Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Een kolonie van Duitsers

Een kolonie van Duitsers
Groepsvorming onder Duitse immigranten in
Utrecht in de negentiende eeuw
Marlou Schrover

Amsterdam, 2002

isbn 90-5260-066-x
© 2002 Marlou Schrover/Aksant, Utrecht/Amsterdam
Niets van deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van de uitgever.
 Ontwerp omslag: wat Ontwerpers, Utrecht Lay-out: Trees Vulto dtp en Boekproductie, Schalkwijk Uitgeverij Aksant, Cruquiusweg 31, 1019 at Amsterdam, www.aksant.nl Inhoudsopgave Voorwoord 9 1 Sauerkraut en Liberty Cabbage | Inleiding De Winkel van Sinkel 11 Groepsvorming, integratie en etniciteit 14 Trouwen, wonen, werken en sociaal verkeer 17 Opzet van het onderzoek 20 Een viervoudige vergelijking 21 11 2 ‘Is almede vruchteloos alle nasporing beproeft’ | Vreemdelingenwetgeving 25 Een geweldige overlast van vreemde indringers en vagebonden? 25 ‘Smoussen en andere vreemde lopers van buiten inkomende’ 26 Vreemdelingen, gelijkgestelden en gevestigden 27 Een ‘wandelboekje’ en een ‘schoolgetuigenis’ 29 De praktijk in Utrecht 31 Het domicilie van onderstand 34 Tot besluit 37 3 ‘Ich pien Schweitzer!’ | Beeldvorming 39 Onopvallende Duitsers 40 ‘Wenn mir etwas zustösse’ 41 Laat je daar opknopen! 46 Arme Duitsers 48 ‘Bij de tegenwoordig overal heerschende revolutie-koorts’ 51 ‘Bekwame handwerkers uit het buitenland van Roomsch Katholijken belijdenis’ 55 ‘Die papenboel zou gauw over de grenzen zijn’ 56 Spionnen die iedere dag inlichtingen naar Berlijn zenden 57 Prusofobie 68 Tot besluit 69 4 ‘Eene soort polis voor hulp’ | Registratie, omvang, herkomst en vestiging 71 Domicilie van onderstand en patentwetgeving 72 Vreemdelingenregisters 74 Geboorteplaats 75 Cappeln en Cappelle 76 Utrecht in het midden? 79 Geografische herkomst 82 Binnen en buiten de wallen 90 Stad en voorsteden 93 Little Germany? 95 Tot besluit 100 5 ‘Heeft steeds altijd met hare handel het land rondgereisd’ | Migratiepatroon, leeftijdsopbouw en religie 103 Leeftijdsopbouw 105 Religieuze diversiteit 105 Netwerken 110 Lineair, stapsgewijs, seizoensmatig of circulair 112 Tot besluit 120 6 ‘Wat is een Duitscher voor een vrouw? | Huwelijksgedrag Gemengde huwelijken 122 Duits-Duitse huwelijken 123 ‘Aufgebot’ 127 Eerste huwelijken en huwelijksleeftijd 130 Scheiding en verlating 131 Buitenechtelijke geboorten 132 Tot besluit 133 7 ‘Waaraan herken je een Duitser?’ | Organisaties Het Deutsches Theater 136 De Handels-Societeit 140 Bayerisch bier 142 Religieuze heterogeniteit 146 De lutherse kerk 146 Inwendige zending 150 Werken in de diaspora 152 Het gilde van de kerkenbouwers 156 De Shelfish-club 160 Muzikanten en muziekmeesters 162 De Liedertafel Aurora 164 Studentenverenigingen 170 Duitse kranten en turnverenigingen 173 Een Duitse school? 175 Deutsche Verein zu Utrecht 178 Tot besluit 180 135 121 8 ‘’t Lekkerst roggebrood wat je eet, is gekneed met moffenzweet’ | Beroepsstructuur 183 Het algemene beeld 188 Oververtegenwoordiging of niet? 190 Nichevorming 192 Typisch Duits? 194 Ludwig Stern 195 Prostituees 199 Kelners 201 Sigarenmakers 202 Fotografen 203 Ornamentenfabriek Rencker 205 Hoedenfabrikant Brenner 208 De Chemiker 209 De orgelbouwers 210 Bakkers 212 Kleermakers 215 Tot besluit 216 9 ‘Waar Duitsers haast een kolonie vormden’ | Westerwalders 219 Een kolonie van in grof aardewerk handelende Duitsers 220 Het Westerwald en migratie vanuit Nassau 221 Steengoed 224 De handel 225 Veranderingen in het vervoer en in de vraag 227 Wetgeving 229 Het migratiepatroon 231 Vreemde ende uytheemsche personen, die dagelycx met hare kannen alhier ter merkt komen 232 Omlopers in Keulse potten 235 De klompenparochie 239 Johann Kalb viii 243 Pottenbakkers 244 Spelend op een harmonica 245 Doopbriefjes 247 Amsterdam, Delft en andere plaatsen 248 Handelaren uit Sauerland 255 Tot besluit 257 10 ‘Een eeuw van illusie en zinbegoocheling’ | Winkeliers en hun personeel 259 Tödden: continuïteit en discontinuïteit 263 De familie Veerkamp; representanten van de oude Töddenhandel 265 Vernieuwende ondernemers 266 Grote werkgevers 268 De Winkel van Sinkel 269 Het kosthuis van Sinkel 272 Maseland: uit de kweekvijver van Sinkel 273 Van der Sandt & co 274 Peek & Cloppenburg 276 Hoyng, Schlüter en Bohlen 278 De kweekvijvers 282 Inlands fabrikaat 283 Tot besluit 285 11 ‘Eene Geldersche keukemeid’ | Vijlenkappers, stukadoors, dienstbodes, spoorbeambten en studenten 287 Vijlenkappers 288 Stukadoors 293 Dienstbodes 298 Beambten bij het spoor 302 Studenten en hoogleraren 304 Tot besluit 309 12 ‘Door Hongaarsche zon verbruind’ | Een multiculturele samenleving 311 Jutphaas, Zuilen, Maarssen, De Bilt en Zeist 312 Strohoedenmakers en andere Belgische immigranten 314 Lestrade en Yrondy, Franse paraplumakers uit de Auvergne 316 Italiaanse schoorsteenvegers en pleistergieters 320 Tiroler handelaren in gemsleren handschoenen 323 Kapenaars en andere vreemde studenten 325 West- en Oost-Indië 325 Tot besluit 327 13 Interactieve groepsformatie | Samenvatting en conclusie Noten 337 Literatuurlijst Index 409 391 329 Terwijl ik werkte aan dit boek, werd twee huizen verderop een pand verbouwd. Dit boek zou er niet zijn gekomen zonder de hulp van veel mensen. Ten eerste zijn
dat de genealogen die ik in archieven tegenkwam, waarmee ikzelf contact zocht of die
contact met mij opnamen. De hulp van al deze genealogen werd door mij zeer gewaardeerd. Een aantal mensen wil ik met name noemen. Jules Huf, Rene Beiler, G. Dorenbosch, Joke Sickmann, Wilfried Pott, Ben Rigter, C.J. Erdman, K. Padberg Evenboer, J.
 M. van Orden-Oldenhof, A.M van Loo-Ditmar, Theo Lüschen en A.H. Klokke stuurden of gaven mij belangrijke informatie in de vorm van kwartierstaten, genealogieën en
familiedocumenten. Jules Huf hielp mij bovendien aan zeer mooi fotomateriaal. De
medewerkers van het Utrechts Archief waren behulpzaam bij mijn onderzoek. Voor
hun geduld wil ik met name Piet van Mameren en Mustafa Ahdoudi bedanken. Jos
Kaldenbach hielp bij de transcriptie van enkele gotische documenten. Franz Baaden,
historicus van de Duitse plaats Ransbach-Baumbach, gaf mij inzage in zijn zeer omvangrijke archief. Adri van der Meulen en Paul Smeele hielpen mij met hun uitgebreide
en gedegen kennis omtrent keramiek. Steven Wachlin deed hetzelfde met zijn kennis
van de negentiende-eeuwse fotografie. Wendy Holmes, Harald Koninckx en Karijn
Delen voerden een deel van de data in. Kees Mandemakers en de vrijwilligers van de
hsn verzamelden de data voor de zogenaamde hsn-controlegroep. Gerard de Punder,
Annelies Krekel, Peter Zwaal, Gert-Jan Janssen, Hans Sterk, Hein Klemann, Ronald
Rommes, Richard Loontjens en Peter Vuijst stonden materiaal, dat ze in het kader van
hun eigen eerdere onderzoek hadden verzameld, aan mij af en bevorderden door deze
collegialiteit mijn werk. Ronald Rommes las bovendien een eerdere versie van het manuscript en gaf mij talloze tips en suggesties. Corrie van Eijl deed suggesties ten aanzien
van het wetgevende hoofdstuk. Jelle van Lottum las het hele manuscript en gaf allerlei

