Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Westerwalders worden vóór de achttiende eeuw niet als groep genoemd door Rommes.59 Hij wijst weliswaar op een toename van de immigratie uit Nassau, maar de Westerwalder steengoedhandelaren treden niet als groep naar voren. Hiervoor zijn twee

W e s t e r w al d e r s

|

verklaringen. De eerste verklaring ligt bij de door hem gebruikte bronnen, waarin katholieken – en de Westerwalders waren dat zonder uitzondering – ondervertegenwoordigd zijn. De tweede reden is, dat er vóór 1800 weliswaar Westerwalder handelaren in Utrecht waren, maar dat de grootschalige immigratie van deze groep inderdaad
dateerde van na 1800.
Dat juist Utrecht belangrijk was voor de pottenhandel, kwam door de ligging van
deze stad. Grote Rijnschepen, die gewoonlijk Keulenaars werden genoemd, konden tot
in Utrecht komen, maar daar moesten de ladingen in kleinere vaartuigen worden overgeladen, om naar bijvoorbeeld Amsterdam te kunnen worden vervoerd.60 Voor
Utrecht was deze situatie voordelig. Vanaf 1807 was er een speciaal ingericht veer, het
‘Keulscheveer’ genoemd, waar de overlading onder toezicht van door het gemeentebestuur aangewezen commissarissen plaatsvond. Amsterdam was met deze situatie minder gelukkig en ijverde voor een verbetering van de waterverbinding. Die kwam er in
1824 en werd aangeduid als de ‘Keulschevaart’. Amsterdam had nu weliswaar een
rechtstreekse verbinding met de Rijn voor grote schepen, maar door het slechte beheer,
vooral door de stad Utrecht, liep de vaardiepte reeds snel terug. Pas toen de vaart onder
beheer van de provincie kwam, verbeterde het onderhoud. Een definitieve verbetering
kwam er pas in 1892, toen het Merwedekanaal werd geopend. Dit viel samen met het
einde van de Westerwalder gemeenschap in Utrecht, maar dat uiteenvallen kan niet alleen daaraan worden toegeschreven.
 Omlopers in Keulse potten
Vanaf 1806 kunnen we voor gegevens over Westerwalders in Utrecht gebruik maken
van de registers van patentbelasting. In Utrecht werd in 1806 een afzonderlijk patentregister voor deze handelaren aangelegd. Dit register, waarin volgens het opschrift
‘vreemde ketelboeters en anderen met koopwaar rondgaande’ werden ingeschreven,
telt 135 namen. Onder deze patentplichtigen waren 4 ketellappers, 7 kooplieden met
linnen en lijnwaden, 1 scharenslijper, 3 strohoedenverkopers, 1 handelaar in manufacturen, 1 Franse winkelwarenverkoper en maar liefst 99 ‘omlopers met Keulse potten en
pannen’.61
De 99 patenten aan ‘kooplieden in aardewerk’ in het Utrechtse register werden uitgegeven aan 59 mannen en 40 vrouwen.62 De ‘kramers in aardewerk’ in de patentregisters woonden zonder uitzondering in de Utrechtse buitenwijk K. Op basis van de
Utrechtse volkstellings- en latere bevolkingsregisters, kan worden vastgesteld dat de leden van deze groep aan het einde van de achttiende eeuw in het herkomstgebied werden geboren. Hun oudere kinderen werden eveneens in het herkomstgebied geboren,
terwijl de latere kinderen na ongeveer 1810 in Utrecht ter wereld kwamen.
Aanwijzingen voor een eerdere aanwezigheid van Westerwalders in deze wijk ontbreken. In de manualen van de Honderdste Penning uit 1793 komen geen Westerwalders voor in de Gansstraat in de wijk Tolsteeg.63 In 1802 vroeg Melchior Stein uit Rans-

235

236

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

bach, die ook voorkomt in het patentregister van 1806, recht van inwoning in de stad
aan.64 Hij is de enige die dit recht verwierf voordat het werd afgeschaft.
 In totaal telde de groep – mannen, vrouwen en kinderen tezamen – in 1806 ongeveer tweehonderd personen. Deze groep ontstond aan het begin van de negentiende
eeuw, door een poging om de beperkingen op familiemigratie te omzeilen, en van de
verwarring van de Napoleontische periode gebruik te maken om naar Utrecht te reizen
en zich daar permanent te vestigen.
 In 1810 werd er een extra belasting geheven in het kader waarvan een nieuwe lijst patentschuldige kramers werd opgesteld.65 Deze lijst telt 22 namen van Westerwalder
handelaars; 21 mannen en 1 vrouw. De beperking op het meereizen van vrouwen, die
hierboven werd genoemd, had kennelijk succes. Elf mensen van de lijst van 1810 komen
ook voor op de lijst van 1806. Slechts de helft van de mensen was dus beide keren in
Utrecht. In 1831 werd er een register aangelegd van patentschuldige kramers en ondernemers in publieke vermakelijkheden.66 In totaal werden er 434 patenten uitgegeven,
waarvan 31 aan ‘kramers in aardewerk’; zes vrouwen en 25 mannen. Zes kramers kwamen reeds voor op de lijst van 1806. Opnieuw blijkt hier het nog weinig stabiele karakter van de gemeenschap. Alle ‘kramers in aardewerk’ in het register van 1831 zijn zogenaamde vreemde kramers. Dit betekent dat ze niet alleen afkomstig waren uit het buitenland, maar ook daar woonden. In de eerdere lijsten werd geen herkomstplaats vermeld. Tussen april 1844 en april 1845 werden er in Utrecht 683 patenten uitgegeven aan
patentschuldige kramers, waarvan 26 aan ‘kramers in aardewerk’; 14 mannen en 12
vrouwen. Dit waren ook weer allemaal zogenaamde vreemde kramers. In het belastingjaar 1850-51 was het aantal patentschuldige kramers verminderd tot 468, waaronder
twaalf vreemde ‘kramers in aardewerk’: zes mannen en zes vrouwen.67 De patentregisters zijn echter in deze periode een minder geschikte bron geworden voor de schatting
van het aantal kramers. Er werd namelijk veelvuldig geklaagd dat de patentbelasting op
grote schaal werd ontdoken, vooral door vreemde kramers.68 Het bevolkingsregister
van 1849-1859 laat dan ook zien dat er inmiddels veel meer Westerwalders in de stad
waren.
 Ofschoon het gebied waaruit de handelaren kwamen zich in de negentiende eeuw
uitbreidde, bleef de handel in handen van een beperkt aantal families.69 Dit blijkt reeds
uit de Utrechtse lijst van 1806: negentien namen komen meerdere keren voor (dit betreft 63 personen). In totaal omvat de lijst 55 verschillende familienamen. Elf namen
komen twee keer voor, en enkele namen, zoals Jäger (7 keer) en Korzilius (6 keer) veel
vaker. Huwelijken tussen de kramers onderling waren regel. Halverwege de vorige
eeuw komen dezelfde namen steeds terug bij huwelijken, zij het in allerlei spellingsvarianten: Gerhards, Stein, Koch, Cesar, Henkes, Jäger, Fohr, Geelhart, Kalb, Litschert,
Böckling, Wälter, Klein, Wolf, Gunther, Selbach, Korzilius en Krüft. Er werd vrijwel
niet buiten de groep getrouwd. Aan het einde van de negentiende eeuw werd dit patroon doorbroken. Opvallend is echter dat, toen er aan het einde van de negentiende
eeuw gehuwd werd met mensen die niet in het herkomstgebied noch in Utrecht waren
geboren, het in meerdere gevallen gaat om mensen die geboren zijn in bijvoorbeeld

