Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Na het einde van de Republiek verschoof de politieke macht van het stedelijke naar
het nationale niveau.11 Het belangrijkste gevolg was dat ‘vreemdelingen’ in de negentiende eeuw niet langer meer mensen waren van buiten de stadsgrenzen, maar van buiten de landsgrenzen. De bemoeienis van de landelijke overheid nam toe, maar tegelijkertijd was de landelijke overheid niet bereid of in staat om alle macht naar zich toe te
trekken.12 Lokale overheden behielden hierdoor een vergaande autonomie en waren
bovendien niet altijd van het landelijk beleid op de hoogte. Een landelijk beleid betekende bijgevolg niet dat er een landelijk uniforme uitvoeringspraktijk was.
Vreemdelingen, gelijkgestelden en gevestigden
Om te weten wat de gevolgen waren van het vreemdelingenbeleid, moet eerst duidelijk
zijn wie vreemdeling was. Het Nederlanderschap werd wettig geregeld in het Burgerlijk
Wetboek van 1838. Uitgangspunt was het zogenaamde territorialiteits- of geboortelandprincipe (jus soli). Nederlander was iedereen die op Nederlandse grond, in Nederland of in de koloniën, was geboren uit ouders die daar waren gevestigd. In Nederland
geboren kinderen van ouders die daar niet waren gevestigd, konden Nederlander worden als ze zelf hun woonplaats in Nederland vestigden. Bovendien kregen kinderen die
buiten Nederland waren geboren, tijdens een buitenlandse reis van ouders die Nederlands waren of die in Nederland of in de koloniën waren gevestigd, de Nederlandse nationaliteit. De Nederlandse nationaliteit ging verloren door naturalisatie in het buitenland, vreemde krijgs- of staatsdienst en vestiging in het buitenland met de bedoeling
niet terug te keren. Gehuwde vrouwen hadden de nationaliteit van hun man. Een Nederlandse vrouw die met een niet-Nederlandse man trouwde, verruilde haar Nederlandse nationaliteit voor de nationaliteit van haar echtgenoot. Na scheiding of na overlijden van haar man, kon de vrouw haar oorspronkelijke nationaliteit op verzoek en
binnen een jaar terugkrijgen.
 In artikel 8 van het Burgerlijk Wetboek van 1838, werd bepaald dat vreemdelingen
op verzoek met Nederlanders gelijkgesteld konden worden, wanneer zij zes jaar in dezelfde gemeente hadden gewoond en aan het gemeentebestuur lieten weten van plan te
zijn in Nederland te blijven wonen.13 Deze gelijkstelling betekende niet dat deze vreemdelingen hierdoor de Nederlandse nationaliteit kregen.
Naast gelijkgestelden waren er gevestigden. Gevestigden of ingezetenen waren
mensen die drie jaar in Nederland gewoond hadden, of aan het bestuur van hun woon-

27

28

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

plaats te kennen hadden gegeven zich te willen vestigen en vervolgens achttien maanden in die plaats hadden gewoond.14
De regeling in het Burgerlijk Wetboek had betrekking op het burgerlijk recht. In het
midden van de negentiende eeuw gingen er stemmen op om een aparte regeling te treffen voor het politiek Nederlanderschap. Het politiek recht had betrekking op het (census)kiesrecht en de uitoefening van openbare functies. De Nationaliteitswet van 1850
voorzag in de regeling van het politiek Nederlanderschap.15 De regeling in het Burgerlijk
Wetboek bleef van kracht en hierdoor waren er nu dus twee wetten die bepaalden wie
Nederlander was: het Burgerlijk Wetboek van 1838 regelde de burgerlijke rechten en de
Nationaliteitswet van 1850 de staatkundige. De Nationaliteitswet van 1850, die bepaalde
wie er in politiek opzicht Nederlander was, werd van kracht naast de Vreemdelingenwet
van 1849, die bepaalde op welke gronden vreemdelingen konden worden uitgewezen.
De Nationaliteitswet van 1850 wijzigde de positie van de bevolking van de koloniën.
 Politiek Nederlanderschap werd niet meer verkregen door geboorte uit in de koloniën
gevestigde ouders. Hierdoor waren, naast de inheemse bevolking, ook de meeste kinderen van in de koloniën wonende immigranten, uit andere landen dan Nederland,
van het politiek Nederlanderschap uitgesloten. Kinderen die in Nederlands-Indië geboren werden uit Duitse ouders, waren in politieke zin geen Nederlanders; kinderen
die in Nederland geboren werden uit Duitse ouders waren dat wel.
 In 1893 trad een nieuwe wet op het Nederlanderschap in werking en vervielen de
oudere regelingen. De Vreemdelingenwet bleef van kracht. In de Nationaliteitswet
werd het geboortelandprincipe verlaten. Nederlanderschap kon niet meer zowel door
geboorte uit Nederlandse ouders, als door geboorte uit in Nederland gevestigde ouders worden verkregen. Voortaan konden alleen kinderen van Nederlandse vaders en
natuurlijke kinderen van Nederlandse moeders bij geboorte de Nederlandse nationaliteit krijgen (jus sanguinis). Een uitzondering werd gemaakt voor wat we nu de derde
generatie noemen. De kleinkinderen van immigranten konden de Nederlandse nationaliteit krijgen, wanneer ze anders stateloos zouden worden. Nederlanders verloren
hun nationaliteit na een verblijf van tien jaar in het buitenland, tenzij zij een verklaring indienden dat zij hun nationaliteit wilden behouden. Overigens was deze regel
niet nieuw. Eerder was er ook reeds in het beleid van uitgegaan, dat een langjarig verblijf buiten de landsgrenzen betekende dat een Nederlander het land verlaten had met
het oogmerk niet terug te keren, waarmee hij zijn hoedanigheid van Nederlander had
verloren.16
Vreemdelingen konden zich tot Nederlander laten naturaliseren. De belangstelling
daarvoor was echter gering.17 Voor vreemdelingen die in het Nederlandse of Nederlands-Indische leger hadden gediend was naturalisatie kostenloos. Zij hadden, zoals
dat heette, betaald met hun persoon.18 Vreemdelingen konden voorts van nationaliteit
veranderen door langdurig verblijf buiten hun geboorteland, waardoor ze hun nationaliteit verloren en stateloos werden. Tot 1913 gold voor Pruisische onderdanen, dat zij
na tien jaar ononderbroken verblijf in het buitenland het Pruisische staatsburgerschap
verloren. Tot 1870 bestond een soortgelijke regeling voor andere Duitse gebieden, zoals

