Peter Hoppenbrouwers, Village Community and Conflict in Late Medieval Drenthe
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 134 (2019) | review 48

Peter Hoppenbrouwers, Village Community and Conflict in Late Medieval Drenthe. The Medieval
Countryside 20 (Turnhout: Brepols Publishers, 2018, 382 pp., isbn 978 2 503 57539 1).
Na de tweedelige De geschiedenis van Drenthe door Wijnand van der Sanden en
Michiel Gerding, waarvan het archeologisch perspectief voor mediëvisten
in het bijzonder lezenswaardig is, verscheen in 2018 nog een lijvige studie
over de middeleeuwse geschiedenis van Drenthe. De Leidse hoogleraar
Middeleeuwse Geschiedenis Peter Hoppenbrouwers geeft in Village
Community and Conflict in Late Medieval Drenthe een levendige analyse van het
plattelandsleven in deze ‘boerenrepubliek’ (336), gelegen aan de rand van
het Heilig Roomse Rijk. Met zijn keuze voor een Engelstalig boek beoogt hij
laatmiddeleeuws Drenthe nadrukkelijk op de internationale historiografische
kaart te plaatsen. Dat de regio op weinig aandacht van historici kan rekenen,
is niet verrassend: er woonden overwegend boeren in het dunbevolkte en
arme Drenthe, die weinig historische sporen hebben nagelaten. Toch haalt
Hoppenbrouwers met een buitengewoon gedetailleerd en boeiend betoog
deze boeren uit de vergetelheid.
Het onderzoek is voornamelijk gebaseerd op een zorgvuldige
analyse van ongeveer 6000 vonnissen van de Etstoel, het hoogste gerecht in
Drenthe, uit de periode 1399-1518, die grotendeels door Frank Keverling
Buisman zijn uitgegeven (1987/1994). Deze korte ordelen zijn om taalkundige
redenen (lokaal dialect) en hun beknoptheid (alleen korte uitspraken zijn
opgetekend) bijzonder lastig te lezen en te duiden. Hoppenbrouwers is bij
uitstek de specialist om zich vast te bijten in zo’n bron. Hij doet dit vanuit een
sociaal-economische invalshoek, die voortbouwt op inzichten uit de Engelse,
Franse en Duitse historiografie over middeleeuwse dorpssamenlevingen.
 Verder maakt Hoppenbrouwers gebruik van verschillende edities van
het Drentse landrecht, dat in 1412 door de landsheer, bisschop Frederik
van Blankenheim, voor het eerst werd uitgevaardigd. Het beperkte
bronmateriaal is overwegend juridisch van aard, waardoor Hoppenbrouwers
ook een belangrijke bijdrage levert aan de kennis over de rechtshistorische
ontwikkelingen in laatmiddeleeuws Drenthe. Uit de normatieve keuren en de
praktische vonnissen valt af te leiden dat het gebied een goed georganiseerde
rechtspraktijk kende en dat rechtsprocedures voor een behoorlijk deel
schriftelijk werden vastgelegd.
In een lange inleiding, die opgeknipt had mogen worden, zet
Hoppenbrouwers, in de Wageningse traditie, de historische context van
laatmiddeleeuws Drenthe systematisch uiteen. Kenmerkend waren de relatief

Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10736 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

