BOEKBESPREKINGEN
BO EKBESPREKIN G EN
Ir H. V os en J. C. Wijnmaalen, O V E R H E ID S W E R K Z A A M H E ID , O V E R H E ID S ­
F IN A N C IË N E N IN K O M E N S V E R D E L IN G , Deel V II van de serie monografieën
„D e Nederlandse volkshuishouding tussen twee wereldoorlogen", Uitgeverij Het Spec­
trum, Utrecht en Antwerpen, 81 blz.
door Prof. dr C. Goedhart
Deze studie van de Heren V os en Wijnmaalen, verschenen in 1952, is voor een groot
deel een bewerking van gedeelten der in 1946 gepubliceerde studie van ir H. V os, getiteld
„Enige kwantitatieve onderzoekingen over de betrekkingen tussen overheidsfinanciën en
volkshuishouding" (N r 38 van de serie publicaties van het Nederlandsch Economisch
Instituut te Rotterdam), welke w as gebaseerd op materiaal, in de jaren 1938 tot 1940
verzameld door het wetenschappelijk bureau van de Sociaal-Democratische Arbeiders­
partij. V an deze vroegere publicatie werd de daarin opgenomen analyse van de kwanti­
tatieve betekenis van belastingheffing en belastingbesteding voor de maatschappelijke
inkomensverdeling grotendeels ongewijzigd in het thans verschenen boek overgenomen.
 Deze analyse van de betekenis der inkomensverschuivingen, die een gevolg zijn van de
overheidsactiviteit, was uitsluitend gebaseerd op de verdeling van de inkomens naar hun
grootte. In de thans verschenen studie is daaraan een belangwekkende analyse toegevoegd,
gebaseerd op de verdeling van het nationale inkomen over de sociale groepen in de volks­
huishouding. De nieuwe analyse werd mogelijk gemaakt dank zij de na de tweede wereld­
oorlog door het Centraal Bureau voor de Statistiek, mede op basis van het werk van het
Centraal Planbureau, gepubliceerde gegevens aangaande de verdeling van het nationale
inkomen over de verschillende huishoudingen, die tezamen de volkshuishouding uitmaken
en aangaande de leveranties en overdrachten tussen de verschillende groepen huishoudingen
onderling. D e nieuwe bewerking werd, in overleg met ir V os, verzorgd door de Heer
Wijnmaalen, verbonden aan het Centraal Planbureau.
Deze studie is verdeeld in drie hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk, getiteld „D e overheidswerkzaamheid", bevat een korte inleiding betreffende de kwalitatieve betekenis van
de verschillende vormen van overheidsactiviteit, ongeveer overeenkomende met de des­
betreffende beschouwingen in de vroegere studie van ir V os.
Hoofdstuk II is gewijd aan de indeling en de opbrengst van de belastingen. Ook dit
gedeelte komt in hoofdzaak overeen met hetgeen terzake reeds w as opgenomen in de in
1946 gepubliceerde studie. Alleen heeft het cijfermateriaal enige uitbreiding ondergaan.
Terwijl in de vroegere publicatie de jaren 1924 tot en met 1938 in het onderzoek waren
betrokken, bestrijkt de nieuwe publicatie het gehele interoorlogs-tijdvak van 1921 tot en
met 1939.
 Helaas heeft de bewerker geen gebruik gemaakt van de hem geboden gelegenheid, in
de tekst duidelijk onderscheid te maken tussen verleden en heden. Verschillende zaken,
die reeds geruime tijd tot het verleden behoren, worden besproken in een tekst, die geheel
in de tegenwoordige tijd is gesteld. Op deze wijze wordt bijv. gesproken over de gemeente­
fondsbelasting en over de gemeentelijke zakelijke belasting op het bedrijf, zonder dat daarbij
melding wordt gemaakt van de afschaffing van deze belastingen. Z elfs vindt men op
bladzijde 18 vermeld, dat „artikel 282 van de Gemeentewet luidt: . . . ” , hoewel dit artikel
sinds 1948 uit de Gemeentewet is verdwenen.
 Niet minder te betreuren is het, dat de schrijvers, die een zeer goed bruikbare systema­
tische indeling van de belastingen in zeven categorieën hanteren en voorts het gebruike­
lijke, verhelderende onderscheid maken tussen kostprijsverhogende belastingen en belas­
tingen op winsten, daarnaast in hun beschouwing blijven vast houden aan een verouderd
standpunt ten aanzien van het onderscheid tussen directe en indirecte belastingen (blad­
zijde 31), een onderscheid dat uit economisch oogpunt weinig relevant moet worden ge­
acht. De Heren V os en Wijnmaalen verkondigen nog steeds de opvatting, dat de directe
belastingen niet afwentelbaar zouden zijn, in tegenstelling tot de indirecte belastigen,
waar in beginsel de mogelijkheid tot afwenteling aanwezig is. Het is verwonderlijk, dat in
1952 de mening nog wordt gehuldigd, dat directe belastingen niet afwentelbaar zijn, ter­
wijl niet alleen de grote meerderheid der hedendaagse belasting-theoretici erkent dat in
vele gevallen ook directe belastingen afwentelbaar zijn - in een mate, afhankelijk van
vraag- en aanbod-elasticiteiten en marktvormen - maar bovendien de practijk van bet
economische leven de afwentelingsmogelijkheid van directe belastingen duidelijk heeft
doen zien. Een zeer kras voorbeeld daarvan is bijv. de vrijwel volledige afwenteling op
de buitenlandse afnemers van de in Zweden - na het uitbreken van de vijandelijkheden op
Korea - geheven exportheffing ter afroming van de winsten van de houtexporteurs. Ook
de afwenteling van loonbelasting op de werkgevers, vaak mogelijk gemaakt door een
inelastische vraag naar arbeidskrachten en door de machtspositie van de vakverenigin-

