De cirkel van goede intenties : De economie van het publieke belang
Het verschil tussen de gang van zaken bij Schiphol en bij de ns geeft treffend
aan dat de betekenis van privatisering niet alleen verschilt van land tot land,
maar ook van sector tot sector. Weliswaar is zowel Schiphol als de ns nu nog een
volledig staatsbedrijf, maar nu al valt te voorspellen dat de privatisering van
Schiphol veel kansrijker is dan die van de ns. Beide bedrijven zijn actief in het
openbaar vervoer en in beide bedrijven gaat uit de aard der zaak voortdurend
veel mis. Toch zijn vertragingen op het spoor bij de ns bij voortduring onderwerp van Kamervragen, is iedere prijswijziging aanleiding tot een verhit politiek
debat en kan de ns geen loket sluiten zonder openlijke bemoeienis van de ministers. Tegelijkertijd windt geen Kamerlid zich op over geannuleerde vluchten,
gestrande reizigers of absurde vormen van tariefdifferentiatie die in de luchtvaartsector algemeen gebruikelijk zijn. Dat heeft niets te maken met verschillen
tussen beide sectoren en alles met de verschillende gewoonten die de politiek in
de loop jaren ten aanzien van beide sectoren heeft opgebouwd. De privatisering
van de ns is vooral vanuit dit gezichtspunt problematisch: er is geen particuliere
investeerder die nu nog wil geloven dat de politiek zich na de privatisering niet
met het spoor zal willen blijven bemoeien.
 De betekenis van privatisering hangt dus af van verwachtingen, verwachtingen omtrent de interventiezucht die de overheid middels publiekrechtelijke bepalingen aan de dag legt na de privatiseringsdatum. Naarmate private eigenaren
verwachten dat de overheid minder zal interveniëren ná de privatisering, zullen
zij bereid zijn te betalen voor de overname van de luchthaven. Tevens zullen zij
ook bereid zijn hun informatie prijs te geven en hun kennis en kunde te gebruiken om de luchthaven efficiënt te exploiteren. Die efficiënte exploitatie maakt
politieke interventie minder aantrekkelijk, omdat de toekomstige voordelen
door die interventie teniet worden gedaan. Zo’n interventie doorbreekt namelijk het verwachtingspatroon en vernietigt daarmee de kostbare reputatie van
een betrouwbare overheid die niet intervenieert in de bedrijfsvoering. Als de
nieuwe eigenaren daarentegen verwachten dat de overheid na privatisering het
private eigendom toch niet zal respecteren, zullen zij zich nauwelijks inspannen
om kostenvoordelen te realiseren. Dan is overheidsinterventie ook niet kostbaar,
omdat de eigenaren toch weinig kostenvoordelen behalen.
116

Oplossing 3: Normen en waarden

Padafhankelijkheid maakt dat binding ook een kwestie van reputatie en symboliek is. Een goede reputatie biedt de overheid de mogelijkheid zich te binden aan
non-interventie. Een politieke constellatie kan zich daarom op het ene terrein
soms geloofwaardiger binden dan op andere terreinen, simpelweg omdat op het
eerste terrein reeds een lange traditie van non-interventie bestaat.
 Instituties als een onafhankelijke rechtspraak maken het de overheid makkelijker om een goede reputatie op te bouwen. Private partijen kunnen dan een beroep op de rechter doen wanneer zij publiekrechtelijke regelgeving een onredelijke inbreuk op hun private eigendomsrechten vinden. In dat geval wordt een
impliciet contract over het terughoudende gebruik van de interventiemacht
omgezet in een expliciet contract, waardoor een beroep op de rechter mogelijk
wordt. Maar een beroep op de rechter voor een beslissing van de overheid blijft
altijd zoiets als te biecht gaan bij de duivel: je gaat in beroep tegen een besluit van
de overheid bij de overheid zelf. Het vereist een groot vertrouwen in Montesquieus scheiding der machten.
Er is daarom behoefte aan extra institutionele veiligheidskleppen om de
interventiezucht van de politiek in toom te houden: de heersende normen en
waarden. Burgers rekenen de overheid niet louter af op het platvloerse criterium
van haar efficiëntie. Rechtsprincipes als rechtsgelijkheid en democratische legitimatie zijn vaak veel belangrijker. Burgers hebben bij deze principes een veel
grotere emotionele betrokkenheid dan bij het principe van ‘efficiëntie’. Deze
emotionele lading van de rechtsprincipes is zeer functioneel. Zij heeft een belangrijke functie in het beschermen van de burger tegen het geweldsmonopolie
van de staat. Efficiëntie vergt geen morele steun. Als iets handiger kan, is er immers voor niemand reden daarop tegen te zijn. Dat ligt anders met de rechtsprincipes. Politici hebben alle reden om die aan hun laars te lappen en op dat moment kunnen burgers geen beroep doen op het geweldsmonopolie van de staat.
 Dat staat immers onder beheer van diezelfde politici. Alleen de gedeelde morele
verontwaardiging van burgers tegen een beheerder van het geweldsmonopolie
die deze principes met voeten treedt dwingt de naleving ervan af. Morele verontwaardiging is een self-fulfilling prophecy: omdat politici verwachten dat de burger boos wordt als de democratische principes geschonden worden, gebeurt dat
niet. Vandaar ook dat in onze ogen een burger moreel zoveel hoger staat dan een
consument, terwijl het toch allebei om dezelfde mensen gaat: als burger vervult
hij zijn morele plicht, als consument komt hij slechts op voor zijn eigen belang.
Een goede reputatie weerhoudt niet alleen de overheid van interventie. Ook de

