Veranderingen in de leescultuur
O N D E R Z O E K

Veranderingen
in de leescultuur

In een samenleving waarin informatie
hoofdzakelijk in de vorm van tekst
tot ons komt, is het belang van lezen
evident. De tijd die we besteden aan
lezen neemt echter steeds verder af,
en dat niet alleen: de hele leescultuur
is aan het veranderen. We lezen via
andere media, en we lezen minder
lang en minder geconcentreerd,
met uitzondering van de krimpende
groep fanatieke boekenlezers. Met
de opkomst van digitale media zijn
diverse trends te zien waardoor
mensen anders lezen.
Hoewel papier nog steeds dominant is, wint digitaal lezen
terrein. De digitale media bieden nieuwe mogelijkheden. Zo
ontstaan er nieuwe vormen van literatuur en is het voor lezers
makkelijker om zelf auteur te worden. Ook komen er steeds meer
niet-traditionele plekken om aan boekpromotie te doen, zoals
festivals en online community’s. De weg van schrijver naar lezer
verloopt lang niet altijd via een traditionele uitgeverij en
boekhandel.
Steeds minder lezers
In de afgelopen jaren is de leestijd van Nederlanders steeds
verder gedaald, blijkt uit een recente studie van het Sociaal en
Cultureel Planbureau. Die daling komt doordat minder mensen
zijn gaan lezen, niet doordat Nederlanders minder zijn gaan
lezen. Bovendien komt de daling vooral terug in de daling van
het aantal kranten- en tijdschriftenlezers. Het aandeel lezers van
boeken heeft zich na een daling tussen 2006 en 2011,
gestabiliseerd in 2016. De totale tijd die er aan lezen besteden
wordt is in de loop van de jaren iets gestegen, van 10,6 uur per
week in 2006 tot 11,7 uur in 2016 (Wennekers et al, 2018).
 Vooral onder jongeren
Wat opvalt, is dat de daling van het percentage lezers vooral
sterk is onder tieners en jongvolwassenen. Bij de tieners is het
aandeel lezers ruim 50%, terwijl van de 65-plussers vrijwel
iedereen leest. Wel of niet lezen is niet afhankelijk van het
geslacht, wel zijn vrouwen meer boeken- en tijdschriftenlezers en
mannen meer kranten en online-lezers. Bovendien is het aandeel
lezers onder laagopgeleiden hoger dan onder middelbaar
opgeleiden. Zij lezen minder tijdschriften en kranten maar lezen
wel meer online (Wennekers et al, 2018).
In deze rubriek belichten we voor bibliotheken relevante onderzoeksgegevens die te vinden zijn op de KB-site www.bibliotheekinzicht.nl.
Deze keer kijken we naar veranderingen in de leescultuur. Voor verdieping, zie: https://www.bibliotheekinzicht.nl/maatschappelijkefuncties/lezen-en-leesbevordering/leesbevordering-een-veranderende-leescultuur.
lezen vanaf papier. Van de 50 minuten die Nederlanders
gemiddeld op een dag in 2015 lazen, las men 31 minuten van
papier. Dit was in 2013 nog 36 minuten. Met name het lezen van
tijdschriften gebeurt nog vrijwel altijd van papier. Lezen van het
scherm betreft vooral media zonder alternatief op papier, zoals
teletekst, nieuwssites en allerlei apps (Wennekers et al, 2018).
Het aantal e-bookuitleningen bij bibliotheken is in 2016 bijna
verdubbeld ten opzichte van 2015. Het zijn vooral oudere lezers
(65+) die meer van papier lezen, terwijl tieners en lezers tussen
20-34 jaar meer van het scherm lezen. De leeftijdsgroep
daartussenin combineert het lezen van papier en
scherm (Wennekers et al, 2018).
aan. Sociale interactie is de voornaamste reden om deel uit te
maken van een leesclub. Daarbij begrijpen lezers de boeken beter
wanneer ze deze kunnen bespreken dan wanneer de verhalen
slechts individueel worden gelezen. Mensen zijn vooral lid van een
leesclub omdat ze de behoefte hebben hun leeservaringen te delen
en tot nieuwe inzichten te komen (Van Herten, 2015).
 Het ontmoeten van en uitwisselen met andere lezers en het opdoen
van ideeën voor boeken, is tevens een reden waarom mensen zich
aansluiten bij een online gemeenschap. Zo blijkt dat bijvoorbeeld
lezersplatform Hebban beantwoordt aan een gemeenschappelijke
behoefte van leden om nieuwe inzichten en ervaringen uit te
wisselen binnen de online community (Jessen, 2016).
Nieuwe plekken

