SCHAARSTE BUITEN DE MARKT: VAN BIJZAAK TOT HOOFDZAAK
Kosten/baten-analyse
Maatschappelijke kosten
Economische groei

SCHAARSTE BUITEN DE MARKT:
VAN BIJZAAK TOT HOOFDZAAK
door Dr. R. Hueting
Inleiding

De economische beslissingen van bedrijfshuishoudingen en particuliere huishou­
dens zijn gebaseerd op marktsignalen. Deze geven de positieve of negatieve te­
rugkoppelingen van hun handelingen en vormen zodoende het richtsnoer voor
het verkrijgen van de gewenste positie. Zolang alle schaarste-elementen zijn ver­
disconteerd in de marktprijzen, de markt door de deelnemers goed wordt over­
zien en de inkomensverdeling door de samenleving als rechtvaardig wordt geac­
cepteerd, zal uit de talloze individuele beslissingen een eindresultaat resulteren,
dat een economisch optimum benadert. Naarmate minder aan deze voorwaar­
den is voldaan, wordt de kans op een sub-optimaal eindresultaat groter.
Het inzicht in de markt is helaas nog verre van perfect. Overschattingen van
het eigen marktaandeel in het recente verleden, vooral in bedrijfstakken die op
de wereldmarkt opereren, leiden momenteel tot rigoureuze saneringen die ge­
paard gaan met kapitaalverlies en uitstoting van arbeidskrachten. De ongelijkheid
van de inkomensverdeling tussen werkenden enerzijds en actieven en niet actieven anderzijds is de afgelopen decennia zeker in de noordelijke landen sterk ver
minderd. Maar de verdeling wordt nog niet door iedereen als rechtvaardig er­
varen, terwijl de inkomensongelijkheid tussen arme en rijke landen steeds groter
wordt. De grootste afwijking van het optimum dreigt m.i. echter te worden ver­
oorzaakt doordat de steeds schaarser wordende milieugoederen niet in de beslis­
singen worden verdisconteerd doordat ze niet spontaan in de marktprijs tot uit­
drukking kunnen komen. Met dit laatste facet zal dit artikel zich voornamelijk be­
zig houden.
 Het economisch kenobject

Daartoe zal allereerst het economisch kenobject in herinnering worden geroe­
pen, in de hoop de lezer daarmee niet te beledigen. Over economie bestaan bij
niet-economen apert onjuiste ideeën, die vooral in de discussies over het milieu­
probleem aan de oppervlakte komen. Deze staan een zuivere probleemstelling in
de weg en vormen zodoende een niet gering struikelblok op de weg naar goede
oplossingen. Maar ook economen maken nog al eens de indruk de omschrijving
van het kenobject van hun vak te zijn vergeten, wanneer ze zich in navolging van
het populaire spraakgebruik bedienen van termen als „materiële welvaart” en
„immaterieel welzijn”. En aangezien alles wat hieronder volgt is gebaseerd op de
definiëring van de gezichtshoek van waaruit de economische theorie het mense­
lijk handelen bekijkt, lijkt het verantwoord, daar even bij stil te staan.
Zoals bekend houdt de economische theorie zich bezig met de problemen die
zich voordoen bij de keuzen uit schaarse, alternatief aanwendbare middelen die
kunnen voorzien in onze rangschikbare behoeften. We kunnen in deze volzin
m ab blz. 106