m ab

blz. 82

gen, levert een duidelijke illustratie op van de onhoudbaarheid van het standpunt, volgels hetwelk directe belastingen niet voor afwenteling vatbaar zouden zijn.
 Het meest belangwekkende deel van het boek is het derde en laatste hoofdstuk, getiteld
„Overheidsfinanciën en Inkomensverdeling". Op basis van de gegevens van het Centraal
Bureau voor de Statistiek wordt daar voor de gehele periode van 1921 tot en met 1939 een
belangwekkend overzicht gegeven van de exploitatierekeningen van de overheid, van
de „functionele” en „sociale” inkomensverdeling - waarbij onder sociale inkomensverdeling
de verdeling van het nationale inkomen na het tot stand komen van de inkomensover­
drachten wordt verstaan -, van de inkomensoverdrachten tussen overheid, zelfstandigen,
loontrekkers en pensioen- en verzekeringsfondsen en van de ontwikkeling van loonquote
en ondernemersinkomensquote in het nationale inkomen verdiend in bedrijven. Hier is een
hoeveelheid ongetwijfeld zeer belangwekkend cijfermateriaal op overzichtelijke wijze bij­
eengebracht, die niet alleen goede diensten kan bewijzen bij dieper gaande studies over de
periode tussen de beide wereldoorlogen maar evenzeer van groot nut kan zijn voor verge­
lijkende onderzoekingen betreffende de perioden vóór en na de tweede wereldoorlog.
De over het geheel genomen zeer helder geschreven toelichtende tekst bij de nieuwe
tabellen geeft mij aanleiding tot een tweetal detailopmerkingen. In de eerste plaats vraag
ik mij af, of het wel juist is,zoals op bladzijde 41 geschiedt - in navolging van dr D. B. J.
 Schouten in diens proefschrift „De Overheidsfinanciën in de Volkshuishouding” - te
spreken van „consumptie” van de overheid. Terecht stellen de schrijvers zich op het
standpunt, dat de overheidshuishouding, voor zover zij zich bezig houdt met de collectieve
goederenvoorziening, als productiehuishouding moet worden beschouwd. Men kan daarom
m.i. ter aanduiding van het totaal van de beloningen van de productiefactoren door de
overheid en de netto leveranties aan de overheid door bedrijven en buitenland beter spreken
van consumptie van collectieve goederen door de gemeenschap dan van overheidsconsump­
tie. Voorts kan ik niet inzien, dat het juist zou zijn - zoals de schrijvers eveneens op bladzijde
41 doen - de netto besparingen van de overheidssector, zijnde het batig saldo van de
explotatierekening van de overheid minus afschrijvingen, gelijk te stellen aan de netto
investeringen van de overheidssector.
Ht slot van hoofdstuk III bevat de analyses betreffende de toerekening van de over­
heidsuitgaven aan de gezinsgroepen en betreffende het resultaat van belastingdruk en
overheidsuitgaven voor de onderscheiden gezinsinkomens-klassen, beide betrekking heb­
bende op de jaren 1935 en 1936, die ook reeds in de studie van ir V os van 1946 waren
opgenomen.
Met het bijeenbrengen en bewerken van een hoeveelheid zeer belangwekkend cijferma­
teriaal hebben de Heren V os en Wijnmaalen een bijzonder nuttig werk verricht. Het is
jammer, dat aan de bruikbaarheid van hun boek tekort is gedaan door het achterwege
laten van een systematisch inhoudsoverzicht en van een zaken-register.
 E N IG E A S P E C T E N V A N D E O N T W IK K E L IN G V A N H E T E C O N O M ISC H IN ­
Z IC H T T U S S E N D E B E ID E W E R E L D O O R L O G E N door Prof. Dr G. W . Groeneveld, uitgeverij Het Spectrum Utrecht-Antwerpen 1952, 104 blz.
door Prof. Dr G. Th. J. Delfgaauw
Dit geschrift vormt de inleiding tot het grote verzamelwerk „De Nederlandse volks­
huishouding tussen twee W ereldoorlogen” , dat bij de bovengenoemde uitgeverij ver­
scheen onder supervisie van Prof. Dr P. B. Kreukniet. De inleiding werd, zoals wel­
haast traditioneel mag heten, als laatste stuk gepubliceerd zodat het gehele werk thans
compleet is en in een drietal banden verkrijgbaar. De studie van Prof. Groeneveld
bestaat uit algemene inleidende beschouwingen en vervolgens uit hoofdstukken over de
economische orde, het wezen van de prijs, de prijstheorie, de waardetheorie, de conjunctuurtheorie en de geldtheorie.
 De auteur doet in het voorwoord een beroep op de clementie van de lezer en vraagt
aan zijn geschrift geen strenge toets te willen aanleggen met betrekking tot de vol­
ledigheid van het behandelde; hij wijst erop, dat hem slechts een vrij kort tijdsbestek
voor het schrijven werd toegestaan. Aan dit beroep gevolg gevende, zij met een kwali­
tatieve toetsing van het geschrevene volstaan. De norm voor die toetsing moet blijk­
baar zijn gelegen in de doelstelling, die geldt voor het gehele verzamelwerk en dus
ook voor het onderhavige geschrift. Deze doelstelling in mijn eigen woorden weer­
gevend, wil men de intellectuele kringen van onze samenleving enig begrip bijbrengen
van de economische gebeurtenissen en stromingen in een overgangsperiode alsmede van
de lessen, die uit de opgedane ervaring getrokken kunnen worden voor de oplossing
van de maatschappelijke en politieke problemen, die thans (zo zegt het prospectus)
„in vergaderzaal, parlement, vak- en dagblad aan de orde zijn”.
 ma b

