DE MAATSCHAPPELIJKE ROL VAN DE ACCOUNTANT
Maatschappelijke functie
Openbaar accountant
Verantwoording

DE M AATSC H A PPELIJKE ROL V AN DE A C C O U N TA N T

door J. A. Burggraaff
Onder deze titel verscheen in MAB, november 1979, pag. 482 e.v., een bijdrage
van de hand van J. H. Blokdijk. Als bestaansgrond van de accountantsfunctie wijst
hij aan (pag. 483): „een bepaalde vorm van relatie tussen personen en/of instel­
lingen, en wel de relatievorm waarbij het afleggen van verantwoording past”. Hij
geeft vervolgens zijn kijk op de samenleving die zich zou kenmerken door vrijheid
en verantwoordelijkheid. Blokdijk ziet nu de verantwoording als concretisering
van de verantwoordelijkheid voor het gebruik van de vrijheid, analyseert de gren­
zen van de inhoud der verantwoording, en komt tot de volgende omschrijving
(pag. 488):
„een door een verantwoordingsplichtige in die kwaliteit gedane mededeling,
inhoudende de binnen zijn bereik liggende feitelijke gevolgen van zijn activitei­
ten”.
De rol van de accountant is dan: het verlenen van geloofwaardigheid aan ver­
antwoordingen (pag. 490).
Het wil mij voorkomen, dat Blokdijks analyse geen goed uitgangspunt biedt voor
de ontwikkeling van de accountantsfunctie. Mijn bezwaren wil ik in het kort sa­
menvatten.
1. Het is onraadzaam de accountantsfunctie te stoelen op een bepaalde maat­
schappijvisie. Daarlatende of Blokdijks beschrijving en waardering van de
vrije ondernemingsgewijze produktie door iedereen wordt onderschreven,
valt op te merken:
— dat er samenlevingen zijn die op andere wijze geordend zijn, en waar ac­
countants eveneens fungeren;
— dat er in onze Nederlandse samenleving belangrijke en omvangrijke sec­
toren zijn, waar de vrije ondernemingsgewijze produktie niet bestaat, en die
bij Blokdijk uit de boot vallen.
 2. Het is onjuist het fungeren van accountants te beperken tot „verantwoordin­
gen” in de zin die Blokdijk aan deze term geeft. Bij verschillende gelegenhe­
den') heb ik betoogd dat accountants zijn betrokken bij „informatie”. De be­
staansgrond van de functie ligt bij vormen van relaties tussen mensen en/of
instellingen, die informatieverstrekking met zich brengen. Die verstrekking
kan beogen het afleggen van verantwoording, zij kan ook andere oogmerken
hebben. Zij kan plaats vinden krachtens een verplichting, of ook vrijwillig ten­
einde de bejegening door anderen in gunstige zin te beïnvloeden2). Het oog') Nogmaals: Zwijgplicht - zwijgrecht; spreekplicht - spreekrecht. De Accountant maart 1974. Openingswoord accountantsdag
1977; idem 1978.
*) Zie o.m. Prof. Dr. L. H. Klaassen, 2e stelling accountantsdag 1978.
m ab blz, 102

merk van de informatieverstrekking is op de accountantsfunctie niet van in­
vloed. Die functie is steeds: het vaststellen van de betrouwbaarheid en toerei­
kendheid van de verstrekte informatie, teneinde de geloofwaardigheid daar­
van te vergroten.
3. De vraag of bepaalde informatie al dan niet als „verantwoording” moet wor­
den aangemerkt, is binnen het beroep slechts in zoverre van belang dat de
GBR voor accountantsoordelen bij verantwoordingen (verklaringen) uitge­
werkte voorschriften bevatten, welke voor accountantsoordelen bij niet-verantwoordingen ontbreken. Er bestaat in het beroep dientengevolge enige be
hoefte aan klaarheid omtrent het begrip „verantwoording”. Die behoefte is
overigens niet dringend, daar voor alle accountantsoordelen de eis geldt, dat
zij op deugdelijke grondslag moeten berusten, en een duidelijk beeld van de
uitkomst van de arbeid moeten geven.
 Blokdijk nu zoekt die klaarheid door verband te leggen tussen verantwoor­
ding en (gebruik van de) vrijheid. Het kenmerk van vrijheid is echter, dat men
naar eigen inzicht keuzen kan doen (of ook nalaten) zonder daarvan reken­
schap te moeten afleggen. Vrijheid en verantwoording sluiten elkaar weder­
zijds uit. De sleutel tot het begrip verantwoording ligt in het begrip delegatie:
wie verantwoordelijkheden op zich neemt of opgelegd krijgt, heeft zich te ver­
antwoorden. Ik kan deze gedachtengang hier niet verder uitwerken; zij leidt
tot andere conclusies dan waartoe Blokdijk komt.
4. Door aan de inhoud van een verantwoording (en alleen daarmee hebben vol­
gens Blokdijk accountants zich te occuperen) enge grenzen te stellen, legt Blok­
dijk een grote, en niet a priori te rechtvaardigen, beperking op aan het fun­
geren van accountants.
Uitkomsten, geen methoden. Het valt niet in te zien, waarom alleen de uitkomsten
van activiteiten het onderwerp van een verantwoording (c.q. informatie) be­
horen te zijn, en niet de daden zelf. Men hoeft de krant maar op te slaan om
vast te stellen, dat de belangstelling niet alleen uitgaat naar de uitkomst, maar
ook naar de manier waarop die uitkomst werd verkregen.
Feiten, geen meningen (incl. verwachtingen). Het valt niet in te zien, waarom een
verantwoordingsplichtige geen rekenschap zou kunnen geven van doelstellin­
gen, intenties, beweegredenen, voornemens, plannen, verwachtingen. Wie
een begrotingsbehandeling in de Staten-Generaal waarneemt, ziet het tegen­
deel van Blokdijks stellingen. Wie een beroep doet op maatschappelijk ver­
trouwen, zal gewoonlijk niet kunnen volstaan met een verantwoording van
feiten in retrospectie.
 Beperking tot eigen bereik. De gedachtenwisseling op de Accountantsdag 197 83)
is kennelijk aan Blokdijk voorbijgegaan, evenals het vele dat in binnen- en bui­
tenland over de rapportage van omgevingseffecten is gepubliceerd4). Wat
Blokdijk als argumentatie aanvoert, kan zijn conclusie niet dragen. Vaststel­
ling van de gevolgen voor anderen vergt niet onder alle omstandigheden de
medewerking van die anderen, resp. men behoeft niet bij voorbaat aan te ne­
men dat zij tot die medewerking niet bereid zijn. Toerekening van gevolgen
S) Ondememingsgedrag en Omgevingsverslag. Uitgave NIVRA.
4) O.m. The Corporate Report, Accounting Standards Steering Committee, London 1975.
m ab blz. 103

