Gerrit van Oosterom, Boeren op de buitenplaats. De relatie tussen landbouw en buitenleven in het Amstellands Arcadië (1640-1840)
TSEG

de daar beschreven wijze door het leven zou kunnen gaan, had men
dan wellicht niet verwacht maar het boek blijft in ieder geval een
mooie verzameling van 32 artikelen waarin medewerkers, vrienden
en collega’s hem de hulde brengen die hij verdient en waarvan hij de
voorstelling nog heeft meegemaakt.
Erik Thoen, Universiteit Gent
Gerrit van Oosterom, Boeren op de buitenplaats. De relatie tussen
landbouw en buitenleven in het Amstellands Arcadië (1640-1840)
(Gorredijk: Noordboek, 2022). 510 p. ISBN 9789056158644.
Willemieke Ottens, Standhouden. Adellijk landgoedbeheer in Nederland.
De twintigste-eeuwse geschiedenis van Leuvenum en De Bannink
(Gorredijk: Noordboek, 2023). 472 p. ISBN 9789056159160.
DOI: 10.52024/tseg.18030
Dubbelrecensie – de laatste twee promovendi van Yme Kuiper
Nederland heeft niet de reputatie een land te zijn met veel
grootgrondbezit zoals Engeland met zijn estate system. Toch zijn er regio’s
waar grootgrondbezit niet onbelangrijk was en een stempel op landbouw
en platteland heeft gedrukt. In het westen gaat het daarbij vooral om
zones met buitenplaatsen rondom de grote steden. Die buitenplaatsen
waren veelal bescheiden van omvang (zelden meer dan 100 hectare),
maar door hun grote aantallen waren ze toch een belangrijke factor in
de economie en samenleving van het platteland. De landgoederen op
de zandgronden van met name Gelderland en Overijssel waren minder
talrijk maar aanzienlijk groter, met soms meer dan 1000 hectare,
dozijnen boerderijen en grote boscomplexen. Publicaties over deze
landgoederen en buitenplaatsen gaan meestal over de architectuur en
de bewoningsgeschiedenis. Aan de economische aspecten wordt zelden
aandacht besteed. Voor de meeste architectuurhistorici gaat het om huis,
tuin en park en agrarisch-historici hebben zich zelden bezig gehouden
met de economische impact van landgoederen en buitenplaatsen.
 Het viel te verwachten dat daar verandering in zou komen toen Yme
Kuiper aantrad als bijzonder hoogleraar Historische Buitenplaatsen en
Landgoederen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hoewel als antropoloog

204

VOL. 20, NO. 3, 2023

BOOK REVIEWS

vooral geïnteresseerd in de cultuur van de bewoners van buitenplaatsen
en landgoederen, is Kuiper veel te nieuwsgierig om zich iets aan te trekken
van wat hij ironisch ‘academische grensbewaking’ heeft genoemd.1 Vooral
in de laatste twee proefschriften die hij – samen met Theo Spek – heeft
begeleid, komen die economische aspecten duidelijk aan bod.
Het proefschrift van Gerrit van Oosterom staat in de traditie van
het onderzoek naar Nederlandse elites en hun buitenplaatsen van
auteurs als Kuiper en Van der Laarse. Van Oosterom voegt hier wel
iets nieuws aan toe: hij kijkt vooral naar de boerderijen die bij die
buitenplaatsen hoorden. Hij onderzoekt welke rol de landbouw speelde
in de buitenplaatscultuur en hoe zich dat manifesteerde in de sociale
verhoudingen tussen eigenaar en pachtboer, het economisch belang en
de inpassing van landbouw op de buitenplaats.
 Hiervoor bestudeert hij de casus Amstelland, het gebied ten
zuiden van Amsterdam, en dan met name de buitenplaatsen langs de
riviertjes Amstel, Gein, Angstel, Holendrecht, Waver en Winkel, vanaf
1640, toen hier een buitenplaatsenlandschap begon te ontstaan. Op
het hoogtepunt, rond 1760, waren er hier 130 buitenplaatsen. Daarna
nam het aantal snel af, zodat het buitenplaatsenlandschap rond 1840
weer vrijwel was verdwenen. Dat laatste was niet zozeer het gevolg
van de economische achteruitgang van Amsterdam, maar van een
verschuiving van de buitenplaatsenzone naar de zandgronden van de
duinstreek, het Gooi en de Utrechtse Heuvelrug. Dat de buitenplaatsen
hier grotendeels langs de rivieren lagen, was enerzijds het gevolg van het
drassige veenlandschap, dat het wenselijk maakte vooral op de steviger
oeverwallen te bouwen, anderzijds van het feit dat de buitenplaatsen
in dit waterrijke gebied gemakkelijk bereikbaar waren via de riviertjes.
Van Oosterom werkt zijn vraagstelling uit in acht hoofdstukken.
Er zijn twee inleidende hoofdstukken, over de ideologie van de
buitenplaats en over landschap en landbouw in Amstelland. Daarna
reconstrueert hij het grotendeels verdwenen buitenplaatsenlandschap.
Dit wordt gevolgd door hoofdstukken over de agrarische functie
van de buitenplaats, de relatie tussen de buitenhuisbewoners en de
pachtboeren, de economische functie van de boerderij, de ruimtelijke
functie van de boerderij en tenslotte een synthese.
Hij heeft een indrukwekkende hoeveelheid bronnen verwerkt
om zijn onderzoeksvraag te beantwoorden: transportakten, kaarten,
1 Yme Kuiper, De Hofstede ‘tot vermaeck en voordeel aengeleyt’. Beelden van de buitenplaats vanaf de
zeventiende eeuw. Afscheid van Arcadië? Wegen naar een nieuwe historische antropologie van buitenplaats
en landgoed (Slochteren 2017) 28.
 VOL. 20, NO. 3, 2023

