EEN VERNIETIGING
EEN VERNIETIGING

Belastinglatentie
Pensioenvoorziening
Voorraadwaardering

HET OORDEEL VAN DE ONDERNEMINGSKAMER OVER
DE JAARREKENING 1974/75 VAN N.V. VULCAANSOORD
door J. W. van Aanhold en Drs. F. Graafstal
De O ndernem ingskam er van het Gerechtshof te Am sterdam (O.K.) heeft op 26
mei 1977 arrest gewezen in de procedure, waarbij de Stichting voor Sociaal Aandeelhoudersschap, de Stichting Onderzoek Bedrijfs Informatie Sobi en P. T. Lakem an op een aantal punten herziening van de jaarrekening 1974/75 van N.V. Vulcaansoord vorderden.
De uitspraak is opzienbarend: sam envattend is de O.K. van oordeel, dat „de in
geschil zijnde jaarrekening . . . zodanige ernstige gebreken vertoont, dat de te ge­
ven aanwijzingen tot algehele vernietiging daarvan m oeten leiden”. De uitspraak
houdt dan ook niet m inder in dan een vernietiging van zowel de vaststelling als
de goedkeuring van de jaarrekening en geeft bevel tot opmaking van een nieuwe
jaarrekening m et inachtnem ing van een aantal aanwijzingen.
Het arrest is niet alleen interessant vanwege het ingrijpende karakter van het
oordeel; belangrijker nog is de algemene, richtinggevende betekenis die aan een
aantal elem enten van het arrest is te hechten. Vandaar dat een bespreking - die
overigens geen volledige behandeling van het 32 pagina’s om vattende arrest zal
zijn - op zijn plaats is.
Inmiddels is N.V. Vulcaansoord failliet verklaard. Dit zal waarschijnlijk beteke­
nen, dat de uitspraak helaas niet m eer in hogere instantie zal worden getoetst.
 1

Vennootschappelijke jaarrekening/geconsolideerde jaarrekening

In het gepubliceerde jaarverslag 1974/75 van N.V. Vulcaansoord (waarin geen
andere datering is te vinden dan die van de accountantsverklaring, 15 augustus
1975) ontbrak de vennootschappelijke jaarrekening. Merkwaardigerwijs werd de
(enkelvoudige) balans en winst- en verliesrekening m et toelichting vastgesteld in
een op 3 m aart 1976 gehouden algem ene vergadering van aandeelhouders, en
de als toelichting daarop aan te m erken geconsolideerde balans en winst- en ver­
liesrekening m et toelichting reeds in een op 21 novem ber 1975 gehouden alge­
m ene vergadering van aandeelhouders.
De O.K. oordeelde dat eisers terecht hebben gesteld, dat de aangevochten jaa r­
rekening onvolledig was en kwam voorts tot de uitspraak: „De jaarrekening dient
zowel de balans en de winst- en verliesrekening m et als bijlage de toelichting op
deze stukken te bevatten en dient als één geheel te worden opgemaakt, vastge­
steld en goedgekeurd.”
Men zal geen moeite hebben m et de kritiek ter zake van het ontbreken van
de vennootschappelijke jaarrekening in een stuk, dat kennelijk bedoeld was als
beheersverantwoording. Opgem erkt zij, dat vennootschappen, die tot dusverre
jaarrekeningen publiceren w aaraan vennootschappelijke winst- en verliesreke­
ningen ontbreken, vorenaangehaalde uitspraak als een waarschuwingssignaal
zouden m ogen beschouwen.
m a b blz. 42

2 Aandeel van de vennootschap in de backserviceverplichtingen van een bedrijfspensioen­
fonds

De pensioenaanspraken van werknemers van N.V. Vulcaansoord waren onder­
gebracht bij het Bedrijfspensioenfonds voor de Metaalindustrie. Aangezien het
bedrijfspensioenfonds tegenover de werknemers in dienst van de bij het fonds
aangesloten bedrijven verplichtingen over verstreken dienstjaren (backservice­
verplichtingen) op zich heeft genomen, is een deel van de door N.V. Vulcaansoord
aan het bedrijfspensioenfonds verschuldigde premies aan te m erken als inhaalpremie.
 Op basis van een opgave van het bedrijfspensioenfonds had N.V. Vulcaansoord
in de jaarrekening 1973/74 een voorziening opgevoerd voor haar aandeel in de
backserviceverplichtingen. In de toelichting op de geconsolideerde balans per 31
mei 1975 deelde N.V. Vulcaansoord onder het hoofd „Backserviceverplichtingen”
mede:
„In navolging van andere bedrijven in de metaalindustrie is besloten de aan
de Stichting Bedrijfspensioenfonds voor de Metaalnijverheid verschuldigde backservicepremies te verwerken in de winst- en verliesrekening op het m om ent dat
de premies daadwerkelijk verschuldigd worden. In verband hierm ede is de vorig
jaar gevormde backservice ad / 415.000 vrijgevallen en verantwoord onder de
buitengewone baten en lasten.”
Eisers stelden onder m eer dat de backserviceverplichting voor het gekapitali­
seerde bedrag als schuld in de jaarrekening behoort te worden opgenom en en
dat Vulcaansoord ten onrechte de ultimo boekjaar 1973/74 opgevoerde schuld
ten gunste van de winst- en verliesrekening 1974/75 heeft laten vrijvallen. Dat
veel bedrijven de backserviceverplichtingen niet in de balans zouden opnem en
was hen onbekend, doch zij achtten deze omstandigheid geen geldig m otief voor
systeemwijziging. Verder stelden zij, dat de invloed van de systeemwijziging op
het resultaat niet juist was aangegeven. Aangezien de gekapitaliseerde backser­
viceverplichting ultimo boekjaar 1974/75 belangrijk groter was dan die ultimo
boekjaar 1973/74, was die invloed belangrijk groter dan de in de winst- en ver­
liesrekening 1974/75 verantwoorde vrijval van de voorziening ultimo 1973/74.
 Vulcaansoord stelde in haar verweer hiertegenover dat de backserviceverplich­
ting onderdeel is van de jaarprem ie en wordt betaald voor de in een bepaald jaar
in dienst zijnde werknemers, zodat het gebruikelijk en acceptabel is alleen de to­
tale jaarlijkse premie op te nemen. De backserviceverplichting over het verleden
vervalt imm ers bij de onderhavige pensioenregeling voor werknemers die het be­
drijf verlaten, terwijl voor werknemers die er nieuw bijkomen een nieuwe back­
service ook voor het verleden ontstaat. Voorts is gesteld, dat waar de backservi­
ceverplichting slechts éénm aal voor het gekapitaliseerde bedrag in de balans
werd opgenom en, van een bepaald systeem te dien aanzien nog geen sprake was.
De O.K. oordeelde dat wel degelijk sprake was van een systeemwijziging m et
de volgende motivering:
„Nu imm ers vast staat dat in het voorafgaande jaar een voorziening ter grootte
van het gekapitaliseerde bedrag van het voor backservice bestemde deel der pre­
mies is getroffen, betekent het overgaan naar een systeem waarin uitsluitend de
totale jaarlijkse premies in de winst- en verliesrekening worden verantwoord, een
wijziging in de grondslagen als bedoeld in artikel 5 lid 3 W.J.O. Dat wordt niet
anders doordat het oude systeem slechts één jaar is toegepast.”
m a b Mtl. 43

