Milja van Tielhof, Consensus en conflict. Waterbeheer in de Nederlanden 1200-1800 (Uitgeverij Verloren; Hilversum, 2021) 296 p., € 39,00 ISBN 9789087048907
TIJDSCHRIFT VOOR GESCHIEDENIS 135.1 (2022) 172-173
https://doi.org/10.5117/TVG2022.1.036.SOEN

172

Milja van Tielhof, Consensus en conflict. Waterbeheer in de Nederlanden 1200-1800 (Uitgeverij
Verloren; Hilversum, 2021) 296 p., € 39,00 ISBN 9789087048907

De waterstaat als spiegel van het land
Waterbeheer wordt vaak gezien als de
hoeksteen van de Nederlandse geschiedenis en identiteit. Nergens anders kon de
waterstaatsgeschiedenis – de geschiedenis
van de organisatie van het waterbeheer –
zich tot een volwaardig onderzoeksdomein
ontwikkelen. Des te merkwaardiger dat het
aantal overzichtswerken over hoe het Nederlandse waterbeheer nu echt georganiseerd
werd lange tijd erg beperkt bleef. Gerard
Van de Vens Leefbaar Leegland uit 1993
komt wellicht het dichtst in de buurt, maar
het richtte zich toch vooral op landschappelijke en technologische ontwikkelingen
in de omgang met wetlands. In Consensus
en Conflict daarentegen staat de organisatie
van het waterbeheer voor 1800 centraal, en
de vraag in hoeverre die organisatie, gestoeld
op brede participatie, samenwerking en
vergaande bestuurlijke autonomie, nu echt
zo origineel en uniek was.
Milja van Tielhof doorprikt moeiteloos
alle nog resterende romantische ideeën over
middeleeuwse en vroegmoderne waterschappen als wieg van de moderne democratie. Het
idee dat ‘ijder die slegts maar een tuijntje
in eijgendom besit’ evenveel te zeggen zou
hebben als een grote gelande, klonk de
doorsnee bewoner van het kustgebied als
gevaarlijke nonsens in de oren. Zoals de samenleving ongelijk was, was ook de inspraak
in het waterbeheer ongelijk. Het lokaal
waterbeheer kende wel degelijk een brede
participatie, maar deze was niet groter dan
in het doorsnee dorps- of ambachtsbestuur.
 De waterschappen volgden de samenleving
eerder dan dat ze die samenleving vorm
gaven. Het regionale waterbeheer – de
hoogheemraadschappen en het beheer van

de grote rivierdammen – vormde al helemaal
de speeltuin van een kleine elite, van Ommelandse jonkers over Hollandse regenten
tot dynastieën van plattelandsnotabelen
in Staats-Vlaanderen. Als er al participatie
in het regionaal waterbeheer was, dan was
het een getrapte participatie, waarbij lokale
besturen zelf regionale vertegenwoordigers
afvaardigden. De algemene evolutie op het
vlak van participatie ging overduidelijk
naar minder, in plaats van meer, inspraak.
Van Tielhof ziet deze evolutie niet noodzakelijk als negatief, maar als een logisch
gevolg van toenemende schaalvergroting,
monetarisering en professionalisering van
het waterbeheer, alsook van een bredere
oligarchisering in de samenleving.
 Toch mogen we hieruit niet concluderen
dat die waterstaatsorganisatie in de Lage
Landen weinig bijzonder was. Reeds voor
1300 kwamen een aantal bijzondere instituties tot stand die een brede verspreiding
kenden van de Vlaamse kustvlakte tot de
Waddenzee (en daarbuiten). Het ging dan
bijvoorbeeld om het principe dat iedereen
zonder uitzondering bijdroeg in het onderhoud van de infrastructuur. Zo betaalden
ook de feodale adel, de geestelijkheid en
zelfs de graven van Vlaanderen en Holland
mee voor hun grondbezit. Uitzonderingen
zoals de vrijstelling voor de Zeeuwse vronen
bestonden, maar waren schaars en werden
als problematisch gezien. De verdeling van
de lasten was vaak in verhouding met het
grondbezit. Ook de verregaande autonomie
ten opzichte van het landsbestuur blijft
verbazen. Graven en stadhouders probeerden
hier en daar te bemiddelen bij geschillen,
maar structureel ingrijpen konden of wilden