W e s t e r w al d e r s

|

Den Bosch, Amsterdam, Helmond of Den Haag, maar die wat hun naam betreft overduidelijk behoren tot de Westerwalders.
De immigranten waren aanvankelijk vooral jongvolwassenen, zoals in 1834 in
Utrecht Johannes, Maria en Margaretha Kalb, die respectievelijk 16, 18 en 25 jaar oud
waren. In het Utrechtse bevolkingsregister vinden we aanwijzingen voor het in Nassau
achterlaten van kinderen. Het echtpaar Geelhart-Fohr was bijvoorbeeld in 1840 in
Utrecht in het gezelschap van hun in Utrecht geboren, acht maanden oude dochter
Maria-Anna, maar zonder de zes jaar oude Jacob, die hen tien jaar later wel vergezelde.
 Voorts waren er handelaren die het ene jaar wel en het andere jaar niet in gezelschap
van hun vrouw reisden, en een enkele keer een getrouwde vrouw zonder haar man,
maar met een aantal meiden. Het achterlaten van partners en kinderen leidde ertoe dat
er een sterke band bleef bestaan met het herkomstgebied.
De Westerwalders waren opvallend aanwezig in de vroege patentregisters, maar
niet in de volkstellingsregisters van 1829 en 1839.70 In de volkstellingsregisters werden
alleen mensen geregistreerd die hun wettelijke domicilie in Utrecht hadden. Westerwalders die hun domicilie niet in Utrecht hadden, komen niet in deze registers voor,
maar dat betekent niet dat ze niet in de stad waren. De Duitser Leonart Letschert
woonde bijvoorbeeld volgens het register van de patentbelasting van 1844 in de
Utrechtse wijk K. In 1840, 1841 en 1844 werden, volgens de geboorteregisters, in deze
wijk zijn kinderen geboren. In 1849 overleed zijn vrouw Anna Jäger er, getuige het overlijdensregister. In 1854 en 1855 werd in de kerkboeken van de H. Martinusparochie, die
met wijk K overlapte, aangetekend dat de familie Letschert in Utrecht haar Pasen had
gehouden. Dit betekent dat de familieleden met Pasen daar te biecht waren geweest –
een van de minimumverplichtingen waaraan een katholiek moest voldoen. In tal van
Utrechtse bronnen heeft de familie Letschert sporen nagelaten, maar in de volkstellingsregisters van 1839 en 1849 en de bevolkingsregisters van 1850-1859 en 1860-1869
komt ze niet voor. Pas bij de volkstelling van 1869 werd de familie Letschert voor het
eerst in het bevolkingsregister ingeschreven. Voor dat register gold dat niet langer het
wettelijk domicilie, maar de werkelijke woonplaats grondslag voor registratie was.
 De familie Letschert was niet de enige Westerwalder familie waarvoor deze onderregistratie gold. Johan Hummerich betaalde in 1831 en 1844 in Utrecht belasting als patentplichtige kramer, wonend in wijk K. In 1837 en in 1842 werden zijn twee dochters in
Utrecht geboren.71 Op het adres in wijk K, waar de familie volgens de geboorteakten
van deze kinderen zou moeten wonen, stond de familie echter niet in het volkstellingregister van 1840. De familie stond ook niet elders in de wijk ingeschreven. In 1852 werd
in de kerkboeken van de H. Martinusparochie aangetekend dat de familie Hummerich
in Utrecht haar Pasen had gehouden. De familie Hummerich komt echter, net als de familie Letschert, niet voor in het bevolkingsregister van 1850-1859. Het is mogelijk dat de
families Hummerich en Letschert slechts een gedeelte van het jaar in Utrecht waren en
in de wintermaanden afreisden naar hun geboortestreek. Duidelijk is wel dat de families Hummerich en Letschert meer dan twintig jaar lang meestentijds in Utrecht woonden, zonder te worden geregistreerd als inwoner van deze stad.
 237

238

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Tot 1860, zo blijkt uit het bevolkingsregister, kwamen seizoensmigratie en permanente vestiging in Utrecht naast elkaar voor. Lang niet alle migranten keerden terug
naar het Westerwald. In 1854 vertrok driekwart van de Westerwalders in het najaar uit
Utrecht; twee jaar later slechts de helft en twee jaar daarna opnieuw driekwart. Een
kwart tot de helft van de Westerwalders overwinterde dus in Utrecht. In het Utrechtse
volkstellingsregister van 1840 wordt ook naar de seizoensmigratie verwezen. Bij het
echtpaar Jäger-Koch werd bijvoorbeeld aangetekend: ‘zijn alhier voor pottenkopers,
des winters vertrekken naar Duitschland en betalen hier alleen patent ineens.’ Een
soortgelijke mededeling is in het volkstellingsregister te vinden bij Frans Vugt: ‘Is voor
het zomersaisoen, van november tot maart na zijn geboorteplaats.’
Aantekeningen betreffende tijdelijke afwezigheid zijn in de vrij betrouwbare latere
bevolkingsregisters afwezig. Nieuwe migranten kwamen er nog wel. In 1870 trok bijvoorbeeld bij de familie Krüft het echtpaar Peter Hölzmann en Anna Fritz in, beiden
geboren in 1834 en komende uit Duitsland. Seizoensmigratie kwam in 1870 nog voor,
zij het op beperkte schaal. Na 1860 nam de seizoensmigratie af en werden de kinderen,
getuige de inschrijvingen in het bevolkingsregister, alleen nog in Utrecht geboren.
 Opvallend en typerend is de opstelling van de Westerwalders na de invoering van
de Vreemdelingenwet van 1849. Toen werd in Utrecht een register aangelegd van
vreemdelingen die meer dan zes jaar in Utrecht hadden gewoond en die derhalve, op
grond van artikel 8 van het Burgerlijk Wetboek van 1838, het recht hadden gelijkstelling
met Nederlanders aan te vragen. Gelijkgestelden vielen, zoals gezegd, niet onder de
Vreemdelingenwet. Klaarblijkelijk verwachtte het Utrechtse gemeentebestuur dat een
groot aantal mensen van dit recht gebruik zou maken. Het vuistdikke register dat werd
aangelegd bood ruimte aan 1890 inschrijvingen. Feitelijk bleef het aantal inschrijvingen
beperkt tot 48. Opmerkelijk is dat 33 inschrijvingen betrekking hadden op Westerwalders. Dit waren zowel alleenstaanden als echtparen. Bij de inschrijvingen werd steeds
dezelfde formule gebruikt:
De directeur van policie verklaart dat Joseph Jaeger, van beroep koopman in
aardewerk, geboren te Ransbach in het Hertogdam Nassau, thans woonachtig te
dezer stede buiten de Tolsteegbarriere in de Ganssteeg wijk K no 222 met zijne
huisvrouw Elisabeth Koch genoegzaam is gelegitimeerd om binnen dit Rijk te
worden toegelaten en van den 23 maart 1843 tot heden en derhalve sedert meer
dan zes jaren onafgebroken te dezer stede heeft gewoond, en dat dezelve alzoo
bevoegd is om bij het Bestuur dezer stad ingevolge Art. 8 van het Burgerlijke
Wetboek de verklaring af te leggen van zijn voornemen, om zich binnen het
Koningrijk te blijven vestigen. 72
Gedeeltelijk reflecteert het grote aantal inschrijvingen van Westerwalders hun aandeel
in de Duitse migratie naar Utrecht. De inschrijvingen geven echter ook blijk van de
angst van de Westerwalders dat ze, na een als tijdelijk bedoeld bezoek aan Nassau, niet
meer tot Nederland zouden worden toegelaten.73 De wens tot gelijkstelling was ook ge-

