Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d'achtbare overigheit van Uitrecht
66

Inleiding

tijd zijn schrijfvaardigheid weliswaar vooruit was gegaan maar dat Descartes zijn Franse afkomst niet kon verbergen. Uit het voorgaande mogen we
concluderen dat Descartes halverwege de jaren veertig in staat was Nederlandse teksten te lezen en te begrijpen en zich, wat betreft het schrijven, kon
uitdrukken. Maar het wekt toch weinig verbazing dat hij voor omvangrijke
teksten, zoals de Verantwoordingh, vertalers heeft aangetrokken.
5.2

Descartes’ toevoegingen en correcties in de Verantwoordingh

De Nederlandse vertaling van de Lettre Apologétique is niet ongezien aan
Descartes voorbij gegaan. In de Verantwoordingh treffen we naast de ondertekening op 67 plaatsen het handschrift van Descartes aan. Het merendeel
van de ingrepen van Descartes, en wel de belangrijkste, zijn niet door Adam
en Tannery opgemerkt en worden thans voor de eerste keer gepresenteerd.
Hieronder volgt een opsomming van deze plaatsen met een precieze weergave van de ingrepen, behalve de custodes waar in Paragraaf 4.2 op gewezen
is. Ingrepen van Descartes die reeds bekend waren van de editie van Adam
en Tannery worden met (AT) aangeduid.194
Handschrift van Descartes in de Verantwoordingh
In de marge:
Pietas in parentem
Tribunal iniquum
Retorsio calumniarum
Tribunal iniquum
scelerata manus
scenae servire
Scepticos
Admiranda methodus
Narratio historica
Paralipomena
Methodus
Admiranda methodus

(AT)
(AT)
(AT)
(AT)
(AT)
(AT)

[18r ◦]
[21r ◦]
[21v◦]
[25r ◦]
[28v◦]
[28v◦]
[32r ◦]
[32v◦]
[32v◦]
[35v◦]
(AT) [37v◦]
(AT) [38r ◦]

Dit zijn, zoals gezegd, de meest in het oog springende aantekeningen van
Descartes in de Verantwoordingh. Het gaat voornamelijk om de Latijnse
titels van pamfletten en boeken die gedurende het conflict verschenen die in
de Verantwoordingh in het Nederlands vertaald zijn. ‘Scelerata manus’ en
‘scenæ servire’ zijn twee citaten uit de Groningse verklaring van Schoock,
194 AT VIIIB 274–275.
 Verantwoordingh

67

waar Paul Voet in zijn Tribunal iniquum uitgebreid op terug kwam.195 Volgens Adam heeft de vertaler verzuimd beide citaten over te nemen, maar dat
is duidelijk niet het geval. Vermoedelijk heeft Descartes de oorspronkelijke
woorden toegevoegd omdat de vroedschap van Utrecht Schoocks verklaring
in handen had.
Toevoegingen:196
of
r!+egulen"
my
in
pro
!+on"gerechticheeden
hy
selve
U!+E"
hebben
U!+E"
te
hem
U!+E"
van
de
geld
U!+E"
methode
dat
ysere
van
U!+E"
er
alle
Bonæ fidei sacrum is
so

[14r ◦]
(AT) [14v◦]
[16v◦]
[16v◦]
[17r ◦]
[18r ◦]
[21v◦]
[22v◦]
[22v◦]
[24r ◦]
[25r ◦]
[25v◦]
[25v◦]
[26r ◦]
[26r ◦]
[26r ◦]
[27v◦]
[29v◦]
(AT: Methodum) [31r ◦]
[31v◦]
[31v◦]
[33v◦]
[37r ◦]
[37r ◦]
[37r ◦]
[39v◦]
[40v◦]

Correcties:
!dient""Dinet"
!ende""het"
gereeck!et""ent"
!hij""ick"
!hij""ick"
195 Zie Paragraaf 1.
196 Voor de verklaring van de diacritische tekens, zie Paragraaf 6.1.
(AT) [14v◦]
[15r ◦]
[19v◦]
[20r ◦]
[20v◦]

68

Inleiding
vo!x""l"gen!+s" mijn!+e"
Voetius de!+matius" !–maxixxxh"en waterlaet 197
wilde!+n"
die!–r"e!+r"
!+U" voor !–!+U""
!g""G"roeningen
Do!c""e"!–h"
Bon!e""æ" fid!xx""ei"
!of ""in’t"
!–niet" [. . . ] !+niet"
hervo!o""r"men
k!ex""ui"sche Susanna ko!mxx""ne"n
!h""H"eeren van !g""G"roeningen

[20v◦]
(AT) [21r ◦]
[28r ◦]
[29r ◦]
[29v◦]
[31r ◦]
[31r ◦]
[31r ◦]
[34r ◦]
[34v◦]
[38r ◦]
[40v◦]
[46r ◦]

De bovenstaande toegevoegde woorden en correcties bewijzen dat Descartes het manuscript daadwerkelijk grondig en onafhankelijk van de vertaler/kopiist heeft doorgenomen.
 De toevoegingen bevestigen op de eerste plaats de wetenschap dat Descartes in staat was lange Nederlandse teksten te lezen en ten tweede, dat
Descartes het Nederlands niet alleen passief maar ook actief beheerste. De
toegevoegde woorden zijn geen in het oog springende omissies van de kopiist maar betreffen met name kleine doch voor een juiste zinsbouw cruciale
woorden, zoals persoonlijke en aanwijzende voornaamwoorden, bijwoorden
en voorzetsels. Dergelijke woorden zijn voor iemand die het Nederlands niet
als moedertaal heeft gehad moeilijk in een geschreven tekst op te sporen.
Men zou kunnen tegenwerpen dat Descartes het manuscript misschien alleen
heeft gecontroleerd tegen de proefvertaling, zodat het feit dat hij vergeten
woorden heeft toegevoegd weinig zegt over zijn actieve beheersing van de
Nederlandse taal. We weten echter dat Descartes gemakkelijk Nederlands
las; het ligt daarom veeleer voor de hand dat hij, in plaats van het werk van
de kopiist over te doen, de tekst heeft vergeleken met het originele Franse
stuk. Bovendien leert een blik op de correcties dat Descartes op meer heeft
gelet dan alleen vergeten woorden.
Het gaat er hier om of de Verantwoordingh beschouwd mag worden als
een echte Descartes-tekst. In dat geval moet voldaan worden aan twee voorwaarden; ten eerste moet worden aangetoond dat Descartes Nederlandse
teksten kon lezen èn begrijpen. Op de tweede plaats moet bewezen worden
dat Descartes de Verantwoordingh daadwerkelijk grondig heeft nagezien en
197 Volgens AT heeft Descartes de naam Dematius hier toegevoegd.
Dat lijkt echter
niet het geval te zijn: de kopiist is na ‘de’ een nieuwe regel begonnen met ‘maxixxh’
[matiusch ?]. Descartes heeft de onduidelijkheid weggewerkt.
Verantwoordingh

