DE FUNCTIES VAN DE STAATSCOMPTABILITEIT1)
Het rapport der Commissie Simons acht dat het onderscheid tussen haar voor­
stel en dat der Commissie Koersen niet groot is (pag. 201). De adviezen zijn
n.m.m. echter diametraal verschillend. De Commissie Simons meent, dat de
zelfstandigheid van de andere ministers wordt aangetast door het toezicht op
de taakuitvoering in de begroting vastgelegd. Die zelfstandigheid is echter veel
meer een vaktechnische naar het vakgebied van hun ministerie dan een financieel-administratieve. Juist omdat het tot stand brengen van de sociale infra­
structuur een collectiviteit is waarvan de delen het geheel en ook elkander bepalen,
en voor die collectiviteit van diensten een tribuut (een zwaar) aan de volks­
gemeenschap wordt opgelegd (in de vorm van allerlei belastingen), is een een­
heid van conceptie in de besteding en in de begrenzing der behoeften van de
vakministers gewenst. Zo is het ook in art 12 van de wet van 1927 bedoeld door
wijlen Minister De Geer. De vormgeving was alleen onvoldoende. Zij werd in
1945 verbeterd.
Nu meent de Commissie Simons, dat „de verantwoordelijkheid van de
Minister van Financiën voor het algemeen budgetaire beleid” het zwaarste
weegt bij de voorbereiding van de begroting. Dat komt omdat de Commissie
de autorisatie van de begroting door het parlement primair ziet als machtiging
tot het doen van uitgaven en niet als machtiging en opdracht tot volvoering van
een plan. Zij schijnt derhalve te vergeten dat de time-gap, eerder besproken,
aanleiding wordt dat zekere voorzichtigheid in de raming rationeel is, dat voor­
zieningen voor stijging van kosten heel vaak door de Mininster van Financiën
aanvaard moeten worden. Een overmaat aan suppletoire begrotingen is even­
eens te vermijden.
 Het handhaven van efficiëntie in de besteding, het voorkomen en het toe­
zien, dat dit naar eenheid van conceptie geschiedt bij alle departementen, leggen
naar mijn oordeel het zwaartepunt van het werk van Financiën naar de mede­
werking in het vlak der financiën aan de uitvoering van het plan. Overigens
wordt in het rapport der Commissie erkend (nadat zij eerst gezegd heeft, in
de aanvang van hoofdstuk XV, dat de verantwoordelijkheid van de Minister
van Financiën het zwaarst weegt bij de voorbereiding), dat de aanduiding bij
de artikelen slechts globaal is en derhalve afspraken met de ambtgenoten (tijdens

mab

blz. 335

de voorbereiding) omtrent de wijze van besteding nodig is. Uitvoering dier af­
spraken vereist echter controle.
Dit acht zij toch ook weer niet voldoende, omdat het beleid - en dus de be­
steding - afhangt van omstandigheden, welke niet te voorzien zijn; conjunctuurinvloeden, bouwvergunningen voor hoger onderwijs. „Wil de Minister van
Financiën zijn verantwoordelijkheid dragen, dan moet hij in staat zijn zich op de
hoogte te stellen van het door zijn ambtgenoten gevoerde en te voeren beleid en
mag hem een zeker toezicht op de uitvoering niet worden o n th o u d e n (curs. A.M.)
Dit is nu juist wat in Lieftinck’s interpretatie van art. 12 van de wet, die
De Geer’s ambtenaren redigeerden, bedoeld werd. Voor het te voeren beleid kort voor de uitvoering -: de samenwerking der ministeries met de inspectie
van financiën in zaken van voldoend belang; voor het gevoerde beleid: steek­
proefsgewijze met voldoende systematiek en frequentie de controle van de
centrale accountantsdienst. Die samenwerking moet men zelfs niet t.a.v.
 periodieke uitgaven zonder meer uitsluiten. Begrotingsvoorzieningen voor personeelsmaatregelen die uitbleven, zouden, zonder interne controle, tot beste­
dingen voor ander doel kunnen leiden. Eenheid van conceptie in die controle
leidt tot de wenselijkheid van centralisatie in het Ministerie van Financiën; voor­
afgaand en achterna.
De Commissie erkent en juicht toe dat de uitvoering - naarmate de organisatie
overal verbeterde - in soepelheid toenam. Welnu, waarom dan de beperking van
het ex ante onderzoek in deze samenwerking? Dit advies ware te begrijpen wan­
neer de soepelheid ontbrak, de samenwerking bemoeiing werd.
De Commissie Simons wil interministeriële wrijvingen zoveel mogelijk ver­
mijden. Terecht. Flet komt mij echter voor dat incidentele eisen van de Minister
van Financiën - naar het voorgestelde art. 34 - geen verplichtingen aan te gaan
zonder dat hij daarmede heeft ingestemd, het gevaar in zich sluiten van conflic­
ten voor elk belangrijk geval, indien de zelfstandigheid der vakministers ook
t.a.v. het financiële beleid als principe zou worden aanvaard.
Ik meen in de redactie van dit hoofdstuk te zien de verbloemde uiting van een
controverse tussen de commissieleden; vandaar die tegenspraak tussen § 1 en
§ 4 (grondslagen en beperkte uitvoering).
 6. De stelsels van comptabiliteit onderling vergeleken: kasstelsel (kameraalstijl);
stelsel van baten en lasten (beter te omschrijven als - naar de miljoenennota ’49
- vermogensrechtelijk systeem) en het stelsel der verkregen rechten
a. Het kasstelsel (eenvoudige kameraalstijl)
De nadelen van het kasstelsel, welke ook de Commissie ziet, kwamen al
eerder naar voren. Men zou kortweg kunnen zeggen dat het geen stelsel van
administratie is, omdat het niet in staat stelt bewind te projecteren, te voeren
of te controleren. Schmalenbach, die naar zijn Dynamische Bilanz te oordelen,
niet van sympathie voor „Kameralstil” vrij is, ziet dan ook de „Hauptrechnung
(der Kameralstil) im Inventar” . Dit impliceert de noodzaak dat de ontvangsten­
en uitgaven-administratie bij de periodieke afsluiting (behoeft niet jaarlijks te
zijn) gecorrigeerd wordt met de waarde van gekochte en onverbruikt-aanwezige

