Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
Het document bestond naast de “plankaart” uit twee onderdelen van ongeveer gelijke omvang – de
“voorschriften en bijzondere bepalingen” en de “toelichting” – gevolgd door een bijlage met reacties
van alle instanties die op de conceptversie hadden gereageerd.974 Opvallend genoeg vertoonde de
plankaart in zijn belijning van het “uit te werken stedelijk gebied” dat niet “waterrrijk” was (oranje,
in tegenstelling tot het blauw gearceerde gebied) nog steeds de contour van de ‘Vakkentekening ‘93’
(vergelijk afbeelding 5.5 en 5.12). Voornaamste aanpassingen sinds het concept van april 1995 waren
de koppeling van een “indicatieve fietsroute” aan de openbaar-vervoersontsluiting uit de Bijlmermeer
en de introductie van een zone “bruggen toegestaan” bij de toegang vanaf het Zeeburgereiland.
afbeelding 5.12 ‘Plankaart’ ‘Bestemmingsplan IJburg, eerste fase’ augustus 1996 door dRO.
§ 5.3.4

Plantekeningen en plantoelichtingen in de pers (1995-1997)

De plannen om te bouwen in het open IJmeer waren zeer omstreden en er werd dan ook vanaf het
begin veel over gepubliceerd in kranten en tijdschriften. Net als bij de Bijlmermeer werden daarbij geen
complete passages uit de plantoelichtingen geciteerd, zoals in de tijd van Berlage. In tegenstelling tot

973

B en W Amsterdam, 1996i, 22 augustus, online. Zie voor de behandeling in de gemeenteraad paragraaf 5.4.2.
974

Dienst Ruimtelijke Ordening, 1996; tevens in: B en W Amsterdam, 1996i, 22 augustus, online.
 239

IJburg in woorden
INH

de jaren zestig werden de belangrijkste plandocumenten nu echter wel vaak afgedrukt, met name de
qua overtuigingskracht slim vormgegeven vogelvlucht en de maquette (afbeelding 5.6 en 5.9), soms
vergezeld van enkele pakkende citaten uit de plantoelichtingen. Voorbeelden hiervan zijn de artikelen
in NRC Handelsblad en De Volkskrant na de presentatie van de plannen in mei 1996, en in tijdschrift
Ons Amsterdam.975 De belangrijkste reacties op de plannen komen net als in de vorige hoofdstukken
aan bod bij de journalistieke bronnen.976 Op deze plaats kan echter al duidelijk worden geconcludeerd
dat de communicatie over de nieuwe uitbreiding anders verliep dan bij de Bijlmermeer; niet voor niets
opereerden de gemeente en het Projectbureau volgens een heus “communicatieplan”, opgesteld door
adviesbureau Schoep & Van der Toorn.977
Dat laatste was vooral nodig omdat zich vanaf het concreter worden van de plannen en de aanleg van
het proefeiland in 1994 steeds meer tegenstanders lieten horen. Drie argumenten werden daarbij
veelvuldig gebruikt: het IJmeer moest ‘open’ blijven vanwege het uitzicht vanaf de Waterlandse en
Diemer- en Muiderkust, de locatie maakte onderdeel uit van de Ecologische Hoofdstructuur, en het
was een overwintergebied voor watervogels.978 Uiteindelijk besloten de Vereniging tot Behoud van het
IJsselmeer, de Vereniging Natuurmonumenten, het Milieu Centrum Amsterdam, de Milieufederatie
Noord-Holland, de Vogelbescherming Nederland, de Stichting Durgerdam Boos op Nieuw Oost en de
Milieugroep Muiden/Muiderberg hun krachten te bundelen in de Werkgroep ‘Red het IJmeer’.979 Op
15 december 1994 overhandigden zij de brochure Red het IJmeer – Stop Nieuw Oost aan wethouder R.
 ten Have van Verkeer en Milieu.980 De werkgroep hield dus de oude naam van de uitbreiding aan, want
ze keerden zich tegen de in hun ogen als “kalmerende truc” bedoelde naam IJburg.981
Na de publicatie van de plannen hernoemde de werkgroep zich in augustus 1996 in
‘Referendumcomité IJmeer Open’ en werd begonnen met handtekeningen verzamelen voor een
correctief referendum.982 Ook maakten de afzonderlijke instanties hun ongenoegen kenbaar, in de pers
en middels brieven naar de gemeente, zoals de belangrijke speler Natuurmonumenten.983 In dezelfde
maand verscheen een vlammend pamflet van wethouder Stadig onder de titel Waarom bouwen in het
IJmeer?: volgens hem waren er simpelweg geen andere woningbouwlocaties voorhanden.984 Toen de
gemeenteraad op 4 september 1996 instemde met de NvU, het SPvE en het bestemmingsplan, startte
de handtekeningenactie pas echt.985 Nadat het benodigde aantal van 24.940 ruimschoots gehaald
was (het werden er 67.836), stelde de gemeenteraad op 27 november 1996 de referendumdatum
vast op 19 maart 1997.986
In aanloop naar het referendum nam de persaandacht enorm toe. In een speciale studie over dit
onderwerp, met de passende titel De Slag om IJburg, is geconcludeerd dat er in de korte periode 1 januari
tot en met 19 maart 1997 in de belangrijkste geschreven media maar liefst 368 artikelen over IJburg
975

Wopereis, 1996; College B en W Amsterdam voor plannen IJburg, 1996; De Baar, 1996.
976

Zie paragraaf 5.4.3.
977

Aanwezig in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1477. Zie ook:
Zumpolle, 1995, in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1476.
978

Natuurontwikkelingsfonds IJmeer, 2014, pp. 8-13.
979

Zie het archief van de Werkgroep, in: http://hdl.handle.net/10622/ARCH02087.
980

Amsterdam bouwt nieuwe wijk in IJmeer, 1994; Werkgroep Red het IJmeer, 1994.
981

“Wijk Amsterdam in IJmeer wordt getto”, 1994.
 982

Vereniging tot Behoud van het IJsselmeer, 1994.
983

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1385.
984

Stadig, 1996.
985

Gemeenteraad Amsterdam, 1996b; Jolles, 2001, p. 19. Zie paragraaf 5.4.2.
986

Neijens & Van Praag jr., 1999, p. 28; B en W Amsterdam, 1996k, 22 november.
240

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

verschenen, waarvan een derde, 128, in Het Parool.987 Ook ontwerper Sijmons mengde zich met twee
krantenartikelen in de strijd.988 Ook de gemeentelijke voorlichtingsmachine begon nu op volle kracht
te draaien, inclusief poster- en televisiecampagnes (op stadszender AT5), maar omdat die niet tot de
plandocumenten behoren worden ze hier buiten beschouwing gelaten. Bovendien vat het genoemde
boek De Slag om IJburg de framing die in deze strijd heeft plaatsgevonden al voldoende samen.989
Op 19 maart 1997 vond het referendum plaats over het gemeenteraadsbesluit om het ontwerp en
bestemmingsplan te aanvaarden.990 In totaal bracht 41 procent van de Amsterdamse kiesgerechtigen
een stem uit, waarvan 60 procent – 133.892 mensen – tegen IJburg. De referendumverordening
vereiste echter 154.935 tegenstemmers (de helft van de opkomst bij de laatste verkiezingen) en
daarmee werd het referendum verworpen.991 Wethouder Stadig was euforisch en een dag later startte
de gemeente direct met de voorbereidingen voor de aanleg van de eerste eilanden.992
Tegelijkertijd vertrok overigens directeur Oskam bij dRO, uit onvrede over het besluit om de
verkeerstak af te splitsen en samen met onder andere het Projectbureau Noord-Zuidlijn van het
Gemeentevervoerbedrijf (GVB) per 1 januari 1997 om te vormen tot een aparte Dienst Infrastructuur,
Verkeer en Vervoer, die ook ging participeren in het Projectbureau.993 Oskam werd opgevolgd door
K.W. de Boer, die daarmee ambtelijk opdrachtgever van IJburg werd.
 § 5.3.5