blz. 83

Aan deze norm het geschrift van Prof. Groeneveld toetsende, moeten wij tot ons
leedwezen constateren dat het teleurstelt. Het geeft den niet-economist stellig geen
helder denkbeeld van de ontwikkeling van de economische wetenschap gedurende het
beschouwde tijdperk; wie, met het doel zich in dit opzicht te oriënteren, het geschrift
ter hand zal nemen, zal het onbevredigd terzijde leggen. Voortdurend wordt gesproken
en geoordeeld over allerlei in de bedoelde periode uitgekomen boeken en ontwikkelde
leerstukken zonder dat een korte en duidelijke samenvatting van hun voornaamste
inhoud daaraan voorafgaat. Die fout wordt dikwijls gemaakt in voor het algemene pu­
bliek bestemde geschriften; inderdaad, maar dat neemt hier de fout niet weg. Een lezer
van Groeneveld’s boek zou toch in staat moeten zijn aan de hand van het daar medege­
deelde zich een algemene indruk te vormen van bv. Eucken’s grote bijdrage tot de leer
der economische orde of van de „Keynesiaanse revolutie” om maar twee van de belang­
rijkste leerstukken uit het tijdperk tussen de beide wereldoorlogen te noemen; maar
dat kan de lezer stellig niet. T e haastig geeft de auteur zijn eigen visie op deze en
andere vraagstukken en te weinig verdiept hij zich in de gedachtenwereld van degenen,
die in de laatste dertig jaren de moderne economische wetenschap vorm gaven.
 Dit wil niet zeggen, dat de vakkundige beoefenaar van de economie in tegenstelling
tot de leek zich wél voldaan zou gevoelen door de lectuur van het geschrift van col­
lega Groeneveld. Allerminst; hij zal telkens struikelen over bedenkingen en dat valt
daaraan toe te schrijven, dat een enkele heldere beschouwing en een enkele fraaie pas­
sage (bv. de openingspassage) schuil gaan in een stortvloed van naar ons oordeel
wazige wijsgerige uitweidingen, waarbij Groeneveld voornamelijk de voetsporen van
Othmar Spann drukt. De auteur draagt zijn eigen visie verre van helder voor. Nemen
wij als voorbeeld het hoofdstuk over „het wezen van de prijs” . Als wij de auteur goed
begrijpen, betoogt hij dat de vrije prijsvorming voor de gemeenschap als geheel nog niet
het grootste welvaartresultaat garandeert. Z o gesteld, zal niemand met hem van me­
ning verschillen. Al was het slechts omdat vrije prijsvorming nog niet identiek is aan
volledige concurrentie op alle markten. En zelfs voor de volledige concurrentie zal
thans wel niemand zonder reserves het optimum-theorema van de school van Lausanne
aanvaarden. En dus bespreekt elk economisch handboek eerst de tekortkomingen van het
prijsmechanisme en dan de prijspolitiek van de overheid, hetzij rechtstreeks door prijszet­
ting hetzij indirect door uitoefening van invloed op de data, op de „vorgelagerte Fak­
toren” zoals Röpke het uitdrukt.
 M aar nu laten wij Groeneveld aan het woord. „D e prijs en prijsvorming schept niet
als zodanig de orde in het economische leven. De leiding, de principale oorzaak, die
door het welvaartsdoel bewogen wordt, heft het instrumentele prijzenstelsel op in een
orde, waarin het krachtens zijn wezen niet staat. Bij deze conceptie wordt er veronder­
steld, dat de oordelen strikt economisch rationeel zijn bepaald. De leidingen in de ver­
schillende organisaties, volgens het organisch beginsel vanaf individu tot staat, zijn
derhalve, ieder op eigen terrein, de principale oorzaken, welke de prijzen en prijzen­
stelsels als instrumenten hanteren. Deze leidingen zijn nodig, omdat het doel en de
daarmede correlerende orde als zodanig liggen boven de natuurlijke krachten van het
prijzenstelsel” (blz. 42). Hier wordt blijkbaar niets anders gezegd dan dat de prijzen
instrumenten zijn voor het menselijk welvaartsstreven en dat zij los daarvan geen zelf­
standig bestaan hebben; zodat de wijsgerige formulering alleen betekent, dat men iets
vanzelfsprekends op een heel moeilijke manier zegt. Een volgende greep: „Het orga­
nisch samenhangende prijzenstelsel, dat bij Cassel eigenlijk volkomen nominalistisch
werd gedacht, als het ware in de lucht zweefde, werd, al zij het ook in een te een­
zijdige en te extreme en daarom onaanvaardbare gedachtengang, namelijk o.a. door
Othmar Spann, wederom teruggebracht tot de fundamenten ervan. „Preise sind Aus­
druck der Gliederbau” , aldus Spann. Prijzen drukken reëele vraag- en aanbodsverhoudingen uit in de volkshuishouding en de prijzen zijn organisch, niet als zodanig, van
nature, maar omdat de volkshuishouding in haar kwantitatieve geledingen een doelgeordend organisch geheel vormt” (blz. 43). Hoe kan men zeggen, dat bij Cassel het
prijzenstelsel a.h.w. in de lucht zweeft? Maakt Cassel het niet volkomen duidelijk, dat de
prijzen de uitdrukking vormen van wat hij noemt het „schaarsteprincipe” ? En worden
in C assel’s vergelijkingenstelsel de prijzen als onbekenden niet verklaard uit de vraagfuncties der consumenten (subjectieve „Bestimmungsgründe” ) en uit de technische
coëfficiënten zomede uit de gegeven hoeveelheden der elementaire productiefactoren
(objectieve „Bestimmungsgründe” )? Men kan zijn bezwaren hebben tegen dergelijke
vergelijkingenstelsels maar men kan toch waarlijk niet volhouden, dat zij de prijzen in
de lucht laten zweven. Deze en andere passages in het geschrift van Groeneveld lezende,
beseft men hoe gefundeerd de kritiek van Eucken is op de „Begriffsnationalökonomie” ,
op de aprioristische begripsconstructies die het uitzicht op de werkelijke economische
verschijnselen in de weg staan.
 Groeneveld wil een „realistische economie” . W at hij daarmede bedoelt, is mij niet

