Merken en uitgaven rechten in de jaarrekening
MARKETING

• EXTERNE V ERSL AGGEVI NG

Merken en uitgaven rechten
in de jaarrekening
Worsteling der standardsetters
Prof. Drs. G.G.M. Bak

Inleiding
Het lijkt zo vanzelfsprekend: als gebruikers van
financiële verslaggeving worden we bij de neus
genomen door ondernemingen die merken en
uitgavenrechten als ‘gebakken lucht’ op hun balans
zetten en op deze kunstmatige manier hun finan­
ciële slagkracht proberen op te krikken. Als uiterst
bedenkelijke praktijk prijkt het hoog op de ‘Creati­
ve Accounting Hitlijst’ van financiële journalisten
als Terry Smith (Smith, 1992), die de wereld
waarschuwen voor het geïnstitutionaliseerde bedrog
dat zij menen waar te nemen in de jaarrekeningen
van sommige grote ondernemingen.
 Het lijkt zo vanzelfsprekend: de tijd ligt reeds
lang achter ons waarin wij meenden dat onderne­
mingen vooral (toegevoegde) waarde creëren met
behulp van hun grond, machines en voorraden. Veel
belangrijker zijn de marktpositie en de voorsprong
die een merk of uitgavenrecht in dit opzicht vermag
te bieden. Het kan dus niet uitblijven dat de grote
geldsommen die in die sfeer worden uitgegeven onder het stelsel van ‘accrual accounting’ - op de
balans gaan verschijnen. (Bak 1989)
Tussen deze twee vanzelfsprekendheden speelt
zich de worsteling der standardsetters af die nu
reeds een decennium aan de gang is. Het zou
natuurlijk aardig zijn geweest als in dit speciale
MAB-nummer, gewijd aan de betekenis van
merken en uitgavenrechten, een spectaculaire
doorbraak kon worden gemeld in de wereld van
financiële verslaggeving met betrekking tot de
behandeling van deze ‘intangibles’ in de jaarreke­
ning. Van zo’n doorbraak is allerminst sprake; de
lezer zal zich tevreden moeten stellen met een
trouwhartige weergave van de discussie waarbij ik

SEPTEMBER 1996

EJAB

met name aandacht zal besteden aan de belang­
rijkste aanvoerders in het debat: de Accounting
Standards Board (ASB) in het Verenigd Konink­
rijk en de International Accounting Standards
Committee (1ASC) op mondiaal niveau.
Alvorens in te gaan op de tot nu toe gevoerde
discussie schenk ik kort aandacht aan de relatieve
positie van ASB en IASC op het wereldtoneel van
regelgeving terzake van financiële verslaggeving.
Zulks is uiteraard van groot belang om te kunnen
inschatten welk effect er daadwerkelijk zal
uitgaan van het bereikte resultaat. In een slotpara­
graaf wil ik de lezer laten delen in mijn verwach­
ting dat het activeren van merken en uitgavenrech­
ten binnen afzienbare termijn in de financiële
verslaggeving geen grote vlucht zal nemen.
 Het wereldtoneel van regelgeving
In toenemende mate groeit het besef dat
internationale harmonisatie van financiële verslag­
geving onontbeerlijk is en wordt IASC gezien als
het instituut waar het moet gebeuren. IOSCO, het
samenwerkingsorgaan van beurstoezichthouders,
heeft zich medio 1995 vergaand gecommitteerd
aan het werkplan van IASC. Als een en ander zich
goed blijft ontwikkelen zou tegen het eind van
deze eeuw een situatie kunnen ontstaan waarbij
een multinationale onderneming voor haar ‘cross­
border offerings’ met één jaarrekening kan
volstaan, die - opgesteld naar IASC-normen - door
alle beursautoriteiten ter wereld wordt aanvaard.
Prof. Drs. G.G.M. Bak is Hoogleraar Accountancy aan de
Katholieke Universiteit Brabant en Raadadviseur jaarrekeningrecht van het ministerie van Justitie.
427

