BOEKBESPREKING
BOEKBESPREKING
Het tijdschrift „FINANCIEEL O V ERH EID SBEHEER” 25 jaar.
door ]. H. Textor

D e omslag van het nummer van 15 Januari 1951 van het tijdschrift
„Financieel O verheidsbeheer” draagt rechts bovenaan de aanduiding:
„26e Jaargang, N r 1.”
T erech t hebben redactie en uitgever dit nummer dan ook als jubileum­
nummer willen beschouwen en de voornaam ste m edew erkers verzocht te
getuigen van al hetgeen in de afgelopen 25 jaar, welke het tijdschrift be­
staat, op het terrein van het financieel overheidsbeheer is geschied en
bereikt.
Sym pathiek doet het aan, d at niet in het bijzonder de loftrom pet w ordt
gestoken over het blad zelf, ■
— ofschoon daarvoor redenen genoeg zou­
den zijn —• doch dat de inhoud in hoofdzaak is gewijd aan de ontw ikke­
ling der overheidsfinanciën in de laatste kw arteeuw . W e l w ordt in een
aan tal lezensw aardige artikelen gew ag gem aakt v an de betekenis v an het
blad voor twee verenigingen, die het als officieel orgaan gebruiken, t.w.
de „V ereniging van com ptabele am btenaren bij overheidsbedrijven” en
de „V ereniging van gem eente-accountants” . O p dit laatste contact komen
wij straks terug.
 D rie uiteenzettingen zijn verder gewijd aan de ontwikkeling resp. van
de Rijks-, de Provinciale en de Gemeentelijke com ptabiliteit in de afge­
lopen 25 jaren, w aarin duidelijk de verschillen in de functies der drie
hoofdgroepen van onze publiekrechtelijke organen w orden belicht en de
gevolgen daarvan voor het financiële beleid en de daarop betrekking heb­
bende adm inistratie w orden behandeld. T evens blijkt hieruit w el zeer
opmerkelijk het verschil tussen het object van de overheidsadm inistratie
en dat van de adm inistratie van private huishoudingen en het speciale
cachet, d at de adm inistratie van de publieke huishouding draagt.
A ndere artikelen zijn o.a. gewijd aan de adm inistratie der gem eente­
ontvangers en ontvangers van w aterschappen, aan de boekhouding van
gem eentebedrijven, aan de rijks-, provinciale en gemeentelijke belastingen,
aan het examen gem eentefinanciën en aan de ontwikkeling van het boek­
houden tot bedrijfsleer.
 A an een korte schets van de ontwikkeling van de controle der ge­
meentefinanciën en het hierboven reeds genoem de artikel betreffende de
V ereniging v an G em eente-accountants willen wij thans nog in het bij­
zonder aandacht schenken. In de eerstgenoem de schets lezen wij onder
meer het navolgende:
„Dikwijls is de vraag ter sprake gekomen of er plaats w as voor een ge­
specialiseerde „gem eente-accountant” . N a a r de m ening van de vereniging
is d at inderdaad het geval, om dat de goede uitoefening van de taak, n aast
algem ene kennis der accountancy in h aar uitgebreidste vorm, eist de ken­
nis v an het adm inistratief rech t in het algem een en v an alle d aa ru it
voortvloeiende w etten en bepalingen, die dikwijls de w erkw ijze v an de
accountant bepalen, om dat bij het vaststellen van de deugdelijkheid v an
een rekening van de overheid nu eenm aal m et deze w etten, m aatregelen
en bepalingen m oet w orden rekening gehouden. B ovendien is de ge­
m eente-accountant adviseur v an burgem eester en w ethouders in vele
specifieke gem eentelijk-financiële aangelegenheden en ten slotte moet in