© Tim Soens
Guest (guest)
This is an open access article distributed under the terms of the CC BY 4.0 license. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0

IP: 146.175.14.108
On: Tue, 09 May 2023 12:52:11

173

BOEKBESPREKINGEN

ze niet. Dat kleine polders en grote regionale
waterschappen een eigen grondbelasting –
omslag – mochten innen, bleef de norm. Ook
het idee van ‘waalplicht’ vinden we reeds
voor 1500 geformuleerd. Bij dijkdoorbraak
of overstroming was een groter gebied
medeverantwoordelijk voor het herstel van
het ‘waal’ (‘wiel’) in de dijk.
 Andere originele instituties overleefden
de middeleeuwen dan weer niet, zoals de
‘teerschouw’ of ‘inrijdende schouw’, waarbij
het dijkcollege kwam eten en drinken op
kosten van nalatige eigenaars tot deze hun
deel van de onderhoudstaken voltooid
hadden. Nog andere instituties werden
alleen maar krachtiger en universeler. Het
bedijkingsoctrooi bijvoorbeeld stoelde op
het recht van de overheid op buitendijkse
gronden, en gaf deze in concessie aan wie
ze wilde bedijken. In een van de weinige
comparatieve stukken van het boek, toont
coauteur Piet van Cruyningen aan dat deze
Nederlandse bedijkingen en droogmakerijen
vlotter verliepen dan soortgelijke projecten
in Frankrijk of Engeland. Door het preventief uitschakelen van gemeenschappelijke
eigendomsrechten van omwonenden en het
zoeken naar compromissen en financiële
tegemoetkomingen voor al wie legitieme
schade kon aantonen, konden grote projecten in de Republiek worden doorgezet. Het
blijft onduidelijk waarom die voortdurende
zoektocht naar compromissen wel resultaat
opleverde als het ging om private landaanwinningsprojecten, maar faliekant mislukte
als het ging om publieke belangen als het
rivierbeheer en de duurzame financiering
van de bestaande zeeweringen.
In haar onderzoek ontwikkelde Milja
van Tielhof een duidelijk eigen visie op de
Nederlandse waterstaat. Deze komt het best
tot uiting in haar kijk op ‘gemeenmaking’: de

overstap van de oude onderhoudsplichten in
natura, de zogeheten verhoefslaging, naar
een geldelijke bijdrage voor centraal onderhoud. De oude regeling raakte rond 1500
achterhaald. Moderne landbouwbedrijven
hadden simpelweg geen tijd meer om dijken
en waterwegen te onderhouden en het was
efficiënter om een financiële bijdrage tot
het onderhoud te leveren. De vraag naar
gemeenmaking kwam dan ook vaak vanuit
grote eigenaars en (pacht-)boeren, en een
sterke stedelijke aanwezigheid bevorderde
het proces. Ook was er een vorm van hoger
of staatsgezag nodig om het geheel te sanctioneren en de gewoonterechtelijke tegenstand
te overrulen. Hierbij vormden acute crises
als watersnood de belangrijke katalysators.
 Voor Van Tielhof bewijst dit dat de waterstaat
niet statisch was, maar zich voortdurend
aanpaste aan een veranderend sociaaleconomisch en politiek landschap. Hierdoor
ontstond er ook niet één Nederlands model
van waterbeheer, maar bleven de verschillen
binnen en tussen regio’s groot.
Dit inzicht maakt van Consensus en
Conflict een belangrijk boek. Het toont de
uitzonderlijke institutionele creativiteit in de
waterstaat van de Lage Landen voor 1800, een
creativiteit die wel degelijk voortvloeide uit
brede participatie, voortdurend overleg en
een zoektocht naar compromissen. Maar die
bijzondere instituties waren niet alleen zeer
divers, ze waren ook waardeloos indien ze
niet voortdurend aangepast werden aan de
veranderende context. Dat is een belangrijke
boodschap, en we kunnen alleen maar hopen
dat Consensus en Conflict net als Leefbaar
Laagland dertig jaar geleden snel ook in het
Engels wordt vertaald.
Tim Soens, Universiteit Antwerpen

Guest (guest)
IP: 146.175.14.108
On: Tue, 09 May 2023 12:52:11

2022, JRG. 135, NO. 1.
