Onderwijzers in parlementaire politiek. Thorbecke, Guizot en het Europese doctrinaire liberalisme
Op andere momenten achtte hij het onparlementair politieke handelingen niet uit
politieke motieven maar uit persoonlijke ambitie te verklaren of prees hij juist een
tegenstander omdat deze zich, ook in het levendigste debat, geheel had gehouden aan
de 'habitudes parlementaires'61. Hier was de doctrinair aan het woord die zich een
moment buiten het parlementaire spel opstelde, er commentaar op gaf en nu eens een
schouderklopje, dan weer een reprimande uitdeelde. Er sprak zowel de doctrinaire
preoccupatie met de parlementaire vormen uit als de overtuiging dat de doctrinair
wist hoe het hoorde.
Guizots arbeid stond wat dit betrof in de traditie van de oudere doctrinair RoyerCollard die in de Kamer al 'schoolse uiteenzettingen van het parlementaire stelsel'
had gegeven62. Bij Thorbecke die duidelijker zelf een traditie vestigde, vindt men nog
meer opmerkingen over de parlementaire mores. Heel bewust trachtte hij het parlementaire debat te vormen naar zijn opvatting van politiek. Thorbecke verontschuldigde
zich ervoor dat in zijn Parlementaire redevoeringen de strijd van hoor en wederhoor
ontbrak omdat hij alleen zijn eigen redes uitgaf. 'Anders zou het ook meer, dan nu, in
het oog vallen, hoe zich in de beraadslagingen over de ontwerpen, waarvan hier sprake
is, onze parlementaire taal, onder eenige worsteling met den verhandel- en preekstijl,
vooral met den balietoon, dialogisch uit de oude monologie heeft geformeerd63'.
Evenals Guizot was Thorbecke er zich dus van bewust dat het in het parlement vooral
ging om de uitwisseling van gedachten, om de 'dialogue continu'. Vóór 1848 werd er
in het parlement slecht gesproken64, vaak eigenlijk helemaal niet gesproken, maar
voorgelezen. 'Voorlezing' wees Thorbecke van de hand65.
 Thorbecke wilde de Kamer bijbrengen, dat men werkelijk diende te spreken en vooral
welke voorwaarden daarbij in acht dienden te worden genomen. Daartoe gebruikte
hij, veel meer nog dan Guizot, het bijvoeglijk naamwoord 'parlementair'. Om te
beginnen was volgens Thorbecke evenals voor Guizot alles wat naar een persoonlijke
aanval zweemde niet parlementair. Men mocht iemand niet van 'oneerlijkheid'
beschuldigen of als persoon beoordelen of afwijzen66. Alle discussie hield dan immers
op. Om parlementair te kunnen zijn, moest men dan ook wel eens 'verbloemen' of
zelfs 'veinzen'.
59 Guizot, Histoire parlementaire, V, 299 (1846); vgl. Ibidem, V, 388 (1847): 'au lieu de corruption,
parlons de l'abus des influences. Voilà la vérité, voilà le vrai mot, le mot politique'.
60 Ibidem, II, 359(1835).
61 Ibidem, I, 255 (1831) en III, 236 (1839).
62 Kossmann, 'Doctrinairen', 262.
63 Thorbecke, Parlementaire redevoeringen, II, ix-x.
64 Tamse, ed., Memoires van een enfant terrible, 103.
65 Thorbecke, Onuitgegeven parlementaire redevoeringen, V, 348 ( 1860).
66 Thorbecke, Parlementaire redevoeringen, II, 234 ( 1850) en 1862-1863,140 ( 1862); Idem, Onuitgegeven
parlementaire redevoeringen, III, 381 (1853).
Onderwijzers in parlementaire politiek

