D1C.6 Development of 100%-hydrogen compatible domestic components
HyDelta
WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van
binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof
Status: definitief

Dit project is medegefinancierd door TKI Nieuw Gas | Topsector Energie uit de PPS-toeslag
onder referentienummer TKI2020-HyDelta.
WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Document samenvatting
Corresponderende auteur
Corresponderende auteur
Verbonden aan
E-mailadres

Henk Salomons
Kiwa Technology B.V.
henk.salomons@kiwa.com

Document historie
Versie Datum

Auteur

Verbonden aan

1

10-11-2021

H.J.M. Rijpkema, Kiwa Technology B.V.
H. Salomons

2

09-12-2021

H.J.M. Rijpkema, Kiwa Technology B.V.
H. Salomons

Verwerking commentaar
Expert- and Assesment group

3

22-12-2021

H. Salomons

Verduidelijking scope
binneninstallaties (wijziging in
titel, toevoegingen in de
inleiding en samenvatting)

Kiwa Technology B.V.
Samenvatting van de
wijzigingen
n.v.t.
Verspreidingsniveau
Verspreidingsniveau
PU Public
R1 Beperkt tot
• Partners inclusief Expert Assessment Group
• Andere deelnemers aan het project inclusief Sounding Board
• Externe entiteit gespecificeerd door het consortium (please specify)
R2 Beperkt tot
• Partners inclusief Expert Assessment Group
• Andere deelnemers aan het project inclusief Sounding Board
R3 Beperkt tot
• Partners inclusief Expert Assessment Group

X

Documentbeoordeling
Partner
Alliander
Enexis
HSF
Rendo
Techniek NL
Kiwa Technology
Kiwa Technology

Naam
W.R. Nispeling
H. Smit
V.M.A. Barendregt
J. Jonkman
F. Vos
R. Holtrop
S.L.M. Lueb

Page 2/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Samenvatting
In het kader van het nationale onderzoeksprogramma HyDelta wordt onderzoek uitgevoerd met als
doel barrières voor waterstofprojecten weg te nemen. Werkpakket 1C van HyDelta betreft
hoofdleidingen, aansluitleidingen, gasmeteropstellingen en binneninstallaties. Er zijn verschillende
onderzoeksvragen opgesteld om deze thema’s nader te onderzoeken. Zie Bijlage I.
 De onderzoeksvraag die in dit rapport wordt behandeld luidt (vraag 61):
Hoe sluiten de ontwikkelingen van alle componenten, die geschikt zijn voor 100% waterstof, in het
distributienet (inclusief aansluitingen), bij de binneninstallatie en de gasverbruikstoestellen achter de
meter op elkaar aan, zodat de hele keten op elkaar afgestemd is?
De focus ligt hierbij op ontwikkelingen in materialen voor binneninstallaties en gasverbruikstoestellen.
Om deelvraag 61 te beantwoorden is ten behoeve van af te nemen interviews een vragenlijst
opgesteld die met de Expert- and Assessmentgroep (EAG) is afgestemd. Deze interviewvragen
hebben betrekking op regelgeving en het certificatietraject, op ontwikkelingen bij de fabrikanten en
op ervaringen in proefprojecten.
Uit de totaal 26 afgenomen interviews blijkt het volgende:
Op dit moment zijn de onderdelen na de gasmeter nog niet volledig afgestemd op de
toepassing van 100% waterstof. Fabrikanten en opstellers van regelgeving zijn daar echter wel
volop mee bezig.
Bestaande installaties zijn niet één op één over te zetten op 100% waterstof vanwege de
volgende redenen:
• Bestaande toestellen op aardgas zijn vanuit het oogpunt van techniek en regelgeving niet
geschikt voor waterstof.
• Bestaande rookgasafvoeren zijn mogelijk niet allemaal geschikt. De geschiktheid moet eerst
aangetoond worden door een partij die hiervoor de verantwoordelijkheid kan en wil
nemen.
• Bestaande binnenleidingen zijn mogelijk niet allemaal geschikt1. Ook hier moet eerst de
geschiktheid worden aangetoond door een partij die hiervoor de verantwoordelijkheid kan
en wil nemen.
Voor nieuwe installaties zijn of worden de volgende materialen gebruikt in pilotprojecten:
• Cv-combitoestellen (veldtestversie); in het Verenigd Koninkrijk tevens kookplaten en open
haarden.
• Rookgasafvoersystemen: met eigen verklaring van de fabrikant
• Leidingmaterialen: alleen nog met Gastec Qa-keurmerk voor aardgas.
 1

Het rapport “Toekomstbestendige gasdistributienetten” van Kiwa Technology (2018) benoemt de inzet van
gasleidingmaterialen bij de toepassing van waterstof. Echter dat onderzoek omvat alleen materialen die voor
distributienetten worden gebruikt. Binnenleidingmaterialen zoals PE-X, meerlagenbuis en de bijbehorende
koppelingen zijn in dat onderzoek niet meegenomen.
Page 3/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Op korte termijn komen verschillende fabrikanten met de volgende producten op de
(consumenten-) markt:
• Leidingsystemen geschikt voor waterstof met Gastec Qa-keurmerk (vanaf 2022). Het Qakeurmerk wordt aangevuld met de tekst: “Bestand tegen waterstofgas volgens KE 214” of
“Hydrogen ready according to AR 214”
• Cv-combitoestellen geschikt voor waterstof met CE-markering (vanaf 2023)
Deze waterstoftoestellen zijn niet goedgekeurd om te branden op aardgas, zelfs niet enkele
seconden. Dat betekent dat bij het overschakelen van aardgas naar waterstof ook de
laatste liters aardgas uit de leiding verwijderd moeten worden.
Wel worden er H2-readytoestellen ontwikkeld. Deze zijn geschikt voor aardgas, maar zijn
eenvoudig om te bouwen naar waterstof.
Page 4/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Inhoud
Document samenvatting ......................................................................................................................... 2
Samenvatting........................................................................................................................................... 3
1.
2.
Inleiding ........................................................................................................................................... 7
1.1

Algemeen................................................................................................................................. 7

1.2

Probleemstelling...................................................................................................................... 7

1.3

Doel ......................................................................................................................................... 7

1.4

Onderzoeksvraag 61 ................................................................................................................ 7

1.5

Werkwijze ................................................................................................................................ 7

1.6

Leeswijzer ................................................................................................................................ 9

Regelgeving en certificering .......................................................................................................... 10
2.1

Gastoestellen ......................................................................................................................... 10

Regelgeving en certificering .......................................................................................................... 10
Normen (huidige situatie) ............................................................................................................. 10
Normontwikkeling ......................................................................................................................... 11
Deelconclusie................................................................................................................................. 12
2.2

Rookgasafvoermaterialen ..................................................................................................... 12

Regelgeving en certificering .......................................................................................................... 12
Normen en normontwikkeling ...................................................................................................... 12
Deelconclusie................................................................................................................................. 12
2.3

Gasleidingmaterialen en appendages ................................................................................... 12

Regelgeving en certificering .......................................................................................................... 12
Keuringseisen ................................................................................................................................ 13
Nederland versus andere Europese landen .................................................................................. 13
3.
 Fabrikanten.................................................................................................................................... 15
3.1

Gastoestellen ......................................................................................................................... 15

100% waterstof ............................................................................................................................. 15
Deelconclusie: 100%-waterstoftoestellen ................................................................................... 15
Waterstoftoestel tijdelijk op aardgas? .......................................................................................... 16
Waterstof, toegevoegd aan aardgas ............................................................................................. 17
Kooktoestellen............................................................................................................................... 17

4.
3.2

Rookgasafvoersystemen ....................................................................................................... 17

3.3

Gasleidingmaterialen en appendages ................................................................................... 18

Proefprojecten............................................................................................................................... 20
4.1

