Theodoor Helmbreker
THEODOOR

HELMBREKER,
VAN

SCHILDER

HAARLEM

(1633-1696).
DOOR
Dr. G.
I. HOOGEWERFF.
:LKE mogen wel de oorzaken zijn, dat zich in een land gedurende
een artistieke
kan ontwikkelen
vier volle eeuwen
behoefte
en
waaraan door de krachtigste
en rijkste binnenland.
bestendigen,
nimmer
kan worden
sche productie
zoodat
voldaan,
geheel
telkens
en telkens
in
en
kunsthandwerk
weer
kunst
krachten
van

over

de grenzen betrokken
van het allergrootste
vraagstuk
nader bezig behoeft te houden.
 moeten

Ziedaar een kultuur-historisch
worden? maar dat ons voor het oogenblik
niet

belang,
't Zij genoeg
feit nogmaals
het merkwaardige
om het besef levendig te houden, dat het niet maar enkel een
te constateeren,
traditie was, die in Italic steeds het beloofde
land voor de kunst deed zien
en voortdurend
scharen
artiesten
over de Alpen lokte 1 Al deze lieden toch,
aanvaardden
de lange voetschilders,
tapijtwevers,
beeldsnijders,
goudsmeden,
of zeereis

niet in bezit

van

de
"prix
en alleen, om daar
een

Rome"

of ander

noch
stipendium,
nog wat beter te

togen zij op weg enkel
ginds hun vak
66k
maar
en, praktisch
beschouwd,
leeren,
vooral, om er met de uitoefening van
hun handwerk een behoorlijk
stuk dagelijksch
brood te verdienen! t
De Nederlandsche
zou zich te Rome zeker nooit hebben
Schildersbent
en er 100 jaar voortbestaan,
als er in die 100 jaar geen
kunnen
vormen
voldoende

vraag

geweest

was naar de doeken

en paneelen,

die haar

leden,

wier

28
hun leute, er bij tien- en twintigtallen
ter markt
in
de
eeuw
niet
het
haalde
kwart
brachten!
I7e
bevolking
nog
van het derde Italic binnen
van het zielental,
dat de tegenwoordige
hoofdstad
den alouden muur van Marcus
Aurelius bergt; doch laten nu in dezen tijd eens
arbeidslust

niet minder

was dan

De

een

van

30 of 40 jonge

Rome

Nederlandsche
om

in

de

schilders
Stad

uit Amsterdam

en Laren

met hun penseel
Bent weder te doen

zich gezaeen bestaan te
- ze
herleven;

menlijk
Eeuwige
opmaken,
de oude
vinden! t Laten zij eens beproeven
in hun nijpende behoeften
als
niet
de
van landgenooten
zouden,
liefdadigheid
alle 30 of 40 weldra een jammerlijken
sterven! En
kwam voorzien,
hongerdood
maar wijselijk waren thuis gebleven!
dan zou het goed zijn, dat de Vlamingen
en de bakens verzet!
Het getij is verloopen
Maar toen, - in de eeuw, die in Nederland
de Gouden wordt genoemd,,
anders! t Schilders

uit onze gewesten kwamen niet alleen naar Venetie,
zich
daar
om
een paar jaar lang in het vak te bekwamen
en als 't
Florence, Rome,
te pas kwam een vroolijk feest te vieren, maar niet weinigen hunner maakten
er zulk een opgang, dat zij, 't zekere voor 't onzekere nemende, liever verkozen
en kardinalen
het bij "principi"
succes te bestendigen,
dan in het
gemaakte
was

het

met al de daaraan verbonden
te
bedrijfs-risico
loopbaan
onder de burgers maar
beginnen 1 Ze wisten te goed, dat zij in hun geboortestad
zouden
in
het
Rome
en aan de Noordmaken,
prijzen
terwijl
pauselijk
burgerlijke
als 't geluk maar wat gunstig was en 't werk gewild, nog
Italiaansche
hoven,

vaderland

een

nieuwen

die zoo af en toe item zooveel
op een ,,vorstelijke"
bestelling,
in
kas
bracht!
Verscheidenen
ging het zoo! Ze bleven bf hun
gouden daalders
bf keerden eerst op later leeftijd, als de "liefde
leven lang in Italic werkzaam,
hun ten slotte
toch te machtig werd, met den inmiddels goed
tot het land"
die
buidel naar patria terug.  29
ook het verblijf over de Alpen gerekt werd ,
gevolg hiervan
uitbleef, steeds is het noodzakelijk
terugkeer
die geheel hun leven of het grootste gedeelte
dat zulke kunstenaars,
geweest,
onbekend
en deshalve ongeeerd zijn
daarvan
in Italic sleten, in hun Vaderland
mogen hun namen nog met lof hebben hooren noemen,
gebleven.
Tijdgenooten
hen geheel, omdat er binnen de grenzen der Vermaar het nageslacht
vergat
waarGewesten geen of zoo goed als geen werken werden aangetroffen,
eenigde
Maar

dat

om

de

door

welke

reden

niet

zelden

hun nagedachtenis
Over dergelijke

levendig

dan

werd.
gehouden
Nederlandsche
meesters

in de 16e eeuw heb ik
vergeten
in
de
maar
eeuw
is
hun
aantal
ye
nog aanmerkelijk
grooter.
gesproken 1),
GIOVANNI LESARDO, CARLO OLDRADO, JUSTUS DE PAPE, GIOVANNI VAN VILVORDEN zijn namen van Vlaamsche
kunstenaars,
die, zooals uit archivalische

elders

berichten

blijkt,
in

geheel
te wijzen.
onttrokken

in hun tijd te Rome

zijn geraakt,
vergetelheid
Aan de nationale
belangsteiling
en de Italianen
zagen niet meer

meer in de ice eeuw politieke,
werden herzien; wat de laatste
Van de werkzaamheid
uit werken
als

aanzien

hebben genoten, doch thans
werken
van hen meer zijn aan
geen
in het vaderland
hadden zij zich

naar hen om, toen in de I8e en nog
en artistieke denkbeelden duchtig
maatschappelijke

aangaat niet ten goede!
en verdienste van andere meesters

heeft men een geheel
hun
oeuvre
van
omdat
tot
slechts
66n zijde, - meest
dusver
gekregen,
van kleiner formaat, die toevallig naar het Noorden kwamen, bekend

beeld

verkeerd
was.
 groot
omdat

Zoo kon te Florence
huns

worden
schilder

een JUSTUS SUSTERMANS, dien RUBENS en VAN DIJCK
in den modernen
beschouwden,
gelijken
tijd vrijwel over het hoofd
totdat
niet dan slechts
zeer onlangs aan den grooten portretgezien,
in een monografie
de waarlijk hoog noodige eer werd bewezen. 2)

Zoo alleen laat het zich verklaren,
dat over
of PRIMO, die eenmaal onder de Romeinsche
de eerste plaats innam, zoodat
algemeene
erkenning
van de Accademia
di San Luca werd gekozen,

