Eenige pathologische en physiologische waarnemingen over koffie
MEDEDEELINGEN v
UIT

’S L A N D S PLANTENTUIN.
Lxyn

BENIGE PATHOLOGISCHE
EN

OVER KOFFIE
DÓÓR

Prof. DR. A. ZIMMERMANN.
BATAVIA

G. EOLFF & Co.
1904.
*

MEDEDBBLINGBN
UIT

'S LANDS PLANTENTUIN.
LXVII

PHYSIOLOGISCHE WAARNEMINGEN
OVE II KOFFIE
DOOR

Prof. DR. A. ZIMMERMANN.
BATAVIA

G. KOLF F & Co.
1904.
VOORWOORD.
De navolgende mededeeling bevat berichten over verschillende
onderzoekingen, die wel is waar voor een groot gedeelte nog
niet zijn afgesloten, die ik echter ten gevolge van mijn vertrek
van Java hier ook niet meer zal kannen afsluiten. Ik had dus
de keuze mijne nog niet afgesloten manuscripten aan mijnen
opvolger over te laten of ze onvolledig als ze zijn, te publiceeren. Ik heb tot het laatste besloten, omdat het toch altijd
moeilijk is, van de manuscripten van anderen voordeel te
trekken.
December 1901.
A. Z.
Digitized by the Internet Archive
in 2017 with funding trom
BHL-SIL-FEDLINK

https://archive.org/details/eenigepathologis67zimm

I.
DE ROODE MERGZIEKTE, VEROORZAAKT DOOR
PENTATOMA PLEBEJA.
INLEIDING.
In een voorloopig rapport heb ik reeds medegedeeld 1), dat
eene kort geleden in het Banjoewangische waargenomen ziekte
zeer waarschijnlijk door Pentatoma plebeja, een tot de want¬
sen behoorend insect, wordt veroorzaakt. Intusschen heb ik nu
mijn onderzoek dienaangaande voortgezet en het in het labora¬
torium uit te voeren gedeelte ervan tot eene zekere afsluiting
gebracht. Het zij mij daarom toegestaan op deze plaats een
uitvoeriger bericht omtrent dit onderzoek te geven en wel zal
daarin eensdeels eene eenigszins uitvoeriger beschrijving van het
bedoelde insect en van zijnen geheelen ontwikkelingsgang en
anderdeels eene nauwkeurige beschrijving van de daardoor
veroorzaakte beschadigingen gegeven worden. Voordat ik ech¬
ter hiertoe o verga, wil ik ter orienteering voor den lezer eenige
reeds in het voorloopig rapport medegedeelde algemeene opmer¬
kingen over de bedoelde ziekte kort herhalen.
 Omtrent de uiterlijke ziekteverschijnselen werd in het voorloopig
rapport reeds medegedeeld, dat de ziekte daardoor gekenmerkt
is, dat in het merg, hout, cambium en schors der aangetaste
takken roodbruine plekken werden gevonden.
Gewoonlijk
vindt men verder op deze plekken eene verdikking van het
schorsweefsel, die men gemakkelijk kan waarnemen door met
den vinger zacht over eenen nog groenen tak heen te strijken.
In het midden van zulk een zwelling vindt men een rond,
donker puntje.
Het mikroskopisch onderzoek der aangetaste takken moest
het verder reeds op de eerste onderneming, waar ik de ziekte
1) Teysmannia, 1901. p. 243.
Meded. PI. LVIII.
1

kon onderzoeken, zeer waarschijnlijk maken, dat de beschreven
verschijnselen door een van zuigende mondwerktuigen voorzien
insect veroorzaakt worden. Op de verdere reis werd dus voor¬
al naar zoodanige insecten gezocht en inderdaad slaagde ik ook
zeer spoedig erin, op de ziekelijke boomen twee soorten van
wantsen te vinden, die later door Dr. Koningsberger als Pentatoma plebeja Voll 1), en Hypselonotus trigonus Thunb. gede¬
termineerd werden.
De laatstgenoemde wants was nu echter gedurende mijn ver¬
blijf in het Banjoewangische slechts in zeer gering getal aan¬
wezig en toeu ik levende exemplaren daarvan in eene gesloten
flesch op onbeschadigde koffietakken gebracht had, om te zien,
of zij deze zouden aansteken en de boven beschreven verschijn¬
selen veroorzaken, verkreeg ik geheel negatieve resultaten
Overigens moeten deze proeven nog voortgezet worden, voor¬
dat met zekerheid daaromtrent kan beslist worden, of de be¬
doelde wants voor de koffieboomen geheel onschadelijk is of
niet.
Voor Pentatoma plebeja kon daarentegen gemakkelijk worden
aangetoond, dat zij de koffietakken ook in de gevangenschap
aansteekt en daaraan, zooals door mikroskopisch onderzoek was
te constateeren, dezelfde verschijnselen veroorzaakt, die aan de
takken der ziekelijke koffieplanten waren waargenomen. Alleen
de verdikkingen der takken kon ik toen niet zien ontstaan.
 Ik kan hier echter in dit opzicht reeds mededeelen, dat deze
verdikkingen wel ontstaan, wanneer men in potten staande jonge
koffieplanten gedurende eenige dagen met de genoemde wantsen
samenbrengt en dan rustig laat staan. Na eenige weken zijn
dan aan de jonge leden van den stengel zachte opzwellingen
duidelijk waar te nemen. Ook, dat midden in het hout door
de Pentatomasteken bruine plekken kunnen ontstaan, zal in het
navolgende nog uitvoerig worden besproken.
Dat echter Pentatoma plebeja in de (de beschrevene verschijn¬
selen vertoonende) tuinen in voldoende hoeveelheden aanwezig
1)

Bij

vergissing heb ik deze wants in mijne vroegere publicatiën gedeel¬

telijk Pentatomus genoemd

— 3 —
is, om het ontstaan van de, bijna in iederen tak waar te nemen,
bruine plekken te verklaren, is dadelijk gebleken, toen ernstig
naar deze wantsen gezocht werd. Ik wil in dit opzicht hier
slechts herhalen, dat 3 jongens, die te voren nooit deze dieren
gezocht hadden, reeds op den eersten dag meer dan 300 van
de bedoelde wantsen binnenbrachten. Den volgenden dag heeft
een van deze jongens er zelfs reeds 184 gevonden.
 Er is dus ook zeker niet meer aan te twijfelen, dat de boven
beschreven verschijnselen werkelijk door Pentatoma plebeja werden

