Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d'achtbare overigheit van Uitrecht
(Foto: Ge1neentearchief Utrecht)

4'/en

Verantwoordingh, f. 21 v 0 •
(Foto: Gemeentearchief Utrecht)

Verantwoordingh 103

5

10

15

20

25

30

Het tweede getijgenisse is van dien boeck verkooper welcke aende
Voetius∗ seer verplicht is, ende noch onlanchs heeft hij voor haer
de Ongerechtige vierschaer gedruckt, soo dat men gelooven moet,
indien hij in zijn getuigenisse om harent wille niet onwaerachtichs
en heeft verklaert, ’t welck ick niet en kan seggen door dien ick
sijn getuigenisse niet en hebbe gesien, dat hijer oock niet en heeft
verklaert dan het geen haer behaechde, ende dat hij de rest heeft
verswegen; want sij, en niet de rechters hem dit getuijgenissse
hebben doen schrijven.82 Het derde is van dien Waterlaet welcke
gelijck als Schoock selfs secht van Voetius en Dematius gebruijckt
is geweest om hem te helpen corrompeeren ende dien volgende soo
en behoefde sij selfs niet gecorrompeerdt te worden. Maer daer
en booven is het soo een aensienlick man, dat Schockius selfs sich
te goedt kent om iet gemeens met hem te hebben, al is hij van
Voetius geheimraedt. Het vierde | is van een die sich secht autheur
te sijn van seecker boeck mij onbekent, genaemt Wederstut vande
lasteringen.83 Maer dese man en kan anders niet verklaert hebben
dan dat hij autheur van dat boeck is en niet Voetius, den welcken
ick het oock niet wtdruckelick en hebbe toe geschreven, maer ick
hebbe alleenlick gesecht dat het vermoeden van veele menschen op
hem viel. Doch al hadt ick het hem toegeschreven, soo en soude
mij dat voor geen misdaet konnen toe gereeckent worden, want hij
en gelooft gansch niet dat het eene misdaet sij het selven gemaeckt
te hebben. In tegen deel, hij verdedicht ende looft het soo veel
als hij kan. Het laeste is van seeckeren student mij onbekent, die
oock niets en kan getuijcht hebben dan dat niet Voetius maer hij
autheur is van seeckere smadelicke rijmen die tot Voetius eere ende
in sijn bijweesen in Uwe Akademie onder het disputeeren sijn wt
gedeelt geweest.  83 Cornelis Lemannus, Retorsio calumniarum (Amsterdam 1642). Cornelis Lee-

mans of Lemannus (1599–1668) was
sinds 1632 predikant van de gereformeerde gemeente te ’s-Hertogenbosch
en aanstichter van de rel rond de Illustre Lieve Vrouwebroederschap.
104 René Descartes

5

10

15

20

25

30

dese rijmen hadde doen maecken ofte ten minsten dat het met sijne
kennisse geschiet was, ’t welck niet en kan ontkent worden.84 Daer
beneffens misdoen dusdanige rijmen soo weinich na het oordel
der Voetius∗ , datter de soone noch onlanchs alsoo smadelijcken
als de voorgaende, | oock van den selfden student gemaeckt, in
andere Theses heeft doen drucken.85 Ja hij doeter Uwe Akademie
dese eere aen dat hijer imandt van Uwe Professoren mijnen aap
noemdt, ’t welck hij in dese woorden wtdruckt: Die een aap is van
den logenachtige Fransman en een groter logenaar.
 Men kan oock lichtelick sien dat dese twee laste getuijgenissen alleen bij d’andere gevoecht sijn om het getal te vermeeren,
ende op dat Voetius soude mogen seggen dat ick niet alleenlick
veroordeelt ben geweest om dat ick gesecht hebbe dat hij autheur is van een boeck welck hij niet gemaeckt heeft, maer om
dat icker hem verscheijden hebbe toegeschreven. Ende op dat
dien volgende imant die maer kennisse heeft vande gerechticheijt
mijner saecke aen gaende een boeck, waerschijnlick soude dencken
dat ick hem van eenige andere boecken met onrecht beschuldicht
hebbe volgens eenen regel die hij ende sijnen soone onder houden,
ende evenwel aen alle andere menschen verwijten, seggende Een
bedrieger spreeckt gemeenlick in generale termen.86 Maer indien
haere gedeputeerde sich alleenlick op mijn antwort vande publicatie gegront hebben, gelijck als de Voetius∗ seggen, soo en hebben
sij niet anders konnen ondersoecken dan aengaende het | boeck
welck Schooks naem draecht; want icker van geen ander en hebbe
gesproocken. Nu, het is seecker dat ick niet voor vast gesecht en
hebbe dat Gysbert Voetius van dit noch van eenich ander boeck
autheur is of hij heefter sijnen name ondergeset, ende dat ick hem
van geen en hebbe verdagt gemaeckt of hij heeft het sich eygen
gemaeckt met het selve te looven ende te verdedigen, gelijck als
sijne soone selfs spreckt.
[22r]
236

[22v]

4 onlan!–s"ch!+s"
5 !desen""den selfden"
9 !+groter"
24 het | boeck ] het boec |
boeck 27 !!d""g"edaen #= van" dit 30 !+selve" De 31 !o""s"prec!h""k"t
84 Descartes verwijst hier naar zijn Brief

aan Voetius, AT VIIIB 32, Querelle,
p. 344. Op die plaats refereert Descartes naar een gedicht tegen Regius. Uit
Pietas in parentem p. [135–137] blijkt
dat de student Bernard Pandelaert of
Pandelartius heette.
 85 Het is onbekend om welke disputatie

van Paul Voet het gaat.
86 G. Voetius, in de eerste disputatie De

atheismo, VIII, Disp. theol. sel., I,
p. 131. P. Voet, in Tribunal iniquum,
p. 126.
Verantwoordingh 105

