Een internationale benadering van de verwerking van pensioenen in de jaarrekening (deel 1)
MAB

Een internationale
benadering van de
verwerking van pensioenen
in de jaarrekening (deel 1)
Prof. H.L. Brink RA

1 Inleiding
Pensioenlasten en pensioenverplichtingen in de
jaarrekening worden als één van de moeilijkste
onderwerpen van ’accounting’ gezien en waar­
schijnlijk terecht. Deze zaak wordt echter pas
echt ingewikkeld als we dat ook nog internatio­
naal gaan benaderen. Dit is echter wel actueel
omdat een vooralsnog beperkt aantal Neder­
landse ondernemingen zich tot deze internatio­
nale benadering hebben bekeerd en de mogelijk­
heid bestaat dat meer ondernemingen in deze
richting zullen willen gaan.
Dit artikel verschijnt in twee delen: in het deel dat
nu voor u ligt wordt een algemene beschouwing
gegeven van wat als een internationale benade­
ring van de verwerking van pensioenen in de jaar­
rekening kan worden beschouwd. In het tweede
deel zal de internationale benadering van de ver­
werking van pensioenen in de jaarrekening door
een drietal Nederlandse multinationals, Philips,
Shell en Unilever, worden besproken en getoetst
aan de in het eerste deel ontwikkelde normen.
Ten einde dit artikel tot een enigszins acceptabele
omvang te kunnen beperken zullen slechts de
hoofdzaken aan de orde gesteld worden. Gege­
ven de aard van de problemen die aan de orde
komen is het nodig met een aantal elementaire
uitgangspunten te beginnen.
Dit eerste deel omvat dan ook de volgende hoofd­
stukken. Na deze korte inleiding worden in hoofd­

470

stuk 2 een aantal ’accounting-grondslagen’ voor
de verwerking van pensioenen besproken. Het­
geen als een internationale benadering kan wor­
den gezien vindt zijn oorsprong in de door de
Amerikaanse Financial Accounting Standards
Board uitgegeven regelgeving met betrekking tot
de verwerking van pensioenen in de jaarrekening.
 Deze wordt besproken in hoofdstuk 3. In hoofd­
stuk 4 worden heel beknopt de regelingen van het
IASC en de regelingen in Nederland en Duitsland
aan de orde gesteld. Nadat in hoofdstuk 5 inge­
gaan is op een aantal, voor een deel voor Neder­
land specifieke risico’s rond pensioenen wordt in
hoofdstuk 6 het eerste deel afgesloten met een
evaluatie van de Amerikaanse regelgeving toege­
past in de Nederlandse situatie: welke bepalingen
zijn verenigbaar met de Nederlandse wetgeving
en welke aanvullingen zou de Amerikaanse regel­
geving behoeven om aan specifieke Nederlandse
omstandigheden recht te doen.
2 De accounting-grondslagen voor de
verwerking van ’pensioenen’
De specifieke grondslagen bestaan uit de kwanti­
tatieve grondslag, de financiële grondslag, de
grondslag van de tijdswaarde terwijl van de alge­
mene grondslagen het matchingbeginsel en het
voorzichtigheidsbeginsel1 in het bijzonder van
belang zijn.
H. L. Brink, registeraccountant, is buitengewoon
hoogleraar Internationale Berichtgeving aan de
Rijksuniversiteit te Maastricht.
oktober 1991

MAB

a De kwantitatieve grondslag
Alhoewel er geen uniformiteit bestaat in de defini­
tie van ’pensioen’ vinden we toch in bijna alle defi­
nities terug dat er sprake is van een situatie waar­
bij iemand (of de nabestaanden) een reeks van
bedragen ontvangt na afloop van de actieve peri­
ode die echter wel op de een of andere manier
gerelateerd is aan de actieve periode (het dienst­
verband). Dat kan weergegeven worden met de
volgende grafische voorstelling (zie figuur 1) aan
de hand waarvan een aantal essentiële Ameri­
kaanse begrippen kunnen worden gedefinieerd
dan wel verklaard.
 Figuur 12
K w a n t ita t ie v e g r o n d s l a g

aantal personen

den liggen, bij een defined benefit plan liggen de
risico’s bij de premiebetalers (met name bij de
onderneming). Dit is de reden dat bij de bespre­
king van de verslaggevingsproblemen uitsluitend
de defined benefit plans aan de orde komen. Ver­
der beperk ik mij tot de situatie van een onderne­
mingspensioenfonds.
b De financiële grondslag
De premies en de pensioenen zijn in het meren­
deel van de gevallen afhankelijk van het loonni­
veau op een bepaald moment: op het moment
van premiebetaling voor de te betalen premies,
op het moment van de pensionering voor de
hoogte van het pensioen (eindloonregeling). Ook
hier kan een eenvoudige grafische voorstelling
misschien helpen (zie figuur 2).
Aangenomen is dat het loonniveau jaarlijks met
4% stijgt en dat het pensioen 60% van het loon
op de pensioengerechtigde leeftijd is. Verder is
een naindexatie verondersteld van eveneens 4%
Figuur 2

..
Financiële grondslag

sa l./p e n sio e n n ive a u

!..
I A= a c tle v e n

li&£|

C= w e d u w e n

KMI B= g e p e n s i o n e e r d e n

HH

D= w ezen

De algemene formule is
A (de actieven waarvoor premie wordt betaald)
B + C + D (degenen die een pensioen genie­
ten)
Is de voor A te betalen premie bepaald, dan zijn
de door B + C + D te ontvangen pensioenen
daarvan direct afhankelijk en daarmede dus
bekend. De Amerikanen spreken dan van een
defined contribution plan.
 Zijn daarentegen de door B +C + D te ontvangen
pensioenen bepaald dan zijn de voor A te betalen
premies de afhankelijk variabele, de Amerikanen
spreken van een defined benefit plan.
Het moge duidelijk zijn dat bij een defined contri­
bution plan de risico’s bij de uitkering-genieten-

