DE BETEKENIS VAN DE UITSPRAKEN VAN DE ONDERNEMINGSKAMER
Ondernemingskamer
Vennootschapsrecht
Jaarrekening

DE BETEKENIS V A N DE UITSPRAKEN
VAN DE O ND ERN EM INGSKAM ER

door Prof. Dr. A. Th. de Lange
Een uitspraak van de Ondernemingskamer (O.K.) van het Gerechtshof te Amster­
dam aangaande een jaarrekening van een rechtspersoon komt tot stand, indien
een belanghebbende van oordeel is, dat de jaarrekening niet beantwoordt aan
hetgeen daaromtrent in de wet is bepaald en op grond daarvan in rechte van de
rechtspersoon vordert haar jaarrekening in te richten overeenkomstig bij rech­
terlijk bevel te geven aanwijzingen. De procureur-generaal bij het Gerechtshof te
Amsterdam is eveneens bevoegd, in het openbaar belang, een rechtsvordering
met gelijke strekking in te stellen. Tot nu toe heeft het O.M. geen gebruik ge­
maakt van deze bevoegdheid. De zaak wordt met gesloten deuren behandeld; het
arrest wordt echter in het openbaar uitgesproken. De O.K. kan in haar uitspraak
hetzij de vaststelling of goedkeuring van de jaarrekening vernietigen en aan de
bestuurders van de rechtspersoon bevelen binnen een bepaalde termijn een nieu
we jaarrekening op te maken met in achtneming van de in het arrest vermelde
aanwijzingen, hetzij volstaan met het bevel bij het opmaken van toekomstige jaar­
rekeningen bepaalde aanwijzingen in acht te nemen, hetzij de vordering (even­
tueel reeds op grond van haar bevindingen dat de eiser geen belanghebbende
bij de jaarrekening is) geheel afwijzen, resp. niet ontvankelijk verklaren.
De bedoelde rechtsvordering wordt ingesteld bij dagvaarding, welke vermeldt
in welk opzicht de jaarrekening naar het oordeel van de eiser herziening behoeft.
 Mede door de omstandigheid, dat de Wet op de Jaarrekening van ondernemin
gen op 1 mei 1971 in werking is getreden en dat de eerste dagvaarding in een
jaarrekeningzaak eerst op 18 september 1975 is betekend, zijn tot nu toe nog
slechts zeven eindarresten in jaarrekeningzaken door de O.K. gewezen. De thans
voorhanden uitspraken zijn nog slechts van beperkte betekenis voor het leren
kennen van de inzichten van de O.K. ten aanzien van de nakoming van de wet­
telijke bepalingen omtrent de jaarrekening. Die betekenis beperkt zich tot de
rechterlijke uitspraken aangaande de door belanghebbenden aan de orde gestel­
de geschilpunten omtrent de interpretatie der wet op bepaalde concrete punten
ten aanzien van een betrekkelijk klein aantal jaarrekeningen.
In dit verband is de keuze van de wetgever met betrekking tot het systeem der
wetgeving van bijzonder belang. In titel 6 van Boek 2 B.W., handelende over de
jaarrekening, worden onderscheiden:
Afdeling 1: Algemene bepalingen
Afdeling 2: Nadere bepalingen omtrent de balans en de toelichting
Afdeling 3: Nadere bepalingen omtrent de winst- en verliesrekening en de toe­
lichting.
Met betrekking tot deze indeling valt uit art. 310 af te leiden dat de beide af­
delingen 2 en 3 het karakter van minimum voorschriften dragen; het zal van de
omstandigheden in elke onderneming afhangen of krachtens de artikelen 308 en
m ah bh. 62

309 nog meer gegevens en toelichtingen moeten worden verstrekt dan die welke
de twee afdelingen verlangen.
 De essentie van de wet, neergelegd in afdeling 1, kan in de volgende 5 punten
worden samengevat:
a. de jaarrekening geeft een zodanig inzicht dat een verantwoord oordeel kan
worden gevormd omtrent het vermogen en het resultaat van de rechtsper­
soon, alsmede omtrent haar solvabiliteit en liquiditeit (art. 308);
b. de weergave van vermogen en resultaat dient getrouw en stelselmatig te zijn
(art. 309);
c. de grondslagen waarop de waardering van de activa en de passiva en de be­
paling van het resultaat berusten, voldoen aan normen die in het maatschap­
pelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd (art. 311, lid 1);
d. de toelichting als bijlage bij de balans, resp. de winst- en verliesrekening, geeft
een uiteenzetting omtrent de grondslagen van waardering en resultaatbepaling (art. 311, lid 2);
e. een wijziging in de grondslagen wordt, indien zij van wezenlijk belang is, uit­
drukkelijk vermeld, onder mededeling van haar invloed op het vermogen en
het resultaat (art. 311, lid 3).
