ENIGE MOEILIJKHEDEN BIJ PRACTISCHE TOEPASSING VAN DE VERVANGINGSWAARDELEER
E N IG E M O E IL IJK H E D E N BIJ P R A C T ISC H E
T O E P A S S IN G V A N D E V E R V A N G IN G S W A A R D E L E E R
door Prof. Dr. J. F. ten Doesschate
Gaarne wil ik ook een bijdrage leveren tot dit speciale nummer van het
M .A.B., verschijnend ter gelegenheid van de 80ste verjaardag van pro­
fessor Limperg. En ik wil dan openen met woorden van warme hulde voor
zijn belangrijke en zeer oorspronkelijke bijdrage tot de huidige stand der
bedrijfseconomie en accountancy in Nederland.
In concrete onderhandelingen met buitenlanders, waarin b.v. de begrip­
pen kostprijs en winst een rol spelen, treft het mij vrijwel steeds, hoe wij te
dezer zake in een andere denkwereld leven dan zij en hoeveel moeite het
kost hen te overtuigen van stellingen, die voor in het vak geschoolde Neder­
landers reeds lang tot algemeen aanvaard goed zijn geworden. De beslis­
sende invloed van Limperg is bij dit laatste onmiskenbaar en het is alles­
zins op zijn plaats hem daarvoor, nu het hem gegeven is tot de beperkte
groep der zeer sterken toe te treden, in het openbaar dank te betuigen.
 Hetzelfde geldt voor zijn ideeën op het gebied van de accountantscon­
trole. Er komen mij vele rapporten zowel van interne als externe accoun­
tants onder ogen en men kan nu, in 1959, niet anders doen dan consta­
teren, dat de door Limperg ontwikkelde „leer van het gewekte vertrou­
wen” in de praktijk is aanvaard en tot gemeengoed is geworden. Wij lezers
en gebruikers van accountantsrapporten hebben het gevoel daarin meer
houvast en zekerheid te vinden dan zonder Limperg’s invloed het geval zou
zijn. Ook dat wil ik vandaag, voorafgaande aan mijn korte beschouwing,
graag eens openlijk zeggen.
**
*

Het spreekt wel vanzelf, dat doorvoering van de vervangingswaardegedachte in de praktijk hier en daar op moeilijkheden stuit. Vele uit deze
gedachte voortvloeiende conclusies worden dagelijks in de praktijk toege­
past, maar er is ter zake van andere een aarzeling merkbaar, die waard is
gesignaleerd te worden. Op twee punten zou ik in dit verband nader willen
ingaan.
Het eerste betreft de presentatie van de fiscale schuld in geval van her­
waardering. Men heeft in zo'n geval te maken met een sinds jaren be­
staande onderneming, die ertoe overgaat haar activa in de balans op ver­
vangingswaarde (minus afschrijvingen) te herwaarderen. De activa, weer­
gegeven in huidige guldens, komen daardoor tegen een hoger bedrag in de
balans te staan en het verschil met de voordien bestaande presentatie wordt
op een vermogensverschillenrekening gecrediteerd.
 Tot zover is het vraagstuk, hoewel de practische toepassing toch nog
wel tot het doorhakken van talloze knopen leidt - ik wijs in dit verband al­
leen maar op de nog nader te bespreken vraag, hoe de vervangingswaarde
in de praktijk gemeten moet worden - niet moeilijk. Anders wordt het ech­
ter, als men in dit verband gaat nadenken over de weergave, in de balans,
van de verhouding tot de fiscus. Deze trekt zich, naar de lezer weet, bij de
bepaling der afschrijvingen van de vervangingswaarde en de daarop ge­
baseerde herwaardering der activa niets aan en verandert in niets zijn
houding ten opzichte van de contribuabele. Met andere woorden - en dat
is een belangrijk uitgangspunt bij de beoordeling van de zoëven gestelde
vraag - door de herwaardering verandert de belastingschuld der onder­
in a b

