VASTSTELLING DER VERKOOPPRIJ­ ZEN EN BEGROTING VAN DE AFZET. INZONDERHEID BEZIEN IN VER­ BAND MET DE ONZEKERHEID
Dr. H. A. J. F. Misset:
VASTSTELLING DER VERKOOPPRIJ­
ZEN EN BEGROTING VAN DE AFZET.
INZONDERHEID BEZIEN IN VER­
BAND MET DE ONZEKERHEID
H. E. Stenfert Kroese N.V., Leiden 1961,
246 blz., geb. f 17,50
door Drs. ]. L. Bouma
Met dit werk als proefschrift heeft de
auteur het doctoraat in de Economische
Wetenschappen aan de Universiteit van
Amsterdam cum laude verworven. De schrij­
ver heeft getracht - naar hij op p. 1 ver­
meldt - een theorie op te stellen die, rekening
houdend met de omvang van de onzeker­
heid, een zo volkomen mogclijke norm op­
levert voor het vaststellen van de verkoop­
prijzen en de begroting van de afzet in een
komend tijdvak, zodanig dat het resultaat
(winst) van de bedrijfshuishouding op lange
termijn wordt gemaximaliseerd. De toepas­
singsmogelijkheden van deze theorie worden
uitdrukkelijk beperkt tot die bedrijfshuishoudingen die prijsaanpasser of prijszetter
zijn.
Na de inleiding wordt in de hoofdstuk­
ken II t/m VI successievelijk ieder der ele­
menten van de probleemstelling nader uit­
gewerkt.
In hoofdstuk II wordt gewezen op de
samenhang der kosten resp. offers in de
verschillende achtereenvolgende perioden,
terwijl tevens de tijdruimtelijke interdepen­
dentie van de afzet wordt toegelicht. De
consequenties van deze inter-temporale
samenhangen voor de winstmaximering
worden op zodanige wijze voorgesteld dat de
lezer af en toe het gevoel bekruipt, dat
Misset zich bij het concipiëren van hoofd­
stuk II, zijn eigen opmerking op p. 51, nl.
dat de economie zich niet mag verliezen in
wiskundige technieken, nauwelijks heeft ge­
realiseerd.
Vrij uitvoerig staat Misset in dit hoofd­
stuk stil bij de theoretische complicaties in­
zake de opbrengstfunctie van een oligo­
polist. Tevens wordt een begin gemaakt met
de analyse der calculatorische problemen die
rijzen bij de aanwending der duurzame produktiemiddelen.
 De inhoud van hoofdstuk II is geheel op­
gebouwd rond de veronderstelling van vol­
ledige kennis inzake verleden, heden en toe­
komst. De aldus verkregen symbolische
voorstellingen en inzichten zijn naar Missets

