Toekomstbestendig renoveren
89

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

§ 2.4

Stichting Open Bouwen (SOB)
Evaluatieonderzoek van de SAR 65-methode (Bakens, 1978) gaf aan dat er door
architecten en ontwerpteams veel met dragers werd gewerkt waarin verschillende
woningtypen konden worden gerealiseerd. In deze dragers was het mogelijk om de
diverse inbouwpakketten toe te passen. Deze inbouwpakketten kregen in de loop
van de tijd de naam ‘keuzepakket’. Door ieder onderdeel van dit pakket een prijs te
geven konden bewoners en beheerders hun eigen varianten samenstellen. In de jaren
daarna werd het voor de SAR steeds moeilijker om hun doelstellingen te realiseren.
Dit kwam doordat subsidiegrondslagen, regels voor de huurprijsvaststelling en de
verantwoordelijkheid voor beheer en onderhoud niet op basis van de drager of de
inbouw werden vastgesteld, maar op basis van de woning als ongedeeld geheel. Terwijl
volgens de SAR-doelstellingen de huurder zeggenschap had over het inbouwpakket.
Verder onderzoek naar de ideeën van Habraken was gewenst. De Stichting Open
Bouwen is opgericht in 1984 door K.H. Dekker (managementconsultant en lid van de
SAR), F.J.M. de Vries (directeur van Wilma Bouw) en professor A. van Randen (TH Delft).
De SOB vulde de leemte tussen het academische onderzoek en de meer pragmatische
bouwbedrijven. Kapteijns (De architect, nr. 10 (1977), pag. 68-73) verklaarde later dat
de SOB de dingen wilde doen die eigenlijk door de SAR gedaan hadden moeten worden.
 Naast de uitgangspunten die door de SAR werden geformuleerd met betrekking tot
de scheiding van drager en inbouw was er ook meer aandacht nodig voor onderzoek
naar het samenvoegen. Alle drager- en inbouwsystemen moesten zowel in technische
als organisatorische zin verder onderzocht worden. Hier ontstond het onderzoek
naar de ‘bouwknoop’ door de Groep Van Randen ( onderzoeksgroep onder leiding
van prof. Van Randen) waarin aansluitingen tussen bouwmaterialen en materialen
werden onderzocht. De Stichting Open Bouwen heeft het gedachtegoed van de SAR
een breed draagvlak gegeven. Binnen de SOB was er ook de werkgroep Open Bouwen
Ontwikkelings Model (OBOM) (werkgroep OBOM, 1989). Deze werkgroep verrichtte
studies op het gebied van Open Bouwen. Binnen deze werkgroep werkte men ook aan
de tegenstellingen die optreden bij het Open Bouwen. Het bouwen voor nu en toch
voldoende ruimte bieden voor de toekomst. Hoe kan een gebouw telkens weer worden
aangepast aan de veranderende wensen van de gebruikers? Hiervoor zijn niet alleen
technische oplossingen nodig maar ook nieuwe beslissingsmethoden, scheiding
van verantwoordelijkheden, andere managementtechnieken en een andere visie op
financiering en afschrijving. Dit resulteerde in totaal vijf stappen die de werkgroep aan
de SOB voorschrijft (werkgroep OBOM, 1989):

90

Toekomstbestendig renoveren
TOC

1

Het ontwerp
De architect moet een duidelijke ontwerpmethodiek hanteren. Het biedt
mogelijkheden voor een eenvoudige structuur en maakt het mogelijk om voorzieningen
te treffen om verschillende woningtypen en indelingsvarianten te maken. Het uiterlijk
van de woning is hierbij van ondergeschikt belang.
 2

De uitvoering
Hier vindt het onderscheid tussen ‘vast’ en ‘variabel’ plaats en het maakt het mogelijk
om tot op het laatste moment beslissingen te nemen en daarom moet de uitvoering
ook in gescheiden fasen gebeuren. Door de ontkoppeling is het mogelijk de indeling
en uitrusting van de woningen in kleinere stappen aan te passen dan gebruikelijk. Dit
kan betekenen dat grootschalige renovaties overbodig blijken te zijn. Oude indelingen
kunnen dan eenvoudiger worden aangepast of verwijderd zonder schade aan te
brengen aan de drager.
3

De indeling
Hier wordt de invloed van de bewoner groter en spreekt men van een open bouwproces.
Dit vindt niet alleen plaats voordat de nieuwe woning wordt opgeleverd, maar ook
tijdens de bewoning blijft de invloed van de bewoner mogelijk.
4

Omvang inbouw
De invloed van de bewoners gaat zover als de opdrachtgever wil. Het is mogelijk dat
de bewoner niet alleen iets te zeggen heeft over de indeling van de woning, maar ook
iets over het niveau van de afwerking. Zo is het ook mogelijk om de bewoner door
middel van zelfwerkzaamheid invloed te laten uitoefenen op zijn woonomgeving.
Al deze beslissingen hebben natuurlijk invloed op de huurprijs en daarmee ook op
de woonlasten. Voor de beheerder kan dit betekenen dat er veel woningen met een
verschillend afwerkingsniveau ontstaan.
5

De verkavelbare drager
De verkavelbare drager is onderdeel van het echte Open Bouwen. Hier is het mogelijk
om de woninggrootte in de nabije of verre toekomst aan te passen. Bij een verandering
op de woningmarkt of bij renovaties is het mogelijk de woningen te splitsen of samen
te voegen.
 Deze stappen laten zien dat het besluitvormingsproces een zeer ingewikkeld proces
is geworden. Dit betekent dat er gekeken moet worden naar het ontkoppelen van
beslissingen. Technisch gezien betekent dat onderzoek naar de bouwknoop. In de
bouwknoop komen gebruiks-, fabricage- en uitvoeringsoverwegingen bij elkaar (Van
Randen, 1988). De aansluiting tussen het cascosysteem, een gevelsysteem, een
daksysteem en een binnenwandsysteem is zo’n bouwknoop waar de complexiteit groot

91

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

is. Tel daar ook nog eens de complexiteit van de installaties bij op, dan is het aantal
beslissingen dat genomen moet worden enorm.
Open Bouwen heeft ook de renovaties onderzocht. Van belang is hier dat de elementen
waaruit de wijk, het gebouw en de woning zijn opgebouwd, gekoppeld worden aan de
verschillende niveaus. Deze niveaus kennen we al van de SAR en dit zijn het weefsel,
de drager en de inbouw. Door de ontkoppeling van deze niveaus is het mogelijk om het
veranderingsproces in kleine stappen (‘celsgewijs’) te kunnen onderverdelen.
De veranderingscyclus in de gebouwde omgeving kent drie stadia: plannen, uitvoeren
en opnieuw bewonen. In dit traditionele veranderingsproces veranderen complexen
in hun geheel, terwijl in een open proces de elementen per niveau ( weefsel, drager,
inbouw) kunnen veranderen.
Figuur 2.12 Traditionele veranderingscyclus (Bron: Kapteijns, 1989, pag. 9)