blz. 479

neming in het geheel niet. En, aannemende dat die schuld reeds vóór de
herwaardering goed berekend was, zou er dus aan deze post niets veran­
derd behoeven te worden.
Z o eenvoudig is het vraagstuk echter niet. W at gebeurt er b.v. als we
het geherwaardeerde activum, of de gehele onderneming, tegen de nieuwe
balanswaarde zouden verkopen aan een derde? In dat geval ontstaat er een
opeisbare fiscale schuld; immers, het verschil tussen de fiscale boekwaarde
en de verkoopprijs is fiscale winst en zal dus belast worden.
 De vraag, die ons bezighoudt, is echter niet, wat er zou gebeuren in
geval van verkoop, doch wat het goede koopmansgebruik meebrengt in ge­
val van herwaardering der activa van een going concern. En dan valt te
bedenken, dat de fiscale schuld, waarvan zoëven sprake was, geheel on­
afhankelijk van de herwaardering ontstond; zij had daarmee niets te ma­
ken en men kan dus op deze grond bezwaarlijk een causale relatie con­
strueren tussen de herwaardering en de plicht om deze (voorwaardelijke)
schuld aan de fiscus te passiveren.
En toch zijn er accountantskantoren, die hun opdrachtgever ieder jaar
rapporteren, dat onjuist gehandeld wordt door deze schuld niet op te
nemen. W eliswaar geven zij een goedkeurende verklaring af ten aanzien
van de jaarstukken, maar zij zeggen er bij, dat deze eigenlijk anders hadden
moeten zijn. W elke redenering volgen zij daarbij? Is het niet vreemd, dat
zij bepleiten een schuld op te nemen, die de onderneming in haar huidige
status helemaal niet heeft?
Neen, zo is het antwoord van vele aanhangers van de vervangingswaardeleer. Dat is helemaal niet vreemd, integendeel. Zodra gij een nieuwe
presentatie van Uw activa geeft, moet ge de fiscale schuld zodanig presen­
teren als daar logisch bijhoort. De fiscus staat U niet toe het door de her­
waardering ontstane verschil ook fiscaal te activeren en af te schrijven.
 De tijd zal dus komen, dat gij de daarin opgesloten werkeenheden als kos­
ten zult verbruiken zonder dat de fiscus deze als zodanig erkent. Gij zult
dus over dat meerdere belasting moeten betalen en daarvan moet ge nu
reeds in Uw balans getuigen. Uw balans werkt niet meer met aankoop­
prijzen, doch met de waarde in huidige guldens; weliswaar doet de fiscus
daar niet aan mee, doch dit geeft U niet het recht in Uw balans met twee
maten te meten, n.1. enerzijds met de vervangingswaarde der activa en an­
derzijds met een fiscale schuld, gebaseerd op de historische uitgaafprijs.
Als U de fictie „gulden is gulden” verlaat, moet ge dat ook consequent
doen, dus ook ten opzichte van de fiscus.
Ik hoop hiermede de redenering voldoende recht te hebben gedaan. De
quintessens is m.i. gelegen in de bewering, dat men t.z.t. over de opwaar­
dering belasting zal moeten betalen, welke dus de uitkeerbare winst ver­
kleint. W e komen hier aan een interessante phase in de gedachtengang;
immers, het gaat bij deze redenering niet om een poging de inherente waar­
de van een groep vermogensbestanddelen te benaderen, maar om het weer­
geven van een winstcapaciteit, wat een heel andere zaak is. De netto jaar­
lijkse winstcapaciteit van de oude activa is geringer dan die van precies
dezelfde activa, heden aangeschaft, omdat de oude activa minder fiscale
afschrijving mogelijk maken dan de nieuwe.
Met andere woorden, als men het geherwaardeerde bedrijf vergelijkt
met een volkomen identiek bedrijf, dat in het recente verleden en dus met
guldens uit het heden gesticht is, dan moet in die vergelijking het verschil
in winstcapaciteit ten gevolge van de kleinere fiscale afschrijvingsmoge­
lijkheden van het oude bedrijf tot uitdrukking komen.
 m ab