twee categorieën onderscheiden: de middelen en de behoeften.
Hoewel dit er voor de afpaling van de theorie niet toe doet, is het • gezien de
in de discussie ingevoerde tegenstelling tussen materiële en immateriële zaken toch wel instructief zich te realiseren dat de middelen (afgezien van tijd) steeds ma­
terieel zijn en meetbaar in de een of andere maat. Het produceren van goederen
is niets anders dan het omvormen van materie uit ons milieu en de resultaten
hiervan zijn materieel. Het milieu zelf bestaat uiteraard uit materie: water, bo­
dem, lucht, energiedragers, grondstoffen en plante- en diersoorten zijn materieel.
 Ook dienstverlening houdt zich bezig met materie, of het nu vervoer betreft, me­
dische zorg of muziek. Gezien de nieuwe, wijd verbreide schaarste aan milieugoe­
deren, waarmee we in toenemende mate worden geconfronteerd, kan het eco­
nomisch kenobject thans ook worden omschreven als de bestudering van de keu­
zeproblemen die zich voordoen bij het ordenen van de dode en levende materie
van onze omgeving overeenkomstig de behoeften van de mens.
In de bij de discussies over het milieuprobleem ingevoerde tegenstelling tussen
materieel en immaterieel, zullen de behoeften toch zeker immaterieel moeten
worden genoemd. Een behoefte, het idee van de mens iets nodig te hebben, is
anders dan een schilderij, een boom of een tandenborstel, niet opgebouwd uit
materie. Behoeften zijn voorts subjectief.
De door de beschikking over schaarse middelen bereikte bevrediging noemen
we welvaart. Welvaart (behoeftebevrediging) is dus evenals behoeften, een psy­
chische categorie, subjectief, „van buitenaf’ niet rechtstreeks waarneembaar en
daardoor op zichzelf geen kardinaal meetbare grootheid. Zo men wil moet ook
welvaart immaterieel worden genoemd. De veel gebruikte term „materiële wel­
vaart” is een contradictio in terminis, terwijl het begrip „welzijn” niet thuis hoort
in het economisch begrippenapparaat. Welzijn kan, als niet economisch begrip,
het beste worden gedefinieerd als dat deel van het menselijk geluk, dat niet af­
hankelijk is van de beschikking over schaarse goederen.
 Om toch iets over de bereikte mate van welvaart, waar tenslotte alles om
draait, te kunnen zeggen, worden in feite veronderstellingen ingevoerd. De wel­
vaart wordt verondersteld voornamelijk afhankelijk te zijn van de volgende vier
factoren: de hoeveelheid ter beschikking komende schaarse goederen, de verde­
ling daarvan, de arbeidsomstandigheden en de mate waarin gewenste en gerea­
liseerde arbeid samenvallen (graag wél flexibele werktijden maar geen onvrijwil­
lige werkloosheid). Voor zover deze factoren kunnen worden gemeten en de ver­
onderstellingen over hun relatie tot de welvaart worden geaccepteerd, vormen
zij indicaties voor het succes van ons economisch handelen.
Economie en milieu: meer welvaart door minder produktie?

Uit bovenstaande definities, die door de moderne economie algemeen worden
aangehangen, volgt onmiddellijk dat de milieuverslechtering ook een econo­
misch vraagstuk is. Immers, de mens heeft voor zijn directe behoeftebevrediging
(consumptie) en voor de produktie milieugoederen nodig. Schoon water, frisse
lucht, een goed fungerende bodem, een soortenrijk natuurlijk milieu, ruimte, een
zekere mate van stilte, een gevarieerd landschap - zij zijn alle onontbeerlijk voor
het menselijk leven. Maar tevens zijn zij schaars en zij worden in snel tempo
schaarser. Als het milieu overvloedig en onbeschadigd voorhanden was, zou het
m a b blz. 107

geen economisch probleem opleveren en de grenswaarde (de prijs) van milieu­
goederen zou nihil zijn. Ongelukkigerwijze vertoont de realiteit een ander beeld.
De nieuwe schaarste aan milieugoederen wordt op pijnlijke wijze ervaren door
steeds meer mensen.
 In het licht van deze eenvoudige waarheden is het merkwaardig, dat sommige
auteurs - waaronder economen! met grote hardnekkigheid een tegenstelling
construeren tussen „het economische” en „het milieu”. Dit misverstand, dat ver­
schillende vormen kan aannemen, is naar onze mening te herleiden tot twee
hoofdzaken: een ouderwetse opvatting over economie en een ouderwetse diag­
nose van de milieusituatie. Het eerste komt meer voor dan het tweede.
De ouderwetse opvatting over economie is blijven steken in de achttiende en
negentiende eeuw. Adam Smith (17 76) interesseerde zich voor materiële, op de
markt verhandelbare goederen - zij vormen immers zijns inziens de „Wealth of
Nations”. Hier vallen zelfs de diensten buiten en uiteraard ook het milieu. De goe­
deren worden gewaardeerd volgens de produktiekosten - de waarde ontstaat
door de produktie. Dit is een produktivistische zienswijze, waarbij het begrip produktie dan ook nog zeer nauw wordt opgevat.
Zoals bekend zijn in de loop van de negentiende eeuw drie wijzigingen in dit
standpunt opgetreden. In de eerste plaats heeft men ingezien dat het onderscheid
tussen goederen en diensten er, economisch gesproken, weinig toe doet. Beide
kunnen worden geïnterpreteerd als schaarse middelen tot bevrediging van men­
selijke behoeften. Ook de diensten van de overheid vallen onder deze categorie.
In de tweede plaats is het begrip „wealth” of rijkdom vervangen door het be­
grip „welvaart”. Daarmee wordt bedoeld, zoals we hierboven al zagen, de behoef­
tebevrediging door schaarse goederen. Het is een psychische en subjectieve groot­
heid. Als de economische theorie veronderstelt dat mensen hun welvaart trach­
ten te maximaliseren wordt daarmee niets anders bedoeld dan dat de mensen
naar alle waarschijnlijkheid de schaarse middelen zodanig proberen aan te wen­
den dat de daaruit voortvloeiende behoeftebevrediging zo groot mogelijk is.
 In de derde plaats is het waardebegrip geëvolueerd. Terwijl bij Adam Smith
en de Engelse Klassieken de waarde werd bepaald door de produktiekosten, ziet
men sinds 1870 in dat een goed primair zijn waarde ontleent aan het feit dat het
behoeften kan bevredigen. De subjectieve waarde ontstaat door de spanning tus­
sen behoefte en behoeftebevredigingsmiddelen, dus door de schaarste. Natuurlijk
heeft de grensnutschool, die deze verschuiving in het denken bewerkstelligde,
niet vergeten dat er ook nog produktiekosten bestaan; hun relevantie voor de
waarde is deze, dat de kosten medebepalend zijn voor de produktie-omvang, en
daarmee voor de uiteindelijke schaarste aan de geproduceerde goederen en
diensten. Hiermee heeft de produktie een bescheidener plaats in het economisch
totaalbeeld gekregen dan bij Adam Smith en de Engelse Klassieken. De welvaart
kan stijgen (anders gezegd: de schaarste kan afnemen) door produktie, maar ook
door verlaging van het behoeftenpeil. Zelfs kan de welvaart stijgen door vermin­
dering van de produktie, bijvoorbeeld wanneer vrije tijd (of vandaag de dag: mi­
lieu) hoger wordt gewaardeerd dan het daardoor opgeofferde geproduceerde
goed. De produktivistische opvatting is daarmee verlaten.
Degenen die een tegenstelling tussen „economie” en „milieu” construeren, ver­
keren vaak nog in het produktivistische stadium. Zij menen dat de economie op­
roept tot steeds meer produktie, terwijl in feite de economie ervan uitgaat dat de
m a b blz. 108