205

TSEG

pachtcontracten, belastingkohieren, boedelbeschrijvingen, testa­
menten, advertenties (van de verkoop van buitenplaatsen), kasboeken,
kadastrale bronnen, afbeeldingen, doop- trouw- en begraafboeken (voor
het onderzoek naar eigenaren en pachters) en natuurlijk de relevante
literatuur. Dit alles is gedaan naast een baan als landschapsarchitect en
leidde binnen zes jaar tot een promotie.
De drijfveer voor dit onderzoek was het feit dat het agrarische aspect
van de buitenplaats sterk onderbelicht is. Voor onderzoekers uit de
cultuurhistorische hoek is de buitenplaatsboerderij niet relevant omdat
die in tegenstelling tot het buitenhuis zelf tot de volkscultuur gerekend
moet worden. Agrarisch-historici hebben dan weer de neiging om de
buitenplaatsboerderijen als irrelevant te zien, in tegenstelling tot de
grote aantallen boerderijen van de Oost-Nederlandse landgoederen.
Volgens Gerrit van Oosterom zijn dit platgetreden dichotomieën en
clichés die de genuanceerde historische werkelijkheid eerder buiten
beeld houden dan verscherpen (p. 40).
Van Oosterom heeft gelijk, zoals zijn boek aantoont. Deze zeer
diepgravende casestudy geeft bovendien niet alleen meer inzicht
in de plaats van de boerderij in de buitenplaats in cultureel, sociaal,
landschappelijk en economisch inzicht, maar draagt ook bij aan de
agrarische en economische geschiedenis in meer algemene zin. Dat
kan mooi geïllustreerd worden aan de hand van hoofdstuk 7, over de
economische functie van de boerderij. Aan de hand van de kasboeken
van drie buitenplaats bezitters uit de achttiende en vroege negentiende
eeuw laat Van Oosterom zien dat die boerderijen er niet alleen maar
waren voor de stoffering van het landschap rond de buitenplaats, maar
dat ze wel degelijk ook rendement op moesten brengen. Dat laatste lukte
ook wel, maar met mate. Met een bescheiden rendement van 2-3 procent
mocht de eigenaar blij zijn. Ook op Oost-Nederlandse landgoederen werd
een dergelijk rendement gehaald. Vaak werd dat echter ook niet gehaald.
 Bovendien was een buitenplaats met boerderij ook een ‘lastig stuck
goeds’, zoals een Delftse regent het ooit uitdrukte. Het was lastig om een
geschikte pachter te vinden, en als er al een pachter gevonden was, dan
moest er op toegezien worden dat hij zich aan de bepalingen van het
pachtcontract hield. Bovendien had de pachter geregeld moeite om de
pacht te betalen vanwege de veepest of lage prijzen voor zijn producten.
Er ontstonden dan betalingsachterstanden of de pachtsom moest
worden verminderd. Een boerderij leverde dus een vrij laag, onzeker
rendement op, waar de nodige inspanningen voor moesten worden
gedaan. Vergelijk dat eens met obligaties, waarvoor alleen coupons

