Veronica van Amerongen, Vrouwelijke muziekmecenassen in de Republiek der Nederlanden
BOOK REVIEWS

hier gecombineerd. De dissertaties geven nieuwe inzichten in de sociale
en economische impact van grootgrondbezit op het Nederlandse
platteland, een nog steeds onderbelicht aspect van de Nederlandse
plattelandsgeschiedenis. Laten we hopen dat na Yme Kuiper’s emeritaat
dit soort onderzoek wordt voortgezet.
Piet van Cruyningen, Wageningen University & Research
Veronica van Amerongen, Vrouwelijke muziekmecenassen in de
Republiek der Nederlanden (Amsterdam: Amsterdam University Press,
2023). 351 p. ISBN 9789463721592.
DOI: 10.52024/tseg.18032
Voor een doctor in de vroegmoderne geschiedenis – want dat ze
feitelijk, al is ze formeel gepromoveerd in de muziekwetenschap – heeft
Veronica van Amerongen een bijzondere achtergrond. Ze verdient de
kost als boomtechnisch adviseur, terwijl haar opleidingen (een master
archeologie en daarna een bachelor muziekwetenschap) niet de meest
voor de hand liggende opstap vormen voor een historisch proefschrift.
Dat haar proefschrift, waarvan nu een handelseditie is verschenen,
een verrijking is voor de Nederlandse cultuurgeschiedenis, is dus
bewonderenswaardig. Met haar onderwerpkeuze heeft ze het zichzelf
bovendien niet gemakkelijk gemaakt. Niet alleen is het onderwerp –
vrouwelijk muziekmecenaat in de Republiek – braakliggend terrein,
de grond valt hier ook nauwelijks te ontginnen, omdat er geen enkele
voor de hand liggende bron van informatie beschikbaar is. Er is geen
enkel archief dat systematisch, over een langere periode, relevante
gegevens bevat. Dat de Republiek niet bekendstaat om haar bloeiende
muziekleven, belemmert onderzoek nog eens extra.
 Van Amerongen is die moeilijkheden inventief en met
doorzettingsvermogen te lijf gegaan. Ze heeft systematisch gezocht
naar drie soorten aanwijzingen voor vrouwelijk muziekmecenaat:
orgels in openbare ruimtes die (mede) door vrouwen zijn geschonken
of gerenoveerd, klokkenspelen waarvoor hetzelfde geldt, en partituren
die aan vrouwen zijn opgedragen. Bij de eerste categorie was het
standaardwerk Het historische orgel in Nederland het vertrekpunt, bij
de derde categorie de muziekcatalogus van het Nederlands Muziek
Instituut in Den Haag. Het is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Zo
VOL. 20, NO. 3, 2023

209

TSEG

heeft Van Amerongen vrijwel alle orgels uit de Republiek bekeken, op
zoek naar inscripties, wapenschilden en andere tekens die verwijzen
naar een gulle geefster. Uiteindelijk kan ze van 29 orgels met zekerheid
aangeven en van 4 met een grote waarschijnlijkheid dat ze (mede) zijn
geschonken of gerenoveerd door een vrouw. Op deze manier dicht Van
Amerongen de genderkloof en kent ze vrouwen weer de plaats toe die
hun toekomt in het muziekleven van de Republiek.
Opvallend in dit verband is de opleving van de muziekcultuur
in de tweede helft van de achttiende eeuw. Zo kwam het orgel in
die tijd weer in zwang in de Republiek, na een lange periode waarin
steile gereformeerden orgelmuziek te frivool vonden. Ook partituren,
opgedragen aan vrouwen, stammen voor het overgrote deel uit de tweede
helft van de achttiende eeuw. Hoewel een dedicatie niet automatisch
een muziekmecenaat impliceert, maken de omstandigheden dat
vaak wel aannemelijk. In bijna 90% van de gevallen is de partituur
opgedragen aan een prinses of een andere voorname en vermogende
dame. Zelfs als de componist er geen geld voor ontving, betreft het
een vorm van muziekmecenaat, omdat de dedicatie met toestemming
plaatsvond en het aanzien van de componist verhoogde.
 Het onderzoek heeft een inventariserend karakter. Uitsluitend
over enkele vorstelijke vrouwen in Den Haag, zoals Elizabeth Stuart
(1596-1662) – de Winterkoningin – en Wilhelmina van Pruisen (17511820), de echtgenote van Willem V, heeft Van Amerongen voldoende
materiaal gevonden om hun rol als muziekmecenassen in te kleuren.
Gelukkig wordt de taaiheid van de tekst die het onvermijdelijke gevolg
is van de schaarsheid aan bronnen gecompenseerd door schitterend
beeldmateriaal in kleur: afbeeldingen die niet alleen functioneel en
fraai zijn, maar ook origineel.
Naast lof past evenwel ook een kritische noot. Het gaat dan niet om
een enkele vergissing, waarmee Van Amerongen verraadt dat ze van
huis uit geen historica is, zoals haar vermelding van adellijke dames van
het stift Houthem-St. Gerlach die in 1784 een orgel lieten bouwen, dat
enkele jaren later in Roermond belandde. Dit orgel hoort niet in haar
onderzoek naar de Republiek thuis, omdat zowel het stift als Roermond
tot de Oostenrijkse Nederlanden behoorde.
 De beperking van deze dissertatie ligt in het ontbreken van
een geschikt analytisch kader. Het begint al met de omschrijving
van muziekmecenaat, waarbij de auteur focust op ‘vrouwen die
muziekliefhebbers waren en vanuit die gedachte geld en/of protectie
schonken.’ (p. 17) Die definitie schiet tekort, omdat ze nauwelijks plaats