Het traditionele planproces (figuur 2.12) kent alleen maar complexen en wijken en
dit betekent dat in dit traditionele planproces de complexen als ondeelbaar worden
beschouwd. Het renoveren van deze complexen zal dan veelal in een verticale
planningscyclus (figuur 2.13) plaatsvinden.
 92

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Figuur 2.13 Verticale planningscyclus (Bron: Kapteijns, 1989, pag. 9)

Binnen het Open Bouwen worden de verschillende niveaus van elkaar ontkoppeld
en kan elk niveau zijn eigen veranderingscyclus doorlopen. Zo gaan deze cycli een
horizontaal proces (figuur 2.14) doorlopen in tegenstelling tot de traditionele verticale
processen, omdat daar bij veranderingen altijd weefsel, drager en inbouw tegelijkertijd
worden aangepakt. Een horizontaal proces maakt het mogelijk woningen incidenteel te
renoveren en te veranderen.
Figuur 2.14 Horizontale planningscyclus (Bron: Kapteijns, 1989, pag. 11)

–– Binnen het Open Bouwen worden de verschillende niveaus van elkaar ontkoppeld

en kan elk niveau zijn eigen veranderingscyclus doorlopen. Zo gaan deze cycli een
horizontaal proces doorlopen in tegenstelling tot de traditionele verticale processen,
omdat daar bij veranderingen altijd weefsel, drager en inbouw tegelijkertijd worden
aangepakt. Een horizontale cyclus resulteert in een aanpak waarbij woningen

93

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

afzonderlijk gerenoveerd en veranderd kunnen worden.
Dit is van belang voor het beoordelen van de toekomstbestendigheid van
renovatieconcepten. Als een renovatieconcept veranderingen en aanpassingen per
individuele woning mogelijk maakt, dan zullen deze veranderingen en aanpassingen
ook eerder uitgevoerd worden om tegemoet te komen aan veranderingen in de vraag.
 § 2.5

Industrieel, Flexibel en Demontabel (IFD) Bouwen
Het Industrieel, Flexibel en Demontabel (IFD) Bouwen houdt rekening met mogelijke
veranderingen aan gebouwen door zoveel mogelijk gebruik te maken van industrieel
te maken en te demonteren bouwcomponenten. Het programma IFD is een initiatief
van de ministeries van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM)
en Economische Zaken (EZ) (1999). De Stichting Experimentele Volkshuisvesting
coördineerde dit programma. IFD Bouwen is mede geïnspireerd door Open Bouwen
waarvan de gelijknamige stichting in 2000 opgehouden is te bestaan. Internationaal
leeft Open Bouwen nog wel voort (Open building). Dat betekent dat de principes van
het IFD Bouwen niet nieuw zijn. De uniformiteit van de industrieel geleverde producten
sluit niet aan bij de vraag van het individu. Met het IFD-programma werd daarom
beoogd te zoeken naar manieren om op projectbasis te werken maar toch maatwerk te
leveren. Het IFD-demonstratieprogramma liep van 1999 tot 2005 en gedurende deze
periode zijn 92 demonstratieprojecten gerealiseerd (Crone, Custers, Vos, 2007).
IFD was de voortzetting van het ISB-project waarmee in de jaren tachtig ervaring
is opgedaan met scheiding van leidingen. Daarmee werden de kerndoelen van ISB:
Industrieel, Flexibel en Variabel, gediend (Lichtenberg, 2004). Industrieel bouwen,
met hulp van machines en grote onderdelen, heeft geleid tot systemen om sneller en
kwalitatief betere woningen te maken. De D uit IFD staat voor demontabel en gaat om
hergebruik van modules, bouwdelen dan wel materialen en componenten. Monteren
en demonteren van onderdelen hoort bij industrieel bouwen en flexibel gebruiken
(Crone, Custers, Vos, 2007).
 Industrieel bouwen
Onder industrieel bouwen wordt verstaan een industrieel georganiseerd bouwproces
op de bouwplaats. Dat wil zeggen een korter proces met weinig manuren en met de
inzet van automatisering en prefabricage. Eerder het assembleren van elementen dan
het uitvoeren van ambachtelijke handelingen. Of geprefabriceerde bouwelementen

94

Toekomstbestendig renoveren
TOC

ook daadwerkelijk in een fabriek industrieel zijn vervaardigd is daarbij secundair. Bij
grotere aantallen wordt dit wel een logisch gevolg, maar het is voor het proces op de
bouwplaats niet relevant.
Flexibel bouwen
Flexibiliteit maakt het mogelijk dat het gebouw of het bouwproduct zich aanpast
aan de eisen en wensen van de gebruikers. Flexibiliteit kan worden onderscheiden
in twee vormen: procesflexibiliteit en gebruiksflexibiliteit. Procesflexibiliteit is de
flexibiliteit voor en tijdens de uitvoering. In de woningbouw biedt dit keuzevrijheid in
de indeling en uitrusting. De gebruiker kan de grootte en plaats van de woonkamer,
slaapkamers, keuken en badkamer bepalen. Gebruiksflexibiliteit is de flexibiliteit
tijdens het gebruik. Hiermee is het mogelijk om tijdens de bewoning veranderingen
aan te brengen. Dit varieert van het verschuiven van de inrichting en het verplaatsen
van wandcontactdozen tot het veranderen van de grootte van verblijfsruimtes en het
vergroten van de woning door aan- en uitbouwen.
Demontabel bouwen
Demontabel bouwen is het zodanig bouwen dat het gehele gebouw kan worden
gedemonteerd dan wel dat een bouwdeel later gemakkelijk kan worden verwijderd en
hergebruikt, en kan worden vervangen door een ander bouwdeel. Wat voor gebouwen
en bouwdelen geldt, geldt in zekere zin ook voor componenten en materialen. Dit
verwijderen dient te geschieden met zo weinig mogelijk beschadigingen en zo min
mogelijk vervuiling (bijvoorbeeld kit- of specieresten) aan het te verwijderen bouwdeel.
 Dit lukt het best als bij het ontwerpen en uitvoeren rekening is gehouden met een
toekomstige demontage. Dit heeft consequenties voor de detaillering en doorgaans zijn
de componenten gestandaardiseerd en daarom meestal ook industrieel vervaardigd.
Goede montagetechnieken zijn hierbij van groot belang.
Het IFD Bouwen zou volgens beide ministeries (VROM en EZ) moeten leiden tot (Crone,
Custers, Vos, 2007):

–– een betere bouwkwaliteit door industrialisatie;
–– Arbovriendelijke bouwmethoden die minder belastend zijn voor het bouwpersoneel;
–– minder milieubelasting door materiaalbesparing en hergebruik;
–– meer invloed voor de consument en eindgebruiker tijdens het bouwproces;
–– een betere toekomstwaarde van gebouwen door een grote mate van
gebruiksflexibiliteit;