117

private eigenaar kan zich daarmee binden aan een ondernemingsbeleid dat publieke belangen respecteert. Grote ondernemingen internaliseren daarom zelf
grote externe effecten, al was het maar om politieke interventie voor te zijn. Normen en verwachtingen van het publiek over wat de redelijke gronden voor overheidsingrijpen zijn dwingen zo verantwoord ondernemerschap af. Ook de invulling van privaat eigendom hangt daarmee af van de cultuur en haar
stilzwijgende afspraken. De mate waarin een bedrijf ook zonder publieke wet- en
regelgeving geacht wordt zich aan bepaalde maatschappelijke normen te houden begrenst de rechten verbonden aan privaat eigendom.
De voorbeelden van dergelijke vormen van zelfregulering zijn talrijk. Shell
beschouwde rond 1990 een verantwoord milieubeleid als een kerntaak. Zonder
dat beleid zou er voor Shell naar het eigen gevoel geen plaats zijn in een moderne
samenleving. Het bedrijf besteedt sindsdien veel aandacht aan milieubeleid en
heeft ook een reputatie op dat terrein. De zorg om die reputatie deed Shell ook
besluiten om de Brent Spar niet af te zinken op volle zee, hoewel Shell zelf meende dat de optie van het afzinken milieutechnisch gezien de beste oplossing was.
 Ook in tal van andere situaties vertrouwt de politiek, wanneer zich nieuwe publieke belangen voordoen, bij voorkeur op zelfregulering. Ook het betreffende
bedrijf, de sector of de beroepsgroep heeft daar alle belang bij. Zelfregulering
voorkomt onwerkbare of inefficiënte regelgeving. Zij voorkomt ook dat de sector de regelgeving aanvecht of dat schadeclaims worden ingediend. Een voorbeeld is de zelfregulering van accountants nadat de boekhoudschandalen bij
Ahold en andere bedrijven onvolkomenheden aan het licht hadden gebracht.
Dit is opnieuw een toepassing van het Coase-theorema: wanneer het aantal betrokken spelers beperkt is kunnen externe effecten zonder overheidsdwang worden geïnternaliseerd.
De rechten en plichten van de publieke en de private sectoren vallen dus niet
samen met juridische wet- en regelgeving, formele eigendomsrechten en gecodificeerde contracten, maar hangen ook af van stilzwijgende maatschappelijke
afspraken en sociale normen. De geloofwaardige bescherming van zowel private
eigendomsrechten als het publieke belang staat of valt dan ook met breed gedragen waarden en verwachtingen die deze bescherming ondersteunen.
 Vanwege deze meerduidigheid is het zo moeilijk een eenduidige theorie van
privatisering en politieke interventie te ontwikkelen. De waarde van eigendom
hangt immers af van moeilijk grijpbare begrippen als normen en verwachtingen
die een belangrijke rol spelen in impliciete contracten. Een bedrijfscultuur is een
moeilijk grijpbaar begrip. Toch zijn de ongeschreven afspraken in die cultuur
wel van groot belang voor de concurrentiepositie van het bedrijf, zeker omdat

118

concurrenten die stilzwijgende afspraken moeilijk kunnen kopiëren. Iets dergelijks geldt ook voor de normen en verwachtingen die zijn samengebald in de cultuur van een land. Zo is het in sommige landen aan de orde van de dag dat de
overheid grote private bedrijven te hulp schiet als deze bedrijven zich in financiële moeilijkheden bevinden. Het Italiaanse bedrijf Parmalat dat steun kreeg van
de Italiaanse overheid is een voorbeeld van recente datum. Soms ook kan de
overheid zonder veel problemen de beslissingsbevoegdheid van private eigenaren opschorten door wet- en regelgeving te veranderen. De bindingswaarde van
privaat eigendom is daarmee tijd- en plaatsgebonden. Deze padafhankelijkheid
is ook de kern van de verklaring die Daron Acemoglu et al. geven in hun artikel
‘Reversal of Fortune’ (2002) voor de uiteenlopende welvaartsontwikkelingen
van Noord- en Zuid-Amerika, twee gebieden met in essentie dezelfde grondwet.
 Toen de Europeanen in de decennia na 1492 Amerika veroverden, troffen zij in
Zuid- en Midden-Amerika bloeiende culturen aan. Noord-Amerika was daarentegen grotendeels verlaten. In Zuid-Amerika zetten de Europese kolonisten
dus instituties op die erop gericht waren de bestaande welvaart te roven en naar
Europa over te brengen. Die traditie – de roof van privé-eigendom door de politieke elite – bepaalt tot op de dag van vandaag de Zuid-Amerikaanse cultuur. In
Noord-Amerika viel niets te roven en dus werden er instituties opgezet die het de
kolonisten mogelijk moesten maken zelf een bestaan op te bouwen. Ruim tweehonderd jaar later moeten we vaststellen dat dit wonderwel is gelukt.
3.5 Grenzen van centrale planning
A Government could print a good edition of Shakespeare’s works, but it could
not get them written.
 Alfred Marshall (1907, p. 22)

Wie zijn gedachten laat gaan over de grenzen van de sturingskracht van een overheid raakt snel verward in een keten van problemen. De oplossing van een probleem roept weer een volgend probleem op en wie de keten tot het einde tracht te
volgen bekruipt het idee dat hij in een ets van Escher is verdwaald. De man die de
trap afdaalt komt uiteindelijk weer terug op hetzelfde niveau. Ergens in het proces van waarnemen moet een denkfout geslopen zijn. Eenzelfde proces zien we
ook terug in het analyseren van welke publieke belangen door middel van collec-

119

tieve actie verdedigd kunnen worden en welke door particulier initiatief. Wie de
tekortkomingen van de markt doorziet en de kosten en baten van collectieve actie op een rijtje zet, komt soms weer op het beginpunt terug waarbij transacties in
het private domein nog niet zo slecht werken. Omgekeerd, wie het falen van de
politiek ziet en de markt binnen de muren van het publieke domein wil halen, zal
na een weging van de kosten en baten wellicht bedenken dat bureaucratieën nog
niet zo slecht werken.
 Wie moet kiezen voor of tegen centralisatie van besluitvorming – of voor het
al of niet toepassen van publiekrechtelijke dwang – krijgt het gevoel met een onoplosbaar probleem opgezadeld te worden. Dat is ook niet zo verbazingwekkend. Immers, de oorzaken van marktfalen – berovings- en onderhandelingsproblemen – blijken ook ten grondslag te liggen aan het overheidsfalen. De
middenstander die wenst dat de overheid hem beschermt tegen de roof en diefstal van de lokale maffia, ondervindt al snel dat diezelfde overheid ook niet vrij is
van dergelijke onhebbelijkheden. Centralisatie van het geweldsmonopolie in
handen van de overheid biedt weliswaar bescherming tegen de maffia, maar
maakt van die overheid een monopolist, met alle risico’s van machtsmisbruik
van dien. Het berovingsprobleem is dus niet definitief opgelost, het is slechts verschoven.
Of neem de producent met hoge vaste kosten die onvoldoende informatie
heeft over de betalingsbereidheid van individuele burgers om in te schatten of hij
zijn vaste kosten kan terugverdienen. Wanneer die vaste kosten in het vervolg
niet worden betaald uit de winst van de producent, maar worden gedekt uit de
belastingmiddelen van de overheid, dan is ook dat geen definitieve oplossing,
maar een verschuiving van het onderhandelingsprobleem. Want de overheid
stuit op hetzelfde informatieprobleem: dat zij zal moeten achterhalen hoeveel
individuele burgers bereid en in staat zijn om te betalen.
Er blijken vier dilemma’s te zijn die ieder één van de vier redenen van overheidsfalen afdekken. Gezamenlijk bepalen zij of de toepassing van publieke
dwang wenselijk is. Het gaat om de dilemma’s van: (1) de kosten van verificatie
versus het bieden van rechtszekerheid; (2) solidariteit versus keuzevrijheid; (3)
internalisering van externe effecten versus aansturingskosten; en (4) zelfbinding
versus flexibiliteit.
 Er zijn allerlei instrumenten en instituties ontwikkeld om deze dilemma’s te
verzachten, zoals het profijtbeginsel, subsidiariteit, scheiding van machten, private eigendomsrechten en normen. Maar er blijft meestal een onvermijdelijke
spanning bestaan die tot afruilen noopt. De vier dilemma’s geven ons een handvat om in twee zinnen samen te vatten of de toepassing van publieke dwang ge-