69

herzien, en niet na vluchtig overlezen zijn naam eronder heeft gezet. Beide
punten zijn hierboven genoegzaam aangetoond.
 Adam en Tannery hebben slechts een fractie van Descartes’ ingrepen
in de Verantwoordingh opgemerkt en vrijwel alleen de meest in het oog
springende toevoegingen, te weten de Latijnse titels van enkele pamfletten
en boeken. Deze toevoegingen zeggen op zichzelf genomen weinig over de
goedkeuring van Descartes met de Nederlandse vertaling en dat heeft ertoe
geleid dat de uitgevers van de standaard-editie van de werken van Descartes
de Verantwoordingh als Descartes-tekst volledig te negeren. Echter, in het
licht van de ontdekking van de vele toevoegingen en correcties moet het
voorbarige besluit van Adam en Tannery herzien worden.
Er blijft één probleem over: in zijn naschrift distantieert Descartes
zich nadrukkelijk van de tekst. Descartes beweert dat hij de taal nauwelijks beheerst, maar we hebben gezien dat dat onjuist is. We weten echter
ook dat zijn schrijfstijl enigszins onbeholpen aandoet en dat is de reden
geweest dat Descartes de Lettre Apologétique niet zelf vertaalde. Voor de
Verantwoordingh geldt hetzelfde als de voorrede van Den on-wissen wiskonstenaer: Descartes wilde voorkomen dat men meer aandacht besteedde
aan de schrijfstijl dan aan de inhoud. Daarom ook treffen we eenzelfde
excuus aan als in zijn briefje aan de horlogemaker.
 Descartes heeft nog een andere reden gehad de lezer te vragen met
name op het Franse exemplaar te letten. Zoals blijkt uit de aanhef van de
Verantwoordingh meende Descartes dat Voetius voor hem een rechtszaak
in petto had. Mocht zijn vermoeden bewaarheid worden, dan was de kans
groot dat de Lettre Apologétique door Voetius als bewijsstuk ingebracht zou
worden. Ofschoon Descartes en de vertaler hun best hebben gedaan zo
dicht mogelijk bij het originele Franse stuk te blijven, zal Descartes gerild
hebben bij de gedachte nader ondervraagd te worden over de finesses van
de Nederlandse vertaling, waar ondanks alle zorg die er aan besteed was
misschien toch iets in stond wat hij niet zo bedoeld had.198

6. DE TEKSTWEERGAVE VAN DE VERANTWOORDINGH

Een eerste uitgave van een handschrift geeft de editeur een grote verantwoordelijkheid. Het document dat tot voor kort een sluimerend bestaan
leidde in een archief of bibliotheek en slechts door weinigen geraadpleegd
werd, komt nu ter beschikking van het publiek. De lezer moet er op kunnen vertrouwen dat de hem gepresenteerde tekst (de leestekst) een accurate
198 Iets dergelijks was Descartes al eens overkomen; Verantwoordingh, f. 24v◦.
70

Inleiding

weergave is van het oorspronkelijke manuscript (de basistekst). Idealiter
vormt de leestekst een exacte afspiegeling van de door de editeur aangetroffen situatie. Dit doel wordt bereikt wanneer men besluit de basistekst
diplomatisch uit te geven. In dat geval zal de editeur de tekst verbatim et
literatim weergeven.
 Toch is het aantal teksten dat op deze wijze wordt uitgegeven slechts
beperkt. Er kleven nadelen aan de diplomatische methode. Afwijkende spelling, vergissingen, verschrijvingen en correcties worden non-kritisch overgenomen in de leestekst, al dan niet voorzien van diacritische tekens om aan
te geven hoe correcties en toevoegingen zijn uitgevoerd. Dit alles maakt het
daadwerkelijk lezen van de tekst er niet makkelijker op en het is derhalve
wel een erg zwaar middel wanneer het gaat om historische documenten van
nauwelijks of geen filologische waarde. Vaak zal de editeur er daarom voor
kiezen de tekst in enige mate te normaliseren en kritisch weer te geven.
 Deze laatste methode is gevolgd in de uitgave van de Verantwoordingh
van Renatus Descartes. Dit houdt ondermeer in dat de interpunctie naar
hedendaags gebruik is aangepast, dat afkortingen geheel zijn uitgeschreven
en de spelling tot op zekere hoogte is genormaliseerd. Omdat het hier
echter gaat om een eerste uitgave van het handschrift en de manier waarop
bijvoorbeeld wijzigingen in de tekst zijn uitgevoerd niet onbelangrijk is,
is besloten een uitvoerig tekstkritisch apparaat toe te voegen waarin de
belangrijkste editeursingrepen zijn opgenomen. Het stelt de lezer in staat
de basistekst op die punten te reconstrueren.199
Niet alle bewerkingen van de basistekst zijn dus in het tekstkritisch
apparaat terug te vinden. Zoals gezegd, is de interpunctie naar hedendaags
gebruik aangepast. De alinea-indeling in de basistekst is onveranderd overgenomen maar in die gevallen waar alinea’s in de basistekst onnatuurlijk
lang zijn, is de alinea-indeling van de Latijnse uitgave nagevolgd; deze ingrepen zijn niet apart aangegeven.200
Op enkele uitzonderingen na is de zeventiende-eeuwse spelling aangehouden. Deze uitzonderingen zijn:
– de onverdubbelde i en de lange i (i resp. j) zijn als i afgedrukt wanneer
ze als klinker fungeren, als j wanneer ze als medeklinker fungeren;
– de korte en de lange s zijn beide als s afgedrukt;
199 Er is gewerkt naar het voorbeeld van de kritische methode zoals die wordt beschre-

ven in Richtlijnen voor het uitgeven van historische bescheiden, samengesteld in
opdracht van het Nederlands Historisch Genootschap, ’s-Gravenhage 1988. Daarnaast is dankbaar gebruik gemaakt van Marita Mathijsen, Naar de letter. Handboek
editiewetenschap, Assen 1995, met name hoofdstuk 10.
200 Renati Des-Cartes Querela Apologetica ad amplissimum magistratum Vltrajectinum,
Amsterdam 1656.
Verantwoordingh