95

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

–– het verkorten van de bouwtijd door industriële bouwmethoden;
–– vermindering van de inbreng van schaars vakpersoneel op de bouwplaats door het werk
grotendeels te verplaatsen naar de fabriek;
–– economische versterking van de bouwsector.
IFD is geen systeem maar een concept van bouwen, met zeer diverse uitwerkingen.
IFD lijkt verbonden met circulariteit en staat daarom nog steeds in de belangstelling
en werkt door in andere innovaties. Veel projecten uit het IFD-programma hebben
een innovatieproces in gang gezet bij de betrokken partijen, die er direct economisch
voordeel en onderscheidende kwaliteiten in zagen. Innovatie kost tijd, maar we zien
dat het vruchten afwerpt (Clubgreen, 2017). Een voorbeeld waarop de conventionele
woningbouw qua flexibiliteit en demontabiliteit vastloopt is de keuzevrijheid in
woningindeling en -uitrusting. Deze is in hoge mate afhankelijk van de aanpasbaarheid
van de leidingen die vaak liggen opgesloten in de vloer.
 Figuur 2.15 Maskerade+ concept anno 2003 (Bron: Van der Breggen Architecten)

Uit analyse van de 92 IFD-demonstratieprojecten is gebleken dat bij ongeveer 50% de
nadruk lag op flexibiliteit, bij 30% lag de nadruk op industrieel bouwen en bij 20% lag
de nadruk op demontabel bouwen (Roders, 2003).
96

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Ten aanzien van het ontwerp- en bouwproces bleek uit de analyse dat (Roders, 2003):

–– samenwerking en co-makership noodzakelijk zijn;
–– communicatie nooit genoeg is; niet alleen voorlichting naar de consument, maar ook

communicatie tussen de bouwende partijen;
–– gelijk ambitieniveau nodig is; alle partners dienen met gelijke instelling een project te
willen realiseren.
Ten aanzien van producten en technieken bleek uit de analyse dat (Roders, 2003):

–– een gebouw moet bestaan uit een drager en een inbouw;
–– er een overmaat van ruimte moet zijn voor voldoende zinvolle

veranderingsmogelijkheden;
–– de partijen een integrale denkwijze moeten aannemen, waarbij ze op elkaars gebied
meedenken;
–– men realistisch moet blijven en niet te veel in één project moet willen stoppen.
Opvallend is dat vooral de innovaties in het bouwproces de meeste aandacht krijgen.
IFD-projecten hebben vaak wel specifieke oplossingen in producten (bijvoorbeeld de
Slimline-vloer) of ontwerpkeuzes. Bestaande gebouwen voldoen hier vaak niet aan.
–– Het Industrieel, Flexibel en Demontabel (IFD) Bouwen houdt rekening met mogelijke
veranderingen aan gebouwen door zoveel mogelijk gebruik te maken van industrieel
gemaakte en te demonteren bouwcomponenten.
Voor het beoordelen van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten levert
deze uitspraak vooral de expliciete verwijzing naar ‘flexibel en demontabel’ op als
aanvullende bevorderende eigenschap voor vraagveranderingen.
 97

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

§ 2.6

§ 2.6.1

Slimbouwen

Doel

Slimbouwen is een strategie voor duurzaam bouwen die zich richt op het ontwerp-,
bouw-, en gebruiksproces (Slimbouwen.nl). Het ontkoppelen van de installaties uit
gebouwen leidt tot een efficiënter en dus economischer bouwproces. Installaties
nemen een steeds belangrijker plek in, in het gebouw en het bouwproces. Door de
installaties autonoom als een specifieke processtap te behandelen wordt industrieel
bouwen mogelijk gemaakt en door deze leidingen ook achteraf bereikbaar te houden,
blijven gebouwen in de toekomst flexibeler (ministerie van VROM, 2010). Slimbouwen
is een herbezinning op het proces, maar ook op materiaal- en volumegebruik (streeft
naar reductie) dat een reductie van de milieubelasting met zich meebrengt (circa een
halvering van gewicht, constructiediktes, productie-energie, CO2-uitstoot, transport,
afval en fijnstof) ten opzichte van het traditionele bouwen.
Slimbouwen is gebaseerd op een aantal kernwaarden (Lichtenberg, 2005):

1

Efficiëntie door industrialisatie van het bouwproces
Het scheiden van de installatie en het casco schept de mogelijkheid om in sequentiële
stappen industrieel te bouwen. Van belang hierbij is dat de installaties een van de
sequentiële stappen vormen en daarmee ook in het bouwproces worden erkend (figuur
2.16). De scheiding van leidingen van de bouwkundige delen ondersteunt dus het
industriële proces. Industrialisatie voorkomt faalkosten, verhoogt de kwaliteit van de
producten en maakt het bouwproces efficiënter en dus goedkoper.
 98

Toekomstbestendig renoveren
TOC

2

Flexibiliteit / levensduurbestendig bouwen
Flexibiliteit is mogelijk omdat er een ontkoppeling kan plaatsvinden van de
bouwkundige elementen en installaties. Deze wordt bereikt door leidingen fysiek plek
te geven en bereikbaar te houden in de gebruiksfase. Met Slimbouwen worden vloeren
lichter en slanker. Dit kan uiteindelijk leiden tot ruimtebesparing en lagere eisen aan
draagconstructies. Flexibiliteit draagt bij tot verlenging van de levensduur, het beter
bedienen van een veranderende vraag (levensloopbestendig) en het verhogen van de
waarde, respectievelijk de eindwaarde. Er is immers altijd een volgend leven mogelijk.
3

Reductie van materiaal en volume
De technologie die leidt tot desintegratie van de leidingen bestaat hoofdzakelijk
uit dubbelschalige vloeren en wanden, die daardoor aanmerkelijk lichter worden
ontworpen en uitgevoerd. Door het lichter bouwen, verminderen van het
materiaalgebruik, slanker construeren en het reduceren van het volumegebruik neemt
de hoeveelheid transport, fijnstof, bouw- en sloopafval, de energieconsumptie en CO2uitstoot sterk af.
4

Duurzaamheid
Flexibiliteit, lichter bouwen, verminderen van het materiaalgebruik, slanker
construeren en het reduceren van het volumegebruik kan leiden tot gebouwen die een
lagere footprint nalaten en ook voor volgende generaties goed bruikbaar zijn.
Slimbouwen sluit met flexibiliteit, toegankelijkheid, low impact voor de omgeving,
onderhoudsvriendelijkheid, comfort en gezondheid en ook veiligheid, aan bij
zogenaamde sociale duurzaamheid, dat in het duurzaamheidsveld steeds meer
aandacht krijgt.
 99

