De Dialoog Van Meester Eggaert En De Onbekende Leek
DE DIALOOG VAN MEESTER
ONBEKENDE

EGGAERT

EN DE

LEEK,

DOOR
C. G. N. DE

VOOYS.
Toen ik voor tien jaar te Brussel de beide codices bestudeerde
die Jan van Leeuwen's werken bevatten, deed
ik een verrassende
vondst. Het laatste gedeelte van de
werd
tweede foliant (Ms. Koninkl. BibL No. 888-890)
door
een
ingenomen
hoogst merkwaardig
geschrift, dat
niets met het werk van "die goede coc" te maken heeft,
maar door een onbekende tijdgenoot geschreven moet zijn,
in de kringen van de "vrie
een leek die waarschijnlik
thuis
hoort.
gheeste"
Een karakteristiek
van dit werk trachtte ik te geven
in de studie "Twee Christendemokraten
uit de veertiende
ik de lezer dus verwijzen kan. De
eeuw" 1), waarnaar
tekst waarop die studie berustte, bleef tot nu toe ongedrukt. Een volledige uitgave van het uitgebreide werk,
dat tachtig folio-bladen, elk van vier kolommen, beslaat,
zal vooreerst wel niet verschijnen. Deze overweging bracht
aan de
mij er toe, het belangwekkende
"bewijsmateriaal"
i) In De Twintigste Eeuw, 1903, herdrukt in mijn "Letterkundi¡e
Studiedn" (Groningen - J. B. Wolters - 1910).
167
niet langer te ontbeoefenaars van onze kerkgeschiedenis
houden. Bij het maken van afschriften heb ik de eisen
van een mogelike publicatie in het oog gehouden: ik
schreef niet alleen de gedeelten af die mij het merkwaarvoorkwamen, maar zette
digst en het meest karakteristiek
die in de-lijst van het geheel, door ook de gang van de
dialoog weer te geven: alle vragen aan de ,Meester,",
waarbij het antwoord in de meeste gevallen met een
enkel woord werd aangetekend.
 Daardoor ben ik in de gelegenheid een overzicht van
deze dialoog te geven, en de dorheid die aan een uittreksel eigen is, af te wisselen door vrij grote karakteristieke fragmenten. Had ik, gelijk eerst mijn plan was, door
hernieuwde studie mijn materiaal uitgebreid en aangevuld,
dan zou de publicatie de perken van een tijdschrift-artikel
te buiten gegaan zijn. En bovendien, een voortgezet onderzoek is beter toevertrouwd
dan
aan een kerkhistoricus
dan aan een litterator.
Dat mijn overzicht een nader onderzoek van het handschrift allesbehalve
overbodig maakt, zal uit de lektuur
blijken. Maar dat onderzoek wilde ik juist uitlokken. Om
het belang daarvan aan deskundigen duidelik te maken
zal het meegedeelde ruimschoots voldoende zijn.
Over het handschrift
en de afschrijver heb ik vroeger
Jan de
een en ander meegedeeld 1). De conversbroeder
Swetter, die 1 April 1543 het afschrift van Jan van
Leeuwen's
werken voltooide, moet een oud man geweest
van zijn hand draagt
zijn, want een ander manuskript
het jaartal 1507, en zijn schrift heeft geheel het vijftiendeeeuwse karakter. We weten dan ook dat hij 8 Augustus
1544 gestorven
is. In zijn laatste levensjaar schreef hij
behalve een uitvoerig traktaat in dezelfde codex bewaard,
ook het eerste gedeelte af van een dialogies werk dat
waarschijnlik
geen titel had, en dat hij inleidde met de
I) Zie het artikel De handschriften van Jan van Leeuwen'swerken
in het Tijdschr. v. Ned, Taal- en Letterlc., Deel XXII, biz. 138 vlg.
'.
 168
woorden:
"Dit es een ander boxken". Uit de inhoud
blijkt dat dit "andere boekje" waarschijalik twee eeuwen
ouder is dan het enige afschrift. Van het origineel heb ik
elders een spoor gevonnen, zelfs niet een klein
nergens
van de tekst verfragment. Omtrent de betrouwbaarheid
keren we dus in het duister. Wel kunnen we aantonen
dat Jan de Swetter de werken van de "goede coc" met
zorg en nauwgezetheid
afgoschreven heeft. Maar dat bewijst nog niets voor zijn voorbeeld: het immers lang niet
zeker dat hg een origineel handschrift afschreef
Jan de Swetter schreef bijna 50 folio's (fol. ?05Cfol. 253); toen brak een ziekte of de dood zijn werk af.
Er begint plotseling
een andere hand, nl. van broeder
Willem Winters, die de dialoog drie jaar later voltooide.
Op fol 285 d lezen we nl.: "Y'olindt int Jaer ons heeren
MV hondert ende gLYII. Den derden dach in meert by
my bruer willem winters bidt voer den scryver". Deze
tweede hand is in alle opzichten slordiger dan de eerste.
De Middeleeuws-gotiese
letter is onhandig nagebootst; de
af
van
de
Middeleeuwse en is vol slordigspelling wijkt
heden en inkonsekwenties;
laat zeer veel
de interpunktie
te wensen. Waarschijnlik is dus de tekst in deze tweede
dan in de eerste helft.
helft ook minder betrouwbaar
De spelling heb ik onveranderd gelaten. Er zou iets
van het
voor te zeggen zijn, om ook de interpunktie
handschrift
te laten afdrukken. Dan ontkomt
nauwkeurig
men het gevaar dat men zijn eigen opvatting aan de lezer
zonder hem tot kontrole in staat te stellen.
 opdringt,
of verbetering
Bovendien
maakt
men de herkenning
van een bedorven plaats gemakkeliker. Maar daar staat
in de eerste helft weinig
dat de interpunktie
tegenover
in de tweede helft slordig
en soms onduidelik,
korrekt
van het origineel hebben we
en slecht is. De interpunktie
niet
voor
ons.
Het
meest
gebruikte leesteken is
stellig
hand-.
dat ik in veertiende-eeuwse
een schuin streepje,
schrift niet aantrof. Stelselloos worden daarnaast punten
als ritme-tekens
en hoofdletters
gebruikt, terwijl talloze
malen geen teken staat, waar we onmogelik kunnen door-

169
lezen. Zoveel mogelik sloot ik mij aan bij de tekens van
het handschrift,
maar overigens moderniseerde
ik de interpunktie, ter wille van het gemak en de duidelikheid
In verband
daarmee plaatste ik ook de hoofdletters op
moderne wijze, zowel aan het begin van een zin als van
een eigennaam. 'Alle letters en woorden die tussen vierkante haakjes staan, zijn door mij ingevoegd.
Met kritiek en verklarende
was ik zo
aantekeningen
een
zou
spaarzaam
mogelik. Bij
volledige tekstuitgave
een uitvoerige toelichting onmisbaar zijn ; bij deze proeven
achtte ik dat niet noodzakelik.
Diteseenanderboxken.
fol. g05 c