Vorenstaande conclusie van de O.K. ■w aartegen ons inziens niets is in te bren­
gen - beklem toont nog eens de algem ene opvatting, dat bij de keuze van grond­
slagen voor de waardering en resultatenbepaling en de presentatie in principe
een keuze voor heden én toekomst wordt gedaan, en dat m en bij deze keuze er
verstandig aan doet tevens de mogelijke consequenties voor komende jaren af
te wegen.
 De vraag of Vulcaansoord op het nieuwe systeem had m ogen overgaan beant­
woordt de O.K. ontkennend m et de volgende woorden:
„Weliswaar is de verplichting van Vulcaansoord uit hoofde van de voor haar
werknemers getroffen pensioenregeling beperkt tot het betalen aan het bedrijfs­
pensioenfonds van de jaarlijks door het bedrijfspensioenfonds berekende premie,
waarvan de op verstreken dienstjaren betrekking hebbende backserviceverplichting een onderdeel uitmaakt, doch zulks neem t niet weg dat er een backserviceverplichting is en dat Vulcaansoord verplicht is daarvan haar deel te betalen.
Aangezien deze backserviceverplichting en het deel van Vulcaansoord daarin om ­
vangrijk zijn en bovendien in een tijd van inflatie snel in om vang kunnen toene­
men, is het voor het inzicht dat dejaarrekening ingevolge het bepaalde in artikel 2 WJ.O.
dient te geven noodzakelijk dat Vulcaansoord de contante waarde van haar deel in de back­
serviceverplichting in haar jaarrekening vermeldt.
Hieraan doet niet a f dat de verplichting tot prem iebetaling voor Vulcaansoord
vervalt indien zij geen werknemers m eer in dienst heeft. Bij de onderhavige ja a r­
rekening wordt er imm ers van uitgegaan dat de ondernem ing in de bestaande
om vang wordt gecontinueerd. Van deze vooropstelling van continuïteit dient ook bij het
vaststellen van de betekenis van de backserviceverplichting te worden uitgegaan.
 Het nieuwe systeem van Vulcaansoord, waarin vermelding van bedoelde contante
waarde achterwege blijft, dient mitsdien te worden verw orpen.”1)
Wij hadden de uitspraak van de O.K. op dit punt gaarne duidelijker gem oti­
veerd gezien. Hoewel eisers vorderden dat de backserviceverplichtingen in de ba­
lans zouden worden gepassiveerd, gaat de O.K. zonder nadere motivering hieraan
voorbij en verlangt zij naar onze interpretatie - niet m eer dan vermelding in de
jaarrekening van (het aandeel in) de backserviceverplichtingen. Aangezien zij dit
doet m et een argum entering, op grond waarvan net zo goed tot passivering in
de balans als tot vermelding in de Toelichting zou kunnen worden geconcludeerd,
is dan ook bij sommige lezers verwarring ontstaan.') Maar wat ook zij van de m o­
tivering, de eis van de O.K. reikt naar onze m ening niet verder dan „vermelding
in de jaarrekening”.
Daarmee is nog niet bepaald op welke wijze resp. in welk onderdeel van de jaa r­
rekening die vermelding dient plaats te vinden. Aangenom en m oet worden, dat
w anneer de O.K. als wijze van vermelding uitsluitend opnam e onder de verplich­
tingen in de balans zou hebben willen toelaten, zij andere bewoordingen zou heb­
ben gekozen dan zij heeft gebruikt. Nu zij dit niet heeft gedaan, m oet worden ge­
concludeerd, dat de O.K. de vrijheid laat de vermelding ook te doen in de Toe
lichting, en wel in de vorm van een mededeling waarin het bedrag van (het aan ­
deel in) de desbetreffende verplichting is vermeld.
Het voorgaande brengt ons tot de opmerking, dat de O.K. het maatschappelijk
') Cursiveringen van de schrijvers.
 -| Bijv. Financieel Dagblad van 22 juli 1977, in een artikel waarvan de kop luidde „Backserviceverplichtingen behoren op de
balans te staan.”