mab

blz. 336

aanm erking w orden genomen, dat v an de gem eente-accountant w ordt
v erlan g d een uitgebreide ervaring m et de am btelijke verhoudingen en
de speciale sfeer, w aarin bij de overheidslicham en, die toch bestuurd
w orden door colleges, die n aast een zakelijke verantw oordelijkheid
tevens een politieke verantw oordelijkheid hebben, w o rd t gew erkt. N a a st
de specialisatie in de techniek v an de w erkzaam heden mag dus w orden
gesproken v an een zeer speciaal beroep. O fschoon direct na de op­
richting pogingen w erden aangew end om tot sam enw erking te geraken
met het N ederlands Instituut van A ccountants, hadden deze noch toen,
noch later het gew enste resultaat.
 Hierbij moet w orden aangetekend, dat hoew el het Instituut zich op
verschillende gronden keerde tegen het oprichten v an een afzonderlijke
vereniging van gem eente-accountants, ditzelfde Instituut zijn taak meer
beperkte tot de accountancy in het vrije bedrijf, althans w einig belang­
stelling aan de dag legde voor de bijzondere aspecten van de gem een­
telijke accountancy. In het algem een echter dringt de eis n aa r speciali­
satie in het accountantsw ezen steeds meer op de voorgrond. W e llich t
mag dus de hoop niet w orden opgegeven, dat de algem ene erkenning
van specialisatie op dit terrein zal tot stan d komen, en d at aan de op­
leiding v an accountants voor het overheidsapparaat afzonderlijk aa n ­
dach t zal w orden besteed. E r schijnen aanw ijzingen te zijn, dat dit in­
d erd aad zal geschieden."
U it het artikel betreffende de V ereniging van G em eente-accountants
citeren wij het volgende:
„In m eerdere gem eenten hebben de eigen controlediensten hun 25-jarig
jubileum — zonder herdenking! — achter de rug. H un taak is in om­
v an g en diepte steeds toegenom en. D e bijzondere eisen te stellen aan
de controle van een gem eentehuishouding heeft de publicaccountant
op dit gebied meer en m eer terrein doen verliezen. M eerdere gem eenten
met een d ag taak voor een eigen controledienst zijn tot de instelling v an
een dergelijke dienst overgegaan. M eerdere an d ere gem eenten hebben
zich aangesloten bij het cen traal bureau voor verificatie en financiële
adviezen van de vereniging van N ederlandse Gemeenten. D it bureau
is uitgebreid met een afdeling voor bedrijfseconom ische controle en a d ­
viezen. M eer begrip is on tstaan voor de nodige onafhankelijkheid v an
de controledienst. D it heeft vooral in de afgelopen jaren geleid tot een
reorg an isatie v an bestaande diensten door deze uit het organisch v er­
b an d v an de secretarie te nem en en in te stellen zelfstandige diensten,
w aarvan het hoofd door de raad w ordt benoemd. A an nieuw opge­
richte diensten is veelal deze organisatievorm direct gegeven.
 D e naam „accountantsdienst” heeft zijn intrede gedaan, w aarin niet
slechts een naam sverandering m oet w orden gezien dan wel een v e r­
breding en verdieping v an de taak v an de dienst.
 N a a st de controlerende taak hebben de controlediensten v an de op­
richting af ook een adviserende taak gehad. O ok deze laatste is in de
afgelopen jaren belangrijk uitgegroeid.”
W ij w ensen n a a r aanleiding v an deze uitlatingen een en an d er op te
merken. Inderdaad zijn de publicaccountants in het algemeen van het
terrein der controle v an de gem eentelijke financiën en h aar adm inistra­
tie teruggetreden. D e controle op dit gebied w ordt in hoofdzaak uitge­
oefend door de am btenaren v an het cen traal bureau voor controle en
financiële adviezen der V er. van N ederlandse Gemeenten en in de meeste
— m iddelgrote en grote gemeenten — door eigen gemeentelijke con-