Tezelfder tijd heeft ook de Europese Unie haar
beleid gericht op een zo snel mogelijke harmonisa­
tie via het werkprogramma van IASC. Het ziet er
naar uit dat dit streven op korte termijn succesvol
kan zijn zonder dat er op het niveau van de
bestaande Europese Richtlijnen voor het jaarrekeningrecht behoeft te worden ingegrepen.
 Een belangrijke impuls voor deze ontwikkeling
van de laatste jaren is ongetwijfeld uitgegaan van
de opstelling van grote ondernemingen in Duits­
land, voorheen het bolwerk van ‘Continentaal
Europees Boekhouden’. Nadat Daimler Benz was
voorgegaan in het accepteren van een ‘reconcilia­
tion’ naar Amerikaanse grondslagen in het kader
van haar beursnotering in New York is de ban
blijkbaar gebroken. Een aantal grote ondernemin­
gen - Bayer, Schering, Hoechst en Deutsche Bank
- begonnen hun geconsolideerde jaarrekening in te
richten naar IASC-normen. Voorzover zij daarin
nog worden gehinderd door wettelijke bepalingen
schiet het Duitse ministerie van Justitie te hulp dat
onlangs een voorstel heeft gepubliceerd dat Duitse
ondernemingen, die daaraan in internationaal
verband behoefte hebben, zou toestaan hun
geconsolideerde jaarrekening volgens IASCnormen (of zelfs US GAAP) in te richten. Soort­
gelijke initiatieven worden in Frankrijk verwacht.
(IASC Annual Review 1995).
 Ook in het UK gaan deze ontwikkelingen niet
ongemerkt voorbij, zoals moge blijken uit het
volgende citaat uit het Report by the chairman of
the Board - sir David Tweedie - dat wij aantroffen
in het verslag over 1995 van de ASB. Tweedie
refereert aan de rede van Europees Commissaris
Monti voor de IOSCO conferentie in Juli 1995
waarin het hiervoor geschetste EU-beleid wordt
aangekondigd en reageert als volgt:'....the clear
message to the Board (ASB) is that international
and domestic issues can no longer be considered
in isolation. If comparability is to be preserved in
the financial reporting of nationally and internatio­
nally oriented UK companies, the Board must
ensure both that its own standards build whenever
possible on international foundations and that its
own experience and principles are clearly explai­
ned to its counterparts debating similar issues,
whether in other countries at the EU level or in
IASC’. Verderop in zijn verslag maakt Tweedie
melding van het discussiedocument over "Good­
will and Intangible Assets’ dat hierna zal worden
besproken. Om de internationale dimensie van de
discussie over dit thema te benadrukken merkt hij

428

op: "The debate on goodwill in the UK has captu­
red the imagination in other countries to such an
extent that the IASC has now put the issue back
on its agenda and is waiting to see the outcome of
the discussions in this country’.
 Tegen de achtergrond van deze ontwikkelingen
op het wereldtoneel van regelgeving zal het
duidelijk zijn dat wij de discussies in ASB en
IASC over "goodwill and intangibles’ uiterst
relevant achten voor wat internationaal en hier te
lande te gebeuren staat op het gebied van merken
en uitgavenrechten in de jaarrekening. Ook de
Raad voor de Jaarverslaggeving lijkt een afwach­
tende houding aan te nemen. De "beschouwingen’
die de Raad in 1991 over dit onderwerp het licht
deed zien. zijn in 1993 weliswaar gedeeltelijk
herzien, maar van een stelliger positiebepaling is
het nog niet gekomen. In deze ‘beschouwingen’
zijn overigens alle over- en afwegingen te vinden
die thans ook internationaal aan de orde zijn.
 Ontwikkelingen in het Verenigd Koninkrijk

Statement o f Standard Accounting Practice
(SSAP) 22
Het debat over ‘accounting for goodwill' en
‘intangible fixed assets' pakken wij op in 1984
toen de discussie nog in hoofdzaak ging over de
behandeling van goodwill. De voorganger van de
Accounting Standards Board (ASB), de Accoun­
ting Standards Committee (ASC), gaf toen SSAP
22 uit, waarin - conform de 4e EG-Richtlijn twee verschillende manieren van behandelen van
gekochte goodwill worden toegestaan: afboeken
van de reserves of activeren en afschrijven over de
economische levensduur. Anders dan in de meeste
Europese landen werd in Engeland door de ASC
uitdrukkelijk voorkeur uitgesproken voor de eerst
genoemde methode. Dit was dan ook in lijn met de
gangbare praktijk, die in belangrijke mate was
gebaseerd op het argument dat men geen verschil
wil creëren tussen gekochte goodwill en intern
gekweekte goodwill, die immers ook niet geacti­
veerd mag worden. In de financiële wereld is er
echter ook kritiek op deze handelwijze. Men vindt
het onjuist dat afboeking van het eigen vermogen
de indruk wekt dat door het betalen van een
koopprijs voor een acquisitie de net asset value
van de onderneming daalt.
SEPTEMBER 1996

