Cijfers naar aanleiding van de Duitsche Rijksbank politiek
CIJFERS NAAR AANLEIDING VAN DE DUITSCHE
RIJKSBANK POLITIEK.
In de groote crisis, waaraan het oeconomisch leven op
bet oogenblik bloot staat, is er wellicht geen enkel land,
waar de voorbereiding daartoe meer in details gereed
gemaakt is dan in Duitschland. Niet alleen werden maatregelen beraamd, die in oorlogs- of crisis tijden uitgevoerd
zouden moeten worden, maar ook op alle instellingen, van
belang voor het oeconomisch leven, werd aandrang uitgeoefend, dat zij zich reeds in normale tijden z66 zouden
inrichten, dat zij aan eerie dergelijke crisis het hoofd zouden
kunnen bieden. Deze maatregelen hebben het aanzijn gegeven
aan eene gewijzigde opvatting van de taak eerier centrale
circulatiebank. Hieronder zijn eenige gegevens verzameld,
betrekking hebbende op deze maatregelen. Voor een groot
deel zijn zij ontleend aan de jaarverslagen der Rijksbank,
aan het Referaat van Dr. Helfferich op den Bankiersdag van
1912 in Mtinchen en aan tijdschrfftenartikelen en brochures
o.a. van Plenge en van Lansburgh. De toelichting is voornamelJjk bedoeld als aanvuning van het gegeven cijfermateriaal, al kon niet steeds een partijkiezen vermeden
worden.
Volgens de Duitsche Bankwet van 1873 had de Duitsche
Rijksbank eerie drieledige taak:
I o. Regeling van den geldomloop in het Rijksgebied.
2o. Her betalingswezen te vergemakkelijken.
 30. ,,Etwa verftigbares Kapital nutzbar zu .machen."
Tot 1907 heeft de Duitsche Rijksbank zonder uiterlijke
moeilijkheden aan alle drie eischen gelijktijdig kunnen voldoen, waarbij de plaats, als eenigst zekere groote kredietbron, welke de Rijksbank vooral in den aanvang innam,
haar er toe gebracht heeft, zich tot taak te stellen om
alle credietaanvragen, welke aan formeele eischen voldeden,

331
in te willigen. O p deze wijze werd het ,,etwa verfilgbares
Kapital" wel eenigzins uitgebreid. De Bank kon daartoe
straffeloos o v e r g a a n , d o o r d a t hare ongedekte biljettencirculatie haar een elastisch werkkapitaal gaf, slechts begrensd
d o o r den eisch eener 33~ pCt. dekking.
Gemiddeld wisselbezit van de Rijksbank in de jaren:
1876
1877
1880
1885
1890
1895
1910
1912
1913
23 Juli 1914
3! Juli 1914.
402.909.000 R.M.
366.814.800
345.726.000
372.746.000
534.142.000
573.924.000
994.446.000
I9
1.135.986 9
751.000.000
2.081.075.000

Van 1876 tot 1913 zien wij eene vermeerdering van bijna
300 pCt. van het gemiddeld wisselbezit. Op zichzelf behoeft
dit niets o n r u s t b a r e n d s te hebben, daar de uitbreiding van
handel en industrie daar vrijwel paralel mede gegaan is.
Van g r o o t e r belang i s de metaaldekking. Na 1890 zien wij
eene geleidelijke achteruitgang, die p a s n a 1910 tot staan
is gebracht. Deze achteruitgang had niet alleen plaats in de
metaaldekking, m a a r bovendien in de nog belangrijker
gouddekking harer o p v r a a g b a r e gelden.
Gemiddelde dekking van biljettenomioop en d e p o s i t o ' s in :
~etaal.
GOtld.
1876--1880
1881--1885
1886--1890
1891--1895
1896--1900
1901--1905
1906--1910
1911
. . ..
1912
. . ..
 1913
. . ..
23 Juli 1914.
3 1 J u l i i914.
9 60.06 pCt.
26.50 pCt.
61.38 ,,
27.70 ,,
63.84 ,,
40.5
,,
61.95 ,,
41
,,
53.02 ,,
36
,,
51.41 ,,
37
,,
46.40 ,,
34.40 ,,
48.74 ,,
35.72 ,,
48.14 ,,
35.21 ,,
51.43 ,,
40.65 ,,
. 59.66 ,,
47.86 ,,
. 36.66 ,,
30.06 ,,
(De metaaldekking van 31 Juli w o r d t begunstigd d o o r het
overbrengen van den metaal o o r l o g s c h a t ter g r o o t t e van
205 Millioen Mark naar de Rijksbank.)
:EcoN. 1915.
9A.
332
Door de ruime definitie aan ,,etwa verfiigbares Kapital"
g e g e v e n , liep de Rijksbank gevaar, dat zij in crisisdagen
minder goed aan groote kredietaanvragen het hoofd zoude
kunnen bieden.
Gemiddelde.
Me~aal.
Bilj et.tenoml.
Wissels.
 1891--1895
1896--1900
1901--1905
1906--1910
1910
1911
1912
1913
23 Juli 1914
31Juli 1914

924.375.400
851.398.600
939.637.600
971.101.200
1.055.803.000
1.129.242.000
1.203.595.000
1.350.664.000
1.692.000.000
1.528.026.000

