlages Uitbreidingsplan Zuid 1900, getekend door Stübben 1918.
§ 3.2.2

Berlages visie op stedebouw (1905-1914)

Dat gold echter niet voor Berlages visie op stedebouw.139 Tussen 1905 en 1914 zouden Berlages ideeën
over de stad pas echt tot volle wasdom komen, zoals blijkt uit de lezingen die hij in deze periode in binnenen buitenland gaf.140 In een niet-gepubliceerde lezing uit 1904 over zijn eerste Plan Zuid baseerde hij
zich nog vooral op de zakelijkheid van Stübben, maar daarna ging hij meer aandacht besteden aan de
historische ontwikkeling van de stedebouw, daartoe mogelijk aangezet door de kritiek van Leliman.141
139

De ontwikkeling van Berlages denkbeelden tussen 1892 en 1914 wordt uitvoerig behandeld in: Van Rossem, 1988a;
Van Rossem, 1988b.
140

Voor 1905 benaderde Berlage stedebouw voornamelijk vanuit de (monumentale) architectuur, zie: Bock, 1975, pp. 57-58.
141

Zie: Van Rossem, 1988a, p. 54.
 69

Het Plan Zuid in woorden
INH

Cruciaal voor de vervolmaking van Berlages theorie waren in ieder geval vier boeken. In de eerste plaats
had Berlage zich bij zijn ontwerp voor de Beurs al laten inspireren door Entretiens sur l’architecture
van E.M. Viollet-le-Duc uit 1863 en 1872, waarin een proportieleer van driehoeken werd voorgesteld
die op de Egyptenaren gebaseerd zou zijn.142 Nu ging hij veelhoeken echter ook in de stedebouw
gebruiken, zoals goed te zien is in zijn uitbreidingsplan voor Den Haag uit 1908 (afbeelding 3.5).
afbeelding 3.5 Plan tot uitbreiding van ’s Gravenhage 1908 door Berlage.
In datzelfde jaar was Platz und Monument van A.E. Brinckmann verschenen, waarin Berlage veel van
zijn eigen ideeën herkende en waaraan hij een terugkerend motto ontleende: “Städte bauen heisst
mit dem Hausmaterial Raum gestalten”.143 In zijn lezingen ‘Stedenbouw’, die hij in 1908-1909
hield voor het ‘Civiel en Bouwkundig Studenten Gezelschap “Practische Studie”’ aan de TH Delft
en die gepubliceerd werden in tijdschrift Bouwkunst, nam hij van Brinckmann ook veel historische
voorbeelden over.144 Hierbij was de monumentale geometrie van de barok prominent aanwezig, en
over die stijlperiode liet Berlage optekenen: “De barok is vrij en kan daardoor alles [zijn].”145 De nadruk
op geometrie kwam tevens tot uitdrukking in de lezingen die Berlage hield in Zürich en die werden
gebundeld in zijn Duitstalige publicatie Grundlagen und Entwicklung der Architektur uit 1908.
142

De Egyptische driehoek met een verhouding basis-hoogte van 8:5 is onder andere terug te zien in de gevelontwerpen, zie: Barbieri,
Rodrigo & Willinge, 1986, pp. 44, 52.
143

Brinckmann, 1908.
144

De lezingen ‘Stedenbouw’ werden als inleiding op een toelichting op het Haagse ontwerp gepubliceerd, zie: Berlage, 1909,
pp. 98-120.
145

Geciteerd in: Singelenberg, 1971, p. 34.