[fflAB

Daarnaast groeit in de UK het besef internatio­
naal niet in de pas te lopen, daar in de USA en
vele Europese landen slechts activering van
goodwill is toegestaan (Nobes 1992).
 Brand Accounting 'eigen kweek'
Inmiddels was het activeren van merken en
uitgavenrechten in zwang geraakt bij een aantal
Engelse ondernemingen. De meest spectaculaire
ontwikkeling was ongetwijfeld dat enkele onder­
nemingen ertoe overgingen al hun bestaande
merken op de balans te zetten. Omdat hier sprake
is van in hel (vaak ver) verleden opgebouwde
merknamen werd voorde balans waardering
gebruik gemaakt van de marktwaarde. Los van de
vraag hoe de marktwaarde voor een dergelijk doel
moest worden bepaald betekende deze aanpak een
verbreking ten principale van het historische
kosten model en daarmee van de bestaande
verslaggevingsconventie.
Uiteindelijk heeft slechts een enkele onderne­
ming - Rank Hovis McDougall plc (RHD) - zich
op dit revolutionaire pad begeven. Nadat deze
onderneming via een overname in een ander
concern is opgegaan, is aan die werkwijze een
eind gemaakt.
Aan deze episode is overigens nog het interes­
sante vraagstuk verbonden in hoeverre waardering
van merken en dergelijke tegen een andere waarde
dan historische kosten te rijmen valt met de 4e
EG-Richtlijn. Daarin wordt als alternatieve
waardering uitsluitend de actuele waarde ge­
noemd. Ook al valt wellicht te verdedigen dat de
marktwaarde, zoals door ondernemingen als RHD
bepaald, als actuele waarde kan worden aange­
merkt dan blijft het probleem dat artikel 33 van de
4e EG Richtlijn toepassing van deze waardering
uitdrukkelijk beperkt tot materiële activa en
voorraden. In de Engelse Companies Act lijkt deze
beperking niet duidelijk te zijn overgenomen.
 Brand Accounting bij acquisities
Een duidelijk grotere verspreiding kreeg het
gebruik om merken en uitgavenrechten te active­
ren in het kader van ‘acquisition accounting’. Hier
vond men steun in de transactie die aan de acqui­
sitie ten grondslag ligt. In de eerste plaats kan
worden aangenomen dat de prijs waartegen een
onderneming wordt verworven mede een benade­

SEPTEMBER 1996

[fflAB

ring geeft van de waarde die (markt(partijen
hechten aan die merken en uitgavenrechten. In de
tweede plaats is die prijs - hoe ook uiteindelijk tot
stand gekomen - de kostprijs van de acquisitie,
zodat met deze werkwijze niet buiten het conven­
tionele verslaggevingsmodel, gebaseerd op
historische kosten, wordt getreden.
Ook in het licht van de beschreven goodwilldiscussie is het begrijpelijk dat ‘brand accounting’
een aantrekkelijk alternatief opleverde. Bij
ondernemingen in de ‘food’ sector - die leven van
hun merken - en bij uitgeverijen - die het niet
moeten hebben van drukpersen, maar wel van
uitgavenrechten - zijn de herkenbare elementen
van de bij acquisitie betaalde koopprijs nu een­
maal van immateriële aard, maar zij maken er wel
de kern van uit.
 Het afboeken daarvan van het eigen vermogen,
op grond van een formele boekhoudregel stuit de
ondernemer tegen de borst. Het begripsmatig
‘omdopen’ van ‘goodwill’ naar ‘overige immate­
riële activa’ bood aantrekkelijke mogelijkheden
om de goodwill-regelgeving te ontgaan. Men
betrad het betrekkelijk onontgonnen gebied van
‘brand accounting’ waarmee regelgevers zich nog
nauwelijks hadden beziggehouden. Vele onderne­
mingen maakten van dit vacuüm gebruik om voor
deze merken of uitgavenrechten het begrip 'no
finite life’ te introduceren en op grond daarvan af
te zien van periodieke afschrijving. In plaats van
te kiezen vooreen arbitraire levensduur en daar­
aan gekoppeld percentage van jaarlijkse afschrij­
ving werd in beginsel niet afgeschreven. Een
eventuele waardevermindering zou moeten blijken
uit een periodieke toets op lagere marktwaarde
(impairment review) en alsdan ten laste van het
resultaat worden gebracht.
E.xposure Draft (ED) 47 en ED 52
Deze vorm van 'accounting arbitrage' was de
toenmalige ASC een doorn in het oog en besloten
werd de twee onderwerpen verder aan elkaar te
koppelen. In 1990 kwamen twee nieuwe exposure
drafts uit: ED 47, Accounting lor Goodwill en ED
52. Accounting for intangible fixed assets. Met de
uitgave van deze exposure drafts heeft de ASC
getracht te komen tot een eenduidige methode voor
de verwerking van goodwill en tot een daarbij
aansluitende codificering van de behandeling van
immateriële vaste activa.
429

In het kort kwam het voorstel erop neer dat de
door de 4e Richtlijn opengelaten keuzemogelijk­
heid werd verlaten. Goodwill zou te allen tijde
geactiveerd dienen te worden en afgeschreven
over de geschatte levensduur, die in het algemeen
de 20 jaar niet kan overschrijden en nimmer de 40
jaar. Een gelijksoortig voorstel werd gedaan voor
de verwerking van immateriële vaste activa, die
als onderdeel van de nieuw verworven onderne­
ming worden geactiveerd.
De reactie op deze voorstellen was vijandig.
 Het belangrijkste bezwaar bij de ondernemingen
lag in het volstrekt arbitraire karakter van het
voorschrift af te schrijven op (acquisitie)investeringen, terwijl deze investeringen niet in waarde
daalden en zelfs in waarde konden stijgen. In vele
commentaren werd een dergelijke benadering
intuïtief onjuist genoemd, zij stond te ver af van de
economische realiteit.
-