1.007.441.200
1.114.821.600
1.258.571.000
1:514.515.200
1.605.882.000
1.663.615.000
1.781.999.000
1.958.173.000
1o891.000.000
2.909.000.000

554.141.000
724.438.000
839.951.000
995.010.200
994.446.000
1.077.777.000
1.238.325.000
1.135.986.000
751.000.000
2.081.000.000

Nemen wij de gemiddelden van perioden van 5 jaar, dan
zien wij, dat de Rijksbank tusschen 1891--'95 en 1906--'10
een bedrag van 507.074.000 R.M. meet aan biljetten in
omloop heeft weten te brengen. Daar tegenover staat slechts
eene metaalvermeerdering van 46.725.800 R.M. Het grootste
deel der vermeerderde biljettencirculatie is gebruikt voor
rendabele belegging. Niet alleen het kredietverkeer van de
Rijksbank heeft eerie groote uitbreiding ondergaan, het
particuliere kredietwezen is daarnaast met nog grooter
sprongen voorwaarts gegaan. Van 1895 tot 1910 stegen
de totale vreemde gelden bij de kredietbanken, volgens
schatting van 1769.4 millioen Mark op 9122.9 millioen
Mark, dus omstreeks 400 pCt. Dit particuliere credietwezen
heeft zich uitgebreid, wetende steeds op de hulp van de
Rijksbank te kunnen steunen. Neemt men verder in aanmerking de uitbreiding van de baargeldsparende methoden
van betalingen, dan is het duidelijk, dat de eischen waaraan de Rijksbank moet kunnen voldoen h o g meer zijn
vermeerderd dan hare balansen zouden doen vermoeden.
Uit nevengaanden staat blijkt duidelijk aan welke groote
schommelingen, de eischen onderhevig zijn, aan haar
gedurende een jaarsverloop gesteld, welke schommelingen
van 1875 tot 1912 eene steeds grootere kracht verkregen
hebben.
333

1876
1880
1890
1900
1907
1911
1912
1913

~W~ssels,en beleeningen
in Millioezlen Marken.
Hoogs~ Laagst Spanning

Bil.jett,en omloop
in ~l'illioenen M~arken.
 Hoogst L~ags~ Spanaing

533
500
810
1235
1860
1~10
2210
1843

775
815
1130
1410
1885
2295
2519
2593

380
340
500
745
920
883
1030
900

153
160
310
490
940
1027
1180
943

620
680
885
1005
1275
1372
1487
1711

'155
135
245
405
610
923
1032
882

Het bijna algemeen vertrouwen, dat men in de Duitsche
Rijksbank gesteld had, werd in 1907 aan bet wankelen
gebracht. Voordien had het verminderde weers(andsvermogen van de Rijksbank hog geen ongerustheid veroorzaakt. In het gedenkschrift in 1900 door de Rijksbank
uitgegeven wordt dan ook met trots vermeld, dat nog
nimmer door haar eene, aan formeele eischen voldoende,
kredietaauvrage geweigerd is geworden. De bizonderheden
van die crisisdagen zijn hog welbekend, en wij kunnen
volstaan met te' ,vermelden, dat van uit Europa groote
hoeveelheden edel metaal hun weg vonden naar New-York.
Deze metaalverzendingen veroorzaakten een scherpen weerslag op de Duitsche geldmarkt.
Getrouw aan hare gewoonte, verhoogde de Rijksbank haar
disconto van 589 op 789 pCt., om daardoor te trachten de
aan haar gestelde eischen binnen beperkte grenzen te houden.
 Desondanks daalde de metaaldekking van den biljettenomloop tot 9
pCt. Zelfs in de meest conservatieve finantieele kringen drong toen het bewustzijn door, d a t e r lets
aan de politiek van de Rijksbank haperde en men wierp
jaloersche blikken naar Engeland, dat blijk gegeven had
een grooter weerstandsvermogen te bezitten. Vanaf het
oogenblik, dat de overtuiging van de noodzakelijkheid van
wijziging hater politiek zich gevestigd had, ontbrandde
een felle strijd over de oorzaken van dezen toestand en
de middelen ter verbetering. Eenerzijds werd de schuld
geworpen op het misplaatst geven van credieten door de
verschillende banken, ten koste hunner liquiditeit, anderzijds op de leiding van de Rijksbank, die alleen mechanisch

