BOEKBESPREKINGEN. HET VERSLAG VAN DE VERZEKERINGSKAMER OVER HET JAAR 1956
BOEKBESPREKINGEN.
H ET V ERSLA G VAN D E VERZEKERIN GSKA M ER OV ER H ET JAAR 1956
door Dr. H. L. Drost
I. Inleiding
Het Verslag bestaat uit vier delen: Levensverzekering; Pensioen- en spaarfondsen;
Bouwkassen en Bemiddelende organen.
Het eerste deel is ook dit jaar weer verdeeld in vier Hoofdstukken t.w. I Binnenlandse
Levensverzekeringmaatschappijen; II Buitenlandse Levensverzekeringmaatschappijen; III
Spaarkassen en IV Begrafenisfondsen.
Het tweede deel, handelend over de Pensioen- en spaarfondsen, bevat gegevens over
de bedrijfspensioenfondsen, de ondernemingspensioenfondsen en de ondernemingsspaarfondsen.
Het derde deel, dat der bouwkassen, bevat onder meer overzichten van het aantal en de
aard der thans werkende bouwkassen en van de ontwikkeling en de uitkomsten van het
bedrijf.
Het in de toekomst op te nemen vierde deel handelt over de taak, welke aan de Ver­
zekeringskamer in art. 14, lid 2 van het Besluit Bevordering Eigen-Woningbezit (K.B.
 van 26 mei 1956 Stb. 273) is opgedragen. In het Verslag 1956 wordt volstaan met de
omschrijving van wat die taak omvat. In de eerste plaats adviseert de Verzekeringskamer
de Minister over de toelating als bemiddelend orgaan (art. 10, lid 3). Zij heeft voorts
tot taak de toetsing van de voorlichtings (propaganda) geschriften en van de over­
eenkomsten met gegadigden, in dier voege, dat een bemiddelend orgaan verplicht is om
uitsluitend zodanige voorlichtingsgeschriften te gebruiken en bepalingen in overeenkom­
sten met gegadigden op te nemen, waaromtrent de Verzekeringskamer verklaard heeft dat
haar van bezwaren niet is gebleken (art. 13). Voorts belast het besluit de Verzekerings­
kamer ook in algemene zin met het toezicht op de bemiddelende organen (art. 14). Ten­
slotte is de Verzekeringskamer bevoegd om in de in het besluit genoemde gevallen de
toelating als bemiddelend orgaan in te trekken (art. 16, lid 1), terwijl in een geval van een
verzoek of vordering tot faillietverklaring van een bemiddelend orgaan de bestuurders van
dat orgaan - tot op het tijdstip van in kracht van gewijsde gaan van de rechterlijke be­
slissing daarop - hun bevoegdheden niet kunnen uitoefenen dan met bijstand of mach­
tiging van een door deze aan te wijzen commissaris (art. 11 onder g.).
In 1956 hebben de werkzaamheden van de Verzekeringskamer op dit terrein zich
beperkt tot het geven van voorlichting aan hen die de oprichting van een bemiddelend
orgaan overwogen en - voor zover daartoe reeds aanleiding bestond - tot voorbereiding
van een advies omtrent de toelating.
 Meegedeeld wordt, dat vooruitlopend op het Verslag 1957, de Minister van Volks­
huisvesting en Bouwnijverheid als bemiddelend orgaan heeft toegelaten de Stichting
Bemiddelend Orgaan van de N.V. Bouwfonds Nederlandse Gemeenten, gevestigd te
Assen, met dien verstande dat de toelating geldt voor werkzaamheden met uitsluiting van
het verstrekken van hypothecaire leningen.
Volgen we ook thans weer in grote lijnen de indeling, die in de bespreking over de
jaren 1953, 1954 en 1955 is aangehouden *) dan zal wederom in het bijzonder de aandacht
worden gevestigd op die onderwerpen, die voor de accountant van belang zijn.
II. De economische betekenis van het levensverzekeringbedrijf
a. De in binnen- en buitenland werkende maatschappijen.
Het aantal binnenlandse maatschappijen dat per ultimo 1955 59 bedroeg is in het
jaar 1956 met 2 vermeerderd n.1. één onderlinge maatschappij „Centraal Risicofonds
voor de Melkhandel" te Amsterdam en één n.v., n.1. „De Waerdije”, Maatschappij van
Levensverzekering op basis van Belegging in Aandelen, te Rotterdam, welke maatschappij
een in Nederland nieuwe vorm van verzekering introduceerde.
De buitenlandse portefeuilles van het binnenlandse bedrijf, zijn, zo wordt in het Verslag
geconstateerd, van ondergeschikte betekenis. In dit verband wordt opgemerkt dat neder­
landse maatschappijen hun buitenlands werkterrein in de laatste jaren wel hebben uitge­
breid tot andere landen dan Suriname en de Ned. Antillen, Indonesië, België, Frankrijk en
Denemarken. Hieraan zijn toegevoegd Canada waar twee maatschappijen werken en de
Unie van Zuid-Afrika en Rhodesia, waar één maatschappij werkt.
W at de in Nederland werkende buitenlandse maatschappijen betreft hiervan wordt
gezegd dat het in Nederland verzekerde bedrag slechts ongeveer 1 % uitmaakt van het
1) Dit maandblad jaargang 1955, No. 5; jaargang 1956, No. 5; jaargang 1957, No. 3.
 ma b