TILE

een meester

als LUIGI GEN-

kunstenaaars

van zijn tijd bij
tot "principe"
1652
hij zelfs in
tot dusver niets bekend was;
over zijn werken niets en niets over zijn leven, niet eens zijn werkelijken
naam ! t
Deze laatste
zooals
uit
archivalia
de
meester
luidde,
blijkt "LOUIS COUSIN";
was een Brusselaar
van Waalschen
afkomst. Van zijn eenmaal beroemde portretstukken

gelukte

het mij er 6en enkel

aan te wijzen 3), terwijl afgaande

op berichten

de XVle eeu7V,
1) Nederl. Schilders in Italie
(Utrecht
p. 149 vgg.
2) PIERRE BAUTIER,_7zistusSuttermans, peintre des Médicis (Collection des Grands Artistes des
Pays-Bas), Bruxelles-Paris, igi2. - Het boek geeft overigens meer een verdienstelijkesamenvattingvan
feitelijkhedenover den meester dan een kunsthistorischewaardeering.
3) vquadri olandesi e jiamminglzi nella Galleria Nazionale d'arte antica in Roma" in l'Arte, anno
XIV (1911)p. 370, met afb.
30
Italiaansche
in gelijktijdige
te vinden zijn.
bronnen

van zijn kerkstukken

nog verscheidene

terug

wiens leven uit de archieven
meester,
uitvoerig kan worden
kerkstukken
en van wien eveneens nog verscheidene
te Rome aanwezig
toegelicht
de
Brabander
JAN MIEL, wiens artistieke
zijn, is de intieme vriend van GENTILE,
bekend
daar hij tot dusver alleen als schilder van ,bambocciaden,"
persoonlijkheid,
Een

ander

merkwaardige
verrassingen
oplevert.
 was, bij nader onderzoek
Over deze beide laatste schilders en hun werken stel ik mij voor in twee
te spreken en wend mij thans in de eerste plaats
artikelen
uitvoeriger
volgende
als zijn plaats in de
die zoowel wat zijn beteekenis
tot den Noord-Nederlander,
als
in
kan
derde
het
beschouwd
kunstwereld
Romeinsche
driemanschap
aangaat,
contrast van naast een
Evenals JAN MIEL vertoont hij het merkwaardige
worden.
van PIETER VAN LAER ook schilder van stukken met gewijde voorstellingen geweest te zijn: 't Lag er nu toe, dat te Rome beide genres in trek waren,
meermalen
Ook
van academische
het protest
ondanks
zijde
uitgesproken!
over THEODOOR HELMBREKER is over het algemeen
weinig meer bekend, dan
navolger

over zijn leven eenige weinige onjuistheden
bij HOUBRAKEN, die door DESCAMPS ,
Wat zijn
hoewel hij de betere bron, BALDINUCCI, kende werden overgenomen,
wisten alleen kenners iets af van het bestaan van een vijf of zes
werken aangaat
in een paar kleine, weinig bezochte buitenlandsche
stukken
verzameverspreide
was
een
Het
boek.
gesloten
?oeuvre"
lingen. 2)
kort
,,Hf
zfn

Wat HOUBRAKEN over het leven van den meester
en zo6 goed, dat van de weinige woorden een suggestie
werd in 't jaar
1624 tot Haarlem geboren, maar heeft
daar
is
leven in Italie
gesleten,
fif ook gestorven

meedeelt, klinkt z66
van juistheid uitgaat :
den meesten tfd van
in 't jaar

1694, oard

zeventig jareh".
 en beslister kan het wel niet, en toch is zoowel het een als het
Soberder
ander van de opgegeven
jaartallen
onjuist. Zonder twijfel ontving HOUBRAKEN
uit de verte, uit derde of vierde hand misschien. 't Is FILIPPO
zijn berichten
van den schilder, die z6o uitvoerige
berichten
over hem
BALDINUCCI, tijdgenoot
zijnde

geeft, dat het vermoeden
van zijn gevierden
collega

zich reeds

vanzelf

zelf ontvangen

dat hij die uit den mond
opdringt,
Waar het kronieken
moet hebben.
en

GrooteSchouburgh.II p. io8 vg. - DESCAMPS,
La Pie des Peintres, II, p. 339 vgg.1) HOUBRAKEN,
Firenze 1847)V, p. 504 vgg. - D'ARGENVILLE,
Notizie dei professoridel disel{no..(ed. RANALLI,
BALDINUCCI,
levensbeAbrégé,II p. 339 en NAGLERi. v. "Helmbrecker" geven een samenvattingvan DESCAMPS. Een
Le vite
schrijvingvan den meester wordt verder gevonden in het handschriftvan NICOLOPio ROMANO,
de' pittori,scultori e arenite/Ii, 1724; (in de Vaticaansche Bibliotheek, mss. Capponiana 237) Vgl. ORISAAN,
Bescheidenin ItaliF omtrent Nederl. Kunstenaars en Geleerden.Dl. I ('s Gravenhage 19II) p. 266. De daar
meegedeelde jaartallen en verdere berichten zijn echter, afgezienvan een paar vermelde schilderijen,onjuist.
2) Nantes, Schleissheimen particuliere collecties in Zwedenen Engeland; zie beneden.
31
van feiten gewoonlijk
bij het mededeelen
op zich
biografie6n geldt is uitvoerigheid
van juistheid,
maar in dit geval is het mogelijk de betrouwzelf al een teeken
baarheid van den Italiaanschen
zegsman met de gegevens uit archivalische bronnen,
De uitslag van de proef blijkt
die nimmer
te controleeren.
 liegen,
nauwkeurig
bij al zijn zwierige
in 't kort zijn verhaal:
breedsprakigheid
THEODOOR was de zoon van CORNELIS HELMBREKER, organist te Haarlem,
de
en werd geboren in het jaar 1633. Dat deze opgave van het geboortejaar
al
uit
het
dat
HELMis
en
die
van
terstond
niet
feit,
juiste
HOUBRAKEN, blijkt
geheel

in

BALDINUCCI'S

wiens nauwgesteldheid
voordeel,
wederom
verrassend
blijkt. Wij volgen

in 1677, bii het opmaken van
BREKER zelf aan den pastoor
van zijn parochie
oud
te zijn. 1)
het jaarlijksche
opgaf 44 jaar
bevolkingsregister,
Van den vader wordt vermeld, dat hij de katholieke
leer met overtuiging
was blijven aanhangen,
doch dit strookt bezwaarlijk
met het feit, dat hij in dienst
der

kerk zijn leven lang de kettersche
met zijn spel geprotestansche
gemeente
heeft. Eerder
heeft men aan een gemengd huwelijk te denken en aan te
was. In ieder geval
nemen, dat de Moeder van HELMBREKER geloovig katholiek
was de zoon het ook. 2) Aanvankelijk
werd de begaafde jongen bestemd
in de
sticht

muziek

te worden
weldra
doch daar zijn neiging tot de schilderkunst
opgeleid,
en duidelijk bleek, werd hij op veertienjarigen
PIETER
DE
leeftijd bij
GREBBER,
Haarlemsch
in de leer gedaan. Toen deze echter reeds twee jaar
figuurschilder,
later kwam te overlijden,
HELMBREKER zich, wat de verdere
zag het echtpaar

klaar

van hun katholieken

opleiding

daar

plaatst,
Haarlemsche

er bezwaar

moest

zoon betrof, voor een eigenaardige
bestaan hem in het atelier
van

moeilijkheid
geeen der andere

te plaatsen,
meesters
omdat 't zij van hun kettersche
denkbeelden,
't zij van hun in vrome oogen ook overigens
niet onbedenkelijken
levenswandel
een verkeerden
invloed op den pas veertienjarigen
knaap te vreezen was. Dus
werd besloten hem liever thuis te houden
toezicht
en hem onder het ouderlijk
zich zelf tot meester te laten vormen.
 Deze artistieke
die in een
zelfopvoeding,
ander

zou zijn, had bij
geval misschien een gevaarlijke
proefneming
geweest
den jongen THEODOOR, die door zijn talent
vanzelf tot correct-schilderen
werd
het beste resultaat.
aangedreven,
Volgens BALDINUCCI begon hij eerst met het
1) Archief van SS. Apostoli. Dit gegeven, evenals de verder in dit artikel voorkomendebijzonderheden
uit de parochiale archieven van S. Marcello en S. Andrea delle Fratte, dank ik aan de groote welwillendheid
van Dr. FRIEDRICH
NOACK,te Rome.
uit een Haarlemsche familie geboren, was eerst organist te Hoorn
2) CORNELIS
JANSZ.HELMBREKER,
en werd 21 Febr. 1619 door Burgemeestersen Schepenen van Haarlem tot hulporganist van de Groote Kerk
benoemd. In Juni i625 kreeg hij zijnvasteaanstelling.30 Mei 1654 werddoor de Burgemeestersoverzijnweduwe
TRIJNTGEN
SPIJCKEIZS
gehandeld. Als keurmeester van orgels trad hij meermalenin den lande op en had ook
als componist naam. Vgl. vooral nader over hem het art. van J. W. ENSCliEDPin het Nieuw Nederl.
It Kol. io64 vg.
BioqraplziseltWoo?-denboek,