334
hare disconto politiek toegepast had. Deze"strijd was in
Augustus'van dit jaar hog niet tot eene beslissing gekomen.
De Rijksbank begreep toen, dat zij naar meerdere middelen moest~6/nzien, dan naar de'~van oudsher toegepaste
disconto politiek indien zij het metaal niet alleen naar zich toe
wilde trekken, maar het ook wilde behouden. Het zoude ons
te Ver voeren al de toegepaste middelen hier te bespreken,
slechts van enkelen volgt hieronder eene korte vermelding.
Op den Bankiersdag in 1912 te Mfinchen gehouden, wijst
de bekende Directeur van de Deutsche bank, Dr. Karl
Helfferich er op, dat het beeld hetwelk de Duitsche Rijksbankstaten aanbieden, heel wat opgewekter wordt, wanneer
men de buitenlandsche wisselportefeuille en het buitenlandsch
tegoed bij de metaaldekking rekent.
Gemidddelde: buitenlandsche wissels en tegoed in pCt. van
d.agelljksche opvraagboze
bi~etten
gelden
0.6 ~. 2.2
1891--1904.
0.8 ~ 1.8
2,5
1905 . . . ..
3.6
3.3
1906 . . . ..
4.5
2.7
1907 . . . . . ..
3.7
4.4
1908 . . . ..
6.2
7.6
1909 . . . ..
11.1
10
1910 . . . ..
14
8.2
1911 . . . ..
 12.1
(Bovenstaande staat kan niet voortgezet worden, daar
de daartoe noodige gegevens, voor zooverre bekend, niet
gepubliceerd worden:)
Deze z.g. Devisen politiek is pas na 190"7 van eenig
belang geworden. Uit de door Dr. Helfferich gegeven getallen
blijkt, dat deze Devisen te samen met het buitenlandsch
tegoed in 1907 gemiddeld slechts 3.7 pCt. van de biljettencirculatie bedroeg, tegenover 12.1 pCt. in 1911.
Van verschillende zijden is er twijfel geopperd, of deze
Devisen en buitenlandsche tegoeden wel, al is her srechts
theoretisch, bij den metaalvoorraad gerekend mogen worden.
Zelfs al neemt men alleen Devisen op die landen, waarvan
men de zekerheid meent te hebben ze in goud ingelost te
krijgen, dan nog zijn ze slechts een r e c h t op goud. Zulk
een recht op goud kan nimmer met goud gelijkgesteld

335
worden. Andere, landen daarentegen bezitten weder Devisen
op, d~uitschland, welk wederzijdsch,bezittten elkanders werkkring kunnen neutraliseeren. Of bij de., groote crisis van
dit jaar de Devisen porte~euille reel metaal naan Duitschland
heeft doen vloeien mag dan ook meLrecht betwijfeld worden.
Toch moet men hare beteekenis niet onderschatten. Deze
beteekenis moet men dan ook minder zoeken in tijden van
internationale crisis dan wel in meer normale tijden, wanneer door hunne uitgifte of aankoop het goudverkeer in de
gewenschte richting beinvloed kan worden, terwijl zij dan ook
als regulator van de betalings balans kunnen dienen. Deze'
hulp is slechts eene tijdelijke. Door aankoop stijgen t) de
wisselkoersen en komt men nader tot gouduitvoer. Deze
uitvoer moet weder door tijdigen verkoop voorkomen worden.
Eene groote Devisen portefeuille van de Duitsche Rijksbank onttrekt geld can de binnenlandsche geldmarkt. Het
bezit moet toch zoo groot zijn, dat zij een tijdelijk deficit
van de betalingsbalans herstellen kan.
 Onze conclusie is dus dat de Devisen, hoogstens als een
zeer liquide bezit aangemerkt kunnen worden, eeri bezit dat
alleen bij ongestoorde functioneering der internationale geldmarkt gerealiseerd kan worden en welks grootste nut gelegen
is in het stabiliseeren van de wisselkoersen tusschen de beide
goudpunten.
Millioenen l~ark.
W a a r d o v a n ]let bezit:
1 J a a . 1911.
1 5~n. 191~

Devisen.
Aankoop

162.3
939.4
1101.'/
Verkoop
967.1
Bezit 31 December 134.6

142.3
804.6
946.9
913.
36.9

1 Jan. 1915 1 Jan. 1914

40.1
832.5
872.6
740.2
132.4

140.2

In de jaarverslagen ontbreekt eene opgave van het buitenlandsch tegoed. Uit de gegeven cijfers blijkt, dat in ieder
geval gedurende het jaar 1912 de wisselkoersen een evenredigen aankoop naar gelang van de gerealiseerde Devisen
niet toelieten. In het verslag wordt opgemerkt: ,,Die
Reichsbank stand den verst~irkten Anforderungen, dank
~) Lansburgh wijst er terecht op .dat de meeste voorstanders
van Devisen-politiek d i t v e r g e t e n.
336
wesentlich h6heres Goldvorr~ite und Devisenbest~inde noch
besser geriistet gegeniiber a l s i m Vorjahre." Wellicht'~Wijst
dit o p ' een hooger buitenlandsch tegoed verkregen bij het
vervallen der~DeVisen. Uit de gegOen cijfers blijkt toch een
gemiddeld lager Devisen bezit dan in het voorafgaandejaar.
Er zijn twee mogelijkheden:
A. D e Devisen zijn gebruikt ter beinvloe~ding der wisselkoersen in goudaantrekkende ricl~ng; er wordt geen
buitenlandsch tegoed gevormd. In dat geval zouden zij
alleen bij nog grooter voorraad in staat geweest zijn een
tegenwicht te vormen aan de groote geldopvragingen~
vooral van Frankrijk. Nu konden zij slechts eene tijdelijke
hulp bieden.
B. Zij zijn gebruikt tot het vormen van een buitenlandsch
tegoed, om op die wijze desgewenscht den m e t a a l v o o r raad te versterken.
 De invloed van het buitenlandsch tegoed kan uit bet
verslag niet opgemaakt worden. Aanvangende met het
verslag over het jaar 1912, wordt het Devisen bezit van
31 December voor het eerst gedetailleerd 'opgegeven.
~I Dec. 191E