mab

blz. 337

trôlebureaux. V o o r een groot deel is deze ontw ikkeling een gevolg van
het feit, dat de adviesfunctie v an de accountant bij de gem eente relatief
een grotere rol heeft gespeeld dan bij vele priv ate ondernem ingen. D e
adviesfunctie is toch bij deze specialistische, op adm inistratief-rechtelijke
basis gegrondveste adm inistratie bijzonder belangrijk, w aarbij nog komt,
d at de besturende o rganen een regelm atig en nauw contact met de a d ­
viseurs behoeven. G elet op de om standigheid, d at de controle v an de
algem ene dienst der gem eente (niet die van de bedrijven, t.a. w a arv an
bij de w et een openbare deugdelijkverklaring v an de rekening w erd ge­
ëist) tot en met de gem eenterekening over 1949 als een taak van intern
k arak ter w as te beschouw en, is n a a r onze m ening deze ontw ikkeling
niet onjuist te achten.
 E r zijn echter twee, deze ontw ikkeling vergezellende verschijnselen,
die als niet juist m oeten w orden gesignaleerd.
H et eerste verschijnsel is, d at in vele gevallen de adviesfunctie een zo­
danig grote p laats innam , d a t de controlefunctie in het gedrang kwam
en deze controle dus w erd uitgeoefend op een wijze, die uit vakkundig
oogpunt niet te v eran tw o o rd en w as. H et tw eede verschijnsel is, dat het
m erendeel der controleurs op dit gebied niet speciaal voor dit beroep
is opgeleid, doch is voortgesproten uit het corps der financieel-technische am btenaren der gem eenten. D e vakkennis betreffende de con­
trole w erd langs de weg der practische ervaring en aanvullende zelf­
studie verkregen.
 D at er onder de gem eente-accountants zeer bekw am e en deskundige
k rach ten schuilen, is o.i. niet voor betw isting v atb aar, doch doet aan
de algem ene strekking van de aan de hiervoor genoem de verschijnselen
verbonden bezw aren niets af. Trouw ens de vereniging van gemeenteaccountants heeft dit zelf v an de aan v an g af ingezien en zowel tot v e r­
betering in de controle (en de daarto e noodzakelijke inzichten bij de
b estu ren d e organen, die dikwijls zeer conservatief w aren!) als to t v er­
betering in de opleiding het initiatief genom en. D at zij daarin niet ge­
heel kon slagen is o.i. een gevolg v an het feit, d at enerzijds de gem eenteaccountants het specialistisch k a ra k te r van hun beroep hebben o v er­
schat, en anderzijds de publicaccountants dit specialistisch karakter
hebben onderschat, w aard o o r het niet mogelijk is gew eest om in o v er­
leg de w egen en de m iddelen voor de oplossing v an de problem en te
vinden. V o o ral nu de controletaak der gem eente-accountants door de
wijziging der gem eentew et v an 13 D ecem ber 1950 (Stbl. K 575) in
w ezen niet meer als een interne doch ten volle als een externe taak moet
w orden gezien, is het zaak d at aan deze onbevredigende toestand een
einde komt. H e t bestek v an dit artikel laat niet toe, hierop uitvoerig in
te gaan, doch voor ons staat het vast, d a t het mogelijk is met enige
goede wil -— die wij aan w eerszijden aanw ezig achten — tot een goede
oplossing te geraken.  ma b

blz. 338

Dr A. de Graaff, D E INDUSTRIE (serie De Nederlandse volkshuishouding tussen
twee wereldoorlogen), uitg. Het Spectrum, Utrecht/Brussel; zonder jaar
door Prof. Dr ]. F. Haccoü