32
kopieeren van werken van de beste meesters van zijn tijd om dan
samenstellen
der natuur, tot het zelfstandig
steeds met inachtneming
en allerlei genrestukjes
in kleine figuren over te gaan", "zijnde dit
voelde".
waartoe hij van nature zich het meest aangetrokken

weldra tevens,
van historieen
het soort werk,
Zoo deed hij

drie jaren lang en mag dus gezegd worden zich feitelijk zonder meester gevormd
enkel en alleen uit kracht van zijn nauwgezette
van de
te hebben,
waarneming
dingen om hem heen.
 na den dood van DE GREBBER
over een driejarigen
Dit bericht
studietijd
stem
overeen met datums, die van andere zijde uit het leven
weder nauwkeurig
van HELMBREKER bekend zijn: In 1652 n.l., dus op negentienjarigen
leeftijd werd
in het
in het gilde te Haarlem opgenomen
hij als jong meester
1) en ondernam
vader
reis
nadat
inmiddels
de
naar
jaar,
volgende
zijn
gestorven
gewone
was,
In gezelschap
wij uit een

Italic.
zooals

van drie andere

Haarlemsche

schilders begaf hij zich op weg,
HOUBRAKEN in het leven van

bij
mededeeling
toevallige
VAN DER VINNE weten 2), waar deze over dien kunstenaar
het vol-die
van
hem
naar
Haarlem
bericht:
vergezelden
,.,Zijn reisgezellen,
gende
waren
KORNELIS BEGA, THEODOOR HELbTBREKER en WILLEM DU
Duit,schland,

VINCENT

BOIS,
weder.
toen
in

dog zit
naar

bleven

alle

niet

hem, maar

drope1t d' eC1t voor en d'ander

droop zeker niet naar huis, doch
VAN DER VINNE zich door Zwitserland naar Frankrijk

een

HELMBREKER
anecdote

over

dezen

laatste

te kennen

reisde

door

na

naar

Italic,
begaf. Als HOUBRAKEN
dat hij zich in den winter

geeft,
bevond, dan is dit, zooals boven blijkt, het juiste jaartal
1653
van de reis. Waarschijnlijk
in het voorjaar van 1654 moet HELMBREKER te Venetie
Daar
had
zijn aangekomen.
hij het geluk terstond de gunst te winnen van den
vier maanden
in zijn paleis huisvestte
en
doge LOREDAN, die hem gedurende
milde
voor
dan
zich
Na
een
maand
voor
liet
werken.
tegen
betaling
nog
eigen
in de Alpen

van

in deze stad te zijn gebleven, begaf de meester zich naar Rome, waar
rekening
in
van kardinaal
CARLO DE'MEDICI, in diens
de
hij
woning van den stalmeester
vond en in 't genot van een "eervolle
huisvesting
paleis bij S. Trinita de'Monti,
wederom

vier maanden

lang verblijf hield.
 Te Rome sloot HELMBREKER voorts vriendschap
met zijn land- en stadden
schilder
welke
de
genoot,
JAN WILS,
was, dat hij
kameraadschap
aanleiding
samen met dezen op reis toog naar Frankrijk.
Gedurende
een oponthoud
te Lyon
werd hij aangegrepen
door een ernstige
en langdurige
die
hem
ziekte,
op den
rand van het graf bracht
en waardoor
zijn verblijf in die stad zich twee jaar
toelage"

D. WILLIGEN,
HaarlemscheSchilders, p. 30.
v.
2) HOUBRAKEN.
II, p. 2zz.
THEODOOR HELMIIIQEKER. - DOOD VAN DEN t1. FRANCISCUS XAVERIUS.
Sacristia dell' Oratorio del P. Caravita te Rome. ,Op koper, 53 hoog X 40 breed.)

33
waar
hij na een gelukkige genezing verder naar het vaderland,
om
dan
werkzaam was,
opnieuw de
lang in zijn geboortestad
hij acht maanden
Hoe lang hij ditmaal onderreis naar Italic, weder over Venetie, te aanvaarden.
tweede
te Venetie duurde is moeilijk
oponthoud
weg was en hoe lang precies zijn
waar
na te gaan. In ieder geval was hij in 1668 weder te Rome teruggekeerd,
de
de
van
Mei van dat jaar, zooals uit
trouwboeken
parochie
hij den eersten
Dan

rekte.
reisde

blijkt, in het huwlijk trad met een zekere ANNA PETRONILLA
ROMANA. 1) Deze eerste vrouw moet echter zeer kort na het huwlijk overleden zijn;
althans BALDINUCCI, die over haar niet spreekt, zegt dat HELMBREKER bij zijn terugvan een pater Jezuiet een kamer kreeg in het
te Rome,
komst
op aanbeveling
van den H. Franciscus
naast het oratorium
Xaverius
huis der Orde, gelegen
van

San

Marcello

Dit moet blijkbaar
na den dood van zijn echtgeCaravita).
leven.
 zijn, toen de meester behoefte had aan een meer teruggetrokken
in
den
in
te
dat
dat
het
huis
BALDINUCCI weet
der
vertellen,
hij
tijd,
hij
verscheiden
stukken
met
devote
voor
hen
woonde,
voorstellingen
paters
maakte,
werden. Daaronder
van het oratorium
bevond zich
die in de portiek
geplaatst
in de Woestijn".
de "Verzoeking
van 10 palm, voorstellende
De
een landschap

del
(Oratorio
noote geweest

padre

66n uitgezonderd,
in klein formaat, dat den
zijn thans alle verdwenen,
Xaverius
voorstelt en in de kleine sacristie, waartoe
dood van den H. Franciscus
bewaard
slechts
zelden
wordt. Het werk, dat men hiernevens
men
toegang heeft,
is een goed voorbeeld van HELMBREKER's kunst uit deze periode,
vindt afgebeeld,
stukken

doch voorzichtig
om de eigenaardig
kleuren,
aangebrachte
sprekende,
om de daarmee gepaard gaande verzorgde
ten tweede
techniek, zooals die b.v.
waarmede
de neerzwevende
zijn, welke
blijkt uit de juistheid,
engelen geteekend

ten

eerste

in

maar ook in hun houdingen
en gebaren zoo
hun "optreden".
zoo
academisch
cn-Hollandsch,
bijna
zijn.
HELMBREKER zou in dezen tijd zeker tot de Orde zijn toegetreden,
wat
zouden
als
in
ook de paters
zich
hij
gaarne gezien
eenige roeping tot
hebben,
den geestelijken
stand had gevoeld. Doch hoezeer ook godsdienstig
van inborst,
niet

alleen

te veel artiest voelde,
ging hij tot dien stap niet over, daar hij zich waarschijnlijk
om zich door een gelofte te binden.
In dezen tijd trad hij ook toe tot de broederschap
van Santa Maria in
waar hij den 2en Maart 1669 onder de leden werd opgenomen,
Santo,
Campo
der vergaderingen,
yvelke in het archief bewaard zijn, blijkt.
echter
slechts
zelden de zittingen
bij en nam aan het bestuur der
Hij woonde
de
van 26 Mei 1669, 19 Maart
deel.
Slechts
confraterniteit
geen
op
vergaderingen
en 31 Januari 1672 vonden wij hem nog onder de aanwezige leden vermeld.
 r6y
d' Adem in Olanda,abita nella parochia
quondamCORNELII,
ELEMBRECHER,
1) 1668 Mei 1: ?THEODORO
Romana."
di SS. Vincenzoed AnastasioX ANNAPETRONILLA,
BATISTIS,
liglia BELARDINI
zooals