mab

blz. 336

voorraden en het technisch-aanwezige kassaldo wordt herleid tot de economische
voorraad kasgeld; m.a.w. dat met nog niet ontvangen en nog te betalen liqui­
diteiten gerekend moet worden. Doet men dit niet dan is er geen verantwoording
van gevoerd beleid mogelijk, dat in vergelijking staat tot de projectie. Men
komt dan terecht in een administratie van een staat, waaraan Ursula Hicks de
spotnaam van „an extension of the idea of the King’s private and personal
accounts”20) heeft gegeven.
Schmalenbach’s beschouwing, zowel als die van Mrs. Hicks (in voetnoot) en
die van Jacomet (eerder in voetnoot geciteerd) wijzen er op, dat het kas­
systeem niet past op moderne toestanden. De middeleeuwse klerk (biechtvader
en bewindvoerder op het riddergoed) ontbrak de tijd om de aan weinig ver­
andering onderhevige bezittingen anders dan met vaste periodiciteit te bezien.
 Hij was ook administratief-technisch niet verder onderlegd en de noodzaak tot
anders handelen was er niet. Hij hield echter wel bij wat aan geldschieters ver­
schuldigd was en of de horigen hun pacht betaalden en herendiensten ver­
richtten. Beleid voeren was niet zijn taak21).
Deze enkele opmerkingen omtrent de historie van de staatsadministratie
sluiten aan op wat t.d. in het rapport wordt aangetroffen en voor onze lezers
belangrijk is.
De Commissie beveelt het kasstelsel niet aan; wel blijft zij kasramingen, zoals
de laatste jaren gemaakt, van veel belang achten. Als gronden voor verwerping
van het kasstelsel ziet zij (pag. 48,49):
et) dat toevallige omstandigheden vaak het tijdstip der uitbetaling bepalen,
waardoor het begroten moeilijker, de nauwkeurigheid geringer wordt en de
betekenis van het budgetrecht vermindert;
1$) dat het afbreuk doet aan, resp. te kort schiet ten aanzien van de staatsrechtelijke
functie van de begroting22). „De aan de betaling ten grondslag liggende trans­
acties kunnen plaats gehad hebben in vorige jaren, dus voordat hiervoor auto­
risatie is verleend” ;
y) dat het te kort schiet t.a.v. de macro-economische functie (pag. 49).
 Het beroep op de eenvoudigheid is weerlegd in het citaat uit Mrs. Hicks. Wat
is te denken van het verkiezen van een ondeugdelijk stelsel om reden van eenvou­
digheid? Terecht wijst de minderheid der Commissie (enige leden) er op, dat het
„ misverstand” vermeden moet worden dat voor „diensten met een eenvoudig

20) U. Hicks Public Finance 1947 p. 370 en 104. „The British method is an extension of the
idea of the King’s private and personal accounts” (gedacht in de kameraalstijl, waarin nog geldt
het 1’état e’est moi van de verlichte despoot en dus niet passend in een oud-democratisch regeersysteem als dat van het Verenigd Koninkrijk). „As is natural in a personal account, no
attention was paid to questions of profit and loss and no distinction of capital account
attempted.”
„It is not merely the method of presentation of the public-accounts which is a survival from
conditions which have passed away, the trouble lies considerably deeper. The actual method
of accounting reflects a stage of economic and political development, when accounting technique
was dominated by practices appropriate to personal or family expenditure.”
21) Men lette op het verband tussen de woorden klerk, klericaal, clerc, dark, clergé, clerus. De
relatie tussen de administrateur en de biechtvader, lid van de enige groep, die in de middeleeuwen
vlot lezen en schrijven kon, is daarin duidelijk.
22) De lezer merke op, dat deze opmerking van de Commissie aansluit op mijn eerder gegeven
kritiek op enkele punten in het rapport der Commissie, besproken bij de paragraaf der staats­
rechtelijke functie van de begroting.
 mab

blz. 337

beheer” het kameralistische stelsel beter zou zijn dan het stelsel der dubbele boek­
houding. Immers men komt bij toepassing der z.g. dubbele boekhouding bij
diensten met zodanig eenvoudig karakter, dat de vermogensbestanddelen welke
er naast kasgelden nog zijn, slechts geringe betekenis hebben, er vanzelf toe
om met een continuele registratie van ontvangsten en uitgaven te volstaan.
Schmalenbach’s bovenstaande opmerking heb ik juist opgenomen om deze
uitspraak te adstrueren en te doen zien hoe ook volgens deze autoriteit kameraalstijl en dubbele boekhouding voor overeenkomstige (eenvoudige) gevallen
tot dezelfde praktijk leiden. De meerderheid der Commissie komt echter niet
tot de erkenning, dat voor gevallen waarin andere vermogensbestanddelen dan
kasgeld van grote betekenis zijn, het kameraalstelsel niet meer toepasselijk is,
tenzij daaraan elementen worden toegevoegd, die in het systeem niet passen. In
de vermogensrechtelijke (dubbele) boekhouding zijn die in het systeem besloten.
Een tweede voordeel ziet de meerderheid der Commissie in het zich gemak­
kelijk lenen voor monetaire doeleinden. In dit verband wees ik er reeds op, dat
het om de economische liquiditeit en niet om de technisch-aanwezige schulden
en vorderingen, dus om potentiële uitgaven en hoogst-waarschijnlijke ont­
vangsten gaat. Projecties in het monetair beleid moeten met het verschil tussen
verplichte uitgaven en waarschijnlijke ontvangsten (althans met het saldo)
rekenen, tenzij men zekerheid zou hebben dat terzake compensatie bestaat.
Die zekerheid verkrijgt men alleen uit een onderzoek, zij het een globaal.
Op de relatie kasstelsel in de staatsboekhouding en nationale comptabiliteit
kom ik terug.
 b. Het vermogensrechtelijk stelsel (stelsel van baten en lasten)
De (bedrijfseconomisch georiënteerde) minderheid heeft vanzelfsprekend ge­
pleit voor het vermogensrechtelijk principe van budgetopstelling en rekening-enverantwoording (vgl. miljoenennota 1949). Het rapport noemt dit „stelsel van
baten en lasten” . De begroting zal in dit stelsel (waarnaar blijkens de miljoenen­
nota van 1948 door Minister Lieftinck gestreefd werd) worden tot een raming
van lasten en baten, alsmede een begroting van mutaties in bezitingen en schulden.
Blijkens een voorafgaande paragraaf sluit dit het begroten der aanschaffingen
in. Blijkbaar neemt de redacteur de begrippen baten en lasten te eng.
Lasten van een bepaald jaar - aldus de hier aan het woord zijnde leden - wordt
gedefinieerd als ’’kosten in bedrijfseconomische zin” , dus de in geld uitgedrukte
offers van de overheid voor de uitvoering van haar taken in dat jaar. (Laat mij
dat verstaan als het verbruik aan waardesommen.) De redactie onderscheidt de
begrippen kosten en uitgaven. De laatste (voor zover geen overdrachtsuitgaven
zijnde) hebben betrekking op de verkrijging van goederen en diensten, kosten op
het verbruik van goederen en diensten. Hierbij sluit ik mij volkomen aan.
Onder baten worden verstaan de op het begrotingstijdvak betrekking heb­
bende inkomsten (dus excl. de kapitaalsontvangsten).
In principe zouden aldus in de begroting de kosten en baten van de onder­
scheidene Rijksdiensten, resp. van hunne activiteiten tot uitdrukking komen.
 Het stelsel in kwestie wordt (bijzonder kenschetsend) door de minderheid ge­
noemd „twee-fasenstelsel” . De eerste fase is die van de verkrijging van goederen