5

10

15

20

25

30

35

Volgens dese beschrivinge dan, mijne Heeren, van Uwe sententie (waerin ick nochtans den jongen Voetius niet en wil gelooven
ten sij ghijer mij toe dwinckd), soo kon ghij sien dat UE gedeputeerden geen partijen noch getuijgen en hebben gehoordt, dat sij
mij tot eenen aen klager gemaeckt ende verordeelt hebben, alhoe
wel ick verklaert hadde dat ick mij tot geen aen klager en wilde
stellen ende dat ick haere jurisdictie niet onderworpen en was. Dat
sij dit gedaen hebben sonder mijer van te waerschowen, ja dat sij
selfs van mij niet en hebben willen gekent sijn, al hoe wel ick mij
aengebooden hadde noch meer bewijs te geven, indien men het
van mij begeerde. Dat sij het verschil waer op ghij Uwe eerste publicatie gegront hadden, | verandert hebben, ende dat sij niet en
hebben onder socht dan het geen sij gesupponeert hebben dat haren aen klager hadde geschreven, al hoe wel ick het niet en hadde
geschreven. Dat sij verklaert hebben dat dese saecke valsch is, al
hoewel sij inder daet waeractich is, dat sij dese saecke niet gehouden hebben voor een misdaet ten aensien vandien geenen welcke
er autheur van was, maer wel ten aensien van den genen welcken
sij supponeerden datter den aenklager van was. Eyndelick, dat
sij niet te vreeden en sijn geweest met den misdadiger te ontslaen
ende te oordelen dat het geen waer over men hem beschuldichde
valsch was, maer dat zij daer en booven dien geene welcke sij tot
eenen aenklager hadden gemaeckt verordeelt hebben.
 Alhoe wel het wt geen wetten en volcht (ick bid U slaa hier
op doch acht) dat den aenklager moet verordeelt zijn als den verweerder ontslagen wordt, ten sij men bewysen kan dat hij sijne
klachte gedaen heeft met een voor neemen van te lasteren, ende
sonder reden te hebben van te gelooven het geen hij imandt aen
teech. Over sulcx al ware het valsch dat Voetius autheur soude sijn
vande voorneemste lasteringen deses boecks, ’t welck nochtans |
gansch waerachtich is, ende al hadde icker hem van beschuldicht,
’t welck ick nochtans niet en hebbe gedaen, ende al hadden sij
geoordeelt dat den autheur van dese lasteringen strafbaer was, ’t
welck sij nochtans gansch niet en hebben doen blijcken. Eijndelick,
al hadde ick haere jurisdictie onder worpen geweest, al hadden sij
den aenklager den verweerder ende de getuijgen gehoort, ende al
hadden sij alle de formen van een wettich proces onderhouden, soo
en souden sij evenwel gansch geen reden gehadt hebben om mij te

3 U!+E" De

7 !+en"
10 !+men"
11 het verschil !–!+de questie""
neert ] gespponeert 17–18 welcke!–n"er 25 !doch #= moet"

237

[23r]

[23v]

238

13 gesuppo-

106 René Descartes

5

10

15

20

25

30

verordeelen, want het vermoeden welck een ider op hem hadde, genochsaem bewes dat ick hem niet en hadde beschuldicht wt eenen
lasterlust, maer met genochsame redenen om dat te doen.
Men sal mischien seggen dat ick niet en ben veroordeelt geweest, om dat ick hem van dit boeck hadde beschuldicht, maer
om dat ick veel andere dingen van hem hadde geschreven, over
den welcke men hem straffen soude indien sij waeractich waren.
 Ende dat men de selve voor valsch acht ende alleenlick ondersocht
hadde of hy autheur was van dat boeck, op dat sij mij over den
hoon hem aengedaen soude hebben mogen verontschuldigen indien hij mij eerst gehoort hadde. Maer indien dat waerachtich
was, soo | souden sij eenige woorden in het bysonder wt mijne
schriften moeten aenwijsen, met welcke sij meenen dat ick hem
gelastert hebbe, ende mij daer van waerschouwen, op dat ick het
beter mochte bevestigen indien ick het noch niet klaer genoch bewesen hadde, ’t welck niet en is geschiet. Daer beneffens, soo en
isser indie schriften welcke men secht dat ghij verordeelt hebt gans
niet of het is waeractich, en offer al schoon iet valsch in ware, soo
en isser even wel niet in dat swaer genoch sij omer een proces van
injurie op te bouwen, wt genomen dit alleen, dat ick hem eenen
lasteraer ende eenen logenaer genoemt hebbe.87 Maer daer ick het
hebbe geschreven, is het oock soo klaerlijck bewesen dat hij er mij
niet dan tot sijn nadeel over soude hebben konnen beklagen; want
ick hadder onwederspreeckelicke getuijgen van, niet een of twee
maer selfs tot 13 toe al van Uwe religie ende vande voornaemste der stadt ’s Hertogen Bossche, welcke getuijgen dat hij haer
gelastert heeft, ende dit getuygenisse hebben sij door den druck
gemeen gemaeckt.88
Ende alhoe wel de Voetiussen seedert mijn tweede schrift
genaemt Een brief aenden seer vermarden Gysbert Voetius verscheide boeckjens hebben laten wt gaen om het selven te wederleggen, soo | en hebben sij even wel in het bysonder niet konnen
bij brengen waer meede sij derven seggen dat ick haer ongelijck
gedaen hebbe, dan dat alleen dat ick gesecht hadde dat Voetius

2 bewes!–en"

21 da!t""e"!+r" !de""het"

87 Brief aan Voet, AT VIIIB 97–98.
 88 Maresius nam de genoemde verklaring

van de dertien gereformeerde leden van
het Illustre Lieve Vrouwebroederschap

23 !+hebben" De

[24r]

239

[24v]

30 Gysbert ] Gysbet

op in zijn Epistola apologetica (Groningen 1643), p. 45, en in Ultima patientia,
p. 113.
 Verantwoordingh 107

