Signalementen
DOI: 10.1007/s12439-015-0163-z
Gepubliceerd op: 19/11/2015

Signalementen 2015/6
Auteurs: Redactiebureau

Medicijnen op maat en een aangepaste leefstijl mogelijk toekomstige remedie tegen alzheimer
Vroeg erbij zijn loont: ook voor alzheimer geldt vermoedelijk dat voorkómen beter is dan genezen. Gedetailleerde diagnostiek
is van belang, verder onderzoek richt zich daarop. Ultraprecieze diagnostiek wordt bepalend voor de behandeling, die in de
toekomst vermoedelijk bestaat uit een combinatie van verschillende op het individu afgestemde, ziekte-modificerende en
symptoom-remmende medicijnen, waarbij het ene bijvoorbeeld inzet op het afbreken van amyloïd, terwijl het andere inzet op
het versterken van de verbindingen tussen de hersencellen, aangevuld met een persoonlijk advies over een aangepaste
leefstijl. Zo besluit Wiesje van der Flier haar rede uitgesproken bij het aanvaarden van het ambt als hoogleraar Determinanten
van cognitieve achteruitgang en dementie, Pasman leerstoel.
Hoewel alzheimer al jaren de duurste aandoening is (4 miljard euro per jaar) en de meest voorkomende doodsoorzaak is
geworden, volgens bericht van het CBS in juli 2015, weten we er nog maar weinig van. En er is nog geen geneesmiddel. Maar
deeloplossingen op grote vragen komen in zicht en het alzheimeronderzoek zit in een stroomversnelling, dankzij meer
aandacht en meer geld voor onderzoek. Bovendien is er sprake van een positieve ontwikkeling in onderzoeksmethoden en
–technieken, met name de mogelijkheid om gedurende het leven de hersenen te bestuderen. Onderzoeken naar factoren
zoals antistoffen die het alzheimereiwit verminderen en vasculaire risicofactoren in leefstijl (tegengaan van hoge bloeddruk,
overgewicht en diabetes, alsook een actieve leefstijl en gezond dieet) versterken elkaar. Verder zijn er signalen zichtbaar dat
wetenschappelijk onderzoek werkelijk kan leiden tot preventie en behandeling van alzheimer. Misschien wordt het dan
mogelijk een voorstelling te maken van een wereld zonder alzheimer.
Oratie Het Alzheimermysterie, prof. dr. W.M. van der Flier, hoofd onderzoek van het VUmc Alzheimercentrum, Vrije Universiteit
Amsterdam, 21 september 2015.
 Het effect van online communicatie op de sociale verbondenheid van ouderen
Sociale verbondenheid draagt bij aan het gezond ouder worden en online communicatietechnologieën worden vaak gezien
als middel om dit doel te bereiken. Toch is er weinig wetenschappelijk bewijs voor deze aanname, aanleiding voor
veranderingsdeskundige Eveline Hage, 30 jr, om er een promotieonderzoek aan te wijden. Zij concludeert uit haar onderzoek,
verrassend genoeg, dat online communicatie eigenlijk vrijwel geen effect heeft op de sociale verbondenheid van ouderen en
zelfs een negatief effect heeft bij ouderen met weinig sociale contacten. Zij formuleert vijf hoofdconclusies op basis van de
resultaten uit haar onderzoek: Terughoudendheid is geboden bij generieke investeringen in en promotie van online
communicatie, daar het effect op de sociale verbondenheid van oudere achterblijvers samenhangt met persoonlijke,
technologische en sociale mechanismen en factoren. Zonder interventies, gericht op het veranderen van de bestaande
sociaaleconomische structuren, zal de implementatie van online communicatietechnologieën bestaande sociaaleconomische
ongelijkheden versterken. Online communicatie vergroot de ongelijkheid tussen ouderen met en zonder sterk sociaal
netwerk, omdat juist en alleen ouderen met een beperkt sociaal netwerk nadelen van online communicatie ervaren. Het beter
begrijpen van de invloed van online communicatie op de sociale verbondenheid van oudere achterblijvers vereist een contextgebonden perspectief op adoptieprocessen. Alhoewel een context-gebonden perspectief impliceert dat de mogelijkheid tot
het vanuit centraal niveau instigeren en sturen van lokale verandering beperkt is, zijn er implementatie- en
adoptiemechanismen die lokale verandering kunnen stimuleren.
Maar vooral heel duidelijk is de bijna laatste stelling bij het proefschrift: ‘pas als je gaat proberen aan oudere achterblijvers de
gebruiksvriendelijkheid en simpelheid van online communicatietools uit te leggen, ervaar je hoe gebruiksonvriendelijk en