mens een steeds hogere welvaart (behoeftebevrediging) nastreeft.
Uiteraard betekent deze zienswijze geen ontkenning van de betekenis die de
produktie voor de welvaart van de mens kan hebben. Het principiële verschil met
de oude produktivistische opvatting is echter, dat de moderne beschouwingswijze
het gebruik van schaarse middelen voor de behoeftebevrediging buiten de pro­
duktie om, of zelfs ten koste van mogelijke produktie(vergroting), evenzeer tot de
economische keuzehandelingen rekent en het resultaat ervan onder de welvaart
begrijpt.
 We hebben als gevolg van de ongewenste verslechtering van ons milieu thans
te maken met een keuzeprobleem - zo men wil conflict - tussen produktie en mi­
lieu. Aangezien beide bijdragen tot onze behoeftebevrediging (welvaart) kan het
afzien van verdere produktieverhoging niet worden omschreven als de afweging
van een economisch nadeel (het opgeven van een sterk potentiële produktie) te­
gen een niet-economisch voordeel (milieuverbetering). Wanneer - uit welke mo­
tieven dan ook - het algemeen gevoelen post vat dat de toestand waarin ons mi­
lieu verkeert onaanvaardbaar is en de overheid overgaat tot het dwingend voor­
schrijven van maatregelen ten aanzien van produktiemethoden en consumptie­
gewoonten, welke leiden tot een geringere hoeveelheid beschikbare goederen en
diensten, wordt daardoor de totale behoeftebevrediging, verkregen uit economi­
sche goederen, vergroot. In dat geval leidt geringere produktie tot hogere wel­
vaart.
Het moeilijk te bepalen optimum bij gebrek aan marktgegevens

In een periode waarin de druk op het milieu door menselijke activiteiten nog niet
tot ernstige problemen leidde en waarin het produktieniveau nog niet hoog ge­
noeg was om iedereen een menswaardig bestaan te garanderen (voeding, wo­
ning, kleding en mogelijkheid tot ontwikkeling), is het te begrijpen dat de toene­
ming van de produktie werd gezien als veruit de belangrijkste indicator voor het
verloop van de welvaart. Die periode ligt thans duidelijk achter ons. Anno 1980
heeft het inkomen in de geïndustrialiseerde landen, historisch en geografisch ge­
zien, een unieke hoogte bereikt. Tegelijkertijd is, als gevolg daarvan, het milieu
ernstig aangetast en zijn een aantal energiedragers en grondstoffen aanmerkelijk
schaarser geworden. Daarbij voegt zich een sterk gestegen werkloosheid met een
hardnekkig, structureel karakter. Tenslotte zou bij stagnering van de groei van de
hoeveelheid goederen het verdelingsprobleem in scherpte kunnen toenemen.
 We staan blijkbaar meer dan ooit in een spanningsveld van factoren die onze
welvaart bepalen. Om hierin een redelijke benadering van het optimum te vin­
den zal om te beginnen aan twee voorwaarden moeten worden voldaan. Ten eer­
ste het loslaten in de economische politiek van het a priori van de groei van de
produktie op grond van de erkenning dat produktie slechts één van de factoren
is die tot de welvaart bijdragen. Ten tweede het sterk relativeren van de markt­
prijs als signaal voor het economisch handelen op grond van de erkenning van
het feit dat de marktprijs van een geproduceerd goed slechts een indicatie geeft
van zijn marginale nut ten opzichte van andere marktgoederen maar geen enkele
informatie geeft over zijn nut ten opzichte van het nut van de niet onder het
marktmechanisme vallende schaarse milieugoederen, terwijl bovendien de
schaarste van morgen niet wordt gereflecteerd in de prijzen van vandaag.
m a b blz. 109

