TCOMPTABELE BEHANDELING VAN DE INVESTERINGSAFTREK
COMPTABELE BEHANDELING VAN DE INVESTERINGSAFTREK i)
door J. A. Burggraaff
De inhoud van dit artikel is het resultaat van overleg met een aantal van mijn
collega’s. Terwijl ik uiteraard de verantwoordelijkheid volledig voor mijn reke­
ning neem, wil ik er gaarne op wijzen, dat de ontwikkelde gedachten slechts voor
een deel van mij afkomstig zijn.
Investeringsaftrek
1. In 1953 is bij de „Wet houdende fiscale voorzieningen in het belang van de
werkgelegenheid op langere termijn” de investeringsaftrek geïntroduceerd. Blij­
kens de Memorie van Toelichting moet deze faciliteit worden gezien in het kader
van de industrialisatiepolitiek. In ditzelfde kader was ook de Wet Belastingher­
ziening 1950 tot stand gekomen, welke o.m. de vervroegde afschrijving regelt.
Beide wetten beogen de investeringsactiviteit te stimuleren, zowel in de richting
van uitbreiding als in die van vervanging en modernisering. De vervroegde af­
schrijving leidt daarbij tot belastinguitstel, en vergemakkelijkt zodoende de finan­
ciering; de investeringsaftrek leidt tot belastingverlaging.
2. De regeling van de investeringsaftrek houdt in het kort gezegd in, dat ge­
durende een beperkt aantal jaren de belastbare winst met een zeker percentage van
de gecontracteerde investering wordt verminderd. Wordt de investering binnen
10 jaar afgestoten, dan wordt op overeenkomstige wijze een bijtelling op de be­
lastbare winst toegepast. Aantal jaren gedurende welke aftrek wordt toegepast,
en hoogte van het percentage worden door de Regering gemanipuleerd ter regu­
latie van de investeringsactiviteit. Momenteel bedraagt de aftrek: 5 °/o gedurende
2 jaren.
Verwerking in de jaarstukken
3. De investeringsaftrek kan voor de verwerking in de commerciële jaarstukken
op drieërlei wijze worden beschouwd:
a. Als een tegemoetkoming, die buiten de winstsfeer dient te blijven; in dit geval
zal de bespaarde belasting moeten worden toegevoegd aan een rekening van
eigen vermogen.
 b. Als een bijdrage in de aanschaffing van een bedrijfsmiddel; in dit geval dient de
bespaarde belasting te worden verantwoord als een verlaging van de kostprijs
van het vast actief.
c. Als een bate in de jaren, waarin de aftrek wordt genoten, waarbij men dan al of
niet rekening kan houden met de mogelijkheid, dat ooit desinvesteringsbijtelling
zal worden toegepast.
De wet geeft geen duidelijke indicatie, welke beschouwingswijze de voorkeur ver­
dient.
1) De tekst van dit artikel was reeds gereed vóór de opvatting van de Accounting Principles
Board van het A.I.C.P.A. over de Amerikaanse variant van de investeringsaftrek werd gepubli­
ceerd (Journal of Accountancy, febr. 1963). De opvatting van de Board komt, wat de verwerking
in de jaarstukken betreft, in hoofdzaken overeen met de conclusie, die in dit artikel wordt bereikt.
m ab blz. 14

4. De onder 3a vermelde beschouwingswijze moet in het algemeen worden afge­
wezen. Men zou inderdaad de stelling kunnen innemen, dat de belasting, bespaard
tengevolge van de investeringsaftrek moet worden toegevoegd aan een Investe­
ringsfonds, zodat de ontvangen gelden beschikbaar blijven niet alleen voor de
financiering van de thans verrichte investering, doch mede voor de financiering
van de vervanging wanneer de huidige investering te zijner tijd zal zijn versleten
of verouderd. Op die wijze zou de investeringsaftrek dan als een permanente in­
vesteringssteun worden aangewend. Mogelijk zou deze opvatting het meest stro­
ken met de bedoelingen van de wetgever, doch zij wordt onhoudbaar geacht om
de volgende redenen:
a. Ook voor de vervangingsinvestering zal, zo moet men veronderstellen, aftrek
worden genoten. Het investeringsfonds zou zo tot in het oneindige accumuleren.
