IFRS 9 en Europese banken; het eerste toepassingsjaar verslagen
Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie 93(11/12) (2019): 343–359
DOI 10.5117/mab.93.47100

Research Article

IFRS 9 en Europese banken; het eerste toepassingsjaar verslagen
Job Huttenhuis, Bert-Jan Bout, Ralph ter Hoeven
Received   6 October 2019      |      Accepted   31 October 2019      |      Published   11 December 2019

Samenvatting
In dit artikel wordt de impact van IFRS 9 onderzocht voor een populatie van Europese banken in het eerste toepassingsjaar van deze
standaard en wordt de kwaliteit van toelichtingen beoordeeld. We observeren dat de overgang naar de IFRS 9-classificaties en de
daaruit volgende waardering doorgaans beperkte impact heeft tot 0,1% van het balanstotaal. De stijging van de kredietvoorziening,
gemiddeld 19,2%, als gevolg van het nieuwe afwaarderingsmodel in IFRS 9 heeft bij het merendeel van de banken een negatieve
impact die kleiner is dan 2,5% van het eigen vermogen. Deze conclusie geldt ook voor de negatieve invloed op de (prudentiële)
kernkapitaalratio, waarbij het gemiddelde ligt op 33 basispunten. Voor bijna de helft van de banken is de impact van IFRS 9 op
hun kernkapitaalratio beperkt tot maximaal 25 basispunten. De verschillen tussen banken onderling zijn echter groot. Het overgrote
deel van de banken blijft het hedge-accountingmodel van IAS 39 volgen. In de controleverklaringen van alle door ons onderzochte
banken is minimaal één key audit matter gerelateerd aan IFRS 9 aangetroffen. Over de gehele linie van het artikel is het verschil in
kwaliteit van vereiste toelichtingen opmerkelijk. De in dit artikel opgenomen best practices vormen een stimulans tot verbetering
van deze kwaliteit.
 Relevantie voor de praktijk
Dit artikel geeft inzicht in de impact van IFRS 9 voor Europese banken in het eerste toepassingsjaar van deze standaard, zowel voor
de classificatie en waardering van financiële instrumenten als de overgang naar het expected credit loss-model voor het niveau van
de kredietvoorzieningen en het bankkapitaal. Het artikel is voorzien van analyses en best practices die op detailniveau inzicht geven
in de effecten van IFRS 9 en als basis kunnen dienen voor verhoging van de kwaliteit van de toelichtingen in de toekomst.
Trefwoorden
IFRS 9, financiële instrumenten, jaarrekeningen, banken

1. Inleiding
Het boekjaar 2018 dat in dit themanummer centraal staat
markeert het eerste toepassingsjaar van twee belangrijke
standaarden die de International Accounting Standards
Board (IASB) heeft gepubliceerd als sluitstuk van twee
majeure projecten: IFRS 9 Financial Instruments en
IFRS 15 Revenue from Contracts with Customers. In deze
bijdrage wordt IFRS 9 geanalyseerd aan de hand van een
populatie van Europese banken. Het artikel sluit naadloos
aan op eerdere bijdragen in de vorige twee themanummers van Het Jaar Verslagen (Huttenhuis and Ter Hoeven
2017, 2018). Met dit artikel sluiten we dus een reeks van

drie boekjaren af waarin de overgang van IAS 39 naar
IFRS 9 centraal staat voor banken die van belang zijn
voor de stabiliteit van het Europese financiële systeem.
Een belangrijke bevinding in ons onderzoek van vorig
jaar was dat geen enkele van de 49 door ons onderzochte
banken de IFRS 9-implementatie had afgerond. Dit ondanks een implementatieperiode van bijna drieënhalf jaar.
 Dit jaar zal het effect van de overgang van het incurred
loss-model van IAS 39 naar het expected credit loss-model (ECL-model) dus (uit)eindelijk zichtbaar worden. Het
ECL-model zou de zwakte van het incurred loss-model

Copyright Job Huttenhuis et al. This is an open access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License
(CC-BY-NC-ND 4.0), which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author and
source are credited.
 344

Job Huttenhuis et al.: IFRS 9 en Europese banken; het eerste toepassingsjaar verslagen

moeten (re)pareren door het eerder opnemen van verwachte kredietverliezen. De kritiek op IAS 39 was in dit
verband dat de kredietverliesvoorzieningen too little en
too late gevormd werden en daarmee procyclische werking hadden. Immers, zo werd gesteld, bij de aanvang van
een periode van economische neergang leidde IAS 39 tot
te lage voorzieningen omdat alleen rekening kon worden
gehouden met een aanwijsbare gebeurtenis waaruit oninbaarheid bleek (credit loss event).1 Wat dat betreft vindt het
eerste invoeringsjaar van IFRS 9 op een saillant moment
in de tijd plaats: namelijk gedurende een langere periode
van economische groei enerzijds en een toenemende verwachting van een opvolgende periode van economische
neergang anderzijds.2 Het point in time-karakter van IFRS
9 (zie paragraaf 2.4) maakt dat de voorzieningen op het
invoeringsmoment gebaseerd zijn op de (gunstige) economische omstandigheden. De berekende ECL-voorziening
(en impact op het eigen vermogen) is daarmee lager dan
deze in tijden van economische tegenspoed zou zijn geweest. Een vermindering van procycliciteit betekent dat
in de hoogte van kredietvoorziening nu al rekening wordt
gehouden met de verwachte oninbaarheid in slechte economische scenario’s. In dit artikel zullen we bekijken of
het ECL-model van IFRS 9 door banken wordt aangegrepen om eerder verliesvoorzieningen te vormen. Een ander
belangrijk aspect dat onderdeel is van dit onderzoek, is de
invloed van IFRS 9 op de bankkapitaalratio’s (hierna ook:
prudentiële ratio’s) waaraan de banken volgens de uitgebreide prudentiële regelgeving moeten voldoen. Door invoering van het ECL-model komt de basis van de bepaling
van de kredietverliesvoorziening meer in lijn met de door
toezichthouders gewenste benadering, waarbij voorzieningen dienen ter dekking van expected losses en het kernkapitaal situaties van unexpected losses dient aan te kunnen.
 Het wekt geen verwondering dat de eerste toepassing
van IFRS 9 ook bij de Europese organisatie van beurstoezichthouders (ESMA) als een prioriteit wordt gezien in
het kader van hun toezicht op de naleving van IFRS in
de jaarrekening over 2018. In het persbericht waarin de
prioriteiten worden toegelicht (ESMA 2018) wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan de toepassing van IFRS
9 door banken. Wij citeren:
“ESMA highlights the importance of transparent
disclosure of the initial application of IFRS 9 by credit
institutions who should explain in detail the nature and
drivers of the impact on financial position, performance
as well as accounting equity. Where applicable, ESMA
encourages disclosure of the impact on applicable prudential ratios, including use of any transitional arrangements on these ratios in the financial statements.”
De transparantie van de door ESMA bedoelde toelichtingen is door ons onderzocht.
 Deze bijdrage is verdeeld in verscheidene deelparagrafen. Na een korte toelichting op de door ons gebruikte
onderzoekspopulatie, gaan we in op de toelichting over
de afronding van het IFRS 9-project in de jaarrekening
van de banken (paragraaf 2.2). Vervolgens behandelen
we de effecten van IFRS 9. Hierbij volgen we, conform