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Figuur 2.16 Vier fasen van het bouwproces volgens Slimbouwen (Bron: Jos Lichtenberg)

Opsplitsing van het bouwproces in casco, schil, installatietechniek en afbouw (figuur
2.16) en verdergaande prefabricage van deze bouwdelen leiden tot een ander
bouwproces. Slimbouwen is een vorm van ketenintegratie waarbij minder partijen zijn
betrokken in vergelijking met een conventioneel bouwproces. Zeker in combinatie met
BIM wordt in de ontwerp- en uitvoeringsfase aanmerkelijk beter gecommuniceerd. De
afstemming concentreert zich hoofdzakelijk op de ontmoetingen (de aansluitingen
of knopen). Vooral bij aansluitingen gaat er veel fout in de bouw. Enerzijds omdat er
te veel partijen zijn betrokken bij de aansluitingen, omdat er veel meer partijen en
aansluitingen zijn en doordat we nog te veel in 2D ontwerpen. Het leidt ook tot een
afname van bouwafval: bouwdelen komen geprefabriceerd op de bouwplaats aan
en snij-, zaag- en hakverliezen zijn minimaal. Slimbouwen heeft als doel om meer
kwaliteit voor alle betrokkenen bij het bouwproces te realiseren. Gestreefd wordt naar
reductie van de faalkosten, gewichtsbesparing van de constructie, bouwtijdwinst,
minder overleg tijdens de bouwfase en reductie van volume. Deze activiteiten kunnen
gezamenlijk een besparing van 25% opleveren (Lichtenberg, 2005).
Er zijn volgens Lichtenberg binnen het huidige bouwproces diverse aanleidingen
om van het conventionele bouwproces af te stappen en te komen tot Slimbouwen.
Hieronder volgen korte beschrijvingen door Lichtenberg van deze aanleidingen.
 100

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Onze gebouwen zijn erg zwaar (1000-1500 kg/m²), wat samenhangt met het gebruik
van veel materiaal. Het gewicht van de vloeren en wanden is nodig om te voldoen aan
de constructieve en bouwfysische eisen uit het bouwbesluit, maar we kunnen ons
afvragen of er geen andere manieren zijn om aan deze eisen te voldoen. Het gebruikte
materiaal moet immers gewonnen worden, wat ook kan leiden tot schaarste. Nu al is
er in de provincie Limburg weinig grind en cement meer te winnen. Verder wordt de
ruimteverspilling in gebouwen voor een deel veroorzaakt door ondoelmatige brutonetto verhoudingen. Het is van belang alle onnodige ruimtes weg te nemen. Dan neemt
niet alleen de bruto inhoud af, maar ook het buitenoppervlak van het gebouw.
Zo zijn de installaties in gebouwen volgens Lichtenberg nooit echt geïntegreerd. In
de twintigste eeuw is de installatietechniek ontstaan, maar deze is toegevoegd aan
de gebouwen. Eerst hadden we zichtbare leidingen en toen we dat als storend gingen
ervaren, zijn deze ingestort, uitgefreesd of in kokers weggewerkt. Door het toevoegen
van de leidingen ontstonden ook de verlaagde plafonds. Onder deze verlaagde plafonds
sluiten de systeemwanden aan, maar boven deze aansluitingen moeten akoestische
en brandwerende afscheidingen gemaakt worden waar de leidingen doorgevoerd
moeten worden. Hiervoor zijn dan weer de brandwerende en akoestische manchetten
bedacht. Dit voorbeeld laat zelfs in een plafondspouw, die vaak onterecht als een
flexibele oplossing wordt aangemerkt, de grote verbondenheid tussen installatieen bouwtechniek zien.
 Deze manier van werken kan leiden tot extra materiaalgebruik en complexe processen,
wat op zijn beurt weer leidt tot stijgende bouwkosten. Na decennia van het steeds
maar toevoegen van diverse technieken en innovaties is het tijd om te ‘resetten’ en
slim te gaan bouwen (Lichtenberg, 2005, pag. 57). Slimbouwen betekent: “dat de
bouwtechniek van een gebouw zodanig moet worden ontwikkeld dat er bij de bouw (of
wellicht liever; de montage) een proces van een beperkt aantal opeenvolgende stappen
ontstaat, waarbij elke stap procesmatig onafhankelijk is van de andere stappen”
(Lichtenberg, 2005, pag. 64). Met betrekking tot de verbindingen moeten afspraken
gemaakt worden over aansluitingen en toleranties. De verbindingen tussen de
elementen moeten zo worden ontworpen dat leidingsystemen als één systeem kunnen
worden aangebracht. Het is van belang een bouwkundige structuur te bedenken die
dit mogelijk maakt.
Het concentreren van de leidingen in een koker bij het trappenhuis is misschien
niet handig. Het wordt druk rondom het trappenhuis nabij de koker en er ontstaat
een wirwar van kruisende leidingen. Het plaatsen van meerdere schachten of kokers
kan resulteren in minder kruisingen en een korter horizontaal vervoer in de vloeren.
Leidingen in vloeren moeten echter wel toegankelijk blijven. Een voorbeeld van het slim
ontwerpen van bouwdelen is de leidingvloer (figuur 2.17).
101

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Figuur 2.17 Leidingvloer in brandweergebouw ‘Rode Haan’ in Delft (Bron: Amateurfoto, rechtenvrij)

De bouwnijverheid is verantwoordelijk voor 40%9 van alle afval in Nederland. Bij
verminderd gebruik van materiaal dat bovendien langer zit opgesloten in gebouwen die
langer meegaan, ontstaat er ook aanzienlijk minder afval. De sloop is de laatste fase in
het leven van een gebouw.
 9

In Nederland komt jaarlijks ruim 60 miljoen ton afval vrij. Dit is exclusief baggerspecie en mestoverschot. De
60 miljoen ton afval bestaat voor 40% uit bouw- en sloopafval, ruim een kwart uit industrieafval en bijna een
zesde deel uit huishoudelijk afval. De rest bestaat uit een aantal kleine stromen zoals waterzuiveringsslib en
voertuigwrakken. Ruim 80% van het afval wordt tegenwoordig hergebruikt, de rest wordt verwijderd door het te
verbranden of te storten. (CBS.nl, geraadpleegd op 1 april 2013).
102

