Openbare armenzorg. Schoolvoeding
O'PENBARE A R M E N Z O R G.
SCHOOLVOEDING.
De h o o g l e e r a a r aan de Vrije Universiteit te A m s t e r d a m
mr. D. P. D. Fabius heeft in het A p r i l - n u m m e r van het
o n d e r zijn redactie staand tijdschrift ,,Studifin en Schetsen"
een formeele akte van beschuldiging geplaatst ~n tegen de
Regeering ~n tegen de T w e e d e K a m e r o v e r beider houding
tegenover de nieuwe A r m e n t w e t , z o o a l s deze in de K a m e r zitting van 14 Maart jl. was a a n g e n o m e n.
De beschuldiging betreft de a a n v a a r d i n g van de , , O p e n b a r e
a r m e n z o r g , zooals ze d o o r de Regeering was v o o r g e s t e l d ,
zelfs in haar uitbreiding, van alle zijden" ~).
Aan het slot van het artikel k o m t prof. Fabius mede z o o
krachtig mogelijk op tegen het van g e m e e n t e w e g e verstrekken
van voeding en kleeding aan arnle schoolkinderen.
 1) Aan de beschuldiging gaat vooraf een verwijt aan de Tweede
Kamer over de, zooals her wordt genoemd, spoedige afdoening
der uit niet minder dan 92 artikelen bestaande wet, in slechts
t w e e dagen, en haar aanneming met a l g e m e e n e stemmen.
Waar tegenover staat, dat de beraadslagingen over de Armenwet
van 1854: hebben geduurd van 10--23 Mei en de aanneming
geschiedde met 37 tegen 22 stemmen.
Ik acht her echter niet noodig, dit punt, als van meer ondergeschikten en ouk van voorbijgaanden aard, te behandelen. Alleen
meen ik er op te moeten wijzen, dat men in 1854 stond voor de
e e r s t e wettelijke regeling van her armbestuur. De wet van 28
November 1818 (Staatsblad N ~ 4:0) toch kon moeilijk als zoodanig
gelden, daar zij hoofdzakelijk bepalingen beva~tte tot aanwijzingder
plaats, waar de behoeftigen in den algemeenen onderstand moesten
deelen, terwijl men thans reeds had de wet van 1854: en haar
belangrijke herziening in 1870. Het was daarom natuurlijk, dat de
Tweede Kamer dezen keer, nu her slechts een, zij het ook een in
vele opzichten belangrijke, wijziging diet regeling gold, aan de
behandeling zooveel minder tijd besteedde. Daarbij kwam, dat her
wetsontwerp, dank zij her werk der Commissie van voorbereiding,
nagenoeg in staat van wijzen was.
567
In aansluiting bij het in D e E c o n o m i s t
van 1910,
afleveringen October en November, van mij opgenomen
artikel: ,,De wettelijke regeling van het armwezen in Nederland sedert 1818", blz. 774 en volg., heb ik .qemeend,
een verweer tegen de beschuldigingen van prof. Fabius
niet te mogen terughouden.
 Een van de hoofdbeginselen der wet van 1854, onveranderd behouden bij de wet van 1870, was: het overlaten
van de ondersteuning der armen aan de kerkelijke en
bijzondere instellingen van weldadigheid.
Dit doel is nimmer bereikt geworden.
Veeleer had het tegendeel plaats 1).
W~I had de wes
van 1854 hetzich anders voorgesteld
en was door hem bepaald, dat een burgerlijk ambtenaar geen
onderstand aan armen mag verleenen, dan na zich zoo
goed mogelijk te hebben overtuigd, dat zij dien niet van
kerkelijke of bijzondere instellingen van weldadigheid kunnen
verkrijgen, en dan slechts bij volstrekte onvermijdelijkheid.