5

10

15

20

25

30

oock aen het boeck van Schoock schuldich was. Ende om imant
die het maer in het Duits leest te doen gelooven datter in het Latijn veel lasteringen sijn die niet en sijn over geset geweest, soo
hebben sij aengemerckt dat scurrilia dicteria niet en is te seggen
poetische schimpwoorden, maer dit is een druck faut geweest van
poetische voor poetsige, ende sij klagen, soo doende, meer dat sij
alte weinich dan dat sij alte veel overgehaelt geweest.89
Ghij kond dan sien, mijne Heeren, hoe sy roemen dat zij van
U condemnatie verkregen hebben over een schrift in het welck sy
selfs niet en konnen vinden om daer over te klagen. Ende ten
is niet om UE eere aen te doen dat sy de omstandicheeden van
dese condemnatie soo beschrijven, seggende datse Gysbert Voetius noch versocht noch vervordert heeft dat Uwe gedeputeerden
hem nooit en hebben gehoort, dat hij aen eenen der selven de
verklaringen der getuijgen die oock niet en sijn gehoort geweest
gegeven heeft | ende andere diergelijcke dingen.90 Ten kan oock
niet sijn om imant die haer schriften sal lesen te doen gelooven
dat sij onnosel sijn ende ick schuldich ben, want men weet wel
indien ick maer het minste ongelijk hadde, dat ick voor mijne
wettige rechters soude hebben geroepen gewest, vermits Gysbert
Voetius ende ghij met hem, indien ghij sijne saecke wildet bijder
hant neemen, ansiens genoch soudet gehadt hebben om justitie te
verkrijgen sonder dusdanige ongewoonelicke middelen te gebruijcken. Maer het is veel eerder om te braveren met het geen sij bij
UE vermoogen, ende om sich bij Uwe onderdanen te doen ontsien. Nu, sij weten dat haere misdaden die ruchtbaer geworden
sijn, haer voortaen bij alle andere menschen verfoeit ende veracht
sullen maecken. Ick bidde UE, aenmerckt doch dat de jonge Voetius in dit boeck in het welck hij van alle deese dingen handelt,
ende noch in een ander genaemt d’Onrechtvaerdige vierschaer,91
alleenelick gemaeckt omde Heeren van Groeningen te lasteren van

240

[25r]

2 doen ] doon 3 !–syn" geweest 4 dicteria ] d!–u"teria 5 poetische schimpwoorden !–
Aen gevangen Proceduren p" 12 Gysbert ] Gysbet 25 U!+E" De 26 !moeten""weten"
30 d’Onrechtvaerdige vierschaer !–recht banck" !+Tribunal iniquum" De 31 o!+m"de
89 Deze aantijging is afkomstig uit Aen-

gevangen procedueren, p. [7].  90 Zie noot 78.
91 Tribunal iniquum (Utrecht 1646).
108 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

wegen het recht welck sij mij gedaen hebben, de selfde Heeren onbeschamdelijck ende sonder eenige reeden alle de dingen verwijt
welcke niet sij maer ghij selfs, indien sijne verklaringe waeractich
is, | gedaen hebt. Ende nochtans neemt hij daer wt stoffe om haer
met de hatelijcste berispingen te hoonen ende te schelden die hij
bedencken kan.
 Ick sal hier van maer twee ofte drie staeltjens wt dese Ongerechtige vierschare bij brengen. Het eerste is op de 9e sijde vanden
brief, daer hij secht: Nu mach ick tegen de ongerechtige sententie
wel protesteren dewijler gansch geen oordeel in dat vonnis is, maer
in teegen deel soo veel nulliteiten als vande onervarenste rechters
soude konnen begaen worden; want men vindt hier de in competentie der rechters, de valsheeden der bewijsen, het naer laten der
indagingen vanden aenklager ende verweerder, vande recht pleginge ende noch meer andere dingen welcke men in mijn boeck
aengemerckt vindt. Op de 15e sijde van dit boeck spreeckt hij dit
oordeel tegen haer wt: Die den misdadigen recht vaardicht ende
den onnoselen verdoemt, sijn beijde den Heere een grouwel, ende
die geenen welcke den verdructen verdruckt, daer hij hem volgens
sijn plicht behoorde te verlossen, is selfs strafbaer. Ende op de 31,
32, 33e sijde noemt ende beschrijft hij ider rechter in het bijsonder, versierende van haer het archste dat hij kan bedencken om
haer verdacht te maecken. Ick en dencke | niet dat imandt van
UE ofwel van Uwe gedeputeerden geeren alsoo soude beschreven
sijn. Ja ick vreese selfs dat het U verdrietich soude vallen, indien
ick maer alleenlick voortging met aen te mercken wat een leet hij
U gedaen heeft als hij dese dingen heeft geschreven, ende daerom
sal ick dat na laten.
 Maer ick en kan niet voorbij gaen te seggen hoe grotelicx hij
door de ongerecticheijt sijner lasteringen de Heeren van Groeningen verkort. Want voor eerst wat belancht de in competentie, die
en heeft geen schijn, want mijne saecke is door den Heere Ambassadeur voor gedragen ende gerecomandeert geweest aende Heeren
Staten der Provintien inde welcke Schoock, over den welcken ick
geklaecht hadde, Professor is. Ende sij is door de andere Professoren (welcke volgens de previlegies van haere Akademie sijne wet-

[25v]

241

[26r]

242

5 hatelijcs!x""t"e
5 !+te" hoonen De
7 !+van"
13–14 !!van""den" #= der " indagingen
15 !+men"
19 d!xx ""ie" geenen !+welcke" !–die" den
19 !+hem" De
23 !+van" De 24 U!+E" De 24 !+ge"deputeerden 31 !+de" De

Verantwoordingh 109

5

10

15

20

25

30

35

tige rechters sijn) afgedaen geweest; dien volgende en hebben sij
hier niet ingehandelt als Professoren maer als wettelicke rechters.
Daer en booven is haer vonnis door de curateuren der Ackademie
welcke van de Staten der Provintien sijn, oversien, ondersocht,
ende bevesticht geweest. En niet te min derft de jonge Voetius
wel een heel boeck tegen dit vonnis schrijven, | ja met eenen soo
hatelicken tittel dat hij het De Ongerechtige Vierschaer noemt;
want hij verlaet sich soo seer op Uwe protectie dat hij sich niet
en ontsiet de hoochste overheijt van eene gansche provintie aen te
tasten.
 Mischien sal hij daer op seggen dat ick oock wel tegen het vonnis van Uwe Akademie hebbe derven schrijven; ’t is waer, maer
daer en is gansch gene vergelyckenisse tusschen beijden. Want in
dit voor gewende vonnis en was gansch geen verschil, noch van het
civiel noch van het crimeneel, maer alleenlick van de Philosophie
inde welcke ick na het oordeel van veele menschen ten minsten
alsoo competenten rechter ben als Uwe heele Akademie. En tusschen het oordeel welck de jonge Voetius bevecht en tusschen het
ander dat ick voor deesen hebbe tegen gesproocken, is alsoo groten onderscheijt, alsser is tusschen de waerachtige schermutselen
welcke inden oorlogh geschieden, daer men in gevaer is van sijn
leven te verliesen, ende tusschen de schermutselen welcke men op
tonneelen vertoont, of wel tusschen de disputen welcke in Uwe
Akademie tegen de Theses gehouden worden, niet alleen sonder
eenich | bloet storten, maer selfs oock sonder eenige torenicheijt
als de geene welcke disputeeren eerlicke lieden sijn. Want men
heeft nooit gesien dat de overheijt sich gemoeit heeft met de verschillen welcke onder de geleerden in het stuck vande Philosophie
vallen. Maer men heeft in tegendeel nooit gesien noch gehoort,
dat imant onbeschaemdelick, met openbare valscheeden, ende met
onlijdelicke lasteringen een vonnis heeft mogen bevechten, wt gesproocken van wettige rechters vrienden ende bondgenoten van
die rechters welcke den lasteraer onderworpen is, sonder daer merkelick over gestraft te worden.
 Oock en kanmen den jongen Voetius niet onschuldigen in het
geen hij de Heeren van Groeningen verwijt, om dat syne vader
hare jurisdictie niet onderworpen en is, dat sij hem oock niet en
hebben gedaecht, noch sijne saecke met hem gepleijt. Want syne

