Projeto Trilha dos Hollandeses. De geschiedenis van een  soldatenpad en zijn bruggetje
Projeto Trilha dos Holandeses
De geschiedenis van een soldatenpad en zijn bruggetje
Hannedea C. van Nederveen Meerkerk

Op een Portugese kaart van naar men aanneemt ongeveer
1635, aangetroffen in het Arquivo Ultramarino te Lissabon,
staat Fort Oranje op Itamaraca afgebeeld, tezamen met de retrenchementen "do inimigo" (de vijand, ergo: de Hollanders),
enkele andere bouwsels, waaronder het hoornwerk van het
fort, en het door een vestingmuur omgeven plaatsje Nossa
Senhora de Conceicao op de heuvel.' Op de kaart staat
natuurlijk niet de plaatsnaam van de inimigo, die "Schop-

stad" luidde, naar de kolonel-overste, Sigismund von Schuppe, die de verovering in 1634 op zijn naam heeft staan. De
Laet meldt, dat deze naam in 1634 officieel werd toegekend:
"Den dertienden (augustus 1634, aut.) wiert de Compagnie
van marten Vierson ghesonden naer Tamarica, om
gharnisoen te houden in 't Fort Oragnien; die van Jacob
Petri wiert op de Barra geleght, ende wert het Stedeken de

Afb. 1. Van de Porto dos HoUandeses naar het vroegere soldatenpad, de Trilha, reikt het oude bruggetje (foto auteur).
PAGINA'S 150-153

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

'5'

/4/fc. 2. O Carmeio, een oud toevluchtsoord in vervallen staat verdient het om gerestaureerd te worden (foto auteur).
 naam ghegheven Schuppe; ende 't Fort aen de Afogados
prins Willem ende 't Fort aen de Cabo Gijsselingh".2
De verovering van wat nu Vila Velha heet, betekende indirect
het veroveren van het gehele achterland van Pernambuco, tot
aan de onbekende, door Indiaanse stammen bevolkte, woeste
streken toe, het Terra incognita. Want afgesneden van de
zoetwaterbronnen en fouragemogelijkheid van het vruchtbare
eiland Itamaraca, moesten de guerrilla strijders, die zich verschanst hadden in het zeer sterke Araial Velho. zich nu helemaal wenden tot Forte de N.S. de Nazaré op de Cabo de Santo Agostinho. Totdat ook dat in 1634 werd ingenomen,
alweer door Van Schoppe, waarna een jaar later Araial Velho
viel.
Op Schopstad voelde de man zich wonderwel.' Efficiënt als
hij was, is het dan ook geen wonder, dat zijn soldaten de korste weg gebruikten, die er door het mangrovenbos van Fort
Oranje naar Schopstad vice versa mogelijk was. Men moet

zich voorstellen, dat er een zandrug liep tussen aan de ene
kant de mangroven van de Zuidvaart (Barra do Sul, eigenlijk:
zuidelijke monding), terwijl aan de andere kant een moeras
lag. De over deze zandrug aangelegde weg, was de enige
manier om de beide strategische punten op de snelste manier
te bereiken. Onderaan de heuvel van Vila Velha echter,
stroomde en stroomt een riviertje, de Rio Paripeiro. De monding hiervan was de aanlegplaats voor de schepen, die via de
Barra do Sul naar Vila Velha wilden. Deze plek heet nog
steeds "Porto dos Holandeses". Schoppe was wel zo praktisch, dat hij hier een bruggetje liet bouwen, zodat de manschappen niet telkens behoefden te worden overgezet. Dit
deed hij kennelijk in de vaste overtuiging veilig te zijn, want
in oorlogstijd zou zo'n vaste oeververbinding een aanmerkelijke verzwakking hebben betekend en de voordelen van de
natuurlijke gradiènte teniet hebben gedaan.
 Contemporaine literatuur over dit bruggetje is er, op de
genoemde Portugese kaart na, niet te vinden. Wel is er

152

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

Afb. 3. Casa de taipa langs de Triiha dos Holandeses, eenvoudige woninkjes die momenteel dikwijls worden vervangen door strenpersstenen (foto auteur).
bekend, dat er op de linkeroever van de monding een versterking lag, kennelijk ter bewaking van de brug; deze versterking is op de kaart ook zichtbaar. En in 1853 is er een stenen
brug die in plaats van de oude houten brug kwam, ingewijd
door niemand minder dan de Braziliaanse keizer, Pedro II, o
Imperador. 4 De resten van de stenen brug, die trouwens al
spoedig, geteisterd door het grote verschil van eb en vloed,
verviel, is enkele malen weer door een houten vervangen;
enkele decennia geleden voor het laatst.
 Met dit alles in het achterhoofd waagde de Braziliaanse leider
van het opgravingsproject van Fort Oranje, Prof. Marcos
Albuquerque, zich eind februari 2002 op de ook nu weer vervallen brug. Hij viel door een half verrotte plank, waardoor
zijn schouder uit de kom raakte en hij enige tijd voor het
werk was uitgeschakeld. In diezelfde week viel een zoontje
van een van de arbeiders, die het zware werk aan het Fort
Oranje Project doen, door de brug en bleef zes dagen in
coma, waarna hij na langdurige fysiotherapie weer moest

leren lopen. Een en ander was aanleiding voor de MOWIC
Foundation om aan de Braziliaanse instantie voor Monumenten Zorg5 voor te stellen dit hele gebied tot historisch monument te verklaren en de brug te restaureren. Bovendien staan
er naast de Triiha (vergelijk Eng. "trail") enkele oude taipa
huisjes, dus woninkjes die opgetrokken zijn uit een houten
staketsel met door de zon gebakken leem ertussen. Maar
vooral ook interessant is de ruïne van een oud boeren huis,
waar zich in zeventiende eeuw uit Olinda voor de Hollanders
gevluchte Carmelieten zouden hebben teruggetrokken, waardoor het bekend staat als "O Carmelo". Maar ook heet het in
de volksmond wel "Casa do "Padre" Vicario Tenório" (dubbele religieuze benaming!"), die in de onafhankelijkheidsstrijd van de 19de eeuw een rol zou hebben gespeeld. De restauratie hiervan is een veel groter project, wat in de toekomst
zal worden meegenomen in het revitaliseringsprogramma,
zoals de letterlijke vertaling van de plannen voor Vila Velha
luidt. Historisch toerisme is naast ambachtelijke kunstnijverheid eigenlijk de enige bron van inkomsten voor de eilandbe-

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

woners. Projecten als de onze kunnen aan de ontwikkeling
daarvan veel bijdragen. Zo is er overleg gaande tussen
MOWIC en het hoofd ener plaatselijke school over de vorming van een klasje voor gidsen. Jongens en meisjes, die in
hun vrije tijd de toerist weten te vertellen over de plaatselijke
historie en de monumenten, en dan geen enormiteiten opdissen, als dat Fort Oranje helemaal van klei was, die in de ruimen van de Nederlandse schepen hier naartoe was getransporteerd. Ook zal er een lichte archeologische survey worden
uitgevoerd, zowel langs de triha als bij de vroegere aanlegplaats.
 De trilha wordt druk gebruikt door de mensen, die van en
naar Vila Velha en Forte Orange door het mulle zand ploegen, te voet met of zonder handkar of op de fiets. Helaas hebben wij ook moeten vaststellen, dat de moderne jeugd op
brom- en motorfietsen van de trilha soms een crossbaan
maken en over de brug heen en weer razen. Dit was een
reden temeer voor MOWIC zich voor dit project in te zetten.
Na beraad met ook de Nederlandse Ambassade, maakten
Oscar Hefting en auteur dezes een brochure met een bescheiden begroting en deponeerden het project bij diverse instanties. Het project, als uitbreiding van het veel grote Fort Oran-