‘Ontwerp voor het Haveneiland en de Rieteilanden. SPvExtra’
van Palmboom, Van den Bout en Feddes (mei 1997)

Nu IJburg definitief door kon gaan wilde de gemeente ook snel verder met het planproces en in ieder
geval voor het Haveneiland en de Rieteilanden een Stedebouwkundig Plan op laten stellen (het
volgende verplichte product volgens het Plaberum). Ondanks hun nauwe betrokkenheid vonden de
consortia echter dat ze hun wensen niet voldoende terugzagen in het SPvE, met name op drie met
elkaar samenhangende onderwerpen: ze konden onvoldoende ‘wonen aan het water’ realiseren,
de scheiding tussen binnenwater en buitenwater maakte de toegankelijkheid voor pleziervaart
onmogelijk, en de aaneengesloten landmassa was te groot.994 De consortia nodigden vervolgens
W. van Es uit, oud-directeur van de Dienst Volkshuisvesting in Rotterdam, die suggereerde dat het
Haveneiland “gemariniseerd” moest worden, een term afkomstig uit de scheepsbouw, waarbij
een motorblok wordt voorbereid op het draaien in een wateromgeving.995 De input vanuit de
consortia was aanleiding voor de ontwerpers om een tweede versie van het SPvE uit te brengen, het
‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen Extra’ (SPvExtra of SPvE+), gepubliceerd in mei 1997.996

987

Neijens & Van Praag jr., 1999, pp. 94-95.
988

Sijmons, 1997a; Sijmons, 1997b; tevens gecombineerd in: Sijmons, 1998, pp. 109-116.
989

Neijens & Van Praag jr., 1999, pp. 119-128.
990

Een gedetailleerd verslag staat in: Steur, 2005, pp. 65-68.
991

Jolles, 2001, pp. 19-20; Ons Amsterdam, 1997, pp. 8, 74, 127; Lupi, 2008, p. 89.
992

De Lange & Milanović, 2009, p. 25.
993

Oskam geïnterviewd in: Van Vliet, Backer & Duynstee, 2008; zie ook: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de
Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1480; zie voor de verschillende diensten: Van den Belt, 2015.
994

Interview F. Palmboom.
995

Interview F. Palmboom; zie ook: Projectbureau IJburg, 1997a, p. 10.
996

Projectbureau IJburg, 1997a.
 241

IJburg in woorden
INH

Het SPvExtra kende vier voorname verschillen ten opzichte van het SPvE (vergelijk afbeelding 5.10
en 5.13). In de eerste plaats werd de ‘groene tunnel’ doorgetrokken over het volledige Haveneiland.
Ten tweede werd het westelijke Rieteiland in tweeën gesplitst, waarmee er definitief drie Rieteilanden
waren: het langgerekte Grote Rieteiland, het Kleine Rieteiland en Rieteiland-Oost. Een derde ingreep
was minstens zo belangrijk: op het Haveneiland werden drie sluizen toegevoegd zodat er over binnenen buitenwater gevaren kon worden met behoud van de waterkwaliteit. Ten vierde werd de structuur
van de “binnenwereld” vereenvoudigd: de waterlopen in het westen en die direct achter de centrale
oost-westas vervielen, en de dwars op die as gelegen “vizieren”, waterlopen en groene zones kregen
een strakkere, alternerende positie; deze laatste structuur werd overgenomen uit voorstellen van
FARO en werd de “boekenkast” genoemd.997 De waterlopen kregen nu bovendien eigen profielen
(afbeelding 5.14).
afbeelding 5.13 ‘Plankaart’ ‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen Extra’ Haveneiland en Rieteilanden mei 1997 door dRO
en Palmboom, Van den Bout en Feddes.
afbeelding 5.14 Profielen ‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen Extra’ Haveneiland en Rieteilanden mei 1997 door
dRO en Palmboom, Van den Bout en Feddes: ‘Binnengracht’ (linksboven), ‘dwarsgracht’ (rechtsboven), ‘verlenging dwarsgracht’
(linksonder) en ‘Binnenhaven’ (rechtsonder).
997

Interview F. Palmboom; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 10, 16, 18, 20.
 242

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Het SPvExtra besloeg zestig pagina’s. Na een inleiding en hoofdstukken over de “essentie” van beide
eilanden en over de “nadere studies” van TKA, FARO en Heren 5, volgde in hoofdstuk 4 een toelichting
op het aangescherpte ontwerp, inclusief paragrafen over het “havenkwartier”, de “binnengracht”,
de “platforms”, de “binnenwereld”, de “stadsstraat”, de “Groene Tunnel” (nu met hoofdletters), de
“staart” (het oostelijke deel) en de “Rieteilanden”, inclusief schetsen (vijftien pagina’s).998 Hoofdstuk 5
bevatte het “plandocument”, met de “plankaart” en “profielen van de belangrijkste openbare ruimtes”
(vijftien pagina’s).999 Daarna volgden in de hoofdstukken 6, 7 en 8 de bekende “functies en aspecten”,
“parallelle producten”, en tot slot “het vervolg” (in totaal twintig pagina’s).1000

§ 5.3.6

Discussies en aanpassingen (1997-1998)

Voor het Haveneiland en de Rieteilanden was het de bedoeling om de verantwoordelijkheid
gedurende het planproces steeds meer bij de marktpartijen en steeds minder bij de gemeente te
leggen.1001 Om de kwaliteit van het planproces in de discussies rond uitwerkingen te waarborgen
stelde wethouder Stadig op 12 september 1997 een Kwaliteitsteam van supervisoren voor aan het
College van B en W, inclusief de bijbehorende notitie ‘Kwaliteitsteam IJburg: taak en werkwijze’.1002
Leden van dit Kwaliteitsteam waren bij aanvang de ontwerpers Palmboom, Van den Bout en
Sijmons, landschapsarchitect M. van Gessel en A. Oxenaar als voorzitter van de gemeentelijke
welstandscommissie, onder voorzitterschap van oud-Rijksbouwmeester K. Rijnboutt.1003 De eerste
vergadering van het ‘K-team’ had overigens al op 15 juli 1997 plaatsgevonden.1004 In het jaar 1997
werden verder echter geen nieuwe officiële plandocumenten gepresenteerd.
 Wel was er vanaf 1996 weer ontworpen aan het tussen de stad en IJburg in gelegen Zeeburgereiland,
in eerste instantie in 1996 in samenwerking met de bureaus Neutelings Riedijk en West 8.1005
Het ‘Ontwerp voor Zeeburgereiland’ van dRO uit 1998 pleitte voor het in samenhang met IJburg
ontwerpen van het Zeeburgereiland, dat immers de voornaamste toegang tot de nieuwe wijk ging
vormen en de potentie had om uit te groeien tot een gemengd woon- en werkmilieu.1006 Volgens
de plannen moest de daar aanwezige rioolwaterzuiveringsinstallatie dan wel verkleind of verplaatst
worden, maar omdat daar nog geen onderzoek naar was gedaan, stokte de verdere planvorming.1007
Tegelijkertijd werd ook gewerkt aan het Steigereiland, waar drijvende woningen en zelfbouw een
grote rol zouden krijgen.1008 Dit gebeurde binnen het Projectbureau IJburg door de Werkgroep
Steigereiland, waarin vertegenwoordigers zaten van dRO, de Stedelijke Woningdienst, de Milieudienst,