 b. Bij sommige bedrijfstakken (zoals luchtvaart, scheepvaart) vormt de aftrek
metterdaad een factor, die in de berekening van het rendement der investering
een belangrijke rol speelt. Toevoeging van de bespaarde belasting aan het ver­
mogen zou in deze bedrijven het beeld van de rentabiliteit geheel scheef trekken.
c. De aftrek wordt genoten in het kader van de belastingheffing. In het algemeen
zal men er toch van uit moeten en mogen gaan, dat fiscale meevallers - uit welke
hoofde dan ook - op een of andere wijze aan het resultaat ten goede behoren te
komen.
Wel kan worden gesteld, dat indien „boven de streep” voorzieningen moeten wor­
den getroffen met het oog op bepaalde expansieprogramma’s, het een elegante
oplossing is de door investeringsaftrek bespaarde belasting aan deze voorzieningen
te doteren.
5. De sub 3b vermelde beschouwingswijze is in beginsel niet onjuist te achten,
omdat zij in het algemeen overeenkomt met de betekenis, die de investeringsaftrek
bij het nemen van de investeringsbeslissing heeft. De aftrek zou aldus een plaats
krijgen in de rendementsberekening van de investering, en daarmede in de bepaling
van de waarde der werkeenheden, d.w.z. in de afschrijvingspolitiek.
Practisch kleven aan deze visie echter grote moeilijkheden, te weten:
a. De investeringsaftrek is weliswaar een maatregel van structurele aard, doch
wordt door de Regering gemanipuleerd in het conjuncturele vlak. Iedere wijzi­
ging van de investeringsaftrek zal bij de besproken visie repercussies hebben
op de vervangingswaarde, en leiden tot herziening van de afschrijvingen in het
heden en strikt genomen ook tot herziening van die in het verleden. De wijzi­
gingen in de investeringsaftrek zouden op deze manier het beeld van rentabi­
liteit en vermogen geheel scheef kunnen trekken.
 b. De verlaging van de kostprijs van het actief in de commerciële stukken kan niet
worden overgenomen in de fiscale stukken. De afwijking tussen commercieel
en fiscaal vermogen, die aldus ontstaat, leidt tot fiscale latenties, welke van
jaar tot jaar bij de balansopmaking gecompliceerde berekeningen nodig maken.
6. De opvatting genoemd onder 3c houdt in dat de belastingbesparing geheel als
bate wordt verantwoord in het jaar, waarin de investeringsverplichting is aange­
gaan, en in het daarop volgende jaar. (Als variant laat zich nog denken, ofschoon
m ab blz. 15

deze voorzover bekend zelden wordt toegepast, dat rekening wordt gehouden met
de mogelijkheid van desinvesteringsbijtelling ingeval van afstoting, en de belastingbesparing aan 10 achtereenvolgende jaren wordt toegerekend.)
Indien de afschrijvingen overigens op de gebruikelijke voet worden berekend
(b.v. bepaald percentage van de aanschaffingsprijs), leidt de hier besproken op­
vatting tot een flattering van de resultaten in de jaren, waarin investeringsaftrek
wordt genoten.
 Ter motivering van deze conclusie moge er op worden gewezen, dat de investe­
ringsaftrek weliswaar leidt tot een als bate aan te merken belastingbesparing, doch
dat die aftrek wordt toegekend terzake van de aanschaffing van een bedrijfs­
middel. Bij de verantwoording der belastingbesparing in de jaarlijkse resultaten­
rekeningen zal dit element tot uitdrukking moeten worden gebracht; laat men dit
achterwege, dan wordt de investeringsbeslissing onvolkomen en daardoor onjuist
weergegeven. Bij die beslissing zal de belastingbesparing als factor hebben mee­
gespeeld; zij zal daarbij zijn opgevat als een verlaging van de aanschaffingsprijs,
welke haar effect heeft op de waarde der werkeenheden gedurende de gehele nut­
tige levensduur van het bedrijfsmiddel. Van een juiste weergave van de investe­
ringsbeslissing in de jaarrekening is dus slechts sprake, indien de belastingbespa­
ring als bate wordt verantwoord al naarmate er werkeenheden geacht worden te
zijn verbruikt. Anders gezegd: de belastingbesparing moet aan de gehele nuttige
gebruiksduur worden toegerekend. Rekent men die besparing alleen aan de eerste
twee jaren toe, dan wordt de waarde der werkeenheden in die twee jaren met een
te laag, en in de volgende jaren met een te hoog bedrag weergegeven.