ma b

blz. 84

duidelijk geworden. W ij willen allen realisme in die zin, dat het ons gaat om kennis
van de economische realiteit. Een nadere precisering van „realisme" is dus brood­
nodig maar ik heb die precisering nergens gevonden. Men kan natuurlijk elke voor­
uitgang in het economisch inzicht, bv. de leer van de onvolkomen concurrentie of van
het monetair evenwicht, als een stap naar „realisme” beschrijven maar dan is die term
geheel inhoudsloos en geen aanduiding van een bepaalde wijze van werken in de be­
oefening van de economie. Nu wordt hier en daar gezegd, dat in het beschouwde tijd­
perk „realistisch-economische theoriën en methoden" de „abstracte gedachtenconstruc­
ties” verdrongen (bv. op blz. 12). De „General Theory" van Keynes wordt dan als
voorbeeld van realisme ten tonele gevoerd. „Keynes beschrijft wel het formele even­
wicht van het economisch organisme, doch hij doet dit op realistische wijze. Zijn Ge­
neral Theory gaat dan ook boven het zuiver formele uit en is een aanklacht tegen de
maatschappelijke organisatie” (blz. 11). Hiervan begrijp ik niet veel. Volgens mij is
Keynes een groot, oorspronkelijk, abstract denker. Begrippen als de functie der liquiditeitsvoorkeur, de „marginal efficiency of Capital” , „user cost", de „multiplier” , de
werkgelegenheidselasticiteit — om er slechts een paar te noemen —- zijn toch zeker
„abstracte gedachtenconstructies" en het is wellicht de grootste verdienste van Keynes,
dat hij het theoretisch instrumentarium zo ontzaglijk verrijkt heeft.
W at onder economisch realisme verstaan moet worden, blijft in nevelen gehuld.
 W anneer het alleen de bedoeling is te zeggen, dat de economie tussen de beide we­
reldoorlogen, evenals trouwens in welke periode ook, de invloed onderging van het
feitelijk economisch gebeuren, dan wordt slechts een open deur ingetrapt. M aar ver­
moedelijk is ook dit niet de bedoeling. Het is trouwens merkwaardig hoe weinig aan­
dacht wordt gewijd aan de sociale bepaaldheid der economie; men had in dit kader
anders verwacht. W ij missen in dit verband vermelding van het mooie boekje van
Stark, „T he history of economics in its relation to social development" en vooral van
Eucken’s magistrale analyse van dit onderwerp in zijn „Grundlagen der Nationalöko­
nomie", waarbij dan met name het belangrijke onderscheid tussen „waarheid” en „ac­
tualiteit” van de economische theorie gereleveerd zou moeten worden.
 Een enkele opmerking nog over de beschouwingen, die de auteur aan de economische
orde heeft gewijd. O ok hier treft het weer hoe v aag de wijsgerige bespiegelingen zijn,
waarin hij zich zo gaarne vermeit. „De economische orde", zo zegt hij op blz. 38, „is
noch een bijzondere gave Gods (de theologische periode) noch een weldadig gevolg
van een blinde natuurwet, maar een menselijke schepping, door de mensen, dus van
onder op, en menselijke instellingen (staat en organisaties tussen individu en staat ge­
legen) in vrijheid en noodzakelijkheid gevormd". Hier staat dus, dat de economische
orde door de in groepsverband levende mensen, gevormd wordt in verband met hun
inzichten en op de grondslag van verschillende gegevens; dat zal niemand bestrijden en
het vloeit niet uit enig bepaald wijsgerig inzicht voort. „Indien de mens met zijn in­
stellingen zich terugtrekt uit de economische orde zou deze tot een chaos worden” ,
zegt de auteur even verder; bedoeld is blijkbaar, dat het economisch leven chaotisch
zou worden indien noch de staat noch „corporaties" er leiding aan zouden geven. M aar
die stelling is kwalijk houdbaar; is de economie als positieve wetenschap niet juist ont­
staan uit de verwondering over het feit, dat in het economisch leven een spontane
orde ontstaat en geen chaos daar w aar van boven af gegeven leiding ontbreekt? Elke
inleiding tot de economie vestigt daar de aandacht op en Groeneveld zelf constateert
dit feit op blz. 25 zodat hij op blz. 38 met zichzelf in tegenspraak raakt.
 Eucken’s bijdrage tot de leer der economische orde wordt op blz. 29 met enkele zin­
nen afgedaan, waarin wij lezen dat deze grote economist ook al de „realistische be­
schouwingswijze toepast” en dat hij „kwam tot de aanvaarding van planmatig han­
delen” . W elken indruk krijgt hier de lezer? Dat Eucken zich uitsprak als voorstander
van een of andere vorm van planhuishouding. M aar het tegendeel is waar. Eucken be­
pleit en „aanvaardt" in zijn Grundlagen niets. Hij gaat alleen analyserend te werk en
hij stelt zich tot taak de elementen van de economische orde op te sporen en te syste­
matiseren. In dat verband zegt hij, dat alle economisch handelen begint met de op­
stelling van een plan en dat wij moeten nagaan op welke verschillende soorten van
data die plannen zoal gebaseerd worden. Het „plan” heeft in Eucken’s analyse dus een
centrale plaats maar in een geheel anderen zin dan men uit Groeneveld’s redactie zou
afleiden.
Hierbij willen wij het laten. W ij hebben enkele hoofdlijnen besproken en zullen ons
niet in detail-kritiek begeven. Het spijt ons geen gunstiger oordeel te kunnen uit­
spreken. Het is stellig geen gemakkelijke taak in een kort geschrift de ontwikkeling
van de economie na 1918 te behandelen. M aar ook als men dat in aanmerking neemt,
moet men naar onze overtuiging toch vaststellen, dat collega Groeneveld in de ver­
richting van deze taak gefaald heeft. Laten wij hopen, dat langer nadenken en rustiger
studie hem te eniger tijd eens in de gelegenheid zullen stellen revanche te nemen.
 ma b