Korte omschrijving proefprojecten ....................................................................................... 20
Page 5/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Schotland: H100 ............................................................................................................................ 20
Wales en Noordwest: HyNet/Homes ............................................................................................ 20
Wagenborgen (Groningen) : Hybride verwarming ........................................................................ 21
Uithoorn: Leegstaande woningen met oude leidingen en nieuwe toestellen .............................. 21
Delft: Green Village met waterstofstraat ...................................................................................... 21
Hoogeveen: nieuwe en bestaande woningen ............................................................................... 22
Evaluatie ............................................................................................................................................ 22
Bestaande leidingen hergebruikt voor waterstof ......................................................................... 22
Nieuwe gasleidingen ..................................................................................................................... 22
Gastoestellen ................................................................................................................................. 22
Mitigerende maatregelen ............................................................................................................. 23
4.2
5.
Deelconclusie......................................................................................................................... 23

Conclusies ...................................................................................................................................... 24

Referenties ............................................................................................................................................ 25
I

Overzicht van vragen HyDelta WP1C ............................................................................................ 26

II

Samenstelling Expert- and Assessment Group (EAG) deelvraag 61 .............................................. 27

III

Geïnterviewde personen ............................................................................................................... 28

IV

Gebruikte vragenlijst ..................................................................................................................... 29

Page 6/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

1. Inleiding
1.1

Algemeen

Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van het nationale onderzoeksprogramma HyDelta. Dit
programma is gericht op het veilig inpassen van waterstof in de bestaande infrastructuur voor
gastransport en gasdistributie en heeft als doel om barrières voor innovatieve waterstofprojecten
weg te nemen. Het volledige onderzoeksprogramma is ingedeeld in werkpakketten. Voor een
toelichting op de verschillende werkpakketten zie www.hydelta.nl.
 1.2

Probleemstelling

De focus van de ontwikkelingen voor het gebruik van waterstof in de gebouwde omgeving ligt
momenteel op de distributie van waterstof. Echter voor een veilige introductie van waterstof is het
belangrijk dat de hele keten van distributie tot en met binneninstallatie en toestellen op elkaar zijn
afgestemd en geschikt zijn voor 100% waterstof. Vooralsnog blijven de ontwikkelingen voor
waterstof in binneninstallaties achter bij die op distributiegebied.
1.3

Doel

Het in kaart brengen van de ontwikkelingen in verschillende stadia van de keten in de gebouwde
omgeving en het identificeren en adresseren van achterblijvende onderdelen2 en daaruit voortvloeiende risico’s.
1.4

Onderzoeksvraag 61

Deze rapportage geeft antwoord op de onderzoeksvraag 61 uit het werkpakket 1C Leidingen en
binneninstallaties.
De onderzoeksvraag is als volgt:
Hoe sluiten de ontwikkelingen van alle componenten , die geschikt zijn voor 100% waterstof, in het
distributienet (incl. aansluitingen), bij de binneninstallatie en de gasverbruikstoestellen achter de
meter op elkaar aan, zodat de hele keten op elkaar afgestemd is?
Het gaat in deze vraag om de ontwikkelingen van materialen voor binneninstallaties en
gasverbruikstoestellen opdat deze kunnen aansluiten op een distributienet met 100% waterstof.
1.5

Werkwijze

Om de vraag 61 te beantwoorden zijn er interviewlijsten opgesteld, ten behoeve van de af te nemen
interviews, die met de Expert- and Assessmentgroep (EAG) zijn afgestemd. Zie bijlage IV. Deze
vragenlijsten hebben betrekking op regelgeving en het certificatietraject, op ontwikkelingen bij de
fabrikanten en op ervaringen in proefprojecten. In diverse proefprojecten is gewerkt met bestaande
binnenleidingsystemen met componenten, nieuwe toestellen (slechts nog vrijgegeven voor veilig
gebruik binnen de proefprojecten) en rookgasafvoersystemen.
 Voor de beantwoording van deze vragen zijn interviews gehouden met vertegenwoordigers van
certificerende instellingen, fabrikanten en met projecttrekkers van proefprojecten in Nederland, het
2

Achterblijvende onderdelen: onderdelen in de binneninstallatie die niet worden vervangen wanneer een
woning wordt overgezet van aardgas naar waterstof. Voor wat betreft risico’s; zie het rapport zoals opgesteld
in het kader van HyDelta WP1C, D1C.5 deelvraag 101; risico’s bij het gebruik van waterstof in plaats van
aardgas.
Page 7/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Verenigd Koninkrijk (VK) en Italië. Hoewel niet alle partijen die met waterstof werken (in Nederland
en daarbuiten) ondervraagd zijn, geven de interviews een beeld van de stand van zaken voor
materiaal dat geschikt en toegestaan is voor het gebruik met waterstof binnenshuis.
Page 8/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

1.6

Leeswijzer

De uitkomsten van de interviews , aangevuld met beschikbare informatie worden gegeven in
hoofdstuk 2: Regelgeving en certificering, hoofdstuk 3: Fabrikanten en hoofdstuk 4: Proefprojecten.
In hoofdstuk 5 zijn de conclusies weergegeven.
Na het overzicht met referenties (bladzijde 25) volgen de bijlagen:
In bijlage I staan alle vragen van Werkpakket 1C van HyDelta. In bijlage II zijn de deelnemers van de
Expert- and Assessment Group bij dit onderzoek vermeld. Bijlage III is een opsomming van alle
geïnterviewde partijen. In Bijlage IV is de Nederlandse versie van de vragenlijst opgenomen.
Page 9/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

2. Regelgeving en certificering
Dit hoofdstuk is gebaseerd op interviews met Kiwa Gastec VK, Kiwa Italië, Kiwa Nederland en op
eigen kennis van de auteurs van voorliggend rapport.
 2.1

Gastoestellen

Regelgeving en certificering
Verbrandingstoestellen op waterstof moeten, evenals aardgastoestellen, zijn voorzien van CEmarkering op basis van de Europese Gas Appliance Regulations (GAR) wanneer deze in de handel
worden gebracht. Dat betekent dat in elk geval is voldaan aan de volgende twee voorwaarden:
1. Een van overheidswege aangewezen Notified Body heeft vastgesteld dat het product voldoet
aan de GAR (heeft het product goedgekeurd).
2. De fabrikant heeft een certificeringscontract afgesloten met een Notified Body

