Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
In algemene zin is kennis van de Nederlandse situatie en begrippen een voorwaarde voor
internationalisering: om globaal te kunnen denken én handelen moeten we eerst ook lokaal
kunnen denken en handelen.28 Om culturele, maatschappelijke en onderwijskundige redenen
moet het bouwkundig onderwijs in de eerste twee jaar dan ook in het Nederlands aangeboden
blijven worden: het vertegenwoordigt immers de Nederlandse traditie van integraal ontwerpen
inclusief de bijbehorende begrippen, het heeft een maatschappelijke verantwoordelijkheid voor de
Nederlandstalige communicatie over de gebouwde omgeving inclusief andere actoren, en het kan
studenten alleen een academisch denkniveau leren vanuit een basis in de moedertaal.29
Saillant bij dit alles is dat er over het Nederlandse woord stedebouw nogal wat te doen is geweest.30
Zo was er na de spellingwijziging van 1995 vanuit de vakwereld protest tegen de nieuwe, officiële
spelling stedenbouw. Op basis van de nieuwe – overigens vrij bizarre – regels kreeg deze samenstelling
een tussen-n, omdat uitgegaan werd van het eerste lid stad, een woord met een meervoud op -en.
Tegenstanders vonden echter dat het vak niet zozeer het ‘bouwen van steden’ betrof maar vooral het
‘maken van plekken’, met als eerste lid dus het woord stede in de betekenis ‘plaats’. Ook de eerste
hoogleraar Stedebouwkunde Froger had de samenstelling tijdens zijn oratie op die wijze verklaard,
namelijk als “plaatsvervolmaking”.31 Dit is een inhoudelijk argument om uit te gaan van een eerste lid
in het enkelvoud (vergelijkbaar met stadhuis, stedehouder ‘plaatsvervanger’ of bosbouw). De spelling

28

Een uitbreiding van het motto “think global, act local”, toegeschreven aan de Schotse stedebouwkundige P. Geddes; zie:
­Geddes, 1915.
29

Zie propositie 10 in het kader van deze dissertatie.
30

Zie: Hoekstra, 2016.
 31

Froger, 1947, pp. 1-2: “Als inleiding daartoe is het gewenst, vooral met het oog op de aanwezigheid van talrijke leken, het woord en
het begrip ste-de-bouw toe te lichten, teneinde het duidelijk te onderscheiden van het woord ste-den-bouw. Dit laatste woord, dat
‘stadsaanleg’ betekent, is uit de taaloverlevering tot ons gekomen, en is algemeen bekend. Het werd b.v. door C.H. Peters gebruikt,
toen hij zijn historisch standaardwerk schreef, dat als titel droeg De Nederlandsche Stedenbouw. Het karakter van dit werk blijkt uit
de titel van de serie, waartoe het behoorde: ‘Oud-Nederlandsche steden in haar ontstaan, groei en ontwikkeling’. Doch het woord
ste-de-bouw is rond 1920 in zwang gekomen, toen zich in kringen van kunst en magistratuur een krachtige activiteit begon te
ontwikkelen om te komen tot een meer doelmatige en schonen ontwikkeling van ons vaderland, zowel in de stad als op het land.
 Deze activiteit richtte zich tegen de fatale gevolgen van de wilde ontwikkeling van het bodemgebruik, in de eerste plaats tegen de
voortgaande ordeloze uitleg van onze steden, zoals deze plaats had onder overwegende invloed van de grond- en speculatiebouw,
maar niet minder tegen de vernieling van het landelijk gebied, ten gevolge van de massale uittocht van de stad naar het land, en de
geweldige vlucht van verkeers- en landbouwtechniek. Voor deze nieuwe activiteit, die dus de gehele ontwikkeling van stad en land in
groot verband beoogde, koos men het woord stedebouw, dat is samengesteld uit twee delen van oude stam. Het woord stede heeft
hier niet de betekenis van ‘stad’ in de gewone zin van het woord, doch die van ‘plaats’ of ‘ruimte’, zoals in stedehouwer, bedstede en
haardstede. Ook bouw is hier in ruimere zin dan gewoonlijk gebruikt, evenals in landbouw, bosbouw, e.d. Het heeft hier de oudere en
meer algemene betekenis van ‘ontwikkeling, cultivering, vervolmaking’. Het woord stedebouw kan dan ook taalkundig gelijk worden
gesteld met het weinig schone en onhanteerbare, doch duidelijke woord plaatsvervolmaking.”

29

Inleiding: stedebouwkundig(e) ontwerpen en het belang van woorden
INH

stedebouw zonder tussen-n is in dit onderzoek dan ook aangehouden. Gezien het feit dat het woord
stedebouw in het Nederlands vooral opkwam na de verschijning van de genoemde Duitse handboeken,
is het echter de vraag of het woord niet net zo goed te beschouwen is als een leenvertaling van het
Duitse Städtebau, hetgeen stedenbouw legitimeert (vergelijk wegenbouw). Uiteindelijk is de spelling
uiteraard niet doorslaggevend, al staan beide varianten oorspronkelijk dus voor een andere inhoud.32
In het licht van de internationalisering blijkt het woord stede(n)bouw(kunde) in ieder geval lastig te
vertalen, met name in het Engels. In die taal leunt urbanism immers meer op de sociologie en is urban
design voorbehouden aan het lage schaalniveau van de inrichting van de openbare ruimte in de stad.
 Wellicht kan het woord stedebouw beter als leenwoord worden overgenomen – zoals eerder gebeurde
bij polder, landschap of woonerf – of moet het gelijkgesteld worden aan placemaking?
Een laatste aanleiding betreft het stedelijk landschap zelf, dat het resultaat is van allerlei plannen.
Dit is de afgelopen decennia duidelijk van aangezicht veranderd, waarbij onder andere de grens
tussen stad en land is vervaagd. Wanneer concrete objecten in de werkelijkheid veranderen, heeft
dit uiteraard gevolgen voor de ervoor gebruikte woorden. Het is een van de redenen waarom nieuwe
begrippen kunnen ontstaan, zoals stadsrand en tussenland.33 Bovendien is de bouwopgave ook sterk
veranderd, nu er vooralsnog een einde gekomen lijkt aan de grote uitleglocaties, zeker in gebieden met
een krimpende bevolking, en nu waterbeheer en energievoorziening steeds belangrijker thema’s zijn
geworden. Overigens staat de gerealiseerde werkelijkheid in dit onderzoek nadrukkelijk niet centraal.
§ 1.3

Doelstellingen

§ 1.3.1

Beeld- en woordgebruik door ontwerpers: verbeelden, verwoorden en overtuigen

De eerste doelstelling voor dit onderzoek ligt in een verduidelijking van de rol van de stedebouwkundig
ontwerper. Het betreft de vraag welke mechanismen een rol spelen in het ontwerpproces waarbij de
stedebouwkundige telkens een bepaalde oplossing verzint, deze verbeeldt (tekent) en verwoordt.
 Dit complexe proces leidt uiteindelijk tot een plantekening enerzijds en een geschreven toelichting
daarop anderzijds. Voor het laatste zal de ontwerper waarschijnlijk woorden kiezen die volgens hem
of haar qua betekenis het beste aansluiten bij de getekende beelden en de uitgangspunten, én die
de overige actoren in het totstandkomingsproces van de gebouwde omgeving kunnen overtuigen
om het ontwerp te accepteren. Verduidelijking van dit mechanisme maakt het ontwerpproces (in het
hoofd van de ontwerper) en het presentatieproces (op papier) inzichtelijker. Sterker nog: het vanuit
de plantoelichting lezen van plantekeningen levert extra planinzichten op die anders – bij het slechts
bestuderen van de tekening – verborgen blijven.34