Meester Eggaert, een wtgenomen licht van hemelscher wijsheit, u doet grueten een affecie Z) in Gode ende een doer, een
voetwisch der paepscap, ende die u siele inden gheest heeft
ghemint.
Meester ghi hebt my besculdicht voer u gheestelike broeders,
omdat ic teghens u niet en wil spreken. Mijn overste reden
van mijnre sielen die hevet my verboden te spreken van God
ende van hemelschen saken, om dat ic wel bekinne tbegrijp
der paepscap, die tot horen vrede dat niet en moghen ghedoghen,
dat leyken yet van Gode spreken oft van hemelschen saken.
Meester mijn siele es vri voer u van Gode te spreken ende
van hemelschen saken: ghi kent my inden gheest, ende mijn.
 siele kent u in Gode.
fol. 205 d Meester, ghi hebt my ghevraecht oft ic enich latijn can. Ic
hebbe gegaen ter hogher scolen van minen kintschen daghen,
ende ic hebbe gheleert twe woerden latijns: "Pater" : al daer
en es niet boven, noch daer en es gheen saken boven: die sone
die es inden vader. "Noster" : es hi onse, soe sijn wi sijn; al
dat in hemelriken ende in eertriken es dat leeft na sinen wille.
Wter wijsheit des vaders soe leertmen alle dinc ende alle die
1) Mijn afschrift, met de interpunktie van bet handschrift, blijft intussen ter beschikking van alle belangstellenden.
2) Deze plaats is waarschijnlik bedorven. Wanneer bedoeldisaffectie,
dat in Mnl. voorkomt, dan zou het vriend moeten betekenen.
_.
170

-

salicheit. Die alder hoeohste gaven die comen vanden vader.
Die lettere die mach leren die quade, alsoe wel als die goede,
'
mer die presentieringhe des heileghen gheests, die en mach
nyemant ontfaen dan alleen die goede die God vercoren heeft.
Meester ghi hebt my ghevraecht om die heymelijcheit tusschen Gode ende die saleghe siele. Alsoe heymelijc es die
saleghe siele Gode, als sy geenicht es in Gode, als die siele
den lichaem. Ende alsoe heymelijc es die saleghe siele Gode,
die in gherechter minnen versmolten es in Gode, als dat was
dien seghel: dat ontfaet een ghebeelde, ende alsoe doet die saleghe
die Gode 1).
 Meester, ghi hebt my ghevraecht om visioen. Die saleghe siele
die ghefondeert es ende die in God ghevest es, ende 2) van al
dat God niet en es, ende in God ghewortelt es, die en keert
haer niet aen visioen. Die quade gheesten, die sijn noch alsoe
subtijl1 van dier corter tijt dat sij God saghen doe sy waren
ghemaect, dat sy hen selven pleghen te vertoghen ghelijc den
goeden ynghelen, om dat sy die goede menschen willen be- fol. 206 a
drieghen, ende geerne brochten in verwanisse, al daer sy selve
in bedroghen waren. Verwaennis es een alte scandeliken sonde,
beyde den gheesteliken menschen ende den weerliken menschen. Alsoe als die telleghen spruten wtten wortel vanden
boem, alsoe spruten alle die hoverdicheden wter verwaennis.
Aldaerom vertoenen hem die quade gheesten den goeden
menschen in visione, als sijse tot ghenen groven sonden en
moghen bringhen. Die alre sekerste hope 3)visioen dat es hemelsche visiteringhe die es tusschen God ende der salegher sielen,
als sy in Gode gheenicht es in rechter minnen ; ende al daer
en mach nyemant toe comen, hi en sy ghesondert oft versceid[en]
vander werelt ende van allen sondelike saken, ende hi en heb
al sijn cracht van sijnre sielen ende sijn begheerte ghevoecht
ende gheleet in Gode. Die in God hebben gheset al horen wille
ende hoer begheerte, die hebben altoes vrede, ende sy ghebruken God in haerre sielen beyde nacht ende dach. Die oetmoedeghe leeken die wijsheit hebben, die en keeren hen aen
gheen visioen; die bekinnen dat wel, .dat sy des niet weert en
waren, dat hen God soude vertoonen visioen alsoe menich goet
'
1) Waarschijnlik te lezen: die saleghe siele die Gode mint.
2) Hier ontbreekt een woord met de betekenis: ,afgekeerd van".
 3) Niet duidelik. Misschien
" ontbreekt er iets ; misschien moet "hope"
geschrapt worden.
171
mensche als nu op eertriken es. God en dede niet [dan] alleen
No6 te verstaen dat hi al eertrike woude verderven, ende God
die en dede niet dan alleen Abraham ende Loth te verstaen
fol. 206 b dat hi Zodoma ende Gomora wilde verderven. Ic en bin noch
Noe noch Abraham. Ic bin een knecht die den goeden lieden
plach te dienen. Ic en keer my aen gheen visioen.
Meester, ghi hebt my ghevraecht; nu sal ic u vraghen. Het
- an betaemt niet dat een meester vander godheit vander alre
hoechster const eenen dore, eenen leeken vraghen sal. Die leeke
die sal den meester vraghen, alsoe verre als hijt niet en versmaet te horen.
Vraecht coenlijc al dattu wilste. Ic sal di berichten na mijnre
sielen verstandenisse.
Meester, hoe sal die ionghe mensche leven, als hy van God
eenen goeden [wille] heeft ontfaen?
Hi sal oetmoedelijc leven nader leeringhe der heilegher scrif
tueren. Ende hi sal hem oefenen in allen heileghen gheesteliken
leven. Ende hi sal altoes scouwen ende vlien alle oersake van
sonden ende dat hem van God mochte trecken. Ende hi sal
houden mate in allen dinghen die hem 1)ghenoechlijc sijn. Sonder
mate soe en mach gheen doecht den mensche salich maken,
dan alleen die godlike minne; die en can houden gheen mate;
die frenesie sy en es hoers selves niet.
Meester, die in frenesi6n sijn, die waert vertoent veel visioen.
 Weder soe comen die vanden quaden gheest oft vanden goeden?
Die saleghe siele die in God haers selfs al te niet es gheworden in gherechtegher warigher minnen, die wort alsoe verfol. 206 licht vander wijsheit des heyleghen gheests, dat sy kent alle
gheeste, beide quaet ende goet. Die quade gheesten die sijn
herde subtijl, ende hi sal wesen herde wijs die onderscheet sal
weten tusschen die quade gheesten ende die goede. Ic wiste
het es gheleden
enen ionghen mensche die in rasariën was biden XL jaren - dien dochte dat hi metten oghen sach
hanghen Ihesum Christum al levende aenden cruce, in alte
swaren groten tormenten, dat alte swaerlijc was aen te sien.
Niet dat hijt metten vleeschelike oghen van buten sach, mer
inden gheeste. Hem dochte dat hy onder den cruce sach Mari6n
ende Iohannes in alte groten droefheit, vloeyende van tranen
ende wriveden 2) haer handen. Doe die mensche tot hem selven
'
I) Hs. hen.
'
2) Voor deze betekenis van mf16n doet prof. Verdammij dezeparallel-.
172
quam, wilde hi weten wel voer waer dat al selke visioen niet
en mochte comen vanden quaden gheesten. Die quade gheesten
die moghen hen vertoeghen ghelijc den menschen, ende pleghen
hen dick te vertoghen in ghelijc van beesten, ende pleghen hen
dicke te vertoghen ghelijc den ynghelen. Mer si en moghen.
hen selven niet vertoeghen inden cruce; alsoe als Ihesus Christus, die levende Gods soen, hinc. Daer na over langhen tijt,
doe ghevoelde die selve mensche in sijnre sielen in sinen
visioen Marten doghen, alsoe als sy onder den cruce stont.
 Dat doeghen was sijnre sielen alsoe swaer, dat hy ontspranc
wt sinen slaep van groten doeghen. Hem dochte, hadde hi yet fol. 206d
langher ghebleven in sulken doghen, dat hem sijn herte te
broken hadde van groten we. In dien visioen twivelde hem,
weder het quam vanden goeden gheeste dan vanden quaden,
om dat die quade gheesten altoes geerne plaeghen den goeden
menschen te quetsen ende te derren 1), alsoe verre als sijt vermoeghen ende het hem God ghehinghen wil. Daer nae over
langhe tijt, doen dochte dien selven mensche dat hi teghens
Mari6a sprac in een forme van eenre maecht. Ende hi vraechde
haer van hemelschen saken. Ende sy antwoerde donckerliken.
Doe die mensche ontwakende wert, doe wilde hi wel weten
voer waer dat dat visioen quam van eenen quaden gheest, om
dat hine wilde bedrieghen, ende bringhen in verwaennis. Die
selve mensche wert dicke vertoent in visioen veel oerloghen
ende volcwighen ende veel brande die selden ghescien sijn
in desen lande ende in veel landen. Dat liet hi varen ende en
achtes niet. Sijn siele bekinde dat alle plagen comen vanden
sonden.
Meester, van wat sonden soe sijn die groete plaghen ghecomen, die binnen desen XII iaren sijn gheschiet, al daer soe
groet vernoy es af ghecomen?
Alsulke plaghen pleghen te comen vander quader gh[i]ericheit
ende vander overdwaliker hoverdicheit, dier nu alte veel op
eertriken es. Mer het sal noch anders comen; soe wee hen
allen daert op valt!
Meester, des heeft God ghepleghen seder hi hemelrijc ende
eertrike maecte, dat hi die hoeverdighe heeft verneedert ende fol. 207a
verdeluwet. Meester, hoe langhe zal God ghehinghen die onplaats aan de hand, uit de Ovl. Liederen en Gedichten : "mijn hande
wranc ic ende wreef."
'
1) Bijvorm van ,deren".
 173
matelike hoverdicheit, die nu op eertriken is, alsoe wel inden
abite als inder werelt?
Hoe langhe des God ghehinghen sal, dat es verborghen allen
menschen. God verdeluwet alle daghe die hoverdighe, mer sy
'
wassen emmer weder.
Meester, mach dat God niet beletten, oft hi wil, dat sy alsoe
seer niet 1m wassen, alsoe scadelijc als sy es beide siele ende
lichame, ende alsoe grote plaghen alser dick of pleghen te comen ?
God die vermach alle dinc dat hi wil, ende hem betaemt.
God heeft alle menschen ghegeven horen' vryen wille te doen,
wil hi goet oft wilt hi quaet. Soe wie die hoverdicheit verkiest, die verkiest alle ondoecht. Alsoe als alle boem wassen
wter wortelen, alsoe wasset alle salicheit wter oetmoedicheit.
Salich sijn die verduldege oetmoedeghe, want sy ghebruken
den vrede. We den ghiereghen hoverdegen, want sy maken
den onvrede.
'