120

rechtvaardigd is. De kosten van de toepassing van publieke dwang zijn hoger
naarmate informatie moeilijker verifieerbaar is, de bevolking heterogener van
samenstelling is (naar voorkeuren en capaciteiten), centrale aansturing kostbaarder is vanwege de private informatie van opdrachtnemers en naarmate de
overheid zich in het verleden op dat beleidsterrein sterker gebonden heeft aan
non-interventie.
Omgekeerd ligt publieke interventie meer voor de hand naarmate het rechtssysteem beter in staat is eigendomsrechten adequaat te definiëren, verplichte
collectieve regelingen grotere voordelen hebben in de beperking van transactiekosten, de complexe externe effecten belangrijker zijn en naarmate de overheid
zich altijd al intensief met een beleidsterrein heeft beziggehouden. Toegegeven,
deze algemene zinnen laten ongetwijfeld een aantal details buiten beschouwing,
maar dat is het wezen van een samenvatting. En toegegeven, deze algemene zinnen zijn abstract en multi-interpretabel, maar dat is op dit algemene niveau onvermijdelijk. Ze geven echter een handvat voor waar je moet beginnen met zoeken en dat is alles wat we hier pretenderen. Wie verder wil, zal met zijn poten de
modder in moeten en concreet, empirisch onderzoek moeten doen naar de omvang van de relevante externe effecten.
 121

HOOFDSTUK 4

De cirkel van goede intenties

Een zekere zelfgenoegzaamheid is de Nederlandse politieke en bestuurlijke elite
niet vreemd. Ons land kent immers geen Amerikaanse toestanden. Bij ons is alles
netjes door de overheid geregeld en door haar ambtenaren aangeveegd. Onze
politici lopen niet aan de leiband van geldschieters uit het grootbedrijf. Populisten krijgen geen kans (die ene schokkende uitzondering daargelaten) en burgemeesters worden netjes door de kroon benoemd. Deze tevredenheid over het
politieke bestel gaat gepaard met een waardering voor politieke besluitvorming.
Een besluit dat collectief wordt genomen is bijna per definitie van een hoger moreel statuur dan individuele keuzen. Consumentisme is vies, de publieke zaak is
verheven. Politieke besluitvorming is bijna een doel op zichzelf.
De vraag is of deze zelfgenoegzaamheid op feiten is gebaseerd. Figuur 4.1 en
4.2 geven alle reden tot twijfel. Het vertrouwen in de politiek en het gevoel dat het
land geregeerd wordt conform de wil van het volk is in Europa duidelijk groter
dan in Azië of Afrika. Maar dat zal niemand verbazen. De overgang van arme
naar welvarende regio’s gaat nu eenmaal met de nodige problemen gepaard.
Kleptocratieën worden niet zomaar omvergeworpen. Dat gaat vaak gepaard met
bloedvergieten. Het is aanzienlijk opmerkelijker dat Europeanen nadrukkelijk
minder tevreden zijn met de politiek dan burgers in Canada en de Verenigde Staten. Europeanen mogen dan bang zijn voor Amerikaanse toestanden, de Amerikanen zelf zijn dat klaarblijkelijk minder. Deze latente ontevredenheid met het
politieke bestuur verklaart waarom gevestigde politieke partijen electoraal zeer
kwetsbaar zijn gebleken en waarom een nieuwkomer in het politieke systeem in
één klap de tweede partij van Nederland kon worden. Buitenstaanders lijken
goed in staat om het politieke establishment te bedreigen, zowel op lokaal als op
landelijk niveau.
 123

Figuur 4.1

Het vertrouwen in parlement/congres om het belang van de
maatschappij te behandelen

90
80
70

percentage

60
50
40
30
20
10

a
er
Am

Eu

rd
-

U

oo

-E

N

on
N

en
C
en

ik

a
ro
p

EU

a
Af

rik

ifi
ac
/P

tra

Az

al

ië

-E

Am
ns
tij
La
os

t-

Enig tot veel vertrouwen
Weinig tot geen vertrouwen

O

Figuur 4.2

c

a

ik
er

te
os
O
nde
id
M

ur
op

a

n

0

Wordt het land door de wil van het volk geregeerd?

90
80
70

percentage

60
50
40
30
20
10

O

os

t-

Bron: Gallup International (2002)