Behalve deze poging om ‘accounting arbitrage’
bij het verwerken van acquisities uit de wereld te
helpen bevat ED 52 tevens een duidelijke afwij­
zing van het activeren van bestaande ‘eigen
kweek’ merken en uitgavenrechten. Activering
wordt slechts toegelaten als de historische kosten
van het ‘intangible asset’ bekend zijn. Activering
achteraf, tegen een getaxeerde marktwaarde, werd
uitgesloten.
Nogmaals werd duidelijk, zoals de ASB ook
zelf opmerkte, dat gekochte goodwill naar zijn
aard een weerbarstig thema vormt vanwege
inconsistentie met andere aspecten van verslagge­
ving: activeren van goodwill die de gekapitaliseer­
de toekomstige overwinsten representeert is
inconsistent met de behandeling van intern ge­
kweekte goodwill en afboeken van het vermogen
van het voor goodwill betaalde bedrag is inconsis­
tent met de behandeling van andere componenten
van de verworven onderneming, die wel als activa
of passiva verantwoord worden.
Discussion Papers
Inmiddels was de ASB aangetreden die de
verdere afhandeling van beide voorstellen ter hand
heeft genomen. Als antwoord op de gerezen
bezwaren heeft de ASB in eerste instantie een
aantal alternatieven aangedragen die in december
1993 werden neergelegd in een Discussion Paper
‘Goodwill and Intangible Assets’. Hierin werd de
stelling ingenomen dat nagenoeg alle immateriële
vaste activa van nature gelijk zijn aan goodwill en
dat ze daarvan niet mogen worden onderscheiden.
 In een poging de discussie in goede banen te
leiden gaf de ASB aan twee mogelijke benaderin­
gen te ondersteunen:
- Een combinatie van activering en afschrijving
volgens een vooraf bepaalde levensduur voor
de meeste gevallen en activering en een
jaarlijkse review voor die speciale gevallen
waarbij gekochte goodwill wordt verondersteld
een onbepaalde economische levensduur te
hebben.
430

Opnemen van een afzonderlijke ‘goodwill
afschrijvingreserve’ die bij verwerving van de
goodwill wordt gevormd. Daarna zou deze
reserve alleen nog bij verkoop of sluiting van
de desbetreffende activiteiten worden gemu­
teerd.
Op dit discussiepaper kwamen weer vele
reacties. De meerderheid kon zich niet vinden in
de fictie dat alle immateriële vaste activa onderge­
bracht kunnen worden onder de omschrijving van
‘gekochte goodwill’.
Van ondernemerszijde werd naar voren
gebracht dat immateriële vaste activa zo belang­
rijk waren voor hun ‘business’ dat deze afzonder­
lijk zichtbaar gemaakt moesten worden in de
balans. Ook over de criteria die zouden moeten
gelden voor het al dan niet activeren was veel
onenigheid.
Worstelend met dit dilemma heeft de ASB in
juni 1995 opnieuw een working paper ‘Goodwill
& Intangible assets’ gepubliceerd waarin belang­
hebbenden en belangstellenden wederom werden
uitgenodigd tot schriftelijk commentaar op de
gepubliceerde voorstellen. Bovendien werd een
‘public hearing’ aangekondigd gedurende drie
opeenvolgende sessies in september 1995. In deze
working paper presenteert de ASB de volgende
benadering:
- Immateriële vaste activa (zoals merken en
uitgavenrechten) kunnen van gekochte good­
will gescheiden worden in de allocatie van het
betaalde bedrag voor de acquisitie, mits hun
‘fairvalue’ betrouwbaar gemeten kan worden.
- De behandeling van gekochte goodwill en
immateriële vaste activa dienen zover mogelijk
op één lijn gebracht te worden, zeker wanneer
beide naar hun aard veel op elkaar lijken.
 SEPTEMBER 1996

ElA B

De ASB is het uiteindelijk eens met de opstel­
lers van jaarrekeningen dat in die gevallen waarin
immateriële vaste activa en gekochte goodwill een
onbepaalde levensduur hebben, weerspiegeld in
het succes van de onderliggende investering, dit
gereflecteerd dient te worden in de behandeling in
de jaarrekening. Het voorstel van de ASB komt op
het volgende neer:
- Immateriële vaste activa en goodwill die een
eindige levensduur hebben, dienen te worden
afgeschreven over die levensduur.
- Immateriële vaste activa en goodwill die een
oneindige levensduur hebben, dienen niet te
worden afgeschreven.
- Alle geactiveerde immateriële vaste activa en
goodwill dienen elk jaar beoordeeld te worden
op courantheid/waardevermindering (annual
impairment review). Deze beoordeling zal
globaal dienen te geschieden voor immateriële
vaste activa en goodwill waarvan de levens­
duur niet langer is dan twintig jaar en zeer
grondig uitgevoerd moeten worden voor die
activa, waaraan een langere levensduur dan 20
jaar wordt toegekend.
- Er is een weerlegbare veronderstelling dat
goodwill een eindige levensduur heeft die niet
langer is dan twintig jaar.
 Met deze voorstellen tracht de ASB een
consensus te bereiken in de dan reeds tien jaar
slepende discussie! In deze fase geeft de ASB dan
ook aan op zoek te zijn naar commentaar van
algemene aard in een poging te komen tot een
nieuwe exposure draft over dit onderwerp die mag
rekenen op een breder draagvlak dan eerdere
voorstellen konden verwerven. Uit de reacties op
deze hoorzittingen valt globaal het volgende op te
maken: Onder de openbare accountantskantoren
(in hoofdzaak de ‘The Big Six’) blijkt brede steun
te bestaan voor deze voorstellen, hoewel een van
de grote kantoren zich er duidelijk van distanti­
eert. Behalve een herhaling van vele reeds eerder
in deze discussie naar voren gebrachte bezwaren
komt dit kantoor met twee concrete voorstellen:
Ten eerste dat de gekozen methode (welke dat dan
ook is) bovenal duidelijk wordt toegelicht in de
jaarrekening zodat de lezer zich zijn eigen beeld
kan vormen. Ten tweede dat gezien het ontbreken
van een ideale oplossing, de ASB zich beter kan
conformeren aan op dit terrein vigerende interna­
tionale regelgeving (activeren en afschrijven) dan
blijkens de voorliggende voorstellen verder weg te