Met dit alles in het achterhoofd zullen we proberen na te gaan in welke richting
moet worden gezocht voor het vinden van een optimum tussen produktie, ver­
deling, milieu, energie en werkgelegenheid, er van uitgaande dat de beschikbaar­
heid van grondstoffen (winning en recirculatie) voornamelijk afhangt van het
voorhanden zijn van voldoende energie. Daartoe is het allereerst nodig om vast
te stellen welke van deze doelstellingen in beginsel met elkaar conflicteren en wel­
ke niet.
Het fundamentele conflict tussen produktie en milieu (1)

De kern van de problematiek ligt m.i. in het conflict tussen produktie en milieu.
 De opvoering van de produktie en de consumptie van goederen en diensten - met
in hun kielzog een verhoging van het energieverbruik gaat in toenemende mate
gepaard met verontreiniging van water, bodem en lucht, het verdwijnen van
plante- en diersoorten, het vergroten van de kans op calamiteiten en beïnvloe­
ding van het klimaat.
Een aantal auteurs heeft deze door niemand gewenste gang van zaken gerang­
schikt onder het hoofd „externe effecten”. Deze aanpak is zeker niet onjuist maar
er kleven toch een paar bezwaren aan, waarop hieronder zal worden ingegaan.
Schrijver dezes heeft gekozen voor een andere benadering, die heel in het kort
hierop neerkomt. De mens is in al zijn doen en laten geheel afhankelijk van zijn
omgeving. Hierin kunnen een aantal gebruiksmogelijkheden worden onderschei­
den, kortheidshalve (milieu)functies genaamd. Zodra het gebruik van een functie
ten koste gaat van het gebruik van een andere (of dezelfde) functie schiet de om­
geving blijkbaar tekort om te voorzien in alle er aan bestaande behoeften. Er is
dan sprake van concurrentie van functies, waardoor functieverlies optreedt. Ge­
zien de gebleken spanning tussen de behoefte aan en de beschikbaarheid van de
milieufuncties is er sprake van schaarste en ergo van een economisch facet bij het
milieuprobleem. Gebruik van milieufuncties voor een bepaald doel dat gebruik
voor een ander doel uitsluit, vormt kosten.
 Er kunnen drie soorten concurrentie worden onderscheiden: kwalitatieve,
kwantitatieve en ruimtelijke. Kwalitatieve concurrentie treedt op door lozing van
een agens (chemische stof, warmte, radioactiviteit) of toevoeging of onttrekking
van planten en dieren, waardoor ander gebruik wordt gestoord. Een enkel voor­
beeld: door het gebruik als stortplaats van afval wordt water minder geschikt als
drinkwater of zwemwater en de lucht minder geschikt voor het fysiologisch func­
tioneren. Kwantitatieve of ruimtelijke concurrentie treedt op wanneer de hoe­
veelheid materie of ruimte tekort schiet om te voldoen aan alle gewenste gebruik.
Zo schiet de hoeveelheid grondwater tekort om te voldoen aan de vraag ten be­
hoeve van industrieel en huishoudelijk gebruik. In de steden schiet de ruimte te­
kort om te voorzien in de behoefte aan wandelen, autorijden, fietsen, openbaar
vervoer en spelen van kinderen. In de meeste landen bestaat ernstige concurren
tie ten aanzien van het gebruik van de ruimte voor suburbanisatie, wegenaanleg,
recreatie, landbouw en natuurlijk milieu.
 Deze benadering verschilt op de volgende punten van de beschouwing van de
milieuverslechtering als extern effect. Bij het opvatten van onze omgeving als een
verzameling nuttigheid bezittende gebruiksmogelijkheden staat het milieu cen­
traal en niet de produktie. Ten aanzien van het gebruik van het milieu staan een
m a b blz. 110