uit de notulen

34.
Veel later kon hij daaronder
ook niet meer voorkomen,
daar hij, zooals
uit
naar
na
weder
BALDINUCCI
Napels vertrok,
wij
2) jaar bij de jezufeten
weten,
Ook daar vond hij in het Ordehuis der Societeit
verblijf te hebben
gehouden.
en maakte in den tijd van zes maanden
drie kapitale stukken
een onderkomen
voor het refectorium
van het noviziaat der
grootte
is thans, sedert de secularisatie
der geestelijke
goede schilderijen
deren in 1874, de "sala del Circolo Fisiologico";
zijn spoorloos
Het eerste stelde voor Christus
in den hof Gethsemane";
biddende
verdwenen.
met vele figuren van gerechtsdienaren,
het tweede
en de
"de Kruisdraging",
het
derde
tusschen
de
beide
vrouwen;
"Christus
gekruisigd
moordenaars",
en Johannes
aan den voet van het kruis.
met Maria, Maria Magdalena
te Rome nam de meester weder in het huis der paters Jezuieten
Teruggekeerd
met

figuren op natuurlijke
Dit oude refectorium
paters.
zijn intrek, doch vertoefde er ditmaal slechts kort, daar hij eerlang voor de tweede
maal naar het vaderland
om er zijn oude moeder vo6r haar dood
terugkeerde,
zien. Van af den zomer of herfst van 1673 tot 1676 ongeveer
nog te kunnen
moet hij weder te Haarlem verblijf gehouden
hebben en keerde niet naar Italie
zoon
moeder
de
zijn
oogen had gesloten.
terug, voordat hij als goed
in

dezen

tusschentijd
1674), dat te Rome zijn beste
(3 Januari
onder
den
ABRAHAM GENOELS,
vriend,
bijnaam ARCHIMEDES in de Bent werd
HOUBRAKEN deelt uit het dagboek van dien schilder zelf de namen
opgenomen.
't

Was

Later liet GENOELS
van al de bentvogels
mede, die zijn bentbriefonderteekenden.
 van 8 hunner, die zijn kamer te Rome versierden,
de geteekende
aan
portretten
dat deze zelf geen bentlid is geweest, hoewel
HELMBREKER zien 1). Het blijkt,
die wdl
van zijn landgenooten,
hij met verscheiden
in
stond.
uitmaakten,
betrekking
Paschen
1677 vinden
wij den meester
Tegen

deel
te

van het gezelschap
Rome

teruggekeerd,
maal gehuwd
die 20 jaar jonger was dan hij zelf. 2)
met LAURA CATARINA, een Romeinsche,
Santo onderhield
Met de broederschap
van Campo
hij van zijn kant geen bemeer, doch den 25en September
1677 werd hij als zieke van wege de
trekkingen
die hij volgens
Met de "casa propria",
BALDINUCCI
confraterniteit
bezocht.
wonende

in

de

Vicolo

Mancino

en

sedert

kort

voor

de tweede

de nieuwe woning in Vicolo Mancino met bijbetijd opende, is blijkbaar
in dezen tijd maakte
Reeds
atelier bedoeld.
hij met
zijn stukken in
formaat naam en verdiende goed geld.
Echter
bleef hij ook thans nog niet voor goed te Rome gevestigd,
doch

in dezen
hoorend
klein
,

III, p, 103; vgl. II, p. 328.
1) HOUBRAxEn,
olandese pictor, d'anni 44, con la sua moglie LAUBACATA!:H!A,d'anni24,in
2) TEODORELANBRECH,
Vicolo Mancino, (Parochiaal archief van SS. Apostoli).
35
handwerk te hebben
zich, na niet langer dan 18 maanden zijn winstgevend
maal
naar
het
't
dat
de
derde
voor
zij
wegens regeling
vaderland,
uitgeoefend,
redenen zijn tegenwoordigheid
aldaar
van zaken, 't zij dat om andere gewichtige

begaf

was. Deze derde reis moet in het begin van 1678 hebben plaats gehad,
gewenscht
in het parochiaal
van dat jaar niet weder
daar de meester
bevolkingsregister
sloot
winkel
en
liet
voorkomt.
 dus
Hij
zijn
bij
zijn jonge vrouw waarschijnlijk
het met zich voeren van een levensgezellin
had immers in
familie achter;
t
dan
dien tijd aanmerkelijk
bezwaren
grooter
tegenwoordig!
naar Italie bezocht
hij ditmaal
Parijs, waar hij zich,
Op zijn terugreis
zooals BALDINUCCI meedeelt, acht maanden ophield en veel schilerijen afleverde.
haar

Uit

HOUBRAKEN weten

wij, dat hij er met FREDERIK DE MOUCHERON omging
stukken
schilderde 1). Voorts bleef hij op zijn verdere doorfiguren
reis eenigen
waar hij voor den hertog van Savoje twee stukken
tijd te Turijn,
van 4 palm schilderde:
in wit ordehet eene voorstellende
"een kloosterbroeder
die aan armen voor de kloosterpoort
het andere "een
gewaad,
spijs uitdeelt",
middelen
ventende
door
kwakzalver
talrijke figuren". - Het eerste
zijn
omgeven
in

en

stuk

diens

wordt als zich
dat door HOUBRAKEN vermeld
hetzelfde,
waarschijlijk
in bezit PIETER KLOK te Amsterdam,
hoewel de schrijver daar spreekt
een wfranciscaner
kloosterbroeder".
Niet alleen komt het nauwkeurig
uit,
is

bevindende
van
dat

het jaartal I68I voerde, maar uit den verkoopcatalogus
van de vervan KLOK, die men bij HOET vindt afgedrukt 2), blijkt, dat ook het
zameling
in het bezit van den "konstlievenden''
den kwakzalver
Amsterdammer
met
pendant
dan het tweede:
terwijl
geweest is. Het eerste stuk vond veel meer bewondering
dit stuk

met fl. II5 betaald
"Spijziging"
Dat beide werken nog terug
verheven.
Den 3 1 pen October
18 59
signé du nom du maitre"
pauvres,
de

slechts fl. 20 op.
werd, bracht de "weerga"
te vinden moeten zijn, is boven allen twijfel
des vivres aux
kwam "un moine partageant

nog voor op een veiling te Hannover (Graf
VON BRABECK, Graf VON STOLBERG, N°. I2I ) en PARTHEY vermeldt het stuk,
"Zuletzt in Soeder" 3).
 "ein Mifneh reicht den Armen Speise", met de toevoeging :
De opgegeven
maten komen steeds nauwkeurig
overeen en sluiten de mogelijkDe eenige kans,
met een ander werk in het spel is.
heid, uit dat verwisseling

II, p. 328.
1) HOUBRAKEN,
132. De veiling had plaats 22 April 1744.
2)
3) Deutscher Bildersaal (1861), I, p. 573. - Deze laatste notities dank ik aan de vriendelijkheidvan
DE GROOTte 's Gravenhage,die mijmet groote voorkomendheidtoestondvanzijnuittreksels
Dr. C. HOFSTEDE
uit veilingscatalogi gebruik te maken; ook voor het vervolg van deze studie waren zijn aanteekeningenmij
van onberekenbaar nut.
4) Bij Hoet in Holl. maat: hoog 2 voet, 4 duim X breed 3 voet; op de Hannoverscheveiling en
bij Parthey, in Duitsche maat: hoog 2 voet, X breed 2 voet, 7 duim. In den otiden catalogus der collectie
BRABEKte Hildesheim, van 1792, staan als maten aangegeven (p. 61, no. 98):hoch 2 Fuss, i Zoll Xbreit
2 Fuss, 8 Zoll. (In. cM.: pl. m. 70 X 90).
36
waarmede

men

rekening

heeft

terzelfder

te

houden,
zoowel

is deze:

dat HELMBREKER ongeveer
als van den
het eene stel

van de "spijsuitdeeling"
dubbele paar pendanten

tijd replieken
schilderde,
en dat van het dus ontstane
"kwakzalver",
(met den "witten"
terwijl
monnik) door den hertog van Savoje werd aangekocht,
naar Amsterdam
het andere (met den "Franciscaner
klooster-broeder")
geraakte,
KLOK in 1744, zijn omzwerving
door den
om daar, na de veiling der verzameling
kunsthandel

te beginnen.
1)