SEPTEMBER 1996

EJAB

drijven van het internationaal geaccepteerde.
De reacties van de ondernemingen waren
nogal uiteenlopend. Duidelijk is dat elke onderne­
ming haar eigen specifieke omstandigheden kent
en de bandbreedte in de regelgeving wenst te
gebruiken om deze specifieke omstandigheden
duidelijk naar buiten te brengen. Een groot aantal
respondenten was positief gestemd over het feit
dat in het voorstel onderscheid wordt gemaakt
tussen gekochte goodwill en immateriële vaste
activa.
In een aantal reacties (onder andere de 100
group of Finance directors) worden echter het
activeren en afschrijven van gekochte goodwill en
immateriële vaste activa over een arbitraire
periode als onlogisch aangemerkt; het staat te ver
van de commerciële en economische realiteit.
 Velen benadrukken het feit dat dergelijke activa
niet in waarde hoeven te dalen en zelfs verder in
waarde kunnen stijgen. Vandaar dat de mogelijk­
heid tot activeren en niet afschrijven van activa
die een oneindige levensduur hebben, gecombi­
neerd met een grondige impairment review, door
veel ondernemers als positief wordt ervaren.
Afgewacht moet nu worden hoe ASB met al
deze reacties zal omgaan. In elk geval houdt zij
daarbij ook het oog gericht op de IASC, zodat ook
wij daar nu even een kijkje gaan nemen.
Ontwikkelingen in de Internationale
Regelgeving (IASC)
International Accounting Standard (IAS) 22
De eerste versie van IAS 22, Business Combi­
nations, dateert uit dezelfde periode als de Engelse
SS AP 22. De Standard werd van kracht in 1985 en
stond ten aanzien van goodwill evenzeer beide
methoden van behandeling toe. Afboeking van het
eigen vermogen was toegestaan en activering
evenzeer. In het laatste geval moest worden
afgeschreven over de levensduur zonder dat
daarbij een formele bovengrens werd genoemd.
Een voorkeur voor een van beide methoden wordt
in IAS 22 in dat stadium nog niet uitgesproken.
De Standard is herzien in het kader van het
zogenaamde comparability project, de nieuwe
versie is van kracht vanaf 1januari 1995 (Amold
1995).
Voor het bepalen van de hoogte van de betaal­
de goodwill gaat IAS 22 uit van de identificeerba­
re activa en passiva. Hiervan wordt de fair value

431

genomen op het moment van overname. Het na
vaststelling van genoemde waarderingen overge­
bleven deel van de betaalde acquisitieprijs wordt
als goodwill op de balans opgenomen en afge­
schreven over de economische levensduur. De
afschrijvingsperiode zal de vijf jaar niet overstij­
gen tenzij een langere periode, die in ieder geval
korter dan 20 jaar zal zijn, te rechtvaardigen is.
 De optie om goodwill van het vermogen af te
boeken heeft IASC derhalve geschrapt. Bij de
keuze van de levensduur wordt de ondernemer aan
banden gelegd. Ook schrijft IAS 22 voor dat
jaarlijks wordt getoetst of de resterende boek­
waarde van geactiveerde goodwill uit toekomstige
resultaten kan worden terugverdiend. Wanneer
deze jaarlijkse toets daartoe aanleiding geeft
wordt de boekwaarde van de goodwill naar
beneden aangepast. Een dergelijke afwaardering
kan volgens voorschrift van IAS 22 niet meer
ongedaan worden gemaakt als de waarde van de
goodwill zich in een later stadium weer herstelt.
Bij het behandelen van wat onder ‘identificeer­
bare activa’ moet worden verstaan wordt het
verschijnsel ‘brand accounting’ door IASC nog
geheel genegeerd. Zo wordt als voorbeeld van
"intangible assets’ waar het om zou kunnen gaan
slechts gesproken van ‘patent rights and licences’.
Het wachten is dan ook op de specifieke standaard
die terzake van immateriële activa in ontwikkeling
is.
Exposure Draft (E) 50
Met betrekking tot immateriële activa, waartoe
de merken en uitgavenrechten behoren, heeft het
IASC in juni 1995 een exposure draft (E50)
uitgegeven. E50 definieert immateriële vaste
activa als ‘identifiable, non-monetary assets
without physical substance that are controlled by
an enterprise for use in the production or supply of
goods or services, for rental to others, or for
administrative purposes; and are expected to be
used during more than one period’. Een immate­
rieel actief wordt erkend (recognition) wanneer;
- ’it is probable that future economic benefits
associated with the asset will flow to the
enterprise; and
- the cost or value of the asset to the enterprise
can be measured reliably’.
 De in E50 gegeven definitie van en erkenningscriteria voor immateriële vaste activa zijn