Meester, waer wt wasset die hoverdicheit?
Sij wasset wter gheleerder consten.
'
Meester, waer af quam die eerste hoverdicheit?
Sy quam vander gracien Gods.
("Schoenheit van lichame, stercheit van lichaem ende
wel gheraectheit, rijcheit ende moghentheit" zijn graci6n
Gods. "AI daer af soe sijn sy hoverdich, alsoe langhe als
sy hen selven niet en kinnen".]
Meester, welc es die alre hoochste gracie die die saleghe
siele van Gode mach ontfaen?
[De verlichting met hemelse wijsheid.]
Meester, mach men yet te woerde bringhen dat die saleghe
siele van der Godheit ghevoelt ende verstaet?
[,,Neent nyemant".]
Ay meester, segt ons yet vander ongrondeliker Godheit. Ghi
verstaet ende ghi hebt verlof, ende u ghelike die hem vander
Godheit verstaen.
 .... Daer en es gheen dinc goet dan God alleen. Die dat
woert begripen willen, die mochte vraghen oft Maria niet goet
en waer, entie heileghen entie enghelen. Siet, al dat goet es in
Marien dat es God 1) in haer. Al dat goet es inden enghelen,
al dat goet es inden heileghen, dat es God in alden heileghen.
1) Hs. goet.
,

'.
fol. 207 a

fol. 207 c

fol. 207 d

fol. 208 a

174.
fol. 208b

fol. 208b
'

