DE FINANCIERING DOOR DE HERSTELBANK
DE FINANCIERING DOOR DE HERSTELBANK
door Dr. ]. F. Haccoü.
 Op 31 October 1945 werd opgericht de Maatschappij tot Financiering
van het Nationaal Herstel N.V. als semi-overheidsinstelling; deze instel­
ling, in de wandeling Herstelbank genoemd, heeft blijkens haar statuten
tot doel het financieren van in het Rijk gevestigde bedrijven van handel,
nijverheid, ambacht, bodemcultuur, visserij, verkeer te land, te water en
in de lucht, mijnbouw, woningbouw of anderszins, zulks onder meer door
middel van het openen van kredieten, het verstrekken van geldleningen,
het stellen van borgtochten, het deelnemen in het kapitaal en het verlenen
van bemiddeling bij een en ander. Dit alles met de beperking dat deze
handelingen dienstig moeten zijn voor „het herstel van de welvaart des
Rijks." Daarnaast kan zij deelnemen in andere instituten met een gelijk
of verwant doel. Een tweede doelstelling is het beheren van gelden,
welke door het Rijk of andere openbare lichamen bestemd zijn of worden
ter tegemoetkoming in geleden oorlogsschaden en het voeren van ad­
ministraties betreffende zulke schaden. Uiteraard houdt met dit alles
nauw verband, dat zij mede tot doelstelling heeft het uitoefenen van
financiëel toezicht; dit toezicht strekt zich echter belangrijk verder uit
dan de zuivere controle op de kredietnemers. Immers, het omvat een vol­
gens door de overheid gegeven richtlijnen uitgevoerde drieledige controle
t.w. een monetaire, een financierings- en een bestedingscontröle. Hier
bestaat dus een taak, welke verder gaat dan die, welke gewone banken
op zich nemen; zij is n.1. een uitvoerend orgaan in de monetaire politiek
der overheid. Door deze oprichting is Nederland een groot instituut rijker
geworden, dat zich in wezen beweegt op een gebied, dat niet tot het ge­
wone bankwezen, zoals het zich hier te lande heeft ontwikkeld, behoort,
terwijl door samenwerking met de algemene banken wordt zorg gedra­
gen voor het behoud van ieders terrein. Een der kleinere instellingen,
welke hier te lande op hetzelfde gebied bestond, de Maatschappij voor
Industriefinanciering, in feite een door de overheid gecreeerd instituut,
is reeds feitelijk in de Herstelbank opgegaan.
 Het is interessant na te gaan in hoeverre de Herstelbank een plaats
in onze samenleving verdient en dan meer in het bizonder vanuit het
oogpunt in hoeverre het rationeel is van de door haar geboden mogelijk­
heid tot financiering gebruik te maken. Wij beperken ons hier in hoofd­
zaak dus tot de bedrijfseconomische en meer in het bizonder de financieringsaspecten en laten de sociaal-economische aspecten dus in prin­
cipe buiten beschouwing, ook al zullen deze terloops nu en dan worden
aangestipt. Het is dan nodig eerst de financiële positie der bedrijven en
de mogelijkheden der kapitaalmarkt te onderzoeken.
 De financiële positie der bedrijven is in de achter ons liggende jaren
in belangrijke mate gewijzigd door een complex van factoren, welke in
het kort als volgt kunnen worden omschreven. Door de bezetting en de
tijdens deze en daarna plaatsgevonden en nog plaats vindende prijsstij­
ging is de structuur van het kapitaal en de verhouding tussen kapitaal
en vermogen in belangrijke mate aangetast. Kapitaalgoederen gingen
verloren door oorlogshandelingen, door vorderingen of andere hande­
lingen van de bezetter met al dan geen vergoeding, maar ook door een
uitverkoop, een afstoten dus van kapitaalgoederen zonder dat deze door
equivalente konden worden vervangen. Daarnaast moest de vervanging
m ab