De bestuurder van de rechtspersoon vindt nauwelijks enig voorschrift dat aan de
onderneming een bepaalde handelwijze, anders dan het verstrekken van bepaal­
de specificaties en informatie, voorschrijft. Aan de rechtspersoon wordt ten aan­
zien van de grondslagen van balanswaardering en resultaatbepaling een binnen
bepaalde grenzen gehouden vrije keuze gelaten, mits zij de inhoud van die keuze
in de jaarrekening uiteenzet. Het zou echter onjuist zijn te menen, dat de wet een
duidelijke leidraad biedt voor de beoordeling van de aanvaardbaarheid van een
jaarrekening.
 De wetgever heeft het gebrek van het bestaan van de leemten, die de vage be­
woordingen van de wet hebben opengelaten, echter doelbewust aanvaard. Hij
heeft de gedachte om bij algemene maatregel van bestuur nadere regels te stellen
omtrent de toelaatbaarheid van bepaalde maatstaven van waardering uitdrukke­
lijk verworpen. Het gevaar van verstarring wanneer men de wet nader zou gaan
invullen werd zwaarder gewogen dan het voordeel van het doorhakken van kno­
pen ter bevordering van uniformiteit die de doorzichtigheid van de jaarrekening
beoogt te vergroten. Maatschappelijke ontwikkelingen dienen zich in de opvat­
ting van de wetgever soepel te kunnen voltrekken. De rechtsvorming op dit ge­
bied is door de wetgever aan de rechter overgelaten.
Hoezeer men met de gedachtengang van de wetgever kan instemmen, het be­
tekent wel, dat het bestuur van de rechtspersoon zijn standpunt aangaande de
aanvaardbaarheid van bepaalde stelsels en grondslagen van waardering en resul­
taatbepaling in hoge mate op eigen oordeelsvorming zal moeten baseren. Het is
zijn op bedrijfseconomische deskundigheid gebaseerde persoonlijk inzicht, zo no­
dig aangevuld met de adviezen van de controlerend accountant, dat hem de weg
naar het juiste standpunt ten opzichte van te kiezen grondslagen en stelsels zal
moeten wijzen.
Tevens zal de rechtspersoon te rade kunnen gaan bij de „Beschouwingen naar
aanleiding van de Wet op de Jaarrekening van ondernemingen”, samengesteld
door en onder verantwoordelijkheid van de Commissies Jaarverslaggeving van
de Raad van Nederlandse Werkgeversverbonden, de Federatie Nederlandse Vakm ab blz. 63

beweging, het Christelijk Nationaal Vakverbond en het Nederlands Instituut van
Registeraccountants. Met betrekking tot de inhoud van deze Beschouwingen en
de plaats welke deze innemen in het geheel van kennisbronnen, waarover de be
sturen der rechtspersonen kunnen beschikken wordt verwezen naar het artikel
van de heer Drs. Mr. H. Beekman onder de titel „Het Tripartiete Overleg en jaarverslaggeving”.
 Hoewel, zoals hiervoren reeds is gesteld, het terrein van de uitspraken van de
O.K. zich niet verder uitstrekt dan tot de door belanghebbenden aan de orde ge­
stelde geschilpunten omtrent de interpretatie der wet op bepaalde concrete pun­
ten, geven de arresten van de O.K. niettemin gelegenheid zich een oordeel te vor
men omtrent de opvatting van de O.K. ten aanzien van hiervoren vermelde al­
gemene regels, voor zover deze opvatting althans uit de gepubliceerde arresten
kan worden afgeleid. In verband daarmede volgen hieronder ter illustratie enkele
algemene uitspraken van de O.K. met betrekking tot essentiële punten1)- De te
vermelden uitspraken hebben met name betrekking op de omstandigheid, dat de
wetgever, zoals uit de hiervoren genoemde 5 punten blijkt, de besturen der rechts­
personen in hoge mate heeft vrijgelaten in de keuze van de grondslagen van ver­
mogens- en resultaatbepaling, welke zij voor haar onderneming als meest verkies
lijk beschouwen, mits deze de toepassing van de in de 5 punten geschreven grond­
gedachten in acht neemt.
