Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
De NvU stelde zelfs: “Het ontwerp moet een visie bieden op stad en landschap als twee-eenheid.”1242
Het hoofdstuk over de “benaderingswijze” bevatte drie expliciete paragrafen over dit betekenisveld,
getiteld “Stad en land”, “Stad en natuur” en “Stad en regio”.1243
Uit de plantoelichtingen blijkt dat het begrip stad op dezelfde manieren gebruikt werd als we in
het vorige hoofdstuk zagen bij de Bijlmermeer, dat wil zeggen in fysieke zin zowel voor ‘geheel
Amsterdam’ als voor de specifieke betekenis van “de nieuwe stad” IJburg en in conceptuele zin voor
een ‘stedelijke (woon)omgeving’.1244 De eerste en de laatste betekenissen kwamen bij de ontwerpers
nu echter verreweg het meeste voor. De combinatie “bestaande stad” – een specificatie van de fysieke
betekenis – werd vaker gebruikt dan in de jaren zestig.1245 Dat IJburg ook als aparte stad kon worden
gezien blijkt uit de samenstelling “eilandenstad” – de naam van het concept uit de NvU – en de
gebruikte combinatie “een stad in het water”.1246
Deze ‘zelfstandige’ betekenis sluit ook aan bij de manier waarop IJburg verbonden werd met de
bestaande stad. Vanwege de geïsoleerde ligging in het IJmeer op vrij grote afstand van Amsterdam
werd gekozen voor één centrale toegangsweg vanuit de stad via het Zeeburgereiland (de IJburglaan),
en daarnaast voor een toegangsweg ‘achterlangs’ vanaf de A1 via het PEN-eiland, met twee bruggen
waarvan er begin 2018 één gerealiseerd is. De tramverbinding met het Centraal Station verliep via
de IJburglaan; de Diemertak van de metro was al vanaf 1996 minder waarschijnlijk. Voor fietsers
werd de nieuwe wijk wel via meerdere extra bruggen met het vasteland verbonden. Al met al kan
geconcludeerd worden dat de ligging van IJburg ten opzichte van de stad overeenkomsten heeft met
die van de Bijlmermeer, maar dat de verbindingen in het ontwerp en de werkelijkheid talrijker zijn.
 In de reacties van tijdgenoten op de ontwerpen voor IJburg werd met stad ook vooral verwezen naar
een tegenover het platteland geplaatste ‘woonomgeving’ of naar geheel Amsterdam, maar door
vakgenoten en een enkele keer door journalisten werd ook het begrip “eilandenstad” overgenomen
voor IJburg.1247
Zoals al werd vastgesteld in het vorige hoofdstuk kenden de woordenboekdefinities van het woord stad
uit de jaren negentig geen verschillen ten opzichte van die uit de jaren zestig en die van nu.1248
Wat sinds de jaren zestig wel veranderd is, is de opkomst van het begrip regio. Waar dit woord in
de tijd van de Bijlmermeer nog niet gebruikt werd, kwam dit bij de ontwerpers van IJburg zeer veel

1242

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 13.
1243

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 27-28.
1244

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 28.
1245

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 8, 28, 82, 85; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 29; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 5.
1246

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 7, 31, 41, 60; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 8, 6.
1247

Westrik, 1996, p. 2; Taverne, 2001, p. 143; Hoekstra & Milikowksi, 2001, online.
1248

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2868; De Boer, 1992, p. 1067; De Boer, 2006, p. 1056; Den Boon & Hendrickx, 2015, online. De
woordenboekdefinities van alle gebruikte begrippen staan vermeld in de appendix.
277

IJburg in woorden
INH

voor, waaronder in de NvU dus in een apart kopje “Stad en regio”.1249 Wat er precies binnen de regio
rond IJburg viel, bleef daarbij overigens onduidelijk; in veel gevallen ging het om de “Amsterdamse
regio” of de “regio Amsterdam”, daarnaast vielen de namen van Waterland, het Gooi en Almere ook
regelmatig.1250 Die gebieden maakten ook onderdeel uit van de meeste plankaarten voor IJburg.
 Door alle tijdgenoten – vakgenoten, bestuurders, journalisten en voorlichters – werd het woord
regio ook veelvuldig gebruikt, eveneens zonder precieze begrenzing en vaak in de combinatie de
regio Amsterdam. Het woord regio lijkt daarmee qua frequentie in de plaats gekomen te zijn van
agglomeratie zoals dat eind jaren zestig werd gebruikt; al duidde dat meer op de fysieke stadsvorm
dan op een stedelijk gebied inclusief het landschap. Agglomeratie kwam voor IJburg slechts enkele
keren voor in teksten van bestuurders en lag vanwege de geïsoleerde ligging van IJburg en het nietaaneengesloten karakter van de Amsterdamse bebouwing waarschijnlijk ook minder voor de hand.
 Het woord regio kwam als wetenschappelijke ontlening aan het Latijn al voor in de achttiende eeuw,
maar staat pas sinds 1976 in de Van Dale.1251 De Koenen uit 1966 vermeldde het wel, met als
betekenis “streek, gebied”, een definitie die sindsdien niet meer veranderd is en ook voorkwam in de
Van Dale uit 1992 met als toevoeging “met een bep. karakter”, zoals die eveneens in de meest recente
editie staat.1252 Ook in de woordenboeken ontbreekt dus een beschrijving van de afmetingen of een
relatie met een nabijgelegen stad.1253
Overigens is het opmerkelijk dat het woord metropool of metropoolregio niet voorkwam in de
plandocumenten, op één keer het bijvoeglijk naamwoord metropolitisch na; kennelijk werd IJburg niet
beschouwd in groter verband dan de regio, op de verbinding met Almere na.1254
In tegenstelling tot bij Berlage en de Bijlmermeer nam ook het begrip “landschap” bij IJburg zoals
verwacht een voorname plaats in in de plandocumenten: bij de ontwerpers kwam het in ruime
mate voor; het ongelede woord land kwam zelfs op meer dan de helft van de gewone pagina’s voor
(en eiland op driekwart, als voornaamste structuurdrager).1255 Omdat IJburg immers in een meer
werd gepositioneerd werd het woord landschap min of meer in twee betekenissen gebruikt door
de ontwerpers, namelijk als ‘omliggend gebied’, met name de Diemerkust, en als ‘onderliggend
(water)landschap’. Die laatste betekenis blijkt ook uit het gebruik van de samenstellingen
“onderwaterlandschap” en “waterlandschap”.1256 Ook het zogeheten “onderwaterontwerp”
(afbeelding 5.36) en de aandacht voor de “ruwe” en “luwe” oevers sluiten hierbij aan: hierdoor werd
met IJburg als het ware nieuw landschap gecreëerd, direct voortkomend uit het bestaande onder de
waterspiegel.1257