blz. 85

E N IG E G R O N D SL A G E N V O O R D E F IN A N C IE R IN G D E R O N D E R N E M IN G ;
deel II: De dekking en de prijs van het crediet (nagelaten onvoltooid manuscript)
door D r N. J. Polak
door D rs A. Th. de Lange
Prof. Polak heeft in de voorberichten bij de laatste drukken van zijn proefschrift:
Enige grondslagen voor de Financiering der Onderneming bij herhaling erop gewezen,
dat het boek zich bepaalt tot enige grondslagen voor de financiering der onderneming,
met name tot die, waarop de crediettermijnen steunen. V oor beschouwingen over de
betekenis van de prijs en de dekking van het crediet voor de ondernemingsfinanciering
heeft hij daarbij verwezen naar de dissertatie van D r B. H. de Jongh: Effecten- en
credietvormen. Slechts weinigen — vermoedelijk ook de beide promovendi niet —
zullen met deze wijze van verdeling van het studieterrein ingenomen geweest zijn. Z o ­
als nauwelijks anders kon worden verwacht, geven de beide proefschriften tezamen
geenszins een volledige en afgeronde behandeling van het financieringsprobleem van
het bedrijf. Noch de wijze, waarop het financieringsvraagstuk in deelproblemen is ver­
deeld, noch de verschillen in de methode van behandeling der vraagstukken zijn bevor­
derlijk voor het behalen van de voordelen, welke .— zoals de economie ons leert —• de
arbeidsverdeling in vergelijking met de ongedeelde arbeid moet opleveren. Het is dan
ook verheugend, dat Polak ongeveer 30 jaren na de samenstelling van zijn proefschrift
nog de gelegenheid heeft kunnen vinden op de hem eigen wijze de bestudering van
het probleem van prijs en dekking van het crediet ter hand te nemen. T e betreuren is
het evenwel, dat deze studie ten opzichte van het onderzoek naar de crediettermijnen
een aanvullend karakter heeft verkregen. Velen zouden gehoopt hebben, dat aan Polak
de tijd gegeven zou zijn de vraagstukken van de termijn, de prijs en de dekking van
het crediet in één samenvattende beschouwing te behandelen.
 In het inleidend hoofdstuk van het als deel II aangeduide onderdeel der studie vindt
men het onderwerp van dit deel als volgt omschreven: „H et zal aanbod van en vraag
naar crediet analyseren, alsmede de hoedanigheid ■— en prijsverhoudingen van de ver­
schillende vormen, waarin de credietverlening zich voordoet. Daarbij zal de tijdsduur
van het crediet, welke in het eerste deel uitvoerig is behandeld, als gegeven worden
aangenomen en zullen de dekking en de prijs van het crediet als objecten van onderzoek
worden beschouwd". De richting, waarin het onderzoek zich beweegt, komt tot uit­
drukking in de titels der volgende hoofdstukken. Deze titels luiden: II. Sparen, beleggen
en investeren. III. De rol van de belegger. IV . Beleggingsrisico. Z oals in een weten­
schappelijke studie kan worden verwacht, heeft Polak veel aandacht besteed aan de
begripsvorming. In aansluiting op de in deel I behandelde begrippen worden nieuwe
begrippen geformuleerd, welke in het bijzonder betrekking hebben op sparen, beleggen
en investeren, en op de vragen van rentabiliteit en risico, welke zich bij het beleggen
voordoen. Bij het lezen van de desbetreffende beschouwingen komt men onder de be­
koring van het analytisch denkvermogen van de schrijver; hoe duidelijk en helder wor­
den de verschijnselen beschreven en ontleed en worden de begrippen in al hun onder­
scheidingen geformuleerd. Doch tegelijk — zo is het althans de schrijver van deze be­
spreking vergaan — dringt zich de vraag bij de lezer op: W aartoe leidt dit alles, de
vraag naar de zin van deze verscheidenheid van begrippen, naar de plaats, welke deze
begrippen bij de oplossing van het in de aanvang gestelde probleem zullen innemen.
 Enerzijds is men bereid de analyse en de formulering der begrippen als onweerlegbaar
en onontkoombaar en daardoor haast als vanzelfsprekend te aanvaarden, anderzijds
zet men zich — wellicht juist daarom .— tot de overdenking: zijn dit de begrippen, die
men nodig heeft voor het stellen en oplossen van het vraagstuk van prijs en dekking
van het crediet. Hoe gaarne zou de lezer in ditzelfde boek hebben gelezen, hoe de
schrijver hem aan de hand van deze
analyse en begripsvorming in de veilige haven
van de oplossing kan loodsen. H elaas
heeft dete vroeg ontslapen hooggeleerde auteur
niet meer de gelegenheid gekregen zijn arbeid te voltooien.
Deze bespreking mag niet worden afgesloten zonder melding te maken van enkele
markante punten in het betoog van Polak. N a de beschrijving van de begrippen ren­
tabiliteit en risico van de belegging, komt de schrijver in par. 10 tot de coördinatie van
rentabiliteit en risico. Door de opstelling van rentricurven wordt de relatie tussen ren­
tabiliteit en risico aangegeven volgens een lineaire functie. D e gedachte van de rentricurve wordt de grondslag voor de verdeling van de rentabiliteit van een kapitaalaanwending in de zuivere kapitaalrente en de risicopremie. In deze beschouwingen worden
tevens ingevoerd de begrippen critische rentabiliteit en critische risico-premie; de critische risico-premie is het verschil tussen de critische rentabiliteit en de zuivere kapi­
taalrente. Het begrip critische risico-premie geeft dan weer aanleiding tot een interessante
onderscheiding van de kapitaalmarkt in een onverdeelde, algemene markt, waar de zui-