In het stelsel der wet is het begrijpelijk, dat de grondslagen bedoeld in art. 311,
uit de jaarrekening moeten blijken. De O.K. heeft dan ook meer dan eens geoor­
deeld, dat de jaarrekening een uiteenzetting omtrent de bedoelde grondslagen
moet geven. Het hierna volgende citaat maakt deel uit zowel van het arrest Douwe Egberts (DE) als van het arrest Koninklijke Scholten-Honig(KSH): „De O.K. acht
de voorgeschreven uiteenzetting van de toegepaste grondslagen van essentieel
belang voor het inzicht dat de jaarrekening ingevolge art. 2 WJO dient te geven.
 Omtrent de vraag, welke grondslagen zijn toegepast, mag geen misverstand ont­
staan en de toelichting dient daarop een duidelijk antwoord te geven. De wet eist
dan ook niet slechts een (blote) vermelding van de toegepaste grondslagen, doch
een uiteenzetting daarvan”. In het arrest DE is hieraan nog de zin toegevoegd:
„Daarnaast acht de O.K. tevens van essentieel belang dat de eenmaal gekozen
grondslagen stelselmatig in volgende jaren worden toegepast”, terwijl in het ar­
rest KSH een iets anders geformuleerde zin met gelijke strekking is opgenomen.
In het systeem der wet waarin alles aankomt op de keuze van en de uiteen­
zetting omtrent de grondslagen van waardering en resultaatbepaling, is het be
grijpelijk dat de O.K. een sterke nadruk legt op de beoordeling van de toelichting,
met name ten aanzien van de uiteenzetting der gehanteerde grondslagen. De les
uit de geciteerde arresten, maar ook uit andere arresten van de O.K. is, dat de
rechtspersoon slechts dan op dit punt de instemming van de O.K. met de toepas­
sing van de wet kan verwerven, indien de toelichting ten minste een volledige
en duidelijke beschrijving van de voor de vermogens- en resultaatbepaling rele­
vante factoren vermeldt, waardoor het de lezer duidelijk wordt, welke begrippen
vermogen en resultaat in het concrete geval van de betreffende jaarrekening
door de rechtspersoon zijn gehanteerd en welke betekenis mitsdien aan het ge­
toonde resultaat en vermogen moet worden toegekend.
Een uitgebreid overzicht van de jurisprudentie van de O.K. vindt men in het artikel van Mr. Th. S. IJsselmuiden in „De
Naamloze Vennootschap” van januari/februari 1979, getiteld: .Jurisprudentie van de Ondernemingskamer”.
 m ab blz. 64

De aanwijzingen in de arresten worden uiteraard in hoge mate door de om­
standigheden in het concrete geval bepaald, reden waarom men zich moet hoe­
den voor een te slaafse navolging van die aanwijzingen in andere omstandighe­
den. Veeleer dient de rechtspersoon zich te (her)bezinnen op de vraag of de jaar­
rekening aan de gestelde, hiervoren in algemene zin geformuleerde, eisen vol­
doet dan wel de uiteenzetting omtrent de keuze der grondslagen verbetering be­
hoeft.
Indien het bestuur van de rechtspersoon tot het oordeel komt, dat met de ver­
betering van de uiteenzetting niet kan worden volstaan, maar dat de grondslagen
zelf dienen te worden herzien, zal het rekening moeten houden met de omstan­
digheid, dat ook de nieuwe grondslagen aanvaardbaar moeten zijn. Zo besliste de
O.K. in het arrest Vulcaansoord: „De vraag of Vulcaansoord op dit nieuwe sys­
teem had mogen overgaan beantwoordt de O.K. ontkennend. Weliswaar is de
verplichting van Vulcaansoord uit hoofde van de voor haar werknemers getrof­
fen pensioenregeling beperkt.. ., doch zulks neemt niet weg dat er een backser­
vice-verplichting is en dat Vulcaansoord verplicht is daarvan haar deel te betalen.