blz. 150

van duurzame produktiemiddelen veelal worden uitgesteld, terwijl veel
duurzame produktiemiddelen ook niet het onderhoud kregen, dat nodig
was om het produktie-apparaat intakt te houden. Weliswaar kregen de
bedrijven in de meeste gevallen tegenover dit verlies aan kapitaalgoede­
ren kapitaalrechten (vorderingen of geld), maar door de voortdurende
stijging van de prijzen der kapitaalgoederen betekende dit voor de toe­
komst geen equivalente kompensatie, omdat deze opbrengst niet in staat
stelde in de toekomst tot een vervanging van de verloren gegane kapitaal­
goederen door andere met gelijkwaardige ekonomische eigenschappen over
te gaan. Daarnaast hebben de kostprijsvoorschriften der overheid en de
feitelijke omstandigheden ertoe geleid, dat in feite verdere in tering van
kapitaal en vermogen plaats had.1)
Nu de oorlog achter ons ligt, bestaat uiteraard bij het Nederlandse
bedrijfsleven de wens om het produktie-apparaat zo goed mogelijk te
herstellen. Dit betekent niet, dat men dus zonder meer weer wil op­
bouwen wat verloren ging, doch dat men er naar streeft een produktieapparaat te bouwen, dat zo goed mogelijk onze welvaart zal kunnen die­
nen. Dit impliceert dus, dat er een belangrijke behoefte aan vermogen
bestaat, welker omvang nog niet nauwkeurig kan worden geschat, zolang
wij niet weten met welke struktuurwijzigingen voor de toekomst rekening
moet worden gehouden. W el kunnen wij de oorzaken der vermogensbehoefte aangeven en rekapitulerend zijn deze:
1°. vervanging van de verloren gegane kapitaalgoederen: wij denken
hier zowel aan het kwantitatieve verlies (tenietgaan en afstoting)
als aan het kwalitatieve verlies (onvoldoende onderhoud). Voor
zover een vergoeding werd verkregen, is deze door de inmiddels op­
getreden prijsstijging onvoldoende om een gelijkwaardig apparaat
op te bouwen.
 2°. vervanging van ingeteerd vermogen: deze intering vond plaats door
gedwongen stilstand en onderbezetting met de daaruit voortsprui­
tende verliezen en doordat kost- en verkoopprijzen op de historische
uitgaafprijzen in plaats van op basis van de offers, welke nodig zijn
om terwille van het in-takt-houden van het produktie-apparaat de
afgestofen kapitaalgoederen te vervangen, werden en worden gekalkuleerd.
3°. reeds getroffen en te verwachten maatregelen van de overheid en
anderen, met name het bevriezen van gedeelten van het vermogen,
welker ontdooiing lange tijd kost of (nog) niet integraal mogelijk
is (blokkering der saldi, storting van schadevergoedingen uit hoofde
van molestschade op Grootboek van de Wederopbouw, stagneren
der molestverzekeringen) en doordat de overheid beslag legt en zal
leggen op gedeelten van het vermogen door de vermogensaanwasbelasting en de vermogensheffing ineens; de „gulden = gulden”regel, welke bij deze heffingen wordt toegepast, tast het vermogen
aan ook daar waar geen kapitaalsaanwas plaats vond.
4°. vervanging van aanwezige vaste en vlottende kapitaalgoederen in
de toekomst tegen hogere dan de historische uitgaafprijzen zonder
dat in die kalkulatie voorzieningen voor de vermogensbehoefte uit
deze hoofde (konden) worden getroffen.
5°. omschakeling van bestaande bedrijven (voor zover het aanwezige
vermogen te klein is) en vestiging van nieuwe bedrijven:
!) Voor een uitvoeriger bespreking zie A, Th. de Lange „De invloed van prijsstijging
en uitgestelde vervanging der productiemiddelen op de financiering van het bedrijf” 1947.
m a b blz. 151

a. door de inmiddels opgetreden wijzigingen in de techniek (b.v.
plastiks)
b. door noodzakelijke en te verwachten struktuurwijzigingen in
Nederland (aantasting van onze internationale positie terzake
van dienstverlening enz., gewijzigde positie van Duitsland, positie
in verband met Indië)
c. in verband met onze bevolkingstoename.
 Hoewel, zoals gezegd, een juist inzicht in de vermogensbehoefte nog
niet kan worden verkregen, bestaan er toch wel gegevens, welke een in­
druk vermogen te geven. De materiële schade gedurende de oorlog aan
het Nederlandse volksvermogen toegebracht, bedroeg op basis van de
prijzen van 1938 ongeacht de verliezen aan goud, deviezen en buiten­
landse beleggingen ruim 9 milliard gulden, volledig herstel zou thans het
2x/ 2~ a 3-voud kosten, doch er zal op eenvoudiger wijze moeten en kunnen
worden vervangen.2) De schade aan de duurzame produktiemiddelen
alleen wordt, op basis van 1939, op ongeveer 3}/£ milliard gulden ge­
schat,3) maar ook hier is integrale vervanging niet alleen niet nodig,
maar zelfs ongewenst. Rekening houdend met herstel en uitbreiding
raamt het Centraal Planbureau de noodzakelijke investeringen voor 1946­
1952, exklusief de overheidsinvesteringen, op basis van de tegenwoordige
prijzen op ruim 20 milliard gulden waarmee dan zou zijn bereikt, dat de
voorraad kapitaalgoederen per hoofd van de werkende bevolking weer op
het peil van 1938 zal zijn; de woningvoorraad kan niet voor 1960 op dit
peil zijn hersteld.2) Het gaat hier dus om zeer grote investeringen, welke
eerst in de loop van vele jaren kunnen worden gedaan.
 Aan de hand van onze rekapitulatie zien wij, dat het hier hoofdzakelijk
betreft een behoefte aan lang vermogen. Immers, analyseren wij de vijf
oorzaken van de vermogensbehoefte, dan zien wij, dat de eerste bestaat
uit hoofde van een investering in kapitaalgoederen, welke gedurende
het hele bestaan der bedrijfshuishouding in deze of andere vorm aan­
wezig moeten zijn. Hetzelfde geldt, indien wij ervan uitgaan, dat de oor­
spronkelijke financiering juist is geweest en geen surplus liet, van de
tweede en vierde oorzaak. De derde daarentegen valt uiteen in
twee kategorieën: de onttrekking van vermogen in verband met de hef­
fingen doet, tenzij het als surplus beschikbaar wordt gehouden, een be­
hoefte aan vervangend vermogen ontstaan, de blokkering of stagnatie
in de betaling daarentegen vraagt om een overbrugging totdat dit ver­
mogen beschikbaar komt. De vijfde oorzaak weer vraagt voor de investe­
ringen om vermogen op lange termijn, behoudens voor zover er sprake
zou kunnen zijn van een financiering van spitsbehoeften. De vraag rijst
dan welke de rationele financieringswijze is voor deze behoefte aan ver­
mogen op lange termijn. Daartoe staan in theorie open de volgende wegen:
a. financiering met permanent (dus eigen) vermogen (aandelen), b. finan­
ciering met behulp van vreemd vermogen en dan wel öf in de vorm van
obligaties öf in die van kredieten op lange termijn. De keuze tussen deze
vormen wordt in de eerste plaats beheerst door de aard van het vermogensbeslag, dat de kapitaalgoederen leggen. Analyseren wij deze
kapitaalgoederen nader, dan blijkt, dat zij van verschillende technische
aard zijn. In de eerste plaats ■
—' en de belanrijkste kategorie ongetwij­
feld — zijn er de duurzame produktiemiddelen, welke dus naar gelang
2) Verslag Nederlandse Bank 1946, blz. 10.
3) Verslag Herstelbank 1945/'46, blz. 7.
 m ab