998

Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 6, 8, 10,12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 25.
999

Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 27, 28-29, 40.
1000

Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 44, 60, 63.
1001

Projectbureau IJburg, 1998a, p. 2.
1002

Stadig, 1997b; B en W stemden hiermee op 30 september officieel, zie: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van
de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1385; zie ook: Rijnboutt, 2009, pp. 14-15.
1003

Stuffers, 2000, p. 6.
1004

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1642; zie ook: Rijnboutt,
2009, p. 17.
1005

Van der Linden, 2007, pp. 10-11.
1006

Dienst Ruimtelijke Ordening, 1998; zie: Jolles, 2001, p. 20.
1007

Van der Linden, 2007, p. 11.
1008

Jolles, 2001, p. 236.
 243

IJburg in woorden
INH

het Grondbedrijf, de Dienst Waterbeheer en Riolering, het Ingenieursbureau Amsterdam en Stadsdeel
Zeeburg; het ontwerpteam stond onder leiding van P. Klomp.1009 Al in 1996 was bekend geworden
dat de vorm van het Steigereiland zou moeten veranderen ten opzichte van die uit de NvU, toen bleek
dat de meest oostelijk gelegen hoogspanningslijn (van 380 kilovolt) niet verplaatst kon worden en er
zodoende op het eiland een noord-zuid gelegen zone vrij moest blijven.1010 Ook veranderde de positie
van het Steigereiland, nu vanaf het Zeeburgereiland een continue verstedelijking tot aan IJburg zou
ontstaan.1011 In juni 1997 werd een eerste concept-voorontwerp voor het SPvE gepresenteerd, met
een aangepaste contour, positie van de drijvende woningen en hoofdstructuur.1012 Vervolgens werd
ook door externe ontwerpers C. Rapp en FARO architecten meegedacht over de mogelijke vorm van het
eiland en over de aanpak van het ‘bouwen in eigen beheer’, zoals tijdens het symposium ‘Eigenwijs
wonen’ in 1998.1013
Op 26 november 1998 werd door de gemeente Amsterdam de provincie Noord-Holland én
Natuurmonumenten nog het Natuurontwikkelingsfonds IJmeer (NOF) opgericht.1014 In deze
curieuze kongsi vonden de vroegere voor- en tegenstanders elkaar, waarbij de directeur van
Natuurmonumenten F. Evers opmerkte: “Als het toch ging gebeuren, moesten we er maar het beste
van maken.”1015 Er kwam een startkapitaal van 15 miljoen gulden beschikbaar om de uit het ROMIJmeer verplichte natuurcompensatie uit te breiden. Bij dat convenant tussen gemeente, Rijk en
provincie was onder andere al afgesproken om het PEN-eiland (ook bekend als Diemer Vijfhoek)
opnieuw in te richten en het Diemerzeedijkgebied te saneren.1016 Door het NOF zouden daar
verschillende ecologische verbindingszones en waterrijke kusten bijkomen.1017

§ 5.3.7

‘Ontwerp voor het Haveneiland en de Rieteilanden. Globaal Stedenbouwkundig
Plan’ van Palmboom en Van den Bout (januari 1998)

Na de instelling van het Kwaliteitsteam volgde nog één laatste planproduct onder auspiciën van de
oorspronkelijke ontwerpers Palmboom en Van den Bout, dat een verdere concretisering van de regels
voor het bouwen inhield voor het Haveneiland en de Rieteilanden. Omdat het nog niet het detailniveau
had (of moest hebben) van een ‘Stedenbouwkundig Plan’ of SP, kreeg het document een “enigszins
afwijkende” status ten opzichte van het Plaberum, te weten die van ‘Globaal Stedenbouwkundig Plan’
of GSP.1018 In december 1997 was hiervan een eerste versie gereed, in januari 1998 gevolgd door het
definitieve document.1019

1009

Milanović, 2001, pp. 16, 18.
 1010

Milanović, 2001, pp. 4, 6.
1011

Projectbureau IJburg, 1997b, p. 5.
1012

Projectbureau IJburg, 1997b; in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening,
­inventarisnr. 663.
1013

Milanović, Oostenbrink, Van der Pol & Weber, 1999.
1014

Natuurontwikkelingsfonds IJmeer, 2014, p. 13.
1015

Geciteerd in: Natuurontwikkelingsfonds IJmeer, 2014, p. 5.
1016

Natuurontwikkelingsfonds IJmeer, 2014, p. 23.
1017

Natuurontwikkelingsfonds IJmeer, 2014, p. 23.
1018

Projectbureau IJburg, 1998a, p. 2.
1019

Projectbureau IJburg, 1997c.
244

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Qua ontwerp was het belangrijkste verschil met het SPvExtra de van west naar oost breder wordende
waterloop en de geleding van de bouwvelden (vergelijk afbeelding 5.13 en 5.15). Het GSP begon
met een belangrijk uitgangspunt over de “integrale gebiedsontwikkeling”: in een kaartbeeld werd
afgesproken dat de gemeente alleen de openbare ruimten van de “Stadsstraat”, de “Vizieren” en
de “Boulevards” (met hoofdletters) zou aanleggen, en de consortia de rest.1020 Om de “ruimtelijke
kwaliteit” te waarborgen waren er “spelregels” als een “drietrapsraket”: regels voor de bebouwing, de
“openbare ruimte van de hoofdstructuur” en een “catalogus van elementen” voor de openbare ruimte
van de woongebieden.1021

afbeelding 5.15 ‘Spelregelkaart’ of ‘Plankaart’ ‘Globaal Stedenbouwkundig Plan’ Haveneiland en de Rieteilanden januari 1998
door dRO en Palmboom en Van den Bout.
afbeelding 5.16 Profielen ‘Globaal Stedenbouwkundig Plan’ Haveneiland en de Rieteilanden januari 1998 door dRO en
Palmboom en Van den Bout: ‘groenstrook’ (linksboven), ‘parallelstraat’ (rechtsboven), ‘zijtak Binnengracht’ of ‘insteek’ (linksonder),
‘straat’ Noordelijk Rieteiland (middenonder) en ‘dijk’ Zuidelijk Rieteiland (rechtsonder).
Het gehele GSP besloeg negentig pagina’s en volgde deze opbouw in drieën, en die van
eerdere plandocumenten. Na de inleiding en de context volgde in hoofdstuk 3 een korte
“benaderingswijze”.1022 Hoofdstuk 4 (ruim een derde van het document) bevatte per zone de

