Bremmer, Jan N., Wout J. van Bekkum &amp; Arie L. Molendijk (eds.) (2006), Cultures of Conversion &amp; Bremmer Jan N., Wout J. van Bekkum &amp; Arie L. Molendijk (eds.) (2206), Paradigms, Poetics and Politics of Conversion
Boekbesprekingen
Bremmer, Jan N., Wout J. van Bekkum & Arie L. Molendijk (eds.) (2006), Cultures of
Conversion, Leuven, Peeters, pp. X-207, ISBN 978-90-429-1753-8, € 45,- ;
Bremmer Jan N., Wout J. van Bekkum & Arie L. Molendijk (eds.) (2206), Paradigms, Poetics
and Politics of Conversion, Leuven, Peeters, pp. X-226, ISBN 978-90-429-1754-5, € 45,-.
Over bekering
Wat is bekering eigenlijk? De meest eenvoudige omschrijving legt de nadruk op een
verandering van geloof of ideologie, al of niet vrijwillig gekozen, al of niet collectief gerealiseerd. Dat men bekeerd is, blijkt uit een verandering van doen en laten.
Ofschoon bekering gezocht kan worden, daartoe opgeroepen door predikers en andere
brengers van een heilsboodschap, die niet zelden tegelijk ook een aankondiging is van
verdoemenis en verderf, heeft bekering, hoewel veelal passend bij een zelf gevoeld onbehagen, toch ook steeds iets “overweldigends”. Eigen aan bekering lijkt immers dat men
zich bekent tot iets dat groter is en sterker dan zichzelf. In die zin is bekering ook steeds
overgave. Waar de bekering gaat om de enkele persoon wordt het bijzondere van de verandering ook benadrukt door het onverklaarbare, “niet ik heb U, maar Gij hebt mij gevonden”, zegt Augustinus. Juist het overweldigende, het machteloze van de bekering geeft
aan de verandering iets mysterieus, iets beklemmends, iets bedreigends ook.
 Misschien is echter die dreiging die er van zo’n overgave uitgaat, hoe ook voorgesteld
als een persoonlijke vrije beslissing, voor een buitenstaander wel het grootst. De beschouwer kent degene die zich heeft bekeerd niet meer. Die is anders geworden. Een
verandering die strijdig is met de idee van een zekere persoonsconstantie, van de overtuiging dat het mogelijk is anderen te kennen, te weten wie zij zijn. Hoe is het dan mogelijk
dat zij doen wat zij doen, dat zij denken wat zij denken, anders dan verwacht mocht worden op grond van onze kennis over hun persoon en leven? Zulke verandering maakt
angstig, het maakt de wereld onzeker. Het is wellicht dit element van het onbekende en
onbegrijpelijke dat in de actuele politieke situatie het meeste de aandacht trekt. Misschien
is de vrees voor de invloed van vreemde godsdiensten, van godsdienst überhaupt, misschien wel ingegeven door de onzekerheid die in en met het geloof gegeven is, en de
radicaliteit waarmee zulke onzekerheid wordt ontkend.
 Waar een samenleving een multireligieuze is geworden, stelt bekering van een ander
ook de vraag naar de betekenis van het eigene. Hoe is het mogelijk dat een ander gelooft
wat ik verwerp, wat ik niet ken, wat vreemd is voor mij? Wat zegt zo’n toewending tot het
andere en vreemde over wat vertrouwd en eigen is? Vraagt zo’n keuze voor het geloof van
de ander ook niet naar de zin van de eigen overtuiging? Het zijn misschien interessante en
actuele vragen, die echter slechts terloops worden aangeraakt in de in 2006 verschenen
bundels die verslag doen van de Paradigms, Poetics and Politics of Conversion, een verzameling lezingen gehouden op het door de Groningen Research School for the Study of the

Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)