Amerika . . . ..
Mark 1.251366
Belgi~ . . . . . . ..
903.037
Denemarken . . ..
,,
2.206.790
Engeland . ' . . . . ,,
18.498.883
Frankrijk . . . . . ..
2.549.657
Holland . . . ..
,,
2.597.755
Itali~ . . . . . . ..
3.379.741
Oostenrijk-Hongarije . ,,
165.652
Zwitserland . . ..
,,
3.436.531
Skandinavi~ . . ..
,,
5.110.033

31 Dec. 11.913.
Mark 1.562.934
,,
6.101.006
,,
6.717.015
,, 58.490.611
,, 21.031.673
,,
15.841.879
,,
4.782.903
,,
9.640.461
,,
9.216.924
,,
6.860.417

Uit slechts twee jaren kunnen moeilijk conclusies getrokken worden. Eigenaardig mag zeer zeker genoemd worden
bet bezit van wissels op Oostenrijk-Hongarije, tenzij deze
alleen gebruikt worden ter afwering van goudafvloeiYngen.
Naast deze z.g. Devisen politiek zocht de Rijksbank
versterking van haar metaalvoorraad te verkrijgen door het
uitgeven van biljetten in coupures, kleiner dan 100 Mark.
337
Zoo kreeg in ,1906 de Rijksbank vergunning tot het uitgoven van biljetten van 25 en 50 Mark tot een maximum
bedrag van 300 Millioen Mark. Wilde deRijksbank nu door
zulk eene vermeerderde,,biljettencirculatie harenmetaalvoorraad vermeerderen, dan moesten deze biljetten niet alleen
in de circulatie gebracht worden, maar daar o o k blijven.
Een prikkelende invloed op eene vermeerderde biljettencirculatie bleek toch dringend noodig.
Gemiddelde jaarsomloop van 1000 Mark biljetten.
1889
1893
1895
1900
1905
1910
1911
1912
1913

. . . . ..
. . . . ..
. . . . ..
. . . . ..
. . . . ..
. . . . ..
. . . . ..
 . . . . ..
. . . . ..
410.5 Millioen Mark.
350.5
....
470.3
....
381.4
....
424.2
....
3"/1.0
....
305.2
....
306.3
....
291.6
....
Door de bankconcentratie en door de baargetdsparende
betalingsmethoden~ werden zoowel de werkingssfeer van de
1000 Mark als van de 100 Mark biljetten (in verminderde
mate) gedeeltelijk beperkt. Slechts door de kleinere coupures
zoude het verloren terrein herwonnen kunnen worden.
Niet alleen was bet door deze uitgifte mogelijk meer
biljetten in circulatie te houden, maar men mocht met recht
hopen, dat zij in crisistijden minder dan de grootere coupures
ter inwisseling zouden aangeboden worden. Zij drongen in bet
gebied der goudgeld betalingen en zouden dus de 20 Markstukken eerder naar de kluizen der Rijksbank doen toevloeien.
Men verwachtte toch, dat zij een onmisbaar deel der geldcirculatie zouden vormen. In Augustus j.l. heeft deze hoop
zich echter niet geheel bewaarheid, daar juist de houders
der kleinere coupures bet eerst op inwisseling aandrongen.
(Vooral in ons land.)
Hunne beteekenis bleek reeds dadelijk in het crisisjaar
1907. Toen in December 1907 de metaaldekking der biljetten
op 3789 pet. gezonken was, wist de Rijksbank alleen boven
de gevreesde 33.~- pet. te blijven, door in die maand, 85
Millioen van dergelijke biljetten uit te geven.
338

31 December 1906.
31
,,
1907.
,31

,,

19o8.
31
,,
1909.
31
1910
J~
31 .~Maart
1911
30 Juni
1911
30 September 1911
31 December 1911
31.
1912
31
,,
1913

Bnardekking -- kleine
Ba~rdekking coupures op biljet.tenbi'lje~en,
omloopkleine coupqYr~."t)
40.33 pCt.
37.17 pCt.
 41.33 ~r,,
30.7;~ ,,
52.56 ,,
44.62 ,,
46.87 ,,
44.08 ,,
47.01 ,,
38.47 ,,
56.70 ,,
50.40 ,,
59.88 ,
53.72 f,
44.89 ,,
35.06 ,,
46.14 ,,
35.66 ,,
41.80 ,,
26.32 ,,
55.78 ,,
40.01 ,,