1020

Projectbureau IJburg, 1998a, p. 2.
1021

Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 2-3.
 1022

Projectbureau IJburg, 1998a, p. 8.
245

IJburg in woorden
INH

“stedenbouwkundige spelregels”, die werden samengevat in de “spelregelkaart” of “plankaart”
(afbeelding 5.15), waar nu ook het “aantal bouwlagen, +1 of -1 laag” op te zien was.1023 De
hoofdstukken 5 en 6 beschreven respectievelijk de “openbare ruimte van de hoofdstructuur”, inclusief
een aparte “plankaart voor de openbare ruimte” en gedetailleerde profielen (waaronder de ‘nieuwe’ in
afbeelding 5.16), en de “openbare ruimte van de woonvelden” (samen een derde van het totaal).1024
Het GSP werd afgesloten met de bekende hoofdstukken (7 tot en met 11) “programma”, “functies en
aspecten”, “vervolgstudies”, “financiële uitvoerbaarheid” en “planning”.1025
Na het verschijnen van het GSP werd het planproces in het voorjaar van 1998 ‘overgenomen’ door
de consortia, die stedebouwkundige D. Frieling als coördinator aanstelden.1026 Als zogenoemde
‘stadsontwerpers’ kozen de consortia voor F. Claus van (destijds) Claus en Kaan en F. van Dongen van
(toen) de Architekten Cie. Zij begonnen met de uitwerking van de westelijke delen van het Haveneiland
en het Grote Rieteiland en met het Kleine Rieteiland. Het GSP indachtig kreeg het Haveneiland een
onderscheid tussen een laag binnengebied of “interieur”, ontworpen door Claus, en daaromheen een
hoge rand of “exterieur”, ontworpen door Van Dongen.1027 De buitenzone bevatte tevens enkele grote
gebouwen met voorzieningen – “solids” genoemd – en een “entrepot” bij de westelijke entree.1028 Het
interieur bestond uit rechthoekige en L-vormige gesloten bouwblokken en rechtgetrokken waterlopen.
 Beide ontwerpen werden als concept gepresenteerd op 15 oktober 1998; wegens een gebrek aan
samenhang konden ze echter niet op instemming rekenen van De Boer, van het Kwaliteitsteam en van
de Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, en dat bleef zo na het inleveren van de definitieve
ontwerpen op 1 januari 1999.1029 Uiteraard zorgde dit voor veel opschudding – kennelijk wist iedereen
het beter dan de consortia – maar voorlopig moesten ze terug naar de tekentafel.1030

§ 5.3.8

‘Ontwerp voor Steigereiland. SPvE’ van Klomp, Milanović e.a. (juli 1999)

De verschillende studies door het Projectbureau, Rapp en FARO naar de vorm en inhoud van het
Steigereiland hadden in mei 1998 tot een conceptversie van het SPvE geleid, inclusief de definitieve
contour van het eiland, die positief beoordeeld werd door het Kwaliteitsteam.1031 Na een tweede
versie uit november volgde het definitieve plandocument in april 1999.1032 Vanaf maart 1999 had

1023

Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 9-13.
1024

Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 48-54, 60.
1025

Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 71, 78, 85, 86, 88.
1026

Dit gebeurde waarschijnlijk op instigatie van RIjnboutt van het K-team of De Boer van dRO; interview F. Palmboom.
1027

Claus en Kaan, 1998; De Architekten Cie., 1998.
1028

De Architekten Cie., 1998, p. 7; Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening,
­inventarisnr. 1642.
1029

Zie bijv. de brieven van De Boer aan de consortia en hun reacties, in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van
de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1642. De inleverdatum van 1 januari is afkomstig uit: Stadsarchief Amsterdam,
toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 761. De reacties op de plannen worden vermeld in:
Stuffers, 2000, pp. 23-24.
1030

Interview F. Palmboom.
1031

Projectbureau IJburg, 1998b; in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening,
­inventarisnr. 663.
 1032

Projectbureau IJburg, 1998c; Projectbureau IJburg, 1999a; in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst
Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 663; Projectbureau IJburg, 1999b.
246

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

M. Milanović de rol van projectleider overigens overgenomen, en ging Klomp als teamleider werken
aan de tweede fase van IJburg, inclusief Haveneiland-Oost.1033
De uiteindelijke vorm van het Steigereiland werd bepaald door de “Steigerdam” (het verlengde van
de centrale as richting het Zeeburgereiland) én de noord-zuid lopende hoogspanningslijnzone.1034
Hierdoor werd het Steigereiland in vier deelgebieden verdeeld: de Noordbuurt met een “ruw milieu”,
de Waterbuurt met drijvende woningen rondom de hoogspanningslijn, de Steigerdam zelf met
hogere bebouwing aan de zuidkant en twee “poorten” als “accenten”, en de Zuidbuurt met een “luw
milieu”, eindigend in “platformwoningen”.1035 Dwars op de Steigerdam verbond de “Dwarslaan” de
buurten.1036 In het noordwesten was als “accent” nog een groot woongebouw in het water gepland, het
zogeheten “Sluishuis”, een “sculpturaal blok”; “uitgevonden” door Rapp.1037

afbeelding 5.17 ‘Plankaart’ ‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen’ Steigereiland juli 1999 door dRO.
afbeelding 5.18 Profielen ‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen’ Steigereiland juli 1999 door dRO: ‘Steigerdam’ (links) en
zuidelijkste deel ‘Dwarslaan’ (rechts).
Het SPvE telde vierenveertig pagina’s, met inmiddels bekende ingrediënten. Na de inleiding en de
context volgde in hoofdstuk 3 de “plantoelichting” (een derde van de tekst), inclusief een beschrijving
met impressies van de vier verschillende deelgebieden.1038 Als hoofdstuk 4 nam het “plandocument”
met de “plankaart” (afbeelding 5.17) en het programma opnieuw een centrale positie in (iets minder
1033

Milanović, 2001, p. 18; zie ook: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening,
­inventarisnrs. 1462, 1461; Atelier CDS, 2001, p. 159.
1034

Projectbureau, 1999a, p. 9.
1035

Projectbureau, 1999a, pp. 9-10, 12, 14.
1036

Projectbureau, 1999a, p. 9.
1037

Projectbureau, 1999a, pp. 9, 16; Palmboom, 2002, pp. 15-16.
1038

Projectbureau, 1999a, p. 9.
 247

IJburg in woorden
INH

dan een zesde).1039 Daarna volgden in hoofdstuk 5 tot en met 8 de “aspecten” inclusief profielen
(waaronder die in afbeelding 5.18), de “ontwikkelings­strategie”, de “planning” en de “economische
uitvoerbaarheid” (ruim een derde), gevolgd door bijlages over “bouwen in eigen beheer” en over
“groentypen en ecologisch ambitieniveau”.1040

§ 5.3.9

‘Haveneiland en Rieteilanden West. Stedenbouwkundig Plan’
van Schaap, Claus en Van Dongen (oktober 1999)