337

Men heeft bij voorbeeld te doen met een boosaardigen tegenstander; en men veinst tusschen
valsch en oprecht geen verschil te ontwaren. Men ziet zich ter kwader trouw behandelen...
maar men houdt zich, alsof men enkel eene eerlijke dwaling had te bestrijden.
 En natuurlijk: 'Men spreekt, alsof men kon overtuigen, en weet dat men zich bevindt
tegenover eene onherroepelijke partij'67. Daarnaast konden woorden in het parlement
ook een andere betekenis hebben dan in de dagelijkse omgang. Als men in het parlement een gebrek aan 'vertrouwen' in de regering kenbaar maakte, of de regering zelfs
'onoprechtheid' verweet, dan was dat geen belediging zoals in het normale verkeer,
maar zei men niet meer dan: er is een groot verschil tussen de 'beginselen' die u zegt
te belijden en uw concrete voorstellen, of: uw ideeën stroken niet met mijn politieke
overtuiging en tot het tegendeel blijkt, wil ik u daarom niet steunen68. Eigenlijk behoorde een parlementariër ook niet te 'vertrouwen': 'Hij die vertrouwt, roept niet tot
verantwoording; en het Parlement is juist gehouden, verantwoording te vragen'. 'Vertrouwen is het wiegelied van hen, die willen slapen, en het Gouvernement laten
begaan'69.
 Thorbecke benadrukte regelmatig het verschil tussen de discussie in het parlement
en die in de krant. Het dagblad kon zich van alles permitteren zolang het de grenzen
van het strafrecht niet overschreed, het parlement diende strengere maatstaven aan te
leggen. Daarmee nam Thorbecke afstand tot de luidruchtigheid van de journalist en
zei hij nogmaals dat voor doctrinairen de parlementaire discussie van groter gewicht
was dan de buitenparlementaire discussie in een dagblad. Het zou tot het begin van
de buitenparlementaire partijpolitiek duren, voordat de status van dagblad en journalist
zou stijgen. De dagbladen konden volgens Thorbecke 'de stem worden van de nationale
rede' maar waren vaak slechts 'de weerklank van populaire hartstochten'70. Natuurlijk
beschikte Thorbecke over vele contacten in de districten en trok hij in verkiezingstijd
aan vele touwtjes, maar voor hem ging het om het parlement en daar lag ook in de
eerste plaats zijn machtsbasis. De bezadigde discussie in tijdschriften — die afstand
bewaarde tegenover de waan van de dag — beschouwden Thorbecke en andere
doctrinairen daarbij wel als een belangrijk en gewaardeerd hulpmiddel71.
Groen van Prinsterer trachtte Thorbecke met zijn eigen wapen te bestrijden en verweet hem meer gouvernementeel dan parlementair te zijn72. Thorbecke meende echter
dat de ware parlementaire discussie tot resultaten leidde, zich beperkte tot wat aan de
orde was en abstracte of algemene bespiegeling vermeed. De Kamer was geen vrijblijvende debating society. Volgens hem was Groen dus voortdurend buiten de orde; hij
sprak over beginselen en niet over de te behandelen concrete politiek. Hier maakte
Thorbecke duidelijk waar voor een doctrinaire liberaal de grenzen van de politiek
67 Thorbecke, Onuitgegeven parlementaire redevoeringen, II, 46-47 (1851).
68 Ibidem, IV, 24(1854).
69 Ongedateerde aantekeningen in Briefwisseling, V, 538.
70 Thorbecke, Onuitgegeven parlementaire redevoeringen, V, 54 ( 1858).
 71
Zie Aerts, Letterheren. In de praktijk onderhield Thorbecke overigens wel contact met dagbladen.
72
Thorbecke, Onuitgegeven parlementaire redevoeringen, III, 90 (1852); de discussie met Groen is
overigens in vrijwel alle delen terug te vinden.
338

