O.W. Dubois, Reddende liefde. Het werk van de Helderingstichtingen in Zetten 1847-2010
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-1 (2013) | review 7

O.W. Dubois, Reddende liefde. Het werk van de Helderingstichtingen in Zetten 1847-2010
(Hilversum: Verloren, 2010, 352 pp., ISBN 978 90 8704 226 4).
Tegen het midden van de negentiende eeuw ontstonden in Nederland, in navolging van
voorbeelden zoals Mettray bij Tours in Frankrijk en het Rauhe Haus bij Hamburg in
Duitsland, particuliere kindertehuizen. Hun oprichters werden gedreven door een sterke
godsdienstige overtuiging. Vaak werden deze tehuizen op het platteland gebouwd zoals
de landbouwkolonie Nederlandsch Mettray (1851) en de katholieke landbouwkolonie De
Heibloem te Heijthuizen (1852). De orthodox-protestantse Otto Gerhard Heldring,
predikant te Hemmen in de Betuwe, bouwde in 1848 midden in de Betuwe Steenbeek, de
eerste van een serie reddingstehuizen. Over de geschiedenis van deze tehuizen, destijds
de Heldringgestichten genoemd en tegenwoordig meestal de Heldringstichtingen,
schreef de historicus O.W. Dubois een informatief boek. Het naoorlogse gedeelte werd
geschreven door twee (ex-)bestuurders van de Heldringstichtingen, J.A.M.A. Venmans en
A. Kuijpers. Heldring was een typische Réveil-man die heel praktisch in navolging van de
Duitse inwendige zending van Johann-Hinrich Wichern de zonde niet alleen probeerde te
bestrijden door preken op zondag in de kerk, maar vooral door praktische werken.
Evenals Nederlandsch Mettray heeft ook het instituut van Otto Heldring nog steeds een
jeugdzorg-bestemming. In de huidige terminologie zijn het Jeugdzorg-plus-voorzieningen.
Maar behalve de Vluchtheuvelkerk zijn geen gebouwen meer over uit de tijd van
oprichter Heldring zelf.
 Dubois beschrijft in afzonderlijke hoofdstukken de geschiedenis van de
verschillende tehuizen die Heldring oprichtte. Door de gekozen aanpak van beschrijving
per tehuis wordt de geschiedenis enige malen hernomen en raakt de mogelijkheid voor
samenhangende analyses in het gedrang. Steenbeek vormde de eerste van een
indrukwekkende reeks tehuizen die Heldring oprichtte. Het was bestemd voor meisjes uit
de prostitutie in Amsterdam en andere grote steden en bood bijna volledige afzondering
van deze boze wereld. Destijds was de Betuwe, zeker met hoog water, vaak bijna geheel
geïsoleerd. Een dergelijk tehuis paste perfect binnen de overtuiging van Heldring dat
reddende liefde, centraal begrip voor hem en de hoofdtitel van het boek van Dubois,
deze meisjes kon helpen. De meisjes werden opgeleid tot dienstbode en bleven zo’n twee
jaar op de instelling. Heldring was, zo schrijft Dubois, tamelijk realistisch over de
effectiviteit van zijn onderneming. Succes was niet gegarandeerd: de opgenomen meisjes
© 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-109857 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