Redactiebureau TGG Signalementen 2015/6. 10.1007/s12439-015-0163-z

gecompliceerd zij zijn’.
 Proefschrift How can online communication enhance older adults’ social connectivity? Implementation and adoption issues,
Rijksuniversiteit Groningen, 24 september 2015, 252 p, ISBN 978 90 3677 946 3. Promotores waren prof. dr. A. Boonstra en
prof. dr. J.C. Wortmann.
Door de It´s LiFe! interventie gaan mensen met COPD of diabetes type 2 meer bewegen
Dagelijks meer bewegen draagt bij aan een betere conditie, vermindering van klachten en een betere kwaliteit van leven, maar
door benauwdheid of overgewicht is dit voor diabetici en longpatiënten vaak moeilijk. Een speciaal ontwikkelde tool blijkt zeer
effectief te zijn. Gemiddeld gaan de deelnemers aan het speciale programma per dag duidelijk meer bewegen. Dit is de
conclusie van een evaluatieonderzoek bij 24 huisartsenpraktijken, waarop bewegings- en gezondheidswetenschappers
Sanne van der Weegen, 29 jr, en Renée Verwey, 54 jr, op 16 september 2015 aan de Universiteit Maastricht zijn gepromoveerd.
De speciaal ontwikkelde tool bestaat uit een bewegingsmeter, die draadloos is verbonden met een smartphone en een online
coachingsysteem. Via een app en op een website is te zien hoeveel minuten er is bewogen in relatie tot de persoonlijke
doelen. Gebruik van de tool is ingebed in een zorgprogramma dat bestaat uit extra consulten bij de praktijkondersteuner. In
de huisartsenpraktijk kan de praktijkondersteuner de beweegresultaten van de gebruikers van de tool via het
coachingsysteem monitoren.
In het proefschrift van Sanne van der Weegen staan onderzoeken beschreven over de ontwikkeling en de
bruikbaarheidstesten van de tool en over de validatie van de bewegingsmeter. Omdat de tool in nauwe samenwerking met
patiënten en zorgverleners is ontwikkeld, sluit het goed aan op hun wensen en leefwereld. Het objectief kunnen zien hoeveel
ze nu echt bewegen, het stellen van concrete doelen en de stok achter de deur van de praktijkondersteuner stimuleert
patiënten om meer te gaan bewegen.
 Onderzoeken over de ontwikkeling van het begeleidingsprotocol voor praktijkondersteuners en over de ontwikkeling en het
testen van het online coachingsysteem staan beschreven in het proefschrift van Renée Verwey. Daaruit blijkt dat de
praktijkondersteuners positief zijn over het stimuleren van meer bewegen via het zorgprogramma en het systeem. Ze vinden
het een meerwaarde om objectieve beweeggegevens te kunnen zien, waardoor ze persoonlijker en meer op maat hun
patiënten kunnen begeleiden.
In beide proefschriften staat het evaluatieonderzoek beschreven en de procesevaluatie. Deze onderzoeken wijzen uit dat de
gecombineerde interventie zorgt dat mensen met COPD of diabetes type 2 elf minuten per dag meer zijn gaan bewegen in
vergelijking met mensen die normale zorg ontvingen en dat patiënten en praktijkondersteuners de interventie positief
waarderen.
Proefschrift Sanne van der Weegen: Get Moving! Self-management support using mobile technology. A monitoring and feedback
tool embedded in a counselling protocol to increase physical activity of patients with COPD or type 2 diabetes in primary care: the
It’s LiFe! study, 203 p, ISBN 978 94 6159 460 0. Proefschrift Renée Verwey: Get Moving! Self-management support using mobile
technology. A counselling protocol extended with a web-based coaching system to promote physical activity in patients with COPD
or type 2 diabetes in primary care: the It’s LiFe! study, 179 p, ISBN 978 94 6159 457 0. Gezamenlijke promotiedatum was 16
september 2015 aan de Universiteit Maastricht, beiden bij promotor prof. dr. L.P. de Witte.
 Type 2 diabetes is een risicofactor voor versnelde cognitieve achteruitgang
Belangrijke risicofactoren die samen lijken te hangen met dementie en die behandeld kunnen worden, zijn vasculaire
risicofactoren zoals type 2 diabetes en hoge bloeddruk. Om beter te begrijpen hoe deze factoren kunnen leiden tot dementie,
is het belangrijk om te onderzoeken in welke mate deze risicofactoren samenhangen met verminderde cognitieve prestatie
omdat dit immers een voorspeller kan zijn voor de ontwikkeling van dementie in een latere fase. Neuropsycholoog Peggy
Spauwen, 30 jr, heeft de afgelopen vier jaar als onderzoeker gewerkt in het Alzheimer Centrum Limburg. Het thema dat
centraal staat in haar proefschrift is de relatie tussen type 2 diabetes en cognitieve functies. Haar promotieonderzoek richt
zich op de vraag of diabetes, versuikerde eiwitten, bloeddruk en lichaamssamenstelling (de hoeveelheid vet en spierweefsel)