71

– hoofdletters en kleine letters zijn naar hedendaags gebruik genormaliseerd.
 Accenten ter aanduiding van de klinkerfunctie van de u zijn niet afgedrukt. Apostrofs zijn naar hedendaags gebruik genormaliseerd en samentrekkingen die het gevolg zijn van het weglaten van apostrofs, zijn ongedaan
gemaakt.
Afkortingen zijn, zoveel mogelijk naar het voorbeeld of naar analogie
van de voluit geschreven vormen in de basistekst, stilzwijgend opgelost. Wel
is een uitzondering gemaakt voor de veelvuldig voorkomende afkorting UE
(Uwe Edelheid). Ampersands (&) zijn afgedrukt als ende.
In de basistekst gescheiden woorddelen zijn, indien dit de begrijpelijkheid of de leesbaarheid ten goede kwam, naar hedendaags gebruik aaneengeschreven afgedrukt. Woorddelen die in de basistekst aan het einde
van de regel d.m.v. een koppelteken gescheiden zijn, zijn aaneengeschreven
afgedrukt. Aaneengeschreven woorden in de basistekst zijn onveranderd
overgenomen. Onderstreepte woorden zijn cursief weergegeven.
Van de overige ingrepen wordt melding gemaakt in het tekstkritisch
apparaat. Hierbij kan men een onderscheid maken tussen auteursvarianten
en editeursingrepen. Auteursvarianten zijn de correcties en toevoegingen
van de schrijver(s) in de basistekst. In de leestekst is de gecorrigeerde en/of
vermeerderde versie afgedrukt en hetgeen gecorrigeerd en/of toegevoegd is,
kan gevonden worden in het kritisch apparaat. De aard van de correcties
(doorhaling of doorschrijving) wordt in het tekstkritisch apparaat weergegeven. De aard van de toevoegingen (in de marge, tussen de regels) is niet
vermeld.201 Correcties en toevoegingen van de hand van Descartes zijn apart
aangegeven. Aanvullingen van Descartes in de marge zijn niet opgenomen
in de leestekst maar wel in het apparaat. Het gaat daarbij in de meeste gevallen om Latijnse boektitels die in de tekst vertaald zijn (zie Paragraaf 5.2).
Ook de custodes zijn niet opgenomen in de leestekst; zij worden gevonden
in Paragraaf 4.2.
 In geval van kennelijke verschrijving in de basistekst heeft de editeur
ingegrepen en de vergissing verbeterd weergegeven. De oorspronkelijke lezing wordt in het tekstkritisch apparaat aangetroffen. Een enkele keer is
de basistekst bekort; het deel in de basistekst dat niet is afgedrukt, kan
teruggevonden worden in het kritisch apparaat.
De folionummering staat tussen vierkante haken in de rechtermarge.
Tevens wordt de AT-nummering vermeld. Verwezen is naar de Clerseliertekst in AT VIIIB, p. 201–273.
201 Invullingen van open plaatsen worden opgesomd in Paragraaf 4.2.
72

Inleiding

6.1

Verklaring van de diacritische tekens

De editeursingrepen die betrekking hebben op correcties en/of toevoegingen,
vergissingen en bekorting in de basistekst, zijn in het tekstkritisch apparaat
met behulp van diacritische tekens afgedrukt. Hieronder volgt een verklaring
van de gebruikte diacritische tekens.202
Auteursvarianten:
!–a"
!a""b"
!+a"
!a #= b"
{Φ}
xxx
De

a is doorgehaald
a is vervangen door b (via doorhaling en
toevoeging, er doorheen schrijven of omzetting)
a is toegevoegd
onmiddellijke correctie van a tot b
open plaats: aantal punten na Φ duidt ruimte
van open plaats aan
onleesbaar gemaakte letters; elk kruis
representeert een letter
ingreep van Descartes

Van deze basistekens zijn de volgende combinaties gemaakt:
!–!a""b""
!–!+a""
!–a!b #= c""
!!a""b" =
# c"
Editeursingrepen:
a] b

a is vervangen door b, het geheel ab is
doorgehaald
a is toegevoegd en weer doorgehaald
b is vervangen door c, het geheel abc is
doorgehaald
a is vervangen door b, het geheel ab is
onmiddelijk gecorrigeerd tot c
b in de basistekst is vervangen door a

Eventueel commentaar van de editeur staat schuin afgedrukt tussen vierkante haken.
 202 De diacritische tekens zijn ontleend aan het reeds genoemde werk van Mathijsen,

hoofdstuk 11: ‘Varianten’, p. 294–5. De diacritische tekens, die in deze uitgave gebruikt worden in een gelemmatiseerd apparaat, stelt Mathijsen voor bij gebruik van
een lineaire tekstweergave. Het systeem munt evenwel uit in eenvoud en elegantie
zodat besloten is het ook hier toe te passen. Dit was mede mogelijk omdat de Nederlandstalige Verantwoordingh slechts een beperkt aantal correcties en toevoegingen
kent. Alleen de wijze van het weergeven van de verschillende editeursingrepen is teruggebracht tot één. Wel blijft het mogelijk de aard van de ingreep in één oogopslag
te overzien.
Verantwoordingh
van
Renatus Descartes
aen d’achtbare overigheit van Uitrecht,
in de welcke de lasteringen en
valsche beschuldingen van eenigen
sijner tegenstrevers tegens
hem klaerlijck ontdeckt
worden.
 [1r]

Mijne Heeren,

5

10

15

20

[2r]

