Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
251

252

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

plaats voor de van ver komende, onregelmatig varende, grote schepen. Hier werden de
goederen op kleinere schepen overgeladen. Het was de plaats waar elk uur een beurtveer uit Rotterdam afmeerde, en het was de ligplaats voor de buitenveren die op verderweg gelegen bestemmingen voeren.
Achter de smalle strook bebouwing aan het Zuideinde, die al dateerde van vóór de
negentiende eeuw, lagen weilanden, blekersvelden en tuinen, die grotendeels eigendom waren van Jacob van der Gaag. Hij was niet alleen eigenaar van de Stadsherberg,
maar ook van belendende percelen. Zijn bezit was van grote omvang en besloeg het
hele gebied achter de herberg tot aan de in 1847 aangelegde spoorlijn en enkele percelen
voorbij dit spoor.121
Het bezit van Van der Gaag omvatte in 1828 in totaal 23 percelen. Behalve de weilanden, tuinen en blekersvelden, behoorden hiertoe ook negen huizen met erven. Later in
de eeuw, zo leerde onderzoek in kadastrale bronnen, nam het aantal percelen en huizen
toe, omdat percelen werden opgesplitst en volgebouwd. Familieleden van Van der
Gaag hadden verderop aan het Zuideinde eveneens bezit waarmee hetzelfde gebeurde.
Tussen en vooral achter de bestaande bebouwing kwamen gangen, poorten en sloppen.122 Het nummer 171 kreeg hierdoor zo’n veertig toevoegsels.
In 1828 woonden Jacob van der Gaag en Heijltje Dorresteijn op het Zuideinde nummer 173. Van der Gaag stond in het bevolkingsregister te boek als kastelein en voerman.
 In 1861 woonde Van der Gaag nog steeds op dit adres, nu met zijn tweede vrouw Maria
Duveldorp. Van der Gaag was, volgens het bevolkingsregister van 1861, jager van schuiten. Naast Van der Gaag, op nummer 172, woonden in 1861 de kramer Petrus Kalb en
zijn vrouw Maria Geelhart, beiden geboren in Ransbach in het Westerwald.123 Op nummer 171-l woonden de koopman Philip Lahnstein en Anna Schwanderlapp, geboren in
Ehringshausen in het Westerwald. Op nummer 171-lf woonden de aardewerkkramer
Pieter Lahnstein en zijn vrouw Catharina Holsgen.124 Ze waren geboren in het Westerwaldse Ehringshausen en Meudt. De opsomming van Westerwalders kan schier eindeloos worden uitgebreid voor de andere panden aan het Zuideinde. In vrijwel elke woning vinden we één of meerdere Westerwalders. Opvallend op het Zuideinde zijn nog
op nummer 152-a de aardewerkkramer Johannes Lamb, geboren in Nassau, en zijn
vrouw Maria van der Gaag, een nichtje van de herbergier. De Westerwalders op het
Zuideinde waren niet alleen buren van de herbergier, maar hadden ook een familieband met hem. Hierin verschilden deze Westerwalders van hun streekgenoten in
Utrecht.
De Westerwalder bewoning van het Zuideinde dateerde al van voor 1861. Reeds in
het volkstellingsregister van 1828 vinden we Westerwalders op het Zuideinde. Niet al
deze migranten woonden echter permanent in Nederland. Het op en neer reizen van
de migranten wordt weerspiegeld in het feit dat opeenvolgende kinderen, net als in het
Utrechtse geval, afwisselend in Nederland en in het Westerwald werden geboren.
 Omstreeks het midden van de negentiende eeuw breidde de groep Delftse Westerwalders zich aanzienlijk uit, gelijktijdig met de bebouwing op het Zuideinde. De Westerwalders kwamen vooral te wonen in de gangen, poorten en sloppen. In het Delftse

W e s t e r w al d e r s

|

253

Vreemdelingenregister uit die tijd staat bij meerdere Westerwalders vermeld ‘in een eigen huis op het Zuideinde’.125 In kadastrale gegevens zijn zij echter niet als eigenaars
van deze panden terug te vinden. Mogelijk werd met de omschrijving bedoeld dat zij de
woningen als huurders permanent tot hun beschikking hadden, en niet bij anderen of
in logementen tijdelijk onderdak vonden. In het midden van de vorige eeuw woonden
vrijwel alle Delftse Westerwalders op het Zuideinde. De migranten die in de tweede
eeuwhelft naar Delft kwamen voegden zich bij de reeds gevestigde groep op het Zuideinde.
In hoeverre zijn de groepen Westerwalders in andere plaatsen te vergelijken met de
Utrechtse groep? Onderscheid bestond er waar het gaat om de herkomstplaatsen van
de verschillende gemeenschappen van Westerwalders. In Utrecht kwamen de Westerwalders voor een groot deel uit wat de kern van het herkomstgebied zou kunnen worden genoemd: de dorpen Ransbach en Baumbach. De Westerwalders in Amsterdam
kwamen zowel uit deze kern als uit daarbuiten gelegen plaatsen. Westerwalders in Delft
kwamen uit het zuidoostelijke gedeelte van het afstotingsgebied, terwijl bijvoorbeeld
de Westerwalders in Zwolle overwegend uit de buurt van Sessenhausen kwamen. In
Maastricht vinden we Westerwalders uit Höhr, een dorp dat meer bevolkt werd door
pottenbakkers dan door handelaren. Mogelijk betrof het hier dan ook handelende producenten of gewoon pottenbakkers. Opvallend is dat de uitgezette Westerwalders die

Briefhoofd van de firma Aug. Fuchs met daarop de Rijnaak Rijn en Amstel en een gedeelte van het assortiment.
Privé-bezit Jules Huf.
 254

