Historische excuses. Inleiding
bmgn - Low Countries Historical Review | Volume 129-4 (2014) | pp. 62-64

Historische excuses
Inleiding1

Het aanbieden van historische verontschuldigingen lijkt van uitzondering
tot regel te zijn geworden. Onze morele normaalstand, in computertaal
uitgedrukt: onze ethische default-mode, is tegenwoordig die van het excuus.
Publieke verontschuldigingen voor historisch leed worden tegenwoordig
veelvuldig opgeëist en – wat minder vaak – ook aangeboden. Recent is de
Nederlandse verantwoordelijkheid voor een beperkte categorie van de
slachtoffers in Srebrenica nog eens juridisch vastgelegd. Dat voorbeeld
illustreert de complexiteit van het maken van excuses voor historisch onrecht.
Dergelijke morele verontschuldigingen zijn verknoopt met het erkennen van
juridische en financiële verantwoordelijkheid en mede vanwege dat laatste
aspect bestaan er allerlei rangen en standen in de erkenning van slachtoffers.
Ontegenzeggelijk is in het verzoeningsdiscours nog steeds de
Holocaust of Shoah maatgevend. De categorieën van genocide, historisch
onrecht, morele getuigenis, erkenning, (be)rouw en genoegdoening zijn
in de afgelopen decennia uitgewerkt in debatten over de aard van en de
verantwoordelijkheid voor de vernietiging van de Europese Joden. Het
Holocaustdebat is en blijft de Witte Olifant van het discours, ook als er, zoals in
dit forum, niet direct aan gerefereerd wordt. We hebben er voor gekozen om in
deze artikelenreeks aandacht te geven aan excuses die niet meteen voortvloeien
uit de Jodenvervolging of het geweld van de Tweede Wereldoorlog. De nadruk
ligt in dit dossier op de verwerking van (post-)koloniale trauma’s.
 De intellectuele en emotionele verbinding met de Mutterkatastrophe ligt
echter ook in die gevallen dicht onder de oppervlakte. Die erfenis valt terug
te vinden in een intellectuele afkeer van het traditionele nationalisme. Na
1945 heeft de wijdverbreide morele desillusie velen ertoe gebracht afstand te
nemen van de nationale identiteit en te zoeken naar nieuwe bindingen. Zo
bezien is de opkomst van publiek berouw verbonden met de neergang van de
natiestaat. Die ‘zware gemeenschap’ zat het maken van collectieve excuses in
de weg. In die zin is het verzoeningsparadigma een laatmodern, postnationaal
verschijnsel.2 Anderzijds lijkt veel van de geventileerde verongelijktheid toch

© 2014 Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
urn:nbn:nl:ui:10-1-10-1-10-1-110167 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0615-0505

weer voort te komen uit gekrenkte nationale of regionale trots. Misschien is
hier sprake van een verschil tussen ‘grote’ en ‘kleine’ excuses, en zijn er twee
discoursen: één bepaald door morele verantwoordelijkheid en een tweede,
gevoed door emotionele verongelijktheid.
Veel historici en sociale wetenschappers hebben zo hun bedenkingen bij
deze golf van officiële schuldbelijdenissen. Dat valt te zien aan het vocabulaire
dat zij hanteren om de praktijk van het eisen en toekennen van historische
excuses aan te duiden. Wetenschappers spreken van ‘een lawine van excuses’
veroorzaakt door een ‘fever of atonement’. Het beeld van een besmettelijke
ziekte wordt vaak gebruikt; volgens veel waarnemers maken we een ‘epidemie
van verontschuldigingen’ mee met acute aanvallen van ‘apology mania’.3 Het
is de vraag hoe vruchtbaar die argwaan is. In aansluiting op de Canadese
rechtstheoreticus Michael Marrus lijkt het ons vruchtbaarder om met een open
4