Henk te Velde

lagen. Men diende het feitelijk eens te zijn over wat 'parlementair' was; daarbinnen
mocht men dan van mening verschillen. Dit betrof volgens Thorbecke de vorm van
de politiek, maar die vorm bepaalde ook de inhoud. Groens thema's waren niet
'parlementair', net zo min als de verlangens van legitimisten of republikeinen dat in
Frankrijk waren. Thorbecke meende overigens dat het liberale karakter van de
belangrijkste politieke vorm, de grondwet, het gebruik ervan door conservatieven
niet in de weg stond73.
Doctrinairen hadden niet alleen zeer uitgesproken opvattingen over parlementaire
discussie, ze stelden er ook een merkwaardig groot vertrouwen in. Op dit punt spreekt
de traditie van de Verlichting met haar ideaal dat uit de botsing van meningen de
waarheid naar voren zal springen. De openbare sfeer die vrije discussie mogelijk
maakt en stimuleert, was nog in ontwikkeling en daarom hoeft het ook niet te verbazen
dat men zulke hoge verwachtingen had. Als maar eenmaal de verantwoordelijke burgers
in de vrijplaats van het parlement, rationeel en volgens parlementaire zeden, met
elkaar zouden overleggen, zou de soevereine rede vrij spel hebben! In deze visie
bedreigde irrationaliteit meer het individu dan de groep. 'Een individu is voor overijling, hartstocht, partijdigheid ligt vatbaar'74. Het vertrouwen in de groep boven het
individu bleek ook uit Guizots verdediging van de openbare parlementaire stemming.
 Guizot liet zich op dit punt niet overtuigen door Louis-Philippe, die betoogde dat
tijdens de Revolutie het gevaar van groepsdwang en beïnvloeding overduidelijk gebleken was. De parlementariër legde volgens Guizot door openbare stemming openlijk
verantwoording af en zou daarbij zijn eigenbelang wel moeten overwinnen75. Dezelfde
argumentatie werd in Engeland gebruikt om vast te houden aan 'open voting', nietgeheime verkiezingen voor het parlement76. En Thorbecke merkte bij zijn kieswet
op: 'Het Gouvernement heeft geoordeeld, dat men thans nog niet kan hebben eigenlijke
kiesvergaderingen, die het kiesregt uitoefenen bij mondeling stemmen'77. Thans nog
niet: ook Thorbecke hield de mogelijkheid van niet-geheime verkiezingen open. Ook
hij stelde de verantwoordingsplicht voorop en zag blijkbaar geen onoverkomelijke
gevaren van beïnvloeding.
Doctrinaire politiek was, behalve bestuur, parlementaire politiek. Afstandelijke, zo
niet ongenaakbare figuren als Thorbecke en Guizot zouden in de partijpolitiek van
het einde van de negentiende eeuw geen grote rol hebben gespeeld. Als onderwijzer
in de parlementaire zeden en als strijder met de parlementaire wapens waren zij in
hun element. In Nederland na 1848 en in Frankrijk na 1830 kon niemand om het
parlement heen, maar was nog niet duidelijk wat in de parlementaire politiek wel en
niet mogelijk was. De doctrinaire leiders verkenden de grenzen van de parlementaire
politiek. Met meer gezag dan wie ook legden zij uit wat parlementair was en wat niet.
Het is een van de voornaamste verklaringen ervoor dat politici die niets van volksleiders
hadden, toch de politiek konden domineren in een representatief politiek systeem.
73 Deze redenering: Ibidem, V, 432 ( 1861 ).
74 Ibidem, V, 301 (1860): de voordelen van een rechterscollege boven een enkele rechter.
75 Guizot, Mémoires, VIII, 92-93.
76 Parry, Liberal government, 142 en 233.
77 Thorbecke, Parlementaire redevoeringen, II, 108 (1850).
 Onderwijzers in parlementaire politiek

