De Nijmeegsche Roededragers
DE

ROEDEDRAGERS

NIJMEEGSCHE

DOOR
H. D. J. VAN

SCHEVICHAVEN.
AN de

was de
vroegste
tijden der maatschappelijke
samenleving
het zinnebeeld
van autoriteit.
en
vorsten
hielden
Koningen
hem in de hand, een gebruik waaruit de schepter en de maarOok bij de oude rechtspleging
schalksstaf
ontstonden.
speelde
staf

de staf een rol; "So neemt de richter eene roede in die hant,"
leest men in een oud formulier, ,,ende leit die op 't aerde ende waecht's vonnes.',
Was het vonnis gewezen, dan hief hij de roede weder op. Zoo kwam ruag- of
in het 0 H D beschuldiging
te beteekenen
ruogstab
(N H D rugen = beschulmet stab was het 0 H D eidstab, Ags. adhEen andere
samenstelling
digen).
de eedsformule
vanwaar de uitdrukking
den
staf, dat geheel abstract
beteekende,
eed staven:
vyngeren over den heiligen (reliquien)
"dat sij met upgerichteden
in een Nijmeegsch schepenprotocol
leest
men
edes
hebben,"
gestavedes
gesworen
van

late tijden werden eeden afgelegd met aanraking
1413.
 Nog in betrekkelijk
staf of roede, blijkens de volgende voorbeelden,
des rechters
ontleend aan
het Nijmeegsch
Protocol Judiciale :
van

12
richters
comen

Maart

zekere

aen des heren
getuige
heeft, "bij handtastinghe
binnen
veerthien
tweemael
daghe wederom inne te
stock, aengelaefft
21
I
voor den verscheyden
1649:
eysch."
Juli
bij hand,.,Gelavende,
1642,

aen den
tastinghe
26 Augustus
i656:

richterstock,
CORNELIS

het

gewiesde

JANSSEN

inghen

te sullen
voldoen."
(vonnis)
Doorn heeft, aenroerende
des

162
heren

richters

in plaetse
van eede, aengelaefft
binnen den tijt van vier
stock,
de heeren commissarien
te sullen compareren,
om de sententie
te
Een
voldoen."
voorbeeld
van een eed afgelegd op den staf van den roededrager,
vindt men in NOORDEWIER's Nederlandsche
ontleend aan een
Regtsoudheden,
weecken

voor

geschrift van 1320:
moet afleggen)
de

sal hem (de persoon die den eed
??den gesworen roeydrager
roede voorhalden,
ende daer sal hij sijn vingeren van de
rechterhant
ende sweeren".
Dit zweeren op een staf was een oeroud
opleggen
waar ACHILLES de volgende
gebruik, dat reeds in den Ilias wordt aangetroffen,
woorden uit:
'
'
"Aber ich sage dir an, und mit heiligem Eide beschwor ich's;
Wahrlich bei diesem Zepter, der niemals Blatter und Zweige
Wieder zeugt, nachdem er den Stumpf im Gebirge verlassen,
Dies sei dir die grosse Betheurung, u. s. w.
(Ilias 1. 233, vertaling van Voss.)
In het oudste Nijmeegsche
dat van 1382 dagteekent
en in de
Rekenboek,
taal geschreven
waren
er
steeds
is, worden de roededragers
Latijnsche
(er
twee)
.Praecoties, roepers, genoemd. Waarin hun functiin toen bestonden is niet bekend ;
noch in het oudste Keurboek,
onze bronnen
noch in de
daaromtrent,
zwijgen

van dien tijd, is iets omtrent hun werkzaamheden
te vinden.
 stedelijke
rekeningen
Elders (ik ontleen dit weder aan NOORDEWIER) waren zij reeds in III4 belast
met het beteekenen
van het vonnis, alsmede met het aanzeggen
en de uitvoering
der vierscharen.
waren zij ook roepers bij opbod en bij gerechteBepaaldelijk
waarbij zij dan met hun roede den toeslag gaven.
in de landstaal
Vroeg in de t 5e eeuw, toen onze stedelijke rekeningen
dien
was
de
titel
veranderd
in
van
Zoo was het
bode.
werden,
gehouden
roeper
van 1420 tot 1429. Zij kunnen
evenzeer aldus genoemd zijn, omdat zij bood
als
omdat
dit
woord
bediende beteekende,
evenals men nog van
schappen deden,
enz. spreekt. Zeker waren zij die ?overste boden",
gemeenteboden,
dienstboden,
lijken