blz. 480

Deze stelling is op zichzelf juist. W ie herwaardeert zonder de fiscale
schuld te herzien, presenteert het hogere vermogen zonder rekening te
houden met de geringere winstcapaciteit, welke het „oude” bedrijf tegen­
over een „nieuw” zou hebben. M aar doet men in de balans een poging
om een „bedrijfswaarde” , een contante waarde van toekomstige nettoopbrengsten, te geven? Neen immers, dat ware onbegonnen werk, van zo­
veel supposities afhankelijk, dat de gewone periodieke balans in tegen­
stelling tot een balans, dienende tot overname van een bedrijf of fusionering, daartoe niet in aanmerking komt. De winstcapaciteit wordt immers
door talloze factoren beinvloed. Moet, om er slechts enkele te noemen, een
onderneming haar activa in de balans lager waarderen of anders een schuld
opvoeren, wanneer zij een slechtere vestigingsplaats, een mindere grond­
stoffenpositie, geringere know-how of managers van geringer kaliber be­
zit dan de concurrentie? Natuurlijk spelen deze factoren een rol bij de
waardebepaling van het bedrijf, dat is in confesso. De beurskoers, als die
er is, zal het verschil waarschijnlijk wel weerspiegelen. M aar dat is niet de
vraag, die thans aan de orde is. Die vraag luidt, of het goede koopmansgebruik vereist, dat de directie dergelijke factoren in de ba/anspresentatie
van de onderneming als going concern opneemt. Beantwoordt men deze
vraag ontkennend, dan zal men veel nieuwe argumenten moeten aanvoe­
ren om aannemelijk te maken, dat de vraag, of men de (fictieve) fiscale
schuld moet opvoeren, waarover ik in den aanvang sprak, een bevestigend
antwoord vereist.
Men kan het vraagstuk ook nog uit een andere gezichtshoek benaderen.
Wanneer de ondernemer zijn gebruikelijke latente belastingen passiveert,
waarom zou hij dan deze latentie niet passiveren? Hier moet worden op­
gemerkt, dat er wel enig onderscheid bestaat tussen deze beide latenties.
 De eerste, meest voorkomende, latentie ontstaat doordat de fiscus toestaat
de historische kostprijs van het activum sneller af te schrijven dan commer­
cieel gebruikelijk of zelfs wenselijk is. Het goede koopmansgebruik brengt
dan mede, dat men deze gunst niet ten goede laat komen aan het jaar, waarin
zij ontstaat, doch verdeelt over de jaren, waarop zij betrekking heeft. Het
betreft hier uitsluitend een verrekening in de tijd, echter is geen kwanti­
tatief totaalverschil aanwezig. De fiscale schuld is, winst veronderstellende,
werkelijk aanwezig, alleen zij is nog niet opeisbaar.
 In het geval der herwaardering echter, ligt dat anders. Hier is wel een
kwantitatief totaalverschil aanwezig en dit verklaart zonder twijfel de aar­
zeling, die men in brede lagen gevoelt om de besproken latentie in balansen
van publieke vennootschappen op te nemen. Trouwens, zou men dit willen
doen, dan rijzen ook daar weer tal van moeilijkheden. De balans moet im­
mers in evenwicht zijn. Voert men de fictieve schuld aan de fiscus als pas­
sivum op, moet men dan een ander passivum, de winst van dat jaar, dien­
overeenkomstig verkleinen? Alleen ten gevolge van de herwaardering dus
met een volkomen vertrokken winst of waarschijnlijk zelfs met een groot
verlies naar voren komen? Of moet men de ruimte voor het nieuwe pas­
sivum vinden door de vermogensvermeerdering zelve dienovereenkomstig
kleiner voor te stellen? Dan ontstaat weer het bezwaar, dat de presentatie
van het eigen vermogen niet meer in verhouding staat tot de geherwaar­
deerde activa. O f kan men het verschil of een verantwoord gedeelte daar­
van rustig halen uit de bestaande afschijvingsrekening, die bij een jaren
bestaande en voorzichtig geleide onderneming waarschijnlijk tóch veel
hoger is dan met de bedrijfseconomische realiteit overeenstemt?
Tot dusver is men, voorzover ik weet, in de praktijk - afgezien van de
ma b

blz. 481

mogelijkheid om deze materie in de tekst van het jaarverslag af te doen nog niet goed uit deze wirwar van vragen gekomen. Naarmate men er in
Nederland meer algemeen toe over zou gaan herwaarderingsbalansen sa­
men te stellen, zal zich de min of meer algemeen aanvaarde regel, die ik nu
nog niet kan onderkennen, waarschijnlijk wel gaan aftekenen.
 **
*