arme zandgronden, waardoor het gebied dunbevolkt bleef en het land
grotendeels in bezit van boeren was. Er waren nauwelijks adellijke heren of
religieuze instellingen gevestigd. Het gebied viel onder direct gezag van de
bisschop van Utrecht, maar zijn bemoeienissen met Drenthe bleven beperkt,
waardoor de ongeveer 130 dorpen een groot stempel drukten op juridische
praktijken. Volgens Hoppenbrouwers moet het dorp, of buurschap, in deze
context begrepen worden als een tweeledig collectief lichaam: enerzijds het
dorp als nederzetting met lokale bestuursautonomie; anderzijds het dorp als
gemeenschap van ingezetenen. Het buurschap beschikte binnen zijn marke, of
dorpsterritorium, over een buurmarke, de gemene gronden. In de vijftiende
eeuw vielen de belanghebbenden (markegenoten) in de buurmarke of marke
niet altijd samen met de buren, maar marken of buurmarken kenden geen
zelfstandige organisatie. Tot slot was Drenthe georganiseerd in zes dingspelen
(districten), die onderverdeeld waren in 36 kerspelen: dit waren tegelijk
parochies en lokale bestuurlijke rechtsgebieden onder het gezag van een
schout, waaronder de buurschappen dan weer vielen.
 In het derde hoofdstuk zet Hoppenbrouwers de rechterlijke
organisatie en juridische procedures uiteen. Het buurschap was de laagste
rechtsprekende en wetgevende instantie: de buurrocht werd bijeengeroepen
door de schout van het kerspel waarbinnen een dorp viel (en in sommige
gevallen door de drossaard, de vertegenwoordiger van de bisschop) om lokale
keuren uit te vaardigen en recht te spreken in criminele, contentieuze en
vrijwillige zaken. Vervolgens functioneerden er dingen of goorspraken als hogere
rechtbank op bovenlokaal niveau, terwijl de Etstoel, eveneens voorgezeten
door de drossaard, de hoogste juridische instantie was in Drenthe. Vanaf
1411 kozen de drossaard en het gemene land van Drenthe elk twaalf etten, uit
een lijst van kandidaten die door de dingspelen werden voorgedragen. Deze
gezworenen waren eigenerfde boeren, die driemaal per jaar met de drossaard
bijeenkwamen om recht te spreken en beroepszaken te behandelen. De
registers met ordelen van de Etstoel zijn bewaard gebleven en het functioneren
van de andere organen heeft Hoppenbrouwers grotendeels daaruit afgeleid.
Een deel van de uitspraken van de Etstoel had betrekking op kwesties over
juridische procedures en competenties die voortkwamen uit deze juridische
gelaagdheid, waarbij de Drentse wereldlijke rechtbanken ook positie
moesten innemen ten opzichte van bijvoorbeeld kerkelijke rechtbanken of
rechtbanken in omliggende landen.
 De kern van het boek beslaat drie hoofdstukken die ingaan op de
vraag wat de juridische bronnen onthullen over de middeleeuwse Drentse
plattelandssamenleving. Hoppenbrouwers behandelt, ten eerste, het
optreden van dorpsgemeenschappen bij conflicten met andere dorpen of
met individuen. Uit de beroepszaken bij de Etstoel blijkt dat met name de
afgrenzing en het gebruik van de gemene gronden leidden tot conflicten;
daarnaast waren er kwesties over fiscale zaken en het onderhoud aan
publieke infrastructuur. De bestuurlijke macht van de dorpen om wetgeving