blz. 123

door de binnenlandse maatschappijen verzekerde bedrag. Wel wordt geconstateerd dat de
drie producerende buitenlandse maatschappijen een flinke activiteit aan de dag leggen.
b. Het verzekerde belang der bevolking.
Opvallend is de grote produktie aan nieuwe verzekeringen, verdeeld over de binnen­
landse maatschappijen, die het jaar 1956 te zien gegeven heeft.
De produktie der binnenlandse maatschappijen bedroeg ruim 4 miljard gulden aan
verzekerd kapitaal (de renteverzekeringen daaronder opgenomen met 10 X de jaarrente).
Het vorig jaar beliep de produktie 3,7 miljard gulden.
De netto-vooruitgang, dat is de aanvoer verminderd met de afvoer wegens allerlei oor­
zaken (overlijden, expiratie, afkoop, royement, premievrijmaking), bedroeg 2.7 miljard.
Het totaal verzekerd bedrag, dat per einde 1955 23.9 miljard gulden bedroeg, kwam per
ultimo 1956 op 26.6 miljard.
Het verzekerd bedrag per ultimo 1956 in miljoenen guldens is als volgt verdeeld over de
drie branches van het levensverzekeringbedrijf (individuele verzekeringen, collectieve
verzekeringen - dat zijn de in de verhouding werkgever/werknemer tot stand gekomen
verzekeringen -, volksverzekeringen):
1955
1956
Individueel
10133.5
Kapitaalverzekeringen
9006.5
4275.4
14408.9
3921.12927.5
Renteverzekeringen
Collectief
Kapitaalverzekeringen
Renteverzekeringen

839.9
7340.3

Volksverzekeringen

8180.2

924.8
8321.5

2800.8
23908.5

9246.3
2970.5
26625.7

Bij de beschouwing van de produktie der binnenlandse maatschappijen moet er rekening
mee worden gehouden dat voor zover de levensverzekeringmaatschappijen de bij hen
verzekerde kapitalen en renten herverzekerd hebben, deze produktie dubbel opgenomen is.
Relatief gaat dit echter over een gering bedrag.
In de opstelling zijn de verzekerde kapitalen van de hier te lande werkzaam zijnde
buitenlandse levensverzekeringmaatschappijen, van de spaarkasondernemingen en van de
bouwkassen niet in beschouwing genomen.
 De produktie van de buitenlandse maatschappijen bedroeg in 1956 ruim 5 0 % van de
beginstand. De stand aan het begin van 1956 was: kapitaal 126.9 miljoen gulden en ge­
kapitaliseerde rente 43 miljoen gulden; aan het eind van 1956 waren deze cijfers 185.4 en
59.5.
De produktie van het spaarkasbedrijf was in 1956 iets lager dan in het voorgaande jaar.
Het ingeschreven bedrag aan het begin van het jaar was ƒ 404.845.000; het saldo vermeer­
dering was ƒ 46.842.000 zodat de eindstand was ƒ 451.687.000; het aantal inschrijvingen
was 713120. De stand van het levensverzekeringbedrijf der spaarkassen bedroeg ultimo
1956 ƒ 457.534.000 - verzekerd bedrag.
Ons verder tot het binnenlandse levensverzekeringbedrijf bepalend blijkt dat de stand
van het aantal polissen, die ultimo 1954 was 21.090.646 en uit. 1955: 21.747.629, per
31 december 1956 het cijfer 22.443.239 heeft bereikt.
In het Verslag wordt een voortdurende stijging van het gemiddeld verzekerd bedrag in
guldens geconstateerd.
Daartoe wordt het volgende overzicht gegeven.
Gemiddeld verzekerd bedrag der