32

Zie propositie 9 in het kader van deze dissertatie.
33

Zie o.a.: Ruimtelijk Planbureau, 2004; Ruimtelijk Planbureau, 2007. Zie verder paragraaf 8.1.1.
34

Zie propositie 1 in het kader van deze dissertatie.
 30

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 1.3.2

Woordgebruik door andere actoren: overnemen versus afwijzen, verwoorden en overtuigen

Een tweede doelstelling voor dit onderzoek betreft het moment dat een ontwerp in tekening en
tekst gepresenteerd wordt aan de andere actoren en erover overlegd wordt (in woorden). Bij dit
overleg is de wisselwerking tussen tekening en tekst essentieel. Soms is een tekening duidelijker
dan een tekst, en kan deze actoren verenigen. Omdat voor elk publiek een andere tekening of tekst
nodig kan zijn, is de aard ervan cruciaal. Iedere actor verzamelt de aangeboden beelden en woorden,
en interpreteert deze op zijn of haar eigen manier. Bij het zelf verwoorden speelt vervolgens het
mechanisme van het overnemen versus het afwijzen van de woorden van de ontwerpers, bijvoorbeeld
vanuit strategische overwegingen om anderen te overtuigen. Een complicerende factor hierbij is dat
stedebouwkundige ontwerpen zoals gezegd de directe leefomgeving van gewone burgers bepalen
en bij de begrippen vakjargon en alledaags taalgebruik dus door elkaar lopen. Het in beeld brengen
van deze mechanismen geeft inzicht in het communicatieproces en het totstandkomingsproces van
stedebouwkundige ontwerpen, en de rol die begrippen daarin spelen.
§ 1.3.3

De relatie object-woord-betekenis en historisch onderzoek: synchroon en diachroon

De derde en laatste doelstelling bestaat uit de verduidelijking van de relatie tussen getekend object,
gekozen woord en betekenis. Deze relatie ligt voor de actoren al niet vast op het moment van
ontwerpen (synchroon bekeken, op hetzelfde moment), maar wordt door de tijd heen (diachroon) in
ieder geval beïnvloed door de veranderende stedebouwkundige praktijk en veranderingen in de taal.
Een snelle blik maakt immers al duidelijk dat de stedebouwkundige opgaven, ontwerpoplossingen
en reacties daarop tegenwoordig niet dezelfde vorm en inhoud hebben als honderd jaar geleden.
 Historische plantoelichtingen kunnen heden ten dage door onderzoekers dan ook verkeerd worden
geïnterpreteerd. Bovendien beïnvloedt de gerealiseerde werkelijkheid de interpretatie van beeld- en
taaltekens uit het verleden. Opheldering van de patronen (van veranderingen) in de relatie tussen
(getekend) object, woord en betekenis verschaft daarom inzichten in de complicaties bij het doen van
historisch planonderzoek en in de ontwikkeling van de Nederlandse taal in de afgelopen honderd jaar.
§ 1.4

Probleemstelling en onderzoeksvragen
Op basis van de aanleidingen en doelstellingen is de volgende probleemstelling geformuleerd:

–– Zowel tijdens de ontwerp- en totstandkomingsfases van stedebouwkundige plannen als tijdens de

hedendaagse bestudering van plannen uit het verleden blijken de belangrijkste stedebouwkundige
begrippen – woorden die verwijzen naar de getekende objecten – door de ontwerpers, de overige
actoren en hedendaagse onderzoekers niet eenduidig (met dezelfde betekenis) gebruikt te worden.
Deze begripsverwarring staat een goede planvorming, ontwerpinterpretatie, communicatie en
totstandkoming in de weg. Het is daarom noodzakelijk om erachter te komen welke actoren welke
woorden (taaltekens) gebruiken, met welke betekenissen, en hoe die zich verhouden tot de tekeningen
(beeldtekens), en eventueel tot de werkelijkheid (gebouwde objecten), en welke veranderingen sinds
de planfase zijn opgetreden.
 31

Inleiding: stedebouwkundig(e) ontwerpen en het belang van woorden
INH

Om de probleemstelling in kaart te brengen volgt hieruit als hoofdvraag voor dit onderzoek:

–– Welke woorden gebruikten ontwerpers en andere actoren met welke betekenis voor de belangrijkste

getekende objecten in drie vernieuwende stedebouwkundige ontwerpen uit de afgelopen honderd jaar
en waarom, en welke verschillen en veranderingen zijn daarin waar te nemen?
De hoofdvraag is vervolgens uitgewerkt in drie deelvragen, op basis van de drie
genoemde doelstellingen:

1

2

3

§ 1.5

Welke woorden gebruikten de ontwerpers met welke betekenis voor welke getekende objecten in de
stedebouwkundige ontwerpen binnen de thema’s structuur van de stadsplattegrond, openbare ruimte
en bebouwing, en waarom, en welke extra planinzichten leveren deze woorden op ten opzichte van de
getekende objecten?
Welke andere woorden of dezelfde woorden met een andere betekenis gebruikten de overige actoren
(vakgenoten, bestuurders, journalisten, voorlichters) voor de getekende objecten van de ontwerpers,
hoe verschilt hun woordgebruik van dat van de ontwerpers en welke strategische overwegingen
hebben daarbij een rol gespeeld?
Op welke wijze verwezen de woorden naar getekende of gebouwde objecten, dus met een eenduidige
betekenis of niet, welke van de gebruikte woorden hebben sinds de planfase een (betekenis)verandering
ondergaan, en welke patronen zijn hierin te herkennen?

Relevantie
In wetenschappelijke zin is het onderzoek relevant voor zowel de bouwkundige als de taalkundige
discipline. Door vanuit de taal naar stedebouwkundig(e) ontwerpen te kijken ontstaat een andere,
nieuwe blik op historische plannen en op ontwerpprincipes, én op bestaande etymologieën van
stedebouwkundige begrippen. Het onderzoek draagt bij aan nieuwe kennis van en inzicht in het
begrippenkader van de Nederlandse stedebouwkunde van de afgelopen honderd jaar en het heden,
in het perspectief van toekomstige ontwikkelingen. Stedebouwkundigen en onderzoekers zullen
op basis van de inzichten hopelijk preciezer worden in hun taalgebruik en onderzoeksmethoden.
 Taalkundigen zullen meer inzicht krijgen in strategisch woordgebruik door de onderzochte actoren en
in etymologische ontwikkelingen op de relatief korte termijn van honderd jaar.
Het onderzoek is maatschappelijk relevant omdat een verheldering van stedebouwkundige begrippen
en hun gebruik door de verschillende actoren een succesvol totstandkomingsproces van de gebouwde
omgeving bevordert. Door in kaart te brengen hoe tekeningen, woorden en betekenissen zich bij
verschillende gebruikersgroepen tot elkaar verhouden en achterliggende mechanismen in beeld
te brengen worden het bewustzijn en begrip vergroot van stedebouwkundige plannen en hun
toelichtingen enerzijds en van besprekingen van het stedebouwkundige discours anderzijds. Hierdoor
wordt de onderlinge communicatie inzichtelijker.35 Tot slot levert de combinatie van bouwkundig
en taalkundig onderzoek overkoepelende inzichten op in maatschappelijke ontwikkelingen van de
afgelopen eeuw, van visies op de bij het planproces betrokken disciplines tot de rol van communicatie.
35