die

verkoop,

in. een

zijn, die
beslissen.
raadsbesluit

in
Wel

rq.2o "onser
verrichtte

van

16 Maart

stat

gesworen

die

gezworen

?429 genoemd
bode" betiteld
bode

functien

worden. Maar of zij het
zijn, zou ik niet durven
welke

tot den werkkring
van vreemden.
van den roededrager
behoorden, namelijk het "besaten" (arresteeren)
van 5 September
Doch een raadsresolutie
I420 bepaalt, dat wanneer een raadslid
onzer Stad gezworen bode werd, dat hij dan niet meer in den raad zou kunnen
zitten,
tenzij hij door den Hertog tot raadslid benoemd werd. De vraag is nu

was de roededrager
antwoord
te geven.
ratsfahig f
Doch den

Ik ben niet in staat
I2en Februari

daarop een stellig en afdoend
twee gemeenslieden
17og bedankten

163
de een om de wel eenigszins verrassende
reden, dat hij
betrekking:
in
van
werd
de
omdat hij
het
ander
regiment
generaal SLANGENBURG;
kapitein
was verkoren. Bedenkt men nu, dat uit het college der Gemeenstot roededrager
leden voor den Raad gekozen
dan zou men, bij
lieden voortdurend
werden,
deze eer kon te
zijn aan te nemen, dat ook den roededrager
inductie,
geneigd
bedoelde "gesworen bode" was.
 beurt vallen, en dat hij dus de in het raadsbesluit
voor

hun

de stedelijke
Van I42g tot I SII ontbreken
en wanneer deze
rekenboeken,
weder
worden
de
met het laatstgenoemde
jaar
vroegere boden roedeaanvangen,
hadden zij in dien tusschentijd
de roede gekregen,
Denkelijk
genoemd.
dragers
zij hun titel ontleenden.
welke de roededragers
te verrichten
De werkzaamheden
hadden, waren
te
om
hier
allen
te kunnen
van uiterst verschillenden
aard,
veelvuldig
opgesomd
Ik moet mij tevreden
stellen
met enkelen daarvan op te geven. Zoo
worden.
waaraan.
zij in 1538, toen de Stad met Karel van Egmond overhoop
lag, ,mennichd. w. z. de burgers op te roepen
foldigen dienst doen, om die waeck tkondigen",
was het in 1577 hun opgelegd,
om hun wachten te betrekken.
Desgelijks
"omb
werden zij
die schutten
bij den anderen (bij elkander) te houden." Voortdurend

moesten

in het Schependom
dorpen
gezonden (somtijds te paard), nu eens om
te doen, dan weder om de huislieden te bevelen met kar en paard
kerkespraak
in de Stad te komen arbeiden, wanneer er uitgebreide werken ondernomen werden,
of ook wel ten einde de boeren op te roepen om geen er gegraven
werd;
als er een executie op
op te komen,
,,het gericht te helpen stercken",
wapend
handen
was, waarbij men een pogmg tot ontzet te vrezen had. In 1580 gingen
naar

de

ten einde toezicht te houden op de mannen die
zij mede naar het Rijkswald,
daar met karren, hout voor de Stad gingen halen. Vereerde een vorst Nijmegen
de
met een bezoek, dan gingen de roededragers
mede, wanneer de stadsdienaars
de
waartoe
kannen eerewijn gingen aanbieden.
 Zij moesten de boeten invorderen
wanneer de pachters
waren, en de pachtpenningen
uitmanen,
burgers veroordeeld
in
waren
het betalen. Na de reductie der Stad
der stedelijke
accijnsen
traag
een
venster
van
het
uit
deden
zij
Stadhuis,
??van die luyve", de drie ver(i5gi),
te worden
van personen die weigerden afgeroepen
huwelijksafkondigingen,
Na
Roomsch
Katholieken.
deze
kerk,
namelijk
ontvingen
afkondigingen
ende bestedigungh
harer ehe mitdan de huwelijkscandidaten
"de confirmatie
of schepenen.
Zonder deze formalivoor commissarissen
geboerlicke
solemniteit",