 Aangezien deze backservice-verplichting en het deel van Vulcaansoord daarin
omvangrijk zijn en bovendien in een tijd van inflatie snel in omvang kunnen toe­
nemen, is het voor het inzicht dat de jaarrekening ingevolge het bepaalde in ar­
tikel 2 WJO dient te geven noodzakelijk, dat Vulcaansoord de contante waarde
van haar deel in de backservice-verplichting in haar jaarrekening vermeldt. Hier­
aan doet niet af dat de verplichting tot premiebetaling voor Vulcaansoord vervalt
indien zij geen werknemers meer in dienst heeft. Bij de onderhavige jaarrekening
wordt er immers van uitgegaan dat de onderneming in de bestaande omvang
wordt gecontinueerd. Van deze vooropstelling van continuïteit dient ook bij het
vaststellen van de betekenis van de backservice-verplichting te worden uitgegaan.
 Het nieuwe systeem van Vulcaansoord, waarin vermelding van bedoelde contan­
te waarde achterwege blijft, dient mitsdien te worden verworpen.”
Het ligt in de lijn van de uitspraken van de O.K. dat de redenen die tot wijziging
van de keuze der grondslagen hebben geleid, in de jaarrekening dienen te wor­
den vermeld. In het arrest KSH vindt men de volgende uitspraak: „Aangezien
voor een onderneming als KSH gegronde redenen aanwezig kunnen zijn geweest
de hier bedoelde stelselwijziging - ertoe strekkende, dat de stijgingen van histo­
rische aankoopprijzen of marktprijzen ten opzichte van die prijzen op de vorige
balans niet langer in mindering op de winst gebracht worden - in te voeren, be­
hoeft deze stelselwijziging niet onaanvaardbaar te zijn. KSH dient echter alsnog
de redenen die tot deze stelselwijziging hebben geleid, in de jaarrekening te ver­
melden”. In dit verband is ook de volgende uitspraak van de O.K. van belang:
„Voorts dient de vraag of een stelselwijziging aanvaardbaar is, beoordeeld te wor­
den naar het inzicht dat een jaarrekening in haar geheel, mede in het licht van
recente voorafgaande jaarrekeningen, dient te geven. Derhalve mag in een jaar­
rekening niet worden volstaan met de invloed van iedere stelselwijziging, indien
deze op zichzelf van wezenlijk belang is, op het vermogen en het resultaat afzon­
derlijk te vermelden, doch dient tevens de totale invloed van alle wijzigingen, in­
dien zij tezamen van wezenlijk belang zijn, te worden vermeld.”
Hoewel de formulering van de hierna volgende uitspraak een grotere reikwijd­
te doet vermoeden, wordt de algemene geldigheid van de uitspraak toch beperkt
door de omstandigheden van het concrete geval. Het volgende citaat is ontleend
m a b blz. 65

aan het arrest KSH: „KSH heeft in voorgaande jaren, voor zover de waardering
van de voorraden tegen hogere prijzen geschiedde dan een jaar tevoren, dit ver­
schil steeds als prijsverschillenreserve toegevoegd aan het eigen vermogen onder
de post: Vermogensverschillen door herwaardering. Zij heeft van deze prijsver­
schillenreserve een bedrag van ƒ 15,9 miljoen in mindering op genoemde post
en ten gunste van de winst- en verliesrekening gebracht.  De plaats voor de uiteenzetting omtrent grondslagen van waardering en resultaatbepaling is de toelichting in de jaarrekening en niet het jaarverslag. Citaat ar­
rest Pakhoed: „De jaarrekening dient als één geheel te worden opgemaakt, vast­
gesteld en goedgekeurd. De wettelijke eis dat de jaarrekening het beoogde inzicht
dient te geven brengt met zich dat dit inzicht uitsluitend door kennisneming van
de jaarrekening zelf gevormd moet kunnen worden. Een eventuele verwijzing in
de jaarrekening naar een bepaalde passage in het jaarverslag van de directie heeft
niet tot gevolg dat deze passage als deel van de jaarrekening kan worden be
schouwd.”
Tenslotte moge erop worden gewezen, dat indien rekening wordt gehouden
met de mogelijkheid dat krachtens de artikelen 308 en 309 boek 2 BW nog meer
gegevens en toelichtingen (moeten) worden verstrekt dan die welke de afdelingen
2 en 3 van titel 6 verlangen (zoals hiervoren uiteengezet), men niet uit het oog
mag verliezen, dat die toelichtingen dan deel uitmaken van de jaarrekening en
dus moeten leiden tot verbetering van het inzicht. Zie arrest DE: „Indien de HBM
deel uitmaakt van de jaarrekening dienen verschillen in de presentatie met elders
in de jaarrekening vermelde gegevens te worden toegelicht”.
m a b blz. 66.