Communicatie wordt uiteraard niet louter bepaald door begrippen; dit ‘discours’ in brede zin wordt hier niet onderzocht.
32

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 1.6

Indeling en leeswijzer
Het eerste deel van dit proefschrift gaat in op het onderwerp en de methode. In hoofdstuk 1 zijn de
aanleidingen en doelstellingen van het onderzoek beschreven. Ook zijn de probleemstelling en de
onderzoeksvragen gepresenteerd en is ingegaan op de relevantie van het onderzoek. De afbakening
van het onderzoek komt aan bod in hoofdstuk 2: welke begrippen, welke actoren en welke casussen
(plannen) worden onderzocht. Vervolgens wordt de methode toegelicht, aan de hand van theorieën uit
de semiotiek en een begripsmodel waarmee naar getekende objecten, de ervoor gebruikte woorden en
hun achterliggende betekenissen gekeken kan worden.
 Het tweede deel bevat het onderzoek zelf: de casushoofdstukken 3, 4 en 5. Elk casushoofdstuk begint
met een beschrijving van de voorgeschiedenis van het plan en een overzicht van de onderzochte
tekeningen en teksten. Daarna volgt het werkelijke begripsonderzoek volgens een vaste indeling
van soorten begrippen en actoren.36 Ieder casushoofdstuk wordt afgesloten met de belangrijkste
bevindingen per plan.
In het derde deel worden die bevindingen met elkaar in verband gebracht. In hoofdstuk 6 worden op
die manier de onderzoeksvragen beantwoord aan de hand van de voornaamste inzichten. Hoofdstuk 7
beschrijft in een discussie de taalkundige, bouwkundige en overkoepelende implicaties van het
onderzoek. In hoofdstuk 8 worden tot slot enkele actuele ontwikkelingen besproken die gevolgen
kunnen hebben voor het stedebouwkundig begrippenkader.
36

Zie voor de onderzoeksmethode paragraaf 2.6.
33

Inleiding: stedebouwkundig(e) ontwerpen en het belang van woorden
INH

Pictures and words
are always less than what
they refer to.
[Evans, 1995, p. XXI.]

34

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

2 Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe

§ 2.1

Object van onderzoek: concrete begrippen in drie betekenisvelden
Het begrippenkader van de stedebouwkundige discipline is erg breed, vooral omdat de ontwerpen
zoals gezegd de leefomgeving van gewone burgers bepalen en jargon en alledaags taalgebruik dus
door elkaar lopen. Om het onderzoek af te bakenen is gezocht naar een indeling in werkbare woord- of
betekenisvelden, oftewel groepen woorden met vergelijkbare of samenhangende betekenissen. Het
begrip betekenisveld is in 1931 bekend geworden dankzij de Duitse taalkundige J. Trier.37 De theorie
is gebaseerd op de gedachte dat woorden hun betekenis niet geïsoleerd krijgen maar altijd dankzij
hun relatie met andere woorden die daar qua betekenis mee samenhangen (binnen hetzelfde woordof betekenisveld).
 Om te komen tot werkbare betekenisvelden zijn twee Franse initiatieven zeer behulpzaam en
inspirerend geweest: het door de Franse monumentenzorg geïnitieerde boek Espace Urbain van B.
Gauthiez uit 2003, en vooral het internationale onderzoeksprogramma Les mots de la ville – City
Words, onder leiding van C. Topalov uitgevoerd tussen 1995 en 2010.38 In beide publicaties werd in
eerste instantie een basale driedeling van stedebouwkundige begrippen gepresenteerd:

–– onderdelen van de gebouwde werkelijkheid (bijvoorbeeld stad en straat),
–– onderdelen van het ontwerpproces (bijvoorbeeld plattegrond en dichtheid),
–– onderdelen van de ruimtelijke disciplines (bijvoorbeeld stedebouwkunde en masterplan).
Omdat dit tot veel te veel begrippen leidde, werd er in de definitieve rapporten van Les mots de la
ville – City Words voor gekozen om slechts het eerste betekenisveld uit te werken, waarmee alle
begrippen die niet verwezen naar concrete, fysieke ontwerpfenomenen afvielen.39 In het Franse
onderzoeksprogramma leidde dit in eerste instantie tot drie te onderzoeken betekenisvelden, met
bijbehorende publicaties:40

–– “divisions de la ville” (bijvoorbeeld stad en wijk),
–– “types d’habitation” (bijvoorbeeld huis en flat),
–– “voies et espaces découvertes” (bijvoorbeeld weg en plein).
37

Trier, 1931.
38

Topalov, 2001; Topalov, 2002; Topalov, 2004; Topalov, Coudroy de Lille, Depaule & Marin, 2010.
39

Topalov, Coudroy de Lille, Depaule & Marin, 2010, pp. XLV-LVII.
40

Topalov, 2001; Topalov, 2002; Topalov, 2004.
35

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

In de afsluitende publicatie L’aventure des mots de la ville is de eerste categorie uitgewerkt in
twee delen, hetgeen leidde tot een definitieve indeling in vier thema’s (waarvoor ook een index
werd opgenomen):41

–– “agglomerations” (bijvoorbeeld stad),
–– “divisions” (bijvoorbeeld wijk),
–– “habitation” (bijvoorbeeld huis en flat),
–– “circulations” (bijvoorbeeld weg en plein).
 De oorspronkelijke driedeling vertoont overeenkomsten met de al in het vorige hoofdstuk genoemde
vier delen van het Delftse onderzoeksprogramma ‘De kern van de stedebouw in het perspectief van de
eenentwintigste eeuw’, waarbij de laatste twee delen beide typen bebouwing betreffen en het eerste
min of meer de ‘agglomerations’ en de ‘divisions’:

–– Het ontwerp van de stadsplattegrond,42
–– Het ontwerp van de openbare ruimte,43
–– Stedebouwkundige regels voor het bouwen,44
–– Het programma en ruimtegebruik van de stad.45
Uit de combinatie van het Franse onderzoeksprogramma en de Delftse onderzoeksserie is de volgende
indeling in drie betekenisvelden van concrete fenomenen voortgekomen, die hieronder per onderdeel
kort worden besproken, toegespitst op dit onderzoek:

–– De structuur van de stadsplattegrond,
–– Typen openbare ruimte,
–– Typen bebouwing.
Deze indeling bepaalt ook het begripsonderzoek in de casushoofdstukken 3, 4 en 5: elk betekenisveld
vormt telkens een aparte paragraaf.
§ 2.1.1

De structuur van de stadsplattegrond

Uit welke onderdelen bestaat het stedelijk landschap in en om het plangebied en welke woorden
worden hiervoor gebruikt in plantoelichtingen en commentaren van tijdgenoten? Hierbij gaat het
uitdrukkelijk zowel om begrippen voor de stad en het ommeland in hun geheel (één subparagraaf in
de casushoofdstukken), als om die voor delen van de stad en het landschap daarbuiten (een tweede
subparagraaf); begrippen als agglomeratie en regio horen hier dus ook bij. Omdat alleen woorden die
verwijzen naar concrete fenomenen worden onderzocht, blijven abstractere verzamelcategorieën als
netwerk (van openbare ruimten), (private) eilanden en openbaar en privé zelf buiten beschouwing.46

41

Topalov, Coudroy de Lille, Depaule & Marin, 2010, p. LI.
42

Heeling, Meyer & Westrik, 2002.
43

Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006.
44

Meyer, Westrik & Hoekstra, 2008.
45

Meyer, Westrik & Hoekstra, 2014.
 46

Zie voor een uitleg van deze begrippen o.a.: Heeling, Meyer & Westrik, pp. 15-23. Zie voor openbaar ook paragraaf 3.9.2 en 4.9.2.
36