124

er
Am

Eu

Ja

N

oo

rd
-

U
-E
N
Nee

a
ik

a
ro
p

EU

a
Af

rik

ifi
ac
/P
ië

en

C

La

en

on

tra

Az

al

-E

Am
ns
tij

c

a

ik
er

te
os
O
nde
id
M

ur
op

a

n

0

‘I would like to be a zero-government libertarian’, verzuchtte Milton Friedman
ooit eens in een interview (Doherty, 1995). De hierboven beschreven wijdverbreide reserves ten aanzien van het politieke systeem maken dit tot een begrijpelijke wens. Friedman voegde er echter meteen aan toe dat zo’n staat niet stabiel
zou zijn. Een complexe maatschappij kan niet functioneren zonder regels, of deze nu impliciet zijn zoals vervat in normen en waarden of expliciet, in wetgeving,
al was het maar om eigendomsrechten tegen roof en diefstal te beschermen en
om de naleving van contracten af te dwingen. Vanuit dat perspectief pleit de econoom James Buchanan (1975, 1987) ervoor dat economen zich niet primair met
het dagelijkse beleid bezighouden, maar zich vooral richten op de formulering
van de spelregels voor een samenleving, met andere woorden op het ontwerpen
van een grondwet. Normatieve oordelen moeten in dat stadium aan de orde komen. Wat er daarna gebeurt, gebeurt er, maar daar zouden economen of beleidsmakers zich minder om moeten bekommeren, is de mening van Buchanan. Deze
benadering van politiek als sociaal contract over rechten impliceert een specifieke theorie van rechtvaardigheid. Het draait niet zozeer om de uitkomsten, maar
om de spelregels die de uitkomsten mogelijk maken. Om het te vertalen naar inkomenspolitiek: het gaat meer om gelijke kansen dan om gelijke uitkomsten.  Deze sociaal-contractbenadering van Buchanan heeft zijn aantrekkelijke
kanten. Politieke discussie is een eenmalige affaire die plaatsvindt bij de ‘schepping van de economie’ wanneer men de spelregels in steen beitelt. De grondwet
waaraan eenieder zich heeft te houden wordt dan vastgelegd, daarna is alle verdere actie het gevolg van vrijwillige transacties tussen burgers, bijna precies zoals
Friedman het zich heeft gedroomd. De politiek kan nooit meer ingrijpen in de
eigendomsrechten van burgers, iedereen kan maximaal zelf zijn keuze maken.
Het probleem is echter dat die visie niet volstaat. Rechten kunnen niet nu voor
eens en voor altijd worden vastgelegd. Tien jaar geleden had niemand de hardheid van terrorisme voorzien en vroeger werden ddt en asbest als heilzame innovaties beschouwd.
Het probleem waar menige maatschappij, zeker niet alleen de Nederlandse,
mee worstelt is ‘de cirkel van goede intenties’. Nieuwe belangen dienen zich continu aan. Belangen die of niet voorzien zijn of belangen die door technologische
ontwikkelingen of eenvoudig een andere prioriteitenstelling doordringen tot
regering en parlement. Deze nieuwe complexe externe effecten vereisen een inbreuk op bestaande rechten. Die rechten worden aan de kant geschoven, de politieke macht met zijn overheidsapparaat neemt tijdelijk het initiatief over.
125

Daarmee ontstaat echter onmiddellijk het gevaar dat die overname blijvend is,
dat het begrijpelijke ideaal van Friedman van een ‘zero government’ achter de
horizon verdwijnt. De overheid trekt steeds meer macht naar zich toe en de vrijwillige transactie verliest aan betekenis. Het is dus zaak de cirkel van goede intenties zo snel mogelijk weer te sluiten: nieuwe belangen moeten zo snel mogelijk
worden vastgelegd in stabiele wet- en regelgeving. Wanneer de nieuwe spelregels
zijn vastgelegd is direct ingrijpen niet meer nodig en is de cirkel weer gesloten.
 Het sluiten van de cirkel van goede intenties door het vastleggen van stabiele
regels is een zware opgave voor de politiek. Wie particulier initiatief de ruimte
wil geven, moet de moed hebben om na het reviseren van spelregels de interventiebevoegdheden zo snel mogelijk weer uit handen te geven. Sterker nog, ruimte
voor particulier initiatief vereist dat politiek zich zeer terughoudend opstelt bij
het herzien van spelregels. Mede daarom zien wij een tendens waarbij de politiek
haar primaat beperkt door meer discretionaire bevoegdheden over te laten aan
Europa – denk aan het Stabiliteits- en Groeipact en de onafhankelijke Europese
Centrale Bank –, aan toezichthouders en aan rechters. Ook leggen steeds meer
landen expliciet van tevoren vast hoe ze demografische en macro-economische
risico’s delen in pensioenstelsels en de sociale zekerheid, bijvoorbeeld hoe uitkeringen variëren met groei van lonen en hoe de pensioenleeftijd varieert met de
levensverwachting. De kunst van het beperken van het politieke primaat valt de
politiek zwaar. Politici klagen niet voor niets dat rechters steeds meer op hun
stoel gaan zitten. Er moet nu meer vertrouwd worden op het oordeel van rechters
bij de interpretatie en handhaving van regels.
Niet alleen stabiele juridische regels maar ook ongeschreven regels impliciet
in maatschappelijke normen en waarden zoals rechtszekerheid, betrouwbaarheid en rechtsgelijkheid beperken de beleidsvrijheid van de politiek als beheerder van het geweldsmonopolie. Dit publieke geweldsmonopolie wordt ingekapseld door de ‘law of reason’. De zachte kracht van cultuur, recht, rede en
redelijkheid en van ethiek wint het geleidelijk van de ruwe macht van het geweldsmonopolie, althans in dit tijdsgewricht en dan nog binnen Europa.
 Het belang van het sluiten van de cirkel van de goede intenties door het loslaten van politieke discretionaire beslissingsbevoegdheid en het beperken van het
politieke primaat is de hoofdboodschap van dit boek. Maar hoe zijn we tot die
conclusie gekomen? Dat heeft voornamelijk te maken met onze verwondering
over en bewondering voor de stille kracht van ruil en regels. We lopen de hoofdlijn van die argumentatie hieronder nog een keer na.
126

