Het MAB vóór 50 jaar
GESCHIEDENIS

Het AAAB vóór 50 jaar
Januari, februari, maart 1948

Prof. Dr. M.A. van Hoepen

Het januarinummer opent met de redactionele
mededeling, dat de heer Ch. Hageman zich in
verband met zijn overige werkzaamheden genood­
zaakt ziet af te treden als mede-redacteur van de
rubriek: ‘Uit het buitenland’. Zijn opvolger wordt
Drs. L.J.M. Roozen.
Prof. Dr. P.P. van Berkum stelt onder de titel:
‘De prijsstijging en haar invloed op de financie­
ring' opnieuw de precaire financieringspositie van
het Nederlands bedrijfsleven in de wederopbouw­
periode aan de orde (zie ook deze rubriek in de
jaargang 1997). Door afschrijving op historische
uitgaafprijsbasis, ‘... door de vigerende prijsbeheersings- en fiscale politiek, welke hardnekkig
aan het irreëele standpunt der historische kost­
prijscalculatie blijft vasthouden ...' wordt bewerk­
stelligd, dat ondernemers onvoldoende zicht
hebben op de werkelijke toekomstige financie­
ringsbehoefte en d a t'... ondernemers en staat
onvoldoende de werkelijkheid op het punt van
maatregelen tot instandhouding van het productie­
apparaat onder de ogen zien’. Daardoor worden
‘de economische juiste normen uit het oog verlo­
ren’ en wordt met vreemd vermogen gefinancierd
wat met eigen vermogen gefinancierd had behoren
te worden. Die laatste financieringsvorm wordt
niet alleen tegengewerkt door het niet aftrekbaar
zijn van de vermogenskostenvergoeding, maar ook
doordat bij een eventuele aan een aandelenemissie
voorafgaande herkapitalisatie (dat speelt vooral
bij niet beursgenoteerde fondsen) ‘de als bonus
aan de aandeelhouders uit te keren boekwinst...
als inkomen wordt belast’. Opmerkelijk is nog de
vermelding van Van Berkum van enkele gevallen
waarin ‘het verlies van de laatste oorlogsjaren ...
sn e l... werd weggewerkt... door (deze) uit een
opwaartse herwaardering van het vaste actief te

M A A R T 1998

GHab

delgen om daarna direct de dividendbetaling te
hervatten’. Soms lijkt ons huidige regime van
wettelijke reserves zo gek nog niet.
 Met de bijdrage: ‘Enige opmerkingen over de
betekenis van de leer van het winstmaximum’ stelt
Dr. J.L. Mey Jr. opnieuw (zie ook november
1947) de bijdrage van de ‘moderne prijsleer ...
voor de bedrijfseconomie’ aan de orde. Doordat
‘in de moderne prijsleer... het tijdselement wordt
verwaarloosd ... kan (deze) geen voor de bedrijfs­
economie bruikbare analyse geven van de gedra­
gingen van de bedrijfshuishoudingen ter markt,
noch voor de concurrentiemarkt, noch voor de
monopoliemarkt’. Volgens J.L. Mey geeft ‘de
moderne prijstheorie ... (evenmin) steun aan de
ook in ons land door velen verdedigde differentiële
kostenbeschouwing’. Desalniettemin stelt de
schrijver, dat ‘voor ... min of meer incidentele
beslissingen ... een differentiële kostenbeschou­
wing ons goede diensten (kan) bewijzen ... Het
gaat in dergelijke gevallen ... om vragen als: ...
zullen wij tot bepaalde thans mogelijk geworden
uitbreidingen overgaan, zullen wij tot de productie
van nieuwe soorten of typen producten overgaan
e.d.m.’. De slotconclusie is, dat ‘de sociale
economie zich in haar jongste ontwikkeling diep in
het studieveld der bedrijfseconomie (heeft)
gewaagd'. Echter ‘zij heeft daardoor de betekenis
van haar eigen problematiek verkleind ; voor de

Prof. Dr. M.A. van Hoepen is hoogleraar bedrijfshuishoudkunde en accountancy EUR, vennoot (d.m.v. beroepsvennoot­
schap) van Deloitte & Touche Registeraccountants, lid Raad
voor de Jaarverslaggeving en Raad Ondernemingskamer
Gerechtshof Amsterdam.
139