W e s t e r w al d e r s

|

koppeld aan hun economische positie. De Vreemdelingenwet stelde immers als eis dat
een vreemdeling voldoende middelen van bestaan had. De Westerwalders voldeden
niet allemaal aan dit criterium. Als laatste was ook de patentbelasting belangrijk, die
vreemde kramers zwaarder belastte.
 De klompenparochie
Opmerkelijk is dat de Westerwalders zich in Utrecht vestigden in één buurtje en niet
verspreid over de stad woonden.74 Ze woonden in een gedeelte van wijk K, rondom de
Gansstraat, buiten de singels die de Utrechtse binnenstad omsloten. De Westerwalders
verhuisden tot het laatste decennium van de negentiende eeuw frequent binnen deze
buurt, maar slechts zelden daarbuiten. Pas toen begonnen de leden van de groep zich te
verspreiden over andere wijken, vooral naar de nieuwbouwwijken I en M.
De Westerwalders bevolkten slechts een klein deel van de vrij uitgestrekte wijk K.
Elders in de wijk woonden hoveniers met hun knechten en meiden. Verder waren er
schippers en scheepstimmerlieden, en arbeiders die werkzaam waren op de steen-,
pannen- en tegelbakkerijen die verder van de stad af aan de Vaartse Rijn lagen. Er was
een scheiding tussen de kramers enerzijds en de andere wijkbewoners anderzijds. De
hoveniers en schippers woonden ten westen van de Vaartse Rijn en meer naar het zuiden.
Van Rijnsoever, chroniqueur van de gedeeltelijk met wijk K samenvallende H.
Martinusparochie, gaf een beschrijving van de wijk. In de wijk stond een oude villa,
Rotsoord genaamd, die was gebouwd in 1700. In het begin van de negentiende eeuw
stond deze villa leeg en nam een excentrieke vrijgezel er zijn intrek, die allerlei proefjes
deed, onder meer met een elektriseermachine.
 Dit […] heeft waarschijnlijk de stof geleverd voor allerlei fantastische verhalen
en geschiedenissen die zich in deze omgeving zouden hebben afgespeeld, wat
nog begunstigd werd door de zwervende Duitsers, die zich om de handel hier
aan de Helling vestigden, aangezien zij als vreemdelingen niet in de stad mochten wonen. ’s Avonds zongen zij hun volksliedjes aan de waterkant vóór zij zich
terugtrokken in hun woonschuiten of in de Stijfselsteeg waar de kern der duitse
kolonie woonde.75
Van Rijnsoevers opmerking over het verbod voor vreemdelingen om in de stad te wonen, slaat duidelijk op een eerdere periode. In de negentiende eeuw was er van een dergelijk verbod geen sprake. Waarschijnlijk bestond er reeds vóór 1800 een kleine gemeenschap. Die zou dan vergelijkbaar zijn met de joodse gemeenschap aan de andere
kant van de stad Utrecht, bij Maarssen, waar joden zich vestigden omdat hen de toegang tot de stad werd geweigerd.
De Duitsers in wijk K vormden een gemeenschap apart.
 239

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Dit gaf een mengeling van mensen waar gelukzoekers en zwervers de hoofdgroep van uitmaakten. Niet alleen kwam dit tot uiting in hun kleding maar ook
in hun taal, die platter en slordiger was dan die der overige Utrechtenaren.76
Het buurtje van wijk K waar de Westerwalders zich concentreerden, bestond uit ongeveer 180 huizen met 272 bewoners. Volgens de volkstelling van 1849 woonden er in dat
jaar in wijk K 72 mensen die in Duitsland geboren waren. Daarnaast woonden er in het
buurtje nog nakomelingen van de reeds genoemde tweehonderd eerdere Duitse migranten. Tussen 1849 en 1870 kwamen er nog zo’n honderd Duitse nieuwkomers bij. In
de tweede helft van de negentiende eeuw, bestond de gemeenschap in wijk K dus uit
wat we nu eerste-, tweede- en derde-generatie migranten noemen. Door de sterke endogamie zijn scheidslijnen tussen de verschillende generaties moeilijk te trekken.
Immigranten die behoorden tot de tweede of derde generatie, trouwden met mensen
die zich recent in Utrecht hadden gevestigd en dus tot een eerste generatie behoorden.
De keuze van de kramers voor wijk K was niet onlogisch, daar de wijk gunstig gesitueerd was voor de aanvoer van handelswaar over de Rijn. Zoals gebruikelijk bij toeKaart 9.2 Woonbuurt van de Westerwalders in wijk K.
 spoor

t

e

m

os

O

e

ad

K
er

om
Kr

es

W

jn
Ri

rks

Ka

eg
ste
ns
g eg eg
Ga
ee te te
ist els ess g
Ke ijfs o ee
St akm e st
L ijd
W

de

r
te

tee
g

g
di
Le rf
E

singel
Tolsteegsingel

Ke

240

jn

e
ch

Ri

ts

ar

Ko

Va

nin
gs
we
g

Het buurtje werd door spoorwegen en water gescheiden van de rest van de wijk.
W e s t e r w al d e r s