blz. 152

van de ekonomische gebruiksduur moeten worden afgeschreven en dus
op de duur weer —• maar tijdelijk ■
—■ vermogen doen vrij komen. Daar­
naast zijn er de voorraden, die vervangen of weer aangeschaft moeten
worden en thans tegen belangrijk hogere prijzen. In de derde plaats zijn
er de vorderingen op afnemers (gegeven leverancierskrediet), welke ten­
gevolge van de hogere prijzen, aangenomen, dat de usanties dezelfde blij­
ven, een groter vermogensbeslag zullen leggen. Hoewel er in verband met
de voorraden veelal een groter beroep op de leveranciers zal worden
gedaan, dus de financiering met behulp van ontvangen leveranciers­
krediet een grotere omvang zal aannemen, leidt zulks slechts tot een
verplaatsing der behoefte aan vermogen ■
— er ontstaat dan n.1. elders
een grotere behoefte —■en dit kan bij verre na de behoefte van elk bedrijf
individueel niet oplossen.4) Wij komen dan tot de konklusie, dat nodig
zal zijn lang vermogen voor financiering van: de duurzame produktiemiddelen, de minimum-grootten van de voorraden en het te geven
leverancierskrediet, voor zover hier de financiering met ontvangen le­
verancierskrediet geen oplossing kan brengen. Ook voor de financiering
van de duurzame produktiemiddelen is het leverancierskrediet denkbaar,
doch slechts gedurende een korte tijd en zeker niet, zelfs aflopend in ver­
band met de afschrijvingen, voor de hele duur. Integendeel, het zal nog
blijken, dat juist de bedrijfstakken, welke de duurzame produktiemid­
delen vervaardigen, als belangrijke vragers van nieuw vermogen optreden.
 Uitgaande van de noodzakelijkheid van het handhaven van de juiste
verhouding tussen kapitaal en vermogen moet worden vastgesteld, dat de
minimum grootten van het vaste slijtende en het vlottende kapitaal, als­
mede van de kapitaalrechten zullen dienen te worden gefinancierd met
permanent, dus eigen vermogen, vóór zover althans het leverancierskrediet
hier geen permanente financiering geeft. Het overige vaste slijtende kapi­
taal zou rationeel met vreemd vermogen kunnen worden gefinancierd,
mits dit vreemde vermogen de waarde hiervan niet overtreft. Daarbij
moet echter voorlopig onderscheid worden gemaakt tussen obligaties en
kredieten op zeer lange termijn. Voor obligatie-financiering toch is het
noodzakelijk, dat rekening wordt gehouden met het feit, dat aan de hou­
ders dezer schuldbewijzen ■
— die juist door hun keuze van obligaties boven
aandelen blijk geven het vaste inkomen boven de onzekerheid van het
wisselend inkomen te prefereren -— regelmatig rente (en aflossing) moet
worden voldaan. Dit vereist dus dat er een zodanige stabiliteit in inkomen
is dat zulks mogelijk is dan wel dat in elk geval toch een zodanig in­
komen wordt verkregen, dat ook bij gering rendement deze betaling
mogelijk blijft. Hier ligt dus het kriterium van het grote aandelenkapitaal
als buffer: het moet in verhouding zo groot zijn, dat steeds het inkomen
der obligatiehouders zeker gesteld is. Echter, in verband met de nood­
zakelijkheid om op het tijdstip der vervanging in de toekomst weer over
het vermogen, nodig voor deze vervanging, te beschikken, zal zulks ver­
der gaand moeten betekenen, dat, wil men de kontinuïteit niet in gevaar
brengen, het met obligaties te financieren vaste kapitaal toch wel een
uitzonderlijk lange levensduur moet hebben. Immers, is zulks niet het
geval, dan wordt het noodzakelijk om tegenover de aflossing op de obli­
gatielening uit de winst het vermogen, dat nodig is om t.z.t. de vervan­
ging te financieren, te reserveren en reeds deze noodzakelijkheid bewijst,
dat de financiering met behulp der obligatie in principe niet de juiste is.
 4) Vgl. ook A. Th. de Lange, t.a.p. 10 vgl.
m ab