1249

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 8, 9, 11, 17, 21, 27-28, 31, 47, 48, 68, 69, 81, 85; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 12, 23, 56,
57, 64; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 30, 39, 46; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten,
1999, p. 5.
 1250

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 8.
1251

Woordenboek der Nederlandsche taal, 1864-1998, online.
1252

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2488; De Boer, 1992, p. 939; De Boer, 2006, p. 925; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1253

De etymologische betekenis ‘streek onder een bestuur’ van deze wetenschappelijke ontlening aan het Latijn – het werkwoord regere
‘besturen’ – is in het Nederlands nooit van belang geweest. Zie voor de etymologieën van de gebruikte begrippen de appendix
en: http://www.etymologiebank.nl.
1254

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 28; interview F. Palmboom. Zie verder paragraaf 8.1.2.
1255

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 9, 13, 15, 22, 27, 28, 31, 39, 50, 65, 78, 92; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 5, 10, 12, 14, 19,
23, 26, 32, 34; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 5, 24, 32, 38; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 7; Atelier CDS, 2001, p. 28.
1256

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 87, 18, 39, 63; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 12, 14, 15, 17; Projectbureau IJburg, 1998a, pp.
5, 85.
1257

Zie: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 35.
278

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.36 Onderwaterontwerp volgens de NvU 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
De aandacht voor het woord landschap kwam met dezelfde betekenissen ook terug bij alle tijdgenoten;
journalist Van Rooy nam een keer het woord “waterlandschap” over.1258
De woordenboekbetekenissen kenden voor landschap slechts een kleine ontwikkeling: Koenen
volstond met de woorden “streek, oord, gewest” maar in Van Dale was “uitgestrektheid lands”
vervangen door “landelijke omgeving”, met daarachter nog steeds “voor zover men die met één
blik overziet” en meer specifiek “deel van de aardoppervlakte dat zich […] als een zelfstandig geheel
onderscheidt”.1259 De laatste betekenis sluit het beste aan bij de voor IJburg gebruikte.
 Een laatste begrip dat in het verlengde van landschap aandacht verdient is natuur. Dit woord kwam
bij het Plan Zuid en de Bijlmermeer amper voor, maar werd hier vanwege de in het publieke debat
noodzakelijke framing uiteraard in ruime mate gebruikt.1260 Ook kwamen “natuurontwikkeling” en
“natuurbouw” voor in de NvU.1261
Het woord natuur stond ook in veel reacties op de ontwerpen voor IJburg en met name bestuurders
gebruikten ook “natuurontwikkeling” en “natuurbouw” – alles waarschijnlijk om ervoor te zorgen dat
IJburg gebouwd kon worden.1262
1258

Van Rooy, 1997, online.
1259

Kruyskamp, 1961, p. 1081; Geerts & Heestermans, 1992, p. 1611; De Boer, 1992, p. 630; De Boer, 2006, p. 606; Den Boon &
Hendrickx, 2015, online.
1260

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 13, 18, 27, 50, 51, 62, 63, 65, 87, 90; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 10, 15, 73, 89, 90, 93,
94, 95; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 30, 62; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 5, 8, 45, 68; Projectbureau IJburg, 1999b, pp.
19, 32; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 46, 52, 73; Projectbureau IJburg,
2000d, p. 67.
1261

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 12, 19, 35, 39, 51, 63, 78, 90, 97; zie ook de appendix.
1262

“Natuurontwikkeling” o.a. in: B en W Amsterdam, 1994b, online; B en W Amsterdam, 1998a, online; “natuurbouw” o.a. in: B en W
Amsterdam, 2002d, online.
 279

IJburg in woorden
INH

In de woordenboeken had en heeft natuur de betekenis “wat de mens om zich heen ziet en wat
beschouwd wordt als nog niet door de mens gewijzigd” of een variant daarop; als synoniem wordt
zowel door Van Dale als door Koenen opmerkelijk genoeg “het landschap” genoemd.1263 Gezien dit
laatste zijn de samenstellingen “natuurontwikkeling” en “natuurbouw” in letterlijke zin dus met
zichzelf in tegenspraak – maar daarbij dient te worden opgemerkt dat ‘pure’ (niet-kunstmatige)
natuur in Nederland amper bestaat.
§ 5.7.2

Binnenstad, centrum, stadsdeel, wijk en buurt

Voor onderdelen van de stad werden in de plantoelichtingen relatief veel begrippen gebruikt. In de
eerste plaats betrof dit begrippen voor de bestaande stad, waarmee IJburg immers een nadrukkelijke
relatie moest aangaan. Zo kwam het woord “binnenstad” regelmatig voor in de plantoelichtingen van
1996, 1997 en 1998.1264 Het woord “centrum” verwees eveneens regelmatig naar de ‘binnenstad’ van
Amsterdam.1265 Het werd echter in toenemende mate gebruikt voor de betekenis die we al zagen in het
vorige hoofdstuk bij de Bijlmermeer, namelijk ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’; steden kenden
immers niet langer één maar meerdere centra. Welbeschouwd zijn die meerdere centra op zich echter
kleiner van omvang en kennen ze een specifieker (winkel- en voorzieningen)programma dan de
gehele, gemengde binnenstad: het centrum van IJburg heeft in die zin een andere fysieke betekenis
dan het centrum van Amsterdam. Ondanks het feit dat deze betekenissen enigszins door elkaar lopen,
wordt de ‘niet-binnenstadbetekenis’ in dit onderzoek daarom behandeld onder typen bebouwing (zie
paragraaf 5.9.2).
De woorden binnenstad en centrum in de betekenis ‘binnenstad’ kwamen ook voor bij tijdgenoten,
vooral bij de bestuurders.1266 Ook hier was echter de soms moeilijk te scheiden ‘kleinschalige’
‘gebouwbetekenis’ van centrum duidelijk in opkomst.
 Wanneer we de woordenboekenbetekenissen uit de jaren negentig vergelijken met die van nu dan
valt op dat binnenstad in zowel Koenen als Van Dale pas in de meest recente editie de extra betekenis
“centrum” heeft gekregen.1267 Voor centrum geldt dat Koenen in de jaren negentig de stedelijke
betekenis nog niet apart had opgenomen; pas in de meest recente editie is de betekenis “binnenstad”
toegevoegd.1268 Beide woorden zijn volgens de woordenboeken nu dus echt synoniem geworden, maar
in de jaren negentig was dat kennelijk nog minder het geval.
1263