|

gangswegen tot een stad, waren er aan de stadskant van wijk K logementen en herbergen. Dit was echter niet waar de Westerwalders hun verblijf hielden. Zij bewoonden de
huizen in de sloppen en stegen rond de Ganssteeg, waarbij op de erven pakhuizen waren gebouwd. Er woonden ook enkele Westerwalders op hun schepen. De pakhuizen
leken niet op die in het negentiende-eeuwse Amsterdam. In dit buurtje waren het
schuurachtige gebouwen van slechts één verdieping, zonder ramen en met een brede
toegangsdeur waardoor een kar naar binnen kon rijden.
De buurt rondom de Ganssteeg was reeds aan het begin van de negentiende eeuw
tamelijk dichtbevolkt. In de loop van de eeuw groeide de bevolking nog meer en werd
de situatie niet beter. De wijk werd door de cholera-epidemie van 1866 zwaar getroffen.
 Verhoudingsgewijs vielen hier de meeste choleraslachtoffers.77 Door de medicus Snellen werd dit gedeelte van de stad in 1868, in een voordracht over Utrechtse achterbuurten, getypeerd als een ‘aaneengeschakelde reeks van blinde stegen, hofjes en sloppen,
die voor een groot deel niet aan de eischen der hygiëne voldeden.’78 De weduwe Koch,
bijvoorbeeld, woonde midden vorige eeuw met haar zes kinderen, op het adres Wijdesteeg 47e. Samen met tien andere huisjes, lag haar woning aan een plaatsje zonder
naam, van tweeënhalve meter breed. De woningen en het plaatsje vormden een nauw
zijslop van het slop de Wijdesteeg, te bereiken door een gangetje, waar slechts één persoon tegelijk doorheen kon. Het plaatsje was volledig afgesloten, met een schutting aan
de kant van het gangetje, twee rijtjes huizen tegenover elkaar en aan het eind een pakhuis. De woningen waren zeer klein en vervallen, en bevatten slechts een vertrek met
een zoldertje. De vloer lag onder straatniveau. De elf woningen deelden samen een privaat.79 Mensen die er niets te zoeken hadden, kwamen er ook niet.
Een gedeelte van de Westerwalders in wijk K woonde bij elkaar in een groot gebouw, dat de Ark werd genoemd. In het gebouw huurden de Westerwalder families elk
een of twee kamers. Deze vorm van huisvesting was voor het negentiende-eeuwse
Utrecht zeer ongebruikelijk.
 In de Ark van Noë was alles vertegenwoordigd, vandaar dat men deze kazernewoning in de Ganssteeg ‘de Ark’ noemde. Allerlei slag mensen woonden in deze
huizen waaronder ook veel Duitsers, die gelijk hun landgenoten op de Helling,
handelden in aarden potten en kruiken. Daarmee trokken zij stad en dorp in.80
De Westerwalders hadden de huizen die ze in wijk K bewoonden niet in hun bezit. Tussen 1842 en 1850 werd, in verband met het beheer van de buurtlasten, een lijst opgesteld
van de eigenaren van dit deel van wijk K. Op deze lijst komen geen Westerwalders
voor.81 Onderzoek in het kadastraal archief bevestigt de constatering op basis van de
buurtlastenlijst: Westerwalders waren in de eerste helft van de negentiende eeuw niet
de eigenaren van de panden in dit deel van de wijk.82 De Utrechtse elite was dat evenmin. Perceel A 107 was bijvoorbeeld in 1832 oorspronkelijk in bezit van hovenier
IJsbrand de Vreede. Later in de eeuw en na verschillende opsplitsingen van het perceel,
ging zijn bezit onder meer over op de metselaar Christiaan Wiesman en de timmerman

241

242

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Petrus van Leeuwen. De beroepen van de andere eigenaars in dit buurtje geven een indicatie van de sociale klasse waartoe ze behoorden: koopman in vis, ‘vaarman’, landbouwer, melkverkoper, winkelier, koopman in brandstoffen, hovenierster, tapper, logementhouder, koopvrouw, scheepmaker, klompenmaker en klepperman. De eigenaars van de huizen in dit armoedige deel van de stad, behoorden duidelijk niet tot de
hoogste sociale klassen. De huizen bleven evenmin steeds in handen van dezelfde mensen: het aantal overdrachten in deze buurt was enorm groot. De huizen en percelen
kwamen dus veelvuldig op de markt en waren, naar de beroepen van hun nieuwe eigenaars te oordelen, niet bijzonder duur. Westerwalders kochten deze panden echter
niet. Op deze regel was slechts één uitzondering. In 1875 werd de koopvrouw Catharina
Letschert genoemd als mede-eigenaar van perceel A 59 (K 192). Catharina Letschert –
ook gespeld als Katharina Litzert – werd in 1837 geboren in Nassau. Ze kwam reeds enkele jaren later naar Utrecht met haar ouders, die beiden werden ingeschreven als
kooplui in aardewerk. In 1864 trouwde ze met Carolus Mertens, een koopman uit het
Belgische Turnhout. De bruidegom, zo vermeldt de huwelijksakte, kon niet schrijven.
 Catharina Letschert zette een zwierige handtekening. Catharina Letschert’s mede-eigenaar van het pand was haar man Charles Mertens. De Westerwalders kochten, zoals
eerder opgemerkt, wel bezit in het Westerwald. Wellicht zagen ze hun verblijf in
Utrecht toch vooral als tijdelijk en verwierven ze daarom geen eigendom.
De huizen die de Westerwalders bewoonden waren armoedig, zo blijkt ook uit het
woningonderzoek, dat in 1902-1904 werd gehouden in verband met de Woningwet.
Het merendeel van de huizen in dit buurtje werd kort na dat onderzoek gesloopt. Vrijwel alle woningen werden als zeer slecht aangemerkt. Het pand Gansstraat 55 deelde
een privaat met twee andere woningen. Het huis werd geplaagd door vocht, stank van
het privaat, onvoldoende licht en ongedierte. Nummer 24 in dezelfde straat was nog
geen vier meter breed en zesenhalve meter diep en bestond uit één kamer. De woning
deelde een privaat met vijf andere woningen, en dat privaat stond 25 meter van de woning verwijderd. De afwatering vond plaats op de openbare straat.
Wijk K was halverwege de vorige eeuw een overwegend katholieke wijk; 70 procent
van de bewoners was katholiek, terwijl dit percentage voor de stad Utrecht als geheel lager lag. Wijk K behoorde oorspronkelijk tot de parochie Achter de Twijnstraat en na
1855 tot de H. Martinusparochie. De parochie omvatte wijk K en het armere gedeelte
van de binnenstadswijk B. In het binnenstadsgedeelte kwam na 1855 de parochiekerk.
Voor die tijd was er door de bewoners van wijk K gekerkt in een eenvoudig pand in hun
eigen wijk, buiten de singels. De pastoor woonde ook toen al binnen de singels. De parochie van de H. Martinus werd een klompenparochie genoemd; een duidelijke verwijzing naar de armoede van de bewoners.
 Omdat de handelaren tot het eind van de negentiende eeuw in de armoedige wijk K
bleven wonen, lijkt het alsof hun handel niet bijzonder winstgevend was. Dit is in tegenspraak met Plenge’s beschrijving. Er zijn verschillende mogelijke verklaringen voor
dit verschil. Plenge spreekt om te beginnen over enkele succesvolle handelaren. Naast
hen was er een groot aantal kleinere handelaren die veel minder inkomsten hadden.
W e s t e r w al d e r s