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Net als alle gevonden woorden zijn de laatste twee begrippen wel opgenomen in de appendix,
inclusief hun historische betekenissen en etymologieën. Op basis van de getekende objecten is ook
aan te geven hoe de stadsplattegrond gecomponeerd is en is een vergelijking te maken tussen het
casusontwerp en de typologie van stadsplattegronden zoals die is geïntroduceerd in Het ontwerp van
de stadsplattegrond: het verstedelijkt (natuur- en cultuur)landschap, en het orthogonale, monumentale,
picturale of scenische, moderne, functionele, en gelaagde of samengestelde stadsontwerp.47
Op basis van de schaalvergroting die de stedebouw de afgelopen eeuw heeft doorgemaakt wordt voor
dit betekenisveld verwacht dat er begrippen zijn bijgekomen om stad en land te beschrijven en dat
begrippen met de opkomst van de naoorlogse stedebouw mogelijk vastomlijnder zijn geworden.
§ 2.1.2

Typen openbare ruimte

Welke typen openbare ruimte bevat het ontwerp en welke woorden worden hiervoor gebruikt in
de plantoelichtingen en de besprekingen van tijdgenoten? Dit betekenisveld betreft enerzijds de
verkeersstructuur bestaande uit lijnvormige elementen (enkele subparagrafen) en anderzijds
vlakvormige elementen, waaronder verblijfsruimten (een andere subparagraaf). Als basis wordt
uitgegaan van de typologie zoals die is opgesteld in Het ontwerp van de openbare ruimte, bestaande
uit het plein, de straat, de laan, de boulevard of avenue, de passage, de mall (het voetgangersgebied),
de gracht, de singel, de dijk, het park, het veld en de stedelijke auto(snel)weg.48
Verwacht wordt dat niet alle typen door alle actoren even precies gebruikt worden en dat er de laatste
jaren nieuwe, mogelijk hybride typen of subtypen bij zijn gekomen.
 § 2.1.3

Typen bebouwing

Welke typen bebouwing bevat het ontwerp en voor welk programma, en welke woorden worden
hiervoor gebruikt in de plantoelichtingen en de contemporaine commentaren? Hierbij valt enerzijds
te denken aan het verschil tussen woonbebouwing in allerlei woningtypen, bijvoorbeeld woning, huis,
villa, twee-onder-een-kap, rijtjeshuis en appartement (een eerste subparagraaf) en overige functies
anderzijds, met name openbare gebouwen en voorzieningen (een volgende subparagraaf), zoals
die ook aan bod komen in Het programma en ruimtegebruik van de stad.49 Anderzijds kan gedacht
worden aan de wijze van bebouwing (een laatste subparagraaf), die onder meer betrekking kan
hebben op het bebouwingstype (gesloten bouwblok, halfopen bouwblok, open bouwblok, stroken,
stempels, laagbouw, hoogbouw, flat et cetera), de dichtheid en de regulering van het stadsbeeld met
behulp van bijvoorbeeld stedebouwkundige versus architectonische eenheid, zoals beschreven in
Stedebouwkundige regels voor het bouwen.50

47

Heeling, Meyer & Westrik, 2002, pp. 112-161. De typering het orthogonale stadsontwerp vervangt hier het rationele stadsontwerp
uit de boekenserie, aangezien alle typen stadsontwerp rationeel van aard zijn en de orthogonale gridplattegrond het bepalende
kenmerk is van dit specifieke type.
48

Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, pp. 82-179.
49

Meyer, Westrik & Hoekstra, 2014, pp. 28-47.
50

Zie voor deze begrippen o.a.: Meyer, Westrik, Hoekstra, 2008, pp. 58-67.
37

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

Het is te verwachten dat met name op het laatste vlak steeds meer regels worden vastgelegd, met
mogelijk nieuwe begrippen tot gevolg, terwijl de begrippen voor woningtypen uit de hoogtijdagen van
het modernisme inmiddels een negatieve connotatie hebben gekregen.
 § 2.2

Actoren en primaire bronnen: soorten teksten
Een volgende afbakening van het onderzoek betreft de soorten teksten die onderzocht worden. Binnen
de genoemde betekenisvelden wordt gezocht naar begrippen in geschreven uitingen van maximaal vijf
actoren in het totstandkomingsproces van de stad; de voor dit onderzoek primaire bronnen:

–– plannen en plantoelichtingen van de ontwerpers,
–– commentaren van vakgenoten,
–– gemeentelijke stukken van bestuurders,
–– artikelen van journalisten, en
–– (indien aanwezig) folders van voorlichters.
Hieronder worden deze actoren en bronnen kort toegelicht, inclusief de relatie met de
onderzoeksvragen en hun behandeling in de casushoofdstukken 3, 4 en 5.
§ 2.2.1

Ontwerpers en plantoelichtingen

In de eerste plaats worden de plantekeningen en plantoelichtingen van de ontwerper(s) besproken.
In deze primaire bronnen worden de woorden onderzocht die de ontwerpers zelf gebruikten voor de
getekende objecten in de ontwerptekeningen. Vaak worden er nog andere teksten van de ontwerper(s)
in kwestie bij gezocht, om meer informatie te krijgen over de specifieke betekenis van de woorden,
omdat die niet altijd is af te leiden uit de plantekening en de plantoelichting zelf.
Zoals gesteld in het vorige hoofdstuk wordt verwacht dat de ontwerper voor zijn plantoelichting
woorden kiest die volgens hem het best aansluiten bij de getekende objecten uit de plantekening en
bij zijn eigen uitgangspunten, én die de overige actoren overhalen om het ontwerp te accepteren.
§ 2.2.2

Vakgenoten en commentaren

Ten tweede worden commentaren van collega-ontwerpers en kritieken in vaktijdschriften of boeken
behandeld. In deze eveneens primaire bronnen worden de gebruikte begrippen onderzocht, uitgaande
van dezelfde aangetroffen ontworpen objecten. Hierbij is het belangrijk om alleen de recensies te
selecteren die betrekking hebben op het ontwerp en niet op het gerealiséérde ontwerp, aangezien het
dan onduidelijk is naar welk object de woorden verwijzen: het getekende of het gerealiseerde.
 38

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Omdat de voor dit onderzoek geselecteerde plannen stuk voor stuk veel stof deden opwaaien, valt te
verwachten dat de vakgenoten kritisch zullen reageren, waarbij ze om hun standpunt te verdedigen
mogelijk alternatieve woorden gebruiken voor dezelfde getekende objecten.
§ 2.2.3

Bestuurders en gemeentelijke stukken

Als derde worden hier gemeentelijke stukken naast gelegd: voordrachten van het college van
burgemeester en wethouders (in dit onderzoek afgekort als B en W), gemeenteraadsverslagen
en overige officiële en niet-officiële documenten van de gemeente. Zo kan worden nagegaan hoe
bestuurders over de getekende objecten in het plan spreken en schrijven.
Het is te verwachten dat wethouders en gemeenteraadsleden van coalitie- en oppositiepartijen
afwijkende woorden zullen gebruiken om te verwijzen naar de objecten uit het ontwerp, om die zo te
‘laden’ met hun eigen betekenissen of om ze te framen in de richting van hun achterban.51