Doch, gelijk in de Memorie van toelichting in de thans
ook door de Eerste Kamer der Staten-Generaal aangenomen
nieuwe wet werd geschreven, werd door deze bepaling
bedoeld, er tegen te waken, ,,dat iemand in uiterste ellende,
hetzij den hongerdood zou sterven, hetzij zich aan de
samenleving zou vergrijpen". De hulp nu moest, onder de
werking van beide wetten, niet verder reiken, dan noodig
was, om dit gevaar te bezweren. Dit bracht her beginsel
mede. Was genbemd doel bereikt, dan moest de hulp zich
terugtrekken, om straks opnieuw te worden verleend, als
de arme weer bij het einde van den weg der ellende dreigde
te komen; een herhaling dus, die psychologisch noodzakelijk
was, vermits de oorzaak van het beginsel niet behoefde
te worden aangetast.
t) Nog in 1884 verklaarden Gedeputeerde Staten van Friesland,
in hun verslag aan de Regeering over de werking der armenwet
in 1883, dat, inzonderheid ten plattenlande, nimmer het denkbeetd 'der toenmallge Armenwet in de volksoveriuiging was doorgedrongen.
568
Het was alleen p o l i t i e z o r g ,
die de overheid had uit
te oefenen.
 Wat verstaat men echter onder politiezorg?
,,In theoretischen zin", zegt Hugo Muller in zijn hierna
te noemen Prae-advies, ,,eene zorg, die slechts daar mag
worden aangewend, waar de omstandigheden in het belang
der veiligheid tot inmenging dwingen.
De praktijk zal echter eerst kunnen leeren, wanneer de
armverzorging die omstandigheden aanwezig acht; eene
algemeene omschrijving lost de vraag voor de praktijk niet
op. Het is daarom zoo juist, wat Aschrott (Das englische
Armenwesen) heeft gezegd:
Dasjenige was charakteristisch ffir das Armenwesen eines
Staates ist, liegt nicht in der Aufstellung eines abstrakten
Satzes, sondern in der Art und Weise, wie praktische
Vorkehrungen ffir die SichersteLLung der Armenffirsorge getroffen sind, und in dem Umfange, in welchen eineArmenffirsorge angewendet ist".
intusschen hielden de burgerlijke armbesturen zich aan
het woord ,,politiezorg" vast, zooveel ze slechts konden, lk
heb armbesturen gekend, vooral op het platteland, die zich,
zelfs in den wintertijd, bepaalden tot bet uitreiken van eenige
roggebrooden, en niets meet, aan doodarme gezinnen, van
week tot week, zonder zich verder om de menschen te bekommeren. ,,Dan moest de Kerk maar te hulp komen", werd
gezegd. Ook wel, dat ze nog we1 een meubelstuk hadden om
te verkoopen of naar den lombard te brengen. ,,Vivent les principes, pgrissent les . . . . pauvres !" mocht het worden genoemd.
Aanschrijvingen van de hoogste Kerkelijke besturen der
Protestantsche en der Roomsch-Katholieke geestelijkheid
aan de kerkelijke armbesturen, om dezen op den op hen
rustenden plicht te wijzen, mochten niet baten. A1 mogen
deze aanschrijvingen in den eersten tijd eenige uitwerking
hebben gehad, de gunstige gevolgen, die men er zich van
had voorgesteld, bleven al meer en meet uit.
Z66 kon het inderdaad niet langer blijven. Het werd
door mannen van de meest Uiteenloopende staatkundige
richting meer en meer ingezien i).
 t

~) Adres van het Friesch Comit~ der Volkspartij aan de
Regeering, 18 December 1891, Hugo Muller, Iets over herzieni~g
der Armenwet, 1.891. A. C. Wertheim, Rede, 98 Januari 1899.
569
De Vereeniging voor de Staathuishoudkunde en de
Statistiek trok zich in 1894 de zaak aan. Ze stelde de volgende vragen :
Behoort het beginsel der armenwet, dat de burgerlijke
overheid slechts bij gebleken onvermijdelijkheid onderstand
mag verleenen, te worden gewijzigd en, zoo ja, in welken zin ?
Door wie behooren de kosten der openbare armenzorg
te worden gedragen?