Geerts & Heestermans, 1992, pp. 1906-1907; De Boer, 1992, p. 741; De Boer, 2006, p. 722; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1264

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 21, 24, 27, 28, 39, 41, 43, 54, 68, 71, 83, 84; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 8, 64, 66; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 46, 48; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 9.
1265

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 27, 28, 80, 81; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 20; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 34; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 5, 6

1266

“Binnenstad” o.a. in: Stadig, 1997a, online; Regen van rapporten in discussie over IJburg, 1997, online; “centrum” in de betekenis
‘binnenstad’ o.a. in: Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1996, pp. 9, 10; interview D. Stadig, geciteerd in: Ibelings,
1997, p. 23.
1267

Geerts & Heestermans, 1992, p. 377; De Boer, 1992, p. 175; De Boer, 2006, p. 137; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1268

Geerts & Heestermans, 1992, p. 525; De Boer, 1992, p. 226; De Boer, 2006, p. 191; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
 280

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Voor de Bijlmermeer was lob een belangrijk begrip geweest, nu werd echter gesteld dat IJburg
“hoe dan ook geen gewone stadslob” moest worden – meteen ook de enige keer dat het woord
viel.1269 Net als bij de Bijlmermeer werd IJburg in de plandocumenten wel vaak aangeduid als nieuw
“stadsdeel”.1270 Omdat Amsterdam sinds 1990 in zestien stadsdelen verdeeld was die middels hun
eigen stadsdeelraad ook zeggenschap en een budget hadden, kwam het begrip echter vaker voor in
een zuiver bestuurlijke betekenis, meestal verwijzend naar “stadsdeel” Zeeburg, waar IJburg onder
moest gaan vallen.1271 Hierbij is het opvallend dat de eerste, concrete betekenis vooral in de vroege
plandocumenten voorkomt, terwijl de tweede, bestuurlijke betekenis met name opduikt in de latere;
kennelijk toen er beslissingen over verantwoordelijkheden en financiën moesten worden genomen.
 Extra vermelding in dezen verdienen de samenstellingen “stadsdeelkantoor” en “stadsdeelwerf’,
respectievelijk een dependance van het stadsdeelkantoor van Zeeburg en een gebouw bedoeld voor
gemeentewerken.1272
Nog vaker dan met stadsdeel werd geheel IJburg door de ontwerpers echter aangeduid met “wijk”.1273
In tegenstelling tot in de plandocumenten van de Bijlmermeer kwam de betekenis ‘woonomgeving’
nu niet voor, en de derde betekenis van een kleiner gedeelte (van IJburg) slechts driemaal, te weten in
de citaten “in de wijken met de hoogste woningdichtheid”, “autovrije wijken”, en in de volgende zin:
“In de Zuidbuurt, aan de luwe zijde, is de bebouwingsstructuur opener, het karakter van de wijk iets
minder stedelijk.”1274 Voor de abstracte betekenis ‘woonomgeving’ werden wel de samenstellingen
“woonwijk” en “stadswijk” gebruikt, waarbij de eerste ook op een gedeelte van of geheel IJburg en de
laatste ook op IJburg als geheel kon slaan.1275
Volgens de verwachting werd het woord “buurt” veelvuldig gebruikt om naar kleinere onderdelen van
de stad (en van IJburg) te verwijzen.1276 Vooral in de plandocumenten over het Steigereiland viel het
woord zeer veel, verwijzend naar de Noordbuurt, de Waterbuurt en de Zuidbuurt,.1277 Ook in de andere

1269

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 21.
1270

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 27, 35, 79, 94; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 8, 13, 14, 23, 97; Projectbureau IJburg, 1997a, p.
64; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 88; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 5.
 1271

Projectbureau IJburg, 1996c, p. 62; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 36; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 61, 74, 77; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 27; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 43, 55;
Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 14, 43, 44, 50, 55, 62, 67, 75; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 2003, pp. 14, 15, 27, 34, 42, 43, 44, 51, 53, 55, 56, 57, 60, 61, 62.
1272

“Stadsdeelkantoor” in: Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 1E4, Bijlage 1K; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., &
Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 51; “stadsdeelwerf” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 62; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 37;
Projectbureau IJburg, 1998a, p. 76; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 44;
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 13, 22, 26, 51, 53.
1273

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 78, 86, 100, Bijlage 1A1, Bijlage 1E5, Bijlage 1F1, Bijlage 1N; Projectbureau IJburg, 1996c, pp.
14, 15, 17, 89; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 37, 46; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 62; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 5,
24; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 9, 22; Projectbureau IJburg, 2000d,
pp. 3, 12, 46; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 13, 26, 42. Zie voor de
samenstelling wijkgroen paragraaf 5.8.3.
1274

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 89; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 46, 86; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 9.
 1275

“Woonwijk” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 28; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 2, 8; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 22;
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 39; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 44;
“stadswijk” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 7; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 56; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 30; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 8; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 60; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 2003, p. 13.
1276

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 45, 87, Bijlage 1I; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 14, 18, 19, 38, 57, 62; Projectbureau IJburg,
1997a, pp. 30, 35; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 36, 75; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 7, 9, 10, 19, 25, 39; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 44, 46; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 3, 5, 6, 7, 8,
16, 18, 20, 21, 22, 27, 28, 32, 34, 43, 44, 56, 60, 61, 62, 64; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 2003, pp. 13, 15. Zie voor de samenstelling buurtgroen paragraaf 5.8.3.
1277

