INVESTERINGSCALCULATIE EN HET KOSTPRIJSBEGRIP
INVESTERINGSCALCULATIE EN HET KOSTPRIJSBEGRIP
door Dr. F. W. C. Blom
Het is alleen verantwoord vermogen te investeren in vervangings- en verbeteringsinvesteringen van een bedrijf, indien daardoor het totale exploitatieoverschot (de cashflow) in de toekomst hoger zou zijn dan indien die bijinvestering
achterwege was gebleven. Tegenover de bijinvestering van vermogen moet
voor het bedrijf een bepaald exploitatievoordeel staan. Pas als men goed kan over­
zien hoeveel het exploitatievoordeel voor de gehele onderneming zou kunnen
bedragen, kan men de aantrekkelijkheid van een bijinvestering beoordelen.
Dat is alleen mogelijk, indien de onderneming een goede bedrijfsadministratie
heeft, welke de kosten èn de baten zo zuiver mogelijk toerekent aan de kostencentra en aan de producten. Dit veronderstelt een goede kostprijsadministratie
en een goede winsttoerekening.
Wat betreft kostprijsbegrippen is de moderne administratie in Nederland
gelukkig hoog ontwikkeld. Niet alleen de administratie zelf maar ook tal van
de overige bedrijfsfunctionarissen zijn in veel bedrijven stevig geïndoctrineerd
in de beginselen van de kostprijs met haar op de toekomst gerichte continuïteitsgedachte.
Naar de ervaring leert, brengt dit ook een zekere voorkeur mede om de bij
de kostprijscalculatie toegepaste regels zoveel mogelijk te gebruiken voor investeringscalculaties. Deze harmoniseringsneiging is begrijpelijk, maar daardoor
wordt aan de investeringscalculatie te gemakkelijk haar wezenlijke karakter
ontnomen. Principieel bestaan er grote verschillen tussen beide soorten calcu­
laties. Wanneer die over het hoofd worden gezien, gebeuren er ongelukken.
Dit is geen pathetische phrase; ik zou voorbeelden kunnen noemen van zeer
grote bedrijven waar onvoldoend rendabele moderniseringsinvesteringen
worden verwezenlijkt op basis van kostprijscalculaties, in plaats van goede investeringscalculaties die de betrokken investering zouden afkeuren.
 Er is een verschil in doel. Een van de doeleinden van de kostprijscalculatie
is de ondernemer een juist inzicht in zijn kosten te geven, ook t.a.v. nieuw te
maken producten. Dit wil nog niets zeggen over de wenselijkheid een product
te gaan maken en verkopen. Daarvoor moet de ondernemer op een andere
manier de te behalen verkoopopbrengsten gaan schatten, uit de confrontatie
van kosten en baten moet hij een winstschatting verkrijgen. Die moet dan
voor hem de vingerwijzing zijn of hij de beleidsdaad zal ondernemen dat pro­
duct te gaan maken.
De investeringscalculatie beoogt juist wel degelijk de wenselijkheid van een
beleidsdaad op het gebied van investering aan te geven. Zij is dus veel meer te
vergelijken met de in de vorige alinea bedoelde confrontatie door de ondernemer
zelf van verwachte baten en lasten.
De kostprijscalculatie is in zeker opzicht een kwestie van feitenconstatering,
en valt als zodanig onder de heerschappij van administratie en van accountancy.
De investeringscalculatie is een berekening welke vooral op schattingen van
vooruitzichten berust, als een systematisch hulpmiddel in de besluitvorming
voor een ondernemersdaad. Zij valt dus in de eerste plaats onder verantwoorde­
lijkheid van beleidsfunctionarissen, die daarin een bescheiden behulpzame hand

