Een en ander over de Loosdrechtsche Porceleinfabriek
Een

en

ander

over

Loosdrechtsche

de

Porceleinfabriek
DOOR
JHR. B. W. F. VAN

E voordracht

RIEMSDIJK.
door

Dr. H. E. VAN GELDER onlangs, in
December
1914, in hetKon. Oudheidkundig
Genootschap
over de Haagsche porceleinfabriek
gehouden 1) bracht mij
dat ik in het bezit

in herinnering,
teekeningen
betreffende

uit
welke

het

Algemeen

bevestigen
onderzoek

na een zorgvuldig
de inrichting
der fabriek

ben van eenige aandie fabriek
Rijksarchief

hetgeen de geachte spreker
uit andere bronnen omtrent

en de hoogst eigenaardige
perheeft
opgediept.
soonlijkheid
Deze gegevens
trof ik aan, toen ik ongeveer
24 jaar geleden als OnderMuseum mij meer in het bijzonder met het pordirecteur
van het Nederlandsch
celein dat in de Provincie Noord Holland vervaardigd
was, bezig hield, en het
van haren

laatsten

directeur

van dat porcelein te schrijven. Ik
een geschiedenis
bij mij ronddroeg
had toen het oog op de fabrieken Blankenburg
te Weesp, Loosdrecht,
bij Amsterdam,
en
thans
de
Noord
Amstelfabrieken
Holland,
(voormalig
op
Utrecht)
(aan den
denkbeeld

Omval

en later

DOMMER & CIE aan den Amsteldijk).
1) Deze voordracht zal verschijnenin het Jaarboek der Ver. die Haghe", waarheenik dus kan verwijzen.
166
'

gegevens omtrent deze fabrieken bracht ik bijeen, maar helaas, door
gebrek aan tijd, mocht ik ze slechts ten deele verwerken.
om het een en ander, omtrent de
Ik vind nu eene welkome
aanleiding
mede te deelen.
fabriek in verband met de Haagsche,
Loosdrechtsche
Vele

Vooraf

een

enkel

woord

over

den

stichter

der Loosdrechtsche

fabriek,
was
een
zoon
DE
MoL.
van
Hij
JOANNES
dichterlijk
aangelegden
werd
Als
te
MOL
te
PETRUS DE
hij beroepen
Middelburg.
proponent
predikant
te Oud Loosdrecht,
in 1749, drie jaar later werd hij predikant
's-Gravenpolder
In
I
voor
bleef.
kort
dood
tot
alwaar
1/81 verkreeg
hij zijn emeritaat
zijn
hij
Ds.
den

in het Rondeel.
 Hij liet twee kinderen
1782 te Amsterdam
VAN
CLARA
met
ALIDA
JACOBUS
Loo, bij den dood
gehuwd
na,
en een zoon HUYBERT DE MOL, van wien
te Ootmarsum,
haars vaders predikant
stukken sprake is.
in de betrokken
en Chimist"
P. J. KASTELEYN vertelt in
De Amsterdamsche
"Apotheker
22 Nov.
en overleed
eene

dochter

met Aan.
bewerkte boek ,,de Porceleinfabriek
vermeerdert
zijn naar het Fransch
in ? ? 89, dat de
uitgegeven
bij A. BLUSSE & ZOON te Dordrecht
tekeningen",
den
deele
in
handen
van
ten
"Loosdrechtoverging
Weesper porceleinfabriek
DE MOL.
Predicant"
in eene Memorie van Ds. DE MOL (bijl. V, bl. Ig)
Dit vind ik bevestigd
der Weesper fabriek in zijn bezit. Hij verkreeg
waarin hij spreekt van restanten
toen deze manufactuur
was stop gezet, en juist in
deze in of even v66r I77I