Het gebruik van deze namen is in dit onderzoek niet meegerekend.
 281

IJburg in woorden
INH

documenten werd het woord buurt gebruikt voor onderdelen die kleiner waren dan een eiland, dus
zonder dat een precieze afmeting vaststond. Daarnaast kwam verspreid door de plandocumenten
de samenstelling “woonbuurt” voor, met een met “woonwijk” vergelijkbare betekenis van
‘woonomgeving’.1278
In de reacties van tijdgenoten op de ontwerpen voor IJburg heerste op dit vlak van de onderdelen van
de stad duidelijk overeenstemming. Zo kwam het woord stadsdeel in beide betekenissen (‘deel van
een stad’ en ‘bestuurslichaam’) terug. Vakgenoten en journalisten doelden daarbij meestal op IJburg
zelf, bestuurders uiteraard vooral op Zeeburg of een ander bestuurlijk stadsdeel dat in de discussie ter
zake deed. In de voorlichtingsteksten kwam zelfs alleen de laatste betekenis voor. Ook het gebruik van
wijk voor ‘geheel IJburg’ en woonwijk en stadswijk voor ‘woonomgeving’ en respectievelijk ‘deel van
IJburg’ en ‘geheel IJburg’ was terug te zien in de reacties van tijdgenoten. Alle actoren leken het erover
eens dat IJburg als geheel het beste kon worden aangeduid met wijk. Daarbij speelde ongetwijfeld
ook een rol dat de uitbreiding tot stand kwam als Vinex-wijk. Het woord buurt werd tot slot ook door
tijdgenoten veelvuldig gebruikt om bij elkaar gelegen blokken mee aan te duiden, overigens zonder dat
de hoeveelheid exact vaststond. In de teksten van journalisten en voorlichters kwam het woord minder
voor, behalve als het ging over de concrete buurten van het Steigereiland.
Wanneer we het gebruik van de woorden buurt en wijk bekijken, kunnen we in ieder geval concluderen
dat er een duidelijk schaalverschil gevoeld werd door de verschillende actoren én dat beide begrippen
veel gebruikt werden – twee veranderingen ten opzichte van de planvorming van de Bijlmermeer,
die echter niet alleen door de tijd maar mogelijk vooral door de aard van beide ontwerpen
veroorzaakt werden.
 Aan de woordenboekbetekenissen is de ontwikkeling van het woord stadsdeel goed afleesbaar. In
tegenstelling tot in de jaren zestig stond het wel vermeld in de Van Dale van 1992, met als betekenis
“deel van een stad, syn. wijk”, terwijl daar tegenwoordig aan is toegevoegd “(m.n. als bestuurlijk
lichaam)”; Koenen vermeldde en vermeldt het woord niet, maar in de laatste editie komt wel de
bestuurlijke samenstelling stadsdeelraad voor.1279 In Amsterdam werd het aantal stadsdelen in
2010 overigens teruggebracht tot zeven (plus Westpoort dat rechtstreeks door de gemeente wordt
bestuurd), waarbij Zeeburg en Oost/Watergraafsmeer fuseerden tot Stadsdeel Oost. In 2014 volgde
een beperking van de invloed van de stadsdeelraden, waarbij ze werden vervangen door kleinere
bestuurscommissies, tegenwoordig stadsdeelcommissies geheten. Voor wijk is in de woordenboeken
van Van Dale geen ontwikkeling waar te nemen: zowel in 1961 als in 1992 en 2015 bevatte het
lemma de voorbeeldzin “wijk is een ruimer begrip dan buurt”; Koenen heeft bij wijk in 1992
echter de betekenis “buurt” uit 1966 geschrapt, hetgeen aansluit bij de al eerder geconstateerde
betekenisdifferentiatie van verschil in omvang.1280 Voor buurt kende de woordenboeken van Koenen
juist geen verschil, want zowel in 1966 als in 1992 en 2006 was de betekenis “deel van een wijk”;
Van Dale had in 1961 echter nog de ambigue omschrijving “(deel van een) wijk”, terwijl die in 1992
vervangen was door “stadsdeel of deel van een dorp met een zekere mate van sociale integratie van de
bewoners” – ook deze verandering sluit aan bij de geschetste ontwikkeling van beide begrippen sinds
de jaren zestig.1281

1278

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 69; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 14, 17, 19, 34, 36, 61, 90; Projectbureau IJburg, 1998a,
pp. 10, 24; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 7, 9; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 28, 30, 34, 46, 50.
 1279

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2869; Koenen, 2006, p. 1057; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1280

Kruyskamp, 1961, p. 2381; Geerts & Heestermans, 1992, p. 3582; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; Drewes, 1966, p. 1303;
De Boer, 1992, p. 1303; De Boer, 2006, p. 1306.
1281

Drewes, 1966, p. 171; De Boer, 1992, p. 216; De Boer, 2006, p. 180; Kruyskamp, 1961, p. 356; Geerts & Heestermans, 1992,
p. 503; Den Boon & Hendrickx, 2015, online. Zie verder paragraaf 7.2.4.
282

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 5.37 Plananalyse ontwerp 1996 (op basis van de ‘Afsprakenkaart’ uit de NvU en het ‘Plandokument’ uit het SPvE
Haveneiland en Rieteilanden): hoofdstructuur.
IX

II
VI

IV

VII

IV

III

V
I

0

VIII

X

500 m

afbeelding 5.38 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn of arcering (zie paragraaf 5.3): hoofdstructuur.
 I
II
III
IV
V

283

Drie i.p.v. twee en anders gevormde Rieteilanden
Geen platformwoningen				
Raster i.p.v. exterieur en interieur			
Anders gevormde waterlopen inclusief sluizen
Verlenging Groene Tunnel				

VI
VII
VIII
IX
X

Andere contour en buurtindeling Steigereiland
Centrumeiland i.p.v. Centrumgebied (toekomst)
Raster doorgetrokken en park toegevoegd
Tweede fase uitgesteld
Diemertak en/of IJmeerlijn uitgesteld