2 rechters !–magistaten"
bij

4 !w #= v"an

28 Philosophie !–natuierlicke dingen"

[26v]

243

[27r]

36 hij ]

110 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

vader en heeft in dese saecke noch aenklager noch verweerder geweest, maer men heeft alleen Schoocks bekentenisse aengenomen,
gelijckmen in alle crimmeneelen processsen doet, als de bekentenisse kan dienen om een ander die van eene misdaet beschuldicht
is | te ontschuldigen. Bij voorbeeld, indien imant over een ander
klaecht dat hij van hem eene betalinge in valsche munt ontfangen heeft, ende dat den anderen om sich t’onschuldigen secht dat
hij niet en wist dat het gelt valsch was, dat hij het niet en heeft
gemunt maer dat hij het van een ander heeft ontfangen, indien
desen andere vande selfde jurisdictie niet en is, soo en hebben
de rechters geen recht om hem in te dagen, noch om hem sijn
proces te maecken. Maer sij en mogen daerom niet weijgeren de
bekentenisse aen te nemen welcke tegen hem geschieden, ja sij en
mogen niet weigeren de waerheijt te ondersoecken voor soo veel
sij tot ontlastinge van dien geenen streckt over den welcken sij
moeten oordelen. Ende indien dese bekentenisse de waerheijt soo
klaer bewijsen dat sij sich verplicht vinden hem te ontslaen, soo
moeten sij dit bewijs dien geenen overgeven welcke dit valsch geld
in betallinge ontfangen heeft, op dat hij sich daer mede tot den
valschen munter keere. Men mach de lasteringen ende de hoonen
welcke in Schoocks boeck sijn met goedt recht bij deese valsche
munt vergelijcken, ende als ick hem over deese lasteringen hebbe
aengeklaecht, heeft | hij sich veronschuldicht, seggende dat hijse
niet gemunt en hadde maer Gysbert Voetius. Dat hij oock niet
en wist datse valsch waren vermits hij mij niet en kende, soo dat
sijne rechters genootsaeckt sijn geweest de waerheijt hier van te
ondersoecken eer sij hem ontsloegen ofte verordeelden. Ende hij
gaf haer acten in handen die sij mij niet en konden weigeren indien
sij mij justitie wilden doen, gelijck ick op haer versocht hadde.
 De jonge Voetius en heeft oock geen reden te klagen dat het
proces niet lang geduiert heeft; dat ick alleen met eenen brief
sonder rechts geleerde, advokaet, procureur ofte pleijt besorger
gepleijt hebbe; ende eyndelick dat men alle die formaliteyten niet
en heeft onderhouden, welcke de pleijt sucht bedacht heeft om de
verschillen inder eeuwicheeyt te doen duieren. Want de formaliteiten en sijn niet noodich dan als de saecke twifelachtich is, maer
als eene partij soo quaden saeck heeft dat sij het selfs volgens haer

13 !+en"
24 !+en"

17 !+sij"
17 !onderstaen""ontslaen"
18 !+geld" De
25 e!–e"n kende 28 d!xx""ie" 29 wilde!+n" De

[27v]

244

[28r]

23 h!y #= e"eft

Verantwoordingh 111

5

10

15

20

25

30

pleijdooi moet verliesen, soo is het in alle de hooven der justitie
eene gewoonte, dat men de moeiten niet en neemt de antwoorden
van d’andere partije te hooren. | Het selfde is hier geschiet. Men
heeft Schoock al soo veel tijts gegeven als hij begeert heeft om sijne
saecke te consulteeren ende te verdedigen. Hij en klaecht niet dat
men hem daer eenich ongelijck in gedaen heeft, en noch minder
kan hij seggen dat de wel sprekentheijt mijner rechts geleerden,
ofte de door trapheijt myner pleijt besorgers sijne rechters hebben verblint, want mijn goed recht heeft alleen voor mij gepleijt;
maer mijnen eysch is soo machtich ende mijne rechters soo bilick
geweest dat sij mij den selven t’enemael hebben toegestaen.
 Immers, alsoo weinich reden heeft de jonge Voetius dit vonnis verdacht te maecken, om datter een woort of twee dat hem
niet en behaechd in is, te weten eene schelmsche handt ende de
comedie helpen, ende om dat een vande rechters sijnen vader niet
en bemint, maer mij.92 Want wat belancht die woorden welcke
syns oordeels al te hart sijn, het sijn voorwaer de sachste die gebruijckt soude konnen worden van deuchdlicke rechters, welcke
een afgrysen hebben de vande boos heeden, die misdaet moesten wt drucken van de welcke daer gehandelt wiert. Daer en |
booven, soo sijn dese woorden alleenlick gestelt gelijck als eene
bekentenisse van Schoock die er waerschijnlick vri meer, ja ten
aensien van Voetius hatelicker gestelt hadde, om sich t’ontlasten
ende hem te beschuldigen; want wat konde hij minder seggen om
de ongerecticheden van die geenen wtte drucken, welcke buijten
sijn weten in sijn boeck eenige lasteringen geset hadden die hem
met recht aen swaericheijt soude konnen hebben helpen, dan sonder imant te noemen te seggen dat dese lasteringen daer van eene
schelmsche hant waren in gevoecht? Nu, de wijl Voetius dit voor
sijne reeckeninge neemt, soo is het alleen sijne misdaet die hem
verstoort, maer niet die geene welcke sijne misdaet met de rechte
name genoemt hebben. Wat kanmen oock sachter seggen dan de