Toekomstbestendig renoveren
TOC

§ 2.6.2

Kosten

De kosten van de sloop zijn tijdens de bouw niet echt zichtbaar. Deze kosten worden
dus veelal niet door de eerste gebruikers betaald. Verwijderingsbijdragen zouden
kunnen helpen om de bouw al vanaf het begin aan de sloop te laten bijdragen. De
bouw is ook een grootverbruiker van energie. Niet alleen het energiegebruik tijdens
het gebruik, maar ook het productieproces en het transport van alle bouwmaterialen
kost veel energie. Dit betekent dat als de ruimteverspilling van gebouwen
gereduceerd kan worden, ook het bijbehorende energieverbruik omlaag kan. Ook veel
transportbewegingen in ons land zijn gerelateerd aan de bouwnijverheid. Tijdens
de recente crisis in de bouw was het verminderde transport over de weg duidelijk
merkbaar. Files in het westen van het land zijn verdwenen of minder lang. Maar door
het minder zwaar en economischer bouwen zal het transport over de weg substantieel
en structureel afnemen.
De faalkosten in de bouw zijn al jaren hoog. De afgelopen tien jaar lag het percentage
faalkosten rond de 10% (tabel 2.3). Terwijl het rendement van aannemers tussen de
1% en 2% ligt. In andere industrieën zoals de auto-industrie is dit net omgekeerd. Hier
liggen de rendementen tussen de 5-15% en zijn de faalkosten 1-2%.
 FAALKOSTEN ALS PERCENTAGE VAN DE OMZET
Marktpartij

2001

2005

2008

Architecten

8,8%

9,0%

11,2%

Aannemers GWW

-

7,0%

11,2%

Aannemers B&U

6,2%

5,4%

8,5%

Klusbedrijven

-

12,0%

13,3%

Installateurs

7,7%

9,4%

11,7%

Afbouwers

8,5%

12,9%

11,3%

Gemiddeld

7,7%

10,3%

11,4%

Tabel 2.3 Faalkosten in de bouw (Bron: naar USP Marketing Consultancy)

Al jaren wordt er gesproken over de geringe invloed van consumenten. Tot aan de crisis
moesten aankomende kopers snel beslissen over het aanschaffen van een woning.
Het was echt een aanbiedersmarkt waar de kopers weinig invloed hadden. De grootste
aankoop in het leven van de koper is nog steeds erg beperkt door het aanbod. De
gemiddelde bouwkosten van een huurwoning zijn de laatste twintig jaar gestegen van
38.000 euro in 1990 naar 94.000 euro in 2012. In dezelfde periode steeg de prijs van

103

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

een koopwoning van 62.000 naar 144.000 euro (CBS, 2013). Dit betekent (met een
eventuele toename van het woonoppervlak) een prijsstijging van meer dan 200%. In
dezelfde periode stegen de bruto jaarlonen van 19.059 euro in 1990 naar 33.000 euro
in 2012. Dit is een stijging van 170%. Hier is te zien dat de prijzen van woningen harder
stijgen dan de bruto jaarlonen. Bouwen voor een lange exploitatieperiode met de eisen
van nu is mogelijk als de eerste opdrachtgever in staat is om over zijn eigen opdracht
heen te kijken. Maar door het richten op de eerste opdracht is het later niet of moeilijk
mogelijk om aanpassingen te maken aan het bestaande vastgoed. Dit betekent dat
het moeilijk is om bij een functiewisseling of een aanpassing van de installatie genoeg
ruimte te vinden in het gebouw. Het is van belang om vooraf na te denken wat de
eventuele aanpassingen van de toekomst zouden kunnen zijn.
 Zorgen over de woningvoorraad zijn er zolang het 150-200 jaar duurt voordat
de huidige woningvoorraad is vervangen. Wat moet er gebeuren als blijkt dat de
bestaande voorraad over 35-50 jaar niet verhuurbaar of verkoopbaar blijkt te zijn? Het
is van belang om onze voorraad te beschermen zodat aanpassingen in de toekomst
mogelijk zijn. De vraag is of we nieuwbouwwoningen wel zodanig bouwen dat deze
met een aantal aanpassingen een zeer lange levensduur kunnen meegeven. Voor
de renovatiemarkt wordt dit probleem vooralsnog niet opgelost. Grote renovaties
hebben tot doel om het leven van woningen met een periode van ordegrootte 25
jaar te verlengen. Hiervoor is het Comfort+ concept ontwikkeld. Comfort+ is een
doos-in-doossysteem waarbij een netwerk van slangen in wanden, plafonds en
vloeren is opgenomen, voornamelijk om installatiedelen als radiatoren te vermijden.
Deze slangen zorgen voor verwarming en koeling in de woning. Het Comfort+
systeem is een onafhankelijk inbouwsysteem dat in een casco geplaatst kan worden
(figuur 2.18). Het is een doos-in-doosconstructie dat zorgt voor een thermische en
akoestische ontkoppeling. De binnendoos is het Comfort+ systeem en de buitendoos
is het bestaande casco (Lichtenberg, 2010). De doos-in-doosconstructie kan ook
gebruikt worden bij samenvoegingen van woningen. Op deze wijze is het mogelijk
om woningen te herverkavelen (figuur 2.19). Onder andere in de vloer kunnen
volgens de Slimbouwen-principes de leidingen gedesintegreerd worden geplaatst.
Daarmee is ook voor de renovatie een basis gelegd om toekomstige aanpassingen te
faciliteren, maar ook om renovaties op een industriële wijze met minder vakmensen
te kunnen realiseren.
 104

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Figuur 2.18 Het doos-in-doosprincipe geschematiseerd (Bron: Lichtenberg, 2010)

Figuur 2.19 Het doos-in-doosprincipe staat een herverkaveling van woningen toe (Bron: Lichtenberg, 2010)

Het aantal werknemers in de techniek en specifiek in de bouw stagneert al jaren (CBS,
2013). Ook op technische scholen loopt de belangstelling voor de bouw al jaren terug.
Met een toenemende renovatiemarkt zal er gezocht moeten worden naar oplossingen
die minder geschoold personeel vragen.
Volgens Lichtenberg is Slimbouwen een antwoord op bovenstaande problemen. Maar
het is een visie met oplossingsrichtingen. Doel was om de markt uit te dagen, hetgeen
inmiddels in zo’n honderd projecten is geschied. Het is geen bouwsysteem, omdat het
geen kant-en-klare oplossingen biedt. Het is een visie die vooral betrekking heeft op de
realisatie van flexibiliteit en efficiency tijdens het productieproces en de gebruiksfase.
105

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Het is nodig om het conventionele bouwproces vanaf het begin goed te analyseren
(figuur 2.20). Wat opvalt is dat dit een lange keten is met veel participanten. Alle
genoemde partijen zijn medebeslisser, maar betalen meestal niet voor de gemaakte
keuzes. De gebruiker aan het eind van de keten is de eindklant, maar heeft nauwelijks
een stem in de keten. Deze keten maakt het moeilijk om innovatieve producten in
de bouw te introduceren. De bouw bestaat uit meerdere bedrijven en daarbinnen
weer vele belanghebbenden. Voor niet-ingewijden is het moeilijk om te bepalen wie
nu eigenlijk zaken doet met wie. De ene keer is de architect verantwoordelijke en de
volgende keer is het de aannemer. Voor ondernemers is dit een rem om te innoveren in
de bouwketen, want de invloed die zij hebben is beperkt. Er is wel innovatie, maar die
speelt zich hoofdzakelijk af op componentniveau.
 Slimbouwen (Lichtenberg, 2005) is terug te voeren op een aantal spelregels:

–– Realiseer een sequentieel proces van opeenvolgende deelprocessen, met minimale
onderlinge afhankelijkheid.
–– Ontwar daarom de leidingknoop en ontwerp een bouwkundige structuur die het

mogelijk maakt om installatiesystemen afzonderlijk in één procesgang uit te voeren.
–– Kies voor die bouwtechnologie die de maximaal haalbare flexibiliteit biedt. Belangrijke
waarden daarbij zijn de positionering, de bereikbaarheid en veranderbaarheid.
Figuur 2.20 De bouwketen (Bron: Lichtenberg, 2005, pag. 53)

106

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Sinds 2003 zijn al bijna honderd projecten volgens het Slimbouwen-principe
gerealiseerd. Een voorbeeld hiervan is de bouw van de Venco Campus van de
Vencomatic Group (figuur 2.21). In 2013 is in Eersel een campus van circa 30.000 m2
gebouwd. Deze campus bestaat uit een logistiek centrum , kantoren en een academie.
Slimbouwen leidde tot een flexibel gebouw met een besparing op de bouwkosten van
30%. Deze besparing is gebruikt om een energiedak van 5712 zonnepanelen (1,63
megawatt) aan te leggen dat het gehele bedrijf en een deel van de omgeving voorziet
van energie (Lichtenberg, 2016).
Figuur 2.21 Venco Campus, Eersel (Bron: foto Jos Lichtenberg)

–– Renovatieoplossingen zijn toekomstbestendiger als ze slimmer zijn en materiaal- en
ruimtegebruik minimaliseren om op die wijze kostenefficiëntie te vergroten en te
voorkomen dat er schaarste aan bouwmaterialen ontstaat.
 107

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

§ 2.7

Conceptueel Bouwen
Bouwfouten, faalkosten, rompslomp en ergernis zijn aanleidingen geweest om
te komen tot de ontwikkeling van Conceptueel Bouwen. Deze stelt dat de bouw
omgevormd moet worden tot een vraaggerichte, innovatieve bedrijfstak. De markt is
aan het veranderen van een aanbodgestuurde naar een vraaggerichte markt10. De klant
heeft geen behoefte aan een aannemer die in staat is om standaardoplossingen te
bieden. Hij wil als kritische klant een oplossing die bij hem past. Er moet steeds sneller
gereageerd worden op de vraag van de klant.
Conceptueel Bouwen is niet nieuw, maar een reactie op de huidige bouwpraktijk.
De huidige markt is volgens de aanhangers van Conceptueel Bouwen te ingewikkeld
geworden om voor elke vraag met een uniek antwoord te komen. Dit zou ook op
den duur leiden tot te dure oplossingen. De klant kan niet meer vragen om unieke
antwoorden, maar kan kiezen uit een aantal standaardoplossingen.
Er zijn drie kenmerken van het Conceptueel Bouwen:

1

2

3

Er wordt uitgegaan van totaaloplossingen die in z’n geheel zijn uitgedacht en
uitontwikkeld. Het bestaat uit een goed doordacht koopproces met genoeg vrijheid
voor maatwerk voor de klant.
Er wordt niet steeds een nieuwe oplossing bedacht. Er wordt gewerkt met conceptuele
oplossingen met een set regels om te ontwerpen en uit te voeren. Met deze regels is het
mogelijk om per klant met projectspecifieke oplossingen te komen.
 Integrale ketensamenwerking maakt het mogelijk dat de klant niet hoeft te werken
met een hoeveelheid van partijen, maar dat er één loket gevormd kan worden. Dit
loket is ook de regisseur van de totale keten. Deze keten is ontwikkeld om te werken
voor een specifieke doelgroep. Binnen de keten worden afspraken gemaakt over ICT,
samenwerking, rolverdeling, verdeling van de resultaten en hoe de keten steeds wil
leren en verbeteren.
Voordelen van Conceptueel Bouwen zijn een goede prijs-kwaliteitverhouding. De
oplossingen hoeven ook niet constant opnieuw uitgezocht te worden en daarom kan
er snel gewerkt worden. Het werken met een integrale keten betekent voor de klant
dat hij minder risico heeft, er wordt immers met één partij gewerkt. Omdat er ook
continue verbeteringen optreden, krijgt de klant een optimaal resultaat. Dit betekent

10

Kiezen voor de toekomst. De bouw in 2020, Bouwend Nederland.
 108

Toekomstbestendig renoveren
TOC

dat de klant niet beslist op basis van de laagste prijs, maar dat er gekozen wordt voor de
beste oplossing. Denken vanuit de waarde is een belangrijk pluspunt van conceptueel
bouwen. Wat is waardevol voor de klant en welke prestaties horen daarbij?
Hoe werkt dit systeem nu eigenlijk? Hoe is het mogelijk om maatwerk geleverd te
krijgen binnen een systeem van conceptoplossingen? Hiertoe wordt er gewerkt met een
oplossingssysteem. Dit systeem analyseert de behoeften en bepaalt welke oplossingen
hierbij passen. Het geeft antwoord op het wat, hoe en wie van de vraag. Wat is de vraag,
hoe komen we tot een oplossing en wie gaan er voor de oplossing zorgen? Maar ook het
waartoe is hier van belang. Dat wil zeggen, welk transactiemodel is er nodig voor dit
oplossingssysteem? Hoe komen de klant en de bouwer tot een gewenste oplossing?
Door het oplossingssysteem wordt er bepaald welke oplossingen er nodig zijn voor de
vraag van de klant. Het oplossingssysteem is een driedimensionale ruimte waarin het
transactieproces plaatsvindt. De eerste dimensie is het ‘wat’, de tweede dimensie is het
‘hoe’ en de derde dimensie is het ‘wie’.
 Figuur 2.22 Elementen van de aanbodstrategie (Bron: Huijbregts, 2005, pag. 18)

De concepten kunnen aangeboden worden door één bedrijf, maar ook door
samenwerkende partijen. Hierbij ontstaat er overdracht van arbeid en financiën
tussen bedrijven onderling. In dat geval spreken we over een transactie. Het in figuur
2.22 aangegeven transactiemodel geeft de vraag en het aanbod aan van zowel de
klant als alle partijen in de keten. Het transactiemodel is de motor die zorgt voor