Maar buitendien werden nu in het Banjoewangische
nog verschillende andere verschijnselen waargenomen en met de
bovenbeschrevene in oorzakelijken samenhang gebracht. Zoo
werd vooral ook aangegeven, dat de, de beschreven ziekte vertoonende, takken bij de geringste poging om ze te buigen als
glas af breken. Dit verschijnsel is nu ook inderdaad, vooral aan
de door Pentatoma aangetaste takken, waar te nemen. Maar
het komt zeker hier en daar ook aan takken voor, die geheel
vrij zijn van Pentatomasteken. Het schijnt mij ook, dat ver¬
schillende ongunstige uitwendige oorzaken, b. v. lange regenperioden, eveneens ten gevolge kunnen hebben, dat de jonge
takken der koffleboom gemakkelijk afbreken.
Buitendien worden nu echter door den Heer van Lennep 1)
nog de volgende ziekteverschijnselen in het Banjoewangische
en in het Kedirische waargenomen:
I. Klein gegolfd blad met marmerkleur.
II. Donker-roodachtig jong ontsproten topblad
III. Voortdurende knop vorming, die zich tot sterretjes ont¬
wikkelt.
VI. Overvloedige vorming van uitloopers van primaire en
secundaire takken, die echter weinig krachtig zijn en dikwijls
met gemarmerd blad.
Wat nu deze verschijnselen betreft, schijnt het mij nog min¬
der twijfelachtig, dat zij door verschillende oorzaken kunnen

veroorzaakt

1)

Notulen van de Algemeene Vergadering der Kedirische Landbouwvereeni-

ging 17 Febr. 1901.
 —

4

—

ontstaan en minder als kenteeken voor eene bepaalde ziekte,
moeten aangezien worden dan wel als bewijs, dat de bedoelde
planten zich onder ongunstige voorwaarden bevonden. Na¬
tuurlijk is het nu toch wel mogelijk, dat de beschreven ver¬
schijnselen in het Banjoewangische gedeeltelijk of allen door
de Pentatomasteken veroorzaakt werden. Het is zelfs a priori
waarschijnlijk, dat de talrijke steken, waardoor een groot ge¬
deelte van de verschillende weefsels van den stengel gedood
werd, nadeelig op den groei van de bedoelde planten moeten
inwerken. Maar in hoever dit werkelijk het geval geweest is,
was door een enkel bezoek aan de bedoelde ondernemingen
niet met zekerheid uit te maken. Volgens de te Buitenzorg
genomen proeven, die bij gebrek aan eenen behoorlijken proef¬
tuin alleen op zeer kleine schaal en met zeer kleine planten
konden genomen worden, schijnt het mij toe, dat de schadelijke
invloed van de Pentatomasteken slechts van zeer tijdelijken aard
is en dat ook de, in het Banjoewangische geconstateerde, ver¬
schijnselen minstens gedeeltelijk aan andere oorzaken te wijten
zijn.
 De in het Kedirische waargenomen verschijnselen en soort¬
gelijke, die in het Zuidergebergte aan koffletakken konden ge¬
constateerd worden, maakten het verder zeer waarschijnlijk,
dat twee verschillende mergziekten voorkomen. Terwijl na¬
melijk Pentatoma plebeja vooral de tusschen de knoopen gelegen
gedeelten van den stengel aansteekt, bezaten bij de bedoelde
planten de knoopen zelve en het onmiddellijk daaronder gelegen
gedeelte van den stengel bruine plekken in het merg. Ook bij
het mikroskopisch onderzoek vertoonden deze twee soorten van
plekken zekere verscheidenheden. Verder was bij die boomen,
die de bruine plekken vooral in de knoopen vertoonden, duide¬
lijk waar te nemen, dat zij in verhouding van de omstaande
een zeer achterlijk uiterlijk bezaten en ook b. v. midden tus¬
schen rijkelijk bloeiende boomen geheel of bijna zonder bloemen
waren. Tot mijn spijt is het mij echter toch niet mogelijk
geweest, de oorzaak van deze ziekte, die men misschien voorloopig Kedirische mergziekte kan noemen, vast te stellen.
— 5 —
Zeer waarschijnlijk is het echter, dat deze ziekte eveneens
door een van zuigende mondwerktuigen voorzien insect wordt
veroorzaakt en ik heb ook met het oog hierop reeds in mijn
voorloopig rapport de Heeren Administrateurs beleefd verzocht,
mij over in de tuinen gevonden verdachte dieren mededeelingen
te willen sturen of zoo mogelijk de levende dieren zelve. Tot
nog toe heb ik echter nog geene mededeelingen dienaangaande
mogen ontvangen. Evenzoo hadden ook alle proeven, die ik
nam met wantsen, die ik te Buitenzorg op koffietakken ge¬
vonden heb, geheel negatieve resultaten, zooals in het derde
hoofdstuk van deze mededeeling kort zal besproken worden.
Ik twijfel er echter toch niet aan, dat het bij nauwkeurig zoeken
nog zal gelukken het insect, dat de Kedirische mergziekte ver¬
oorzaakt, te vinden.
 Dat het vinden van deze soorb dieren dikwijls zeer moeilijk
is, mag wel daaruit blijken, dat men in de Cinchonatuinen en
gedeeltelijk ook in Cacaotuinen jarenlang naar eene wants (Helopeltis) geheel te vergeefs gezocht heeft, waardoor aan de bedoelde
planten een zeer aanzienlijke schade werd toegebracht.
1.
Entomologisch onderzoek van Pentatoma plebeja.
Zooals bij alle wantsen komen uit de eieren van Pentatoma
plebeja kleine larven, die wel is waar in hun lichaamsbouw
met de volwassen wantsen vrij wel overeenstemmen, maar nog
niet van vleugels voorzien zijn. Deze larven vervellen dan
eenige malen, maar eerst het bij de laatste vervelling ontstaande
volkomen insect draagt 2 paar op zijn rug samengevouwen
vleugels.
Het is nu misschien het doelmatigst, bij onze uitvoeriger be¬
schrijving van deze wants, van het hoogst ontwikkelde sta¬
dium, dat ook door zijne grootte het eerst in het oog valt, uit
te gaan. Zooals de op plaat 1 fig. 6 gegeven afbeelding doet
zien, bezitten deze wantsen eene ongeveer schildvormige gedaante
en zijn van drie paar gele pooten, een paar vrij lange sprieten
en twee paar vleugels voorzien. Hun kleur is vrij bont en be-

—

6

—

staat uit lichtgroene en oranjegele tinten met groote zwarte
plekken. Zij zijn ongeveer 8 mM. lang en 5 mM. breed. De
verdere details zijn wel op de reeds aangehaalde figuur, die overi¬
gens de wants voor de grootere duidelijkheid in dubbele grootte
voorstelt, voldoende te herkennen, om eene identificatie mogelijk
te maken. Iets uitvoeriger zal ik alleen nog de bouw van de
mondwerktuigen van ons insect bespreken, die voor het navol¬
gende van bijzonder belang is.
 De mondwerktuigen zijn nu reeds met het ongewapende oog
aan den benedenkant van het lichaam te zien en bestaan uit een
fijn, inzonderheid aan het vooreinde donker gekleurd, draadje
(fig. 1, I, b), dat gewoonlijk tegen de buikzijde van het lichaam
aanligt en ongeveer tot
aan het midden van het
lichaam reikt. Door mid¬
del van het mikroskoop
kan men verder constateeren, dat dit draadje
uit drie gedeelten be¬
staat, namelijk uit de,
Fig. I. Pentatoma plebeja I kop, a spriet,
uit 4 leden bestaande,
b mondwerktuigen.
onderlip of zuigschede
II. c bovenlip, d steekborstel, aan het
(fig.
1, II, c), het door
ondereinde de mandibelen geïsoleerd, e on¬
vergroeiing der 2 mandiderlip. Alle figuren vergroot.
belen en maxillen ontstane zuigkanaal (II, d), en de boven¬
lip (II, e). Het eigenlijke orgaan, waardoor de opname van het
voedsel plaats heeft, is het zuigkanaal, ook steekborstel genoemd,
dat uit een, door vergroeiing der maxillen gevormd, buisje bestaat
en op beide zijden door de mandibelen gesteund wordt. De
laatste kan men bij doode dieren gemakkelijk met eene naald
van het zuigkanaal losmaken; in onze figuur 1, II, zijn alleen
de uiterste einden geïsoleerd. Wanneer men deze met sterke
vergrooting beziet, zal men vinden, dat zij aan het vooreinde
eenige tanden dragen.
De steekborstel is nu, wanneer het diertje zich in rust be-