Vreemdelingenwetgeving

|

Hamburg (na vijftien jaar), Lübeck, Mecklenburg-Schwerin, Mecklenburg-Strelitz,
Oldenburg, Reuss, Saksen, Saksen-Weimar en Waldeck. In het koninkrijk Württemberg verloor de emigrant al onmiddellijk na emigratie zijn staatsburgerschap.19 Verlies
van de oorspronkelijke nationaliteit betekende niet het automatisch het verwerven van
de Nederlandse nationaliteit.
 Een ‘wandelboekje’ en een ‘schoolgetuigenis’
Reeds vóór de invoering van de Vreemdelingenwet van 1849 konden vreemdelingen
over de grens worden gezet. Artikel 272 van de Code Pénal (1810) luidde: [personen die
bij vonnis door de rechtbank tot] ‘landloopers verklaard worden, zullen ingeval zij
vreemdelingen zijn, op last van de Hooge Regering buiten het rijksgebied gebragt mogen worden.’20 De registratie van vreemdelingen, die uit de Vreemdelingenwet voortvloeide, was in 1849 evenmin nieuw. In 1815 werd al bepaald dat een vreemdeling die in
de gemeente wilde verblijven, zich binnen twaalf uur na aankomst moest melden bij de
directeur of de commissaris van politie, en in kleinere plaatsen bij het gemeentebestuur. Aan hem of haar werd in ruil voor het paspoort een veiligheidskaart verstrekt,
indien de vreemdeling langer dan 24 uur in de gemeente dacht te blijven. De veiligheidskaart moest elke veertien dagen worden vernieuwd. Bij vertrek werd het paspoort
teruggegeven. Wanneer de vreemdeling niet over een pas beschikte, moest de persoon
bij wie hij of zij logeerde, dit binnen twaalf uur melden bij de politie of het gemeentebestuur. Behalve een pas konden ook andere identiteitspapieren worden overlegd. De
Italiaanse beeldenkoopman Camillo Bapretti reisde in 1847 door Nederland op een pas
die hem in 1845 was verschaft door de Duitse consul in Den Haag.21 Bij de boerenarbeider Johann Mengendoht, die in hetzelfde jaar met koorts in het Utrechtse stadsziekenhuis werd opgenomen, werd als identiteitsbewijs een geboorte-extract uit zijn geboorteplaats Lemgo in het vorstendom Lippe gevonden.22 Chistina Wagner, een kraamster
in Eau de Cologne uit Hunsdorf in Nassau, die in het Utrechtse ziekenhuis beviel van
een buitenechtelijk kind, had behalve een extract uit het geboorteregister, als identiteitsbewijs een ‘schoolgetuigenis’ bij zich dat was afgegeven door de plaatselijke onderwijzer, en een ‘attest van goed gedrag’.23 De steendrukker Carl Heinz uit Gotha had een
‘wandelboekje’ waaruit zijn identiteit bleek.24 Met het ‘wandelboekje’ werd het zogenaamde Wanderbuch bedoeld, waarmee Duitse ambachtslieden gewoonlijk rondreisden en waarin hun opeenvolgende werkgevers aantekeningen maakten omtrent hun
gedrag en werkervaring.
 De Minister van Buitenlandse Zaken wilde graag dat er slechts vreemdelingen werden toegelaten die ten minste voorzien waren van een Heimatschein. Dit was een bewijsstuk waarin een Duitse gemeente verklaarde dat iemand in haar gebied woonde en
bij terugkeer dus niet zou worden geweigerd. Pruisen weigerde regelmatig eigen onderdanen opnieuw toe te laten na een als tijdelijk bedoelde afwezigheid, en was tegelij-

29

30

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

kertijd, zo klaagde de Nederlandse Minister van Justitie, weinig royaal in het afgeven
van een Heimatschein.25
Door de revolutionaire spanningen buiten de landsgrenzen, werden in 1848 de regels ten aanzien van Duitse seizoensarbeiders aangescherpt. In het revolutiejaar 1848
werd aan diplomatieke vertegenwoordigers opgedragen, om bij de regeringen van
Lippe-Detmold, Hessen, Hannover en Oldenburg de nodige stappen te ondernemen,
om te zorgen dat aan vreemde seizoensarbeiders door hun regeringen passen of bewijzen werden gegeven waarop hun terugkeer zou zijn gewaarborgd.
 Weldra nadert het tijdstip, waarop talrijke scharen vreemde arbeiders die
gewoon zijn herwaarts te komen om in het grasmaayen en veenen werk te zoeken, hetwelk zij gereedelijk vinden. Die lieden komen echter gewoonlijk het Rijk
binnen zonder Heimatscheinen of reispassen. Is dit in het algemeen eene afwijking van den regel, aan welken tegenover sommige regeringen vooral de hand
moet worden gehouden, wegens de bekende angstvalligheid derzelven in de
weder toelating van buiten ’s lands gereisd of verwijld hebbende onderdanen, in
den tegenwoordigen tijd eischt de voorzichtigheid dubbele zorg en toezicht te
dezen opzigte.26
De Vreemdelingenwet van 1849 verplichtte vreemdelingen zich bij aankomst en vertrek bij de politie te melden. Besliste de politie dat de vreemdeling kon worden toegelaten, dan kreeg hij of zij een reis- en verblijfpas. Van het toekennen en weigeren van deze
passen, de driemaandelijkse verlenging, de wettelijke vrijstellingen en van de uitzetting
van vreemdelingen, werden registers bijgehouden.27
Vreemdelingen waren in principe welkom in Nederland, mits ze voldoende middelen van bestaan hadden of die konden verwerven. Vreemdelingen moesten zich kunnen legitimeren, bijvoorbeeld door middel van een paspoort van het eigen land. Het
paspoort was echter, evenals voorheen, geen vereiste. Het bezit van andere geleidebrieven kon toelating wettigen, wanneer daaruit bleek wie de houder was en van waar en
met welk doel hij of zij was gekomen. Vreemdelingen konden bovendien worden toegelaten op ‘bloote aanmelding van hunne personen, met opgave wie zij zijn, en van
waar en met welk doel zij herwaarts komen.’ In dit geval werd een bewijs van bekendheid gevorderd, getekend door twee of meer bij de politie bekende personen. Vreemdelingen aan wie geen reis- of verblijfpas kon worden verstrekt, moesten het land verlaten.
 De Vreemdelingenwet was niet van toepassing op vreemdelingen die met Nederlanders gelijkgesteld waren ingevolge artikel 8 van het Burgerlijk Wetboek, of op mannelijke vreemdelingen die met een Nederlandse vrouw getrouwd waren en kinderen bij
haar hadden.28 In de Vreemdelingenwet van 1849 werd onderscheid gemaakt tussen
toegelaten en niet toegelaten vreemdelingen. Toegelaten vreemdelingen kregen een
reis- en verblijfpas die drie maanden geldig was.29 Zij konden slechts door tussenkomst
van het Kantongerecht over de grens worden gezet. Indien uitgezette vreemdelingen