Dat hier inderdaad van een flattering sprake is, springt al dadelijk in het oog,
wanneer de situatie zich voordoet, dat de investeringsverplichting reeds is aan­
gegaan (zodat aanspraak op aftrek bestaat), doch de investering zelf nog niet is
gerealiseerd (zodat commercieel nog geen afschrijving wordt verricht).
 De onder 3c besproken behandeling is daarom alleen dan maar juist, indien er
via extra-afschrijvingen voor gezorgd is, dat de waarde der verbruikte werkeen­
heden per saldo juist wordt weergegeven. Blijven deze extra-afschrijvingen achter­
wege, dan zal deze behandeling in het algemeen moeten worden afgewezen, al
mede omdat dan geen voorziening is gevormd door eventuele bij afstoting toe te
passen desinvesteringsbijtelling. Slechts wanneer het om kleine investeringen tot
beperkte bedragen gaat, kan verantwoording van de belastingbesparing als bate
van het jaar, waarin de aftrek wordt genoten, om redenen van gemak en eenvoud
worden aanvaard.
7. Van belang bij de behandeling van dit vraagstuk is voorts uiteraard de on­
zekerheid, of de investeringsaftrek metterdaad in de vorm van belastingbesparing
kan worden gerealiseerd. Immers, indien er geen belastbare winst is, dan levert de
aftrek niets op. De behandeling van de aftrek zal in dit geval in eerste aanleg
moeten zijn als van een compenseerbaar fiscaal verlies; d.wz. dat in de balans aan
dit actief geen waarde wordt toegekend.
8. Uit het voorgaande kan worden geconcludeerd, dat de belastingbesparing ten­
gevolge van investeringsaftrek een bate is; dat zij geen bate is, die uitsluitend en
volledig aan de jaren waarin zij is genoten, mag worden toegerekend; dat de af­
in a b blz. 16

trek niet in mindering kan worden gebracht op de aanschaffingsprijs en dus op
de afschrijvingen, doch anderzijds met die afschrijvingen wel nauw samenhangt.
Dit leidt tot de volgende gedragslijn als meest-aanvaardbare oplossing:
a. De investeringsaftrek dient (indien van materiële betekenis: afzonderlijk) als
bate in de verlies- en winstrekening te worden opgenomen, mits zij metterdaad
in belastingbesparing is gerealiseerd.
b. Jaar voor jaar mag geen groter gedeelte van de investeringsaftrek als bate wor­
den opgenomen, dan overeenkomt met het toegepaste afschrijvingspercentage.
 Wordt 10 % afgeschreven, dan is 10 % van de investeringsaftrek bate, enz.
c. Door deze „uitsmering” van de aftrek is steeds een voldoende voorziening aan­
wezig voor desinvesteringsbijtelling ingeval van verkoop, behoudens ingeval
van wijziging van het belastingtarief.
d. Na 10 jaren is er geen sprake meer van desinvesteringsbijtelling, en zal het
restant der investeringsaftrek als „vooruitontvangen inkomsten” blijven staan
en in de loop der volgende jaren successievelijk aan de winst worden toegevoegd.
e. Ingeval van verkoop van het bedrijfsmiddel komt het restant van de investe­
ringsaftrek als boekwinst bij verkoop ten gunste van de resultatenrekening.
f. Deze procedure behoeft alleen te worden gevolgd bij belangrijke investeringen
of investeringsprogramma’s. Zolang het gaat om kleine investeringen tot be­
perkte bedragen kan om redenen van gemak en eenvoud worden aanvaard, dat
de belastingbesparing wordt verantwoord als bate van het jaar, waarin de af­
trek wordt genoten.