bedrijfseconomie heeft zij nog geen nieuwe
gezichtspunten opgeleverd’.
Vanuit Melbourne verzond J.E. Spinosa Cattela
de bijdrage: ‘Publicatie van jaarstukken in Amerika
en in Nederland’. Ook deze auteur borduurt voort
op zijn bijdrage aan het novembernummer 1947.
 Nu wordt vermeld, dat de in dat nummer gesigna­
leerde balans in staffelvorm met als eerste post (en
de samenstelling van) het werkkapitaal door ‘een
13 tal ondernemingen ... die tot de grootste van de
Verenigde Staten gerekend moeten worden ... in
hun jaarstukken over 1946...’ is gevolgd. Thans
wordt daaraan toegevoegd, dat ‘... bij de meeste der
13 besproken ondernemingen... wordt afweken ...
van de in Amerika veelal gebruikelijke vorm van
verticale winstopstelling, waarbij uitgegaan wordt
van de verkopen om hiervan in aftrek te brengen de
kostprijs (prime cost) der verkopen en de overige
lasten ...’. In plaats daarvan wordt een soort
toegevoegde waarde-indeling (althans categoriale
indeling) der kosten gehanteerd, waarmee ‘...
gepoogd wordt een inzicht te geven in de verdeling
van de opbrengsten der producten der onderneming
naar de groepen der direct belanghebbenden, nl.
degenen, die bij de onderneming werkzaam
zijn (personeelskosten),
de leveranciers, (voor materialen en diensten),
de staat (voor belastingen)...’
De auteur ‘... wil geenszins betogen, dat wij bij de
publicaties der samenstelling van de uitkomsten
zóver moeten gaan als in de Verenigde Staten ...
echter (het) staat onomstotelijk vast, d a t... (deze)
vorm van publicatie der uitkomsten den buitenstaander-niet vakman een belangrijk beter inzicht
verschaft dan (zoals bij ons te lande vele, waaron­
der belangrijke ondernemingen plegen te doen) te
volstaan met de laconieke vermelding van het
netto-winstsaldo als enig cijfer op de rechterzijde
der verlies- en winstrekening ...’.
Th. M. van Erp (‘Verbijzondering in de
uitoefening van het accountantsberoep?’) en Drs.
E.J. Flipse (‘Opmerkingen naar aanleiding van het
artikel over mogelijkheden en wenselijkheden van
een verbizondering in de uitoefening van het
accountantsberoep’) reageren beide op de bijdrage
van Prof. Dr. H.J. van der Schroeff over het
genoemde onderwerp in het oktobernummer 1947.
 Beide artikelen voegen mijns inziens weinig toe
aan de reeds in 1947 gevoerde (en in 1997 bespro­
ken) discussie. Van Erp verwijt Van der Schroeff

140

‘... dat de hooggeleerde schrijver zich heeft
beperkt tot een zuiver theoretische redenering ...’
en Flipse verwijt Van der Schroeff het gebruik van
de term ‘raadgevend accountant’. Beide auteurs
worden verblijd met een naschrift van de ‘hoogge­
leerde schrijver’: Van Erp wordt gerustgesteld, de
heer Flipse moet beter lezen.
Het januarinummer eindigt met drie boekbe­
sprekingen en het gebruikelijke Tijdschriftenreper­
torium. Beide rubrieken bevatten mijns inziens
geen opmerkelijke zaken.
‘Waar uitgaat en niet bijkomt, ontstaat langza­
merhand een vacuum. In dit geval een economisch
vacuum’. Dit citaat is de achtergrond van de
bijdrage waarmee Prof. Dr. J.F. ten Doesschate
het februarinummer opent met een bijdrage onder
de titel: ‘Economisch vacuum’. Ten Doesschate
hekelt daarbij de volgende zaken:
1 ‘... dat bij de berekening der fiscale winst
afschrijving naar vervangingswaarde niet
wordt toegestaan... (ondanks het feit)... dat de
vervangingswaarde van kapitaalgoederen in
vele gevallen 3 a 4 maal het vooroorlogse peil.
uitgedrukt in guldens, heeft bereikt...’ ;
2 ‘... dat de overheid... voor 1947 een loons- en
salarisuitkering van 1 week respectievelijk 2%
van het jaarloon (heeft) goedgekeurd... (maar)
dat de bedrijven... deze ... niet in de prijzen
mogen doorberekenen...’ ;
3 ‘... dat de omzetbelasting met ingang van 1 Juli
(is) verhoogd... (maar) gelijktijdig... aan
ondernemers is... verboden hun verkoopprijzen
te verhogen op grond van het eventueel door
hen meer aan omzetbelasting te betalen bedrag
4

‘... dat met ingang van 1 Juli j .1. de kolenprijs
met ƒ 5.- per t (is) verhoogd onder mededeling,
dat deze prijsverhoging voorshands niet in de
prijzen doorberekend mag worden...’.
 Ik schreef over hekelen, dat was niet de bedoeling
van Ten Doesschate: ‘... de bedoeling is daarbij
niet, het te dezer zake gevolgde overheidsbeleid te
critiseren, doch wel er enkele consequenties van in
het licht te stellen’. Die consequenties worden
zodanig voorgesteld, dat ik bij nader inzien het
woord hekelen toch maar handhaaf.
In een omvangrijke bijdrage over: ‘De openba­
re accountant en de behandeling van belastingza­
ken’ zet G. Hartog de in oktober 1947 opgerakel-