Uit bovenstaande staat, gedeeltelijk overgenomen uit de
,,Frankfurter Z e i t u n g " , blijkt de groote beteekenis dezer
kleine coupures, al is hier licbtelijk overdreven de voorstelling, dat ieder klein biljet, een gelijk metaalbezit vertegenwoordigt. Neemt men de verslagen van de laatste drie
jaren, dan vindt m e n :
Bilje~ten omtoop. I~_leiaecoupuxes.
31 December 1911.
2.250.564.170
367.008.770
31
,,
1912.
2.519.378.350
538.953.050
31
,,
1913.
2.593.444.840~ ~, 681.821.440
Tegenover eene vermeerdering van den biljettenomloop
van globaal 340.000.000 R.M. staat eene vermeerdering der
circulatie van kleinere biljetten van omstreeks 320.000.000 R.M.
Bijna de geheele meerdere biljettenomloop valt ten bate
van de kleine coupures te boeken. Einde September 1911.
overschreed de o m l o o p aan kleine biljetten her gestelde
m a x m u m van 300 Millioen Mark, welk maximum pas op
21 Januari 1913 officieel werd opgeheven.
Aan de passiefzijde hater balans heeft de Rijksbank naast
de biljettenomloop n o r de z.g. Giroguthaben. Vermeerdering
daarvan kan haar in staat stellen haar actiefpost metaal te
verhoogen. Eigenaardig is daarbij n a t e gaan hoe deze Giroguthaben zich b.v. gedurende het tijdperk van .1895--1911
gehouden hebben. De metaalvoorraad is met globaal 117
Millioen Mark vermeerderd, de wissels en beleeningen met
i) Hierbij is gerekend dat iedere kleine coupure in circulatie,
een even groote waarde aan metaal naar de Rijksbank gebracht
heeft, zoodat de kleine coupures zoowel van het metaal bezit als
van de biljetten circulatie afgetrokken zijn.
 339
500 Mill. 'Mark,' in totaai op deze posten dus eene vermeerdering van o m s t r e e k s 6 1 7 Mill. Mark. De biljettenomloop
is met 568 Mill. Mark vermeerderd 'en' de (iirogtlthaben
met 144 Mill. Mark, in totaal dus 712 Mill. Mark. De totale
vermeerdering aan giro gelden is niet eens vo6r metaalvermeerdering verbruikt. Van 1876 tot 1901 steeg de omzet
per jaar op 1 Mark deposito regelmatig van 237 Mark o p
282 Mark, daarna bedroeg deze omzet:
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907

282 Mark.
294
,,
324
,,
364
,,
380
,,
428
,,
451
,,

1908
1909
1910
1911
1912
1913

416 Mark.
 409
,,
485
,,
517
,,
517
,,
568
,

Het giro verkeer zelf heeft, zooals uit bovenstaande
cijfers blijkt, eene groote uitbreiding ondergaan. Waarom
het minimum der verschillende cli~nten niet verhoogd is
geworden, vond volgens verschillende sprekers op den
Mfinchener Bankiersdag, zijn grond daarin, dat vooral de
kleinere ,,Reichsbanknebenstellen", een intensiever gebruik
van de fiirorekening benutten om van de cli~nten meet
wissels ter disconteering te eischen. AI was dit laatste
voor de Rijksbank voordeeliger, toch werd daardoor het
streven van het Directorium te Berlijn tegengewerkt, dat
eene grootere liquiditeit van de particuliere instellingen
trachtte te bereiken. Reeds na de Bankenquete in 1907 en
1908 gehouden o m t e onderzoeken war de oorzaken van
de verzwakking der Rijksbank waren, werd een zachte druk
in die richting uitgeoefend."
Waar tot n u toe de Rijksbank steeds verklaard had, aan
alle beleeningsaanvragen te willen voldoen, mits deze
voldeden aan de door haar gestelde eischen, daar w o r d t
het begrijpelijk, dat b.v. een ReichsbankfShige wissel als
een volkomen liquide bezit beschouwd werd, dat bovendien
nog rendabel was. De meeste Berlijnsche banken beschouwden hun baargeld dan ook meet als zuiver kasgeld om
aan de behoeften van den dag te voldoen, dan als reserve.
De zachte druk door het Rijksbank directorium tot nu toe
op de banken uitgeoefend, werd langzamerhand verscherpt,

340
vooral na het najaar t911 toen de illiquiditeit der banken
de buitenlandsche politiek op ongewenschte wijze beinv,loed
had e n ' d e banken slechts door de ruime hulp der Rijksbank
deze tijden doorgekomen zijn.
1911 7 Sept.
19,11. 15 ,,
1911 23 ,,
1911 30 ,,
1911 7 Sept.
1911 15 ,,
1911 23 ,,
1911 30 ,,

3t[et~a].
~Visst:ls.
Beleeningen.
 1.146.470.000
1.128.508.000
1.111.879.000
995.259.000

990.949.000
1.157.527.000
1.245.828.000
1.785.110.000

61.024.000
52.916.000
50.845.000
90.643.000

Biljetl:en
omioop,

Andere d~gel, vervallencle
verplichtingen.
1.616.213.000
1.644.135.000
1.677.645.000
2.295.199.000