109

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

verbindingen tussen alle betrokkenen. Deze motor is opgebouwd uit drie fases, de
contactfase, de contractfase en de controlefase. De eerste fase heeft betrekking op
het bijeen brengen van klanten en bouwers en het komen tot een gewenst product.
De tweede fase gaat over de relatie tussen de bouwers en de klant en de waarde en de
prijs van het te leveren product. De laatste fase is de controlefase waarin het leren en
verbeteren centraal staan.
Het is in de toekomst van belang om niet meer te denken in projecten, maar er moeten
behoeftes vervuld worden (Huijbregts, 2005). Als de klant een keuze bepaald heeft,
kunnen in de fabriek de machines aan het werk. Het is dan mogelijk om verschillende
bouwdelen in te passen in de diverse concepten. De keten is in staat om maatwerk
te leveren. Dit hoeft niet alleen in de nieuwbouw plaats te vinden, maar juist in de
renovatie kan dit een grote vlucht nemen.
 Figuur 2.23 Componentrenovatie (Bron: Bouwhulpgroep, 2015)

110

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Een voorbeeld is de componentrenovatie (CR+) van de Bouwhulpgroep uit Eindhoven
(figuur 2.23). Hierbij worden de aanpassingen aan de woning onderverdeeld in
componenten. Componenten zijn grote bouwdelen zoals een dakopbouw, een
keuken, een gevel of een installatie. Door componentgewijs renovatieoplossingen te
ontwikkelen, kunnen woningen gefaseerd worden gerenoveerd. De opdrachtgever krijgt
bij de realisatie van een component te maken met één partij, die verantwoordelijk
is voor de uitvoering, kosten en de kwaliteit. Hierdoor kan renovatie plaatsvinden
op het moment dat de eigenaar en gebruiker eraan toe zijn. Componentrenovatie
kan zo een rol spelen bij het vraaggestuurd verbeteren in de sociale huursector en
de particuliere woningsector.
–– Door componentgewijs renovatieoplossingen te ontwikkelen kunnen woningen

gefaseerd en gevarieerd worden gerenoveerd. Op deze wijze ontstaat de mogelijkheid
om demontabel te renoveren. Zo wordt tegemoet gekomen aan hedendaagse eisen
zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien
in het gedrang te brengen.
§ 2.8

Legolisering
Legolisering van de bouw is geen spel, maar een bedrijfskundig concept waarmee nietgestandaardiseerde bouwwerken kunnen worden gemaakt met standaardelementen.
Het is een manier om het gefragmenteerd, ambachtelijk ontwerpen en bouwen van
eenmalige, unieke klantspecifieke bouwwerken met standaardelementen uit te
voeren. Zij moeten in een samenhangend systeem worden gezet wat met de huidige
ICT-ondersteuning nog niet mogelijk is. Legolisering moet ertoe leiden dat de bouw
verandert van een sector die op ambachtelijke wijze maatwerk voor opdrachtgever
maakt in een sector die op industriële wijze maatwerk voor eindgebruikers maakt.
 Volgens De Ridder bestaat Legolisering uit drie stappen:

Stap 1
Lego bestaat uit vele soorten steentjes in allerlei soorten en maten. Legoblokjes zijn
bijvoorbeeld bakstenen en dakpannen. Elk jaar worden er vele kleine onderdelen bij
gemaakt die weer leiden tot veel meer toepassingen. Zo zijn kinderen in staat om met
veel kleine onderdelen grote bouwwerken te maken. Deze bouwwerken nemen toe in
complexiteit. Voordeel van het bouwen met lego is dat van klein naar groot gedacht

111

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

kan worden. Kleine legosteentjes kunnen gecombineerd worden tot grotere elementen
die leiden tot het samenstellen van woningen. In de huidige bouw gaat het net
andersom. De architect maakt een ontwerp en de aannemer moet zien hoe alle kleine
elementen daarin passen. In tegenstelling tot het werken met lego kan de woning van
de aannemer niet meer uit elkaar gehaald worden. Dit leidt tot woningen die langer
voldoen aan de wensen van de gebruiker en materialen die eenvoudiger herbruikbaar
zijn. Dit leidt tot minder afval en duurzamere woningen.
Stap 2
Legolisering is een verandering van het systeem. Er moet een verandering plaatsvinden
in de voorwaarden die gesteld worden. Opdrachtgevers stellen een programma van
eisen op, maar in plaats daarvan zouden opdrachtgevers wensen moeten opgeven,
een zogenaamd programma van wensen. Deze moeten worden voorzien van
minimumeisen en randvoorwaarden om te voorkomen dat ze negatief verrast worden.
 Met het opstellen van een programma van wensen in plaats van een programma van
eisen ontstaat namelijk de mogelijkheid om ook positief verrast te worden. Aan eisen
moet worden voldaan, maar wensen kunnen worden vervult. Aanbieders kunnen
dan laten zien waarop ze kunnen scoren. Zo krijgt de opdrachtgever de kans om het
beste voorstel te kiezen. Het doel van de klant is het realiseren van een bouwwerk. Dit
resulteert in drie typen variabelen (De Ridder, 2011, pag. 19):
1
2
3

architectuur, die bepaald wordt door aspecten zoals vorm, materiaal, structuur, kleur,
oriëntatie, afwerking, ruimtelijkheid en transparantie;
kwantiteit, die bepaald wordt door verschillende capaciteiten zoals toiletten,
parkeerplaatsen, vierkante meters en aantal toeschouwersplaatsen;
kwaliteit, die bepaald wordt door aspecten zoals duurzaamheid, betrouwbaarheid,
veiligheid, onderhoudsgevoeligheid, beschikbaarheid en bedienbaarheid.
Er zijn twee typen ontwerpvariabelen die bepalen wat de klant kwijt is
voor zijn bouwwerk:

1
2

112

kosten ten aanzien van de verwerving
levertijd

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Figuur 2.24 Programma van wensen (Bron: De Ridder, 2011, pag. 19)

De vijf basis ontwerpvariabelen (figuur 2.24) kunnen met kwalificaties als zo
veel mogelijk, zo min mogelijk en zo mooi mogelijk kenbaar worden gemaakt. De
begrenzing wordt bepaald door het budget en de levertijd.
Stap 3
Aannemers moeten zich gaan specialiseren. Op deze wijze is optimalisatie mogelijk.
Dit resulteert dan in betere en goedkopere producten. De kennis moet in het product
zitten in plaats van in het proces. Op deze wijze is het mogelijk innovatieve legoblokjes
te gaan ontwikkelen. Het is niet nodig om voor elke woning apart een ontwerp te maken
en daarvoor een aannemer te zoeken. Als een auto gekocht moet worden, start men
ook niet met een set bouwtekeningen. Men bekijkt de modellen en kiest een auto die
voldoet aan de wensen.
 Legolisering vindt plaats met prefabricage in de fabriek en montage op de bouwplaats.
Door dit industriële karakter ontwikkelen bouwwerken door naar volledig demontabel
en flexibel. Elk element kan worden uitgenomen en vervangen door een of meerdere
elementen, omdat ze alle zijn ontworpen als uitneembare elementen. Dit is
alleen mogelijk als er aanbieders zijn die dit gaan produceren. Er moet een markt
ontwikkeld worden. De aanbieders zullen zich moeten richten op het produceren van
componenten en elementen. Er moet niet op grote schaal worden geproduceerd en
opgeslagen. Wel zijn er kleine buffervoorraden nodig om dit werk mogelijk te maken.
Het grote verschil met IFD Bouwen ligt in het feit dat hier de (de)montabele modules
te groot waren en het nooit op grote schaal is toegepast. Door het werken met kleine