aan meerdere oorzaken moge moeilijk zijn, doch is niet bij voorbaat onmo­
gelijk te achten. Als belangrijkste argumenten noemt Blokdijk: de verplichting
om van belanghebbenden afkomstige informatie (bedoeld zal zijn: informatie
aangaande effecten op belanghebbenden) in de verantwoording op te ne­
men, zou de verantwoordingsplichtige kunnen dwingen tot zelfbeschuldiging.
Mij dunkt, wanneer men met Blokdijk erkent dat de ondernemer, in welk op­
zicht en in welke mate dan ook, een maatschappelijke verantwoordelijkheid
hééft, dan ligt het voor de hand te verwachten dat de ondernemer een zo­
danig beleid voert dat hij die verantwoordelijkheid kan dragen, en daarover
een tot tevredenheid stemmende verantwoording kan afleggen. Leidt die ver­
antwoording tot gegronde kritiek, dan heeft de ondernemer het er blijkbaar
naar gemaakt. Men kan niet aan de ene kant verantwoordelijkheid erkennen,
en tegelijk aan de andere kant de verantwoordingsplicht afwijzen.
 5. Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat Blokdijk het begrip verantwoor­
ding knipt op de maat van wat in zijn ogen object kan zijn van een doelmatig
vervulde accountantsfunctie. Iets waarbij een accountant geen verklaring kan
geven, is niet voldoende controleerbaar en dus geen verantwoording. Deze
gedachtengang kan echter geen impulsen geven aan de verdere beroepsont­
wikkeling. Naar mijn overtuiging is een vruchtdragender gedachtenwisseling
mogelijk wanneer men als uitgangspunt neemt dat in elke moderne samen­
leving informatie wordt verstrekt. Achtereenvolgens rijzen voor de te onder­
scheiden typen van informaties de vragen:
- Bestaat bij verstrekkers en/of ontvangers de behoefte om de juistheid en
toereikendheid te zien vastgesteld?
- Is iemand bereid de daarvoor te maken kosten op te brengen?
- In hoeverre is het technisch mogelijk tot die vaststelling te geraken?
- Is een accountant in staat zich met die vaststelling te belasten?
- In welke bewoordingen en aan wie zal hij zijn oordeel kenbaar maken?
Bepaalde typen informatie aangaande bepaalde typen personen/instellingen
zullen bij de achtereenvolgende vragen afvallen. Dat is dan resultaat van een
weloverwogen analyse, en geen stellingname bij voorbaat. Voorts kan de ana­
lyse in de tijd worden herhaald; nieuwe uitkomsten kunnen impulsen zijn voor
een dynamische functie-ontwikkeling. Grenzen aan de accountantsfunctie
worden principieel niet gesteld door de aard van de informatie, doch alleen
door de rol waarin de accountant met betrekking tot informatie optreedt. Eer­
der heb ik die rol getypeerd als ijkfunctie, daarmee te kennen gevend dat de
accountant slechts kan optreden als waarmerker, niet als primair verschaffer
van informatie. De overige beperkingen (deskundigheid van de accountant,
beschikbaarheid van toetsingscriteria e.d.) zijn van praktische aard, en tijdge­
bonden.
 6. Blokdijk besluit zijn uiteenzetting met een bespreking van de rol van de be­
roepsorganisatie. In de eerste plaats, zo meent hij, moet deze waken voor ont­
wikkelingen die de functie van de accountant aantasten of onzuiver maken,
voor het wekken van verwachtingen of het stellen van eisen die accountants
niet kunnen honoreren. Zonder te willen ontkennen dat de beroepsorgani­
satie ook in dit opzicht een taak heeft, klinkt zij mij te defensief in de oren dan
m ab blz. 104

dat zij op de eerste plaats aanspraak kan maken. De eerste taak van de be­
roepsorganisatie is offensief van karakter: erkenning te verkrijgen voor de
functie van accountants als ijkers van informatie van velerlei aard; studies in
gang te zetten om te onderzoeken waar en hoe accountants die functie met­
terdaad kunnen vervullen; deskundigheden in het beroep aan te kweken zo­
dat accountants die functie kunnen waarmaken. Het is deze taak, die bij het
NI'VRA sinds een aantal jaren de eerste prioriteit heeft, en gestalte geeft aan
de maatschappelijke rol van de accountant.
m ab blz. 10b.