Er werden zeer belangrijke prae-adviezen over uitgebracht
door de'hi~eren H. Pyttersen, G. H. Hintzen en Hugo Muller.
Allen kwamen in hoofdzaak tot dezelfde conclusion. Meet
in het bijzonder de laatstgenoemde twee.
Nu de Kerk voortdurend naliet, haar schoone roeping
te vervullen, kOn, m0cht de burgerlijke overheid zich niet
langer er toe bepalen, slechts bij volstrekte onvermijdelijkheid
onderstand te verleenen, maar was zij v e r p l i c h t , in het
noodige te voorzien.
Gelijk uit de beraadslagingen bleek, was de overgroote meerderheid der leden het in hoofdzaak met deze conclusion eens.
Op hetzelfde standpunt plaatsten zich de heeren mr. H.
Goeman Borgesius, mr. A. F. K. Hartogh, J. F. L. Blankenberg, dr. H. J. de Dompierre de Chaufepi~ en mr. R. J. H.
Patijn in hun een jaar later aan de Maatschappij tot nut
van het algemeen uitgebracht Rapport over het vraagstuk
der armverzorging.
H e t eerste der hoofdpunten voor een nieuwe Armenwet,
door de Commissie aanbevolen, was:
De overheid is v e r p I i c h t i), onderstand te verleenen aan
hulpbehoevenden, die niet in staat zijn, in hun onderhoud
en in dat van hun gezin te voorzien, en die van kerkelijke
of bijzondere liefdadigheid geen of geen toereikende ondersteuning genieten.
 Nieuw is trouwens het stelsel van openbare armenzorg niet.
Reeds bij de Engelsche wet van lC,oningin Elisabeth, van
1601, werd het onderhoud der armen tot een wettelijke
verplichting gemaakt, tot wier vervulling ieder naar zijn vermogen moest bijdragen. Wel is door latere wettelijke voorschriften hierin verandering gebracht, doch het stelsel zelf
t) Ik spatieer.
570
is gebleven. De Engelsche wet kent, wel is waar, den behoeftige niet uitdrukkelijk een recht op ondersland toe, doch
feitelijk is hern dit recht gewaarborgd. De autoriteiten, die
met het verleenen van onderstand zijn belast, kunnen zelfs
strafrechtelijk worden vervolgd, indien een werkelijk behoeftige door haar schuld zonder hulp blijft en dit nadeelige
gevolgen voor hem heeft.
In verscheidene andere landen van Europa, Pruisen, Oostenrijk, Noorwegen, Denemarken en Belgie, heeft men zich
op hetzelfde standpunt geplaatst. In al deze landen achtte
de overheid' zich niet verantwoord, als zij den hulpvragende
toevoegt: ,,Nood of geen hood, ik verkies U niet te
geven". In Denemarken is men zelfs zoo ver gegaan, een
r e c h t der armen op onderstand in de Grondwet vast te
leggen. In w 84 dier Grondwet staat te lezen: ,Wie zich
zelf of zijn gezin niet kan onderhouden heeft, voor
zoover anderen niet verplicht zijn hem te steunen, recht
op onderstand van de gemeenschap. Hij moet zich echter
in dat geval onderwerpen aan de verplichtingen, die hem,
volgens de wet, worden opgelegd".
 In het hiervoor aangehaald Rapport van mr. H. Goeman
Borgesius c . s . wordt op bl. 201 herinnerd aan de door
Rochol in zijn Studie ,,Ueber die Reform des Armenwesens"
gedane uitspraak, dat het de plicht van den.Staat is, zich
het lot der armen aan te trekken. Die plicht berust ,,auf
der ldee des Staates als einer organischen Gemeinschaft
der StaatsangehOrigen zum Zwecke des gegenseitigen
Schutzes aller geistigen und materiellen lnteressen".
Zelven schrijven zij (bl. 154): ,Beschouwt de gemeenschap
de zorg voor armen uitsluitend als politiezorg; nergens
lezen wij de bekende woorden van onze armenwet: volstrekte
onvermijdelijkheid. De overheid is, zoo leeren ons alle
armenwetten van het buitenland, v e r p I i c h t, ondersteuning
te verleenen, waar armoede en nood worden geleden".