Vreemdelingenwetgeving

|

binnen vijf jaar opnieuw in Nederland werden aangetroffen, konden zij gestraft worden met een gevangenisstraf van acht dagen tot drie maanden. De verwijdering uit het
rijk werd op de pas of andere identiteitspapieren aangetekend, zodat de overheid in het
land van herkomst daarvan op de hoogte werd gebracht.
De ambtenaren die de bevolkingsregisters bijhielden, vroegen bij inschrijving van
vreemdelingen naar de reis- en verblijfpas en maakte daaromtrent aantekeningen in
het register.
Aanvankelijk werd de Vreemdelingenwet streng toegepast, maar reeds na enkele jaren verwaterde de uitvoering van de wet. Vreemdelingen vroegen niet langer een reisen verblijfpas aan of lieten de pas niet verlengen.
 In 1851 en 1852 werden circulaires uitgegeven, waarin werd bepaald dat er geen reisen verblijfpassen meer mochten worden afgegeven aan rondreizende buitenlandse
muzikanten en kermisreizigers. Een jaar later werden hier zogenaamde ‘Hongaarse
oliekopers’, een soort rondreizende kwakzalvers, aan toegevoegd.30 Zij kregen geen
passen, golden niet als toegelaten vreemdelingen en konden zonder tussenkomst van
het Kantongerecht over de grens worden gezet. Na 1 mei 1862 hoefden buitenlandse
paspoorten niet langer in bewaring te worden gegeven of getoond.31 Vóór 1862 waren er
reeds met enkele landen afzonderlijk overeenkomsten getroffen, zodat wederzijdse onderdanen hun paspoort niet hoefden te tonen. In 1861 werd bijvoorbeeld tussen Nederland en Pruisen afgesproken dat onderdanen van Pruisen die naar Nederland reisden,
geen geviseerd paspoort hoefden te hebben, noch een paspoort dat speciaal voor de reis
naar Nederland was afgegeven. Voor Nederlandse onderdanen in Pruisen gold hetzelfde.32 Kort daarop werd eenzelfde verklaring uitgewisseld met Hannover.33
Het minder streng toepassen van de Vreemdelingenwet, dat eerst vooral lijkt te zijn
voortgekomen uit laksheid, werd omstreeks 1870 officieel beleid. Aan vreemdelingen
werd niet langer een reis- en verblijfpas uitgereikt, ook niet als ze daarom vroegen. Gevolg en doel van deze weigering waren dat vreemdelingen op elk moment konden worden uitgezet. Vreemdelingen zonder reis- en verblijfpassen waren ‘zonder de minste
bescherming geheel en al in de hand der politie, en onder deze categorie tracht men, in
strijd met den geest der wet, zooveel mogelijk alle vreemdelingen te brengen.’34
De versoepeling van de toepassing van de Vreemdelingenwet was gunstig voor handel en nijverheid. De wet werd echter niet afgeschaft, zodat hij op elk moment weer met
grotere gestrengheid kon worden toegepast. Toen Pruisen in 1875 Jezuïeten uitwees,
werd ervoor gepleit de Vreemdelingenwet in de oorspronkelijke gestrengheid te doen
35
herleven.
 De praktijk in Utrecht
Het beleid dat de stad Utrecht tegenover vreemdelingen voerde, is moeilijk te reconstrueren. Het bestuur van de stad was laks en nalatig in het aan de nationale overheid
rapporteren van de uitvoering van het vreemdelingenbeleid. Terwijl sommige andere

31

32

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

steden of provincies elk kwartaal een uitgebreid verslag aan het Ministerie van Justitie
stuurden – soms inclusief de namen van de uitgewezen personen – volstond Utrecht
elk kwartaal met een korte opsomming, die sterk de indruk wekt te zijn overgeschreven
uit het verslag van het daaraan voorafgaande kwartaal.36 In het laatste kwartaal van 1871
werd bijvoorbeeld gemeld dat in het arrondissement één paspoort of Wanderbuch was
geviseerd, twee reis- en verblijfpassen waren afgegeven, zeven passen waren verlengd
en vijf mensen uit het rijk waren verwijderd. Het verslag van het kwartaal daarna, was
vrijwel gelijkluidend.
Op basis van de kwartaalverslagen die door de procureurs-generaal aan het Ministerie van Justitie werden gestuurd, kan voor de jaren 1851 tot 1855 een overzicht voor de
provincie Utrecht worden gegeven (zie tabel 2.1). Zoals uit de tabel blijkt, was het aantal
vreemdelingen dat naar deze provincie kwam, niet bijzonder groot. Er waren wel forse
schommelingen. Het aantal in de provincie aangekomen vreemdelingen was in 1854
bijna vier keer zo groot als drie jaar eerder.
Tabel 2.1 Overzicht van vreemdelingen in de Provincie Utrecht 1851-1855.
1851

1852

1854

1855

aangekomen vreemdelingen

354

797

1240

988

paspoorten van personen die naar elders doortrekken

328

543

528

418

96

206

230

182

4

13

4

afgegeven reis- en verblijfpassen
uitgeleide vreemdelingen

Bron ARA 2.09.01 5190, Toelating en uitzetting van vreemdelingen (Vreemdelingenwet) 1849-1876.
 0
37

De gegevens in het verslag aan het Ministerie van Justitie verschillen van die in het gemeenteverslag. In het Utrechtse gemeenteverslag van 1855 werd melding gemaakt van
de uitzetting van acht vreemdelingen, terwijl in het verslag van de procureur geen uitleidingen werden genoemd. Dit bevestigt het weinig betrouwbare karakter van de rapportage. Wel is duidelijk dat het aantal uitzettingen gering was. Terwijl Utrecht in 1855
acht mensen uitwees, meldde Rotterdam voor datzelfde jaar 363 uitzettingen.38 In Harderwijk, waar het koloniaal werfdepot was gevestigd, dat nogal wat vreemdelingen
39
trok, werden jaarlijks tussen de drie- en vijfhonderd mensen uitgeleid.
Naleving van de Vreemdelingenwet leverde in Utrecht, wanneer we afgaan op de
verslagen, in het algemeen niet veel problemen op. In 1850 schreef politiecommissaris
W. van Goudoever dat er geen moeilijkheden of bijzonderheden waren in verband met
naleving van de wet.
[…] uit de elders afgegevene reis- en verblijfpassen, welke mij van tijd tot tijd
door reizigers ter prolongatie worden aangeboden blijkt, dat de bepalingen der
voorschreven wet in alle gedeelten van dit Rijk behoorlijk schijnen te worden in
acht genomen.40