58

BOEKBESPREKINGEN

Humanities georganiseerde congres over ‘Cultures of Conversion’ in 2002. Waar in de
meeste van de gepubliceerde artikelen slechts een momentane, individuele bekering uit de
geschiedenis wordt belicht, zijn er ook enkele die meer algemene thema’s aan de orde
stellen. Deze thema’s – afkeer en achterdocht, manipulatie en experiment - zal ik eerst
bespreken alvorens een kort signalement te geven van de overige afzonderlijke artikelen.
 Afkeer en achterdocht
De dubbelzinnigheid van de bekering wordt door Peter van der Veer in zijn artikel over
Conversion and coercion besproken. Hij meent dat het groeiende Hindoenationalisme van
de laatste 20 jaar een verzet is tegen een door zending, koloniaal bestuur en Engels onderwijs geïntroduceerd moderniteit- en individualiteitbegrip. Van der Veer onderzoekt in
zijn bijdrage de bekering tot moderniteit als een ontwikkeling van de natiestaat. Het Britse
bestuur meende dat de Indiase cultuur en godsdienst achterlijk waren en dat de bevolking
van deze structuren bevrijd moest worden om modern te kunnen zijn: toename van
wetenschappelijke kennis en economisch groei, geen onderschikking aan een traditionele
autoriteit of religie. De idee dat Engeland beschikte over een geavanceerde cultuur die
vooruitstrevend was, Christelijk, protestant, welvarend, beschaafd en vrij, impliceerde ook
dat deze verschilde van die van andere landen met een lager niveau van ontwikkelingen en
van het eigen verleden. De kern van het conflict dat Van der Veer waarneemt is dat op
grond van de bekeringsactiviteiten, zowel religieus als educatief, de Indiase bevolking, voor
het merendeel Hindoes, weliswaar zich een modern perspectief eigen maakte maar ook
meer zelfbewustzijn kreeg als natiestaat en religie. Vanuit dat perspectief moest de vroegere kolonisator worden bestreden, en moesten het geïmporteerde identiteitsconcept en
moderniteitbegrip worden bekritiseerd. De paradox is dan dat bekering, tot een moderne
levensvisie, leidt tot verachting van degene die dat perspectief introduceerde en propageerde, de bekeerder. Bovendien leidt een dergelijke visie tot een krachtiger besef van de
waarde van eigen traditie en cultuur, terwijl zulk besef van eigen traditie eigenlijk pas is
ontstaan door de invloed van de exogene instantie. Van der Veer wijst bijvoorbeeld op de
protestantisering van het Boeddhisme en het Hindoeïsme. Juist die protestantisering van
de endogene godsdienst maakt ontwikkeling mogelijk, maar is ook de basis van de kritiek
op de arrogantie van de koloniale macht en bewerkt ook een zekere distantie ten opzichte
van diegenen uit hun midden, zoals bijvoorbeeld de Nobelprijswinnaar Amartya Sen, die
de betekenis aangeven van India voor de moderne cultuur. De plaatsvervangende trots op
de geleverde prestatie is steeds omgeven met een zekere ambivalentie waarin degene die
de prestatie heeft geleverd niet als helemaal eigen wordt gezien.
 Een gelijkvormige paradox wordt gevonden in het laatste artikel van de tweede bundel,
waarin bekering op individueel en religieus niveau wordt besproken, en er ook sprake is
van een ontmachtiging van de schijnbaar machtige bekeerder. Calhun Brown schetst in
zijn bijdrage over de Unconverted and Converted hoe het bekeringsverhaal de machtsrelaties
tussen mannen en vrouwen expliciteert en manipuleert. Bekeringsverhalen in het 19e
eeuwse Engeland hadden een typische gender dimensie: het waren altijd mannen die zich
bekeerden, die bekeerd werden, als gevolg van een interventie door vrouwen, religie was

Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)