339

Thorbecke had daarbij niet alleen minder welsprekendheid nodig dan Guizot omdat
hij voor een kleiner publiek optrad. Zijn positie als zodanig was ook gemakkelijker.
Hij was de man van de grondwet die eigenlijke parlementaire politiek mogelijk maakte,
Guizot maakte gebruik van de Charte die er al lag. De grondwet had in het Nederlandse
politieke debat een grote betekenis en Thorbecke viel de rol toe van de afstandelijke
leider-wetgever, een Lycurgus die het land de weg wees door het een goede wet te
geven78. Als de interpretatie van de grondwet in de Kamer ter sprake kwam, stond
Thorbecke op en legde hij uit hoe de betreffende bepaling in het overleg van 1848 tot
stand was gekomen. Toen een tegenstander suggereerde dat hij hier dan toch als
partijganger en niet als onpartijdige voorlichter sprak, ontstak hij in grote woede.
Hoe durfde men zijn integriteit in twijfel te trekken79! Thorbecke werd zozeer met de
grondwet vereenzelvigd dat het achteraf wel leek alsof er 'eensklaps een geweldig
man, gepantserd en gespeerd uit de lucht is komen aanvliegen om het volk te verlossen'
met 'een groot boek'80. En de liberalen werden na 1848 geruime tijd zozeer de partij
van de grondwet, dat men vergat dat er al voor het beheerste constitutionalisme van
Thorbecke vormen van liberalisme hadden bestaan81.
 BURGERS, HUIS EN HOF
In zeker opzicht maakt Thorbecke een moderner indruk dan Guizot. Beiden hadden
zij geen grote economische belangstelling, maar Thorbecke werd politiek actief in
een tijd waarin doctrinair liberalisme meer dan in 1830 verbonden was met een
economisch standpunt. Na 1848 ging hij zich uitspreken voor economische vrijheid
en verlaging van accijnzen. Zijn tegenstanders verweten hem daarbij dat hij slechts
uit was op 'populariteit'. Thorbecke bestreed dat natuurlijk82, maar vermindering van
accijnzen sprak inderdaad een publiek aan dat voorde liberalen van belang was. Toen
de Engelse liberalen verlaging van invoerrechten op de politieke agenda zetten,
confronteerden zij voor het eerst de kiezers met een zaak die directe financiële consequenties voor hen had83; nu gebeurde dat in Nederland met de accijnskwestie. Hier
waren doctrinaire principes verre van academisch.
Wanneer later in de eeuw liberalen het verwijt werd gemaakt 'doctrinair' te zijn,
gold dat vooral de staatsonthouding in de economie. Het economische was echter in
het liberalisme aanvankelijk van secundaire betekenis. De doctrinaire liberalen hielden
zich niet zozeer met de economie of de maatschappij bezig, maar met de vertegen78 Vgl. de opmerkingen over een dergelijke leidersfiguur in Jean Blondel, Political leadership. Towards
a general analysis (Londen etc., 1987) 42 en zie ook Ron van Dooren, Messengers from the promised
land. An interactive theory of political charisma (Leiden, 1994) 157.
79 Thorbecke, Onuitgegeven parlementaire redevoeringen, V, 209 ( 1859); iets van de woede is te verklaren
uit de naam van de tegenstander, Thorbeckes béte noire Van Hall.
80 Van der Linden in Onthulling, 19.
81
Zoals onder anderen Stuurman, Wacht op onze daden, 133, betoogt.
82 Thorbecke, Onuitgegeven parlementaire redevoeringen, IV, 4 ( 1854).
83 Parry, Liberal government, 147.
 340