plichte
in de

teiten

werd

geen

Bij begrafenissen
de roededragers
uit te gaan.
als wettig erkend.
huwelijk, noch de daaruit geboren kinderen
of burgemeestersvrouw,
waren
van een rechter, burgemeester
stoet
hare
ende
voor
den
"met
roede",
cledonghe
verplicht

164
de roedragers
niet in de
een raadsbesluit
van 1557 mochten
Ingevolge
raadkamer
tegenwoordig
zijn wanneer de raad zat, doch hadden bij de hand te
totdat
schellen
in geroepen werden, om mijner heren bevelh an
zijn,
zij "mitter
ende tselve toe afftervolgen."
zouden
dat zij bij beurten de raadkamer
niet van nooden sij, dat die ceurmeesters

toe hoeren

Een

eeuw later besloot
of oppassen",
,bewaken

men nogmaals,
ten einde "het
Doch de
bijsitten".
in die raetcammer
daar
niet
het
vuur
aan te leggen, noch brandhout
behoefden
op te
roededragers
en van den kamerknecht
Dat was het werk van den stokmeester
dragen.
(condan
in
waar
de
de
zaten
zij
"oude secretarie",
Tijdens
vergaderingen
cierge).
raadsbesluit
van 27 Nov. 1661,
voor hen gestookt werd, en ook de procureurs,
bij
Maar de sleutel van dat vertrek bleef in bewaring
zich mochten gaan warmen.
van den secretaris.
 De roededragers

belast met het arresteeren
van vreemden,
die iets
door
het
dat
en
dit
den
aan
een
der
portier
op hun
hadden,
gebeurde
Stadspoorten
gedaan werd, dan behoorde deze aan de roededragers hun ,,gerechtigeen vreemde
heid" te betalen. Datzelfde was het geval wanneer de stokmeester
Namen echter de hellebardiers iemand gevangen,
op een gewone markt arresteerde.
waren

kerfstok

op

last

van

den

burgemeester,

de roededragers
geen citatiegelden
werd. Met de schepenen en den gerichts-

dan konden

veroordeeld
tenzij de geciteerde
woonden
executies
zij
schrijver
bij.
De ruiterij
bereed
in de 17c eeuw haar eigen paarden, evenals de mar6chaussees
nog doen. Kwam nu een hier in garnizoen Jiggend ruiter te overlijden,
van een roededrager,
die schulden
naliet, dan werd zijn paard, ten overstaan
den
en
cour (torenwachter)
door een der Stads
boden
bereden,
rijdende
,,door
vorderen,

werd aan den roedrager
De koopprijs
toren, met de trompet verkocht."
door hem aan den secretaris
ter hand gesteld, die dan aan de schuldhun deel deed toekomen.
Verder hielpen zij de pachters van den bier-

op den
betaald,
eischers

het pegelen der bieren, zonder dat er dan een pegeler of wijnroeder
behoefde te zijn. Ook visiteerden
de roededragers
de maten en
bij tegenwoordig
de
maten
het
laken
ten
bate
van
den
kramers,
gewichten
bij
accijns, en reden
rond om panden op te halen, bij die personen die hun belastingen
met karren
accijns

bij

verzuimden

te betalen.
werkzaamheden
werden
een vast tarief betaald,
en
Dergelijke
volgens
de roededragers
maar dit was hoogst
daarbij
genoten
nog een tractement,
Van 151 I tot 1521I bedroeg
het 16 gl. elk; van toen af elk 7 gl.
bescheiden.
 In 1662 kwam er een verandering
in, of liever het werd meer geregeld vastgesteld, namelijk op io8 gl., ingedeeld
overzicht
geeft van hun werkzaamheden:

op de volgende

wijze, die ons een verder

165

Daarbij ontvingen
zij jaarlijks nog een niet onbelangrijke
bijslag ,voor extra
later
diensten."
Aanvankelijk
gedane
matige sommetjes,
30, 40, 5o, 100, over
1794 en 1795 zelfs 400 gl., terwijl in de drie laatste jaren van het bestaan der
en 1810, het tractement
roededragers,
gebracht was op 308 gl. elk.
1808, 809
Bovendien genoten zij in de i7e eeuw vrijdom van wijnaccijns voor 66n okshoofd
Uit de opbrengsten
van den Rijkstol op de Waal ontvingen
(zes ankers) 's jaars.
evenals de gansche magistraat,
de roededragers.
jaarlijks een bepaalde hoeveelheid groene en witte kaas, ,,harnaschende witten kees", in sommige jaren verdoor 10 gl., daar de kaas "veeltijts
heel slecht" bevonden werd.
Doch
vangen
werd hun onttrokken
deze bedeeling
Bij bovenstaande
uiteenzetting

van 12 October
1662.
 bij raadsresolutie
is echter een voorname bron van inkomsten

-

nl. het zoogenaamde
niet begrepen,
"dragen van de roede", wanneer het gerecht
zat. Aan dit oude gebruik werden de roededragers
nogmaals herinnerd bij besluit
van 16 December
die
van
den
nae alder gewoonten,
1624: "Dat
roy
roydragers,
immers
dat deselve
int gericht comparerende
ende assisterende,
die
gedragen,
roeden,
in de

om
handt

't

te doen revereren
ende behoerlick
gericht
respect doen hebben,
sullen hebben."
dat voor de
En nog in het laatste
reglement
is opgesteld,
commissie
uit
den stedeFebruari
door
een
23
1803,

roededragers
waarin o. a. de oudheidkundige
Mr. JOHAN IN DE BETOUW zitting
lijken Raad,
luidde
artikel
dat
de
had,
2,
roededragers
,,gelast zijnde in het gerigt te compade roede
in de hand zullen hebben, om het
te assisteren,
reren, of hetselve
te
meer
te
doen
venereren."
Zoo
heette
het bij den aanvang der zitgerigt
zat het gericht niet, dan
dat "de roede geheven"
werd;
tingen,
(opgenomen)
werd zij "gelegd",
Een paragraaf
in den Nieuwen Brief schrijft dienaangaande
van nu vortahnn,
als die rhode leett," vreemden elkander door den
voor, dat

,

166
roededrager

zullen

uitgezonderd

op

kunnen
vrije

doen

arresteeren
Een
jaarmarkten.
dat burgers
voorkomt,
rhode
offte heffen
uphefft

veelvuldig
men die

die

of die roede gedragenn wurde,"
merkt
op, dat het
paragraaf
balde
misdreven
"so
hadden,

,gelick
andere
iets

sall, hem op een sijde (uit de voeten)
konden worden, weshalve voortaan
een
zij
gedagvaard
maecken",
aan
hun
ende
zou
want
voldoende
"wehr
woenplatz"
zijn. Vroeger,
oproeping
moest in 1406 reeds gefnuikt
was bepaald, dat men de
dat kunstje
worden,
onder de hoogemis,
in de kerspelkerk,
zou oproepen;
onvindbaren
"tot alre tijt,
werd er in I46I i nog bij gevoegd.
 wer men die roede dreeght off niet en dreeght",
zoodat

niet

of dragen
van de roede was dus synoniem,
met het zitten van het
van 16 November
1593, werd "geresolveert
gerecht, zoodat in een raadsbesluit
dat van morgen aff, die roede gedragen
zal worden."
Het

heffen

Werd

de roede

niet gedragen,
dat wel voorkwam
als er
steen
de
klaagden
roededragers
natuurlijk
hangig
waren,
de raad zich meestal liet vermurwen
en hen schadeloos
stelde.
in
de
van
dezen
die
inhoud:
dan
rekenboeken,
Soe
posten
item zooveel; "Overmits
die roy belegen
niet en is gedragen",
sich
die pest,"
beclaechden
dat
enz. ; "soe sij (roededragers)
dit jaer niet gedraegen
en had ;" enz. enz.
dan