BOEKBESPREKINGEN

59

een zaak van vrouwen. Tot 1960, het begin van het postmoderne tijdperk, werd aldus
Brown, het man-zijn steeds verbonden met zonde, de neiging te vallen voor elke verleiding
van drank, wellust, en gokzucht. Zij zochten hun vertier steeds buitenshuis: in pubs,
straathoeken, theaters, paardenraces, plaatsen waar de duivel woont. Tegenover en in
contrast daarmee was het eigen huis de plaats van de vrouw. Een plek waar de man terugkeerde vol berouw, bereid tot moreel herstel en Christelijke bekering. De vraag die de
auteur zich stelt, is hoe mannen deze verschillende sociale en religieuze rollen ten eigen
voordele gebruikten. Hij licht zijn antwoord toe aan de hand van een gevalsstudie uit de
Shetland eilanden, In de barre omstandigheden waarin deze vissersgemeenschappen
leefden, was de arbeid van vrouwen van centrale economische betekenis. In de strijd om
zich een schamel bestaan te verwerven, werden de vrouwen gesteund door een Victoriaans
evangelikalisme van Methodisten, Baptisten, geheelonthoudersbonden, die samen met
hen streden op het slagveld van de morele verleiding waar mannen maar al te graag zich
overgaven aan de vijand. Op straathoeken, in gehuurde zalen, bij de haven getuigden
rondtrekkende evangelisten van het heil dat alleen in Christus gevonden kon worden. In de
plaatselijke krant verschijnt het bericht dat een visserman, Robert Anderson is beschuldigd
van mishandeling van vrouw en dochter. Voordat de zaak berecht kan worden, ontvangt de
Procurator-Fiscal echter een brief van de mishandelde echtgenote waarin zij meldt dat ze
haar klacht intrekt omdat haar man “is come home as a new man in the Lord Jesus”. Zij
hebben elkaar vergeven. De procureur is sceptisch en niet helemaal overtuigd van de
vrijheid waarin een en ander is gerealiseerd, zeker niet omdat de vrouw een gedetailleerd
verslag heeft ingeleverd van een hele geschiedenis van fysiek geweld en psychisch leed.  Bekering was in het Victoriaanse Engeland een ‘discourse of male submission’, een aanval op
mannelijke kracht, op het zwak maken van wie sterk is. Hoewel het lijkt alsof vrouwen in
bekeringsverhalen macht wordt toegekend (empowerment of women), ten koste van de
onderwerping van de man, wordt hun in feite de rol aangewezen de helper te zijn van
gevallen echtgenoten en zoons. Voor mannen is de rol van bekeerling, desondanks, ook
niet zo begeerlijk. Zij dwingt hen zichzelf te verliezen, geen man meer te zijn maar een
meer androgyne identiteit te accepteren, want alleen vrouwen zijn religieus. Tegelijk is
bekering ook een weg tot zelfwording want het feit dat een man bekering van node heeft,
maakt hem gelijk aan alle andere mannen, hoe verschillend van rang of stand, en bekering
verschaft recht, waar rechtvaardigheid ontbreekt, zoals in het voorbeeld van de visser
Anderson. De rol die vrouwen toebedeeld werd in het bekeringsproces maakt hen niet
alleen sterk maar ook zwak: het beroep een nieuwe mens te zijn geworden, dank zij Gods
genade, laat de toehoorder weinig andere keus dan deze bekentenis at face value te accepteren en daarnaar te handelen. Vergeving wordt zo afgedwongen, een andere optie was er
niet. Bekering is zo dubbelzinnig, het is een onderwerping aan de bekeerder.
 Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)

60

BOEKBESPREKINGEN

Zowel in India als op de Hebriden, collectief en individueel, leidt bekering tot afkeer van
degene die bekeert, terwijl men toch door die bekering meer gelijk wordt aan die door wie
men is bekeerd. Waar bekering gelijk gesteld werd met overweldiging en overgave, lijkt
bekering in zich juist een tegenkracht op te roepen tot dat waartoe men is bekeerd. Bekering is overgave tegen heug en meug, men is een nieuw mens geworden maar in dat
nieuwe beseft men des te meer wat verloren is gegaan. Bekering kweekt ressentiment juist
omdat de nieuwe mens uit onmacht is geboren, tegen wil en dank. Misschien is dat ook
wel het eigenaardige van bekering, ze is tegennatuurlijk en daarom altijd krachtdadig,
overweldigend. Een geweld dat men achter een door de oude mens geïnstigeerd cynisch
misbruik tracht te verbergen. Eigenlijk veroorzaakt bekering een narcistische kwetsuur
(Nauta & Derckx 2007).
 Manipulatie of experiment
Tegen deze achterdocht die het resultaat lijkt te zijn van de gebleken onmacht tegenover een
daadkrachtige, door anderen bewerkstelligde of uitgelokte, bekering bepleit Steve Bruce, in
een belangrijk artikel in de tweede bundel over de sociaal-wetenschappelijke theorievorming met betrekking tot bekering, voor een grotere aandacht voor de motieven van de
bekeerling. Aansluitend bij mijn eerdere opmerking over de dreiging die er uit kan gaan
van een bekering, bespreekt hij het hersenspoelparadigma. Mensen worden tegen hun zin
bekeerd. Nu is dat vanuit een religieus gezichtspunt weliswaar heel goed te verdedigen, en
wellicht steeds kenmerkend voor die bekering, in het alledaagse verkeer maakt dat mensen
bang. De implicatie ervan is immers dat zij zelf, tegen hun zin, ook een ander mens zouden
kunnen worden. Op nuchtere wijze ontkracht Bruce deze verdenking. Met verwijzing naar
verschillende onderzoeken constateert hij dat waar van dwang sprake is geweest, er geen
bekering plaats vond tenzij uit sympathie voor de controversiële overtuiging. Voorzover
dwang bang maakt, leidt angst eerder tot het verlies van bestaande opvattingen dan tot de
op- of overname van nieuwe. Bovendien bleek in die bewegingen waar buitenstaanders
meenden dat er sprake was van vrijheidsberoving, niemand verplicht was te blijven. Ook
bekritiseert hij het paradigma waarin bekering wordt verklaard, zoals door Lofland & Stark
(1965), uit een combinatie van aanleg, deficiet en interactie, en de bekeerling verschijnt als
een te manipuleren marionet gevangen binnen een krachtenspel van sociale determinanten. De betekenis van dit schema, hoe aantrekkelijk ook, wordt weerlegd door de
overdeterminatie. Als het model geldig is, zouden er veel meer bekeerlingen moeten zijn,
terwijl feitelijk maar weinigen zich voegen bij de beweging die een oplossing belooft te
bieden voor hun problemen. Niet iedereen is bereid een saaie carrière op te geven voor een
ongewisse, maar naar belofte aangename toekomst vol schuldeloos vermaak, en niet ieder die
een aardige Moony ontmoet, is bereid daarvoor vrouw en kinderen te verlaten.
 Tegenover deze these dat mensen vooral afhankelijk zijn van de omstandigheden
waarin zij verkeren, zowel voor de activering van bepaalde behoeften als voor de bevrediging ervan, staat de antithese van de bekeerling als zoeker naar verlichting. Bekering is niet
iets dat met je gebeurt, maar is het gevolg van een welbewuste, doelgerichte keuze. Ook in
het op zich tamelijk plausibele model, dat veel potentiële bekeerlingen eerst een nieuwe

Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)

BOEKBESPREKINGEN

61

praktijk uitproberen alvorens zij de ideeën die daarbij horen tot de hunne maken, mist een
conceptie van motief of aanleg. Sommige mensen zijn meer geneigd dan anderen om op
zoek te gaan naar een transcendentale oplossing voor hun problemen, zoals bijvoorbeeld
ook blijkt in de in deze bundel door Jansma beschreven bekering tot een profetische
genezingsbeweging. Zulk gedachtegoed over engelen en de “vijfde hemel van het licht” is
niet ieders cup of tea.
 In zijn kritiek op al te eenvoudige en eenzijdige bekeringsmodellen grijpt Bruce het
thema van de in deze bundels verslagen conferentie aan om tot verlichting en inzicht te
komen: Poetics and Politics. Waar bekering als poëzie misschien iets teveel het accent legt
op het ondoordringbare en ongrijpbare van de bekering, benadrukt de term “politics”
terecht het nog weinig onderzochte machts- en veroveringselement in bekeringsgeschiedenissen en –praktijken. Bekering als poëzie past in een in de ethnomethodologie en de
narratieve psychologie opgeld doende idee dat motieven van gedrag onkenbaar en onvindbaar zijn, en dat alleen het verhaal, misschien nog beter het gedicht, over het gebeurde
resteert. In dat geval valt dan ook geen enkele bekeringservaring te begrijpen als een
accurate weergave van wat er werkelijk is gebeurd. Immers alles wat men over zichzelf
zegt, wordt verduisterd door het beeld dat men van zichzelf aan de ander op wil leggen en
dat, wil het op enige acceptatie mogen rekenen, niet al te veel af mag wijken van wat als
normaal en behoorlijk in deze situatie wordt verwacht (zie ook Hijweege 2006). Dan is wat
men over bekering kan zeggen alleen maar interessant als verslag, als verhaal, als gedicht,
niet als representatie van oorsprong en geschiedenis. Voor Bruce, en ik meen voor elke
wetenschapper, is echter de vraag naar het waarom van doorslaggevende betekenis,
waarom heeft deze persoon zich bekeerd? Zelfs degenen die menen dat het verleden
onvindbaar is, zullen bij de analyse van het verhaal van de bekering, passend binnen het
‘voorgeschreven’ model in de bekeringstraditie, niet ontkomen aan het ontdekken of
toeschrijven van particuliere motieven. Evenzo als dat gebeurt in het leven van alledag, met
alle inventiviteit om de waarheid van het gezegde te toetsen aan eerdere uitspraken en later
gedrag. Het is wel een heel povere oplossing alles wat mensen zeggen als verdichtsel te
accepteren en dat dan poëzie te noemen. Als slechts het verslag van de bekering als object
van studie mag worden genomen, is het niet verbazend dat de interesse in het verschijnsel
zelf snel verdwijnt. Dat is misschien ook het geval als bekering alleen maar als individueel
project wordt bestudeerd. In onze huidige cultuur is bekering toch vooral geruchtmakend
als collectief fenomeen, en schuilt ook daar de bedreiging in. Dan gaat het over de invloed
van het fundamentalisme en evangelikalen in Europa en Noord-Amerika, van Pinkstergroepen in Zuid-Amerika, het christendom in China.  Cultuur – Cultures of conversion
De vele overige artikelen in deze twee congresbundels laten zich ordenen onder drie
thema’s: cultuur, taal en theorie. Onder de noemer cultuur wordt in het eerste van deze
twee samenhangende congresbundels een aantal bijdragen gepubliceerd met betrekking
tot een bekering als cultureel fenomeen. In de bijdrage van Pandita Ramabai Saraswati,
wordt een bekeerling tegelijk ook een ketter gemaakt, een overloper naar een andere
cultuur, een verrader van de eigen traditie. In India uitte zich sociaal en politiek protest van
met name de lagere kasten niet zelden in een bekering tot het christendom, het Boeddhisme of de Islam. Voor een dergelijke verandering van geloof was een zeker begrip
vanwege het veronderstelde maatschappelijk nut, veel minder was dat het geval voor