4.1 De kracht van vrijwillige transacties

Een alles overkoepelend thema in dit boek is de kracht van het transactiemechanisme. De ruil van eigendomsrechten corrigeert een inefficiënte verdeling van
rechten. Vrijwillige ruil strekt bijna per definitie tot wederzijds voordeel, anders
zouden de partijen immers niet ruilen. Het ruilen stopt pas dan wanneer er geen
wederzijds voordelige transacties meer mogelijk zijn en dan is de situatie dus bijna per definitie efficiënt. Dat is de traditionele rol die het transactiemechanisme
vervult. Een inefficiënte situatie kan daarom alleen blijven bestaan als een profijtelijke transactie om de een of andere reden toch niet tot stand kan komen. Het
bekendste voorbeeld is een gevangenendilemma, waarbij beide gevangenen
graag met elkaar een transactie zouden afsluiten zodat ze elkaar de volgende dag,
wanneer ze beiden in hun eigen cel opgesloten zitten, niet zullen verraden. Maar
beide partijen kunnen zich niet geloofwaardig aan die transactie binden en dus
komt zij niet tot stand. In het jargon van dit boek is er dan sprake een extern effect
dat niet goed door aanvullende transacties geïnternaliseerd kan worden.
 Partijen zullen zich echter niet zomaar neerleggen bij het ontbreken van die
markt. Ze zullen nieuwe instituties ontwerpen om die transacties alsnog mogelijk te maken. Een typisch voorbeeld is het privaatrechtelijk afdwingbaar
contract, waarin beide partijen zich vooraf binden aan hun afspraken en zich
onderwerpen aan het geweldsmonopolie van de overheid als zij hun verplichtingen niet nakomen. Het inzicht dat de betrokken partijen zelf een prikkel hebben
om markten voor de ontbrekende transacties te creëren, zodat externe effecten
geïnternaliseerd kunnen worden, is de kern van het Coase-theorema.
Het transactiemechanisme is zo krachtig, omdat het de bij de transactie betrokken partijen informatie verschaft over elkaars voorkeuren zonder dat een
centrale planner daarvan op de hoogte hoeft te zijn. Als mensen bereid zijn tot
vrijwillige ruil, geeft dat feit alleen al voldoende informatie over hun voorkeuren
aan de wederpartij. Bovendien biedt het transactiemechanisme precies de juiste
prikkels om economische activiteiten te ondernemen die in het belang zijn van
de ander. Men kan alleen iets waardevols verwerven als men bereid is de ander
daar iets waardevols voor terug te geven. Het gaat in de markt om het gelijk oversteken van rechten en plichten.
 Een voorbeeld van een ontbrekende markt die door aanvullende transacties
kan worden ingevuld is de aanleg van de Betuwelijn. Gemeenten in de Betuwe
ondervinden overlast van langs denderende treinen. De steden in Noord-Brabant daarentegen profiteren, omdat hun stadshart niet langer wordt belast door
de veiligheidseisen van goederenvervoer per spoor. Ook de Rotterdamse haven-

127

bedrijven profiteren, omdat zij hun achterland beter kunnen bedienen. Dan is
het lijstje met belanghebbenden compleet. De Betuwegemeenten zijn bereid de
nieuwe spoorlijn te accepteren als zij daarvoor voldoende compensatie ontvangen. De Brabantse gemeenten zijn bereid te betalen, omdat die goederentreinen
dan uit hun stadshart kunnen worden geweerd. Ook de Rotterdamse havenbedrijven willen betalen, omdat zij later van de nieuwe spoorlijn zullen profiteren.
Als uit dit saldo de aanleg niet kan worden gefinancierd, dan creëert het project
blijkbaar geen positieve waarde en dan moet het dus niet worden gerealiseerd.
Zo bezien is er bij de Betuwelijn voor overheidsingrijpen helemaal geen reden.
Dat inzicht had ons land veel ellende kunnen besparen.
Het voorbeeld van het rechtens afdwingbare contract illustreert de belangrijke rol die de rechtstaat speelt bij het mogelijk maken van een wederzijds voordelige ruil. De rechter kan afspraken afdwingen als de betrokken partijen een privaatrechtelijk contract sluiten. Zo komen waardevolle transacties tot stand
waarbij partijen zich vandaag moeten binden aan dingen die ze pas morgen kunnen waarmaken. De rechtstaat dwingt niet alleen contracten, maar ook eigendomsrechten af, door de eigenaar te beschermen tegen roof en diefstal. Je kunt
iets alleen in eigendom verwerven als je bereid bent een tegenprestatie te leveren,
niet door een ander te beroven. Juist door die zekerheid kan het transactiemechanisme werken.
 4.2 De zwakte van vrijwillige transacties

Het transactiemechanisme kent echter grenzen wanneer er complexe externe
effecten in het spel zijn. Dan zijn aanvullende privaatrechtelijke transacties
moeilijk te realiseren vanwege uitvretersgedrag. Er is altijd wel één partij die kan
profiteren van de transactie zonder eraan te hoeven bijdragen. De niet-uitsluitbaarheid van de baten van aanvullende transacties verbreekt de directe band tussen betalen en genieten. Daarom kunnen partijen niet meer gelijk oversteken en
zullen sommige proberen te profiteren van de bijdragen van andere zonder
daarvoor een tegenprestatie te leveren. In die gevallen is sprake van een publiek
belang dat behartigd moet worden door de toepassing van publiekrechtelijke
dwang. Iedere keer wanneer van een bepaalde zaak geclaimd wordt dat deze een
publiek belang vertegenwoordigt, moet de vraag derhalve zijn: wat zijn de relevante externe effecten waarbij uitvretersgedrag dreigt? Wie profiteert hier van
een bepaalde (trans)actie of heeft daar juist last van, zonder dat deze personen bij
de besluitvorming aan tafel zitten? En waarom kunnen deze personen niet bij de-

128

ze transacties worden betrokken zodat de externe effecten met aanvullende
transacties tussen belanghebbenden kunnen worden geïnternaliseerd?
De voornaamste bronnen van het falen van vrijwillige ruil zijn schaalvoordelen en averechtse selectie. Bij schaalvoordelen heeft een individuele consument
belang bij een divers aanbod van vele producten, maar zal hij bij de betaling van
de daarmee gepaard gaande vaste kosten proberen te profiteren van de betaling
van anderen. Dat is dus een vorm van uitvretersgedrag, waardoor te weinig producenten tot de markt toetreden. Producenten hebben dan te weinig marktmacht om hun vaste kosten terug te verdienen. Schaalvoordelen kunnen echter
ook resulteren in te veel marktmacht. Juist door die schaalvoordelen kan maar
een beperkt aantal aanbieders in de markt overleven. Deze producenten hebben
daardoor marktmacht, die ze zullen gebruiken om hun prijzen te verhogen, met
grote monopoliewinsten als gevolg. De hoge prijzen doen consumenten met een
lage betalingsbereidheid afhaken, wat vanuit maatschappelijk oogpunt verspilling is. Bovendien ontstaat er een concurrentieslag om de monopoliewinst:
meerdere producenten proberen toe te treden tot de markt om zich een deel van
de buit eigen te maken, terwijl één aanbieder voldoende is om de hele markt op
de meest efficiënte manier te kunnen bedienen. De overheid staat bij schaalvoordelen dus voor een gecompliceerde afweging tussen macht geven en macht nemen.  Bij averechtse selectie is veelal het probleem dat het gemeenschappelijke belang eist dat alle betrokkenen aan een collectieve regeling deelnemen, goede én
slechte risico’s. Het is echter in het individuele belang van goede risico’s om zich
voor veel geld te laten keuren, zodat ze herkenbaar zijn als een goed risico. Verzekeringsmaatschappijen zullen hun dan graag een voordeligere polis aanbieden,
vanwege hun gunstige risico. Op die manier kunnen ze zich onttrekken aan hun
solidariteitsbijdrage met de slechte risico’s. Maar naarmate de in de collectieve
regeling achterblijvende groep gemiddeld een steeds slechter risico wordt, zullen
ook de slechte risico’s meer proberen om door de keuring heen te komen. De