Dat

overigens verwisseling
geenszins tot de onmogelijkheden
behoort, wordt
dat men in den laatsten
wel hierdoor
bewezen,
tijd meende het werk in den
te
21
Februari
hebben.
 1888 kwam op de veiling
kunsthandel
teruggevonden
BOS-HARLINGEN een "spijsuitdeeling"
voor, die onder den naam van HELMBREKER,
een verwijzing naar HOUBRAKEN, verkocht werd. Behalve dat' de opgegeven
maat (46 X 41 c.M.) reeds uitwees, dat men hier met een ander werk te doen
vermeld, dat het stuk met de initialen
uitdrukkelijk
had, stond onder de beschrijving
was
het
1682
en
HB. gesigneerd
jaartal
('62?) voerde. BREDIUS herkende deze
met

de nourriture"
dan ook als een werk van den Amsterdamschen
,,distribution
die
in
schilder J. HOLBLOK,
1679 stierf. 2)
moet dezelfde zijn als "die Klostersuppe",
Deze tweede "spijsuitdeeling"
die
de
van
baron
December
collectie
van
VON
den 5en
de
L.
LoE1907 op
veiling
WENSTEIN te Frankfort
a. d. Main als ,,ejn feingelontes,
Hauptwerk"
prliclttiges
van HELMBREKER, bezeichnet", - verkocht werd. Wederom
"rechts
bewijst
reeds de maat (46 X 4? c.M.) dat men hier nogmaals met het werk van HOLBLOK te
moet men dus bij het zoeken naar het stuk
doen had! Voor dezen dubbelganger
Reeds
van HELMBREKER wel op zijn hoede wezen. En er zijn er nog andere.
werk
HOFSTEDE
DE
GROOT
een
van
eveneens
een
tweede
DR. C.
HOLBLOK,
zag
te
in privaatbezit
van armen aan een kloosterpoort
voorstellende,
spijziging
I. HBlo....
 1662; doek 63 l12 X 80112). 3) Verder hangt nog
(gemerkt:
in het museum van genoemde
stad een uitvoerig werk van niemand
minder dan
benevens
twee
PIETER VAN LAER zelf met dezelfde voorstelling
nog
respec4),

Dresden

tievelijk van PHILIPS WOUWERMAN (in klein formaat) en van JAN ASSELIJN (gebezit voorts een teekening
te Amsterdam
merkt : "Asselin ? 1647"). Het Prentenkabinet
1) Uit de pinacotheek van bet Savoysche vorstenhuis te Turijn waren de werken, zooals oude
inventarissen uitwijzen, reeds in den loop der 18e eeuw verdwenenen blijkbaar van de hand gedaan. Een
wat het ordegewaad van den monnik betreft, ligt ook meer voor de hand, dan
vergissing van HOUBRAKEN,
aan te nemen, dat de meester de onderwerpen van de vorstelijkebestelling in hetzelfdejaar en in nauwkeurig dezelfdeafmetingen nog eens herhaalde.
2) Zie Dr. C. HOFSTEDEDE GROOT,Arnold Boubraken und seine "Groote Sckoubur9k".(Haag
in de Kunstchronik, XXIII, p. 369.
1893)p. 130, met verwijzingnaar BREDIUS
DE GROOT,t. a. p.
3) Dr. C. HOFSTEDE
4) No. 1366. Doek 75 X 98 het stuk komt reeds in den koninklijkeninventaris van 1753 voor.
37
met

de

in Roma",
die wederom
een
,,ABOTH
onderteekening:
soepuitvoor een kloosterpoort
tot onderwerp
heeft. (Rechts op den voorgrond
deeling
en toegewelld
een man, die uit een nap drinkt).
 De spijsuitdeeling
voor een
een geliefd thema!
convent, uras in de I7e eeuw onder de kringen der bentschilders
Daar het van groot belang is, dat het stuk van HELMBREKER wordt terugkan het dienstig zijn de
gevonden en wellicht voor een onzer musea aangekocht,
oude beschrijvingen,
die wij er van kennen,
hier onder elkander te plaatsen:
-

BALDINUCCI
in x694 (ed. 1847, V. p. 5og) : nPasso per T?/rist0, e jser quel duca fece due
di
quattro palm£: in uno rappresent3 la persona di un frate d'abito bianco, che
quadri
distribziisce a diversi poveri gli avanzi del refeltorio; clae rlusd opera bella e curiosa,fier
avere eg li in essi rappresmtati al vivo molti bizzarri avvenimenti, che suol parlorire
azione cotale fra le catche di gente plebea'1.
HOUBRAKEN
in 1718 (II,p. J08): l' De Konstlievende PIETERKLOKheefttlzans een stuk van
hem, 't geen hij geschildert heeft in '1 jaar 1681.... Het verbeeld een klooster op de
Italiaaztsche zufzc gebouwt en voor laet zelve menigte van vrouws-, mans- elz kinderbeddell, sommige daaronder verminkt, welke van pelgrims [?] gediend worden met warme
sjJÍJs, die hen uit een groote ketel, met een fiotlefiel, door een Franciscaner kloosterbroeder
wordt
Veilingscatalogus der verzameling KLOK, 22 April 1744 (HOET, II, p. 132) : No. 41.
door hem
"Een klooster tot Roineit, a'aar de armen gesfi6pst worde;,t, door HELLENBREKER,
in Italien geschildert, extra sclaoon en konstig en vermaart, gelijk in zijn leven b4kt
- fl. i I 5.
beschreven door HOUBRAKEN.H. 2 v. 4 d. ; br. 3 v.
 Catalogus der verzameling BRABEKte Hildesheim, 1792 (p. 61): No. 98. "Ein kloster,
an dessen 7hi7r Arme?a Suppe ausgetheilt wird von HELMBREK.Hoch 2 Fuss, I Zoll; breit
2 Fuss 8 Zoll. Nahme uztd Jarkszahl stehen auf dezn Bilde, welches eine grosse Aehtung
fi:ir den Meister erweckt. Der Ausdruk ist passend, Forzn und Stellmzg sehr abweclaselztd,
das Helldunkle gut beobachtet,u?zd die Farbe eines ANDREASACCHIwiirdig. ARGENSVILLE
erwalant eines a'hnliclcen Stüeks von diesem l?Teister 1).
luidt

De beschrijving,
als volgt :

die BALDINUCCI van het stuk

met den kwakzalver

geeft,

"[Nell' altro quadro] figuro un ciarlatano, clae avido di spiaeciart suol imlt.'astri
si fa vedere in alto di spander ehiaahiere fra quegli sciofierati e perdigiorni, che lo
stanno ascoltando".
In

den

veilingscatalogus

van

KLOK wordt

het vermeld

met de volgende

woorden :
"No. 4%. Een dito door den zelven, z jzzde een qttackzalver met veel fi?-uur jes
- fl 20"
kunne1tde dienen tot een weerga van laet voorgaa1!de. H. 2 v. 4 d.; br. 3 v.
noemtgeen enkelstuk van HrLDaBR?KrR,
bedoeld.
1) Dit is niet juist; D'AGENVILLE
waarschijnlijkis DESCAMPS