153

je Project, werd enthousiast ontvangen. Nog in de maand
oktober vinden de finale besprekingen plaats met de
betreffende politiek-sociale instanties, met de biologen voor
de flora- en fauna inventarisatie van het pad en enkele aannemers voor een offerte. De niet-gouvernementele organisatie
Nassau400, die de herdenking in Brazilië behartigt van de
400-e geboortedag van Johan Maurits, graaf van Nassau-Siegen. van 1636 tot 1644 gouverneur van Hollantsch Brasil,
heeft besloten dit project tezamen met MOWIC te willen uitvoeren. In de rij van sponsors nam de Nederlandse Ambassade het voortouw, waarna de Braziliaanse instanties Copergaz
en Petrobras, alsmede de Gemeente Itamaraca en de Staat
Pernambuco. volgden. Vanuit Nederland bereikte ons bovendien het verheugende nieuws, dat de Culturele Vereniging
Eurobras F.P. zal zorg dragen voor de financiering van de
plaquette, waarop de namen van de sponsoren keurig vermeld
zullen worden. Wanneer Hare Majesteit, Koningin Beatrix en
haar gevolg in maart 2003 het eiland Itamaraca bezoeken zal.
hopen wij haar twee geslaagde projecten te kunnen tonen: het
archeologisch onderzoek naar "o Tempo Holandes" van Fort
Oranje, en de nieuwe brug plus historische en ecologische
informatieborden van de Trilha dos Holandeses.
 Noten
1
2

3
4

5

AJb. 4. Majestueuze Cajü boom langs de Trilha dos Holandeses, waar de
cashew nuts aan groeien (foto auteur).
Herkomst mapa.
Ioannis de Laet, Iaerlick Verhael. Uitg. Linschotenvereniging
1935. vol. 4, p. 39. De Laet gebruikt nog Schoppe's oorspronkelijke
naam. die hij in de loop der tijd vernederlandste in Schoppe; het
plaatsje heette dan ook "Schopstad". Zie voor Fort Ghijsseling
(andere schrijfwijze dan bij de Laet) artikel Twee Zeeuwse forten.
Zie artikel Oscar Hefting. Fort Oranje boven.
Pedro II hield een dagboek bij. De inwijding van de nieuwe brug
hield verband met het feit, dat de eilandbewoners zich tegen de
suprematie van de oorspronkelijk geheel Portugese Kroon, verzetten. Met deze geste trachtte de vorst de stemming te verbeteren, en
inderdaad, men is er nu trots op.
IPHAN. Instituto do Patrimönio Histórico e Artfstico, hoofdkantoor
in Brasilia.
BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

154

PUBLICATIES
Ron van Oers, Dutch Town Planning Overseas during VOC and
WIC Rule (1600-1800). Walburg Pers, Zutphen 2000, 240 pp.,
ISBN 90-5730-104-0, prijs: 31,95 euro.
In de Nederlandse architectuurgeschiedschrijving heeft nooit overdreven veel aandacht bestaan voor de architectuur en stedenbouw in
de voormalige Nederlandse kolonies in andere werelddelen. De
gedachte dat een plaats van vestiging in een kolonie behalve een
noodzakelijk kwaad - zo werd er veelal over gedacht door de
bestuurders in patria - ook een middel kon zijn om de kolonie zelf tot
verdere wasdom te brengen, heeft ook in de wetenschappelijke studie van het Nederlandse koloniale verleden vrij lang op zich laten
wachten. Omdat door de architectuurgeschiedenis geen overzicht
van koloniale stedenbouw werd aangereikt, ontbreekt de nederzettingsgeschiedenis als onderwerp bijvoorbeeld ook in de overzichtsstudie van J. van Goor (De Nederlandse Koloniën. Geschiedenis van de
Nederlandse expansie, 's-Gravenhage 1994).
 Een belangrijke oorzaak voor dit gebrek aan wetenschappelijke interesse is vermoedelijk het gegeven, dat op het eerste gezicht de meeste van deze koloniale plaatsen weinig elementen vertonen die in verband te brengen zijn met de theoretische achtergronden van de stadsuitleg in de noordelijke Nederlanden in de 17de eeuw. Omdat de
wetenschap van de architectuurgeschiedenis wat betreft de geschiedenis van de stedenbouw zich bij uitstek bezighield met de theoretische aspecten daarvan in de Republiek zelf, is er een kennelijk
gebrek aan interesse ontstaan in de factoren die dan wel hebben
geleid tot het ontwerp en de uitvoering van de plattegronden van al
die verschillende vestigingen van Nederlanders in andere gebieden.
Van allerlei voormalige Nederlandse plaatsen overzee is dan ook
nooit grondig de geschiedenis van planning, ontwerp en uitvoering
onderzocht. Mede daardoor ontbreekt tot op heden een serieus overzicht van de Nederlandse koloniale stedenbouw. Het boek van Doreen Greig, The reluctant Colonists (1989), vormde weliswaar een aardige aanvulling op andere literatuur, maar schiet als overzicht voor
wat betreft de stedenbouw toch tekort.
 Dit in aanmerking genomen vormt de publicatie van het boek van
Ron van Oers op voorhand al een belangrijke invulling van een serieuze leemte. Een grote hoeveelheid materiaal wordt met dit boek
beschikbaar. Dit boek is overigens niet geschreven door een architectuurhistoricus, maar door een stedenbouwkundige uit Delft, die de
onderhavige studie als proefschrift heeft gepresenteerd. De vier
doelstellingen van zijn onderzoek zijn de volgende: geven van
inzicht in de verzameling van historische kaarten en ontwerpen in
het Algemeen Rijksarchief in Den Haag; het uitbreiden en aanvullen
van de kennis met betrekking tot de principes en theorieën van de
architectuur en stedenbouw in de zestiende en zeventiende eeuw; het
vaststellen van de authenticiteit, zeldzaamheid en conceptuele waarde van koloniale stadsplattegronden; het leveren van een bijdrage
aan de herkenning van materiaal dat mogelijk in aanmerking komt
als plaats van World Heritage van de Europese expansie. Bij de verwezenlijking van deze vier doelstellingen is door Van Oers een drietal vooronderstellingen gehanteerd. De eerste hypothese is, dat bij
Nederlandse koloniale nederzettingen architectonische en stedenbouwkundige principes werden gehanteerd, die misschien niet waren
vastgelegd als strikte regels, maar die desalniettemin als richtinggevend aanwezig waren. Als tweede hypothese hanteert de auteur het
uitgangspunt dat er zoiets als een 'Nederlandse' manier van planning
en bouw heeft bestaan bij de koloniale vestigingen, een duidelijke en