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

in het Algemeen Politieblad voorkomen vooral uit de periferie van de herkomststreek
kwamen en niet uit het kerngebied. Ze werden niet uitgezet uit Utrecht. Wellicht ging
het hier om handelaren die, omdat ze niet tot de kerngroep behoorden, genoegen
moesten nemen met de afzetgebieden die de eerdere handelaren hadden laten liggen,
met als gevolg een grotere kans op falen.
Het reispatroon van de Westerwalders, waarbij uit een bepaald dorp, of uit een
groep dorpen, gereisd werd op één Nederlandse stad, werd in het midden van de negentiende eeuw bestendigd door het Duitse vergunningenstelsel. Sommige Westerwalder trekhandelaren kregen reispapieren uitgereikt van de burgemeester van hun geboortedorp met daarop een vaste, voorgeschreven reisroute.126
Een verschil tussen de steden bestaat waar het gaat om de aard en omvang van de
handel.127 In Delft breidde Petrus Bender, een zoon van Catharine Geelhart, de steengoedhandel van zijn moeder uit en begon hij een winkel. Aan het einde van de negentiende eeuw bezat de familie Bender drie winkelpanden in Delft. Er is nog steeds een
winkel van de familie Bender in Delft, die aardewerk, kristal, glas en porselein verkoopt.128 In Amsterdam vinden we na 1866 de groothandel van August Fuchs. Hij was
eigenaar van een groot Rijnschip met de naam Rijn en Amstel (zie afbeelding op vorige
pagina).
Het opvallendste verschil tussen de gemeenschappen in de uiteenlopende plaatsen
is hun omvang. De Westerwalder gemeenschap in Utrecht was, zowel absoluut als in
verhouding tot het totaal aantal Duitse immigranten, veel groter dan de Amsterdamse.
 In Delft was de Westerwalder gemeenschap en het aandeel van de Westerwalder handelaren in het register van reis- en verblijfpassen groot genoeg om op te vallen, maar
hoe de groep zich getalsmatig verhield tot de totale Duitse immigratie is zonder verder
onderzoek niet duidelijk.129
Een opvallende overeenkomst tussen de verschillende Westerwalder gemeenschappen is hun ligging: de Westerwalders woonden in buurten die goed over water bereikbaar waren. De aanvoer van hun handelsgoederen over water kan deze voorkeur verklaren. Een overeenkomst bestond er ook waar het ging om het karakter van de buurt:
we vinden de Westerwalders in wat we de mindere buurten zouden kunnen noemen.
Verschil is er bij de verklaring van het ontstaan van deze buurten: in Utrecht kan een
eerder weren van de vreemde handelaren de keuze voor een buurt buiten de stadsgrenzen verklaren. In andere steden lagen de buurten waar de Westerwalders woonden ook
aan de randen van de stad, maar de verklaring daarvoor was niet steeds gelijk.
De Westerwalder gemeenschap in Utrecht was opvallend in omvang en continuïteit. Het laatste kan mogelijk uit het eerste worden verklaard. De Westerwalders in
andere plaatsen kwamen uit andere delen van het Westerwald – meer uit de periferie
dan uit het centrum – en maakten in tegenstelling tot de Utrechtse Westerwalders wel
de overgang naar het winkelbedrijf.
 W e s t e r w al d e r s

|

Handelaren uit Sauerland
Er was één groep in Utrecht die een opvallende gelijkenis vertoonde met de Westerwalders; de handelaren uit Sauerland. De Sauerlanders kwamen uit Oberkirchen, Westfeld,
Nordenau, Gleidorf en Obersorpe. Dit zijn dorpen in ambt Smallenberg in het bergachtige gedeelte van Sauerland (zie kaart 9.3).130 Net als het Westerwald was dit een
131
belangrijke herkomststreek van trekhandelaren. In deze bergachtige streek werden
houten gebruiksartikelen gemaakt. In de loop van de negentiende eeuw liep deze nijverheid terug. Houten speelgoed bleef echter een belangrijk exportproduct. Andere producten van emaille, blik en aardewerk verdrongen deels de houten artikelen, mede
omdat het hout duurder werd. De Sauerlanders gingen hierop gedeeltelijk over op de

Kaart 9.3 Herkomststreek van de handelaren uit Sauerland.
 Obersorpe

Nordenau

Gleidorf
Oberkirchen

Westfeld

255

256

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

handel in textiel en zemen. De handel in ijzerwaren, zoals zeisen, scharen en messen,
nam eveneens in betekenis toe.132 In de tweede helft van de negentiende eeuw werd de
productie van gebreide goederen, zoals kousen en ondergoed, belangrijk. In die periode
werden er in deze streek 720.000 paar kousen per jaar geproduceerd. In deze bedrijfstak
werkten ongeveer driehonderd mensen op geavanceerde breimachines. Aan het einde
van de negentiende eeuw zakte de bedrijfstak in door concurrentie uit Engeland.133
De Sauerlandse trekhandelaren gingen, net als de Westerwalders, niet alleen naar
Nederland, maar ook naar allerlei delen van Duitsland en andere Europese landen. De
trekhandelaren werkten in compagnieën en sloegen hun goederen op in depots in het
land of de streek waarin ze handelden. De verschillende compagnieën verkavelden onderling het afzetgebied, zoals de Westerwalders dat deden. Deze verkaveling was gekoppeld aan herkomstdorpen, zodat mensen uit bepaalde dorpen in het afzetgebied
een monopoliepositie hadden. We zien hier een duidelijke overeenkomst met de manier waarop de Westerwalders de markt verdeeld hadden. De handelaren in houtwaren, onder meer uit Nordenau, gingen merendeels naar Nederland, terwijl de zeisverkopers meer naar Noord-Frankrijk en België gingen.134
Aan het einde van de negentiende eeuw stelden bestuurders van het Amt Schmallenberg een bericht op over de handel in Nederland.
 Der Hausierhandel in Holland ist bekanntlich für die Eingesessenen der
Gemeinde Oberkirchen schon seit 50 Jahren eine Lebensfrage. Wenn das
Geschäft auch mit jedem Jahr slechter wird, weil fast in jedem Dorfe ein stehendes Handelsgeschäft entstanden, auch geborene Holländer vielfach Hausierer
geworden sind, so muß der Handel doch in Ermangelung etwas besseren festgehalten werden, weil der Boden die Bewohner nicht ernähren kann.135
Voor Oberkirchen was de handel een essentieel onderdeel van het bestaan; de bodem
kon de bevolking immers niet voeden. Nu het slecht ging moesten de handelaren proberen hun positie vast te houden. Het bericht vervolgde:
Die Handelsleute haben jedoch im großen und ganzen hier ihr Heimatrecht
bewahrt. Förmlich ausgewandert sind nur sehr wenige, und solche sind dann
auch in Holland verblieben, da sie sich dort verheiratet und ein stehendes
Geschäft gegründet haben.136
Een deel van de Sauerlanders bleef dus, getuige het citaat, permanent in Nederland.
In Utrecht bestond de groep handelaren uit Sauerland uit 34 mannen en vrouwen.
Ze woonden overwegend in de binnenstadswijk D en in wijk K. Op de Westerkade in
wijk K woonden voorts vier broers Frisse uit Nordenau in het ambt Smallenberg. In
1850 woonden op het Voor Clarenburg in wijk D vier handelaren uit Sauerland. De drie
oudsten waren gehuwd, maar hun vrouwen waren niet meegereisd naar Utrecht. Bij
hen in woonde een Nederlandse dienstbode. Pas later voegden de Duitse echtgenotes