§ 2.2.4

Journalisten en artikelen

In de vierde plaats wordt bekeken hoe journalisten voor leken schrijven over het plan, in artikelen in
kranten en tijdschriften, en een enkele keer in boeken voor een breed publiek.
Verwacht wordt dat de ‘vertaalslag’ van het ontwerp voor gewone burgers in journalistieke taaluitingen
het duidelijkst plaatsvindt. Ook bepaalt de mening van de journalist of deze meegaat in de
terminologie van de ontwerpers of er juist tegen ingaat, met alternatieve woorden.
§ 2.2.5

Voorlichters en folders

Indien van toepassing wordt tot slot ook nog gekeken naar teksten die gemeentelijke voorlichters
presenteren in folders en brochures, die met name gericht zijn op toekomstige bewoners. Ook deze
categorie teksten vormt bij uitstek een vertaling van plantoelichting naar ‘gewone’ taal. In sommige
gevallen betreft het echter door voorlichters aangepaste teksten van ontwerpers.
 Het ligt in de lijn der verwachting dat deze teksten vooral positief zijn en dat veel van de
ontwerpbegrippen zullen worden overgenomen en uitgelegd, en dat ingewikkelde termen
worden vermeden.
51

Zie paragraaf 2.4.3.
39

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

§ 2.3

Casussen en secundaire bronnen: drie uitbreidingsplannen voor Amsterdam
Om ervoor te zorgen dat het begripsonderzoek niet slechts theoretisch wordt en de relatie met
de ontwerppraktijk te waarborgen wordt casus- of ontwerponderzoek gedaan. Zoals in het vorige
hoofdstuk is aangekondigd is gekozen voor drie ontwerpen die elk een andere maatschappelijke
context vertegenwoordigen, maar die toch vergelijkbaar zijn, doordat ze zich in dezelfde stad bevinden
(Amsterdam), ze tot dezelfde plancategorie behoren (uitbreidingsplannen) en ze ongeveer dezelfde
afmetingen hebben (zie afbeelding 2.1):

–– Plan Zuid, ontworpen tussen 1900 en 1917,
–– Bijlmermeer, ontworpen tussen 1962 en 1968 (het oorspronkelijke ontwerp), en
–– IJburg, ontworpen tussen 1995 en 2003 (de eerste fase).
Terwijl de opgaven voor deze ontwerpen vergelijkbaar zijn, is de selectie dus gebaseerd op een
zo uiteenlopend mogelijke karakteristiek in historisch, maatschappelijk en typologisch opzicht:
het Plan Zuid is een monumentaal stadsontwerp dat met zijn als eenheden ontworpen gesloten
bouwblokken vooral een reactie is op de versnippering en slechte kwaliteit van de negentiende-eeuwse
revolutiebouw, de Bijlmermeer vormde met zijn strikte functiescheiding en losse hoogbouw het verst
doorgevoerde voorbeeld van het moderne, functionele stadsontwerp en de ‘maakbare samenleving’, en
IJburg is een gelaagd of samengesteld stadsontwerp met kenmerken van het orthogonale stadsontwerp
en veel aandacht voor het water (als verstedelijkt (onderwater)landschap).52 Hieronder worden deze
drie ontwerpen kort besproken vanuit de opgave en de toenmalige opvattingen.
afbeelding 2.1 Drie uitbreidingsplannen voor Amsterdam, van links naar rechts Plan Zuid, Bijlmermeer en IJburg, met gelijke
uitsneden voor het casusonderzoek.
52

Heeling, Meyer & Westrik, 2002, pp. 112-161. Zie ook paragraaf 2.1.1.
 40

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 2.3.1

Plan Zuid (1900-1917)

Van het eerste hier onderzochte uitbreidingsplan, gelegen ten zuiden van de negentiende-eeuwse
gordel, tekende Hendrik Petrus (roepnaam Hein) Berlage (1856-1934) tussen 1900 en 1917 twee
versies.53 Het tweede ontwerp, oorspronkelijk uit maart 1915, werd gekenmerkt door een hiërarchisch,
geometrisch openbare-ruimtenetwerk, ingevuld met woningbouw in drie klassen (totaal 249 hectare)
in voornamelijk gesloten bouwblokken, die volgens Berlage terughoudend en in grote architectonische
eenheden moesten worden uitgewerkt. Hierdoor vormde het ontwerp een groot contrast met de
pragmatische verkavelingsplannen uit de negentiende eeuw. Na enkele aanpassingen werd het in
1917 aanvaard door de gemeenteraad.
Uiteindelijk werd tweederde van het plan vanaf 1919 juist zeer uitbundig uitgevoerd, door architecten
van de Amsterdamse School, die er echter wel in slaagden straatwanden als een geheel te ontwerpen.
Nog steeds is Plan Zuid een geliefde woonomgeving en een dito bestemming voor bouwkundigen
afkomstig uit de hele wereld. Het zuidelijke deel van het plangebied werd uiteindelijk in de jaren dertig
herontworpen volgens de principes van het Nieuwe Bouwen en vormt met zijn halfopen blokken,
strokenbouw en bungalows een duidelijke breuk met het stedelijke stadsbeeld dat Berlage voor ogen
stond; maar deze gebouwde werkelijkheid wordt hier niet onderzocht.
Verwacht wordt dat er in het plan en de plantoelichting veel begrippen gewijd zijn aan de herkenbare
hoofdstructuur van de openbare ruimte.
§ 2.3.2

Bijlmermeer (1962-1968)

Al in de jaren twintig bleek Berlages Plan Zuid te klein voor de verwachte groei van Amsterdam.
 Daarom werd er door de Afdeling Stadsontwikkeling van de Dienst der Publieke Werken gewerkt aan
een Algemeen Uitbreidingplan (AUP), dat in 1934 vooral ten westen en zuiden van de stad grote
uitbreidingen voorzag, in de open bouwwijze van het Nieuwe Bouwen: de Westelijke Tuinsteden en
Buitenveldert. Deze zijn hier niet als casus opgenomen, omdat een andere uitbreiding het hoogtepunt
vormde van deze maatschappijvisie: de Bijlmermeer.
Dit gebied kwam in beeld toen er na de Tweede Wereldoorlog behoefte was aan verdere uitbreiding
van de stad. Omdat de Bijlmermeerpolder niet tot de gemeente Amsterdam behoorde, ging aan
het ontwerp en de realisatie een lange geschiedenis vooraf. De aparte status zorgde er ook voor dat
Stadsontwikkeling vanaf 1962 relatief ongestoord een revolutionair plan kon ontwikkelen voor de
‘zuidoostlob’ met 30.000 woningen: het moest een ware ‘Stad van de Toekomst’ worden, gekenmerkt
door een scheiding van functies en verkeer, en door een grote hoeveelheid hoogbouw. Over dat laatste
waren binnen Stadsontwikkeling wel hevige discussies gaande, tussen aan de ene kant afdelingshoofd
Jakoba Helena (roepnaam Ko) Mulder (1900-1988) en aan de andere kant hoofontwerper Siegfried
Nassuth (1922-2005) en hoofd verkeer Ton de Gier (1925-1980), die Mulders positie na haar
pensioen per 1966 echter overnam. Vanaf dat jaar zou de Bijlmermeer dan ook gerealiseerd worden
volgens de plannen van de laatste twee, met in het centrale deel waarvoor de laatste ontwerpen

53

Berlage werd door zijn familie en vrienden Hein genoemd; interview M. van Rooy, kleinzoon van Berlage.
41