geordende methode, die er voor heeft gezorgd dat vergelijkbare vestigingen zijn ontstaan. Als derde hypothese tenslotte stelt Van Oers,
dat de invloed van Simon Stevin op de ontwerpen en de planning
van nederzettingen overzee alomtegenwoordig is geweest, ook al is
die invloed nooit rechtstreeks aan te tonen.
 Een ambitieus programma, dat is duidelijk. In de eerste twee hoofdstukken worden de uitgangspunten, doelstellingen en het gebruikte
getekende archiefmateriaal uitvoerig behandeld, hetgeen uitmondt in
een "Atlas of Dutch Overseas Settlements" waarin achttien steden in
het kort worden gepresenteerd aan de hand van enkele historische
afbeeldingen en een zgn. typologische plattegrond. Hierna volgt een
hoofdstuk over de toegepaste methodiek, met onder meer uitvoerige
aandacht voor het "Ideale schema voor een stad" van Simon Stevin.
Daarna volgen hoofdstukken waarin achtereenvolgens Colombo op
Sri Lanka, Kaapstad in Zuid-Afrika en Recife/Mauritsstad in Brazilië uitvoerig worden behandeld. Hoofdstuk 8 met de conclusies en
een epiloog tenslotte, sluiten het boek af. De diversiteit maakt het
boek aantrekkelijk, maar daarin schuilen ook verschillende gevaren.
Voor overzichtsdoeleinden is de genoemde atlas belangrijk, maar de
presentatie per ontwerp is wel erg summier, omdat de positie van
hetgeen wordt afgebeeld in het proces van planning, ontwerp en uitvoering veelal onduidelijk is. Wat betreft het door de auteur geleverde typologische grondplan vraag ik me af waarom dit eigenlijk nodig
is, omdat de hier verzamelde steden onder andere zijn geselecteerd
aan de hand van bruikbare historische plattegronden. In acht van de
achttien opgenomen steden wordt niet de historische plattegrond
afgebeeld die de basis vormde voor de typologische natekening,
zodat de mogelijkheid tot controle ter plaatse ontbreekt. De typologische plattegronden dienen onder meer om de vergelijkbaarheid van
de plattegronden van de verschillende steden onderling te vergroten,
maar het gevaar schuilt daarbij ook in het feit dat de tekeningen juist
met dat doel zijn gemaakt. Het voordeel van de typologische plattegronden is dat de vergelijkbare structuren duidelijk naar voren
komen. Een bezwaar is echter dat de steden in die moderne tekeningen meer op elkaar gaan lijken dan in werkelijkheid het geval was.
 Hiermee hangt een ander probleem samen, dat voor de studie als
geheel genoemd moet worden, namelijk het gemis aan onderzoek
van schriftelijk bronnenmateriaal. Om in die leemte te voorzien
gebruikte Van Oers uitsluitend secundaire literatuur, maar in dit deel
van het boek doet zich het gemis aan bestudeerde historische literatuur wel voelen.
Om nu enkele concrete problemen in de atlas aan te stippen: van Stabroek in de voormalige kolonie Demerary in het huidige Guyana,
wordt als jaar van stichting 1748 genoemd, maar dit is zeker enkele
decennia te vroeg. Bovendien wordt de indruk gewekt alsof de stad
als nieuwe stad is gepland en aangelegd op voormalige plantages,
terwijl de oorsprong van Stabroek te vinden is in een lange, smalle
strook grond, die door de WIC werd vrijgehouden temidden van
plantages. Op deze strook is tijdens Frans bewind in de jaren 17821784 de bouw van een stadje begonnen. Dat werd ook de kern voor
de Nederlandse plaats Stabroek, die vervolgens voornamelijk onder
Brits bewind uitgroeide tot Georgetown, waarbij nieuwe uitbreidingen inderdaad plaatsvonden op de structuren van voormalige plantages. Een van de afbeeldingen bij Van Oers toont een "Plan van het
fort", vermoedelijk uit 1804, maar dit ontwerp is hoogstwaarschijnlijk nooit uitgevoerd, omdat in 1803/1804 slechts gedurende negen
maanden nog een Nederlands bestuur ter plaatse bestond. Een ander
ontwerp voor een ongenoemde stad in dezelfde kolonie Demerary is
weliswaar zeer interessant, maar nooit uitgevoerd, zoals Van Oers
ook aangeeft. Het is dan ook de vraag of dat in het overzicht van de
atlas eigenlijk wel thuishoort. Bij Nieuw Amsterdam in Berbice (ook
in Guyana, maar geen WIC vestiging overigens) wordt bij de typolo-

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

gische plattegrond een situatie weergegeven die nooit is uitgevoerd.
 Bovendien ontbreekt hierbij de essentie van de oorspronkelijke tekening, namelijk het gebouw voor het gouvernement. Dergelijke observaties zaaien enige twijfel over het nut van de typologische plattegronden en van de atlas zelf in zijn huidige opzet.
De analyse en behandeling van de plattegronden van de steden
Colombo, Kaapstad en Recife in de volgende hoofdstukken zijn vervolgens grondig en zeer boeiend. Maar bij grondige lezing van deze
hoofdstukken vallen wel enkele zaken op. De rol van Stevin lijkt mij
veel te nadrukkelijk aanwezig, ook al ontkent de auteur dat in de
conclusies. Bij Kaapstad bijvoorbeeld is ook volgens Van Oers nooit
sprake geweest van een plan dat opgelegd werd vanuit het vaderland; evenmin is er een stedenbouwkundig onderlegd persoon bij de
planning betrokken geweest. Desalniettemin meent Van Oers ook
hier Stevins principes te kunnen terugvinden. Dat brengt de vraag
naar voren of niet veeleer sprake is geweest van tamelijke algemene
principes van ordening en planning, die bovendien mogelijk ook in
andere landen opgeld deden, in plaats van dat in al die onderling
zeer verschillende plattegronden steeds bij uitstek de principes van
Stevin te herkennen zouden moeten zijn. Hoewel vergelijkingen met
koloniale nederzettingen van andere landen niet worden gemaakt,
neemt Van Oers toch veelal 'typisch' Nederlandse verschijnselen
waar. Daarbij wordt meer dan eens erg zwaar geleund op clichés
over de ordelijkheid van de Nederlanders door de eeuwen heen, die
eigenlijk afbreuk doen aan de studie. Ik volsta hier met een citaat uit
het concluderende achtste hoofdstuk, met betrekking tot het orthogonale stratenplan: "Where the Dutch could use it, they preferred it.
 Symbolic of an ordered, well-managed society, hierarchical but
democratie, it was emblematic for the hard-working, God-fearing
Dutch Calvinists" (p. 156). De vermeende relatie tussen het een en
het ander wordt niet beargumenteerd, en er valt dan ook veel op af te
dingen. Want de lezer kan zich dan bijvoorbeeld afvragen wat de
relatie is tussen het orthogonale stratenplan in een aantal Spaanse
koloniale steden en het katholicisme van het Spaanse regime.
Van Oers probeert steeds duidelijk te maken dat de ordelijkheid van
de Nederlanders, nauw verbonden met de opvattingen van Stevin,
een centraal punt is geweest bij de aanleg van de door hem behandelde koloniale steden. Ik ben daar helemaal niet zo van overtuigd.
Uit de gang van zaken bij de West-Indische Compagnie en de Sociëteit van Berbice bijvoorbeeld blijkt allerminst dat die ordelijkheid in
organisatorische zin een rode draad is geweest, die bij elke onderneming, dus ook bij de planning van een nieuwe plaats, herkenbaar is.
Want dan zouden we toch echt sporen moeten kunnen vinden van
een algemeen plan voor de aanleg van steden overzee, sporen in de
vorm van verwijzingen in schriftelijke bronnen, of tekeningen. En
die sporen zijn te summier om een dergelijk beeld te ondersteunen.
 Het verbaast mij daarom ook dat Van Oers niet meer aandacht aan
Batavia heeft gegeven, omdat dat het enige voorbeeld is waar de
naam van Stevin aan verbonden kan worden. Daar tegenover staat de
reconstructie door Paul Meurs (in Vestingbouw overzee uit 1996) van
de eerste fase van Nieuw Amsterdam in Noord-Amerika, een fase
die een duidelijk streven naar ordelijkheid vertoont, maar zonder de
invloed van Stevin!
Dat bij vestigingen overzee een rivier veelal een dominante richting
aangaf, is juist, maar daarbij mag niet worden vergeten dat er in nog
te koloniseren gebieden niets anders aanwezig was dan rivieren. Het
is ook niet zozeer een typisch Nederlandse capaciteit om vestigingen
dichtbij de kust te realiseren, zoals Van Oers stelt met betrekking tot
Suriname, Berbice, Demerary en Essequibo. Dat de plantages daar
aanvankelijke, en tot diep in de achttiende eeuw, vele tientallen kilometers stroomopwaarts langs de rivieren werden aangelegd, had als
reden dat kapers en vijandige mogendheden die afstand moesten