Figuur 1: CE-markering voor gastoestel op basis van de GAR

Omdat de eisen in de GAR zeer algemeen gesteld zijn is het moeilijk om een product alleen op deze
“Regulations” (NL: Verordening) te beoordelen. De GAR is daarom verbonden met een systeem van
normen, die veel concreter van aard zijn. In deze zogenaamde geharmoniseerde normen zijn tests en
beoordelingscriteria vastgesteld. “Geharmoniseerd” wil zeggen dat de lidstaten het erover eens zijn
dat de norm een correcte invulling is van de GAR. Andere manieren van beoordeling zijn nog steeds
mogelijk maar kunnen gemakkelijker ter discussie gesteld worden.
Een nadeel van geharmoniseerde normen is dat het vaak jarenlang duurt voordat deze tot stand
komen. Fabrikanten die een innovatief toestel ontwikkelen moeten daarom soms wel teruggrijpen
op de GAR, omdat een relevante norm nog niet bestaat.
Voorafgaand aan definitieve CE-markering kan de Notified Body een gastoestel vrijgeven voor een
veldtest. Het toestel voldoet aan alle veiligheidseisen maar krijgt nog geen definitieve CE-markering.
De fabrikant kan zo ervaring opdoen met dit toestel en dit verwerken in het definitieve ontwerp,
voordat hij het in massaproductie neemt.
Normen (huidige situatie)
Normen voor waterstoftoestellen zijn, binnen de scope van dit onderzoek, nog niet beschikbaar. Een
keuring van een gastoestel zal daarom plaatsvinden op basis van de aardgasnormen in combinatie
met een risico-inventarisatie waarin de eigenschappen van waterstof expliciet worden beschouwd.
 Een nuttig hulpmiddel daarbij kan de PAS 4444 [1] zijn, die is uitgegeven door het Britse normalisatieinstituut. Hoewel de Brexit inmiddels een feit is, zal de wijze van keuren en certificeren voorlopig op
dezelfde leest geschoeid zijn als die in de EU.
Page 10/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Er is ook een Duitse norm voor 0 - 20% bijmenging: ZP 3100. Deze omvat de hele range van 0 tot 20%
bijmenging van waterstof bij aardgas.
Normontwikkeling
Binnen de European Gas Research Group (GERG; www.gerg.eu) werken de Europese lidstaten aan
een project met als doel alle gas-gerelateerde EN-normen aan te vullen met eisen en beproevingsmethoden voor de verbranding met waterstof. Er zijn acht werkgroepen actief. Werkgroep 8 werkt
aan toepassingen voor eindgebruikers in woningen en utiliteit. In het najaar van 2021 zal deze
werkgroep een rapport publiceren met een analyse van de leemtes in kennis die nodig is om deze
normen aan te vullen. Volgende stappen zullen bestaan uit aanvullend onderzoek, en uiteindelijk
aanpassing van de normen.
Dit betekent echter niet dat het normalisatiewerk voor waterstof stil ligt totdat GERG het werk heeft
voltooid. Ook nu al zijn er diverse commissies actief binnen de Europese normalisatiekoepel CEN om
aangevulde normen gestalte te geven. Hierna volgen de ontwikkelingen van normen voor
gassamenstelling, cv-toestellen en overige toestellen.
Zie ook de resultaten van HyDelta Werkpakket 3, beschreven in het rapport “Normontwikkeling voor
waterstof”.
 Gassamenstelling/gassoorten
NEN-EN 437 [2] is een overkoepelende norm voor alle gastoestellen. In deze norm zijn de
verschillende gascategorieën vastgesteld, bijvoorbeeld de gascategorie voor aardgas met een lage
Wobbe-index of voor handelspropaan. Voor elke gascategorie is een nominale gassamenstelling
gedefinieerd, en daarnaast enkele grensgassen. Dit zijn gassen die qua samenstelling enigszins buiten
de normale bandbreedte liggen maar waarmee toch getest moet worden.
Op dit moment (najaar 2021) is waterstof nog niet opgenomen in NEN-EN 437. Wel zijn in de serie
van toestelnormen NEN-EN 15502 [3] (waarover meer onder de kop “cv-toestellen”) testgassen tot
20% bijmenging opgenomen, vooruitlopend op de publicatie in NEN-EN 437.
Cv-toestellen
Een ad-hocwerkgroep van de normcommissie3 van de normserie NEN-EN 15502 (‘Met gas gestookte
centrale verwarmingsketels’) werkt aan twee onderwerpen:
1. Bijmenging tot 20% waterstof, en
2. 100% waterstof.
De stukken voor 20% zijn bijna gereed om in te dienen bij CEN4 (Technische commissie 109
Werkgroep 1). Als CEN deze stukken goedkeurt wordt het stuk als voorlopige norm (prEN)
uitgebracht en volgt er nog een openbare commentaarronde voordat het wordt gepubliceerd als ENnorm.
De commissie neemt op dit moment (najaar 2021) de werkzaamheden voor 100% waterstof ter
hand.
Kooktoestellen
Een belangrijke norm voor kooktoestellen is NEN-EN 30. Er zijn nog geen belangrijke stappen gezet in
normalisatie voor kooktoestellen op waterstof.
3
4

Dit is NEN-normcommissie 349.057
CEN (Comité Européen de Normalisation, www.cenelec.eu )

Page 11/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Deelconclusie
Het is in theorie al mogelijk om onder de huidige regelgeving (GAR) cv-toestellen op de markt te
brengen die op waterstof werken. Zowel fabrikanten als het van overheidswege aangewezen
keuringsinstanties kunnen documenten als de Britse PAS 4444 gebruiken voor de ontwikkeling en
keuring van een 100%-waterstoftoestel.
 Voor lagere concentraties tot 20% wordt binnenkort een eerste normversie ingediend bij de
Europese normalisatiekoepel CEN.
2.2

Rookgasafvoermaterialen

Regelgeving en certificering
De regelgeving en wijze van certificering van rookgasafvoermaterialen lijkt sterk op die van
gastoestellen zoals hierboven beschreven. Ook rookgasafvoermaterialen kennen het systeem van
CE-markering en van Europese normen. De vigerende Europese verordening is doorgaans de CPR
(Construction Products Regulations). Een afvoersysteem kan echter ook worden gekeurd als
toebehoren bij een specifiek gastoestel. Het valt dan, net als het betreffende gastoestel, onder de
GAR (zie “Regelgeving en certificering” in paragraaf 2.1).
Normen en normontwikkeling
Twee verschillende technische commissies van CEN werken op dit moment aan EN- normen:
1. Een ad-hocwerkgroep van TC109 werkt aan technische voorschriften voor 20% en 100%
waterstof:
• Het onderdeel 20% is in een vergevorderd stadium.
• Het onderdeel 100% wordt binnenkort opgepakt.
2. TC 166 zoekt uit onder welke corrosieklasse een rookgasafvoersysteem voor waterstofgestookte
toestellen moet vallen.
TOELICHTING
Een corrosieklasse geeft aan voor welke corrosieve omstandigheden afvoermateriaal geschikt
moet zijn, en dus onder welke omstandigheden dit getest dient te worden. Vooralsnog wordt
aan klasse 1 gedacht ( de lichtste klasse, waar ook normale fossiele gassen toe behoren).
Deelconclusie
Net als voor aardgastoestellen geldt dat het nu al mogelijk is om onder de huidige regelgeving
rookgasafvoermaterialen op de markt te brengen voor toestellen op waterstof. Echter er zijn nog
geen definitieve EN-normen beschikbaar. Wel werken twee commissies aan de ontwikkeling hiervan.
2.3

Gasleidingmaterialen en appendages

Regelgeving en certificering
Voor keuring en certificering van gasleidingmaterialen en appendages bestaat geen verplicht regime
zoals voor gastoestellen. Wel vallen gasleidingen onder de Europese Construction Products
Regulations (CPR). Dit brengt met zich mee dat, zodra er een relevante norm onder de CPR van
kracht wordt, het betreffende materiaal hieraan moet voldoen. Er is echter geen keuringsregime
zoals bij de GAR.
 In Nederland moeten gasleidingen voldoen aan enkele prestatie-eisen, die genoemd worden in NEN
1078 [4] (nieuwbouw) of NEN 8078 [5] (ondergrens kwaliteit bestaande bouw). Nederland heeft deze

Page 12/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

normen in lijn gebracht met de Europese normen NEN5-EN 1775 [6] en NEN-EN 15001 deel 1 en 2 [7].
Maar hoewel elk materiaal in theorie gebruikt mag worden, is in Nederland materiaal met het
Gastec Qa-keurmerk gemeengoed6: fabrikanten gebruiken het keurmerk om de geschiktheid van hun
materialen mee aan te tonen, installateurs op hun beurt gebruiken het materiaal om aan te tonen
dat hun installaties met geschikte componenten zijn gebouwd.
Figuur 2: Keurmerk Gastec Qa

Keuringseisen
Om te beoordelen of een bepaalde materiaalsoort of appendage voor gas het Gastec Qa-keurmerk
mag voeren bestaat er een set met keuringseisen (KE); een soort normen. Bijvoorbeeld KE 5 voor
koperen buis of KE 168 voor zelfsluitende gaskleppen. Deels betreffen deze KE’s distributiematerialen
en deels installatiematerialen.
De keuringseisen zijn in het verleden opgesteld voor de toepassing van aardgas. Vanwege de vraag
uit de markt zijn deze onlangs uitgebreid naar waterstof. Hiertoe is echter niet elke afzonderlijke KE
aangepast, maar is er een overkoepelende KE ontwikkeld, namelijk KE 214 [8]. Dit document is een
aanvulling op bestaande keuringseisen voor aardgas. De ontwikkeling hiervan gebeurt via een
versneld traject. Keuringen voor waterstof op grond van KE 214 vallen onder accreditatie en hebben
dus een gelijkwaardig kwaliteitsniveau als veel andere Gastec Qa-keuringseisen.
 In eerste instantie betrof deze aanvulling alleen distributiematerialen, maar er is inmiddels een
nieuwe conceptversie ontwikkeld waarin ook binnenleidingmaterialen zijn meegenomen. In veel
gevallen kan de uitbreiding van goedkeuring voor aardgas naar goedkeuring voor waterstof worden
uitgevoerd aan de hand van materiaaltabellen in KE 214. Echter er zijn ook aanvullende eisen die in
het laboratorium onderzocht moeten worden. Deze hebben vooral betrekking op:
•
•