Laat ik eindelijk nog wijzen op een in 1850 uitgegeven
werk van mrs. H. W. Tydeman, J. Heernskerk Azn. en
J. W. Tydeman ,,Denkbeelden omtrent een wettelijke regeling
van het armwezen in Nederl.and" : Daarin staat o. a. te lezen :
,,Op de volstrekte ontkenning van deze verplichting (van
den Staat) en van dit recht (van den arme) kan geen goede

571

armenwet berusten. In een welgeordenden Staat mag niemand
van gebrek en honger omkomen. Heeft dit plaats, dan
ontbreekt er lets aan het binnenlandsch bestuur, evenals
het blijkt, dat de politie tekort sohiet, zoo dikwijts een
ingezeten gewelddadig om het leven wordt gebracht, en
laatstgemeld ongeluk is dikwijls onmogelijk te voorkomen,
terwijl honger en gebrek steeds eenigen tijd tot hulpbetoon
overlaten".
Nu werd, gelijk men weet, art. 21 der tegenwoordige.
armenwet ,dikwijls z66 uitgelegd, dat, waar b.v. een kerkelijk
armbestuur slechts eenigen onderstand verstrekte, al was
bet hog zoo weinig, de overheid, zonder de wet te schenden,
dien onderstand niet mocht aanvullen (dubbele bedeeling).
 Het was te veel om te sterven, te weinig om te leven.
Toch is, zooals genoegzaam bekend is, de dubbele bedeeling niet uitgebleven.
Ook hier ging de Natuur boven de Leer.
Gelijk intusschen de heer Hugo Muller in zijn genoemd
Prae-advies (hi. 91) terecht doet opmerken, bepaalde de
strekking der tegenwoordige wet zich tot de zoogenaamde
politiezorg- het lenigen van hood, die voor de openbare orde
gevaar zou kunnen doen ontstaan, doch was bet beginsel,
dat hieraan ten grondslag lag, in de practijk onuitvoerbaar. ,,Beoogt men", vraagt hij, ,,inderdaad alleen die
politiezorg, waarom hulp verstrekt aan gebrekkige oude
lieden, aan jonge kinderen, van wie gevaar voor de publieke
rust geenszins behoeft te worden geducht? Her feit zelf,
dat men zich tot het naar dit beginsel volstrekt onvermijdelijke
niet bepaalt, doch ook hulp verleent in gevallen, waar
geen andere beweegredenen dan weldadigheid aanwezig
kan zijn, bewijst, dat consequentie in dezen zin onmogelijk is".
 Laat ik mede hog aanhalen de door Thorbecke gestelde
vraag bij de beraadslagingen over het ontwerp-armenwet
van 1854: ,,Heeft de armenzorg, h o e men ook denke over
haar stelsel, opgehouden een publiek belang te zijn? Het
bestaan der armoede, de leiding der armenzorg of haar
verwaarloozing grijpt op duizenderlei manieren in de huishouding van den Staat, en de Regeering zoude zich van
die zorg zooveel mogelijk afmaken? Mag de wetgever,

572

mag de overheid zich onthouden, dat algemeen belang te
behartigen, o m d a t kerkelijke en bijzondere vereenigingen,
door godsdienst of menschenliefde bewogen, zich de zaak
aantrekken ?"
Thorbecke moge nu geen autoriteit voor prof. Fabius
zijn, zeker zal hij niet wraken wat, blijkens bet Prae-advies
van Hugo Muller (bl. 105), door een zijner geestverwanten,
den heer J. A. Wormser, destijds in de ,,Amsterdamsche
J(erkbode" werd geschreven:
1o. Wat heeft de arme er aan, wanneer de ,i(erk hem
,,aanvaardt", , , g e h e e l voor hem zorgen moet" en de
,,voile verantwoordelijkheid d r a a g t " - - e n
haar roeping
jegens hem niet vervult (voor hem en ook voor mij is 't
hetzelfde, of ze die niet k a n , dan wel niet w il vervullen)?