fol. 208 C.
fol. 208d

fol. 209aa

fol. 299b

foL 209 c

Ende al dat goet es inden creatueren, dat es God in alden
creatueren.
.... Al dat God ghemaect heeft, dat es goet. Al daer en es
gheen dinc quaet dan die sonde. Ende die en heeft God niet
ghemaect ; die heeft die quade verkeerde wille ghemaect. Die
lettere die apreeet : "My rouwet dat ic den mensche gemaect
hebbe." Die lettere bijt die note, ende kennes etet den kernen
oft korl. Al daer rouwe es, daer es ghebrec. In God en quaem
nye ghebrec....
Meester, waer om heeft God ghemaect hemelrijo ende eertrije,
oft hijs behoevede?
Siet al daer om maect die pottbecker sijn vate, om dat men
daer in sal storten ende ghieten, al en behoevet hi selver niet.
God en mocht in hem selven niet langher behouden sijn onbegripelike grootheit: al daer om soe maecte hij hemelrijc ende
eertrijc, ende al datter binnen es, om dat hier wil in ghieten
ende storten sijn overvloende goetheit ....
Meester, moghen die quade gheesten ende die sielen die inder
hellen sijn yet ontfanghen vander overvloeyende goetheit Gods?
[,,Ya si."]
Meester, es die pine der hellen allen sielen even groot?
Neen si, seven wonden smerten meer dan een ....
 Meester, es die blijscap van hemelrijc allen sielen effen groot?
Meester, quam boven hemel ye materilike sake? [,,Neen."]
Meester, die heileghe saleghe sielen, pleghen die Goede te
bidden alsoe wi hie op eertrike doen?
Meester, betamet der gherechticheit Gods dat men sal doghen
om verganclike sonden ewelike tormenten?
[,,EweUke wille te sondeghen maket ewelike tormente."]
Meester, die menschen sijn onwarich ende onduerich, ende si
moghen onlanghe leven. Hoe mach men ewelike sonden doen?2
Meester, welc sijn verganclike sonden?
Meester, waer in doet hi sonde, alsoe langhe als hi vri es
van consci6nci6n, ende onberispet van sonden?
(Geen mens is zondeloos.]
Meester, die rechte minnaer die en begheert gheen sekerheit.
Die mint alleen God om hem selven.
Meester, dat ic kenne ende weet, dat en es mijn niet, mer
dat ic ghebruke ende ghebruken mach ende ewelijc ghebruken
sal, dat es mijn.
Meester, wi en moeghen altoes niet ligghen besloten in die.
175
grave in oetmoedicheit. Laet ons biwilen wandelen in die locht,
in hogher godliker minnen. Eest te sterven, eest te leven, eest
helle, eest hemel, dat die siele mint, dat en mach sy niet
begheven. Alsoe heeft sy haer selven verloren in dat sy mint.
Dat 1) en wert nye minne, dat men laten mach. Al daer
mense niet verbeteren en mach, van sulker oefeninghen sal
men swighen, ende niet ondecken voer die onbekende, dies
niet en verstaen. Want die quade die pleghen die goede te fol. 209d
vervolghen ende te begripen, als sy horen spreken van hemelschen saken boven horen verstaen.
 Meester, ic kenne wel dattet ') waer es. Ic hebbe ghehadt
sommich begrijp van mijns selfs consci6ncie, als ic yet hebbe
ghesproken van Gode oft van gheesteliken saken voer die onbekende, dies niet en ghevoelden noch en verstonden na haerre
grofheit. Nochtant soe en macht die mensche niet laten, hi en
moet bi wilen spreken van dat sijn siele van God ghevoelt
ende verstaet. Alse die goetwilleghe leken van Gode hebben
verstaen hemelsche wijsheit, ende sy ghevoelen in hoerre sielen
gheestelike blijscap, soe souden sy hen selven verwinnen van
binnen inden gheeste als van buten inden sinnen. Sy souden
_
swighen ende vlien van allen wandelbaeren gheselscap, ende
si souden luttel spreken van godliken saken voer die onbekinde, dies niet en verstaen. Mer als si quamen voer goede
oetmoedeghe gheestelike menschen, soe moghen sy oft mochten
sy vrilike collaci6n van hemelschen saken. Ya meester, die
abiten draghen, ende hoverdighe papen, die pleghen die goetwilleghe leken te veroerdelen ende te verdoemen, als si spreken
van Gode oft van hemelschen saken. Al doent die quade onbekinde hoverdeghe, die goede oetmoedeghe gheestelike menschen die soudent herde node doen. Die weten dat wel, dat
God pleghet te geven sijn gracien den goetwilleghen oetmoe- fol. 210 a
deghen, ende dat hi die onbekende wederstaet. Ende sy niet
en weten noch en smaken wat die saleghe siele van Gode.
ghevoelt ende verstaet. Al daer om soe rade ic den goetwilleghen leken, dat si hen ontrecken wten lieden, ende oeffenen
God in enicheden, ende swighen; soe moghen si rusten ende
ghebruken God in haerre sielen.
1) Hs.: dat dat, zonder voorafgaandleesteken. De afschrijver schijnt
de plaats niet begrepen te hebben. Mij is niet alles duidelik. De lezer
bedenke dus, dat de interpunktie door mij aangebracht is.
2) Hs. datter.
 176
fol. 210 a
Meester, welc es dat troestelicste leven dat op eertriken
. es ?....
[,,Gode te gebruken".]
Meester, hoe sal die goede mensche leven, die ghestadelijc
sal moghen ghebruken den heileghen vrede van binnen?
[Door verduldigheid en zwijgen ,voer die onbekinde").
fol. 210 b
Meester, als die goede mensche ghevangen es met herten
inden creatueren, hoe sal hi hem selven daer in verwinnen ? ....
'
[Door de mensen te schuwen].
fol. 210 d
Meester, die wech es alte swaer, die en pleghen veel luden
niet geerne te wandelen.
[Do mens heeft van Adam a f lie fde op aarde gezocht.
Het onzienlike lief te hebben is edeler].
fol. 21i b
Meester, mach die saleghe minnende siele yet rusten achter
dien dat sy heeft ghesmaect wat God es? [N een].
Meester, veel lieden segghen, sy souden geerne Gode minnen, consten sy daer in gheraken. Wat belet hem dat sy niet
en connen gheraken inder minnen Gods?
[Men moet kiezen tussen twee heren, God en de aaeredd.
fol. gii d
Meester, waer of coemet dat die godlike lieden alsoe geerne
wenen, ende sy alsoe dicke sijn hedroeft?
fol. 212 b
Meester, oft die mensche hem ontoghen heeft van alle weerliken saken ende oft hi ghecomen es tot soe hogher godliker
minnen, hoe mach hi hem selven achter dien verwteren t) oft
becommeren met enighen weerliken saken?
Ay swijcht, onbekende sot, waenstu dat mensche enghelen sijn ?
d
2i2
fol.
Meester, men pleech te segghen: die bi den pecke wandelt,
hi worter bi wilen af besmet.
Meester, men pleecht te segghen: al daer goede hoede es
daer es goede vrede.
fol. 213 a
Meester, hoe machmen weten, welc haer I) een goet mensch es?
[MMnkent de mens aan zijn werken].
 fol. 213 c
Meester, hoe mach dat wesen: het ghesciet bi wilen dat
gheestelike lieden van abijt, die een reyn maechdomlijc leven
wille 3) hebben te leyden, ende sy vallen met haerre minne op
onsuvere weerlike lieden, die met groven sonden ommegaen,
1) Yeruteren is, naar prof. Verdam mij meedeelt, in het Mnl. nog niet
opgetekend. Uit het verband blijkt dat het het omgekeerde is van: tot
zich zelf inkereri.
2) xvelchaer betekent: wie; eigenlik: wie van hen. Vgl. de Oostmiddelnederl. vorm welcoor, welchoir = welk.
-'
3) Hs. willen.
177
ende die al vol der werelt sijn ende der quader sonden, werden sy hen ghelijc.
Meester, waer om coemtet 1) dat die menschen alsoe verblint fol. 213 d
sijn ende alsoe onbekent, dat sy soe seer soeken die ydel eer
vander werelt ende haer voordeel ende die begheerlike ghenochten ?
Meester; die menschen en hebben hen selven niet ghemaect. fol. 214b
AlIe menschen die sijn ghebreckelijc van natueren, ende nyemant en es volmaect, ende die menschen en moghen sonder
minnen niet wesen, sy en moeten yet hebben op te rusten,
eest gheestelijc eest ongheestelijc. Al daer om ghescietet bi
wilen dat goede gheestelike lieden vallen met hoerre dwaser
minnen op goede gheestelike menschen.
Meester, als die saleghe siele verenicht es inder warachtichgher minnen Gods, wert sy hem dan ghelijc?
Ja sy, alsoe verre alst moghelijc es, soe wert sy hem ghe- fol. 214 c
lijc....
 Meester, wat eest te beter dat die mensche comt totter hogher fol. 214 d
,
bekennisse, ende hi niet heilichlijc en leeft na sijnre overste
reden van sijnre sielen?
Meester, en 2) had ghi my gheseet det God een puer gheest fol. 915b
waer in sinen godliken wesen? Heeft hi oghen, daer hi alle
dine mede aensiet dat in hemelrijc ende eertrijc es? Ende
hevet hi hande, daer hi hemelrijc ende eertrijc mede gemaect
heeft? Ende heeft hi voeten, daer hi hemelrijc ende eertrijc
mede doer loopt? Ende heeft hi oren, daer hi alle die woerden.
mede hoert diemen op eertrijc sprect?
Daer om soe sal die wise mensche swighen ende niet spreken
wat God es in sinen godliken wesen voer die onbekende, dies
na haerre groefheit niet en verstaen noch en begripen, wat God
es in sinen godliken wesen. God es al een hant: hi is alsoe
moghende dat hi hemelrijc ende eertrijc heeft ghemaect met
sinen wille, doe hi sprac: "het werde"....
God es al een
voet: hi doerloopt hemelrijc ende eertrijc met sijnre ontfermherticheit ende met sijnre gherechticheit ende met sijnre godliker ghewelt.....
God es tleven ende wesen van al dat hi
ghemaect heeft in hemelrijc ende in eertrijc....
Meester, sal ons lichaem met onser sielen niet comen in fol. 2i5 d
hemelrijc ten ionxsten daghe naden oerdel?
1) Hs. coemdet.
2) Hs. een.
 178
fol. 2i6 R