W e s t e r w al d e r s

|

zich bij hun mannen in Utrecht. Vrouwen kwamen bovendien uit Sauerland naar
Utrecht om met een hier reeds gevestigde handelaar te trouwen. Gevestigde handelaren
reisden regelmatig naar Sauerland. In vier gevallen werd aangetekend in het bevolkingsregister dat één van de Sauerlandse handelaren tijdens een handelsreis was overleden in de geboortestreek.
 In het bevolkingsregister worden de Sauerlanders omschreven als handelaren.
Soms wordt daarbij vermeld ‘in houtwaren’ of ‘in borstelwerk’, veelal werd echter met
alleen de term handelaar volstaan. De patentregisters zijn op dit punt informatiever
dan de bevolkingsregisters. Frans Padberg ventte bijvoorbeeld, volgens de patentregisters, in kleinere gemeenten met een mars en op de Utrechtse markt met hout en ijzerwaren, mandjes, galanterieën en zeemleder ter waarde van 48 gulden.137 Frans Padberg
werd in het patentregister ingeschreven als vreemd kramer.138 Dit betekent dat hij niet
in het Utrechtse bevolkingsregister voorkwam. Hetzelfde gold voor zijn collega’s en
streekgenoten Evert en Hendrik Hoffman die ventten met marsen met een vergelijk139
bare inhoud. Zij werden in het patentregister ingeschreven op de adressen van hun
dorpsgenoten wat er op duidt dat zij daar tijdelijk onderdak hadden gevonden.
Op basis van advertenties krijgen we een beeld van de producten waarin de gevestigde Sauerlanders handelden. Hun assortiment kwam overeen met dat van hun ambulante collega’s. De Gebr. Frisse in de Bakkersteeg 305 noemden zich in 1884 een ‘van
ouds bekend messenmagazijn’. Hier was ‘voorhanden alle soorten van tafel-, dessert-,
voorsnijmessen, scheermessen, groote soortering scharen, nieuwzilveren lepels en vorken, damestassen en portemonais, eau de cologne, zeep enz enz.’140 De firma Padberg
werd in het adresboek van 1880-1881 omschreven als ‘een hand. in duitsche koopw.’141
142
In 1903-1904 heette zijn winkel een ‘Grossier in huishoudelijke artikelen’. De Sauerlanders lijken in hun ondernemingen vrij succesvol te zijn geweest. In latere jaren hadden zij Nederlandse winkelmeisjes in dienst.
 De Sauerlanders vertoonden, zoals duidelijk mag zijn, overeenkomsten met de
Westerwalders. Het belangrijkste verschil is de omvang van hun groep. Een tiental Sauerlanders, die bovendien een breed productenpakket aanboden, waren waarschijnlijk
ruim voldoende om aan de Utrechtse vraag naar ijzerwaren, zemen, bestek en houten
speelgoed te voldoen. Evenzo zou een tiental Westerwalders hebben kunnen voorzien
in de vraag naar steengoed. De Utrechtse groep Westerwalders was echter vele malen
groter dan op basis van de vraag naar hun specialistische product zou mogen worden
verwacht. Dit geldt ook als we rekening houden met de uitbreiding van het assortiment
van de Westerwalder handelaren later in de negentiende eeuw. Op het bredere afzetgebied was de concurrentie immers ook groter.
Tot besluit
De Westerwalder handelaren profiteerden van de band die zij hadden met de producenten in hun herkomstgebied. Zij konden hun handelswaar betrekken tegen gunstige

257

258

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
143

voorwaarden. Zij haalden relatieve voordelen uit de toegang tot en de kennis van een
specifieke markt. Gunstige handelsvoorwaarden werden gecombineerd met het rekruteren van medewerkers in de herkomststreek, die bereid waren tegen lagere dan de
gangbare lonen te werken.144 Omdat zowel mannen als vrouwen in de niche werkzaam
waren, ontstond er een hechte band tussen de groep en de economische sector.145 De
geringe sociale contacten van de Westerwalders, zoals die tot uitdrukking kwamen in
hun afwezigheid in sociale organisaties, wijzen op het in zichzelf gekeerde karakter van
de groep.
Heel belangrijk in het geval van de Westerwalders was een factor waaraan in de
nichevormingstheorie tot op heden geen aandacht is besteed. De omvang van de groep
oversteeg op een gegeven moment de mogelijkheden van de markt. De verklaring hiervoor lig in de interactie tussen het proces van nichevorming en dat van groepsvorming.
 De Westerwalder gemeenschap zelf, en niet de handelsmogelijkheden van de stad, bepaalde uiteindelijk de omvang van de groep en de continuïteit. Juist het bestaan van
een gemeenschap van Westerwalders in Utrecht, maakte deze stad als vestigingsplaats
voor andere Westerwalders aantrekkelijk. Toen de gemeenschap eenmaal een bepaalde
omvang had bereikt, groeide zij onafhankelijk van de economische mogelijkheden van
de stad en onafhankelijk van de draagkracht van de niche. Nichevorming lag aan de basis van het proces van groepsvorming, maar uiteindelijk ontwikkelde het proces van
groepsvorming een eigen dynamiek. Een tiental migranten is niet voldoende om dat
proces in gang te zetten. De tweehonderd Westerwalders die aan het begin van de negentiende eeuw in Utrecht neerstreken, waren dat wel. Daarin ligt het verschil met andere groepen.
10 ‘Een eeuw van illusie en zinbegoocheling’
Winkeliers en hun personeel