m a b blz. 431

krijgen van administratief en calculatorisch geschoolde mensen.
Een belangrijk verschil is voorts aanwezig t.a.v. het continuïteitselement. Het
administratieve kostprijsbegrip mag zich slechts baseren op de veronderstelde
toekomst, zoals die valt af te leiden uit de bestaande toestand en het bestaande
directiebeleid, dus op basis van een bepaalde continuïteit.
 Investeringscalculaties worden daarentegen in veel gevallen gemaakt om te
overwegen, of het wenselijk is een opzettelijke verandering in de historisch ge­
geven constellatie of in het beleid te brengen. Dan wordt zo’n calculatie gemaakt
om te overwegen of een wijziging in de bestaande continuïteit voordelig zou
zijn. Dat is in beginsel steeds een differentiële calculatie.
Wij zouden dit met het volgende voorbeeld kunnen toelichten. Een bedrijf
is gewoon zelf zijn tamelijk gevarieerde verpakking met eenvoudige machines
en veel arbeid te maken, omdat dat toch nog altijd goedkoper is dan die ver­
pakking gereed in te kopen. Op zeker ogenblik wordt overwogen daarvoor in
de plaats meer geautomatiseerde machines aan te schaffen, die diezelfde ver­
pakkingen met minder arbeid zouden maken, dus een zuiver kostenbesparende
vervangingsinvestering. Om de wenselijkheid daarvan te beoordelen, behoeft
men wat betreft exploitatiekosten alleen de verwachte verschillen in aanmer­
king te nemen. Voor zover de werkelijke overheaduitgaven van de onderne­
ming door die vervangingsinvestering onbeïnvloed blijven, spelen zij geen enkele
rol bij de oordeelsvorming of het een verantwoord beleid zou zijn tot die in­
vestering over te gaan.
Voor zulk een beleidsdaad is dus typisch geen integrale calculatie, maar een
differentiële calculatie nodig. Het gaat bepaald niet om de vergelijking tussen
de integrale kostprijs van de oude werkwijze en de integrale kostprijs van de
nieuwe werkwijze, maar om het verschil in jaarkosten vergeleken met het
bij te investeren vermogen.
Zoals eigenlijk al uit het voorgaande voortvloeit, ligt er tussen kostprijs­
calculatie en investeringscalculatie vooral een cardinaal verschil op het punt
van het in aanmerking te nemen renteoffer. Dat speelt bij een calculatie, welke
moet aanwijzen of een verdere vermogensinvestering voordelig of onvoordelig
is voor de bestaande onderneming, natuurlijk een zeer grote rol, veelal een
groter rol dan de afschrijvingslast.
 In de kostprijscalculatie is het gebruikelijk te rekenen met een calculatierente
van 5 pet. of daaromtrent, zonder rekening te houden met belastingen. Die
rentevoet is afgestemd op de kosten van vermogensgebruik op basis van de
gemiddelde rentevoet voor risicoloze leningen. Daarbij wordt verondersteld,
dat de ondernemer een zodanig beleid zal voeren dat hij over de jaren heen,
door gemiddeld boven de kostprijs te verkopen, een winstmarge zal overhou­
den voor dekking van de verschuldigde winstbelastingen en voor risicopremie.
Als de ondernemer dooreengenomen slechts tegen kostprijs zou verkopen, zou
hij na belastingen slechts 3 pet. vermogensrendement overhouden voor een
niet risicoloze en bepaald sub-rendabele onderneming.
In de investeringscalculatie speelt het in aanmerking te nemen renteoffer een
geheel andere rol. Daar moet het werkelijk aangeven welke renteoffer de onder­
neming brengt, als zij vermogen in het overwogen productiemiddel zou in­
vesteren.
Wanneer dit een onderneming betreft, die van tijd tot tijd voor financiering