Meester, mackede God ye creatueren, seder dat hi alle die
creatueren verderfde die buten den arke Noe waren?
Neen hi. God en maecte nye creatueren, seder dat hi hemelrijc ende eertrijc maecte, ende alle die creatueren groot ende
cleyn, ende elc na sijn ghelijc. Achter dien soe liet hi den
creatueren bewerden metter natueren, alsoe als hise hadde
ghemaect ende gheordineert, 7 elc na sijn oft an sijn ghelijc,
beesten ende menschen. Alsoe als God eerste gemaect hadde
die fiermamenten ende alle die sterren ende die planeten, alsoe.
sijn si noch. Si en nemen noch af noch toe, noch si en minren
noch si en mee[ r ]deren, ende si en stonden nye seder stille.
Alsoe als God die natuer van allen creatueren yerst ghemaect
hadde ende gheordineert, alsoe werken si noch, elke creatuere
aen haer ghelijke. Ende die een vaert ewech, ende dander comt
weder, als die matelieven. Si en moghen niet langhe dueren,
fol. S16 b want God heeft enen onder meester; die heeft seder meer
creatueren ghemaect dan alle die op eertriken 1) quamen oft
, souden moghen vertellen. Die onder meester die God hevet, die
es alsoe groot, ende alsoe subtijl: die creatueren die hi hevet
ghemaect, seder dat God verderfde alle eertriken metten water
dat buten der arken was, si waren alsoe onmoghelijc te tellen
alst tsant bider zee.
 Ay meester, bericht ons, wie es die groote subtijlheit, meester,
die God alaoe gheweldich ghemaect heeft; die alsoe veel creatueren ghemaect heeft, seder dat Noe in die arke was ?
Die grote meester die onder God es, dat es die sonne. God
heeft der sonnen alsoe grote cracht ghegeven, dat si maket
levende al dat beneden
hemel es, alle die creatueren die op
eertrike sijn, beyde groot ende cleyn, ende redelijc ende onredelijc, die ontfaen alle haer leven vander moghentheit Gods
ende vander sonnen. God die heeft der sonnen alsoe groote
cracht ghegeven, dat si heeft ghemaect al dat ghewormte dat
op eertriken ye ghequam; die waren onmoeghelijc te tellen.
Daer macher sijn soe veel, God die heeft der sonnen alsoe
grote subtijlheit ghegeven, ende alsoe grote macht, dat si doet
groyen ende wassen alle die boem die op eertriken sijn, ende
alle die cruden die maect si levende in haerre natuer met haer
hitten ende met haerre subtijlra cracht. God die heeft die
sonne alsoe crachtich ghemaect, dat si z) doet wassen alle
1) De vorm eertriken voor eertrike komt in het hs. herhaaldelik
voor. Daarom liet ik de n 3taan.
2) Hs. si die doet.
179
vrucht die op eertrijc es, ende dat gras aldaer die beesten bi
leven. Die sonne die es alsoe subtijl ende alsoe onmetelike
groot in haerre snelheit, dat mens niet te woerde en mach
brenghen alsoe alst es. Nochtans soe es die saleghe minnende
siel edelre ende subtijlre dan die sonne. Die salighe minnende
siel die God bekent in sinen godliken wesen, die bekent al
dat boven. hemel es ende beneden hemel es, alsoe verre alst
betamelijc es ende redelijc ende moghelijc es.
 Meester, waer of comttet dat die een mensche voer die ander
alsoe subtijl es, ende soe seer wort verlicht ende verclaert van
hemelsche wijsheit ?....
Des ionghes menschen siel die gheliket den perkament, al
daer men in mach scriven al datmen wilt ende al datmen begheert, wil men goed oft wil men quaet, wil men loghen oft
wil men waerheit ....
Meester, men pleecht te segghen: "wee hem die alleen es:
valt hi, hine en heeft nyemant dien op helpt ....
Die Gode heeft die heeft Marten ende alle die heileghen ;
siet, soe en es hi niet alleen.
Meester, wat smaect ende ghevoelt die saleghe siele van
Gode, als si een gheworden i) es inder warachtegher minnen
Gods ?
.... Siet, al verstaghet die minnende siele, sie en mac[h]
daer niet af spreken ....
Al daer om soe es die goede mensche geerne alleen, om dat
hij gheheelijken Gode mach minnen met al sijnre begheerten.
Ende daer omme soe es die saleghe minnende siele godliker
op haer bedde dan in die kerc....
Meester, wat es datter alsoe edelijc ende alsoe begheerlijc
ende alsoe hoochlijc mint? Eest herte?
Neent, het es een stucke vleesche ; het es die edel siele al
datter mint ....
Meester, machmen die minne yet laten als men wilt?
Siet al es die minne ghenoechlijc ende edel ende orbaerlijc,
sy quetset die natuere; si hevet den dach bij nacht; si moet
waken als ander liede slapen, ende haer slaep es cort als een
stemme. Ende al slapen die oghen, die minnende siele die
waect, ende si en can gheen mate houden. Soe wie dat 2) min'
1) Hs. gheworden sijn es.
2) Hier heeft waarschijnlik een ontkenning gestaan.
fol. 216 c.
 fol: 917 a