blz. 153

Het behoeft geen betoog, dat er bovendien verband moet bestaan tus­
sen afschrijving en aflossing in deze zin, dat de aflossing de afschrijving
niet mag overtreffen.
Wij hebben gesteld, dat eventueel als de stabiliteit van het inkomen
er niet is, er een relatief zeer groot aandelen vermogen moet zijn, waardoor
dan een goede kans bestaat, dat althans het inkomen der obligatiehouders uit dat gedeelte van het rente-offer der bedrijfshuishouding kan wor­
den bestreden, dat in de opbrengst van het produkt wordt ontvangen.
Dus niet, —• zoals veelal wordt gedacht — omdat dit aandelenvermogen
in die zin een buffer vormt, dat rente en aflossing hieruit kunnen wornen bestreden. Immers, juist in moeilijke tijden is het gehele vermogen
volledig in beslag genomen, zodat dan het aandelenvermogen zelf geen
stootkussen kan zijn.
Staat de zaak bij een, financieren met langlopende kredieten in feite
anders? Wij stellen deze vraag, omdat de Herstelbank op deze wijze
financiert en wij dus straks voor dit vraagstuk komen te staan. In wezen
niet: krediet wil zeggen het tijdelijk (ook al is het voor zeer lange tijd)
afstaan van koopkracht op konditie van een vaste beloning en onder voor­
waarde van een geleidelijke aflossing of een afbetaling op de vervaldatum
ineens. Wij hebben hier dus in wezen dezelfde verhouding.
 Onze konklusie moet dus luiden, dat de thans bestaande vermogensbehoefte van het Nederlandse bedrijfsleven in hoofdzaak is een behoefte
aan permanent, dus eigen vermogen, voor zover het leverancierskrediet
geen oplossing brengt, en dat vreemd vermogen bij de bevrediging dezer
behoefte slechts een ondergeschikte rol —- en dan uitsluitend in die geval­
len waarin de genoemde voorwaarden daartoe zijn vervuld —■ kan spe­
len. In deze gevallen blijft uiteraard dan nog als beslissend moment —•
dus bij het alternatief — de vraag welke financiering de goedkoopste is.
*
In normale tijden wendt de langdurig-vermogen-vragende bedrijfshuis­
houding zich tot de vermogensmarkt, i.c. de kapitaalmarkt. Sedert onze
bevrijding is echter de toestand van deze zeer ongunstig voor het be­
drijfsleven, ook al is er de laatste tijd enige verbetering merkbaar, en dit
wel door verschillende faktoren:
l° .d e grote vermogensbehoefte der overheid, ter financiering van haar
budgettekorten, trekt grote bedragen weg: van het totaal der openbare
emissies in 1946 ad 2 milliard gulden kwam ruim 1951 millioen recht­
streeks van overheidslichamen en ruim 25 millioen van de Herstel­
bank;56)
2°, door de blokkering der saldi zijn nog steeds belangrijke bedragen
niet beschikbaar: per 31 Dec. 1946 bedroeg het geblokkeerd tegoed
bij de vijf leidende banken alleen nog 896 millioen gulden;0)
3°. de komende heffingen ineens maken, dat op het ogenblik de vermogensbezitter terughoudend is;
4°. het wegvallen van enkele belangrijke bronnen van inkomen na de be­
vrijding (Indië, internationale handel en goederenvervoer, sommige
buitenlandse beleggingen enz.);
5°. de zware heffingen van het gebleven inkomen oefenen een druk op
de besparingen;
5) Verslag Nederlandse Bank 1946, blz. >19,
6) Idem blz. 38.
 m ab

blz. 154

6°. als natie leven wij momenteel nog steeds „boven onze stand , met
als gevolg, dat minder wordt gespaard dan nodig zou zijn om in de
vermogensbehoefte te voorzien;
7°. door het feit, dat wij voor een periode van onzekerheid staan met be­
trekking tot de toekomstige struktuur van ons ekonomisch leven, be­
staat er eveneens een terughoudendheid zelfs onwil inzake belegging
in tal van richtingen.
Voor bepaalde bedrijfstakken moet voorts worden bedacht, dat de
overheid controle oefent op de emissiebedrijvigheid in die zin, dat aan
bepaalde emissies prioriteit wordt gegeven in verband met het herstel van
ons ekonomisch leven,7) zodat hier voor andere bedrijven een rem ligt.
Tenslotte is het balansbeeld van vele ondernemingen niet zo gunstig,
dat het zich voor een aantrekking van nieuw eigen vermogen zou lenen
zonder dat de rechten der bestaande aandeelhouders onaangetast kun­
nen blijven. Ondernemingen, op welker balansen een groot verliessaldo
voorkomt, kunnen bezwaarlijk zonder eerst de positie te saneren een be­
roep op nieuw vermogen doen.
En dan moet voorts worden bedacht, dat het noodzakelijk zal zijn
op de duur de ten laste van het verleden komende bedragen wegens
te lage afschrijving in verband met de gestegen vervangingsprijzen der
duurzame produktiemiddelen op de balans tot uiting te brengen, waar­
door verliezen moeten ontstaan, welke weer -de mogelijkheid tot een be­
roep op de kapitaalmarkt, zonder voorafgaande sanering, verkleinen.
W ij kunnen dus konstateren, dat een komen op de vermogensmarkt op het
ogenblik zowel aan de zijde der vermogen-behoevende ondernemingen als
aan de zijde van het aanbod van vermogen op bezwaren stuit.
 **

*

In de door dit alles ontstane toestand heeft de overheid menen te moe­
ten ingrijpen door de stichting van de Herstelbank met de doelstelling,
zoals deze in de aanhef van dit artikel werd vermeld. Aanvankelijk werd
een vermogen van 100 millioen gulden bijeengebracht, in de loop van
1946 reeds tot 300 millioen vergroot. Aandeelhouders zijn de Staat, de
institutionele beleggers, de banken en partikulieren; de Staat voor een
zodanig bedrag, dat hij de meerderheid van het vermogen bezit.
Deze schepping heeft plaats gevonden teneinde het Nederlandse be­
drijfsleven bij te staan in de behoefte aan lang vermogen. Konsequent
is het vermogen van de Herstelbank dan ook geheel eigen vermogen. Er
zijn echter aan deze financiering op zichzelf een paar interessante aspek­
ten. In de eerste plaats de vermogenskreatie zelve: de bijdrage van de
Staat — alle aandelen A plus een klein bedrag aandelen B — betekent
in feite een geldschepping en niet de investering van spaargelden, welke
een materiële basis hebben; dit is op zichzelf niet ongevaarlijk en vereist
dus een voorzichtig beleid, wil men de inflatoire werking hiervan voor­
komen. Daarnaast -werden hier andere bedragen tezamengebracht, van
welke hoogstens maar voor een klein gedeelte kan worden aangenomen,
dat zij nieuwe materiële besparingen representeren; hier geldt, dat een
groot gedeelte historische besparingen zijn, welke dus mede de invloed
van de verschuiving in de verhouding kapitaal tot vermogen hebben on­
dergaan,
”) Idem blz. 32.
 mab