1954

1955

1956

kapitaal- en renteverz., individueel
kapitaal- en renteverz., collectief
alle kapitaal- en renteverzekeringen
volksverzekeringen

3228
6121
3929
163

3409
6393
4162
168

3632
6648
4414
174

Voor de produktie 1956 bedroeg het gemiddeld verzekerde bedrag in de afdeling volks­
verzekering ƒ 304.—.
c. Het premie-inkomen.
Het premie-inkomen, waaronder begrepen de ontvangen koopsommen, vertoont totaal
bezien, maar ook de termijnpremies en de koopsommen afzonderlijk gehouden, in 1956 een
stijging, vergeleken bij vorige jaren.
ma b

blz. 124

Het volgende overzicht moge een inzicht geven:
Termijnpremies in miljoenen guldens

1955

1956

Bruto-premies
Herverzekering

596.6
28.6

669.3
32.2

568.0

637.1

Koopsommen in miljoenen guldens

1955

1956

Bruto-koopsommen
Herverzekering

124.7
5.5
119.2

138.6
9.0

Totaal premie-inkomen eigen rekening

687.2

766.7

129.6

d. Het sterfteverloop.
 In het Verslag 1956 mist men een met het vorig jaar vergelijkend overzicht van het
sterfteverloop zoals dat in het Verslag 1955 wel voorkwam. Moest men in het Verslag
1955 vaststellen dat wat de overlijdensverzekeringen betreft - waar dus een hogere sterfte
voor het bedrijf ongunstig is - in de afdeling kapitaalverzekering een hogere sterfte viel
te constateren dan in 1954, terwijl deze in de afdeling volksverzekering iets was gedaald,
voor 1956 is dit beeld gunstiger. Dit is aan de hand van het volgende staatje vast te stellen.
Het geeft voor de laatste 3 jaren het percentage weer dat de waargenomen sterfte uitmaakt
van de te verwachten sterfte op grond van de aangenomen bevolkingstafels GBM 1921-1930
en GBM 1947-1949.
Kapitaalverzekeringen.
Leeftijd
15M-39 H

40H-64H

65y2-&9y2
totaal
Volksverzekeringen.
Leeftijd
1 0 ^ -3 4 ^

1954
31 58
62 83
71 87
55 78

1955
31 59
65 86
76 93
58 82

1956
30 56
61 81
74 90
55 78

60
26 54
28 57
82
58 79
59 80
73 91
72 89
89
60M-S4M
totaal
66 86
86
65 85
In het Verslag wordt ook dit jaar vastgesteld dat voor de lopende en uitgestelde
lijfrenten de GBM 1921-1930 en de GBV 1921-1930 niet als een bruikbaar uitgangspunt
worden beschouwd. Deze tafels ziet men dan ook, zo wordt geconstateerd, hoe langer
hoe minder bij de reserveberekening toegepast. Zelfs met toepassing van nieuwe tafels
moeten nog leeftijdsterugstellingen worden toegepast wil men t.o.v. de waargenomen
sterfte nog een marge verkrijgen. Geadviseerd wordt de terugstellingen nog iets groter
te nemen dan thans geschiedt omdat met een mogelijke verdere sterftedaling rekening
moet worden gehouden.
35Kz-59H