603.081.000
740.386.000
773.563.000
650.040.000

In de week van 23 op 30 September werd bijna
700.000.000 R.M. ter beschikking van het verkeer gesteld.
Het disconto werd 19 September op 5 pCt. gebracht en
gedurende het jaar niet meer veranderd. AI mogen politieke
motieven eene verhooging eeni~ins in den weg gestaan
hebben, toch mag vermoed wordenl dat de Rijksbankzelve
niet meer zoo overtuigd was van de almacht van de
discontoschroef. Naast de groote hulp door de Rijksbank
ver]eend, maakten de banken zich meer liquide door
credietopzeggingen op groote schaal. Ondanks dit alles was
de toestand aanmerkelijk gunstiger dan in 1907, daar op
den meest kritieken dag, de biljettenomloop nog eene
metaaldekking van 43~ pCt. had, tegenover 37,~ pCt. in 1907.
De druk in de richting eener groote liquiditeit van het
credietwezen werd nu verscherpt, onder bedreiging van ingrijpen van den wetgever. Zelfs 'werd er invloed uitgeoefend
op het tot stand komen van een Bankkartel, dat de banken
in staat moest stellen hare condition tegenover hunne clienten
te verhoogen, waardoor zij in staat zouden zijn grootere
baarvoorraden te houden. Behalve iets uitgebreider tweemaandelijksche balansen, welke door omstreeks 100 banken
openbaar gemaakt werden, hadden al deze plannen weinig
merkbare resultaten.
Eindelijk, in bet voorjaar van het vorig jaar, werd van
de Berlijnsche grootbanken door de Rijksbank geeischt een
minimum van 10 pCt. van hare dagelijks opvraagbare gelden,

341
hetzij als'baar. 'in kas, hetzij als tegoed bij de Rijksbank,
terWijl van de provinciebanken geleidelijk 8 pCt. geeischt
zoude worden. Voor het verzamelen van deze 1:0 pCt. werd
hun twee jaar gegeven.
 AI kan bij dergelijk ingrijpende maatregelen niet steeds
strikt logisch gehandeld worden, toch kan hierin moeilijk
een zuivere lijn gezien worden. Wordt de nadruk op'de
grootere liquiditeit gelegd, dan moet ditzelfde niet alleen van
de banken geeischt worden, maar ook van de Spar- en
Genossenschaftkassen, die in tijden van crisis zeker een
even groot beroep doen op de hulp der Rijksbank, als de
andere banken. Is het daarentegen slechts de bedoeling,
de Girogelden te verhoogen wegens het meerdere gebruik
dat daarvan gemaakt wordt, dan moet dit geschieden naar
maatstaf van de omzetten. Terloops zij opgemerkt, dat
deze maatregel de bankconcentratie bevordert, daar slechts
groote instituten in staat zijn zulk een groot deel van hunne
.gelden niet rendabel te laten.
Deze maatregel is diep ingrijpend genoemd. Op 31 December 1913 hadden de 9 Berlijnsche grootbanken 5148
millioen Mark aan vreemde gelden, tegenover 4919 millioen
Mark op 31 December 1912, eene vermeerdering dus van
4 h 5 pCt., ongerekend hunne acceptverplichtingen. (Op
31 December 1913 bedroeg de post ,,Kassa, Sorten und
Coupons" omstreeks 248 millioen Mark, hun kasgeld kan dus
op ongeveer 3 pCt. hunner verplichtingen geschat worden.)
Hoe zijn deze gelden nu vrij te maken? Hetzij door
credietopzeggingen, hetzij door de in den loop der komende
twee jaar toevloeiende vreemde gelden niet meer te beleggen. Bij het uitschrijven dezer bepaling stond de Rijksbank
vermoedelijk den tweeden weg voor oogen, waarbij het
Bankkartel zoude moeten dienen om een deel dezer lasten
door hoogere provision en minder rente op de deposito's
aan de bankclient~le over te dragen en waarbij gerekend
werd, dat de vermeerdering der vreemde gelden bij de
banken in de eerst komende jaren eveneens 5 pet. 'sjaars
zoude blijven bedragen.
 Geen keus werd gedaan tusschen het z, g. een- of tweereserven systeem. Onder het eerste wordt toch verstaan
deze toestand, waarbij alle nationale metaal reserven bij

342
de circulatie bank zijn vereenigd, onder 'het Cweede, die,
waarbij de banken in * staat '~zijn zelfstandig door ~,eigen
reserve~a en kracht ~,an eene crisis in den beginne het hoofd
te bieden en 'pas in de tweede ir~stantie een beroep gedaan
moet worden op de hulp der circulatiebank. In het eerste
geval moet de circulatiebank zelf zoo sterk zijn, door een
overgroote metaaldekking harer verplichtingen, dat zij in
normale tijden tevens ongevoelig wordt voor kleine conjunctuurveranderingen. Zij kan het slechts dan zijn, wanneer
al het goud in den lande bij haar geconcentreerd wordt.
Om daartoe te geraken zal in normale tijden de circulatiebank haar opereerend kapitaal moeten verminderen en dan
niet aan iedere credietaanvraag kunnen voldoen, ook zal
zij verschil moeten maken tusschen het goud als wereldgeld
en bet papierengeld, de teeken en pasmunt als binnenlandsch betaalmiddel. (Deze z.g. goudconcentratie vindt in
het Bank-archly van I en 15 Augustus j.1. eene niet altijd
even gelukkige bestrijding door dr. Fritz Huber.) In normale
tijden zijn de kredietlichamen dan onafhankelijker van de
Rijksbank en daardoor gedwongen eenige reserven te houden,
echter in den vorm van papierengeld~of onvolwaardige
munt, welke reserve volgens eigen, natuurlijke behoefte tot
stand komt.
9 Bij het tweede systeem worden deze reserven van hooger
hand bepaald, terwijl de contr61e daarop slechts mogelijk
zal zijn op de tusschentijdsche balansdagen. De totale hoeveelheid edel metaal even groot aannemend als in het
eerste geval, zal de elastische uitbreiding, welke het circulatie
middel in crisistijd ondergaan kan, geringer zijn. Vooral in
Engeland vindt het vele voorstanders, daartoe gedrongen,
door de weinige rekbaarheid van haar circulatie wezen.
 In hoeverre de Rijksbank na afloop van dezen oorlog, hare
eischen wijzigen zal, kan nu moeilijk voorspeld worden. De
liquidatie der Dahrlehnkassen en oorlogscredietbanken zal
vooreerst wel een groot deel van haar aandacht in besla.g
moeten nemen.
Groote propaganda is door de Rijksbank, zoowel direct
als indirect gemaakt voor baargeldsparende methoden van
betaling. Hare overwegingen daartoe waren vooral, om te
trachten de groote schommelingen, waaraan zoowel hare