blz. 155

Een tweede interessant aspekt en dit vooral voor de financiering der
vermogen-behoevende ondernemingen is het volgende: afgescheiden van
de staat, staan hier enkele andere groepen: de institutionele beleggers,
de banken en de partikulieren. Hoewel hier formeel van aandelenbezit
sprake is, ligt de zaak materieel anders. De staat garandeert op de aan­
delen B —• die in het bezit zijn van deze kategorieën — het primaire divi­
dend van 33^2 %. terwijl de statuten voorschrijven, dat dit primaire divi­
dend het maximum is, dat op deze aandelen jaarlijks mag worden uitge­
keerd. Hier wordt dus weliswaar permanent, doch , geen ondernemend
vermogen aan de Herstelbank afgestaan (ook bij liquidatie zijn deze aan­
delen preferent) en dus is hier in werkelijkheid sprake van een niet af­
losbare lening. Hierdoor bestaat de toestand, dat juist deze feitelijkheid
bij de beslissingen der Herstelbank een rol speelt. Weliswaar wordt in
het eerste verslag van deze instelling vastgesteld, dat het winstmotief
geen overwegende rol speelt en dat slechts onverbiddelijke eis is om het
vermogen in stand te houden8), maar er is een verschil tussen winst en
vergoeding van het renteoffer.
De schepping van de Herstelbank heeft ten doel in de behoefte aan
lang vermogen te voorzien. Dit onderscheidt haar van de gewone ban­
ken, die uithoofde van haar funktie, hoofdzakelijk in de behoefte aan
vermogen op korte termijn voorzien.
 W ij hebben gezien, dat hier in principe een taak ligt. Maar voorts heeft
onze analyse ons geleerd, dat er voor een rationele financiering overwe­
gend behoefte is aan permanent vermogen. De financiering met permanent
vermogen is door de doelstelling der bank niet uitgesloten, maar ook uit
de voorschriften der statuten blijkt, dat dit niet als de normale financie­
ring wordt beschouwd: voor deze wijze van financiering is toestemming
van de Raad van Toezicht nodig. Volkomen logisch overigens in het
kader van wat wij hiervoor schreven. In haar verslag bespreekt de Direktie het vraagstuk en komt dan tot de ontwikkeling van de volgende gegedragslijn: „N a ampele overweging zijn wij echter tot de conclusie ge­
komen, dat, ook al zou het risico van deelneming in het kapitaal van
andere ondernemingen door onze instelling worden aanvaard, het een
schier onmogelijke taak is, een nauwgezette behandeling van de binnen­
komende credietaanvragen en een doeltreffende controle op de door ons
verleende credieten te vereenigen met het beheer, voortvloeiende uit kapitaaldeelnemingen. W ij hebben daarom besloten onze deelnemingen tot
het uiterste te beperken.”9) Er bestaat dus bezwaar tegen de kombinatie
van aandeelhouder en kredietgever. Het komt ons voor, dat deze hou­
ding, gezien ook de vergaande kontrolerende taak welke op deze in­
stelling rust en waarvan eigenlijk het leiding geven aan ons bedrijfsleven in
bepaalde opzichten deel uitmaakt, inderdaad een kernpunt raakt. Als aan­
deelhouder ziet men de vraagstukken onder een andere hoek dan de
schuldeiser, ook al hebben beiden uiteindelijk hetzelfde doel op het oog,
de bloei van de onderneming. Als aandeelhouder komen er ook andere
belangen op de voorgrond dan bij de schuldeisers en bij de overheid,
die in een tijd van schaarste op alle gebied meent te moeten ingrijpen
om bepaalde prioriteiten te handhaven. Dan blijft er weliswaar nog een
zeer belangrijke taak, maar dan wordt deze toch aanmerkelijk nauwer
dan in de doelstelling omschreven. Daar stond als beperking dat het
Nederlandse bedrijven moeten zijn en dat de hulp dienstig moet zijn voor
8) Jaarverslag over het boekjaar 1 November 1945—31 December 1946, blz. 9.
 °) Verslag, blz. 10.
m ab