schen

den tijd dat hij met zijne proeven van porceleinfabricage
begon (bl. 14).
Ds. DE MOL vestigde zijne fabriek dicht bij de pastorie, gelegen aan den
de kerk. Van de gebouwen is niets meer over, hoewel de
grintweg en tegenover
is gebleven. De pastorietuin
wordt door de Loosoude pastorie nog onveranderd
ter plaatse ingesteld leverde mij het
Een onderzoek
plas bespoeld.
bewijs dat de fabriek vlak achter de pastorie gelegen was bij een sloot, loopende
van de plas landwaarts
in. De bodem toch van die sloot vond ik toen als be-

drechtsche

zaaid

met

afval der fabriek:

trof ik daar
blauwe

aan.
bloemen.
het porcelein "pate
in allerlei brokstukken
dure"
en
en
deelen, sommige met gekleurde
Onverglaasde
verglaasde
Ook enkele gemerkte
stukjes met de bekende letters M. O. L.
en ook gemerkt MB., vermoedelijk
bewaard.
heb ik zorgvuldig

het monogram

van den schilder.
 Deze stukjes

Dit een en ander

tot inleiding van de stukken uit het Rijksarchief,
welke
der Documenten
te vinden zijn in ,,Volumen
1778 No. I.
zoowel voor de
Deze stukken zijn zoo belangrijk,
inrichting der fabrieken
te

Loosdrecht

geheel

dienen

en

Den

te worden

Haag

en de kennis

gepubliceerd.
van haar

fabrikaat,

dat zij in haar
,

167
dossier

Het
zoon

vangt

van

den predikant
en Westfriesland,
zijne fabriek van fijn

Holland
om

van alle anderen

onder

te debiteeren.
Dit
Oct.
aan met een request (zie bijl. I) van HUYBERT DE MOL,
in de Oude Loosdrecht,
aan de Staten van
gericht
waarbij hij verzoekt octrooi voor den tijd van I5 jaren

adres

,
werd

porcelein

zijne gewone
in

handen

te mogen "exerceeren"
en met uitsluiting
merken zijnde M.O.L. binnen deze provincie.
gesteld

van

Gecommitteerde

Raden

op III

1777.
De directeur

der Haagsche
fabriek ANTHONY LYNCKER kreeg kennis van
dit request en vreezende,
dat, wanneer aan DE MOL het octrooi op de gevraagde
zou worden verleend, zijn ondergang
aanstaande
voorwaarden
was, zond hij aan
Raden
16
een
Gecommitteerde
Memorie, waarin hij den
Jan. 1778
op
uitvoerige
bijl. II). Dit adres werd gevolgd door een
20 Januari
1778 verzoekende
III) gedagteekend
van alle anderen gedurende
met uitsluiting
octrooi
te verleenen op
15 jaar
als
DE
MOL
voet
was aangevraagd.
door
denzelfden
zond bijna gelijktijdig
LYNCKER'S procureur
(23 Januari) eene aanvulling

van zijn bedrijf uiteenzette.
aan de Staten, (bijlage
request
aard

hem
bijna

(zie

in den vorm eener korte memorie aan Gecommitteerde
Raden
op het request
van porcelein in Duitschland
waarin hij Ds. DE MOL beticht van het "debiteeren"
ook dat hij het witte goed uit den vreemde
en aldaar
beschilderd,
gebakken
hier deed beschilderen.
betrokken,
(bijlage IV).
 niet stil. Hij kreeg LYNCKER'S memorie in
Ds. DE MOL zat intusschen
handen en dadelijk zette hij zich tot het schrijven van een uitvoerig verweerschrift
Raden deed toekomen.
dat hij 28 Febr. aan Gecommitteerde
(bijl. V). Dit goed geschreven stuk behelst in helderen vorm zooveel bijzonders over de inrichting der beide
fabrieken