432

rechtstreeks ontleend aan het reeds in 1990 door
het IASC uitgegeven Conceptual Framework
waarin de uitgangspunten voor haar regelgeving
zijn vastgelegd. Het zijn de definitie en criteria die
in het algemeen gelden voor activa. IASC lijkt
hiermee te willen zeggen dat er eigenlijk met
immateriële activa niets bijzonders aan de hand is:
niet het fysiek tastbare karakter bepaalt of er
geactiveerd mag worden, het gaat om de vraag of
toekomstige economische voordelen behaald
worden door een bepaald immaterieel actief, (zie
ook: Bak 1994)
Het venijn blijkt echter, zoals vaak, in de staart
te zitten. Om het opvoeren van een immaterieel
actief te rechtvaardigen moeten ook de kosten
daarvan betrouwbaar gemeten kunnen worden. Bij
gekochte immateriële vaste activa levert dit
weinig problemen op, maar bij intern gegenereer­
de immateriële vaste activa (eigen kweek) wordt
dit gecompliceerder. In beginsel kan de onderne­
ming die een goed systeem heeft voor het toereke­
nen van kosten uiteraard de salariskosten, materia­
len, overhead en overige kosten toerekenen aan het
vervaardigen van een bepaald actief, ongeacht of
het gaat om een materieel dan wel een immaterieel
actief. Dat zulks in de praktijk niet altijd meevalt
wordt in E50 gedemonstreerd aan de hand van een
voorbeeld - reclamekosten - dat kenmerkend is
voor de restrictieve benadering die terzake wordt
gekozen. Reclamekosten die worden gemaakt ter
ondersteuning van een merk ‘may’ - zo wordt ons
voorgehouden in paragraaf 34 van E50 - ‘also
have a positive impact on staff morale and corpo­
rate image’. Daarom mag niet te snel worden
aangenomen dat de geregistreerde reclamekosten
ook daadwerkelijk kunnen worden aangemerkt als
historische kosten van de zelf gegenereerde
merknaam. Het komt mij voor dat hier wel heel
opvallend met twee maten wordt gemeten ten
opzichte van vergelijkbare oordelen terzake van
materiële activa. Het zal toch niet snel bij iemand
opkomen dat de bouwkosten van het hoofdkantoor
niet voor activering in aanmerking komen omdat
vormgeving en inrichting mede een positieve
invloed hebben op de attitude van het personeel en
het aanzien van de onderneming!?
Hoe dit zij, volgens E50 is het betrouwbaar
meten van de kosten van nieuwe merken van
‘eigen kweek' uiterst moeilijk en is het derhalve
hoogst onwaarschijnlijk dat activering daarvan de

SEPTEMBER 1996

E!AB

fado mogelijk is.  Opmerkelijk is dat E50 als een alternatieve
waardering van immateriële vaste activa ook
herwaardering toestaat. Immateriële vaste activa
mogen worden geherwaardeerd tegen ‘fair value’
minus gecumuleerde afschrijving. Zonder de
aanwezigheid van een daadwerkelijke transactie
kan de fair value slechts gemeten worden indien er
een zogenaamde actieve ‘secondary market’
bestaat voor dergelijke immateriële vaste activa.
Immateriële vaste activa die nooit eerder werden
gewaardeerd mogen echter niet onder het mom
van deze fair value alsnog worden opgenomen.
Een interessant vraagstuk is of en op welke wijze
EU-landen van deze mogelijkheid gebruik kunnen
maken aangezien, zoals hiervoor reeds is opge­
merkt, de 4e EG-Richtlijn toepassing van actuele
waarde voor immateriële activa niet toestaat.
Als afschrijvingstermijn voor immateriële
vaste activa hanteert E 50 de economische levens­
duur, die normaal gesproken niet langer kan zijn
dan twintig jaar. Een langere afschrijvingstermijn
is alleen toegestaan indien het immateriële actief
is gerelateerd aan een bepaald recht met een
looptijd langer dan 20 jaar of indien er een actieve
‘secondary market’ is voor dergelijke immateriële
vaste activa.
 Ten tijde van het gereedkomen van dit artikel
buigt IASC zich nog over de binnengekomen
reacties op dit ontwerp. Drie belangrijke bezwa­
ren komen daarbij naar voren:
a De economische levensduur van immateriële
vaste activa zou niet a priori beperkt mogen
zijn tot 20 jaar, daar dit slechts een arbitraire
periode is, die geen reflectie zou zijn van
economische werkelijkheid. Bovendien gaat de
exposure draft geheel voorbij aan de voortdu­
rende kosten die ondernemingen maken tenein­
de de waarde van hun immateriële vaste activa
te behouden (of zelfs te vergroten). Enkele
respondenten wijzen er op dat er ook immate­
riële vaste activa bestaan die niet aan slijtage
onderhevig zijn en waar derhalve niet op