29
60
72
66

c. Het levensverzekeringbedrijf als spaarinstituut.
 Teneinde een inzicht te verkrijgen in de omvangrijkheid van de spaarfunctie van het
bedrijf ontlenen wij aan het Verslag de volgende gegevens:
1955
1956
Spaartegoed per 31 december bij de Rijkspostspaarbank
1660
1871
in miljoenen guldens
1805
1947
Idem bij de algemene banken
2240
2410
Idem bij de boerenleenbanken
5705

6228

1955
Wiskundige reserve per 31 december (eigen risico)
5228
Bij de eerdergenoemde spaarbanken is in 1955 meer ingelegd dan
terugbetaald (in miljoenen guldens) 1955: 2579 — 2016, en
in 1956: 2794 - 2397 =
563
Door het levensverzekeringbedrijf is in 1955 aan premies en
koopsommen meer ontvangen dan is uitbetaald aan uitkeringen
en afkopen (in miljoenen guldens) 1955: 687 — 242, en 1956:
767 - 257 =
445

1956
5744

Totaal

m ab

397

510

blz. 125

f. Het levensverzekeringbedrijf als institutionele belegger.
De beleggingen, ook weer in miljoenen guldens, waren per ultimo als volgt verdeeld:
1955
1956
390.1
434.1
Vaste eigendommen (staat 7)
946.0
1156.3
Hypotheken (staat 8)
783.6
767.0
Effecten (staat 9)
2908.7
2559.0
Leningen op schuldbekentenis (staat 10)
87.3
88.2
Polisbeleningen
803.3
753.6
Andere beleggingen (staat 11)
65.0
70.8
Overige beleggingen
5634.3

6178.7

Voor het eerst is in het Verslag 1956 een staat opgenomen waarin het levensverzekeringbedrijf met andere institutionele beleggers wordt vergeleken door het bedrag
van de balanswaarde der beleggingen van het levensverzekeringbedrijf te vergelijken
met die der beleggingen van de institutionele beleggers zoals deze cijfers zijn ontleend
aan de Maandstatistiek van het financiewezen, d.d. september 1957, van het Centraal
Bureau voor de Statistiek.
Balanswaarde ultimo 1955
in miljoenen guldens.
 Sociale fondsen
2424
Pensioenfondsen (incl. Rijkspensioenfondsen)
6469
Levensverzekeringmaatschappijen
5589
Overige groepen (o.a. spaarbanken)
8586
T otaal

23068

Hierbij op te merken dat het Centraal Bureau de bij de levensverzekeringmaatschap­
pijen voorkomende activa: „intrestgevende saldi" en „gedeponeerd in geld bij verzekeringmaatschappijen” niet, het levensverzekeringbedrijf deze wèl onder de beleggingen
heeft opgenomen. Aldus is het verschil te verklaren met het eerdergegeven bedrag
van 5634.3 miljoen.
Het belang bij de industriefinanciering is in 1956 vergeleken bij 1955 toegenomen.
In percenten van het totaal der beleggingen bedraagt het 5.4 % (vorig jaar 4 .6% ).
In 1952 was het percentage 5.9.
Ook in het Verslag 1956 wordt een afzonderlijke paragraaf aan de praktijk- en kredietfinanciering gewijd. Hetgeen de Kamer hierover zegt is gelijk aan dat in het Verslag
1955. Wij kunnen daarvoor dan ook verwijzen naar de bespreking van het Verslag
1955. Vermeld zij slechts dat de Kamer ook thans weer de wenselijkheid uitspreekt van
het voor de debiteur der leningen afsluiten van solvabiliteitsverzekeringen.
Hoe de praktijk- en kredietfinanciering zich ontwikkelt blijkt uit het volgende staatje
Ontleend aan staat:
3 (intrestgevende saldi)
10a (leningen op schuldbekentenis)
11 (andere beleggingen)
Totaal:

in miljoenen guldens
Praktijkfinanciering
Kredietfinanciering
1955
1956
1955
1956
.—■
5.7
7.2
20.4
27.3
12.5
10.7
6
9.1
1.8
2.7
32.1
43.6
14.3
13.4