grote reeks keuzen open, waarvan de belangrijkste is: geven we voorrang aan het
gebruik voor de opvoering van de produktie of laten we gebruiksmogelijkheden
intact voor onszelf en voor de generaties na ons? Bij deze benadering wordt het
effect van ons handelen op het milieu niet meer als randverschijnsel beschouwd,
zoals bij externe effecten. Een benadering via functies biedt voorts een goede mo­
gelijkheid tot rubricering van de functieverliezen, welke kan dienen als eerste stap
bij de afwegingen en als aangrijpingspunt voor kwantificering. Ook wordt langs
deze weg duidelijk dat het milieuprobleem veel verder reikt dan verontreiniging.
Zo wordt het voortbestaan van plante- en diersoorten waarschijnlijk meer be­
dreigd door versnippering van de ruimte en intensivering van de landbouw dan
door verontreiniging. Het is instructief zich daarbij te realiseren dat „de techniek”
de ruimte niet groter kan maken dan hij is.
 Een extern effect wordt gedefinieerd als een buiten de markt om werkende
positieve of negatieve invloed, die als nevengevolg van economische handelingen
uitgaat op de produktievoorwaarden of het bevredigingspeil van andere huishou­
dingen. Het zijn blijkbaar effecten op „derden”, die niet behoren tot de marktpar­
tijen. Nu komt de dienstverlening van de overheid niet via het marktmechanisme
tot stand, terwijl de overheid wordt verondersteld in haar beslissingen de belan­
gen van alle burgers te betrekken, zodat in beginsel alle partijen bij een overheidsbeslissing zijn vertegenwoordigd. Om deze redenen kan er bij overheidsbeslissingen geen sprake zijn van invloed op „derden”, waarmee bij een beslissing geen
rekening wordt gehouden, en derhalve ook niet van externe effecten. Functiever­
liezen kunnen door de overheid echter wel degelijk worden veroorzaakt. Zo wor­
den bij de aanleg van een weg door een natuurgebied of bij de aanleg van een
riool naar rivier, zee of estuarium belangrijke functies van het milieu aangetast,
hoe nauwkeurig ook door de overheid belangenafweging heeft plaatsgevonden.
Daarbij is het bovendien niet van belang of anderen dan de gebruikers van weg
en riool door het functieverlies worden benadeeld. Ook wanneer alle burgers in
gelijke mate gebruik maken van de weg of het riool, is niettemin voor diezelfde
burgers een aantal functies van het milieu geheel of ten dele verloren gegaan.
Dit laat zien dat gehele of gedeeltelijke collectivering van de produktie het mi­
lieuprobleem niet automatisch oplost en dit probleem dus in beginsel los staat van
de economische orde. De kern van het milieuprobleem is de eindigheid van de
omgeving.
 Bij functieverliezen kan, naar analogie met „onbedoelde neveneffecten”, niet
van „hoofdfuncties” en „nevenfuncties” worden gesproken. Het staat immers niet
bij voorbaat vast welk gebruik van onze omgeving het belangrijkst is. Dat hangt
af van de doelstellingen en de gewichten die we daaraan toekennen. Ten slotte
zijn er geen „positieve functiewinsten” (vergelijkbaar met positieve externe effec­
ten). Schaarste in het milieu ontstaat immers pas wanneer concurrentie van func­
ties optreedt.
Vanzelfsprekend zou de afweging tussen geproduceerde goederen en schaarse
milieufuncties sterk worden vergemakkelijkt, wanneer voor de milieufuncties
schaduwprijzen konden worden berekend. Pogingen daartoe door een aantal eco­
nomen (waaronder schrijver dezes) in verschillende delen van de wereld hebben
het volgende resultaat opgeleverd. Schaduwprijzen voor milieugoederen die
rechtstreeks vergelijkbaar zijn met de marktprjjs van geproduceerde goederen,
kunnen slechts bij uitzondering worden geconstrueerd. De voornaamste reden is
m a b blz. 111