38
Deze "kwakzalver"
schilderde stuk met gelijke
VOGRICH te Berlijn
voorkwam :

onder

is

niet

dezelfde

als het veel kleinere

dat den 22en November

voorstelling,
HELMBREKER'S

naam

met

en op hout

ge-

1904opdeauctie

de volgende

beschrijving

"No. 75. Vor den Toren einer kleinen Stadt hat ein Quaksalber sein Gerüst auf
geschlagen und treist der gaffenden Mmge seine Geheimmittel an. Bild von guter
Charakteristik. Auf Rolz, H. 37, Br. 45 c.M.".
auf Holz", die door PARTHEY (I. p. 573) als HELM"Marktschreier,
zich
bevindende te Keulen bij WALLR,AF, is waarschijnlijk
BREKER vermeld wordt, als
werk.
identiek met het laatstgenoemde
De

bleef HELMBREKER daar thans voor goed verblijf
teruggekeerd
BALDINUCCI werden zijn stukken steeds meer en meer gezocht
houden.
 Volgens
waaronder
de kardinalen
en werkte
personen,
hij voor de meest hooggeplaatste
Parma
aan
edelman
uit
het pauselijk
De
CHIGI en CARPEGNA.
graaf ANGIOLOSA,
hof, telde in 1682 niet minder dan 25 werken van de hand van den meester in
In

Italid

zijn verzameling!
Terstond
di

"Accademia
eerst 8 October

werd
na zijn terugkeer
San Luca" voorgesteld,

hij den 5en pctober
doch zijn aannneming

I68 I

als lid der
als zoodanig had

1684 plaats. Wat de oorzaak van dit uitstel mag geweest zijn,
zekerheid uitmaken;
zeer waarschijnlijk
volkomen
niet
met
valt reeds in
zich
laat
dezen tijd het verblijf van den meester te Florence, waarvan BALDINUCCI spreekt.
en kwam hij nimmer
geen ijverig academicus
die zich met de eer en het
ter vergadering.
Hij behoort onder de kunstenaars,
zich
die
het
met
tevreden
stelden. Een tijdgenoot
lidmaatschap
bracht,
aanzien,
van hem, DAVID DE KONINGH, vatte het bijv. al evenzoo op en woonde na zijn
In

elk

geval

was

HELMBREKER

nooit meer een zitting bij ')
aanneming
Behalve academicus
was HELMBREKER ook lid van de "Congregatione
dei
en nog bestaande genoothet in I 543 te Rome opgerichte
Virtuosi al Pantheon",
der devote kunst, waarvan ook LUIGI GENTILE en JAN MIEL,
schap tot bevordering
evenals
geen
deze

GASPAR VAN WITTEL en JAN FRANS VAN BLOEMEN, deel hebben uitgemaakt.
van den meester in de jaren 168I-'85
Mag over verblijf- en woonplaats
- hoewel men mag aannemen,
zekerheid
afdoende
dat hij van
bestaan,

- van 1686 af
vijf jaren er zeker twee of drie te Florence doorbracht,
worden wij weder over zijn domicilie en verderen levensloop uit de parochiale bevolvan Rome van jaar tot jaar ingelicht. Na, zooals wij zagen, in 1668 als
kingsregisters
1) Deze gegevens zijn aan het archief van San Luca ontleend.
 39
THEODORO ELEMBRECHER en in 1 677, wonende in de Vicolo Mancino,
vinden w ij hem in het genoemde jaar
ELANBRECH te zijn voorgekomen,

als TEODOR
1686 in het

van S. Andrea delle Fratte ingeschreven:
bevolkingsregister
parochiaal
TEODORO ELEMERBRECH, met zijn vrouw CATARINA DI SANTI, wonende
die naar
in het eerste huis rechts naast de "salita",
aan de Piazza di Spagna,
de' Monti

zonder

kinderen.
- of wat de schrijfwijze
In de volgende jaren keert zijn naam regelmatig,
- terug, als volgt :
aangaat als men wil hoogst onregelmatig,
met zijn vrouw Catharina,
TEODORO ALOSTENBRECHER, pittore,
1687,
als voren.
met zijn vrouw, als voren.
1688, TEODORO ELBRECHIER, pittore,
Trinit4

voerde;

1689, TEODOR ELBERECH, pittore, met zijn vrouw, als voren.
En zoo voorts tot 1696 toe, in welk jaar hij voor het laatst vuorkomt als
TEODORO ELENBRUC, pittor, met zijn vrouw, zonder kinderen;
woning als voren.
De schilder moet nog in den zomer of in de herfst van hetzelfde jaar overvan de parochie S. Maria del Popolo op
zijn, daar men in het Trouwboek
van: MICHELE BRIOL uit Meldola
4 Februari
1697 het huwlijk vindt ingeschreven
van wijlen ANTONIO CHELVA (?), Romana, en
met LAURA CATARINA, dochter
weduwe van TEODORO ELEMBRECCHER.
Het is ieder duidelijk, dat met deze gegevens de opgave van HOUBRAKEN,
in 1694, zeventig
welke de meester
jaar oud, overleed, wel afdoende
volgens
leden

wordt

gelogenstraft.
Tijdens zijn verblijf te Florence werkte HELMBREKER o. a. voor den edelman
CARLO LORENZO UGHI. Deze had twee zoons, die beiden dilettant-schilders
bij zich aan huis. BALDINUCCI zag in
waren, en ontving den meester meermalen
zijn bezit meer dan tien werken van HELMBREKER, waarvan vier de jaargetijden
der Koningen".
 en de "Aanbidding
en twee andere de "Geboorte"
voorstelden
FULCO RINUCCINI telde zes stukken van den schilder in zijn
De markies
en den ,,Terugkeer''
er twee, de "Vlucht naar Egypte"
waarvan
verzameling,

niet
die daarbij
worden
door BALDINUCCI bijzonder
geroemd,
verbeeldende,
voor
het
dat hij zelf het was, die het denkbeeld
zonder voldoening
opmerkt,
waren stukken van
aan de hand deed. De vier andere schilderijen
onderwerp
uit het land- en volksleven;
de
HELMBREKER's gewone genre met voorstellingen
vormden
"jaargetijden"
wijnoogst en landlieden

ook hier weder

de grondgedachte:
tuinbouw, graanoogst,
zich warmende
bij een vuur.
De markies MATTHIAS MARIA BARTOLOMMEI bezat van den meester een
wel tot zijn meest
naar de beschrijving,
viertal "bambocciaden",
die, te oordeelen
het eene geval is al kostelijker
behoort
moeten hebben;
werken
kenschetsende

40
dan het andere.
een

woordelijke

zou gaan:
,,In

Van deze beschrijving
omdat door
geef ik hier een samenvatting,
van
de
toch
te
veel
verve
verloren
oorspronkelijke
vertaling
,
is een soort

tuin voorgesteld,
waar onder een deesl
rondom het bekken van een bron, vier
deels gemetselde
natuurlijke
overwelving,
die
staan
te wasschen, terwijl op korten afstand
verzameld
linnengoed
zijn,
meisjes
een jonge vrouw en een knaap bezig zijn bij een grooten ketel, de eerste met daar loog
in te doen, de tweede met het vuur aan te wakkeren, 't welk met bijzondere natuurhet

eerste

stuk

is

ziet men nog eenige figuren van landlieden.
Verder
weergegeven.
 het tweede
bemerkt
men te midden van eenige boeren een
schilderij
die met een der omstanders
"ciambellajo"
bij het morra(krakelingenverkooper),

lijkheid

In

spel zijn waar heeft ingezet. Terwijl hij zeer oplettend
bij
hand de vingers
met de andere de slagen optelt
uitslaat,
met inspanning
heeft een bedeljongen
speler
gadeslaat,
en
die
te
met
nemen,
beetgepakt
probeert
weg
daarbij

het spel met de eene
en daarbij den medeeen

groote krakeling
een sluw gebaar van
dat die zich stil moet

een teeken
aan een kameraad,
verstandhouding
gevende
Dicht
die
twee
staat
een
houden.
hond, die, 't oog vestigend
bij
op de stelende
hand, met ongeduld
schijnt te wachten, of ook iets van dat goede brok voor hem
zal zijn.
Het derde schilderij
verbeeldt
een tot herberg
schuur in de
ingerichte
De
waard
een
in
de
met
hand
staat slim lachend
open "campagna".
wijnflesch
een drinkebroer