2

Redactiebureau TGG Signalementen 2015/6. 10.1007/s12439-015-0163-z

samenhangen met cognitieve functies. Daarnaast is de relatie tussen verbale intelligentie en diabetescomplicaties
onderzocht. Belangrijke conclusies uit haar onderzoek zijn onder andere dat type 2 diabetes een risicofactor voor versnelde
cognitieve achteruitgang is en dat niet alleen een hoge maar ook een lage bloeddruk samenhangt met slechtere cognitieve
prestaties bij mensen met diabetes. En: bij oudere vrouwen hangt het hebben van een grotere hoeveelheid subcutaan vet
samen met een kleinere kans op dementie. Ook blijkt dat de opeenhoping van versuikerde eiwitten, advanced glycation
endproducts (AGE’s), gemeten in de huid met autofluorescentie, samenhang vertoont met een minder goed geheugen.
Daarom is het belangrijk om de voorspellende waarde van AGE’s voor de ziekte van Alzheimer te gaan onderzoeken.
Tot slot: Verbale intelligentie kan worden beschouwd als een belangrijk onderdeel van gezondheidsgeletterdheid (health
literacy) en hangt inderdaad samen met een groter risico op het krijgen van diabetescomplicaties. Zorgprofessionals moeten
zich bewust zijn van het opleidingsniveau van hun patiënten en de informatieverschaffing hieraan aanpassen.
 Proefschrift Cognition and type 2 diabetes. The interplay of risk factors, Universiteit Maastricht, 23 september 2015, 161 p, ISBN
978 94 6295 344 4. Promotores waren prof. dr. F.R.J. Verhey en prof. dr. C.D.A. Stehouwer.
Niet de narcose maar ontstekingsreacties mogelijke oorzaak van postoperatieve cognitieve disfunctie
(POCD) bij ouderen
Terwijl operaties bedoeld zijn om gezondheid en welzijn te verbeteren, kunnen met name oudere patiënten er langdurig
problemen aan overhouden op het gebied van geheugen, concentratie en informatieverwerking. Van de ruim 400.000
ouderen boven de zestig jaar die in Nederland per jaar worden geopereerd, krijgt circa tien procent na de operatie te maken
met zulke klachten. Nu uit onderzoek is gebleken dat narcose niet of nauwelijks invloed heeft op POCD toetste biomedisch
wetenschapper Iris Hovens, 31 jr, de hypothese dat ontstekingsreacties betrokken zijn bij het ontstaan van deze cognitieve
klachten.
 Ontstekingsreacties spelen een grote rol bij het herstel na een operatie. Niet alleen op de plaats van de ingreep ontstaat een
ontstekingsrespons, via signaalstoffen wordt ook in de hersenen een ontstekingsproces in gang gezet. Zowel de lokale
ontsteking als de ontstekingsreactie in de hersenen, neuroinflammatie genoemd, stimuleren gedrag dat het lichaam helpt bij
het herstel, zoals veel slapen, licht eten en behoedzaam omgaan met het aangedane lichaamsdeel. Hevige en langdurige
neuroinflammatie kan echter een negatieve invloed hebben op het cognitief functioneren. De uitkomsten van het
promotieonderzoek laten zien dat de effecten van een operatie op specifieke hersengebieden en de hieraan gerelateerde
cognitieve functies sterk kunnen verschillen per individu en beïnvloed worden door risicofactoren zoals leeftijd, preoperatieve
infecties en preoperatieve cognitieve status. Het door de hippocampus gereguleerde geheugen is het meest gevoelig voor
een operatie, want het kan zelfs door een operatie aangetast worden in individuen met een zeer laag risico op POCD. Omdat
er aanwijzingen zijn gevonden dat ontstekingsprocessen betrokken zijn bij de ontwikkeling van en gevoeligheid voor POCD
kan er in de toekomst mogelijk onderzocht worden of het dempen van de ontstekingsrespons geschikt is om POCD te
voorkomen.
Proefschrift Characterizing Postoperative Cognitive Dysfunction in the Elderly, Rijksuniversiteit Groningen, 9 september 2015,
259 p, ISBN 978 90 3678 065 0. Promotores waren prof. dr. E. Heineman en prof. dr. E.A. van der Zee.
 Naar een beter antibioticabeleid in verpleeg- en verzorgingshuizen
Antibiotica-resistentie is wereldwijd een toenemend probleem in zorginstellingen. Het proefschrift van MPAgezondheidswetenschapper/epidemioloog Laura van Buul, 29 jr, laat de complexiteit zien van de voorschrijfbeslissingen op dit
gebied. Door deze complexiteit wegen de risico’s van het onterecht niet voorschrijven van antibiotica (bijvoorbeeld
verslechtering van de klinische situatie) in de praktijk vaak zwaarder dan die van het wel voorschrijven (bijvoorbeeld
resistentieontwikkeling, bijwerkingen). Dit draagt bij aan een irrationeel antibioticagebruik. Artsen hebben daarom handvatten
nodig om met vertrouwen af te kunnen zien van het voorschrijven bij twijfel. Dan is verbetering nodig van de bestaande
richtlijnen en het ontwikkelen van nieuwe, optimaliseren van de communicatie tussen artsen, verpleegkundigen en
verzorgenden, en bewustmaking van de rationele en irrationele overwegingen die een rol spelen bij voorschrijfbeslissingen.
Het monitoren van voorschrijfgedrag zou richting kunnen geven aan antibiotic stewardship initiatieven -een term die allerlei