oktober 1991

471

MAB

per jaar. Het is het verwachtingsbeeld op het
moment dat de betreffende werknemer 25 jaar is.
Men kan hierin het probleem van het eindloonstelsel terugvinden, het pensioen wordt uitslui­
tend bepaald door het loonniveau op het moment
van pensionering dat sterk kan afwijken van de
loonniveaus op basis waarvan premie is betaald.
Berekent men de pensioenverplichting (van de op
dat moment opgebouwde rechten) op een
bepaald moment (stel bij 40 jaar) op basis van het
loonniveau op dat moment dan wordt dit in de
Amerikaanse terminologie aangeduid als accu­
mulated benefit obligation. Baseert men zich ech­
ter op het geschatte pensioenniveau dat dus
afhankelijk is van het loonniveau) op het moment
van verwachte pensionering (stel 65 jaar) dan
wordt dit aangeduid als de projected benefit obli­
gation.
Het moge duidelijk zijn dat voor het vaststellen
van de projected benefit obligation meer gege­
vens moeten worden geschat (het verwachte
eindloonniveau) dan bij het vaststellen van de
accumulated benefit obligation.
c De grondslag van de tijdswaarde
In het algemeen wordt in de verslaggeving de
grondslag van de nominale waarde gehanteerd.
Pensioenen zijn daarop een belangrijke uitzonde­
ring. De gevolgen zijn belangrijk, ter illustratie een
aantal (tamelijk willekeurige) voorbeelden.
 •Om over 30 jaar een kapitaal van 100 ter
beschikking te hebben moet ik nu ’storten’
- bij het uitgangspunt nominale
waarde
100
- bij het uitgangspunt tijdswaarde
en een rentevoet van 4%
30.83
en een rentevoet van 8%
9.93
• Een jaarlijkse storting van één gulden is na 30
jaar aangegroeid tot
- bij het uitgangspunt nominale waarde 30
- bij het uitgangspunt tijdswaarde
en een rentevoet van 4%
60.07
en een rentevoet van 8%
140.00

Deze cijfers illustreren de invloed op de uit­
komst indien gerekend wordt met een tame­
lijk laag rentepercentage (4%, zoals in Ne­
derland gebruikelijk is) ten opzichte van een
reëel rentepercentage (8%, hetgeen zo on­
geveer de huidige rentestand in Nederland
is).
d De algemene grondslagen (conceptual frame­
work)
Een tweetal hiervan zijn voor het pensioenvraagstuk van bijzonder belang namelijk het matchingbeginsel en het voorzichtigheids-beginsel.
Het matching-beginsel (causaliteitsbeginsel)3
Dit bekende beginsel heeft in deze context
betrekking op de resultatenrekening: hoe leggen
we de relatie tussen kosten (pensioen na afloop
van de diensttijd) en opbrengsten (de produktieve
prestaties tijdens de diensttijd). Het beginsel is
duidelijk, de praktische uitwerking roept een aan­
tal fundamentele vragen op.
Om deze problemen te illustreren neem ik de vol­
gende ’case’. In deze case ga ik uit van één per­
soon ten einde de verschillen zo duidelijk mogelijk
te demonstreren. Wordt uitgegaan van een col­
lectiviteit van personen (zoals in de praktijk het
geval is) dan vervagen de ’scherpe kantjes’.
 Iemand is in periode 1 een junior (een laag salaris
van 10), in periode 2 een senior (een normaal salaFiguur 3
MATCHING
b asis
35

sal./pensioen

30
25

President

20
15

Gepen­
sioneerd

10
5
o
status
K S sa laris

472

1

I pensioen

oktober 1991

MAS

ris van 20) en in periode 3 president (een hoog
salaris van 30). In periode 4 geniet hij een pen­
sioen van 60% van zijn eindsalaris (60% van 30 =
18). Eenvoudigheidshalve wordt afgezien van de
’tijdswaarde’. We kunnen dit als volgt voorstellen
(zie figuur 3).
Het matching-probleem omvat dan de vraag hoe
de 18 aan de drie actieve perioden moet worden
toegerekend. Ik laat drie mogelijkheden zien, er
zijn er wel meer maar die liggen niet zo voor de
hand. Ik geef eerst de cijfermatige uitwerking en
licht deze vervolgens toe.
'kosten p e r p e rio d e ’

M o g e lijkh e id
1

+ 6 =16
+ 2 =12
10 + 3 =13

2

+ 6 =26
+ 6 =26
20 + 6 =26

'kosten
totaa l

3

+ 6 =36
+10 =40
30 + 9 =39

+18 =78
+18 =78
60 +18 =78

1

10

20

30

60

2

10

20

30

60

3

De eerste mogelijkheid is om het pensioen (18) in
gelijke delen aan de drie perioden toe te rekenen
(in dit voorbeeld 3 x 6). Dit is in wezen de methode
die in de huidige Amerikaanse regelgeving is
voorgeschreven. Wij in Nederland zullen er waar­
schijnlijk op wijzen dat de junior wel erg duur
wordt.
 De tweede mogelijkheid is om ons voor de last in
een bepaalde periode steeds te baseren op het
loonniveau van die periode en de consequenties
van een later hoger loonniveau aan die periode
toe te rekenen waarin het loonniveau hoger is
geworden. (Voor periode 2 is dat 4 gebaseerd op
het loonniveau in die periode, plus 2 ’inhaal’; voor
periode 3 is het 6 plus 2 x 2 als inhaal van de perio­
den 1 en 2). Dit is zo ongeveer de in Nederland
gebruikelijke methode, de ’back service’ wordt
niet aan het verleden maar aan toekomstige peri­
oden toegerekend. Hier is de president wel erg
’duur’ geworden. De derde mogelijkheid is om de
totale pensioenlast naar evenredigheid van de
lonen aan de verschillende perioden toe te reke­
nen: gelijke relatieve premiedruk (in ons voor­
beeld 30%). Dit lijkt de meest logische manier
doch wordt als kosten-toerekening nauwelijks
toegepast (wel als financieringsbenadering).
oktober 1991