245
[28v]

[29r]

246

5 verdedi!–n"gen 14 behaechd!–e" 14 schelmsche handt !+scelerata manus" De 14–
15 de comedie helpen !+scenæ servire" De 20 Daer ] Daen 20–21 en | booven ] en bo
| booven 22 die!–r"e!+r" De 25 ongerectich!x""e"den 27 met recht !–capable"
92 Te weten Samuel Maresius of Desma-

rets (1599–1673), predikant van de
Waalse kerk in ’s-Hertogenbosch (1636)
en vanaf 1637 ook docent Theologie in
diezelfde stad. In 1641 werd hij hoogle-

raar in de Theologie te Groningen. De
vijandschap tussen hem en Voetius ontstond gedurende de affaire van de Bossche Broederschap.
 112 René Descartes

5

10

15

20

25

30

comedie helpen speelen, om alsoo bij eene comedie vergelijcken alle
die doortraptheeden welcke Voetius in het werck gestelt heeft om
valsche getuijgen op te maecken, ende alle die andere dingen te
wegen te brengen welcke hij moet bij gebracht hebben, om van U
die sententie te verkrijgen welcke hij verkreegen heeft? Ende daer
na noch | te konnen roemen gelijck als hij doet, dat hijse van U
niet versocht noch te vervordert heeft, want dit is den rechten sin
van dese woorden. Al hoe wel Voetius U geeren tegen de waerheijt
soude willen wijs maecken dat sij UE vonnis hier bij een comedie
hebben vergeleken, om U in sijn verschillen in te wickelen ende
tegen de Heeren van Groeningen op te maken, gelijck als hij U
voor desen tegen mij op gehist heeft.
 Wat belancht de voorgewende vrinschap die ick met een vande
rechters soude hebben, hij doet mij ongelijck met te seggen datter maer eene mijne vrient is; want ick verseekere mij dat sij mij
altesamen lief hebben, gelijck als ick haer oock altesamen geen wt
gesondert achte ende eere.93 Maer die vrienschap welcke tusschen
haer ende mij is, verscheelt veel van die geene welcke Gysbert Voetius met Schoock, Dematius, en Waterlaet heeft gemaeckt; want
hijse allenkens in sijne verschillen in wickkelt, ende maeckt dat sij
deel hebben aen sijne misdaden op dat sij verplicht werden de selve
te verdedigen. Maer soo haest als hij siet dat sij beginnen berou
te krijgen inde saeck vervolcht hijse als sijne wreetste vijanden,
welck in het exempel van Schoock gebleecken | heeft, den welcken
hij daerom in recht betrocken heeft. Maer na dat sij malcanderen
gedreicht hadden de geheimnisse te ontdecken, soo schynt dat die
vrese dat de geheimnisse aenden dach soude coomen haer weder
aen een verknocht heeft.94 Thusschen de Heeren Professooren van
Groeningen en mij sijn diergelicke geheimenissen niet. Hare goetwillicheijt t’mijn waerts en is op geen baat gegront, ja selfs op
geen gemeenschap; want ick en hebbe nooit meer als twee mael

9 U!+E" De 10 sijn!–er"
20 maeckt!–e"
93 Van

11–12 !+U" voor !–!+U"" De

twee Groningse professoren is
een correspondentie met Descartes bekend.
Tobias Andreæ (1604–1676),
hoogleraar Grieks en Geschiedenis, was
Descartes’ belangrijkste informant tijdens Schoocks proces te Groningen.
Aan Mathias Pasor, hoogleraar Wijsbegeerte, schreef Descartes een bedank-

[29v]

[30r]

247

20 !aengesien""allenkens"

briefje (25 mei 1645, E.J. Dijksterhuis,
Descartes et le cartésianisme hollandais, p. 110).
94 Hierin vergiste Descartes zich; begin
mei 1647 overhandigde Schoock aan de
rechtbank onder andere enige ongepubliceerde brieven van Voetius.
 Verantwoordingh 113

5

10

15

20

25

30

dien geenen aengesproken wiens vrienschap sij mij in het bijsonder verwijten.95 Ende geduierende die saecke hebbe ick hem niet
geschreven, door dien hij hadde laten blijcken dat hijer sich niet
en begeerde mede te moeijen.96
Doch wat belancht den haet die de jonge Voetius secht dat
dese man sijnen vader toe draecht, die is soo gerectich, ende Voetius heeft het soo wel verdient dat ick het niet en kan ontkennen.
En niet te min heeft hij soo dickwils getracht met Voetius te versoenen, dat een ider daer wt wel vast kan besluijten dat hij Voetius
selfs niet en haet, maer wel sijne gebreecken. Ende ick gelove dat
desen haet oock in alle de andere rechters geweest is, ja ick en
twyfele niet of sij hebben alle te samen | een afkeer ende eenen
grouwel van Voetius misdaden gehadt, soo haest als sij Schooks
ingebracte acten hebben gesien; want sij selfs volgens den jongen Voetius getuigenisse soo danich sijn,97 dat veele menschen die
gesien hebbende geloofden dat noch G. Voetius, noch Dematius
voortaen in het geselschap van eerlijcke lieden souden ontfangen
worden. Maer dewijle dese goedwilligheijt ende desen haet alleen
op den iver der gerecticheijt sijn gegront geweest, hoe sij grooter sijn geweest hoe meer sij betoonen dat de rechters een heel
rechtvaerdich vonnis hebben gewesen.
 Maer hoe het sij, Gijsbert Voetius ende Dematius en sijn noch
door de vrinschap noch door den haet der rechteren crimmenelen
gemaeckt, maer wel door de acten van hare eygene handen geschreven die sij tot nu toe noch niet en hebben ontkent; want
door de selven wort klaerlick beweesen dat sij getracht hebben
Schoock te corrompeeren om tegen mij een valsch getuigenisse te
geven, ja dat sij hem daer toe oock gecorrompert hebben. Ende
om te weeten wat Voetius gewilt heeft dat Schoock voor ’t gerechte getuichde, soo moet men maer de voorneemste acten in
sien | welke van Voetius eijgene handt in forme van een getuigenisse geschreven sijn, ende aen Schoock over gesonden op dat