Lekdichtheid (kogelkranen mogen voor waterstof bijvoorbeeld veel minder lekkage hebben
dan voor aardgas).
Werking van componenten met bewegende delen (doorstroombegrenzers, drukregelaars
etc. )

Nederland versus andere Europese landen
Vooral bij binnenleidingmaterialen speelt het een rol dat in Nederland veel wordt gewerkt met
systeemcertificaten, met name voor kunststof- en meerlagenbuizen. Bijvoorbeeld een certificaat

5

In Nederland worden NEN-normen gebruikt. Europese (EN-) normen worden daarom door het Nederlandse
normalisatie-instituut NEN gepubliceerd met het voorvoegsel NEN. Dus in dit geval: NEN-EN 1775.
6
https://www.kiwa.com/nl/nl/markten/energie-en-energiemanagement/energy/energy-usingproducts/gasdistributie-materialen/gastecqa-keuringseisen/

Page 13/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

voor een leidingsysteem waarvan alles (buizen, koppelingen, appendages en ook
montagegereedschap zoals perstangen) deel uitmaakt van het systeem.
In het buitenland worden systeemcertificaten veel minder toegepast. En ook kunststof in het
algemeen wordt minder breed toegepast. In andere lidstaten worden vaak dezelfde EN-normen
gebruikt voor productkeuringen van aardgasmaterialen als die wij in Nederland gebruiken. Het
huidige concept van KE 214 [8], waarin ook binnenleidingmaterialen zijn opgenomen, sluit daar dan
goed bij aan. Eerst gaat deze conceptversie ter kritiek naar certificaathouders, daarna naar het
college van deskundigen. Naar verwachting wordt dit concept eind 2021 of begin 2022 bekrachtigd.
 In CEN/TC 234 wordt er gewerkt aan de afstemming van werkzaamheden in de diverse werkgroepen
om de reeds beschikbare Europese Normen aan te vullen voor de toepassing van 0-100% waterstof
in leidingsystemen. Hiertoe is recent een voorlopig concept van een technisch document opgesteld
vanuit CEN TC 234 [9]. De stemming over dit document in de Europese lidstaten loopt tot in
december 2021. Een positieve stemming zal leiden tot de werkzaamheden in de diverse Europese
werkgroepen onder CEN/TC 234 “Gasinfrastructure” en in uiteindelijk aanpassing van de Europese
normen. Dit traject zal naar verwachting enkele jaren in beslag kunnen nemen. Uiteindelijk heeft dit
traject ook consequenties voor de Nederlandse normen en praktijkrichtlijnen.
Page 14/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

3. Fabrikanten
3.1

Gastoestellen

Geïnterviewd: Intergas, Remeha en Nefit Bosch, Kiwa NL en Kiwa VK

100% waterstof
De geïnterviewde bedrijven hebben alle drie een werkend prototype ontwikkeld van een cvcombitoestel. Alle drie hebben ze een voorlopige versie op een bescheiden schaal (10 tot 100-tallen)
ingezet in veldtests.
Nefit Bosch komt met een H2-readytoestel, gebaseerd op de bestaande productlijn met de naam
Worchester. Dit merk/type wordt vooral in het VK veel ingezet. Op dit moment draait er een
veldtest.
Intergas komt met een 100%-waterstoftoestel gebaseerd op het huidige aardgastype Intergas
Extreme 30 qua formaat en uiterlijk. De tapwaterklasse zal op CW3 of CW4 uitkomen. Dit type is door
Notified Body Kiwa Nederland gekeurd en toegelaten voor demonstratiedoeleinden.7 Het toestel is in
gebruik in het “waterstof-tiny house” van de gemeente Hoogeveen; een demonstratiewoning voor
energiecoaches en andere belanghebbenden bij de energietransitie.
Verder gaat Intergas de toestellen leveren voor een veldtest in Wagenborgen8 (Groningen), in totaal
circa 30 wooneenheden van een woningcorporatie.
 Remeha werkt toe naar een situatie met vier productlijnen voor cv-toestellen, op basis van de
gassoort:
1. Aardgas (zoals de huidige toestellen)
2. Aardgas, geschikt voor een fluctuerende bijmenging met 0-20% Waterstof (reeds
beschikbaar)
3. Waterstof (100%); één type in massaproductie vanaf 2023, meerdere typen (diverse
vermogens) vanaf 2024.
4. H2 ready: een toestel geschikt voor aardgas en eenvoudig om te bouwen naar 100%
waterstof door gekwalificeerd personeel. Beoogde massaproductie vanaf 2024.
Itho Daalderop
Een fabrikant die de overstap naar waterstof niet gaat maken is Itho Daalderop; een fabrikant van
veel elektrische apparatuur en met een klein marktaandeel van gastoestellen. Op 25 oktober 2021
publiceerde “Installatienieuws” namelijk het bericht dat het bedrijf gaat stoppen met cv-toestellen
[10] om zich geheel te richten op warmtepompen.
N.B. Itho Daalderop is voor dit HyDelta-project niet geïnterviewd.
Deelconclusie: 100%-waterstoftoestellen
Voor de 100%-waterstoftoestellen en 100% H2-readytoestellen geldt: De toesteltypen voor de
veldtests zijn nog niet vrijgegeven als consumentenproduct en hebben dus nog geen CE-markering.
Dit heeft verschillende redenen:

7

Demonstratie: een vorm van veldtest als voorstadium voor CE-markering. Over veldtests valt te lezen in
paragraaf 2.1 onder “Regelgeving en certificering”.
8
In hoofdstuk 4 wordt dieper ingegaan op diverse proefprojecten.
Page 15/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