mab

biz. 264

mening echter niet meer dan ’empty boxes’,
die moeten worden gevuld met kwantita­
tieve kennis. Op zeer lofwaardige wijze
wordt in het derde hoofdstuk nagegaan hoe
men, gegeven het al dan niet aanwezig zijn
van bewijsmateriaal, tot kennis inzake sa­
menhangen kan geraken en welke grenzen
aan kwantificering der kennis zijn gesteld.
De opvattingen van o.a. J. S. Mill, David
Hume, W. S. Jevons, J. M. Keynes, R.
Carnap, F. H. Knight, G. L. S. Shackle,
L. J. Savage, worden helder uiteengezet en
in onderling verband belicht. Misset neemt
met name stelling tegen de opvatting van
A. I. Diepenhorst dat elke bepaling van de
waarschijnlijkheid iets subjectiefs inhoudt,
ware het alleen al op grond van het sub­
jectieve oordeel omtrent de al dan niet vol­
doende omvang van het bewijsmateriaal,
mede gelet op de toelaatbaar geachte on­
nauwkeurigheden. Een aan deze zienswijze
van Diepenhorst verwante opvatting treft
men aan in het recente werk van F. M.
Fisher, A priori information and time series
analysis, Amsterdam, 1962. Duidelijker dan
Diepenhorst geeft Fisher een argumentatie
bij wat hij aanduidt als het ’principle of
selective estimation’.
 Misset daarentegen definieert de waar­
schijnlijkheid als een objectief begrip: ge­
geven de principia van de inductieve lo­
gica en gegeven het bewijsmateriaal. Deze
controverse is in zoverre van belang, dat
Misset wil nagaan in welke mate de onder­
nemer zonder bijmenging van subjectieve
overwegingen, uit het beschikbare materiaal
kennis en inzicht in relevante samenhangen
kan verwerven. Er valt echter nog wel iets
af te dingen op Missets uitspraak dat de
calculatie een middel vormt om objectieve
factoren van de subjectieve te scheiden (p.
72), tenzij men het begrip calculatie op
pregnante wijze gaat omlijnen. Dit betekent
echter niet dat te allen tijde exacte resul­
taten verkregen zullen worden. In vele ge­
vallen zal men niet alleen geen cardinale
doch ook geen ordinale uitkomsten kunnen
vinden (p. 75); met name in unieke situaties
zal dit zich voordoen. Misset is van oordeel
dat vele economische situaties, waarin de
ondernemingsleiding moet beslissen, toch niet
zo uniek zijn als men op het eerste gezicht
zou menen. Stellig zijn op ieder tijdstip de
economische omstandigheden verschillend
van die op een ander moment, en in die zin
uniek, maar door deze voorstelling van
zaken wordt de aandacht meer gevestigd op
de verschillen dan op de overeenkomsten tus­
sen de diverse economische situaties. Deze

punten van overeenkomst moeten uit het
empirische materiaal met bekwaamheid wor­
den opgespoord (p. 88). Het gebrek aan
exacte uitkomsten op grond van het be­
wijsmateriaal heeft tot gevolg dat de onder­
nemer niet steeds beslissingen kan nemen aan
de hand van eenduidig becijferde verwach­
tingen van het resultaat van de alternatieve
acties.
 In het vijfde hoofdstuk behandelt Misset
de mogelijkheden tot het vaststellen van de
afzetfunctie voor individuele ondernemin­
gen. Een aantal theoretische benaderingen
zoals de bepaling van indifferentie functies
aan de hand van onderzoekingen omtrent
persoonlijke voorkeur of op basis van waar­
neming van prijzen, inkomen en omzetten
(o.a. voorgestaan door Wald), worden als
practisch onbruikbaar en theoretisch ge­
brekkig van de hand gewezen. Gegeven een
zekere prijsrigiditeit (in het kader van de
door Misset met name beschouwde oligo­
polistische marktvormen zeer waarschijn­
lijk) kent Misset aan de inkomensontwikke­
ling een overheersende rol toe bij schatting
van de afzet. Naast een schatting van het
inkomen der consumenten (af te leiden van
het nationale inkomen) is nodig kennis van
de inkomenselasticiteiten in de verschillen­
de inkomenscategorieën der afnemers. Deze
inkomenselasticiteiten kunnen worden be­
paald op grond van budgetonderzoekingen
en analyse van tijdreeksen; iedere methode
met zijn voor- en nadelen.
Vervolgens geeft Misset aan dat voor de
bepaling van de kostenfunctie kwantitatieve
kennis vereist is m.b.t. tot de technologische
produktiestructuur, waarbij vooral van be­
lang is het beschikbaar zijn van de zgn.
’engineering production functions’. Na een
aantal voorbeelden daarvan, wijst Misset op
het belang van de samenwerking van tech­
nicus en econoom op dit punt.
Deze beide hoofdstukken handelend over
afzet en produktiekosten zijn zeer verhel­
derend en prikkelen de belangstelling. Dui­
delijk tekenen zich de lijnen af waarlangs
Misset zijn betoog wenst te laten verlopen.
 Het ontbreken van cardinale of zelfs ordi­
nale waarschijnlijkheidsoordelen inzake de
toekomstige waarden van voor het bedrijfs­
beleid relevante grootheden is geen aanlei­
ding het subjectieve oordeel van de onder­
nemer vrij spel te laten. Want in vele ge­
vallen is het mogelijk op grond van het be­
schikbare bewijsmateriaal een interval aan te
geven waarbinnen de toekomstige waarde
van de betrokken grootheid zal liggen. Op