https://mab-online.nl

onze eerdere studies, de indeling van de standaard. Zo
onderzoeken we toelichtingen omtrent classificatie en
waardering (paragraaf 2.3), het ECL-model en zijn impact (paragraaf 2.4), de keuze inzake hedge accounting
en de aanpassing van de vergelijkende cijfers (paragraaf
2.5). Verder gaan we in op toelichtingen over de impact
van IFRS 9 op bankkapitaalkengetallen (paragraaf 2.6)
en analyseren we tevens of in de uitgebreide controleverklaring van de accountant IFRS 9 als een key audit matter
is opgenomen (paragraaf 2.7). We sluiten af met een conclusie en nabeschouwing (paragraaf 3, slotopmerkingen)
waarin we ook zullen ingaan op het vraagstuk of IFRS 9
dienstbaar is aan het tegengaan van procycliciteit en daarmee een antwoord is op de too little too late-kritiek die
zijn voorganger IAS 39 ten deel viel tijdens de kredietcrisis na de val van Lehman Brothers in september 2008.
2. Empirisch onderzoek
2.1 Onderzoekspopulatie
Zoals aangegeven is dit onderzoek een vervolg op onze
eerdere onderzoeken in de voorgaande twee themanummers van Het Jaar Verslagen. In dit onderzoek richten we
ons op dezelfde populatie van 49 banken ten einde uiteengezette verwachte gevolgen van de overgang naar IFRS
9 te ijken aan de uiteindelijk gerapporteerde gevolgen.
 De door ons gebruikte populatie van 49 banken is onderdeel van de EBA transparency exercise3 en is een door de
European Banking Authority (EBA) geselecteerde groep
banken op basis van hun relevantie voor het nationale en
Europese financiële systeem. De populatie bevat jaarrekeningen over 2018 van 49 banken en is op één bank na
identiek aan het onderzoek van vorig jaar. De bank BFA
Tenodores is vervangen door BankInter. De samenstelling
van de populatie naar land van vestiging is gelijk gebleven. In dit artikel vergelijken we, waar mogelijk en relevant, de uitkomsten met onze vorige onderzoeken. Ook
zullen we onze resultaten vergelijken met soortgelijke
studies die naar de gevolgen van IFRS 9 zijn uitgevoerd.
We verwijzen naar appendix 1 voor de samenstelling
van onze populatie. Het balanstotaal van de onderzochte 49 banken bedraagt EUR 26.699.607.000.000, oftewel ongeveer 27 biljoen euro. Dit betreft ongeveer 82%
van de balansomvang van de Europese banksector (ECB
2019). Het eigen vermogen van de banken in de populatie
bedraagt EUR 1.625.102 miljoen (oftewel 6,1% van het
balanstotaal). Er is een groot verschil in omvang van de
banken in de populatie; de grootste bank gemeten in balanstotaal is HSBC (EUR 2.518 miljard), de kleinste bank
is Bank of Ireland (EUR 29 miljard).
Tabel 1. Populatie karakteristieken.
 N
49
Balanstotaal 1 januari 2018 (in miljoenen euro)
26.699.607
Eigen vermogen 1 januari 2018 (in miljoenen euro) 1.625.102

Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie 93(11/12): 343–359

2.2 Status IFRS 9-implementatie
Banken maken over het algemeen geen melding dat het
proces van IFRS 9-implementatie is afgerond. Hoewel
dit niet verplicht is op basis van IFRS, hadden we verwacht dat gegeven de complexiteit van de implementatie van IFRS 9 banken hier aandacht aan zouden hebben
besteed. Een verklaring zou kunnen zijn dat de door de
banken toegepaste ECL-modellen nog nader moeten worden uitgewerkt, verfijnd en gevalideerd. In dit verband
merken we op dat de toezichthouders en regelgevers de
implementatie van IFRS 9 door Europese banken blijven
monitoren. Zo heeft de EBA recentelijk een roadmap
voor IFRS 9 deliverables gepubliceerd en tegelijkertijd
ook de volgende benchmarking exercise aangekondigd4,
waarin zij modelleringspraktijken en de impact van IFRS
9 op kapitaalratio’s van Europese banken gaat vergelijken. Het doel van dit vergelijkingsonderzoek is om na te
gaan of het gebruik van verschillende methodes, modellen, scenario’s en de gehanteerde (input)gegevens kunnen
leiden tot materiële inconsistenties in ECL-uitkomsten
(en daarmee, in het bijzonder, op de kernkapitaalratio5).
De verwachting bestaat dat als de EBA komt met nadere
voorschriften (deliverables) voor de kwantitatieve modellering van het ECL-model, deze het toe te passen IFRS
9 ECL-model en de hoogte van de kredietvoorzieningen
zouden kunnen beïnvloeden.
 2.3 Classification & measurement
IFRS 9 kent drie categorieën van classificatie voor financiële activa met bijbehorende waarderingsgrondslag
inclusief grondslag voor de verwerking van optredende waardewijzigingen. Deze categorieën betreffen: 1)
amortised cost (AC); 2) fair value through other comprehensive income (FVOCI); en 3) fair value through
profit or loss (FVTPL). Een belangrijk verschil met IAS
39 is dat er een dubbele toets moet worden gehaald voordat sprake kan zijn van opname in de AC-categorie: een
businessmodel- en kasstroomkenmerkentoets. De businessmodeltoets wordt uitgevoerd om te beoordelen of de
bank de intentie heeft het financieel actief aan te houden
tot het einde van de looptijd met het doel om de rente- en aflossingskasstromen te innen (‘held to collect’).
In de kasstroomkenmerkentoets wordt nagegaan of het
financieel actief enkel rente- en aflossingskasstromen
genereert (‘solely payments of principal and interest’;
SPPI). Waardering tegen (geamortiseerde) kostprijs
staat dus alleen open voor die instrumenten die voor
beide toetsen slagen. Dat betekent dat als aan één van
beide toetsen niet wordt voldaan het instrument op reële
waarde moet worden gewaardeerd.6 Het moeten voldoen
aan deze twee toetsen kan er toe leiden dat financiële instrumenten volgens IFRS 97 op een andere wijze worden
geclassificeerd en gewaardeerd dan onder IAS 39. Een
aangepaste classificatie leidt tot een herziene waardering
die invloed kan hebben op het eigen vermogen van de
bank per 1 januari 2018.
345