Evenals

verschillende

geen zaken aanen been, waarop
Van daar talrijke
roy van dit jaer
is geweest wegens
men die roey in

en beambten,
ontvinstedelijke ambtenaren
van stadswege zekere kleedingstukken,
ofde waarde
andere

gen de roededragers
jaarlijks
daarvan in geld, in 1382 b.v. elk 16 pond (= guldens).
Dit laatste gaf
aanleiding
want dan werd de kleedij niet gekocht.
Daar moest men in 1429
tot misbruiken,
reeds tegen opkomen
met een besluit dat de roedragers
voortaan "oer kledinge
dragen solen, ende geen gelt meer daeraf hebben solen." In de 16e eeuw plachten
in vier
elk een tabberd
benevens "haesbeindelen",
bestaande
zij te ontvangen
ellen

"sloeyers"
Men
vaardigen.
een soort
denke

van lichte
aan

lieten

ver-

wapperende
Voor den
werden
destijds
opgebonden.
laken, half rood, half zwart (de stadskleuren)
kreeg elk zes el Engelsch
de
In
diezelfde
is
er ook nog sprake van ,.,dat sylver op die
eeuw
el.
45 s st.
ter waarde
van twee daalders.
Welken vorm dit aannam, weten wij
mouwe",
der
misschien
zooals
de
bij
voorgangers
dooden, een langwerpig
vierkant,
niet,
was in
De tabberd
bedekt
met ronde zilveren
plaatjes, evenals op den kovel.
 linten,
tabberd

waarmede

broeken

daarbij
en kousen

zijde, waaruit zij kousenbanden
de groote rozet en de zwierig

door een "liveryrock,"
vervangen
evenals
de kovel van zwart en ,,fijn carmossijn
met voor 3 gl. 3 st. aan zilver.
de

eeuw

Het

kostbaarste

en

deftigste

stuk

van

die een goede 55 gl. kostte, en
rood" laken, à 6 gl. 5 st. de el,
de roededragers'

kleedij

was de

"

167
elders ook wel kogel genoemd. In 1382 waren de
de drie kovels, die den onderrichter
zeer
eenvoudig :
caputii
nog
praecones
en den twee roededragers
werden, kwamen de Stad op 16 st. het
geschonken
stuk te staan. In de volgende eeuw, en van toen af tot den Franschen
tijd toe,
ook
de
de
drie
de
beide
behalve
nog
burggraaf
en
burgemeesters
genoemden,
kregen

kovel,

een

soort

van

kaper,

der

elk een kovel. Allen waren van laken,
zwart met blauwe en groene "banden"

niet altijd: in 1414 b.v.
 tusschen
1420 en 1429
(uitmonstering?);
en
de
was
dan
meestal van
rood,
kleedij

veelal

zwart,

maar

vijfmaal zwart, driemaal groen, eenmaal
als de kovel. Maar met het toenemen
van welvaart en weelde,
dezelfde kleeren
vereischt en bepaalde de Raad op ? Maart
werd er meer vertooning
1447, dat
voor zijn tractement
elk der twee burgemeesters
so oude schilden (37 gl. 5o st.)
als dat gewoenlic
een "beslaigen
zou ontvangen,
benevens
is." Die
coevell,
om de kovel met zilver te beslaan, bestond toen dus reeds sedert
gewoonte,
eenige jaren. Waarschijnlijk
kregen toen ook de vier andere ambtenaren
kovels, maar door het verloren gaan der rekenboeken is daarvan niets met
in I S I I, vindt men
weder aanvangen,
te bepalen. Waar de rekeningen
hoofd "Van den silveren werck", dat HENRIC VAN DEN BOENHEN totter

dergelijke
zekerheid
onder het

cledingen
werkloon
voor
met
het
een
totaal
geleverd had,
en beambten
van 133 gl. 16 st. Maar daar dit voor alle ambtenaren
samen
hoeveel
daarvan
kunnen
de
kovels
kwam.
is,
wij onmogelijk
gerekend
op
nagaan,
In t 5 ?3 evenwel was dat een mark (4 8 gl.) per kovel.
ende

koevellen

6 marck

silver"