mab

blz. 338

en diensten en de uitgaven aan de verwerving verbonden. De tweede fase is die
van het verbruik van de verworven goederen en diensten. De staatsbalans is de
systematische verbinding dier fasen. Onderscheiding dier fasen in de begroting
is niet nodig in de gevallen, dat aanschaffing en verbruik niet belangrijk van
elkander verschillen, de aanschaffing kan dan zonder bezwaar verder terstond
als verbruik worden aangemerkt. Het stelsel van verkregen rechten is, aldus die
minderheid, volledig in het stellen van lasten en baten begrepen (zoals ook t.a.v.
het kasstelsel is opgemerkt). Daarenboven wordt echter verkregen „een meer
volledige bewaking” van de toevertrouwde waarden en een beter inzicht in het
feitelijk economisch gebeuren.
De kenschetsing van de vermogensrechtelijke (staats)boekhouding in ge­
noemde twee fasen brengt n.m.m. een juiste scheiding van enerzijds de kapitaal­
goederenkringloop en anderzijds de inkomensverwerving en de kosten; terwijl
hetgeen uit het inkomen is bespaard naar voren komt. Dit enerzijds en anderzijds
is de karakteristiek - het dubbele - in dit systeem. „De boekhouding van de
overheidshuishouding zal, evenals die van elke andere huishouding, het geheel
van het financieel en economisch gebeuren moeten omvatten.” Dit argument
geldt evenzeer (hoewel in het rapport niet opgemerkt) voor de macro-economie
als aggregaat van alle huishoudingen in de bekende groepen-onderscheiding.
 Zonder principiële gelijkheid in de calculatietechniek, welke de stromen van
verschillende goederen en diensten omzet in berekening van gelijktijdige waarde­
sommen, sluiten de componenten van het aggregaat niet in elkander en sluit
het op zichzelf berekende totaal niet met dat der componenten. Die stuwing
dier waardesommen is wat men ook noemt de stroom van de omloop van het
bruto-inkomen, waaruit zich herinvestering en netto-inkomen scheidt. Het
is opmerkelijk, dat de meerderheid der Commissie - hoewel Keynesiaansdenkend - geen aandacht hieraan geeft, daar toch bij Keynes (pag 75 General
Theory) new investment, re-investment en negative investment voorkomen.
De minderheid wijst er op dat economisch beheer niet mogelijk is zonder
nut en kosten te vergelijken23). En dat, waar dit niet mogelijk is (geen eigen
geldopbrengsten van een dienst) men de minimum vereiste kosten budgetair
normatief kan stellen, mits de wetgeving de mogelijkheid opent van voldoende
juridische en economische flexibiliteit (bij de voorafgaande kredietopening
hierboven door mij besproken). Niet de uitgaven, maar de kosten dienen bij
de bewaking van de uitvoering aan een kritische beschouwing te worden onder­
worpen.
De indeling naar organisatie-onderdelen (reeds als beginsel vastgelegd in de
bestaande comptabiliteitswet) is, zoals de minderheid der commissie terecht op­
merkt, slechts dan zinvol, wanneer „uitgaven” als „kosten” worden geïnter­
preteerd. Hetzelfde geldt voor een splitsing naar taken en voor de opvatting

23) Daartoe behoeft het nut niet als opbrengst gegeven te zijn voor elk individueel dienst­
onderdeel afzonderlijk. Men kan voor de onderdelen, waarbij een eigen opbrengst ontbreekt
- ex ante - een normatieve kostenbepaling maken, subs. stellen hoeveel men er voor wenst en
kan besteden. Men vergelijke hiervoor de opmerking in voetnoot 14. De voorafgaande krediet­
opening kan als taakstellende begroting zulk een normatieve kostenbepaling worden.
 mab

blz. 339

van het „performance budget” 24). Genoemde minderheid stelt daarbij dat het
niet noodzakelijk is om reeds terstond bij de eerste begrotingspresentatie de
toerekening in details door te voeren. Ook behoeft men die toerekening niet
in de begrotingswet op te nemen. Men dient echter in de begrotingscijfers, zo
vaak daaraan behoefte bestaat, een aanvaardbaar uitgangspunt voor een kosten­
toerekening naar organisatie-onderdelen of taken te hebben. Een begrotings­
hoofdstuk moet alle kosten van het desbetreffende departement bevatten, doch
t.a.v. kosten als b.v. afschrijving en rente zal in het algemeen kunnen worden
volstaan met totaalbedragen. (Mij komt het voor, dat de kosten per dienst dan
toch niet zuiver naar voren komen.) De toerekening kan beperkt blijven tot
de belangrijkste kostensoorten en de belangrijkste dienstonderdelen. De kosten­
toerekening kan worden beperkt tot het brengen van de kosten ten laste van
de daarvoor in eerste aanleg verantwoordelijke instantie; b.v. de Rijksgebouwen­
dienst voor de huisvesting. Behalve de kritiek in parenthesi heeft dit alles mijn
instemming.
De gekozen naam is niet juist, omdat het vermogensrechtelijk systeem niet
uitgaat van de gedachte, dat daarin voor elk dienstonderdeel de tegenstelling
baten en lasten vereist is. Een groot gedeelte van de diensten vormt het aggre­
gaat van de produktie der sociale infrastructuur. De componenten, elk op zich­
zelf, vereisen de complementaire aanwezigheid van de andere; rechtspraak en
politie, landsverdediging, kustverdediging tegen water, etc. Tegenover de kosten
van de collectiviteit dier diensten staan de fiscale heffingen, welke geen bestemmingskarakter voor afzonderlijke diensten hebben.
De redacteur van het rapport gaat verder met onjuiste benaming en noemt
het stelsel van baten en lasten in de Engelse taal (pag. 267) a system of cost
and income on a commercial basis (curs. A.M.). Het woord commercial is t.d.
 misleidend. Deze uitdrukking typeert tevens waar de grond van het mis­
verstand en de reden van het afwijzen door de meerderheid ligt. Als retro­
spectief tegenstuk van een kosten- en baten-ramende begroting stelt de minder­
heid het „dubbel boekhouden” , in mijn termen vermogensrechtelijke boekhou­
ding. Zij omschrijft het kenmerk ervan als omvattende „het geheel van het financieel-economisch gebeuren: het aangaan van verplichtingen, het ontstaan van
rechten van leveranciers, het effectueren van betalingen, het verbruik van de
verkregen goederen en van de gepresteerde diensten. Een en ander is nodig voor
de bewaking van de eigendommen, rechten en verplichtingen en voor een doel­
matige informatie ten behoeve van het beheer, voor het afleggen van verantwoor­
ding over het beheer en voor het uitoefenen van controle” , (curs. A.M.)25)

Wanneer een organisatie-eenheid één taak heeft, vallen takenindeling en organische in­
deling samen. Een eenheid kan echter meer dan één taak hebben of een taak kan over meerdere
eenheden verspreid zijn. Het performance budget verplaatst de nadruk van „what a government
buys” naar „what a government does” . Hierin is dus het onderscheid van uitgaven en kosten
weergegeven in de zin der bedrijfseconomie.
'2 5 ) Naar het oordeel der minderheid - en naar het mijne - is het dubbel boekhouden niet spe­
cifiek des koopmans; evenmin is het specifiek op winstmaken ingericht. Het d.b. is gericht op
verantwoording van bewindvoering: instandhouding van kapitaal en vermogen, confrontatie van
kosten en van baten.
24 )