III. De bedrijfseconomische beschouwing van het levensverzekeringbedrijf
a. Intrest.
De winst op intrest bedroeg 65.1 miljoen gulden, latende in percenten een marge van
0.93 (vorig jaar 0.90 en het jaar daarvoor 0.92).
b. Doorlopende kosten.
De winst op doorlopende kosten heeft bedragen 40 miljoen gulden (vorig jaar 32.7).
c. Sterfte en mutaties.
 De winst heeft bedragen 49.2 miljoen gulden (vorig jaar 47.1). Toch wijst de Kamer
er op, dat dit nog niet wil zeggen dat de sterftegrondslagen in alle opzichten voldoende
zijn. Bij vele maatschappijen is het winstbedrag uit dezen hoofde een saldo van winst
op de verzekeringen bij overlijden en verlies op de verzekeringen bij leven. De Kamer

mab

blz. 126

stelt vast dat men zich wel bewust is van de noodzaak om de grondslagen van reserveberekening verder te verbeteren en dat hiervan moge getuigen het feit, dat door het
bedrijf in 1956 ruim 17 miljoen gulden extra aan de prcmiereserve werd toegevoegd,
hoofdzakelijk ter versterking van de sterftegrondslagen der verzekeringen bij leven.
d. Eerste kosten.
Na vermindering van de gemaakte eerste kosten ad 83.6 miljoen gulden, eerst met
5.9 miljoen beschikbare opslag op koopsommen en dan met 3.2 miljoen onttrokken aan de
premiereserve, resteert een bedrag nog te verrekenen eerste kosten ad 74.5 miljoen gulden.
e. Winst gehele bedrijf.
De winst van het gehele bedrijf laat zich becijferen op 73.8 miljoen gulden (vorig jaar
72). Hierbij zijn winsten en verliezen die een bijzonder karakter dragen buiten beschouwing
gebleven.
Hoe uiteindelijk het winstsaldo ad 61.3 miljoen wordt gevonden blijkt uit de volgende
opstelling in miljoenen guldens.
Bedrijfswinst
Bij: Winsten en bijschrijvingen op beleggingen
Onttrokken aan de extra-reserve
Saldo valuta-verschillen
Andere baten (verminderd met reserve voor teruggenomen herverzekeringscontracten)

5.5
13.0
0.2

79.8

8.427.1
106.9

Af: Verliezen en afschrijvingen op beleggingen
Diverse afschrijvingen
Naar de extra-reserve
Naar de premie-reserve
Andere lasten (minus betaalde intrest)
Vermeerdering van de op nul gestelde negatieve reserve
Niet geanalyseerd verschil

5.2
0.6
16.5
17.3
3.0
0.3
2.7

Saldo verzamel-verlies- en winstrekening

45.6
61.3

f. De financiële kracht van het bedrijf.
 De totale extra zekerheid, in % van de premiereserve, werd voor 1955 op 6,3 becijferd,
voor 1956 wordt gevonden 6,0. De uitbreiding, die verschillende maatschappijen ook in
1956 aan hun aandelenkapitaal hebben gegeven, om dit meer in overeenstemming met de
toegenomen omvang van het bedrijf te brengen, speelt in deze toeneming mede een rol.
De stijging van het gestorte kapitaal bedroeg dit jaar zes miljoen, van welke stijging %
miljoen gulden voor rekening van de beide nieuw opgerichte maatschappijen kwam.
Overigens geldt ook voor 1956 hetgeen bij de bespreking van vorige jaren is gezegd:
deze cijfers berusten op de waarneembare extra-zekerheden; er zitten echter nog belang­
rijke reserves verscholen in verschillende actiefposten en in de passiefpost premiereserve.
IV. De pensioen- en spaarfondsen
Over de pensioen- en spaarfondsen verschaft het Verslag belangwekkende gegevens.
Per einde 1954 en 1955 waren 38 resp. 45 bedrijfspensioenfondsen werkzaam, doch van
31, resp. 22 fondsen zijn in het Verslag de gegevens opgenomen. Het Verslag bevat een
lijst van de bedrijfspensioenfondsen.
Van de ruim 2000 ondernemingspensioenfondsen zijn voor de jaren 1954 en 1955 de
staten van 1177 resp. 1233 fondsen bewerkt.
Van de ruim 40 ondernemingsspaarfondsen zijn voor de jaren 1954 en 1955 de over­
zichten van 30 resp. 27 fondsen opgesteld.
 Bijzondere aandacht schenkt de Kamer aan de tengevolge van overleg tussen een aantal
bedrijfspensioenfondsen tot stand gekomen onderlinge overeenkomst inzake coördinatie
van pensioenuitkeringen, welke coördinatie op 1 april 1957 een feit werd. W at beoogt deze
coördinatie-regeling? De regeling houdt in hoofdzaak het volgende in: wanneer voor een
verzekerde bij twee of meer fondsen een verzekering van kracht is of geweest is, wordt het
pensioen waarop de verzekerde resp. diens weduwe en/of wezen in totaal recht heeft (heb­
ben) ingevolge de terzake van de deelneming in elk der fondsen verkregen aanspraken,
uitbetaald door het fonds, waarin de verzekerde het laatst heeft deelgenomen, met dien
verstande dat met medewerking van de gepensioneerde de benodigde gegevens beschikbaar
moeten komen.
mab