—

7

—

vindt, omgeven door boven- en onderlip en wel bevindt zich
het bovenste gedeelte in de bovenlip. Deze wordt echter, zooals
figuur 1,1 doet zien, met haar vooreinde door de onderlip opge¬
nomen en op deze plaats gaat dan ook de steekborstel in de
veel langere onderlip over, die haar tot aan het vooreinde
omgeeft.
 Wanneer nu de wants uit een plantendeel voedsel wil halen,
treedt de steekborstel met haar vooreinde uit het, op het planten¬
deel rustende, einde van de zuigschede naar buiten en wordt in
het plantenweefsel naar binnen geboord. Eene verlenging van
den steekborstel wordt hierbij misschien bereikt, doordat de
in de rust omgebogene, binnen den kop zich bevindende achter¬
einden der mandibelen en maxillen, gestrekt worden; de hoofdrol
speelt hierbij echter zeker de eigenaardige mechaniek van de
onderlip, die eenigen tijd geleden door Dr. L, Zehntner 1) voor
eene verwante wants, den walang sangit, zeer uitvoerig beschre¬
ven werd. Met eene loup kan men deze mechaniek ook bij onze
wants zeer goed waarnemen, wanneer men haar samen met
koffietakken, Morinda-bladeren of iets soortgelijks eenigen tijd
gevangen houdt. Men kan dan zien, dat het eerst de snavel
zoodanig uit zijne ligging langs den borst naar voren toe wordt
omgebogen, dat hij ongeveer loodrecht staat op de lengteas van
het lichaam en met het vooreinde met het aan te boren plan¬
tendeel in aanraking komt. Dan wordt de afstand tusschen
den kop en het plantendeel
verkort, hetgeen moge¬
lijk wordt, doordat het bo¬
venste en tweede lid van
M de zuigschede, die vroeger
rechtlijnig gestrekt wa¬
ren, (fig. 2,1) nu in eenen
Fig. 2. Schematische voorstelling van meer of minder puntige
den Kop van Pentatoma plebeja in de ver- hoek naar achteren wor)
zittende stadiën van het booren.
den doorgebogen (fig. 2, Azoodat zij een knie vormen.
 1)

De Indische Natuur. 1900. p. 83

-

8 —

Het is wel zonder meer te begrijpen, dat nu de steekborstel,
die uit de zuigschede treedt en in de rechtlijnige verbindingslijn
van de twee uiteinden van de knie verloopt, des te meer uit
het uiteinde van de zuigschede moet uitsteken, hoe puntiger de
hoek van de aan het boveneinde der zuigschede gevormde knie
is. Over deze lengte wordt nu echter ook de steekborstel in
het bedoelde plantendeel, waarvan de grens op fig. 2 door de
lijn I II is aangeduid, ingeboord.
Zijn de twee armen van de beschreven knie eindelijk ge¬
heel op elkaar gedrukt, dan kan het vrije gedeelte van de steek¬
borstel nog daardoor verlengd worden, dat ook het derde en
vierde lid van de zuigschede een soortgelijke knie vormen, terwijl
de steekborstel ook hier uit de zuigschede uittreedt en in de
rechtlijnige verbindingslijn tusschen de einden van de knie ver¬
loopt. (fig. 2, d.) De bovenlip wordt dan gedurende dezen tijd
naar voren omgebogen.
Zooals reeds gezegd werd, kan men al de boven beschreven
stadiën van het boren met eene loup goed waarnemen. Men
kan zich echter hierbij ook ervan overtuigen, dat de wantsen
dikwijls zeer langen tijd op dezelfde plek kunnen stilzitten;
maar hun lichaam bevindt zich gedurende dezen tijd zelden in
rust, maar wordt voortdurend naar het aangeboorde plantendeel
heen en daarvan weg bewogen, waarbij de hoeken, die de knieën
van de zuigschede vormen, voortdurend vergroot of verkleind
worden en de steekborstel in overeenkomst daarmee borende
bewegingen in het plantendeel uitvoert. In het volgende kapit¬
tel zullen wij nog zien, dat hierdoor zeer uitgebreide wonden
kunnen ontstaan. Te voren zullen wij echter nog de andere
ontwikkelingsstadiën van Pentatoma plebeja moeten bespreken.
 Om eerst de eieren van de wants te verkrijgen, werden
zij eenigen tijd op bladeren of planten van Coffea arabica ge¬
vangen gehouden. In het laatste geval werden over de in potten
staande planten in hoofdzaak uit metaalgaas en blik gemaakte
schutsels geplaatst, die de in figuur 8 voorgestelde gedaante
bezitten en aan den eenen kant van eene schuifdeur, aan den
tegenoverliggenden van een glas venstertje, voorzien zijn. Door

— 9 —
het aan den bovenkant zich bevin¬
dende gaatje worden vliegende in¬
secten onder het schutsel gebracht.
Om mieren verre te houden, wer¬
den pot en schutsel op een even¬
eens in hoofdzaak uit blik vervaar¬
digd, van dubbelen rand voorzien
bordje geplaatst en de tusschen de
twee randen gelegen ruimte met
water gevuld of op eene tafel ge¬
plaatst, waarvan de pooten op de
gewone wijze door waterringen te¬
gen mieren beschermd waren.
Werd nu een zeker aantal van
de volwassen wantsen in deze kasFig. 8. Schutsel voor het culti- ten gevangen gehouden, dan waren
veeren der wantsen.
daarin meest na eenige dagen de

zH

eieren van onze wants te vinden en wel werden deze nu eens
aan den benedenkant der bladeren, nu eens aan de wanden, vooral
aan den bovenkant van het schutsel aangetroffen. Gewoonlijk
werden 12 eieren naast elkaar gelegd (hg. 1 op plaat I), nooit
heb ik een grooter aantal eieren bij elkaar gevonden.
In de koffietuinen worden de eieren ook dikwijls op de kof¬
fiebladeren waargenomen. Zooals mij door den Heer Bresser
welwillend medegedeeld werd, zijn zij echter verder zeer dik¬
wijls aan de bladeren van de over geheel Java verspreide Lantana te vinden.
 Wat betreft de hoedanigheden van deze eieren, zij hier op¬
gemerkt, dat zij (fig. 4 en fig. 1 op pl. 1) zeer helder geel van
kleur zijn en eene bijna kogelvormige gedaante bezitten. Slechts
in de richting naar de iets platachtige vasthechtingsvlakte zijn
1)