206

VOL. 20, NO. 3, 2023

BOOK REVIEWS

hoefden te worden geknipt en het rendement gegarandeerd was
(althans vóór de tiërcering). Uit eerder onderzoek (Prak, Kooijmans, De
Jong) was al gebleken dat de stedelijke elites in West-Nederland relatief
weinig investeerden in agrarisch onroerend goed. Van Oosterom’s
onderzoek maakt duidelijk waarom ze daarvoor kozen.
Rond 1920 werd nabij Harderwijk begonnen met de bouw van het Huis
Leuvenum, een landhuis in historiserende stijl dat het centrum werd
van het gelijknamige landgoed. Dat was iets heel bijzonders omdat
in deze jaren juist vele landgoedeigenaren besloten om hun slecht
renderende bezit van de hand te doen en de geldverslindende Huizen
vaak een andere bestemming kregen. De bouwheer, jhr. Cornelis
Johannes Sandberg, was hiertoe voornamelijk in staat dankzij steun van
zijn schoonvader, de zeer vermogende Joachim Ferdinand de Beaufort.
Die steun verleende schoonvader ondanks zijn geringe vertrouwen in
de rentabiliteit van het nieuwe landgoed. De Beaufort had zelf dertig
jaar ervaring als eigenaar van een landgoed en in die dertig jaar verlies
geleden. Vanwege stijgende lonen en belastingen verwachtte hij niet
veel goeds voor de toekomst.
 Schoonvader De Beaufort had gelijk: een belangrijke inkomstenbron
is het grondbezit van Sandberg nooit geworden, ook niet nadat hij
in 1938 van zijn vader het landgoed De Bannink bij Deventer had
geërfd. Bovendien kwam in 1945 een tragisch einde aan Sandberg’s
droom van een leven als landjonker toen hij en zijn zoon in Duitse
gevangenschap overleden aan ondervoeding, uitputting en dysenterie.
Sandberg’s weduwe en dochters zetten de onderneming daarna voort
tot de landgoederen in 2003 werden ondergebracht in een stichting. Het
huisarchief dat de familie Sandberg vanaf 1919 bijeen heeft gebracht en
bewaard is door Willemieke Ottens gebruikt om de geschiedenis van de
twee landgoederen in de twintigste eeuw te schrijven.
Een landgoed beheren en in stand houden in tijden van vrijwel
onophoudelijk stijgende belastingdruk en loonkosten was verre van
eenvoudig, vooral ook omdat tegenover die stijgende kosten nauwelijks
toenemende pachten en zwaar verliesgevende bosbouw stonden.
Vandaar ook de titel van Ottens’ proefschrift: Standhouden. Meer
dan overeind blijven zat er niet in. De freules die tot op het laatst op
Leuvenum woonden, realiseerden zich dat ook. Een van hen zei in een
interview uit 1993 dat je om een landgoed te kunnen beheren over een
goed gevulde effectenportefeuille moest beschikken. Een landgoed was
geen inkomstenbron meer, maar een dure hobby voor welgestelden.
 VOL. 20, NO. 3, 2023