Nog tot in het derde kwartaal der 16e eeuw toe bleven de kleuren der
kovels varieeren,
doch vanaf r 574 stonden zwart en rood vast, steeds was de
met dunne
rechterzijde
rood, beide zijden waren gepantserd
zwart, de linkerzijde
met een rozet. De
zilveren
plaatjes, iets grooter dan een kwartje en gestempeld
ziet men op de plaat.
 zijn aangebracht
wijze waarop de plaatjes op het hoofddeksel
over 1671, waar men
Verdere
details geeft de volgende post in het Schultboeck
ick
onder
van
18
van den
leest,
April: "Heb
dagteekening
(de stadswerkmeester)
't silverwerck van synen covel
JOHAN MANNIS overgenomen
gewesenen
roeydrager
ende
rock

rock,

om

gebruickt

sijn schoensoon
[en opvolger]
te worden, ende is in getal geweest
aen

A. ROSTERMAN'S covel
als volght:

ende

168
Het

menschdom

van de 16e eeuw

was uit zijn aard diepzinnig
en gehecht
beslag
op den kovel een zinnebeeldige

aan

Zoo had het silver
symboliek.
moest het dienen, om
beteekenis.
Volgens de woorden van het Overdrachtsboek
te
dat
hun
Stad ,,mitt silveren
den Nijmegenaars
ten eeuwigen dage
herinneren,
aan de hertogen
van Gelre verpand
was, en "opdat
wij idt heylige
gelde"
dan het
Roomsche
en
sullen
ter
Vandaar
enniger
tijt vergeten."
Rijck nyet

van de zilveren plaatjes op den kovel, dat volkomen aan
arrangement
doel
om
het
beantwoort,
op reitjes geteld zilvergeld voor te stellen.
bleek
traktement
van des roedragers
Zooals
uit bovenstaande
opgave
26
16
elk
hunner
telken
de
kovel".
Dat
was
st.
jare
gl.
,voor
(bl. 165), ontving
smakelooze

want de met zilver beslagen kovel behoefde nabijslag op hun tractement,
er daarenboven
niet
vernieuwd
te worden.
Waren
reparaties
tuurlijk
jaarlijks
aan noodig,
dan
dit
enz.,
afgevallen
geschiedde
op
stadskosten,
gelijk
plaatjes,
in
het Rekenboek
vele
o.
dezen
onbescheiden
a.
 boekstaaft,
post van
op
plaatsen
ende schoen1577: "ANDRIES PALMERT betaelt
65 gl. 16 st, voor trepareren
een

maecken

van de covels

ende leverantie

van eenige nieuwe plaetgens" en nogmaals
in datzelfde jaar ,76 gl. 14 st. over het leveren van eenige silver plaetgens ende
SINGENDONCK."
haecken, tot den covel van den heer burgemeester
Het zal wel niemand
dat de ontvangers
van de beslagen
verwonderen,
kovels

er niet op gesteld waren zich met dit lastig uitermate ouderwetsche
hoofdin het publiek te vertoonen,
ook de overige kleedij schijnt geen genade
tooisel
in hun oogen gevonden
te hebben.
Vandaar dat de Raad in 1557 noodig vond
verschillende
int roete maken,
verordeningen
byssher
"soe dan misbruyck
ende
sulx
in goet
toe
toe
ende
gevallen,
vermijden
dregerenampt
verhuyden,
regyment
daghen,
Misschien.
tho underhalden,"
"dat sij op dachfairden
bepaalde,
ende andere guede
ter ehren der Statt, der Statt cleidonge hebben ende dragen sullen."
mochten