m ab blz. 432

van haar investeringen nieuw vermogen moet aantrekken, zal zij voor elke
additionele vermogensinvestering in aanmerking moeten nemen welke addi­
tionele financieringslasten zij voor de onderneming zal meebrengen. Het in
aanmerking te nemen renteoffer wordt dus bepaald door de marginale toekom­
stige financieringslasten.
In geval echter de onderneming voor afzienbare tijd geen nieuw vermogen zal
aantrekken, komt het renteoffer anders te liggen. Dan bestaat het voor een
specifieke investering in aanmerking te nemen renteoffer uit wat er opgeofferd
wordt doordat alternatieve investerings- of beleggingsmogelijkheden daarvoor
moeten worden prijsgegeven (Opportunity cost).
Financieringslasten op nieuw aan te trekken vermogen voor ondernemingen,
die in overwegende mate met aandeelhoudersvermogen moeten werken, zullen
in de orde liggen van 12 a 15 pet. vóór belastingen, in die zin dat het daarin
werkzame kapitaal een dergelijk rendement moet opbrengen om na aftrek van
belastingen voldoende over te laten voor rendement voor kapitaalverschaffers.
 Opportunity costs kunnen sterk variëren naar gelang van de omstandigheden
van de betrokken onderneming en voor zo’n onderneming kunnen zij in de
loop van de jaren sterk veranderen. Die kunnen bij wijze van spreken liggen
tussen 4 pet. en 40 pet. vóór aftrek van belastingen.
Men maakt een ernstige vergissing, indien men de calculatierente van de
kostprijsberekening zou gaan gebruiken als maatstaf voor het renteoffer bij
de investeringscalculatie. Dat kan nog wel worden gecorrigeerd door de top­
leiding, als zij zelf de investeringsbeslissingen neemt. Als zij bv. de norm han­
teert dat de financieringslasten 12 pet. vóór belastingen moeten worden geacht,
kan zij zelf alle investeringsvoorstellen welke niet meer dan 7 pet. „netto­
rendement” na 5 pet. calculatierente beloven zoveel mogelijk tegenhouden en
uitstellen. Die mogelijkheid heeft zij echter niet t.a.v. investeringen waarover
gedecentraliseerd beslist wordt, zoals bij grote concerns voor een belangrijk
deel van het investeringsbudget inderdaad het geval is1).
Tenslotte ligt er tussen kostprijscalculatie en investeringsbeoordeling ook nog
een wezenlijk praktisch verschil op het gebied van de in aanmerking te nemen
afschrijvingen.
Ten eerste wat betreft de in aanmerking te nemen afschrijvingstermijnen. Om
een overwogen investering zo goed mogelijk te beoordelen, moet men de daar­
van verwachte bruikbaarheidsduur natuurlijk zo zuiver mogelijk schatten. Als
men wil kiezen tussen een bestaande machine van een reeds enige tijd bestaand
model en een duurdere modernere uitvoering, ligt een van de wezenlijkste in
aanmerking te nemen verschillen daarin, dat de eerste vlugger verouderd zal
zijn dan de tweede.
 Daarentegen kan het voor allerlei administratieve doeleinden volkomen ver1) Het grote gewicht van dit punt voor de praktijk blijkt wel uit de nog zeer uiteenlopende
uitlatingen over terugverdientijd. Horst Brandt ,,Investitionspolitik des Industriebetriebes” ,
Fachbücher für die Wirtschaft, Wiesbaden 1959, releveert dat de Amerikaanse industrie een te­
rugverdientijd van 2 V2 it 3% jaar aantrekkelijk acht, maar tegelijk haalt hij van P. Lehnert
„Rationeller Kapitaleinsatz” , Band 6 in Schriftenreihe des Instituts der Wirtschaftsprüfer, de
volgende opvatting aan „dasz eine Investition vorgenommen werden darf, wenn sie nicht
mehr kostet als das 20-fache des Betriebskostenersparnis” . Hoe wij de laatste opmerking nu
precies moeten interpreteren, blijft onduidelijk. M aar wel mag worden gesteld dat investering
op basis van een lage calculatierente tot overinvestering en financiële debacles moet leiden.
m a b blz. 433

antwoord zijn om voor allerlei groepen van min of meer gelijksoortige duur­
zame productiemiddelen uniforme afschrijvingstermijnen te nemen. Daar be­
hoeft niets tegen te zijn. Maar de eerder bedoelde investeringsvergelijking wordt
zinloos, als men daarbij voor beide de uniforme afschrijvingstermijn zou gebrui­
ken.
 Ten tweede wat betreft het afschrijvingsverloop. Voor administratieve doel­
einden past men meestal een gestyleerd afschrijvingsschema toe, dat rekenkundig
gemakkelijk is toe te passen, bv. gelijkblijvende afschrijvingen of afschrijving met
een gelijkblijvend percentage over de dalende boekwaarde. Wij zullen ons hier
vooral niet in die afschrijvingsstelsels begeven, maar willen slechts opmerken dat
er verschillende stelsels mogelijk zijn. Er is geen enkele reden om aan te nemen
dat het daarbij behorende cijfer voor de eerstejaarsafschrijvingsfactor bruikbaar
is om uit een éénjaarsbegroting voor de exploitatie van de investering vermin­
derd met de administratieve eerstejaarsafschrijving een betrouwbare indicatie te
krijgen van het rendement op de vermogensinvestering. De rendementsvoet
welke men zoekt moet een indicatie zijn van het verwachte rendement over het
gedurende de gebruiksduur geïnvesteerde vermogen. Het kan wel mogelijk zijn
dat de in de administratie gebruikte eerstejaarsafschrijvingsfactor voor dat doel
mag worden aangehouden, maar dat zou men dan toch eerst moeten onder­
zoeken.
Omdat ik meermalen heb ervaren, dat investeringscalculaties verwondering
in plaats van instemming verwekken, wanneer zij op de genoemde punten af­
wijken van bij kostprijscalculatie toegepaste regeling, leek het mij nuttig die
verschillen hier naar voren te brengen en toe te lichten.
m ab blz. 434

v_.