Vreemdelingenwetgeving

|

In 1854 werd uit de provincie Utrecht opnieuw gemeld dat de bestuurders tevreden waren over de werking van de wet.
 De vreemdelingen, die in deze provincie kwamen om vooral in de veenderijen
werk te zoeken, waren meestal van behoorlijke passen voorzien, hetgeen vroeger niet het geval was. Het getal der doortrekkende behoeftigen vreemdelingen
schijnt, sedert de invoering der wet, belangrijk te zijn verminderd. Te Utrecht is
opgemerkt, dat de wet gunstig werkt ten opzigte der algemeene veiligheid, daar
het getal misdrijven door vreemdelingen gepleegd aanzienlijk minder is dan
vroeger […].41
Na de introductie van de Vreemdelingenwet, werden in Utrecht minder vreemdelingen verpleegd in ziekenhuizen en gevangenissen. In de periode 1845-1849 waren dat er
151; in de periode 1850-1854, na de inwerkingtreding van de wet, slechts 48.42
In incidentele gevallen deden zich wel problemen voor. In 1849 werd de vreemde
bedelaar Hessink uitgewezen. De Minister van Justitie gaf de gouverneur opdracht
hem na verhoor
bij open water, onder goed geleide naar Rotterdam [onderstreept in origineel]
te doen brengen, hem aldaar ter beschikking te stellen van den Directeur van
Policie en […] voor zijne verwijdering uit Nederland de noodige zorg te dragen.43
In 1856 schreef Van Goudoever een brief aan Burgemeester en Wethouders van
Utrecht, betreffende de werking van de Vreemdelingenwet, waarin hij benadrukte dat
streng toezicht werd gehouden
op de te dezen stede aankomende of verblijfhoudende vreemdelingen als blijk
waarvan ook dienen kan dat gedurende het afgelopen jaar niet minder dan acht
en twintig [onderstreept in het origineel] vreemdelingen hetzij ter zake dat zij
als broodeloos konden worden beschouwd, het zij doordien zij niet van behoorlijke legitimatiepapieren waren voorzien van hier uit het Rijk zijn verwijderd.
Het toezicht was wel moeilijker geworden.
 Dat door de aansluiting van den Nederlandsche Rijnspoorweg met den Pruissische Spoorweg, het toezigt op de vreemdelingen in de binnen Provincien van
dit Rijk wel moeijelijker is geworden doch door mij voor deze stad zooveel in
mijn vermogen is en het Personeel der Policie zulks toelaat, die maatregelen
genomen zijn welke de werking der wet kunnen bevorderen.44

33

34

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

In 1857 was het oordeel over de werking van de Vreemdelingenwet in de provincie
Utrecht nog immer gunstig.
 In de veenderijen komen voortdurend vele vreemdelingen werk zoeken. Dit
zijn over het algemeen personen, die sedert jaren bekend zijn, zich goed gedragen, en bijna allen van behoorlijke papieren zijn voorzien. Het getal doortrekkende behoeftige vreemdelingen schijnt steeds, sedert de invoering der wet,
belangrijk te zijn verminderd. In de berigten der besturen van 4 gemeenten [in
de provincie Utrecht] komt voor, dat uit deze 11 personen over de grenzen zijn
uitgeleid.45

Het domicilie van onderstand
Niet de Vreemdelingenwet, maar de Wet op het Domicilie van Onderstand gaf de
meeste aanleiding tot correspondentie over vreemdelingen. De Wet op het Domicilie
van Onderstand werd ingevoerd in 1818 en bepaalde dat indien een armlastige bijstand
kreeg, de kosten daarvan voor rekening van de domiciliegemeente kwamen.46 De domiciliegemeente was de plaats waar de arme was geboren of de laatste vier jaar had gewoond. Voor vreemdelingen gold dat dit de laatste plaats was waar ze zes jaar hadden
gewoond, terwijl bovendien als eis werd gesteld dat ze in die periode geen onderstand
mochten hebben aangevraagd. De plaats waarin iemand tot armoede verviel had het
recht een rekening naar de domiciliegemeente te sturen, die deze rekening in beginsel
moest betalen. Bij de uitvoering van deze wet deden zich twee problemen voor. Ten
eerste was het, omdat er tot 1849 geen bevolkingsregister was, moeilijk om te bepalen in
welke gemeente iemand had gewoond en hoe lang. Ten tweede weigerden gemeenten
voorbij de landsgrenzen de aan hen opgestuurde rekeningen te voldoen.
 Bepalingen omtrent het domicilie van onderstand gaven aanleiding tot eindeloze
verwarring en correspondentie. In februari 1849 werd de ‘vreemde landloper’ Heinrich
Hessink in het Utrechtse ‘stedelijk policiehuis’ verpleegd en werd hem kleding verschaft.47 De totale kosten bedroegen 74,35 gulden. Hessink had opgegeven van Lette,
een dorp op ‘drie uren afstands van Coesfeld’ te zijn gekomen. De plaatselijke overheid
van Lette verklaarde echter
dat hij aldaar volstrekt onbekend is, en dat ook nimmer aan iemand van dien
naam eene vergunning is afgegeven om naar Holland [onderstreept in origineel] te reizen. In andere gelijknamige plaatsen, waar men vermoed heeft dat
deze vreemdeling welligt zou kunnen geboren zijn, is almede vruchteloos alle
nasporing beproeft. Het schijnt alzoo dat deze Heinrich Hessink verkeerde
opgaven heeft gedaan en waarschijnlijk zal hij daarvoor redenen hebben.48