m ab blz. 44

verkeer een grote dienst zou bewijzen • en mogelijk zichzelve toekomstige proce­
dures zou besparen - indien zij bij de behandeling van punten van algem ene be­
tekenis op alle belangrijke door partijen naar voren gebrachte standpunten met
weergave van motieven zou reageren.
Overigens kan aan het argum ent, w aarm ede de O.K. het verw eer van Vulcaansoord - er op neerkom ende dat de verplichtingen vervallen bij uitdiensttreding of bij liquidatie van de ondernem ing - van de tafel veegt, t.w. dat w anneer
de jaarrekening uitgaat van continuïteit van de ondernem ing, zulks ook m oet ge
beuren „bij het vaststellen van de betekenis van de backserviceverplichting” een
zekere kracht niet worden ontzegd.
Deze uitspraak van de O.K. kan naar onze m ening een zeer verstrekkende bete­
kenis hebben. Hoewel de feitelijke uitspraak betrekking heeft op (het aandeel in)
de backserviceverplichting van een bedrijfspensioenfonds kan m en zich - gelet op
de motivering • moeilijk voorstellen, dat het oordeel anders zou luiden w anneer
het gaat om backserviceverplichtingen, die middels in jaarprem ies begrepen inhaalpremies aan ondernem ingspensioenfondsen of verzekeringsmaatschappijen
worden voldaan.
 Betreurenswaardig is het, dat de O.K. anderm aal stilzwijgend voorbij gaat aan
de Beschouwingen van het Tripartiete Overleg (T.O.) van de commissies jaarverslaggeving van de organisatie van werkgevers, werknemers en registeraccoun­
tants. De grote verontrusting welke d o o rj. A. Burggraaff in zijn artikel „Een eer­
steling: m et gejuich begroet?” in het M.A.B. van juni 1977 m et betrekking tot dit
verschijnsel reeds tot uitdrukking is gebracht, wordt door ons geheel gedeeld. Met
nam e de ernstige aantasting van het materieel gezag van die Beschouwingen,
welke door Burggraaff wordt voorzien wanneer de O.K. volhardt in het negeren
daarvan, vervult ons m et zorg.
Laten wij iets nader ingaan op hetgeen de Beschouwingen van het Tripartiete
Overleg over de behandeling van backservice in de jaarrekening hebben gezegd.
In het Voorontwerp van Beschouwingen (aflevering 3 van juni 1975) concludeert
het T.O. in hoofdstuk III b 1 „Pensioenvoorzieningen” onder alinea 12:
„W anneer de backservice door middel van een inhaalprem ie wordt voldaan
zijn er bij verbreking van de dienstbetrekking vóór de pensioneringsdatum twee
mogelijkheden:
1. De betrokkene heeft recht op een uitgesteld pensioen waarvan de hoogte af­
hankelijk is van de inmiddels betaalde inhaalpremies, zodat geen verdere inhaalpremies verschuldigd zijn.
2. De hoogte van het uitgestelde pensioen is alleen afhankelijk van het loon en
de doorlopen diensttijd, zodat de inhaalpremies in de jaren tot de pensioen­
gerechtigde leeftijd alsnog m oeten worden voldaan.
In het sub 1. genoem de geval verdient het aanbeveling voor alle te betalen in­
haalpremies een voorziening te treffen. Indien de inhaalpremies eerst bij betaling
als last worden genomen, dient hiervan in de toelichting melding te worden ge­
maakt.
 In het sub 2. bedoelde geval dienen alle nog te betalen inhaalpremies als een
schuld te worden gepassiveerd.”
Duidelijk is, dat in situaties waarbij na eventuele verbreking van de dienstbe­
m a b blz. 4 5

trekking geen verdere inhaalpremies verschuldigd zouden zijn, het T.O. aanbeveelt
voor alle (bij continuïteit van een aantal factoren als dienstverband, e.d.) te betalen
inhaalpremies een voorziening te treffen en voor het geval inhaalpremies eerst
bij betaling als last worden genom en, hiervan een ongekwantificeerde melding in
de toelichting verlangt, terwijl de O.K. een gekwantificeerde vermelding in de jaar­
rekening beveelt.
 Wij kunnen ons niet aan de indruk onttrekken, dat de deskundige T.O.-deel­
nem ers na hun ongetwijfeld grondige onderzoek goede redenen hadden af te
zien van een eis tot gekwantificeerde vermelding. Deze goede redenen zouden
wel eens gelegen kunnen zijn in het feit, dat bij pensioenregelingen - waarbij de
rechten van deelnem ers worden opgebouwd in de resterende diensttijd - in vele
gevallen geenszins vast staat in welke m ate de op een bepaalde balansdatum be­
staande backservice in de toekomst tot extra lasten voor de ondernem ing zal lei­
den. Hierbij valt o.m. te denken aan gevallen:
- waarbij de ondernem ing over de jaren heen een royale „doorsnee prem ie”
(een constant blijvend percentage van de premieplichtige loonsom) betaalt,
welke periodiek de mogelijkheden biedt de pensioenregeling aan te passen
of structureel te verbeteren; in een dergelijk dynamisch premiestelsel kan bij
bedoelde aanpassingen tijdelijk ongedekte backservice ontstaan, welke in ko­
m ende jaren uit de bestaande doorsnee premie kan worden gedekt;
- waarbij de pensioenregeling voorziet in aanvullingen op de uitkeringen inge­
volge de A.O.W., etc. en zich de situatie voordoet dat laatstgenoemde uitke­
ringen relatief sterker stijgen dan de aanvullingen;
- waarbij de backserviceverplichtingen naar stellige verwachting geheel o f ge­
deeltelijk uit veelal reeds voor vele jaren gesecureerde overrente (= verschil
tussen de op beleggingen te realiseren rente en de actuariële rekenrente) kan
worden gedekt.
 Enerzijds gaat in bedoelde situaties van gekwantificeerde vermelding in de jaa r­
rekening van de - op dat m om ent op basis van een aantal veronderstellingen ge­
calculeerde totale backserviceverplichting ten onrechte de suggestie uit, dat de
ondernem ing in de toekomst zeker voor belangrijke extra lasten zal komen te
staan. Anderzijds is het veelal moeilijk zo niet onmogelijk het gedeelte van de to­
tale backserviceverplichting, dat naar verwachting in de toekomst niet ten laste
van de ondernem ing zal komen, eenduidig te kwantificeren. Het kom t ons voor,
dat op dit punt de hoogste wijsheid nog niet is gevonden.
3