SEPTEMBER 1996

EJAB

afgeschreven zou hoeven te worden. Hier past
veeleer een betrouwbare ‘impairment’ test op
regelmatige basis.
b Met betrekking tot de ‘secondary market'
betwijfelen vele respondenten of een betrouw­
bare meting van fair value slechts zou kunnen
geschieden bij het bestaan van zo’n market.
Tenslotte vindt betrouwbare meting ook plaats
in geval van een overname,
c De identificatie/erkenningscriteria; worden
door een groep respondenten te beperkend
geacht. Met name is er bezwaar tegen de
juridische invalshoek. Ook zondereen formeel
juridisch recht kan een onderneming een
zodanige ‘control’ hebben over een merk dat
activering gerechtvaardigd is.
 Blijkens IASC Update van April 1996 over­
weegt de IASC Board met name aan het eerstge­
noemde bezwaar tegemoet te komen en afschrij­
ving van geactiveerde intangibles overeen langere
periode dan 20 jaar in beginsel toe te staan mits de
resterende boekwaardejaarlijks aan een ‘impair­
ment test’ wordt onderworpen en daarbij blijkende
waardedalingen direct als extra afschrijving
worden afgeboekt. Bovendien moet in de toelich­
ting worden uiteengezet op welke gronden een
levensduur van boven de 20 jaar wordt gehan­
teerd. Indien inderdaad zo wordt besloten zal
IASC ook de standaard voor de behandeling van
Goodwil (derhalve IAS 22) dienovereenkomstig
aanpassen.
Conclusies
Sinds het eind van de jaren tachtig is er wereldwijd - een handjevol ondernemingen dat
merken en uitgavenrechten in de balans heeft
staan en die verzameling is in hoofdzaak te vinden
in Engeland en Nederland. Terry Smith noemt
negen engelse ondernemingen in de ‘food’ sector,
terwijl ook enkele grote engelse uitgeverijen deze
methode toepassen. In Nederland gaat het in
hoofdzaak om de grote uitgeverijen en Polygram.
Het groepje ondernemingen dat merken en uitga­
venrechten zo behandelt is al jaren hetzelfde,
zodat van een revolutie in de financiële verslagge­
ving niet kan worden gesproken. Anderzijds is
voorde betrokken ondernemingen het beeld van de
financiële positie door deze activeringen zo
drastisch gewijzigd dat de weg terug nagenoeg is
afgesloten. Een aantal van deze ondernemingen

433

zouden geconfronteerd worden met een negatief
eigen vermogen als deze ‘assets’ uit hun balans
moesten verdwijnen. Dit verklaart wellicht de
opvallende aanwezigheid van voorstanders van
deze methode onder de commentaren op Exposure
Drafts en andere discussiestukken die standardset­
ters op dit gebied uitgeven alsmede de omzichtig­
heid waarmee de regelgevers met het probleem
omgaan.
 Wat intussen opvalt is het beperkte kader
waarbinnen de (internationale) discussie zich
afspeelt. In feite gaat het uitsluitend om ‘acquisi­
tion accounting’ en wel om de vraag waar de
overnemende onderneming op haar balans de
koopprijs van haar acquisitie kwijt kan. Voorzo­
ver hier de keuze openstaat tussen goodwill
enerzijds en brand accounting anderzijds zijn de
standardsetters er duidelijk op uit te verhinderen
dat ondernemingen een voorkeur zouden ontwik­
kelen voor het laatste. De regels voor beide
categorieën worden immers zorgvuldig aan elkaar
gekoppeld; het zal altijd meer moeite kosten om
aan te tonen welk bedrag in de acquisitieprijs is
begrepen vooreen identificeerbare merknaam of
uitgavenrecht dan simpelweg te constateren dat er
een goodwill is betaald boven de materiële
intrinsieke waarde. En die extra moeite wordt op
geen enkele wijze beloond: de regels voor af­
schrijving en dergelijke zijn identiek, het de facto
uitvoeren ervan wordt er allerminst eenvoudiger
op als goodwill wordt omgezet in een merk of
uitgavenrecht. In hun ijver om misbruik te voorko­
men hebben de standardsetters inmiddels zoveel
hindernissen opgeworpen tegen het activeren van
dergelijke immateriële activa dat geen enkele
ondernemer zich bezwaard behoeft te voelen als
hij besluit van brand accounting af te zien.
Wat in de discussie geheel ontbreekt is de visie
dat merknamen en uitgavenrechten de gouden
eieren zijn waarop de ondernemer zit te broeden.
Daarbij is uiteraard irrelevant of de eieren kort
geleden via een acquisitie zijn verworven dan wel
sinds mensenheugenis bij de onderneming horen.
De relevante standardsetters beschouwen ‘brand
accounting’ niet als een methode die tot een meer
economisch verantwoorde balans kan leiden.
 Zoals Auke de Bos (1996) opmerkt speelt IASC
hier meer op betrouwbaarheid dan op relevantie,
een benadering die hij terecht als de ‘nekslag voor
merkenactivering’ beschouwt. Het ziet er naar uit
dat standardsetters en ondernemers elkaar hebben