mab

blz. 340

„Vooral uit een oogpunt van volledigheid en betrouwbaarheid van de admini­
stratie” , aldus redigeert de minderheid verder „is het van veel belang dat door
toepassing van dit stelsel alle benodigde cijfers in een gesloten verband worden
gebracht.” De grondslag der interne controle wordt hierin uitgedrukt.
 Dat het stelsel der dubbele boekhouding zich gemakkelijk aanpast aan situ­
aties, waarin alleen uitgaven gedaan worden of geen andere posten dan in­
komsten en uitgaven voorkomen, heeft dit deel der Commissie naar voren
gebracht als antwoord aan de voorstanders van het kasstelsel. Dit werd reeds
door mij besproken.
Het is opmerkelijk, dat de meerderheid der Commissie door de gegeven be­
wijsvoering niet van de juistheid van het standpunt der minderheid overtuigd
werd. De minderheid stelde dat in gevallen waarin het kasstelsel het meest ge­
schikt zou zijn, de vermogensrechtelijke boekhouding zich daarbij automatisch
aanpast. Het stelsel van administreren der verkregen rechten (kameraalstijl +
crediteuren-administratie = „gehobene Kameralstil” ) geeft t.z. van die rechten
wat men dan in die boekhouding vindt. Indien de administratie van de be­
langrijke voorraden aan de „gehobene Kameralstil” wordt toegevoegd, komt
men tot een verdere uitbouw van die stijl; voegt men daarbij de afschrijvingen
en brengt men dat geheel in systematisch verband, dan komt men tot het dubbel
boekhouden. De meerderheid wil ook wel het systeem van afschrijving (als onder
Lieftinck ingevoerd) handhaven.
De kritiek der meerderheid richt zich op de volgende punten:
le. Het belang de kosten te kennen van een bedrijf en zijn onderdelen geldt niet
in gelijke mate voor een overheidsbegroting als voor een onderneming, die zijn
winsten moet bepalen en vaak een grondslag behoeft voor zijn aanbiedingsprijzen (alleen voor staatsbedrijven). Erkend wordt, dat de uitvoering - ook
in andere gevallen - op efficiënte wijze moet geschieden, maar dat de „kosten
en nut niet vergelijkbaar zijn” . „H et nut is niet meetbaar.” De meerderheid
ontgaat hier de mogelijkheid van normatieve kostenbepaling, omdat zij n.m.m.
ten onrechte de autorisatie-begroting ziet als voldoende instrument der doelmatigheidsbewaking en ter controle van gedelegeerde verantwoordelijkheden.
 Dit komt n.m.m. omdat deze meerderheid tegen de maatregelen is, welke nodig
zijn om de autorisatiebegroting tot instrument der efficientiebewaking te ma­
ken. Dit werd reeds besproken.
Deze opvatting van de meerderheid der leden dat het aantal gevallen gering
is, waarin de kostenbepaling nodig is om een nauwkeurig inzicht in de kosten
te hebben, waartoe de uitgavenbegroting niet voldoende is, beklemtoont te veel
het woord nauwkeurig. Het verschil tussen uitgaven en kosten is door de
minderheid (bedrijfseconomisch georiënteerde leden) voldoende aange­
geven; ook heeft zij getoond tegen een perfectionisme te zijn.
2e. Het gaat bij de beoordeling van een begrotingspost vaak niet om de kosten
in het begrotingsjaar, maar om die in de verdere toekomst; speciaal t.a.v. nieuwe
activiteiten en de consequenties van de taak in latere jaren (noodzakelijke com­
plementaire kosten en moeilijk tegen te houden perfectionering en uitbreiding

mab

blz. 341

van de taak). Het laatste tegen te houden - althans mede te binden aan de ver­
antwoordelijkheid van Financiën - beoogde nu juist de besproken maatregelen
der voorafgaande kredietopening, welke de Commissie in hare meerderheid
voorstek af te schaffen.
3e. Men is op (in 1945 ingevoerde) toerekening van sommige uitgaven van
algemene aard teruggekomen (uitgaven van hulpafdelingen, pensioenen, rente en
aflossing). Men stelt daarbij dat bij het achterwege laten van toerekeningen de
begroting van baten en lasten niet meer aan haar doel beantwoordt. Het ant­
woord hierop door de minderheid gegeven is, dat het niet in de begrotingswet
zelve opnemen van de „kostenverdeelstaat” daaraan het nut voor controle­
doeleinden niet ontneemt. Dat de verdeling niet gelegaliseerd is, houdt niet in
dat die als instrument ter efficientiecontrole niet bruikbaar zou zijn. De con­
trole behoort - daarin ziet de meerderheid juist - primair in de organisatie van
het apparaat der uitvoering.
 4. Voor de beoordeling van de begroting zullen andere gegevens dan kosten in
de toelichting vermeld moeten worden. Dit wordt n.m.m. zeer ten onrechte
als bezwaar van dit baten- en lasten-stelsel genoemd. Dergelijke gegevens, b.v.
van de toevloed van leerlingen naar een bepaald schooltype (pag. 54) zijn de
kwantitatieve grondslagen naast de per leerling in dat type vereiste kosten, om
de begroting te maken. De bedoelde gegevens zijn, zoals ik het zie, de factoren
der kostenbepaling.
5e. Het „accentueren van kosten” zou „de aandacht meer richten (pag. 55) op
apparaatskosten dan op de veel grotere beleidsvragen” . Dit acht ik een scheve
voorstelling. Hoe denkt men zich dat in ondernemingen? Geen bedrijfseconoom
zal zo dwaas zijn om een organisatie te scheppen, waarin de kostencalculatie de
aandacht van de beleidsvragen afleidt. De kostenberekening is naar bedrijfs­
economisch oordeel juist een der instrumenten van de beleidsvorming.
6e. Het opstellen van de regularisatiewetten geschiedt - in de huidige traditie pas geruime tijd na de afloop van het dienstjaar. Ik acht hierin geen weerleg­
ging van het standpunt, dat het een groot voordeel zou zijn indien de verslag­
legging aan de Staten-Generaal over het afgelopen jaar met de begroting over
het nieuwe jaar gecombineerd zou zijn. Men zou - als gezegd - bovendien betere
gegevens uit het verleden hebben om de begroting op te stellen.
7e. Dat voor vele diensten met eenvoudig karakter met een eenvoudige admini­
stratie kan worden volstaan behoeft, zoals de minderheid reeds uiteenzette,
geen motief te zijn om, zoals de meerderheid wenst, twee administratie-systemen van geheel verschillende structuur dooreen in het grote geheel der staatsadministratie te voeren (staatsbedrijven het vermogensrechtelijke en de andere het
kameraalsysteem).
 Eenheid van conceptie is een noodzakelijk beginsel voor de administratieve
organisatie. Op het argument van betere aanpassing van een staatsadministratie
naar geld-bestedingen aan de macro-economische analyse dan een baten- en
lastenadministratie kom ik aanstonds terug.
mab