Ik gaf deze mogelijkheden om nog eens duidelijk
te maken dat we veelal als oplossing van een
’inzichtprobleem’ voor het matchingbeginsel kie­
zen doch dat de toepassing in de praktijk nogal
wat problemen blijft geven.
Het voorzichtigheidsbeginsel
Dit beginsel ziet op de balans maar heeft uiteraard
consequenties voor de winst- en verliesrekening.
 In onze wetgeving is dat als volgt verwoord (arti­
kel 384, lid 2); ’Bij de toepassing van de grond­
slagen wordt voorzichtigheid betracht. Winsten
worden slechts opgenomen, voor zover zij op de
balansdatum zijn verwezenlijkt. Verliezen en risi­
co’s die hun oorsprong vinden vóór het einde van
het boekjaar, worden in acht genomen, indien zij
vóór het opmaken van de jaarrekening zijn
bekend geworden.’
Een probleem van een internationale (lees: Ameri­
kaanse) benadering door Nederlandse onderne­
mingen is dat het voorzichtigheidsbeginsel geen
deel uitmaakt van de in de USA geldende ’gener­
ally accepted accounting principles’. In de USA
staat ’voorzichtigheid’ gelijk aan ’conservatism’
(eerder een kwalijk dan een goed beginsel dus).
Bij de aanpassing van de Nederlandse wetgeving
aan de 4e EEG-richtlijn is het voorzichtigheidsbe­
ginsel in het kader van de nadruk die de kapitaal­
bescherming toen kreeg, één der pijlers van het
Nederlandse jaarrekeningrecht geworden. De
praktische betekenis van dit beginsel betreft bij
voorbeeld de vraag of bij het bepalen van de voor­
ziening voor pensioenverplichtingen de verwach­
ting dat het werkelijke pensioen hoger zal liggen
(door stijging van het huidige loonniveau) dan het
evenredige deel van het huidige loonniveau al dan
niet in aanmerking genomen moet worden.
3 De USA-regeling4
Deze regeling is opgenomen in de volgende sta­
tements:
- 87 Employers’ Accounting for Pensions
(december 1985)
- 88 Employers’ Accounting for Settlements and
Curtailments of Defined Benefit Pension Plans
and forTermination Benefits (december 1985).
473

MAB

- 106 Employers’ Accounting tor Postretirement
Benefits Other Than Pensions (december
1990).
Ik zal slechts terzijde aandacht besteden aan
nummer 88 en 106. Voor het begrijpen en
beoordelen van de USA-praktijk is het beslist
nodig dat men enige kennis heeft van de
omstandigheden waaronder deze regelgeving
tot stand is gekomen.
 a De achtergronden
Tot december 1985 werd de behandeling van
pensioenkosten in de jaarrekening geregeld in
APB Opinion Nr. 8 van november 1966. Sindsdien
zijn de omstandigheden drastisch gewijzigd.
 Behalve dat inflatie en rentestand sterk stegen
was vooral belangrijk dat in de USA een stuk
’sociale zekerheid’ in de wetgeving werd geïnte­
greerd. Van dat laatste is de Employee Retire­
ment Income Security Act (ERISA) van 1974 de
belangrijkste. Hierin werd onder meer bepaald
dat de ’plan assets’ (beleggingen) in een ’Trust’
moesten worden ondergebracht, een verplichte
deelname vanaf een bepaalde leeftijd werd inge­
steld en een bepaalde ’funding’ (financiering)
werd voorgeschreven. Zaken die ons als normaal
voorkomen maar die voor de USA revolutionair
waren. Voor ons zal revolutionair zijn dat de werk­
gever zich het recht kon voorbehouden om het
’plan’ (de pensioenregeling) aan te passen of zelfs
te beëindigen. Ten slotte zij er op gewezen dat
APB Opinion Nr. 8 een aantal alternatieve verslaggevingsmogelijkheden toeliet, de grootste
zonde die de Amerikaanse regelgeving kent. FAS
87 sloot dan ook aan op de nieuwe sociale zeker­
heid en kende geen opties. Het praktische gevolg
was dat er nogal wat ondernemingen waren die
grote voorzieningen op hun balans moesten
opvoeren ten laste van de winst- en verliesreke­
ning. Om te voorkomen dat deze werkgevers hun
plan aanpasten dan wel beëindigden werd voor
de verslaggeving een groot aantal compromissen
gesloten voornamelijk bestaande uit het mogen
uitsmeren van een aantal ’bijzondere’ posten over
de resultatenrekeningen van komende jaren
(income smoothing = winstegalisatie). Tegen
deze achtergrond bespreek ik eerst FAS 87 zon­
474

der compromissen en daarna de gesloten com­
promissen.5
Tot besluit van deze paragraaf nog dit. Een alge­
meen aanvaarde doelstelling van (geharmoni­
seerde) verslaggeving is: gelijke behandeling van
gelijke gebeurtenissen onder gelijke omstandig­
heden. In dit verband moet naast hetgeen hier­
voor reeds werd vermeld, gewezen worden op de
volgende algemeen voorkomende verschillen
tussen de Amerikaanse en de Nederlandse ’pen­
sioen cultuur’:
- de Amerikaanse pensioenregelingen kennen in
het algemeen geen werknemersbijdrage (deze
zou fiscaal niet aftrekbaar zijn);
- de Amerikaanse pensioenregelingen kennen
geen of slechts beperkte weduwenpensioe­
nen;
- de Amerikaanse pensioenregelingen kennen
slechts beperkte uitkering bij invaliditeit;
- de Amerikaanse pensioenregelingen kennen
geen of slechts een beperkte indexatie van
ingegane pensioenen;
- bij dienstbeëindiging voor het 25ste jaar wor­
den geen rechten toegekend.
 Dit betekent onder andere dat de Amerikaanse
regelgeving geen pasklaar antwoord kan hebben
op alle Nederlandse problemen en dat bij toepas­
sing in Nederland deze Amerikaanse regelgeving
moet worden aangevuld met regeling van de
typisch Nederlandse problemen in de ’Ameri­
kaanse geest’. Tevens betekent dit dat de huidige
Amerikaanse regelgeving onvolledig is voorzover
het Amerikaanse ondernemingen betreft die
dochterondernemingen in het buitenland (bij­
voorbeeld in Nederland) hebben.
b FAS 87 zonder compromissen
De hoofdregels kunnen als volgt worden om­
schreven.
• De balans van de onderneming
Er wordt een opstelling gemaakt van de vermo­
genspositie van het ’pensioenfonds’:

oktober 1991

Projected Benefit Obligation
- gebaseerd op het verwachte
eindsalaris
- contant gemaakt op basis van een
verwacht reëel rentepercentage

het volgende:
- een omschrijving van de pensioenregeling,
inclusief het aangeven van de funding policy,
de soort beleggingen, enzovoort
- de complete cijferopstellingen zoals door mij
onder b en hierna onder c zijn aangegeven
- de gebruikte calculatiefactoren zoals de dis­
conteringsfactor, de verwachte salarisstijging,
en het verwachte rendement op de beleg­
gingen.
Plan assets minus liabilities
- gewaardeerd op ’fair value’
(marktwaarde)
Verschil
.......
- dient zowel in het geval van een overschot als
een tekort op de balans van de ondernemingte
worden opgenomen
• De resultatenrekening van de onderneming
De jaarlijkse kosten bestaan uit de volgende 3
componenten:
Service costs
- alle personen die gedurende
dit jaar ’in dienst’ waren hebben één
jaar meer rechten gekregen