bekeerlingen uit hogere kasten. In deze gevalstudie wordt de ermee gepaard gaande
marginaliseringsproblematiek besproken. De vraag hoe men omgaat met een religie die
men achter zich heeft gelaten wordt behandeld door Bernd Roling in een bijdrage over een
Joodse bekeerling Paolo Ricci uit de 16e eeuw. Hoe een bekeerling afstand neemt van de
Joodse traditie en omarmd wordt door de religie van eigen keuze, beschrijft Arie Molendijk, in een studie over Isaac de Costa. Door David Nirenberg wordt de eigenaardige
houding tegenover Joden, in het 14e eeuwse Spanje beschreven. Gerd van Klinken beschrijft hoe gereformeerden al of niet kwamen tot hulp aan Joodse onderduikers in de
Tweede Wereldoorlog. Britta Konz onderzoekt of juist was, zoals Joodse religieuze leiders in
de tijd voor de Tweede Wereldoorlog in Duitsland meenden, dat Joodse vrouwen zich gemakkelijker tot een ander geloof bekenden, lieten dopen, dan mannen. Zich baserend op een
genderspecifieke beoordeling van de relevante getallen blijkt echter juist het tegendeel. Aan
de hand van een analyse van Bertha Pappenheim, de eigenlijke naam van Freuds patiënte
Anna O., wordt de ambivalente houding tegenover de vrouwelijke Joodse identiteit beschreven. Enerzijds wordt zij verheerlijkt als hoeder van het gezin en daarmee drager en bewaarder
van de Joodse identiteit en traditie, tegelijk wordt zij daarom ook gemakkelijk ervan beschuldigd te falen in die taak als assimilatie en een verval van traditie de concrete situatie
lijken te kenmerken.  Al met al wel interessant maar toch te divers en soms te gedetailleerd om deze lezer
steeds te boeien. Bovendien blijven de grote thema’s rond bekering: macht en taal, manipulatie of vrije keuze, afkeer en dreiging te veel buiten beschouwing in een minutieuze
minimalistische bespreking van bekeringsfenomenen in verschillende culturen en verscheiden tradities bij diverse personen zonder dat er van enige vergelijking of verbinding
sprake is, laat staan van een cultureel perspectief.
Taal en theorie − Paradigms, Poetics and Politics of Conversion
In de tweede congresbundel ligt het accent op modellen en methoden. Naast de al besproken bijdrage van Bruce zijn er nog vier opstellen die expliciet methoden van sociaalwetenschappelijk onderzoek naar bekering centraal stellen. Durk Hak gaat in op het
rationele-keuze model met betrekking tot religieuze betrokkenheid en verandering (Stark
& Bainbridge 1987; Stark & Finke 2000). Het is een economisch model op het niveau van
het individu van wie verondersteld wordt dat deze keuzen, op welk terrein ook, maar in
ieder geval ook op dat van de religie, optimaliseert. Waar de traditie van het onderzoek naar
bekering zich kenmerkt door een ”pairing of deprivation with ideological appeal”, gaat het
model van Stark veel explicieter in op specifieke en algemene baten die door bekering
kunnen worden gewonnen. Hij meent dat de bekoring door een nieuwe ideologie zelden
doorslaggevend is voor een bekering, maar veeleer bepaald wordt door het verlangen eigen
religieus gedrag in lijn te brengen met dat van vrienden en familie. Het behoud van sociaal
kapitaal is in een verandering tussen of binnen religieuze tradities van het grootste belang.
 Vandaar dat er ook veel minder mensen de sprong zullen maken van Christendom naar
Islam, dan naar varianten binnen de eigen protestantse traditie. In de Nederlandse situatie
mag dat thans misschien het geval zijn, eertijds ging de overstap van vrijgemaakt gereformeerd naar synodaal gereformeerd minstens samen met een even groot verlies aan
sociaal kapitaal als nu verwacht mag worden met een bekering tot de Islam. De kritiek van
Hak richt zich op dit fenomeen: is het rational-choice model niet te Amerikaans, is het
model nog wel geldig in een situatie waarin de meeste mensen niet alleen niet meer bij een
kerk zijn aangesloten, maar ook niet meer geloven, en zijn er ook niet politieke of maat-

Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)

64

BOEKBESPREKINGEN

schappelijke gerichte ideologische systemen die concurreren met religie. Het belangrijkste
kritiekpunt van Hak lijkt echter ingegeven te zijn door de vraag of het behoud van sociaal
kapitaal wel zo’n centrale plaats verdient in het model. Gaat het niet juist om de accumulatie van nieuw kapitaal, en zijn dan niet allerlei investeringen in nieuwe domeinen veel
kansrijker en winstgevender dan het trekken van rente uit investeringen uit het verleden,
die zoals de financiële bijsluiter zegt, niets beloven over wat de toekomst brengt. De mineure aanpassingen van de theorie zouden meer de nadruk moeten leggen op de betekenis
van alternatieve ideologische systemen, de invloed van relevante anderen, en een onderscheid moeten maken tussen instrumentele en finale doelen. Een meer klassiek model om
religieuze bekeringen te begrijpen wordt voorgesteld door Henri Gooren. Hij vraagt
aandacht voor de invloed van institutionele en sociale factoren op de ontwikkeling in
religieuze betrokkenheid. Het model zelf onderscheidt affiliatie, bekering, confessie, en
disaffiliatie als verschillende, zij het niet noodzakelijk chronologisch geordende, modaliteiten van betrokkenheid bij een religieuze variant. Elk van deze modaliteiten kan beïnvloed worden door persoonlijke, sociale, situationele en institutionele variabelen. Het
model is vooral beschrijvend en ordenend. Het geeft geen antwoord op de vragen waarom
mensen geloven wat zij geloven, leidt hoogstens tot het inzicht dat de een iets anders kan
geloven dan de ander. Hetty Zock bespreekt de geschiedenis van het onderzoek naar
bekering: in tegenstelling tot het traditionele Paulinische bekeringsmodel wordt de bekeerling nu als een actieve zoeker gezien, beïnvloed door sociale factoren, geleid door
rationele overwegingen, wiens bekering er een is in een mogelijke reeks van veranderingen, veranderingen die eerst gedragsmatig worden uitgeprobeerd.  Toch is het onmiskenbaar dat verhalen over bekering van grote betekenis zijn, zowel
als getuigenis van eigen ervaring maar ook als waarmerk van de traditie. Het zijn deze
verhalen die herkenning oproepen van wanorde en ellende, maar ook modellen bieden van

Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)