Rechtstreeks ten laste van het eigen vermogen verantwoorde bijzondere posten

Blijkens de toelichting op de geconsolideerde balans per 31 mei 1975 van Vulcaansoord werd een aantal bij de verwerving van een 100% deelnem ing (Engelse
vennootschap) geaccepteerde bijzondere lasten in één totaalbedrag rechtstreeks
ten laste van de algem ene reserve gebracht. Hierbij werd aangetekend, dat deze
bijzondere lasten waren „geaccepteerd in relatie m et de lease-contractconsequenties” voor deze deelnem ing (waarom trent elders in de toelichting werd m edege­
deeld dat de kosten daarvan over de kom ende 5 jaren belangrijk lager zouden
uitkom en dan een norm ale huur van de desbetreffende activa zou bedragen).
Voorts werd in de toelichting de (lage) interest over de eerste twee jaren inzake
een door de verkoper van de aandelen verstrekte lening genoem d als m oti­
m a b blz. 46

vering voor de acceptatie van de tegenvallers.
 Tijdens de behandeling voor de O.K. kwam vast te staan, dat vorenbedoelde
bijzondere posten zijn te onderscheiden in posten betrekking hebbend op:
a. correcties op de ovem am ebalans van de deelneming (voornamelijk in ver
band m et te hoge waardering van voorraden en debiteuren) en
b. valutakoersverliezen (bij de verwerving verstrekte Vulcaansoord tevens een
lening aan de deelneming luidende in guldens, welke guldens de deelneming
in ponden sterling heeft omgezet ter gedeeltelijke aflossing van een schuld
aan de verkoper van de aandelen in de deelneming; als gevolg van de w aar­
dedaling van het pond sterling ontstond een koersverlies).
De O.K. oordeelde - naar onze m ening terecht - de toelichting ten aanzien van
bijzondere posten onvoldoende, aangezien daaruit niet blijkt dat deze zijn te on­
derscheiden in posten, welke geheel verschillend van aard zijn.
ad a. Met betrekking tot deze posten overwoog de O.K. dat tegenover het ge­
accepteerde nadelige verschil tussen de koopsom van de aandelen en de gecor­
rigeerde waarde van de activa minus de passiva van de deelneming staan de voor­
delen uit hoofde van m et de verkoper van de aandelen gesloten lease- resp. le­
ningsovereenkomsten; deze voordelen zullen gedurende de eerstkomende jaren
in de winst- en verliesrekening van Vulcaansoord tot uitdrukking kom en om dat
dan een aanzienlijk lagere huur resp. rente dan de norm ale behoeft te worden
betaald. In deze zienswijze van Vulcaansoord past niet bedoeld verschil ten laste
van het eigen verm ogen te brengen. Tegenover dit verschil staat dan imm ers dat
in de toekomst voordelen worden verwacht, welke niet het gevolg zijn van de normale
exploitatie.
 Vulcaansoord zal mitsdien het bedrag der correcties afzonderlijk m oeten acti­
veren en vervolgens daarop een passende afschrijving ten laste van de winst- en
verliesrekening m oeten toepassen. Een en ander m oet in de jaarrekening duide­
lijk worden toegelicht.
Wij achten de hiervoren weergegeven conclusie van de O.K. in de gegeven om ­
standigheden aanvaardbaar. Wel hebben wij moeilijkheden m et de interpretatie
van de door ons gecursiveerde woorden „welke niet het gevolg zijn van de no r­
male exploitatie”. Zou de conclusie anders hebben geluid indien de toekomstige
voordelen zouden hebben bestaan uit posten die wél tot de norm ale exploitatie
behoren? Essentieel is de vraag of de betreffende voordelen bij de verwerving van
de deelneming als het ware reeds gekocht en betaald waren, niet de vraag of zij
al dan niet in norm ale exploitatie zullen worden behaald. O f heeft de O.K. hier­
m ede willen vermijden een uitspraak van aanzienlijk verder strekkende betekenis
te doen, t.w. een uitspraak m et betrekking tot het al dan niet aanvaardbaar zijn
van rechtstreekse afboeking ten laste van het eigen verm ogen van bij de verw er­
ving van deelnem ingen betaalde goodwill?
ad b. Met betrekking tot deze valutakoersverliezen deelde Vulcaansoord in haar
verweer m ede als systeem te hebben de koersverschillen in intercompany-verhoudingen niet in de winst- en verliesrekening doch rechtstreeks ten laste van de
algem ene reserve te verwerken. Zowel het bestaan van de in guldens luidende
vordering van Vulcaansoord op de deelneming als de in verband hierm ede ge­
leden valutakoersverliezen bleken niet uit de jaarrekening, doch eerst bij het verm a b blz. 4 7