Die de geduierige ongerechticheeden weten welcke de Voetius1
sedert vier jaren tegen mijn gepleegt hebben, houden het voor
vreemt dat icker tot nu toe niet meer wercks van en hebbe gemaeckt. Niet dat men hare woorden ofte schriften waerdich achte
dat icker mij eenichsins aen stoote, indien sij sich niet en behielpen
met Uwe authoriteijt om mij te beschadigen. Maer men oordeelt
dat ick verplicht ben mijne eere te verdedigen om dat sij alle haer
lasteringen op een vonnis bouwen welck zij voorwenden van UE
tegen mijn gewesen te sijn.2 Dit is oock wel mijne meeninge, maer
het verschil welck ick tegen Schoock ende hij daer na tegen Gysbert Voetius gehadt heeft is d’oorsaecke dat ick het hebbe wt gestelt. Ondertusschen hebbe ick veele bravaden van dese Voetius∗
geleeden. Sy noemen mij smadelick eenen verlater syner saecken,3
ende sij tarten mij wt om in Uwe stadt te koomen eeven gelijck of
icker wt gebannen ware. Ja dat meer is, zij gebruijcken noch dit
dreigement tegen mij dat sy noch een actie bewaren van de welcke
sij sich ter gelegenertijt sullen dienen, sulcks sij mij dwingen mij
te verweren | al en wilde ick niet.4
Maer om hier in met ordre te gaen, ende indien ick niet geluckich genoch en ben om UE te voldoen, dat ick het ten minsten
alle andere menschen doe ende den ganschen aerdt bodem bekent
maecke5 dat ick niet van mijnen schuldigen plicht versuimt, ja selfs

9 !Voetius""vonnis"

9 U!+E"

16 !+zij"

1 Te weten Gisbertus Voetius (1589–1676)

en zijn oudste zoon Paul Voet (1619–
67). Wanneer Descartes met ‘Voetius’
zowel vader als zoon bedoelt, zal dit met
een asterisk (∗ ) worden aangeduid. In
alle andere gevallen heeft Descartes met
‘Voetius’ alleen Gisbertus Voetius op het
oog. Met ‘de jonge Voetius’ wordt telkens Paul Voet bedoeld. Voor een uitgebreide toelichting op de personen en
gebeurtenissen die in deze brief beschreven worden raadplege men Paragraaf 1.
 2 De Utrechtse Vroedschap veroordeelde
op 13 september 1643 (oude stijl; zie
noot 1, p. 3.) Descartes’ Brief aan Dinet en Brief aan Voetius als ‘fameuse libellen’, op grond waarvan een rechtszaak

18 !+dienen"

21 U!+E"

201
202

[2v]

22 !+bodem"

tegen Descartes werd aangespannen (AT
IV 20–23).
3 Allusie op een boek van P. Voet, Causæ
desertæ brevis delineatio (Utrecht 1646).
4 Actie = rechtsvervolging. Van een dergelijk dreigement van Gisbertus Voetius
c.s. is niets bekend maar het is mogelijk
dat zij, indien het proces tegen Schoock
gewonnen werd, van zins waren ook Descartes voor het gerecht te slepen.
5 Deze woorden geven aan dat Descartes
deze brief zou publiceren indien hij geen
genoegdoening van de Utrechtse Vroedschap zou krijgen. De brief verscheen,
postuum en in een Latijnse vertaling,
voor het eerst in druk in 1656.
76

5

10

15

20

25

30

René Descartes

niet van al ’t geen men wt beleftheijt van mij mocht versoecken
achter weege en hebbe gelaten. Om van UE te verdienen heel
anders onthaeldt te worden dan ick gewest ben, soo sal ick UE
in’t kort de gerechticheijt mijner saecke ende de ongerechticheijt
mijner vijanden verhalen opdat ick die door UE selfs, indien het
mogelijck is, tot de reden brenge. Ende indien ick dat niet en
kan verkrijgen, dat UE mij ten minsten die gonste bewijst mij
bekendt te maecken alle de proceduren die in Uwe stadt tegen mij
gepleecht sijn, wie de rechters sijn die daer over hebben geseten
ende waer op dat sij sich gegrond hebben. Want ick en hebber
tot nu toe noch niets van verstaen dan ’t geen de schriften van
dese Voetius∗ ofte de geruchten tot haer voordeel wt gestrooijdt
seggen, op het welck ick mij niet verlaten en mach.
 Den Heer Professoor Æmielius, het voornamste cieraet Uwer
Akademie, maecte in het jaer 1639 inde maent Maert eene lijck
reeden ter eeren vanden Heere Renerus | die oock een groot cieraet
voor Uwe Akademie geweest was.6 Ende onder andere dingen die
hij van hem seijde, soo bestelde hij het grootste deel sijner oratie
met hem te loven wegens de vrientschap welcke hij met mij onderhouden hadde. Oock schreef hij mij soo veel lofs toe dat ick
beschaemt soude sijn het selve te verhalen. Ick sal hier alleen het
op schrift ende het besluijt van een klachtdicht stellen welck hij bij
sijne lijckreeden voechde als hij die dede drucken: Aende gedachtenisse vanden afgestorven, welcke met den Wel Eedelen Joncheer
Rene des Cartes den eenigen Atlas ende Archimedes onser euwe
seer gemeensaem geleeft heeft, leerende van hem de verborgen natuierlijcke dingen, ende de wtterste deelen des hemels te door
gronden. In het besluijt spreeckt hij aldus tot den afgestorven:
Ghij bevind nu klaerlijck dat de nieuwe dingen welcke hij U geleert heeft waerachtich sijn, sulcks ghij billich moogt twijfelen of
hij die door sijn konst beter weet of ghij die salich sijt.7

2 U!+E"

3 !+te"
!h #= afgestorven"
6

3 U!+E"

8

!wie #= alle"

Antonius Æmilius (1589–1660) was rector van de Latijnse Scholen van Dordrecht en Utrecht totdat hij benoemd
werd tot hoogleraar Geschiedenis en
Retorica aan de Illustre School (in
1636 tot universiteit verheven) van
Utrecht.
Henricus Renerius (1593–

10 !+dat"

203

[3r]

28 spreeckt ] spreeck 28

1639) was de eerste hoogleraar Wijsbegeerte van Utrecht en een van de beste
vrienden die Descartes in de Nederlanden bezat. De lijkrede voor Reneri werd
gehouden op 18 maart.
 7 Ongetwijfeld grensden deze woorden
voor Voetius aan blasfemie, daar gesug-