Voor deze zooals bekend uit Amerika afkomstige plant schijnen

landers vrij verschillende namen te gebruiken.
wel DTjinteh”.
de in¬

De meest verspreide is echter

Volgens opgave van den Heer Bresser wordt in Midden-Java

daarvoor de naam »Tjemblean”, in liet Banjoewangische de naam »Sollinger”
gebruikt.
10 —

zij een weinig verlengd.
Zij zijn verder in deze richting on¬
geveer 1 mM lang; de dwarsdiameter is iets kleiner. Door middel van
het mikroskoop kan men buitendien
waarnemen, dat de wand der eieren aan
den buitenkant verdikkingen draagt,
die de gedaante van een zeer sierlijk
netwerk bezitten (fig. 4). Aan den bo¬
venkant der eieren bevindt zich een
vrij groot deksel, waarvan de rand
door kolfvormige aanhangsels om ge¬
ven is.
Uit de beschreven eieren komen
Fig. 4 Leeg eihuidje
5 — 7 dagen, nadat zij gelegd zijn,
van Pentatoma plebeja,
de jonge larven, die ongeveer de¬
vergroot.
zelfde grootte als de eieren bezitten
en zwart en geel van kleur zijn, zooals dit op plaat 1 fig. 2
is voorgesteld. Deze jonge larven blijven meestal eenige dagen
naast elkaar zitten en bewegen zich slechts weinig. Reeds na
eenige dagen heeft dan de eerste vervelling plaats, waar¬
door de grootte en gedaante van het insect slechts weinig
veranderd wordt. Eerst bij de latere vervellingen worden
de larven langzamerhand grooter en grooter en vertoonen ook
eene teekening, die meer en meer met die van het volkomen
insect overeenkomt (fig. 8—5 op pl. 1).
 Reeds de kleinste larven zijn echter van een snavel voorzien,
die met die van het volkomen insect — van de geringere grootte
afgezien — geheel overeenkomt. De opname van voedsel geschiedt
dan ook bij de larven geheel op dezelfde wijze, als bij de
volwassen wantsen.
Om nu te zien, hoe langen tijd het duurt, totdat zich uit de
pas uitgekomen larven het volkomen insect ontwikkelt, werden
zoodanige larven verschillende malen gedeeltelijk op jonge
koffieplanten onder de beschreven schutsels, gedeeltelijk op afge¬
sneden koffie- of Morindabladeren in glazen schalen gecultiveerd.
Onder de schutsels gingen echter de jonge larven meest na

—

11

—

eenigen tijd te gronde. Gewoonlijk liepen zij eenige dagen, nadat
zij uit het ei waren uitgekomen, overal rond en hielden zich
bij voorkeur aan den bovenkant van de kast op waar zij dan
eenige dagen later — zeker door gebrek aan voedsel — stierven.
Grootere larven en volwassen wantsen heb ik' wel is waar
ook zeer dikwijls op deze plaats aangetroffen. Deze zijn echter
beter in staat, de koffieplant weer terug te vinden; zij kon¬
den althans langen tijd op koffieplanten in het leven worden
gehouden.
 Bij de in de glazen schalen gehouden larven gelukte het daaren¬
tegen verschillende malen, deze van het uitkomen uit het ei tot
het ontstaan van het volkomen insect in het leven te houden,
hetgeen misschien daarmee in verband staat, dat de larven in de
kleinere schalen ieder oogenblik zeer gemakkelijk het noodige
voedsel konden vinden. De voor de volkomen ontwikkeling
noodige tijd was nu bij de verschillende dieren zeer verschillend
en bedroeg 40 — 56, dus gemiddeld 48 dagen. Bekent men nu
hiertoe nog 6 dagen, die het ei moet liggen, voordat de larf
uitkomt, dan verkrijgen wij als gemiddelde tijd voor de tijdruimte,
tusschen het afleggen van het ei tot hun ontwikkeling tot
volkomen insect, 54 dagen.
/

Fig.
5.
Uiteinde

achterlijf van
beja,

van

van het

Pentatoma ple¬

beneden gezien I

mannetje, II wijfje vergroot.
Het was nu slechts nog noodig
vast te stellen, na hoe langen tijd
eene door de laatste vervelling
ontstane wants in staat is, eieren
te leggen. Om dit te weten te ko¬
men werden in het laatste ontwik¬
kelingsstadium verkeerende larven
van de Pentatoma plebeja gevan¬
gen gehouden en zoo spoedig moge¬
lijk na de laatste vervelling een of
eenige exemplaren van ieder ge¬
slacht samengebracht, om te zien,
wanneer dan de eerste eieren gelegd
waren. Voor deze proeven was het
natuurlijk noodig, mannetjes en

—

12

—

wijfjes met zekerheid van elkaar te kunnen onderscheiden en ik
wil hier in dit opzicht aanmerken, dat de wijfjes gewoonlijk iets
grooter zijn dan de mannetjes. Secuurder zijn de twee geslach¬
ten echter van elkaar te onderscheiden, wanneer men het uiterste
gedeelte van het achterlijf van beneden beschouwt. Dit heeft
bij de mannetjes de in figuur 5, I, bij de wijfjes de in figuur
5, II voorgestelde gedaante.
 Tot mijn spijt hebben nu echter deze proeven tot nog toe
nog geene volkomen voldoende resultaten gegeven, daar de
bedoelde wantsen, ofschoon zij gedeeltelijk 28—30 dagen konden
in het leven gehouden worden, allen zonder eieren te leggen
te gronde gingen. Bij een wijfje, dat ik 23 dagen na het samen¬
brengen met mannetjes heb stuk gesneden, kon ik echter eieren
vinden, die aan grootte, met de rijpe eieren geheel overeen
kwamen. Het is dus wel waarschijnlijk, dat de wijfjes eerst
ongeveer eene maand na de laatste vervelling eieren kunnen voort
brengen. Dan zouden echter voor den geheelen ontwikkelings¬
gang van Pentatoma plebeja bijna 3 maanden noodig zijn en wij
zouden dus op 3 generaties in het jaar kunnen rekenen, waardoor
eene zeer sterke vermenigvuldiging zoude verklaard worden.
Ten slotte wil ik in dit kapittel nog aanmerken dat men in
de vrije natuur altijd zeer verschillende stadiën van Pentatoma
plebeja kan aantreffen, dat dus de voortplanting van dit insect
van de variaties der klimatologische voorwaarden geheel onafhan¬
kelijk schijnt te zijn.
2.
Anatomisch onderzoek van de door Pentatoma plebeja
veroorzaakte beschadigingen.
a/

De bladeren.
Werden volwassen exemplaren van Pentatoma plebeja op
eene jonge koffieplant gezet, dan kon dikwijls waargenomen
worden, dat de wantsen zich aan den benedenkant van het
blad ophielden en met hun zuigsnuit de hoofdnerf daarvan
aanboorden.
 —