Na de slechte ontvangst van de consortiaplannen voor het Haveneiland betekende de komst van T.
Schaap begin 1999 een “doorbraak”.1041 Schaap werkte zowel voor dRO als zelfstandig, (destijds) in
het bureau Schaap en Stigter. In dit geval werd hij op persoonlijke titel benaderd door de consortia, als
versterking naast Claus en Van Dongen.1042 In de praktijk nam Schaap echter een leidende rol, waarop
Frieling uiteindelijk vertrok als coördinator.1043
Schaap introduceerde twee belangrijke vernieuwingen in het ontwerp.1044 In de eerste plaats werd het
onderscheid tussen exterieur en interieur op het Haveneiland vervangen door een neutraal raster van
blokken, naar aanleiding van een schets van dRO-ontwerper J. Karst.1045 Ten tweede werd bepaald dat
om concurrentie tussen de consortia tegen te gaan en om programmatische variatie te stimuleren
elk blok een menging moest bevatten van enerzijds woningen in de vrije sector, het middensegment
en de sociale sector, en van anderzijds grondgebonden en gestapelde woningbouw; deze verdeling
werd tijdens het ontwerpproces per blok aangegeven in de zogenoemde “mercedesster”, een
horizontaal in tweeën verdeelde cirkel, met links de drie prijspercentages en rechts de ontsluitingsmix
(afbeelding 5.19).1046

vrije
sector

gestapeld

middensegment

grondsociale gebonden
huur

afbeelding 5.19 De ‘mercedesster’ met de verdeling in
prijsklassen en ontsluitingen.
1039

Projectbureau, 1999a, pp. 20-21.
1040

Projectbureau, 1999a, pp. 26, 39, 40, 43, 44, 46, 47.
1041

Interview F. Palmboom.
 1042

Dit blijkt uit het overleg met het Kwaliteitsteam, in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke
Ordening, inventarisnr. 761. In het colofon van het uiteindelijke ontwerp uit oktober 1999 werden Schaap en Stigter overigens niet
vermeld en dRO wel.
1043

Interview F. Palmboom.
1044

Interview F. Palmboom; zie ook: Jolles, 2001, pp. 24, 26; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan
­Architecten, 1999, p. 13.
1045

Stuffers, 2000, p. 25.
1046

Interview F. Palmboom.
 248

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Door deze twee ontwerpingrepen werd volgens Schaap niet langer een “stedenbouwkundig eindbeeld”
neergelegd, maar “een benadering waarbij flexibiliteit voorop” kon staan.1047 Directeur De Boer
van dRO was in eerste instantie dan ook bang voor de “onvoorspelbaarheid van het plan”.1048 Claus
en Van Dongen waren echter enthousiast over de nieuwe benadering en datzelfde gold voor het
Kwaliteitsteam, in een overleg op 22 maart 1999; Palmboom roemde later de “briljante ingreep, […]
een verrijking van het plan”.1049
Op 16 april 1999 presenteerden Schaap, Claus en Van Dongen een eerste conceptontwerp.  1048

Interview F. Palmboom.
1049

Interview F. Palmboom; zie ook de notulen in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke
Ordening, inventarisnr. 1641; geciteerd in: Palmboom, 2002, p. 15.
1050

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 16

1051

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 17, 19. Notulen in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 782; Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr.
30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 761.
1052

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 13; De Architekten Cie., Claus en Kaan
Architecten, & Schaap en Stigter, 2000, pp. 88-89.
1053

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., Claus en Kaan Architecten & Schaap en Stigter, 1999, pp. 13, 34.
1054

Interview F. Palmboom.
1055

De Architekten Cie., Claus en Kaan Architecten & Schaap en Stigter, 1999; in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief
van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 782.
1056

Zie: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 782; Stadsarchief
Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 761.
1057

Ontwerpteam Schaap/Stuffers, Projectbureau Consortia IJburg, Projectgroep IJburg & ABF Strategie, 1999; Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 770.
1058

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999; in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr.
30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 770; zie ook: Jolles, 2001, p. 236; Stuffers, 2000, p. 12.
249

IJburg in woorden
INH

afbeelding 5.20 ‘Plankaart’ ‘Stedenbouwkundig Plan’ Haveneiland en Rieteilanden West met bloknummers oktober 1999 door
dRO en Schaap, Claus en Van Dongen.
afbeelding 5.21 ‘Voorbeelduitwerking’ ‘Stedenbouwkundig Plan’ Haveneiland en Rieteilanden West oktober 1999 door dRO en
Schaap, Claus en Van Dongen.
 250

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.22 Profielen ‘Stedenbouwkundig Plan’ Haveneiland en Rieteilanden West oktober 1999 door dRO en Schaap,
Claus en Van Dongen: ‘IJburglaan’ (linksboven), ‘Boulevard Noord’ (linksonder), ‘Vizieren’ (rechtsboven) en ‘parallelstraten’ en
‘dwarsstraten’ (rechtsonder).
afbeelding 5.23 Maquette Haveneiland en Rieteilanden gezien vanuit het zuidwesten oktober 1999 door Schaap, Claus en Van
Dongen.
 251

IJburg in woorden
INH

Het complete SP Haveneiland en Rieteilanden West besloeg tachtig pagina’s. Na de inleiding en
de context bevatte hoofdstuk 3 de “programmatische opgave” (twee pagina’s) voor een “wijk
zonder scheidslijnen […] voor jong en oud, gehandicapt en niet-gehandicapt, welgesteld en minder
welgesteld”, met “3.598 woningen” waarvan “55% laagbouw en 45% gestapelde woningen” en
“30% gerealiseerd in de sociale huursector, 40% in de middeldure en 30% in de dure vrije sector”,
“evenredig over het plangebied […] verdeeld”, en “winkels”, drie “basisscholen”, een “Centrum
voor Vrije Tijd”, overige voorzieningen en “kantoren en bedrijven”.1059 Hoofdstuk 4, “Ruimtelijke
uitwerking” (een vijfde van de tekst), was feitelijk de plantoelichting, aan de hand van de “plankaart”
(afbeelding 5.20), een “voorbeelduitwerking” (afbeelding 5.21), en de beschrijving van de mogelijke
strategieën voor de bouwblokken en het gedetailleerde programma per blok.1060 Hoofdstuk 5 (bijna
een vijfde) betrof de “inrichting van de openbare ruimte”, inclusief een “voorbeeld plan openbare
ruimte” (sic) en de belangrijkste profielen (waaronder die in afbeelding 5.22), waarin ook de “marge”
was aangegeven.1061 De hoofdstukken 6, 7, 9 en 10 gingen weer over “milieu”, “functies en aspecten”,
“financiële uitvoerbaarheid” en “proces en planning”; nieuw waren hoofdstuk 8 over de “wijzigingen”
en hoofdstuk 11 over “communicatie” (in totaal bijna de helft), gevolgd door bijlagen met een lijst van
“begrippen en afkortingen” en het complete programma. 1062
Ondanks het feit dat het ontwerp alleen het westelijke deel van het Haveneiland betrof was er wel
een maquette gemaakt van het hele eiland, met ten oosten van de binnenhaven een verdraaid grid
(afbeelding 5.23).
 § 5.3.10