We hebben allereerst onderzocht op welke wijze
banken inzicht geven in de (herziene) classificatie van
financiële instrumenten. IFRS 7 bevat specifieke toelichtingsvereisten voor de eerste toepassing van IFRS 9.8 Op
basis van IFRS 7.6 en 7.42L dient per soort (class) financieel actief of verplichting een toelichting op de classificatie en waardering onder IAS 39 en onder IFRS 9 te
worden gegeven.
 Een soort financieel instrument heeft vergelijkbare
kenmerken. Afhankelijk van het business model of toepassing van een fair value-optie kan echter wel voor een
vergelijkbaar financieel instrument een andere classificatie worden gehanteerd. Derhalve is het voor de lezer
waardevol om het soort financieel instrument te kunnen
onderscheiden van de drie classificatiecategorieën onder
IFRS 9 (AC, FVOCI, FVTPL).9 Bij toelichting naar soort
financieel instrument is aansluiting naar de relevante balanspost noodzakelijk.10 Voorbeelden van soorten financieel instrumenten die banken onderkennen zijn onderhandse leningen (loans), genoteerde schuldinstrumenten
(debt securities), eigen vermogensinstrumenten (equity
instruments), derivaten, garanties en loan commitments
(zie figuur 1 voor meer voorbeelden). Tabel 2 laat zien
in hoeverre banken de classificatie en waardering hebben
toegelicht per soort en per balanspost.
Tabel 2. Classification & Measurement.
N=48
Toelichting per balanspost
Toelichting per soort financieel instrument

N
44
30

%
92%
63%

Eén bank heeft aangegeven dat de wijzigingen in classificatie en waardering niet materieel zijn. De populatie
komt daarmee in dit kader op 48 banken. Het grootste
deel (92%) van deze banken heeft een toelichting opgenomen om de wijziging tussen IAS 39 en IFRS 9 voor
classificatie en waardering per balanspost toe te lichten.
Een meerderheid van de banken (63%) geeft dit inzicht
ook per soort financieel instrument; hier is verbetering
mogelijk om meer inzicht te bieden in welke instrumenten onder welke categorie zijn opgenomen. We merken
op dat de meeste banken de toelichting per balanspost en
soort in één tabel opnemen.
 Als best practice hebben we de toelichting van Barclays geselecteerd. De toelichting bevat op het niveau van
de balanspost inzicht in de classificatie onder IAS 39 en
IFRS 9. Daarbij wordt ook inzicht gegeven in de soorten
financiële instrumenten. De toelichting stelt de lezer van
de jaarrekening daarnaast in staat stap voor stap te volgen
hoe de (finale) balans per 1 januari 2018 tot stand komt,
waarbij de wijzigingen uit hoofde van presentatie (kolom
8) en classificatie en waardering (kolom 9) separaat inzichtelijk zijn. Op deze manier is de mutatie in waardering als gevolg van een wijziging in classificatie direct
zichtbaar. Door ook de impact van impairment (expected
credit losses) toe te voegen heeft de lezer in één toelichting een kwantitatief overzicht van de impact van IFRS

https://mab-online.nl

346

Job Huttenhuis et al.: IFRS 9 en Europese banken; het eerste toepassingsjaar verslagen

9 per balanspost. Doordat, tot slot, Barclays de gehele
balans opneemt en niet enkel de financiële instrumenten,
kan de aansluiting naar de primaire overzichten volledig
worden gemaakt.
De impact van herclassificaties in financiële activa en
financiële verplichtingen op het eigen vermogen als gevolg van de introductie van IFRS 9, en de daaruit volgende waardering, is doorgaans beperkt tot 0,1% van

Figuur 1. Best practice: classification & measurement. Barclays PLC, Annual report 2018, p. 348. https://home.barclays/investor-relations/reports-and-events/annual-reports/.
Notes to the financial statements

Other disclosure matters
42 Transition disclosures continued
Balance sheet movement – impact of transition to IFRS 9 and IFRS 15
The table below presents the impact of the changes to balance sheet presentation and of the transition to IFRS 9 and IFRS 15 on Barclays PLC’s
balance sheet showing separately the changes arising from reclassification and any associated remeasurement, and the impact of increased
impairment.
 https://mab-online.nl