•

•

Enkele veiligheidsrelevante onderdelen van een cv-toestel (branderautomaat,
veiligheidsklep) moeten op hun beurt ook van CE-markering zijn voorzien voordat het toestel
als geheel CE-markering kan krijgen. De toeleveranciers van deze producten hebben dit
traject bijna voltooid.
De resultaten van de veldtests worden verwerkt in het definitieve toestelontwerp. Het
eindontwerp dat wordt gekeurd voor CE mag daarna niet meer worden gewijzigd, tenzij een
deel van de keuring opnieuw wordt gedaan.
 Waterstoftoestel tijdelijk op aardgas?
Voor een soepele ombouw van een deel van het gasdistributienet zou het een voordeel zijn wanneer
een 100%-waterstoftoestel korte of langere tijd tijdelijk op aardgas zou kunnen branden. Immers dan
konden eerst alle betrokken aardgastoestellen door waterstoftoestellen vervangen worden en
daarna kon het gasnet worden “overgezet” naar waterstof zonder tussenkomst van een monteur
binnenshuis.
Echter geen van de geïnterviewde fabrikanten heeft deze eigenschap ingebouwd in het toestel. Eén
fabrikant gaf aan dat het toestel dan te duur zou worden en daardoor niet aantrekkelijk voor de
consument.
Ook zou het bij de ombouw van het gasnet een pré zijn als de waterstofketel veilig uit gebruik gaat
indien er aardgas wordt toegevoerd.
De fabrikanten geven aan dat het toestel hier niet op is ontworpen en gekeurd, echter dat niet is uit
te sluiten dat het toestel veilig uit bedrijf gaat. Eén fabrikant geeft aan dat de vlam gaat afblazen
door de veel lagere verbrandingssnelheid van aardgas, waardoor het toestel uitschakelt door
vlamstoring. Omdat de toestellen er niet op zijn ontworpen is het niet de bedoeling dat het toestel
aardgas krijgt toegevoerd, zelfs niet kortstondig.
Technische uitdagingen voor een 100%-waterstoftoestel t.o.v. een aardgastoestel zijn onder
meer:
Vlambeveiliging:
• Op basis van ionisatie werkt niet want er zijn geen radicalen9 in de vlam die voor geleiding
zorgen.
• Op basis van een lichtcel werkt niet want de vlam geeft geen zichtbaar licht.
Temperatuurbestendigheid:
• De voet van de vlam is heter. Dat stelt hogere eisen aan het brandermateriaal.
Voorkomen van inslag van de vlam
• Waterstof heeft een hogere verbrandingssnelheid en een lagere minimale ontstekingsenergie. Daarom is extra aandacht nodig voor het scenario van vlaminslag in de brander
(en vervolgens in de leidinginstallatie), mocht daarin -naast waterstof- nog lucht aanwezig
zijn.
Scholing van installerend personeel.
 • Zorgen dat er tijdig geschikt personeel beschikbaar is voor ombouw-operaties. Hiertoe
contact onderhouden met de opleidingsinstituten.
9 Radicalen: atomen of moleculen met één of meerdere ongepaard(e) elektron(en). Bij ionisatievlambeveiliging maken deze transport van lading (elektrische stroom) mogelijk tussen de ionisatiepen en de
massa van het toestel.
Page 16/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Waterstof, toegevoegd aan aardgas
Er zijn inmiddels al diverse toestellen gecertificeerd voor aardgas met 20% bijmenging van waterstof.
Alleen al Kiwa Nederland heeft twee fabricaten hiervoor gecertificeerd.
Kooktoestellen
Geïnterviewd: Atag Keukentechniek
Het bedrijf is voornemens toestellen op waterstof te gaan ontwikkelen binnen een “zichtbare
horizon”, orde grootte binnen 5 jaar. Op dit moment is er echter nog te veel onzeker om hiermee van
start te gaan: Het is nog niet duidelijk welke gassamenstelling de toekomstige duurzame gassen
zullen hebben (vooral welke concentratie waterstof er wordt bijgemengd, dan wel of dit 100%
waterstof is). Evenmin is de samenstelling van de testgassen bekend. Het is onzeker of er voldoende
(Nederlandse) markt is voor toestellen op waterstof: de berichten in de media dat we “van het gas
af” moeten heeft de verkoop geen goed gedaan. Specifiek in Nederland lijken consumenten eerder
geneigd voor elektrisch koken te kiezen.
Een mengsel met enkele tientallen procenten waterstof is technisch goed te doen, want het vraagt
waarschijnlijk niet zo veel aanpassingen. Het huidige grensgas G24 voor aardgas bevat nu al 20%
waterstof. Eerdere onderzoeken toonden namelijk al aan dat bijmenging van aardgas met 20 tot 25%
waterstof goed mogelijk is.
Afhankelijk van de bijmenging zal mogelijk blijken dat het ontwerp van de branders aangepast
moeten worden. Bijvoorbeeld andere materialen of een andere branderconfiguratie.
 Technische uitdagingen voor een 100%-waterstofkooktoestel zijn onder meer:
• Zichtbaarheid van de vlam
• Materiaal van de brander
• Vlambeveiliging

3.2

Rookgasafvoersystemen

Geïnterviewd: Muelink en Grol, Kiwa NL, Kiwa Italië
Muelink en Grol (M&G) geeft aan dat zij het afvoermateriaal van PP (polypropyleen, onder
handelsnaam: Burgerhout) al ter keuring hebben aangeboden bij een Notified Body. Op dit moment
is echter nog niet duidelijk of er aanvullende testen moeten plaatsvinden op materiaal dat al een
keurmerk voor aardgas heeft. De diverse normcommissies (zie paragraaf 2.2) werken nog aan de
aanpassing van de normen.
Vooruitlopend hierop heeft M&G in 2019 een beperkte theoretische analyse laten doen door Kiwa
Nederland van de geschiktheid van het materiaal in een afvoermateriaal van PP. Op basis van de
resultaten lijkt het huidige materiaal voor afvoerbuizen en afdichtingsringen geschikt voor
condenserende toestellen (“HR-toestellen”) op 100% waterstof [11].
De Nederlandse en Italiaanse Notified Body’s hebben hierop geen aanvullingen met betrekking tot
ontwikkelingen die bij andere fabrikanten dan M&G plaatsvinden.
Page 17/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Technische uitdagingen voor een rookgasafvoer van een waterstoftoestel zijn onder andere:

Recirculatie dakdoorvoer
Hoeveel mag een dakdoorvoer (gecombineerde toe- en afvoerconstructie) afgevoerd rookgas
opnieuw aanzuigen (recirculeren) opdat het toestel/de verbranding niet geschaad wordt? Voldoet
een dakdoorvoer voor aardgastoestellen automatisch voor waterstof?
Condensopvang
Bij de verbranding van waterstof komt meer waterdamp vrij dan bij aardgas. Deze damp
condenseert deels in de afvoer en wordt condensatiewater. Heeft de huidige condensopvang
voldoende vrije doorlaat voor de afvoer hiervan?
Corrosievastheid
Mogelijk is condensatiewater corrosiever dan dat van aardgas.
De levensduur zou minimaal gelijk moeten zijn aan rookgasafvoersysteem voor aardgas
(doorgaans ten minste 15 jaar).
 Afschot pijpdelen rookgasafvoer
Omdat er meer condenswater vrijkomt geldt ook de vraag of de huidige eis voor afschot van
liggende leidingdelen volstaat bij waterstof.
Verbinding pijpdelen
In hoeverre moeten de verbindingen bestand zijn tegen de kracht van een explosieve ontsteking
van een waterstoftoestel. Volstaat materiaal, geschikt voor aardgastoestellen ook bij waterstof?
Verdunningsafstand
Wijzigt de verdunningsfactor f in de bouwregelgeving? Verandert hierdoor de afstand tussen
uitmonding en inlaatopening voor ruimteventilatie? Rookgassen van waterstoftoestellen bevatten
o.a. NOx, dit is schadelijk bij inademing, een correcte afvoer naar buiten is om die reden
noodzakelijk.
Visuele hinder
Wordt de condenspluim bij de uitmonding intensiever? Wat betekent dit voor visuele hinder?

3.3

Gasleidingmaterialen en appendages

Geïnterviewd: Aalberts integrated piping systems, Henco, Uponor, Viega
De geïnterviewde fabrikanten hebben allen op hun leidingsystemen het vrijwillige keurmerk
Gastec Qa voor aardgas, maar nog niet voor waterstof. Dat kan ook nog niet, omdat de Gastec
Qa-keuringseisen nog niet definitief van kracht zijn (zie paragraaf 2.3). Zodra dit mogelijk is willen de
fabrikanten hun producten laten certificeren voor Gastec Qa. Dit betreft in elk geval de systemen van
koper en meerlagenbuis. De systemen met buizen uit een enkele laag kunststof worden mogelijk niet
voor waterstof gecertificeerd omdat de markt voor aardgas nu ook al klein is.
De fabrikanten doen, vooruitlopend op de keuring, al de volgende werkzaamheden:
•

input leveren voor keuringseisen;

Page 18/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

•
•
•

informatie inwinnen bij toeleveranciers over de geschiktheid van de toegepaste materialen
voor waterstof (HDPE, PVDF plus HNBr rubber):
testen met waterstof in (buitenlandse) testlaboratoria (m.b.t. mechanische eigenschappen,
permeatie, lekdichtheid); en
deelnemen aan proefprojecten.
Zo gauw de keuringseisen definitief worden zullen diverse fabrikanten hun systemen ter keuring
aanbieden.
 Page 19/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

4. Proefprojecten
Voor dit onderzoek zijn projecttrekkers geïnterviewd van twee buitenlandse (VK10) en vier
Nederlandse proefprojecten. In dit hoofdstuk worden de projecten eerst kort omschreven (paragraaf
4.1) en daarna wordt beschouwd wat dit betekent voor het voorliggende onderzoek (paragraaf 0 en
4.2).
4.1

Korte omschrijving proefprojecten

Schotland: H100
Geïnterviewd: Kiwa Gastec UK
Oorsprong waterstof:

Groene waterstof, gegenereerd met elektriciteit uit een 7 MW offshore
windturbine.
Verbruikers:
300 a 1000 wooneenheden
Binnenleidingsysteem:
Standaard koperleidingsysteem zoals voor aardgas.
Verbrandingstoestellen: Cv-combitoestellen, kookplaten, open haarden op waterstof.
Geschiktheid materiaal Op basis van Kiwa-NL-rapportage plus testwerk Kiwa VK.
beoordeeld:
Extra mitigerende
Ja11
maatregelen t.o.v.
aardgas?