18

—

Werden nu zoodanige bladeren, nadat
zij slechts korten tijd, b. v. 1—2 dagen,
met de wantsen samen geweest waren,
mikroskopisch onderzocht, dan kon men in
de hoofdnerf vrij gemakkelijk de steken van
Pentatoma waarnemen (fig. 6 en 7). Zij
verliepen hier meest vrijwel rechtuit, tot¬
Fig. 6# Hoofdnerf van dat zij het hout van den in het midden van
een koffieblad met eene den nerf gelegen vaatbundel bereikten;
steek van Pentatoma plehier bogen zij dan meest rechtlijnig om en
beja bij a. 25 maal vergr.
waren nog meer of minder ver in de bui¬
tenste zachtwandige gedeelten van
den vaatbundel te vervolgen. Yan
een bruinworden van de aan deze gang
grenzende cellen was in dit stadium
nog bijna niets te zien.
Daarentegen moest het dadelijk op¬
vallen, dat daar, waar de steek naar
buiten uitloopt (a fig. 6 en 7), eene
over de oppervlakte van het blad uit¬
stekende voortzetting is waar te ne¬
men, die eene ongeveer trechtervor¬
mige, meest echter meer of minder sa¬
mengevouwen gedaante bezit. Door
Jodiumjoodkaliumoplossing wordt deze
voortzetting intensief bruin gekleurd
en men kan aan sneden, die met dit
reagens behandeld zijn, gemakkelijk
Fig. 7. steek van Pentatoma waarnemen, dat de geheele steek door
plebeja in den hoofdnerf van dezelfde stof tegen het andere bladhet blad, 150 maal vergr.
weefsel is afgeteekend. Bij nader on¬
derzoek is verder gebleken, dat deze
stof met de door de zuigsnuit der schild- en bladluizen
afgescheiden zelfstandigheid overeenstemt of minstens na ver¬
want is. Door M. Büsgen 1), die de door luizen in het plan1)

Jenaische Zeitschr. f. Naturw Bd. 25 Juni 1891 p. 382.
 —

14

—

tenlichaam veroorzaakte steken, nauwkeurig heeft onderzocht,
wordt namelijk aangegeven, dat de door deze dieren uitgeschei¬
den stof door chloorzinkjodium bruin en door het reagens van
Millon rood gekleurd wordt.
Dezelfde reacties heb ik nu ook
aan de in de Pentatomasteken aanwezige stof kunnen waarne¬
men. Inzonderheid geeft Millon reagens in dit geval eene
prachtig roode kleur, die de steken ook in dikke sneden gemak¬
kelijk zichtbaar maakt.
Werden nu echter bladeren onderzocht, die langeren tijd te¬
voren aangestoken waren — ik onderzocht b.v. bladeren van eene
plant, die, nadat zij twee dagen lang eerst met 5, later met 7
volwassen exemplaren van Pentatoma samengeweest was, 15
dagen lang tegen verdere steken beschermd was — dan kan men
aan den benedenkant van de hoofdnerf van deze bladeren reeds
met het ongewapende oog kleine bruine puntjes waarnemen,
bijzonder duidelijk, wanneer deze bladeren te voren door zoutzuurhoudenden alkohol ontkleurd zijn. Met het mikroskoop
kan men verder constateeren, dat het door de steken gevormde
kanaal intusschen door uitgroeien van de omliggende cellen is
afgesloten. Slechts dicht aan de uitmonding van het kanaal
hebben zich ook eenige cellen gedeeld. Eene vorming van wondkurk heeft echter langs het kanaal niet plaats gehad; daaren¬
tegen zijn wel de omliggende cellen meer of minder sterk bruin
gekleurd. Deze kleur heeft zich ook vooral naar boven en be¬
neden uitgebreid. Verder hebben ook van de zachtwandige ele¬
menten van den vaatbundel vele eene bruine kleur verkregen.
Buitendien heeft ook aan de buitengrens van het hout de
vorming van eenige lagen wondhout plaats gehad, dat door
de minder dikke en sterk poreuse wanden en de onregel¬
matige rangschikking gemakkelijk van het normale hout is te
onderscheiden.
 Bij jonge bladeren heb ik ook eenige malen waargenomen,
dat zij op de bladschijf werden aangestoken en dat dan in het
bovenste gedeelte van het bladmoes, het „pallisadenparenchym”,
stervormige gangen ontstonden. Zoodanige gangen worden o.a.
bij Morinda cürifolia regelmatig gevormd en zijn door mij op

— 15 —
eene andere plaats 1) reeds uitvoeriger beschreven. Zij waren
ook bij de bedoelde koffieplanten door wantsen veroorzaakt, die
op Morinda bladeren verzameld waren. In de koffietuinen heb
ik zoodanige steken nog niet kunnen waarnemen.
Met nadruk wil er echter ten slotte van dit kapittel nog op
wijzen, dat ik in geen geval een vroegtijdiger afsterven der
aangestoken bladeren heb kunnen constateeren en ik kan ook
niet gelooven, dat de in de vrije natuur door Pentatoma aan de
bladeren toegevoegde schade voor de ontwikkeling der bedoelde
planten van eenige beteekenis zoude zijn.
b/

Stengel van Coffea arabica.
Aan den stengel van Coffea arabica kunnen door Pentatoma
plebeja wonden van verschillende gedaante veroorzaakt worden
en wel hangt de soort van deze beschadigingen zeker in hoofd¬
zaak daarvan af, hoe oud de plantendeelen waren op het moment
van aangestoken worden en of wij met weelderig groeiende en
ten gevolge daarvan meest zeer zachte stengeldeelen, zooals b.v.
eenen uitlooper van eenen getopten boom, of met eenen lang¬
zaam groeienden zijtak of iets soortgelijks te doen hebben.
Worden door Pentato¬
ma zeer jonge stengel¬
deelen
aangetast, dan
kunnen deze daardoor
zoo zeer beschadigd wor¬
den, dat zij langzamer¬
hand verleppen en slap
naar beneden hangen. In
overeenkomst hiermee
kon ook in een zoodanig
Fig. 8. Doorsnede door eenen zeer jongen, stengelstuk door mikrosdoor Pentatoma plebeja aangestoken stengel copisch onderzoek een
van Coffea arabica, 25 maal vergr.
groote aantal pentafco.
 masteken

aangetoond

worden

en

wel verliepen deze zoo-

1) Annales du Jardin Botanique de Buitenzorg, Sér. II. Vol. II p. 130.
—

16

—

als bij de bladeren, altijd het eerst radiaal, totdat zij de cambiumlaag bereikten, die dan in verschillende, meest meer of
minder longitudinale, richtingen doorstoken werd. Ten gevolge