.......
Interests costs
- alle uitkeringen zijn één jaar
dichterbij gekomen

.......
 Return on plan assets
- alle beleggingen hebben één jaar
’rente’ opgeleverd
- in de ideale situatie is het saldo
van interests costs en return on plan
assets gelijk aan 0
Totale pensioenkosten van het jaar

c De compromissen van FAS 87
De belangrijkste hiervan is ’het verschil bij invoe­
ring’, de andere betreffen de verschillen tussen
’schatting en werkelijkheid’ van de ’calculatiefac­
toren’ en de gevolgen van de verbetering van
pensioenrechten.
Een opmerking vooraf. Het ’geleidelijk opvoeren
van een verschil’ in de balans wordt in de Ameri­
kaanse literatuur aangeduid als ’amortization’.
Daarnaast kent men het begrip ’depreciation’. In
de Nederlandse literatuur worden beide begrip­
pen veelal vertaald met ’afschrijving’. Ik zal duide­
lijkheidshalve, maar taalkundig minder fraai, in het
hiernavolgende spreken van ’amortisatie’ om dui­
delijk te maken dat het hier niet gaat om ’depreci­
ation’.
/- .......
.......
Het zal duidelijk zijn dat als de veronderstellingen
aangaande salarisontwikkeling, sterfte/overleving, rendement/ disconteringsfactor uitkomen
bovengenoemde pensioenkosten de aansluiting
geven van de 1/1 en 31/12 stand van de projected
benefit obligation.
• De disclosure
Deze is zeer uitgebreid en betreft in grote lijnen

De amortisatie betreft de volgende afzonderlijke
posten:
I Unrecognized net obligation/asset
Het betreft het verschil dat bij invoering is
geconstateerd (zie punt b, De balans van de
onderneming);
II Prior Service costs
Betreft de in een jaar toegekende pensioen­
rechten voor zover ze terugwerkende kracht
hebben;
III Gains or losses
FAS 87 eist een schatting van de berekeningscomponenten van de Projected Benefit Obli­
gation (salarisontwikkeling, disconteringspercentage) en van de verwachte opbrengst van
beleggingen. Verschillen in uitkomst tussen
schatting en werkelijkheid in enig jaar worden
’gains or losses’ genoemd.
 MAB

Deze posten dienen te worden geamortiseerd op
basis van de lineaire methode over maximaal de
resterende diensttijd van de ’nu’ actieve werkne­
mers. Een snellere amortisatie is toegestaan.
Deze ’amortisatie’ vereist natuurlijk een extracomptabele vastlegging van de bedragen die nog
geamortiseerd moeten worden.
De post III behoeft slechts in de amortisatie te
worden betrokken indien deze een bepaalde
limiet (’corridor’) overschrijdt.
Indien bij de confrontatie van de Projected Benefit
Obligation met de Plan Assets een tekort wordt
geconstateerd (de post onder I) dan dient indien
en voor zover er op basis van de Accumulated
Benefit Obligation (in plaats van de PBO, dus
exclusief de verwachte salarisstijging) ook een
tekort is, voor dat laatste bedrag een verplichting
te worden opgenomen in de balans. Tegenover
deze verplichting wordt onder de immateriële
activa een activum voor een gelijk bedrag opge­
nomen.6
Nog een enkel woord over FAS 88 en FAS 106.
FAS 88 behandelt de gevolgen van een onherroe­
pelijk beëindigen van een pensioenregeling
(’settlement’) en van gebeurtenissen die leiden tot
een aanzienlijke beperking van het verwachte
aantal dienstjaren of van het aantal werknemers
waarop de regeling betrekking heeft ('curtail­
ment’). In het laatste geval zal veelal sprake zijn
van reorganisaties. Deze gebeurtenissen leiden in
beginsel tot de noodzaak direct de nog te amorti­
seren bedragen die betrekking hebben op het
personeel dat onder de ’settlement’ of de ’curtail­
ment’ valt, als resultaat te verantwoorden.
In FAS 106 wordt een uitbreiding gegeven aan het
begrip pensioenen zoals dat in het normale
spraakgebruik wordt gehanteerd. De belang­
rijkste uitbreiding betreft de aan werknemers toe­
gezegde vergoedingen voor gezondheidszorg
wanneer ze gepensioneerd zullen zijn. De bedoe­
ling is dat deze kosten als ’pensioen’ worden
beschouwd en op basis van FAS 87 worden
behandeld (er moet dus een voorziening gevormd
worden).
 476

4 Andere ’internationale’ regelingen
Er bestaat logischerwijs altijd een nauw verband
tussen de ’soort’ pensioenregeling in een
bepaald land en de aard van de verslaggeving
over pensioenen. Internationale harmonisatie van
pensioenverslaggevingsregels is dan ook nauwe­
lijks mogelijk indien niet eerst de pensioenregelin­
gen zelf zijn geharmoniseerd. Tegen deze ach­
tergrond zal ik dan ook slechts aandacht schen­
ken aan een beperkt aantal pensioen-, c.q. verslaggevingsregels.
In de eerste plaats zijn dat de voorschriften van
het IASC die internationaal geörienteerd zouden
moeten zijn en derhalve toepasbaar voor de
meeste soorten pensioenregelingen. Zoals bij de
meeste statements van het IASC is ook het pensioenstatement sterk USA-georiënteerd.
De situatie in de USA is in het voorgaande uitge­
breid beschreven, de Nederlandse situatie is
daarmee vergelijkbaar zij het dat in Nederland het
’pensioenzekerheidsniveau’ hoger ligt. Flierdoor
ontstaan niet in de IASC/USA-regelgeving voor­
ziene situaties. Als land waarop de IASC/USAregelgeving in feite niet kan worden toegepast
kan Duitsland genoemd worden. De verslagge­
ving is daar sterk fiscaal georiënteerd terwijl de
gewenste ’pensioenzekerheid’ niet door het
instellen van afzonderlijke fondsen wordt bereikt
maar door nakoming van de toegezegde rechten
bij een derde te verzekeren. Een bijzondere situa­
tie die om een bijzondere verslaggeving vraagt.
 alASC
De behandeling van pensioenkosten is geregeld
in IAS 19 Accounting for Retirement Benefits in
the Financial Statements of Employers. Een voor­
genomen wijziging is opgenomen in Statement of
Intent: Comparability of Financial Statements (july
1990). De hoofdlijnen zijn nu als volgt:
- er is keuze uit
- accrued benefit valuation methods (uit­
gaande van de tot balansdatum opgebouw­
de rechten);
- projected benefit valuation methods (uit-

