Effecten van de Zevende EEG-Richtlijn op de consolidatieverplichting
Vennootschapsrecht
Jaarrekening
Consolidatie

Drs. J. F. Leeuwerik RA

Effecten van de Zevende EEG-Richtlijn
op de consolidatieverplichting

1 In le id in g

Op 13 juni 1983 heeft de Raad van Ministers van de Europese Gemeen­
schappen in het kader van de regelingen inzake het Vennootschapsrecht de
Zevende Richtlijn betreffende de geconsolideerde jaarrekening goedgekeurd
voor publikatie, welke op 18 juli daaropvolgende plaatsvond.1
Deze Richtlijn is een vervolg op de Vierde Richtlijn die voorschriften bevat
omtrent de Vennootschappelijke jaarrekening2 en die reeds in het meren­
deel van de lidstaten is ingevoerd.
De Zevende Richtlijn dient vóór 1 januari 1988 in de nationale wetgevingen
te zijn verwerkt. De eerste toepassing van de bepalingen mag op zijn laatst
aanvangen met het boekjaar 1990.
In Nederland is het invoeringsproces in volle gang. Een ontwerp van wet:!
onder de titel ‘Bijzondere bepalingen voor de geconsolideerde jaarrekening’
is op 11 december 1986 gepubliceerd, ter aanvulling en wijziging van titel
1, Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek. Geïnteresseerden in en belangheb­
benden bij de inhoud van deze wettelijke bepalingen hebben nu gelegenheid
hun zienswijze aan de Tweede Kamer, de Vaste Commissie van Justitie, te
geven om eventuele onduidelijkheden over de invulling van de bepalingen
van de Zevende Richtlijn weg te nemen.
Dit artikel bedoelt een algemene indruk te geven van de implementatie­
voorstellen en bevat op enkele punten kanttekeningen bij de keuze van de
uitwerking.
Meer in het bijzonder zal worden ingegaan op de gevolgen van de Zevende
Richtlijn voor de begrippen dochter- en groepsmaatschappij, de consolida­
tiekring en de bepalingen omtrent joint-ventures.
 2 V o o rg e sch ied en is en d o e lste llin g e n v a n de Z evende
R ich tlijn

De Richtlijn beoogt de vergelijkbaarheid en gelijkwaardigheid van financiële
informatie over een geheel van ondernemingen te verwezenlijken door het
verplicht stellen van een geconsolideerde jaarrekening. Bij de consolidatie
moet niet alleen rekening worden gehouden met zeggenschap op basis van
stemrecht, maar ook op contractuele basis. Voorts dient in beginsel iedere
onderneming, die moederonderneming is, een geconsolideerde jaar12-519

rekening op te stellen; onderlinge relaties in de groep dienen te worden
geëlimineerd; toepassing van een ‘realistische basis’ voor opneming in de
geconsolideerde jaarrekening houdt in het gebruik van de vermogensmutatiemethode.
Bij de opstelling van de definitieve tekst van de Richtlijn is rekening
gehouden met commentaren van het Economisch en Sociaal Comité4 en het
Europese Parlement5.
Het Comité sprak zich uit voor een economisch groepsbegrip: de groepsjaarrekening moet betrekking hebben op alle onderdelen van de economi­
sche eenheid die onder gezamenlijke leiding staat, ook al ziet de leiding af
van centrale besturing. Het Parlement volgde deze aanbeveling maar had
bezwaren tegen de verplichting tot het opstellen van geconsolideerde jaar­
rekeningen voor deelgroepen van een concern (deelconsolidatie). De uitein­
delijke tekst staat een groot aantal uitzonderingen toe.
 3 B e g rip p e n en u itg a n g s p u n te n in h e t w etso n tw erp