As at
1 January
2018

As at 31
December
2017

4,661

–
1,193
(1,859) 1,131,441

Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie 93(11/12): 343–359

het balanstotaal en heeft daarmee ook een bescheiden
impact op het eigen vermogen. Er zijn wel verschillen
tussen banken. Sommige banken lichten een groot aantal
herclassificaties toe. Voor het merendeel van de banken
betreft het echter een beperkt aantal herclassificaties.
Het merendeel van de herclassificaties komt voort uit
de ‘oude’ IAS 39 available-for-sale (AFS)-categorie en
ziet op de beleggingsportefeuilles die banken aanhouden
voor liquiditeitsdoeleinden.11 Omdat deze categorie onder
IFRS 9 niet meer bestaat zijn deze beleggingen verdeeld
over geamortiseerde kostprijs, FVOCI en (in beperkte
mate) FVTPL al naar gelang het businessmodel. Het valt
ons op dat niet alle banken de impact van classificatie en
waardering in totaal presenteren maar bijvoorbeeld alleen
per categorie. Voor de lezer maakt dit het minder eenvoudig om het totaal van wijzigingen en de aansluiting met
de balans te volgen. Eén bank splitst de impact van classification and measurement uit naar businessmodeltoets en
kasstroomkenmerkentoets (Belfius, p. 192 van de jaarrekening). Hoewel deze uitsplitsing niet verplicht is, heeft
deze naar ons idee wel een grote informatiewaarde, mede
gezien Belfius de beide toetsen als significant judgements
beschouwt (zie verder figuur 3 en tabel 3).
 Ten opzichte van de initiële IFRS 9-classificatie op 1
januari 2018 hebben wij geen wijzigingen in classificatie
geconstateerd gedurende 2018 (bijvoorbeeld als gevolg
van wijzigingen in het businessmodel). Dit is in lijn met

347

onze verwachting voortkomend uit de lange implementatieperiode van IFRS 9 en de relatief zware vereisten voor
herclassificatie zoals opgenomen in IFRS 9.12
Voor het eerste toepassingsjaar vereist IFRS 7.42M
ondernemingen inzicht te verschaffen in de impact van
herclassificaties vanuit de fair value-categorieën naar
amortised cost (en vanuit FVTPL naar FVOCI) door het
verschil aan te geven met de uitkomsten wanneer herclassificatie niet had plaatsgevonden. Een dergelijke toelichting zal gebruikers inzicht kunnen geven in hoeverre
de bank voordeel heeft gehad bij de herclassificatie; wij
zien hierin een parallel met het IAS 39-amendement dat
herclassificatie van op fair value gewaardeerde financiële
activa mogelijk heeft gemaakt ten tijde van de financiële crisis.13 Of een dergelijke toelichting is opgenomen
hangt af van de toepasselijkheid en/of de impact materieel wordt geacht. We komen een dergelijke toelichting in
een enkele jaarrekening tegen. Als illustratie hebben we
in figuur 2 de toelichting hierover door Credit Agricole
opgenomen. Credit Agricole heeft zowel financiële instrumenten van FVTPL naar FVOCI als van FVOCI naar
kostprijs overgebracht. Opvallend is het verschil tussen
de huidige boekwaarde op kostprijs en reële waarde.
Tot slot hebben we in ons onderzoek betrokken of
banken de bepaling van het businessmodel en de uitvoering van de kasstroomkenmerkentoets als onderdelen met
significante oordeelsvorming (significant judgement) be-

Figuur 2. Best practice IFRS 7.42M. Credit Agricole, Registration document 2018, p. 368. (https://www.credit-agricole.com/en/
finance/finance/financial-publications).
 FINANCIAL ASSETS THAT WERE RECLASSIFIED
DUE TO THE APPLICATION OF IFRS 9
31/12/2018
Recognition in accordance
with iFRs 9

(in millions of euros)

Financial assets at fair value through profit or loss reclassified into
financial assets at fair value through other comprehensive income
Debt instruments at fair value through other comprehensive
income that may be reclassified to profit or loss
Equity instruments at fair value through other comprehensive
income that will not be reclassified to profit or loss
Financial assets at fair value through profit or loss reclassified
into financial assets at amortised cost
Loans and receivables due from credit institutions
Loans and receivables due from customers
Debt securities
Financial assets at fair value through other comprehensive income
reclassified into financial assets at amortised cost
Loans and receivables due from credit institutions
Loans and receivables due from customers
Debt securities
total

Recognition in accordance with iFRs 9
if the reclassification had not occurred

Carrying
amount

Interest
revenues
(expenses)
recognised

Fair value

Gain (loss)
recognised
in net profit
or loss

3,938

94

3,938

29

3,938

94

3,938

29

-

-

-

Gain (loss)
recognised
in other
comprehensive income

-

-

-

-

16,210

159

15,518

57

30

16,210

159

15,518

57

30

20,148

253

19,456

86

30

https://mab-online.nl

S ON

348

Job Huttenhuis et al.: IFRS 9 en Europese banken; het eerste toepassingsjaar verslagen

schouwen. Het is namelijk niet altijd duidelijk welk businessmodel voor een actief wordt gehanteerd of er kunnen
meerdere businessmodellen zijn voor dezelfde financiële
instrumenten. De IASB onderkent dit ook in de application guidance van IFRS 9.14 Voor de kasstroomkenmerken is
hetzelfde van toepassing. Contracten kunnen verscheidene
bepalingen bevatten, zoals vervroegde aflossingsopties,
indexatie- of garantieclausules en andere kenmerken. In de
beoordeling dient bepaald te worden in hoeverre deze bepalingen de kasstroomkenmerkentoets kunnen doorstaan.
 In dit onderzoek is de businessmodeltoets of de kasstroomkenmerkentoets enkel aangemerkt als significant judgement indien dit in de grondslagen bij de jaarrekening in de
desbetreffende sectie is opgenomen conform IAS 1.122.
Tabel 3 laat zien dat het overgrote deel (92%) van de
Tabel 3. Significant judgement business model & SPPI.
Geen
Business model
Kasstroomkenmerken
Beide
Totaal