oktober 1991

MAB

gaande van de tot pensioneringsdatum op­
gebouwde en nog op te bouwen rechten en
van de nog te verwachten premies).7
Bij de laatstgenoemde methode moet de ver­
wachte salarisontwikkeling in aanmerking wor­
den genomen, bij de eerstgenoemde niet. Ech­
ter, in het Statement of Intent is dit nu ook ver­
plicht gesteld voor eerstgenoemde methode;
- latere aanpassingen (past service costs, expe­
rience adjustments) mogen (Statement of
Intent: moeten) maximaal over de resterende
diensttijd worden uitgesmeerd;
- als de regeling gewijzigd of beëindigd wordt
dienen alle nog niet genomen ’verschillen’
direct als resultaat te worden genomen.
b Nederland
In het kader van dit artikel kan volstaan worden
met het aangeven van de belangrijkste verschillen
tussen de Nederlandse regelgeving/praktijk8 ten
opzichte van de Amerikaanse.
Het belangrijkste verschil is naar mijn mening dat
in Nederland de in enig jaar betaalde premies als
last van dat jaar worden beschouwd. Daarbij
moet wel op de grote aandacht worden gewezen
die in Nederland vooral door actuarissen aan de
’premiestelling’ wordt gewijd. In een dergelijke
situatie is het niet zo verwonderlijk dat in de ver­
slaggeving voor ’cash accounting’ wordt ge­
kozen.
c Duitsland

Het Duitse jaarrekeningenrecht is niet geheel
ongeschonden uit de aanpassing aan de 4e EEGrichtlijn gekomen getuige een groot aantal over­
gangsregelingen.
 De volgende summiere beschrijving van de hui­
dige situatie moet voor ons onderwerp voldoende
zijn:
- voor onvoorwaardelijke toezeggingen dient
een voorziening te worden opgenomen in de
balans;
- voor toezeggingen gedaan vóór 1.1.1987 (de
datum van aanpassing aan de 4e EEG-richtlijn)
mag een voorziening worden gevormd. Wordt
geen voorziening gevormd dan dient het
bedrag in de toelichting vermeld te worden;
- het wettelijke disconteringspercentage is 6%
(als curiositeit: voor Berlijn 4%).
Ik heb hier expliciet de situatie in Duitsland
beschreven ten einde duidelijk te maken dat,
gegeven de grote en toenemende invloed van
Duitsland in de Europese Gemeenschap, de kans
niet groot is dat de EEGwetgever zich tot de
’internationale benadering’ zal bekeren.
Ik verwijs in dit verband nog maar eens naar de
centrale plaats van het voorzichtigheidsbeginsel.
Aan de andere kant kan er op gewezen worden
dat in de beschreven situatie in Duitsland de in de
balans opgenomen voorzieningen aan de krappe
kant zijn.
5 Specifieke (Nederlandse) risico’s rond het
onderwerp pensioenen.
In Duitsland is een bepaalde fiscale behandeling
van bepaalde posten slechts mogelijk indien deze
behandeling ook in de handelsrechtelijke jaarre­
kening wordt gevolgd (MaBgeblichkeitsprinzip).
De behandeling van pensioenkosten is hier een
typisch voorbeeld van.
In dit hoofdstuk komt een aantal risico’s rond het
onderwerp pensioenen aan de orde mede als
voorbereiding van het volgende hoofdstuk waarin
een aantal normen wordt ontwikkeld voor de ver­
slaggeving.
Verder is het in Duitsland niet wettelijk voorge­
schreven dat pensioenregelingen buiten de
onderneming moeten worden ondergebracht,
men heeft daar andere oplossingen voor de
’zekerheid’ gevonden. Vandaar de grote pen­
sioenvoorzieningen in de jaarrekening van Duitse
ondernemingen.
 De vraag kan namelijk gesteld worden of de hui­
dige overwaardes in de (Nederlandse) pensioen­
fondsen structureel zijn of slechts van tijdelijke
aard.9
Alhoewel er ongetwijfeld meer risico’s zijn wil ik
mij tot drie beperken, ik behandel ze in willekeu­
rige volgorde.
oktober 1991

477

MAB

a Er zijn meer kapers op de kust!
De overheid heeft inmiddels ook ontdekt dat er bij
de pensioenfondsen nog iets te halen is om het
tekort op de overheidsbegroting te verkleinen:
Voorstel van Wet 21 197 ’Wet op de heffing over
vermogensoverschotten van Pensioenfondsen’.
 Indien de pensioenfondsen binnen een bepaalde
termijn geen kans zien bestaande overschotten
(berekend op ’conservatieve’ basis) terug te ploe­
gen naar de deelnemers in de vorm van verlaging
/terugbetaling van premies of verhoging van de
rechten (waar ze ook belastingplichtig zijn, hoe
dan ook de overheid incasseert!) wordt belasting
over deze overwaardes geheven. Onze minister­
president zag eveneens overschotten bij de pen­
sioenfondsen en dacht daarmede de staats­
schuld (gedeeltelijk) af te lossen. Deze gedachte
is hem niet in dank afgenomen.10
Daarnaast ziet men meer en meer dat verlaging
van de door de werknemers te betalen pensioen­
premies bij de loononderhandelingen worden
betrokken. Op zich is dat niet nadelig voor de
pensioenfondsen/werkgevers, een vergelijkbare
loonsverhoging die immers doorwerkt in de basis
van de latere pensioenen, zou waarschijnlijk meer
kosten. In dit verband moet nog op een ’emotio­
neel’ verschil tussen de USA en Nederland wor­
den gewezen. In de USA betalen de werknemers
geen premie, ze hebben derhalve geen bijdrage
geleverd aan eventuele overwaardes. In Neder­
land zullen de werknemers wèl een claim op de
overwaardes willen leggen, zij hebben daar
immers ook aan bijgedragen.11
b De ontwikkeling van lonen/pensioenen en van
de rentestand