2 ~. Waar moeten, indien ,,de Staat" niet helpen mag,
de armen van leven, die geen andere inkomsten hebben,
dan ,,nog g e e n g u l d e n in d e w e e k " , zoolang de Kerk
haar plicht niet doet?
3 ~. Wat moet er in dien tusschentijd (die jaren kan
duren) worden van de armen, voor welke de diakonie.~i, de
zorg niet op zich mag nemen", omdat ze geen geld heeft?
Ten slotte hog een paar aanhalingen uit de op 24 Meijl.
 in de Tweede Kamer gehouden algemeene beraadslagingen
over het ontwerp-ziekteverzekering.
Jhr. mr. de Savornin Lohman: ,,Lieden, die geen werk
kunnen krijgen, zijn geen misdadigers. Men moet her diepste
medelijden hebben met hen, maar wij kunnen er niets aan
doen. A l l e e n k u n n e n wij h e n h e l p e n m e t a r m e n z o r g . D a t in a r m e n z o r g
iets vernederends
ligt,
is e e n d e r f a t a a l s t e d e n k b e e l d e n
van de laatste
20 ~. 30 j a a r " ~).
En dr. Kuyper: ,,Waar een toestand in een misstand overgaat en die misstand dreigt noodstand te worden, mag de
overheid bij het algemeen karakter van zulk een volksverdeft niet stilzitten".
Geldt dit niet mede voor armen, die n~)ch door de kerkelijke, n6ch door de bijzondere weldadigheid worden geholpen ?
l) Ik spatieer.
 573
Staatsbemoeii"ng is trouwens nu reeds sedert vele jaren het
parool geworden. Het l a i s s e r f a i r e , l a i s s e r a l l e r van
de Manchestersc.hool heeft ook in ons land uitgediend en plaats
gemaakt voor het optreden der overheid, niet alleen ten
behoeve van de p e r s o n a e m i s e r a b i l e s ,
maarookvoor
volwassenen. Ik wijs daartoe, onder anderen, op de arbeidswet, de veiligheidswet, de ongevallenwet en de steenhouwerswet. De bakkerswet is, wel is waar, kort geleden door de
Tweede Kamer verworpen, omdat zij, naar het oordeel der
meerderhoid, in sommige opzichten te verging. Reeds is
echter door eenige kamerleden een nieuw wersontwerp ingediend, waarbij met de bezwaren der meerderheid reken!ng
wordt gehouden. De ziekteverzekering is nagenoeg in staat
van wijzen en zal waarschijnlijk worden gevolgd'door ouderdomsverzek~ring. En zou nu de overheid niet eveneens mogen,
ja moeten zorgen voor hen, die buiten staat zijn geraakt,
door arbeid in eigen onderheid en in dat van hun gezin
te voorzien ?
De groote grief van prof. Fabius is, dat de burgerlijke
armenzorg anders dan politie-zorg geheel uit de nieuwe
wet is verdwenen. Waar staat dit in de wet te lezen? zou
ik willen vragen. Art. 28 bepaalt toch wel uitdrukkelijk,
,,dat ondersteuning slechts wordt verleend aan hen, die
zich het noodzakelijke levensonderheid niet kunnen verschaffen en het, hoewel het verzoek daartoe gedaan is,
niet o n t v a n g e n
van anderen,
ingevolge de wet
tot het verstrekken
daarvan gehouden,
of van
k e r k e l i j k e b i j z o n d e r e of g e m e n g d e i n s t e l l i n g e n " l ).
 De instelling der armenraden zal niet weinig kunnen bijdragen, om genoemde bepaling naar geest en .bedoeling te
doen uitvoeren. De samenwerking van kerkelijke en burgerlijke armbesturen mag worden geacht, daarvoor tot zekere
hoogte een waarborg op te leveren. Indien de kerkelijke
instellingen het niet reeds mochten weten, zullen zij in de
samenkomsten met de burgerlijke armbesturen, zoo nog
noodig, er op gewezen, er aan herinnerd kunnen worden,
dat zij, ook volgens de nieuwe wet, in de eerste plaats
i) Ik spatieer.
