Bescheiden toezichter of bemiddelaar? De rol van de rechter in reorganisatie en faillissement vanuit rechtshistorisch perspectief
90. Ook in dit opzicht is het geldende reorganisatierecht een product van het verleden. De
impliciete gedachte is lang geweest dat reorganisatie eenvormig is, net zoals opschorting van
betaling dat was in de negentiende eeuw. Dat hing samen met het niet begrijpen van
opschorting van betaling of reorganisatie als een economisch probleem.216 Bovendien geldt
ook vandaag nog een traditie van beperkt rechterlijk ingrijpen in het faillissement, waar het
reorganisatierecht uit voortkomt. De Code de commerce schroefde de controle door de
rechtbank terug om snelle procedures van vereffening mogelijk te maken; de belangen van de
debiteur of continuïteit van diens bedrijf werden juridisch weinig relevant geacht, zelfs indien
een concordat werd gesloten. De later ingevoerde procedures van opschorting van betaling,
gerechtelijk akkoord en gerechtelijke reorganisatie lieten gaandeweg meer ruimte voor een
inhoudelijke beoordeling van herstelplannen door de rechtbank. Nochtans was die evolutie
niet lineair. Het is bijvoorbeeld opmerkelijk dat de wettelijke bepalingen van de WGA, die
een ruimere toetsing toelieten, in de WCO van 2009 grotendeels werden geschrapt en dat de
nieuwe wet op dat punt weinig wijzigt.
 91. De traditie hoeft in dit alles geen rem te vormen. Er zijn aanknopingspunten voor een
beter functionerend reorganisatierecht in de wetten van 1883 en 1997, op het vlak van de
beraadslaging onder schuldeisers en de beoordelingsbevoegdheid van de rechtbank van
koophandel. Het uitbreiden van de opdrachten van de handelsrechtbank zou aanknopen bij
een – nu vergeten – traditie, die grotendeels dateert van voor de Franse wetboeken en beter
aansluiten bij de actieve rol van de rechtbank in het handelsonderzoek. Andere elementen
kunnen worden aangegrepen. De expertise van de rechters in handelszaken, die
niettegenstaande andersluidende plannen behouden werden in het Gerechtelijk Wetboek van
1967 217 , is bijvoorbeeld een troef. Hun kennis van boekhouding, jaarrekeningen en de
"""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""
214

Pleit daarvoor: P. COUSSEMENT, in K. Byttebier, E. Dirix, M. Tison en M. Vanmeenen (eds.), Gerechtelijke
reorganisatie, 107–111 nrs. 76–81.
215
E. DIRIX, in Curatoren en vereffenaars III, (3) 24 nr. 24.
216
In economie geschoolde en met handelspraktijk vertrouwde parlementsleden hadden in de negentiende en
twintigste eeuw een beperkte rol bij de redactie van wetsvoorstellen en in debatten in het Parlement die
handelden over reorganisatie. Dat bestendigde path dependence in wettelijke oplossingen. Zie daarover
uitgebreid DE RUYSSCHER, “Legal Culture, Path Dependence, and Dysfunctional Layering”.
217
G. MARTYN, “De rechtbanken van koophandel in België”, 10. Pro Memorie. Bijdragen tot de
rechtsgeschiedenis der Nederlanden 2008, (203) 213–214.
47"
"

werking van ondernemingen kan van pas komen tijdens het redactieproces en bij economischbedrijfsmatige beoordelingen van reorganisatieplannen. Een historische benadering van het
reorganisatierecht biedt dus heel wat perspectieven voor het geldende recht.
 Samenvatting
Het Belgische recht inzake gerechtelijke reorganisatie, zoals vastgelegd in de Wet
Continuïteit Ondernemingen 2009 en in het boek XX van het Wetboek van economisch recht,
kan geëvalueerd worden op grond van een rechtshistorische analyse. Vele regels worden nog
bepaald door de historische band met faillissement en met de opschorting van betaling als
gunst voor de ongelukkige debiteur. Dat blijkt uit de beperkte inspraak van schuldeisers
tijdens de procedure van gerechtelijke reorganisatie. In de loop van de negentiende eeuw werd
een kortstondig moratorium ingevoerd. Aanvankelijk betrof het een gunst toegekend door de
overheid, waarover de schuldeisers geen zeg hadden. De achterliggende idee was dat
opschorting van betaling grotendeels eenvormig is, wat maakte dat geen debat over de inhoud
van die maatregel nodig werd geacht. Dat hield eveneens verband met een beperkt
economisch-bedrijfsmatige lezing van moratoria. Vanaf 1851 was opschorting van betaling
(sursis de paiement) afhankelijk van een goedkeuring door een meerderheid van schuldeisers,
die drie vierden van de schulden (in omvang) vertegenwoordigden. De opschorting van
betaling werd op die manier dichter bij het faillissement gebracht. Maar zelfs nadat in 1883
een reorganisatie buiten faillissement werd mogelijk gemaakt, in de figuur van het
gerechtelijk akkoord (concordat préventif), bleef het initiatief- en redactierecht bij de debiteur.
 Beraadslagingen onder schuldeisers en een zekere bemiddeling door de gedelegeerd rechter
waren wel mogelijk. Toch verdwenen die laatste regels, die een beperkte erkenning van de
eigenheid van reorganisatie vormden, in 1946. In 1997 werden ze deels opgevist in de Wet
Gerechtelijk Akkoord, maar de WCO van 2009 opteerde voor een strenge openportaalbenadering en schrapte ze opnieuw. Een wantrouwen tegen door schuldeisers
gestuurde procedures vloeide samen met een doorleven van de vermelde impliciete idee van
een weinig gedifferentieerde tijdelijke bescherming van de debiteur. De schuldenaar heeft
sindsdien het quasi-exclusieve recht tot initiatief en van invulling van het herstelplan, dat
slechts kan goed- of afgekeurd worden. Dat alles strookt echter niet met de eigen kenmerken
van reorganisatierecht, dat een samenwerking en minstens een grondige afweging van
belangen van betrokkenen veronderstelt om het bedrijf in moeilijkheden te laten overleven.
Daarnaast is de door de wet beperkte toetsing van reorganisatieplannen een gevolg van de
vermelde ideeën van een weinig gedifferentieerd herstel en beperkt economisch-bedrijfsmatig
inzicht, maar eveneens van de historische band met faillissement, waarover de rechtbank van
koophandel weinig controle had. Het Belgische reorganisatierecht van de negentiende,
twintigste en eenentwintigste eeuw bouwde op dit punt gedurende lange tijd voort op het
voorbeeld van het faillissementsrecht. De WGA van 1997 liet wel een economischbedrijfsmatige analyse van het verzoekschrift en herstelplan door de rechtbank toe. Dat werd
opnieuw uitgesloten in de WCO. Niettegenstaande regels van reorganisatierecht vandaag
steeds meer als een uitzondering op gemeen privaat- en procesrecht worden beschouwd,
blijven daarom wettelijke beperkingen gelden die een overblijfsel zijn van de historische band
met faillissement. Een economisch-bedrijfsmatige controle van de inhoud van
reorganisatieplannen is echter nodig om de doelstelling van een reorganisatieprocedure,
namelijk herstel van het bedrijf, te verwezenlijken.
48"
".