weer van Vulcaansoord.
 Met dit verweer heeft Vulcaansoord de O.K. niet duidelijk kunnen maken „hoe
in het gekozen systeem, waarin de waarderingsgrondslagen van de activa en de
passiva van de deelnem ingen gelijk zijn aan die van de moedermaatschappij en
waarin vreem de valuta worden om gerekend tegen de koers per balansdatum,
een valutaverlies op een lening als door Vulcaansoord gesteld kan zijn geleden”.
De O.K. heeft hierbij vermoedelijk overwogen dat de vordering van de m oeder­
maatschappij en de schuld van de deelneming, welke beide in guldens luiden, bij
consolidatie tegen elkander wegvallen.
Overigens wilde de O.K. de mogelijkheid niet uitsluiten dat Vulcaansoord ten
gevolge van de sedert de verwerving van de deelneming opgetreden w aardeda­
ling van het pond sterling een verlies op de deelneming heeft geleden, doch zij
oordeelde wel, dat Vulcaansoord dit afzonderlijk zal dienen te verm elden en toe
te lichten en daarbij het bepaalde in artikel 12 lid 3 W.J.O. dient na te leven. Met
het laatste werd Vulcaansoord tevens afgestraft voor het feit, dat zij het bedrag
van de vorderingen ten laste van ondernem ingen in welker kapitaal wordt deel
genom en niet in de vennootschappelijke balans of toelichting heeft vermeld.
Daarmede is tevens een waarschuwing uitgedeeld aan het adres van die on­
dernem ingen, die bij hun jaarverslaggeving de geconsolideerde jaarrekening naar onze m ening in het algem een terecht - als belangrijkste verantwoordings­
stuk voorop plaatsen, doch daarbij de alsdan veelal formele eisen, w aaraan de
vennootschappelijke balans, winst- en verliesrekening en toelichting m oeten vol­
doen, verwaarlozen.
O m trent de ons inziens meest belangwekkende vraag, t.w. of het in geding zijn­
de valutakoersverlies al dan niet rechtstreeks ten laste van het eigen verm ogen
m ag worden gebracht, heeft de O.K. geen oordeel gegeven. Wij achten dit wijs.
 In de Nederlandse praktijk m et betrekking tot de verantwoording van valuta­
koersverschillen in de jaarrekening kan nog een grote diversiteit van m ethoden
worden waargenom en, en inderdaad zijn m eerdere goed verdedigbare zienswij­
zen mogelijk. Het T.O. heeft inzake dit complexe probleem nog geen standpunt
ingenomen.
4

Wijziging van waarderingsgrondslagen ten aanzien van voorraden

In de jaarrekening 1973/74 van Vulcaansoord was op de voorraden 10% afge­
schreven. In de toelichting op de geconsolideerde balans per 31 mei 1975 werd
medegedeeld:
„Alle voorraden zijn gew aardeerd tegen kostprijs of lagere marktwaarde; in­
courante voorraden zijn gew aardeerd op nihil. De 10% afschrijving op de voor­
raden te Terborg, welke afschrijving per 31 mei 1974 werd gehanteerd, is niet
langer noodzakelijk geoordeeld.”
Eisers stelden onder meer:
— de systeemwijziging is in de jaarrekening onvoldoende gemotiveerd;
— de groei van de voorraden gereed produkt wijst eerder op afzetproblemen
dan op een te verwachten groeiende omzet en dit is een argum ent voor af­
waardering in plaats van opwaardering;
— de invloed van de systeemwijziging is niet in de jaarrekening vermeld;
m a b blz. 48

— het vrijvallen van de afschrijving van 10% is ten onrechte ten gunste van de
winst- en verliesrekening gebracht.
Bij het verhoor van de accountant bleek o.m. dat het vervallen van de aftrek
van 1096 de enige wijziging betrof en dat de redenen daartoe waren, dat m en naar
een éénvorm ig systeem m et de in het boekjaar verworven belangrijke deelne­
ming, die een dergelijke afschrijving niet toepaste, wilde, en voorts dat de 1096
aftrek „de neiging had een m engvorm te krijgen of zoiets als een stille reserve”.
 De O.K. oordeelde, dat dit gegronde redenen waren tot de systeemwijziging en
m erkte op dat de vroeger toegepaste afschrijving van 1096 op de gehele voorraad
- waartoe zowel grondstoffen, goederen in bewerking, halffabrikaten, gereed pro­
dukt en overige voorraden behoorden - niet anders dan willekeurig kon worden
genoemd. De twee redenen hadden echter in de toelichting duidelijk dienen te worden ver­
meld. De mededeling dat de 10% afschrijving niet langer noodzakelijk werd geoordeeld is
onvoldoende.
De aanval van eisers op de systeemwijziging als zodanig, t.w. de stelling dat de
toenam e van de voorraden gereed produkt eerder een argum ent voor afw aar­
dering dan voor opwaardering vormt, heeft Vulcaansoord beantwoord m et de
constatering, dat het vervallen van 1096 afschrijving is vastgesteld door de alge­
m ene vergadering van aandeelhouders en dat eisers in feite op de stoel van de
ondernem er gaan zitten door zich daartegen te verzetten; het bestaan van de ver­
onderstelde afzetproblemen werd ontkend.
Vulcaansoord kreeg ten deze hulp van de O.K. in de vorm van het volgende be­
toog:
„De beoordeling of al dan niet een goede afzet van haar produkten kan worden
verwacht komt in eerste instantie aan de ondernemingsleiding toe. Indien de be­
voegde organen van de vennootschap deze visie van de ondernemingsleiding de­
len heeft de belanghebbende in een jaarrekeningsprocedure zich daarbij in het al­
gem een neer te leggen. In de onderhavige procedure is er geen aanleiding daar­
over anders te oordelen.”
Vrij vertaald geeft de O.K. hierm ede te kennen, dat w anneer eisers bezwaren
hebben tegen besluiten o f gedragingen van de organen van de vennootschap zij
andere rechtsmiddelen behoren te gebruiken dan het beroep op de O.K. in een
jaarrekeningprocedure.
 Daarentegen werden eisers wat betreft hun klachten, dat de invloed van de wij­
ziging in de waarderingsgrondslagen op het verm ogen en resultaat niet is m ede­
gedeeld en dat het vrijvallen van de 1096 afschrijving ten onrechte ten gunste van
de winst- en verliesrekening is gebracht, door de O.K. geheel in het gelijk gesteld.
 De O.K. gaf daarbij de volgende aanwijzingen:
„Voor het juist verm elden van de invloed van de wijziging in de waarderings­
grondslag op het verm ogen en op het resultaat dient in het onderhavige geval
het effect van de wijziging per de aanvang van het onderhavige boekjaar recht­
streeks te worden toegevoegd aan het eigen verm ogen en dient voorts het ver­
schil te worden vermeld tussen het resultaat volgens het nieuwe waarderingssysteem en het resultaat zoals dit volgens het oude systeem zou zijn geweest.”
m a b blz. 49