in te schenken.
en kinderen,

Voorts zijn er andere figuren van verschillenden
die
met schik het geval schijnen gade te slaan.
leeftijd,
In het laatste doek ziet men een jonge
met een
boerevrouw,
neergezeten
kind aan de borst. Een jongentje,
dat er naast staat, en zich begeerig toont het
te liefkoozen,
wordt
om door het verbod zijn
door de moeder teruggehouden,
meer
te
wekken.
Een
ouder
wat
verlangen
nog
op
broertje zit er bij en lacht
er om. Verder is er, behalve een jonge en een oude man, een meisje, dat in een
vrouwen

stuk

een herder, gekleed in een ruige pels en gezeten op een
een bron laat drinken, met een snaaksche
lach op zijn
muilezel,
tronie zich tot de bovengenoemde
wendende".
 figuren
BALDINUCCI zelf verheugde
zich, - en dat niet bij wijze van spreken,
daar

brood

hapt, terwijl
het dier aan

hij van "preciosa
gioja" gewaagt 1 - in het bezit van een stuk van HELMeen man, in halffiguur, tegen een marmeren
BREKER, voorstellende
tafel, in de
eene hand een flesch en in de andere een gevuld glas houdende,
lachende tegen
een jongen naast hem. BALDINUCCI had dit schilderij ten geschenke
gekregen van
den abate FRANCISCO MARUCELLI, met wien hij zelf en HELMBREKER beiden zeer
bevriend
waren. Deze MARUCELLI was Florentijn
van afkomst, doch woonde te

41
di Spagna, Hij en HELMBREKER, als goede buren, waarweer en dit was de oorzaak, dat de vermogende
prelaat
die
van
kant
vriend
hem
van
bevoorrechtte
door
werken
verwierf,
zijn
zijn
talrijke
af te staan wat zijn hand maakte, uit hartelijkheid
en toegehem het allerbeste
weldra niet minder dan zestien
Zoo bezat de abate in zijn verzameling
negenheid.
stukken van
den meester, hoewel hij eerst in 1680 met zijn werk kennis maakte,
Rome

aan

de

elkaar

deerden

deze zestien

Onder
dan

Piazza

over en

HELMBREKER

stukken

anders

voorstelling
op wonderlijke
den wensch van den besteller.
bevonden

er zich vier van grooter afmetingen
was
te
Het eerste vereenigde
in zijn
maken.
gewoon
en allegorie, wellicht overeenkomstig
wijze bambocciade

van
Op den voorgrond
zag men een rondedans
met ter zijde een feestvierend
mannen
en vrouwen,
om
gezelschap
figuren,
die den dans begeleidden,
had THEODOOR zich
tafel. Onder de muzikanten,
naar het leven geportretteerd,
Een der figuren,
"mentre suona il buonaccordo".
aan

het

het

feest

kleed

wendt

zes
een
zelf
die

zich om en ziet met

deelnemen,
bij
getrokken,
in
achter
zich
van den Tijd en van twee
Dood
staan,
gezelschap
ontstelling
Boven
de
der
bellen
blazen.
 die
dansers, op een hoogte, staat
kinderen,
groep
in 't wit gekleed de Christelijke
een kruis, waaronder
Deugd, met een gebaar
die
de
bij
bestijging
halverwege
zijn stil blijven staan, over_
eenige jongelieden,
den tocht te volbrengen;
vrouw hen
redend
terwijl een schoone en verleidelijke
de

tracht

te

om

bewegen

te

keeren

en

aan

de vreugden

der wereld, in feest en
zag men de ruines van

deel te nemen. Op den achtergrond
verbeeld,
en in de verte een kring kaartspelers.
den boog van Constantijn,
als het voorgaande,
stelde een
stuk van gelijke afmetingen
Een tweede
Vaccino
Romanum
toen
met
deel van het Forum
nog Campo
voor,
geheeten,
aan een fontein. Ter zijde een jonge vrouw, die
vee en een herder,
drinkende
rondedans

Achter de laatste
toeschouwers.
en eenige hongerige
die op een stellage een
zag men een kwakzalver,
groep op een kleine hoogte,
dolore
si
een
een
stretto
dal
vede
boer
kies trekt,
"che
- terwijl
piangere",
met zijn potsen de omstanders
van den kwakzalver,
doet
metgezel
"pulcinella",
en
met
Rechts
huizen
een
waar
een
lachen.
terras,
wingerd overgroeid
eenige
met spel en zang zich verlustigt.
Links, onder een gespannen
gezelschap
doek,

in een ketel maccheroni

kookt,

ongure vent in een stoel, die aan een vrouw, die lachend naast hem
ter ?ijde van hen een lange, magere pelgrim, die een
staat, wijn wil inschenken;
maccheroni
in
de
hand
schotel
houdt, en achter dezen twee jonge vrouwen, die
een

dikke,

hun kleine

kinderen

liefkoozen.
vertoonde
een
grooter
nog dan de beide voorgaande,
markt met talrijke figuren. Dwars over het plein trekken eenige bereden gerechtseveneens te paard, die den "caporale"
met een geboeiden
dienaren
gevangene,
Het

derde

stuk,

42
laat

om zijn hoed op te rapen. Voor hen uit rijdt een kar met twee
afstijgen
ossen en een drijver.
 Ter zijde een barbier, die onder een afdak bezig is een
ouden boer te scheeren, terwijl een ander staat te wachten.
Op het tweede plan
een handelaar,
die zijn visch aanbiedt aan twee dames van aanzienlijken
stand,

welke

van

een
een

"cavaliere"

vergezeld

zijn.
In

het
aan

en

midden
in

meer

't

op

den

wit

die
twee
vruchtenverkoopsters,
gekleede
den
aanprijzen.
Op
achtergrond
nog talrijke figuren: een
karos
zes
waarvan een aan een
met
een groep zigeuner-vrouwen,
open
paarden,
boer de hand leest; voor een herberg is druk verkeer.
Het vierde stuk, pendant van het voorgaande,
stelde eveneens een mark.
voorgrond
monniken

hun

groep
waren

met niet minder

dan 6o figuren.
Rechts van den beschouwer
zag men een
een
het
van
waar
een
voorkomen
met
buitenverblijf,
groot huis,
bruidegom
zijn
en vriendinnen, die door haar vrouwelijke
verwanten
jonge vrouw verwelkomt,
l'usanza
di Olanda", naar de woning van haar echtgenoot
,,giusta
begeleid
wordt. Van een balcon ziet een vrouw toe; vier muzikanten
zijn ook aanwezig
voor,

Voor het huis staan

Over voorgrond
den bruidegom.
men verschillende
groepen van andere

de vrienden van

en middel.
het schilderij
figuren verzag
naar
in
een
van
tien
veulens.
en
derde
waarnaar
het
distantie,
spreid
troep
midden,
drie personen,
twee in 't zwart gekleed en de derde in "abito di campagna",
staan te kijken. Dit stelden de abate MARUCELLI zelf voor met zijn beide "nepoti",

plan

van

de oudste zijn oom aanwijst, welk van de dieren hem het best bevalt.
van BALDINACCI nog
hetzelfde
beschrijving
Op
plan vermeldt de zeer uitvoerige
met hun kudde, in de nabijheid van een hut, en een jonge hereenige herders
waarvan

derin

die een der koeien

zicht

over zee.
 zit te melken. Het

stuk

werd

afgesloten

door een verge-

vier groote stukken waren in I729 nog in het bezit der
die de
familie MARUCELLI te Florence
en aanwezig op de "leen-tentoonstelling",
Behalve de twee ,,vedute
Academie
aldaar jaarlijks gewoon was te organiseeren.
die in druk
con molte figure ed animali" worden in den catalogus,
di campagna
Twee

van

deze

met figuren en dieren" van Monsù TEODORO
nog twee "landschappen
verscheen,
bezit
der MARUCELLI. Verder was van den meester een
vermeld, eveneens uit het
door GIUSEPPE ORLANDINI, een andere door de familie
bambocciade
ingezonden
GERINI, terwijl er twee
Wat de andere

uit de verzameling der familie RINUCCINI waren afgestaanl).
bambocciaden
die de abate MARUCELLI bezat,
aangaat,