De begrippen dochter-, groepsmaatschappij en deelneming zijn losgemaakt
van de specifieke jaarrekeningbepalingen en opgenomen in het algemene
deel, titel 1 van Boek 2, ‘omdat de begrippen ... in het gehele rechtsper­
sonenrecht een rol spelen; ook een publiekrechtelijke rechtspersoon, bui­
tenlandse rechtspersoon, vereniging, stichting of vennootschap kan doch­
ter-, groepsmaatschappijen en deelnemingen hebben’.5
De huidige artikelen 54a, 76 en 187 komen te vervallen en worden vervangen
door de artikelen 24a (dochtermaatschappij), 24b (groepsmaatschappij) en
24c (deelneming).
Dochtermaatschappij
De wetgever heeft dit begrip inhoudelijk het sterkst gewijzigd. Het huidige
begrip bevat als hoofdelementen ‘het hebben van meer dan de helft van de
aandelen of certificaten van aandelen danwel de hoedanigheid bezitten van
volledig jegens derden voor alle schulden aansprakelijk vennoot van een
vennootschap onder firma of commanditaire vennootschap’.
Het nieuwe begrip (artikel 24a) is gebaseerd op de machtsverhoudingen
(power of control), dat wil zeggen het is afgestemd op de meerderheid van
stemrechten in de algemene vergadering, op de bevoegdheid de meerderheid
van de bestuurders of commissarissen te benoemen of te ontslaan.
De verwachting is dat de nieuwe omschrijving geen ingrijpende veranderin­
gen met zich brengt, maar alleen betekenis heeft in die gevallen waarin
aandelen zonder stemrecht worden uitgegeven (Verenigd Koninkrijk) waar­
door een moedermaatschappij met een gering percentage van de aandelen
een meerderheidspositie kan innemen.
 Het nieuwe element van het recht van benoeming of ontslag van commis­
sarissen is van groter belang. Het recht kan door een onderlinge regeling
tot samenwerking bijvoorbeeld zijn verleend aan een aandeelhouder die
niet de meerderheid van de stemrechten heeft. De memorie van toelichting
schetst het voorbeeld dat de bevoegdheid tot ontslag van bestuurders bij
12-520

de ene en die van de benoeming tot commissaris bij de andere aandeelhou­
der ligt. In dat geval is de betrokken onderneming dochtermaatschappij
van beide. Voor het opnemen in de consolidatie speelt dan het criterium
groepsmaatschappij een doorslaggevende rol.
Van een dochtermaatschappij is ook sprake indien bovengenoemde rechten
samen met een andere dochtermaatschappij of met de moedermaatschappij
kunnen worden uitgeoefend, zij het dat daaraan is toegevoegd: ‘ook indien
alle stemgerechtigden stemmen’.
Hierdoor wordt voorkomen dat door toevallige meerderheden ontstaan door
afwezigheid van anderen een maatschappij tot dochtermaatschappij wordt
bestempeld. ‘De machtspositie’ aldus de memorie van toelichting ‘moet er
ook zijn als alle anderen die de zelfde rechten hebben, komen opdagen’. De
regeling dat ingekochte eigen aandelen niet meetellen voor de bepaling van
het in het bezit zijnde percentage aandelen blijft ongewijzigd van kracht.
De voorschriften tot het aanmerken van een vennootschap zonder rechts­
persoonlijkheid als dochtermaatschappij zijn zodanig gewijzigd dat het
criterium van het zijn van ‘volledig aansprakelijk vennoot’ is vervangen
door ‘alleen of samen een beslissende stem in de leiding kunnen uitoefenen’.
Deze verduidelijking voorkomt de complicaties die in de praktijk ontston­
den door toepassing van de huidige maatstaf. Wanneer een certificaathou­
der de bevoegdheid heeft te bepalen hoe op de aandelen wordt gestemd,
dan worden zij aan hem toegerekend. Dit geldt eveneens in die gevallen
waarin hij bevoegd is de certificaten te laten royeren.
 Ten aanzien van verpande aandelen is geregeld dat de rechten worden
toegerekend aan de pandhouder indien deze mag bepalen hoe de rechten
worden uitgeoefend.
Groepsmaatschappij
Artikel 24b formaliseert het bij de implementatie van de Vierde Richtlijn
ingevoerde begrip als volgt: ‘Een groep is een economische eenheid waarin
rechtspersonen en vennootschappen organisatorisch zijn verbonden.
Groepsmaatschappijen zijn rechtspersonen en vennootschappen die met
elkaar in een groep zijn verbonden’.
De memorie van toelichting6 stelt dat ‘de geringe wijziging in de omschrij­
ving van het begrip groep geen verandering brengt in de betekenis die
daaraan in het gangbare juridische spraakgebruik wordt gehecht’.
In herinnering wordt geroepen dat de organisatorische verbondenheid soms
wel wordt geïnterpreteerd als het staan onder een centrale leiding die door
beleidsafstemming alle groepsmaatschappijen aan een gemeenschappelijk
ondernemingsdoel zou kunnen houden. Dit zou dan wijzen op het aanhou­
den van de meer juridisch/formele relaties. Het is daarom niet te betreuren
dat dit criterium niet is opgenomen, mede gelet op het uitgangspunt van
de wet, de economische benadering.'
Collega Mr. R A. Wessel, r a heeft in zijn artikelen de achtergronden van
de keuze van de wetgever gedegen uiteengezet en onlangs tijdens een VERAstudiedag nog eens als volgt beschreven met verwijzing naar artikel 1 van
12-521