IJburg in woorden
INH

§ 5.8

Begrippen voor typen openbare ruimte

§ 5.8.1

Waterloop, gracht, groene tunnel en boulevard

Vanwege het eilandkarakter nam water vanzelfsprekend een belangrijke plaats in in de
plandocumenten van IJburg. Na de succesvolle experimenten in het Oostelijk Havengebied werd
ook voor IJburg het oppervlaktewater gezien als openbare ruimte die vanaf het land te genieten was
en per boot bevaarbaar moest zijn.1282 Dit is bijvoorbeeld zichtbaar aan de opname van jachthavens
en de ‘IJburgbaai’ in de NvU. Overigens werd het water in geen van de plantoelichtingen als eerste
en voornaamste openbare-ruimtetype besproken, maar wel als belangrijk structurerend onderdeel
voor de “ruwe en luwe kanten” van de eilanden en voor de “occupatiestrategie” in de vroege
plandocumenten van Palmboom, Van den Bout en Feddes, en als welkome “uitzondering […] op de
structuur, het raster” in de ontwerpen van Schaap, Claus en Van Dongen.1283 Vanwege het bepalende
karakter wordt het hier daarom als eerste behandeld, met achtereenvolgens intern lijnvormig water
(afbeelding 5.52) en lijnvormige openbare ruimte aan open water.
afbeelding 5.39 Vier keer het Haveneiland op dezelfde schaal: SPvE 1996 (linksboven), SPvExtra 1997 (rechtsboven), GSP 1998
(linksonder) en structuur 2003 (rechtsonder).
 Op het Steigereiland waren geen waterlopen gepland, maar het getekende binnenwater voor het
Haveneiland kende een duidelijke ontwikkeling (afbeelding 5.39). In de NvU en het SPvE lag de
nadruk volgens ontwerper Palmboom nog op de technische noodzaak van de waterhuishouding
(afbeelding 5.40) en voor het Haveneiland qua vorm op de ‘lengtelijn’; niet voor niets vermeldde de
legenda van de ‘afsprakenkaart’ “waterloop (indicatief)” en waren er geen profielen of gespecificeerde
breedtes opgenomen.1284 In het ‘gemariniseerde’ SPvExtra en het GSP stonden wel profielen met
1282

Interview F. Palmboom.
1283

Zie: Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 23 e.v.; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 6 e.v.; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13 e.v.
1284

Interview F. Palmboom; Projectbureau IJburg, 1996b, p. 99.
284

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

kades (afbeelding 5.14 en 5.16) en kwamen er sluizen tussen binnen- en buitenwater, maar werden er
ook waterlopen verplaatst en enkele geschrapt: die in de westkop, die parallel aan de IJburglaan en die
tussen west en oost onder de Pampuslaan. In de plannen van Schaap, Claus en Van Dongen werd de
laatste juist weer teruggebracht en kwam er meer variatie in breedte van de waterlopen; tegelijkertijd
kwamen ze binnen de blokken te liggen en verdwenen alle kades, op die langs de Binnenhaven na.
Het water werd ook steeds nadrukkelijker getekend, met twee kleuren voor binnen- en buitenwater
(symbolisch tekengebruik).
afbeelding 5.40 ‘Waterhuishouding’ volgens de NvU 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
 Ook in de woorden die in de verschillende plandocumenten werden gebruikt voor het lijnvormige
water valt een ontwikkeling waar te nemen, namelijk dat het functionele waterloop langzaam
vervangen werd door het stedelijke en meer ruimtelijk bepaalde gracht, dat in eerste instantie te
stedelijk en te traditioneel werd geacht. 1285 In de NvU werd slechts het woord “waterloop” gebruikt en
dit kwam ook nog regelmatig voor in het SPvExtra en het GSP, maar daarna een stuk minder en dan
alleen als synoniem van gracht.1286 Daarnaast kwamen ook “waterlijn” en “watergang” enkele keren
voor, met name in het SPvE.1287 Na de NvU kwam “gracht” in zeer ruime mate voor, met name vanaf
het GSP.1288 Het gebruik van het woord werd gestimuleerd door het feit dat de noordelijke oost-west
waterverbinding in het SPvExtra “binnengracht” werd gedoopt, met een breedte van 25 meter, en
de daar haaks op staande noord-zuid verbindingen “dwarsgracht” of ook “insteekhaven”, met een
“stedelijk beeld” en een variërende breedte (afbeelding 5.14); in het GSP werden ze overgenomen als
“binnengracht” (soms zelfs met hoofdletter), met nu een toenemende breedte van 10 tot 50 meter,

1285

Interview F. Palmboom.
1286

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 39, 72, 78, 99; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 17, 36; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 20,
24, 45, 60; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 24, 36, 38, 40, 42, 43, 45, 55, 87; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 49, 50, 52; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
­Architecten, 2003, p. 23.
 1287

“Waterlijn” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 18; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 20; “watergang” in: Projectbureau IJburg,
1996c, pp. 18, 19, 47; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 46; Atelier CDS, 2001, p. 51; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 58, 63.
1288

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 32, 34, 42, 44; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 14; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 6, 16, 24, 26,
30, 45, 54; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 15; Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 23.
285