207

TSEG

De freules Sandberg hielden stand door zich te blijven baseren
op de traditionele inkomstenbronnen pacht en bosbouw en vooral
ook door een zuinige levensstijl. Die zuinigheid moet overigens
niet overschat worden: de familie ging in de jaren vijftig op
wintersportvakantie naar Lech. Hoeveel Nederlanders zouden zich dat
destijds hebben kunnen veroorloven? Waarschijnlijk kwamen hierbij
de inkomsten uit de effectenportefeuille goed van pas. Naar nieuwe
inkomstenbronnen gingen de freules niet op zoek. Op Leuvenum
kwam geen landgoedcamping of landgoedfair en er werden ook geen
vakantiehuisjes op een deel van het bezit gebouwd.
De keuzes van de eigenaren van Leuvenum en De Bannink hadden
ook gevolgen voor de pachters. De freules Sandberg waren zoals veel
adellijke grootgrondbezitters begaan met hun pachters en streefden
niet naar de hoogst mogelijke pachtinkomsten. Daar stond tegenover
dat de landgoederen van de familie nauwelijks meegingen in de sterke
intensivering en schaalvergroting die na de Tweede Wereldoorlog de
Nederlandse landbouw kenmerkten. Voor ambitieuze jonge pachters
die mee wilden in de vaart der volkeren moet dat frustrerend zijn
geweest. Uit andere landgoederengebieden zoals het noordwesten van
de Achterhoek weten we dat dit leidde tot spanningen tussen pachters
en grootgrondbezitters.
 Willemieke Ottens heeft een mooi proefschrift geschreven,
grotendeels gebaseerd op het huisarchief, aangevuld met interviews
met familieleden, oud-pachters en oud-werknemers. Ze geeft met dit
boek inzicht in de manier waarop twee particuliere landgoederen
tot in de eenentwintigste eeuw wisten te overleven. Dat is een
belangrijke aanvulling op de bestaande historiografie, die zich vooral
concentreert op de vele landgoederen die in de loop van de twintigste
eeuw overgedragen werden aan de provinciale landschappen of
Natuurmonumenten omdat de eigenaren het beheer niet langer vol
konden houden. Leuvenum en De Bannink vormen natuurlijk wel een
unieke casus en zijn hoogstwaarschijnlijk niet representatief voor de
bescheiden maar niet onbeduidende groep particuliere landgoederen
die stand heeft weten te houden. Een iets meer comparatieve aanpak,
met bijvoorbeeld een vergelijking met landgoederen die wel alternatieve
inkomstenbronnen aanboorden, was derhalve zinvol geweest.
In deze twee proefschriften worden disciplinaire grenzen overschreven
op een manier zoals Yme Kuiper het graag ziet: eliteonderzoek,
cultuurgeschiedenis en sociale en economische geschiedenis worden

208

VOL. 20, NO. 3, 2023

BOOK REVIEWS

hier gecombineerd. De dissertaties geven nieuwe inzichten in de sociale
en economische impact van grootgrondbezit op het Nederlandse
platteland, een nog steeds onderbelicht aspect van de Nederlandse
plattelandsgeschiedenis. Laten we hopen dat na Yme Kuiper’s emeritaat
dit soort onderzoek wordt voortgezet.
Piet van Cruyningen, Wageningen University & Research
Veronica van Amerongen, Vrouwelijke muziekmecenassen in de
Republiek der Nederlanden (Amsterdam: Amsterdam University Press,
2023). 351 p. ISBN 9789463721592.
DOI: 10.52024/tseg.18032
Voor een doctor in de vroegmoderne geschiedenis – want dat ze
feitelijk, al is ze formeel gepromoveerd in de muziekwetenschap – heeft
Veronica van Amerongen een bijzondere achtergrond. Ze verdient de
kost als boomtechnisch adviseur, terwijl haar opleidingen (een master
archeologie en daarna een bachelor muziekwetenschap) niet de meest
voor de hand liggende opstap vormen voor een historisch proefschrift.
 Dat haar proefschrift, waarvan nu een handelseditie is verschenen,
een verrijking is voor de Nederlandse cultuurgeschiedenis, is dus
bewonderenswaardig. Met haar onderwerpkeuze heeft ze het zichzelf
bovendien niet gemakkelijk gemaakt. Niet alleen is het onderwerp –
vrouwelijk muziekmecenaat in de Republiek – braakliggend terrein,
de grond valt hier ook nauwelijks te ontginnen, omdat er geen enkele
voor de hand liggende bron van informatie beschikbaar is. Er is geen
enkel archief dat systematisch, over een langere periode, relevante
gegevens bevat. Dat de Republiek niet bekendstaat om haar bloeiende
muziekleven, belemmert onderzoek nog eens extra.
Van Amerongen is die moeilijkheden inventief en met
doorzettingsvermogen te lijf gegaan. Ze heeft systematisch gezocht
naar drie soorten aanwijzingen voor vrouwelijk muziekmecenaat:
orgels in openbare ruimtes die (mede) door vrouwen zijn geschonken
of gerenoveerd, klokkenspelen waarvoor hetzelfde geldt, en partituren
die aan vrouwen zijn opgedragen. Bij de eerste categorie was het
standaardwerk Het historische orgel in Nederland het vertrekpunt, bij
de derde categorie de muziekcatalogus van het Nederlands Muziek
Instituut in Den Haag. Het is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Zo
VOL. 20, NO. 3, 2023

209.