113

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

elementen zullen uitbreiding, inkrimping, een andere indeling, uitbreiding van
installaties en andere gevels snel toegepast kunnen worden. Flexibel bouwen moet
het uitgangspunt worden.
 Figuur 2.25 Indicatie van de massaverdeling van bouwelementen van een individueel bouwwerk (Bron: De
Ridder, 2011, pag. 55)

Door het werken met kleine elementen krijgen bouwwerken meer de vorm van een
systeem in plaats van een eenmalig kunstwerk. Dit heeft gevolgen voor het denken in
levenscycli. Er moet nu niet gekeken worden naar de levenscyclus van een bouwwerk,
maar naar de levenscyclus van alle verschillende onderdelen. Een bouwwerk bestaat uit
een groot aantal verschillende elementen en componenten die allemaal verschillende
massa’s en levensduren hebben. Een lamp gaat vijf jaar mee en een baksteen wel
drieduizend jaar. In figuur 2.25 zijn de verschillen in levensduur en massa van
onderdelen uitgezet in een soort verdelingsfunctie. Hier is te zien dat het van belang is
om vast te stellen hoe demontabel een bouwwerk is. Als we vaststellen dat het moment
van ontmanteling wordt gesteld op honderd jaar, dan is te zien dat materialen met
een kortere levensduur worden gerecycled en materialen met een langere levensduur
worden hergebruikt (De Ridder, 2011, pag. 55). Het hergebruik van materialen is beter
omdat het veel minder energie kost dan recyclen. Hierbij is het goed om gebruik te
maken van materialen- of grondstoffenpaspoorten (figuur 2.26).
 114

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Figuur 2.26 Een grondstoffenpaspoort gekoppeld aan materialen geeft informatie over de samenstelling
van het materiaal (of product) door aan de volgende schakel in de keten.(Bron: Evert Schut, Machiel Crielaard,
Miranda Mesman, Beleidsverkenning circulaire economie in de bouw. Een perspectief voor de markt en overheid,
december 2015, Rijkswaterstaat – Water, Verkeer en Leefomgeving)

–– Volgens De Ridder (2015) zou elk element uitgenomen en vervangen moeten kunnen
worden door één of meerdere elementen als ze alle zijn ontworpen als uitneembare
elementen. De aanbieders zullen zich dan moeten gaan richten op het produceren
van componenten en elementen. Door het werken met kleine elementen zal er snel
uitbreiding, inkrimping, een andere indeling, uitbreiding van installaties en andere
gevels toegepast kunnen worden.
Legolisering kan bevorderend zijn voor de toekomstbestendigheid van
renovatieoplossingen, omdat als standaardoplossingen bestaan uit kleine goedkope,
industrieel gefabriceerde elementen, dit de mogelijkheid tot maatwerk voor de
bewoner, verwijdering, vervanging, uitbreiding en hergebruik vergroot.
§ 2.9

DESTEP
Renovaties gaan maar een bepaalde periode mee. Elke 25-30 jaar zullen woningen
soms compleet en soms voor een deel gerenoveerd moeten worden om te voldoen
aan de eisen van dat moment. Hierbij kunnen beslissingen die in het verleden zijn
genomen toekomstige renovaties tegenwerken. De renovatie moet niet alleen
bijdragen aan verbetering van de marktpositie en duurzaamheid voor de eerstvolgende
generatie gebruikers, maar ook de mogelijkheden voor toekomstige renovaties (voor de
volgende generatie gebruikers) niet belemmeren en liefst vergroten.
115

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Om enig idee te krijgen van de mogelijke vraag van toekomstige generaties wordt
gebruikgemaakt van de DESTEP-methode (Van Vliet, 2010). Deze methode komt
voort uit de STEP-analyse (Aguilar, 1967), ook PEST-analyse genoemd. Dit is een
bedrijfskundig model om de politieke, economische, sociale en technologische
factoren op macro-omgevingsniveau in kaart te brengen.
 Political & legal omvatten beleid en politiek, regulering zoals milieuvoorschriften,
handelsbelemmeringen en -heffingen.
Economic betreft onder meer economische groei, rente, wisselkoersen en inflatiecijfers.
Social & cultural betreffen de betrokkenen, het bewustzijn van deze betrokkenen,
culturele/ethische aspecten en demografische aspecten.
Technological betreft onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten, automatisering,
patenten, research funding en technologieverandering.
Andere auteurs (Thomas, 1974; Fahey, King, Narayanan, 1981) hebben in de loop van
de jaren letters en nieuwe categorieën toegevoegd. Veelal kiest men voor een ander
acroniem, waarbij factoren zijn uitgesplitst of toegevoegd:

–– DESTEP omvat ook Demografisch en Ecologisch.
–– PESTEL omvat ook Ecologisch en Wettelijk (Legal).
–– PESTELI, voegt daar Industrieel aan toe.
–– STEEPLED omvat Sociaal, Technologisch, Economisch, Milieu (Environmental),
Politiek, Wettelijk (Legal), Ethisch en Demografisch.
–– ELSA staat voor Ethical, Legal and Social Aspects.
–– STEER-analyse beschouwt Sociaal-culturele, Technologische, Economische,
Ecologische en Reguleringsfactoren.
DESTEP (figuur 2.27) wordt gebruikt als hulpmiddel bij externe analyses en sterktezwakteanalyses van bedrijven en dient om grip te krijgen op de marktontwikkeling. Het
is een acroniem voor demografische, economische, sociaal-culturele, technologische,
ecologische en politiek-juridische factoren.
116

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Figuur 2.27 DESTEP (Bron: Toolshero, 2010)

–– Demografisch – kenmerken van de bevolking
–– Economisch – kenmerken die de economie beschrijven
–– Sociaal-cultureel – kenmerken van de cultuur en leefgewoonten
–– Technologisch – kenmerken van de technische ontwikkeling.
–– Ecologisch – kenmerken van de fysieke omgeving
–– Politiek-juridisch – kenmerken van overheidsbeslissingen
Voor elke factor wordt eerst de uitgangspositie omschreven. Hiertegenover worden de
huidige ontwikkelingen en veranderingen gezet om na te gaan op welke veranderingen
in de vraag ingespeeld moet worden. DESTEP is zo een eenvoudige manier om de
invloed van contextfactoren op de vraagontwikkeling in beeld te brengen. Eenvoudig
omdat de huidige ontwikkelingen worden geëxtrapoleerd en er niet wordt gewerkt met
meerdere scenario’s ten aanzien van de contextfactoren.