3

Redactiebureau TGG Signalementen 2015/6. 10.1007/s12439-015-0163-z

interventies omvat, gericht op het bevorderen van rationeel antibioticagebruik- en zou het bewustzijn van het belang van
rationeel antibioticagebruik kunnen bevorderen.
Er wordt er in dit proefschrift gereflecteerd op het gebruik van PAR (Participatory Action Research) als benadering om het
complexe probleem van rationeel antibioticagebruik in VPH en VZH aan te pakken en wordt er gerapporteerd over de
Improving Rational Prescribing of Antibiotics in Long-Term Care Facilities (IMPACT) studie.
In toekomstig onderzoek zouden handvatten moeten worden gezocht in mogelijkheden om het diagnosticeren van
infectieziekten in VPH en VZH te ondersteunen, zoals door het doen van onderzoek naar de toegevoegde waarde van
diagnostische hulpmiddelen en naar diagnostische criteria die antibioticagebruik rechtvaardigen.
Proefschrift How to IMPACT antibiotic prescribing? A contribution to antibiotic stewardship in long-term care, Vrije Universiteit
Amsterdam, 20 mei 2015, 166 p, ISBN 978 94 6295 095 5. Promotores waren prof. dr. C.M.P.M. Hertogh en prof. dr. F.G.
Schellevis.
 Op weg naar een optimale vitamine D-status bij ouderen
Vitamine D-tekort komt veel voor binnen de Nederlandse oudere bevolking: 50 % van de mensen boven de 65 heeft een
tekort aan vitamine D. Daarom adviseert de Gezondheidsraad aan alle vrouwen ouder dan vijftig en alle mannen ouder dan
zeventig om dagelijks extra vitamine D te slikken. Promotieonderzoek van arts/epidemioloog, internist i.o. Evelien Sohl, 29 jr,
tracht de risicofactoren en gevolgen van vitamine D tekort beter te definiëren zodat er aan een betere vitamine D-status kan
worden gewerkt. (Hoog) medicatiegebruik blijkt geassocieerd met een lagere vitamine D-status en het risico op vitamine D
deficiëntie kan worden voorspeld aan de hand van simpele persoonskenmerken zoals leeftijd, geslacht, roken, alcoholgebruik,
fietsen, sporten, tuinieren, Body Mass Index (BMI), seizoen, het ontbreken van eetlust en het niet hebben van een partner.
Met dit model zouden mensen zelf of bijvoorbeeld de huisarts, zonder bloedtest, een weloverwogen keus kunnen maken om
eventueel vitamine D te gaan slikken.
Sohl keek ook naar de mogelijke gevolgen van een vitamine D-tekort. Zo blijkt dat mensen ouder dan 55 jaar met een tekort
slechter scoren op verschillende korte fysieke tests en dat zij meer beperkingen ervaren in verschillende activiteiten van het
dagelijkse leven zoals teennagels knippen, zichzelf aan- en uitkleden of bij het gebruik maken van eigen of openbaar vervoer.
Ook hadden zij een groter risico op een toename van de beperkingen in de toekomst. Verder bleek een lage vitamine Dspiegel een relatie te hebben met een slechtere botkwaliteit, maar alleen bij mensen met een lage tot normale BMI.
 De optimale vitamine D-spiegels verschillen voor de verschillende subgroepen. Uit de analyses van het promotieonderzoek
blijkt dat vrouwen, mensen ouder dan 75 jaar en mensen met een hoge BMI een lagere optimale spiegel hebben dan
mannen, 65 tot 75-jarigen en mensen met een lage tot normale BMI. Hoewel dit proefschrift diverse interessante associaties
heeft laten zien, kunnen er geen definitieve conclusies worden getrokken over een mogelijk oorzakelijk verband. Meer
onderzoek loopt nog.
Proefschrift Towards optimal vitamin D status. Determinants and consequences of vitamin D deficiency in the older population,
Vrije Universiteit Amsterdam, 26 juni 2015, 216 p, ISBN 978 94 6108 971 7. Promotor was prof. dr. P.T.A.M. Lips.
Miniscule hersenschade voor het eerst duidelijk zichtbaar dankzij geavanceerde MRI-scans