Wij leven in een eeuw van illusie en zinbegoocheling. Gisteren avond was van
het nieuwe gebouw, hetwelk de heer Sinkel op de Oude Gracht heeft doen daarstellen, niets te zien dan het bovengedeelte, en heden morgen is alles open en
gestoffeerd.1
De opening van de Utrechtse winkel van Sinkel in 1839 baarde opzien. In de Amsterdamse Avondbode van woensdag 8 mei 1839 verscheen een artikel over de opening van
de winkel. Deze krant publiceerde gewoonlijk, behalve de prijzen van handelsartikelen,
slechts stukjes over bezoeken die leden van het koninklijk huis aflegden. Het artikel
over de opening was om deze reden uitzonderlijk, maar de winkel zelf rechtvaardigde
die belangstelling.
 Op de plaats, waar vroeger het zoogenaamde Kranengasthuis stond, dat ook
voor eene militaire kazerne diende, en doorgaans een vuil en onaangenaam
gezigt aanbood, is nu, binnen den korten tijd van twee jaren, een winkel-paleis
gebouwd, zoo als Frankrijk noch Engeland er een toonen kunnen. Elk staat verbaasd en opgetogen bij het aanschouwen van een zoo schoon geheel.2
In jubelende bewoordingen werd de inrichting van de nieuwe winkel beschreven en
werden het inzicht en de smaak van Sinkel geprezen. Sinkels winkel was groter en
mooier dan wat er tot dan toe bestond in Nederland.
De bocht die de Oudegracht maakt tussen Stadhuisbrug en Bakkerbrug werd, in de
eeuw die volgde, volgebouwd met de grote en moderne ondernemingen van andere
Duitse immigranten. Op dit stuk van de gracht - het voornaamste en meest centrale gedeelte van de stad - waren gevestigd de winkels van Sinkel, Peek & Cloppenburg, Maseland, Van der Sandt & co, F. Brümmer, Wille, A.H. Schlüter, Hoyng, A. Heck en later
Vroom & Dreesmann (zie kaart 10.1 en de foto op de volgende pagina). In een toeristische gids uit 1889 werd dit stuk gracht aangemerkt als één van de attracties van de stad.
 Amsterdam, Rotterdam, noch Den Haag kunnen op zulke schoone magazijnen
wijzen […] een onafgebroken reeks ruime, helverlichte, moderne winkels, terwijl daartussen een dichte volksdrom zich al voorwaarts beweegt.3

260

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Utrecht mocht dan trots zijn op het aaneengesloten lint van helverlichte winkels, maar
concentraties van Duitse winkeliers waren er ook in andere steden: de Hoogstraat en de
Kipstraat in Rotterdam, de Gedempte Gracht en Boekhorststraat in Den Haag, de
Haarlemmerstraat in Leiden en de Nieuwendijk en Hoogstraat in Amsterdam.4 In
Utrecht meende men echter dat het aantal winkels groter was en dat de winkels zelf
mooier waren, niet helemaal ten onrechte, gezien de concentratie van winkels aan de
Oudegracht.
De overheersing door Duitse ondernemers van dit stuk van de Oudegracht kan niet
simpelweg in een cijfer worden uitgedrukt, omdat in de kelders aan de werven en in de
kleine, oudere pandjes die nog tussen de grote nieuwe winkels stonden, kleinere winkeliers en ambachtslieden woonden. Naar oppervlakte overheersten de nieuwe Duitse
zaken dit stuk gracht echter volledig. Ze domineerden ook de verkoop van gemaakte
kleding. Winkeliers in gemaakte kleding worden in de volkstellingen niet als categorie
onderscheiden; in de Adresboeken komen ze wel als afzonderlijke groep voor. In het
Adresboek van 1879 worden 105 handelaren in gemaakte kleding genoemd; elf daarvan

Bocht in de Oudegracht in 1878 met rechts een klein stukje van de Winkel van Sinkel. Van de panden aan de linkerkant van
de gracht was een groot deel in Duitse handen; met de bocht mee onder meer: A.H. Schlüter (later Vroom & Dreesmann),
Wille, Maseland, Hoyng, A&B Bohlen, Van der Sandt & co, Peek & Cloppenburg, F. Brümmer, Schräder & Kauling en A.
Heck.
Foto G.L. Mulder. Het Utrechts Archief C.5532.
 Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

waren Duits: gebr. Abelmann, A. & B. Bohlen, gez. Buhrs, A. Heck, firma A. Maseland,
Peek & Cloppenburg, Van der Sandt & co, firma A.H. Schlüter, J.B. Schröder, A. Sinkel
en B. Steinhoff.5 Met deze opsomming wordt echter een verkeerd beeld gegeven van het
aandeel van de Duitse winkeliers, omdat hun zaken vele malen groter waren dan die
van hun Nederlandse tegenvoeters.
Er waren tussen 1849 en 1879 in Utrecht 206 Duitse immigranten (157 mannen en 49
vrouwen) die tot de categorie winkeliers en hun personeel kunnen worden gerekend.
De namen van sommigen van deze winkeliers, zoals Sinkel, Peek & Cloppenburg,
Kreymborg, Hunkemöller, C&A, V&D en Lampe, hebben ook nu nog een bekende
klank. Daarnaast waren er andere bedrijven, die nu niet meer bestaan en daarom vergeten zijn.
In de eerste helft van de negentiende eeuw waren winkeliers als Sinkel, Van der
Sandt & co en Maseland in Utrecht actief. Zij werden in de tweede helft van de negentiende eeuw gevolgd door een nieuwe lichting, waarvan Peek & Cloppenburg de belangrijkste was. Deze nieuwe winkeliers kwamen uit een groter afstotingsgebied dan de
eersten. In de tweede helft van de negentiende eeuw breidde de herkomststreek zich uit
naar het oosten, zuiden en noorden, maar niet naar het westen, waar de rivier de Eems
de grens bleef vormen. Als laatste kwamen de winkeliers die omstreeks 1900 of nog later
Kaart 10.1 Bocht in de Oude Gracht met een gedeelte van de panden van de Duitse winkeliers.
Winkel van Sinkel

De Winkel van Sinkel was veruit het grootst en lag aan de voorzijde aan de Oudegracht en de achterzijde
aan de Neude.
 261

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

in Utrecht actief werden. De Utrechtse vestiging van Vroom & Dreesmann werd geopend in 1898. C&A kreeg pas een vestiging in Utrecht na 1900. Leden van deze derde
lichting waren vóór deze tijd reeds elders in Nederland actief, maar hun activiteiten
breidden zich pas in een latere periode naar Utrecht uit.6
De winkeliers kwamen uit een groot, diffuus herkomstgebied. Uit deze zelfde streek
kwamen ook andere Duitse immigranten naar Utrecht, die niet tot groep winkeliers
kunnen worden gerekend. De herkomststreek van de Duitse winkeliers was veel minder compact dat die van de Westerwalders (zie kaart 10.2).
De Duitse winkeliers hadden een aantal dingen met elkaar gemeen: ze kwamen uit
dezelfde streek in Duitsland, waren merendeels katholiek en het waren innovatieve ondernemers. Samen met hun personeel vormden ze een opvallende en numeriek belangrijke groep onder de Duitse immigranten in het negentiende-eeuwse Utrecht.
Kaart 10.2 Herkomststreek van de winkeliers.
 Leer
Oldenburg
Friesoythe