grond van maximum en minimum schat­
tingen van exogene variabelen en para­
meters komt men tot maximum en minimum
schattingen van o.a. afzet en produktiekos­
ten; schattingen gebaseerd op: ’stel dat alles
tegenvalt’ en het alternatief: ’stel dat alles
meevalt’. Binnen deze uiterste waarden kan
geen enkele concrete waarde op grond van
een objectief oordeel waarschijnlijker worden
geacht dan een andere.
Op zichzelf is een dergelijke methode van
alternatieven calculatie niet nieuw. De ob­
jectiviteit van de uiterste waarden van het
interval behoeft evenwel nadere argumen­
tering. Is de bepaling ervan gebaseerd op
de omkering van de logica ’Wat niet kan,
is nog nooit gebeurd’ of wordt de verbeel­
dingskracht van de persoon die de schat­
ting moet uitvoeren als een objectieve factor
aanvaard? Een dergelijke vraag zou in het
verlengde van Diepenhorsts gedachtengan?
kunnen liggen.
 Zouden aan de hand van deze methode
maximum en minimum kostenbedragen
(kosten zeer bewust in de geest van de Am­
sterdamse school, onderscheiden van offers)
zijn bepaald bij een bepaalde afzetgrootte
(bv. de maximumwaarde of de minimum­
waarde van de afzet), dan zouden daaruit
boven en benedengrenzen voor de kostprijs
- als kwantitatieve voorstelling van het offer
bij de ruil - kunnen worden afgeleid. Doch
Misset gaat verder; hij definieert de kosten
als de kwantitatieve voorstelling van het
minimum der offers dat noodzakelijk is voor
de verwezenlijking van een bepaalde hoeveel­
heid produkt (p. 177); van de ’empty-kostenbox’, die Misset wenste te vullen is slechts
de bodem overgebleven. Deze definitie van
het kostenbegrip, aldus Misset, mag echter
niet tot een verwaarlozing leiden van het
verschil tussen het maximum en het mini­
mum der offers, dat noodzakelijk is voor de
vervaardiging van een bepaalde hoeveelheid
produkt. Dit verschil, aangeduid als het onzekerheidsverschil geeft een kwantitatieve
uitdrukking van de onzekerheid, die de ont­
wikkeling van de bedrijfshuishouding be­
heerst. De hoogte van het onzekerheidsverschil vormt naast de kosten een bepalende
factor voor de vaststelling der verkoop­
prijzen, nl.: Wanneer de verkoopprijs be­
neden de kostprijs ligt zal de produktie met
zekerheid verliesgevend zijn. Wanneer de
verkoopprijs hoger is dan de kostprijs plus
het onzekerheidsverschil wordt er zeker
winst gemaakt (p. 210 e.v.). Deze conclusie,
zelfs al wordt de mogelijkheid gelaten de
verkoopprijs in een bepaalde prijsklasse vast