1) Deze gegevens dank ik aan Dr. F. C. WILLIS, die zoo vriendelijkwas mij van een door hem
gemaakt uittreksel uit enkele tentoonstellings-catalogi,waarvan zich exemplaren in de biblotheek van het
Duitsche KunsthistorischeInstituut te Florence bevinden, inzage te verleenen. - In de verzameling van den
markies FULCORINUCCINI
zie; boven p. 39. De catalogus
vermeldt BALDINUCCI
zes werken van HELMBREKER
van de RINUCCINI-collectie
werd in 1852 te Florence gedrukt.
43
BALDINUCCI zich met op te merken, dat ze te samen wel meer dan
vergenoegt
doch hij onthoudt
zich van elke nadere mededeeling over
400 figuren vertoonden,
dat hem dit veel te ver zou voeren; waaraan hij
de voorstellingen,
zeggende,
van 66n werk maakt hij nog met zeer bijzondere
Alleen
hebben.
gelijk mag gehad
tot het allerbeste
dat
en ingenomenheid
melding, als behoorende
was
dit
stuk
school
een
van
maakte.
 negen
Op
voorgesteld
een kamer door een raam verlicht. De meester is bezig op heftige

onderscheiding
HELMBREKER

ooit

in

kinderen,

tegen een der leerlingen uit te varen, die geknield en huilende voor hem
schoolmeestersde verplukte
ligt. De woede op het gezicht van den paedagoog,
met
waren
verbluffende
baard en andere kenschetsende
juistheid
eigenaardigheden
zoodat
het geheel even bewonderenswaardig
was als vermakelijk.
weergegeven,
wijze

zestien
devote

en stukken

van dergelijk genre, waren er onder de
werken, die de abate MARUCELLI van HELMBREKER bezat, ook drie met
een ?Vlucht naar Egypte" en de
te weten : een "Geboorte",
voorstellingen,
Hoewel onwaarschijnlijk,
Xaverius".
van den H. Franciscus
is,
(transito)
bambocciaden

Behalve

"Dood
het niet

dat dit laatste stuk hetzelfde was, dat thans in de sacristie
uitgesloten,
bewaard wordt. Dat de meester niet bij
van het "Oratorio
del padre Caravita"
wordt wel bewezen door het feit, dat
stoffen
behandelde,
dergelijke
uitzondering
van gewijden aard
de hertog SFORZA CESARINI twaalf werken met voorstellingen
van hem bezat.
van NICOLO PIO 1) (1724)
In de boven reeds aangehaalde
levensbeschrijving
een ,.Rust op de Vlucht" en een ?Predinog een "Vlucht naar Egypte",
den Dooper" te Rome genoemd, zonder dat de nadere verking van Johannes
van
wordt aangegeven;
voorts "de vier jaargetijden"
in
deze
stukken
blijfplaats
Casa GABRIELLI aldaar.
Toen BALDINUCCI in 1694 zijn leven te boek stelde, had HELMBREKER
worden

voor

juist

de

nieuwe

van

sacristie

dat

Santa

Maria

de aandacht

della
Het

Pace

een groot altaarstuk
schilderij was een geschenk
een der bewonderaars
van

algemeen
trok 2).
van den graaf ANGUISCIOLA, die mede
den schilder was en zelf in zijn kostbare verzameling
meer dan twintig
werken
van zijn hand bezat.
 Het kapitale
doek (t 175 cM. hoog X 125 cM. breed),
met figuren ter levensgrootte
de H. Familie voor en bevindt zich thans
stelt
3),
doch in tamelijk verwaarloosden
boven het altaar van de tweede kapel
toestand,

geschilderd,
aan de kerk

rechts
en,

bij

den

het
naam

binnenkomen.
van

Het stuk

den schilder

is in meer

niet kennende,

dan een opzicht merkwaardig
zou men niet licht klappen, dat

1) Hs. in de VaticaanscheBibliotheek.Vgl. boven p. 3o noot.
2) JJ.1entreche io questecosescrivo, cio? nel 1694, ha egli dipinta una tavola...,
3) NICOLOPIO spreekt van dit werk als een ,quadretto"!

etc.
44
het was voortgekomen,
uit een school die FRANS HALS tot leidend
Rechts
is Maria gezeten met het kind op
op den voorgrond
dat zich terugbuigende
en den toeschouwer
aanziende de Moeder met
boven bij het kleed vat. Achter deze laatste staat, toeziende, Jozef,

meester had ! l
haar schoot,
de linkerhand

terwijl links,
is, het hoofd met een doek bedekt, met gevouwen
als in aanbidding
het kind gadeslaande.
Links boven, in zich openende
handen,
een paar cherubs. De
wolken, waaruit het licht op de groep neervalt, verschijnen
is
blonde
Het
is
in
donker.
Christenkind
achtergrond
zijn levendige houding goed
toegewend,

Anna

gezeten

helder en lustig uit zijn oogen kijkend, meer een Vlaamsch
gegeven en vertoont,
evenals dat trouwens met de gezonde baby's der
dan een Italiaansch
voorkomen,
en vaghissime
contadine"
het geval
"vezzozette
op HELMBREKER's bambocciaden
is. De Bambino kon een broertje wezen van de "putti", die boven door de wolken
kijken! En samen hebben ze meer weg van RUBENS' kinderen dan van de kleine
schilders van de Romeinsche
school doordie de academische
menschen,
als natuurlijk,
en z66 gekozen,
gaans te zien geven. Het gebaar is even gemakkelijk
de
het
kind
heele
komt
te
Trouwens
beheerschen.
 dat
compositie
onwilkeurig
en het stuk moet vroeger heel mooi geweest
de geheele groep is goed geslaagd
groote

de slechte staat waarin het nu verkeert maakt een juiste waardeering
- Van de kleuren spreekt er, afgezien van het naakt van het blonde
onmogelijk.
kind, geen meer dan het lichtende rood van het jak van de moeder; het overige
en vooral de
doet grauw en zwart. De verf is op sommige plaatsen afgesprongen
een
zeer
dit
alles
komt
zeer
heeft
geleden.
Bij
ongunstige
plaatsing.
achtergrond
doch

zijn;

reeds terstond
wat de plaatsing
heel wat beteren
toestand,
betreft,
kerk
de
voor
zich het stuk, dat HELMBREKER in ongeveer denzeltden
tijd
Dit stuk, van afmeting ongeveer gelijk
maakte.
van San Giuliano dei Fiamminghi
het hoogaltaar
siert nog op zijn oorspronkelijke
aan het voorgaande,
plaats
en mag als het hoofdwerk
van den meester
van de nationale kerk der Vlamingen
In

bevindt

beschouwd

worden.
Men vindt

het hier nevens

afgebeeld.
zelfs geen plaatselijke
den naam van den
overleving
doek, waarvan
NICOLAAS VAN
meer bewaard
schilder
had, werd besteld door den apotheker
van
HELMBREKER
was
en een geestHARINGHEN uit Yperen, die een goed vriend
Het

driftig bewonderaaar
te Rome verkeerde

der schoone

kunsten.
hij op goeden voet, was
van de Schildersbent
1) en trad als
van zijn inboedel, die na
In den inventaris
San Giuliano bewaard
nog in het archief van

eerelid

1) HOUBRAKEN,
III, p. 101.
Met verschillende

schilders
Vlaamsche
naam
van
zelfs onder den
MITHRIDATES,
maecenas onder zijn landgenooten
op.
in
1704 werd opgemaakt en
zijn dood
wordt, vindt men rond 100 schilderijen

LANDLIEDEN AAN EEN BRON.