M A A R T 1998

(fflAB

de en eerder en later over dat onderwerp gevoerde
discussie voort. Het uitgebreide betoog, waarin
veler standpunten nog eens de revue passeren,
mondt uit in de opvatting, dat de functie van
vertrouwensman van het maatschappelijk verkeer,
het openbaar accountantsberoep principieel
onverenigbaar maakt met dat van belastingconsu­
lent.
J.H. Textor zet met: ‘De vernieuwing der
overheidsadministratie in verband met de structu­
rele wijzigingen in de overheidshuishouding II’
zijn bijdrage van het decembernummer 1947
voort. Gedegen en terzake kundig. Maar evenals
in het decembernummer in huidige ogen weinig
opzienbarend.
A.M. van Rietschoten zet met: ‘Andere
opmerkingen over mogelijkheden en wenselijkhe­
den van een verbizondering in de uitoefening van
het accountantsberoep’ de door Van der Schroeff
in oktober 1947 opgezette discussie voort. Opmer­
kelijk is Van Rietschotens opvatting, dat indien
(groot en middelgroot) bedrijfsleven en overheid
anders dan voorbijgaand behoefte heeft aan ‘...
adviezen ... over de vraagstukken op het terrein
van de dirigerende, ja veelal de constituerende
leiding ..., vraagstukken welker beslissing als
regel beheersdaden van groot belang zijn...’, er
sprake is van ‘... een tekortschieten van de lei­
ding...’. Van Rietschoten moet het stellen zonder
naschrift van de ‘hooggeleerde schrijver’.
 Drs. J.M. Tanis signaleert in de rubriek: ‘Uit
het buitenland’ de in de jaarvergadering van het
American Institute of Accountants (New York,
oktober 1947) geuite wens om te komen tot ‘... een
tot stand komen van internationale standaardvor­
men in het afleggen van rekening en verantwoor­
ding, waardoor de waarde, welke men aan jaarver­
slagen e.d. kan hechten, verhoogd zou worden’.
Ook signaleert hij een begin van internationale
erkenning in het voorstel tot ‘... het aannemen als
‘international associates’ van buitenlandse ac­
countants, welke in het bezit zijn van diploma’s
vergelijkbaar met het CPA certificaat in de
Verenigde Staten'.
Uit het Tijdschriftenrepertorium signaleert
schrijver dezes de beschrijving van twee nieuwe
‘hybridische financieringsfiguren’: de eeuwigdu­
rende obligatie en het aflosbare aandeel (J.R.(?)

M A A R T 1998

IfflAB

Mey Jr.: Maandblad voor Bedrijfsadministratie,
december 1947) en de toenmalige bekendheid van
financiële lease-back transacties met betrekking
tot onroerende zaken - met name bedrijfspanden (W.N. Augsburger: ‘New source of Capital selllease’, nadere bronvermelding ontbreekt).
In tegenstelling tot het januari- en februari­
nummer bevat het maartnummer geen voortgezette
discussies en vervolgbijdragen, alleen maar
‘nieuwe kost'. Het maartnummer opent met een
boekbespreking door Prof. Dr. H.J. van der
Schroeff onder de titel: ‘Ter huldiging van Polak'.
Het betreft het (in 1948 verschenen) liber amicorum: ‘Weerspiegelde gedachten', dat Prof. Dr.
N.J. Polak aangeboden kreeg ter gelegenheid ‘...
van zijn 25-jarig ambstjubileum als hoogleraar
aan de Nederlandsche Economische Hogeschool te
Rotterdam...’ (in 1946). Het is Van der Schroeff
niet mogelijk alle 35 bijdragen te bespreken. Twee
licht hij er in het bijzonder uit. Eerst de ‘...
 kostelijke bijdrage, handelende over ‘de economi­
sche grondbegrippen en schone letteren’, van de
hand van Prof. Lambers, die zijn opstel opdraagt
‘aan de hoogleraar, die mij ook Multatuli tentami­
neerde’...’. De tweede over ‘... de ‘tegenstelling’
van de Amsterdamse School van de bedrijfsecono­
mie en de Rotterdamsche School, die J. Brands
aan de orde heeft gesteld ...'(MAvH: of de aandui­
ding ‘Amsterdams’- nieuwe spelling - en ‘Rotterdamsch’- oude spelling - opzettelijk is, weet ik
niet). De ‘... uitspraak van Brands, dat van een
controverse Amsterdam-Rotterdam in redelijkheid
niet kan worden gesproken, omdat er geen Rotter­
damse school der bedrijfseconomie bestaat of
bestaan heeft... (kan)... in de gemoede ...’volgens
Van der Schroeff niet worden volgehouden. '...
Zeker niet voor de leer van de financiering, waarin
het boek van Polak het toonaangevende werk is...
Maar hoe het zij. School of geen School... ( Van
der Schroeff heeft)... geen reden tot verheugenis
gevonden in de uitspraak van Brands ..., (immers)
... du choc des opinions jaillit la vérité!’.
 Prof. Dr. P.J.A. Adriani stelt onder de titel:
‘Liefdadigheid door een onderneming’, naar
aanleiding van een arrest over de aftrekbaarheid
van (afgedwongen) giften aan ‘Winterhulp' de
giftenaftrek bij de belasting naar de winst aan de
orde. Bepalend voor de aftrekbaarheid is in die
tijd ‘... de vraag ... of de uitgave kan worden
beschouwd als in het belang van de onderneming