Fig. 9. Het bij a gelegen gedeelte van fig. 8 sterker
(250 maal) vergroot.
daarvan vond ik dan ook op iedere dwarsdoorsnede door het
bedoelde stengelstuk zeer talrijke gaatjes, waardoor, zooals de
bijstaande figuren 8 en 9 doen zien, vooral het cambium en de
jonge hout- en schorscellen vernield werden. Slechts hier en
daar waren ook de buitenste lagen van het merg aangetast.
Ofschoon deze steken minstens 6 dagen oud waren, was in
dit geval van eene bruine verkleuring der cellen niet veel te zien.
Slechts eenige aan de gaten grenzende cellen waren afgestorven
en hier en daar was in de intercellulaire ruimten eene bruine
zelfstandigheid afgescheiden. Deze partijen zijn op figuur 9 door
zwarte punctueering aangeduid.
Over het algemeen schijnen bij de Pentatomasteken de aan
de wonden grenzende cellen betrekkelijk weinig te lijden en vond
ik in overeenkomst hiermee, dat ook bij oudere wonden slechts
weinige cellen in de omgeving der steken waren bruin geworden
en afgestorven. Ik kon ook waarnemen, dat planten, waarvan
de top ten gevolge van de Pentatomasteken slap naar beneden
hing, zich, toen zij in een glazen kas gebracht waren, waarin zich
geene wantsen bevonden, langzamerhand weer geheel herstelden.
Slechts bij uitzondering werden bij mijne proeven jonge toppen

— 17 —
zoo zeer beschadigd, dat zij geheel verdroogden en afstierven.
Soortgelijke waarnemingen werden overigens ook in de koffie¬
tuinen gemaakt.
 Zeer dikwijls vond ik nu echter ook bij jonge stengeldeelen,
dat de Pentatomasteken meer in het merg binnendrongen, dat
dan reeds, met het bloote oog gezien, eene roodbruine kleur ver¬
toonde. Door mikroskopisch onderzoek kon men in dit geval
aantoonen, dat dikwijls slechts een betrekkelijk klein gedeelte
der mergcellen was afgestor¬
ven en dat de doode cellen vrij
geisoleerd tusschen gezonde
kunnen liggen, zooals dit door
figuur 10, die een stuk van
eene zoodanige dwarssnede
voorstelt, duidelijk gemaakt
wordt. Op deze figuur is ook
te zien, dat vele van de cellen,
die in de omgeving van de
afgestorven, op de figuur weer
door zwarte punctueering ge¬
kenmerkte, cellen gelegen zijn
door fijne wanden gedeeld en
Fig. 10. Doorsnede door het merg in de richting loodrecht daar¬
van eenen 3 weken tevoren aangestoken op gestrekt zijn.
stengel van Coffea arabica. 100 maal
Werden daarentegen door
verSr-

Pentatoma oudere stengeldeelen
aangetast, die reeds met een
de eenigszins sterke houtcylinder voorzien zijn, dan wordt door de
steken vooral het cambium en de secundaire schors beschadigd 1).
De steken gaan echter ook in dit geval rechtlijnig door de
buitenste lagen van de schors, totdat zij het cambium bereiken,
zooals dit door figuur 11 is voorgesteld. Men kan verder ook
1) Eene vrij uitvoerige'beschrijving der stamanatomie van Coffea arabica en
C. liberica heb ik in de Mededeelingen uit ’s Lands Plantentuin no. 49. p. 7 —
14 gegeven, waarnaar ik hen, die zich in dit opzicht willen orienteeren, moet
verwijzen.
Meded. PI. LXVII.
2

—

18
hier aan den buitenkant van
den stengel eene trechter¬
vormige voortzetting waar¬
nemen.
 Aan

dikkere sne¬

den, die door chloralhydraat
opgehelderd

zijn of door

combinatie

van verschil¬

lende achter elkaar gemaak¬
te sneden kan men echter
constateeren, dat de steken,
nadat zij het cambium heb¬
ben bereikt, onder vorming
van een rechten hoek om¬
buigen

en meer of min¬

der horizontaal naar beide
kanten

verloopen

(figuur

12). Het laatste wordt ze
ker daardoor mogelijk ge
maakt, dat het insect, zoo
als wij reeds bij de beschrij
ving van de mondwerktui
gen

zagen, met de steek-

borstels voortdurend heen
en weer gaat en blijkbaar,
nadat al hetgeen in de eene
richting

bereikbaar

was,

was uitgezogen, eene an¬
dere richting inslaat.
Fig.
n.
stuk van

eene doorsnede

van eenen door Pentatoraa plebeja aangestoken stengel

pisch

130 maal vergr.
onderzocht, dan

secundaire

vindt

Worden zoodanige stengeldeelen
eenige dagen,
nadat zij door de wantsen
aangetast zijn,

mikr0sko-

men, dat inzonderheid van de

bastcellen het grootste

gedeelte is afgestorven en

eene meer of minder donker bruine kleur heeft verkregen. Op
figuur 13 zijn deze partijen weer door zwarte punctueering aan-

— 19 —
geduid. Zooals deze figuur eveneens
doet zien, vindt men in het cam¬
bium de bruine massa ook tusschen
de levende cellen, die in tegenstel¬
ling met de gewone cambiumcellen
eene zeer onregelmatige rangschik¬
king vertoonen. In overeenkomst
hiermee zijn ook de uit deze cellen
ontstaande houtcellen zeer onregel¬
matig gerangschikt en zijn ook later
nog door de tusschen de cellen zich
bevindende bruine, korrelige af¬
scheidingen te herkennen. Lang¬
aangestoken stengel van Coffea
zamerhand verkrijgen echter de be¬
arabica. 10 maal vergr.
 doelde cambiumcellen eene meer
regelmatige rangschikking en
doen dan ook meer en meer
in regelmatige radiaire rijen
verloopende
houtelementen
ontstaan, zooals dit op figuur
14 te zien is. De door de
wantsen in het hout veroor¬
zaakte
pathologische ver¬
schijnselen blijven zoo wel is
waar ook later nog zichtbaar,
het abnormale hout wordt
echter eindelijk naar alle kan¬
ten door geheel normaal hout
omgeven.
De in het bovenstaande be¬
schreven steken heb ik nu
èn in het Banjoewangiesche
èn bij mijne proeven te Bui¬
tenzorg, vooral in het tusschen
twee knoopen gelegen gedeel¬
Fig. 13. Het bij A gelegen gedeelte
te,
kunnen waarnemen. De
van fig. 12 sterker (160 maal) vergroot.
—

Fig. 14.
Doorsnede door het

hout van eenen door Pentatoma
plebeja aangestoken stengel van
Javakoffie, na

het vergroeien

der wond. 160 maal vergr.
 20 —

knoopen zelve waren wel is waar
hier en daar aangestoken, maar
meest minder, zeldzaam even veel
of meer dan de daartusschen ge¬
legen gedeelten, terwijl bij de reeds
in de inleiding aangehaalde Kedirische mergziekte juist de knoopen
aangetast waren 1). Bij mikroskopisch onderzoek bleek verder, dat
deze plekken van de reeds beschre¬
vene daardoor waren te onderschei¬
den, dat in het merg meest betrek¬
kelijk groote partijen waren afge¬
storven, zooals dit ook op figuur
15 en 16 is te zien. In werkelijk¬
heid stellen deze figuren echter
eene door Pentatoma plebeja ver¬
oorzaakte wond voor, en wel zijn
deze teekeningen 20 dagen, nadat
stengel aangestoken was, genomen. Figuur 16 doet zien, dat hier
omgeving der groote COmpiexen van afgestorven cellen eene

intensieve vermenigvuldiging der cellen heeft plaats gehad en
wel zijn de nieuwe wanden, zooals bij de wondkurk, parallel
met de oppervlakte der steken georiënteerd. Overigens wa¬
ren in dit geval de wanden van deze cellen nog niet in hare
chemische hoedanigheid veranderd.
Zoodanige plekken heb ik bij mijne laboratoriumproeven slechts
zeer zeldzaam door Pentatoma plebeja zien ontstaan en het
is mij ook niet mogelijk aan te geven, waardoor deze afwij¬
kende vorm der wonden veroorzaakt werd. In tegenstelling
1) Nadat ik aan het einde van mijne reis naar Banjoewangi op dit verschil
was opmerkzaam geworden, heb ik nog eens koffietakken, die mij van Banjoewangie uit welwillend waren toegezonden, onderzocht en heb daaraan de vroe¬
gere waarnemingen, die boven medegedeeld zijn, geheel bevestigd gevonden.
—