Opgem erkt zij dat deze uitspraak in hoofdzaak overeenstem t m et hetgene dat
het T.O. in zijn Voorontwerp van Beschouwingen inzake „Verwerking in de ja a r­
rekening van effecten van stelselwijzigingen” (hoofdstuk I b 2, alinea 17) daarom ­
trent heeft gesteld. Afwijkend is dat de O.K. geen aanwijzingen geeft de verge­
lijkende cijfers van het voorafgaande boekjaar zodanig aan te passen alsof reeds
dan de gewijzigde waarderingsgrondslag van kracht zou zijn geweest, doch dit was
door eisers ook niet aan de orde gesteld. Overigens m ag de aandacht nog worden
gevestigd op wat de O.K. verstaat onder aanduiding van de invloed van wijziging
in de waarderingsgrondslag: het verschil tussen de uitkomst van het nieuwe sys­
teem en de uitkomst zoals die volgens het oude systeem zou zijn geweest, niet dus
het verschil tussen de cijfers van het vorige boekjaar volgens het oude systeem
en die cijfers zoals die volgens het nieuwe systeem zouden zijn geweest.
 5

Latente belastingverplichtingen

W anneer wij de bespreking van dit deel van de procedure van een ondertitel zou­
den willen voorzien, zou „Een tocht door de mist” hiertoe ongetwijfeld kunnen
dienen. Alles en iedereen de in het geding zijnde jaarrekening 1974/75 en de
ten processe tevens overgelegde jaarrekening 1973/74, de eisers in hun klacht,
de gedaagde in haar verweer, de accountant bij zijn verhoor en de O.K. bij haar
overwegingen en aanwijzingen - is m et betrekking tot dit onderw erp min of m eer
onduidelijk geweest. In deze situatie is het zich zetten aan een bespreking een ha
chelijke zaak. De lezer vergeve ons bij voorbaat, w anneer ook wij enigszins in de
mist zouden verdwalen.
De in de winst- en verliesrekening 1973/74 ter vergelijking opgenom en winst­
en verliesrekening 1972/73 toonde verkort weergegeven het volgende schema:
Bedrijfsresultaat (negatief)
Buitengewone baten en lasten, per saldo
Verlies 1972/73
Herw aardering vaste activa
af: Latente belastingverplichtingen

/' 2.082.309
ƒ
32.626
/' 2.049.683
ƒ5.514.538
ƒ 1.205.460
ƒ4.309.078

Toegevoegd aan het eigen vermogen

ƒ 2.259.395

Uit de balans ultimo 1973/74 kan aan de hand van de specificatie van het eigen
verm ogen 1972/73 worden geconstateerd, dat de herw aardering na aftrek van
latente belastingverplichtingen werd opgenom en onder het hoofd „Reserve h er­
w aardering”, en dat het verlies 1972/73 was begrepen onder het hoofd „Verlies­
saldo tot en m et 31 mei 1973”. Voorts bleek dat de voorziening latente belasting­
verplichtingen uitsluitend bestond uit het bedrag dat in m indering op de herw aar
dering vaste activa werd gebracht.
 Ten aanzien van de voren weergegeven presentatie kan m en op zich niet stel­
len dat deze onduidelijk is. De resultaten 1972/73 en de netto verm ogensm utatie
uit hoofde van herw aardering zijn afzonderlijk weergegeven en het saldo wordt
m a b blz. 50

niet als winst doch als toevoeging aan het eigen verm ogen gepresenteerd.
 Bezwaar tegen deze presentatie is wel dat m en gemakkelijk in een woordenspel
terecht kan kom en om trent de vraag o f een post nu wel o f niet via de winst- en
verliesrekening is gelopen, hetgeen ten processe dan ook prom pt gebeurde.3)
Ook ontstaat onduidelijkheid w anneer Vulcaansoord in de jaarrekening
1973/74 de reserve herw aardering tezamen m et enkele andere reserves, het ver­
liessaldo A.P. en de ingehouden winst 1973/74 naar een algem ene reserve over­
brengt. Zeker wanneer Vulcaansoord in de jaarrekening 1974/75 ook nog ver­
zuimt de waarderingsgrondslagen van de vaste activa volledig weer te geven
raakt m en het spoor snel bijster!
De jaarrekening 1973/74 verm eldt als toelichting op de ten opzichte van het
vorig boekjaar ongewijzigde balanspost „Voorziening voor latente belastingver­
plichtingen”:
„De latente belastingverplichtingen zijn berekend op basis van 30% van het ver­
schil tussen de commerciële boekwaarde van de vaste activa en de fiscale boek­
waarde ultimo mei 197J. Dit bedrag zal in de toekomst worden gebruikt, w anneer
de fiscale verliezen volledig zijn gecompenseerd.”
De toelichting op de geconsolideerde balans ultimo 1974/75 (op deze balans
paraisseert de voorziening rond / 190.000 lager dan ultimo 1973/74; uit verge­
lijking m et de vennootschappelijke balans ultimo 1974/75 zou kunnen worden
geconcludeerd dat door consolidatie van de nieuw verworven deelneming aan
de voorziening ook circa / 117.000 is toegevoegd) vermeldt daarentegen:
„De latente belastingverplichtingen zijn berekend op basis van 30% van het ver­
schil tussen het commercieel en fiscaal vermogen op 31 mei 1975.”
In de geconsolideerde winst- en verliesrekening 1974/75 is onder de vermei
ding „Vrijgevallen voorziening latente belastingen minus direct te betalen belas­
tingen” een bate opgevoerd van rond ƒ 293.000.
 De accountant verklaarde bij zijn verhoor o.m. dat eind mei 1975 de voorheen
zich voordoende fiscale verliezen ongeveer op waren en het toen ook tijd werd
„de verschillen tussen de fiscale en commerciële activa wat recht te trekken”.
Daarmee viel een bedrag van ƒ 213.000 vrij als onderdeel van een in N eder­
land in totaliteit vrijgevallen bedrag van / 307.000, waarop in mindering werd
gebracht ƒ 14.000 wegens in Engeland direct verschuldigde belasting.
Eisers stelden dat:
— toelichting in de jaarrekening om trent de vrijgevallen latente belastingen ont­
breekt;
— aangezien de voorziening is getroffen bij de commerciële herw aardering van
de vaste activa in 1972/73 en deze niet via de winst- en verliesrekening is ge­
lopen, de vrijval ten onrechte ten gunste van de winst- en verliesrekening is
gebracht;
— de verklaring van de accountant inzake het „recht”trekken betekent, dat, waar
van commerciële afwaardering geen sprake is geweest, er fiscaal m oet zijn
opgewaardeerd; aangezien daarm ede latente belastingschuld actueel wordt,