blz. 156

„het herstel van de welvaart des Rijks.” W at dit laatste betreft, naar
onze mening is elk bedrijf, dat zich bezig houdt met de normale voortstu­
wing van de goederenstroom dienstig voor de welvaart van het geheel.
Door het feit echter, dat geen permanent vermogen wordt verstrekt,
wordt het arbeidsveld in feite verkleind tot die gevallen, waarin op
grond van rationele overwegingen de keus bestaat tussen eigen en vreemd
vermogen; voorts zullen die bedrijven een beroep doen, welke geen andere
kans van slagen hebben. Aangezien er met het gewone bankwezen een
taakverdeling bestaat, moeten wij in principe de Herstelbank dus uitslui­
tend zien als instantie welke lang vermogen verstrekt; voor de zuivere
spitsenfinanciering komt deze instelling, ook al uit de aard van de eigen
vermogensverkrijging, niet in aanmerking en daartoe is zij ook niet op­
gericht.
Ook al wenst de Direktie momenteel niet tot andere dan kredfetfinanciering over te gaan, het vraagstuk heeft — dit moge in het voorbijgaan
worden opgemerkt <— wel haar aandacht: in het eerste jaarverslag vin­
den wij althans de mededeling dat het haar ernstig streven is naar andere
middelen te zoeken, waarvoor in de behoefte aan kapitaal ook in andere
vorm dan in die van een langlopend krediet kan worden voorzien.
Dit vraagstuk heeft nog een ander aspekt. Ook de kleinere onderne­
mingen, welke geen toegang tot de vermogensmarkt hebben, komen voor
de genoemde moeilijkheid van een tekort aan eigen vermogen te staan.
 Hoewel ook kleine kredieten (kategorie landbouw met ƒ 7.000.—) worden
gegeven, is de gemiddelde grootte van het krediet zodanig (zie later), dat
blijkt, dat deze kleine bedrijven door de Herstelbank tot nu toe niet zijn ge­
holpen. Voor deze kategorie echter is, naar het ons voorkomt, deze hulp
zeker noodzakelijk en aan dit punt dan ook de nodige aandacht worden
gegeven.
Tot zover het negatieve. Positief is dus, dat hier eefl instelling geves­
tigd is welke tot doel heeft om in de behoefte aan lang vreemd ver­
mogen te voorzien en daartoe krachtens haar eigen financiering ook in
staat is; naast een totaal van ongeveer 11 millioen gulden aan schuld uit­
hoofde van geblokkeerde saldi van molestschaden en schuld aan de M aat­
schappij voor Industriefinanciering heeft zij een eigen vermogen van bijna
301 milloen gulden. Bij de beoordeling der kredietaanvragen blijken naast
de door de overheid gegeven richtlijnen ten behoeve van de monetaire
en andere overheidspolitiek bedrijfsekonomische overwegingen een rol
te spelen. Hierbij wordt verder gegaan dan door het normale bankwezen;
men geeft ook in belangrijke mate aandacht aan het kommerciële en finan­
ciële beleid, mede in die zin, dat een konservatief beheer, waartoe ook
aanmoediging der interne financiering wordt gerekend, wordt bevor­
derd. Bovendien wordt bij de kredietbehandeling aandacht geschonken
aan de mate, waarin eigen vermogen bij de kredietaanvrager aanwezig
is in verhouding tot het gevraagde krediet.
 Met nadruk komt herhaaldelijk in het verslag tot uiting, dat de Herstel­
bank zich een verlengstuk van de overheid voelt en zich het gevaar van
de herkomst van een gedeelte der eigen middelen voor de inflatoire wer­
king wel bewust is, maar ook dat zij zich als een verlengstuk van de bij
haar komende leden van het bedrijfsleven beschouwt en de daar bestaan­
de bezwaren tegen bepaalde aspekten —■ekonomische en fiskale — van
de overheidspolitiek ter plaatse bespreekt.
Haar financieringskapaciteit is beperkt doordat zij, althans tot nu toe
over geen ander vermogen beschikt dan haar eigen plus een kleine fraktie
mab

blz. 157

vreemd. Gezien de totale behoefte aan vermogen bij het bedrijfsleven
zal op de duur de vraag van de verdere eigen financiering aan de orde
komen. Op 31 December 1946 was dit vraagstuk nog niet akuut.
Gedurende het eerste verslagjaar vielen haar financieringen uiteen in
twee kategorieën, n.1. voorschotten op te verwachten rijksbijdragen in de
materiële oorlogsschade en andere financieringen.
 De eerste kategorie, welke dus haar ontstaan dankt aan de vertraagde
uitbetaling door de overheid, is een volkomen rationele financiering voor
het bedrijfsleven. Men heeft dan in feite geblokkeerd eigen vermogen,
dat totdat deblokkering plaats heeft, bewegelijk wordt gemaakt voor
bepaalde doeleinden, waarbij de Herstelbank dan tevens de kontröle op
de besteding der gelden voor de overheid overneemt. Hier vindt voor het
bedrijfsleven dus feitelijk financiering met het eigen vermogen plaats
en deze vorm van kredietgeving is voor alle partijen volkomen aanvaard­
baar. Deze financiering vormde in het eerste jaar bijna de helft van het
totaal: van in totaal ruim 177 millioen gulden gekontrakteerde of goed­
gekeurde kredieten was iets meer dan 88 millioen een voorschot op rijks­
bijdragen; dat het hier over grote posten gaat, blijkt uit het feit, dat dit
krediet 486 posten betrof, dus een gemiddelde van 181.000 gulden. De
belangrijkste kategorieën zijn hierbij de textielnijverheid met ruim 26 mil­
lioen en de metaalnijverheid, scheeps-, vliegtuig- en wegenbouw met ruim
20 millioen gulden.
Afgescheiden van de andere kosten, welke deze financiering mede­
brengt, is de rente gelijk aan die welke van het Grootboek voor de W e­
deropbouw wordt ontvangen; het offer van dit bewegelijk maken is dus
gering.
Dit is feitelijk niet anders dan een zuiver overbruggingskrediet.
 Onder de tweede kategorie treffen wij iets dergelijks aan, zij het van een
minder definitief karakter. In de aanvang van deze beschouwing hebben
wij reeds gesteld, dat vervanging van de verloren gegane kapitaalgoederen
nieuw vermogen eist door de prijsstijging. Tot nu toe echter stelt de Rege­
ring zich op het standpunt, dat in principe de waarde vóór oorlog beslis­
send is voor het vaststellen der schadevergoeding. De molestverzekeringen
daarentegen berekenen de schade op de vervangingswaarde, doch kun­
nen zeer vermoedelijk niet integraal betalen, omdat de bijeengebrachte
middelen zulks niet toestaan. Het standpunt der Regering is echter niet
definitief en zodoende is het instituut der bizondere financiering ontstaan,
waarbij de Staat zich jegens de Herstelbank garant stelt voor dat ge­
deelte der verplichtingen van de kredietnemer, dat deze moet aangaan
om het verschil tussen de kosten van herstel en de opbrengst van rijks­
bijdrage en molestpenningen tezamen te overbruggen. De Staat neemt
deze verplichting echter slechts op zich in die gevallen waarin het her­
stel wordt geacht in het belang van ’s lands welvaart te zijn en indien de
ten behoeve hiervan aan te gane verplichtingen de rentabiliteit van de
kredietnemer ernstig bedreigen en/of zijn mededingingskracht tegenover
niet getroffen bedrijfsgenoten zeer aanmerkelijk verzwakken. Deze
financiering heeft dit interessante aspekt dat op het door de Staat ge­
garandeerde deel van het krediet de kredietnemers alleen voor rente en
aflossing worden belast indien en voorzover de exploitatieresultaten zulks
toestaan. Hier heeft men dus de erkenning en de logische toepassing van
de stelling, dat in deze gevallen financiering met permanent vermogen
noodzakelijk is. Vóór 1 Januari 1956 zal over handhaving, matiging of
kwijtschelding van de hoofdsom dezer bizondere financieringen worden
m a b blz. 158