343
activa als, passiva gedurende het jaar, vooral bij de driemaandeiijksche termijnen, bloot stonden, te verminderen.
AIs uitvloeisel van de propaganda trachtte zij tevens, met
weinig sueees, het hypotheekbetalingsverkeer,,4e regelen.
(Na 1911 vindt men daarover geen gegevens meer in de
verslagen, in 1910 werden 43, in 1911 46 betalingen op
deze wijze verricht.) Alle mogelijke baargeldsparende methoden
hebben in de laatste jaren eene groote uitbreiding verkregen.
Alleen door de Rijksbank werden in
1911 voor 337.842.693.537 R.M.
1912 ,, 3"/1.193.233.575 ,,
1913 ,, 379.157.189.283 ,,
uitbetaald en gestort op haar Girokonto.
Door de groote uitbreiding welke deze methoden genomen
hebben, treedt het geld steeds meer o p a l s waardemeter en
minder als ruil- en betaalmiddel of als bewaarder van
waarde. Grootere sommen vloeien daardoor naar de banken
als deposito's om deze betalingen te kunnen volbrengen.
Deze gelden zijn echter juist de meest beweeglijke, n.I. die,
welke vroeger de kasgelden vormden.
 Hoe groot de uitbreiding, ook zij, welke deze betalingsmethoden genomen hebben, steeds blijven er betalingen
over, welke of niet door anderen gecompenseerd kunnen
worden, of steeds in baar verricht moeten w0rden. Deze
betalingen dringen zich vooral aan de kwartalen te samen
en kunnen alleen gedaan worden door opvragingen der
deposito's. Om daartoe in staat te zijn, zijn de kredietinstellingen genoodzaakt in laatste, instantie een beroep op
de Rijksbank te doen. Op zulke termijnen is er dus een
grootere hoeveelheid aan betaalmiddel noodig dan anders.
Ook in een ander opzicht hebben deze betalingsmethoden
een grooten invloed op den toestand der Rijksbank. De
betalingen van cheques, overschrijvingen enz. vinden voornamelijk p!aats in het gebied, loopende over sommen,
grooter dan 100 Mark en juist dit is het gebied, waar
alleen het bankbiljet heerscht, met uitsluiting van het goud.
Aan de Rijksbank wordt dus een der middelen ontnomen
om haar biljetten in o m l o o p te brengen en te houden. A!
geeft de Rijksbank tegenwoordig ook biljetten, kleiner dan
100 Mark uit, toch mag dit nadeel niet door haar over

344
het hoofd gezien worden. De cheques en dergelijke betalingsmiddelen vinden geen weerklank in hare balansen, zoodat
ook hare biljettencirculatie een geringere waardemeter van
den algemeenen toestand voor haar wordt.
Verhoogd zij hare Girogelden naar evenredigheid van de
steeds vermeerderende omzetten, dan dragen tenminste
de geldsparende betaalmethoden er toe bij om haar grooter
weerstandsvermogen te geven.
Dat deze propaganda uit oeconomisch opzicht moet
toegejuicht worden, behoeft in een tijdschrift als dit is,
gelukkig niet meer uiteengezet te worden.
 In een serie artikele~n in het Bank-archly heeft de Gehelmet Oberfinanzrat Dr. Karl von Lumm een groot deel
van de oorzaak van het mislukken van de disconto politiek
in de concurrenfievan de open geldmarkt gezocht en om
dit te voorkomen!.wil hij trachten deze open geldmarkt te
bewegen de Rijksbank niet te onderbieden, terwijl hij ook
een steeds grooter deel van den wisselomloop door handen
van de Rijksbank wil laten gaan. Of dit ooit mogelijk za
zijn is twijfelachtig.
Gemiddeld Disconto :
1908 190-1 1905 1906 1907

1 ~kw.
1908 1909 1910 1911 1912 1918 1914

Rijksb. 3.84 4.22 52"2 5.I5 6.03 4.76 3.92 4.55 4.40 4.95 5.88 4.15
Privat. 3.00 3.13 2.84 4.04 5.12 3.52 2.88 3.54 9.55 4.22 4.98 2.86
Verschi10.84 1.09 0.38 1.11 0.91 1.2 L 1.04 0.81 0.85 0.73 0.90 1.29
Het privaat disconto is steeds in zeer labiel evenwicht,
ontstaan door de dagelijksche vraag en aanbod en daardoor
zeer gevoelig voor al!e oogenblikkelijke invloeden als
emissii~n en dergelijken.
 Het beste middel om Bank en privaatdisconto zooveel
mogelijk te laten overeenstemmen, is een mindere zakenlust
bij de Rijksbank d.w.z, het laten voorbijgaan van dat materiaal
dat zich voor het privaatdisconto beter eigent, waardoor
op de open markt eerder een toestand van verzadiging
intreedt. Wanneer de Bank dan tevens diegenen aan eene
strengere keuring onderwerpt, die tot direct verkeer met
haar toegelaten worden en te zijner tijd wisseis, die overigens bankf~.hig zijn, weigert te disconteeren, d a n z a l de
spanning tusschen beiden ook verminderen. Bij de beoordeeling over het al dan niet disconteeren van wissels,