155

navigeren met grote schepen, zodat verovering buitengewoon lastig
zou worden. Uitputting van de grond was een reden nieuwe plantages dichter bij de kust aan te leggen, en bovendien was gebleken dat
met weinig schepen een rivier effectief afgesloten kon worden bij de
monding, zodat het op dat punt relatief weinig uitmaakte of men
dichter bij de kust dan wel dieper het land in stroomopwaarts de
plantages bewerkte.
 Tot slot moet ik toch nog een paar punten noemen die verbeterd hadden kunnen worden. Het is jammer dat de literatuurlijst onvolledig
is; sommige publicaties die in de noten worden genoemd komen in
de literatuurlijst niet voor. Bij de behandeling van de kolonies in het
tegenwoordige Guyana mis ik het boek van Netscher, dat weliswaar
al uit 1888 dateert, maar de meest uitvoerige behandeling van de
aldaar gevestigde kolonies tot nu toe biedt.
Aan het begin van deze recensie stelde ik dat Van Oers een ambitieus programma had, waarvan dit boek het resultaat is geworden. Het
is voor het eerst, dat een onderzoeker de Nederlandse koloniale stedenbouw zo serieus heeft genomen, en voor het debat over de
geschiedenis van de Nederlandse stedenbouw, inclusief de koloniale,
is dit een belangrijke studie. Misschien wel vooral omdat ik op
belangrijke punten niet overtuigd ben, door gebrek aan doorslaggevende argumenten, waardeer ik deze publicatie zeer als uitnodiging
tot discussie. Het boek spoort aan tot nadenken over wezenlijke
zaken bij de koloniale stedenbouw, en dat is belangrijk. Het lang
genegeerde terrein van de koloniale stedenbouw wordt nu voor het
eerst geconfronteerd met theoretische opvattingen in het vaderland.
Toekomstige onderzoekers kunnen deze studie niet negeren, en uit
een verdergaand debat zullen betere inzichten naar voren komen.
Lex Bosman

The Dutch Overseas: Architectural Survey, Mutual heritage of
four centuries in three Continents, door C L . Temminck Groll in
samenwerking met W. van Alphen en met bijdragen van H.C.A. de
Kat, H.C. van Nederveen Meerkerk en L.B. Wevers, en hulp van
vele anderen. Verschijnt in de reeks 'Cultuurhistorische Studies' van
de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, uitg. Waanders, Zwolle
2002.
 Deze bijdrage vormt, mèt andere artikelen in dit nummer van het
Bulletin, een aanvulling op het boek, evenals het gelijktijdig verschijnende Jaarboek van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg:
Monumentenzorg
Internationaal (eveneens uitg. Waanders). Zo
blijft de materie in beweging! Gekozen is voor afbeeldingen die niet
in het boek voorkomen; ze dateren alle van het éérste bezoek dat
auteur aan het desbetreffende land of landsdeel bracht.
Hoe komt zo'n boek tot stand? Op het eerste gezicht is dat een verhaal van 40 jaren: in 1962 werd ik bij deze materie berokken. Maar
ook: 70 jaren, want als klein jongetje was ik al gefascineerd door het
idee, dat er verre landen waren 'die bij Nederland hoorden', waar
alles anders was. Een grote rol speelde het uitstekende Droste-album
Indië, waarvan rond 1930 de plaatjes - geheel gewijd aan de eigen
culturen van het land - bij de chocola verpakt waren.' Eindeloos veel
tekeningen zijn er gemaakt op basis van die plaatjes - tot een aaneen
geplakte rol van 70 meter lengte toe. Van 'West-Indië' zag en hoorde ik minder, maar toch figureren er kale landschappen met veel cactussen in al dat tekenwerk. Of is het 90 jaar? In 1912 spreekt onze
oprichter, mr dr J.C. Overvoorde, tevens een der eerste onderzoekers
op dit terrein, de wens uit, dat er een boek als dit zou moeten verschijnen!

156

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

Afb. 3. Het 18de-eeuwse huis Molenplein, Otrabanda, Willemstad,
Curacao (1962). Thans eigendom van de Stichting Monumentenzorg
Curacao, geheel gerestaureerd en in gebruik bij de overheid.
Afb. I. Tekening auteur najaar 1931, 6 jaar oud, nèt op de Lagere
School en de schrijfkunst nog maar nauwelijks machtig.
 Tengevolge van de verbroken relatie met Indonesië kwam er na de
oorlog een grotere belangstelling voor 'de West' dan ooit tevoren, en
ter plekke begon een zeker historisch besef op te komen. De 'Stichting Monumentenzorg Curacao', 1954, ter bevordering van het
behoud van historisch waardevolle panden, verzocht - teneinde hun
activiteiten wetenschappelijk te kunnen onderbouwen - de Utrechtse
hoogleraar M.D. Ozinga een monumentenbeschrijving te maken. 2