Thans nog enkele woorden over een ander onderwerp, dat me in dit
verband van belang voorkomt, n.1. de eigenlijke bepaling van de vervan­
gingswaarde. Men komt ook daarbij, evenals b.v. bij de bepaling van de
capaciteit ener fabriek, veel grotere praktijkmoeilijkheden tegen dan de
student in het algemeen zou vermoeden. De activa ener fabriek zijn nu
eenmaal geen goederen met een beursnotering. W il men van een bepaald
apparaat de vervangingswaarde berekenen, dan kan men öf naar het ver­
leden (de aanschaffingsprijs) terugkeren en verder met indexcijfers wer­
ken óf alleen in het heden zien en een taxatie naar huidige inzichten laten
maken. Beide methoden hebben hun specifieke moeilijkheden.
 Doet men het eerste, dan blijkt al spoedig, dat er geen indexcijfers te
vinden zijn, die met de onderhavige apparatuur corresponderen. Men is
dus wel gedwongen een keuze te doen en hoe meer men zich in het vraag­
stuk verdiept, hoe aanvechtbaarder de keuze wordt. Waarschijnlijk zullen
indexcijfers voor bouwwerken, groothandelsprijzen voor afgewerkte pro­
dukten in de metaalwarenindustrie en arbeidslonen gecombineerd worden
om tot een aanvaardbare schatting te komen. Nu is voor het ene apparaat de
verhouding tussen het belang dezer factoren in feite verschillend van die
van het andere; men zal wellicht alle machinerieën en apparaten dooreen
nemen en dan maar aannemen, dat de verschillen niet al te groot zijn. Een
moeilijkheid van bijzonder karakter is daarbij de invloed van het buiten­
land. In een bepaald fabrieksonderdeel kan b.v. een deel van de machine­
rieën Amerikaans zijn, een deel Frans, Duits of Engels, een ander deel
Nederlands. Moet men nu bij de vervangingswaardeberekening gebruik
maken van Amerikaanse, Franse, Duitse of Engelse indexcijfers naast de
Nederlandse? En zo ja, in welke mate; immers, voor ieder fabrieksonder­
deel zou dit eigenlijk apart berekend moeten worden. En de Amerikaanse
indexcijfers kunnen wel degelijk een verloop te zien geven, afwijkend van
de Europese of van een bepaald Europees indexcijfer. Ook kunnen de zee­
vrachten een belangrijke rol spelen. Het is duidelijk, dat men hier in de
praktijk knopen moet doorhakken en dat men zich dan moet realiseren, dat
het resultaat bij ingewikkelde en omvangrijke apparaturen niet meer dan
een grove benadering kan zijn.
 De methode der taxatie, hierboven even aangeduid, is practisch onuit­
voerbaar. De ervaring heeft geleerd, dat globaal taxeren tot veel te grote
verschillen kan voeren, terwijl gedetailleerd taxeren - alleen voor de perio­
dieke vaststelling der vervangingswaarde _ zinloos voorkomt. De kosten
zouden de voordelen verre overtreffen. Bovendien zou men hiertoe de
vakkennis der leveranciers nodig hebben en het zou beschamend zijn hier­
op een beroep te doen, wanneer geen werkelijke vervanging overwogen
werd. Zouden de leveranciers dit laatste bemerken, dan zouden hun opga­
ven niet meer serieus zijn en dus alle waarde als bedrijfsgegeven missen.
Uit dit alles blijkt dus wel, dat de vervangingswaarde in vele practische
gevallen niet meer kan zijn dan een verantwoorde schatting.
Ik wil tot slot nog even een moeilijkheid belichten, die niet zozeer wor­
telt in de onmogelijkheid om de vervangingswaarde van een bepaalde ap­
in a b