W ie dit boek van D r A. de G raaff leest, w ordt, ondanks de ogen­
schijnlijke droogte van de materie, geboeid. N iet alleen voor de historicus,
ook voor de econoom bevatten de ruim 200 blz., w aarin de auteur het
beeld van de ontwikkeling der N ederlandse industrie heeft geschetst,
een rijkdom aan m ateriaal, zowel op het gebied van de industrie als op
d at van de externe organisatie in het algemeen. H et beknopte van deze
behandeling heeft grote bezwaren, m aar aan de andere kant veel aan­
trekkelijks. H et aantrekkelijke is zeker wel en vooral, dat een boek van
deze omvang nog w ordt gelezen en dat het ondanks de zekere opper­
vlakkigheid, welke het noodzakelijke gevolg van de beknoptheid is, toch
aan de lezer het beeld geeft van een ontwikkeling in een tw intigtal jaren,
welke er mag wezen. D eze opmerkingen zijn noch als kritiek noch ook op
enigerlei wijze als denigrerend bedoeld; integendeel, ik heb — ondanks
bepaalde detailkritieken — groot respect voor de wijze, w aarop de auteur
het onderw erp heeft behandeld en voor de kennis van dit zo uitgebreide
onderw erp, welke uit dit beknopte overzicht spreekt. V eel cijfers geven
de ontwikkeling weer, al voelt men hier en daar het ontbreken van cijfers
juist als een gemis, evenals een enkele maal het ontbreken van overeen­
stemming in de cijfers. O ver het algemeen heeft de auteur voorkomen,
d a t er een teveel w erd geboden. H et ontbreken van een inhoudsopgave
en een register m aken het raadplegen van dit w erk uiterm ate moeilijk en
is d an ook hogelijk onpleizierig, evenals het ontbreken van een literatuurverantw oording. Juist om dat dit boek veel meer een raam w erk dan een
uitvoerige docum entatie is, zou het voor de lezer, die zich op bepaalde
gebieden tot diepere studie voelt gedrongen, uiterm ate pleizierig zijn
gew eest de geraadpleegde literatuur vermeld te vinden.
 H et behoeft geen betoog, dat bij een dergelijke summiere beschrijving
als die, welke hier w ordt geboden, vaak een evenwichtige behandeling
ontbreekt, w aarvan mede oorzaak zal zijn dat ook de gegevens wel niet
evenwichtig ter beschikking staan; voor een geschiedschrijving ontbreken
nog de archieven en dit w as ook niet de opzet van auteur en redactie.
H et onvermeld blijven van de alum inium -industrie en de M etallurgische
Bedrijven te Arnhem , twee nieuwe takken van bedrijvigheid ■
— welke
alsm ede illustratie zijn voor de in dit tijdvak ontw ikkelde energie —• is in
het kader van de behandeling begrijpelijk, m aar toch wel jammer.
D e beheersende factoren voor de ontwikkeling tussen 1918 en 1939
(verder gaan de cijfers en ook over het algemeen de beschouwingen
niet) lopen als grote lijnen door het boek heen en herhaaldelijk w orden
deze aan de hand van bepaalde takken van industrie geillustreerd. D e
auteur stelt een aantal stuw ende krachten, zowel van economische als
buiten-econom ische aard, en laat ons zowel positieve als negatieve kan­
ten van het ingrijpen van de overheid zien. A an de hand van deze stu­
w ende krachten moge hier een indruk van het boek w orden gegeven.
 Als eerste stelt hij de toeneming en opbouw van de bevolking, welke te­
zamen met de toenem ende w elvaart oorzaak w aren, enerzijds van een
gestadig groeiende vraag, anderzijds van een grotere spreiding der be­
hoeften. D aardoor w erd de binnenlandse m arkt ruim er en bood dus óf
een hechtere basis voor de bestaande of te vestigen industrieën óf wel
m aakte het ontstaan van nieuwe takken van bedrijvigheid mogelijk. Illu­