434

gevonden in een soort monsterverbond waarbij
beide groepen om uiteenlopende redenen hetzelfde
nastreven. De standardsetters willen geen tegen­
vallers en de ondernemers hebben er weinig
belang bij zover boven het maaiveld uit te steken
dat zij nodeloos risico lopen. Liever houden zij
hun meest waardevolle activa verborgen voor het
oog van de financiële wereld, zodat het minder
opvalt als de glans ervan verbleekt.
 Ter afsluiting laat ik de passage volgen waar­
mee Terry Smith zijn hoofdstuk over 'brand
accounting’ besluit. Hij toont hoe de WPP Group
haar ‘corporate brand names’ heeft geactiveerd
zonder daarop af te schrijven, omdat zij immers
‘no finite economie life' hebben. Daarop volgt een
citaat van Michael Renshall, e.t. Chairman of
ASC, die....'in contrast drew an analogy with the
Blackpool football team which would have
appeared very attractive to anyone wanting to buy
the club back in 1953 when Blackpool won the FA
Cup. ‘There would have been a lot of goodwill in
the price someone would have paid then’ he said,
‘but it is obvious now that the goodwill did not
have an indefinite life' (Blackpool is now in
Division Three and has not won the FA Cup
since)’. Zoals in de aanhef van dit artikel gesteld:
het lijkt zo vanzelfsprekend dat het arme Black­
pool er goed aan heeft gedaan destijds het hoofd
koel te houden. De vraag is natuurlijk of er sprake
is van goede verslaggeving zolang de balans in het
gloriejaar 1953 er niet wezenlijk anders uitziet
dan de balans van de derde divisieclub van
vandaag. Pas als de standardsetters met die vraag
gaan worstelen is er een reële doorbraak in ‘brand
accounting’ te verwachten. Voorzover mij bekend
staat dat nergens ter wereld hoog op de agenda
van dc instituties die zich met financiële verslag­
geving bezig houden.
 De ‘worsteling der standardsetters’ roept het
beeld op van een ver doorgevoerde aandacht voor
de ‘betrouwbaarheid’ van de jaarrekening in die
zin dat hoogste prioriteit wordt gegeven aan het
vermijden van onaangename verrassingen. Onder
het motto ‘watje niet activeert behoefje in
slechtere tijden ook niet af te boeken' wordt geen
recht gedaan aan de hedendaagse realiteit dat het
succes van het ondernemen vooral wordt bepaald
door de voorsprong op de concurrentie die merken
of andere immateriële zaken bieden. Voor de
verslaggeving over de miljoenen die omgaan in

SEPTEMBER 1996

[fflAB

fabrieken en voorraden is langzamerhand een
uitgekiend stelsel van normen gegroeid. Voor de
verslaggeving over de honderden miljoenen die
omgaan in merken en andere immateriële activa
bestaat slechts een beschamend klein en uiterst
restrictief setje van regels. En dan spreken we nog
maar niet over de verslaggeving over de miljarden
die omgaan in financiële instrumenten.
Het ware te wensen dat de financiële verslag­
geving de weg (terug) vindt naar de wezenlijk
relevante factoren die succes en falen van de
onderneming bepalen.
* Met dank aan Drs. C.J.C. Ermans RA en Drs. G.W. Hop
voor hun assistentie bij de voorbereiding van dit artikel.
SEPTEMBER 1996

EJAB

L I T E R A T U U R

Arnold, C.A., (1995), De tien herziene standaards van het
IASC, MAB maart.
Bak, G.G.M., (1989), Immateriële vaste activa in de jaarreke­
ning, in: Ontwikkelingen in de financiële verslaggeving.
Deventer, Kluwer Bedrijfswetenschappen.
Bak, G.G.M., (1994), Merken en uitgaverechten in de balans
in: Koers op Marktwaarde. Deventer, Kluwer bedrijfswe­
tenschappen.
Bos, A. de, (1996), Nekslag voor Merkenactivering, in:
Tijdschrift voor Financieel Management, maart/april.
Financial Reporting Council, (1996), Progress Report 7995,
London.
International Accounting Standards Committee (IASC), (1996),
Annual Review 7995, London.
IASC, (1996), Insight, april.
 Nobes, C.W., (1992), A political history of goodwill in
Britain: an illustration of cyclical standard setting, Abacus,
September.
Smith T., (1992), Accounting for Growth, London, Century
Business.
435.