Verantwoordingh

5

10

15

20

25

7

Dit lof was de aensienlicste luiden Uwer stadt aengenaem,
want daer wiert goedt gevonden dat de drucker Uwer Akademie
het soude gemeen maecken.8 Oock was het buijten nadacht van
vleijeri de wijl de Heere | Æmielius mij doe noch niet en kende
maer alleen mijnen name ende mijne schriften.9 Oock en hadde
ick het niet versocht. Ja in tegen deel, daer wierd seecker ander
gedicht op die selfde stoffe van hem gemaeckt gesonden op dat
ick het sage, welck hij daer na weder van mij ontboodt vermits
hij daer geen dubbeld van en hadde ende genegen was het selve
te doen drucken. Maer ick vond eene eerlijcke excusie om hem
niet weder te senden, ’t welck niet en geschiede om dat het lof
komende van soo een aensienlick persoon mij mishaechde, maer
wel vermits ick wiste dat het onmogelijck was van seer lofwaerdige
persoonen boven maten gepresen te worden sonder den nijt ende
d’afgonsticheijt van die geene gaende t’maecken die geeren gepresen soude worden ende het selve niet waerdich en sijn. Ick wiste
het gevoelen welck hij van mij hadde, dat alleen was mij genoch
al en maeckte hij het niet bekent.
 Gijsbert Voetius maeckte korten tijt daer na, te weeten in’t
selve jaer in de maent Junij, een lange Theses vande godtloosheijt.10 Ende al hoe wel ick daer niet genoemdt en wierde, soo
konnen evenwel de geene die mij kennen lichtelijck sien dat hij
daer den gront heeft willen leggen van die hardtneckige lasteringe
bij de welcke hij sedert | dien tijt halsstarck gebleven is; want
hij heeft er onder de kentekenen der godloosheijt alle de dingen
vermencht welcke hij wist dat men mij gemeenlick na gaf, al en
wasser gans geen die daer toe diende. Ende het aen merckwaerdichste is dat hij mij doe noch niet en kende maer alleen mijne
!geschoncken "= gesonden#

9 !e##h#ij

gereerd wordt dat de ziel van Renerius,
nu in het bezit van perfecte kennis, bemerkt dat die kennis niet verschilt van
hetgeen Descartes hem leerde.
8 Dit was de gewone gang van zaken; wel
is het opmerkelijk dat gedurende een
begrafenisrede van een professor van de
universiteit lof werd gesproken over iemand die geen enkele band had met
die universiteit. De rede kan gevonden worden in Æmilius’ Oratio in obitum (Utrecht 1639), en werd herdrukt
in Orationes (Utrecht 1651).
15 !+t#’maecken

28

77

204
[3v]

205
[4r]

!d "= mij#

Ofschoon Baillet (II, p. 22–25) enige
brieven vermeldt van Æmilius aan Descartes, schijnt het contact tussen hen
onregelmatig en oppervlakkig geweest
te zijn.
10 Het gaat hier om vier disputaties De
atheismo, gehouden tussen 22 juni en
13 juli 1639 en verdedigd door Gualterus de Bruyn. Ze werden herdrukt in
het eerste deel van Voetius’ Disputationes theologicæ selectæ (Utrecht 1648),
p. 114–225.
 9

78

5

10

15

20

25

René Descartes

name ende mijne schriften, soo dat Voetius wt de selfde dingen
het vergift van sijn quaet spreecken getrocken heeft, daer Æmilius
in tegen deel mij soo seer om hadde gepresen.
 Ick en sal nu niet seggen hoe veel persoonen my van die tijt
af verseeckert hebben dat hij sijn best dede om te bewijsen dat
ick een godloos mensche oft atheist was, ende op wat wijse hy dit
vergif over al in deese lantschappen wtstrooide; want hij soude
willen dat ick het hem bewese, ende niemant sal geeren in Uwe
stadt tegen hem getuijgen soo lange hij daer die macht sal hebben
welcken hij heeft. Maer dit sal ick seggen, dat hij het jaer daer
aen tot inde klosters van Vranckrijck een vande vierichste voor
vechters der Roomscher Religie ging op soecken om met hem eene
verbintenisse of liegen tegen mij te maecken, even gelijck of ick
een algemeene vijandt des ganschen aertboodems geweest ware.11
Ick sal hier eenige woorden verhalen wt den brief welcken hij hem
schreef, want ick den selven beware, | ende voor desen hebbe icker
UE een afschrift van gesonden.12 Sie, dit sijn sijne eygen worden: Ghij hebt buijten twiffel eenige philosoopsche proef stucken
van Rene des Cartes in 4◦ in het Frans wt gegaen gesien.13 Desen
man soude geeren (maer alte laet na dat ick meene) een nieuwe
secte oprechten die voor desen in de gansche wijde werelt nooijt
gehoort noch gesien is geweest; sommige admireren ende bidden
hem aen als eenen nieuwen wt den hemel gevallen godt. Ende
een weinich daer nae: Sijne inventien behoorden U oordeel ende
bestraffinge onderworpen te sijn; geen natuierkenner ofte metaphisicus en soude hem beter konnen om verre werpen als ghij,
want ghij sijt treffelijck in dat deel der philosoophie eervaren in

6 !+oft"

12 !–tegen" m!ij""e"t hem

[4v]

206

17 af!gesonden #= schrift"

11 Het betreft Marin Mersenne (1588–

1648), een goede vriend van Descartes,
met wie hij uitvoerig correspondeerde.
 Blijkbaar was Voetius hiervan niet op
de hoogte. Mersenne was lid van de bijzonder strenge orde der Miniemen.
12 Op 16 juni 1645 zond Descartes afschriften van vijf brieven van Voetius aan
Mersenne, terwijl hij de orginelen behield. Toen Descartes naar Zweden vertrok, vertrouwde hij een koffer met persoonlijke papieren toe aan Cornelis van

Hooghelande met de mededeling: ‘Ik
geloof dat het het beste is ze allen te
verbranden, behalve degenen van Voetius aan Mersenne die u ingestoken in
de deksel van de koffer zult aantreffen
en waarvan ik verlang dat ze bewaard
worden als bescherming tegen zijn lasteringen.’ (AT V 410). Het citaat wat
nu volgt, is het enige wat resteert van
de brieven van Voetius aan Mersenne.
13 Discours de la méthode (Leiden 1637).
 Verantwoordingh