4

Redactiebureau TGG Signalementen 2015/6. 10.1007/s12439-015-0163-z

Bij mensen die met dementie zijn gestorven, zijn na obductie talloze micro-infarcten te vinden in de hersenen. Omdat deze
herseninfarcten zo klein zijn, is het heel moeilijk om ze met MRI-scans op te sporen. Om beter inzicht te krijgen in de rol van
micro-infarcten bij het ontstaan van cognitieve problemen en dementie zou het een grote stap vooruit zijn om ze op MRIscans van levende mensen aan te kunnen tonen. Neurowetenschapper Susanne van Veluw, 28 jr, laat in haar proefschrift zien
dat micro-infarcten betrouwbaar te identificeren zijn op geavanceerde 7 T MRI-beelden. Deze MRI-scanner, die UMC Utrecht
ongeveer negen jaar geleden kreeg, heeft een sterker magnetisch veld dan de normale MRI-scanners (van 3 of 1,5 T) in het
ziekenhuis, waardoor je meer gedetailleerd de hersenen en zelfs de kleine hersenvaten kunt bestuderen. Toen uit de 7teslabeelden duidelijk was waar die infarcten zich bevonden, bleek het ook goed mogelijk om micro-infarcten te vinden op de
gebruikelijke MRI-scans.
 Suzanne van Veluw valideerde haar bevindingen door hersenplakken van overleden mensen met alzheimer te scannen en op
zoek te gaan naar soortgelijke afwijkingen als op in vivo MRI-scans. Onder de microscoop bleken die afwijkingen inderdaad
allemaal micro-infarcten te zijn. Deze bevindingen suggereren dat micro-infarcten een nieuwe veelbelovende in vivo MRImarker zijn van microvasculaire schade in het brein. Andere onderzoeksgroepen hebben de criteria overgenomen voor het
opsporen van micro-infarcten op MRI-scans. Zo kunnen we in de nabije toekomst nog meer te weten komen over de impact
van deze ‘mini herseninfarcten’ op veroudering, cognitieve achteruitgang en dementie.
Proefschrift Microvascular brain pathology on high resolution MRI. Imaging the (in)visible, Universiteit Utrecht, 1 oktober 2015,
235 p, ISBN 978 90 3936 377 5. Promotores waren prof. dr. G.J. Biessels en prof. dr. P.R. Luijten.
Nieuwe kandidaat-biomarkers voor vroege alzheimerdiagnose
In het laatste decennium heeft het bepalen van zeer gedetailleerde weefsel- of celspecifieke eiwitprofielen (proteomen) met
behulp van hoogwaardige massaspectrometers een hoge vlucht genomen. Deze proteomics-techniek stelt de onderzoeker in
staat om, zonder hypothese vooraf, verschillende situaties met elkaar te vergelijken en afwijkende (eiwit)patronen te
onderkennen bij tal van neurodegeneratieve ziekten. Biowetenschapper Marta Del Campo Milán, 29 jr, heeft met behulp van
proteomics nieuwe kandidaat-biomarkers voor de ziekte van Alzheimer geïdentificeerd zoals BRI2 en AGRN (agrine). Zij
bestudeerde de betrokkenheid van BRI2 en gerelateerde eiwitten in verschillende stadia van alzheimer. De eiwitten BRI2 en
gerelateerde eiwitten vormen de basis voor toekomstig onderzoek naar het begrijpen van de rol van eiwitten in de pathologie
van alzheimer. Toekomstig onderzoek naar deze eiwitten kan leiden tot nieuwe inzichten die zouden kunnen uitmonden in
nieuwe preventieve en ziekteremmende therapieën.
 Proefschrift Novel biochemical signatures of early stages of Alzheimer’s disease, Vrije Universiteit Amsterdam, 19 juni 2015, 236
p, ISBN 978 94 6295 179 2. Promotores waren prof. dr. M, A. Blankenstein en prof. dr. Ph. Scheltens.
Ziekenhuisopname is voor veel ouderen aangrijpende gebeurtenis
Talloze wetenschappelijke studies laten zien dat een ziekenhuisopname een ingrijpende en gevaarlijke gebeurtenis is voor
veel ouderen, zowel in functioneel als in psychosociaal opzicht. Veel ouderen komen slechter uit het ziekenhuis dan ze er in
gingen. Hoewel de mismatch tussen ziekenhuis en ouderen op ruime aandacht kan rekenen, blijft het perspectief van de
ouderen zelf daarin vaak buiten beeld. Promotieonderzoek van cultureel antropoloog/filosoof Hanneke van der Meide, 31 jr,
probeert stem te geven aan oudere patiënten en inzicht te krijgen in hun geleefde ervaringen. Daartoe heeft zij onder andere
tien patiënten van 75 jaar of ouder geobserveerd van opname tot ontslag, via een fenomenologische shadowing study.
Daarnaast omvat haar proefschrift een case study waarin gekeken is hoe de ervaringen van oudere patiënten doorklinken in
de activiteiten van de cliëntenraad van een ziekenhuis. Dit blijkt slechts marginaal.
5