maar niet op gerekend moet worden dat dit in de
toekomst wèl het geval zal zijn. Ik verwijs in dit
verband naar de recente oraties van Zalm aan de
VU12en Wolff13en Goslings14aan de Rijksuniversi­
teit Limburg. Zalm toonde aan dat in de periode
1950 - 1976 de loonstijgingen de beleggingsren­
dementen sterk hebben overtroffen (men zag in
die periode dan ook vooral tekorten bij de pen­
sioenfondsen). In de periode 1977 tot heden is het
beleggingsrendement systematisch hoger dan
de loonstijgingen met als gevolg overwaardes.
 Zalm: (pag 14/15)
’Perioden met een uitbundige economische ont­
wikkeling geven aanleiding tot hoge reële loonstij­
gingen. De gunstige economische ontwikkeling
wordt in veel mindere mate zichtbaar in een gun­
stig beleggingsrendement, hetgeen ook samen­
hangt met het feit dat Nederlandse pensioen­
fondsen weinig in aandelen beleggen en veel in
vastrentende waarden. Dit proces wordt nog ver­
sterkt doordat een economische ontwikkeling
vaak gepaard gaat met inflatoire spanningen, die
zich wel snel vertalen in hogere loonstijgingen
doch traag in een hoger nominaal beleggingsren­
dement (een hogere rentevoet op nieuwe lenin­
gen komt vertraagd tot uitdrukking in het totale
beleggingsrendement).’ Wie de huidige ontwik­
keling op het loonfront in Nederland volgt zal zich
de vraag moeten stellen of we momenteel niet in
de door Zalm geschetste situatie zijn beland.
Voor het overige wordt verwezen naar figuur 4
welke uit de oratie van Zalm is overgenomen.
Figuur 4
BELEGGINGSRENDEMENT PENSIOENFONDSEN
MINUS STIJGING REGELINGSLONEN
(g e c e n tre e rd 3-jaars g e m id d e ld e )

%

Er wordt nogal eens gedacht dat in deze ontwik­
kelingen geen risico’s zouden liggen. Hogere
lonen als gevolg van inflatie leiden tot hogere pen­
sioenen doch dan zal de rentestand ook stijgen
en de hogere pensioenen kunnen uit de hogere
opbrengsten van beleggingen betaald worden.
 Onderzoeken hebben echter uitgewezen dat
deze conclusie in ieder geval niet met ervaring uit
het verleden kan worden onderbouwd en dat er

478

oktober 1991

MAB

c Pensioenfondsen staan onder toezicht en han­
teren ’eigen ’ waarderingsgrondslagen
Pensioenfondsen hanteren grondslagen die op
zich conservatief genoemd kunnen worden: his­
torische kosten voor de beleggingen in plaats van
een actuele waarde (’fair value’) en een disconteringsperscentage (meestal rond de 4%) dat aan­
zienlijk lager ligt dan de actuele rentevoet. Daar
staat tegenover dat veelal geen of slechts matig
rekening wordt gehouden met verwachte stijgin­
gen van het loon en/of pensioenniveau. Er kunnen
dan ook, uitgaande van berekeningen gebaseerd
op actuele uitgangspunten, meer of minder grote
stille reserves vermoed worden. De vraag is of
hier sprake is van reële reserves in die zin dat deze
aan contribuanten zouden kunnen worden terug­
betaald (respectievelijk verrekend zouden kun­
nen worden met latere stortingen). Deze vraag
moet mijns inziens ontkennend worden beant­
woord. Wat is namelijk het geval.
Als het pensioenfonds deze overwaardes/stille
reserves aan de contribuanten uitkeert zal het
’vermogen’ van het pensioenfonds kunnen dalen
beneden het niveau berekend op basis van ’con­
servatieve’ grondslagen en dat door de Verzeke­
ringskamer als ’juist’ wordt beschouwd. Zal de
Verzekeringskamer dit accepteren ?
Over de door de Verzekeringskamer gehanteerde
normen is weinig concreet bekend, toch moet wel
als vaststaand worden beschouwd dat een
rekenrente die duidelijk hoger ligt dan 4% tot een
’opmerking aan het fondsbestuur’ van de Verze­
keringskamer zal leiden.15
Dit betekent dat slechts de overwaarden bere­
kend op basis van de conservatieve grondslagen
door de contribuanten te realiseren zijn.
 Indien een Nederlandse onderneming op basis
van FAS 87 vorderingen op het pensioenfonds
(vooruitbetaalde pensioenkosten) opneemt zal
blijken dat deze voorzover het de ’stille reserves’
van het pensioenfonds betreft niet realiseerbaar
(niet inbaar of verrekenbaar) zullen blijken te zijn
en derhalve niet hadden mogen worden opge­
nomen.
oktober 1991

6 Een evaluatie van de Amerikaanse
regelgeving toegepast in de Nederlandse
situatie
a De Amerikaanse regelgeving getoetst aan de
Nederlandse wetgeving
De eerste vraag die aan de orde komt is in hoe­
verre de Amerikaanse regelgeving met betrekking
tot pensioenen in harmonie is met de Neder­
landse wetgeving. De Nederlandse wetgeving is
vooral gericht op het geven van inzicht16, waarbij
het aspect van kapitaalbescherming (tot uitdruk­
king komend in een aantal aanwijzingen om toch
vooral voorzichtig te zijn17) niet uit het oog mag
worden verloren. Aangezien zowel ’inzicht’ als
’voorzichtigheid’ subjectieve criteria zijn is het
navolgende zeer duidelijk een eigen mening of
voorkeur.
Als we vanuit het inzichtcriterium kijken kan
geconstateerd worden dat de Amerikaanse regel­
geving ’zonder compromissen’ (paragraaf 3b) tot
een hoog niveau van inzicht leidt: een kosten(accrual accounting) in plaats van een financierings- (cash accounting) benadering afgerond
met een weliswaar uitgebreide maar zeer zinvolle
’disclosure’.
Compromissen sluiten betekent altijd water in de
wijn doen, dit geldt ook voor de compromissen
die deel uitmaken van FAS 87 (zie mijn paragraaf
3c). De compromissen van FAS 87 moeten tegen
een bepaalde achtergrond worden gezien name­
lijk dat in het merendeel van de gevallen in de USA
sprake was van tekorten in de pensioenfondsen.
 Ten einde de resultatenrekeningen niet eenmalig
zwaar te belasten werd toegestaan de tekorten
over een betrekkelijk lange periode uit te smeren
(amortiseren). De vraag is of dit compromis voor
Nederland, waar in het algemeen sprake is van
overschotten, wel gewenst dan wel noodzakelijk
is. Waar sprake is van tekorten komt de Neder­
landse onderneming in aanvaring met de ’voor­
zichtigheid’ In Nederland zou dit overschot/tekort
ook ineens en geheel genomen kunnen worden,
al dan niet rechtstreeks ten gunste of ten laste van
het eigen vermogen. Een zelfde procedure der­
halve als bij grote verbeteringen van pensioen­