beslist. Hoewel hier in wezen financiering met vreemd vermogen plaats
heeft, moet aan de andere kant worden bedacht, dat het aldus verkre­
gen permanente vermogen zeer duurzaam ■
— in feite voor de tijd van het
bestaan der onderneming —■ wordt geinvesteerd en dat het aanstonds
wel een zonderlinge indruk zou worden, indien de Staat door zijn vorde­
ring op te eisen of ■
— wat hetzelfde is •—- zijn garantie in te trekken een
ontijdig einde aan haar bestaan zou maken. Dank zij de staatsgarantie
krijgt dit vreemde vermogen dus het karakter van eigen vermogen. De
omvang van deze financiering bedraagt tot uit. 1946 aan gekontrakteerde en goedgekeurde nog niet gekontrakteerde kredieten 30.6 millioen
gulden.
 Naast deze bizondere financiering bestaan de financieringen uit de
gewone kredieten op lange termijn; deze omvatten aan gekontrakteerde
plus goedgekeurde maar nog niet gekontrakteerde kredieten in totaal per
uit. 1946 58.7 millioen gulden. Van deze werd 39.5 millioen gulden ge­
geven voor uitbreiding en 19.2 millioen voor vestiging van nieuwe bedrij­
ven. Het gemiddelde bedrag per post bedraagt hier voor bizondere en
gewone financiering tezamen niet minder dan 850.000 gulden, dus per
post het veelvoud van het overbruggingskrediet.
Het is jammer, dat wij voor deze groep niet over een nadere specifikatie beschikken teneinde te kunnen nagaan, in hoeverre aan onze ge­
stelde eisen voor financiering is voldaan. Het enige gegeven, dat in het
verslag te dezer zake voorkomt, is een specifieke vermelding van de hele
groep financieringen voor zover gekontrakteerd. Deze geeft de volgende
indeling:
aardewerk, glas, kalk, stenen ........................................ ƒ 1.555.000.—bouwnijverheid en aanverwante bedrijven ................... ,, 2.800.000.—
chemische nijverheid .............................................................. 4.400.000.—
leder-, wasdoek-, rubbernijverheid ................................ „ 4.800.000.—
metaalnijverheid, scheeps-, vliegtuig-en wegenbouw ...
„ 8.439.000.'—■
textielnijverheid ....................................................................... 9.057.000.—bereiding van voedings- engenotmiddelen ........................... 5.360.000.—
landbouw ...............................................................................
7.000.—
visserij en jacht ....................................................................... 7.533.000.—
handel ....................................................................................... 5.475.000.—
verkeer
....................... ..................................................... „
744.000.—
overige bedrijven .................................................... ..............
120.000.—
ƒ 50.290.000.—
Van dit bedrag is 20.5 millioen gulden bizondere financiering. Bij de
beoordeling moet hiermede uiteraard worden rekening gehouden. Ge­
zien het uitzonderlijke karakter der bizondere financiering kan men zich
van de plaatsing van deze in het totale kader der 50 millioen geen oor­
deel vormen. Voor onze verdere beschouwing op dit punt maken wij dus
deze reserve.
 W ij hebben als eisen voor de financiering met vreemd vermogen op
lange termijn gesteld, dat voldaan moet zijn aan de beide volgende eisen:
de aanwezigheid van een vast slijtend aktief met lange gebruiksduur,
minstens ter grootte van de obligatielening en een stabiliteit va het in­
komen althans een voldoende buffer van aandelenvermogen. De vraag
rijst dan in hoeverre deze financiering rationeel is voor de ge oemde
kategorieën; daarbij moet worden gedacht aan vrije keuze. Im; rs, inmab

’ lz. 159

dien men geen keuze meer heeft, is elke financiering rationeler dan het
overlijden van het bedrijf. Wij beperken ons daarbij tot enkele grote
kategorieën. Voor de textielnijverheid geldt in het algemeen, dat er een
belangrijk duurzaam aktief is, maar daar staat tegenover, dat het inkomen
wel zeer onstabiel is en de verhouding van het aandelenvermogen, gezien
de aard van het bedrijf en de oorsprong van de verliezen, geen buffer
vormt. Momenteel staat hiertegenover weliswaar de grote schaarste aan
textiel, maar de aard van het krediet brengt de duurzame investering mee.
 Wij zien hier dan ook in normale tijden betrekkelijk weinig financiering
met obligaties en dan tegen een vrij ongunstig rentetype. Bij de in grootte
volgende groep metaalnijverheid, scheeps-, vliegtuig- en wegenbouw zijn
de verhoudingen onderling wel heel verschillend en hier valt niet meer
dan een globaal antwoord, dat dan ontkennend luidt, te geven. Gepro­
nonceerder is dit voor de groepen visserij en jacht en handel, in tegen­
stelling tot de industrieën van voedings- en genotmiddelen, omdat hier
in het algemeen een grotere mate van stabiliteit van inkomen wordt ver­
kregen, alweer globaal gesproken. Opvallend is overigens het grote be­
drag in de kategorie visserij en jacht, dat verband zal houden met het
herstel der zeevisserij; het komt ons voor, dat bij deze financiering over­
wegingen van landsbelang een grote rol moeten hebben gespeeld.
 **
*