Redactiebureau TGG Signalementen 2015/6. 10.1007/s12439-015-0163-z

De resultaten laten zien dat er voor oudere patiënten veel meer op het spel staat dan de objectief vast te stellen fysieke
kwetsbaarheid waar de dominante opvatting van frailty naar verwijst. Een breder kwetsbaarheidsperspectief heeft oog voor
de geleefde ervaringen van ouderen en laat zien dat kwetsbaarheid niet beperkt is tot het lichaam, maar ook betrekking heeft
op de relaties waarin de oudere gesitueerd is en de institutionele context van het ziekenhuis. Aandacht voor dwelling door te
zorgen voor een ‘thuisgevoel’ in het ziekenhuis kan helpen om kwaliteit van ziekenhuiszorg voor ouderen breder te zien dan
alleen iets dat meetbaar is aan de hand van functionele componenten.
 Proefschrift Why frailty needs vulnerability. A care ethical study into the lived experiences of older hospital patients, Universiteit
Tilburg, 6 mei 2015, 189 p. Promotores waren prof. dr. C.J.W. Leget en prof. dr. F.J.H. Vosman.
Langer zelfstandig wonen: het dagelijks leven van ouderen in stadswijken
Veel westerse regeringen voeren een beleid dat langer zelfstandig wonen stimuleert om op die manier het beroep op dure
geïnstitutionaliseerde zorg uit te stellen en te verminderen. Zulk beleid stimuleert ouderen om toch vooral zo lang mogelijk in
hun eigen huis en wijk te blijven omdat zij dan oud kunnen worden in een bekende, vertrouwde en ondersteunende
omgeving. Cultureel geograaf Debbie Lager, 31 jr, laat in haar promotieonderzoek zien dat de realiteit van het langer
zelfstandig wonen niet zo eenduidig is als beleid en onderzoek aannemen. Door de ervaringen van ouderen met het dagelijks
leven in stadswijken centraal te stellen wil haar proefschrift een kritische blik werpen op langer zelfstandig wonen. Zij belicht
de discontinuïteiten van het langer zelfstandig wonen bekeken vanuit wijkvernieuwing, de betekenissen van sociale contacten,
alledaagse praktijken en de dagelijkse ritmen van langer zelfstandig wonen. Zij kijkt ook naar buurtzorg, mobiliteit en sociale
integratie. Samen belichten deze thema’s hoe gevoelens van erbij horen, welzijn en gevoelens van ‘anders zijn’ ontstaan
binnen de context van de wijk.
 Zo vormt de sociale integratie van ouderen in de samenleving een belangrijk onderdeel van het langer-zelfstandig-wonenbeleid. In de praktijk komt dit vooral tot uiting in het doorvoeren van verbeteringen in de bebouwde omgeving en door middel
van maatschappelijk werk. Sociale integratie blijkt echter ook een temporele dimensie te hebben Respondenten ervaren de