479

MAB

rechten. Welke methode ook gekozen wordt,
naar mijn mening betreft het altijd een bijzondere
post die ieder jaar dat deze voorkomt afzonderlijk
getoond (eventueel in de toelichting) moet
worden.
De Amerikaanse regelgeving gaat uit van actuele
calculatiefactoren
(disconteringspercentage,
salarisstijging en rendementsverwachting. Nu
hebben actuele factoren
de vervelende
eigenschap dat ze nogal abrupt en sterk kunnen
fluctueren waardoor er grote ’schommelingen’ in
de jaarlijkse winst- en verliesrekeningen zullen
optreden. Om dit te voorkomen is toegestaan
deze verschillen te ’smoothen’ of om het in
gewoon Nederlands te zeggen: winstegalisatie is
toegestaan. Als dit al acceptabel wordt geacht in
de Nederlandse situatie kan dit mijns inziens
alleen maar onder de absolute voorwaarde dat in
de toelichting volledige openheid wordt betracht
ten aanzien van deze winstegalisatie.
Samengevat, toepassing van de Amerikaanse
regelgeving op het gebied van pensioenen vol­
doet aan het Nederlandse inzichtvereiste mits
volledige openheid wordt betracht in de toelich­
ting fdisclosure’).
Ten aanzien van het toepassen in Nederland van
de Amerikaanse compromissen moet minder
enthousiast gereageerd worden.
 b Aanvullingen in verband met typisch Neder­
landse situaties
In paragraaf 3a is een aantal verschillen tussen de
Amerikaanse en Nederlandse pensioensituatie
genoemd. Verder is in hoofdstuk 6 nog een aantal
specifieke Nederlandse risico’s rond het onder­
werp pensioenen genoemd. In dit verband acht ik
een aantal aanvullingen op de Amerikaanse regel­
geving bij toepassing in de Nederlandse situatie
noodzakelijk:
- in de USA kent men geen of nauwelijks wedu­
wen- en wezenpensioen, geen of nauwelijks
invaliditeitspensioen en geen of nauwelijks
naindexatie van ingegane pensioenen. Neder­
landse ondernemingen die de Amerikaanse
regelgeving toepassen dienen aan te geven (in
de ’grondslagen’) of en op welke wijze met

480

deze specifieke omstandigheden rekening is
gehouden;
- de relatie onderneming - (ondernemingspen­
sioenfonds is in Nederland anders dan in de
USA:
- werknemers dragen in de USA niet bij.
 Daarom ligt het voor de hand dat zowel te­
korten als overschotten geheel voor reke­
ning zijn van de onderneming. In Nederland
zullen de werknemers (zeker in het geval van
overschotten) er op wijzen dat zij ook heb­
ben bijgedragen en dus medegerechtigd zijn
tot de overschotten;
- de Nederlandse Staat heeft ontdekt dat er
geld te halen is bij de pensioenfondsen. Er is
in Nederland derhalve een risico dat althans
een deel van de overschotten naar de Ne­
derlandse Staat zullen gaan;
- Nederlandse pensioenfondsen staan onder
toezicht van de Verzekeringskamer. Welis­
waar gedoogt deze en schrijft niet voor maar
niettemin is het pensioenfonds min of meer
gedwongen ’conservatief’ te rekenen. De ’fi­
nancieringsovereenkomsten’ tussen onder­
neming en pensioenfonds zijn meestal ge­
baseerd op de financiële positie zoals het
fonds deze berekent en niet op de ’FAS 87berekening’ zoals de onderneming deze
maakt in haar jaarrekening. Slechts dat deel
van het FAS 87-overschot dat op basis van
de conservatieve berekeningen van het pen­
sioenfonds ook inderdaad ’over’ is zal bin­
nen de continuïteit van onderneming en pen­
sioenfonds inbaar dan wel verrekenbaar blij­
ken te zijn.18
- Deze overwegingen/risico’s noodzaken naar
mijn mening om ieder jaar een toelichting op de
post ’vooruitbetaalde pensioenkosten’ te
geven: in hoeverre en op welke termijn is deze
post inbaar dan wel verrekenbaar. Een verkla­
ring dat deze post verrekenbaar is acht ik on­
voldoende.
c Stelselwijziging
Het lijkt mij niet voor weerlegging vatbaar dat het
overgaan op een ’internationale benadering van
de verwerking van pensioenen in de jaarrekening’

oktober 1991

MAB

als een stelselwijziging moet worden aangemerkt.
 De Nederlandse wet stelt in dat geval een aantal
eisen19:
- de reden der verandering dient uiteengezet te
worden;
- inzicht dient te worden gegeven in de beteke­
nis van de wijziging voor vermogen en resultaat
aan de hand van aangepaste cijfers voor het
boekjaar of voor het voorafgaande boekjaar.
Nu in het merendeel van de gevallen in de Neder­
landse situatie deze stelselwijziging tot vergroting
van de winst leidt dient aan de uiteenzetting extra
aandacht te worden besteed omdat het gevaar
dreigt dat de onderneming van ’Creative accoun­
ting’ wordt beschuldigd. Het uitsluitend noemen
van ’verbetering van het inzicht’ is onder deze
omstandigheden onvoldoende. Een verwijzing
naar het aansluiten op internationale (Ameri­
kaanse) ontwikkelingen lijkt mij een sterker argu­
ment20 vooral indien de onderneming deze aan­
sluiting niet heeft beperkt tot het onderwerp pen­
sioenen maar ook andere bestaande (voordelige)
afwijkingen heeft geëlimineerd.
Het inzicht geven in de betekenis van de wijziging
voor vermogen en resultaat is gegeven het uit­
smeren (amortisatie) van het eenmalige effect,
geen eenvoudige zaak. De Nederlandse wetgever
heeft deze mogelijkheid niet voorzien. Een reden
te meer om zolang het uitsmeren/amortiseren
voortduurt jaarlijks het bedrag waarmede vermo­
gen en resultaat is beïnvloed afzonderlijk (in de
toelichting) te vermelden.
In het tweede deel zal de toepassing door Philips,
Shell en Unilever worden beschreven en getoetst
aan de hiervoor ontwikkelde normen.
 Literatuur
De Amerikaanse regelgeving
FAS 87 Employers’ Accounting for Pensions
FAS 88 Employers’ Accounting for Settlements and Curtailments
of Defined Benefit Pension Plans and for Terminatiom Benefits
FAS 106 Employers’ Accounting for Postretirement Benefits
Other Than Pensions
De door de grote Amerikaanse accountantskantoren uitgegeven
voorlichtingsbrochures

oktober 1991

De internationale regelgeving
IAS 19 Accounting for Retirement Benefits in the Financial
Statements of Employers
De Nederlandse regelgeving
Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving, hoofdstuk 2.53.3
De Duitse regelgeving
J.C. Pek en J.H.N. Kapteijn: De verwerking van pensioenen en
pensioenverplichtingen in de jaarrekening van ondernemingen in
de Bondsrepubliek Duitsland (in FMA kroniek 1990 WoltersNoordhoff, Groningen 1990)
Pensioenen algemeen
Accountdossier Pensioenen, Uitgeverij Account,
's Flertogenbosch 1990