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

uit 1968 dateren 14.000 ruime woningen, waarvan bijna 90 procent uitgevoerd in flats van elf
verdiepingen, gelegen rondom honingraatvormige groengebieden.
 Stad van de toekomst werd de Bijlmermeer echter niet, want al in de jaren zeventig werd de wijk
vooral gekenmerkt door problemen, en de mensen waarvoor de ‘Bijlmer’ gebouwd was kwamen er
niet te wonen. Vanaf 1993 werd het grootste gedeelte van ‘Zuidoost’ zelfs gesloopt en vervangen door
laagbouw en middelhoogbouw. De gebruiks- en herstructureringsfasen worden echter niet onderzocht
in deze studie.
Het ligt in de lijn der verwachting dat de gescheiden functies en verkeersstromen duidelijk omschreven
worden in het plan en de plantoelichting, en hetzelfde geldt voor de nieuwe bouwvormen.
§ 2.3.3

IJburg (1995-2003)

Na een eerder Bijlmerachtig ontwerp uit 1965 werden er eind jaren tachtig serieuze plannen gemaakt
voor een Amsterdamse uitbreidingswijk in het IJmeer, aangezien er binnen de gemeentegrenzen
verder geen grote locaties beschikbaar waren. Na een ontwerp van Ashok Bhalotra (1943) van Kuiper
Compagnons uit 1987 voor wat toen nog Nieuw-Oost heette, werd in 1995 een Projectbureau
opgericht waarvan het ontwerpteam onder leiding kwam te staan van Frits Palmboom (1951) en Jaap
van den Bout (1953) van bureau Palmboom & Van den Bout (nu: Palmbout). Zij werkten aan een
masterplan voor wat IJburg ging heten, een Vinex-locatie bestaande uit zes nieuw aan te leggen en
verschillend gevormde eilanden, voor in totaal 18.000 woningen. Omdat de plannen voor bouwen
in het IJmeer veel kritiek kregen, werd in 1997 op instigatie van tegenstanders een referendum
gehouden, dat het echter niet haalde. Direct daarna werd begonnen met het stap voor stap opspuiten
van de eilanden van de zogeheten eerste fase.
 Nog voor de millenniumwisseling werden daarvan de eerste eilanden uitgewerkt in stedebouwkundige
deelplannen: van west naar oost het Steigereiland met onder andere drijvende woningen en
zelfbouwkavels onder leiding van Mirjana Milanović (1962) van de Dienst Ruimtelijke Ordening
(dRO), en het grote Haveneiland met een grid van rechthoekige blokken en solids en de kleinere
Rieteilanden door Felix Claus (1956) van (destijds) Claus en Kaan, Frits van Dongen (1946) van
(toen) de Architekten Cie. en Ton Schaap (1952) zowel van dRO als zelfstandig stedebouwkundige bij
Schaap & Stigter.
De bouw van IJburg liep echter grote vertraging op en pas in 2002 vestigden de eerste bewoners
zich er. Zowel vanwege de economische crisis als door een besluit van de Raad van State werden de
eilanden van de tweede fase op de lange baan geschoven en in 2013 werd het Projectbureau zelfs
ontbonden, al was men inmiddels wel begonnen met het opspuiten van het Centrumeiland, waarvoor
pas in 2016 een stedebouwkundig deelplan volgde. De tweede fase van IJburg wordt in dit onderzoek
dan ook buiten beschouwing gelaten.
Gezien de gevoelige ligging van het plangebied kan verwacht worden dat zowel plannen als
toelichtingen veel aandacht besteden aan milieuaspecten en de inbedding in het landschap.
 42

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 2.3.4

Recente beschrijvingen

Als extra, secundaire bronnen voor het onderzoek worden recente planbeschrijvingen – teksten van
anderen over het bewuste ontwerp – kort besproken in de casushoofdstukken, omdat ze kunnen
helpen bij het duiden van de door de ontwerpers en hun tijdgenoten bedoelde betekenissen
van de begrippen. Omdat het geen bronnen uit de tijd van het ontwerp zijn, worden ze slechts
ter ondersteuning gebruikt; het gaat dus niet om de betekenissen en woorden die door de
auteurs zelf gebruikt worden voor de getekende objecten. Bovendien beslaan de meeste recente
planbeschrijvingen ook (of zelfs vooral) de gerealiseerde werkelijkheid, die hier zoals gezegd niet
wordt onderzocht.
§ 2.4

Semiotiek en tertiaire bronnen: begripsmodellen en woordenboeken
Nu uiteengezet is welke, wiens en waar begrippen worden onderzocht, zal in deze paragraaf dieper
ingegaan worden op de aard van het begrip als ‘teken’, met verschillende facetten. Allereerst wordt
een model gepresenteerd waarmee naar de stedebouwkundige begrippen gekeken kan worden. Dit
model is mede gebaseerd op bestaande theorieën uit de taalkunde, filosofie en ontwerpwetenschap,
die hierna kort besproken zullen worden, vooral ten behoeve van lezers die in deze domeinen minder
thuis zijn.
§ 2.4.1

Semiotiek: een begripsmodel als instrument voor taal- en beeldtekens

In de semiotiek – de wetenschap die het gebruik van tekens (Grieks sēmeĩon) en tekensystemen
onderzoekt – wordt een begrip traditioneel opgevat als een driehoek met als hoekpunten het teken,
de betekenis en het object in de werkelijkheid (afbeelding 2.2 links). In dit onderzoek spelen echter
twee soorten tekens een rol, namelijk taaltekens (woordvormen) en beeldtekens (getekende objecten).
 Daarom wordt ten behoeve van dit onderzoek de zogeheten ‘semiotische driehoek’ naar rechts
uitgebreid, waarbij het beeldteken de ‘gespiegelde’ kant van het taalteken vormt (afbeelding 2.2
rechts). Daarbij moet worden aangetekend dat de relatie taalteken-betekenis-beeldteken voor dit
onderzoek belangrijker is dan die met het object in de (gebouwde) werkelijkheid.
betekenis

betekenis

taalteken
woordvorm

teken

object
in de werkelijkheid

beeldteken
tekening

object
in de werkelijkheid

afbeelding 2.2 De ‘semiotische driehoek’ (links) en begripsmodel ten behoeve van dit onderzoek, eerste versie (rechts).
43

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

In de basis zal gebruikgemaakt worden van dit laatste model, waarbij in het casusonderzoek telkens
wordt uitgaan van de beeldtekens (getekende objecten in de plantekeningen), waarna de gebruikte
taaltekens daarnaast gelegd worden (woorden in de plantoelichtingen en commentaren) en (in de
context) op zoek gegaan wordt naar de betekenis(sen): feitelijk is dit daarmee ook een beknopte
weergave van de onderzoeksmethode.
Om redenen die te maken hebben met zowel het communicatie- als het ontwerpproces kan voor
stedebouwkundige begrippen de betekenis (wat plaatsvindt ‘in het hoofd’, de cognitie) verder worden
uitgewerkt.54 Voorgesteld wordt om de betekenis te splitsen in een meer abstracte of objectieve
kant, als het ware de fysieke abstractie van het ontworpen of waargenomen object in lengte bij
breedte bij hoogte, en in een persoonlijke, subjectieve kant, die overeenkomt met het concept of de
achterliggende bedoeling van de taalgebruiker.
In dit onderzoek is die taalgebruiker:

–– hetzij de ontwerper, geredeneerd vanuit het ontwerpen van het beeldteken met betekenis,
–– hetzij de contemporaine commentator, geredeneerd vanuit het (synchroon, op hetzelfde moment)
interpreteren van het aangeboden beeldteken en taalteken,
–– hetzij de hedendaagse onderzoeker, geredeneerd vanuit het (diachroon, door de tijd heen)
interpreteren van het aangeboden beeldteken en taalteken, daarbij vaak beïnvloed door het
gerealiseerde object in de werkelijkheid.
 Door de splitsing van de betekenis ontstaat een driedimensionaal model dat kan worden weergegeven
als twee op hun zijkant gelegen en met elkaar verbonden tetraëders (piramides met een driehoekig
grondvlak), waarvan het (in dit onderzoek meestal buiten beschouwing gelaten) gerealiseerde object
in de werkelijkheid de onderste punt vormt (afbeelding 2.3). Op deze manier weergegeven maakt het
model in verticale zin onderscheid in drie niveaus, namelijk de cognitie (‘in het hoofd’ van de actor), de
uiting (van taal of beeld) en de werkelijkheid.
concept of
bedoeling
cognitie

fysieke
abstractie

taalteken
woord

beeldteken
getekend object

uiting

werkelijkheid
gerealiseerd object
gebouwde omgeving
afbeelding 2.3 Begripsmodel ten behoeve van dit onderzoek, tweede versie.
54

Zie ook paragraaf 2.4.3 en 2.4.4.
44

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Ter verduidelijking en verantwoording worden hieronder enkele taalkundige (semiotische) theorieën
en begripsmodellen samengevat waarop dit model is gebaseerd.
Om te beginnen wordt het woord begrip in de Van Dale uit 2015 als volgt omschreven:
“1 (geen meervoud) het begrijpen, het vatten met het verstand, synoniem: benul, besef, bevatting,
apprehensie, inzicht
2 (begrippen) eenheid van denken; algemene voorstelling (bijvoorbeeld die van ‘hond’ of ‘zoogdier’),
synoniem: denkbeeld, notie, concept
3 (begrippen) (subjectief) denkbeeld zoals men het zich eigen gemaakt heeft, synoniem:
voorstelling, idee”55
Het moge duidelijk zijn dat het in dit onderzoek niet om de eerste betekenis gaat, maar om de
betekenissen ‘voorstelling’ of ‘denkbeeld’, waarbij de laatste dus ook subjectief van aard kan zijn
(hetgeen aansluit bij het hier gehanteerde model).
 Al in 1892 maakte de Duitse filosoof G. Frege in zijn artikel ‘Über Sinn und Bedeutung’ onderscheid
tussen twee manieren waarop een begrip betekenis heeft, namelijk “Sinn”, ‘zin’, meestal vertaald
als ‘betekenis’, en “Bedeutung”, ook ‘betekenis’, maar vaak vertaald als ‘referent’, het object waar het
woord naar verwijst.56 Als voorbeeld van het verschil gebruikte Frege de ochtendster en de avondster,
die als zodanig een verschillende betekenis hebben, maar feitelijk beide verwijzen naar dezelfde ‘ster’,
namelijk de planeet Venus.
De moderne semiotiek dankt zijn bestaan echter vooral aan de Zwitserse taalkundige F. de Saussure.
In 1916 werden zijn colleges uit de periode 1906 tot 1911 postuum gepubliceerd als Cours de
linguistique générale. Hierin introduceerde hij onder andere het verschil tussen “langue”, de
‘taalstructuur’ of het ‘tekensysteem’, en “parole”, het taalgebruik.57 Voor wat hij zelf “sémiologie”
noemde, stelde hij dat het (taal)teken (in het Frans signe) gezien moest worden als een eenheid
met twee kanten, door hem “signifiant” (de ‘betekenaar’, woordvorm) en “signifié” (het ‘betekende’,
betekenis, mentale concept) genoemd.58 Deze hadden volgens hem een arbitraire relatie en bevonden
zich als psychische gegevens in de mens. Als geheel verwees het taalteken naar het buitentalige object
in de werkelijkheid en kon het worden gerealiseerd als een spraakgeluid (afbeelding 2.4).
betekenis
signiﬁé

object in de werkelijkheid

woord
signiﬁant
teken
signe

spraak

afbeelding 2.4 Begripsmodel 1916 (postuum) door De Saussure.
55

Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
56

Frege, 1892.
57

De Saussure, 1916.
58

De Saussure, 1916.
 45

Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

In 1943 werkte de Deense taalkundige L.T. Hjelmslev De Saussures tweezijdige systeem uit in zijn
Omkring sprogteoriens grundlæggelse (‘Over de grondbeginselen van de taaltheorie’). Hij hernoemde
signifiant en signifié in “udtryk” en “indhold” (‘uitdrukking’ of het woord en ‘inhoud’ of de betekenis)
en voegde een onderliggende verdeling in tussen “substans” en “form” (‘substantie, stof’ en ‘vorm’),
waardoor zijn model bestond uit vier “planer” of ‘lagen’ (afbeelding 2.5): “inholdssubstans” (wat het
teken specifiek betekent), “udtrykssubstans” (wat fungeert als teken; het woord of een ander teken),
“indholdsform” (wat de betekenis onderscheidt van andere tekens) en “udtryksform” (wat het woord
onderscheidt van andere tekens).59 Door de hoge abstractiegraad kreeg het model van Hjelmslev geen
algemene navolging (maar zie paragraaf 2.7 en afbeelding 2.18).
substantie
substans

vorm
form

betekenis
indhold

betekenissubstantie
indholdssubstans

betekenisvorm
indholdsform

woord
udtryk

woordsubstantie
udtrykssubstans

woordvorm
udtryksform

afbeelding 2.5 Begripsmodel 1943 door Hjelmslev.
Eerder, in 1907, had de Amerikaanse filosoof C.S. Peirce al drie semiotische elementen beschreven,
zodat de al aangehaalde ‘semiotische driehoek’ ontstond die wel wijdverspreid raakte (afbeelding 2.6),
met als hoekpunten het teken (“sign” of “representamen”), de betekenis (“interpretant”) en het
object waar naar verwezen werd (“semiotic object”).60 Daarnaast maakte Peirce onderscheid tussen
“symbolic signs” (met een arbitraire relatie tussen teken en werkelijkheid, gebaseerd op afspraken;
zoals de meeste taaltekens behalve klanknabootsingen), “iconic signs” (met gelijkenis tussen teken
en werkelijkheid) en “indexical signs” (met een fysische of verwijzende relatie tussen beide).61
Stedebouwkundige beeldtekens zijn vaak op te vatten als iconisch (een getekende boom in een profiel
lijkt op een echte boom), maar kunnen ook symbolisch zijn (de kleur rood staat voor bebouwing, al is
die niet rood) of indexicaal (de vorm van een weg verwijst naar zijn verbindende functie).
 De driehoekige begripsweergave werd door andere taalkundigen overgenomen en aangepast, zoals
door de Engelse filosofen C.K. Ogden en I.A. Richards in hun boek The Meaning of Meaning uit 1923,
waarbij de hoekpunten werden omschreven als “symbol” (taalteken), “thought” of “reference”
(betekenis), en “referent” (object).62 Ook namen zij verhelderende werkwoorden op langs de zijden van
de driehoek (afbeelding 2.7).
De Hongaarse taalkundige S. Ullmann gebruikte in zijn standaardwerk Grundzüge der Semantik. Die
Bedeutung in sprachwissenschaftlicher Sicht uit 1967 ook het driehoeksmodel, maar benoemde de
hoekpunten anders, namelijk als “le nom” (de naam of het spraakgeluid), “le sens” (de betekenis) en
“la chose” (het ding) buiten de taal (afbeelding 2.8).63