ma b

blz. 339

stratief voor de verhoogde w elvaart zijn, naast tal van andere verbruiksartikelen, de rijw ielindustrie en de m eubelindustrie. H e t blijkt, dat ook in
de crisis na 1929 niet dadelijk een omslag in die w elvaart komt, m aar
d at juist voor de conjunctuur het beeld van de industrie uiterm ate hete­
rogeen is. O p tal van plaatsen w orden ook de gevolgen van gewijzigde
levensgewoonten op de ontwikkeling geïllustreerd.
D e tendenz der dalende exportquote w erkt, zoals bekend, n aar twee
kanten; aan de ene kant beperkte zij de afzet van de N ederlandse in­
dustrie naar het buitenland en aan de andere kant beperkte zij de invoer
in N ederland en schiep daardoor mogelijkheden voor de industrie in het
eigen land. In tal van gevallen, zo o.a. voor cement, fietsen, blikwaren,
steenkool, zout en fietsbanden, w ordt dit met cijfers geïllustreerd.
 U iteraard neem t een andere stuw ende kracht, de ontwikkeling der
techniek en de daarm ee verband houdende m echanisatie een grote plaats
in. T erech t w o rd t erop gewezen, dat de ontwikkeling der techniek niet
alleen heeft geleid tot het ontstaan van grote bedrijfseenheden, doch
d at integendeel de electriciteit juist uiterm ate van betekenis is gew eest
voor de handhaving van het kleine bedrijf, ook in de industrie. B elang­
rijk is ook, dat rationalisatie heeft plaats gevonden zonder in de m eeste
gevallen het karakter van het bedrijf te veranderen. Bij tal van bedrijfs­
takken w orden de m echanisatie en h aar gevolgen in het kader van het
geheel uitvoerig geschetst.
 V oor de industrialisatie als geheel w ordt naast de betekenis van
de gecreëerde nieuwe mogelijkheden gewezen op het belangrijke feit,
d at juist door de mogelijkheid om het duurzam e productie-apparaat in
het buitenland te kopen, de outillage steeds aan de spits kon blijven,
w aardoor de productiekosten zo laag en de concurrentiekracht zo sterk
mogelijk bleven. O ok w ordt gewezen op een thans uiterm ate actueel
vraagstuk, n.1. de grote betekenis voor de hele ontwikkeling van de in­
terne financiering, juist door het systeem van de fiscale heffing uitsluitend
van de uitkeringen, w aardoor het de ondernem ingen mogelijk w erd om
belastingvrij te reserveren. D oor deze industrialisatie met behulp van de
interne besparingen w erd op den duur in N ederland een structuur ver­
kregen, w elke het mede mogelijk heeft gem aakt de slagen op te vangen,
w elke ons volk w erden toegebracht, en aan hen, die van oordeel zijn, dat
een dergelijke financieringswijze zeer grote bezw aren heeft, moge, evenals
aan hen die menen dat een heffing van 52 % van de w insten der onder­
nem ingen zonder ernstige repercussies in de toekom st zal blijven, lezing
van dit boek w orden aanbevolen.
D r D e G raaff meent, dat, hoewel de belangstelling van de overheid
ongetwijfeld stim ulerend heeft gew erkt, zij toch weinig blijvend succes
heeft gehad. O p tal van plaatsen w ordt op de invloed van de politiek van
de overheid n ader ingegaan en over het algemeen m eent de schrijver tot
de conclusie te kunnen komen, dat de nadelen de w inst hebben overtrof­
fen.
 W ij zien in h et beeld bepaalde hoogtepunten —• de hoogovens, de
mijnen, de zoutindustrie, de activiteit van de B .P.M . op Pernis, de rayon­
industrie, de ontwikkeling der m etaalindustrie in tal van onderdelen,
Philips — doch d aarn aast ook de strijd tussen het oude am bacht en de
nieuwe industrie, welke w elisw aar in de meeste gevallen door de laatste
is gew onnen, m aar dan toch niet altijd tot grote bedrijven heeft geleid.
Z o zijn er bedrijfstakken, w aarin het kleinbedrijf bleef overheersen (be­
tontegelindustrie b.v.). Doch ook w orden ons de krachten van integratie