Em
s

262

Molbergen
Haren
Meppen

Nordhorn

Cloppenburg

Borken Löningen Essen
Vechta
Menslage
Dinklage
Quakenbrück
Lohne
Haselünne
Badbergen
Diepholz
Ankum
Lingen
Fürstenau
Schapen
Hopsten
Rheine

Steinfurt

Neuenkirchen
Recke
Mettingen
Georgsmarienhütte

Hembergen

Münster
Dülmen

Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

Twintig procent van de Duitse immigranten kan tot deze groep worden gerekend. Hun
aandeel binnen de Duitse migrantenpopulatie was vooral zo omvangrijk door het grote
verloop onder het personeel. De winkeliers hadden kosthuizen waarin ze hun personeel onderbrachten. Het grote verloop lijkt, oppervlakkig beschouwd, tegen het concept van groepsvorming te spreken. De Amerikaanse sociologen Fairlie en Meyer hebben groepsvorming en nichevorming echter juist in verband gebracht met een groot
verloop onder de in de niche werkende arbeidskrachten.7 Het verloop creëerde een
transfer of sector-specific human capital. Door een groot verloop van arbeidskrachten
binnen de sector werden ideeën verspreid, in een zich steeds uitdijende groep, over hoe
de sector georganiseerd en geleid moest worden. De arbeidskrachten werkten voor een
groot aantal verschillende werkgevers, maar die behoorden wel allemaal tot dezelfde
groep. Juist door het rondreizen versterkte het winkelpersoneel de band tussen de
werkgevers. Bovendien werd een gedeelte van het mannelijke winkelpersoneel na
verloop van tijd zelf winkelier. Ze werden dan collega’s van mensen met wie ze eerder
in een van de kosthuizen van de winkels hadden gewoond, of voor wie ze hadden gewerkt.
 Wat vooral opvalt bij de winkeliers waren de familiebanden. Deze verwevenheid
maakt een beschrijving van de groep niet eenvoudig.8 De relaties tussen de verschillende families zijn zo veelvuldig en ingewikkeld, dat ze niet snel in de gebruikelijke genealogische overzichten te vatten zijn. Huwelijken tussen (achter)neven en (achter)nichten, en tussen zwagers en schoonzussen waren gangbaar. Opvallend is, dat de
huwelijken binnen deze groep niet alleen werden gesloten door de eerste generatie
nieuwkomers, maar ook, of eigenlijk beter gezegd vooral tussen de leden van de zogenaamde tweede en derde generatie. Huwelijksbanden overlapten daarbij tot ver in de
twintigste eeuw veelvuldig met zakelijke contacten.
Tödden: continuïteit en discontinuïteit
De Duitse winkeliers, die in Utrecht en andere Nederlandse steden actief waren, kwamen deels voort uit families van Duitse trekhandelaren.9 Onder de trekhandelaren waren bepaalde namen gangbaar, zoals Moormann, Veerkamp, Lampe en Cloppenburg,
die ook voorkwamen onder de latere winkeliers. De groepsvorming onder de winkeliers kan in zekere zin worden beschouwd als een continuering van het proces dat
reeds met de handelaren was begonnen. Naast continuïteit was er echter tegelijkertijd
sprake van discontinuïteit.
 De winkeliers konden hun oorsprong terugvoeren op trekhandelaren die werden
aangeduid met de naam Tödden en die reeds vóór 1800 veelvuldig in Nederland handel
10
dreven. De oorspronkelijke Tödden kwamen uit de dorpen Lengerich, Bakum,
Thuine, Freren, Beesten, Plantlünne, Ibbenbüren, Brochterbeck en vooral uit Schapen,
Hopsten, Recke en Mettingen. Deze dorpen liggen ongeveer vijftig kilometer van de
Nederlandse grens, ten oosten van de rivier de Ems. De herkomststreek vormde geen

263

264

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

staatkundige eenheid. Oldenburg, Hannover en Pruisen zwaaiden tegelijkertijd of opeenvolgend de scepter over delen ervan.11 Naast het graafschap Lingen, maakten ook
delen van Tecklenburg er deel van uit. Behalve specifieke plaatsnamen, gaven migranten ook grotere geografische eenheden als herkomstplaats op, zoals Oldenburg, Hannover en Münster. Door deze aanduidingen lijkt het afstotingsgebied groter dan het
feitelijk was. De migranten kwamen niet uit heel Hannover, maar slechts uit een deel
ervan.
De trekhandelaren die uit deze streek kwamen, waren vrijwel allemaal katholiek,
maar dat gold niet voor de bevolking van het afstotingsgebied als geheel. Binnen het afstotingsgebied waren er wel dorpen waarvan de bevolking als geheel katholiek was, zoals Hopsten.
De Tödden handelden in producten die niet in de streek zelf werden voortgebracht.
 Ze kochten hun goederen op tal van plaatsen en verkochten die elders weer. Tussentijds werden de goederen opgeslagen in pakhuizen in Schapen en Hopsten. De handelaren kochten en verkochten textiel en stof, gemaakte goederen zoals mutsen, kousen
en omslagdoeken, ijzerwaren, messen en fournituren.12 Naast de talloze pakdragers die
met deze goederen rondgingen, waren er enkele groothandelaren. Tot de groothandelaren behoorden onder meer de families Ten Brink en Moormann uit Mettingen. Deze
families en enkele andere, beheersten tientallen jaren de groothandel in deze streek.13
14
Ten Brink ging als handelshuis in 1812 ten onder.
 Bij de Tödden gingen alleen mannen op handelsreis en niet hele families, zoals bij
de Westerwalders. Ze waren negen, tien of elf maanden onderweg. De Tödden zetten
hun goederen af in alle delen van Europa, maar het zwaartepunt van de handel lag in
Nederland en in Noordduitse gebieden. Als gevolg van beperkingen elders, nam omstreeks 1750 de handel op Nederland toe. Opmerkelijk is dat Utrecht vóór de negentiende eeuw geen belangrijk afzetgebied lijkt te zijn geweest. Groningen, Friesland en
Holland waren dat wel. In Friesland vinden we de eerste Tödden die zich blijvend in
Nederland vestigden. Omstreeks 1770 werd in Leeuwarden de eis gesteld dat vreemde
handelaren burgerrecht zouden verwerven en belasting betalen; gevolg was dat tussen
1771 en 1774 veertien Tödden, merendeels uit Mettingen, het burgerrecht van Leeuwarden ontvingen.15
De Duitse immigranten die in Utrecht hun grote winkels openden, waren zelden
nakomelingen van reeds in Nederland gevestigde trekhandelaren, maar nieuwe immigranten uit de inmiddels sterk uitgedijde herkomststreek van de Tödden. Ze stamden
lang niet allemaal af van de eerdere nieuwkomers. De recente nieuwkomers verschilden bovendien van hun voorgangers, omdat hun migratie uit zowel mannen als vrouwen bestond. Dat gold voor de Duitse winkeliers zelf, die met hun vrouwen en kinderen kwamen, en voor het winkelpersoneel, dat uit alleenstaande mannen en vrouwen
bestond.16 De winkeliers waren, net als de eerdere handelaren, overwegend katholiek.
 Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