21

—

met het bij de Kedirische mergziekte waargenomene, waren echter
deze plekken, even als de gewone
Pentatomasteken, vooral in de tusschen de knoopen gelegen stengeldeelen te vinden.
 Dat echter bij de Kedirische mergziekte bij voorkeur het in de knoo¬
pen gelegen merg wordt beschadigd,
is zeer waarschijnlijk daardoor te
verklaren, dat hier de houtring
langen tijd aan twee kanten onderFig. 15. Doorsnede door oenen broken blijft en wel op die plaatsen,
door Pentatoma plebeja aangesto¬
waar zich de zijknoopen bevinden.
ken stengel van Coffea arabica.
Zoo stelt b.v. figuur 17 vier op ver ■
25 maal vergr.
schillende hoogte genomen
dwarsdoorsneden door de
twee jongste knoopen van
Coffea arabica voor. Op de
bovenste snede (a) is de
stengel reeds door de tot
een buisje samensluitende
steunblaadjes omgeven. De
houtring is aan beide kan¬
ten onderbroken. Op de
tweede snede (b) zijn aan
beide kanten de doorsne¬
den door de twee zijknoo¬
pen zichtbaar en daarneven
een groote leemte in den
houtring. Op de figuur c
kan men zien hoe de twee
groote vaatbundels van den
bladsteel in den stengel binHet bij A gelegen gedeelte Tan ne„treden, om, zooals figuur

Fig. 16.
figuur 15 sterker (260 maal) vergroot.
d duidelijk maakt, met de

—

A

22

—

oorspronkelijke vaatbundels van
den stengel samen te smelten
en zoo weer eenen gesloten
boutring te vormen.
3. Het voorkomen van Pentatoma plebeja op andere planten.
Behalve de Javakoffie wordt
ook Coffea liberica hier en
daar door Pentatoma plebeja
aangetast; maar in het Banjoewangische zoo wel als hier
te Buitenzorg heb ik toch slechts
bij uitzondering kunnen waar¬
nemen, dat aan stam of takken
van deze koffiesoort een eenigszins
noemenswaard
aantal
steken te vinden was. Eene
bepaald schadelijke uitwerking
van deze steken heb ik in geen
geval met zekerheid kunnen constateeren.
Fig. 17. Doorsnede door eene
Bovendien heb ik reeds vroeger
stengelknoop van Coffea arabica op op eene andere plaats 1) medeverschillende hoogte genomen. 10 gedeeld, dat Pentatoma plebeja
maal vergr.
 00k dikwijls op verschillende Mo¬
rin da en Fraxinus-soorten te vinden is. Zij maakt hier
aan den bovenkant van het blad zichtbare stervormige gaten,
die, zooals 1. c- uitvoerig werd uiteengezet, daardoor tot stand
komen, dat het, aan den benedenkant van het blad zittende, insect
zijne steekborstels eerst zoo diep mogelijk in het blad boort,
dan een weinig terug trekt, om haar dan weer in een weinig
afwijkende richting in te boren enz, totdat het einde van de
steekborstels eenen geheelen kring gevormd heeft.
Door den Heer Bresser werd verder opgemerkt, dat Pentatoma
1) Annales du Jardin Bot. de Buitenzorg Sér. 2 Vol. 2 p 103.
— 23
plebeja ook op Lantana zeer dikwijls is te vinden. Bij
nauwkeurig zoeken zal men waarschijnlijk nog verschillende
andere planten kunnen aantoonen, die door deze wants worden
aangetast.
4. Proeven met andere wantsen.
Leptocorisa acuta Thunb. („walang sangit”). Het is een feit,
dat de overal op Java onder den naam van walang sangit
bekende Leptocorisa acuta vrij dikwijls in koffietuinen in groote
zwermen kan worden aangetroffen. Het werd ook reeds herhaald
beweerd, dat deze wants voor de koffieplanten schadelijk was
en b. v. de bessen aanboorde, terwijl Dr. Zehntner, die de
levensgeschiedenis van het genoemde insect eenigen tijd geleden
vrij uitvoerig heeft beschreven 1), tot de conclusie is gekomen,
dat de walang sangit alleen voor de jonge rijstvruchten scha¬
delijk is.
Na een vrij groot aantal van proeven, die ik in dit opzicht heb
genomen en waarbij pas uit het ei gekomen larven, oudere
larven, en volwassen insecten op jonge koffieplanten, onrijpe en
rijpe koffiebessen gebracht werden, heb ik in geen geval eene
beschadiging der bedoelde plantendeelen kunnen constateeren.
 Ik wil omtrent deze proeven, die op dezelfde wijze, als die met
Pentatoma plebeja, genomen werden, slechts nog aanhalen, dat
de zeer jonge larven wel is waar na eenige dagen zijn gestorven,
dat echter de oudere larven en volwassen insecten gedeeltelijk
over eene week onder de uit metaalgaas gemaakte schutsels, zijn
in het leven gebleven, zonder de, gelijktijdig daarin aanwezige,
koffieplanten te beschadigen. Ik moet dus in overeenkomst met
Dr. Zehntner, zoolang niet het tegendeel door exacte proeven
is aangetoond, de walang sangit als onschadelijk voor de koffie¬
planten aanzien.
Homaeocenis angulatus Hope. De bovenstaande naam dragende
wants komt met den walang sangit eenigszins overeen, onder¬
scheidt zich daarvan echter onder meer daardoor, dat hij grooter
en meer groen van kleur is, zooals dit ook op plaat 1 fig. 11 te
1)