blz. 342

In het resumé zegt de Commissie, dat zij grote waarde hecht aan de efficiency­
handhaving in de staatsdienst. Er wordt aan toegevoegd, dat dit evengoed bij
het administratie-stelsel van verkregen rechten mogelijk is als bij het vermogens­
rechtelijk systeem. Dit is dus de meerderheid, die hier spreekt en niet de Com­
missie in haar geheel. Ook zegt die meerderheid, dat de administratie zodanig
moet worden ingericht en bijgehouden dat op doelmatige wijze de efficiency en
het kostenbesef in de rijksdienst bevorderd worden. De door bedrijfseconomische
experts ten aanzien van administratieve organisatie en efficiencybevordering
opgedane ervaring heeft de andere Commissieleden niet overtuigd, hoewel zij
toegeven dat het nodig zal zijn dat het stelsel van verkregen rechten - teneinde
doelmatig te zijn - aanvulling behoeft van een voorraadadministratie leidende tot
een goede controle op het beheer van ’s rijks goederen. Waarom dan de geslo­
tenheid van een vermogensrechtelijke boekhouding afgewezen blijft komt niet
voldoende naar voren.
Het lijkt mij niet uitgesloten, dat de minister door middel van een nadere
samenspreking van bedrijfseconomische experts, met macro-economen en staats­
recht-experts (in paritaire vertegenwoordiging) de opvattingen tot elkander zou
kunnen brengen.
c. Het stelsel van verkregen rechten en de voorgestelde aanvullingen daarop
Dit systeem, een variant op het kasstelsel naar mijn oordeel, is de favoriet
van de meerderheid der Commissie. Dit te handhaven c.q. het bestaande daar­
toe te vervormen is de strekking van het meerderheidsadvies. Het valt daarbij
op, dat het rapport op pag. 57, le alinea zegt dat dit systeem aan geen van de
drie functies van de begroting volledig recht doet wedervaren.
 Het kan echter, hoewel het geen gesloten systeem is, naar het oordeel van
de meerderheid van de Commissie (pag. 57), als een bevredigende benadering
der eisen genoemd worden, mits bepaalde aanvullingen worden ingevoerd, die
in de systematiek van het systeem der dubbele boekhouding zijn opgenomen.
(Echter even gemakkelijk weer kunnen worden afgestoten.)
Een verkregen rechtenbegroting impliceert dat ten bate van een bepaald be­
grotingsjaar komen: de in dat jaar door derden verkregen rechten. Dit wil
t.a.v. rechten gebaseerd op prestaties zeggen dat het jaar, waarin de prestatie
heeft plaats gevonden, het te belasten dienstjaar is. Overdrachtsuitgaven zijn
in dit onderscheid niet relevant.
De minderheid heeft geadviseerd om het beginsel der vermogensrechtelijke
boekhouding door te voeren; uiteraard op vorengenoemde praktische wijze.
Deze leden zijn overtuigd dat het door hen gewilde stelsel wel aan de drie functies
recht doet wedervaren (ook aan de macro-economische).
Bij de begroting van baten en lasten wordt het dienstjaar belast voor de in
dat jaar verbruikte prestaties, zoals boven uiteengezet26).
26) Bij vele rijksdiensten bestaat er geen groot verschil tussen de in een jaar door derden ge­
leverde prestaties en de in hetzelfde jaar verbruikte prestaties. Voor een aantal andere bestaat
er echter de mogelijkheid van een grote divergentie tussen uitgaven in bepaald jaar (volgens
het stelsel van verkregen rechten) en kosten in dat jaar, in verband met verbruik van voor­
raden, van werkeenheden van duurzame kapitaalgoederen en rentekosten.
mab

blz. 343

Voor het - ondanks genoemd bezwaar - toch aanbevelen van het „verkregenrechten-stelsel” worden de volgende gronden (pag. 57) aangevoerd:
le. Dit stelsel is minder dogmatisch dan beide andere en zonder al te grote
vermeerdering van administratieve werkzaamheden kan het aangevuld worden
tot een bevredigend systeem27). Ik teken hierbij aan dat de geslotenheid van het
door de minderheid aanbevolen systeem niet zal worden bereikt.
 2e. Zonder dat dit stelsel de strekking heeft de kosten nauwkeurig te doen
blijken, geeft het voor verreweg de meeste onderdelen een voor de praktijk
bruikbare globale benadering.
3e. Het voorziet op bevredigende wijze in de staatsrechtelijke en de macroeconomische functie. Dit laatste vooral, omdat men door handhaving van het
afschrijvingensysteem (als de laatste 10 jaren gebruikelijk) de mogelijkheid opent
besparingen van het rijk (en dus ook eventuele negatieve besparingen) te be­
rekenen, zonder dat dit uit het stelsel voortvloeit, (cursiveringen van mij)
Het nadeel van dit stelsel is, dat „de dienst niet kort na afloop van het dienst­
jaar kan worden afgesloten, zoals bij het kasstelsel (in Engelse stijl) het geval
is” 28). Verzuimd wordt bij deze opmerking te vermelden, dat het kort na afloop
van de dienst afsluiten bij het stelsel van baten en lasten evenzeer mogelijk is
en dit zonder het verband tussen de feiten achter de begrotingsopstelling en
de fata der uitvoering te verbreken.
Het rapport stelt voorts, dat dit bezwaar t.a.v. het verkregen rechtenstelsel
kan worden opgevangen door een schatting te maken van de bedragen, waar­
voor rechten van schuldeisers waren verkregen, die nog niet betaald zijn. Dit
nauwkeurig te doen zou echter enige moeilijkheden veroorzaken.
 De meerderheid der Commissie heeft overwogen of niet voor een beperkt
aantal diensten, die min of meer een bedrijfskarakter hebben toch het stelsel
van baten en lasten voor de begroting zou kunnen worden ingevoerd. Dit zou
voor de beheerstechnische functie dienstig zijn. Zou dit in de begrotingswetten
in beginsel worden doorgevoerd, dan zou dit de eenheid in de opbouw te veel
doorbreken en tot vermindering van de betekenis der totaalcijfers leiden. Dit
behoeft echter niet te verhinderen, dat voor de daarvoor in aanmerking komen­
de diensten een administratie wordt gehouden, welke niet alleen voldoet aan de
eisen, welke de begrotingsuitvoering stelt, doch ook een juist inzicht geeft in
de kosten, inkomsten, activa en passiva.
27) Dit argument suggereert m.i. ten onrechte - en zonder bewijs - dat het stelsel van baten en
lasten wel tot grote werkvermeerdering zou leiden. De onjuistheid van deze argumentering ligt
daarin, dat de aanvullende voorzieningen dezelfde zijn als die, welke de verdere uitbouw van het
vermogensrechtelijk beginsel zou vereisen en het zou n.m.m. het beste door de centrale accoun­
tantsdienst kunnen worden onderzocht in hoeverre een en ander verschilt.
28) Het kasstelsel was al afgewezen omdat het verband van begroting vóór en uitgaven in het
dienstjaar verbroken is en dus in de staatsrechtelijke en t.a.v. de macro-economische functie te
kort schiet (pag. 49 van het rapport).
mab