ma b

blz. 86

vere kapitaalrente wordt bepaald, en een groot aantal afzonderlijke markten voor aller­
lei bepaalde kapitaalaanwendingen. Het blijkt dan, dat de critische risico-premies te­
zamen de aanbodscurven op de afzonderlijke markten voor de verschillende kapitaal­
aanwendingen vormen.
 Ten aanzien van het beleggingsrisico onderscheidt Polak het interne, het externe en
het valutarisico; hij is slechts toegekomen aan de behandeling van het interne risico,
waaronder wordt verstaan de redelijk geschatte mogelijkheid, dat het kapitaal in de aan­
wending, welke het vindt, de ten tijde der aanwending geldende zuivere kapitaalrente
niet of niet geheel zal opleveren of zelfs geheel of gedeeltelijk zal verloren gaan. In
aansluiting op zijn beschouwingen over het interne risico behandelt Polak de concen­
tratie van risico's. Drie wijzen van risico-concentratie vinden behandeling: risicobundeling, risicogemeenschap en risico-overdracht.
W ij kunnen belangstellenden in het vraagstuk van de prijsvorming op de kapitaal­
markt slechts aanraden de hier alleen met het onderwerp aangeduide beschouwingen
zelf te lezen. Zij zullen aan het wetenschappelijke werk van wijlen prof. Polak een
dankbare herinnering bewaren.
P R O D U C T IV IT E IT S V E R H O G IN G D O O R D O E L M A T IG E A D M IN IS T R A T IE ­
V E E N C O M M E R C IË L E O R G A N ISA T IE , rapport samengesteld door C. H. A. J.
Janssens, D rs C. L. Spits en D r J. G. Stridiron, in opdracht van de Contactgroep O p­
voering Productiviteit, Den H aag
door D rs S. C. Bakkenist
Het is nuttig kennis te nemen van de brochure, die door de heren C. H. A. J. Jans­
sens, Drs C. L. Spits en D r J. G. Stridiron, allen leden van het N.I.v.A., in opdracht
van de Contactgroep Opvoering Productiviteit is geschreven over de invloed die van
doelmatige administratie en organisatie op de productiviteitsverhoging kan uitgaan.
 Uiteraard zijn over dit onderwerp reeds vele dikke boeken geschreven en zullen er in
de toekomst nog veel boeken worden geschreven. Het is echter de verdienste van de
samenstellers, dat zij im zeer kort bestek verschillende aspecten hebben aangestipt, t.w.:
1. D e calculatie: Hoe bepaalt men de kostprijs en hoe gebruikt men de kostprijs?
2. Het bewaken van de kostprijs: Hoe houdt men de kostprijs op een normaal ver­
antwoord niveau?
3. D e administratie als steun voor de fabricage: Hoe gebruikt men administratieve
gegevens teneinde tot een doelmatige productie te geraken?
4. D e organisatie van in- en verkoop: Hoe dienen in- en verkoopafdelingen te functionneren en hoe bewaakt men de efficiency van deze afdelingen?
5. D e verkoopbegroting als basis van de verkoopactiviteit en als middel tot coördi­
natie met inkoop- en productieprogramma: Hoeveel zal worden verkocht en hoe
bereikt men, dat inkoop, productie en verkoop op elkaar afgestemd blijven?
6. D e rationalisatie van de administratieve werkzaamheden: Hoe bewaakt men de
efficiency van het administratieve apparaat?
Daarhij is ernaar gestreefd lange theoretische beschouwingen te vermijden, evenals
vaktermen. De schrijvers hebben kennelijk het oog gehad op de bedrijfsman, die weinig
administratief geschoold is en toch voor de betekenis van doelmatige administratie en
commerciële organisatie moet worden gewonnen. W ij wensen de Contactgroep O p­
voering Productiviteit gaarne veel succes toe met deze nuttige publicatie.
 PE N SIO E N - E N SP A A R F O N D S E N W E T - T E K S T E N C O M M E N TA A R , uit­
gegeven door het Centraal Sociaal W erkgevers-Verbond
door H. G. Hagelen
Over de Pensioen- en Spaarfondsenwet zijn reeds verschillende boeken en brochures,
alsook tal van artikelen in diverse vak- en dagbladen verschenen.
In Januari 1953 ontvingen vele werkgevers de brochure „Pensioen- en Spaarfondsen­
wet - Tekst en Commentaar” , uitgegeven door het Centraal Sociaal W erkgevers-Ver­
bond, Kneuterdijk 8 te Den Haag. Dit buitengewoon goed geslaagde en keurig ver­
zorgde boekje van 72 pagina’s is aan het hierboven genoemde adres verkrijgbaar voor

ma b

blz. 87

leden van het C .S.W .V . tegen de prijs van ƒ 1,40. Het zou mij echter sterk verwon­
deren als de lezers van dit blad, die bij uitstek geroepen zijn om, al of niet in samen­
werking met specialisten, hun cliënten over de werking en toepassing der Pensioen- en
Spaarfondsenwet te adviseren, bij het C .S.W .V . tevergeefs zouden aankloppen. W el­
licht zouden de bestellingen kunnen of moeten lopen over Uw organisatie.
Z oals de titel van de brochure reeds aangeeft, is de wetstekst daarin vermeld en
voorzien van commentaar. Daaraan gaat een algemene inleiding vooraf.
Ge zult dit mooi gedrukte boekje, dat is geschreven in een heldere trant, binnen een
paar uren kunnen uitlezen. Neemt U die kleine moeite, en U zult er evenmin spijt van
hebben als ikzelf had.
 Tijdens mijn lektuur maakte ik enige kanttekeningen, welke mij vermeldenswaard
lijken, omdat zij enkele misverstanden zouden kunnen ophelderen. Aannemende dat U
het boekje vóór U zult nemen, zal ik mijn opmerkingen maken met vermelding van de
bladzijden van de brochure.
Blz. 7. Eenzijdige afkoop van verzekeringen door de werknemer zal inderdaad
worden tegengegaan. N aar mijn mening moet het echter mogelijk blijven, verzekeringen
die verzekeringtechnisch afkoopbaar zijn, af te kopen met samenwerking van werk­
nemer enerzijds en werkgever of stichting anderzijds. Levensverzekeringmaatschappijen
en adviseurs moeten er dus voor zorgen, dat die mogelijkheid openblijft.
Mits men hierbij de nodige voorzorgsmaatregelen neemt, zal voorkomen worden dat
de verzekeringsuitkeringen worden besteed voor „w at anders" dan voor de werknemer
en diens naaste betrekkingen.
Overigens kan de constellatie ook een zodanige zijn, dat een stichting eenzijdig tot
afkoop kan overgaan en de pensioenuitkering in eigen beheer en voor eigen risico
neemt. D e stichting moet dan een fonds met voldoende draagvlak zijn.
Evenals ik meent ook kennelijk het C .S.W .V ., dat een werkgever onder geen om­
standigheid gehouden mag zijn om door dik en dun dotaties of premiebetalingen te
verrichten. Bij een deugdelijke constructie van statuten en reglementen kan de werk­
gever geen slachtoffer worden van zulk een gehoudenheid.
 Blz. 11. De W et heeft wél toepassing voor regelingen ter verkrijging van uitke­
ringen ineens, mits het spaarfondsen betreft voor oudedagsverzorging. Daaraan kunnen
dan ook kapitaalverzekeringen zijn gekoppeld, ja zelfs wel pensioenverzekeringen. M aar
een regeling welke alléén uit kapitaalpolissen bestaat, valt niét onder de wet. Onder
„gemengde” verzekering verstaan wij een verzekering van kapitaal na bepaald aantal
jaren of terstond bij vroeger overlijden, en niét een verzekering welke zowel eenmalige
als periodieke uitkering in uitzicht stelt, zoals bijv. de ideaalverzekering. Hier is de
brochure, ook in haar toelichting overigens, eventjes mis.
Blz. 15. Hoewel een fonds niet van rechtswege een einde neemt tegelijk met het
bestaan van een onderneming, kan men wel bepalen dat bij liquidatie der onderneming
ook het fonds zal liquideren. Dan zijn echter maatregelen nodig ter beveiliging van de
pensioengerechtigden, ongeacht of het om ingegane dan wel nog niet ingegane pen­
sioenen gaat.
Art. 2, lid 2, der wet kan een kwaad ding zijn, als men bepaalde werknemers wil
uitsluiten van de pensioenregeling welke geldt voor de groep waartoe zij behoren. Het
beste zal zijn, indien het een slechts voorlopige uitsluiting betreft, deze werknemers een
verklaring te laten tekenen van die strekking, of als het een definitieve uitsluiting be­
treft, hen schriftelijk en definitief afstand te laten doen.
Blz. 16/17. W anneer een werkgever of stichting optreedt als verzekeringnemer,
profiteert men van het gereduceerde collectieve premietarief der levensverzekering­
maatschappij. W il men de weg van art. 2 sub 3C volgen, en dus de werknemers in de
gelegenheid stellen, zelf verzekeringen te sluiten, dan dienen werkgever of stichting
enerzijds en werknemer anderzijds verzekeringnemers te worden, daar anders het ho­
gere individuële premietarief moet worden toegepast.
De polissen vereisen hier in elk geval wel een bizondere constructie, welke van
geval tot geval weer kan verschillen.
 De opvatting, dat vrouw en kind van een werknemer moeten worden geacht, aan de
onderneming „verbonden” te zijn, is m.i. niet juist. Men moet het zó stellen, dat de
rechten op ouderdoms-, invaliditeits-, weduwe- en wezenpensioen worden verleend
aan de werknemer, die in feite aan de onderneming is „verbonden”.
V oor commanditaire vennoten en voor firmanten-directeuren kan men onmogelijk
een „pensioenregeling maken, Iaat staan dat op regelingen voor deze personen de
W et toepasselijk zou kunnen zijn. Daarentegen is de wet wel van toepassing op de
regeling voor de directeur-enig-aandeelhouder, zij het dan ook dat ten deze geen strin­
gente wetseisen tot het uiterste zullen worden gesteld.
Blz. 18. Met het oog op art. 2, lid 2, der W et moet men in statuten en reglementen
van een fonds vooral de bepaling opnemen, dat een werknemer zijn aanspraken ont­