fol. 217 b

fol. 217d

-

180
net, die en waket niet, ende dan en wert nye minne, datmen
laten mach alsmen willet. Die minnende siele die en mach
fol. 248met
slapen die wile dat sy mint, ende die minnet die en es
sijns selfs niet. Mer hi es des gheens dien hi mint. Minnet
hij God, soe es hij sijn. Mint hi die 1) werelt, soe es hi der
werelt. Minnet hi die 1) creatueren, soe es bi der creatueren. Die
salighe siele die en mach sonder minnen niet wesen. Die edel
minnende siele die ghelijct den fiermament, ende die planeten
die moghen niet stille staen, noch nye en deden seder dat BY
ghemaect worden. Die saleghe minnende siele die en mach
niet leedich wesen: si moet emmer minnen, meer bi nacht dan
bi daghe. Siet hoe si meer gesceiden es van al dat God niet
en es, soe si seere mint. Al daer es si meer dan daer si
leeft, want dat si mint dat es si, oft si wertet dat 'si mint.
Mint die saleghe siele boven hemel, soe es si boven hemel.
'
Meester, hoe mach dat wesen dat onse siele boven hemel
es ?....
Meester, wat es die minne? Ende waer af salmen minnen?
Sellen wi Gode minnen om dat hi ons veel gracie ghegheven
heeft? Sellen wi Gode minnen om dat hi ons veel blijscap
ghevet ende iubelacie ende contemplacie? Sellen wi Gode minnen om dat hi ons onse sonden vergeeft ende hemelrijc gheven
sal? Meester es dat minne?
_
Neent, het es scande dattet minne heet. Want alsoe mint die
deeme haer vrouwe om die ghifte dat sij gheft, ende gheven
aaL Die saleghe siele die mint alleen Gode om hem selven.
 Al hoort si spreken die stemme Gods: "Ghi sijt verdoomt", sy
souden segghen: "Heer, al hebdi mi ghelaten, ic sal u minnen,
al eest u lief oft eest u leet, ic sal u minnen ewelijc, al worpti
my inden afgront vander hellen 3) ; al hebdi my begheven, ic
en begheve u nummermeer. Die rechte minnare die en soect
aijna selfs voerdeel niet: hi mint sonder waerom van rechter
edelheit.
:
waer
minfol. 2i8 b
wi
in
sulker
mede
Meester,
moghen
gheraken
nen ? ["Met doghen"].
fol. 218 c
Meester, wat es dat alre ghierichste dat God ghemaect heeft?
["Dat es die saleghe siele"].
1) Hs. der werelt.
2) Hs. der.
3) Deze uitspraak vinden we ook bij Hadewijch. Het zal de lezer
opgevallenzijn dat ook de term "die onbekende" wijst op verwantschap
met Hadewijch's mystiek.
181
Meester, wat es een siele die alsoe ghierich es datse hemelrijc noch eertrijc niet en can versaden ?
Meester, waer om heeft God die siel ghemaect?
Meeater, wat es God?
Een ewelicheit sonder beghin ende sonder eynde, ende onsprekelijc allen menschen tongen. Ende hi onthout al dat in
hemelrijc dnde in eertrijc es.
Meester, wat mach meest begripen van al dat God ghemaect
heeft? [,,Die saleghe siele"]
Meester, mach dat wesen dat een saleghe siele mach rusten
in Gode' ende wesen ghesadet, alsoe langhe als sy aenden
lichaem es ?2 ["J'aet"J
Meester, waer om heeft dan God gegheven datmen minnen
moet ?....
Meester, die philosophen die hebben veel ghesproken van
ordenanci, als vanden seraphin ende vanden loop vanden fiermamenten ende vander hoocheit vanden planeten ende die
grootheit vanden sterren. Meester, wat segdi daer toe?
Laet dat varen; het es alte hoech; het en betaemt gheen
leken te vraghen.
 Meester, ic wist enen leke, die gheleert wert onder een
metten, in alsoe corter tijt alsmen een woert mocht spreken,
den loop van die planeten oft sterre. Dat schijnt ongheloeflijc ;
nochtans eest alsoe.
[Hier volgen astronomiese beschouwingen tot fol. 220
vgl. fol. 228 d vgl.J
Meester, waer mede moghen wi God minnen ? ....
Meester, wat werct God in die saleghe siele ? ....
Meester, weder comt God totter salegher siele als hise visi.
teert, dan comt die saleghe siele tot Gode? ....
Meester, wat es die oefeninghe eenre salegher sielen ? ....
Meester, wat es contemplaci?
Een na kennen der menscheliker natuer, ende een aensien
waer of dat wi ghemaect sijn, ende ons selven aen te sien
wat wi werden, als wi ligghen inden grave. Al dat vleesch
dat wert te niet als die somer bloem, ende versmelt als die
winter snee. Als die mensche hem selven kent, wat hi es ende
wat hi werden sal, soe blijft his behoet van allen vlecken der
sonden; soe wert sijn siele al versmolten in cleynheden, ghelike
der stubben. Als die saleghe siele haers selfs al te niet gheworden es, soe comt een wtghenomen graci Gods, ende ont-

fol. 918 d

fol. 219 a

,

fol. 219 b

fol. 990 c
fol. 220 d

'