dat de dringendheid van de behoeften aan milieugoederen zich meestal niet kan
uiten in (markt)gedrag en daar meestal ook niet van kan worden afgeleid. In prin­
cipe is het wel steeds mogelijk de eliminatiekosten te berekenen, d.w.z. de kosten
van het wegnemen van de oorzaak van de milieubelasting. In de meeste gevallen
zal daarom noodgedwongen het nut van milieufuncties rechtstreeks moeten wor­
den afgewogen tegen het nut van de goederen, bij de produktie of consumptie
waarvan die functies worden aangetast, met inachtneming van hun produktiekosten (eliminatiekosten kunnen worden beschouwd als de produktiekosten van mi­
lieufuncties).
 De waarde van goederen wordt uiteindelijk bepaald door het gewicht dat we
eraan hechten. Dat gewicht is voor milieugoederen onbekend. Omdat tot de kos­
ten van de produktie en consumptie van door de mens gemaakte goederen ook
de opoffering van schaarse milieugoederen behoort, is de prijs van geproduceer
de goederen derhalve eveneens onbekend. We kunnen daarom thans niet meer
exact vaststellen of onze activiteiten leiden tot economische groei, tot een neu­
traal effect of tot economische achteruitgang. Eén ding staat echter vast: we kun­
nen beter werken met onzekerheden dan met schijnzekerheden. Dit klemt te­
meer omdat we rekening moeten houden met behoeften aan een veilige toe­
komst, waarvan de intensiteit ten opzichte van de behoefte aan meer goederen
niet in getalmaat kan worden uitgedrukt.
De toekomst is uiteraard onvoorspelbaar. Toch zullen we moeten trachten ons
er een beeld van te vormen, omdat de beslissingen van nu straks effecten zullen
hebben waarmee we zelf of onze kinderen te maken krijgen. We zullen daarom
hieronder zeer kort drie effecten weergeven waarvan het optreden bij voortgaan­
de produktiegroei in ieder geval waarschijnlijker is dan bij gestabiliseerde produk­
tie.
In de eerste plaats zal naar alle waarschijnlijkheid bij voortgaande produktie­
groei het uitsterven van plante- en diersoorten versneld voortgang vinden. Dit is
niet alleen een verarming, maar ook een bedreiging van ecosystemen waarvan
ook de mens afhankelijk blijft. Het is niet verstandig zich in slaap te laten sussen
door de mededeling dat het verdwijnen van soorten (de dinosaurus!) ook zonder
toedoen van de mens plaatsvindt. De schaal waarop en het tempo waarin het uit­
sterven van soorten thans plaatsvindt is van een andere orde dan bij de natuur­
lijke evolutie (2).
 In de tweede plaats is bij voortgaande produktiegroei grootscheepse introduc­
tie van kernenergie vrijwel onvermijdelijk. Zeer globaal gaat 1% produktiegroei
gepaard met 1,596 groei van het energieverbruik. Deze verhouding kan weliswaar
worden verbeterd door besparingsmaatregelen, maar aan het effect daarvan is
een limiet. Overgaan op kolen brengt enorme bezwaren mee voor milieu en land­
schap en zonne-energie kan bij voortgaande produktiegroei pas in de volgende
eeuw een belangrijke bijdrage leveren in de energievoorziening. De ontwikkeling
van zonne-energie vraagt daarbij zeer grote investeringen, die op zichzelf al een
sterke rem zouden zetten op de produktiegroei (3).
In de derde plaats is er het vervuilingsprobleem. De lozingen van zware me­
talen en persistente verbindingen zullen bij voortgaande produktiegroei leiden tot
versterkte ophoping van deze stoffen in natuurlijke organismen en voedselketens,
omdat volledige zuivering bij de bron niet mogelijk is. Een eventuele stopzetting
van de desbetreffende bedrijfsactiviteiten zou de produktiegroei afremmen. Ook
m a b bh. 112

de vervuiling van de oceanen door dumping, olielozingen en ongelukken en de
luchtverontreiniging zullen blijven toenemen, de laatste met name als wordt
overgegaan op grootscheepse energievoorziening uit kolen (2).
 De relatie tussen werkgelegenheid, milieu en energie (4)

Onze welvaart is, zoals we hierboven zagen, afhankelijk van de omvang en samen­
stelling van alle schaarse goederen, zowel de door de mens gemaakte als de mi­
lieugoederen. Daarbij mogen enkele eenvoudige economische waarheden niet
uit het oog worden verloren. Het meest eenvoudige economische gegeven luidt:
bij schaarse goederen betekent meer van het één minder van het ander. Meer
produktie betekent minder milieu en het sparen of herstellen van het milieu vergt
de opoffering van een stuk potentieel mogelijke produktie. Nu is loon identiek aan
een claim op geproduceerde goederen; de milieugoederen vallen er buiten. Het
conflict tussen beide soorten goederen kan en mag daarom logischerwijs niet los
van de loonvoet worden besproken.
 Het volgende economische gegeven is haast even simpel. Milieu (en energie)
zijn schaarse goederen, voor het verkrijgen of sparen waarvan - net als bij alle
schaarse goederen - produktiefactoren moeten worden ingezet. Of algemener ge­
zegd, er moet worden afgezien van alternatieve aanwendingen. In de geïndus­
trialiseerde landen gaat 80% tot 95% van het nationale inkomen naar de factor
arbeid. Onder acceptatie van een rechtstreekse verlaging van de loonvoet in de
sectoren die het milieu belasten zal een politiek gericht op milieubehoud (en ener­
giebesparing) resulteren in een blijvende verhoging van de werkgelegenheid. Het
verkrijgen van een bepaald pakket geproduceerde goederen vergt mét milieube­
houd meer arbeid dan zonder milieubehoud. Zo’n politiek betekent echter simul­
taan het opgeven van een stuk potentieel mogelijke produktiegroei. Gezien het
onwrikbare a priori van de groei van het nationale inkomen - dus van de produk­
tie - in de economische politiek rijst het vermoeden dat de reden waarom niet
meer aan milieubehoud (en energiebesparing) wordt gedaan niet is de vrees voor
werkloosheid maar de onwil om over te gaan op een produktiestructuur en con­
sumptiepatroon waarbij blijvend relatief meer arbeid moet worden ingeschakeld
en die derhalve de opoffering vergt van een stuk potentiële produktiegroei.
 De schijn van het tegendeel wordt in het algemeen opgehouden doordat bij
bestaande marktverhoudingen en loonvoet, bedrijven door het nemen van mi­
lieumaatregelen uit de markt kunnen worden geprijsd door (internationale) con­
currentie of moeten inkrimpen als hun produkten een hoge prijselasticiteit heb­
ben. Hier botsen de wensen naar optimale allocatie („de vervuiler betaalt”), naar
gelijke beloning voor gelijke arbeid (geen lagere lonen in bedrijven die rekening
moeten houden met het milieu), naar behoud van collectieve goederen (milieu,
veilige toekomst) en naar produktiegroei. Oplossingen voor deze praktische moei­
lijkheden - zoals bijvoorbeeld het aanvaarden van een afwijking van de optimale
allocatie door financiering uit algemene middelen bij sterke prijseffecten - kunnen
alleen worden gevonden als het a priori van de produktiegroei wordt opgegeven.
Er bestaat geen conflict tussen milieu en werkgelegenheid maar tussen de wens
milieu en energie te sparen en de wens de produktie steeds verder op te voeren.
Investeringen in de landbouw, de industrie of de dienstensector scheppen im­
mers slechts werkgelegenheid voor zover de door de produktiviteitsverhoging uitm ab blz. 1IJ