Afb. 4. Charleston, South Carolina. het Josiah Smith House,
Meetingstreet 7 (1962). Gebouwd vóór 1788, galerij zone later
toegevoegd.
Afb. 2. Paramaribo, het mooie zakenpand Waterkant 92, tweede helft
19de eeuw (1962); afgebroken.
Dit werd, buiten de sfeer der antiquiteiten, een der éérste monumentenbeschrijvingen van breder opzet buiten Europa.
Suriname nodigde hem toen uit. zich ook daar op het monumentenbezit te oriënteren. Er werden daarbij tevens restauratie-adviezen
gevraagd, waarvoor door hem schrijver dezes werd aanbevolen, toen
hoofd van de gemeentelijke monumentenzorg te Utrecht. Volgens de
gebruikelijke route volgde toen uitzending in 1962; deze route is
eigenlijk altijd zo gebleven: een land dient een verzoek in, na goedkeuring worden vanuit Nederland de reiskosten en de doorbetaling
van het salaris tijdens afwezigheid gegarandeerd, mits het vragende
land (een deel van de) verblijfskosten en de binnenlandse reiskosten
voor zijn rekening neemt.
Aldaar werd niet alleen aan schetsontwerpen voor restauraties, maar
ook aan inventarisatie gewerkt. Het was boeiend de diverse achtergronden van de typisch-Surinaamse houtarchitectuur te analyseren.
Paramaribo had toen nog nauwelijks te lijden onder ernstige verstoringen van het harmonieuze totaalbeeld. Een terugreis via Curacao.
BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

157

Aft. 6. Engels aandoend huis op Saha, 'The unspoiled Queen ', in The
Bottom. Tweede helft 19de eeuw, galerij en hek beginjaren 20ste eeuw
(1966).
 Aft). 5. Ruïneus 18de-eeuws pakhuis in het benedendeel van Oranjestad
St. Euslalius (1966). Dit eiland reageerde snel op de voorlopige
inventarisatie met de vraag naar een meer volledige documentatie van
de historische herinneringen aan de glorietijd. Dit werd het eerste
studentenproject (1972). met uitzending van twee kunsthistorische
studentes van de R.U.U. en twee restauratiestudenten van de T.U.D.
gedurende 6 weken. Het eiland heeft sedert 1974 een 'St. Eustatius
Historical Foundation' en noemt zich 'The historical gem'.
Charleston en New York plaatste het onderzoek meteen al in een
breder kader. 'Het gaat om Hollandse huisjes in de tropen', dachten
velen - in Nederland èn Overzee - nog altijd. Het enorme contrast in
stedenbouwkundig en architectonisch opzicht tussen Paramaribo en
Willemstad laat meteen zien dat er - naast uiteraard ook aanwezige
Nederlandse inbreng - óók, per land verschillende, invloeden van
elders èn vanuit de regio een grote rol speelden.
Charleston toonde aan, hoezeer Suriname in de 19* eeuw beïnvloed
werd vanuit de zuidoostelijke hoek van de U.S.A. En in New York,
waar niets meer staat uit de tijd van Nieuw Amsterdam, valt nog
altijd op dat bezuiden Wall Street - de noordgrens van die eerste vestiging aldaar - zowel het stratenbeloop als de stratennaamgeving
direct boeiender worden.
Vier jaar later kwam er namens de Antilliaanse regering de vraag
naar mij toe. een aanvulling te maken op de monumentenlijst van
Curacao, benevens een eerste inventarisatie op de andere eilanden.
Eigenlijk was er alleen bekend, dat St. Eustatius nog herinneringen
bezat aan de 'Golden Rock'-tijd, vooral 3 d ' kwart van de 18* eeuw.
 Maar op de Engelse karakteristieken in de houtbouw van de Engelstalige! - Bovenwindse eilanden was bijvoorbeeld nog niet eerder de aandacht gevestigd. In aansluiting kon San Juan op Puerto

Aft. 7. Charmant typisch Benedenwinds woonhuis op Bonaire in het
dorp Rincon, rond 1900 of begin 20ste eeuw (1966).
Rico worden bezocht: een stad, waar al jaren aan een totale kernrevalidatie was gewerkt, die een voorbeeld voor Willemstad zou kunnen vormen.
In hetzelfde jaar kreeg mijn jongere collega A.J. van der Hoeven een
benoeming aan het Surinaamse ministerie van Openbare Werken. Al
snel startte hij met het, samen met mij, opzetten van een monumentenbeschrijving. Daarnaar was al gevraagd in 1962, maar er was nog
geen tijd voor beschikbaar geweest. Subsidie werd toegezegd, maar
helaas overleed Tom van der Hoeven al in 1967. Met inspanning
vanuit beide zijden van de oceaan kwam ons werk toch gereed, mede
dankzij het voortreffelijke opmetingswerk van Ruurt Krooshof.'
Tenslotte kwam er in dat jaar óók nog een vraag uit Ghana naar een

i58

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

Afb. 10. Elmina. Nederlands van 1637 tot 1871, is de énige vestiging aan
de voormalige Goudkust, waar een (bescheiden) stadsvorming plaats
vond. Hier het 22,5 m brede Dolphine House aan de Lime Street (1966).
Het dateert uit de vroege 19de eeuw en heeft een kern met voor en achter
een galerijzone.
Afb. 8. Puerto Rico. San Juan. De binnenstadsrevalidatie hield o.m. in,
dat de typisch Spaanse, veelal dichtgeslibde, binnenplaatsen heropend
en opgeschoond werden (Calle de Cristo. 1966). Het motief van de door
zuilen omgeven binnenhof komt in de Nederlandse gebieden alléén voor
in de wijk Scharloo op Curacao, rond 1900, afgeleid van de Spaanse
architectuur in de dichtbij gelegen stad Coro in Venezuela. (P. Pruneti
Winkel. Scharloo. Delft / Firenze 1987).
 Afb. 11. Sri Lanka, Colombo, de 'Wolvendaalse kerk' uit 1749 e.v.,
alwaar nog in 1972 een tweetalige beschrijving van de hand van de
Dutch Burgher historicus dr R.L. Brohier te koop was, Engels èn
Nederlands.
Afb. 9. De auteur in passende dracht in gesprek met het toenmalige
hoofd van de Ghanese monumentenzorg (onderdeel van de Ghana
Museums and Monuments Board), de heer Obuabisa. en een
medewerkster (Elmina 1966).
onderzoek van die forten die een tijd Nederlands waren geweest.
Met alle bezochte landen bleven contacten bestaan en in 1972 kwam
de doorbraak naar Azië. De stadsgouverneur van Jakarta, Ali Sadikin, realiseerde zich hoe uniek voor heel Azië de kern van het oude
Batavia was en startte, met Unesco-hulp, een grootscheeps restauratieprogramma. De Italiaanse Unesco-coördinator, Sergio dello Strologo, zocht steun en deskundigheid in Nederland, hetgeen tot mijn in dit geval door Nederland betaalde - uitzending leidde. Op de
heenweg via Sri Lanka kon ik daar al enkele nuttige contacten leggen.
BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