IJburg in woorden
INH

en “insteek” (afbeelding 5.16).1289 Schaap, Claus en Van Dongen schrapten dus bijna alle kades (en
profielen), maar behielden de namen: ze maakten onderscheid tussen de “Binnengracht” van 30 tot
50 meter breed van west naar oost, en de noord-zuid lopende “Dwarsgracht” van 19 tot 30 meter en
de smalle “Insteek” van 8 meter.1290 De eerste twee waren dus taps toelopend ontworpen – op zo goed
als dezelfde plek als in het GSP – waarmee schuin beëindigde blokken ontstonden (zie afbeelding 5.53
en 5.70). Op het oostelijke Haveneiland kreeg de verschoven “Binnengracht” slechts een breedte van
10 meter en de oostelijke “dwarsgracht” werd 24 meter (niet taps toelopend maar wel dwars door
blokken heenlopend).1291 Kades waren alleen getekend langs de Binnenhaven, waarvan het water 19
en 30 meter breed gedacht was.
 Voor een volgend belangrijk lijnvormig water op IJburg, namelijk dat tussen het Haveneiland en de
Rieteilanden in, werd gedurende het gehele planproces hetzelfde begrip gebruikt: groene tunnel
(afbeelding 5.42). Welbeschouwd is dit een vreemde naam voor een water, dat niet groen is en
geen tunnel, maar Palmboom gebruikte voor dit “water met overhangende bomen” de Reijnier
Vinkeleskade in het Plan Zuid als inspiratiebron.1292 In de NvU werd het begrip slechts terloops
geïntroduceerd: “Tussen dit [Riet]eiland en het Haveneiland creëren de tuinen van de woningen een
groene tunnel die contrasteert met de uitgestrektheid van de rietlanden langs de Diemerzeedijk.”1293
In het SPvE werd deze zin geparafraseerd en kwam het begrip al vaker voor, om vanaf het SPvExtra
met hoofdletters geschreven te worden, waarbij het water werd doorgetrokken over het gehele
Haveneiland (afbeelding 5.39), met een vastgestelde waterbreedte van 35 meter en oevers van 10
en 15 meter.1294 In het GSP werd de “Groene Tunnel” benoemd als een van de twee “dragers” van het
“ruimtelijk raamwerk” (samen met de “boulevard” die hieronder aan de orde komt); de totale breedte
van het water bleef 35 meter maar nu inclusief langgerekte groene eilandjes (afbeelding 5.42).1295
Schaap, Claus en Van Dongen handhaafden breedte en benaming.1296 In de “appendix” van hun eerste
plantoelichting namen ze als definitie op: “Een waterloop binnen het plangebied (ten zuiden van
en parallel aan de IJburglaan), dat (sic) door de lommerrijke begroeiing van de oevers de werknaam
‘Groene Tunnel’ heeft gekregen.”1297
Tot slot waren er in de plandocumenten nog lijnvormige ruimten getekend die áán open water lagen.
 Deze waren in de NvU geïntroduceerd in een apart schema “overgangen land-water”: de openbare
ruimten aan de noordkanten waren “ruw” van karakter, de private “oevertuinen” in het zuiden “luw”
(afbeelding 5.41).1298

1289

“Binnengracht” in: Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 6, 8, 10, 14, 18, 30, 50; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 6, 30, 46, 54, 55, 57,
73, 86; “dwarsgracht” in: Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 29, 30, 50; “insteekhaven” in: Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 12, 18;
“insteek” in: Projectbureau IJburg, 1998a, p. 86.
1290

“Binnengracht” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 22, 34, 50, 51,
53; “Dwarsgracht” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 22, 50, 51, 53;
“Insteek” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 50, 51.
1291

“Binnengracht” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 5, 39; “dwarsgracht”
in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 37.
1292

Interview F. Palmboom.
1293

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 45.
1294

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 17, 38, 42, 70, 73; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 10, 12, 18, 20, 22, 24, 45, 50, 53;

1295

Projectbureau IJburg, 1998a 7, 28, 36, 38, 43, 45, 46, 54, 56, 59, 73

1296

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 5, 13, 15, 50, 52, 53; Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 30, 35, 37, 39.
1297

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 75.
1298

Zie ook: Palmboom, 2002, p. 13.
 286

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.41 ‘Overgangen land-water’ volgens de NvU 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
Het meest structuurbepalend was de noordelijke oever van het Haveneiland (afbeelding 5.54),
waarvoor de NvU een profiel toonde met een totale breedte van 45 meter. In de tekst werd hiervoor
enkele keren het woord “boulevard” gebruikt, evenals eenmaal de woorden “stadsboulevard”
en “bomenboulevard” (afbeelding 5.41).1299 Daarna kwam het ongelede woord in de meeste
plandocumenten zeer veel voor, en vanaf het SPvE steeds vaker met een hoofdletter.1300 In het
SPvExtra werd onderscheid gemaakt tussen een profiel voor de westelijke en de noordelijke
Boulevard, van respectievelijk 29 en 45 meter, de eerste met een enkele en de laatste met een
driedubbele bomenrij.1301 In het GSP werd de “Boulevard” benoemd als de andere “drager” van het
“ruimtelijk raamwerk” en werd de Boulevard West 28 meter breed gedacht en de Boulevard Noord
37 meter inclusief fietspad, wandelgedeelte met drie bomenrijen en beëindigd door een talud van
basaltblokken.1302 In het ontwerp voor het westelijke Haveneiland van Schaap, Claus en Van Dongen
bleef de Boulevard West 28 meter maar nu zonder bomen en werd de Boulevard Noord 46,5 meter
breed, met twee bomenrijen (afbeelding 5.22 linksonder).
 Een volgende ruimte aan water was de kade, het tweede begrip uit de ‘overgangen land-water’
(afbeelding 5.41). Dit woord stond overigens ook al in ruime mate in de plantoelichtingen voor de
oevers van al eerder besproken water, maar minder dan boulevard en (logischerwijs) minder in de
plannen van Schaap, Claus en Van Dongen.1303 Bijzondere vermelding verdienen de “oostkade” en de
“Zuidkade” van de Noordbuurt op het Steigereiland (de huidige Barkentijn- en Brigantijnkade), en de

1299

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 49, 53, 57, 61, 63, 70, 85, Bijlage 3; “stadsboulevard” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 44;
“bomenboulevard” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 66.
1300

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 7, 12, 18, 19, 20, 23, 24, 28, 32, 34, 40, 41, 42, 44, 46, 47, 55, 65, 93, 94; Projectbureau IJburg,
1997a, pp. 6, 8, 10, 12, 14, 16, 27, 29, 39, 47, 49, 50, 60; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 3, 5, 6, 7, 16, 17, 18, 20, 22, 23, 24,
28, 30, 45, 46, 51, 52, 53, 54, 55, 57, 58, 72, 76, 77, 78, 85; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 1999, pp. 5, 9, 13, 15, 22, 29, 30, 31, 33, 34, 37, 39, 41, 45, 49, 54, 60, 68; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 20;
“Noordboulevard” in: CDS, 2001, pp. 51, 81.
1301