BOEKBESPREKINGEN

65

hoe te leven en te veranderen. Zulke verhalen hebben een zekere gemeenschappelijkheid.
 Bekering blijkt vooral uit het verslag dat over het eigen leven wordt gedaan, voorzover er
zich dan een bekering heeft voorgedaan, blijkt dat uit een passend maken van de eigen
geschiedenis naar het model dat van een bekeerling wordt gegeven in de traditie waartoe
men zich heeft gewend of waartoe men zich steeds al heeft gerekend. Veel artikelen uit
deze tweede congresbundel houden zich bezig met de wijze waarop bekeerlingen verslag
doen van hun bekering, met de poëzie van de zelfwording, hun constructies van die persoonlijke reformatie of transformatie. Ook in Geert Grootes beweging van de Moderne
Devotie is er het ideaal dat men is wie men zegt te willen zijn. Met name wordt deze
consistentie verwacht van priesters en monniken die anderen het ideaal van het nieuwe
leven voorhouden als morele plicht, zij het dat hun prediking maar weinig effect leek te
hebben op hun toehoorders. Waar voor velen, toen en nu, Paulus’ bekering op weg naar
Damascus het prototypische bekeringsverhaal lijkt te zijn (cf. Nauta 1989), leveren ook
biografieën van heiligen en martelaren voorbeeldige vertellingen van een geheiligd bestaan, waarvan de navolging van Christus, de nieuwe Adam, het eigenlijke waarmerk en
criterium is. In deze verhalen begint de bekering bij een crisiservaring, fysiek of religieus,
aan den lijve ervaren of opgewekt door een rondtrekkend prediker of de plaatselijke predikant. Die crisis moet worden beschouwd als een teken van Gods genade, een plotselinge
verblinding, zoals bij Paulus, die verlicht. De crisis is een teken dat men niet zichzelf kan
bekeren, Gods hulp is daartoe voor gevallen mensen nodig. De crisis vraagt ook om verandering, genezing, herstel, verlichting: bekering. Het is een verandering die geen uitstel
vergt, ze is omgeven met een ‘sense of urgency’. Deze bekering is echter niet het einde van
een dwaalweg, maar juist het begin van een nieuwe route. Mathilde van Dijk beschrijft op
beeldende wijze de verschillende reacties op de crisis in de beweging van de Moderne
Devotie. In het door haar onderzochte corpus van bekeringsgeschiedenissen blijken juist
rijpe vrouwen, die kozen voor een gemakkelijk kloosterlijk bestaan, het meest te moeten
worstelen met hun zondige aard.  De bundel besluit met twee actuele vragen rond het thema identiteit. Passend bij de
vraag naar de betekenis van bekering in de (auto)biografie onderzoekt de historische
bijdrage van Christopher Koenig de vraag naar religie en nationaliteit. Hij beschrijft hoe

Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)

66

BOEKBESPREKINGEN

het Duits nationalisme de bekering van de Germanen tot het Christendom juist zag als een
corruptie van de eigen identiteit. Deze identiteit was ooit gebaseerd op een eenvoudig
vertrouwen in de goddelijke vriend (fulltrui) als hoeder van de persoonlijke integriteit,
maatschappelijke welvaart en politieke vrede. Het Joods-Christelijke, rationalistische
monotheïsme verschilde essentieel van het eigen heidense emotionele henotheïsme. De
“fulltrui” religie, als het spirituele en intellectuele hoogtepunt van een vrijheidslievend
Germaans heidendom, gaf uitdrukking aan een relatie van gelijkwaardigheid en wederkerigheid, zonder de vernederende onderschikking zoals verstaan in de notie van een
wraakzuchtig God, beleden in het mediterrane Christendom. Dichter bij huis onderzoekt
Jansma hoe zich rond een succesvolle ‘profetes’ een groep gelovigen formeert. Hij beschrijft de theologie van deze in Friesland gevestigde groep en de terughoudende missionaire activiteiten die door deze groep worden ondernomen. Degenen die zich bij elkaar
hebben aangesloten lijken keurige burgers te zijn van wie sommigen persoonlijk door de
profetes genezen zijn, anderen dit alleen geloven op grond van horen zeggen. Sterker
misschien nog dan bij andere artikelen uit deze bundels roept zijn beschrijving bij deze
lezer de vraag op hoe het mogelijk is dat mensen, deze mensen, keurige burgers, oprechte
gelovigen, ex-gereformeerden, de profetische boodschap accepteren als een persoonlijk
getuigenis ten bate van het eigen heil? Misschien is het hier dat Haks opvatting over de
betekenis van nieuwe investeringen tegenover het behoud van verworven kapitaal, in
religieus-sociaal perspectief de meeste relevantie heeft.
 Conclusie
Al met al, in beide bundels samen, ruim 400 bladzijden over bekering met bijdragen van
een grote diversiteit, voor het overgrote deel gericht op een analyse van wat er gebeurd is
met afzonderlijke individuen. Hoewel enkele belangrijke thema’s aan de orde worden
gesteld – macht en manipulatie, ressentiment en achterdocht – blijft , als men deze bundels gelezen heeft, toch het gevoel achter dat bekering een fenomeen is uit het verleden,
een uitzonderlijk verschijnsel dat voor ons soort mensen niet veel meer te zeggen heeft. In
deze bundels blijven de grote, met elkaar samenhangende religieuze vragen van deze tijd
buiten beschouwing. Fundamentalisme, secularisatie, religieuze expansie en evangelikalisme, identiteit en bricolage, conflict en pacificatie komen niet of slechts terzijde, bij
persoonlijke extrapolatie en reflectie, aan de orde. Ook wat er theoretisch over bekering
wordt gezegd, is, op een enkele genoemde uitzondering na, niet van geweldige importantie. In deze bundels over de cultuur, de poëzie, de politiek van de bekering mist het dramatische. Het zijn veelal beschaafde opstellen waarin bekering enigszins toevallig in het
centrum van de belangstelling staat. Voor alle denkkracht die erin is samengebundeld toch
een wat pover resultaat.
Literatuur
Hijweege, N. (2004),
Bekering in bevindelijke gereformeerde kring: een psychologische studie, Kampen: Kok.
Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008)