Afh. 12. De kleinere stadshuizen in het oude Batavia waren doorgaans
twee lagen hoog en twee vensters breed. De nok lag evenwijdig aan de
straat en er was een grote 'uitsteker' die bij hoge zonnestand de hele
gevel beschaduwde (1972). Dit type is nu vrijwel geheel verdwenen.
Aft). 13. Bantam. Ban ten, was de oudste contactplaats met de
Indonesische archipel voor Portugezen. Engelsen en Nederlanders. In
1685-86 liet gouverneur-generaal C.J. Speelman er het grote fort
Speelwijck aanleggen, waarvan ruïnes en nabij gelegen overwoekerde
grafmonumenten over zijn (1972).
159

A/b. 14. De verrassing van Bandung: de rijke collectie aan goede en
toonaangevende architectuur uit de eerste decennia van de 20ste eeuw.
Hier de villa Merah (rode villa) van architect R. Schoemaker van ca.
 1922. hoekJl. R. Gading / Jl. R. Galing (1972). recent gerestaureerd. D.
Hartono; 'Honorable Mention ' van Unesco (vriendelijke mededeling J.
van Dullemen. Oudenbosch).
Behalve Jakarta stond ook fort Rotterdam te Makassar, Ujung Pandang, op Sulawesi op het programma, alwaar de eerste grote Indonesische restauratie van een Nederlands historisch complex al in volle
gang was. Er waren uitvoerige - en blijvende - contacten met de
architecten van de stedelijke dienst in Jakarta en ook was er gelegenheid Banten, Bogor en Bandung te bezoeken. Een grote verrassing
was de verpletterende hoeveelheid goede vroeg 20"c-eeuwse architectuur in Bandung - ééns voorbestemd geweest de 'hoofdstad' van
Nederlands Indiê' te worden.' In Nederland was daarover nog nauwelijks wat bekend, maar daar stond de zogenaamde 'Indische architectuur* al in hoog aanzien. Het ging immers om werken van vaak al
nauw bij het land betrokken architecten, met de uitstraling van een
liefde voor - en een grote kennis van dat land.
 Zo ontstond er stapsgewijs een overzicht van de gehele materie. Dat
kon op voortreffelijke wijze worden aangevuld vanuit mijn opvolgende functies in het universitair onderwijs te Utrecht. Delft en
Amsterdam, waarin het gewoon hoogleraarschap 'Restauratie' aan
de TUD de hoofdmoot vormde. Doctoraal scripties en promoties
konden worden begeleid over vele deelonderwerpen, óók in landen
die niet zelf konden worden bezocht. De 'route' die doorlopen moest
worden bleef dezelfde, met dit verschil dat in plaats van een gewoon
salaris, het diploma de honorering vormde! De uitzendingstijd kon
ook langer zijn. De meesten die dit deden bleven zowel hun onderwerp als hun begeleider trouw, zodat ze een belangrijke inbreng in
dit boek hebben! Bijzonder in deze is de rol van Wil en Bruny van
Alphen die op oudere leeftijd kunstgeschiedenis in Utrecht studeerden. Wil werd. in zijn dubbelrol van kunsthistoricus met levensfases
in Azië en Amerika èn goochelaar op de computer tot steunpilaar bij
de tot standkoming van dit boek!
Doctorandi en promovendi kwamen niet alleen uit Nederland, ook

i6o

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

Afb. 15. De oude Kaapse architectuur was al goed bekend dankzij de
voortreffelijke foto 's van A. Elliott: veel ervan stond er bij het bezoek in
1991 boven verwachting goed bij. Hier: La Gratitude, Stellenbosch,
Dorp Straat 95, 1795-98 (1991).
Afb. 17. Zoals velen vóór en na hem was ook de industrieel-met-groteculturele-belangstelling J.H. van Heek zeer geboeid door de historische
monumenten van de landen die hij bezocht (hetzelfde geldt enige
decennia later voor architect H.P. Berlage). Hij schetste veel en goed,
hier een tempelpoort op Lombok (1895): Poeri (tempel) Agoeng, Tjakra
Lombok..
Afb. 16. Volslagen onbekend waren de belangrijke gebouwen in
Pretoria, ontworpen door Nederlandse architecten. De 'Ou-Raadsaal'.
Krugers Parlementsgebouw, is van Sytze W. Wierda, een Friese
boerenzoon, 1889-1902 (1991).
 uit de landen zélf. Zo werd mij zelfs gevraagd co-promotor te worden bij de eerste architectuur promotie aan de Gajah Mada - universiteit in Yogyakarta. De probleemstelling was zuiver architectonisch:
de realiteitswaarde van de gebouwen die voorkomen op de reliëfs
van Borobudur. Deze bleek verrassend hoog, in tegenstelling tot
contemporaine gebouwenafbeeldingen in Karolingische manuscripten en reliëfs.5
Zo raakte ik. ruim 60 jaar na het tekenen van "Indische huizen en

tempels' ook bij déze materie betrokken (en ook dat bleef zo).
Nog altijd was er een ernstig hiaat. Door het verbreken van de culturele contacten tijdens het apartheidsregime kon Zuid Afrika niet
bezocht worden. Maar toen, na de opheffing daarvan, in 1991, de
deuren heropend werden, waren mijn vrouw en ik de éérsten die in
deze sector het land bezochten. Het was een eigen onderneming deze
keer (zoals dat ook gold voor enkele latere, doorgaans gezamenlijke,
Antillenreizen). Maar met geweldige steun ter plekke van oud-promovendus dr D.P. Kesting en van de Jan van Riebeeckstichting 6. In
drie weken kon er heel veel bekeken worden en werden er talloze
contacten gelegd, zowel in de voormalige 'Boerenrepublieken' als in
de 'Kaap'. Wéér twee grote verrassingen: de goede staat van veel,
uit de oudere literatuur dankzij de vroeg 20ste-eeuwse foto's van A.
Elliott bekende, 'Kaapse' architectuur èn de monumentale bouwwerken uit de late 19* eeuw in Pretoria, ontworpen door onder president
Kruger aangetrokken (en hier onbekende) Nederlandse architecten!
Ondertussen was het ook al wel mogelijk geworden om de architectonische ontwikkelingen in de Nederlandse invloedssfeer te vergelij-