129

keuring moet dan steeds strenger en dus kostbaarder worden om de slechte risico’s buiten de deur te houden. In het slechtste geval is uiteindelijk iedereen slechter af: de goede risico’s door de hoge kosten van de keuring, de slechte risico’s
doordat zij niet langer kunnen profiteren van de solidariteit van de goede risico’s. De overheid kan met een verplichte wettelijke regeling veel van dit soort
ellende voorkomen, zoals zij doet bij sociale en ziektekostenverzekeringen.
4.3 De grenzen van overheidsdwang

De transacties die de overheid moet afdwingen, omdat ze vrijwillig niet totstandkomen, gaan per definitie gepaard met hoge transactiekosten. Privaatrechtelijke instituties verzuimen niet voor niets de ontbrekende markten te creëren.
De overheid is de vergaarbak van complexe externe effecten die alleen via publiekrechtelijke dwang en gecentraliseerde besluitvorming kunnen worden gerealiseerd. Publiekrechtelijke dwang leidt bovendien altijd tot ingewikkelde opdrachtgever-opdrachtnemerrelaties. Vaak hoort men verzuchtingen over hoe
ongevoelig overheidsdiensten – zoals de politie of de Belastingdienst – zijn voor
klachten van het publiek en hoe anders het bedrijfsleven omgaat om klachten
van klanten. Dit is echter het vergelijken van appels met peren.
 In tegenstelling tot privaatrechtelijke transacties gebaseerd op direct wederzijds voordeel van de transactiepartners ontbreekt het directe eigenbelang bij de
toepassing van publiekrechtelijke dwang. De burger wordt door de sterke arm
van de overheid gedwongen om niet in het directe eigen belang te opereren door
zich niet als uitvreter op te stellen. Burgers zullen trachten zich onder die dwang
uit te wurmen en de overheid informatie te onthouden die nodig is voor uitoefening van die dwang. Publieke interventie vereist dus onvermijdelijk kostbare
handhaving om de relevante informatie boven tafel te krijgen. Door het ontbreken van een ‘quid pro quo’-mechanisme bij het uitoefenen van publieke dwang
heeft de overheid moeite om informatie over de werkelijke voorkeuren van burgers te verkrijgen.
 Bij de behartiging van publieke taken is sprake van complexe opdrachtgeveropdrachtnemerrelaties. Kiezers moeten allereerst besluiten welke politicus zij
het recht om dwang uit te oefenen toevertrouwen. Als kiezers zijn zij daarmee de
opdrachtgever van de politicus en dus niet omgekeerd, zoals de term ‘het primaat van de politiek’ suggereert. Politici worden echter duidelijk gewantrouwd,
zoals wel bleek uit figuur 3.1, waarin zij de minst vertrouwde beroepsgroep zijn,
en met reden. Het kiezen van die politicus gebeurt dan ook niet van harte. De po-

130

liticus krijgt immers het geweldsmonopolie van de overheid in beheer. Hij of zij
heeft daarmee grote macht over ieder van ons, en kiezers zijn wantrouwend over
hoe de politicus die macht zal hanteren. Bovendien lopen de belangen van kiezers niet parallel. Dat leidt tot een onduidelijk mandaat voor de politicus. De politicus moet op zijn beurt weer als opdrachtgever optreden ten opzichte van
ambtenaren die de publieke taken moeten uitvoeren. Deze keten van opdrachtgever-opdrachtnemerrelaties leidt tot veel zand in de machine van de democratie. Verantwoordelijkheden zijn diffuus en onduidelijk. Dit maakt problemen
tussen opdrachtgevers en -nemers in de publieke sector complexer dan in de private sector. De politiek is een soort middenmanagement tussen de burgers als de
ultieme opdrachtgevers aan de ene kant en de uitvoerders van publieke taken aan
de andere kant. De problemen van meerdere opdrachtgevers, meerdere taken en
meerdere hiërarchische lagen verklaren waarom de overheid de reputatie heeft
inefficiënt te zijn en publieke organisaties zo procedureel zijn ingesteld.
De overheid kampt daarnaast met een fundamenteel zelfbindingsprobleem.
 Het primaat van de politiek in de vorm van onbeperkte interventiebevoegdheden lijkt op het eerste gezicht slechts voordelen te kennen. Publieke belangen
kunnen dan immers te allen tijde behartigd worden. Die schijn bedriegt. Waar
burgers zich kunnen binden aan toekomstige afspraken middels rechtens afdwingbare contracten, daar heeft de overheid als hoeder van het geweldsmonopolie een fundamenteel probleem: wie kan de overheid aanspreken op haar beloften? Wie bewaakt de bewaker? De macht van de overheid om via het hanteren van
het geweldsmonopolie burgers te binden aan de publieke belangen van de gemeenschap maakt het moeilijker om zichzelf te binden aan een belofte over haar
toekomstige beleid. Er is immers geen hogere macht om die belofte af te dwingen.
De ruime interventiemogelijkheden voor de politiek resulteren in allerlei
berovingsproblemen. Burgers zullen hun investeringen opschorten, omdat ze
weinig vertrouwen hebben in de beloften van de overheid. Op deze manier ondergraaft het primaat van de politiek de effectiviteit van prikkels en beperkt
daarmee de sturingsmogelijkheden. Macht resulteert in onmacht. Deze interventieparadox – het opgeven van interventiebevoegdheden resulteert in grotere
stuurbaarheid – resulteert in een dilemma van binding versus flexibiliteit. Enerzijds heeft de samenleving er belang bij de politiek maximale ruimte te geven om
uitvretersgedrag te bestrijden. Anderzijds dient de politiek met handen en voeten gebonden te worden, zodat private eigendomsrechten beschermd worden en
markten goed kunnen functioneren. Hoe meer onvoorzienbare publieke belangen zich kunnen voordoen, des te meer moet de politiek haar interventiemacht
flexibel kunnen inzetten. Hoe gevoeliger de activiteiten van burgers zijn voor ge-

131

loofwaardige prikkels, des te meer zal de politiek zich moeten binden aan noninterventie. Het geweldsmonopolie van de overheid is vuur waar niet te veel mee
gespeeld moet worden.
 Dit dilemma op het kruispunt van binding in de tijd en binding aan de gemeenschap is nauw gerelateerd aan de klassieke links-rechtstegenstelling. De
overheid moet volgens ‘links’ te allen tijde over de mogelijkheid beschikken om
de uitwassen van ongebreidelde marktwerking te bestrijden door burgers te binden aan het belang van de gemeenschap. Rechts, daarentegen, is de beschermheer van private eigendomsrechten tegen machtsmisbruik van de staat; de overheid moet zich beperkingen opleggen bij het kunnen binden van de individuele
burgers aan de publieke belangen van de gemeenschap als geheel.
 4.4 De calculus van het publieke belang