gestoten arbeid weer kan worden ingezet voor de produktie van gewenste goe­
deren, terwijl de produktiviteitsverhoging en de hieruit resulterende consumptie
gepaard gaan met milieuverlies en de substitutie van arbeid door energie. Inves­
teringen in energiebesparing (zoals isolatie), de aanschaf van zuiveringsapparatuur, het overgaan op een wijze van landbouw die meer overlevingskansen biedt
aan plante- en diersoorten, het overgaan op duurzame op reparatie afgestemde
gebruiksvoorwerpen en het invoeren van een milieu en energiebesparend pro­
duktie- en consumptiepatroon scheppen rechtstreeks veel werkgelegenheid.
 Ik zal één voorbeeld geven van wat hier wordt bedoeld. In de sterk door de
overheid gestuurde landbouw liggen de plannen klaar om met uitschakeling van
80 000 van de 200 000 werkzame personen de produktie aanzienlijk op te voeren
op een krimpend areaal (5). Het is onzeker of de verhoogde produktie van de land­
bouw zal kunnen worden afgezet. Het is ook onzeker of elders in het produktieapparaat 80 000 mensen werk kunnen vinden. Welke produkten door die men­
sen eventueel zullen worden gemaakt en of we die produkten graag willen heb­
ben is onbekend. Toch zal bij een goed beheer van onze schaarse middelen het
positieve nut van deze produkten moeten worden afgewogen tegen het negatieve
nut als gevolg van de ernstige effecten op natuur en landschap die bij realisatie
van de plannen vrijwel zeker zullen optreden. (6)
Slot

Het proces van voortgaande produktiegroei stuit tegen de eindige opvangcapa­
citeit van ons milieu. Dit leidt tot het ontstaan van een nieuwe categorie schaarse
goederen buiten de markt om. Uit de literatuur blijkt dat bij voortzetting van de
groei van de produktie naar alle waarschijnlijkheid steeds ernstiger knelpunten
zullen optreden. Zelfs is er kans op plotselinge tekorten die de samenleving kun­
nen ontredderen en op catastrofes die onze beschaving in gevaar kunnen bren­
gen. Tegelijkertijd stijgt de werkloosheid, en wie zich de jaren dertig herinnert,
weet dat ook die het voortbestaan van onze democratieën kan bedreigen.
 In dit spanningsveld is een economisch facet. Niet alle doelstellingen kunnen
simultaan worden verwezenlijkt. Er moet worden gekozen en elke keuze brengt
offers met zich mee. Naar de mening van schrijver dezes ligt de kern van de pro­
blemen in een onverzoenlijk conflict tussen milieu en produktie (die het energie­
verbruik in zijn kielzog meetrekt). Daarom is bij dat punt het langst stilgestaan.
Sedert de industriële revolutie is de westerse wereld vooruitgang sterk gaan ver­
eenzelvigen met de mate waarin de mens kan worden voorzien met door hemzelf
geproduceerde goederen en is zij rationalisme gaan opvatten als het verkrijgen
van macht over de natuur.
Hiertegen is de afgelopen decennia door een aantal auteurs ingebracht dat ra­
tioneel handelen eerder is het vinden van een bescheiden plaats in de ingewik­
kelde en kwetsbare natuurlijke ecosystemen van onze aarde waarvan ook de
mens afhankelijk is en dat vooruitgang eerder is het begrijpen van de plaats die
de mens in de natuur kan innemen en het vermogen in harmonie daarmee en
met elkaar te leven en daaraan uitdrukking te geven in taal, muziek, religie, beeld,
dans en sportieve prestaties.
De wereld lijkt thans op een keerpunt te staan. Aan de ene kant begint begrip
te komen voor een ander idee van vooruitgang. Aan de andere kant hebben veel
m a b bh. 114