dat

eene

aandachtige

lezing

ervan

ten zeerste

wordt

aanbevolen

en

verder overbodig
is.
commentaar
Raden zijnde de heeren V. BOETZELAAR VAN NIEUVEEN, '
Gecommitteerde
REPELAER, PARVT, VAN HEEMSKERK, VAN DEN STEEN, HUYDECOPER VAN MAARSop onpartijdige
SEVEEN, QUARLES, VAN LEYDEN en VAN DEN BOSCH onderzochten
beide
zelfs
de
fabrieken.
beide
enkelen
de
bezochten
Zij legden
wijze
requesten,
in
Maart
een
hunne
neder
13
1778
bevindingen
rapport gedagteekend
uitvoerig
aan
in
het
kort
dat
behelzende
hun
hetwelk
advies,
neerkomt,
hierop
(bijl. VI)
octrooi onder bepaalde
voorwaarden
zou worden
DE MOL het gevraagde
van anderen) en dat dan ten behoeve van
(echter niet met uitsluiting
octrooi
zou
zoodra hij een volledige
worden
een soortgelijk
opgemaakt
fabriek als die van DE MOL zou hebben opgezet en in gang gebracht.
Raden kwam op
Dit verstandige
advies van Gecommitteerde

verleend
LYNCKER
porcelein14 Maart

'

168
van de Steden Amsterdam,
Delft en
bij de Staten in, werd door de Gedeputeerden
Gouda overgenomen
en aan hunne respectieve
vroedschappen
voorgelegd.
De Amsterdamsche
1
Maart
committeerde
op 3
1778 drie leden,
Vroedschap
t. w. de heeren FREDERIK ALEWIJN, WILLEM BACKER en BAUDUIN JAN HULFT,
om over dit stuk te rapporteeren.
Zij deden dit in eene nota, waarin zij met het
dat Ds. DE MOL er ook mede instemt, maar
advies accoord
gaan en berichten
te zien, waardoor
alleen een bepaling
zou wenschen
belet werd
opgenomen
dat

werklieden

van de eene fabriek
naar de andere
zouden
overgaan.
(Zie
memorie
van
DE
MOL
Uit
de
Ds.
 blijkt genoegzaam waarom
bijlage VII).
lange
LYNCKER toch had reeds eenmaal getracht
hem de
hij deze bepaling wenschte.
van werklieden.
kunst af te kijken door corruptie
was de heer
Omtrent het verdere verloop dezer aangelegenheid
zoo
het
Dr.
A.
P.
vriendelijk
bij
Rijks-Archief,
mij in
MEILINK,
uit
de
van
hieronder
vermelde putte hij vobrnamelijk
aanteekeningen
EMANTS
ter
gemaakt.
pensionaris
Statenvergaderingen
van 8 Mei 1778 verklaarde
zich
Op de Statenvergadering

hoofdcommies
te lichten.
Het

den Delftschen
Gouda

gunstig
deze laatste echter met de bovengezind en zoo ook Amsterdam,
het overgaan van werklieden. Daar Delft echter toenbetreffende
van de zaak verdaagd.
maals nog geen conclusie genomen had, werd de behandeling
in
Mei
bracht
de
20
de
Den
het punt
Raadpensionaris
Statenvergadering
de
Delft
in
toen
van
afgevaardigde
opnieuw
bespreking.
Uitvoerig
betoogde
daarop
in
stad
de
octrooien
welke
de bezwaren
bestonden. Er werd
zijn
tegen
gevraagde
in het aardewerkde
tot
het
van
dat
invoeren
verbeteringen
prikkel
gevreesd,

voor

de aanvragers
vermelde
restrictie

bedrijf,
verder
platten

in Delft sinds eenigen tijd proeven namen om
de plateelbakkers
tegen te gaan, zou weggenomen
worden, en dat de industrie ten
industrie
met
de
haar hoogere arbeidsloonen,
stedelijke
tegenover

waarmede
verval
lande,

en hooge stedelijke accijnsen toch
huishuren, met haar gildereglementen
hoogere
door
het
nieuwe
octrooi
in
zoo
het
reeds
voordeel,
nog meer bevoorrecht zou worden.
zou er het gevolg van zijn.
van de stedelijke
industrien
De verdere achteruitgang
dat de vergadering
van 20 Mei de zaak wederom
Dit rapport was aanleiding
Deze keer schijnt het uitstel echter afstel geworden te zijn. Voor zoover
uitstelde.
Dr. MEILINK heeft
ter sprake