Henk te Velde

woordiging en de formele staatsorganen84. Guizot besteedde zelfs, als men afgaat op
de acht delen van zijn Mémoires, aan geen enkele economische kwestie serieus
aandacht. Hij verliet ook het parlement zodra financiën en economie aan de orde
kwamen85. De economische politiek strookte echter wel met het zelfbewust burgerlijke
karakter van het doctrinaire liberalisme86—dat participatie van individuele aristocraten
overigens niet uitsloot. Guizot weigerde een adellijke titel en hij en Thorbecke moesten
weinig hebben van het 'oppervlakkige' en 'gekunstelde' hofleven87. Guizot had een
grote hekel aan de hofmanieren en de daarbij horende intriges van een van zijn politieke
tegenspelers, graaf de Molé. In vrijwel dezelfde bewoordingen waarin Thorbecke de
'parasitische politiek' van de handelsman Van Hall aan de kaak stelde, hekelde Guizot
het gebrek aan substantie, systeem en principes van de 'hoveling' Molé88. Zoals bekend
betekende dit zowel voor hem als voor Thorbecke dat zij niet minder vormen, maar
andere vormen wensten. Daartoe hoorden strenge integriteit, strikte scheiding tussen
politiek en privé en vaak afgemeten en professoraal optreden. Tegelijkertijd waren
beiden in de omgang met vrienden hartelijk en betekende hun huwelijk voor hen zeer
veel. Beiden vonden hun geluk in de huiselijke sfeer.
Naast overeenkomsten waren er verschillen tussen Thorbecke en Guizot. Ze zeggen
misschien iets over het verschil in klimaat tussen de landen waarin de twee politici
leefden. Van Guizot is wel gezegd dat hij allereerst minister van buitenlandse zaken is
geweest89. Hij heeft dat ambt inderdaad jarenlang vervuld. In Nederland was de post
van buitenlandse zaken veel minder prestigieus dan in Frankrijk waar in de stijl van
de grote mogendheid buitenlandse politiek werd gevoerd. Guizot heeft zich afgekeerd
van het hofleven, maar hij apprecieerde het mondaine leven in het diplomatieke verkeer.
 Hij was korte tijd ambassadeur in Engeland, deed zijn werk met inzet, maar genoot
ook met volle teugen van de ontvangsten. Ondertussen onderhield hij als weduwnaar
een liaison met de grande dame vorstin Lieven die hem introduceerde in het uitgebreide
netwerk van haar kennissen. Er werd wel over gepraat, maar het kón. In de burgerlijke
Nederlandse verhoudingen zou zoiets vrijwel ondenkbaar zijn geweest. Maar daar
ontbrak dan ook grotendeels het mondaine leven van de diplomatie. Daar ontbrak
ook de traditie van de koninklijke maîtresse en titre die in het Frankrijk van het Ancien
Régime een belangrijke factor was geweest in het politieke leven90. Nederlanders

84 H. P. G. Quack, 'Staat en maatschappij' (1868) in: Idem, Studiën op sociaal gebied (Haarlem, s. a.)
1 -24, verwijt dit onder andere de Franse doctrinairen.
85 Rosanvallon, Le moment Guizot, 268; Rémusat, geciteerd door André Jardin, 'La chute du régime de
Juillet', in: Valensise, ed., Guizot, 208.
86 Zie bijvoorbeeld Dièz del Corral, Doktrinärer Liberalismus, 354.
87 Guizot in 1837, geciteerd door Anne Martin-Fugier, La vie élégante ou la formation du Tout-Paris
1815-1848 (Parijs, 1 9 9 0 ) 8 1.
88 De Broglie, Guizot, 1 9 3 , 2 2 1 , 223; vgl. Didz del Corral, Doktrinärer Liberalismus, 225.
89 Michel Richard, 'Introduction', in: François Guizot, Mémoires pour servir à l'histoire de mon temps,
edition abrégée (Parijs, 1971) xlviii.
90 Vgl. Caroline Hanken, Gekust door de koning. Koninklijke maîtresses aan het Franse hof in de
zeventiende en achttiende eeuw (Amsterdam-Antwerpen, 1996).
Onderwijzers in parlementaire politiek