N
45
0
2
2
49

%
92%
0%
4%
4%
100%
-

banken
zowelissued
de businessmodelals kasstroomkenmertions (“IFRICs”)
by the IFRS Interpretation
Committee, as
kentoets
als significant
judgement
beschouwt.
Twee
adopted byniet
the European
Union up to
31 December
2018 including
the
banken
(4%)
merken
beide aanportfolio
als significant
judgement
conditions
applicable
to interest-rate
hedging (“carve-out”).
waar dit voor nog eens twee banken (4%) enkel geldt
The Royal
Decree of 5 December 2004 requires
Belfius een
to publish
voor
de kasstroomkenmerkentoets.
We hebben
illusits consolidated
financial statements
in accordance
with IFRSs
tratie
uit de jaarrekening
van Belfius
Bank opgenomen.
approved by the European Union as from 31 December 2006.
Figuur 3. Illustratie SPPI/business model significant judgeThe consolidated financial statements are prepared on a goingment.
Belfius Bnk & Insurance, Annual report 2018, p. 162.
concern basis. They are expressed in thousands of Euro (EUR) unless
(https://www.belfius.be/about-us/en/investors/results-reports/
otherwise stated.
reports/).
1.2. Accounting estimates and judgements
In preparing the consolidated financial statements, management
is required to make estimates, assumptions and judgements that
affect the amounts reported. To make these assumptions and
estimates, management uses information available at the date of
preparation of the financial statements and exercises its judgement.
While management believes that it has considered all available
information in developing these estimates, actual results may differ
from the estimates and the differences could be material to the
financial statements.
 Judgement is used principally in, but not limited to, the following
areas:
→ Assessment of the business model considering the way performance of the assets is evaluated, the risks that affect this
performance and the compensation of managers (see section
II.6.2.1.);
→ Assessment whether or not the contractual terms of a financial
asset are solely payments of principal and interest (cf. SPPI test)
(see section II.6.2.1.);

https://mab-online.nl

Deze bank geeft zowel voor de businessmodel- als kasstroomkenmerkentoets aan dat het een significant judgement betreft. Uit de toelichting wordt echter niet direct
duidelijk welke instrumenten het betreft. Aangezien in
paragraaf 6.2.1 van de jaarrekening van Belfius Bank gesproken wordt over tranches heeft dit voor de kasstroomkenmerkentoets vermoedelijk te maken met beleggingen
in activa van securitisatie-entiteiten.
 2.4 Expected credit losses
IFRS 9 introduceert het ECL-model als vervanging van het
incurred loss-model onder IAS 39. Deze wijziging heeft een
grote impact op banken omdat de impairment-bepalingen
op basis van ECL (onder meer15) toegepast moeten worden
op de financiële activa die tegen geamortiseerde kostprijs
in de boeken zijn opgenomen. Dit betreft het grootste deel
van de activa op de balans van de meeste banken aangezien
de leningportefeuilles, zoals hypotheken en verstrekte leningen aan bedrijven, op basis van deze grondslag worden
gewaardeerd. Het ECL-concept beoogt rekening te houden
met verwachte verliezen op het moment dat een financieel
actief wordt opgenomen in de balans. Dit in tegenstelling
tot IAS 39 waarbij een voorziening slechts gevormd wordt
op het moment dat er sprake is van een objectief aanwijsbare aanleiding van een verliesgebeurtenis (een incurred
loss). In deze zin kent IAS 39 een tamelijk binair model:
een financieel actief wordt niet afgewaardeerd tenzij er een
verliesgebeurtenis (zoals een betalingsachterstand)16 heeft
plaatsgevonden. We merken op dat zowel voorzieningen
onder IFRS 9 als onder IAS 39 op balansmoment worden
bepaald (point in time), waarbij de op dat moment geldende economische toestand in ogenschouw wordt genomen.
De prudentiële regelgeving hanteert een benadering waarbij de ECL berekend dient te worden over het geheel van
de economische cyclus (through the cycle) en er (meer)
uitgegaan moet worden van worst-case-scenario’s.
 IFRS 9 kent een model gebaseerd op drie fasen (stages) die weergeven in hoeverre het kredietrisico op het
financieel actief – vanaf het eerste moment van opname
in de boeken (initial recognition) – is toegenomen. Banken dienen voor financiële activa waarop op balansdatum
geen significante verslechtering17 van het kredietrisico
vanaf het moment van opname is waargenomen, een
voorziening op te nemen voor de verwachte verliezen
(ECL) in de 12 maanden na balansdatum18, de zogenaamde stage 1-activa. Op het moment dat een significante toename van het kredietrisico heeft plaatsgevonden,
wordt de voorziening voor ECL uitgebreid naar de gehele
resterende looptijd van het financieel actief dat dan als
stage 2 wordt aangeduid. Indien een aanwijsbare verliesgebeurtenis heeft plaatsgevonden (vergelijkbaar met
een incurred loss onder IAS 39), classificeren banken
de voorziening als stage 3. Ook in deze fase wordt de
voorziening voor ECL gebaseerd op de gehele resterende looptijd van het financieel actief. Met name de stage
2-voorzieningen leiden tot een eerdere verwerking van
het kredietverlies (ten opzichte van IAS 39) omdat voor

Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie 93(11/12): 343–359

deze posten ook een lifetime expected loss wordt bepaald.
De voorzieningen voor financiële activa in stage 3 komen
in grote lijnen overeen met de inschatting onder IAS 39.19
We verwijzen voor een nadere toelichting hierover naar
Huttenhuis and Ter Hoeven (2017, 2018).
In lijn met onze verwachting hebben alle banken de
impact van IFRS 9 op ECL per 1 januari 2018 verwerkt.
 Hoewel de introductie van IFRS 9 is aan te merken als
een wijziging in het verslaggevingsstelsel (change in
accounting policy) met retrospectieve werking20, zijn de
vergelijkende cijfers niet aangepast. Dit is te verklaren
vanuit het feit dat aanpassen van de vergelijkende cijfers in de overgang naar IFRS 9 alleen is toegestaan als
geen gebruik wordt gemaakt van hindsight21. Dit is praktisch gezien onmogelijk aangezien IFRS 9 een expected
loss-model betreft en banken niet zonder gebruik van
hindsight verwachte verliezen in 2017 kunnen inschatten.
 In het kader van de transitie naar IFRS 9 dienen banken
een aansluiting te maken tussen de IAS 39-voorzieningen
op balansdatum (31 december 2017 voor de banken in
onze populatie) en de IFRS 9-voorzieningen op de eerste
implementatiedatum (1 januari 2018 voor de banken in
onze populatie). Hoewel dit op het eerste oog eenvoudig
lijkt brengt dit voor het transitiejaar de nodige complexiteit met zich mee. De impact ontstaat namelijk niet alleen
door de overgang van een incurred loss- naar een expected loss-model maar ook door de volgende factoren:
–

herclassificaties leiden er toe dat de portefeuilles van
financiële activa waarvoor voorzieningen bepaald
dienen te worden groter of kleiner kunnen zijn