3) Opgemerkt zij, dat de wetgever de mogelijkheid heeft geboden in een winst- en verliesrekening posten op te nemen, die
met de resultatenbepaling als zodanig niets van doen hebben (BW 2. art. 314. lid 1).
m a b blz. 5/

behoort het bedrag van / 213.000, indien dit al via de winst- en verliesreke­
ning zou m oeten lopen, ten laste daarvan te worden gebracht.
 Gedaagde verweerde zich als volgt:
— een specificatie als door eisers verlangd is niet voorgeschreven;
— aangezien.de herw aardering over de winst- en verliesrekening is gelopen, is
ook terecht de wijziging in de latente belastingverplichtingen daarover gelo­
pen;
— doordat de commerciële afschrijvingen hoger w aren dan de fiscale afschrij­
vingen werd de belastinglatentie te hoog; dit is per 31 mei 1975 opnieuw uit­
gerekend, m ede in verband m et het feit dat de fiscale verliezen toen vrijwel
op waren.
 De lezer zal m et ons eens zijn, dat m et een en ander de verwarring ten top was
gevoerd!
Het oordeel van de O.K. dat het vrijvallen van de latente belastingverplichtingen
onvoldoende is toegelicht kan in de onderhavige om standigheden nauwelijks ver­
bazing wekken. Wel hebben wij enige m oeite m et de daarbij gehanteerde over
wegingen. Dit geldt in de eerste plaats de woorden:
„Hoewel in het algem een bij latente belastingverplichtingen een specificatie en
toelichting achterwege kan blijven, m oet deze in het onderhavige geval noodza
kelijk worden geacht voor het inzicht dat de jaarrekening dient te geven.”
Met nam e ten aanzien van de toelichting achten wij het niet raadzaam de w oor­
den van de O.K. letterlijk te nemen. Wij kunnen ons nauwelijks om standigheden
voorstellen w aaronder geen toelichting noodzakelijk is: ten minste zal m oeten
worden toegelicht waarover en hoe de voorziening voor latente belastingen is be­
rekend. De vraag rijst dan echter wat de O.K. dan wel m et deze woorden heeft
willen zeggen. Op grond van w aarnem ing in de praktijk veronderstellen wij dat
de O.K. heeft bedoeld dat toelichting op de mutaties in de voorziening voor latente
belastingverplichtingen achterwege kan blijven, indien en voor zover deze voort­
vloeien uit een stelselmatige toepassing van regels gericht op de toerekening van
te eniger tijd te betalen belasting aan de daarvoor in aanm erking kom ende pe­
rioden.
 Het laatste heeft bij Vulcaansoord duidelijk ontbroken. Wij wijzen op het on­
gewijzigd blijven van de voorziening voor latente belastingverplichtingen gedu­
rende opvolgende boekjaren, terwijl bijv. toch duidelijk mutaties optraden in ver­
schillen tussen geaccumuleerde fiscale en commerciële afschrijvingen op (her­
waardeerde) vaste activa. Voorts kom t het ons voor dat de verschillen in toelich­
ting tussen de jaarrekening 1973/74 en de jaarrekening 1974/75 kunnen duiden
op een wijziging in de berekening van de latente belastingverplichtingen. In het
eerste geval werd berekend over verschillen tussen commerciële en fiscale boek­
waarde van de vaste activa, in het tweede geval over verschillen tussen com m er­
cieel en fiscaal vermogen. Overigens wordt in het arrest over een systeemwijziging in de berekening niet gerept, doch de oorzaak hiervan kan gelegen zijn in
het niet aan de orde stellen door eisers.
 Ook de door Vulcaansoord in 1972/73 gekozen presentatie van de herw aar m a b blz. 52