5

10

15

20

25

30

welck men segt dat hij kloeck is, te weten inde landt meterije ende
inde gesicht konst. Voor waer, deesen arbeijt soude Uwe geleertheijt ende spisvinnicheijt wel passen. De waerheijt, tot nu toe bij
U verdedicht ende bij U inde vereeniginge der theologie, der metaphisica ende phisica met de mathematica aen gewesen, vereijst
sulck eenen verlosser als ghij sijt. Ick bidde U ledt hier op, want
al en is het geen misdaet met persoonen van een ander goodtsdienst kennisse te houden ende aen haer te schrijven (andersins
soud ghij alle misdadigers sijn vermits ghij een verbondt met den
Coninck hebt14 ), niet te min soo is het in desen hervoormden
schijn- | heilich of gerefermeerden sant, die mijn gemeenlick een
Jesuits gesinde noemdt,15 ende die om mij hatelick te maecken
bij na geene andere reeden en gebruijckt dan mij mijn Religie te
verwijten, een vast bewys dat hij de regels welcke hij anderen voorschryft selfs niet en onderhout, ende dat hij soo eng van gewisse
niet en is als’t wel schijnt, want als hij maer meendt datter het
volck niet afweten en sal, soo derf hij wel de vrientschap van eener onser geestelijcken aen soecken, ja dien selven eerkennen eenen
voorvechter te zijn der waerheijt daer hij secht de waerheijt bij U
verdedicht ende inde vereeniginge der theologie aen gewesen, als
hij mij maer eenige onlust daer mede meent te konnen aendoen.16
Ende op dat ghij wetet dat het niet en was om dat hij iet17
berispelicxs in mijne opinien (welcke hij niet machtich en is te
verstaen) gevonden hadde maer dat hij mij alleenlick wt enckele
nijt socht aen de klocke te hangen ende voor eenen oprechter van
eene nieuwe sechte wt te krijten, met te seggen hij staet na eene
nieuwe secte, ende sommige bidden hem aen als eenen godt, soo
sal ick U het antwoort seggen dat hij van desen geleerden ende
voorsichtigen geestelick persoon kreech. Te weeten, dat hij seer
geeren tegen mijne opinien soude schrijven, maer dat hij eenige

79

[5r]

207

4 verdedicht ] verdeding [vergelijk r. 20] 10 hervoormden ] hervroomden 11 !+of"
13 Religie !–godsdiest"
15–16 soo eng van gewisse !–soo schurpeleus"
19 zijn ] zij
20 verdedicht ] verdedi!ng""ch" 23 machtich !–capabel" 29 !als""dat"
14 In 1635 sloot de Republiek der Neder-

landen een verbond met Frankrijk tegen de Spaanse Kroon.  15 Admiranda methodus novæ philosophiæ
Renati des Cartes (Utrecht 1643), p. 11
(Querelle, p. 185). Dit boek verscheen

onder de naam van Maarten Schoock.
Weliswaar verafschuwde Voetius het katholicisme, niettemin kon hij grote bewondering opbrengen voor de scholastieke theologen,
zoals de Spaanse jezuı̈et en filosoof Suarez (1548–1617).
17 Iet = iets.
16 Descartes overdrijft.
 80

5

10

15

20

20

René Descartes

reden moste hebben om die te bevechten. Ende hij badt hem
ten dien | eynde, dat hij de redenen welcke hij hadde ofte die
sijn vrienden hem soude konnen beschicken wilde oversenden met
belofte dat hij er van sijne sijde oock eenige op soecken soude.18
Maer Voetius en heeft er nooijt eenige gesonden, alhoewel men
mij eenige persoonen die hij tot het opsoecken heeft gebruijckt
genoemt heeft, alleenlick heeft hij hem sijne vergelyckenisse met
Vaninus welcke eene van sijne grootste lasteringe is gesonden,19
ende heeft met een het gerucht doen loopen dat desen gestelijcken
persoon tegen mij schreef.20
Ja dat meer is, op dat men wete dat ick niet en vreese dat
men mijne opinien in het stuck van wetenschap bevechte, ende dat
ick het gans niet qualick en neeme als men maer geen lasteringen
tegen mijne seden en gebruijckt, soo sal ick noch seggen dat dese
wijse religieus mij sijn antwoort onbesegelt sondt op dat icker
mede deede het geen mij beliefde, ende dat ick die getrouwelijck
aen Gijsbert Voetius sondt na dat ickse gelesen ende geslooten
hadde.21 Men kan niet seggen dat hier eenige geveijanstheijt ofte
onbehoorlijcke samen spanninge geweest zij, want desen religieus
meende te doen het geen hij beloofde ende indien Voetius met al
sijnen aenhang hem maer de minste reden tegen mij hadde konnen
!maecke "= doen#

[5v]

20 het geen ] het ’t geen 20 indien ] inden

18 Blijkbaar heeft Mersenne Voetius willen

interesseren voor het project van de Tegenwerpingen en Antwoorden dat Descartes toevoegde aan zijn Meditationes
(Parijs 1641). Hierin gaven verschillende geleerden, waaronder Mersenne
zelf en Gassendi, hun commentaar op de
nieuwe filosofie gevolgd door antwoorden van Descartes.
 19 Lucilio of Giulio Cesare Vanini (1585–
1619), een Napolitaanse monnik die,
veroordeeld door de burgerlijke overheden wegens atheı̈sme (waarschijnlijk
was de werkelijke aanleiding sodomie),
te Toulouse op de brandstapel werd gezet nadat men hem zijn tong had uitgerukt. Ofschoon Vanini nooit openlijk het bestaan van God heeft ontkend,
stond zijn naam in de zeventiende eeuw
synoniem voor atheı̈sme daar hij de bestaande godsbewijzen verwierp en er,

in de ogen van zijn tijdgenoten, geen
deugdelijk bewijs voor teruggaf. Voetius achtte dit ‘subtiel atheı̈sme’ bijzonder verfoeilijk. De vergelijking komt in
Admiranda methodus steeds weer terug
(Querelle, met name p. 315–317); Cf.
Brief aan Voet, AT VIIIB 182, Querelle, p. 393.
20 Theses de formis substantialibus (Stellingen over de substantiële vormen; december 1641), Querelle, p. 112.
21 Hierin school nog een kleine pesterij van
Descartes: ‘Uw brief aan Voetius heb ik
teruggegeven aan de postbode alsof het
niet bij uw brief aan mij was ingesloten, zodat hij de port ervoor zal betalen. Dit zal u een kleine genoegdoening
geven voor de zes pond die hij u voor
zijn theses (De atheismo) liet betalen.’
(Descartes aan Mersenne, 11 november
1640, AT III 231).
Verantwoordingh