konden weer in hun oude zonden vervallen. Heldring week hiermee af van de meestal bij
Europese heropvoedingshuizen opgevoerde hoge succespercentages. Door de invoering
van de kinderbeschermingswetten in 1905 veranderde Steenbeek van karakter. Het rijk
verschafte subsidie, maar stelde ook meer eisen, bijvoorbeeld aan de opleiding van het
personeel. Steenbeek transformeerde van reddingshuis tot opvoedingsgesticht.
 Heldring, ondernemer in reddingsactiviteiten, bouwde meer tehuizen op het
uitgestrekte terrein. Talitha Kumi, goed voor twee hoofdstukken in het boek van Dubois,
kwam in 1856 tot stand en was bedoeld voor verwaarloosde meisjes. Zij vormden de
categorie kinderen voor wie in 1905 de kinderwetten met de maatregelen ontheffing en
ontzetting werden ingevoerd. In 1863 volgde Bethel, bedoeld voor meisjes die behoorden
tot een categorie tussen Steenbeek en Talitha Kumi in: ze verkeerden in gevaar, en dat
was ernstiger dan verwaarloosd, maar ze waren nog niet gevallen, ofwel in de prostitutie
beland. Er kwamen nog meer tehuizen: het Magdalenahuis uit 1882 voor ongehuwde
moeders, het Kinderhuis voor de kinderen van de ongehuwde moeders, en, in 1918, in het
tijdperk van de kinderwetten, het observatiehuis De Arendhorst. Ten slotte werden er
verschillende scholen en opleidingsinstituten gebouwd. De Heldringgestichten vormden
daarmee een dorp op zich.
De Tweede Wereldoorlog was ook voor de Heldringgestichten een cesuur. Door
de slag om Zetten moesten in december 1944 de gebouwen worden ontruimd en werden
kinderen en personeel geëvacueerd naar Nijmegen. Na de oorlog werd eerst de
oorlogsschade hersteld. Vervolgens werd er bijna continu tot heden toe uitgebreid,
afgebroken, verbouwd.
De vernieuwing van het pedagogische regiem was al even radicaal als die van de
bebouwing. Langzaam maar zeker verdween het protestantse en vervolgens ook het
algemeen-christelijke karakter naar de achtergrond. Altijd waren de president-directeuren
predikant geweest: te beginnen met O.G. Heldring zelf, en vervolgens H. Pierson, J.
Lammerts van Bueren, O.G. Heldring (de kleinzoon van) en K.O. Finkensieper. In 1966 was
deze tijd voorbij met de benoeming van jurist M. Meijer als directeur. Er veranderde meer.
 Werkte men eerst voornamelijk met ongediplomeerde krachten, toen werden bijna
uitsluitend nog professionals ingezet. Het opvoedingstehuis werd een orthopedagogisch
instituut en de invloed van de kinder- en jeugdpsychiatrie, al begonnen aan het eind van
de jaren vijftig, werd in de jaren zeventig en tachtig dominant in de persoon van
psychiater en behandelingsdirecteur H.O.Th. Finkensieper, zoon van de vroegere
president-directeur. Ook wijzigde de verhouding tussen het aantal pupillen en het aantal
personeelsleden. In de jaren na de oorlog waren er honderden kinderen op enkele
tientallen personeelsleden. Maar in de jaren zeventig waren er zo’n 200 steeds beter
opgeleide personeelsleden op niet meer dan ca. 80 pupillen. De pedagogische aanpak –
voortaan behandeling genoemd – werd daardoor intensiever en professioneler. In deze
jaren verkeerde de gehele kinderbescherming in staat van crisis.
Kinderbeschermingsmaatregelen werden steeds minder door de rechter uitgesproken en
er bestond felle en fundamentele kritiek op het systeem van gedwongen uithuisplaatsing.
Daarbij richtten media en actiegroepen, waaronder de Bond voor Minderjarigen, hun
pijlen vooral op de Heldringstichtingen. Er volgden bezettingen, er werden zwartboeken
geschreven en het hele instituut werd in 1974-1975 onder druk van het ministerie van
Justitie aan een uitgebreid onderzoek van de commissie-Dijkhuis onderworpen. En dan
was er, eind jaren tachtig, de geruchtmakende affaire-Finkensieper over de psychiaterdirecteur die werd beschuldigd van en veroordeeld voor seksueel misbruik van een aantal
aan hem toevertrouwde pupillen. Al deze crises wist de instelling te overleven. Men werd,
zo valt in het boek te lezen, regelmatig door de overheid onder druk gezet om te fuseren
en op te gaan in een groter geheel. Maar de drang tot overleving en de behoefte aan
blijvende zelfstandigheid droegen ertoe bij dat de instelling nog steeds bestaat.
 De drie auteurs hadden bij het schrijven van het boek een soms nogal geringe
afstand tot het object van hun onderzoek, begrijpelijk bij bestuurders en directieleden,
opmerkelijk bij historicus Dubois. Het blijft bij hem, kenner van de geschiedenis van het
Réveil, niet bij een weliswaar idyllische maar ook functionele beschrijving van het terrein
van de Heldringstichtingen. Hij lijkt zich geheel en al te vereenzelvigen met de intenties
van de oprichter. Op de Heldringstichtingen ‘wordt namelijk getoond wat particulier
initiatief van bezielde christenen vermocht en toont zich de grote maatschappelijke
bewogenheid van het Réveil’ (15). En een pagina verder: ‘Hier in Zetten werd iets groots
verricht: de concretisering van het ideaal van christelijke barmhartigheid en de vorming
van de mens in christelijke zin’. Deze toon van bewondering blijft gedurende het gehele
boek aanwezig en zorgt ervoor dat het project van de reddende liefde op een
hagiografische wijze wordt beschreven als een epos met helden zoals Heldring en Pierson.
 Bij de twee andere auteurs blijkt de geringe distantie uit het nauwelijks ingaan op
de vele voor de instelling bepalende inhoudelijke conflicten tussen de vernieuwende
orthopedagogen W. ter Horst en later J. van Acker enerzijds, en de vanaf eind jaren zestig
tot zijn val in 1988 dominante psychiater Finkensieper anderzijds. Tegelijk laten deze
auteurs, met veel kennis van de recente geschiedenis, goed zien hoe een particuliere
instelling zoals de Heldringstichtingen steeds in een gespannen relatie met de overheid
stond. Men had elkaar nodig, maar vond elkaar ook lastig. De overheid gaf geld en stelde
eisen maar was ook afhankelijk van de medewerking van de instelling. De instelling had
geld nodig en was vooral in de jaren zeventig en tachtig door de vele conflicten voor haar
overleven afhankelijk van de overheid. Maar tegelijk wilde de instelling de overheid op zo
groot mogelijke afstand houden.
Het moet moeilijk zijn geweest om dit boek te schrijven. Er is opmerkelijk weinig
bronnenmateriaal overgebleven van de rijke geschiedenis van deze instelling. Door brand,
oorlogsschade, maar vanaf de jaren zeventig ook door opruimwoede moest dit boek wel
op een smalle bronnenbasis berusten: vooral jaarverslagen, wat periodieken, en alleen
voor de jongste geschiedenis ook bestuursnotulen en verslagen van andere gremia. Zo
ontstond een boek op de grens van wetenschap en hagiografie: een informatieve
bijdrage tot de geschiedenis van dit kindertehuis, maar zonder inbedding in de bredere
geschiedenis van de residentiële kinderzorg in Nederland, laat staan in Europa. Dat is

temeer jammer omdat het Réveil, dat aan de basis van Heldrings tehuizen lag, een
overduidelijk internationale beweging was. Maar het is de auteurs wel met het beperkte
bronnenmateriaal gelukt om de transformatie duidelijk te maken van een beroemde en
soms ook beruchte instelling: van reddingstehuis in opvoedingstehuis, en ten slotte in
orthopedagogisch en psychiatrisch behandeltehuis.
 Jeroen J.H. Dekker, Rijksuniversiteit Groningen.