volstaan met de bonnet, die zij,
zij bij zulke gelegenheden
uit de I6e eeuw, "nae alder gewoente"
blijkens bescheiden
plachten te ontvangen.
Maar er was 66n dag in het jaar waarop de beslagen kovel door alle zes recimoest gedragen
dat was Paasch Zondag, wanneer de gansche
worden:
pienten
in
naar
staat
den
in de Groote Kerk ging, omringd
ochtenddienst
magistraat
door het gepeupel in gretige bewondering
voor "de mutsen met de dubbeltjes".
Voor

het

nagaan.
Aanvankelijk

dat

de

hun schoonheidszin
bij die gelegenheid
roededragers
moesten aandoen, werden zij getroost met een geldelijke vergoeding.
Van af I?54
leest men jaarlijks in de rekenboeken:
de
voort
"Aan
roeydragers,
dragen van
de kovel op Pascha, elk 19 gl. 5 st."
De geschiedenis
van de hiervoor
kan men vrijwel
roeden,
afgebeelde
geweld

zal de roededragers

staf wel eenvoudig

geweest zijn ; wan-

ROEDE VAN DE NIJMEEGSCHE

ROEDEDRAGERS.
 "BESLAGEN"

KOVEL VAN DE NIJMEEGSCUE
(Van achteren gezien.)

ROEDEDRAGERS

169
neer hij voor het eerst met zilver versierd werd weten wij niet, ten gevolge van
Daarin wordt het eerst van zilver gewaagd in
der rekenboeken.
het ontbreken
I 5 22, waar men leest, dat SANDER VAN DEN BOENHOFF 8 st. verdiend had,
die hij van wegen der Stad dreght, wat an
omdat
hij aan "ZELMANS roede,
bekend als een zilversmid,
BOENHOFF is ons uit andere gegevens
gemaict," had.
Misschien was dit toen
dus was de roede in 1522 reeds met zilver versierd.
in
het
althans
het
zelfs al sedert
volgende jaar haperde er
tijd
geval,
eenigen
weder iets aan de andere roede, en kreeg HENRICK VAN WOIRE N 12 st., van
d. w, z. repareeren.
COELMANS roey te maecken",
Nogmaals in 1545: "CLAES
verdient I gl.
 VAN DEN BOENEN aan HERMAN VAN RIJSWICKS roey te reparyren
VAN
DEN
BOENEN
hefft
die
en
2 stadsroeydregeren oer sylveren
?HENRICK
7 st.",
I gl. 16 st."
hem voer sylver ende arbeit gegeven,
roeyen
gerepariert,
zelfs door deskundigen
zilver werd destijds
,CLAES VAN DEN
gepoetst:
1 gl, 4 st."
hefft der roeydreger
roeden schoen gemaeckt,
BOENEN goltsmitt,
aen

die

Het

uit de 16e eeuw loopen over de
aanwezige rekenboeken
de roeden in 1522 reeds reparatien
jaren 151 , I5 I3, 1 s 1 9, I52I, enz. Aangezien
dat zij toen reeds
al
te
is
het
gewaagde
geen
veronderstelling,
noodig
hadden,
en vroeg in de 16e eeuw vervaardigd
waren. Dit aaneenige jaren in dienst
wil
voorkomen
dat
in
het
rekenboek
van 1522
dan
het
de
mij
zijnde,
genomen
voor het eerst opdagende
roeden, dezelfde waren die thans nog een belangrijk
De

ten

archieve

en op de bijgaande plaat zijn
uitmaken,
In den aanvang der I6e eeuw was de Gothieke stijl hier nog in vollen
afgebeeld.
of Latijnsche
der in 1544 voltooide Apostolische
de voorgevel
bloei, getuige
de St. Stephenskerk.
Zoo zijn dan ook het bovenstuk
en het
School,
tegenover
en
de
van
van
in
zuiver
middelstuk
vergulde wapens
Nijmegen
Gelderland)
(met
van

sieraad

ons

Gemeente

Museum

de vier beeldjes in de nissen daarentegen zijn geheel
styl bearbeid,
aan het woord, want de Gothieke ornamentiek,
is dus de Renaissance
als het ware geboren
als zij was uit de Kerk, verafschuwde
het
verwant,