67

BOEKBESPREKINGEN

Lofland, J., & R. Stark (1965),
Becoming a world saver: a theory of conversion to a deviant perspective, in: American
Sociological Review, 30, 862-875.
Nauta, R. (1989),
Over bekering, Groningen: Jan Haan.
Nauta, R., & L. Derckx (2007)
Why sin? A test and an exploration of the social and psychological consequenses of
resentment and desire, in: Pastoral Pychology, 56, 177-188.
Stark, R., & W.S. Bainbridge (1987),
A theory of religion, New York: Peter Lang.
 Stark, R., & R. Finke (2000),
Acts of faith, Berkeley, CA: University of California Press.
R. Nauta
(hoogleraar Godsdienst-en Pastoraalpsychologie aan de Universiteit van Tilburg)

Gray, John (2007), Zwarte Mis . Apocalyptische religie en moderne utopieën, Amsterdam:
Ambo. Origineel: Black Mass. Apocalyptic Religion and theDeath of Utopia, Penguin 2007.
Vertaling Rogier van Kappel en Albert Witteveen, pp. 319, ISBN 978 90 263 1968 6, € 19,95.
Gaat de wereld vooruit? Gaan we, met ons allen als mensheid, of wellicht alleen met onze
eigen ‘bijzonder geslaagde’ staatsvorm, langzamerhand naar een betere wereld? John
Gray, hoogleraar van Europees Denken aan de London School of Economics heeft met
zijn nieuwste boek, een synthese van veel van zijn vroegere werk, hierop een duidelijk
ant-woord gegeven, en net als zijn vroegere boeken – o.a. over Al-Qaida – is dit werk van
deze contemporaine historicus het lezen meer dan waard. De kernvraag is er één naar de
richting van de geschiedenis, naar de teleologie van Homo sapiens, die vreemde aap die
zichzelf telkens weer boven de rest van de wereld uit probeert te denken. Althans, die zich
verbeeldt dat hij dat kan. Het antwoord van Gray op de gestelde vraag is vanaf de eerste
bladzijde van zijn boek duidelijk: alle vormen van Utopisch denken berusten op het
misverstand dat wat men zich kan denken, ook daadwerkelijk valt te realiseren. Utopisme
is het concept van een betere wereld, meestal gebaseerd op een beter mensentype dan nu
voorradig, plus eventueel een poging om die betere wereld ook vorm te geven.
 Hobsbawm, door Gray aangehaald, heeft ooit betoogd dat het idealisme van utopisch
denken mede vorm heeft gegeven aan de formulering van menselijke waarden die de
beperkingen van cultuur en tijd enigszins overstijgen, maar utopieën kennen toch
grote kosten. In mijn colleges over fundamenta-lisme en apocalyptiek parafraseer ik vaak
de Franse antropoloog Lévi-Strauss: ‘Utopieën zijn aardig om te bedenken, maar beroerd
om in te leven’. Gray gaat een stap verder dan mijn aforisme, want in Gray´s ogen is
utopisch denken uiterst schadelijk en het proberen te rea-liseren van de utopische droom
ronduit desastreus. Kortom, utopisme is gevaarlijk om te denken, onmogelijk om te leven
en vernietigend om na te streven.
Religie & Samenleving, Jrg. 3, nr. 1 (mei 2008).