5

10

15

20

geven, hij en soude niet naergelaten | hebben de selve te schrijven.
 Ende ick soude daer blijde om geweest hebben, gelijck als hier wt
daer na gebleecken is dat hij daer eenige andere geschreven heeft,
welcke ick selfs onder den name van de Twede tegen werpselen
tegen mijne Meditatien hebbe doen drucken.22
Ick en spreecke nu niet van het geen geduierende dien tijt
gebeurt is aengaende den Professoor Regius, die soo men meende
inde philosophie mijne opinien onderwes, ja die eer bij na den eersten martelaer van geweest is, al hoe wel ick sedert een korten tijt
wt een seecker boeck welck sijnen naem draecht gesien hebbe dat
hij er onnoselder in was dan ick meende, want van al het geen
men eenichsins tot de theologie kan brengen en heeft hij er niet
gestelt dan ’t geen tegen mijne meeningen strijt.23 Maer dat en
mach ick niet swijgen, datter op een woort sijne Theses, welck van
gansch geen belang en was (ja welck selfs van de gemene opinie
niet en verscheelde soo als hij het wt seijde),24 van Voetius andere
vijandlicke Theses gemaeckt wierden, over de welcke men drie dagen lang disputeerde.25 Ende op dat men niet en twyfelde of ick
was den autheur van die opinien welcke hij in sijne Theses met
dit lof vereerde, dat die geene diese geloofden of godloose menschen, | atheisten of beesten waren, soo wierd icker genoemt.26 En
eeven gelijck als of ick het hooft geweest ware van eene nieuwe
kettersche secte ofte gelijck als of ick mij voor eenen propheet wt

8 onderwes!–en"

81
[6r]
208

[6v]

17 de!–n" welcke!–n"

22 Mersenne is de auteur van de Objectio-

nes secundæ (AT VII 121).
 23 Henricus Regius (1598–1679) was sinds
1638 hoogleraar Medicijnen aan de Universiteit van Utrecht en de eerste hoogleraar die openlijk cartesiaanse ideeën
verkondigde. Descartes schreef in september 1643 aan Huygens dat Regius
de eerste martelaar van zijn filosofie zou
worden omdat de vroedschap op het
punt stond hem te ontslaan. Huygens
sprak deze berichtgeving echter tegen
(AT IV 754–756; Roth, p. 210–215). De
verschijning van Regius’ Fundamenta
physices (Amsterdam 1646), waarnaar
hierboven verwezen wordt, bekoelde de
vriendschap tussen Descartes en Regius. Descartes distantieerde zich van
het boek in het voorwoord van zijn

Principes (Parijs 1647).
24 Het gaat om een serie van drie disputa-

ties onder de titel De illustribus aliquot
quaestionibus physiologicis. De laatste disputatie, gehouden op 8 december
1641, eindigde in groot tumult, daar Regius de stelling verdedigde dat de mens
een ‘ens per accidens’ is. Zie de Inleiding, Paragraaf 1. Volkomen onterecht
beweert Descartes dat deze zaak onbelangrijk was.
25 Voetius voegde enige tegen Regius’ opvattingen gerichte corollaria en een appendix (Theses de formis substantialibus) toe aan een disputatie De jubileo gehouden op 18, 23 en 24 december (Querelle, p. 100–115). Respondent
was Lambertus van den Waterlaet.
26 Zie de Inleiding, p. 52.
 82

5

10

15

20

25

René Descartes

gave, soo seijde hij van mij al spottende: Elias sal koomen.27 Ja
dat hij al gereet was om den Professoor Regius wt den name van
sijne Theologische faculteit voor eenen ketter te doen verklaren,
ten ware hij daer in door een vande voornaemste wt U Collegie
hadde belet geweest. Ende eijndelick dat men onder den name
van Uwe Akademie een oordeel afkondichde, welck mijne opinien
onder den name van Nieuwe ende voorgewende Philosophije veroordeelde.28 Na dit en gebrack hem niet dan sijne Theologische
faculteit (welcke t’enemael van sijne handt vliecht gelijck daer na
geblecken is) te gebruijcken om over mij bij den Magestraet te
klagen als over eenen autheur van eene soo schadelicke leere, dat
sij een van U professoren ketters gemaeckt hadde. Dese dingen
dan mij ter ooren gekoomen sijnde, soo soude ick onvoorsichtich
geweest hebben indien ick versuijmt hadde mij tegen het listich
gewoel ofte machinatien van desen man te stellen. Ende om het
selfde te doen, soo en conde ick geen rechtvaerdiger, geen eerlijcker
middel en van welck hij minder reden hadde sich te beklagen gebruijcken, | dan ick gebruickt hebbe; want om de mijne29 welck hij
mij groef locht te geven, ende den slach van sijn quaet spreecken te
breecken, soo was het mij genoch bij gelegentheijt van een schrift
welck ick onder de perse hadde het ongelijck te verhalen welck ick
van hem geleeden hadde, op dat een ider die hem mocht komen te
hooren gewaerschout wierde hem niet te gelooven sonder bewijs,
alsoo hij mijn vijand was.30
Dit schrijf ick hier tot onderrechtinge van die geenen welcken
desen eerlijcken man wijs gemaeckt heeft dat ick hem aen gerant
hadde; want ick wil geeren dat zij weeten dat ick behalven de
quade discoursen, welcke hij van mij in sijne lessen, disputatien,
predekatien ende elders hield, gelijck als mij van alle kanten ver-

15 !+ofte" 18 gebruickt ] gebruijt 26 dat !hij""ick" hem !–niet"
28 le!e""s"sen

27 wa!+n"t

209

[7r]

210

27 !+

zij"

27 Volgens Descartes zou Voetius een op-

ponent hebben toegeroepen dat de cartesianen als de Joden zijn, die op de profeet Elia wachten om hun de waarheid
te openbaren (Brief aan Dinet, AT VII
587; Querelle, p. 144).
 28 Judicium senatus academici inclutæ
academiæ Ultrajectinæ. Het oordeel
werd op 17 maart 1642 door de senaat van de universiteit geveld en op
24 maart van dat zelfde jaar beves-

tigd door de Utrechtse Vroedschap. In
1643 verscheen het opnieuw in Narratio
historica (AT III 551–553; Duker, II,
bijlage LVI; Querelle, p. 121–122).
29 Mijn; ondergrondse gang die men vult
met explosieven om versterkingen van
de vijand op te blazen.
30 Verwijzing naar de Brief aan Dinet,
die Descartes toevoegde aan de tweede
druk van zijn Meditationes (Amsterdam 1642).
 Verantwoordingh