Wales en Noordwest: HyNet/Homes
Geïnterviewd: Kiwa Gastec UK
Oorsprong waterstof:
Verbruikers:
Binnenleidingsysteem:
Verbrandingstoestellen:
Geschiktheid materiaal
beoordeeld:
Extra mitigerende
maatregelen t.o.v.
aardgas?

Blauwe waterstof, lokaal gefabriceerd
Circa 2000 wooneenheden
Nog niet bekend, project is nog in definiëringsfase
Nog niet bekend
Nog niet bekend
Nog niet bekend

10

Opmerking bij de projecten in het VK:
In het projectvoorstel bij onderzoeksvraag 61 (7 mei 2021) worden de projecten Hy4Heat en H21 genoemd. In
de betreffende programma’s zijn onbewoonde testlocaties gebruikt. Deze projecten zullen worden beschreven
in de rapportage van WP1A. Op de websites van Hy4Heat en H21 is al veel informatie beschikbaar. De echte
pilots in het VK moeten nog van start gaan en staan nu hier kort samengevat (bron: Kiwa Gastec UK).
11
Voor de overzichten in deze paragraaf is alleen van belang of er mitigerende maatregelen zijn toegepast,
want dat betekent dat er nog ervaring moet worden opgedaan in een veilige omgeving. Welke maatregelen dat
zijn is geen onderwerp in voor onderzoeksvraag 61.
 Page 20/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Wagenborgen (Groningen) : Hybride verwarming
Geïnterviewd: Enexis
Oorsprong waterstof:

Groene waterstof, geproduceerd door een agrarisch ondernemer op
enkele kilometers afstand. Distributie naar Wagenborgen via nieuwe
leiding.
Verbruikers:
30 bestaande rijtjeshuizen
Binnenleidingsysteem:
Waarschijnlijk meerlagenbuizen
Verbrandingstoestellen: Piekverwarming en warm tapwater met hybride warmtepompen op
waterstof.
Geschiktheid materiaal Op basis van Gastec Qa keurmerk op basis van de herziene KE 214
beoordeeld:
Extra mitigerende
Ja
maatregelen t.o.v.
aardgas?

Uithoorn: Leegstaande woningen met oude leidingen en nieuwe toestellen
Geïnterviewd: Stedin
Oorsprong waterstof:
Verbruikers:
Binnenleidingsysteem:

Flessengas
14 leegstaande woningen
Bestaande leidingen variërend van 60 jaar (ten tijde van de bouw) tot
heden, zoals koper, staal en meerlagen.
Verbrandingstoestellen: Remeha en Nefit-Bosch toestellen (types goedgekeurd voor veldtests).
Geschiktheid materiaal Tijdens en na afloop van de testperiode zijn de materialen beoordeeld.
beoordeeld:
Najaar 2020 pilot opgebouwd en eind 2020 weer afgebroken. Circa 1
week op aardgas, 1 week test op stikstof, 1 week helium, 1 week
waterstof en 1 week zijn huizen verwarmd op waterstof.
Ervaringen: Alle materialen zijn geschikt voor waterstof. Bij het testen
met helium zijn lekke koppelingen aangetroffen en gerepareerd
(nagetrokken). Het systeem was daarna gasdicht voor waterstof.
De waterstofketels werken goed.
Extra mitigerende
Ja
maatregelen t.o.v.
aardgas?

Delft: Green Village met waterstofstraat
Geïnterviewd: gAvilar, Aalberts Hydronic Flow Control
Oorsprong waterstof:
Verbruikers:
Binnenleidingsysteem:
Verbrandingstoestellen:
Geschiktheid materiaal
beoordeeld:
Extra mitigerende
maatregelen t.o.v.
aardgas?

Flessengas
Publieke experimenteerruimte met o.a. drie bewoonde woningen.
Nog niet bekend
Remeha Hydra toestel.
Eigen laboratoriumonderzoek en algemene rapporten.
 Ja

Page 21/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Hoogeveen: nieuwe en bestaande woningen
Geïnterviewd:
Oorsprong waterstof:

Grijze waterstof (tube trailers), daarna
Groene waterstof (opgewekt op nabijgelegen RWZI), daarna
Groene waterstof (aansluiting op hoofdtransportnet Gasunie
(H2-backbone))
Verbruikers:
Eerst nieuwbouwwoningen (2022) en in een volgende fase bestaande
woningen. In totaal vier fasen met uiteindelijk 518 wooneenheden
(2027)
Binnenleidingsysteem:
Op basis van keurmerk
Verbrandingstoestellen: Voor de eerste tranche is gekozen voor Remeha
Geschiktheid materiaal Op basis van (voorstadium van) CE-markering (cv-toestel) dan wel via
beoordeeld:
andere keurmerken (binnenleidingen).
Extra mitigerende
Ja
maatregelen t.o.v.
aardgas?

Evaluatie
Veel projecten zijn nog in voorbereiding of in elk geval niet voltooid. In het onderstaande staat alleen
de informatie zoals die tot nu toe bekend is.
Bestaande leidingen hergebruikt voor waterstof
Bestaande leidingen zijn hergebruikt in de projecten in Wales en Uithoorn. Het project in Wales is
echter nog niet uitgevoerd zodat er nog geen resultaten bekend zijn. Van het project in Uithoorn
werden de binnenleidingen eerst met helium beproefd. Hierbij werden drie koppelingen met een
geringe lekkage gevonden. Na herstel van de lekkende koppelingen is het systeem twee weken
gevuld geweest met waterstof. Hierbij bleek het systeem gasdicht voor waterstof.
Nieuwe gasleidingen
Nieuwe gasleidingen worden aangelegd in het project in Wagenborgen en in fase 1 van het project in
Hoogeveen. In Wagenborgen wordt waarschijnlijk gekozen voor meerlagenbuizen. In beide projecten
zal naar verwachting materiaal toegepast worden met het keurmerk Gastec Qa voor waterstof (mits
dan beschikbaar).
Gastoestellen
In alle zes projecten is of wordt gekozen voor nieuwe gastoestellen, ontworpen voor 100% waterstof.
 Van de projecten in het VK is alleen van het project in Wales bekend welke toestellen worden
toegepast: cv-combitoestellen, kookplaten en open haarden. Deze worden eerst uitgebreid
onderzocht op veiligheid alvorens ze worden toegepast.
In de Nederlandse projecten worden alleen cv-combitoestellen toegepast en geen andere
gastoestellen. Voor deze projecten geldt EU-regelgeving, zodat gastoestellen CE-markering moeten
hebben (zie paragraaf 2.1). In de aanloopfase naar CE-markering is echter het gebruik van veldtesttoestellen toegelaten. De certificerende instantie geeft dan toestemming om een bepaald type
toestel op beperkte schaal in te zetten in de praktijk. Deze toestellen zijn veilig in gebruik maar de
fabrikant bouwt nog een of meer controlemomenten in de gebruiksfase in om hiervan te leren voor
de definitieve uitvoering die in massaproductie gaat.
Page 22/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Op dit moment zijn er enkele typen cv-combitoestellen goedgekeurd voor veldtests. De toestellen
die in de genoemde pilots zijn of worden gebruikt hebben zo’n goedkeuring.
De eerste cv-toestellen met CE-markering zijn naar verwachting in 2023 beschikbaar voor de
consument.
Mitigerende maatregelen
In alle pilotprojecten zijn of worden er aanvullende mitigerende maatregelen getroffen, om zo in een
extra veilige omgeving ervaring op te kunnen doen.
4.2

Deelconclusie

De praktijkervaring met bestaande aardgasleidingen, overgezet op waterstof, is beperkt tot 2 weken.
Hierbij zijn geen gebreken opgetreden die niet bij aardgas aan de orde waren. Er zijn nog geen
projecten waaruit langeduurresultaten bekend zijn.
Voor nieuwe leidingen in Nederland zijn nog geen praktijkervaringen. In proefprojecten zal men
kiezen voor materiaal met het Gastec Qa keurmerk op basis van Keuringseisen 214 (versie inclusief
binnenleidingmaterialen, gereed begin 2022).
Voor praktijkproeven maakt men in Nederland gebruik van veldtest-exemplaren met een toelating
door de Certificerende Instantie (Notified Body).
 Page 23/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