574
zijn geroepen, de armen te helpen, en dat pas in de
tweede plaats de overheid moet optreden. Zij zullen niet
voorbijzien, dat het subsidie uit de gemeentekas aan de
burgerlijke armbesturen moet worden verkregen uit de dikwijls zuur opgebracht belastingen van alle burgers.
Ik kan mij voorstellen, dat het prof. Fabius tot een groote
verzuchting aanleiding gaf, toen hij moest ontwaren, dat
niet alleen dr. Kuyper, maar ook al diens geestverwanten
in de Tweede Kamer zich, met al de leden der linksche
partijen, ten slotte v66r de wet verklaarden.
Waarlijk, zoo nog lets voor de nieuwe armenwet moest
getuigen, het zou zijn de groote eenparigheid, waarmede
de verschillende, anders dikwijls zoo scherp tegenover elkander staande, partijen, later ook in de Eerste Kamer, zich
v66r de wet verklaarden.
 Wel somde bij de algemeene beraadslagingen van het
wetsontwerp in laafstgenoemde Kamer een van prof. Fabius'
geestverwanten, de heer Bavinck, onderscheidene bezwaren
op, die, zijns inziens, aan de overheidsarmenzorg zouden
zijn verbonden. Niettemin verklaarde hij, v66r her ontwerp
te zullen stemmen, o m d a t h e t i n d e r d a a d
voorziet
in e e n b e h o e f t e ,
d i e hij er in z a g '), eeneerste,
zij het ook bescheiden poging, om organisatie te brengen
op het terrein der armenzorg, in dezen zin, dat in de
eigenlijke armoede van individueelen aard door part-iculiere
of door de kerkelijke armenzorg en in de sociale armoede
door de burgerlijke armenzorg zal worden voorzien.
Een zoo hoogst zeldzaam verschijnsel als het genoemde
geeft kracht aan de nieuwe wet.
Prof. Fabius daarentegen stond in deze geheel alleen en
zal moeilijk kunnen beweren, ,,dat in zijn isolement zijn
kracht is gelegen".
Dr. Kuyper was hier trouwens geheel consequent. ,,AI
moeten dus", sprak hij ruim twaalf jaren geleden 1) ,,volgens
mijn overtuiging, in de eerste plaats de Kerk, en daarna
de philantropie hier optreden, toch schroom ik niet te
t) Zitting der Tweede Kamer van 2,'2 Maart 1900. Zie mede:
Parlementaire redevoeringen van dr. Kuyper, Deel I, bl. 485.
575

zeggen, dat, waar deze heiliger krachten te kort schieten
en er toch werkelijk gebrek wordt geleden, ook hulpe
moet komen v~n de overheid".
ik wensch te eindigen met een woord van den hoogleeraar mr. W. van der Vlugt: ,,Zelfs ken ik uit ons jongst
staatkundig verleden weiniger verkwikkender gebeurtenissen,
dan de eenparigheid wel nagenoeg, waarmede Minister
Heemskerks ontwerp tot betere regeling der armenzorg
en tot verruiming der overheidsbevoegdhei8 op dit veld is
toegejuic~hO door onze pets.
 Voor de beginselen, die bij dit ontwerp, naar mijne
overtuiging, welke overeenstemt met wat ook de antirevolutionaire school in tal harer woordvoerders geleerd
heeft, moeten gelden, meen ik nogmaals de aandacht te
mogen vragen" 1).
lI.
Prof. Fabius bleef, toen hij bij zijn bestrijding van openbare
arm~nzorg ,,van de gele.genheid gebruik maakte", mede
zoo streng mogelijk op te treden tegen schoolvoeding,
geheel in de lijn eener kort geleden door hem geschreven
brochure o_).