5

10

15

20

25

seeckert is, ende behalven de brieven van sijne handt geschreven,
welcke ick beware, in eender welcken hij mij met Vaninus vergelyckt waer op hij sijne alderswaerste ende verdoemelijcste lasteringe boudt, noch seven gedructe schriften kan tellen met welcke
hij getracht heeft mij te beschadigen, eer ick ooijt iet tegen hem
gesecht, geschreven ofte gedaen hadde. Te weten vier verscheyden
schriften Vande godloosheijt; 31 het | vijfde welck hij noemde Aenhangselen der Teses van ’t jubil; 32 het seste was Een aenhangsel
van die aenhangselen ofte Theses vande selfstandige gedaenten; 33
het sevende eijndelick was het Oordeel van de Wtrechsche Akademie.34 Doch dit laste stel ick niet om sijn gebroeders het deel
t’ontnemen welck sij er aen meenen te hebben, maer om niet en
can ontkent worden of het grootste deel komt hem toe die als
dan rector van d’Akademie was. Misschien sal men seggen dat
ick in het meste deel van die gedruckte schriften niet genoemt en
was, maer hij en was het oock niet in het mijn, ja selfs noch Uwe
Akademie noch Uwe stadt.35 Sulcxs het onderscheyt hier alleen in
was, die dingen welcke ick van hem geschreven hadde waeren alle
waerachtich ende daerom verstoorden sij hem seer, maer die dingen welcke hij tegen mij geschreven hadde en waren niet alleenlick
valsch maer selfs niet waerschijnlick, ende dat was de reden dat ick
se soo weijnich achte. Voorwaer, hij wierder soo over onstelt, gelijck als mij kort daer aen gebootschap wiert, dat hij consulteerde
om mij een proces van injurie aen te doen,36 ende ondertusschen
maeckte hij verscheijden schriften tegen mij, want hij meende mij
op eenen tijt te slaen ende in recht te roepen, om den geslagen de
breucke te doen betaelen. |
Mij wiert van verscheyde gewesten ver witticht dat hij tegen mij schreef; het was soo ruchtbaer dat men mij het selve

83

[7v]

211

[8r]

3 verdoemelijcste !–crimineelste"

4 boudt !+bewijst"
5 !be #= be"schadigen
7 !–
Aetheisterij" Vande godloosheijt 12 meenen te hebben !–pretenderen" 12 !het #= niet"
13 !+can" on!+t"kent wor!t""den" 19 !+verstoorden"

31 Zie noot 10.
 32 Herdrukt in Narratio historica (Utrecht

1643; Querelle, p. 97–99; AT III 487–
488).
33 Querelle, p. 100–115.
34 Zie noot 28. Wat Descartes hier niet
vermeldt, is dat dit oordeel een reactie was op een pamflet van Descartes/

Regius, Responsio (februari 1642), een
tactloos antwoord op Voetius’ disputaties van december 1641. In dit antwoord werden de aristotelici onder andere van atheı̈sme beschuldigd.
35 In de Brief aan Dinet is de naam
Utrecht steevast vervangen door een *.
36 Injurie = smaad of laster.
 84

5

10

15

20

25

René Descartes

van Vranckryck schreef. Ja men seijde mij oock particuliere dingen van sijne schriften, die men nu ten deele in de voor reeden
van het boeck onder den naem van Schoock, ende ten deele in
het historisch verhaelt onder den naem van Uwe Akademie wt
gegaen vindt.37 Men bootschapte mij dat hij over de persoonen
delibererde welcke hij tegen mij soude doen schrijven, dat is te
seggen, die alleenlick met den stijl van schrijven haer eijgen te
maecken ende met daer bij te doen van het hare wadt sij konden,
boecken soude laten wt gaen die hij gemaeckt hadde.38 Ja als een
seecker man in eene bij eenkomste van verscheijde persoonen gesecht hadde dat hij daer sijnen soone toe behoorde te gebruijcken,
soo nam de moeder het woort ende seijde dat hij noch te jong was
om sijne reputatie inde waech schale te setten, ende indien het van
noode was datter geschreven wierde dat haer man het selver doen
soude.39 Men sprack doe noch niet van Schoock en evenwel wisten
alreede veel menschen watter in het boeck sijn soude, welck daer
na onder den name van Schoock wt gekomen is. Dit mercke ick
aen om UE te doen sien hoe weinich het waerschijnlick | was dat
Voetius daer na tegen het gewisse van eene ontelbare meenichte
menschen, die dese dingen alsoo wel wisten als ick, imandt soude
konnen wijs maecken dat hij aende boecken welcke tot sijne verdedinge soude wt koomen, geen schult en soude hebben, ende dat
ick, die ses bladeren daer geen autheurs naem op stondt van diergelijck boeck ontfangen hadde, genochsame reden hadde om inde
antwoorde, die ick daer op geven wilde, Voetius aen te spreecken.
 Doch de grootheijt der lasteringen welcke ick in dese bladeren
vondt en heeft mij niet meest bewoogen om het antwoort te schrijven. Neen, sij waren soo ongerijmt ende soo weinich waerschijnlick
dat sij mij veel meer reeden gaven om die te verachten dan om

2 !m""s"ijne
4 historisch ] historisich 8 te !–!+xaxxen""
8 !konden""konden"
!absurd #= antwoort" 28 weinich ] weinch 29 !verdagten""verachten"
37 Verwijzingen naar resp. Admiranda me-

thodus en Narratio historica. Maarten Schoock (1614–1669) was gedurende
zijn studies te Utrecht een protégé van
Voetius. In 1636 promoveerde hij in de
wijsbegeerte onder Reneri en in 1641
bracht hij het tot hoogleraar Filosofie
aan de Universiteit van Groningen.
38 ‘Met den stijl van schrijven’: verwij-

[8v]
212

27

zing naar een brief van Voetius aan
Schoock (21 januari 1645), gepubliceerd
door Maresius in Bonæ fidei sacrum
(Groningen 1646), p. 36 (Duker, III,
bijlage XXXIX). Gedeeltelijk hieronder
door Descartes geciteerd (f. 31r◦).
39 Descartes vernam dit opmerkelijk verhaal waarschijnlijk van Regius (Baillet,
II, p. 156).