de richtlijn: ‘In dat artikel treft men een derivatief groepsbegrip aan, want
het woord groep komt in de richtlijn niet voor. Bij de benadering van de
Richtlijn wordt een groep gevormd door de verzameling van juridische
eenheden die met zodanige juridische banden met elkaar zijn verbonden,
dat zij alle aan dezelfde juridische eenheid zijn gesubordineerd. De groep
is de afgeleide van de juridische verbindingen’.
Het economische groepsbegrip aldus Wessel is gebaseerd op ‘effective con­
trol’ uitgeoefend ter verwezenlijking van een voor alle groepsondernemingen
gelijk geldend ondernemingsbeleid.
 In de praktijk zullen de beide benaderingen niet steeds tot grote verschillen
aanleiding geven. De economische benadering laat evenwel meer ruimte om
aan te sluiten en in te spelen op nieuwe ontwikkelingen in samenwerkings­
vormen tussen ondernemingen.
Deelneming
Van een deelneming (artikel 24c) is sprake indien een rechtspersoon of een
of meer van zijn dochtermaatschappijen alleen of samen voor eigen rekening
aan een andere rechtspersoon kapitaal verschaffen of doen verschaffen
teneinde met die rechtspersoon duurzaam verbonden te zijn ten dienste
van de eigen werkzaamheid. Indien 20% of meer vah het geplaatste kapitaal
wordt verschaft, wordt het bestaan van een deelneming vermoed. In dit
artikel is duidelijker geregeld dat een commanditair belang niet als deel­
neming wordt beschouwd maar als belegging, hetgeen anders dan tot nu
toe het geval was.
Voor het overige heeft het begrip deelneming geen andere betekenis gekre­
gen dan in de aanpassingswetgeving Vierde Richtlijn.
4 C o n so lid a tie k rin g

Uitgangspunt is dat alle ondernemingen die aan het hoofd van een groep
staan een geconsolideerde jaarrekening moeten opstellen: dus ook deel­
groepen (artikel 406). Op dit uitgangspunt zijn gelukkig een groot aantal
uitzonderingen toegelaten.
 In de consolidatie worden opgenomen de financiële gegevens van de rechts­
persoon met die van zijn dochtermaatschappijen waarmee hij in een groep
is verbonden. Gegevens van andere groepsmaatschappijen worden ook in
de consolidatie opgenomen, in overeenstemming met het wettelijk vereiste
inzicht. Deze geconsolideerde jaarrekening moet zijn opgenomen in de
toelichting bij de jaarrekening. De memorie van toelichting geeft aan dat
in de geconsolideerde jaarrekening ‘de groep of het groepsdeel als eenheid
moet worden verantwoord’, waarbij onderlinge relaties moeten worden ge­
ëlimineerd. In de Memorie van Toelichting (pag. 12) volgt dan een crypti­
sche zin met de volgende inhoud: ‘Daarentegen zal verschil in werkzaam­
heid, ongeacht de juridische grenzen, kunnen nopen tot splitsing van
cijferopstellingen’.
Bij nadere bestudering van het wetsontwerp blijkt dat de huidige praktijk
van eventueel ‘los’ bijvoegen van jaarrekeningen van groepsmaatschappijen
met afwijkende werkzaamheden (artikelen 392h en 379) zal komen te ver12-522