210

VOL. 20, NO. 3, 2023

BOOK REVIEWS

laat voor muziekmecenaat als een vorm van representatie en daarmee
welbegrepen eigenbelang. Doordat een geschikt instrument voor analyse
ontbreekt komt Van Amerongen ook niet tot een verklaring voor het
weinig florissante muziekleven in de Republiek. Die situatie schreeuwt
evenwel om een verklaring, omdat de omstandigheden in de Republiek
op het eerste gezicht gunstig waren: een welvarende, goed opgeleide
en kunstminnende bevolking, in een verstedelijkt land met een goede
infrastructuur en – vooral in de achttiende eeuw – professionele
muziekuitgeverijen. Een recente studie over het muziekleven in Wenen
in de achttiende eeuw levert volop aanknopingspunten op, hoe zo’n
analyse van het muziekleven in de Republiek eruit zou kunnen zien.2
In het Duitse taalgebied floreert het muziekleven door de
staatkundige versnippering: de vele hoven concurreren met elkaar
via professionele orkesten, en ook de hoge adel gebruikt muziek als
distinctiemiddel. In de tweede helft van de achttiende eeuw ontdekken
de lagere adel en de rijke burgerij in Wenen de mogelijkheden van muziek
als representatie. Voor hen is het aantrekkelijk om economisch kapitaal
om te zetten in cultureel kapitaal in de vorm van muziek. Concerten
kunnen – met een wisselend repertoire – telkens worden herhaald,
trekken relatief veel bezoekers en zijn dus al snel de het gesprek van de
dag, terwijl een bibliotheek of kunstverzameling slechts incidenteel een
bezoeker aantrekt, die zijn bezoek meestal niet herhaalt. Zo bezien is de
afwezigheid van hof en hoge adel – en daarmee het ontbreken van een
sociale noodzaak voor rijke burgers om via een virtuoos muziekleven de
concurrentie aan te gaan met hof en aristocratie en zo maatschappelijke
status te winnen – de oorzaak van het ontbreken van een bloeiend
muziekleven in de Republiek.
 Toegegeven, het is een beetje onrechtvaardig om Van Amerongen
de les te leren aan de hand van een boek dat ze niet heeft kunnen
gebruiken voor haar proefschrift. Maar Eybl is niet de eerste die het
begrippenkader van Bourdieu gebruikt om het muziekleven in het
verleden te analyseren. Met wat meer begeleiding vanuit historische
hoek had deze studie over vrouwelijk muziekmecenaat in de Republiek
nog aan kracht kunnen winnen. Maar dat doet niets af aan de waarde
van deze studie als Fundgrube.
Joost Welten, onafhankelijk onderzoeker
2 Martin Eybl, Sammler*innen: Musikalische Öffentlichkeit und ständische Identität, Wien 1740–1810
(Bielefeld 2022).
VOL. 20, NO. 3, 2023

211.