–
–

–
–

349

geworden (voor FVTPL-activa wordt immers geen
kredietvoorziening bepaald);
IAS 39 kent geen stages maar enkel het binaire model
van wel of geen incurred loss;
naast financiële activa zijn onder IFRS 9 ook (offbalance)-garanties en loan commitments onderhevig
aan het nieuwe ECL-model, terwijl eerder IAS 37
van toepassing was;
het IFRS 9 ECL-model is identiek voor AC- en FVOCIactiva, terwijl onder IAS 39 afwijkende vereisten van
toepassing waren op available-for-sale activa; en,
het gehanteerde write-off-beleid van de bank; besluit
een bank immers om sneller over te gaan tot het
volledig afschrijven (write-off) van de lening dan
daalt ook de omvang van het aantal kredieten waar
een voorziening voor wordt aangehouden.22

Tabel 4. Aansluiting tussen IAS 39 en IFRS 9.
N
41
8
49

Toegelicht
Niet toegelicht
Totaal

%
84%
16%
100%

Uit tabel 4 komt naar voren dat 84% van de banken
een aansluiting heeft gemaakt tussen de IAS 39- en IFRS
9-voorzieningen. Kanttekening daarbij is dat niet alle
banken de aansluiting op totaalniveau hebben opgenomen, maar bijvoorbeeld gesplitst per balanspost respectievelijk off-balance-verplichting.
 Figuur
4. Best
practice aansluiting
IAS 39 / IFRS 9: Danske Bank Group, Annual report 2018, p. 124. (https://danskebank.com/
15. Loans
at amortised
cost continued
news-and-insights/news-archive/press-releases/2019/pr01022019).
(d) Reconciliation of total allowance account
Below the allowance account is reconciled by measurement category. The allowance account under ‘Loans at amortised cost’ includes the balance sheet
line items: Due from credit institutions and Loans at amortised cost. For ‘Loans at fair value’, the allowance account represents the fair value adjustmen t
of the credit risk (for further information see note 16). The allowance account for loans at amortised cost and at fair value is credited against the related
loans, whereas the allowance account related to loan commitments and guarantees is recognised as a liability and presented under Other liabilities.
Reconciliation of total allowance account

(DKK billions)

Loans at amortised cost
Stage 1
Stage 2
Stage 3

Loans at fair value
Stage 1
Stage 2
Stage 3

Loan commitments and
guarantees
Stage 1
Stage 2
Stage 3

Total

16,720
-381

3,347
212

682
169

20,749
-

Collective and individual impairment
charges under IAS 39*
Adjustment to the allocation end of 2017
Collective and individual impairment
charges under IAS 39, adjusted*
Transition effect (ECL at 1 January 2018)**
Transferred to Stage 1
Transferred to Stage 2
Transferred to Stage 3
ECL on new assets
ECL on assets derecognised
Impact of net remeasurement of ECL (incl.
 changes in models)
Write offs debited to the allowance account
Foreign exchange adjustments
Other
ECL allowance 31 December 2018

358
798
-33
-4
164
-263

4,145
-736
688
-301
800
-894

16,339
12,586
-62
-655
305
1,383
-2,018

524
80
152
-1

423
123
55
-10

3,559
3,013
-80
-123
104
-190

618
140
-6
-19
46
-94

1,009
-120
75
-122
205
-292

851
644
-20
-69
141
176
-265

20,749
2,570
3,085
-4,027

-584
-11
12

334
-4
-12

1,057
-1,261
-12
148

-66
-30
-

-45
-13
-

-290
-430
12

-178
-1
-

146
-2
-

108
-4
-57

484
-1,734
-34
79

438

4,019

11,471

658

533

1,993

505

899

654

21,170

* All collective and individual impairment charges under IAS 39 has been included in stage 3 regardless of the stage allocation of the underlying exposures under
IFRS 9.
**Including impact on loans granted by Realkredit Danmark.
https://mab-online.nl
The movements on the allowance account are determined by comparing the balance sheet at 1 January 2018 and at 31 December
2018.
The table above excludes the allowance account of DKK 4 million relating to bonds at amortised cost or fair value through other comprehensive income
(all in stage 1). For further information on the decomposition of the allowance account on facilities in stages 1-3 under IFRS 9, see the notes on credit
risk.
 350

Job Huttenhuis et al.: IFRS 9 en Europese banken; het eerste toepassingsjaar verslagen

Als best practice hebben wij Danske Bank geselecteerd. In één overzichtelijke tabel zijn de kredietvoorzieningen per 31 december 2017, de transitie-impact
van de overgang naar IFRS 9 op 1 januari 2018 en de
kredietvoorzieningen op 31 december 2018 opgenomen
– inclusief de mutaties gedurende 2018 (gesplitst naar
oorzaak). Dit is toegelicht voor de drie IFRS 9-stages en
gesplitst voor leningen gewaardeerd op AC, FV(OCI)
en de off-balance-verplichtingen (loan commitments en
guarantees).
Tabel 5. Toename kredietvoorzieningen 1 januari 2018 t.o.v.
incurred loss voorziening 31 december 2017.
tot 10%
10%-20%
boven 20%
Totaal