ma b

blz. 340

en differentiatie geschetst; wij lezen b.v. hoe de im porteur fabrikant
w ordt (behangselpapier en fietsen), doch ook hoe elders de beperktheid
van het binnenlandse afzetgebied de specialisatie belemmert.
D e betekenis van de kolenveredelingsindustrie voor de industriële ont­
wikkeling hier te lande komt herhaaldelijk naar voren.
U iterm ate interessant is de wijze, w aarop herhaaldelijk de invloeden
van de machtsvorming, de haar beheersende krachten en de repercussies
w orden beschreven. V oor wie nog mocht twijfelen aan de omvang van
de kartels hier te lande, zijn de beschouwingen van D r D e G raaff onge­
twijfeld uiterst leerzaam en ook het feit, dat naar diens mening deze in
tal van gevallen het herstel in andere bedrijfstakken hebben tegenge­
houden. In dit verband moge ook de aandacht w orden gevraagd voor de
conclusie, dat door de stijging van het loonpeil in de beschutte bedrijven
dispariteiten zijn ontstaan, welke een schadelijke invloed elders hebben
gehad. De conclusie, dat de vakbeweging in de depressie het meest
actief zou zijn, lijkt zonder nadere illustratie echter als algem ene stelling
niet houdbaar.
 B elangwekkend is, w at gezegd w ordt over de kentering in de m enta­
liteit. T erw ijl de opbouw van de industrie met de snelle groei geschiedde
in zelfvertrouw en, steunend op eigen kracht, constateert de schrijver,
dat na 1930 steeds meer het heil in de groep w ordt gezocht: contingentering, kartelvorm ing enz. D it verschijnsel neemt men ook elders w aar
en naast de w ens tot behoud van de materiele om standigheden en de
grotere investeringen, welke het bedrijf een grotere starheid en dus ook
kw etsbaarheid verleenden, ziet hij een oorzaak in de aflossing der gene­
raties. H et komt ons voor, dat dit mede een factor kan zijn geweest, m aar
d at toch ook w aar de oude generatie de teugels in handen hield, de­
zelfde verschijnselen vallen w aar te nemen. H et is de vraag of het juist
is, dat m inder vetrouw en in eigen kracht bestond en dat men zich meer
ging baseren op de kracht der collectiviteit. H et komt ons voor, dat
hier veel meer sprake is van een sociale ontwikkeling w elke in alle lagen
der m aatschappij kan w orden w aargenom en: de w ens n aar zekerheid.
 D e hele ontwikkeling op politiek en economisch gebied met enkele jaren
van w elvaart (1925— 1929) en d aarn a de terugslag, welke w elisw aar
op bepaalde gebieden later intrad, hield tevens een appel in aan het
rechtvaardigheidsgevoel. Doch d aarnaast leidde de hele ontwikkeling in
de jaren twintig ertoe, dat de m achtsgroeperingen —• zowel op politiek
als op economisch gebied — sterker w erden, niet om dat de grotere ken­
nis van de invloed der m achtsfactor de lust om daarvan gebruik te
m aken — zoals de schrijver betoogt — krachtig zou hebben gestimuleerd,
m aar om dat de m acht der arbeiders steeds sterker w erd en de onder­
nem ingen dwong hier iets tegenover te stellen, terw ijl bovendien het in­
ternationale goederenverkeer steeds meer in een keurslijf w erd geperst,
dat dwong om te zoeken naar m iddelen en wegen om zich te handhaven.
O ok dit krachtenspel heeft tal van ondernem ers van de oude generatie
gedwongen, vaak tegen hun zin en overtuiging, mogelijkheden en kansen
aan te grijpen, w elke zij onder andere om standigheden wellicht zouden
hebben verw orpen.
 H oe moeilijk een beschrijving van het patroon van de industrie is,
w o rd t ons in het w erk van D r D e G ra a ff bij herhaling duidelijk, m aar
ook hoe voorzichtig men moet zijn met generaliserende conclusies en
hoe betrekkelijk in vele gevallen de cijfers zijn. Echter, ook w ordt w eer
eens duidelijk hoe voorzichtig men moet zijn met ingrijpen in dit uiterst

mab

blz. 341

rijk geschakeerde beeld en hoe grondig de kennis moet zijn voordat een
buitenstaander — en daaronder de overheid — dit kan doen. Elke m aat­
regel, elke wijziging in de techniek kan hier of elders gevolgen hebben,
welke men niet of moeilijk kan voorzien.
W ij achten deze summiere schets van de ontwikkeling van de
N ederlandse industrie tussen de beide wereldoorlogen een aanw inst voor
de econoom, die zich uit hoofde van studie, w erkkring of uit belangstelling
op dit gebied w enst te oriënteren.
 Prof. D r O. Bakker, STA TISTIEK deel III, tweede boek, Marktonderzoek, bewerkt
door A. Bakker, Uitg. J. Muusses - Purmerend 1950
door B. G. F. Bays