Noten
1 In feite is dit geen (objectief) beginsel maar een (subjectieve)
’overweging’ (consideration).
2 Er is hier sprake van een gestileerde voorstelling.
3 In de optiek van actuarissen/beleggingsdeskundigen is het
matchingbeginsel ’het beleid om de beleggingen te verrichten in
relatie met de verplichtingen’. Zie bijvoorbeeld R.A.H. van der
Meer: Beleggingsstrategiën op basis van matching in
Pensioenen, Uitkeringen, Financiering & Beleggingen, Stenfert
Kroese Uitgevers Leiden/Antwerpen 1990.
4 Teneinde dit artikel niet al te omvangrijk te maken heb ik
afgezien van illustraties uit de praktijk. Behalve in de
jaarverslagen van de verschillende Amerikaanse maatschappijen
zelf zijn deze ook te vinden in de bekende uitgave Accounting
Trends & Techniques (1989) van het AICPA, p. 255 e.v.
5 In dezelfde geest: A. Jorissen: Pension accounting standards:
the lobbying versus the conceptual approach. Paper presented
at the Congress of the European Accounting Association, april
1991, Maastricht.
5 Voor bijkomende voorwaarden zie FAS 87, paragraaf 36 en 37.
 7 Deze terminologie kan verwarring geven omdat een aantal
elementen ook in de Amerikaanse terminologie voorkomen,
daarom de volgende toelichting. Zowel de accumulated benefit
obligation als de projected benefit obligation behoren tot de
eerstgenoemde accrued benefit valuation (slechts de rechten
over verstreken dienstjaren worden in aanmerking genomen, bij
de projected benefit obligation op basis van het verwachte
eindsalaris). De projected benefit valuation method is in de USA
niet toegestaan.
8 Voor een beschrijving van de Nederlandse regelgeving/-praktijk
kan verwezen worden naar
- De richtlijnen voor de Jaarverslaggeving (hoofdstuk 2.53.3)
- J.H.N. Kapteijn, D.H. van Offeren en G.W.A. Vijge: Pensioenen
in Jaar in - jaar uit 4, Wolters-Noordhoff Groningen, 1990
- H. Marseille: Vermogen en onvermogen van pensioenfondsen,
MAB, juni 1990.
9 Aan de voortdurende uitspraken van de Pensioenfondsen zelf

481

MAB

dat er geen sprake is van overschotten maar van tekorten moet
toch wel enige betekenis worden toegekend. Daarbij moet wel in
aanmerking genomen worden dat de leiding van een
Pensioenfonds meer naar de toekomst kijkt en naar de ruimte die
gewenst wordt om bepaalde verbeteringen aan te brengen dan
wel tegenvallers op te vangen zonder een beroep te hoeven te
doen op de deelnemers of de onderneming(en). De onderneming
zal geneigd zijn om meer naar de situatie van vandaag (de
’lopende’ balans en winst- en verliesrekening) te kijken.
10 Zie bijvoorbeeld 'Lubbers wil vermogen pensioenfondsen
afromen om staatsschuld te verlichten (NFtC van 23 januari
1991).
' 1 Er is niet veel fantasie voor nodig om kreten als ’Ambtenaren
vrezen greep in pensioenkas’ (NRC van 6 februari 1991) en
’Afblijven: pensioengeld is van werknemers’ (NRC van 8 februari
1991) die betrekking hadden op de ’overheidspensioenfondsen’
ook van toepassing te verklaren op ondernemings- en
bedrijfspensioenfondsen.
12 G. Zalm: Mythen, paradoxen en taboes in de economische
politiek; Amsterdam 1990.
 13 C.C.P. Wolff: Pensioenverzekehng? Een financieeleconomische beschouwing, Van Gorcum, Assen/Maastricht
1989.
14 J.H.W. Goslings: In wat voor wereld leven we? Van Gorcum,
Assen/Maastricht 1990.
15 Zie bijvoorbeeld ook M.W.J. Hilbrand: De financiering van
pensioenregelingen in Account-dossier Pensioenen. Enig houvast
biedt ook: A.J. Vermaat (Voorzitter Verzekeringskamer):
Rendement, risico en ratio, voordracht voor de vergadering van
de Stichting voor Ondernemingspensioenfondsen op 1 november

482

1990 te ’s Gravenhage: De strekking van het beleid van de
Verzekeringskamer is het geven van aanwijzingen met de
strekking 'Doe dit n ie t.... ’ in plaats van ’Doe dit wel’!
' 6 Artikel 362.
17 Artikel 384, lid 2.
,e Deze actief- dan wel passiefpost wordt aangeduid als
vooruitbetaalde dan wel nog te betalen pensioenkosten. Er is
juridisch slechts sprake van een vordering of een schuld indien
het pensioenfonds deze als zodanig erkent en dus ook op haar
balans opneemt. Economisch is dat echter niet relevant, de post
zal aan de bekende economische criteria moeten voldoen (zie de
bekende conceptual frameworks), namelijk
- de post moet het gevolg zijn van een transactie of
gebeurtenis in het verleden;
- de post moet binnen de machtssfeer van de onderneming
liggen;
- er moet voldoende toekomstige cash-flow verwacht worden
om de post weer te doen oplossen.
Een post met vergelijkbaar karakter is de latente belasting­
vordering of -verplichting. De USA-behandeiing van deze post
indien deze een vordering is, is duidelijk anders dan die van de
’latente vordering uit hoofde van pensioenen’. De
belastingvordering mag niet dan wel onder zeer beperkende
voorwaarden opgevoerd worden.
19 Artikel 384, lid 6.
20 Zie ook H. Beekman: Maatschappelijk aanvaardbare
jaarrekeningnormen in nationaal en internationaal perspectief; in
Vergelijkbaarheid van jaarrekeningen, Kluwer
Bedrijfswetenschappen, 1990.
oktober 1991.