ma b

blz. 88

leent aan zijn toelating als deelnemer en dat dus de regeling niet geldt voor hen, die niet
uitdrukkelijk zijn toegelaten.
Blz. 19. D it slaat ook nog even terug op de vorige pagina’s. De opvatting, dat
een reeds-gepensionneerde niet aan de onderneming is „verbonden” , moet juist worden
geacht in algemene zin.
Niet juist is echter de opvatting, dat een voortijdige reservering voor pensioenen
welke pas bij het verlaten van de dienst worden toegekend, onderworpen is aan vennootschaps- of inkomstenbelasting. Zulk een reserve kan namelijk zijn een reserve ter
gelijkmatige verdeling van kosten en lasten, een zogenaamde egalisatiereserve, zoals
ook de reserve voor assurantie eigen risico er één is die belastingvrij kan worden op­
gebouwd. De hier gesignaleerde foutieve opvatting hebben wij ook in een ander wetscommentaar aangetroffen. Dergelijke misvattingen ontsieren het geheel, en zij kunnen
zowel werkgevers als sommige hunner adviseurs op een dwaalspoor brengen.
 Blz. 20/21. Hier komt duidelijk uit, dat, overeenkomstig mijn zienswijze, het
C .S.W .V . van mening is dat de werkgever althans in principe niet gehouden behoeft
te zijn om zijn dotaties of premieoffers te blijven voortzetten, en dat de wet daarentegen
wil zorgdragen voor het veiligstellen van eenmaal verkregen (dus afgezonderde) pensioenvermogens. Terecht wordt er in het boekje op gewezen, dat door herverzekering
bij een levensverzekeringmaatschappij de werkgever of de stichting tevens het solvabiliteitsrisico moet overdragen. Een bepaling volgens welke de werkgever de pensioen­
uitkeringen garandeert, behoort dan ook in een goed statuut niet thuis, want ze legt
op de onderneming een last welke redelijkerwijs niet gedragen behoeft te worden.
Blz. 22. Uit art. 3 der W et blijkt, dat een spaarfonds, dienende voor weduwe- en
wezenverzorging, of dienende om een werknemer een ruim aantal jaren vóór zijn
pensionnering of liever gezegd: ontslag wegens hoge leeftijd, kapitaal in handen te
spelen, buiten de wet valt. Hoewel deze uitleg zeker niet in de bedoeling van de wet­
gever heeft gelegen, en fondsen als de hier bedoelde niet groot in aantal en evenmin in
groten getale te verwachten zijn, meen ik hier toch de vinger te leggen op een be­
paalde kortzichtigheid van wetgeverszijde.
Blz. 25/2 6 . Het is enigermate geruststellend, dat ook volgens een officieel oordeel
de Minister niet mag treden in een beoordeling omtrent de grootte der toegezegde
pensioenen, maar de wettelijke mogelijkheid tot zulk een bemoeizucht ligt toch open
en bloot. Hier wordt aan de Overheid bij de W et formeel een te grote macht gegeven.
 Een werkgever, die zijn personeel slechts ƒ 1,— ouderdomspensioen toezegt, is toch
altijd nog béter dan een werkgever die in het geheel geen pensioen toezegt. De Over­
heid heeft zich met deze zaken in het geheel niet in te laten, want zij liggen uitsluitend
op het terrein van de particuliere beslissing. W anneer een Overheid —• vaak terecht •—
meent dat het hier of daar slechts treurig gesteld is met de pensioenvoorzieningen, kan
zij een staatsverzekering instellen mits de volksvertegenwoordiging dit toestaat, en dat is
reeds gebeurd en zal in de toekomst wel wéér geschieden.
Blz. 28. Indien in een bedrijf slechts één pensioenfonds bestaat, met verschillende
pensioenreglementen voor aangewezen werknemersgroepen (arbeiders, bazen, afdelings­
chefs in de fabriek, kantoorpersoneel, stafpersoneel), zal men de eis van pariteit in het
fondsbestuur slechts kunnen vervullen door naast het fondsbestuur te doen optreden
bestuurscommissies met leden uit die groepen, waarbij dan de commissieleden samen
met de werknemersleden in het fondsbestuur-zelve, te beslissen krijgen over zaken welke
hun bepaalde groep aangaan, uiteraard weer samen met de werkgeversleden van het
fondsbestuur. Mij is althans één dusdanige constructie in de praktijk bekend.
Blz. 29. Het is opmerkelijk, dat in art. 7, lid 1 sub h sprake is van de „financiële
toestand van het fonds" welke wijziging in de rechten en verplichtingen nodig kan
maken. Dit duidt wellicht in tweeërlei richting:
a. wanneer door tegenslagen een fonds beleggings- of andere verliezen lijdt, kunnen
de pensioenen worden verminderd, in ’t algemeen bij noodlijdendheid,
b. noodlijdendheid kan mede ontstaan doordat de werkgever zijn dotaties niet meer
kan of wil volbrengen, en blijkbaar kan dit alles, buiten de werkgever om, op de
fondsleden worden afgewenteld.
 Men begrijpe mij goed: Ik ben het daarmede geheel en al eens, maar natuurlijk moet
de goede trouw van een werkgever worden voor-ondersteld. Een werkgever kan niet
„zom aar” een fonds in de steek laten of niet langer de verzekeringspremiën betalen.
Dan zou trouwens zulk een werkgever zonder twijfel met de rechter in aanraking kun­
nen komen. Het lijkt mij mogelijk, reeds bij voorbaat het onverbindend zijn van dotaties
en premiebetalingen door de werkgever, vast te leggen. Dan komt niet de rechter,
maar misschien wel de fiscus er aan te pas. W e moeten in allen geval aannemen, dat
een werkgever die een pensioenregeling een aanvang doet nemen, te goeder trouw
van plan is, die regeling geheel te doen slagen. Onder bepaalde omstandigheden kan
hij echter evenzeer te goeder trouw zijn wanneer hij later dit plan laat varen. V oor­