blz. 482

paratuur te bepalen als wel in het doen van de keuze tussen de vervan­
gingswaarde van verschillende apparaturen. Laat ik een voorbeeld mogen
ontlenen aan de chemische industrie.
 Een stikstof fabriek heeft drie grondstoffen, t.w. kooksovengas, olie en
kooks. Zij vervaardigt de stikstof in drie daarmede corresponderende
synthesegasfabrieken, voor het gemak genoemd I, II en III, die een vol­
komen identiek produkt (N in N H 3) opleveren. Hoewel de ene synthesegasfabriek moderner is dan de andere, kan men niet zeggen, dat die andere
of die anderen daardoor bepaald verouderd zijn. De grondstof kooksoven­
gas is n.1. in dit veronderstelde geval ter plaatse aanwezig, de olie en de
kooks moeten worden aangevoerd, maar het hangt van het onderlinge prijsverloop dier beide energiebronnen af, welke van de twee tot de voor­
deligste produktie leidt. Tenslotte heeft men besloten ook een (nieuwe)
synthesegasfabriek in te richten op aardgas, waarmee men dus nog geen
precieze ervaring heeft. De bouw van deze nieuwe fabriek zal twee jaar
duren en inmiddels moet op 31 december a.s. de administratie de vervan­
gingswaarde van de bestaande drie synthesegasfabrieken bepalen.
Het aantal vragen, uit deze problematiek voortvloeiende, is niet gering.
 Ik kan er in dit beknopte artikel slechts enkele aanduiden. Heeft de ver­
vangingswaarde van synthesegasfabriek I te maken met die van II en III?
Hebben zij alle drie te maken met de nieuwbouwwaarde van synthese­
gasfabriek IV, die een heel andere verhouding tussen vaste en variabele
kosten te zien zal geven en die wellicht de trend der techniek aangeeft?
Moet men zich baseren op de vervangingswaarde van een fabriek, die
men nog niet heeft en waarvan de bouw zowel mee als tegen kan vallen?
Elders in Europa en in de wereld wordt stikstof gemaakt op basis van
aardgas en men kan zich een oordeel vormen over de kostprijsverandering,
die daardoor - afhankelijk uiteraard van de inzetprijs van het aardgas in het eigen bedrijf zal optreden. Moet men in zijn kostprijs nü reeds reke­
ning houden met deze wetenschap? Wellicht zal vervanging van een der
drie fabrieken niet plaatsvinden op dezelfde grondstofbasis als voorheen,
maar op die van de nieuwste grondstof, aardgas. Wellicht echter ook niet,
dat hangt nog van tal van onbekende factoren af, maar inmiddels staat de
administratie voor de noodzaak de kostprijs naar vervangingswaarde te
berekenen. Wanneer de modernste fabricagewijze naar schatting, want
we passen haar immers nog niet toe en hebben dus geen referentiecijfers,
per ton produkt méér afschrijving en minder variabele kosten vergt, wat
moet men dan in de bestaande drie fabrieken per ton produkt afschrijven?
Moet men daar in totaal méér afschrijven dan met de vervangingswaarde
van die oude machines overeenkomt? En in het jaar, dat men van de tech­
nici de nieuwste berichten verneemt, maar - het zij nogmaals gezegd nog geen praktijkervaring heeft, moet men dan het „manco" aan afschrij­
ving ten laste van de verlies- en winstrekening nemen?
Indien men de mening zou zijn toegedaan, dat in de geschetste om­
standigheid inderdaad meer dient te worden afgeschreven dan op basis
van de vervangingswaarde der bestaande apparatuur gewettigd is, dan
zal men deze extra afschrijving wel niet in de kostprijs der lopende pro­
duktie willen verwerken. Immers, men zou dan wel met de kostprijsver­
lagende, doch niet met de kostprijsverlagende invloed der nieuwe produktiewijze rekening te houden.  Z o kan men doorgaan. Naarmate men in dit gegeven voorbeeld meer
varianten uitwerkt, komt men als man van de praktijk voor steeds verras­
sender problematiek. En ik denk, dat 99 % der bedrijfsleiders, die met deze
vraagstukken geconfronteerd worden, in feite werken met gemiddelde
kostprijzen en met wat zij beschouwen een voorzichtige afschrijvings- en
financieringspolitiek te zijn. Zij voorkomen daarmede een slechts door en­
kelen begrepen cijferpresentatie, die onrustig aandoet en alleen daarom al
niet in het belang van de onderneming geacht moet worden. Zij zullen
echter moeten erkennen, dat middeling van de afschrijving nimmer tot de
vervangingswaarde van het meest moderne produktiemiddel kan leiden.
Hier ontstaat dan ook weer een financieringsvraagstuk.
ma b

blz. 484.