|

Door toeval zouden dan de enkele rijke handelaren geen deel uitmaken van dit onderzoek, bijvoorbeeld omdat ze niet in Utrecht woonden. Waarschijnlijker is dat de handelaren, zoals Plenge ook opmerkte, de neiging hadden hun successen te overdrijven.
Mogelijk waren de inkomsten uit de handel niet zo heel groot. Een andere verklaring
zou kunnen zijn dat de Westerwalders nog lang geld naar hun geboortedorp bleven
sturen, met het doel daar indien mogelijk grond te kopen en een huis te laten bouwen.83
In Utrecht leefden ze sober. Onder de Westerwalder handelaren in Nederland, waren
in ieder geval wel mensen die in hun geboortedorp grond bezaten. In 1845 werd er een
lijst opgesteld van grondeigenaren in Ransbach, in verband met het betalen van grondbelasting. De lijst telde 205 namen; 52 mensen konden de lijst niet ondertekenen omdat
ze in Holland op handelsreis waren.84
De gehechtheid aan wijk K zou in die gevallen geen teken van armoede hoeven te
zijn, maar een gevolg van spaarzaamheid en gerichtheid op het land van herkomst.
 Indien dit ook meer in het algemeen de reden was dat Westerwalders in hun buurt bleven wonen, dan heeft dat waarschijnlijk op tweeërlei manieren hun integratie belemmerd. Ten eerste bleef, door het bezit in het Westerwald of de wens daar bezit te hebben, de emotionele band met de herkomststreek sterk. Ten tweede kwamen de Westerwalders in Utrecht niet los van hun buurtje, waar ze toch vooral met streekgenoten
woonden, zodat er althans in de woonomgeving weinig contacten waren met anderen.
Een reden voor hun gehechtheid aan wijk K kan voorts zijn geweest dat het stadsdeel
weliswaar armoedig was, maar ook goed over water bereikbaar, hetgeen de aanvoer van
handelswaar vergemakkelijkte. Bovendien waren er pakhuizen waar de goederen konden worden opgeslagen.
 Johann Kalb viii
Westerwalder migranten in Utrecht trouwden vooral binnen de eigen groep, hetgeen
de groepscohesie zowel weerspiegelde als versterkte. De Westerwalders zetten een huwelijkspatroon voort dat ze reeds vóór hun migratie hadden gekend. Westerwalders
die in hun geboortestreek waren achtergebleven, trouwden eveneens merendeels met
partners uit het eigen dorp. De effecten van dit huwelijkspatroon worden gereflecteerd
in de namen. Westerwalders hadden een voorkeur voor bepaalde voornamen of combinaties van namen. Zo waren er meerdere mensen met de drie voornamen Peter
Modest Valentin. Meer gebruikelijke combinaties, als Johann Peter en Anna Maria,
kwamen ook veelvuldig voor. Gecombineerd met de gewoonte van trouwen binnen de
eigen groep betekende dit, dat er veel mensen waren met dezelfde voor- en achternaam
en met ook nog eens ouders met dezelfde naam. Dit maakte het moeilijk naamgenoten
van elkaar te onderscheiden. In officiële stukken, zoals testamenten, werd dit probleem
opgelost door aan de persoonsnaam een Romeins cijfer toe te voegen. Johann Peter
Kalb ii luidde dan de officiële aanduiding. In het Herzoglich Nassauisches allgemeines
Intelligenzblatt, een blad dat vergelijkbaar was met het Nederlandse Algemeen Politie-

243

244

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

blad, werden mensen aangeduid als Johann Peter Hummerich 3r (dritter) of Johann
Letschert 4r (vierter). De Romeinse cijfers werden in Nederlandse bronnen wel overgenomen. In het Rotterdamse reis- en verblijfpassenregister komen we Johann Peter
Kalb tegen met het bijvoegsel ii.85 Zijn collega Johann Kalb kreeg in dit register de toevoeging viii.86
De hechte groep Westerwalders bleef ongeveer honderd jaar intact. Aan het einde
van de negentiende eeuw ging het handelsmonopolie verloren, hield de migratie uit het
afstotingsgebied op en werd er buiten de buurt gewoond en gehuwd. De Westerwalders
keerden toen niet op grote schaal terug naar hun geboortestreek, maar bleven in
Utrecht. Van huwelijken binnen de groep of concentratie binnen een wijk of een beroep was niet langer sprake. Na een eeuwlang te hebben bestaan als een zeer herkenbare
groep, is het opmerkelijk hoe snel de groep aan het einde van de negentiende eeuw uiteen viel.
 Aan het einde van de negentiende eeuw had, volgens Plenge, een groot aantal van
de handelaren in Nederland winkels in aardewerk en porselein. Voor Utrecht wordt dit
niet bevestigd. Als beroep vermelden de vroege bevolkingsregisters meestal koopman
of -vrouw, vooral omstreeks 1850 nog veelal met de toevoeging ‘in aardewerk’ of ‘in
potten’. Later wordt er vaker alleen koopman of -vrouw geschreven. Aan het einde van
de negentiende eeuw kwam er een grotere diversiteit aan beroepen. Anna Kleudgen
zette in 1871 de handel voort na de dood van haar man. Haar dochter Margaretha werd
koopvrouw, en trouwde een lampenist, die vervolgens ook koopman werd. Aan het
eind van de eeuw werd deze continuïteit doorbroken. Margaretha’s man, inmiddels de
vijftig gepasseerd, werd knecht aan de blindeninrichting. Hun dochters werden meid,
de zoon bediende. Opvallend is dat de zoon in 1904 als bediende of sjouwerman voor
vier jaar naar Duisburg ging, om vervolgens als granietwerker terug te keren. De vermelding winkelier of winkelierster werd bij de leden van de groep aan het einde van de
negentiende eeuw niet aangetroffen. Mogelijk maakten enkelen wel een overgang naar
de gevestigde winkelstand, maar bleven zij genoteerd staan als kooplieden.87