Vreemdelingenwetgeving

|

Het Ministerie van Justitie achtte ‘uit dien hoofde een nader ernstig verhoor noodzakelijk.’49
Bij Hessink was het moeilijk om een domicilie van onderstand aan te wijzen omdat
hijzelf daartoe verkeerde of ontoereikende informatie verschafte. Bij Hendrik Kalkhoff
was het verhalen van de kosten ook ingewikkeld, maar om een andere reden. Kalkhoff
was een arbeider, geboren in Oldenburg in 1801 en ongehuwd. In 1848 werd hij in het
ziekenhuis van Utrecht opgenomen met syfilis. Hij bevond zich sedert 1829 in Nederland en was
bij afwisseling aan onderscheidene landwerken als in Vriesland aan kanalen in
Overijssel aan de straatweg in noordholland aan de indijking, aan het Haarlemmermeer, zuidplas, Rijnspoorweg aan de forten bij Utrecht van alles het langst
te Schiedam alwaar hij een jaar op een branderij heeft gewerkt.50
Kalkhoff was te lang weg uit Oldenburg om die plaats verantwoordelijk te houden voor
de kosten van zijn verpleging. In geen van de Nederlandse plaatsen had hij zich zes jaar
opgehouden, dus kon daar ook niet worden aangeklopt voor vergoeding. Utrecht
wilde evenmin voor het onderhoud van deze vreemdeling betalen.
 In de correspondentie van het Provinciaal Bestuur van Utrecht zijn stapels zogeheten signalementen te vinden die verband houden met het domicilie van onderstand. Ze
zijn simpelweg gerubriceerd onder de letter V van vreemdeling. Op deze signalementen wordt behalve het uiterlijk van de vreemdeling ook de laatste zesjarige verblijfplaats
vermeld. De signalementen bieden een mooi beeld van zowel de moeilijkheden bij het
vaststellen van het onderstandsdomicilie, als van het reispatroon van de mensen die het
betrof. De Minister van Binnenlandse Zaken verzocht Gedeputeerde Staten van de
provincie Utrecht regelmatig om aanvullende informatie op de ‘staten die zijn ingezonden’.51 In april 1847 vroeg de minister bijvoorbeeld informatie over F.L. Burgers.
Uit het geen in de 2e kolom dier staten omtrent de ouders van dezen persoon is
aangeteekend is de vraag gerezen of hij of schoon in Hannover geboren, ook als
Nederlander zou moeten worden aangemerkt, en of hij in dat geval, na zijne
meerderjarig wording, door eene vierjarige achtereenvolgende inwoning in
eene gemeente hier te lande, ook domicilie van onderstand zou kunnen verworven hebben.
 B en W van Utrecht konden de vragen niet beantwoorden. Zij schreven een maand later aan Gedeputeerde Staten der Provincie:
hebben wij de eer te berigten dat Frederik Leendert Burgers, bij het verlaten van
het stads ziekenhuis alhier, naar elders is vertrokken, zonder dat is kunnen blijken, werwaarts hij zich heeft begeven, zoo dat men buiten magte is, nadere renseignementen omtrent zijn verblijf hier te lande na zijne meerderjarig worden te

35

36

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

bekomen, wanneer intusschen de opgaven, in den renseignementstaat gedaan,
juist zijn, kan de genoemde F.L. Burgers / geboren mei 1812 / na het tijdstip van
zijn meerderjarig worden / 1 mei 1833 / nergens elders een vaste woonplaats van
jaren gehad hebben.52
De Minister van Justitie raadde in 1849 gemeentebesturen aan geen pogingen te onder53
nemen om kosten vergoed te krijgen. De pogingen uit het verleden hadden nimmer
resultaat gehad, terwijl er wel kosten waren gemaakt.
In 1854 werd de regelgeving betreffende het domicilie van onderstand gewijzigd.
 Nadrukkelijk werd vastgesteld dat de kerk de eerst verantwoordelijke was voor onderstand aan haar geloofsgenoten. Gemeenten droegen slechts de kosten wanneer dat
strikt onvermijdelijk was. Belangrijk was voorts dat voortaan uitsluitend de geboorteplaats als onderstandsdomicilie gold.54 In de praktijk bleef de regelgeving voor verwarring zorgen. In het Jaarverslag over 1861 van het Provinciaal Bestuur van Utrecht werd
geschreven:
Het R.C. armbestuur te Utrecht weigerde een behoeftige, die bijna zijn geheele
leven aldaar gewoond had, te bedeelen, omdat hij elders geboren was, en hoewel
men de juistheid erkende van de daartegen door het onderstands-domicilie
aangevoerde beschouwingen, bleef het parochiaal armbestuur toch weigeren
om behoeftigen, die volgens de wet elders domicilie hebben, te ondersteunen.55
Na 1870 werd de gemeente waar iemand woonde, verantwoordelijk voor de onderstand.56
De Wet op het Domicilie van Onderstand was gekoppeld aan de Vreemdelingenwet. Op 11 april 1856 stuurde de Minister van Binnenlandse Zaken een missive aan de
Commissarissen des Konings in de provinciën:
Wanneer een vreemdeling zich om onderstand aanmeldt, moet de eerste vraag
zijn, of er ook termen zijn om hem over de grenzen te verwijderen. Ten aanzien
van behoeftige vreemdelingen kan die verwijdering in de meeste gevallen
geschieden.
 Slechts in vier gevallen kon dat niet. Ten eerste moest onderstand worden verleend aan
vreemdelingen die ingevolge artikel 19 van de Vreemdelingenwet niet onder de Vreemdelingenwet vielen (gelijkgestelden naar artikel 8 van het Burgerlijk Wetboek en
vreemdelingen die met een Nederlandse vrouw waren gehuwd en bij haar kinderen
hadden). Verwijdering was evenmin gewenst in die gevallen waarin de vreemdelingen
vóór 7 april 1850 een ‘zoodanig aantal jaren in dienst van den lande of van zijne overzeesche bezittingen hebben doorgebragt, dat zij, uit redenen van menschelijkheid, van
Staatswege onderstand mogen genieten.’ Vreemdelingen in het bezit van een niet verlopen reis- en verblijfpas konden niet worden verwijderd, zieke vreemdelingen even-