Non-PIIGS
N
%
12
32%
14
38%
11
30%
37
100%

PIIGS
N
%
6
50%
3
25%
3
25%
12
100%

Totaal
N
%
18
37%
17
35%
14
28%
49 100%

In tabel 5 hebben wij een samenvatting opgenomen
van de mutaties in de kredietvoorzieningen als gevolg
van de introductie van IFRS 9 ECL exclusief de wijzigingen in voorzieningen vanwege herclassificaties.23 De gemiddelde stijging van de voorzieningen bedraagt in onze
populatie 19,2%. Hoewel de stijging in de voorzieningen
voor de meeste banken lijkt mee te vallen, zeker in vergelijking met eerdere verwachtingen aan het begin van
de implementatieperiode van IFRS 9, zijn er een aantal
uitschieters naar boven. Bij Bank Nederlandse Gemeenten is sprake van een verdubbeling (toename van 100%)
van de voorzieningen hetgeen ons inziens wordt veroorzaakt door veel activa met lagere kredietrisico’s en lage
voorzieningen voor incurred losses. Dit resulteert in een
relatief beperkte omvang van de voorzieningen ten opzichte van het balanstotaal (0,05% per 1 januari 2018).
 Dit geldt wellicht ook voor de overige drie banken met
een stijging van de voorzieningen van meer dan 50% ten
opzichte van 31 december 2017 (Barclays, Lloyds Banking Group, Swedbank); voor deze banken geldt dat de
voorzieningen minder dan 0,7% van het balanstotaal bedragen (gemiddeld 2% over de gehele populatie). Bij één
bank (Commerzbank) observeren wij een daling in de
kredietvoorzieningen die niet alleen veroorzaakt wordt
door herclassificaties maar ook door een daling in de
(IFRS 9) expected loss-voorziening ten opzichte van de
(IAS 39) incurred loss-voorziening. Deze daling kunnen
wij niet direct verklaren; immers, er dient onder IFRS
9 door de expected loss-bepaling voor meer financiële
activa een voorziening aangehouden te worden.
In de tabel wordt onderscheid gemaakt tussen PIIGSen non-PIIGS-landen. PIIGS is een tijdens de kredietcrisis geïntroduceerde afkorting van een aantal landen in de
Europese Unie met een relatief hoge staatsschuld: Portugal, Ierland, Italië, Griekenland en Spanje.24 Omdat deze
staatschuld voor een groot deel wordt gefinancierd door
de banken in deze landen, is tevens de stabiliteit van deze

https://mab-online.nl

banken in het geding op het moment dat de overheden in
betalingsproblemen komen. Ook blijken banken uit deze
PIIGS-landen kwetsbaarder. Bijvoorbeeld in stresstesten zoals uitgevoerd door de EBA is de impact van de
stress-scenario’s op banken uit PIIGS-landen gemiddeld
genomen groter dan de impact van diezelfde scenario’s
op banken uit andere landen (EBA 2016).25 Omdat het
ECL-model meer dan het incurred loss-model met dit
scenario rekening houdt, is het interessant na te gaan in
hoeverre de impact van IFRS 9 verschilt tussen de banken
uit deze twee groepen.
 Voor de banken uit PIIGS-landen zien wij een relatief
lagere toename dan voor de banken uit non-PIIGS-landen. Oorzaak is wellicht gelegen in het feit dat de (IAS
39)-voorzieningen reeds een relatief groter deel uitmaakten van de balans. Zes banken met relatief de hoogste
voorzieningen (groter dan 4%) ten opzichte van het balanstotaal komen uit PIIGS-landen. Uitschieter is Monte
dei Paschi di Siena waar de voorzieningen ruim 20% van
het balanstotaal op 1 januari 2018 bedragen. Voor de totale populatie bedragen de kredietvoorzieningen gemiddeld
2% van het balanstotaal.
Ten opzichte van de verwachte impact van IFRS 9 op
de voorzieningen, zoals door de banken in de jaarrekening 2017 opgenomen (Huttenhuis and Ter Hoeven 2017,
tabel 4), constateren we geen significante verschillen.
Voor zowel banken uit non-PIIGS- en PIIGS-landen is de
relatieve verdeling van de toename van de voorzieningen
in lijn met hetgeen op basis van informatie in de jaarrekeningen 2017 verwacht mocht worden.
Uit tabel 6 blijkt dat de impact van het IFRS 9 ECL-model op het eigen vermogen bij het merendeel van de banken (69%) onder de 2,5% blijft. De impact op het eigen
vermogen is het grootst bij de banken uit de PIIGS-landen. Ook hier constateren we dat er een aantal uitschieters
zijn, zo zijn er zeven banken waarbij de impact van het
IFRS 9 ECL-model op het eigen vermogen meer dan 5%
bedraagt, waarvan vijf Italiaanse banken, één Spaanse
bank en één Duitse bank. Dit lijkt te worden veroorzaakt
door de relatief grotere voorzieningen ten opzichte van
het eigen vermogen. Een procentuele stijging van de ECL
heeft daarmee een grote(re) impact.
Tabel 6. Impact op equity per 31 december 2017 van ECL-dotatie.
 tot 1%
1%-2,5%
boven 2,5%
Totaal

Non-PIIGS
N
%
12
32%
17
46%
8
22%
37 100%

PIIGS
N
%
0
0%
5
42%
7
58%
12 100%

Totaal
N
%
12
24%
22
45%
15
31%
49 100%

Tabel 7 laat zien dat 82% van alle banken het aantal
gehanteerde scenario’s heeft toegelicht. 23 banken (47%)
hebben ook de weging van de scenario’s opgenomen in
hun jaarrekening. De waardering van ECL dient unbiased
en probability-weighted te zijn, op basis van een range
van mogelijke uitkomsten gebaseerd op informatie (zowel

Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie 93(11/12): 343–359

Tabel Purp
7. ECL-scenario’s
en gewicht.
A4 Risk 1 2018
57-118:Layout
1 28/02/2019
N
9
40
49
23

Niet toegelicht
Aantal scenario’s
Totaal
Weging scenario’s

20:49

351

Page 91Tabel 8. Aantal scenario’s.
%
18%
82%
100%
47%

3
4
5
Totaal

N
32
5
3
40

%
80%
13%
7%
100%

Figuur 5. Best practice: scenario’s/gewicht. AIB Group plc. Annual Financial Report 2018, p. 91. (https://aib.ie/investorrelations/
financial-information/results-centre/2018-annual-financial-results).
Scenario

Loans and advances to customers

Reported
(50% Base,
35% Downside,
15% Upside)
Total
€m

100% Base,
0% Downside,
0% Upside

Loss allowance at 31 December 2018
0% Base,
0% Base,
100% Downside,
0% Downside,
0% Upside
100% Upside