blz. 127

De grootte van de invloedssfeer van de bedrijfspensioenfondsen, de ondernemingspen­
sioenfondsen en de ondernemingsspaarfondsen blijkt uit de volgende samenvattende over­
zichten.
a) Aantal verzekerden ultimo 1955.
 1233
32 bedrijfs­
pensioen­ ondern. 27 spaar­
fondsen pensioen­ fondsen
fondsen
Verzekerden, waarvoor wordt bijgedra­
gen
Verzekerden met recht op premievrij
ouderdomspensioen
Weduwen van overleden deelnemers met
recht op premievrij uitgesteld pensioen
Pensioentrekkenden in het genot van:
ouderdomspensioen
invaliditeitspensioen
weduwenpensioen
wezenpensioen
Totaal
Vorig jaar voor 31 bedrijfspensioenfond­
sen, 1177 ondernemingspensioenfondsen
en 30 spaarfondsen totaal

Totaal

878.149

296.826

12.248 1.187.223

543.097

62.575

605.672

385

501

886

51.175
6.307
11.746
5.576

74.643
7.642
21.968
9.276

1.496.435

23.468
1.335
10.222
3.700
398.627

12.248 1.907.310

1.352.541

349.376

12.075 1.713.992

b) Ontvangen premies (in duizenden guldens)
1233
32 bedrijfs­
pensioen­ ondern. 27 spaar­
pensioen­ fondsen
fondsen
fondsen
Van de werkgevers ontvangen premies
Van de werknemers ontvangen premies
Niet gespecificeerde premies
Totaal
Af: herverzekeringspremies
Totaal ontvangen premies
eigen rekening
Vorig jaar voor 31 bedrijfspensioenfond­
sen, 1177 ondernemingspensioenfondsen
en 30 spaarfondsen echter zonder aftrek
van herverzekeringpremies totaal:

Totaal

87.848
72.459
7.656

163.488
50.855
18.392

467
1.326
233

251.803
124.640
26.281

167.963
2.463

232.735
76.247

2.026
67

402.724
78.777

165.500

156.488

1.959

323.947

152.520

209.361

2.163

364.044

c) Premiereserve en spaarfonds ultimo 1955 (in duizenden guldens).
1233
32 bedrijfs­
pensioen­ ondern. 27 spaar­
fondsen pensioen­ fondsen
fondsen
Premiereserve inclusief herverzekering
Af: premiereserve herverzekering
Premiereserve eigen rekening spaarfonds
Totaal
Vorig jaar voor de voor dat jaar geldende
aantallen fondsen totaal

m ab

blz. 128

1.165.083 1.898.258
12.334
38.880
1.152.749 1.859.378
238
14.170
1.152.987 1.873.548
716.913 1.519.546