341

konden daarin niet meer zien dan de verdorvenheid van een ten dode opgeschreven
wereld91.
Guizot had weinig oog voor economie, maar des te meer voor diplomatiek verkeer.
 Hoewel hij evenmin als Thorbecke uit een familie van patriciërs of bestuurders
afkomstig was, leefde hij uiteindelijk toch meer in de wereld van diplomatie en
monarchie dan Thorbecke. Beiden keerden zich expliciet tegen het adagium 'le roi
règne mais ne gouverne pas' omdat zij aan de kroon een zelfstandige plaats toekenden
en bovendien vonden dat ministeriële verantwoordelijkheid een actieve koning niet
uitsloot; zijn werk diende slechts door een minister gedekt te worden. In de praktijk
werkte Guizot echter veel nauwer samen met de koning dan Thorbecke. Daarin speelde
zijn ontwikkeling in conservatieve richting een rol, maar meer nog de persoon van de
koning. Al gaf niet alleen Thorbecke maar ook Guizot aan de Belgische koning Leopold
de voorkeur boven zijn eigen monarch92, het is toch overduidelijk dat met LouisPhilippe veel en met Willem III eigenlijk niets was aan te vangen. Dit laatste is voor
het Nederlandse liberalisme geen nadeel geweest. Zoals uit Guizots loopbaan blijkt,
lag het gevaar voor het regerende doctrinaire liberalisme niet in een te grote afstand
tot de troon, maar in een te grote afstand tot het volk achter de kiezer.
CONCLUSIE
Omdat het Duitse en Franse doctrinarisme werd afgebroken terwijl het Nederlandse
de basis van het politieke leven bleef, bleef de ster van Thorbecke helderder stralen
dan die van Guizot of de Duitse doctrinairen. Het Thorbeckeaanse liberalisme is tot
in de jaren 1860 bovendien minder conservatief geweest dan doctrinairen elders veelal
waren — in Frankrijk waren er na 1830 overigens progressiever doctrinairen dan
Guizot, zoals Charles de Rémusat. In Nederland ontbrak tot in de jaren 1860 het
radicaal-liberale alternatief dat elders vaak wel voorhanden was.
 Doctrinaire liberalen hechtten veel waarde aan daadkrachtige regering en aan een
duidelijke positie voor de vorst. Hij belichaamde de eenheid van de regering en de
continuïteit van gezag en recht93. Toch was de grootste doctrinair-liberale bijdrage
aan de politieke geschiedenis de oefening in 'parlementair' gedrag en 'parlementaire'
politiek. Hun gezag ontleenden doctrinairen aan hun wetgevende capaciteiten, aan
hun positie in het parlement en aan de autoriteit waarmee zij uitlegden wat in het
parlement diende te gebeuren en hoe men zich er diende te gedragen. Hun wetgevende
activiteit was niet in de laatste plaats gericht op verheldering van de verantwoordelijkheden in het politieke leven. Goed gedefinieerd kiesrecht, goed gedefinieerde
bevoegdheden van lokale overheden binnen een nationaal systeem van wetgeving en
goed gedefinieerde ministeriële verantwoordelijkheid vergrootten in hun ogen de
legitimiteit van vertegenwoordiging en wetgeving.
91 Quack, 'Staat en maatschappij', 15.
92 Inleiding en enkele brieven in Briefwisseling, V; Guizot, Mémoires, V, 269 en VIII, 95.
93 Zie bijvoorbeeld D. Langewiesche in: Schieder, ed., Liberalismus, 348; Rosanvallon, Le moment
Guizot, 211.
342