Jonger publiek

Met de sluiting van bibliotheekvestigingen en boekwinkels
verdwijnen er traditionele fysieke plekken voor leespromotie. Er
treedt een verschuiving op naar niet-traditionele plekken en
evenementen, zoals festivals, pop-up events, poetry slams en
(voorlees)wedstrijden. Via social media, literaire festivals en
schrijversavonden staan schrijvers in direct contact met hun lezers
en creëren ze hun eigen volgers. Verder is er een bloeiende
cultuur van online community’s die op sociale platforms hun
eigen fanschare organiseren met boekvloggers, fan-fiction,
challenges en evenementen.
Social media platforms en online community’s waar leden zelf
verhalen en gedichten schrijven, zoals www.fanfiction.net of
www.wattpad.com brengen lezen en schrijven dichter bij elkaar
en maken er weer een sociale bezigheid van. Online platforms
bieden een uitgelezen kans om een jonger publiek voor lezen te
vinden. Zo blijken bepaalde lees- en schrijfplatforms de intrinsieke
motivatie van leerlingen om te lezen aan te kunnen spreken.
Autonomie, betrokkenheid en competentie zijn de elementen
waaruit die motivatie bestaat. Het gaat dan vooral om het lezen.
Om ook eigen schrijfsels te durven delen, moeten de leerlingen zich
eerst competent genoeg voelen.
Online platforms
Online schrijf- en leesplatforms bieden lezers de mogelijkheid om
online boeken te lezen, te schrijven en hun leeservaringen en
adviezen te delen met medegebruikers. De functionaliteiten van
online platforms zijn meestal gericht op verkoop of toegang, het
doen van aanbevelingen, of het delen van ervaringen. Meestal
gaat het om een combinatie van functies. Verhalen zijn de basis.
 De meeste platforms genereren inkomsten door
lidmaatschapskosten en advertenties. Gratis platforms bieden
tegen betaling aanvullende mogelijkheden.
De online platforms bieden voor een deel hetzelfde als de
traditionele leesclubs, maar ze spreken deels een ander publiek

Definitie van lezen
Het SCP geeft in haar rapport ‘Lees:tijd’ de volgende definitie
van lezen. ‘Onder lezen verstaan we in dit rapport allereerst het
lezen van de traditionele tekstmedia: boeken, kranten,
tijdschriften, huis-aan-huisbladen en overige (onder andere
folders). Naast de oorspronkelijke, gedrukte vorm worden ook de
digitale varianten van deze tekstmedia meegenomen. Ten tweede
rekenen we onder lezen het gebruik van hedendaagse tekstmedia
die alleen via een scherm geraadpleegd kunnen worden: teletekst
en born-digital nieuwssites en apps en andere specifieke
informatie op internet. De meting van de totale leestijd betreft
de tijd die aan het lezen van zowel papier als scherm is besteed’
(Wennekers et al, 2018:p.6).
De beschikbaarheid van digitale media maakt
het eenvoudiger om zelf auteur te worden en
een boek uit te geven. Wie een boek wil
publiceren, hoeft niet te wachten op een
uitgever maar kan dat steeds eenvoudiger zelf
doen (Cultuurindex.nl, 2016). Uitgevers
passen hun dienstenmodel daarop aan en
bieden bijvoorbeeld begeleiding en redactie
voor wie zelf wil publiceren.
Langzaamaan wint digitaal lezen terrein ten opzichte van het
Bron: Wennekers et al, 2018.
 Bibliotheekblad 9

2019

De beschikbaarheid van apps en online tools leidt tot experimenten
met nieuwe vormen van online verhalen vertellen. Voorbeelden zijn
een roman verpakt als game of app, literaire podcasts en virtuele
poëzie. Het boek is niet langer de enige of belangrijkste drager van
een verhaal: series, spin-offs en verhaallijnen zijn naar keuze te
volgen via verschillende media. De lezer kan navigeren door deze
verhalen, maar ook zelf elementen toevoegen of de dialoog
aangaan met de makers en met andere lezers. Een scan van
innovatieprojecten in het digitale literaire domein laat zien dat er
vooral vernieuwing plaatsvindt via smartphones. De lezer krijgt
daarbij steeds vaker invloed op het verloop
van het verhaal. Andere ontwikkelingen zijn
dat de auteur technologie laat ingrijpen op
zijn schrijfproces en tekst en dat verhalen
(afwisselend) van scherm verder gaan in de
fysieke wereld of vice versa. Hierdoor vervaagt
de grens tussen auteur en lezer (Dresser et al,
2017).
Lezers worden auteur

Papier nog dominant

36

Nieuwe vormen literatuur

TEKST: MARIANNE HERMANS

Bibliotheekblad 9

2019

37.