blz. 344

d. Conclusie omtrent dit punt
Blijkbaar kon de meerderheid van de Commissie niet overtuigd worden van
het feit, dat voor diensten met eenvoudig karakter de inrichting der admini­
stratie naar het dubbel-boekhouden zich automatisch aanpast bij wat de dienst
nodig heeft; dus soms alleen kasmutaties verwerkt, soms die mutaties -|- ver­
kregen rechten, soms verbruik van voorraden en van werkeenheden van duur­
zame kapitaalgoederen daarenboven gebruikt.
 De Commissie wil in meerderheid liever het verkregen rechtenstelsel plus
niet in de gesloten administratieve systematiek opgesloten aanvullingen. Dit is
wat de Duitser noemt gehobene Kameralstil. Al heft men echter tot het niveau
der vermogensrechtelijke boekhouding men komt niet tot een gesloten systeem.
Ik achtte het nodig om aan de tegenstelling in de meningen uitvoerige aan­
dacht te besteden om de omvang en de gronden daarvan voor het voetlicht te
brengen en daarbij ook een enkele maal het eigen standpunt te doen uitkomen.
Uiteraard is een belangrijke stap in de goede richting gedaan, indien daar, waar
uit een oogpunt van informatie, verantwoording en controle het systeem van
„administratie naar verkregen rechten” niet voldoet, een vermogensrechtelijke
boekhouding gehouden kan worden. Het tot elkaar naderen van de meningen leert,
dat het in de praktijk mogelijk is om een begrotingsboekhouding, welke moet leiden
tot een verantwoording volgens het stelsel van verkregen rechten, in de vermo­
gensrechtelijke boekhouding te integreren.
Een misverstand moet nog weggenomen worden. Het voeren van het „ twee
fasen-stelsel” betekent niet, dat men in de beleidsvorming de oude regel moet
volgen (door het rapport bestreden) van kapitaalbudget (te financieren uit
leningen) en de gewone begroting (te financieren uit lopende inkomsten). De
dubbele boekhouding laat nadrukkelijk zien welke besparing op de gewone
dienst als exploitatierekening is gemaakt en aangewend in financiering van verwervingen van kapitaalgoederen; evenzeer tot welke hoogte een desinvestering
heeft plaats gehad. In dit opzicht wordt in deze systematiek een betere infor­
matie gegeven dan in enig ander stelsel. Het beleid blijft echter vrij naar de
eisen van het moment.
 7. De macro-economische functie en hare relaties tot de stelsels van comptabili­
teit genoemd in het rapport
Het kasstelsel schiet naar het oordeel der Commissie (pag. 49) t.a.v. de macroeconomische functie te kort. Hiermee zal iedere bedrijfseconoom, die zich
behalve met de problemen der bewindvoering ook met de macro-economische
vraagstukken occupeert, instemmen. Dit zich bezig houden met beide cate­
gorieën der economische wetenschap is voor iedere econoom vereist, voor de
bewindvoerder, zijn adviseurs en zijn accountant reeds daarom, dat zij zich bezig
houden met projectie en controle op de bedrijfsleiding binnen de maatschappijhuishouding. Hun visie op de macro-economie gaat - in tegenstelling tot die
van de beoefenaren der macro-economie - vanuit de problematiek der compo­
nenten naar de relatie met de grote volks- of wereldhuishoudelijke dynamiek
en het verband der verschijnselen. De noodzaak van deze visie vanuit het zelf-

mab

blz. 345

bestuurde proces naar het grote verband geldt - zoals ik straks hoop aan te
tonen - in het bijzonder voor het overheidsbestuur. Het is van mijn opvatting
ten deze uit moeilijk verklaarbaar, dat de meerderheid der Commissie (pag. 57)
oordeelt, dat een vermogensrechtelijk administratiesysteem zich minder goed zou
aanpassen bij de bewindvoering van de overheid dan een stelsel van verkregen
rechten, dat toch, de facto, niet anders dan een gemodifieerd kasstelsel is.
Speelt hierin de eerder besproken onjuiste betiteling van het vermogens­
rechtelijk systeem als stelsel van baten en lasten een rol? Ik denk van wel, al­
thans voor een deel wel. De bezwaren van die benaming bleken. Met de onjuiste
traditie van de benoeming van het dubbel boekhouden als koopmansboekhouden is verbonden die om het boekhouden in de openbare dienst aan de kameraalstijl te binden. Deze traditie is voor de huidige omstandigheden te veroorde­
len. Daar is echter voldoende over geschreven.
 Ofwel is de meerderheid, de noodzaak van het efficientie-streven in het
algemeen erkennende, maar de instrumentatie niet wensende, te gemakkelijk
in het argument gevangen dat het vermogensrechtelijk administratiesysteem zich
niet dan moeizaam aan functionering van het op de macro-economie gerichte
regeringsbeleid kan aanpassen?
Ik meen te moeten uitgaan van het feit, dat een regering, die een even­
wichtige ontwikkeling der volkshuishouding wil nastreven, ervan moet uitgaan,
dat geen delen van de nationale welvaart mogen worden verteerd, anders dan
indien zulks onder omstandigheden voor het doel zelve onvermijdbaar is. In
geval van die noodzaak moet de desinvestering vooraf gecalculeerd en dus de
intering begrensd zijn.
De nationale begroting en overeenkomstige boekhouding kunnen geacht
worden juiste benaderingen van de kringloop der nationale economie en het
nationaal inkomen te zijn, onder de vooropstelling van juiste calculatie van de
data van het inkomen van de samenstellende componenten der nationale
economie: overheidshuishoudingen, bedrijfs- en familiehuishoudingen. Het is
onlogisch en onjuist om te menen, dat deze regel wel geldt ten aanzien van de
component der bedrijfshuishoudingen en niet ten aanzien van de component
der overheidshuishoudingen.
Aldus hebben zowel de sectoren van de overheidsadministratie, diensten van
het rijk, van provincie en van gemeenten, als de sectoren van het particuliere
bedrijfsleven te calculeren in de juiste kosten (daarbij verliezen uitschakelende
voor zover het de efficientiebewaking betreft en die weer incalculerende voor de
vervangingsfinanciering) om aldus de vereiste bestedingen tot instandhouding
van het kapitaalgoederen-aggregaat mogelijk te maken.
Het is juist dat een kasstelsel daarin niet voorziet en niet kan voorzien. De
minderheidsmening is, dat een vermogensrechtelijk administratiesysteem aan­
sluit bij de macro-economische projectie.
 Het argument voor het zoeven genoemde meerderheidsoordeel (pag 57) is,
dat het vermogensrechtelijk systeem, dat de nadruk legt op het verbruik, uit
macro-economisch oogpunt minder wenselijk is, omdat „uit laatstgenoemd
oogpunt de bestedingen in het jaar (van geld) het meest belangrijk zijn” . Het
verbruik van eenheden uit voorheen verworven welvaart is ook een besteding;
althans van waardesommen. De vraag is dus wat voor de instandhouding van