af te dwingen was beperkt, waardoor het juridisch systeem was gericht op
het voorkomen en oplossen van conflicten, bijvoorbeeld door middel van
arbitrage. Uit de bronnen leidt Hoppenbrouwers verder af dat de gemene
gronden in de late middeleeuwen meer economische waarde kregen,
wat tot uitdrukking kwam in de omzetting van collectieve naar private
gebruiksrechten en de vervreemding daarvan. Dit proces leidde tot conflicten
over toegang en het beheer van gemene gronden. Kwesties over fiscale
zaken geven inzicht in de sociale relaties op dorpsniveau, omdat bepaalde
belastingen drukten op grondbezitters die van de gemene gronden gebruik
mochten maken. Op basis van deze gegevens beredeneert Hoppenbrouwers in
het inleidende hoofdstuk tevens dat er zich halverwege de vijftiende eeuw een
voorzichtig demografisch herstel inzette in Drenthe en dat ongeveer tachtig
procent van de erven rond 1500 in handen waren van boereneigenaren.
 Na het dorp als collectief komt in het vierde hoofdstuk het thema
bloedwraak en vetevoering aan de orde – een onderwerp dat aan de basis lag
van het onderzoeksproject waaruit de studie voortkomt – om meer inzicht
te geven in de betekenis van verwantschap. Bloedwraak na doodslag was
bijvoorbeeld toegestaan in laatmiddeleeuws Drenthe, maar wel aan regels
gebonden. De Etstoel werd regelmatig betrokken bij de afhandeling van
zware misdrijven en verzoeningsprocedures. In meerdere opzichten speelden
verwanten (maagtal) bij deze zaken een rol door hun juridische en financiële
aansprakelijkheid, al kwam de nadruk in de vijftiende eeuw meer op de
individuele verantwoordelijkheid te liggen. Verder is het opvallend dat de
bronnen wijzen op het bestaan van boerenveten, zoals ook elders in de Duitse
landen, waarbij niet-adellijke belangengroepen, of misschien beter gezegd
bendes, langdurig geweld tegen elkaar gebruikten.
In het laatste hoofdstuk staat de familie in engere zin centraal. De
intergenerationele bezitsoverdracht door vererving en huwelijk leidde tot veel
juridische conflicten tussen echtelieden, erfgenamen en families, ondanks
de brede betrokkenheid van familieleden bij beslissingen over bezitszaken
(voor zover er sprake was onroerend goed met enige waarde). Volgens
Hoppenbrouwers worden deze conflicten verklaard door de opvatting dat
het kernbezit (erve) niet toebehoorde aan individuen maar aan het geslacht,
waarvoor hij aanvullend bewijs vindt in het geringe gebruik van testamenten
om erfrechtelijke bepalingen te omzeilen en het belang dat de Drenten aan het
naastingsrecht (naarcoop) hechtten.
 Hoppenbrouwers slaagt, zoals hij zelf toegeeft, beter in het in
kaart brengen van de rechtelijke en gewoonterechtelijke praktijken in
laatmiddeleeuws Drenthe, dan in het daaruit afleiden van het sociaal
handelen van de buren, magen en familieleden die de plattelandssamenleving
gestalte gaven. Hij geeft niettemin aan de hand van de keuren en vonnissen
op een afgewogen en onderbouwde wijze inzicht in hoe de veelvuldige
conflicten en de daarvoor gevonden al dan niet juridische oplossingen,
die gericht waren op het beteugelen van geweld, samenhingen met de

verantwoordelijkheden en sociaaleconomische positie van dorpelingen en
hun verwanten. De vele voorbeelden geven deze specialistische studie een
stevig empirisch fundament, maar maken van het betoog – mede door de
gekozen indeling en korte paragrafen – geen toegankelijk of vlot leesbaar
verhaal, terwijl de auteur toch een begaafd verteller is. Verder is het jammer
dat Hoppenbrouwers voor de theoretische duiding van voorbeelden rijkelijk
put uit de internationale literatuur, maar weinig vergelijkingen trekt met
andere regio’s in de Nederlanden (de studies van bijvoorbeeld Maïka de Keyser
en Eline Van Onacker over de laatmiddeleeuwse Kempen verschenen daarvoor
te laat). De regionale verschillen lijken namelijk op het eerste gezicht klein,
ondanks de grote verscheidenheid in economische en politieke structuren. Tot
slot is een kritische opmerking over de uitgave op zijn plaats: hoewel er een
flink bedrag op tafel gelegd moet worden voor het boek, zijn de vormgeving
en tekstopmaak gedateerd. Van een uitgever mag ook verwacht worden dat er
nieuw kaartmateriaal met Engelse namen wordt vervaardigd. De inhoudelijke
relevantie van deze studie voor de geschiedenis van Drenthe, alsook de
middeleeuwse rechts- en plattelandsgeschiedenis in het algemeen, staat echter
buiten kijf.
Arie van Steensel, Universiteit Groningen.