Pottenbakkers
Utrecht was tot de negentiende eeuw een belangrijk pottenbakkerscentrum. Pottenbakkers waren in eerdere tijdvakken vanwege brandgevaar uit de stad geweerd en vestigden zich aanvankelijk omstreeks 1300 ten noorden van de stad, op de Weerd langs de
Vecht.88 In de veertiende eeuw was hier sprake van een bloeiende aardewerkindustrie.89
In de veertiende en vijftiende eeuw waren er aan de Oudenoord op een zo grote schaal
pottenbakkers actief, dat de historicus Van Vliet spreekt van een Middeleeuws indu90
strieterrein. In de vijftiende eeuw waren plavuizen een belangrijk handelsproduct
voor de stad.91 In de negentiende eeuw vinden we op deze plek ook nog pottenbakkers.
 In wijk K, aan de zuidkant van de stad, vinden we slechts enkele pottenbakkers en verder steen- en pannenbakkerijen. De arbeiders van deze fabrieken vormden een arme

W e s t e r w al d e r s

|

bevolkingsgroep. Toen Tolsteeg in 1823 bij Utrecht werd gevoegd, werden expliciet van
armenzorg door de stadsaalmoezenierskamer uitgesloten ‘vreemde werklieden in
steenbakkerijen of dergelijke trafieken, voor eenen tijd of saisoen werk hebbende.’92
Pottenbakkers uit het Westerwald emigreerden ook naar elders. Zo vroegen in 1793
enkele Westerwalder pottenbakkers aan het gemeentebestuur van Pressath in Beieren
toestemming om een pottenbakkerij te mogen beginnen. De reden voor hun verzoek
was dat ze de oorlogsonrust in hun streek van herkomst willen ontvluchten. Twee aspirant-ondernemers hadden een kapitaal van achtduizend Nassause guldens. In hun herkomstdorp stelden ze twintig mensen te werk. Ze waren voornemens kruiken en flessen te maken van lokaal gewonnen klei. Het gemeentebestuur vroeg garantie dat de
kleigraverij het bos niet zou beschadigen. Bezwaar tegen de industrie was er verder niet,
omdat er geen reeds bestaande bedrijfstak concurrentie werd aangedaan. De migratie
naar Beieren was slechts een van de vele voorbeelden voor emigratie van pottenbakkers. Ze gingen onder meer naar Luxemburg en de Elzas. Westerwalder pottenbakkers
gingen ook naar Amerika. Johann Wilhelm Corcilius begon in 1728 in Manhattan in
New York een steengoedbakkerij in de traditie van het Westerwald. De pottenbakkerij
kende tot 1849 een bloeiend bestaan, maar verviel daarna.93
De emigratie van pottenbakkers werd in de achttiende eeuw bevorderd door een
streng toegepaste regel van het pottenbakkersgilde, waarin werd bepaald dat slechts de
oudste zoon van een pottenbakker zich als zelfstandige pottenbakker mocht vestigen.
 De andere zonen, die geen zin hadden om als knecht in het bedrijf van hun broer te
werken, zwermden uit en stichtten pottenbakkerskolonies in allerlei delen van Duitsland, Frankrijk, België en Rusland. Als Nederlandse plaats van bestemming wordt, niet
geheel verbazend, Gouda genoemd.94 De vraag ligt dan ook voor de hand of Westerwalder pottenbakkers naar Utrecht gingen, waar ze immers handelaren uit hun geboortestreek konden treffen.
Er waren wel enkele Westerwalders die in Utrecht genoteerd werden als pottenbakker, maar het waren er maar weinig. Om precies te zijn twee: Jan-Willem Stuber en Jacobus Beiler. De pottenbakker Johannes Lorijn werd in Nederland geboren, maar was
een zoon van de Westerwalder pottenbakker Jelles Lorijn.95 Hun bedrijven waren gevestigd in de buurt van de andere pottenbakkerijen in wijk K. Utrecht telde in 1849 in
totaal 150 pottenbakkers. De Westerwalders waren binnen die groep onbelangrijk.
Spelend op een harmonica
In tal van bronnen vinden we aanwijzingen voor de aanwezigheid van Westerwalders
in verschillende Nederlandse plaatsen. Het gemeentebestuur van Appingedam maakte
in 1832 in zijn correspondentie met de gouverneur van de provincie melding van een
groot aantal marskramers dat elk voorjaar met ‘aardewerk’ uit Nassau kwam om ‘ongestoord in dit rijk te kunnen rondzwerven en liefdegiften van de inwoners te kunnen
opzamelen’.96 De producten die ze verkochten waren goedkoop. De kramers kregen

245

246

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

kost en inwoning in ruil voor hun handelswaar. Ze vroegen ook om nachtverblijf, maar
veroorzaakten volgens de burgemeester van Appingedam weinig overlast.
 In het Algemeen Politieblad werd in de jaren van 1852 tot 1855 melding gemaakt van
36 uitzettingen van Westerwalders, die in totaal betrekking hadden op 47 personen.97
Het merendeel van de uitzettingen (30) vond plaats in de eerste twee jaar. Sommige uitzettingen betroffen groepen. Een aantal mensen werd meerdere keren uitgezet; zo werd
Frederik Zwart in twee jaar tijd vijf maal uitgewezen wegens landloperij. Hij was daarbij drie maal in gezelschap van wat in de bron werd genoemd zijn ‘bijzit’ Catharina
Wirth, geboren in Wirscheid in Nassau. Zij was ongehuwd, maar werd vergezeld door
haar twee onechte kinderen van 10 en 2 jaar, waarvan de oudste liep te spelen op een
harmonica.98
Herhaalde uitzetting was niet ongebruikelijk, maar het kwam ook voor dat mensen
werden uitgezet en later toch weer toegelaten. Dit overkwam bijvoorbeeld Peter Modest Valentin Heinz. Hij werd in 1852 uitgezet wegens gebrek aan middelen van be99
staan. Een jaar later werden zijn middelen van bestaan wel voldoende geacht en had
hij geldige papieren. Hij kreeg een reis- en verblijfpas in Amsterdam.100 Hij nam zijn intrek in een logement in de Warmoesstraat en vertrok vandaar twee maanden later naar
Gouda.101 Ook het omgekeerde kwam voor. Geertrude Wolf kreeg in februari 1852 een
reis- en verblijfpas uitgereikt in Den Bosch. Na 20 mei verzuimde ze de pas te verlengen, zoals werd voorgeschreven door de Vreemdelingenwet. Haar handel in ‘aardewerk’ verviel ‘kennelijk’, zo staat in het Politieblad, en Wolf werd op 14 juli bij Nijmegen over de grens gezet.102 Haar collega, de pottenkramer Johann Kroth werd reeds op
verschillende plaatsen aan de grens geweigerd. ‘Hij gaf voor herwaarts gekomen te zijn
om negotie te doen, maar was geheel ontbloot van geld.’103 Uiteindelijk bereikte hij
toch Bolsward, waar hij echter werd opgepakt en op dertig december 1854 via Sneek
over de grens gezet.
 In het Politieblad worden Roermond, Venlo, Zwolle, Boxmeer, Den Briel, Heerlen,
Haarlem, Zutphen, Delfshaven, Ravenstein, Rotterdam, Neede, Leeuwarden, Den
Bosch, Breda, Deventer, Gennep, Mierlo, Kampen en Bolsward genoemd, als plaatsen
van waaruit Westerwalders werden verwijderd. Slechts één keer komen we Utrecht tegen. De vijftienjarige Johan Wingerden was in 1852 met een ‘vaartuig met aardewerk’
uit Duitsland in Utrecht aangekomen. Hij was even aan wal gegaan en toen was zijn
schip zonder hem met onbekende bestemming verder gevaren. Hij had geen papieren
en geen middelen van bestaan en werd uitgezet via Haarlem.104
Johan Hebgen werd, net als Johan Wingerden, min of meer in Nederland achtergelaten. Deze twintigjarige handelaar, die opgepakt werd in Delfshaven, had echter wel
reispapieren. Hij sprak Hoogduits en Nederlands, en had de hele zomer voor de Duitse
handelaar Kasper Bouman met potten en pannen te koop gelopen. Bouman had hem
echter achtergelaten en nu was hij zonder middelen van bestaan. Op 7 december werd
hij opgezonden naar Rotterdam en vandaar uitgezet.105
De Westerwalders vallen in het Politieblad op omdat ze in groepen reisden. In juni
1853 werd de gehuwde Anna Maria Hemmerlé uitgewezen, die reisde zonder haar man,