m ab

blz. 265

te stellen, al dan niet met behulp van kwaliteitsdifferentiatie, is weinig verrassend. De
laatste drie hoofdstukken bieden dan ook
weinig nieuwe gezichtspunten na de hoofd­
stukken V en VI.
 Missets kostprijs op zichzelf heeft echter
geen enkele normatieve betekenis, noch voor
de beoordeling of bepaling der verkoop­
prijzen, noch voor de waardering der voor­
raden eindprodukten noch voor de beoor­
deling van het beleid van de bedrijfsleiding.
Aan ’kostprijs’ en onzekerheidsverschil te­
zamen, m.a.w. het gehele gebied tussen de
extremen, komt deze betekenis toe.
Het is jammer, dat Misset, die toch geheel
in de geest van Limperg wenst te handelen,
voor de benedengrens der offers het kostenbegrip meent nodig te hebben, daarmee
spraakverwarring verwekkend, omdat reeds
gedurende enige decennia in de bedrijfseco­
nomie de kosten niet als absoluut minimale
offers worden gezien doch als de offers die
onder de huidige omstandigheden oorzakelijk
met de produktie zijn verbonden. Kosten die
normatief zijn, voorzover men - als gevolg
van onzekerheid - toekomstige afwijkingen
in positieve en in negatieve richting even
waarschijnlijk acht, tenzij anders gestemde
wachtingen tot een subjectief bepaalde
winstopslag aanleiding geven. Het berekenen
van de kostprijs op basis van huidige objec­
tief gegeven grootheden zou echter zinvol
kunnen worden omlijst door de extreme
waarden van Misset, welke zónegrenzen
paal en perk kunnen stellen aan de omvang
der subjectieve en intuïtieve winstopslagen.
Dat de subjectieve oordeelvelling stringent
in haar vrijheid wordt beknot is een zaak
van praktisch onderzoek, doch uit de proeve
van berekening en door Misset daarbij ge­
voegde opmerkingen krijgt men wel de in­
druk (voorzover men die niet reeds had) dat
het onzekerheidsverschil een enorme om­
vang aanneemt t.o.v. de benedengrens als
gevolg van de cumulatie der extremen van
ieder der relevante factoren.
 mab

blz. 266

Merkwaardig is dat Misset de winstmaximering op lange termijn een zo vanzelf­
sprekende doelstelling acht, dat hij op geen
enkele plaats de betrekkelijkheid van dit
streven voor de moderne onderneming ver­
meldt. Wel geeft hij in een later stadium
(p. 227) toe dat de ondernemer resigneert bij
een positief verschil tussen opbrengst en
kosten, daar hem de exacte gegevens ontbre­
ken nodig voor het najagen van een maxi­
maal resultaat. Winstmaximalisatie raakt op
de achtergrond als gevolg van gebrek aan
feitelijke gegevens, niet op grond van de
aanwezigheid van rivaliserende of alterna­
tieve desiderata.
Op diverse plaatsen geeft Misset beschou­
wingen over de aanwending van duurzame
produkticmiddelen in het produktieproces;
beschouwingen die helaas niet altijd even
duidelijk zijn. Zo blijkt bv. op p. 44 niet of
Misset bij de bepaling volledige bezetting,
een technisch of een economisch criterium
bezigt. Zelfs is de overgang van p. 44 naar
p. 45 bepaald onlogisch. Wanneer men geen
onder- of overbezetting veronderstelt en
geen ongunstige kwantitatieve verhouding
dan volgt daaruit de hoeveelheid produkt
en kan men niet nog eens voor elke hoeveel­
heid produkt de meest doelmatige combi­
natie vaststellen. Wetenschappelijk weinig
elegant is de cursief gestelde omkering van
de bewijslast inzake de stelling, dat de of­
fers van rationele onderbezetting etc. van
duurzame produktiemiddelen in bepaalde
periodes, over de totale, gedurende de ge­
hele gebruiksduur voortgebrachte, hoeveel­
heid produkt dienen te worden uitgesmeerd.
Tegenstanders zijn hiermee niet gewonnen.
Alles overwegende zijn wij van oordeel
dat de kwaliteit van de hoofdstukken van
dit boek wisselen binnen zekere grenzen,
waarvan de benedengrens stellig positief kan
worden gewaardeerd, terwijl de bovengrens
zich tot in het lofwaardige uitstrekt.