161

BULLETIN KNOB 2QQ2-5

A/b. 18. "Héél oud, meneer, heeft mijn vader nog gemaakt". De vroeg
20ste-eeuwse kalkoven in Oranjestad, Aruba, nu beschermd monument
(1966).
ken met die in landen welke vroeger banden hadden met Spanje.
 Portugal. Engeland, Frankrijk of Skandinavië. Daarbij viel op. dat
doorgaans in de Nederlandse vestigingen in hoger mate rekening
was gehouden met plaatselijke geografische gegevenheden. En ook
dat ter plekke al bestaande culturele karakteristieken duidelijker een
rol speelden. Dat wil zeggen, dat er daar dus meer ter plekke zal zijn
bedacht en ontworpen, dat dus ook de plaatselijke inbreng groter
was. Bewust is gezocht naar harmonieuze integratie van 'import'
met 'inheems' bij de in de 19* eeuw ontwikkelde stedenbouwkundige structuren op Java.7
Op de Icomos Assembly te Washington in 1987 kon het onderwerp
al even worden gepresenteerd. Uitvoeriger geschiedde dat in Colombo in 1993 '; daar stond ook voor alle deelnemers een dag bezoek
aan de VOC stad Galle op het programma. Een aantal tentoonstellingsschotten (door auteur dezes samengesteld), ook als boekje uitgegeven, belichtte namens de RDMZ onderscheidene aspecten in
'Oost' en 'West'. De gedachte "zullen we daar dan maar niet een
groot boek van maken" vond weerklank en werd in de programma's
van deze Dienst ingepast. In het boekje was immers nog maar een
fractie verwerkt van het vele door auteur bijeen gebrachte (en grotendeels aan de collecties van de RDMZ overgedragen) materiaal.
Dan komt de vraag: hoe wordt de opzet? Hoewel er wat Amerika en
Afrika betreft over inventarisaties konden worden beschikt, was het
aantal kennishiaten in het rijkste gebied. Azië. nog zó groot dat aan
een inventariserende opzet niet kon worden gedacht". Het uitgangspunt werd: Examples, no inventory, hetgeen wilde zeggen: het
maken van selecties uit het beschikbare materiaal.
 In de Nederlandse monumentenzorg wordt een minimum ouderdom
van 50 jaar als uitgangspunt genomen, dat is hier ook gebeurd. Voor
wat de laatste halve eeuw betreft, is uitsluitend ingegaan op het
'omgaan met' de oudere bebouwing. Interessant, omdat in alle aan
de orde gestelde landen vormen van monumentenzorg zijn ontstaan als ze er al niet eerder waren - welke zich mede ontfermen over

objecten, die herinneren aan een vroegere band met Nederland.
Een vergelijkbaar werk over het British Empire is typologisch ingedeeld10. Hier is primair gekozen voor topografische indeling. Zoals
gezegd: juist in de Nederlandse invloedssfeer zijn steeds regionale
karakteristieken dominant aanwezig. Een Surinaamse kerk staat
bouwkundig dichter bij een Surinaams huis dan bij een Antilliaanse laat staan Aziatische - kerk. Chronologie en typologie spelen wèl
een belangrijke rol bij de verdere onderverdeling. In landen, waar
dat relevant is, zijn gebouwen uit de Compagniestijd met een * aangegeven, zodat in de tekst 17*-18*-eeuws werk direct te herkennen
is naast dat uit de 19*-20uc eeuw. Daar, waar na 1800 geen band met
Nederland meer bestond, had dat uiteraard geen zin.
Bronnen zijn steeds zo dicht mogelijk bij het behandelde object vermeld: een publicatie over één fort, kerk of huis wordt direct
genoemd bij de beschrijving daarvan. Meer algemene literatuur staat
bloksgewijs bij stad of land. Werken met een inventaris-achtige
opzet worden met •& aangegeven. Verdwenen gebouwen, waarvan
een goede documentatie bestaat, zijn dikwijls wèl opgenomen.
 Het afbeeldingsmateriaal is zo divers mogelijk gekozen, oude en
recente tekeningen, oude en recente foto's. Er is gebruik gemaakt
van bestaande opmetingen; het verrichten van nieuw opmetingswerk
was in dit kader niet mogelijk. Van oudere topografische afbeeldingen is dankbaar gebruik gemaakt; steeds is daarbij getracht de herkomst zo nauwkeurig mogelijk te omschrijven. Voor het éérst is hier
een selectie gepubliceerd uit de mooie schetsboeken, gemaakt door
de jonge Twentse industrieel J.H. van Heek (1873-1957, dr h.c.
1952) gedurende zijn wereldreizen in 1895 e.v. Diens zoon, mr.
J.H.A. van Heek, voorzitter van de Archiefstichting dr J.H. van
Heek, Huis Bergh, 's-Heerenberg, gaf daartoe toestemming, waarvoor veel dank!
Veertig jaar een boeiende zijlijn naast het werk in Nederland. Men
kan veel geks beleven: zo werd ik bij het eerste Saba-bezoek op de
oude manier teruggevoerd naar St. Maarten (het vliegtuigje had een
wiel verloren). Met een roeiboot naar een grotere vissersboot en dan
door twee sterke mannen overdwars overgegooid en door twee andere weer opgevangen. "We did the same with Princess Juliana", zeiden ze tot troost (zij bezocht de eilanden al vanuit Canada tijdens de
oorlog). Leuke opmerkingen ook. "Héél oud, meneer, heeft mijn
vader nog gemaakt" bij een Arubaanse kalkoven die eruit zag of hij
uit de begintijd van de kolonisatie dateerde (1636). Maar zoiets kan
je ook in Nederland overkomen. Bij het promotie-onderzoek 'Middeleeuwse stenen stadshuizen' zei ik in 1962 tegen een eigenaar:
"Deze kap dateert nog uit de 14* eeuw!". "Dat klopt"zei hij, "sinds
mijn grootvader hier woonde is er nooit meer iets veranderd".
C L . Temminck Groll
Noten
1

2

3
4

J.C. Lamster. "Indië", gevende eene beschrijving van de inheemsche bevolking van Nederlandsch-lndië en van hare beschaving.
 Droste. Haarlem 1928 (ook in het Engels verschenen). In 1972. mèt
de andere Droste-albums. aangetroffen in de bibliotheek van toen al
oud-president Sukarno in het paleis te Bogor / Buitenzorg!
M.D. Ozinga. De monumenten van Curacao in woord en beeld,
Willemstad / "s-Gravenhage 1959. Uiteraard worden in dit artikel
niet de bronvermeldingen rond de afzonderlijk opgevoerde gebouwen genoemd; deze zijn alle zo uitvoerig mogelijk in het boek
opgenomen.
CL. Temminck Groll. A.R.H. Tjin A Djie e.a.. De architectuur van
Suriname 1667-1930. Zutphen 1973.
R.V.D.S.-B.M.A. in samenwerking met C. Passchier. Inventory of
Monuments and Worthwile Buildings in Bandung, Bandung 1989.
IÓ2