265

De familie Veerkamp; representanten van de oude Töddenhandel
In Utrecht vinden we enkele sporen van de oudere Töddenhandelaren. Als voorbeeld
kan de familie Veerkamp worden genoemd, die door huwelijk verbonden was met de
familie Sinkel. Veerkamp was een gangbare Töddennaam. In het midden van de negentiende eeuw had Catharine Veerkamp, geboren in 1819 in Hopsten, een winkel in
garen en band op de Utrechtse Neude. Opvallend is dat het hier om een vrouw gaat,
terwijl de oude Töddenhandel overwegend door mannen werd gedreven. Het was een
kleine onderneming.17 Catharine Veerkamp deelde haar huis met haar man, haar broer
Victor Veerkamp en later ook met Johan Veerkamp.18 Verder waren er aanvankelijk
ook twee vrouwen uit hetzelfde afstotingsgebied, die op het adres van Catharina Veerkamp ingeschreven werden als bedienden. Later was er een zestal winkelbedienden –

Logement Holterman of Hotel Bellevue aan het Vredenburg in 1860. Mathias Veerkamp, een handelaar in manufacturen
afkomstig uit een oud Töddengeslacht, werd niet de grondlegger van een van de grote, moderne winkels, maar nam een
bestaand logement over.
P.W. van de Weijer, Het Utrechts Archief C.38.580.
266

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

die er niet gelijktijdig werkten – en waarvan er een uit het afstotingsgebied kwam. Johan Veerkamp werd later bakkersknecht.
 Behalve de winkel van Catharine Veerkamp, was er aan de Oudegracht het bedrijf
van Mathias Veerkamp en zijn in Culemborg geboren vrouw Hendrika Holterman.19
Mathias Veerkamp werd in 1859 ingeschreven in het bevolkingsregister op vertoon van
een reis- en verblijfpas. Voor zijn komst naar Utrecht had hij in Amsterdam gewoond,
bij de lakenkoopman Ferdinand Veerkamp aan de Nieuwendijk.20 In Utrecht was
Mathias Veerkamp niet lang werkzaam als handelaar. In 1860 werd hij vermeld als logementhouder op het Vredenburg; het logement stond bekend als de firma Holterman
& co, en werd in eerdere jaren door zijn schoonfamilie gedreven. In de periode 18801889 werden op dit adres 25 bedienden ingeschreven. Gewoonlijk werkten er vier of vijf
bedienden tegelijk. Slechts een van de bedienden – de kelner Felix Evers die in 1864 was
geboren in Hopsten – kwam uit het afstotingsgebied. In 1882 overleed Hendrika Holterman. Het enige kind van de familie Veerkamp-Holterman was reeds eerder overleden en in 1884 ging Mathias Veerkamp terug naar Hopsten.
Het is opvallend dat de ondernemingen van de familie Veerkamp in Utrecht niet
uitgroeiden tot grootschaligere bedrijven. Zoals we zullen zien, was zo’n geleidelijke
groei ook niet gebruikelijk. De ondernemingen van de nieuwe Duitse immigranten waren van meet af aan grootschalig.
 De opkomst van de gevestigde Duitse winkelstand betekende niet het einde van de
ambulante Duitse handelaren in textiel en kleding. Met grote regelmaat bleven ze tot
aan het einde van de hier beschreven periode naar Utrecht komen. Ze kondigden hun
komst aan in de lokale krant. De ambulante handelaren kwamen echter, althans volgens de advertenties, niet uit de traditionele herkomststreek van de Tödden, maar uit
grote steden als Keulen, Berlijn en Hamburg. Kleinschalig waren hun ondernemingen
allerminst. In 1878 liet A. Kober uit Keulen weten dat hij voor de tweede maal in
Utrecht was met zijn ‘uitstalling’. Hij gebruikte de ‘benedenzaal van de wed. Esselink’
op het Wed als tijdelijk verkooplokaal. Hij verkocht herenkleding en gaf in zijn advertentie een opsomming van wat hij meebracht, onder meer 2500 broeken en vesten en
3000 colberts. Verkoop geschiedde tegen vaste prijzen en duurde van woensdag 22 mei
tot vrijdag 7 juni.21

Vernieuwende ondernemers
De grote Duitse winkeliers verschilden niet alleen van de Tödden, maar ook van hun
Nederlandse collega’s. In 1849 waren er in Nederland ongeveer 60.000 winkels.22 De
Duitse winkeliers vormden op dit totale aantal slechts een kleine minderheid. Zij bewogen zich echter binnen hun eigen afgescheiden marktsegment en onderscheidden
23
zich van hun Nederlandse vakgenoten. De Duitse winkeliers hadden, in tegenstelling
tot hun Nederlandse collega’s, grote en moderne ondernemingen. Ze introduceerden
nieuwe verkooptechnieken, in de vorm van vaste lage prijzen in plaats van het gebrui-

Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

kelijke onderhandelen. Hun winkels hadden grote, goedverlichte etalages en kenden
een vrije toegang zonder koopdwang, waardoor klanten die een winkel betraden zich
niet meer verplicht voelden iets te kopen. De klanten kregen van de Duitse winkeliers
geen krediet en werden niet bediend door de eigenaar of eigenares. Ze konden echter
wel vrij tussen de waren rondlopen, ze bekijken en aanraken, en ze hoefden niet meer te
vragen naar de prijs. De winst haalde de winkelier uit een grotere omzet.24 De opening
van de grote Duitse zaken leidde tot het ontstaan van het winkelen als vrijetijdsbesteding; mensen gingen niet meer naar een winkel alleen maar om iets te kopen, maar ook
om te kijken en om gezien te worden.25 In een periode van twintig jaar veranderden de
Duitse winkeliers de winkelpraktijk, en het aanzien van de Nederlandse binnensteden.
 De Duitse winkeliers verkochten niet allemaal hetzelfde assortiment. De Winkel
van Sinkel had een breed productenpakket, terwijl Peek & Cloppenburg zich toelegde
op de verkoop van confectie voor heren en jongens. De latere damesmodezaken, zoals
Lampe en C&A, ontwikkelden zich uit de mantelmagazijnen, waar aanvankelijk slechts
damesmantels werden verkocht. De winkeliers waren slechts in beperkte mate elkaars
concurrenten. Zij verkochten manufacturen (stoffen), gemaakte kleding, fournituren
(hulpproducten zoals knopen en voeringstof), galanterieën of zogenaamde korte waren (afgeleid van het Duitse woord Kurzwaren, waarmee onder meer ondergoed en
kousen werden bedoeld).
De Duitse winkeliers verschilden van hun Nederlandse collega’s, omdat ze op zeer
grote schaal adverteerden in lokale kranten. Op basis van deze krantenadvertenties
krijgen we een goed beeld van het assortiment en de wisselingen daarin. De Duitse
winkeliers kwamen, in tegenstelling tot anderen, elk seizoen met iets nieuws. In het najaar werd de komst van de wintercollectie aangekondigd. Daarna volgde de ‘cadeautijd’. Aan het begin van het nieuwe kalenderjaar was er eerst de uitverkoop van het wintergoed en dan de verkoop van het witte goed, zoals tafel- en bedlinnen, ondergoed en
kinderkleding. In februari volgden handschoenen, in maart de nieuwigheden van het
seizoen, in april de japonnen, in mei de zomercollectie en in juni de uitverkoop van het
zomergoed.26 De Duitse winkeliers introduceerden het lokartikel als verkoopmiddel.27
Een kinderhemdje in de kleinste maat werd onder de inkoopprijs aangeboden, in de
hoop dat het winkelende publiek gelijktijdig de grotere en duurder geprijsde hemden
zou aanschaffen.
 De nieuwe zaken verschilden voorts van de oudere winkels, doordat ze werkten met
het filiaalstelsel. De grote Duitse kledingzaken openden vestigingen in tal van Nederlandse steden en tegen het einde van de negentiende eeuw ook buiten Nederland. Gedeeltelijk werden deze vertakkingen gecreëerd om zonen, neven, broers en zwagers de
mogelijkheid te geven een eigen onderneming te beginnen.28

267

268

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Grote werkgevers
De nieuwe winkels van de Duitsers waren merendeels grootschaliger van opzet dan de
Nederlandse en vereisten derhalve een forse investering. Bovendien werkten de Duitse
winkels met veel personeel, terwijl de oudere Nederlandse winkels vaak door slechts familieleden draaiende werden gehouden. Doordat de winkels werkten met veel personeel, ontstond er ook een scheiding tussen personeel en eigenaar, alle pogingen van de
eigenaren om een paternalistische sfeer te creëren ten spijt.29 De arbeidsvoorwaarden
voor de talrijke winkelbedienden in het grootwinkelbedrijf waren niet goed. Over de
precieze arbeidsvoorwaarden is weinig bekend, omdat winkels niet tot werkplaatsen
werden gerekend en derhalve buiten onderzoek van de overheid vielen. In 1915 werd
aangenomen dat de lonen van het zogenaamde interne winkelpersoneel vrijwel nihil
waren; ze kregen slechts kost en inwoning.30 In sommige winkels gold een leertijd van
drie jaar, waarin vrijwel niets werd verdiend en waarin de leerling pakjes moest bezor31
gen, stof afnemen en opruimen. In de bevolkingsregisters worden de winkelbedienden soms ook vermeld als ‘volontair’, wat impliceert dat hun verdiensten gering waren.
De werktijden waren lang. Winkels waren open van ’s morgens acht tot ’s avonds tien
en ’s zaterdags nog langer. Op zondag waren ook veel winkels open. Na sluitingstijd
moesten winkels worden opgeruimd en etalages ingericht.32 Het winkelpersoneel was
gedeeltelijk intern. Dit kon betekenen dat ze bij de eigenaar van de winkel inwoonden.
 In de meeste gevallen betekende het internenstelsel echter dat het winkelpersoneel
werd ondergebracht in kosthuizen naast of boven de winkels. De vrijheid van het interne personeel werd zeer beperkt. Na sluitingstijd moest ook nog voor alles toestemming aan de baas worden gevraagd. Patroons vreesden verlies van hun vrouwelijke
klandizie als het winkelpersoneel zich in zedelijk opzicht afkeurenswaardig gedroeg.
Onderzoekers hebben zich erover verwonderd dat meisjes desondanks liever winkelmeisje dan dienstbode werden. Het beroep van winkeljuffrouw had echter meer aanzien dan dat van dienstbode.33
De internaten boden niet alleen kost en inwoning, maar soms ook vermaak. Het internaat van Vroom & Dreesmann had bijvoorbeeld een eigen toneelvereniging.34 Het
winkelpersoneel hoefde de schaarse vrije tijd niet eens buiten het internaat door te
brengen.
In 1890 werkten er in de Winkel van Sinkel in Utrecht zestig mensen, plus twaalf
mensen in de aangrenzende tapijtafdeling; allen waren intern. Jules Moor, die in 1890
in de winkel werkte en er zijn opleiding kreeg, vertelde bijna vijftig jaar later over het
interne stelsel:
Dat moest, tot de chefs toe. Om tien uur werd de zaak gesloten en dan moesten
we meteen naar bed, tenminste dat dachten ze! Want vaak genoeg gingen we
van de tapijtenafdeeling den kelder door en dan door de poort de Ganzenmarkt
op en dan naar de zaak van Fevre […] om een potje bier te drinken. Meestal

Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

waren we toch weer vroeg thuis, want rare sprongen konden we met ons salaris
niet maken.35
Het loon was toen zestig tot honderdvijftig gulden per jaar, met vrije kost en inwoning.
 Het personeel moest om acht uur ’s morgens in de zaak zijn. Op zaterdag was dat een
uur vroeger. Men werkte tot twaalf uur; dan werd er in twee ploegen warm gegeten.
Thee werd gedronken om vier uur en het souper was van half negen tot half tien in de
avond. Nieuwelingen in het internaat werden ingehaald met een vat bier en een installatierite. Daarna behoorden ze echt tot het personeel, maar veelal – gezien het grote
verloop – niet voor lang.
Naast het nieuwe verschijnsel van het talrijke en deels intern wonende personeel,
betekende de komst van de grote winkels ook het ontstaan van een nieuwe beroepsgroep van winkelklerken, zaakwaarnemers, magazijnhouders en handelsreizigers. Dit
was een groep die tussen de eigenaar en het bedienende personeel in kwam te staan.
Het personeel van de grote ‘Duitse’ winkels bestond niet alleen uit Duitsers, maar
zij hadden wel een belangrijk aandeel in het personeel. Bovendien werkten Duitse
winkelbedienden zonder uitzondering voor Duitse ondernemingen; bij Nederlandse
ondernemingen vonden ze geen emplooi. Dit hoeft niet te betekenen dat Duitse winkelbedienden werden achtergesteld; de Nederlandse winkels werkten veelal zonder
personeel, met uitzondering van de eigen familieleden. De Duitse winkeliers hadden
behalve Duitse bedienden ook Nederlands personeel in dienst, naast enkele Fransen,
Belgen en Britten. Hoe groot het aandeel van het Duitse personeel was, was afhankelijk
van het aantal jaren dat een onderneming bestond. Hoe langer de winkel bestond, des
te geringer het aandeel van de Duitse personeelsleden. Bij de beschrijving van de afzonderlijke bedrijven zal dit punt nader worden geïllustreerd.
 De Winkel van Sinkel
De Winkel van Sinkel behoorde tot oudere zaken, dat wil zeggen de zaken die er reeds
waren in de eerste helft van de negentiende eeuw. Deze winkel kan onmiskenbaar in
verband worden gebracht met de trekhandelaren. Ofschoon er eerdere voorbeelden
waren waarbij handelaren overgingen tot de winkelstand, vooral in Friesland, vormde
de opening van de Winkel van Sinkel een opmerkelijk breekpunt. De grootschaligheid
en het succes van Sinkels onderneming waren bepalend voor de weg die de latere
Duitse immigranten insloegen.
Michael Anton Sinkel werd geboren in Cranpendorf-Cloppenburg in het graafschap Oldenburg. Aan het begin van de negentiende eeuw trad hij toe tot de Töddencompagnie van Ten Brink en Moormann, de twee internationaal opererende stoffenkooplieden uit Mettingen.36 Sinkel kwam in 1806 naar Amsterdam. In 1822 opende hij
daar een winkel aan de Nieuwendijk en trouwde met Agnes ten Brink (1787-1859). Zij
was de weduwe van de rijke Mettingse koopman Joseph Moormann.37 Sinkel beperkte

269

270

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Achterzijde van de Winkel van Sinkel aan de Vinkenburgstraat en de Neude in 1898. De Winkel van
Sinkel lag aan de voorzijde aan de Oudegracht bij de Stadhuisbrug.
Aquarel A. Grolman. Het Utrechts Archief C1573.
Wi n k e l i e r s e n h u n pe r s o n e e l

|

zijn activiteiten niet tot Amsterdam. In 1824 werd de eerste Utrechtse vestiging geopend, die later zou worden vervangen door het pand dat bij de opening zoveel opzien
baarde. In 1827 volgde de Winkel van Sinkel in Leeuwarden, die Anton Sinkel exploiteerde met zijn broers Joseph en Hermann.38 Daarna kwamen er winkels in Leiden,
Sneek, Rotterdam en Alkmaar.
 In 1824 had Sinkel het eeuwenoude pand Het Houten Been gekocht aan de Oudegracht bij het stadhuis. Deze Utrechtse vestiging werd aanvankelijk beheerd door Eduard Moormann, een stiefzoon van Anton Sinkel. Na onenigheid met zijn stiefvader
vertrok Moormann naar Nederlands-Indië, waar hij een handelshuis met suiker-, koffie- en rubberplantages opzette.39 Anton Sinkel verwierf in 1836 voor 24.000 gulden de
bebouwing naast Het Houten Been, bestaande uit het voormalige Barbaragasthuis en
het Laurentiusgasthuis.40 Nadat beide gebouwen waren gesloopt, verrees hier een monumentaal winkelpand, waarvan de voorgevel versierd werd met vier kolossale gietijzeren vrouwenbeelden. Bij het optakelen van deze beelden, uit boten die in de Oudegracht lagen, stortte de oude stadskraan uit 1402 in elkaar, daarmee op symbolische
wijze het einde markerend van een tijdvak van kleinhandel. De kraan werd niet opnieuw opgebouwd.
 In de Utrechtsche Courant werd de nieuwe ‘paleis-winkel’ gedetailleerd beschreven:
de vier gigantische ijzeren beelden bij de ingang, de vloeren van blauw en wit marmer,
ingelegd met koper en kasten en deuren van goudgebronsd, kunstig bewerkt ijzer. De
zaal was 50 bij 100 voet groot (ongeveer 15 bij 30 meter) met daarboven, zonder enige
ondersteuning, een gaanderij, ‘men kan dit niet aanzien zonder daarbij aan de majestueuse paleizen en hangende tuinen der antieken te denken.’ De betimmeringen waren
‘van gepolitourd Amerikaans esdoorn- en maghonijhout; het stucadoor- en beeldhouwwerk, onverschillig, of men hetzelve op een afstand of van nabij beziet, getuigt
evenzeer, dat hier theorie en praktijk uitmuntend hebben zamengewerkt.’ Vanuit de
zaal had men door een bewerkte glazen deur uitzicht op een tuin die uitkwam op de stal
en het koetshuis aan de Neude. Naast de tuindeuren waren aan weerszijden enorme
spiegels geplaatst.41
In 1848 overleed Anton Sinkel. Hij had geen kinderen, en liet zijn bedrijf ter waarde
van 1,4 miljoen gulden na aan zijn petekind Anton Povel, zijn neef Bernard Sinkel en
Joseph Veerkamp, een zoon van de zuster van zijn vrouw.42 De kinderen van zijn vrouw
uit haar eerste huwelijk, met wie Sinkel niet op goede voet stond, kregen geen aandeel
in de zaak. In 1852 zette de inmiddels tot Nederlander genaturaliseerde Povel de onderneming alleen voort.43
44
De katholieke Anton Povel (1796-1875) werd geboren in het Duitse Greven. Aanvankelijk was hij verbonden aan de Töddencompagnie Von Lohe, Povel en Verhage.