Komen wij thans tot een samenvatting, dan kunnen wij stellen:
1°. de Herstelbank heeft in de wijze van aantrekking van het eigen ver­
mogen de mogelijkheid tot financiering op lange termijn; de door
de overheid opgelegde taken en het karakter der aandelen B vormen
een bezwaar voor het financieren in de vorm van aandelenvermogen;
2°. het vermogen van de Herstelbank zal reeds spoedig te klein zijn om
in de behoefte te voorzien;
3°. wenselijk is, dat aandacht wordt geschonken aan een wijze van voor­
ziening in de behoefte van het Nederlandse bedrijfsleven aan per­
manent vermogen waarbij speciaal ook aandacht moge worden ge­
schonken aan de behoefte der kleine ondernemingen;
4°. de wijze van vermogensverkrijging dwingt de Herstelbank tot een
zeer voorzichtige financieringspolitiek uithoofde van monetaire over­
wegingen; aanschaffing van installaties uit het buitenland is voor
dat deel van het vermogen, dat van de overheid werd ontvangen,
de voorzichtigste financiering;
5°. de Staat zorgt met haar garantie tweemaal voor een materiële
wijziging; door de dividendgarantie krijgt het ingebrachte vermogen
der institutionele beleggers een ander karakter, hoewel het verant­
woordelijkheidsgevoel de leiding hier weer dwingt de noodzakelijk­
heid van het vaste inkomen voor ogen te houden, en door de kredietgarantie wordt de bizondere financiering der Herstelbank ook daar
aanvaardbaar waar zij het anders niet zou zijn.
Ten aanzien van de financiering zelve is zonder meer een beroep op
de Herstelbank geoorloofd in die gevallen, waarin het overbruggings­
kredieten voor in de toekomst vrijkomend eigen vermogen betreft. Deze
post, inbegrepen de bizondere financiering ■
—■welke ook de konsequenties van het eigen vermogen heeft —■ vormt tot uit. December 1946 de
grootste financieringspost, n.1. bijna 119 millioen van het totaal van ruim
177 millioen gulden obligo.
 m a b blz. 160

Voorts kan rationeel een beroep op de Herstelbank worden gedaan
daar waar men uithoofde van de struktuur van het bedrijf de keuze
heeft tussen financiering met aandelen of obligaties. Over deze kwestie
nog een enkel woord: de Herstelbank staat in principe anders tegenover
de vraagstukken dan de obligatiehouder. Zij kan zich n.1. in verband
met haar doelstelling, bevordering van de welvaart, veroorloven om ook
als kredietgever, indien nodig, de houding van de aandeelhouder aan te
nemen, d.w.z. afstand te doen van rente en aflossing zulks in wezen op
rekening van de Staat, indien deze afstand haar inkomen wezenlijk aan­
tast. Maar dan zou ook het accent der kredietgeving zelve verlegd moe­
ten worden en de klemtoon meer moeten vallen op de bevordering
van de welvaart, waarbij pas in de tweede plaats overwegingen van be­
drijf sekonomische aard voor de financiering als kredietgeving een rol
zouden gaan spelen. In hoeverre zulks in feite het geval is, kan uiteraard
van de buitenkant af niet worden bezien. Zou zulks niet het geval zijn, dan
zou het niet zonder bedenking zijn, dat ter financiering van uitbreiding
39j/2 en ter vestiging van nieuwe bedrijven 19.2 millioen gulden kre­
dieten werden toegestaan. Immers, vooral voor nieuwe bedrijven staat te
vrezen, dat daar kinderziekten komen en dat deze voor een noodzakelijk­
heid van verdere vermogensaantrekking zullen plaatsen. Aangezien hand­
having van het krediet een sanering en aantrekking van eigen vermogen
onmogelijk maakt, zou het gevolg van deze financiering wel kunnen zijn,
dat de bank in de dwangpositie komt om haar vordering in aandelen
om te zetten of nieuwe kredieten te fourneren. Hieruit blijkt op zichzelf
reeds, dat het voor de Herstelbank zelf nodig is de financiering wel de­
gelijk ook van deze zijde te beoordelen, opdat de lijn om niet tot deelne­
ming in het aandelenvermogen over te gaan, kan worden volgehouden.
 Uit het hele verslag spreekt een werkelijkheidszin, ook met betrekking tot
de konjunktuur, maar voor ons blijft de vraag of de twee doelstellingen
•— bevorderen van de welvaart en uitsluitend financieren door kredieten
— op de duur wel verenigbaar zijn in deze zin, dat kredietfinanciering
waar aandeelvermogen rationeel is de opbouw van de welvaart kan scha­
den, tenzij deze een verkapte deelneming -— door zo nodig kwijtschel­
ding van rente en uitstel van aflossing —■ zou zijn. Zulks zal de toe­
komst moeten leren.
BIJ DE DOOD VAN FORD
door Ir. V. W . van Gogh
Het overlijden van Ford vormt de aanleiding tot het schrijven van dit
artikel; op verzoek van de redactie zal ook iets gezegd worden over
Taylor, en hoe Ford’s werk zich bij het zijne aansluit.
Frederick W . Taylor en Henry Ford waren beide op hun gebied ge­
niale pioniers. Beide waren werktuigkundigen, die hun kennis van de
metaalbewerking en van machines in de practijk geleerd hadden. Taylor
was iets ouder; hij kwam stap voor stap tot zijn inzichten over de be­
drijfsleiding en gaf daarvan een algemene samenvatting. Zijn werkzaam­
heden lagen oorspronkelijk in een werkplaats waar grote, zware stalen
werkstukken werden behandeld. Ford bouwde eerst in zijn vrije tijd en­
kele auto’s, ging ze toen in het groot fabriceren en kwam daarbij, evenals
Taylor tot ervaringen op het gebied van de bedrijfsleiding. Omdat het
m a b blz. 161.