Total
€m

Total
€m

Total
€m

713

691

789

607

Other personal

253

248

262

248

Property and construction

480

460

521

451

Non-property business

593

576

631

565
1,871

Total

2,039

1,975

2,203

Off-balance sheet loan commitments

25

24

27

24

Financial guarantee contracts

34

35

32

31

2,098

2,034

2,262

1,926

https://mab-online.nl

General Information

Residential mortgages

Financial Statements

Sensitivities
The Group’s estimates of expected credit losses are responsive to varying economic conditions and forward looking information.
These estimates are driven by the relationship between historic experienced loss and the combination of macroeconomic variables.
 Given the co-relationship of each of the macroeconomic variables to one another and the fact that loss estimates do not follow a linear
path, a sensitivity to any single economic variable is not meaningful. As such, the following sensitivities are provided, based on the
aggregate impact of each scenario before the application of probability weights. Relative to the Base scenario, in the 100% Downside
scenario, the ECL allowance increases by 11.1% and in the 100% Upside scenario, the ECL allowance declines by 5.3%, showing that
the ECL impact of the Downside is greater than that of the Upside.
Governance and Oversight

In assessing the adequacy of the ECL provisions, the Group has considered all available forward looking information as of the balance
sheet date in order to estimate the future expected credit losses in line with IFRS 9. The Group, through its risk management processes
(including the use of expert credit judgement and other techniques) assesses its ECL provisions for events that cannot be captured by
the statistical models it uses and for other risks and uncertainties. The assessment of ECL at the balance sheet date does not reflect the
worst case outcome, but rather a probability weighted outcome of the three scenarios. Should the credit environment deteriorate beyond
the Group’s expectation, the Group’s estimate of ECL would increase accordingly.
Risk Management

Base
Downside
Upside

Weighting
1 January
31 December
2018
2018
60%
50%
20%
35%
20%
15%

Business Review

misch scenario te identificeren. Zoals blijkt uit tabel 8 onderscheiden de meeste banken (80%) drie scenario’s (base
case, worst case and best case). We merken op dat het base
case scenario (dus) ook de verwachte economische ontwikkeling incorporeert, bijvoorbeeld omdat deze uitgaat van de
ontwikkeling van de groei van de wereldeconomie.
 De inschatting van verwachte verliezen over de verschillende scenario’s is vaak niet lineair. Dit betekent
dat (ten opzichte van een base case-scenario) de extra
verliezen die optreden in een downside-scenario groter
zijn dan de daling van verliezen in een upside-scenario.27 Om deze reden is het gebruik van meerdere scena-

Annual Review

omtrent gebeurtenissen in het verleden als verwachtingen
omtrent de toekomst) die beschikbaar is op balansdatum.26
Met andere woorden, de ECL-waardering heeft een point in
time-karakter omdat de situatie per balansdatum leidend is.
De eis dat ECL forward looking dient te zijn wordt door banken ingevuld door macro-economische scenario’s te incorporeren in de modellering van verwachte verliezen. Banken
benoemen onder andere de volgende macro-economische
factoren: verwachtingen ten aanzien van het bruto nationaal
product, de werkloosheid, inflatie en rente-ontwikkelingen.
 Omdat in de inschatting van ECL een range van mogelijke
uitkomsten is vereist, dienen banken meer dan één econo-

Aantal

352

Job Huttenhuis et al.: IFRS 9 en Europese banken; het eerste toepassingsjaar verslagen

rio’s dan ook verplicht. De weging die wordt gegeven
aan de verschillende scenario’s verschilt per bank en
kan ook worden aangepast. Zie bijvoorbeeld figuur 5
waarin AIB de weging van scenario’s op 1 januari en
31 december 2018 en de gevoeligheden van de verschillende portefeuilles per scenario weergeeft. We hebben
AIB als best practice geselecteerd omdat in getallen de
uitkomst van de expected loss per scenario opgenomen
is. De lezer van de jaarrekening kan hierdoor eenvoudig
de sensitiviteit bepalen. Uit deze jaarrekening spreekt
ook de (toenemende) verwachting dat het economisch
tij gaat keren (de weging van het negatieve scenario is
groter geworden gedurende 2018). Dit lijkt ook zichtbaar in de jaarrekening van Nykredit, deze bank geeft
aan dat het basisscenario28 (base case) gelijk is aan het
positieve scenario maar heeft wel een weging aan het
negatieve scenario toegekend. Per saldo hanteert Nykredit daarmee een basis- en negatief scenario. Binnen banken kunnen ook diverse scenario’s van toepassing zijn

per dochter of business unit. Santander onderscheidt
bijvoorbeeld voor haar Britse activiteiten vijf scenario’s
terwijl zij bijvoorbeeld voor Spanje drie scenario’s hanteert. We observeren over het algemeen in de jaarrekeningen dat de weging van het basisscenario tussen de
50% en 80% ligt.
 We merken op dat banken en gebruikers van hun jaarrekening met de introductie van IFRS 9 met meerdere
complexe definities te maken hebben. De Royal Bank
of Scotland (RBS) heeft haar lezer hier geholpen door in
de jaarrekening haar vertaling van deze definities vanuit
IFRS 9, IAS 39 en de Capital Requirements Regulation
(CRR) samen te vatten. Ter illustratie hebben we hiervan
de eerste pagina uit de jaarrekening opgenomen. Voor
bijvoorbeeld de default-definitie maakt RBS duidelijk
dat de CRR (prudentiële definitie) wordt gevolgd en dat
significant increase in credit risk enkel onder IFRS 9 van
toepassing is.
Capital and risk management
Credit risk continued
Key IFRS 9 terms and differences to the prior IAS accounting standard and regulatory framework (audited)
Attribute
Default/credit
impairment

IFRS 9
To determine the risk of a default occurring,
management applies a default definition that is
consistent with the Basel/regulatory definition of
default.
Assets that are defaulted are shown as credit
impaired. RBS uses 90 days past due as a
consistent measure for default across all product
classes. The population of credit impaired
assets is broadly consistent with IAS 39, though
measurement differs because of the application
of MES. Assets that were categorised as
potential problems with no impairment provision
are now categorised as Stage 3.
Probability of
default (PD)

Significant
increase in
credit risk
(SICR)

Forwardlooking and
multiple
scenarios

PD is the likelihood of default assessed on the
prevailing economic conditions at the reporting
date (point in time), adjusted to take into account
estimates of future economic conditions that are
likely to impact the risk of default; it will not
equate to a long run average.