Tantième-berekening
9. Ten aanzien van de berekening van het winstaandeel der tantièmisten leidt
deze gedachtengang tot de volgende conclusies:
a. Indien tantièmisten aanspraak hebben op een deel van de winst vóór belasting,
zal, aangezien de investeringsaftrek wordt geëffectueerd in de belastingheffing,
de bate wegens belastingbesparing tengevolge van deze aftrek buiten de tantièmegrondslag moeten blijven.
b. Hebben tantièmisten aanspraak op een deel van de winst na belasting, dan zal
de belastingbesparing, op de wijze als boven omschreven van jaar tot jaar be­
rekend, aan de tantièmegrondslag moeten worden toegevoegd. Dit betekent dat
de belastingbesparing ook voor de tantième-berekening moet worden „uitge­
smeerd”. Het saldo der uit dezen hoofde vooruitontvangen inkomsten draagt
het karakter van een voorziening, welke noodzakelijk is om het resultaat naar
bedrijfs-economisch juiste maatstaven tot uitdrukking te brengen.
Naar haar aard behoort deze voorziening daarom „boven de streep” te worden
getroffen, en in de bepaling van de tantièmegrondslag te worden betrokken.
 Waardebepaling van een onderneming
10. Handelden de voorgaande punten over de verwerking van de belastingbe­
sparing door investeringsaftrek in de jaarlijkse verslaglegging, geheel andere pro­
blemen doen zich voor bij de waardebepaling ingeval van overname van bedrij­
m a b blz. 17

ven resp. aandelenpakketten. Hier gaat het immers niet alleen om een zo getrouw
mogelijk beeld van de jaar voor jaar bereikte resultaten, doch speelt veelal ook
de intrinsieke waarde een rol.
11. Bij de bepaling der rentabiliteit over verstreken jaren zal men de resultaten
over het verleden moeten berekenen in overeenstemming met het voorgaande: dus
de belastingbesparing uitsmeren over de gebruiksduur van het activum. Ten aan­
zien van de winstprognose zal men in beginsel evenzo moeten handelen. De om­
standigheid dat de investeringsaftrek gebleken is een wisselvallige grootheid te
zijn, maakt de verwezenlijking van dit beginsel niet zo eenvoudig. Evenals bij de
schatting van het toekomstig belastingtarief is hier een onzekerheidselement aan­
wezig.
12. Bij de bepaling van de intrinsieke waarde - voorzover van belang voor de
waardebepaling - zal men onderscheid moeten maken of het bedrijf zelf, dan wel
het aandelenkapitaal object van waardering is. In eerstbedoeld geval heeft de
koper aanspraak op aftrek, de verkoper krijgt desinvesteringsbijtelling alsmede
afrekening der nog te verrekenen aftrekken ex voorgaande jaren. De situatie is dus
dezelfde als in geval van incidentele koop en verkoop van een willekeurig bedrijfs­
middel. Voor de berekening van de intrinsieke waarde kan daarom zonder meer
van de vervangingswaarde der bedrijfsmiddelen worden uitgegaan, zonder cor­
rectie wegens terzake te verkrijgen investeringsaftrek of - bijtelling.
De „vooruitontvangen inkomsten” wegens belastingbesparing zijn in dit ver­
band dus te zien als een vrije reserve. Aftrek en bijtelling vormen hier a.h.w. een
recht van overgang.
 13. Hoe nu ingeval van verkoop der aandelen? Bik, in „Naamloze Vennoot­
schap” augustus 1960, stelt dat de intrinsieke waarde moet worden verminderd
met de contante waarde der door de koper te derven investeringsaftrek. Naar het
voorkomt is deze opvatting niet juist. Het is ongetwijfeld zo, dat aan de koper
van de aandelen de investeringsaftrek ontgaat die hij zou hebben genoten, indien
hij de individuele bedrijfsmiddelen zou hebben gekocht, en hoogstwaarschijnlijk
zal de koper met deze omstandigheid bij het uitbrengen van zijn bieding, resp.
bij de beoordeling van de vraagprijs terdege rekening houden. Maar bij het be­
palen van de intrinsieke waarde gaat het niet om in de sfeer van de koper resp.