Door de hoge transactiekosten van publieke interventie is het louter bestaan van
complexe externe effecten daarvoor onvoldoende legitimatie. Het corrigeren
van marktfalen gaat onvermijdelijk gepaard met overheidsfalen. Alleen wanneer
het saldo van de externe effecten ook na aftrek van de transactiekosten van de inzet van het publieke geweldsmonopolie nog steeds positief is, verhoogt publieke
interventie de maatschappelijke welvaart. De aanzienlijke kosten en baten van
publiek ingrijpen zijn een van de redenen dat discussies over publieke belangen
zo hoog kunnen oplopen. Door informatieproblemen die spelen bij publieke
belangen is de kwantificering van kosten en baten van centrale coördinatie vaak
gebrekkig. Het gebrek aan inzicht in de kosten en baten van grote besluiten zorgt
ervoor dat het debat sterk ideologische trekken vertoont. Toch is rationaliteit
juist in dit debat van groot belang. Het recht van de sterkste dient in de rechtstaat
ondergeschikt te zijn aan de redelijkheid. Tezamen met normen en waarden
houdt rationaliteit misbruik van het geweldsmonopolie van de overheid in bedwang, zodat publiek ingrijpen beter voorspelbaar wordt. Iedere publieke interventie vereist daarom een sterke legitimatie. De disciplinerende vraag moet
daarom steeds zijn: wat zijn de relevante externe effecten? Wie profiteert van een
bepaalde (trans)actie? Zijn er ook partijen die niet in de besluitvorming worden
betrokken maar wel last hebben van de (trans)acties in kwestie? En waarom kunnen deze personen niet bij deze transacties worden betrokken zodat het publieke
belang toch geborgd kan worden? De kosten van overheidsingrijpen laten zich
echter vaak moeilijk kwantificeren, mede omdat de negatieve effecten op de betrouwbaarheid van stabiele regels pas op termijn merkbaar zijn, terwijl de baten

132

meestal wat eenvoudiger te kwantificeren zijn. Dat leidt makkelijk tot een politiek vooroordeel ten faveure van interventie en het gebruik van publieke dwang.
 Welke hulpmiddelen heeft de politiek om zichzelf hiertegen te beschermen?
Wij zien er twee. Ten eerste, de weg van de rede: een systematische weging van alle argumenten voor en tegen. Ten tweede, de weg van de macht: het door de rechterlijke macht aan de politiek opgelegde recht op financiële compensatie voor
individuele burgers wanneer hun eigendomsrechten door politieke interventies
worden geschonden. In deze paragraaf bespreken we het eerste hulpmiddel, het
boomdiagram voor rationele besluitvorming en ontwerp van markt en staat. In
de volgende paragraaf komt het tweede hulpmiddel aan bod: het wettelijke recht
op compensatie.
4.4.1 De weg van de rede

Figuur 4.3 is een boomdiagram waarin de meest basale vragen over de noodzaak
(het waarom) en de vorm (het hoe) van publieke interventies worden gesteld. De
figuur begint met de vraag naar de aard van het publieke belangen: welk complexe externe effect dat niet kan worden geïnternaliseerd door vrijwillige transacties is hier aan de orde? Dit externe effect kan daarom vragen om de toepassing
van publiekrechtelijke dwang, maar dat hoeft niet. Het publieke belang van het
opheffen van het marktfalen moet immers voldoende zijn om de transactiekosten van politieke interventie te rechtvaardigen. Met andere woorden, hier is
de vraag aan de orde of de overheid het marktfalen voort wil laten bestaan of dat
zij wil ingrijpen.
 Vervolgens komt het management van dat belang aan de orde: hoe moet publieke interventie worden vormgegeven? Via directe zeggenschap waardoor men
enige flexibiliteit in het borgen kan aanbrengen of via regulering waarbij de
overheid zich aan wetten en regels bindt? De overheid staat hier voor het dilemma van flexibiliteit versus binding. Wil de overheid de politieke zeggenschap in
de uitvoering van publieke taken in eigen hand houden of is het voldoende dat zij
uitvoering regelt door middel van publiekrechtelijke wetgeving, waarbij de
overheid de markt grotendeels het werk laat doen? De essentiële vraag bij regulering is dus of het publieke belang louter door het stellen van regels voldoende
veiliggesteld kan worden. Zo wordt voedselveiligheid niet bewaakt door allerlei
staatsbakkerijen of staatsrestaurants, maar door regels te stellen aan private producenten die gecontroleerd worden door bijvoorbeeld de Voedsel en Waren
Autoriteit.
 133

Tabel 4.3 De calculus van het publieke belang

Brengen (trans)acties externe
effecten te weeg?

Ja,
Welk karakter
hebben deze
externe effecten?

Complexe,
met uitvretersproblemen:
Publiek belang

Eenvoudige,
Geen publiek
belang
(Coase)

Internalisering
externe effecten
lonend?

Privaat initiatief
(inclusief nonprofitorganisaties)

Ja,
Publieke
interventie

Nee,
marktfalen voort
laten bestaan

Permanente
interventiebevoegdheden
nodig?

Ja,
zeggenschap

Interne
publieke
dienst

134

Nee,
Geen publiek
belang
ongereguleerde
marktwerking

Nee,
Regulering via
wetten,
belastingen

Binnen
publieke
sector

Uitbesteden aan
marktsector
Tendering contracten, concessies,
vouchers

Interne
publieke
organisatie

Staatsonderneming of overheidsdeelname
in private
ondernemingen

Publiek
private
samenwerking

Agentschap

Zelfstandig
Bestuursorgaan
(ZBO) of Rechtspersoon met wettelijke taak (RWT)