[30v]

248

[31r]

11 !–is" geweest 14 acten !–schriften" 14 de!s""n" 15 !+sijn" 16 hebbende !–dat"
17 voortaen ] voorstaen 17 l!uy""ie"den
18 goedwillig!e #= h"eijt
23 crimmenelen ]
crmimenelen 32 !x""s"ij!s""n"
95 In werkelijkheid schreef Descartes Ma-

resius drie maal aan (AT VIIIB 323).
96 Dat is ongeloofwaardig. Ten tijde van
Schoocks proces te Groningen was Maresius rector van de universiteit. On-

getwijfeld zag Maresius in de rechtszaak tegen Schoock een buitenkansje
om Voetius een hak te zetten.
97 Tribunal iniquum, Præfatio, p. 2.
 114 René Descartes

5

10

15

20

25

hij het na volgende. Daer wil hij dat hij segge dat hij van sich
selfs ende sonder imants aen raden aengevangen heeft tegen mij
te schryven. Ende dat hij het boeck ten deele t’Wtrecht ende ten
deele te Groeningen alleen gemaeckt heeft, sonder datter Voetius
noch imant anders, noch in’t geheel noch ten deele, noch inde
stoffe noch inde stellinge noch inden stijl autheur van sij. Doe
hier noch een brief bij vande selfde Voetius aen Schoock den 21
Jannearij 1645 geschreven, den welcken den raedt vande Akademie te Groeningen in het boeck genaemt Bonæ fidei sacrum heeft
doen drucken.98 Op de 35e sijde vint men dese woorden: Dit is om
kort te seggen mijn begeeren, dat ghij verklaert dat ghij het wt U
eijgen raedt voor genomen heeft (te weeten tegen mij te schrijven),
ende dat ghij dat werck soo wel de materie als de forme, methode
ende stijl van schryven begonnen ende volmaeckt heeft, ende dat
ik U geen brieven of papieren en hebbe verschaft noch gesonden,
ja dat ick U niet een blatien en hebbe voor geschreven op dat ghij
het selve in het schrijven soudet naervolgen. |
Nu deese twee dingen, te weeten dat Schoock wt sijne eigene
beweginge tegen mij geschreven heeft sonder datter Voetius hem
toe aen geport heeft, ende dat hij hem gansch gene materie tot het
schrijven heeft verschaft, sijn t’enemael valsch, ’t welck wt eenen
anderen brief blijckt die oock vande selfde Voetius aen Schoock
den 3 Junij 1642 geschreven is, ende in het Bonæ fidei sacrum
gedruckt; want op de 28e sijde sijn dese worden: Ten sal mij niet
verdrieten U wederom aen te porren dat ghij in het disputeeren
tegen de Twyfelaers voort gaet ende dat ghij alle andere gedachten
aen een zyde set, op dat dit met den eersten geschiede; 99 want dit
sal eene schoone gelegentheijt sijn om het wt gapen van dien wtsinnigen ende op geblasen belover Rene Des Cartes te stoppen.  99 Voordat hij door Voetius gevraagd
werd tegen Descartes te schrijven was

Schoock al begonnen met een serie disputaties over scepticisme (Necessaria et
modesta defensio, p. 30–31). Behalve in
Admiranda methodus vonden deze disputaties hun weerslag in Schoocks De
scepticismo (Groningen 1652).
Verantwoordingh 115

5

10

15

20

25

30

dende logenen, tegen onse Akademie ende voornementlick tegen
mijne professie wt gespoogen, dat de lesers niet genoch en hebben aen eene ysere lijtsaemheijt om die te verdragen. | Sie, hoe
spreeckt hij hier van een onnosel schrift in het welck niet en was
dan het geen hij wel dubbelt hadde verdient. Doch het bewijst
evenwel klaerlick dat Voetius Schoock aen geport heeft om tegen
mij te schrijven; want hij gebruijckter selfs de worden van aen porren aen prickkelen, ja dat hij hem meer als eens heeft aengepordt;
want hij segter U wederom aen te porren, ende dat het geweest is
ter oorsaecke van het geen hij een aen hangsel vande meditatien
der metaphisica noemd.100 Tegen dit schrift is Schoocks boeck gemaeckt. Ick weet wel dat hij hier op antwoort dat hij Schoock
hier om aengeport heeft, om tegen de Twyfelaers Theses te schryven, ende mijne opinien indie Theses te bevechten, maer ick segge
dat hij Schoock niet en konde wt druckelicker aen porren om dat
boeck te schryven, dan met hem aen te drijven dat hij tegen mij
schreve; want den tittel van dat boeck, welck Schoock eerst daer
na tegen mij geschreven heeft, en was doe noch niet bedacht. Ende
al hoewel hij al daer het geen hij tegen mij wilde geschreven hebben Theses ofte disputatien noemdt, soo en laet het daerom niet
het selfde boeck te sijn; want hij heeft het daer na selfs een tittel
met sijn | goeduncken gegeven, gelijck als Schoock verklaert heeft.
 Oock en is hier geen verschil vande name, maer vande saecke, te
weten van de lasteringen over welcke ick geklaecht hebbe.
Op dat dit noch meer bevesticht werde, soo bidde ick U, aenmerckt doch datter in dese gelegentheijt drie verscheijden schriften
voor Voetius aen den dach gecomen sijn. Te weten het boeck genaemt de Wonderbaerlijcke ordre of wel de Philosophie van Des
Cartes, ’t welck onder den deckmantel van tegen mijne opinien te
schrijven niet dan een hoop scheldt woorden bij een geraept sijn
tegen mij. Daer na de voor reeden van dit selfde boeck met sijne
aenkleven, in het welcke men wel wtdruckelijck tracht te wederleggen het geen ick van Voetius geschreven hadde. Het derde is
het Historisch verhael dat onder den name van Uwe Akademie

250
[32r]

[32v]