mab

blz. 346

de macro-economische kringloop belangrijker is, de besteding in het jaar van
waardesommen uit het concrete nationale kapitaal of de besteding van de over
het jaar beschikbaar komende koopkracht. In parenthesi noemt het rapport
hier als voorbeeld de werkgelegenheid. Opgemerkt zij, dat t.a.v. het loon geen
verschil is tussen verbruik (besteding) van menselijke produktiekracht geduren­
de het jaar en de besteding van geld in dat jaar. Zou gedoeld zijn op de bevor­
dering van afstelsparen (investerende besteding) of consumptieve besteding uit
loon en salaris, dan komt men op een ander probleem, dat ik liever niet speci­
fiek aan koopkrachtbesteding zou willen binden. In de dertiger jaren was het
overheersen van de kasstelsel-grondslag één der grote belemmeringen voor een
actieve conjunctuurpolitiek.
Het begrip „evenwichtige ontwikkeling van de volkshuishouding” heeft
n.m.m. als uitgangspunt de handhaving van de verworven welvaart, waarin die
huishouding verkeert. Het begrip dier handhaving impliceert de aanpassing aan
de voortschrijding van nieuwe technische en economische mogelijkheden in
produktie en consumptie en tevens de aanpassing aan de uitbreiding van de be­
volking. Het houdt in, dat de volkshuishouding haar economische plaats in de
internationale concurrentie weet te handhaven, haar betalingsbalans in even­
wicht blijft. Het houdt in, dat een zo groot mogelijke werkgelegenheid wordt
gehandhaafd en een - uit het oogpunt van rationele verdeling van welvaart bevredigende verdeling van het maatschappelijk inkomen wordt nagestreefd.
 Al deze zaken zijn wel voor de tweede wereldoorlog als wenselijkheden en
noodzakelijkheden besproken, maar als organisch geheel zijn zij pas bij de
overheid na de tweede wereldoorlog in het centrum der belangstelling getre­
den. In de eerste miljoenennota na die oorlog drukte Minister Lieftinck - gead­
viseerd door Prof. Tinbergen - dit uit met de woorden, dat de staatsbegroting
diende te worden opgemaakt tegen de achtergrond der nationale begroting.
Voeg er aan toe, dat de staatsboekhouding tegen de achtergrond der nationale
boekhouding moet staan.
De taak van de Overheid is in deze opvatting een tweeledige en de delen liggen
in verschillende vlakken der economische wetenschap:
1. De overheid heeft op doelmatige wijze te besturen de diensten, welke te­
zamen - in hun collectiviteit - de sociale infrastructuur scheppen en daarin de
veelheid harer beschikbaarheidsnuttigheden produceren (openbare orde, rechts­
wezen, landsverdediging, waterstaatkundige kustverdediging, land- en water­
wegen, politie, brandweer, etc.).
2. De overheid heeft - in ons westers economisch bestel - door haar beleid tot zekere grenzen - richting te geven aan het beleid, dat door de verantwoor­
delijke leiders van het economisch leven gevoerd wordt. De overheid leidt hier
niet zelf van boven af het gehele economische leven, maar corrigeert, stimuleert
of remt het effect van de particuliere initiatieven, van de componenten der na­
tionale economie. Die initiatieven oriënteren zich op het door haar geprojec­
teerde beleid (Prof. J. G. Koopmans introduceerde het begrip economie
orientée).
mab

blz. 347

De genoemde twee delen van de taak grijpen in elkaar. Het vereiste voor de
handhaving van de nationale welvaart is een aggregaat van de vereisten van de
welvaartshandhaving in de componenten daarvan (dus óók voor de overheidshuishoudingen, die de infrastructuur der samenleving tot stand brengen).
 Stelt men als basis voor beleidsvorming in macro-economische zin dat van
nationaal inkomen pas sprake is boven de instandhouding en de aanpassing aan
de economische evolutie van de welvaart (m.a.w. de instandhouding in de volks­
huishouding van het aggregaat der produktiemiddelen voor de welvaartshand­
having nodig), dan moet men die eis evenzeer stellen voor de componenten der
volkshuishouding.
Aldus grijpen de beginselen van de bedrijfshuishoudkunde (zo men wil de
theorie der bestuursnormen der micro-economieën) en de beginselen der macroeconomie in elkaar29).
Zoals de boekhouding der bedrijfsbewindvoering in haar kapitaal-vermogensboekingsreeks overzicht en informatie geeft omtrent de instandhouding van de
bedrijfseconomische kringloop, zo geeft de nationale boekhouding overzicht en
informatie omtrent de macro-economische kringloop. Het is alleen een verschil
in techniek, dat door de eerste de volledige kringloop gedetailleerd verantwoord
wordt, de tweede alleen ziet of en in hoeverre er toeneming of afname te con­
stateren valt.
Bedrijfsboekhouding èn nationale boekhouding, beide gaan uit van het principe
dat investering ter expansie van het produktie-apparaat, volgende uit afstelbesparing, een besteding van het inkomen is, die van de besteding tot instandhouding
van het menselijk immateriële produktie-apparaat (z.g. consumptieve besteding)
is af te scheiden. Beide detailleren die bestedingen, zoals uit de respectieve doel­
einden volgt. In het bedrijfsleven beperkt men bestedingen niet tot uitgaven.
Besteding kan men ook noemen het verbruik uit de kapitaalgoederenmassa, die
intact gehouden moet worden door besteding van gelden ter vervanging van
verbruikte massa’s. In de macro-economie kan men zonder hiermede in botsing
te komen het begrip bestedingen beperken tot gelduitgaven.
 Het verschil ligt daarin dat de bedrijfseconomische theorie ex ante en ex
post beleidsnormerend, en dus actief, technisch- en commercieel-economisch
zowel als financieel-economisch gericht is. De macro-economische theorie is in het economisch bestel waarin ondernemingsgewijze produktie overweegt meer verwachtend en beschouwend dan normatief. Zij kan slechts in de ontwikkeling-corrigerende zin actief genoemd worden; zij grijpt bovendien bij dit
laatste in technisch- of commercieel-economische zin niet zelf in, maar doet
zulks alleen door financieel-economische beleidsmaatregelen.
Uitgaande - ter simplificatie - van een statische toestand (dus zonder voort­
schrijding van techniek, verandering van gebruiksgewoonte etc.) verkrijgt men
over zekere periode in de verantwoording der exploitatiekosten van een grote
bedrijfshuishouding, ongeveer hetzelfde effect (hoogte van bedrag) wanneer men
alle uitgaven voor vernieuwing en aanvulling van voorraden, vernieuwing van
duurzame produktiemiddelen als exploitatiekosten boekt, dan wanneer men het
29) J. G. Koopmans’ oratie van 1955 ademde - hoewel gans anders gebouwd - eenzelfde geest
als mijn oratie van 1949 en mijn afscheidscollege van 1961.
mab