,,Ook dit kwaad der volksverwoesting" (sic!) schrijft bij:
,,wordt in tal van plaatsen door de autoriteiten voortdurend
verricht".
Over dit punt kan ik korter zijn, dan over het eerste.
Wat prof. Fabius er over schrijft moet eigenlijk napleiten
worden genoemd. De uit de leerplichtwet voortgekomen
schoolvoeding en schoolkleeding van overheidswege toch
bestaan nu reeds een twaalftal jaren.
Er mogen ouders zijn, die vooral de schoolvoeding beschouwen als een r e c h t , dat hun kinderen toekomt, de
overgroote meerderheid denkt er anders over. ik weet het ten
minste uit de in mijn vroegere ambtelijke en andere betrekkingen "te Leeuwarden opgedane ondervinding. V66r de leerplichtwet er was, werd te Leeuwarden, evenals in meer plaatsen,
J) Onze Eeuw, Mei 191/.
'-') Armenzorg, bij G..1.. A. Ruys, te Utrecht.
576

voedsel, soms ook kleeding, aan arme schoolkinderen
verstrekt door de particuliere weldadigheid. Toen in 1901
de leerplichtwet werd vastgesteld, moest er t~gelijkertijd wel
een correctief komen, ten einde de kinderen niet met een
leege maag en zonder althans eenigszins van kleeren te
zijn voorzien naar de school te laten gaan. Daartoe strekte
de bepaling van art. 35, waarbij de gemeenteraad bevoegd
wordt verklaard, ter bevordering van bet schoolbezoek,
voeding en kleeding te verstrekken aan schoolgaande
kinderen, voor wie daaraan behoefte bestaat, of 'met dat
doel subsidie te verleenen, mede geldende voor kinderen,
die de bijzondere scholen bezoeken.
 Van vroeger hog gesproken.
AIs lid van het bestuur van de plaatselijke afdeeling van
het Schoolverbond, later van het bestuur der afdeeling van
Volksonderwijs en niet weinig ook als lid gedurende een
twintigtal jaren van de Commissie van toezicht op het lager
onderwijs, kwarn ik, uit den aard der zaak, herhaaldelijk in
aanraking met de schoolkinderen en hun ouders. Dikwijls
kromp mi] het hart ineen bij het aanschouwen van de
vreeselijke armoede en van de bittere ellende, die, vooral
in her winterseizoen, in vele huisgezinnen heerschte. Meer
dan eens was ik bij het bezoeken der school in mijn laatstgenoemde betrekking er getuige van, dat kinderen als
wezenloos op de schoolbank waren gezeten, naar niets
luisterden. En dan kwam het uit, dat zij naar school waren
gezonden, z o n d e r i e t s a n d e r s te h e b b e n g e b r u i k t
d a n e e n p a a r k o p j e s k o u d w a t e r ! Men begrijpt, dat
telkens de kinderen werden geholpen en ook in de meest
dringende behoeften der ouders, die te eergierig waren geweest om bij eenig armbestuur onderstand te vragen, werd
voorzien.
 Herhaaldelijk .heb ik aanschouwd, dat kinderen v66r
naar school te gaan rondzwierven, om te zien, of er hier
en daar ook een bak of emmet met vuilnis op de stoep
stond en, waar dit het geval was, met een stokje, sOms
met de hand, er in omwoelden, ten einde te trachten, er
nog iets eetbaars in te vinden en, als ze hierin waren geslaagd, een met asch of andere vuile stoffen bedekte b r o o d korst gretig tot zich namen, deze met de mouw van hun

577

buisje of jurkje afveegden en gulzig door het keelgat joegen,
zelfs van een reeds afgekloven been van een of ander
diet poogden hog iets af te halen.
Dikwijls kon men er in mijn vroegere woonplaats getuige van zijn, hoe jongens en meisjes, na uit school te
zijn gegaan, nu eens brandende zonnestralen, dan weder
de scherpste koude trotseerende, v66r de kazerne, de hoofdwacht en de beide strafgevangenissen stonden te wachten
op wat er zou overschieten van de menage der militairen,
ten einde, dit te vergaren in potjes, pannetjes of keteltjes,
en hoe hun oogen glinsterden van blijdschap, als een
goede hoeveelheid ,,ratjetoe" was verkregen!