Henk te Velde

Op dit punt was er geen verschil tussen Engeland en het continent. In beide gevallen
ging het om vrijheid door ordening of zelfs door centralisatie: wetgeving moest
willekeur en wanorde overwinnen en op die manier de ware vrijheid mogelijk maken.
 Het verschil lag erin dat het Engelse liberalisme op een parlementaire traditie kon
voortbouwen die elders niet bestond. De schepping van de juiste vormen — zowel in
de zin van wetten als in de zin van het bijbehorende gedrag — vroeg op het continent
om een bepaald type politicus. De doctrinaire leider was het tegendeel van een
volksmenner. Hij blonk uit door een afstandelijkheid en een strengheid die zijn oordeel
een aura van onaantastbaarheid verleenden. In de bekende woorden van een adept:
'Thorbecke is zoo buitengemeen verstandig dat als hij mij iets verzekert dan moet ik
gedwaald hebben en hij gelijk hebben'94.
Men heeft Guizots politiek wel uit de Franse geschiedenis willen wegschrijven door
haar tot een product van het on-Franse rigide calvinisme te verklaren95. Het is inderdaad
opvallend hoe groot de inbreng van het protestantisme in het Franse liberalisme —
niet alleen het doctrinaire — is geweest. Hier gaat het vooral om iets anders. De
calvinist Guizot behoorde evenals de lutheraan Thorbecke tot een minderheidsgroep.
De positie van relatieve buitenstaander versterkte het doctrinaire karakter van hun
politiek; hun poging tot objectivering en verzakelijking van de politiek had vanuit die
positie meer kans van slagen dan vanuit het establishment dat gewend was de zaken
soepel te regelen. En hoe men ook het formele of zelfs rigide optreden van Thorbecke
of Guizot zou willen verklaren, het was in ieder geval van groot belang voor hun
gezag en voor het (relatieve) succes van hun werk.
Dat doctrinaire liberalen veel waarde hechtten aan grondwettelijke regeling van de
politiek, is niet onbekend. Hun eigenaardige politieke gedrag is veel minder systematisch onderzocht. Toch is dit van groot belang voor begrip van hun politieke positie.
 Omdat zij afkerig waren van revolutie en bovendien nauw contact met de kiezer vaak
uit de weg gingen, waren zij afhankelijk van anderen om een crisissituatie te creëren
waarin zij naar voren konden treden en hadden zij later vaak geen antwoord op
buitenparlementaire agitatie. Engelse liberalen die verwant waren aan de doctrinairen,
hadden geen antwoord op het populisme van Gladstone; de Nederlandse doctrinairen
werden eerst verdreven door de Aprilbeweging van 1853 en stonden later vreemd
tegenover de buitenparlementaire confessionele oppositie; Guizot was binnen drie
dagen verdwenen in de revolutie van 1848. De doctrinairen werden als het ware in
het centrum van de politiek geslingerd en verdwenen er soms weer even abrupt uit.
Pas na een breuk in de politieke ontwikkeling konden zij aan de slag en zij moesten
hopen dat de volgende breuk enige tijd op zich zou laten wachten. Ondertussen deden
zij hun werk. Het moment waarop zij konden beginnen was natuurlijk niet volstrekt
willekeurig. Er moesten voldoende geestverwante politici beschikbaar zijn en een
draagvlak onder de burgerij. Tegelijkertijd is echter duidelijk dat er hoe dan ook een
periode nodig was van gewenning aan een nieuw constitutioneel of parlementair bestel

94 Tamse, ed., Memoires van een enfant terrible, 109 (Ter Bruggen Hugenholtz).
95 Hiertegen: Rosanvallon, Le moment Guizot, 339.
Onderwijzers in parlementaire politiek

343

en de daaraan verbonden politieke verhoudingen en dat het werk van de doctrinairen
als onderwijzers in parlementaire politiek dan noodzakelijk was.
 Voor Nederland betekent dit dat 1848 inderdaad — zoals Boogman heeft betoogd
— geen natuurlijk gevolg van een voorafgaande ontwikkeling was. Tegelijk kwam de
grondwetsherziening ook niet 'te vroeg' of men zou al moeten betogen dat zij hoe
dan ook te vroeg zou zijn gekomen96. De eigenlijke doctrinair-liberale politiek speelde
zich af in het parlement en kon dus pas beginnen zodra de grondwet de politieke
verhoudingen op orde had gebracht. Zoals elders had ook hier het begin van doctrinaire
politiek iets abrupts en willekeurigs, maar de oefening in wetgeving en parlementair
gedrag had dat niet. Door zijn distantie en juridische consequentie droeg Thorbecke
bij aan de afpaling en inrichting van een nieuwe politieke ruimte. Op gepast liberale
wijze kon men elkaar daar nu de waarheid zeggen.
96 Zie J. C. Boogman, Rondom 1848. De politieke ontwikkeling van Nederland 1840-1858 (Bussum,
1978) en de nuancering daarvan door N. C. F. van Sas, 'Van anti-kraten en burgerheren. Het Nederlandse
liberalisme tussen beweging en behoud', TvG, CVII (1994) 59-60.
Orde in de chaos