dering der vaste activa kon in de ogen van de O.K. geen genade vinden. Zij oor­
deelde:
„Het boeken van deze herw aardering als bate in de winst- en verliesrekening
is in strijd geweest m et de norm en die in het maatschappelijk verkeer als aan­
vaardbaar worden beschouwd. Een herw aardering zoals hier is toegepast, is een
vermogenscorrectie die rechtstreeks aan het verm ogen dient te worden toege­
voegd. Een daarm ede verband houdende voorziening voor latente belastingen
dient daarop - eveneens rechtstreeks als vermogenscorrectie - in m indering te
worden gebracht. Dit brengt met zich dat ook in het onderhavige geval de vrijgevallen
voorziening latente belasting voor zover samenhangende met bedoelde herwaardering niet
als bate in de winst- en verliesrekening mag worden verantwoord.”
W aar de presentatie van Vulcaansoord toch een duidelijk onderscheid maakte
tussen verlies 1972/73 en het uit hoofde van herw aardering aan het eigen ver­
m ogen toe te voegen bedrag, en ook overigens het bedrag der netto herw aar­
dering aanvankelijk als een afzonderlijke post onder het eigen verm ogen is ge­
presenteerd, achten wij de in de eerste zin van deze uitspraak neergelegde ver­
oordeling wel wat zwaar. Anderzijds m oet worden opgem erkt dat gedaagde het
er naar had gemaakt door in zijn verweer te stellen: „Aangezien de herw aarde­
ring over de winst- en verliesrekening is gelopen, is ook terecht de wijziging in
de latente belastingverplichtingen daarover gelopen.” Een stelling die uiteraard
niet door de O.K. kon worden gehonoreerd.
 Met het gecursiveerde deel van voren aangehaalde uitspraak hebben wij grote
moeite; zulks te m eer om dat door het gebruik van de woorden „ook in het on­
derhavige geval” een algem ene geldigheid wordt geclaimd. Wij m enen namelijk
dat de gehanteerde argum entering de eindconclusie niet kan dragen.
 Tenzij gekozen is voor het eveneens aanvaardbaar te achten stelsel, waarbij de
zgn. overdruk vennootschapsbelasting ten laste van de winst- en verliesrekening
komt en de alsdan vrijvallende voorziening voor latente belastingen geleidelijk
weer aan de herwaarderingsreserve wordt toegevoegd, dient de op de herw aar­
dering in m indering gebrachte voorziening voor latente belastingen im m ers ter
dekking van de - als gevolg van het niet accepteren door de fiscus van afschrij­
vingen boven kostprijs • in de toekomst extra verschuldigde belastingen. In winst­
gevende jaren betekent dit, dat deze hogere belasting wordt onttrokken aan de
voorziening, waardoor de op de resultatenrekening drukkende belastingpost
dienovereenkomstig wordt verminderd. In jaren dat verlies wordt geleden zal een
beroep worden gedaan op verliescompensatie, hetzij m et winsten behaald in
voorgaande jaren (carry-back), hetzij m et winsten in volgende jaren (carry-for­
ward). Bij volledige carry-back zal een belastingbate in de winst- en verliesreke­
ning m oeten verschijnen welke overeenstem t m et het daarin verantwoorde
(commerciële) verlies. Aangezien dit verlies groter is dan het fiscale resultaat, zal
daartoe een bedrag (toe te rekenen aan de in het jaar vervallen latenties uit hoof­
de van herwaardering) aan de voorziening m oeten worden onttrokken. Bij toe­
passing van carry-forward kan een analoge redenering worden gevolgd, zij het
dat deze kan worden gecompliceerd door het voorzichtigheidsbeginsel; dit kan
verhinderen latente belastingclaims uit hoofde van verliescompensatie te active­
ren. Echter bestaat de mogelijkheid een door carry-forward te com penseren ver­
lies in m indering te brengen op binnen de compensatietermijn expirerende la
m ab blz. 53

tenties en er bestaat dan geen reden de latenties ontstaan bij herw aardering hier­
van uit te sluiten. Alsdan zal eveneens een onttrekking aan de voorziening ten
gunste van de winst- en verliesrekening dienen plaats te vinden,
en er bestaat dan geen reden de latenties ontstaan bij herw aardering hiervan uit
te sluiten. Alsdan zal eveneens een onttrekking aan de voorziening ten gunste van
de winst- en verliesrekening dienen plaats te vinden.
 Met dit betoog hebben wij geenszins bedoeld te stellen, dat er geen om stan­
digheden denkbaar zijn w aaronder het geboden is vrijvallende gedeelten van de
voorziening voor latente belastingen uit hoofde van herw aardering wederom aan
het eigen verm ogen (herwaarderingsreserve) toe te voegen. Behalve bij toepas­
sing van het hiervoren reeds om schreven andere aanvaardbare stelsel, zal dit bijv.
het geval zijn indien de wijze van berekening der latente verplichtingen wordt ge­
wijzigd ten opzichte van de m ethode gevolgd ten tijde van de herwaardering. Wel
willen wij opm erken, dat ten einde te kunnen beoordelen of, en zo ja in hoeverre,
in het geval Vulcaansoord de vrijgevallen latente belastingverplichtingen niet als
bate in de winst- en verliesrekening hadden m ogen worden verantwoord, een
analyse naar de oorzaken van het vrijvallen noodzakelijk zou zijn geweest, die ver­
der gaat dan die welke in het arrest van de O.K. is te vinden.
6

Geldmiddelen

Van de relatief belangrijke post Geldmiddelen in de geconsolideerde balans van
Vulcaansoord per 31 mei 1975 bestond een groot deel (circa 2/3) uit door de En­
gelse dochtermaatschappij aangehouden liquide middelen welke in Engeland ter
vrije beschikking stonden, doch niet dan m et toestem m ing van de Bank of Eng­
land getransfereerd m ochten worden.
 Eisers stelden dat dit gedeelte der geldmiddelen niet ter vrije beschikking van
Vulcaansoord stond in de zin van art. 19, lid 2 W.J.O. en dat dit ten onrechte niet
in de jaarrekening was vermeld. De O.K. is het hierm ede eens: „Door geen enkele
toelichting te geven wordt de indruk gewekt dat deze saldi alle terstond opeisbaar
zijn en vrij beschikbaar voor het doen van elke betaling in het concern. Het moge
waar zijn dat . . . het voor internationaal werkende ondernem ingen veelal on­
doenlijk is - en het inzicht dat de jaarrekening dient te geven niet ten goede zou
komen - dergelijke beschikkingsbeperkingen steeds te verm elden, een onderne­
ming als Vulcaansoord kan - w anneer een overwegend deel van haar geldmid­
delen in Engeland wordt aangehouden, dat alleen daar kan worden gebruikt en
niet zonder m eer elders in haar concern - niet volstaan m et slechts het totale be­
drag der geldmiddelen te vermelden. In dit geval dient Vulcaansoord aan te ge­
ven welk bedrag buiten Nederland wordt aangehouden en toe te lichten dat dit
bedrag niet zonder m eer vrij kan worden aangew end voor het doen van elke be­
taling in concern verband.”
Dit lijkt op het eerste gezicht een aanvaardbare uitspraak, m aar de O.K. heeft de
kwestie toch te geïsoleerd beschouwd en heeft naar onze m ening verzuimd een
mogelijk verband te leggen m et de schuldpositie in de desbetreffende valuta.
Slechts indien ten aanzien van deze valuta van een overschotpositie sprake is, ach­
ten wij de eis van de O.K. rationeel.
m a b blz. 54.