5. Conclusies
Op dit moment zijn de onderdelen na de gasmeter en de bijbehorende regelgeving nog niet in
volledigheid afgestemd op een toepassing van 100% waterstof. Fabrikanten en opstellers van
regelgeving zijn daar echter wel volop mee bezig. Het ontwikkelen van voorschriften en van
producten gaat hierbij ongeveer gelijk op.
Uit de interviews met vertegenwoordigers van certificatie, fabrikanten en met projecttrekkers van
proefprojecten in Nederland is het volgende gebleken:
Bestaande installaties zijn niet één op één over te zetten op 100% waterstof vanwege de volgende
redenen:
•
•
•

Bestaande toestellen op aardgas zijn vanuit het oogpunt van techniek en regelgeving niet
geschikt voor waterstof.
Bestaande rookgasafvoeren zijn mogelijk niet allemaal geschikt. De geschiktheid moet eerst
aangetoond worden door een partij die hiervoor de verantwoordelijkheid kan en wil nemen.
Bestaande binnenleidingen zijn mogelijk niet allemaal geschikt. Ook hier moet eerst de
geschiktheid worden aangetoond door een partij die hiervoor de verantwoordelijkheid kan
en wil nemen.
Voor nieuwe installaties zijn de volgende materialen gebruikt in pilotprojecten:
•
•
•

Cv-combitoestellen (veldtestversie)
Rookgasafvoersystemen: met eigen verklaring van de fabrikant
Leidingmaterialen: alleen nog met Gastec Qa-keurmerk voor aardgas.
Op korte termijn komen verschillende fabrikanten met de volgende producten op de (consumenten-)
markt:
•

•

Leidingsystemen geschikt voor waterstof met Gastec Qa-keurmerk (vanaf 2022). Het Qakeurmerk wordt aangevuld met de tekst: “Bestand tegen waterstofgas volgens KE 214” of
“Hydrogen ready according to AR 214”
Cv-combitoestellen geschikt voor waterstof met CE-markering (vanaf 2023).
Deze waterstoftoestellen zijn niet goedgekeurd om te branden op aardgas, zelfs niet enkele
seconden. Dat betekent dat bij het overschakelen van aardgas naar waterstof ook de laatste
liters aardgas uit de leiding verwijderd moeten worden.
 Wel worden er ready-toestellen ontwikkeld. Deze zijn geschikt voor aardgas, maar zijn
eenvoudig om te bouwen naar waterstof.
Page 24/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Referenties
[1] BSI, „PAS 4444 - Hydrogen-fired gas appliances. Guide,”
https://shop.bsigroup.com/products/hydrogen-fired-gas-appliances-guide, 2020.
[2] NEN, „NEN-EN 437: Proefgassen - Proefdrukken - Toestelcategorieën,” Delft, 2021.
[3] NEN, „NEN-EN 15502; Met gas gestookte centrale verwarmingsketels (meerdere delen),” Delft.
[4] NEN, NEN 1078: Voorziening voor gas met een werkdruk tot en met 500 mbar - Prestatie-eisen Nieuwbouw, Delft: NEN, 2018.
[5] NEN, NEN 8078: Voorziening voor gas met een werkdruk tot en met 500 mbar - Prestatie-eisen Bestaande bouw, Delft: NEN, 2018.
[6] NEN, NEN-EN 1775: Gasvoorziening - Gasleidingen in gebouwen - Maximale werkdruk kleiner of
gelijk aan 5 bar - Functionele aanbevelingen, Delft: NEN, 2007.
[7] NEN, NEN-EN 15001-1 en- 2: Gasinfrastructuur - Gasinstallatieleidingen met bedrijfsdrukken
groter dan 0,5 bar voor industriële en groter dan 5 bar voor industriële en niet-industriële
gasinstallaties, Delft: NEN, 2009 en 2008.
[8] CvD productcertificatie Gastec Qa, „Keuringseis 214 - "Geschiktheid van gasdistributie- en
installatiematerialen voor bijmenging met waterstof en volledig waterstofgas (concept)",” Kiwa
Nederland, Apeldoorn, Oktober 2021.
[9] CEN/TC234, FprCEN/TR 17797: “Gas infrastructure - Consequences of hydrogen in the
gasinfrastructure and identification of related standardization need in the scope of CEN/TC
234”, CEN, 2021.
[10 Installatienieuws, https://www.installatie.nl/nieuws/itho-daalderop-stopt-met-cv] ketels/?utm_source=nieuwsbrief&utm_medium=email&utm_campaign=10/28/2021&goal=0_2
c2171aa1b-96e7165d97-219864957&mc_cid=96e7165d97&mc_eid=25deee8bd1, 28 oktober
2021 geraadpleegd.
[11 H. Bruining, Blog 3: Burgerhout Primeur, Waterstof en Energietransitie,
] https://burgerhout.nl/burgerhout-primeur-waterstof-en-energietransitie/, 28 oktober 2021
geraadpleegd.
 Page 25/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

I

Overzicht van vragen HyDelta WP1C

In dit werkpakket worden de volgende vragen behandeld:
•

Vraagnummer HyDelta 187: Onderzoek naar het veilig in- en uitbedrijf nemen van
leidingsecties bij distributie van waterstof tijdens de ombouw naar een waterstofnet en wat
zijn de daaraan gepaarde kosten.
•

Vraagnummer HyDelta 124: Onderzoek naar uitvoering van de sterkte- en
dichtheidsbeproevingen.
•

Vraagnummer HyDelta 135: Wat is het effect van het bestaande gasnet op de kwaliteit van
waterstof bij distributie en transport? (Zoals onder andere stof en vuil en THT).
•

Vraagnummer HyDelta 185: Huisdrukregelaar: Wat is het risico indien deze niet aangepast
wordt?

•

Vraagnummer HyDelta 101: Onderzoek naar de risico’s met betrekking tot bestaande
gasinstallaties (bij de klant) bij omzetting van aardgas naar 100% waterstof.
 •

Vraagnummer HyDelta 61: Hoe sluiten de ontwikkelingen van alle componenten , die
geschikt zijn voor 100% waterstof, in het distributienet (incl. aansluitingen), bij de binnen
installatie en de gasverbruikstoestellen achter de meter op elkaar aan, zodat de hele keten
op elkaar afgestemd is?

•

Vraagnummer HyDelta 55: Hoe gaat een ombouw naar een waterstofnet eruit zien?

Page 26/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

II

Samenstelling Expert- and Assessment Group (EAG) deelvraag 61

Tabel 1. Samenstelling Expert- and Assessment Group (EAG)

Naam
D. Nieuwenhuizen
H. Smit
W. Koppenol
W.R. Nispeling
R. den Hartog
J. Jonkman
R. Scholten
C.H. Hermsen
F. van Gijtenbeek
D. Vroman
F. Vos
R. van den Tempel
V.M.A. Barendregt
S.L.M. Lueb
H.J.M. Rijpkema
H. Salomons

Werkgever
Stedin
Enexis
Enexis
Alliander
Westland Infra
RENDO
RENDO
Hermsen Installatiegroep
Henco
Henco
Techniek NL
Remeha
HSF
Kiwa Technology
Kiwa Technology
Kiwa Technology

Page 27/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

III

Geïnterviewde personen

Tabel 2. Geïnterviewde personen

Onderwerp
Keuren en
Gastoestellen
certificeren Leidingsystemen en appendages
Leidingsystemen en appendages
Rookgasafvoersystemen
Gastoestellen VK
Gastoestellen VK
Gastoestellen VK
Gastoestellen VK
Gastoestellen VK
Gastoestellen VK
Betrokken
Wales (HyNet Homes)
bij pilot
Schotland (H100)
Uithoorn
Wagenborgen
Hoogeveen
Delft, H2@Home
Delft, H2@Home

Naam
J. Meuleman
F. van Halem
W. Blumink
M. Breda
A. Pittaway /G. Kaval
S. Faderani/B. Higinbotham
M. Crowther
Ph. Brain
I. Summerfield
P. McLaughlin
I. Summerfield
P. McLaughlin
F. van Alphen
W. Koppenol
B. Meijer
L. Mostert
B. Mureau