5

Parmono Atmadi, Some architectural design principles of chandis,
a study through the building projections on the reliëfs of Borobudur
temple, Yogyakarta 1979. Zie CL. Temminck Groll, Monumentenzorg in Indonesië, een proefschrift over de Borobudur, Heemschut
1981, 76-79. Helaas is dr ir. Parmono enkele jaren terug overleden.
6
D.P. Kesting, Afrikaans-protestantse kerkhou, Erfenis en Uitdaging,
Universiteit Port Elizabeth 1978. Als promovendus bracht deze een
studietijd door in Nederland. Jan van Riebeeckstichting: opgericht
1966, Pretoria 0001, P.O.B. 3457.
7
R.G. Gill, De Indische stad op Java en Madura, een morfologische
studie van haar ontwikkeling, T.U. Delft 1995.
8
Icomos International Symposium Papers, Old Cultures in New
Worlds, vol. II, 8'" General Assembly Washington, oct. 1987, 614621.
C L . Temminck Groll, The Dutch and Asia and other continents,
Rijksdienst voor de Monumentenzorg Zeist 1993 t.b.v. Icomos
Assembly Colombo aug. 1993.
9
Van een belangrijke, niet bezochte, stad als Palembang bv. was
nauwelijks informatie te vinden. Ir. C. Dijkgraaf, thans voorzitter
van 'Shared Colonial Architecture and Townplanning', SCAT,
berichtte recentelijk dat een internationaal congres over de toekomst van deze stad in voorbereiding is.
10 J. Morris e.a., Architecture of the British Empire, London 1986.
Zeer veel foto's, enkele stadsplattegronden, geen opmetingen.
 Paul Meurs, De moderne historische stad. Ontwerpen voor vernieuwing en behoud, 1883-1940, NAI Uitgevers, Rotterdam 2000,
ISBN 90-5662-176-9. EUR 34,50
Vier en dertig jaar geleden ben ik naar Nederland gekomen. Als ik
het land van nu vergelijk met dat van toen, dan zijn sommige streken
inmiddels onherkenbaar veranderd. Die verandering is te danken aan
nieuwbouw, vooral woningen, maar ook aan bedrijfsterreinen en
wegen. En nu, als ik alleen al de omgeving van Delft in ogenschouw
neem, dan is het evident dat er nog veel meer van de omgeving
onherkenbaar zal worden. Maar in de binnensteden veranderde in die
drie decennia relatief weinig. Wel veranderde er veel in het verkeer
en het parkeren, maar de oriëntatie op straten, grachten en gebouwen
werkt in mijn geheugen nog altijd. Er zijn uitzonderingen: delen van
Utrecht en van Den Haag bijvoorbeeld, zijn nauwelijks te herkennen.
Ik herinner mij ook dat er een aanzienlijk aantal spraakmakende
gebouwen afgebroken werd: het Utrechtse Centraal Station van
Sybold van Ravesteyn, de Hippolytuskerk in Delft, de villa Kareol in
Aerdenhout, de Rotterdamse Koninginnekerk, etc. Tegen de afbraak
van laatstgenoemde in 1972 heb ik nog ergens een handtekening
gezet, maar dat heeft de kerk uiteraard niet kunnen redden.
Zo zou men zich kunnen verbeelden, dat er vooral de laatste decennia in onze omgeving veel veranderd is. Dat is misschien het geval
als men puur naar het bouwvolume kijkt in deze korte tijdspanne,
maar het lijkt een illusie als men het proces van de verandering beter
bekijkt. Met de fortificatiewet uit 1874, of zelfs al eerder, nam een
dynamisch tijdperk van de stedelijke groei zijn aanvang, waardoor
veranderingsprocessen in een stroomversnelling terecht kwamen.
 Uitbreidingswijken begonnen de oude stadscentra te omsingelen,
industriële gebouwen verrezen en treinstations eisten hun plaats in
de stad op. De afbraak van gebouwen, die wij nu monumenten zouden noemen, het dempen van de grachten, die wij nu weer willen uitgraven, dat alles begon in de naam van de vooruitgang reeds in de
tweede helft van de negentiende eeuw en ging in een razend tempo
door.
Wie kennis wil nemen van de lotgevallen van de oude Nederlandse
stadscentra in de moderne tijd kan daar nu het boek De moderne his-

BULLETIN KNOB 2 0 0 2 - 5

torische stad van Paul Meurs op naslaan. Met de 'moderne historische stad' bedoelt de auteur de oude steden, die na het wegvallen
van de fortificaties door de stadsuitbreidingen binnensteden zijn
geworden. Verkeersdoorbraken, dempingen, sloop en nieuwbouw
waren de ingrepen die de oude steden moesten aanpassen aan wat
men tegenwoordig de 'maatschappelijke relevantie' noemt. Meurs
geeft een indrukwekkend en erudiet overzicht van deze gebeurtenissen, vooral in de grote steden. Hoewel het soms ook om afzonderlijke gebouwen gaat, worden de gebeurtenissen altijd in de stedelijke
context beschouwd. Om maar enkele voorbeelden te noemen: de
raadhuiskwesties in Amsterdam, Rotterdam, Leiden en Haarlem, de
voorgestelde demping van de Oude Delft in Delft, het stedenbouwkundig ontwerp van Berlage voor Utrecht etc. Het boek beslaat de
periode van 1883 tot 1940.
 De schrijver heeft de nadruk gelegd op de verschillende opvattingen
in de benadering van de bestaande oude stad. Zo behandelt hij de
opvattingen van de architecten, van de gemeenten en de opdrachtgevers, maar ook van de strijders voor het behoud van de stadsschoon,
zoals de Rijkscommissie voor de Monumentenzorg, de Nederlandsche Oudheidkundige Bond, de Bond Heemschut en tal van andere
verenigingen. Het beeld dat Meurs schildert vestigt de aandacht op
een aantal tegenstrijdigheden. Zo kon Berlage voor het oude centrum
van Amsterdam opkomen, terwijl zijn eerste verkeersplan voor
Utrecht (1920) flinke gaten in de oude stad sloeg. De directeur van
de Monumentenzorg Jan Kalf, wiens taak voor zich zelf zou moeten
spreken, bleek in de jaren dertig in Amsterdam voorstander te zijn
geweest van het dempen van het Rokin. Het geschiedenisverloop is
in feite altijd genuanceerder geweest dan het latere vogelvluchtperspectief daarvan laat zien. De houding van de architecten ten opzichte van het behoud en de vernieuwing hing af van de afzonderlijke
kwesties, niet zozeer van hun architectuuropvatting. Men kon zichzelf modern vinden en toch de oude architectuur respecteren. Pas
met de opkomst van de Nieuwe Zakelijkheid werd de tegenstelling
scherper, niet alleen in het architectuurdebat, maar ook ten opzichte
van het verleden. Toen ontstond het cliché dat de Moderne architecten het verleden ontkennen en de traditionalisten ervan houden. Verder wordt uit het boek duidelijk, dat de begrippen harmonie of aanpassing historisch bepaalde begrippen zijn, dus met de tijd veranderlijk. Dit is uiteraard bekend, maar het is toch telkens weer verbazend
om waar te nemen.
 Paul Meurs is in zijn tekst onbewogen en kiest geen partij, maar
kiest de objectiverende houding van de historicus. Dat komt het duidelijkst naar voren in de tekst op de witte bladzijden in zijn boek
(pp.82-474). Dat heeft hem ook kritiek van Wim Denslagen in NRCHandelsblad opgeleverd (23 maart 2001). Maar Meurs is ook architect en dat blijkt uit de groene bladzijden die aan het witte deel vooraf gaan. Deze bladzijden in een gezonde kleur dienen als voorwoord
en verantwoording en geven ook de persoonlijke mening van de
auteur weer. Deze groene introductie is het mindere deel van het
boek. Behalve dat dit gedeelte soms slecht leesbaar is - de inhoudsopgave in groene letters op groene achtergrond - is het warrig van
opzet. Herhalingen, aanvechtbare beweringen en te veel liefde voor
Brazilië bij een bij uitstek Nederlands thema, maken het lezen lastig.
Wat Brazilië betreft: Meurs kan hier als kenner beter een apart boek
over schrijven en ik geloof helemaal niet in het Braziliaanse voorbeeld voor de Lage Landen, omdat de omstandigheden daar behoorlijk anders waren en zijn. Historisch gezien was onder andere het
Duitse voorbeeld of parallel hier belangrijker.