vallen, hetgeen wordt aangeduid als ‘een aanscherping van de consolidatieplicht’. Deze oplossing zal in de praktijk naar verwachting aanleiding geven
tot problemen.
Onder de huidige wet behoeven de gegevens van de moedermaatschappij
niet te worden meegeconsolideerd. Het wetsontwerp maakt hieraan een
einde en laat slechts beperkte vrijstellingen toe. Deze zijn als volgt aan te
duiden:
a gegevens van groepsmaatschappijen die gezamenlijk van te verwaarlozen
betekenis zijn;
b een groep die in totaliteit aan de criteria kleine rechtspersonen voldoet,
waarbij niet meer dan 10% van de aandeelhouders bezwaar hiertegen
heeft gemaakt;
c moedermaatschappij is een beheersmaatschappij, die samen met een
andere rechtspersoon de groepsmaatschappijen beheert volgens een
regeling tot samenwerking.
 Bij uitzondering (c) kan worden opgemerkt dat de moedermaatschappijen
geen eigen werkzaamheden mogen hebben. Voorts is als belangrijke voor­
waarde voor vrijstelling van consolidatie gesteld dat de deelnemingen in de
groep worden gewaardeerd op basis van netto-vermogenswaarde zoals aan­
gegeven in artikel 389. Het wetsontwerp refereert hierbij aan de verslagge­
ving door de Koninklijke/Shell Groep.
Een enkele kanttekening valt te maken bij de keuze verwoord in het
wetsontwerp.
Voorwaarde voor verplichte opname in de consolidatie is dat dochtermaat­
schappijen groepsmaatschappijen zijn. Het is evident dat het begrip groeps­
maatschappij niet aan de richtlijn is ontleend maar als Nederlandse ‘vin­
ding’ historie zal schrijven, hetgeen overigens consistent is met de tijdens
de implementatie van de Vierde EEG-Richtlijn gedane keuze.
Het zal daarom niet steeds duidelijk zijn hoe het antwoord op de vraag wanneer behoort een dochter niet tot de groep? - zal luiden.
Enkele gevallen van twijfel kunnen zijn:
1 het niet-uitoefenen van rechten;
2 het ontbreken of niet tijdig beschikbaar zijn van informatie; enerzijds
door vertraging, anderzijds door de hoge kosten om de informatie te
verzamelen;
3 de duurzame of anderszins gegronde beperkingen in het uitoefenen van
rechten;
4 het tijdelijk bezit van een dochter, met het oog op vervreemding op een
later tijdstip.
Ten aanzien van het achterwege laten van het consolideren van een groeps­
deel valt op te merken dat de regeling van huidig artikel 404 (a) wordt
gecontinueerd.
 In herinnering wordt geroepen dat, wil de vrijstelling gelden, de gegevens
van het groepsdeel op een hoger niveau in de consolidatie moeten zijn begrepen
12-523

in een jaarrekening die elders in de EEG openbaar is gemaakt of in een
jaarrekening die buiten de EEG is openbaar gemaakt. Ten aanzien van dit
laatste geldt dat die geconsolideerde jaarrekening is opgesteld volgens de
Zevende EEG-Richtlijn of daaraan gelijkwaardige voorschriften door de
minister aan te wijzen. Deze aanwijzing heeft reeds plaatsgevonden op 15
januari 1986, Staatscourant No. 35 van 19 februari 1986 en houdt in dat
onder andere de iASC-standaarden als gelijkwaardig worden beschouwd.
In de geldende Nederlandse opvattingen moeten eigen vermogen en resul­
taat enkelvoudig en geconsolideerd aan elkaar gelijk zijn. Recentelijk is er
op gewezen dat slechts enkele landen de samenhang tussen enkelvoudige
en geconsolideerde jaarrekening zoals in Nederland kennen.
Met name gaat het hierbij om de waardering van deelnemingen in de
enkelvoudige jaarrekening. Door de Zevende Richtlijn is de vermogensmutatiemethode, waarvan de waardering tegen netto-vermogenswaarde een
specifieke Nederlandse variant is, voor de geconsolideerde jaarrekening
algemeen aanvaard. Enkelvoudig staat in een groot aantal landen waarde­
ring tegen kostprijs voorop.
Artikel 389 laat zoals het nu luidt ruimte daartoe open, hetgeen valt toe te
juichen, omdat het zeker - waar het de opstelling van de jaarrekening van
sub-holdings betreft welke niet behoeven te consolideren (artikelen 408/
404a) - een grote hoeveelheid ingewikkeld en dubbel werk voorkomt. (Denk
hierbij aan de constructie van de wettelijke reservedeelneming.) In het
kader van dit artikel gaat het uitdiepen van de consequentie van ‘kostprijs­
waardering’ in alle gevallen in de enkelvoudige jaarrekening te ver. Het is
evenwel een interessante gedachte.
Artikel 389 verlangt behalve een motivering van een dergelijk verschil,
tevens een toelichting van de verschillen.
 Joint-ventures
De verwerking van joint-ventures in de geconsolideerde jaarrekening houdt
de pennen sind de aanpassingswetgeving Vierde Richtlijn geducht in be­
weging. Misschien vindt dit zijn oorzaak in de veelvormigheid van het
verschijnsel joint-venture in de praktijk. Een veelvormigheid die niet is vast
te leggen in een of enkele pennevruchten of -streken van juristen en
bedrijfseconomen.
Artikel 32 van de Zevende EEG-Richtlijn biedt de mogelijkheid om joint­
ventures naar evenredigheid te consolideren. Dit om tegemoet te komen
aan die veelvormigheid.
Bij het oorspronkelijke wetsontwerp werd artikel 32 van de Zevende Richt­
lijn zeer beperkt gevolgd. Partiële consolidatie werd slechts toegestaan voor
niet-groepsmaatschappijen, met als motivering dat groepsmaatschappijen
steeds volledig zouden moeten worden geconsolideerd.
In het Voorlopig Verslag van 15 mei 1987 haakt de Tweede Kamer in op
het dilemma rond de joint-ventures. En wel als volgt:
- Nu artikel 409 van het voorstel de consolidatie naar evenredigheid in
afwijking van de hier te lande geldende praktijk afwijst, bij niet groeps12-524