THOMAS H. VON DER DUNK

Recensieartikel naar aanleiding van
Auke van der Woud, Waarheid en karakter. Het debat over de bouwkunst 1840-1900 (Rotterdam: Nai uitgevers, 1997, 483 blz., ƒ65,-, ISBN 90 5662 044 4).
 Het is een kloek boek en het telt inclusief noten, bibliografie en registers bijna vijfhonderd
pagina's. Het is zonder meer één van de meest wezenlijke werken die in de afgelopen jaren
over de Nederlandse architectuur geschreven zijn. Men zal het niet licht kunnen negeren, ofschoon veel van Van der Wouds vakgenoten dat diep in hun hart misschien wel zouden willen,
omdat zij zich na lezing zeer ongemakkelijk moeten voelen. De auteur tovert hen genadeloos
de waarheid voor ogen en toont daarin zijn karakter. Van menige sinds lang vrij algemeen
geaccepteerde en klakkeloos overgenomen vooronderstelling laat hij namelijk weinig heel.
Hij wil laten zien hoezeer de geschiedschrijving van de bouwkunst in dit opzicht al een eeuw
het slachtoffer is van de propaganda van een luidruchtige enkeling van honderd jaar terug. Het
is zodoende een zeer subversief boek, en dat is goed.
 Het boek is dan ook niet als gewoon boek over de stilistische ontwikkelingen in de Nederlandse architectuur van de vorige eeuw opgezet. Het houdt zich evenmin in de eerste plaats
bezig met de bouw van de gebouwen uit die tijd zelf. Het thema wordt gevormd door het
toenmalige denken over de bouwkunst, zoals dat zijn neerslag vond in artikelen, boeken en
toespraken, waarvan de stroom rond 1840 in ons land eindelijk op gang kwam — en daarom
begint Van der Wouds boek feitelijk eveneens pas rond 1840. Voor die tijd was er nauwelijks
sprake van enige theoretische reflectie; de oprichting van de Maatschappij tot bevordering der
bouwkunst door enige aannemers en ambachtslieden in 1842, die direct tot de uitgave van een
regelmatig verschijnende periodiek overging, en de discussie rond de even later gereedgekomen Amsterdamse Beurs van Zocher markeren het begin. Dat dit begin ongeveer samenviel
met het einde van de suprematie van de classicistische bouwstijl en van de autocratie op politiek gebied is geen toeval: beide schiepen de ruimte voor de pluriformiteit die voor het ontstaan van een dergelijke discussie noodzakelijk was, ofschoon het politieke aspect in het boek
niet de aandacht krijgt die het verdient. Zoals hier over de hele linie de samenhang tussen
artistieke en politieke 'machtsverschuivingen', anders dan de samenhang met de economische
aspecten van het bouwbedrijf, te sterk onderbelicht blijft. Wat dat betreft lijdt ook Van der
Wouds werk nog op sommige momenten aan het euvel dat zijn analyses sterk 'architectuurimmanent' zijn, een algemeen manco van het Nederlandse kunsthistorische bedrijf, dat zich nu
recent zelfs in een eigen knusse onderzoekschool van de overige cultuurhistorici hier te lande
heeft geïsoleerd.
 Bij lezing stoort dit overigens niet al te erg, want de lezer krijgt er veel voor terug. De schriftelijke bijdragen aan het negentiende-eeuwse architectuurdebat, die voor een belangrijk deel
de kwestie van de juiste bouwstijl betreffen, zijn door Van der Woud nauwgezet op hun merites, hun diepgang, hun innerlijke consistentie en hun originaliteit getoetst. Dit levert een onthullend beeld op, en dit maakt zijn boek ook tot een onmisbaar boek.
Van der Woud heeft, zoals al in 1993 in zijn oratie aan de Vrije Universiteit, Onuitputtelijke
schoonheid, duidelijk was geworden, een missie. Hij trekt ten strijde tegen de nog altijd sterk
BMGN, 113 (1998) afl. 3,344-353.