345
moet zij niet alleen rekening houden met de soliditeit der
handteekeningen, rnaar vooral met~de ornstandigheden, die
het wellicht wenschelijk rnaken het kredietverkeer in te
perken. Zij moet van haar invloed gebruik maken Orn het
kredietverkeer binnen de gewenschte grenzen te houden.
Angst voor verrninderden invloed door een rninderen wisselornzet behoeft eene circulatiebank niet te hebben, vooral
niet daar het privaatdisconto nirnrner in al te groote mate
van bet' officieel disconto zal kunnen afwijken. Niet alleen
orndat het privaat disconto slechts voor zeer bepaalde
wissels geldt, rnaar ook door bet felt, dat een wissel beneden her bankdisconto gekocht, rninder spoedig naar de
centrale bank gebracht zal worden en dus een groot deel
harer liquiditeit moet inboeten.
Verschillende schrijvers willen de Bank bet verschil tusschen
Privaat- en Markt-disconto desnoods laten uitnutten om op de
open rnarkt wissels te herdisconteeren, zooals tot nu toe met
schatkistbiljetten gebeurde. AI zijn er volgens de algerneen
gangbare begrippen bezwaren aan verbonden om een bank,
die over gratis middelen beschikt, nog geld tegen rente te
laten opnernen, toch gebeurt dit geldopnemen juist orn dat
gratis kapitaal niet sterker in beslag te doen nemen dan
hoog noodig is.
 Toch schijnt de Rijksbank afgezien te hebben van bet streven
orn bank- en privaatdisconto te laten overeensternrnen. Toen
zij in Februari van het vorig jaar haar disconto tot 4 pet.
verlaagde, gaf zij tevens officieus te kennen, niet voornernens
te zijn orn voorloopig haar disconto verder te verlagen, ondanks de toenrnalige groote rnarge met her privaatdisconto.
Naast de hierboven beschreyene rnaatregelen, zijn er hog
tal van andere, groot en klein, toegepast of slechts voorgesteld, orn de positie der Rijksbank te versterken. Van
deze kunnen nog als de voornaarnste genoemd worden:
1. Het rnaken der bankbiljetten tot een wettig betaalrniddel. (1907)
2. De verzwaring van de beleeningsvoorwaarden op de
kwartaalsterrnijnen.
3. De concentratie van alle Rijks- en Staats- kassaldo's
bij de Rijksbank. (niet toegepast.)
en nog vele andere.
346
In het kort kan de politiek der Rijksbank van de laatste
jaren aldus samengevat worden:
1. Streven naar credietinperking in normale tijden, om
in staat te zijn in crisistijden ruim hulp te bieden en daardoor het particuliere kredietwezen in gewone omstandigheden minder op haar hulp te doen steunen.
2. Streven naar versterking van haren metaalvoorraad en
daardoor bewust of onbewust, werkende in de richting der
goudconcentratie.
Qroote middelen om hare positie te versterken heeft zij
niet toegepast, indachtig aan het groote gevaar verbonden
aan het ruw ingrijpen in ingewikkelde oeconomische ver-.
houdingen. Zij heeft dus niet haar kapitaal verhoogd, rfiet
eene plotselinge verandering en grootere liquiditeit van her
kredietverkeer geeischt, maar heeft bedachtzaam eene opvoedende politiek trachten toe te passen, waardoor zij op
23 Juli j.l. in eene sterkere positie verkeerde dan in jaren
her geval geweest was. Ontkend kan niet worden, dat de
latente crisis waaraan Duitschland sedert 1911 geleden heeft,
de algemeene kredietaanvraag verminderd heeft en daardoor
metaal naar de kluizen der Rijksbank heeft doen vloeien.
 In 1913 geven de verschillende getallen hierboven aangehaaid
een opgewekter beeld, dan in jaren het geval geweest was. Met
eerie gouddekking van ruim 49 pCt. harer opvraagbare gelden,
had ditgoud in Juli j.l. een ongekende hoogte bereikt; reeds
in November 19[3 had de Riiksbank voor her eerst meer
dan anderhalf Milliard metaal in haar bezit.
De groote economische crisis, welke Duitschland op het
oogenblik doormaakt, had moeilijk onder gunstiger auspicii~n
ingezet kunnen worden, voor zooverre het de positie harer
voornaamste circulatiebank aangaat.
Rotterdam.
Jhr. F. W. L. DE BEAUFORT.
Naschrift.
Sedert bovenstaande regelen geschreven werden heeft de
toestand in Duitschland zich meer ontwikkeld en kan
eenigzins nagegaan worden in hoeverre de goudpolitiek der.