blz. 348

verbruik van grondstoffen-eenheden en werkeenheden van duurzame produktiemiddelen op de exploitatierekening belast.
De eerste methode gaat zonder meer uit van de financieel-economische visie,
de andere van de technisch-economische (producerend) resp. commercieeleconomische (verkoop) beschouwing. In de eerste beschouwing gaat men uit
van de gedachte dat het technisch-kwantitatieve van produktie en verkoop in
extra-comptabele verantwoording gehouden kan worden. In het tweede geval
beoogt men de kringloop in het technisch-kwantitatieve (administratie der
goederenbeweging) naast de administratie van geldinkomsten en gelduitgaaf
te houden.
 In de eerste beschouwing hierboven genoemd meent men, dat men volstaan
kan met te constateren dat, indien geen uitgaven voor uitbreidingen of ont­
vangsten uit inkrimpingen van het produktie-apparaat hebben plaats gehad en vervangen is wat technische of economische vervanging behoefde - de col­
lectiviteit van kapitaalgoederen intact gebleven is. Controle daarop oefent men
uit door periodieke inventarisatie. Verspillingen van tijd, stof en kracht komen
niet tot uitdrukking. Indien verspilling of verwaarlozing heeft bijgedragen tot
de noodzaak van uitgaven van vervanging, kan men dat niet uit de boeken con­
stateren.
In het tweede geval administreert men regelmatig of het verbruik uit voor­
raden van grondstoffen, van werkeenheden van duurzame produktiemiddelen wel
volledig verantwoord is en of het verbruik wel produktief geweest is. Ook
blijkt in hoeverre een netto-inkomen uit opbrengst boven kosten heeft plaats
gehad, althans aangenomen dat men t.a.v. lonen, salarissen en andere contante
uitgaven, die tevens kosten zijn, zich van doelmatigheid in taaktoedeling en
tijdbesteding heeft overtuigd.
Verspilling blijkt ook hier door normatieve kostenkwantificering. De finan­
ciële directeur van een macro-bedrijfseconomie30) (de N.V. Philips, de A.K.U.,
de B.P.M. of Unilever) ontvangt als het ware ter beschikking alle afschrijvingen
van een jaar berekend in vervangingswaarde ter besteding voor vervanging van
die duurzame produktiemiddelen die dat jaar aan de beurt der vervanging zijn,
tegen de vervangingsprijzen. Overeenkomstig dient hem het deel der opbrengst,
dat correspondeert met de waarde van de verbruikte materialen, tot de geld­
bestedingen voor vervanging van die voorraadmassa’s, die (b.v. elke week) aan
de beurt der voorraadaanvulling zijn. De eis van instandhouding van het aggre­
gaat der kapitaalgoederen naar hoeveelheid, soort en waarde, dus de vervanging,
worde niet atomistisch gezien. De eis betreft het aggregaat waarin gedurende
de periode de omvang en de samenstelling der componenten kan wisselen.
 De beschouwing van het eerste bovengenoemde geval ligt jurist en bankier
na aan het hart. Die van het tweede geval past de ingenieur, de bedrijfseconoom
en de accountant. De wiskundige mag aan beide kanten toetreden. De boek­
houder volgt de comptabele instructie van de accountant. Teneinde een in

30) Daar de onderscheiding der termen macro- en micro-economie niets anders zegt dan grooteconomie en klein-economie (de termen vertalende) meen ik, dat een bedrijfshuishouding haar
concem-problemen ook met groot of macro kan aanduiden ter onderscheiding van de pro­
blemen der onderdelen van het concern. Ik heb die term ook horen gebruiken door bedrijfsmensen.
mab

blz. 349

kwantiteiten en waardesommen, resp. geldbedragen sluitend beeld te krijgen werd
naar de simplificatie van de statica gegrepen. Dat men aldus in wiskundige uit­
beelding een model kan opbouwen zal klaar zijn. Dat dit model in hoge mate
aangepast kan worden aan de dynamiek blijkt, wanneer men bedenkt, dat naar
de bekende theorie, afschrijvingen moeten geschieden naar economische ge­
bruiksduur (zoals die bepaald is onder invloed van techniekvoortschrijding en
verandering van gebruiksgewoonten) en voorts de waarde-werkeenheden der
machines telken jare - of bij tussentijdse urgentie - moeten zijn aangepast aan
de verandering van de waarde. Aanpassing aan veranderde waarde geldt ook
voor grondstoffenvoorraden, voor produkten in opslag, enz. Disharmonie in
de waardebeweging der circulerende eenheden van voorraad kan een verlies in
vervangingspotentie van kasmiddelen oproepen. De theorie Limperg, zoals ik
die zie, vangt de invloeden der economische dynamiek zo volledig als mogelijk
op. De genoemde verliezen, effecten van verkeerde schattingen, verminderen
het inkomen, dat voor vertering of voor op expansie gerichte besparing in aan­
merking komt.
N u is de karakteristiek van de macro-econoom, dat hij - terecht met vasthouden
aan het westers economisch bestel - de nationale economie als een geheel ziet.
 Deed hij dat niet, zijn wetenschap zou, in de boven onder twee genoemde taak
van de overheid, aan de regering geen informatie geven.
De techniek van dit deel der economische wetenschap is dus, dat de gehele
nationale economie als een enorm geheel van produktie en consumptie wordt
gezien, daarbij echter - gezien de individuele verantwoordelijkheden in industrie,
transport en handel - de technisch- en de commercieel-economische verant­
woordelijkheden overlatend aan de initiatieven van de cellen van produktie en
consumptie in de bekende componenten-groepen. In dit opzicht komt de
macro-econoom der volkshuishouding in visie overeen met de financiële
directeur van het concern. Ook voor hem liggen technische en commercieeltechnische verantwoordelijkheden buiten het veld van zijn activiteit, mits die
verantwoordelijkheden maar naar rationele bewindvoeringsprincipes zijn uit­
gewerkt, werden gecalculeerd en de betrekkelijke opbrengsten werden over­
gedragen.
De macro-econoom, die niet het financieel beheer voert, beziet dus alleen
van grote hoogte hoe het financiële beheer in de bedrijfshuishouding zich af­
wikkelt, met delegatie van het technisch-economische en het commercieel-eco­
nomische aan ingenieur, accountant, bedrijfseconoom of koopman. Te stellen zoals het rapport doet, pag. 59 - dat de macro-economische beschouwing, daar
zij in geldbestedingen rekent, zich beter aanpast aan een kasstelsel van budgetering en boekhouden dan een vermogensrechtelijk systeem, getuigt er van dat
men de relatie van de nationale macro-economie tot hare z.g. „micro-economische componenten” slechts stelt vanuit de techniek der macro-economie. De
macro-economie had na Koopmans’ voortreffelijke aanvaardingsrede ten deze
tot een ander oordeel moeten komen.
 Er is, dit is mijn oordeel, rechtstreeks verband tussen de opbouw - ex ante en
ex post - van de nationale comptabiliteit en die van de comptabiliteiten der com­
ponenten van de volkshuishouding. Het stelsel van het budgeteren en het verant­
woorden van uitgaven en ontvangsten schiet te kort, zowel voor de overheidshuishouding als voor de bedrijfs- en familiehuishouding. Omdat het tekort schiet

m ab

blz. 350

in het handhaven van de kapitaal-vermogenskringloop in de diepte-economie,
schiet het te kort in zijn effect op het brede vlak, waarin alle componenten der
volkshuishouding als macro-economie in één gezichtsveld zijn getrokken. De op­
merking van pag. 49 is juist, die van pag. 56 niet.
Nu ik de gelegenheid er toe heb, wil ik mijn visie toevoegen aan het oordeel
der minderheid. Zij spreekt (pag. 52) over het door haar voorgestane stelsel, als
van één, dat uit twee fasen bestaat. „De eerste richt zich op de verkrijging (ver­
werving) van goederen en diensten.” „D it is de fase der bestedingen.” „De
tweede fase is die van het verbruik van verworven goederen en diensten.” Die
twee fasen vind ik in de nationale comptabiliteit terug; zij het dat de eerste
fase niet de kringloop van kapitaal en vermogen in nationaal totaal omspannen
kan; om voor de hand liggende redenen niet. Zij gaat alleen na in hoeverre be­
sparingen tot investering leiden, in hoeverre die vergroting van de capaciteit
der produktiegoederen harmonieert met de uitbreiding van de capaciteit der
consumptieve besteding. Zij constateert zo of overmaat van verbruik tot des­
investering heeft geleid, of verhoging van tot verbruik bestemde inkomens, uit­
gaande boven de stijging der produktiviteit, tot uitholling van vermogen heeft
geleid, of wel of andere calculatiefouten zodanige of andere tendenties tot uit­
holling hebben versterkt.