temporele segregatie van oud en jong in de wijk als een generatiekloof. Het hogere tempo van leven van de jongere bewoners
en hun grotere mobiliteit benadrukken in negatieve zin dat de respondenten ‘oud’ en minder actief en mobiel zijn. Hoewel het
langer-zelfstandig-wonen-beleid dus de fysieke afstand tussen verschillende leeftijdsgroepen verkleint, kan de temporele
segregatie een belemmering vormen in de sociale integratie van ouderen, omdat het een gevoel van ‘anders-zijn’
teweegbrengt. Debbie Lager adviseert om niet altijd naar de overheid te kijken bij het implementeren van een
leeftijdvriendelijk beleid maar ook zelf in het dagelijks leven bij te dragen aan elkaars welzijn door elkaar te groeten of door
een praatje, tijdens een wandeling door de wijk.
Proefschrift Perspectives on ageing in place. Older adults’ experiences of every day life in urban neighbourhoods, Rijksuniversiteit
Groningen, 1 oktober 2015, 148 p, ISBN 978 90 3678 037 7. Promotor was prof. dr. P.P.P. Huigen.
 Zorginnovatiecentrum (ZIC): leren op de werkplek in een intramurale ouderenzorgorganisatie
Zwaarte en complexiteit van de ouderenzorg in Nederland nemen toe en de zorg zou beter moeten aansluiten bij de
persoonlijke behoeften en wensen van ouderen. Werkplekleren zou verbetering kunnen brengen. Verpleegwetenschapper
Miranda Snoeren, 42 jr, deed uitgebreid promotieonderzoek naar de kenmerken van dit leren en bekeek hoe deze vorm van
onderwijs binnen de intramurale ouderenzorg kan worden geconceptualiseerd, bevorderd en onderzocht. Tijdens het
onderzoek werden drie ZIC’s binnen deze organisatie opgericht en ontwikkeld. Een ZIC is een zorgafdeling waar
gekwalificeerde medewerkers en een groot aantal studenten intensief samenwerken en waar zorg, onderwijs, innovatie en
onderzoek geïntegreerd worden, met als doel om de kwaliteit van zorg te verbeteren en een uitdagende werkplek te creëren.
 Werkplekleren is een complex fenomeen dat voortdurend aanwezig is binnen wederkerige relaties. Zorgverleners en hun
omgeving veranderen voortdurend, gezamenlijk en tegelijkertijd in en door hun wederkerige relaties. Hierdoor worden de
mogelijkheden voor acties verruimd. Alles en iedereen beïnvloedt elkaar wederkerig en het is niet alleen het individu dat
verandert, maar ook tegelijkertijd de omgeving of de context. Een dergelijk complexiteitsperspectief op leren nuanceert en
verbreedt de gangbare overtuigingen over werkplekleren. Het heeft ook gevolgen voor het bevorderen en onderzoeken van