Projectbureau IJburg, 1997a, p. 41.
1302

Projectbureau IJburg, 1998a, p. 7.
 1303

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 34, 44, 45, 48, 55, 61, 66, 67, 78, 99; Projectbureau IJburg, 1996c 7, 17, 18, 24, 25, 32, 40, 42,
78, 79; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 10, 12, 14, 18, 24, 27; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 9, 10, 12, 16, 18, 20, 22, 26,
28, 30, 34, 38, 42, 45, 48, 52, 54, 55, 57, 59, 60, 78; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 16, 28; Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 5, 6, 13, 15, 33, 63; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 10, 11, 16, 26, 27,
34, 39, 48, 49, 61, 62, 74; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 18, 23, 27,
29, 30, 34, 43, 49.
287

IJburg in woorden
INH

“Noordkade” als noordelijke beëindiging van het oostelijke Haveneiland tegenover het toekomstige
Centrumeiland (de tegenwoordige Wim Noordhoekkade) – twee wijzigingen vanwege de veranderde
eilandcontour ten opzichte van de NvU (afbeelding 5.41).1304
Het laatste woord dat voor openbare ruimten aan water werd gebruikt was dijk, waaronder in de
samenstelling “bomendijk” (afbeelding 5.41) – omdat het juist uitdrukkelijk de bedoeling was om
IJburg niet achter dijken te verstoppen, kwam dit woord minder voor.1305 In de meeste gevallen ging
het om het wel te bedijken Strandeiland, een enkele keer betrof het de met lage dijken uit te voeren
groene zuidoevers van Haveneiland-Oost en de noordoever van het Steigereiland.
Bij de reacties van tijdgenoten op het ontworpen water valt op dat vakgenoten waterloop en gracht
slechts enkele keren gebruikten, maar in de loop van het proces kwam gracht wel wat vaker voor.
 Bestuurders gebruikten beide woorden wel in ruime mate: waterloop vooral wanneer het over
technische vraagstukken ging en gracht met name in combinatie met de woonfunctie; ook gebruikten
ze watergang een paar keer. In de teksten van journalisten en voorlichters kwam waterloop slechts
eenmaal voor en gracht iets vaker.
Het begrip Groene Tunnel kwam alleen bij bestuurders regelmatig voor; bij de andere tijdgenoten
slechts een paar keer en soms tussen aanhalingstekens. De Amsterdamse Raad voor de
Stadsontwikkeling vermeldde achter het woord tussen haakjes “singel”; een woord dat mogelijk
inderdaad beter aansluit bij het groene karakter.1306
Het woord boulevard werd het meest overgenomen door bestuurders, maar de andere tijdgenoten
gebruikten het ook enkele keren. Het woord kade kwam ook voor bij bestuurders en voorlichters, maar
amper bij vakgenoten en journalisten. Dijk kwam bij tijdgenoten beperkt voor.
 Wanneer we gesignaleerde begrippen opzoeken in de woordenboeken dan blijkt waterloop constant
vooral vrij abstract “wetering” te betekenen, dus zonder de noodzaak dat deze gegraven is.1307 Zoals
we al eerder zagen heeft gracht vanuit de bronbetekenis ‘gegraven water’ (uit de Oudnederlandse
vorm graft) een steeds stedelijker betekenis gekregen (sinds de laatste editie van Koenen maakt
“gegraven” zelfs geen onderdeel meer uit van de definitie).1308 Zoals verwacht vermeldt geen van de
woordenboeken de collocatie (vaste verbinding) groene tunnel. Alle betekenissen van tunnel hebben
het element ‘cilindervormig’ of ‘koker’ in zich, en meestal ook ‘ondergronds’ – eigenschappen die niet
opgaan voor het hier getekende object.1309 Het ‘tunnelachtige’ ligt hier waarschijnlijk in de langgerekte
vorm en de overhangend gedachte bomen. Vanwege de aanpalende tuinen en de eilandjes is groen
iets meer op zijn plaats, maar feitelijk is groene tunnel een dubbele metafoor. Het algemene gebruik
van het zogenoemde terugleenwoord boulevard kwam overeen met een van de algemeen aanvaarde
(woordenboek)betekenissen van het woord – ‘wandelpromenade langs water’ – deze betekenis
bestaat overigens alleen in Nederland; in België is een boulevard altijd een ‘brede laan met winkels’
1304

“Oostkade” in: Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 20, 40; “Zuidkade” in: Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 20, 21; “Noordkade”, in:
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 11, 19, 23.
1305

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 33, 37, 39, 45, 58, 61, 65, 67, 76; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 7, 19, 50, 54, 56, 78, 79, 98;
Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 44, 45; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 39, 56, 59; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 18, 19;
Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 16, 20, 34, 50, 55; Atelier CDS, 2001, pp. 28, 30, 44, 45, 51, 97; “bomendijk” in: Projectbureau
IJburg, 1996b, pp. 34, 45, 58, 66, 67; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 7, 12.
 1306

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1999, pp. 5, 7. Vergelijk Berlages grachten in paragraaf 3.8.1.
1307

Geerts & Heestermans, 1992, p. 3528; De Boer, 1992, p. 1284; De Boer, 2006, p. 1285; Den Boon & Hendrickx, 2015, online

1308

Geerts & Heestermans, 1992, p. 1028; De Boer, 1992, p. 430; De Boer, 2006, p. 400; Den Boon & Hendrickx, 2015, online;
zie: http://www.etymologiebank.nl.
1309

Geerts & Heestermans, 1992, p. 3175; De Boer, 1992, p. 1163; De Boer, 2006, p. 1158; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
288