W e s t e r w al d e r s

|

106

maar in het gezelschap van haar drie kinderen van 8, 4 en 1 jaar. In juni 1853 werden
wegens gebrek aan middelen van bestaan uitgewezen Pieter, Christiaan, Catharina, Johan en Margaretha Pfenning (respectievelijk 42, 24, 42, 17 en 22 jaar oud) en vijf kinderen van 12, 8, 5, 4 en 2 jaar.107 De groep van tien mensen valt op in het Algemeen Politieblad door zowel de samenstelling als de omvang. Behalve bij de Westerwalder handelaren, komt het reizen in familiegroepen in het midden van de negentiende eeuw alleen
voor bij muzikanten en bij wat omschreven wordt als ‘gevaarlijke en vagebonderende
troepen’.108 De enige andere uitzondering in het Politieblad zijn handelaren in rood
krijt. Deze handelaren kwamen volgens het politieblad uit België.109
De verwijdering van Johann Adam Schmidt, geboren in 1824 in Witgert in 1852 en
uitgeleid via Brielle, was opvallend door de aanvullende informatie die erbij werd gegeven. Hij werd door de rechtbank van Brielle tot drie maanden gevangenisstraf veroordeeld wegens diefstal.
 Deze vreemdeling, wiens ouders zich veelal te Dordrecht ophouden, is door
geheel Zuidholland bekend, als gewoon met potten en pannen aldaar rond te
reizen. Hij is onvoorzien van legitimatie-papieren, was sedert eenige tijd buiten
voldoende middelen van bestaan en reeds armlastig geworden. Hij is gehuwd
met Krijntje Mosselman die uit hoofde der van hem ondergane mishandelingen, zich van hem heeft verwijderd en wier tegenwoordig verblijf onbekend
is. Hij is een zeer gevaarlijk, aan het misbruik van sterke drank overgegeven persoon en zal vermoedelijk geene poging onbeproefd laten om weder het land
binnen te komen.110
Opvallend is dat als zijn beroep wordt vermeld dat hij ‘inlandsch’ kramer is in potten
en pannen. Gewoonlijk werd de term ‘inlandsch’ gereserveerd voor kramers die in het
bevolkingsregister waren ingeschreven. Het merendeel van de uitgezette Westerwalders werd ‘vreemd’ kramer genoemd. Zijn ouders in Dordrecht, zijn Nederlandse
vrouw en zijn bekendheid in heel Zuid-Holland duiden op een regelmatig of langjarig
verblijf.
Doopbriefjes
De Westerwalders vormden in Utrecht een opvallende en numeriek belangrijke groep.
 Deze handelaren reisden echter, zo blijkt uit Ransbacher bronnen, beslist niet alleen
naar Utrecht. In het parochie-archief van Ransbach bevinden zich talloze in het Latijn
gestelde briefjes, waarmee katholieke geestelijken in Nederland hun collega in Ransbach op de hoogte brachten van de doop van een kind dat tijdens de handelsreis werd
geboren. Zo liet de priester Petrus van der Beck, van de katholieke kerk in de Rotterdamse Leeuwenstraat, de pastoor van Ransbach weten dat op 21 augustus 1816 was geboren en de volgende dag gedoopt Joannes, wettelijke zoon van Petrus Corcelius en

247

248

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Elisabeth Kalb, woonachtig te Ransbach. De getuigen waren Joannes Petrus Rijgheld
en Anna Maria Kalb, beiden uit Ransbach.111
Behalve Utrecht werden op deze doopbriefjes plaatsen als Alkmaar, Rotterdam,
Hoorn, het Brabantse Lith, Zwolle en Delft genoemd. Een enkele keer wordt er ook een
in het Nederlands gesteld extract uit de geboorteregisters van de burgerlijke stand aangetroffen. In het overlijdensregister van Ransbach werden mensen ingeschreven die op
de handelsreis overleden waren. Zo komen we in het Ransbacher overlijdensregister
van 1876 Johann Korzilius tegen, die op 21 juli 1818 in Utrecht werd geboren en daar
stierf in 1876.112 Rotterdam, Haarlem, Dordrecht, Zaandam en Middelburg komen ook
in de overlijdensregisters voor.
Nederlandse plaatsen van bestemming vinden we voorts op de zogenaamde
Bürgerliste, die in Baumbach-Ransbach werden bijgehouden. Op deze lijsten werden
mensen ingeschreven, op het moment dat ze als burger van deze twee plaatsen werden
opgenomen. De lijsten vermelden naam, geboorteplaats en –datum, datum van opname in de lijst, en de datum waarop iemand door dood of ‘Entlassung’ werd afgevoerd. Entlassung duidt aan dat iemand de plaats blijvend had verlaten. Helaas wordt
bij veel mensen slechts ‘nach Holland’ vermeld, zonder specifieke plaatsaanduiding.
 Plaatsen die wel genoemd worden zijn Den Haag, Amsterdam, Rotterdam en Den
Bosch.
Amsterdam, Delft en andere plaatsen
‘Vreemde omlopers in potten’ komen in deze periode voor in patentregisters van andere Nederlandse steden. In het Rotterdamse register van 1806, dat een veelvoud aan
namen van het Utrechtse bevat, werden dertig van deze handelaars ingeschreven.113
Utrecht was uitzonderlijk, omdat hier voor de handelaren een apart register werd aangelegd. In Rotterdam, Delft en Den Bosch werden de ‘vreemde rondlopers met potten’
niet in een afzonderlijk register opgenomen. Hun aantal was er dan ook kleiner. Het
Delftse patentregister van 1809-1811 telt acht Westerwalders; drie mannen en vijf vrouwen.114
In hoeverre was de opmerkelijke concentratie van Westerwalders een Utrechts verschijnsel? In verschillende plaatsen vinden we in de bevolkingsregisters aanwijzingen
voor hun aanwezigheid. Zo vinden we in Den Bosch in 1850 op de Breedhaven enkele
Westerwalders, waaronder de broers Carel en Pieter Litschert. Pieter Litschert werd in
1819 in Ransbach geboren en overleed in 1899 in Den Bosch. Hij trouwde in 1845 in
Ransbach, maar kwam aanvankelijk zonder zijn vrouw naar Den Bosch. In 1867 liet hij
zich naturaliseren. In het Bossche patentregister van 1816 vinden we verder een handjevol andere Westerwalders. In Rotterdam vinden we enkele Westerwalders op de Regter
Rottekade. Dordrecht was een belangrijke plaats voor de Westerwalder handelaren,
omdat daar goederen van binnenschepen op zeeschepen werden overgeslagen. Er
wordt daar melding gemaakt van Westerwalders op de zogenaamde Pottenkade. Tanja