Ik zou deze allertreurige staaltjes van volksellende hog
met vele kunnen vermeerderen, een ellende, die zeker ook
door tal van andere menschen en in andere plaatsen is
aanschouwd.
P l e n u s v e n t e r n o n s t u d e t l i b e n t e r . Delaatstedrie
woorden gelden niet minder voor een leege maag.
 Meer dan een halve eeuw geleden hoorde ik-zelf van
mr. ,A. S. van Nierop in een te 's-Gravenhage door hem
gehouden lezing zeggen: ,,Waar de v o e d i n g
ophoudt,
houdt ook de o p v o e d i n g op". Deze uitspraak is evenzeer
waar voor o n d e r w ij s.
,,Kunnen wij het niet alle bekennen", schreef meet d a n
zestig jaren geleden dr. N. B. Donkersloot '), ,,dat gebrek
aan voedsel en kleeding vaak de oorzaak van vele ziekten
is en het geneesmiddel geenszins in den schoot der artsenijkunde verborgen ligt? En als wij dan die rij van magere
en miskleurige gestalten zien, die slechts eten behoeven,
om in kracht en sterkte uit te munten, kunnen dan de
overvloed en weelde begrijpen, dat de ziekte zoo algemeen
is, wier geneesmiddel !n b r o o d ligt opgesloten?"
Uit het door prof. Fabius geschrevene meen ik te mogen
afleiden, dat hij niet is tegen het verstrekken van schoolvoeding en -kleeding door de bijzondere liefdadigheid, doch
allg4n tegen het toestaan van gelden daarvoor door de
overheid.
') Gedachten over armoede, hare oorzaken en voorbehoedmiddelen, bij C. Campagne, te Tiel, 1849.
578
Maar, als de bijzondere liefdadigheid voor dat doel niet
over genoegzame fondsen kan beschikken, wat dan?
lk ben van meening, dat de overheid in zoodanig geval
evenzeer heeft op te treden als zelfs onder de nog bestaande
armenwet, nl. indien de kerkelijke en bijzondere instellingen
van weldadigheid,, hetzij niet bij machte, hetzij onwillig
zijn, aan armen onderstand te verleenen. Ook d~.n is,
mijns inziens, de ,,onvermijdelijkheid" aanwezig, bedoeld
in art. 21 dier wet.
 Kennelijk was dit ook de bedoeling van art. 35 der
leerplichtwet, waarbij de gemeenteraad niet v e r p l i c h t,
maar alleen b e v o e g d wordt verklaard ,,ter bevordering
van het schoolbezoek, hetzij rechtstreeks voeding en kleeding
te verstrekken aan schootgaande kinderen, voor wie daaraan
b e h o e f t e bestaat of met dat doel subsidie te verleenen".
,Behoefte hebben". In overeenstemming met wat bij de
beraadslagingen over de leerplichtwet werd gezegd, beweer
ik, dat, om kinderen in staat te stellen, het schoolonderwijs
behoorlijk te genieten, een minimum van lichamelijke zorg
onontbeerlijk is. Dit zal zeker ook door prof. Fabius~niet
worden ontkend.
Voorts mag niet worden vergeten, dat bij het Koninklijk
besluit van 19 November- 1900 (Staatsblad No 202) regels
zijn gesteld, om te waken, dat de gemeentebesturen niet
treden buiten de grenzen, in art. 35 aangegeven, en tevens
dat de te verleenen steun, zooveel mogelijk, bevorderlijk
zij aan het doel, in de wet op den voorgrond gesteld.
Of prof. Fabius, met het oog op dit alles, inderdaad
recht heeft te spreken van ,,het kwaad der volksverwoesting
door schoolvoeding?" laat ik aan ieder onbevooroordeelde
ter beslissing over.
Amsterdam,

Mei 1912.
A. DUPARC.