251

3 !+ysere" De
10 !b""h"ij De
10 meditatien ] medit!xn""ai"e!+n"
12 !+hij"
13 Twyfelaers !+Sc!xx""ep"ticos" De 19 !+al" 22 met ] m 24 !+van" 24 laste!xx"
"rin"gen
28 Wonderbaerlijcke ordre !+Admiranda methodus" De
29 !–niet" te
34 Historisch verhael !+Narratio historica" De
100 Het gaat om de Brief aan Dinet.
 116 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

aenden dach is gecomen, daer in wort van die dingen gesproocken welcke den Professer Regius raecken. Ende merckt dat men
wel klaerlick sien kan wt den brief vanden 13en Junij 1642,101 dat
Voetius doe alrede voor genomen hadde mij op die drie wysen
te bevechten; want behalven de eerste, tot de welcke hij Schoock
met de selfde woorden heeft aengeport | welcke ick hier booven
hebbe aengewesen, soo spreeckt hij aldus vande twee andere: de
Heeren Professoren sullen sorge dragen van het geene onse Akademie raeckt, ende sij en sullen niet lijden dat hij klage dat wij
hem schuldich blijven. Maer wij delibereren als noch hoe wij den
scheldt woorden, welcke hij op mij die onnosel ben wt geworpen
heeft, sullen beantwoorden. Ick en weet niet datter een van mijne
medebroeders sy die ons raedt te swijgen, maer men kan noch niet
wel besluijten door wien ofte op wadt wijse men behoorde te antwoorden. Sommige leggen het mij op, sommige mijnen soone ende
sommige U, doch dit leste segge ick van mijn selfs. Maer ondertusschen salmen het geen de waerheijt vande historie raeckt op het
papier brengen, ende daer het nodich is met getuijgen bevestigen,
soo dat hij van doe af al voorgenomen hadde te maecken dat sijn
Heeren Professoren sich in sijne saecke in wickelen souden. Ende
wat hem in het bysonder aengaet, te weten in het geen in de voorreeden van Schoocks boeck is, hij hadde voor genomen niet te
swijgen; want hij sechter niemant en raedt ons te swijgen. Maer
hij twyfelde noch of het geen hij op dese materie soude schrijven
ofte doen schryven | onder sijn, ofte sijnes soons, of wel onder
Schoocks name, in het licht behoorde te koomen; want hij secht
maer dit leste segge ick van mijn selfs, ’t welck soo veel is of hij
seijde eenige raden mij dat ick schryve of wel dat ick mijnen soone
doe schryven, maer ick hebbe liever dat Schoock schrijve. En naer
alle dese dingen heeft hij Schoock noch derven persen op dat hij
in het gerichte verklaerde dat boeck door sijn eigen ingeven, en
sonder van Voetius daer toe aengeport geweest te sijn, geschreven
hebbe.
 Men siet oock inden selfden brief dat Voetius hem soo veele
stoffe verschaft heeft als hem mogelijck was; want aldus spreeckt

[33r]

252
[33v]

1 daer ] daen 13 maer ] maen 20 Heeren Professoren ] H. !demat[ius] "= Professoren#
101 Verschrijving van de kopiist; het gaat

om dezelfde brief als hierboven genoemd (3 juni 1642). Het nu volgende

citaat sluit direct aan (Bonæ fidei sacrum, p. 29–30).
 Verantwoordingh 117

5

10

15

20

25

30

hij van mijne opinien: Ghij sout een fraijs stucks werckx doen
indien ghij alle dusdanige paradoxen bij een versamelt ende vergeleeckt bij de twijfelaers der ouden ende andere ketters, welcke ghij
sult konnen vinden bij Augustinus ende Epiphanius van de ketterijen ende bij Gemnadius van sijne wondere reden,102 ’t welck
gedaen sijnde, soo behoort ghij die paradoxen te wederleggen ten
eersten met de heylige schrift. Ten tweeden met redenen, ende
ongerymtheden die er wt volgen om alsoo | te bewijsen dat die
man sich selfs tegenspreeckt. Ten derden met de over eenstemminge der outvaderen. Ten vierden met de overeenstemminge der
oude Philosophen, der oude leeraren, der nieuwe Theologanten en
Philosophen, soo gereformeerde als luthersche ende pausgesinde,
op dat het blijcke dat dese saecke gansch Christendom ende alle
de schoolen treft. Oock moet men dat over al wel aen mercken
ende aen wysen, dat hij niet nieuws en secht, ’t sij hij wat goedts
of quaets leert.103 Dit sijn oock de schoone stoffen daer Schoocks
boeck wt gemaeckt is, het welcke men oock wt eenen anderen
brief den 25 november 1642 geschreven, synde vijf maenden daer
naer even als Schoocks boeck onder de perse was. Siet, want men
vinter dese woorden: Send ghij ons doch geen beloften noch woorden, maer wel die memorien ende die papieren welcke ghij van
hier met U genomen hebt. Indiener in dit generael ontwerp van
dese methode iet qualick aen malcanderen hancht, soo sullen wij
het wel vervullen ten sij ghij het selfs liever wilt doen. Ende dit
sal voor dese mael meer als genoch sijn; want wij en vragen na
gene disputatien in’t bij sonder.104 Hier op secht den Heere Des
Maraes | seer aerdichlick wel, waer na vraechdij dan niet dan na
scheld woorden. Hier wt siet men dat het dessein des ganschen
boecx niet van Schoocks wille en heeft gehangen (want hij vondt
geraden mijne opinien in het bysonder tegen te spreecken, ’t welck

1 !+van" De

11 Philosophen !–soo"

16 !–p" quaets

22 !–w" van

[34r]

253

[34v]

26 !of ""in’t"