‘Ontwerp voor Steigereiland. Stedenbouwkundig Plan’ van Milanović e.a. (september 2000)

Ook voor het Steigereiland moest een ‘Stedenbouwkundig Plan’ worden opgesteld, alvorens de
deelgebieden architectonisch konden worden uitgewerkt. In maart 2000 was hiervoor een concept
gereed, gevolgd door een definitieve versie in september 2000.1063
De “veranderingen” ten opzichte van het SPvE waren slechts klein: de poortgebouwen aan de westen oostkant van de Steigerdam vervielen, het Sluishuis kwam los te liggen van de Dwarslaan, en
de geplande school was niet langer in maar aan het park langs de Steigerdam gedacht.1064 In het
document waren ook foto’s opgenomen van een maquette, die in een latere toelichting de titel Collage
City kreeg, een verwijzing naar het beroemde boek van C. Rowe en F. Koetter, om aan te geven dat elke
buurt zijn eigen karakter zou krijgen (afbeelding 5.26).1065

1059

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 9, 25-27.
1060

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 12-14.
1061

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 28-33.
1062

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 43-73, 77.
1063

Projectbureau IJburg, 2000c; Projectbureau IJburg, 2000d.
1064

Projectbureau IJburg, 2000a, p. 56.
1065

Milanović, 2001; Jolles, 2001, pp. 20, 22; Rowe & Koetter, 1978.
252

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.24 ‘Plankaart’ ‘Stedenbouwkundig Plan’ Steigereiland september 2000 door dRO.
afbeelding 5.25 Profielen ‘Stedenbouwkundig Plan’ Steigereiland september 2000 door dRO: ‘Steigerdam’ (linksboven),
‘Dwarslaan’ met Sluishuis (linksmidden), ‘lanen’ en ‘straat’ in Zuidbuurt (rechtsboven en rechtsmidden), Waterbuurt (linksonder)
en Noordbuurt (rechtsonder).
253

IJburg in woorden
INH

afbeelding 5.26 Maquette Steigereiland gezien vanuit het zuiden september 2000 door dRO.
 Het SP bevatte tweeëntachtig pagina’s. Na een inleiding inclusief de ‘context’ volgde in het
korte hoofdstuk 2 direct de “opzet en ambitie”, met de “plankaart” (afbeelding 5.24) en de
“stedenbouwkundige regels” (een tiende van het document).1066 Hoofdstuk 3 bevatte opnieuw
het “programma” (vier pagina’s), met in totaal “1940 woningen” met “65% laagbouw en 35%
gestapelde woningen” en “30% gerealiseerd in de sociale sector, 30% in de middeldure en 40% in
de dure vrije sector”, een “basisschool”, “wijkzorgcentrum” en “kantoren-showroom-bedrijven”.1067
In hoofdstuk 4 (een kwart) werden de buurten vervolgens uitgewerkt. Hoofdstuk 5 betrof de
openbare ruimte inclusief een plankaart, gevolgd door hoofdstukken 6 tot en met 12 over “functies
en aspecten”, “veranderingen”, “planning en fasering”, “proces”, “economische uitvoerbaarheid” en
“communicatie” (samen ook een kwart).1068 Het document werd afgesloten met vier bijlagen, over
zelfbouw, over drijvend wonen, met een voorbeelduitwerking, en met profielen (waaronder die in
afbeelding 5.25).
In dezelfde periode werd tevens verder gewerkt aan de plannen voor de tweede fase van IJburg, die
in dit onderzoek niet centraal staan maar hier voor de volledigheid kort genoemd worden. In de
‘Afwegingsnota 2e fase IJburg’ van 20 februari 2000 werden drie alternatieven voor het Strandeiland
gepresenteerd: model ‘NvU+’, met een strand over de gehele breedte, model ‘Binnenhaven’
(inderdaad met een grote binnenhaven), en model ‘Eilanden’, waarbij het grotendeels als polder
gedachte Strandeiland werd vervangen door twee opgespoten eilanden.1069 Op basis van dit laatste
model werd in 2000 een eerste bestemmingsplan voor de tweede fase opgesteld.1070 Verder werd op
19 april 2000 besloten dat de RWZI Oost van het Zeeburgereiland verplaatst zou worden naar het
Westelijk Havengebied.1071

1066

Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 5, 9-11.
1067

Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 12, 14.
1068

Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 46, 50, 56, 58, 60, 65, 67.
 1069

Stuffers, 2000, pp. 20-22; Van Rooy & Idsinga, 2005, p. 59.
1070

De Lange & Milanović, 2009, p. 25.
1071

Gemeenteraad Amsterdam, 2000.
254

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 5.3.11

IJburg. Haveneiland en Rieteilanden van Schaap, Claus en Van Dongen (december 2001)

In 2000 werd uiteraard ook verder ontworpen aan het Haveneiland, en dan met name het oostelijke
deel. Voordat er een nieuw officieel ontwerp gepresenteerd werd, publiceerden zowel Palmboom
als Schaap, Claus en Van Dongen echter eerst voor een breder publiek over hun ontwerpen. Omdat
die publicaties enkele nieuwe tekeningen bevatten en omdat ze van nut kunnen zijn voor de
begripsanalyse, worden ze hier kort besproken.
 Een eerste publicatie betrof in maart 2000 een editie van vaktijdschrift OASE, waarin Schaap, Claus
en Van Dongen het “concept van het raster” beschreven aan de hand van drie lagen: “landschappelijk
ontwerp, stedenbouwkundige structuur en programmatische verdeling”.1072 Ter toelichting van het
laatste punt waren ook enkele principeschema’s opgenomen (afbeelding 5.27), waaronder een die
drie “strategieën” liet zien voor de opname van het programma in het blok, namelijk “verdikken”,
“verlengen” en “verdelen”.1073
In juni 2000 schreef Palmboom een artikel over IJburg in het Duitse vaktijdschrift Topos, waarin hij ter
aanvulling de “Schnitstellen” of “interfaces” en “Uferlinien” of “shorelines” benadrukte, en het belang
van de “Brücken” als “entscheidende Detail in der Gestaltung”.1074 Ook beschreef hij “das Bild […] von
»böser Stadt« und »guter Natur«“ .1075
In samenwerking met het planteam onder leiding van Klomp stelden Claus, Van Dongen en Schaap
in 2000 vervolgens twee grote wijzigingen voor: het loskoppelen van het Centrumgebied van het
Haveneiland zodat een apart Centrumeiland ontstond, en het recht doorzetten van het grid richting
oosten. Na eerdere aarzelingen van het Kwaliteitsteam over de samenhang met het westelijke
Haveneiland leidde een voorlopig stadsontwerp van 21 november 2000 tot positieve reacties, onder
andere dankzij de positie van het grote park bij de afbuigende “stadstraat”, die bekend ging staan als
Pampuslaan.1076 Het zou echter nog tweeënhalf jaar duren voordat het definitieve SP officieel werd
uitgebracht; de bouw van het westelijke Haveneiland had namelijk flinke vertraging opgelopen en dit
hield de planvorming voor het oostelijke deel ook op.1077
In de tussentijd werkten Claus, Van Dongen en Schaap als ‘Atelier CDS’ aan een boek over het gehele
plangebied, dat in december 2001 uitkwam onder de titel IJburg. Haveneiland en Rieteilanden en dus
vooruitliep op de gemeentelijke planvorming.1078 Het besloeg honderdvijfenvijftig pagina’s en bestond
uit drie delen, “Opgave”, “Ontwerp” en “Plan”, met telkens ook een commentaar van een criticus.1079
De opgeknipte plantoelichtingen hadden als overkoepelende titel ‘Manifest voor het gewone’.1080
In “Opgave” werd het programma telkens grafisch vergeleken met andere delen van Amsterdam