Indien de overheid belang hecht aan zeggenschap in de uitvoering van publieke
taken, kan ze de taak uitbesteden of binnen de eigen muren te verzorgen. Dit is in
feite een toepassing op de overheid van de fundamentele vraag die Coase (1937)
stelde voor bedrijven: zelf doen of kopen? Moet een product binnen de muren
van het bedrijf worden geproduceerd of kunnen anderen dat beter, zodat het
voordeliger is het product door anderen te laten maken en het op de markt in te
kopen? Het uitbesteden van een publieke taak benut specifieke kennis in de private sector. Dit ligt voor de hand wanneer het taken betreft waarover de politieke
opdrachtgevers consensus hebben bereikt en wanneer men verwacht dat een bedrijfsmatige uitvoering tot aanzienlijke doelmatigheidswinsten leidt. Het gros
van de publieke taken wordt echter binnen de muren van de overheid verzorgd.
Daar houdt de politiek een directe greep op de uitvoering die zij te allen tijde kan
bijsturen. De publieke organisatie is een amalgaam van instituties. De publieke
sector kent een groot aantal organisatievormen (publiek-private samenwerking,
overheids-nv of staatsonderneming, publieke dienst, agentschap of zelfstandig
bestuursorgaan) waarbij de verschillen in de praktijk vaak slechts gradueel zijn.
 De figuur overziend ontstaat een rangschikking van links naar rechts, van
strak hiërarchische interventie van overheidszijde tot private transacties waarbij
het voort laten bestaan van marktfalen ook nadrukkelijk tot de mogelijkheid behoort. De figuur begint weliswaar met de kernvraag rechts bovenaan: wel of niet
ingrijpen. Idealiter moet er echter precies andersom worden gewerkt. Eerst moeten alle opties voor interventie worden doordacht, om daaruit het beste interventiealternatief te kunnen kiezen. Als laatste stap moet dat optimale interventiemodel dan worden afgewogen tegen het nulalternatief: niets doen. Nadenken
over publieke belangen vraagt, met andere woorden, om recursief denken. In de
praktijk is dit een simultaan proces, al was het maar omdat de overheid haar beleid moet bepalen onder grote onzekerheid over de kosten en baten van de alternatieven.
4.4.2 De weg van het compensatierecht
[…] nor shall private property be taken for public use, without just compensation.
U.S. Constitution, Amendment 5

Op 22 maart 1977 viel het kabinet-Den Uyl. De aanleiding was een onoverbrugbaar meningsverschil tussen PvdA en kvp over de grondpolitiek: hoe moesten

135

eigenaren van grond worden gecompenseerd als de overheid die grond ten behoeve van uitbreidingsplannen wilde onteigenen? De gang van zaken had iets hilarisch: een kabinet dat zich vier jaar lang voortsleepte van het ene conflict naar
het andere en dat in het zicht van de verkiezingen toch nog struikelde. Het onderwerp van het meningsverschil was de crisis echter waard. Landbouwgrond is er
genoeg en die heeft bijgevolg slechts een beperkte marktwaarde. Sinds jaar en
dag lopen boeren echter binnen op het moment dat hun grond een bestemmingswijziging ondergaat. Het waardeloze landbouwareaal verandert als bij toverslag in een begeerde bouwlocatie. Projectontwikkelaars en speculanten komen als vliegen op de stroop af,waardoor de waarde van de grond explosief stijgt.
 Feitelijk is dit beeld niet geheel juist. Bestemmingswijzigingen komen niet als
een donderslag bij heldere hemel. Een blik op de kaart geeft vaak al een redelijk
inzicht waar de bouwlocaties van de toekomst zullen zijn: aan de rand van grote
steden, in de buurt van grote stations en ver weg van lawaaierige industrieterreinen. En nog veel informatiever dan een blik op de kaart zijn de contacten met
de Haagse politiek. De besluitvormingsprocedures zijn langdurig. Kremlinwatchers hebben via die band vaak al lang van tevoren zicht op hoe de hazen gaan
lopen. Dus worden betreffende grondeigenaren lang van tevoren door speculanten bewerkt. In ruil voor een deel van de winst gaat de grond van de hand. Tegen
de tijd dat in Den Haag de kogel eindelijk door de kerk gaat, is de meeste grond al
lang en breed in het bezit van projectontwikkelaars.
Mag de overheid op het moment suprême, als de bestemmingswijziging de
waardestijging bekrachtigt, de grond onteigenen zodat de waardestijging kan
toevallen aan de gemeenschap? En zo ja, voor welke waarde moet de eigenaar
worden vergoed: de waarde als landbouwgrond of de waarde als bouwlocatie?
Nu is landbouwgrond onder de rook van een stad sowieso meer waard dan een
gemiddelde akker. Is dat nu omdat de nabijheid van de stad leidt tot lagere transportkosten voor de aan- en afvoer van producten of omdat in die waarde al een
deel van de waardestijging bij de vroeg of laat verwachte bestemmingswijziging
is verdisconteerd? Welke grondprijs moet dan worden gehanteerd? De slang bijt
zich hier in zijn eigen staart: als iedereen verwacht dat er gecompenseerd zal worden, dan is die compensatie in de grondprijs verdisconteerd. Compensatie op
basis van de grondprijs wordt dan een self-fulfilling prophecy.
 Over dit soort vragen struikelde het kabinet-Den Uyl in 1977. Het antwoord
op deze vragen heeft een meer algemene strekking dan alleen de grondpolitiek.
Zoals we eerder gezien hebben, behoudt de politiek zich altijd het recht voor om
in uitzonderlijke omstandigheden in te grijpen in private eigendomsrechten.
Het is nu eenmaal niet mogelijk om alle eigendomsrechten bij ‘de schepping van

136

de economie’ eenduidig en efficiënt vast te leggen. Achteraf ingrijpen in de eigendomsrechten kan via nationalisatie van het privaat eigendom, maar ook via
nieuwe wet- en regelgeving, die de waarde van de private eigendomsrechten beperkt. De vraag is of en wanneer de private eigenaren in die gevallen schadeloosgesteld moeten worden. Hoe beter private partijen gecompenseerd worden voor
publiekrechtelijke ingrepen in hun eigendomsrechten, des beter weten zij zich
beschermd tegen het berovingsprobleem: politici die er met de vruchten van de
private investeringen vandoor gaan ten bate van allerlei hun welgevallige oogmerken. De verplichting tot compensatie heeft nog een ander groot voordeel:
zij dwingt politici om ook de kosten van hun interventies in de kosten-batenanalyse te betrekken. Vandaar dat compensatie, naast de kracht van de logische
beleidskeuze conform het boomdiagram in de vorige paragraaf, het belangrijkste hulpmiddel is om de interventieambities van politici te beteugelen. Volledige
compensatie blijkt in de praktijk vaak echter niet mogelijk te zijn en blijkt bovendien ongewenste consequenties te kunnen hebben. Wij zullen de vragen waar het
kabinet-Den Uyl in 1977 mee heeft geworsteld daarom hier weer oppakken.