Produceren Keukenapparatuur

M. van Bruggen

Rookgasafvoersystemen
Leidingsystemen
Leidingsystemen

H. Bruining
F.van Gijtenbeek/D.Vroman
P. Broest

Leidingsystemen
Leidingsystemen
Gastoestellen
Gastoestellen
Gastoestellen

C. Verlinden
M. Bohl
R. van den Tempel
H. Wierenga
G. Zijlstra

Werkgever
Kiwa Nederland
Kiwa Nederland
Kiwa Nederland
Kiwa Italië
Kiwa Gastec VK
Kiwa Gastec VK
Kiwa Gastec VK
Kiwa Gastec VK
Kiwa Gastec VK
Kiwa Gastec VK
Kiwa Gastec VK
Kiwa Gastec VK
Stedin
Enexis,
N-Tra
gAvilar
Aalberts Hydronic
Flow Control
Atag
Keukentechniek
Muelink en Grol
Henco
Aalberts Integrated
Pipe Systems
Viega
Uponor
Remeha
Nefit Bosch
Intergas
Verwarming

Page 28/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

IV

Gebruikte vragenlijst

Vragenlijst
Deze vragenlijst maakt onderdeel uit van HyDelta Work Package 1C Leidingen en binneninstallaties
en heeft betrekking op onderzoekvraag 61.  Kiwa UK &
H21 UK

Afdelingen betrokken bij testen en certificeren van apparatuur en de afdelingen
betrokken bij projecten gedefinieerd onder Hy4heat in de UK.
Van UK- H21: DNV-GL Betrokken bij projecten gedefinieerd onder H21 in de UK,
voor zover betrekking op binneninstallaties.
Pilot projecten

Partijen betrokken bij proefprojecten

Fabrikanten

Fabrikanten van gastoestellen, gasleidingsystemen en rookgasafvoersystemen.
Page 29/31

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Bijlage: Vragenlijst per geïnterviewde categorie
Vragenlijst onderzoeksvraag 61

Geïnterviewde categorie
Kiwa NL

UK

fabrikan-

V

V

V

V

fab. rg.,afvoersyst.
V

fab. leidingen

V

fab. toestellen

H21

V

UK.
Proefpojecten H2

Kiwa UK

ap
Kiwa NL rg.afvoeren

Kiwa NL leidingen en

Kiwa NL toestellen

Nr.
 Vraag nummer

ten

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

Vragen over keuren en certificeren
1

2

3

4

5

6

7

Welke normen en keuringseisen zijn er op dit moment beschikbaar voor het keuren van
gastoestellen in relatie tot waterstof? Is waterstof bijvoorbeeld opgenomen in NEN-EN 437
(testgassennorm)?
Welke normen en keuringseisen zijn er op dit moment beschikbaar voor het keuren van
gasleidingmaterialen en componenten in relatie tot waterstof?
Welke normen en keuringseisen zijn er op dit moment beschikbaar voor het keuren van
rookgasafvoersystemen?
Op welke specifieke toestellen/componenten zijn deze normen en keuringseisen van
toepassing?
Welke normen en keuringseisen zijn er in ontwikkeling voor certificering in relatie tot
waterstof?
Welke fabrikanten hebben reeds toestellen/componenten ter “waterstofkeuring”
aangeboden? Over welke componenten gaat het dan?
Worden toestellen die gekeurd worden voor waterstof ook gekeurd voor het kortstondig
(uren) functioneren op aardgas? Zo ja, tot welke percentages aardgas in waterstof kan zo’n
waterstoftoestel functioneren?

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

Toelichting: Dit kan nuttig zijn tijdens het omzetten van een woning van aardgas op waterstof,
wanneer er nog wat rest-gas aardgas uit de binneninstallatie of aansluitleiding in het toestel
komt.
8

Wordt er bij keuringen rekening gehouden met de mogelijkheid om het toestel langdurig
(dagen/weken/jaren) op aardgas te laten functioneren?
Toelichting: Dit kan nuttig zijn bij het omzetten van (delen van) straten, wijken etc. Zo kunnen
eerst de toestellen worden omgewisseld en daarna kan worden omgeschakeld op waterstof
(eventueel na een kleine aanpassing aan het toestel).
 9

Worden toestellen die gekeurd worden voor waterstof ook gekeurd voor het veilig
uitschakelen als er aardgas wordt aangeboden?
Zo ja, bij welk percentage aardgas?

Vragen over het fabriceren van producten en/of op het op de markt brengen
10
11

12
13
14

15

16

17
18
19
20

Zijn uw componenten op dit moment geschikt voor 100% waterstof?
Zijn uw componenten op dit moment geschikt voor mengsels van aardgas en
waterstof? Welke mengverhoudingen?
Zijn antwoorden 9 en 10 aantoonbaar met keuringsrapportages?
Zijn antwoorden 9 en 10 aantoonbaar met eigen testen of praktijkervaringen?
Bent u bezig met de ontwikkeling van componenten specifiek voor de toepassing met
waterstof of aardgas/waterstofmengsels?
Zijn uw componenten geschikt om kortstondig (uren) te functioneren op aardgas en
vervolgens op waterstof?
Zijn uw componenten geschikt om dagen/weken/maanden te functioneren op aardgas en
vervolgens op waterstof?
Worden er gashaarden geschikt voor waterstof ontwikkeld?
Worden er gaskookplaten geschikt voor waterstof ontwikkeld?
Worden er andere soorten huishoudelijke gastoestellen ontwikkeld?
Worden er producten ontwikkeld die bijvoorbeeld het spoelen, afblazen c.q. affakkelen van
aardgas uit de binneninstallatie veilig mogelijk maken?

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

Page 30/31

V

WP1C – Leidingen en binneninstallaties (componenten)
D1C.6 vraagnummer 61 – De ontwikkeling van binneninstallatiecomponenten geschikt voor 100% waterstof

Vragenlijst onderzoeksvraag 61

Geïnterviewde categorie
Kiwa NL

UK

fabrikan-

23

Wat is de doelstelling van dit project?
Hoe is het project opgezet?
Welk deel van de keten omvat het project?

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

Bedoeld is de keten:
Opwekking→ transport→ meet-en regelstation→ gasdistributie→ huisdrukregelaar→ gasmeter→
binnenleidinginstallatie→ gastoestel(len) en opstellings-/stookruimte → rookgasafvoer →
uitmonding.
 24

Wat is de bron van het waterstofgas?
Flessen, lokale opwekking, ….?

25

Welke gebruikers van waterstoftoestellen betreft het project
Bijvoorbeeld: consumenten, utiliteit, … etc

26
27

Is het gas geodoriseerd? Zo ja welke odorant is gebruikt?
Welke soorten gastoestellen zijn er in de pilot gebruikt voor aansluiting op het 100% H2net?
Bijvoorbeeld: cv-ketels, boilers, combiketels, kookplaten, sfeerhaarden, ……)

28
28a
28b
28c
28d
28e
29

30
31

32
33

Welk materieel is er gebruikt voor: (materiaal, merk en type)
- Gasleidingmaterialen en verbindingen (koppelingen e.d.)
- Leidingappendages
- Gastoestellen
- Rookgasafvoersystemen
- Reduceerinstallatie (gasdrukregelaar, veiligheden etc).
Hoe is van tevoren aangetoond dat deze materialen geschikt zijn?
(test- en keuringsrapporten), onderzoeksrapporten, etc.
Wat zijn de ervaringen in de praktijk met al deze materialen?
Wat is geprobeerd, maar bleek in de praktijk niet te werken? En waarom niet?
Welke alternatieven zijn er geprobeerd (ervaringen?)
Wat bleek wel goed te werken?
Welke mitigerende maatregelen zijn getroffen t.o.v. gebruik bij aardgas?

Page 31/31

fab. rg.,afvoersyst.
UK.
Proefpojecten H2

22

fab. leidingen

H21

V

Vragen over proefprojecten
21

fab. toestellen

Kiwa UK

ap
Kiwa NL rg.afvoeren

Kiwa NL leidingen en

Kiwa NL toestellen

Nr.
Vraag nummer

ten.