In deze afsluiting (?) van de bekende „trilogie” in vier boeken (1)
behandelt Prof. Bakker in vruchtdragende sam enw erking met A. Bakker
de toepassing van de statische m ethode op het gebied van het m arkt­
onderzoek. N a een korte inleiding over de theorie van het m arktonder­
zoek in het algem een w ordt de behandeling, zoals de schrijver in het
voorwoord aankondigt, zoveel mogelijk beperkt tot de statistische aspec­
ten van het m arktonderzoek. D aarm ede schaart zich Prof. Bakker in de
rij van degenen, die de vraagstukken der m arktanalyse in de eerste plaats
als statistici hebben benaderd (D r Stridiron, H andboek voor de S tatis­
tiek (2 ), hfdst. III en IV , D r V erdoom , M arktanalyse (3 ) ) . D egene
die alleen van deze literatuur zou kennis nemen, zou daarm ede een vrij
eenzijdige kijk gekregen hebben op het terrein van het m arktonderzoek.
O ok w anneer hij tevens kennis genom en zou hebben van het boek van
D r V an Rees (4) en de beide boekjes van H. T h. V reede (5 ), zou het
gebied dat hij had overzien weinig verder gereikt hebben dan dat der
m acro-economische beschouwingswijze. D e voor de commerciële leiding
zo belangrijke concrete micro-economische gegevens (gedetailleerde ge­
gevens over invoerrechten, nam en van w ederverkopers, nam en van con­
currenten enz.), voor het vinden en system atisch opsporen w aarvan zeker
richtlijnen zijn te geven, vinden geen behandeling in de genoemde N ed er­
landse boeken.
 Z o dit al een verwijt mocht zijn aan de algem ene boeken over m arkt­
onderzoek, het treft zeker niet het onderhavige boek van Prof. Bakker,
dat zich doelbew ust beperkt tot de statistische aspecten van het m arkt­
onderzoek. Z oals alle boeken uit de serie Statistiek is dit een prettig
boek gew orden, d at een goed algem een overzicht geeft, zij het ook dat
het nergens bijzonder diep gaat. D it is echter niet de bedoeling van de
schrijver gew eest en daarom zou critiek op het feit, dat vele paragrafen
opsommingen zonder critische analyse zijn, niet billijk zijn.
V oor de bedrijfsm an valt het accent bij de gebruikte voorbeelden
wel erg op de bekende algem ene statistieken van het C.B.S.; iets meer
aandacht aan andere bronnen in de voorbeelden zou het belang van deze
bronnen voor het kw antitatieve m arktonderzoek duidelijker n aar voren
gebracht hebben.
De eerste twee hoofdstukken van het boek bieden voor degenen, die
reeds vertrouw d zijn met de theorie van het m arktonderzoek (hfdst. I)
en de berekening van de grootte van de afzetm arkt weinig of geen nieuws.
D e arbeidsm arkt en de inkoopm arkt w orden slechts „genoem d".
mab

blz. 342

In hoofdstuk III w orden een aantal interessante toepassingen behan­
deld.
H et slothoofdstuk IV behandelt de toepassing van steekproefm ethoden
op het gebied van onderzoek van de reclame; om dat reclame evenals
m arktonderzoek een middel tot verkoopbevordering is, w ordt deze toe­
passing een afzonderlijk hoofdstuk w aardig gekeurd.
 Z oals gezegd een prettig boek voor degene, die voor het eerst een
zeker algemeen beeld van de mogelijkheden van de toepassing van de
statistische m ethode op gebied van het m arktonderzoek wil leren ken­
nen; tenslotte voor degene die w at meer van het vak w eet interessant
door de voorbeelden in het tw eede gedeelte van het boek.
1. D e andere delen zijn:
a. Deel I
D e statische methode. 5de druk 1947.
b. Deel II D e toepassing van de statische methode. 4de druk ’45.
c. -Deel III E erste boek. Bedrijfseconomische statistiek. 1ste druk
1950.
2. D r J. Stridiron, H andboek der Bedrijfseconomische Statistiek. 3de
druk U trecht, 1947.
3. D r P. J. V erdoom , G rondslagen en Techniek van de m arktanalyse,
Bedrijfseconomische M onographieën Deel X V I, Leiden 1950.
4. D r }. van Rees, Inleiding tot het m arktonderzoek, W a ssen aa r 1946.
5. H. T h . V reede, M ethodische m arktcontrole, Purm erend 1946.
H. T h . V reede, M arktonderzoek, Purm erend 1946

mab

blz. 343.