Vreemdelingenwetgeving

|

min. Vreemdelingen die voordat de Vreemdelingenwet in werking trad waren binnengekomen en geen reis- en verblijfpas hadden, konden wel worden verwijderd.
Wanneer een vreemdeling niet onder een van deze uitzonderingen viel en geen steun
kon krijgen van een kerkelijke of particuliere instelling, kon de politie verwijdering gelasten. Op het moment dat de pas verliep, ontstonden er nieuwe mogelijkheden.
Wanneer dus een vreemdeling […] onderstand vraagt en volstrekt onvermijdelijk behoeft, dan moet worden onderzocht, tot hoe lang die pas loopt, en
gezorgd, dat de behoeftige vreemdeling op het tijdstip der expiratie van den pas,
of zoo spoedig mogelijk daarna, worde verwijderd.57
Bestuurders hadden er dus belang bij om de passen te laten verlopen.
Tot besluit
De grondslag van het vreemdelingenbeleid was de wens vreemde (potentieel) armlastigen te weren. Vanzelfsprekend waren niet alle vreemdelingen arm. Vreemdelingen die
in hun onderhoud konden voorzien, waren vrijwel altijd welkom. De pogingen om
vreemde armlastigen te weren, hadden echter ook gevolgen voor andere vreemdelingen. De introductie van de Vreemdelingenwet in 1849, betekende dat alle vreemdelingen een reis- en verblijfpas moesten aanvragen en elke drie maanden laten verlengen.
 Om dat te kunnen doen moesten ze legitimatiepapieren overleggen. De invoering van
de Vreemdelingenwet betekende dus controle op de handel en wandel van alle vreemdelingen. Huwelijk met een Nederlander of gelijkstelling na een langjarig verblijf, betekende dat een vreemdeling niet onder de Vreemdelingenwet viel. Tijdelijke migranten,
recente nieuwkomers en seizoensmatig op en neer reizende vreemdelingen, ondervonden de meeste beperkingen van de wet.
 Het criterium dat vreemdelingen konden worden uitgezet, wanneer ze onvoldoende middelen van bestaan hadden of niet in staat waren die te verwerven, was
moeilijk toe te passen. Bij vreemdelingen die overduidelijk over vermogen beschikten,
was er weinig aanleiding tot discussie. Bij armere vreemdelingen was het de vraag in
hoeverre zij in hun onderhoud zouden kunnen voorzien. Toegelaten vreemdelingen
konden slechts worden uitgezet na tussenkomst van het Kantongerecht. Na verloop
van tijd gingen tal van gemeenten er daarom toe over om geen reis- en verblijfpassen
meer af te geven. Vreemdelingen die wel een reis- en verblijfpas hadden, moesten zelf
zorgen voor een verlenging na drie maanden. Omdat het niet verlengen van de pas weinig directe consequenties had, lieten veel vreemdelingen dit na. Het gevolg was dat
vreemdelingen soms jarenlang in Nederland woonden zonder officieel te zijn toegelaten. Zij konden in principe over de grens worden gezet, maar zolang ze in hun onderhoud konden voorzien was die dreiging weinig reëel. Een probleem ontstond pas op
het moment dat een vreemdeling onderstand aanvroeg. Dan werd immers duidelijk

37

38

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

dat de middelen van bestaan onvoldoende waren en kon, ingevolgde de Vreemdelingenwet, verwijdering worden gelast. De gevolgen van de Vreemdelingenwet en de manier waarop die werd toegepast, moeten vooral worden gezien in dit kader. Uitzetting
kwam niet veel voor, maar dreiging met uitzetting bestond in de praktijk wel. Uitzetting dreigde vooral voor de tijdelijke immigranten en voor degenen die tot armoede
vervielen. Immigranten die seizoensmatig op en neer reisden tussen hun herkomststreek en Nederland, liepen bovendien de kans dat ze niet opnieuw werden toegelaten
wanneer ze na een tijdelijk verblijf in hun geboortestreek weer naar Nederland kwamen.
 3 ‘Ich pien Schweitser!’
Beeldvorming

Belgenmoppen, over de domheid van de zuiderburen, waren populair in Nederland in
de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw. Omgekeerd maakten Belgen zich
vrolijk over de Nederlandse krenterigheid. Britten maken al decennialang grappen
over de gierigheid van hun Schotse buren. Grappenmakerij over de bewoners van het
buurland kent een lange traditie. Bovendien meende Huizinga reeds:
Het algemeene oordeel van één natie over een andere is altijd ongunstig, althans
indien het volken betreft, die iets met elkaar uit te staan hebben. Hoe nader de
betrekkingen, hoe scherper de reactie.1
2

In de negentiende eeuw waren er Poepenmoppen over domme Duitsers. Poepen was
de benaming voor Duitsers die als seizoensarbeiders in de Nederlandse landbouw
werkten.
Twee Poepen zagen de maan in het water schijnen.
“Een kaasje,” zei de een.
“Dat moeten wij ja bewaren.”
De een hield de ander aan de beenen vast en liet hem zakken. Al dieper en dieper, totdat hij verdronk.3
Het verhaal komt in de negentiende eeuw in talloze variaties voor, onder meer in het
werk van de schrijver Justus van Maurik, die Duitse immigranten in het Amsterdam
van 1861 beschreef. Bij Van Maurik is de kaas een schaal en valt de Duitser slechts in het
water en verdrinkt niet.4
In hoeverre deze grappenmakerij het werkelijk beeld weerspiegelde dat Nederlanders van Duitsers hadden, is moeilijk te zeggen. In juni 1892 verscheen in het Utrechtsch
Provinciaal en Stedelijk Dagblad een bericht over een ongeluk van een Duitse koopman.
 Gisterenavond had een Duitsch koopman het ongeluk, dat zijn wagen van de
brug aan den Krommen Rijn in het water geraakte, omdat hij bij het afgaan dien
niet kon tegen houden. Zijne geheele negotie, houten nappen, potlepels, zeeften, galanteriewaren, enz, scheen verloren. Een gedeelte dreef, maar veel was
dadelijk gezonken. Dadelijk deden velen, met den armen koopman begaan, hun
best om hem te helpen. Eenigen waren spoedig met schuiten bij de hand en