vizier te kijken naar processen van publieke verontschuldiging en verzoening.
De eerste bijdrage aan dit forum, van Ed Jonker, laat twee dingen zien.
 Allereerst wordt gekeken naar de theoretische achtergrond van excuses. Hier
blijkt dat historici in het denken over excuses niet het alleenrecht hebben.
Filosofen, ethici en theologen stellen hun eigen vragen over de ruimere context
van genoegdoening, vergeving en verzoening. Vervolgens wordt gekeken naar
de praktijk van de zogenaamde politics of regret. Wat kan er op een eenmaal
ingeslagen traject naar excuses en verzoening nog allemaal mis gaan? Hoe
vallen de teleurstellingen in concrete gevallen te verklaren?
Vervolgens plaatst Berber Bevernage de grote excuses voor zwaar
historisch leed binnen een cultuur van kleinere excuses voor lichtere vergrijpen
als onachtzaamheid en onwellevendheid. Hij geeft voorbeelden uit het
Belgische politieke discours over de verantwoordelijkheid voor Kongo en de
Holocaust en laat de verbinding zien met verontschuldigingen voor politiek
wanbeheer en persoonlijke beledigingen. Het politieke bedrijf blijkt zo zijn
eigen emotionele en publicitaire winst- en verliesrekening te kennen. Is het

1

2

Ik dank Marieke Bloembergen voor haar hulp bij

3

Deze termen zijn te vinden bij achtereenvolgens

de talent scouting van auteurs en Aad Blok, Marja

Elazar Barkan, The Guilt of Nations: Restitution and

de Keuning en Anne-Marie Mreijen voor het in

Negotiating Historical Injustices (New York 2000);

goede banen leiden van de technische afwerking.
Ariel Colonomos en John Torpey, ‘Introduction:

Jeffrey K. Olick en Brenda Coughlin, ‘The Politics

World Civility?’, The Journal of Human Rights 3

of Regret: Analytical Frames’, in: John Torpey

(2004) 139-142, 140; Janna Thompson, Taking

(ed.), Politics and the Past: On Repairing Historical

Responsibility for the Past: Reparation and Historical

Injustices (Maryland 2003) 55.
Justice (Cambridge 2002); Lee Taft, ‘Apology
Subverted: The Commodification of Apology’,
Yale Law Journal 109 (2000) 1135.
4

Michael R. Marrus, Official Apologies and the
Quest for Historical Justice (Toronto 2006) 5.
 ­63

forum
juist dapper of laf om excuses te vragen; wanneer is het opportuun om ze aan
te bieden, te aanvaarden of te weigeren?
Bart Luttikhuis legt de nadruk op de juridisering van het excuusdiscours. Dat geeft weer aan, dat historici niet de enige spelers zijn op
het veld van de historische excuses. Hun inbreng moet concurreren met
die van anderen. Behalve met filosofen, ethici, politici en antropologen
dus ook met juristen. In het geval van de Nederlandse aanvaarding van
verantwoordelijkheid voor het koloniale verleden in Indonesië hebben
juridische overwegingen een vertragende en remmende rol gespeeld. Dat hoeft
niet altijd de rol van juristen te zijn. De mogelijkheid om een beroep te kunnen
doen op het mensenrechtendiscours en op internationale rechtsprocedures
biedt activisten en slachtoffers een podium om erkenning af te dwingen.
Francio Guadeloupe verplaatst de blikrichting naar de adressant
van historische excuses in het postkoloniale debat. Afstammelingen van
slaven reageren verschillend op aangeboden excuses. Sommigen laat het
onverschillig, anderen doen ze af als onoprecht. Als excuses aanvaard en
gewaardeerd worden, betekent dat dan ook een capitulatie voor een cultuur
van slachtofferschap? Maakt men zich daardoor afhankelijk van erkenning en
dus weer kwetsbaar en machteloos? Guadeloupe pareert dit laatste verwijt met
het idee dat militante aanvaarding van excuses onderdeel kan uitmaken van
een groei naar zelfbewustzijn.
Misschien is dat laatste een utopisch perspectief, maar het voert
ons wel terug naar de filosofische en ethische vragen over het wezen van
verzoening en vergeving. In dat discours lijken al die onderscheiden – groot
of klein, nationaal of postnationaal, snel of langzaam, royaal of krenterig –
bijkomstigheden. Helaas blijken ze in de historische praktijk maar al te vaak
van cruciaal belang te zijn.
ed jonker

q.