kunnen

gekomen.
Zeker

nagaan, is de zaak niet meer in de Statenvergadering
is het althans dat het gevraagde octrooi niet verleend is.
 het Loosdrechtsche
fabrikaat
zelve zal ik in dit tijdschrift niet
zal
ik
Alleen
publiceeren
mij door wijlen
nog eenige aanteekeningen
uitwijden.
waaruit blijkt dat ook de Loosdrechtsche
fabriek
Jhr. JACOB BACKER JR. verstrekt,
Omtrent

kort na haar

ontstaan

reeds

de kiem

harer

ontbinding

in zich droeg

en den weg

169
al

van

de

in de I8e eeuw

hier te lande

opgericht,
namelijk om na eenige weinige jaren te gronde te gaan. Ds. DE MOL toch kwam
die niet ophielden,
zoodat bij zijn overreeds spoedig in finantiele moeilijkheden,
was en zijne ,kinderen dien onder beneficie
geheel ontredderd
lijden zijn boedel
op

ging

porceleinfabrieken

moesten

van inventaris

..,

aanvaarden.
van Mr. J. RENDURP.
Deze aanteekeningen
zijn gemaakt uit het familiearchief
'
VAN MARQUETTE, ze luiden als volgt:
in Juni 1779 werd eene geldleening
Reeds
gesloten groot f
130.000 in
waarvoor
stonden
Mr.
aandeelen
1000
à
4 pCt.,
borg
J. RENDORP, Mr.
van f
DEDEL en A. W. TERSMITTF-N. 1)
Het jaar
daarop, I Juli 1780, werd opnieuw gefourneerd en wel een bedrag
heeren traden als Commissarissen
Genoemde
200.ooo.
op en stelden een
van f
1000 aan porceleinen
in hunne
boekhouder
aan. Ds. DE MOL moest jaarlijks f
Men zou meenen dat
handen stellen zonder daarvoor
eenige waarde te genieten.
Ds. DE MOL gered was: maar dit bleek alles behalve het geval. Reeds het
I Mei 1781, gaf Zijn
Eerwaarde den heer JAN HOPE te Amsterdam,
volgende jaar,
voor f 24.000 in beleening, een verzameling
van Commissarissen,
met toestemming
van door hem gemaakte porceleinen goederen ter waarde van f 36ooo en 3 maanden
een verzameling ter
waarde van f 1 8 1 1 7, 1 2.
1781, voor 112000
later, op I Augustus
der stukken verwijs ik
dier goederen en de verkoopwaarde
de benaming
de bijlagen VIII en IX.
 Maar Ds. DE MOL kon, al werd hij nog zoo krachtig
geholpen, niet tegen
we
zien
acte
het
en
dat
den stroom
hij gaf
bij
van 7 November
oproeien,
op
zijner fabriek, de heeren
1782 voor Notaris J. KLINKHAMER aan hoofdparticipanten
Mr. J. RENDORP, Mr. DEDEL, J. HOPE en Mr. C. VAN DER HooP, voor den tijd
I November
100 's jaars
van I jaar werden verhuurd,
i 782, tegen f
ingaande

Voor
naar

de huizen,

loodsen

en andere

gebouwen

in de Loosdrechten

enz. en verkocht

de

voorts
materialen
enz., de
onafgemaakte
porceleinen,
specien,
aan
de
en
de
keimolen
te
Vollenhoven
Bilt
met
Utrecht
stamping
op
pletmolen
I2000.-.
voor f
in het Rondeel.
Vijftien dagen later overleed hij te Amsterdam

atgemaakte

We
leven

had

en

zien

hieruit

welk

een

De materialen

geroepen.
had de eigenlijke
en in Loosdrecht

in het
predikant
groot bedrijf onze energieke
werden aan de Bilt en te Utrecht verwerkt
fabricage

plaats.
1) Uit de Rekeningen der Administratie van den Thesaurier en Rentmeester Generaal Mr. JACOB
over de Domeinenvan Prins WILLEMV over 1780 en 178s, blijkt dat Zijne Hoogheid
CARELREIGERSMAN
ook deel had genomen in de geldleeningten behoeve dezer porceleinfabriek staande onder contr6le van de
DEDELen TERSMITTEN.
heeren RENDORP,
Wij zien hieruit dat de Prins zich even goed voor deze fabriek als.
naar Dr. VANGELDERons mededeelde,voor de Haagsche interesseerde.
--