De
102 Wondere reden lijkt een werk van Gen-

nadius (sic) te zijn, maar dat is het gevolg van een foute vertaling.  Gennadius

(gest. rond 500) was presbyter te Marseille en schrijver van Adversus omnes
hæreses. Epiphanius (gest. 403) was
bisschop van Salamis (Cyprus) en auteur van een omvangrijk werk tegen 80
ketterijen, Panarion (Medicijnkastje).
103 Ultima patientia, p. 412; Bonæ fidei
sacrum, p. 30.
104 Ultima patientia, p. 413.
118 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

voor waer eerlicker soude hebben geweest), maer van Voetius, die
door gedrongen heeft dat men in’t gemeen sprake, om alsoo alle
sijne gemeene plaetsen der scheldwoorden ofte bij een geraepte
lasteringen tegen mij te konnen gebruijcken om mij hatelick te
maecken. Ende dien volgende soo is hijer de voorneemste autheur
van.
 Indien dit bewijs, welck alleen in acten van Voetius eigen
handt geschreven bestaet ende die hij niet en ontkent, niet genochsaem is om hem t’overtuigen, soo en sullen het duijsent getuijgen
oock niet konnen doen. Daer beneffens heeft Schoock oock verklaert dat hij het model der voorreden van Voetius eygen handt
geschreven noch bij sich heeft.105 Ende het is eene voorreden van
meer dan van 60 sijden, ende inde selfste sijn de swaerste lasteringen van het gansche boeck. Hij heeft oock verklaert dat hij
Voetius eigene handt heeft aengaende | die vergelickenisse met
Vaninus, welcke het eenichste fondament is waer op sij mij derven
van godloosheijt beschuldigen.106 Dese gelickenisse bestaet hier
in, ich hebbe tegen de godloose menschen geschreven die niet en
gelooven dat ter een godt is, ende Vaninus hadde oock geveinst
tegen haer te schrijven, hoe wel hij inder daet niet en geloofde datter een godt was. Ende hier wt besluijten sij dat ick bedectelick
ende onder de hant onder wyse datter geen godt is. Noch heeft hij
wel wtdruckelick verklaert dat de woorden welcke seggen dat ick
de menschen seer bedriegelick ende heijmelick met de atheistrij
besmette, niet van sijne maer van eene andere handt geschreven
sijn geweest. Dat is te seggen van die schelmse handt daer ick
voor desen van hebbe gesproecken. Ende van dese woorden heb
ick voornementlick geklaecht, vermits sij de swaerste ende strafbaerste lasteringen vervangen diemen soude konnen bedencken.
 Ende volgens de wetten alsmen imant voor het gerechte wil beklagen, soo moet men eene seeckere misdaet noemen sonder in
het hondert te slaen gelijck Voetius doet, die alleenelick in het
generael secht dat | ick hem gelastert hebbe, sonder nochtans in
het bysonder een woort te konnen bij brengen waer mede ick hem
soude verongelijck hebben. Daer beneffens, soo heeft Schoock

8 bestaet !–niet" De
8 !+niet" De
!+cke" 24 !x""m"e!x""t"
105 Bonæ fidei sacrum, p. 27.
23 !–welcke" verklaert

254

[35r]

255

[35v]

23 woorden w!xx #= el"

106 Bonæ fidei sacrum, p. 26.
 Verantwoordingh 119

5

10

15

20

25

30

De Aenhangselen der voorreden al vanden beginsel af ontkent ende
geweigert de selve voor de sijne aen tenemen, maer Voetius niet,
alhoewel de leste spreuke der Aenhangselen alleene scherper ende
bitterder is als alle het andere dat in het boeck is.107
Ick en soude nooijt gedaen hebben,108 indien ick alle de bewijsen wilde bij een vergaderen om te betonen dat het getuijgenisse,
welck Voetius Schoock voorgedragen heeft, valsch is. Maer ick
bidde U, aenmerckt dat alle de bewijsen welcke ick bij hebbe gebracht van sich selven bestaen, ende dat sij van Schoocks seggen
niet en hangen; want wat belancht het model vande voorreden
ende de andere schriften, welcke hij noch bij sich heeft ende noch
niet gedruckt sijn, men weet wel dat Voetius sijn proces tegen hem
soude vervolcht hebben indien dat niet waerachtich en was. Hier
wt blijckt dan de onbeschaemde lasteringe des jongen Voetius, die
de Heeren van Groeningen derft verwijten dat sij op het | getuijgenisse van een getuijge hebben geoordeelt, ende dit verwijt hij
haer aldermeest; want al en hadden sij op Schoocks woorden niet
eens gesien, soo souden sij evenwel sonder die noch bewys genoch
gehadt hebben. En niet te min soo blijck het van sich selfs dat de
verklaeringe, welcke Schoock te Groeningen gedaen heeft, sonder
gelijck geloofbaerder is als die gene welcke hij te vooren t’Utrecht
gedaen hadde; want behalven dat die van Utrecht hem was voorgeschreven geweest, soo en verklaerde hij daer niet dan die dingen
welcke hij meende dat tot sijn voordeel streckte, te weten dat hij
autheur was van een boeck voor ’t welck alreede sijn name stondt.
 Hij en was voor de rechters niet, hij en behoefde geene straffe te
vresen, al en was het geen hij verklaerde niet waerachtich. Hij gaf
allenelick sijnen vrient een schriftjen ende hij geloofde dat de selfde
machtich genoch soude sijn om hem van alle ongemack te vrijden
indien de valsheijt ondeckt wierde. Maer te Groeningen heeft hij
die dingen verklaert daer over hij sich schaemde dat een ander
die wiste, ja die dingen welcke sijne beste vrienden seer soude

1 De Aenhangselen der voorreden !+Paralipomena" De
107 ‘De Aanhangselen van het voorwoord

van de genoemde Methodus zijn van
een andere schrijver, die, zoals ik meen,
zijn naam wel bekend zal maken wanneer dat nodig is.’ (Necessaria et modesta defensio, p. 36). Citaat uit de

256
[36r]

13 !+en"

Utrechtse verklaring van Schoock. De
formulering is afkomstig van Dematius,
zie hieronder, f. 38v◦.
108 Dat wil zeggen, ik zou met dit geschrift
nooit klaar gekomen zijn . ..
120 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

vertoornen, maer het | was voor de rechters. Sulcx men geloven
moet dat alleen de aensienlickheijt vande justitie ende de vreese
van gestraft te worden indien hij liegende sich met een anders
misdaet belastede, hem gedwongen heeft te seggen alle het geen
hij gesecht heeft. Ja hij heeft verklaert dat hij die selfde dingen
t’Utrecht soude bekent hebben, indien hij daer ernstich van wettige rechters hadde ondervraecht geweest. Ende het gebeurt bij
na altijt als men eenen misdadiger ofte een getuijge onder vraecht
van iet daer hij de waerheijt niet van en kan seggen dan met sijn
nadeel, dat het geen hij buijten de tegen woordicheijt der rechters
secht, met die bekentenisse verscheelt welcke hij daer naer voor
de rechters doet, ende evenwel en wordt sij daerom niet minder
gelooft.