182.
fol. 221 a

fol. 221 b

fol. 99i°c

'.
foerse in eenre hemelscher bescouwinghe, al daer sy kennet
wat God ea. Als sine soe behelst met eenre begheerliker liefliker minnen, dat sy dan ghebruuct, dat es contemplaci.
Meester, wat es iubilacie?
Anders niet dan een gheestelike blijscap, die God stort in
die saleghe siele.
 Meester, wat maect die gheestelike blijscap?
Meester, wat maect die alre meeste heymelicheit tusschen
God ende die saleghe siele?
Meester, een reyn maechdomlijc leven es boven natuer; dat
en mach nyemant volbrenghen....
Meester, dat es alder lieden wech niet, want bi natueren
sterft men noede. Wijst ons eenen lichteren wech.
Meester, waer af comtet 1) dat dat paepscap ende veel van
dien abite alsoe luttel smaken ende ghevoelen Gode in harer
sielen?
Een vat dat vol es, al daer en mach niet meer in. Al die
vol sijn vander werelt ende datter werelt toebehoort, die en
moghen smaken noch ghevoelen God in harer sielen. Alsoe
langhe als sy niet en volghen haer overste reden, ende sy
levens teghens haer consei;[n]cie, alsoe langhe moeten sy bliven
onverlicht van hemelscher wijsheit, ende hebben begrijp van
haers selfs consci;ncie. Ay scaemt u, alle die van religione sijn,
ende die om ydel eer ende om vreemde ghenuchten achter
bliven, ende niet en volghen haren eyschen ende haer overste
reden, ende werken teghens haer consciencie, ende niet en
willen leven na gheestelike betame.
Wee al die') gheesteliken naem hebben, ende niet gheeF3telike 3) en willen leven.
Wee al die gheen die eer oft [v]oerdeel ontfaen van haren
abite ende die der werelt leven leiden. Wee al die ghenen die
gheestelijc goet qualijc over bringhen. Soe swaerlijc saelt op
hen ghewroken werden. Wee al die sijn apostelen in die tonghe,
ende rabaude in die oefeninghe. Die alre scoenste leringhe dat
es heilichheit 4,) van leven ende goet exempel te geven. Alsoe
langhe als wi sijn onvry van consciencie ende wi soeken ydel
eer ende vreemde troest, soe waert onmoghelijc dat wi souden
ghebruken Gode in onser sielen, ende wi worden van God
1) Hs. comemet.
4r) Hs. heilicht.
2) Hs. den.
3) Hs. gheesteliken.
 183
ghetroest. Die troest des heilegen geests die es alsoe verweent
ende alsoe edel, dat hi niet en minghet metter vremder ghenuchten vander werelt.
Meester, welc es dat alre vreselijcste dat op die werelt es?
Een hoverdich wijs prelaet ende een verwaent ydeoet paep
fol. 221a
ende een bisscop tyrant; die berichten selden wel.
om
es
waer
soe
die
ende
die
soe
Meester,paepscap
abijt
seer vervolghende ende versmaden[de] die goet willeghe leeken,
die hem selven hebben versmaet ende gheworpen onder ander
menschen voeten ?
Sy connen die scriftuere, ende si draghen abijt, ende sy ghevoelen cleyn God in haerre sielen. Al daer om soe en willen
sy niet gheloeven dat leeken moeghen werden ghetroest, om
dat sy vander letter niet gheleert en sijn.
 Meester, daer es tweerhande leringhe: Die een die es vander
heilegher scriftuere ende die andere es vander wijsbeit des
heyleghen gheests. Alle die scrieftuere die es ghenomen wtten
sinne ende wtter wijsheit Gods. Die sin die es boven der lettere. Ende die lettere die es ghenomen wtten sinne. Die lettere
die bijt die note. Ende die verwaende ydeoten die hebben die
hertheit vander scorssen. Ende die verlicht sijn vander wijaheit Gods, die eten die keerne, ende die hebben die soeticheit
,
vanden smaec. Wee alle der hoverdegher paepscap die te seer
verdruecken ende veronwerden die vander hemelscher wijsheit
sijn verlicht, ende die God vercoren heeft. Soe swaerlijk salt
op hen ghewroken sijn. Des heeft God gheploghen van aenbeghinne, seder dat hi den mensche maecte, dat hi den oetmoedigen heeft ghegeven sijn gracie, ende dat hi den opgheclommen hoverdeghen heeft weder staen, ende dat hijse heeft
vernedert ende verdorven. Des pleghet die hoverdeghe paepscap, fol. 229 a
als sy leeken horen spreken van Gode ende van hemelschen
saken, ende als sijt metter letter niet en connen verstaen, soe
'
gaget hen in als ghestampte vlieghen. Soe gheloeven si veel
bat dat sijt hebben vanden quaden gheest dan vanden goeden.
Soe slechten sy der spinne, die venijn sughet wt alle bloemen.
 Leefden sy als sy te recht souden, ende ghevoelden si Gode
in haerre sielen, ende waren si vander wijsheit Gods gheleert,
soe souden sy slechten nader die bye, die dat honich sughet
wt allen bloemen. Die saleghe wijse menschen die doet sijnre
sielen oerbaer in dat hi hoert ende siet; want dat neemt hi op
tot sijnre leeringhe ; dat es hem een oersake Gode te loven ende

184
te minnen. Ic rade alle goetwilleghe leeken dat si swighen ende
vlien ende luttel spreken [van] Gode ende van hemelschen
saken, alsoe verre als si hen selven moghen bedwinghen. Soe
moeghen sy rusten ende hebben vrede in haerre sielen. Dat es
der hoverdegher paepscap recht, als si yet horen spreken dat
boven haren verstant es, dat sy dat begrijpen, oft si hebben
haren spot daer mede. Si slechten die pharizeusen ende den
scriben, die Ihesus Cristus, den levenden Gods sone, alle weghen.
vervolchden ende begrepen. Nochtant soe en vonden si in hem
gheen oersake daer mede dat si hem te rechte mochten begripen. Mer om dat sijn woerden waren boven haer verstant,
al daer om soe brochten sy hem ter confuysliker scandeliker
fol. 222 b doot. Men en sal voer die blinde niet spreken vander verwen,
ende men en sal voer die dove niet herpen, ende men en sal
die margareten voer den varken niet worpen, ende men en sal
niet ondecken voer den onbekinden die heymelijcheit die [es]
tusschen Gode ende der salegher sielen. Nemmermeer en moet
werden cont ghenen dorper wat die saleghe siele van Gode
ghevoelt ende verstaet.
 Meester, men sprect dicke van den dorper. Welc haer es een
recht dorper?
Dat es een dorper, die hem sijnre sonden niet en scaemt,
ende sijn quade ongherechtighe leven. Dat sijn al dorpers, sijn
si coninghe oft graven oft ridders oft papen.
Meester, alsoe en segghen die blinde hoverdeghe niet. Die
heeten den huysman dorper '), ende den ambachtsman, die den
arbeyt voer hen doen, ende selve volghen sy haer ghenuchte,
ende sy leven naden vleesch, alsoe als die beesten doen; ende
sy sijn ghelijc den beesten bet met haren quaden leven dan die
,
gherechteghe menschen. Siet, dese willen ende wanen edelte sijn.
Neen. Siet, alle die ghene die sijn edel, die heilichlijc leven,
ende haren even kersten goet exempel gheven, ende die hen
selven oefenen in alle doechden, ende in goeden werken. Die
sijn al edel, al houden sy haer ploech ende al spinnen sy
haer rocke. Ay onwetende hoverdighe menschen, waer om ver. fol. 222c heft
ghi u alsoe seer van uwer gheboerten ende van uwer
edelheit? Och, waerdi wijs, soe en deedes =) ghijs niet. Want des
quae[t]s menschen siele, al daer en mach gheen rechte wijsheit
1) Hs. dordorper.
2) Misschien schrijffout voor: deede of deedet.
'.
'