laat-Gothieken
naakt.
Daar

nauw

van het Aardsche
bij voorstellingen
Paradijs en van het Laatste
In overeenstemming
met het Gothieke tabernakelOordeel
werd dit toegelaten.
in
men
hier
de
dan
ook
zou
werk,
nisjes
beeldjes verwachten, heiligen
gedrapeerde
of liever nog de vier Cardinale
Prudentia
en
Deugden:
Justitia, Temperantia,
Alleen

naakte.
Doch deze moeten in lateren tijd
voorgesteld.
 en vervangen
zijn door de vier figuurtjes die men daar thans ziet,
verwijderd
en uitvoering
het zuivere renaissance
karakter
welke in opvatting
dragen.
het
met
te
zekerheid
de attributen
Moeilijk is
bepalen wie zij voorstellen;
Fortitudo,

doen
van

door

vrouwengestalten

aan de volgende mythologische
personen:
Mercurius op, het hoofd van Medusa in de linker-,
denken

I. Perseus, met den helm
het zwaard met de punt

170
2. Juno, met de pauw aan haar rechterzijde.
omlaag, in de rechterhand.
3. Andromeda ? een naakt vrouwenbeeld
met een gedierte naast haar, dat echter meer op
een ree of een hond dan op een zeemonster
gelijkt; toch kan het geen Diana
4. Mars? gehelmd,
zijn, daar deze kuische godin nooit naakt wordt voorgesteld.
in dezelfde houding als Perseus. De beeldjes zijn
het zwaard in de rechterhand,
een achtergrond,
in
waarin de
hoog relief, en staan
tegen
keurig uitgevoerd
der vroegere figuren, verborgen
zijn onder de plooien
sporen van het verwijderen
mantels.
van wapperende
had deze verandering
Vermoedelijk
plaats in 1580. Nijmegen was in het
de
Unie
van
tot
was de
voren
te
Utreeht, en dientengevolge
toegetreden
jaar
Al wat daar mede in verband stond,
hier in den ban.
Roomsche
godsdienst
Men had een beeldstormerij
in optima forma gehad, en zoo
was uit den booze.
als ,,papistische
niet
zullen ook de Cardinale
Deugden,
afgoderie"
beschouwd,
De Renaissance
kreeg daardoor vrij spel, de
langer in den smaak gevallen zijn.
maken
voor de mythologie.
 Onder het lijstje van het
moest plaats
allegorie
en in dat jaar vermet den bal ziet men het jaartal 158o gegraveerd,
onderstuk
VI
meister PETER Ko1'rz,
het volgende:
meldt het Rekenboek
"Den
Februarij,
van beide deeser statt sylveren roedenn to vernyenn,
betaltt
unnde
golttsmitt,
LX
die
roeden
aen
van
maicken
und
toesatt
und
beide
nu
loet;
sylver
weigen
to verguldenn,
te samen XXX gl. X st. Item betallt
waeppenn
beide
der
roeden to ferwen, iiiii st."
dat
hij (sic)
roedendregeren
JACOP DIE BLAW,
deze zijn thans
Van verf is op de roeden geen spoor meer te bekennen;
eikenhout.
van donkergekleurd
en
Het middelstuk
(zie de plaat), met de vergulde wapens van Nijmegen
het
de
vier
uit
denzelfden
als
bovenstuk.
Gelderland
van
tijd
op
zijden, dagteekent
De beide andere banden, waarop spirale acanthusranken
gegraveerd
zijn, alsmede
dairop

dieser

statt

van t58o.
met den bal, dagteekenen
het onderstuk
van de roede is 1.33 M.; van het bovenstuk
De geheele lengte
13 cM. ;
onderstuk
met
bal
cM.
het
den
den
het middelstuk
wereldkloot,
7.5 cM. ;
9
Op
een
kroon die de adelaars dekt, stond oorspronkelijk
boven op de keizerlijke
De
roeden
de
adelaars
dat
is
twee
doch
verloren
vierkant,
zijn
gegaan.
kruisje,
op het bovenstuk
Dezelfde beeldjes

snijden elkander
komen op beide

zoodat zij in plan een kruis vormen.
rechthoekig,
roeden voor.