1072

De Architekten Cie., Claus en Kaan Architecten, & Schaap en Stigter, 2000, p. 83.
 1073

De Architekten Cie., Claus en Kaan Architecten, & Schaap en Stigter, 2000, p. 90.
1074

Palmboom, 2000, p. 82.
1075

Palmboom, 2000, p. 83.
1076

Zie: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 770; Stadsarchief
Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1641; CDSG, 2001; in: Stadsarchief
Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 2560. De G in ‘CDSG’ wordt verder
niet toegelicht.
1077

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 10.
1078

Atelier CDS, 2001.
1079

Atelier CDS, 2001, pp. 4, 24, 78. Deze commentaren komen dan ook aan bod in paragraaf 5.4.1.
1080

Atelier CDS, 2001, binnenflap voorzijde.
255

IJburg in woorden
INH

afbeelding 5.27 Strategieën voor de blokken Haveneiland 2000 door Schaap, Claus en Van Dongen: ‘eengezinswoningen en
appartementengebouwen worden samengevoegd tot stedelijke bebouwing’ (links), ‘de randen aan de straat zijn formeel, de
binnengebieden informeel’ (midden), en ‘drie mogelijke strategieën om het programma in het blok onder te brengen: verdikken,
verlengen en verdelen’ (respectievelijk rechtsboven, rechtsmidden en rechtsonder).
afbeelding 5.28 Bewerkingen van het raster Haveneiland 2001 door Schaap, Claus en Van Dongen: ‘raster’ (linksboven), ‘raster
van straten en dijken’ (linksmidden), ‘blokken in het raster’ (linksonder), ‘oeverlijn’ (middenboven), ‘stadsstraat’ (middenmidden),
‘stelsel van binnenwater’ (middenonder), ‘parken en pleinen’ (rechtsboven), ‘solids’ (rechtsmidden) en ‘aanleghoogten van het
maaiveld’ (rechtsonder).
afbeelding 5.29 ‘Ontwerp’ Haveneiland en Rieteilanden 2001 door Schaap, Claus en Van Dongen.
 256

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

(acht pagina’s).1081 “Ontwerp” beschreef het plan in hoofdlijnen met behulp van strakke lijntekeningen
(veertig pagina’s).1082 Hierin was ook het later veel afgebeelde schema over de bewerkingen van
het raster opgenomen (afbeelding 5.28), evenals andere schema’s (waaronder afbeelding 5.27) en
een voorbeelduitwerking (afbeelding 5.29). “Plan” bevatte tot slot een uitwerking met profielen en
impressies voor verschillende onderdelen (achtenvijftig pagina’s).1083
In 2001 veranderde ook de context van IJburg. Tussen het Zeeburgereiland en Steigereiland werd
allereerst de Enneüs Heermabrug geopend, genoemd naar de in 1999 overleden oud-wethouder
van Economische Zaken (en staatssecretaris), en ontworpen door architect N. Sidor van Grimshaw
& Partners. Ook verscheen het ‘Concept Stedenbouwkundig Programma van Eisen’ voor het
Centrumeiland, waarin het definitief werd losgekoppeld van het Haveneiland, een jaar later gevolgd
door het officiële SPvE.1084 In 2002 was de fietsbrug over het Amsterdam-Rijnkanaal nog bijna
geschrapt, maar uiteindelijk zou deze toch worden aangelegd (geopend als Nesciobrug in 2006).1085
In 2003 werd vervolgens de ‘Ontwikkelingsvisie Zeeburgereiland’ vastgesteld.1086 Daarin werd de
RWZI definitief verplaatst en kwamen er meer woningen. Wel werd het eiland rond deze tijd weer
losgekoppeld van de planvorming van IJburg.1087 Een laatste externe beslissing was het rijksbesluit om
de Markerwaard definitief niet aan te leggen.1088

§ 5.3.12

‘Haveneiland en Rieteiland Oost. Stedenbouwkundig Plan’ van
Schaap, Claus en Van Dongen (november 2003)

Intussen bleken de consortia op het Haveneiland grote moeite te hebben met de aanleg van de
openbare ruimte, en na de uitwerking door Schaap en zijn (toenmalige) partner J. Stigter nam de
gemeente het weer over.1089 Ook bleek de verplichte woningmix qua prijs- en ontsluitingstypen in
de praktijk erg ingewikkeld. In 2003 werd daarom besloten tot – in de woorden van Stadig – “de
Grote Vereenvoudiging” van de bouweisen en het schrappen van de verkoopdrempel, waardoor de
ontwikkeling aantrok.1090 Hierdoor en door de aanwezigheid van tijdelijke voorzieningen en van strand
Blijburg aan de noordoostkant van het Haveneiland werd de planvorming van Haveneiland-Oost weer
vlotgetrokken. Dit leidde tot het laatste plandocument van de eerste fase dat hier onderzocht wordt:
het definitieve ‘Stedenbouwkundig Plan’ Haveneiland en Rieteiland Oost uit november 2003.1091
Dit ontwerp was op tal van punten aangepast: vanwege de verkoopbaarheid kwamen er meer
goedkope woningen, meer werkvoorzieningen en het programma werd niet langer voorgeschreven per

1081

Atelier CDS, 2001, pp. 6-13.
 1082

Atelier CDS, 2001, pp. 26, 36, 40, 50.
1083

Atelier CDS, 2001, pp. 80, 90, 96, 100, 110, 118, 124, 132.
1084

Jolles, 2001, p. 24; De Lange & Milanović, 2009, p. 26.
1085

Van Rooy & Idsinga, 2005, p. 59.
1086

Van der Linden, 2007, p. 11.
1087

Interview F. Palmboom.
1088

Dit gebeurde in de Nota Ruimte uit 2004, aangenomen in 2006.
1089

Interview F. Palmboom.
1090

Lupi, 2008, pp. 114-117; Hoekstra & Milikowski, 2011; Van Rooy & Idsinga, 2005, p. 59.
1091

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2003.
257

IJburg in woorden
INH

blok maar per consortium.1092 Daarmee verviel de ‘mercedesster’ en moest er dus “in de compositie
van de blokken gezocht worden naar variatie”.1093 Behalve de programmatische aanpassingen
kende het SP nog drie veranderingen (vergelijk afbeelding 5.29 en 5.30): Rieteiland-Oost kreeg een
aaneengesloten vorm, de zuidoostelijke waterloop kwam in het verlengde van de Groene Tunnel
te liggen en de geplande metrolijn van de ‘Diemertak’ ondergronds, samen met de mogelijke
treinverbinding naar Almere, de IJmeerlijn. Overigens beschouwden de ontwerpers het zuidoostelijke
deel nu als integraal onderdeel van het Haveneiland, en qua dichtheid en woonmilieu niet langer als
het verlengde van het Grote Rieteiland.
afbeelding 5.30 ‘Stedenbouwkundige structuur Haveneiland West en Oost’ januari 2003 door dRO.
afbeelding 5.31 ‘Plankaart’ ‘Stedenbouwkundig Plan’ Haveneiland en Rieteiland Oost met bloknummers en legenda maart
2004 door dRO en Schaap, Claus en Van Dongen.
1092