59

Helmslev, 1943.
60

Postuum gepubliceerd, o.a. in: Peirce, 1998.
61

Peirce, 1998.
62

Ogden & Richards, 1923.
63

Ullmann, 1967.
46

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

De Zwitserse taalkundige K. Baldinger en zijn Duitse assistent K. Heger bouwden verder aan het
driehoekige begripsmodel en presenteerden in 1970 een enigszins afwijkende versie, waarin de
betekenishoekpunt werd gesplitst in de abstracte betekenis van het woord en het specifieke concept
in het hoofd van de spreker, zodat een trapeziumvormig model ontstond (afbeelding 2.9).64 Deze
splitsing sluit aan bij het in dit onderzoek gehanteerde begripsmodel.
Een laatste begripsmodel dat hier vermeldenswaardig is, is dat van de Belgische taalkundige J.M.
 Klinkenberg, die samen met zijn collega’s van de Universiteit van Luik in 1967 de Groupe μ had
opgericht (naar de Griekse beginletter van het woord metafoor). In 1996 presenteerde hij een
vierhoekig model, door als extra hoekpunt de stimulus, het waargenomen element of het “support
matériel du signe”, op te nemen (afbeelding 2.10).65 Dit model was een uitwerking van de ‘visuele
semiotiek’ die de Groupe μ voorstelde voor met name beeldende kunst en reclame in hun Traité
du signe visuel, waarbij “visuele tekens” onderscheiden werden in “iconique” (gerelateerd aan de
afgebeelde figuren) en “plastique” (gerelateerd aan de gebruikte materialen).66 De “stimulus” kon
dus ook een afbeelding zijn. De beeldtekens in dit onderzoek worden voornamelijk op hun iconische
eigenschappen beoordeeld (maar: potlood- en computertekeningen hebben een andere betekenis).
betekenis
thought/reference

lise
bo
sym

r

betekenis
Signiﬁkat

aa

afbeelding 2.6 Begripsmodel 1907
door Peirce.
staat voor

teken/woord
symbol

concept
Konzept

65

Klinkenberg, 1996.
66

Groupe μ, 1992.
47

teken/woord
nom

object
Sache

object
chose

afbeelding 2.8 Begripsmodel 1967
door Ullmann.
teken/woord/beeld
signiﬁant

afbeelding 2.9 Begripsmodel 1970 door Baldinger en Heger.
Baldinger, 1970.
object
referent

afbeelding 2.7 Begripsmodel 1923
door Ogden en Richards.
teken/woord
Signiﬁkant

64

st n

object
semiotic object

wij

teken/woord
representamen

betekenis
sens

ver

ert

betekenis
interpretant

betekenis
signiﬁé

schrift/spraak/afbeelding object
stimulus
referent

afbeelding 2.10 Begripsmodel 1996
door Klinkenberg.
 Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe
INH

In 1931 stelde de Amerikaanse filosoof C.W. Morris dat tekens binnen de semiotiek vanuit drie
relaties bekeken konden worden: vanuit die met objecten, die met personen en die met andere tekens;
hiervoor gebruikte hij de deelgebieden “semantics”, “pragmatics” en “syntactics” (later “syntax”).67
Het laatste gebied betreft vooral de tekenstructuur (Grieks súntaxis ‘ordening’) en is voor dit onderzoek
van (losse) begrippen minder van toepassing. De eerste twee gebieden zijn echter wel van belang,
om de splitsing van de betekenis in het hier gepresenteerde begripsmodel verder te ondersteunen
en om patronen in betekenisverandering te kunnen duiden: de semantiek of betekenisleer (Grieks
sēmantikós ‘betekenisvol’), die met name de letterlijke betekenis van woorden en teksten onderzoekt
(cognitief taalgebruik), en de pragmatiek (Grieks prágma ‘daad’), waarbij de betekenis vooral benaderd
wordt vanuit de ‘taalhandeling’ en de achterliggende bedoeling van de taalgebruiker (retorisch
taalgebruik). Ze komen hieronder in aparte subparagrafen apart aan bod, waarbij de nadruk ligt op
termen en mechanismen die een rol spelen in de casussen.
§ 2.4.2

Semantiek: synchrone en diachrone woord-betekenispatronen

Binnen de semantiek spelen termen als synoniem, homoniem en polyseem een belangrijke rol, waarbij
er respectievelijk sprake is van verschillende woordvormen met eenzelfde betekenis (bijvoorbeeld
ambulance en ziekenauto), eenzelfde woordvorm met verschillende herkomsten en betekenissen
(bijvoorbeeld vorst ‘heerser’ versus vorst ‘koude’) en een woordvorm met meerdere (verwante)
betekenissen (bijvoorbeeld steen ‘kei’ en ‘edelsteen’). Deze termen komen op verschillende plekken in
dit onderzoek terug bij de duiding van woorden en betekenissen. Een ander semantisch begrippenpaar
dat in dit onderzoek een rol speelt is hyperoniem en hyponiem, respectievelijk een overkoepelend en
een onderliggend woord (zo is reu een hyponiem van hond en is hond een hyperoniem van reu).
 Een verder voor dit onderzoek belangrijke tak van de semantiek is de historische semantiek, die
zich niet bezighoudt met synchrone (gelijktijdige) woord-betekenispatronen maar met diachrone
(door de tijd heen) betekenisverándering, en in het verlengde daarvan ook met vormverandering,
objectsverandering of verandering in gevoelswaarde van een begrip. Hierbinnen doet de etymologie
onderzoek naar de ontwikkelingen van woorden qua vorm en betekenis. Van betekenisverandering
kunnen vier typen worden onderscheiden: betekenisspecificatie (van abstract naar concreet),
betekenisveralgemenisering (van concreet naar abstract), metafoor (op grond van overeenkomst,
beeldspraak tussen de oude en nieuwe betekenis, Grieks metaphorá ‘overdracht’), en metonymie
(op grond van een bepaalde verbondenheid tussen beide (bijvoorbeeld nabijheid of deel-geheel),
Grieks metōnúmia ‘verandering van naam’).68 Deze komen ook terug in dit onderzoek, net als de
verschillende herkomsten die de etymologie onderscheidt: leenwoorden zijn ontleend aan andere
talen, erfwoorden kunnen via klankwetten worden herleid tot gereconstrueerde voorlopers van het
Nederlands (het Proto-Germaans en het Proto-Indo-Europees), en substraatwoorden (‘van onder het
plaveisel’) komen uit nog oudere, onbekende talen.
Een ander veel gebruikt onderscheid in de semantiek is dat tussen denotatie of ‘letterlijke betekenis’
en connotatie of ‘bijbetekenis’. Dit is onder meer uitgewerkt door de Franse taalkundige-filosoof R.G.
Barthes, in zijn boek Mythologies uit 1957. Hierin stelde hij dat er twee lagen van betekenisgeving zijn:
naast het teken in de taal met zijn letterlijke betekenis kan het teken een tweede betekenislaag krijgen

67

Morris, 1938.
68

Van Bree, 1996, p. 125.
48

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

die hij “connotation” noemde of “mythe”.69 Hiermee kon ook de (bijvoorbeeld politieke) ‘bijbedoeling’
van de spreker worden aangeduid en daarmee komen we op het terrein van de pragmatiek.
§ 2.4.3

Pragmatiek: mechanismen bij de ontwerpers en de andere actoren

Een belangrijk voorbeeld van pragmatiek is het werk van de Oostenrijks-Engelse filosoof L.J.J.