mensen moeite de identificatie van vooruitgang met produktiegroei los te laten.
Ondertussen dwingt het opkomen van nieuwe schaarsten tot het doen van keu­
zen. Dat leidt tot heftige discussies, vaak harde acties en soms tot mystificaties. Een
voorbeeld van dit laatste is de verspreiding van de gedachte dat de samenleving
thans voor de onvermijdelijke keus staat tussen behoud van het milieu en behoud
van de werkgelegenheid. Wij hebben hierboven trachten aan te geven dat het
conflict elders ligt.
 Onze samenleving lijkt het oude vooruitgangsgeloof niet makkelijk te kunnen
opgeven. Want voor onze democratisch gekozen regeringen is de groei van de
produktie een a priori voor alle beleidsplannen, een vooropgestelde conditie
waarvan niet mag worden afgeweken. Toch wordt door veel burgers uit diezelfde
samenleving openlijk beleden dat meer consumptie hen amper gelukkiger
maakt. Dit wordt bevestigd door serieus economisch-statistisch onderzoek op ver­
schillende plaatsen in de wereld. Volgens dit onderzoek blijkt de absolute hoogte
van het inkomen van veel minder belang voor de mate van tevredenheid (de wel
vaart) dan de verhouding van het eigen inkomen tot dat van anderen, terwijl voor
het bereiken van eenzelfde verhoging van de tevredenheid steeds meer extra
goederen nodig zijn naarmate het inkomen stijgt. Deze uitkomst geldt zowel voor
burgers van één land als bij vergelijking van verschillende landen onderling (7).
Het inkomen van de geïndustrialiseerde wereld heeft zowel historisch als geo­
grafisch beschouwd een unieke hoogte bereikt. Gezien de toenemende schaarste
aan milieugoederen en de toenemende risico’s die verdere produktiegroei met
zich meebrengt lijkt het daarom verantwoord te overwegen om althans in dit deel
van de wereld arbeid in te zetten voor het behoud van onze voornaamste levens­
voorwaarden onder opoffering van een verdere groei van de produktie.
Literatuur

In dit artikel komen een aantal onderwerpen uit verschillende vakgebieden aan de orde. Een meer uitgebreide
behandeling van elk van die onderwerpen met verwijzing naar de er achter liggende literatuur zou waarschijnlijk
ten koste gaan van de leesbaarheid. Daarom is gekozen voor verwijzing naar andere publikaties van mijn hand
die dan tevens als ingang kunnen dienen voor de geraadpleegde literatuur. Dit geldt vooral voor de natuurwe­
tenschappelijke aspecten, die hier bewust relaüef het kortst zijn gehouden.
(1) R. Hueting. Nieuwe schaarste en economische groei Amsterdam, 1974.
 (2) R. Hueting. Milieu en groei, verwachtingen en scenario’s. In: Denken en meten. Den Haag, 1978.
(3) R. Hueting. Kernenergie en produktiegroei. Economisch-Statistische Berichten. 22/29 maart 1978.
(4) R. Hueüng. Milieu en werkgelegenheid. Economisch-Statistische Berichten, 5 maart 1975.
(5) Zie: Structuur Visie Landbouw. Nota van het Ministerie van Landbouw en Visserij. Staatsuitgeverij, ’s-Gravenhage, 1977 en Landbouwverkenningen. Nota van het Ministerie van Landbouw en Visserij. Staatsuitge­
verij, ’s-Gravenhage, 1977.
(6) Zie: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. De komende vijfentwintig jaar. Een toekomstverkenning
voor Nederland Den Haag, 1977 en voorts o.a.: A. Timmerman Azn. Weidevogelgebieden, ontstaan en toekomst;
biotoopeisen van weidevogels, veranderende landbouwmethoden en weidevogelstanden; weidevogelreservaten. Rappor­
ten van de afdeling Natuurbehoud van het Staatsbosbeheer. Leeuwarden, 1973.
(7) R. A. Easterling. Does Economie Growth Improve the Human Lol1234567In: P. A. David and M. W. Reder (eds).
National andHouseholds in Economie Growth. Essays in Honor ofMozes Abramowitz. Academie Press, New York,
1974.
B. M. S. van Praag en A. Kapteyn. Wat is ons inkomen ons waard.3 Economisch-Statistische Berichten. 25 april
en 2 mei 1973.
B. M. S. van Praag, A. Kapteyn en F. G. van Herwaarden. Individuele welvaartsfuncties en sociale refe­
rentiegroepen. Economisch-Statistische Berichten. 31 januari 1979.
A. Kapteyn en F. G. van Herwaarden. Afhankelijldieid van voorkeuren en optimale inkomensverdeling.
Economisch-Statistische Berichten, 7 februari 1979.
T. J. Wansbeek,J. Buyze en A. Kapteyn. Veranderende voorkeuren. Economisch-Statistische Berichten. 14 fe­
bruari 1979.
m a b bh. 115.