185
in comen. Waren sy wijs, soe souden sy hen selven kinnen,
dat sy waren ghemaect van eenre armer krancker materien.
Soe souden sy hen selven veroetmoedighen. Alle die menschen
die sijn ghemaect van tween. Alder menschen beghin dat es
alleens. Coninghen ende graven die en hebben gheen voordeel
in haren gheboerten. Alsoe werden si gheboren als die alre
ermste.
wat es dan die een edelre dan die andere ? Coninende
ghen
graven die en hebben gheen voordeel in haerre doot.
 Alsoe swaerliken sterven si als die huusman; alsoe swaerlijke
sterft die rijke als die arme. Ende alsoe veel swaerliker, dat
sy dat goet met ghenuchten hebben beseten ende daer met
groter onghenuchten af moeten sceiden. Alle die menschen die
moeten sterven ende verderven, ende werden spise der wormen.
Alle der menschen leven dat en es niet dan een ongheduerich
loop vander ghehorten totter doot. Salich sijn sy die wiselijc
loopen desen corten tijt; die selen ewelijc Gode ghebruken.
Meester, waer af comet dat die menschelike natuer alsoe
nederheldich 1) es 2) tot desen vergancliken saken ? ....
Meester, betamet der gherechticheit Gods dat die sielen selen
doghen oft lijden torment om die sonde die dat lichaem doet?
[,,Jaet met allen recht"].
Meester, sellen alle sonden worden ghewroken?
Ja sy, beide groot ende cleyn.
Meester, wi pleghen Gode te bidden dat hi onse sonden ver.
gheve. Pleghet hi ons niet te vergheven? [,,Ja hi"].
Meester, welc sijn die scandelijcste sonden allen menschen,.
beide goet ende quaet ?
Siet, dat es toren ....
Meester, welc haer es die beste hoeden van sonden?
Meester, machmen sonder wille sonde doen? ("Neen men"].
Meester, waer af comet dat die goede wille inden ionghen
menschen alsoe ongheduerich es?
Alle froyt dat te vruech rijpt, dat wert onbequaem.
Meester, waer mede mach men kennen die goede menschen
biden quaden ?
Meester, wat es die eer, die men alsoe seer begheert, ende
daer men om aventuert siele ende lijf?
Meester, wat es die meeste ruste der goeder consciencie ?
1) nederheldich = afhellend, dus : geneigd. In het Mnl. was tot nu
toe geen plaats van dit woord opgetekend.
2) Hs. es oft sijn.
 fol. 222 c
fol. 222d

fol. 223b

fol. 223 c

fol.223 d

fol. 22? a
fol. 224b

186
Meester, mach God hem selven yet onthouden der salegher
sielen, die in sijnre minnen versmolten es, ende haers selfs
al te niet gheworden es ?
Meester, mach ons enighe sake salich maken dan alleen God?
[,,Neent"].
fol. 294cc
Meester, wat soeken wi dan in Marten ende inden heileghen,
oft sy ons niet en moghen salich maken ?
Als wi Marien bidden ende den heileghen dat sy voer ons
bidden, soe trecket onse heileghe begheerte tot Gode ende die
hemelsche salicheit in onser sielen. Die Gode heeft, die heeft
alle die heileghen, ende die Gode verwerct, die verwerct alle
heileghen. Men en sal Marien niet gheven noch den heileghen
datmen Gode sculdich es. Die overste minne vander sielen,
ende den oversten lof ende die overste eer ende die overste
weerdicheit, die es men alleen Gode sculdich, ende dat wil hi
van allen menschen hebben, alst wel recht es, want hi alleen
God es.
Meester, es enighe sake goet dan alleen God ?....
Meester, hoe sellen wi dit verstaen?
Meester, es dan die duvel goet?
fol. 224 d
Meester, wat es God die alsoe een es in al ?
Willen si [nl. "die goetwillege leeken"] spreken van Gode
fol. 225 a ....
oft hemelsche saken, soe worden si verdoemt ende verordelt
vander paepscap ende vanden abyten....
Meester, waer om ghehenghet des God, dat die goede van.
die quade alsoe seer vervolghet sijn?
Meester, wat es dat veghevier?
fol. 225 b
Meester, mach men dat veghevier hier op eertriken af doen?
Meester, hadde Adam dat ghebot niet ghebroken, souden wi
sonder veghevier te hemelrijc ghevaren hebben ?....
 Meester, weder misdoet hi meer die doot oft hooft sonde
doet sonder noot van rechter quaetheit, dan mesdede Adam
meer dat hi inden appel beet?
c
fol. 225c
Meester, waer om heeft ons God ghegheven die X gheboden ?....
.... God en heeft niet meer gheboden dan den sonnendach
te vieren. Alle die andere vierte die hebben die mensche gheMet corten woerden : al dat God gheboden heeft,
boden....
dat is elken goede mensche ghemackeliker ende rusteliker ende
ghenoechliker te doen dan te laten....
fol. 225 d
Meester, waer om soe heeft God die menschelike natuer soe

187
broosch ende soe cranck ghemaect, datmen sonder sonden niet.
en mach wesen?
af
dat
die
waer
comet
menschen
alsoe hoverdich fol. 226 a
Meester,
vol
van
ende
alsoe
ende
ghebreken,
sy gheen oersake en
sijn
hebben van hoverdicheden ?
Het comt van haerre dwaesheit ende van haerre onwetenheit dat si "hen selven niet en willen kinnen....
fol. 226b
Meester, wat es oetmoedicheit?
met
wat
menschen
mach
men
best
met
vreden
226 c
fol.
Meester,
wandelen ?....
.... Die hoverdighe menschen die gheliken der wede weynde :
al daer die comt bi cleynen boemen, soe climt sy op int
hoechste, ende soe verdruect sy al dat beneden haer es....
Meester, alle menschen begheeren rust ende ghenuchte by fol. 998aIL
rechter natueren. Wat mensche sijn rustelicste en ghenuechlicste mede te wandelen?
Meester, men pleecht te segghen dat God in alle steden es. fol. 228c
Es hi in die helle?
Ja hi, met sijnre moghentheden ende met sijnre gherechticheit.