40

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

anderen begaven zelfs zich te water, om voor den koopman zooveel zij konden
te redden, maar toch is de schade voor den man betrekkelijk zeer groot.5
Er waren, althans volgens dit krantenbericht, geen omstanders die zich op de brug vrolijk maakten over de domme Duitser die zijn koopwaar zag wegzakken in het water van
de Kromme Rijn. Er waren geen baldadige jongens die met zijn pollepels en nappen
aan de haal gingen. Het bericht maakt slechts melding van mensen die met bootjes toesnelden en in het water sprongen om voor de ‘arme koopman’ te redden wat er te redden viel. Uit romans, autobiografische aantekeningen, krantenberichten en debatten
in de Tweede Kamer laat zich reconstrueren hoe Nederlanders de Duitse immigranten
zagen en hoe de Duitse immigranten aankeken tegen de (vermeende) verschillen tussen hen en de Nederlanders. Uit dat materiaal – hoe fragmentarisch ook – komt een samenhangend beeld naar voren met een relatief grote continuïteit. Duitse immigranten
werden vooral afgeschilderd als armoedig. Ondanks die continuïteit was het beeld
gevoelig voor politieke veranderingen.
Onopvallende Duitsers
In het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 15 juni 1892 verscheen een bericht
over de arrestatie van enkele Duitsers.
 De politie alhier heeft heden morgen in een bierhuis een paar Duitschers gearresteerd, die de aandacht trokken door het roekeloos omgaan met veel geld. De
inspecteur Woldringh en de rechercheur Werkmeester, namen hen mede naar
het bureau, waar bij fouilleering bleek, dat zij nog in het bezit waren van 900
mark in Duitsch geld en eenig Hollandsch bankpapier. Zij bekenden de Dresdener bank te Berlijn voor 1500 mark te hebben bestolen.6
Het krantenbericht is uitzonderlijk, omdat Duitse immigranten weinig figureren in het
stadsnieuws. Duitsers waren de grootste groep vreemdelingen in Utrecht en in Nederland, maar een opvallende groep waren ze niet. Duitse immigranten lijken zelfs pogingen te hebben gedaan zo onopvallend mogelijk te zijn. Terwijl Franse gouvernantes
en Franse kappers hun diensten in de lokale krant aanprezen in het Frans – de taal van
de elite – kozen de Duitse immigranten voor het Nederlands. ‘De heer T. PHL.
Ermann, Duitscher van geboorte’ liet in 1851 in de Utrechtsche Provinciale en Stadscourant weten dat hij ‘met 1e October aanstaande zijne cursus in de Duitsche taal voor
eerstbeginnenden en meer gevorderden [zou] hervatten’.7 Ermanns keuze was niet onlogisch, hij richtte zich immers tot mensen die het Duits nog moesten leren. Andere
Duitse immigranten bedienden zich echter ook van de taal van het nieuwe land. Een
8
koetsier uit Pruisen bood zijn diensten aan in het Nederlands. N. Güsbacher, een ‘Dames Schoenmaker uit Mainz’, prees in het Nederlands ‘zijne wel gesorteerde kraam van

Be e l d v o r m i n g

|

Dames en kinderschoenen en laarzen op deze kermis het geëerde publiek aan. Geplaatst op het st. Janskerkhof met een S-bild boven de Kraam.’9 De Duitse klokkenmaker Bunte adverteerde in december 1851 niet alleen in het Nederlands, maar benadrukte
bovendien het feit dat hij Utrechts fabrikaat maakte.
 De ondergeteekende heeft een buitengewoon zeer kunstig zamengesteld uurwerk vervaardigd […] Dit Uurwerk is geen buitenlandsch werk, met een
inlandschen naam bestempeld, om onkundigen daarmede te doen gelooven
eigenmaaksel te zullen zien, zoo als wel meer het geval is geweest, maar dit Uurwerk is door den ondergeteekende zelf ontworpen en eigenhandig gemaakt, zoo
dat hetzelfde met regt een Utrechtsch Fabricaat kan genoemd worden.10
Duitse klokkenmakers vormden in Nederland een herkenbare groep, maar Bunte gaf
er de voorkeur aan het ‘Utrechtsch Fabricaat’ te benadrukken boven de Duitse traditie
die in dit vak bestond.
 Duitse immigranten traden het liefst niet als Duitser op de voorgrond. Een profilering als Duitser leverde, door de associatie met domheid en armoede, slechts weinig
winst op. Er was echter ook een ander probleem. Voor de Duitse eenwording van 1870
zou identificatie als Duitser alleen kunnen stoelen op culturele identiteit en niet op politieke eenheid. Die culturele eenheid bestond wel; componisten, schrijvers, denkers en
dichters waren de dragers van een collectieve Duitse cultuur. Niet alle Duitse immigranten identificeerden zich echter daarmee of werden ermee geïdentificeerd. Conrad
Busken Huet laat zijn half-Italiaanse hoofdfiguur, dokter Ruardi, over de Duitsers zeggen:
De Duitsers praten van kultuurvolken, en zij houden zichzelf één daarvan. Ik
mag het lijden, ofschoon het mij nooit is mogen gelukken, in de Duitse beschaving iets noemenswaardig te ontdekken wat niet van de Fransen of de Engelsen
geborgd was. Indien de Duitsers werkelijk een kultuurvolk zijn, zijn zij het van
nabootsing; hetgeen, let wel, in elk geval beter is dan, zoals wij, zelfs in de
nabootsing niet uit te munten en traînards te zijn tot in de assimilatie toe.11
De negatieve mening van dokter Ruardi werd door de Nederlandse burgerij, die bekend was met het werk van Schiller en Heine, niet algemeen gedeeld.12

‘Wenn mir etwas zustösse’
In 1853 kreeg de Duitse zilversmid Hermann Bauer, in het Zuidduitse Schwäbisch
Gmünd, bezoek van ‘ein Herr van Kempen aus Utrecht’, die hem vroeg of hij in zijn fabriek wilde komen werken. Hermann Bauer beschreef zijn kennismaking met Utrecht,
13
waarmee we over een uniek document beschikken.
 41

42

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Van Kempen wist van Bauers bestaan via een van zijn werknemers, die vroeger met
de Duitse zilversmid had gewerkt. Bauer vroeg bedenktijd; zijn moeder en andere familieleden maakten bezwaar. ‘Wenn mir etwas zustösse, wenn ich krank würde, wäre
ich hilflos usw.’. Bauer ging desondanks. Een reis naar ‘Holland’ werd in Bauers herkomststreek als een ‘Ereignis angesehen […] mehr noch ein Wagnis’. Het was een verre
reis, maar de kosten werden tenminste door Van Kempen gedragen. ‘Eisenbahnverbindung von uns aus mit diesem Lande gab es noch keine’. Bauer reisde per Rijnstoomboot, een lange reis en een tijdrovende onderneming. ‘Somit ist Holland noch
als ein sehr fernliegendes Land angesehen worden […]’ Na aankomst van zijn schip in
Arnhem, nam Bauer de trein naar Utrecht. Hij reisde in de goedkoopste klasse, maar