De Indische Natuur. 1900. p. 77.
— 24 —
zien is. Deze wants werd in den cultuurtuin bij Buitenzorg
vooral op Caesalpinia en Albizzia, hier en daar echter ook op
koffiebladeren aangetroffen. Ik heb daarom ook eenige proeven
daarmee genomen en wel eensdeels met jonge, pas uit het ei
(pl. 1, fig. 5), gekomen larven (fig. 9 en 10, pl. 1) en anderdeels
met volkomen insecten. In geen geval kon eene beschadiging
der koffieplanten worden aangetoond.
Een eveneens geheel negatief resultaat verkreeg ik met Hoplistodera trimaculata, eene Mictis sp. (fig. 12—14, pl. 1) en eene
Reduviide, waarvan ik hier en daar exemplaren in den Cultuurtuin
op Javakoffiebladeren heb aangetroffen en wel werden ook deze
proeven eensdeels met larven, anderdeels met volwassen wantsen
genomen.
Met Hypselonotus irigonus (fig. 7, pl. 1), die in het Banjoewangische vrij dikwijls op Javakoffie werd aangetroffen, heb ik
daarentegen tot mijn spijt tot nog toe geen proeven kunnen
nemen.
 Zeer goed mogelijk is het echter dat op de koffielanden hier
en daar nog andere wantsen de koffieplanten beschadigen.
Indien iemand van de Heeren koffieplanters in dit opzicht ver¬
dachte dieren mocht waarnemen, zoo zoude het zeker aanbe¬
veling verdienen, eenige proeven daarmee te nemen. Worden
deze dieren in niet al te groot aantal, met eenige versche
bladeren in een niet van gaatjes voorzien monsterblikje of iets
soortgelijks gedaan, dan zullen zij zeer waarschijnlijk ook op vrij
groote afstanden in levenden toestand te verzenden zijn. Ik
ontving althans op deze wijze van Banjoewangi uit levende
exemplaren van Pentatoma plebeja.
II.
DE IN EN OP DE KOFFIEPLANTEN VOORKOMENDE
SCHIMMELS.
Bij het beginnen van het navolgende manuscript was het
mijne bedoeling van alle op Java in en op de koffieplant waar¬
genomen schimmels eene uitvoerige en, voor zoo ver mogelijk,
door gekleurde platen geïllustreerde beschrijving te geven, on¬
geveer zooals dit eenigen tijd geleden door Dr. Koningsberger
en mij voor de insecten gedaan werd. Door mijn vertrek van
Java werd echter de uitvoering van dit plan onmogelijk gemaakt
en ik moet mij daarom er toe beperken die gedeelten van mijne
waarnemingen en aanteekeningen, die reeds eenigszins zijn af¬
gesloten, hier weer te geven, en wel zullen één voor één de
op het blad, den stam en de takken, het wortelstelsel en de
vruchten voorkomende schimmels besproken worden.
A.
De schimmels van het blad.
 Van de verschillende op het koffieblad voorkomende schim¬
mels isHemileia vastatrixin de meeste streken van Java
ongetwijfeld als de schadelijkste aan te merken. Deze schimme
wordt vooral zoo schadelijk, doordat zij zoo algemeen voor¬
komt en bijna ieder jaar zich over geheel Java uitbreidt en dan
ook bijna iedere koffieboom in meer of minder hevige mate aan¬
tast. De meeste van deze boomen worden nu wel is waar door
deze aanvallen niet dadelijk gedood, maar dat de schimmel alge¬
meen op den groei en vruchtdracht der koffieboomen een zeer
nadeeligen invloed uitoefent, kan niet betwijfeld worden. In
het ontworpen boekje moest dus natuurlijk ook van Hemileia
eene uitvoerigere beschrijving gegeven worden en ik wil daarom
ook dit kapittel met de reeds eenigszins tot afsluiting gekomen
gedeelten van deze beschrijving beginnen. In aansluiting aan

— 26 —
Hemileia zullen dan eenige schimmels worden beschreven, die
dikwijls op de door Hemileia aangetaste bladeren worden aan¬
getroffen, waar zij waarschijnlijk in het verzwakte en gedeeltelijk
reeds gedoode bladweefsel bijzonder gunstige voorwaarden voor
hare ontwikkeling vinden; dan volgen beschrijvingen van Cercospora coffeicola, die de zoogenaamde „amerikaansche bladziekte”
veroorzaakt, van de verschillende roetdauwschimmels en eindelijk
van de zoogenoemde spinnewebziekte.
1.
De door Hemileia vastatrix veroorzaakte bladziekte.
Zooals wel aan ieder koffieplanter bekend is, is het voorkomen
van Hemileia vastatrix op de koffiebladeren gemakkelijk daaraan
te herkennen, dat deze van oranjekleurige plekken voorzien
zijn, die aan den benedenkant met een zeer fijn roodgeel poeder
bedekt zijn (Hg. 15 en 16 op pl. 1). Slechts in de eerste stadiën
van de infectie is van dit poeder niets te zien, terwijl het in
latere stadiën ook wel meer of minder kleurloos worden kan.
 Bij heviger aanvallen wordt verder langzamerhand het geheele
blad meer of minder geel van kleur en dan spoedig geheel af*
geworpen, zoodat zwaar aangetaste boomen door de Hemileia
bijna geheel bladerloos kunnen worden. Bij minder zware
aanvallen blijven daarentegen de bladeren dikwijls nog langen
tijd aan de boomen vastzitten. De daarop aanwezige plekken
verkrijgen dan gewoonlijk eene meer of minder donkerbruine
tint. Zeer dikwijls kan men ook waarnemen, dat later nog
andere schimmels op de Hemileiaplekken optreden.
Eene van deze schimmels werd reeds door Dr. Burck 1)
waargenomen en kort beschreven. Wat voor eene schimmelsoort hier echter bedoeld werd, kan ik niet opgeven, omdat Dr.
Burck zijne schimmel niet gedetermineerd heeft en onder de
door mij .op de Hemileiaplekken waargenomen geen is, die de
door den genoemden natuuronderzoeker beschreven eigenschap¬
pen — vooral de 2-cellige, stafvormige sporen — bezit. Drie an¬
dere van deze schimmels zal ik daarentegen in aansluiting aan
Hemileia kort beschrijven.
1)

Mededeelingen uit ’sLands Plantentuin, no. 4. p. 14.
27 —
a.
Ontwikkelingsgeschiedenis.
 Wij willen bij onze bespreking uitgaan van het bekende oranje
gele poeder, dat bij de meeste door Hemileia aangetaste bladeren
aan den benedenkant der gele plekken gemakkelijk is waar te
nemen. Wanneer men een weinig van dit poeder onder het
mikroskoop bij vrij sterke vergrooting beschouwt, zal men zien,
dat het uit kleine oranjegele lichaampjes bestaat, de zoogenoemde
sporen, waarvan overigens de gedaante ook in de nieuwere
publicaties, b. v. van Burck en Delacroix niet geheel juist is be¬
schreven. Wel is waar wordt door deze natuuronderzoekers
opgegeven, dat de sporen van Hemileia aan den eenen kant
glad en aan den anderen van wratachtige uitsteeksels voorzien
zijn. Onderzoekt men echter de Hemileia-sporen bij sterke ver¬
grooting, dan zal men vinden, dat deze uitsteeksels geenszins
alle dezelfde grootte bezitten, zooals dit ook volgens de door de
genoemde autoren gegeven afbeeldingen het geval moest zijn.
Integendeel zal men gemakkelijk kunnen waarnemen, dat de
uitsteeksels aan de grens tusschen het gladde en het van wratjes
voorzien gedeelte aanzienlijk grooter en tot eene soort van lijst vereenigd zijn, (fig. 18). Deze uitsteek¬
sels, die gewoonlijk in 1 — 2 puntjes
uitloopen, bezitten eene lengte van
c. 5 mik., terwijl de over den eenen
Fig. 18. Sporen van Hemi¬
kant der sporen verstrooide wratjes
leia vastatrix, in front en van
zijde ter gezien.
slechts c. 1,5 mik. lang zijn.