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 10-11.
1093

Interview F. Palmboom.
 258

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.32 Profielen ‘Stedenbouwkundig Plan’ Haveneiland en Rieteiland Oost maart 2004 door dRO en Schaap, Claus en
Van Dongen: ‘Pampuslaan’ (linksboven), nu inclusief ondergrondse reservering voor de metro van de Diemertak en treinen van de
IJmeerlijn naar Almere (vergelijk afbeelding 5.11 linksonder) en ‘straat’ (rechtsboven) en ‘kaden’ zuid- en oostzijde (linksonder) en
noordzijde (middenonder en rechtsonder).
Het complete SP inclusief bijlagen telde achtenvijftig pagina’s, volgens de bekende opbouw. Na de
inleiding en de context volgde in hoofdstuk 3 de “programmatische opgave” (vier pagina’s), met
“2.642 woningen”, waarvan “30% gerealiseerd in de sociale huursector, 40% in het middensegment
en 30% in de vrije sector” en “minimaal 45% eengezinswoningen”, drie “basisscholen”, een
“middelbare school” en “kantoren en bedrijven”.1094 Hierna volgde een dubbelpagina met de complete
“stedenbouwkundige structuur” (afbeelding 5.30), als overgang naar hoofdstuk 4 met de “ruimtelijke
uitwerking”, inclusief de “plankaart” (afbeelding 5.31), een voorbeelduitwerking en het gedetailleerde
programma (bijna een vijfde van de tekst).1095 Hoofdstuk 5 (van dezelfde lengte) betrof weer de
“inrichting van de openbare ruimte” inclusief een bijbehorend “voorbeeld plan” (sic) en profielen
(waaronder die in afbeelding 5.32).1096 Daarna volgden bekende en enkele nieuwe hoofdstukken
(6 tot en met 11, samen een derde): “techniek en uitvoering”, “veiligheid en beheer”, “planning”,
“financiële uitvoerbaarheid”, “opdrachtgevers voor de bouwprojecten” en “communicatie”.1097 Het
document had vier bijlagen, over het vervolg in een “stedebouwkundig deelplan”, de “bouwlogistiek”,
het “programma van eisen binnenterreinen en speelplekken” en het “bouw- en woonrijpmaken”.1098
Het eerste ‘Stedenbouwkundig deelplan’ betrof overigens het Havenkwartier, gepubliceerd in
maart 2004.1099

1094

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 12-14.
1095

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 16-17, 18-19.
 1096

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 28-29, 34.
1097

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 37-55.
1098

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 57, 58, 60, 63.
1099

Dienst Ruimtelijke Ordening, de Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 2004. Net zoals bij de eerdere casussen worden
uitgewerkte deelplannen hier niet onderzocht.
259

IJburg in woorden
INH

§ 5.4

Teksten van tijdgenoten

§ 5.4.1

Vakgenoten

Vanaf het moment dat er concrete ontwerpen voor IJburg gepresenteerd werden, volgden hierop
uiteraard ook reacties vanuit de vakwereld. Behalve de vakgenoten in de vaktijdschriften reageerde ook
de Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling (ARS) veelvuldig op de plannen, en telkens in een
vroeg stadium, omdat het advies voorafging aan de publicatie of bespreking in de gemeenteraad.1100 In
deze paragraaf worden alle reacties van vakgenoten chronologisch per planfase besproken.
 Al vóór de publicatie van de definitieve NvU in mei 1996 verschenen in de vakbladen de eerste reacties
op het ‘Ontwerp voor IJburg’. In maart 1996 prees J. Westrik in Archis onder andere het feit dat
“het ontwerp van de stadsplattegrond […] gebaseerd [is] op landschappelijke en stedebouwkundige
elementen die niet afhankelijk zijn van de architectuur van de woningbouwprojecten, een benadering
die de stedebouwkundige kwaliteit minder kwetsbaar maakt”; wel plaatste hij vraagtekens bij de
uitwerking van de woonmilieus, de haalbaarheid van de planning en het percentage door de markt te
realiseren woningen van “70%”.1101 In dezelfde maand verscheen in Blauwe Kamer Profiel een artikel
van M. Looije over IJburg. Hierin werden vooral “het landschappelijke ontwerp” en de uitwerking van
de natuurcompensatie geprezen, in de vorm van “te maken overgangen tussen water en land en de
verschillen in ruw en luw water”; de enige aarzeling betrof de grootte van de eilanden, waardoor “het
omringende water midden op het eiland nauwelijks meer is te ervaren”.1102 Beide artikelen gingen
vergezeld van schetsen en vogelvluchten uit de NvU en in Blauwe Kamer Profiel ook van de maquette
en de ‘afsprakenkaart’.
In april 1996 kwam de ARS met het advies over de NvU aan het “gemeentebestuur”.1103 De ARS, onder
voorzitterschap van F.M.C. van de Ven, zag een “helder concept” en prees de “diversiteit”; de kritiek
betrof vooral de “zwakke oriëntatie op de binnenstad”, de “voorzieningen […] en kantoren” die “niet
sterk aanwezig” en “niet sterk gemengd” waren, de “onduidelijke” “doelgroepen bewoners” (sic), en
de “optimistische” “modal split” van “40% O.V. en 10% fiets”.1104 Het advies bevatte tevens conclusies
uit het verslag van de op 28 juni 1995 gehouden vakconferentie, met commentaren van J. Heeling, F.
 Wassenberg en A. Hosper.1105
In oktober 1996 kwam ook vaktijdschrift De Architect met een recensie van het ontwerp voor IJburg.
C. Boekraad prees hierin de manier waarop het ontwerp van “Palmboom c.s” “de milieubeweging […]
tegelijk terechtwijzend en geruststellend” toesprak: enerzijds was het IJmeer immers geen “ongerepte
idylle” maar anderzijds waren “de contouren van IJburg zodanig […] gevormd dat de ecologische
condities van het water, de diepte, beweging, helderheid en zuiverheid zo gunstig mogelijk blijven”.1106
Kritiek was er vooral op “de eenzijdige, hiërarchische en rechtlijnige organisatie van het autoverkeer,

1100

Deze voorzag tussen oktober 1989 en december 2010 de gemeente van gevraagd en ongevraagd advies. De ARS werd op 10 oktober
1957 opgericht als Amsterdamse Raad voor de Stedebouw, en uiteindelijk per 1 januari 2011 opgeheven. Zie: Van den Belt, 2015,
p. 62.
1101

Westrik, 1996, p. 3.
1102

Looije, 1996, pp. 20, 21.
1103

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1996, p. 1.
1104

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1996, pp. 3, 9.
1105

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1996, pp. 16-18.
1106

Boekraad, 1996, p. 70.