_.
—
26.594

Totaal

3.063.341
51.214
3.012.127
41.002

26.594 3.053.129
30.039 2.226.498

d) Beleggingen ultimo 1955 (in duizenden guldens).
1233
32 bedrijfs­
27 spaar­
pensioen­ ondern.
 fondsen pensioen­ fondsen
fondsen
Vaste eigendommen
Hypotheken
Effecten
Leningen op schuldbekentenis
Andere beleggingen
Vorderingen op de werkgever
Overige beleggingen

104.587
249.839
940.912
653.588
43.818
72.919
4.441
77.413
1.223.448 2.143.076

196.950
1.328
407.464
6.046
13.709 1.350.432
5.495 1.170.021
___
113.462
74.122
1.203
82.496
642
28.423 3.394.947

1.038.015 1.766.570

32.300 2.836.885

91.035
151.579
395.811
510.938
69.644

Totaal
Vorig jaar voor de voor dat jaar geldende
aantallen fondsen totaal

Totaal

Ook dit jaar kunnen we de bespreking nu van het Verslag 1956 besluiten met vast te stel­
len dat de grote openbaarheid inzake het levensverzekeringbedrijf er niet anders dan in
sterke mate toe bijdraagt dat ieder die als polishouder bij het bedrijf betrokken is, zijn belang
veilig kan weten.
ENIGE BIJZONDERE A SP EC T EN VAN D E ACCOUNTA N TSFU N CTIE
IN INDONESIË DOOR J. C. RIET V ELD T
door Prof. Dr. C. F. Scheffer
Op 25 mei 1957 sprak Prof. J. C. Rietveldt, gewoon hoogleraar in de Accountancy
aan de Economische faculteit van de Universitas Indonesia te Djakarta, een enigszins
verlate inaugurale rede uit, onder bovenstaande titel.
Sinds de Souvereiniteitsoverdracht heeft de Heer Rietveldt met onverdroten ijver en
groot idealisme zijn beste krachten ingespannen voor de ontwikkeling van het accountantsberoep en de totstandbrenging van de accountantsopleiding in Indonesië. De door hem
geleverde „technical assistance” werd gehonoreerd met een professoraat in de Accoun­
tancy en aan de vooravond van de eerste aflevering van Indonesische accountants door
de faculteit te Djakarta, mocht Rietveldt zijn ambt officieel aanvaarden.
De eenling, die een zo zware taak en verantwoordelijkheid op zich heeft genomen als
Rietveldt zal in het algemeen de nodige tijd missen voor rustige bezinning en voorberei­
ding van publikaties.Rietveldt's rede draagt hier dan ook duidelijk de sporen van.
 Het lijkt - gezien de omstandigheden - echter niet billijk om deze rede naar Nederlandse
maatstaven te beoordelen en wij zullen ons daarvan dan ook onthouden. Slechts bij een
enkel detail zouden we een aantekening willen plaatsen.
Rietveldt constateert in zijn rede o.a., dat er in Indonesië nog geen sprake is van een
stellige norm omtrent de beroepsopvattingen van de accountant (blz. 5) en dit meent
hij o.m. te moeten toeschrijven aan het bestaan van een „besloten" financieringssysteem
der bedrijfshuishoudingen in Indonesië, waardoor het beroep zich onvoldoende heeft kun­
nen ontplooien.
„De nationale bedrijven in Indonesië verkrijgen het benodigde lang vermogen, voor
zover niet regeringsbanken zijn ingeschakeld, in het merendeel der gevallen onderhands”,
aldus Rietveldt. Wij zouden ter verduidelijking hieraan toe willen voegen, dat ook de
onderhands verkregen middelen voor het overgrote deel direct of indirect van de Staat
afkomstig zijn. Particulier kapitaal is in de Indonesische maatschappij vooralsnog slechts
in zeer geringe mate beschikbaar. De beslotenheid der N .V .’s wordt in het bijzonder in de
hand gewerkt doordat de Minister van Justitie zijn verklaring van geen bezwaar bij op­
richting weigert af te geven, wanneer de aandelen niet op naam worden gesteld.
m ab