Hotel Het Kasteel van Antwerpen in 1885. In dit hotel vond Hermann Bauer onderdak toen hij voor het
eerst in Utrecht arriveerde. Het ontging hem dat de eigenaars van het hotel en vier van de hotelbedienden Duits waren. Op de voorgrond de pottenmarkt waar de Westerwalders hun handel dreven.
Het Utrechts Archief C.39.788.
Be e l d v o r m i n g

|

dat viel hem tegen. De wagen was open en de wind had vrij spel. Bauer meende reeds de
scherpe zeelucht te voelen.
 ‘Spät Abends kam ich in Utrecht an. Da ich keine Gelegenheit hatte, mich vorher
wegen eines Gasthauses zu informieren, hatte ich Mühe jemand zu finden, der deutsch
verstand, um mich nach einem der ersten Hotels zu erkundigen.’ Een ‘Bahndiener’
bracht hem naar het hotel ‘Het Oude Kasteel van Antwerpen’. Onderweg naar het hotel
viel het hem vooral op dat de huizen zonder onderbreking als een lint aan elkaar waren
gebouwd. Het hotel maakte een goede indruk. ‘Auf meine Anfrage wegen Unterkunft
hat man mir deutsch geantwortet.’ Dat het hotelpersoneel Duits sprak, was een hele
opluchting voor Bauer. Het ontging Bauer klaarblijkelijk dat de uitbaters van zijn hotel, Frederik Geuer en zijn vrouw Emilie Jaeger zelf Duitsers waren, evenals vier van de
hotelbedienden.14
In de hotelkamer keek Bauer zijn ogen uit. Op de vloer lag tapijt en het hemelbed
was in wit kant gehuld. In de eetzaal kreeg hij als ‘Abendtee’ een broodmaaltijd voorgezet, waarvan het gewicht, volgens Bauer, de tafel bijna deed doorbuigen Zijn tafelgenoot en de enige andere gast in het hotel, was een Duitse fabrikant op handelsreis. Ditmaal herkende Bauer wel een landgenoot in zijn gesprekspartner. ‘Derselbe bereiste
geschäftlich schon eine geraume zeit Holland und hat mich mit seiner Darlegungen auf
manches Wissenswerte aufmerksam gemacht.’
De volgende ochtend bekeek Bauer op weg naar zijn werk de stad. Behalve de hoge
Domtoren trok de Oudegracht zijn belangstelling, door hem omschreven als een zeer
brede straat met een kanaal in het midden. Bauer merkte op hoe praktisch het was dat
het kanaal zo’n lage waterspiegel had, met een laaggelegen weg erlangs, waardoor goederen direct van het water in de kelders konden worden gebracht.
 Bauer meldde zich bij zijn nieuwe werkgever en werd vriendelijk ontvangen. De bedoeling van de fabrikant was dat Bauer ‘seine noch nicht sehr bedeutende Silberwarenfabrik und Schmuckwarenfabrikation’ zou ‘vergrössern, wozu ich ihm für die erforderlichen technischen Einrichtungen behilflich sein solle.’ Bauer was wat teleurgesteld
door de inrichting van de fabriek. De stoommachine was er vooral om indruk te maken; het werk werd merendeels met de hand gedaan. Zijn werkruimte was provisorisch
ingericht. De verhoudingen in het bedrijf, waar 25 mensen werkten, noemde Bauer in
lovende zin patriarchaal. Koffie en thee waren er in overvloed en werden geleverd door
de baas. De werknemers namen hun ‘trockene Frühstück’ van huis mee. Iedereen had
drinkgerei dat nog het meest leek op een wasteil, welke tot de rand toe volgegoten werd
met koffie. De koffieketel was zo groot, dat men er een kind in kon baden. Het meest
verbaasd was Bauer echter over het feit dat de ‘Kabinettmeister’ voor het ontbijt met
een lessenaar verscheen, daarop een bijbel legde en een hoofdstuk voorlas. Pas daarna
werd er ontbeten. ‘Ueberhaupt ist in Holland der Brauch, wenn jemand nur ein Butterbrot isst, legt er vor dem Verspeisen die Hände zusammen.’
Na enige dagen wilden zijn collega’s hem helpen een ‘Wohnung mit Verplegung’ te
vinden. Dat lukte niet meteen. In de tussentijd verhuisde Bauer naar een iets minder
duur gasthuis dat ‘tot de Postpaarden’ heette. Daar bleef hij enkele weken. De taal werd

43

44

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

nu wel een probleem. ‘Hatte im ersten Hotel jedermann deutsch gesprochen, ging es
im zweiten stockholländisch her, was bei der gegenseitigen Verständigung zu den drolligsten Auseinandersetzungen führte.’ Bauer had met het Nederlands veel moeite. Lezen lukte wel, maar verstaan was lastiger.
 Die holländische Sprache, hauptsächlich in der Schrift, ist eben ein in sich
abgeschlossenes Plattdeutsch und nicht schwer zu erlernen, allein im Sprechen
mit seinen vielen Kehllauten ist sie für einen Neuling total unverständlich. Die
Auseinandersetzungen waren oft zum Totlachen.
De logementhoudster imiteerde kakelend en fladderend een leggende kip, om duidelijk te maken dat ze vroeg hoeveel eieren hij bij zijn ontbijt wilde. Na enkele weken verhuisde Bauer naar, zoals hij het noemde, een studentenhuis op de Neude. De woning
bestond uit twee kamers met opnieuw, tot zijn verbazing, tapijt op de vloer en goed gemeubileerd. Zijn huisbaas heette Bockhofen en was kapper.
Bauer was tevreden en schreef aan zijn moeder hoe goed het hem ging. Hij schreef
ook veelvuldig aan ‘Freund’ Gustav Bauer in Berlijn.15 Op verzoek van Gustav informeerde Hermann Bauer of er misschien ook voor hem mogelijkheden waren bij Van
Kempen en kort daarop kwam ‘Freund’ Gustav naar Utrecht en nam zijn intrek in de
kamers van Hermann Bauer. Gustav kwam met enige dagen vertraging in Utrecht aan.
Hij was namelijk te voet door de Harz gereisd; hij was platzak en had onderweg geld
moeten lenen. Hij reisde met de zekerheid dat Hermann Bauer onderdak en werk voor
hem had geregeld.
Gustav en Hermann Bauer volgden in de wintermaanden in Utrecht samen een
cursus tekenen en modelleren. Beide Duitsers waren bij hun medeleerlingen niet zo geliefd ‘als Ausländer’ en vanwege hun ‘hervorragenden Leistungen. ‘[…] es kam sogar
gewisser Hass zum Ausdruck.’ Gustav en Hermann Bauer wilden enige tijd in Utrecht
blijven en dan over Brussel naar Parijs reizen. De beide Bauers raakten echter steeds
meer opgenomen in de Utrechtse samenleving, waardoor hun plan veranderde. De sociale contacten die ze opbouwden, vooral via hun huisbaas, waren daar debet aan.