14 1

te zijn gedaan'. In de daarop volgende, eveneens
fiscale, bijdrage stelt L.M.J. Raymann: ‘De
vennootschapsbelasting en haar invloed op de
winstverdeling in verband met de vaststelling van
tantièmes’ aan de orde. Een gedateerde bijdrage,
die zijn grond vindt in de vervanging van de Wet
op de Dividend- en Tantièmebelasting door het
Besluit op de Vennootschapsbelasting 1942. De
auteur toont zich voorstander van een bepaling
van tantièmes overeenkomstig de ‘brutomethode'tdat wil zeggen op basis van de winst
voorbelasting).
F. Haarbosch wijdt in de rubriek: ‘Uit het
buitenland’ een uitgebreide beschouwing aan
‘Accountancy in Rusland'. De bijdrage blijkt een
vertaling (uit het Engels) van een in The Accoun­
tants Journal van september 1947 verschenen
artikel, waarvan de schrijver slechts aangeduid
wordt als ‘de auteur' en van wie verder wordt
onthuld, dat het ‘... een eminent leermeester aan
een Engelse Universiteit... is, die een jaar werkte
aan het Economisch Research Instituut van het
Staats Plan Bureau ...’. Volgens de redactie (van
The Accountants Journal) is ‘... dit artikel ... het
eerste, dat in bijzonderheden het Russische
standpunt tegenover ons beroep beschrijft’. In die
tijd ongetwijfeld een zeer interessant artikel, in
huidige ogen een (nogal droge) opsomming van
een aantal eigenschappen van het oude Sovjet’accounting system’. De (Engelse) auteur besluit
met de conclusie dat '... de revolutie in Rusland
kwijnt, en de administratieve beambten van hun
geleide economie ... hard aan het leren (zijn)’
(vertaling van F. Haarbosch).
 142

In dezelfde rubriek besteedt Drs. L.J.M.
Roozen (de opvolger van Ch. Hageman) onder de
titel: ‘Vakproblemen in Engeland' aandacht aan
'... een inleiding, welke door Sir Harold G. Howitt
is gehouden voor de najaarsvergadering van de
Engelse zustervereniging, onder de titel: 'The
future of the accountancy pro fession ’...’. Roozen
is ‘enigszins teleurgesteld' doordat ‘... de inleider
meer een jaarverslag (geeft) van problemen van de
meest uiteenlopende aard, zonder zich in de
vraagstukken van speculatieve aard werkelijk te
verdiepen’. Als opmerkelijk bestempelt Roozen,
dat ‘Sir H ow itt... een meldingsplicht door de
accountant na het constateren van overtredingen
(afwijst): ‘He is not a public informer ... In the
last resort, the best remedy is probably to resign,
with all the difficulties which such action would
present to the cliënt in finding new auditors’. Met
nauw verholen jaloezie stelt Roozen: ‘... wat dit
laatste betreft, is de positie van de Engelse ac­
countant, door de wettelijk verplichte balanscontröle. ongetwijfeld sterker dan de onze'.
De rubrieken Boekbesprekingen. Mededelin­
gen. Ingekomen boeken en het Tijdschriftenreper­
torium bevatten weinig opmerkenswaardigs in
hedendaagse ogen, of het moest zijn, dat Prof. Dr.
J. Tinbergen in ons bedrijfseconomische maand­
blad een (zeer lovende) boekbespreking verzorgt
over: ‘De conjuncturele ontwikkeling van Neder­
land en de evolutie van de economische overheidspolitiek 1918-1939...’ van Prof. Dr. F.A.G.
Keesing.
M A A R T 1998

IfflAB.