6

Redactiebureau TGG Signalementen 2015/6. 10.1007/s12439-015-0163-z

dit leren. Het onderzoek naar werkplekleren is een vorm van leren op zichzelf en richt zich op het bevorderen en versnellen
van leerprocessen. Dit soort onderzoek vraagt om interactieve en creatieve onderzoeksmethoden. Snoeren illustreert dat
werkplekleren het potentieel heeft nieuwe gedeelde waarden en manieren van werken te ontwikkelen binnen
zorginstellingen. Ook geldt dat dit soort processen en uitkomsten moeilijk te controleren zijn. Het promotieonderzoek biedt
inspiratie voor opleiders, leidinggevenden, managers en onderzoekers over hoe zij met dit soort complexe processen kunnen
omgaan en het geeft inzicht in de eigen rol en positie hierin.
Proefschrift Working = Learning. A complexity approach to workplace learning within residential care for older people, Vrije
Universiteit Amsterdam, 1 juli 2015, 229 p, ISBN 978 94 6299 093 7. Promotor was prof. dr. T.A. Abma.
Auteurs
Redactiebureau
Vilans, Kenniscentrum voor langdurende zorg
Mr. C. S. M. (Cordulia) Hermans-van Leeuwe (rubriek Signalementen)
Dr. Annette Plouvier (redactiesecretaris per 1 september 2020)
Mr. drs. P. J. F. (Paul) van der Kooij (redactiesecretaris tot 1 september 2020)

7.