de verkoper liggende overwegingen terzake van alternatieve mogelijkheden die
zich aan hen voordoen, en die de propositie voor hen meer of minder aantrekke­
lijk maken. Bij de bepaling van de intrinsieke waarde gaat het om een objectieve
waardebepaling, derhalve om de vraag: welke zijn de activa en passiva der ven­
nootschap, en welke is hun waarde? Daarbij zal de waarde der bedrijfsmiddelen
moeten worden gebaseerd op de vervangingswaarde, zonder correctie wegens door
de vennootschap destijds ontvangen investeringsaftrek, immers een historisch ge­
geven, dat voor het heden niet interessant is; en a fortiori zonder correctie wegens
door de koper te derven investeringsaftrek, daar dit een subjectieve omstandigheid
is welke voor de objectieve waardebepaling betekenis mist.
 Men zou nog kunnen stellen, dat het begrip „vervangingswaarde” impliceert,
dat men rekening dient te houden met de aftrekmogelijkheden zoals die bestaan
op het tijdstip der waardering. Naar het voorkomt, dient deze stelling te worden
m a b blz. 18

afgewezen De aftrek wordt dan wel gegeven terzake van de investering, doch dit
verband is toch niet zo nauw te zien dat men de aftrek zou mogen incorporeren
in de vervangingswaarde. Hierbij mag niet uit het oog worden verloren, dat de af­
trek slechts kan worden gerealiseerd via de belastbare winst, en voorts dat het
aftrek-regime bij herhaling aan wijziging onderhevig is gebleken te zijn.
14. Uit het voorgaande volgt, dat het op de balans voorkomende saldo wegens
investeringsaftrek ten gunste van komende jaren bij de bepaling van de intrin­
sieke waarde moet worden aangemerkt als deel van het eigen vermogen. Hetzelfde
geldt voor de belastingbesparing, die in komende jaren zal worden verkregen
wegens investeringsaftrek terzake van reeds verrichte investeringen. De fiscaal
nog te realiseren investeringsaftrek wordt dus als actiefpost in de berekening be­
trokken; uiteraard onder de mits dat de rentabiliteitsprognose redelijk grond geeft
voor de veronderstelling dat de belastingbesparing metterdaad kan worden gerea­
liseerd. Anderzijds zal nog te verrekenen desinvesteringsbijtelling wegens des­
investeringen die reeds hebben plaats gevonden, als passiefpost in mindering
moeten komen.
15. In dit verband rijst tenslotte nog de vraag of bij de berekening van de intrin­
sieke waarde nog een voorziening in aanmerking moet worden genomen wegens
de fiscale claim, die nog op de bedrijfsmiddelen rust; immers, worden deze be­
drijfsmiddelen binnen 10 jaar na hun verwerving afgestoten, dan wordt op de be­
lastbare winst een bijtelling toegepast. Men zou hier derhalve een latente en voor­
waardelijke belastingverplichting aanwezig kunnen achten.
 Voor deze voorziening is dunkt ons in het algemeen geen plaats en wel om de
volgende redenen:
a. De desinvesteringsbijtelling is in de wet opgenomen om ongewenste manipula­
ties ter verkrijging van belastingvermindering te voorkomen. Een stimulans van
de investeringsactiviteit betekent zij niet; zij is alleen een sanctie, een boete.
b. De bedrijfsmiddelen zijn aangeschaft om een doelmatige en duurzame plaats
in de collectiviteit van kapitaalsgoederen in te nemen, en zij worden dan ook
bij de berekening der intrinsieke waarde als „going concern” gewaardeerd.
Voor gebouwen is in dat kader afstoting binnen 10 jaar nauwelijks denkbaar.
Voor machines is deze mogelijkheid iets meer reëel, doch dan is de residuwaarde
als regel slechts een geringe fractie van de aanschafwaarde. Alleen als er sprake
is van overtollige bedrijfsmiddelen - die in verband daarmede op liquidatiewaarde worden gewaardeerd - komt een voorziening voor desinvesteringsbij­
telling aan de orde.
m ab blz. 19.