maatschappijen, vroegen de leden van de CDA-fractie om een andere
onderbouwing hiervan. In verband met de oordeelsvorming omtrent dit
punt, waarop de opvattingen van de Raad voor de Jaarverslaggeving en
de Commissie Vennootschapsrecht uiteenlopen, zouden zij ook gaarne
een vergelijkend overzicht zoals eerder aangegeven ter zake van deze
kwestie ontvangen.
 En voorts:
- De leden van de WD-fractie konden met de hoofdlijnen van het wets­
voorstel instemmen. Zij vroegen nog een nadere toelichting op artikel
409. Daarin is een beperking opgenomen die inhoudt, dat evenredige
consolidatie niet wordt toegestaan voor joint-ventures die tevens groeps­
maatschappij zijn. Zij wezen erop, dat artikel 32 van de richtlijn daartoe
niet verplicht. Tevens voerden zij aan dat aan die beperking stellig
nadelen zaten en vroegen of deze beperking noodzakelijk was. In dit
verband stelden zij dat het vaak onduidelijk is of een joint-venture een
groepsmaatschappij is. De Memorie van Toelichting, aldus deze leden,
geeft zelf aan dat het vaak praktijk is dat bij joint-ventures naar
evenredigheid wordt geconsolideerd indien de werkzaamheden daarvan
nauw aansluiten bij die van de groep of op het geheel daarvan een
aanzienlijk deel uitmaken. Zij zagen vooralsnog geen reden om in deze
praktijk in te grijpen.
Het laatste woord over de behandeling van joint-ventures is daarmee nog
niet gezegd. In de nota van wijziging heeft de minister alsnog artikel 32 van
de Richtlijn gevolgd en wordt partiële consolidatie voor groepsmaatschap­
pijen wel toegestaan, voorzover door partiële consolidatie aan het inzichtsvereiste wordt voldaan.
5 S lot

Terugblikkend op het ontwerp van wet kan worden gesteld dat voor de
Nederlandse praktijk van verslaggeving de wijzigingen niet ingrijpend zul­
len zijn.
De Nederlandse wetgever heeft zich zeer wel gerealiseerd dat deze richtlijn
zeer goed tegemoet komt aan de Nederlandse praktijk en dat na implemen­
tatie van deze Richtlijn rust in wetgevingsland wenselijk is. De enkele
probleempunten zoals hierboven geschetst zullen, zeker wanneer de ver­
worvenheden van de Nederlandse verslaggevingspraktijk in aanmerking
worden genomen en wanneer niet alleen maar wordt gezocht naar de
theoretisch hoogst haalbare oplossing, tot een aanvaardbare oplossing lei­
den.
Noten
1 Publikatieblad No. L. 193/1983.
 2 Publikatieblad No. L. 222/1978.
3 Tweede K am erstuk 19813 Nos. 1, 2, 3 en 4.
4 Publikatieblad No. C 75/1977. Publikatieblad No. C 163/1978.
5 M.V.T. pag. 9.
6 t.a.p. pag. 11.
7 t.a.p. pag. 3.
12-525.