'

170
170
Zijn fabrikaat
bekwame kunstenaars
te

was

zeer

en fraai en ontegenzeggelijk
had hij
deugdelijk
zoowel modelleurs
als schilders. Ik behoef slechts

in dienst,
biscuit portretbustes

de fraaie

wijzen op
zooveel fij n beschilderd
porcelein.
 Na zijn dood volgt de "debacle."

die uit deze fabriek

kwamen

en op

De heer

JAN HOPE krijgt van Schepenen
of onder de hand, van de
publiek

tot verkoop,
toestemming
die
tot
onderpand
zijner geleende gelden strekken, met concurrentie
"porcellainen"
der
Commissarissen
van
Geldleening. Mr. A. CALKOEN VAN KORTENHOEF insinueert
van

Amsterdam

den I I Jan.
1783 de Directie van het "Loosdrechts
porcellain
Magazijn"
op de
in
't
arrest
alle
Bloemmarkt
en
kastelein
NIEMAN,
Rondeel,
op
goederen
"alhier
aan den overledene
verhuurd
in een pakkelder
op de Heerengracht,
geweest.
Door vriendelijke
De berooide boedel werd slechts langzaam
geliquideerd.
Prof. Mr. R. FRUIN ben ik in
van den
Rijksarchivaris
Algemeenen
hulp
te deelen
dat
I Mei 1786 de onroerende
eerst
mede
op
gesteld
van Ds. J. DE MOL te Loosdrecht
werden verkocht.
In het extract uit
goederen
wordt de situatie van de fabriek aldus omschrede conditidn van de verkooping
schuure
en verder
behoord
ven : "de huyzinge,
hofstede,
opstal,
getimmerte,
en
tot
staande
de
"hebbende
fijne porcelijn
fabricq,
gelegen in de
geweezene
tegen over het eeven voorgaande
perceel ter drecht strekt voor
"Oude Loosdrecht

staat

en met de schuur aangedempt
land en akker, zoo
belend
"verre
wijlen Ds. JOHANNES DE MOL daar met recht is competeerende,
wie
van
en
ten
westen
ofte
de
oosten
de
Costerij
pastorije
agteren daar
,,ten
belent mochten zijn: zijnde de hofstede volgens quohier groot 97 roeden
"naest
in de Ord. verponding f 4 : 1 3 : met twee dijken No. 168 en 169, zamen
"doende
'
"lang 2 R. 6? voet."
komt zeer wel overeen met hetgeen ik op het terrein zelf
Deze situatie
"van

de

weg

tot

het

heb kunnen constateeren.
In de verkoopacte
resideerende

water

wordt

van

den

zoon HUYBERT melding

gemaakt

als

te Vianen.
 voor misdadigers?
Prof. FRUIN weet
van den brief in
door
te
verschaffen
te
ook daarop
mij inzage
geven
van
bijlage X) van het Gerecht der stad Utrecht aan het Gerecht van IJselstein
de
zoon
van
waaruit
dat
1784 gericht,
blijkt
den achtenswaardigen
30 November
eener minderjarige
van
DE MOL zich schuldig
gemaakt had aan de ontvoering
Hoe belandde

deze in dit vluchtoord

antwoord

adellijken

huize.
iets toe aan den zoon van ANTHONY LYNCKER,
Hij gaf dus allerminst
wiens lotgevallen
Dr. H. E. VAN GELDER aan het einde zijner boeiende
voordracht
_-..
gewaagde.
omtrent.