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

en loop je langs het water over een dijk.1310 Dat woord werd (en wordt) vooral geassocieerd met de
woordenboekbetekenis van ‘opgeworpen wal’.1311 Met het woord kade werd tot slot conform de
woordenboekbetekenis het uiterlijk van een ‘gemetselde oever’ opgeroepen.1312
Bij de realisatie van IJburg blijken benamingen en kenmerken echter minder consequent te zijn
doorgevoerd. Zo heeft de archetypische stedelijke gracht kades, oorspronkelijk voor de overslag van
goederen, en voorgevels, ten behoeve van representatie.1313 Op het westelijke Haveneiland kregen
de grachten weliswaar veel stenen kademuren, maar daar direct bovenop verrezen telkens zij- of
achterkanten van bebouwing; uitzonderingen zijn het begin van de ‘Insteek’ (de Profiltigracht) en
de ‘Binnenhaven’ (Willy Mullens- en Krijn Taconiskade). Op het oostelijke Haveneiland werden zelfs
vooral groene oevers met tuinen gerealiseerd. Van klassieke grachten is dan eigenlijk geen sprake.
 Van de benaming Groene Tunnel is het juist opvallend dat deze na de realisatie is opgenomen in het
dagelijkse spraakgebruik op IJburg en zelfs in Google Maps. De hoop van de ontwerpers dat bomen
over het water naar elkaar toe zouden groeien is wel ijdel gebleken: in private tuinen liggen dergelijke
grote bomen immers niet voor de hand. De oorspronkelijke vergelijking met de Reijnier Vinkeleskade
gaat dan ook niet op, aangezien de bomen daar minstens aan een kant in openbaar groen staan (zie
afbeelding 3.26).
Beide boulevards werden gerealiseerd met de maten uit het GSP, al werd het fiets- en voetpad daarbij
gecombineerd in een langzaamverkeersstrook direct langs het water (afbeelding 5.55). Bij gebrek aan
openbare functies of relatie met bebouwing – de ‘platforms’ waren immers ook geschrapt – was er
wel weinig mogelijkheid tot flaneren. Mogelijk daarom kregen de boulevards uiteindelijk de naam Cas
Oorthuys- en Bert Haanstrakade. De zuidelijke oever van het oostelijke Haveneiland kreeg opvallend
genoeg de naam Nico Jessekade, terwijl daar sprake is van een aflopend grastalud (afbeelding 5.32
linksonder). De noordoever van het Steigereiland werd wel uitgevoerd als (Windjammer)dijk.
afbeelding 5.42 De ‘Groene Tunnel’ volgens het SPvExtra 1997 (links) en uitgevoerd met eilandjes in 2015 (rechts).
1310

Geerts & Heestermans, 1992, p. 449; De Boer, 1992, p. 197; De Boer, 2006, p. 160; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
­Boulevard is in het Frans is het een verbastering van het Nederlandse bolwerk, zie de appendix.
1311

Geerts & Heestermans, 1992, p. 649; De Boer, 1992, p. 285; De Boer, 2006, p. 250; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1312

Geerts & Heestermans, 1992, p. 1343; De Boer, 1992, p. 546; De Boer, 2006, p. 521; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1313

Zie: Meyer, De Josselin de Jong & Hoekstra, 2006, pp. 132-139.
 289

IJburg in woorden
INH

§ 5.8.2

Weg, straat, laan, vizier en fietsroute

In alle plantoelichtingen werd in aparte paragrafen aandacht besteed aan de “infrastructuur”,
“ontsluiting” of het “verkeer en vervoer”, meestal in de volgorde openbaar vervoer, autoverkeer en
langzaam verkeer.1314 Voor het verkeer werden profielen opgenomen (onder andere afbeelding 5.11,
5.16, 5.18, 5.22, 5.25 en 5.32) en schema’s (onder andere afbeelding 5.43, 5.44 en 5.45). In de NvU
en het SPvE voor het Haveneiland werd gesteld: “De hoofdwegenstructuur van IJburg is hiërarchisch
opgebouwd. Er worden hoofdwegen, secundaire straten en woonstraten onderscheiden.”1315
Hieronder worden de onderdelen van het autonetwerk zoveel mogelijk per getekend object
chronologisch besproken.
 Vanaf de NvU werden er op het Haveneiland drie ‘hoofdwegen’ getekend: de ‘stadsstraat’ met de tram
in de middenberm (de latere IJburglaan), de ‘stadsas’ inclusief de geplande metro op poten (de latere
Pampuslaan) en de ‘boulevard’ uit de vorige paragraaf; van deze drie wegen werden ook profielen
afgebeeld van respectievelijk 44, 48 en 45 meter breed (afbeelding 5.54).1316 In de toelichtingen
werd een enkele keer “stadsas” gebruikt en tot en met het GSP zeer veel het vrij nietszeggende woord
“stadsstraat”.1317 In het SPvE voor het Haveneiland kreeg de stadsstraat “ventwegen” en een breedte
van 63,5 meter; de stadsas kreeg één ventweg (en water aan de andere kant) en een breedte van 83
meter (afbeelding 5.11 linksboven en linksonder).1318 In een schets uit het SPvE werd de ‘stadsstraat’
aangeduid als “P3-straat” (afbeelding 5.67), te vertalen als ‘Paulus Potter Plusstraat’, omdat die straat
met gestapelde woningbouw tegenover het Stedelijk Museum en het Van Goghmuseum de juiste
allure zou hebben, maar dan uitgevoerd met moderne maten (vandaar de ‘plus’).1319 In het SPvExtra
en het GSP verdwenen de ventwegen weer uit het ontwerp en kreeg de “Stadsstraat” (nu met een
hoofdletter) in het begin een breedte van 46 meter (afbeelding 5.46) en verderop van 50 meter (nu
met bebouwing aan weerskanten); beide profielen hielden vier bomenrijen.1320 In het SP van Schaap,
Claus en Van Dongen verdween het woord stadsstraat en werden de toekomstige namen “IJburglaan”
en “Pampuslaan” gebruikt (behalve in het citaat “IJburglaan voorheen Stadsstraat”).1321 Ze kregen een
breedte van respectievelijk 46 en 52 meter (afbeelding 5.22 linksboven en 5.32 linksboven).1322

1314

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 68-74; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 64-69; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 46-49;
Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 50-56; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 28-29; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 29-33; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 42-43; Atelier CDS, 2001, pp. 80-87; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 29-31. Omdat tram- en metrolijnen zelf geen
openbare ruimten zijn, worden ze hier buiten beschouwing gelaten; ze worden echter wel afgebeeld in afbeelding 5.52 en 5.53).