blz. 129

Rietveldt meent nu een pleidooi te moeten houden voor het open maken van de N .V .’s
en de stimulering van de effectenhandel. De open N.V. geeft aanleiding tot openbare
verslaglegging - zij het ook dat de Indonesische Wet op de N.V. dit niet uitdrukkelijk
voorschrijft - en daardoor zou het accountantsberoep zich beter kunnen ontplooien.
„De effectenbeurs is het onmisbare instrument om de financiering der ondernemingen
op een hoger plan te brengen" (blz. 7).
 Het komt ons voor, dat van het openmaken van N.V.’s en het noteren der aan toonder
luidende aandelen aan de effectenbeurs voor de financiering der ondernemingen weinig
mag worden verwacht. De in 1952 te Djakarta georganiseerde effectenbeurs heeft, zoals
Rietveldt overigens zelf constateert, totnogtoe weinig activiteit aan de dag kunnen leggen
en men mag daarvan o.i. ook geen noemenswaardige verwachtingen koesteren, zolang
de besparingen in Indonesië zich op uiterst laag niveau blijven bewegen en voor de geringe
besparingen die er zijn andere beleggingen worden geprefereerd boven aandelenbezit.
Met het open maken van (grotendeels semi-overheids) N .V .’s bereikt men niets als er
geen nieuwe particuliere bronnen van besparingen worden aangeboord, van waaruit
nieuwe middelen naar de effectenbeurs toestromen.
Bovendien kan men zich afvragen of de ontwikkeling, die Rietveldt zich voorstelt,
noodzakelijk is om het accountantsberoep te doen ontplooien. W aar de overheid in
Indonesië op talrijke manieren de financier „par excellence” is, ligt hier o.i. ook een
enorme controle-taak, waartoe de Regeringsaccountantsdienst niet geëquipeerd is. Het
feit dat thans Indonesische publieke accountants worden afgeleverd zou kunnen worden
aangegrepen om de bestedingen der directe en indirecte overheidskredieten intensief te
gaan controleren. Totnogtoe heeft men voor de besteding en verantwoording dezer kre­
dieten weinig belangstelling getoond!
Rietveldt heeft zijn accountants voorlopig een andere taak toegedacht en wel een ad­
viserende (blz. 14). Hij beveelt zelfs de invoering van de „controller's functie" aan,
welke door de accountant als „part-time job" bij kleinere huishoudingen zou kunnen
worden vervuld (blz. 16). Gezien de achterlijke situatie van de administratie bij de Indo­
nesische bedrijven, welke in de rede wordt gesignaleerd en het algemene gebrek aan inzicht
in het nut van een doelmatige administratieve organisatie, vraagt men zich af, op welke
gegevens een „part-time-controller" eigenlijk af zou moeten gaan.
 Het komt ons voor, dat Rietveldt te ver mikt en een aantal ontwikkelingsfasen in het
administratieve vlak denkt te kunnen overslaan. De accountant zal o.i. in Indonesië laag
bij de grond moeten beginnen. Zijn eerste taak zal gelegen moeten zijn in het inrichtingsvlak en het instrueren van eenvoudige klerken, die onder zijn toezicht hebben te zorgen
voor een juiste, aan de aard van het bedrijf aangepaste administratie zonder achterstanden.
Voorlopig zal hij hieraan de handen vol kunnen hebben.
Vorenstaande kritiek doet uiteraard niets af aan de bewondering die wij hebben voor
Rietveldt’s pogen om in een Oosters land mensen op te leiden voor een vertrouwensberoep
en wel zodanig, dat voldaan wordt aan de hoge eisen van integriteit, die daaraan in het
Westen worden gesteld. Wij betwijfelen eigenlijk of dit in Indonesië wel op prijs wordt
gesteld. Ruim een half jaar nadat Rietveldt zijn inaugurale rede had uitgesproken, zag hij
zich genoodzaakt om tezamen met een aantal Nederlandse collegae aan de Indonesische
Minister van Onderwijs de vraag voor te leggen hoe hij zijn plicht nog verder zou kunnen
vervullen, terwijl zijn meest elementaire menselijke rechten dreigden te worden aangetast.
ma b

blz. 130.