in a b

blz. 89

waarde is enkel en alleen: wat de werkgever eenmaal aan de regeling heeft betaald, zal
hij nooit terug krijgen.
Blz. 35. Men kan voor de toepassing van art. 8, lid 2 der W et uitgaan van de
normale jaardotaties of -premiën welke de werkgever heeft bekostigd, dan wel méde
van hetgeen gedoteerd of in koopsom betaald is in verband met de backservice welke
bij opneming van de werknemer in de regeling bestond. N aar mijn persoonlijke mening
behoort die backservice er wél bij. In tal van gevallen zou overigens bij niet-uitbetaling
van de backservicewaarde bij ontslag, de fiscus activering bij de werkgever tot het
bedrag dier backservice kunnen eisen, en daarmede verdwijnt dan wellicht 50-80 %
der backservice in de staatskas.
 Blz. 36. De wettelijke eis om bij tussentijds ontslag ook een premievrij weduwepensioentje mee te geven als zulk een pensioen in uitzicht w as gesteld, zal op prak­
tische bezwaren stuiten bij eigen-beheer-fondsen. Het komt mij voor, dat voor de toe­
kenning van zulk een premievrij weduwepensioen het fonds als eis kan stellen, dat de
ontslagene zich geneeskundig laat onderzoeken en genoegen neemt met een levens­
verzekeringspolis voor dat pensioen, dan wel zonder keuring genoegen neemt met een
wat hogere aanspraak op premievrij ouderdomspensioen.
Het verval van aanspraken bij ontslag om dringende redenen vindt men in zo goed
als alle pensioenregelingen, welke van vóór de wetsinvoering dateren. O f men nu de
reglementen werkelijk moet gaan wijzigen, is voor mij de vraag. Ik meen namelijk, dat
deze ontbindende voorwaarde van rechtswege nietig zal blijken te zijn. Pas wanneer
men het pensioenstatuut in zijn gehéél gaat herzien, moet men uit praktische overwe­
gingen alle bepalingen schrappen welke tóch van rechtswege nietig zijn.
Blz. 40. Dekking van het risico van invaliditeitspensioen bij het verzekeringsbedrijf
is inderdaad zeer moeilijk, soms welhaast onmogelijk in de vorm waarin een fonds of
werkgever zulk een pensioen wil toezeggen of reeds toezegde. N aar mijn mening kan
de dekkingseis noch hier noch elders worden gesteld ten aanzien van onverzekerbare
risico’s.
Blz. 41. W elisw aar eist de W et tenminste om de vijf jaar een actuarieel verslag,
maar een fondsbestuur moge nochtans zijn wiskundig bureau jaarlijks opdracht tot het
opmaken van de rekening geven. De jaarlijkse berekening benadert beter dan schat­
tingen de waarschijnlijke werkelijkheid, en ze is bovendien nodig ter verkrijging van
het juiste inzicht in de toestand van een fonds. V an jaar tot jaar zal daarenboven de
onderneming haar dotaties aan het fonds, fiscaal goed moeten kunnen verantwoorden.
 Zonder jaarlijkse wiskundige berekening kan zij dit eigenlijk niet.
Blz. 46. Het C .S.W .V . meent, dat een pensioenregeling actuarieel te verantwoorden
moet zijn, en staat niet alléén wanneer het zegt, dat derhalve een pensioengrondslag
welke verband houdt met het laatstverdiende salaris, van overheidswege bezwaren zal
ontmoeten. Het komt mij echter voor, dat de Verzekeringskamer geen bezwaar behoeft
te maken, zolang bij elke verhoging van de pensioengrondslag de wiskundige bereke­
ning geschiedt méde met in achtneming van de verhoogde backservicewaarde, en daar­
enboven de werkgever getrouw doteert wat de actuaris in verband hiermede nodig
acht. Pas wanneer ten deze een discongruentie gaat optreden, moet de Overheid in­
grijpen. Hetzelfde geldt t.a.v. correcties in het fondsactief bij ingang van weduwe-,
wezen- en invaliditeitspensioenen voor zover deze niet gedekt zijn door herverzekering.
Blz. 50 t/m 53. O ver de toepassing der art. 15 en 16 der W et. Van den beginne
af heb ik mij in de praktijk gekeerd tegen de suggestie als zou men vóór een zeer be­
paalde datum een fonds moeten oprichten of reorganiseren, teneinde te kunnen profi­
teren van de aanpassingsmogelijkheden. Het C .S.W .V . verwijst ons nu nog eens heel
rustig naar art. 29. Met het betoog als zodanig ben ik het niet geheel eens, wel echter
met de tendens ervan. Ik zou eraan willen toevoegen: Een Overheid, die de onder­
neming zou willen opofferen aan het ideaal van een volkomen-solvente pensioenrege­
ling, zou het paard achter de wagen spannen.
Dit zijn dan wel mijn belangrijkste opmerkingen naast de tekst van dit voortreffelijke
boekje.
m ab

blz. 90.