W e s t e r w al d e r s

|

249

Balkema vond, bij haar onderzoek naar immigratie in Gouda, een groep Westerwalders die geconcentreerd in twee straten woonden – de Korte en Lange Groenendaal.115
Voor twee steden, Amsterdam en Delft, beschikken we over meer systematische informatie, zodat een echte vergelijking met Utrecht mogelijk is.
 Gerard de Punder en Louk Pöckling hebben het Amsterdamse register van reis- en
verblijfspassen tussen 1849 en 1880 doorgewerkt op zoek naar Westerwalders.116 De
Punder telde in 1849 23 Westerwalders in dit register. In 1854 was dat aantal opgelopen
tot 69. Van deze inschrijvingen betrof het in 22 gevallen een nieuwe inschrijving; 51
Westerwalders vertrokken, twaalf lieten hun pas verlengen, terwijl van zes Westerwalders onbekend is of ze vertrokken of bleven. Het jaar daarop was het cijfer min of meer
gelijk, maar daarna liep het terug tot één in 1880.117 In totaal werden er tussen 1849 en
1870 in het Amsterdamse register van reis- en verblijfspassen 253 Westerwalders ingeschreven.
De registers van reis- en verblijfpassen vermelden het adres waar de vreemdeling
zich vestigde. Veel van de in het register vermelde adressen lagen op Roeterseiland in de
Amsterdamse wijk W. Vergelijking met het Amsterdamse bevolkingsregister leerde dat
we hier, net als rondom de Gansstraat in Utrecht, een concentratie van Westerwalders
aantroffen. Roeterseiland was een stadsdeel tussen de latere Plantage Muidergracht,

De potmarkt op de Noordermarkt in Amsterdam in 1693.
Nederlands Openluchtmuseum AA 88706.
250

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Nieuwe Achtergracht, Weesperplein en Sarphatistraat. In de zeventiende eeuw bezat
Hendrick Roeters de erven in dit buurtje en verpachtte ze aan brandewijnbrouwerijen.
In de negentiende eeuw behield de buurt een bedrijfskarakter. De bewoners van Roeterseiland waren katholiek, terwijl in de omliggende straten juist opvallend veel Portugese joden woonden. Evenals in Utrecht, woonden de Westerwalders in Amsterdam in
een groot aantal, dicht bij elkaar gelegen, afzonderlijke panden. In tegenstelling tot de
Utrechtse groep, huisde een gedeelte van hen in Amsterdam echter ook in logementen.
Verder woonde een deel in hun vaartuigen, die waren afgemeerd in de Achtergracht bij
het Weesperplein.
 Behalve in het register van reis- en verblijfspassen, waren er nog meer Westerwalders in Amsterdam. In dit register werden immers alleen mensen ingeschreven, die in
het kader van de Vreemdelingenwet een reis- en verblijfpas moesten aanvragen. Die
wet gold, zoals gezegd, niet voor vreemdelingen die met Nederlanders gelijkgesteld
waren in het kader van art. 8 van het Burgerlijk Wetboek, en voor mannelijke vreemdelingen die met een Nederlandse vrouw getrouwd waren en met haar in Nederland
geboren kinderen hadden. Bovendien gold de wet niet voor vrouwelijke vreemdelingen die met een Nederlandse man getrouwd waren, en die bijgevolg de Nederlandse
nationaliteit hadden. Hoe het aantal vreemdelingen in het register van reis- en verblijfpassen zich verhield tot het aantal in het bevolkingsregister, is zonder verder on-

De Westerwalder koopvrouw Maria Catharina Corzilius werd geboren in 1839 in Ransbach en overleed
in 1914 in Amsterdam. Ze was een dochter van de pottenbakker Peter Corzilius, die tevens burgemeester
van Baumbach was. In 1865 trouwde zij met de handelaar August Fuchs.
Privé-bezit Jules Huf.
 W e s t e r w al d e r s

|

derzoek niet duidelijk. Aangenomen mag echter worden, dat de 253 mensen die om
een reis- en verblijfpas vroegen slechts een deel vormden van de gemeenschap van
Westerwalders.118
Amsterdam kende, net als Utrecht, een afzonderlijke pottenmarkt. Tot 1830 hadden
de Westerwalders een legplaats voor hun schepen aan de Kloveniersburgwal, waar de
pottenmarkt werd gehouden.119 Als het kermis was stalden de pottentrienen, volgens
Van Maurik, hun waren uit op de Keizersgracht en op de Westermarkt. De straat stond
dan vol met allerlei Keulse potten, schotels, kannen, kruiken, kommen, bloempotten
en ander keukengerei. De waar werd aangevoerd met schepen die in de gracht lagen. De
schipper of baas bemoeide zich alleen met het varen, en niet met de handel.120
Enkele van de Amsterdamse Westerwalders, zoals August Fuchs, groeiden uit tot
grote ondernemers.
In Delft konden in verschillende bronnen – vreemdelingenregister, bevolkingsregister en patentregister – 42 Westerwalders worden getraceerd. De Delftse Westerwalders concentreerden zich rond de ‘Stadsherberg Buyten’, gelegen buiten de Ketelpoort
aan het Zuideinde. De herberg was in 1819 in het bezit van het echtpaar Jacob van der
Gaag en Heijltje Dorresteijn,
Het Delftse Zuideinde had in de eerste helft van de negentiende eeuw een bedrijfsmatig karakter. De Stadsherberg Buyten stond op de hoek van het Zuideinde en de latere Crommelinlaan, en keek uit over de Kolk in de Schie. Het Zuideinde was de los-

August Heinrich Fuchs, rijnschipper en importeur van steengoed, werd geboren in 1839 in Baumbach en
overleed in 1914 in Amsterdam. In 1897 kreeg de familie de Nederlandse nationaliteit.
Privé-bezit Jules Huf.