10

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

commentaar. Met Rinus Penninx schreef ik, terwijl ik aan dit boek werkte, een essay
over groepsvorming onder immigranten. Mijn gedachtewisseling met hem in dat kader, heeft me geholpen bij het schrijven van mijn hoofdstuk over eigen organisaties.
 Iets vergelijkbaars gold voor Floris Vermeulen, met wie ik voor de European Social
Science History Conference een sessie organiseerde over dit onderwerp. Trees Vulto
zorgde als vormgeefster dat dit een mooi boek werd. Het vertrouwen dat Marti Huetink als uitgever in dit project had stimuleerde mij in de laatste maanden. Mijn vader
Frans Schrover, die bijna vijftig jaar bij het kadaster werkte, hielp mij bij het ingewikkelde kadastrale onderzoek. Aja Gil las de laatste versie van het manuscript en verbeterde een groot aantal fouten. Jan Lucassen en Maarten Prak waren bereid mijn aanvraag bij nwo te ondersteunen en maakten zo dit onderzoek mede mogelijk. Hun fundamentele commentaar en dat van Gertjan de Groot maakten van dit boek een beter
boek. Het onderzoek werd financieel mogelijk gemaakt door nwo.
 1 Sauerkraut en Liberty Cabbage
Inleiding

In De Volkskrant van 10 september 2001 werd de chaotisch verlopende oprichtingsvergadering beschreven van de Arabische Democratische Partij.1 Tien mensen kwamen er
naar de bijeenkomst in Amsterdam. Een van hen maakte bezwaar tegen de naam van
de nieuwe organisatie; hij was geen Arabier maar een Berber. De Marokkaanse voorzitter, Mustafa Aboustib, reageerde verontwaardigd: ‘Hoe kunt u dat bewijzen […] Al
eeuwen wonen Arabische vrouwen tussen de Berbers. Hoe kunt u mij vertellen dat u
geen Arabisch bloed hebt?’ Niemand vroeg hem waarom hij naar de oprichtingsvergadering van de Arabische Democratische Partij was gekomen. De Egyptenaar Ibrahim
Farouk, initiatiefnemer van de bijeenkomst, greep in. ‘Jullie hebben een Marokkaans
probleem naar Nederland gebracht. Prima, maar dit conflict moeten jullie niet hier uitvechten.’ Door de keuze van zijn woorden maakte Farouk duidelijk dat het in ieder geval niet zijn probleem was, maar dat van ‘jullie’. De Marokkaan die zich als Berber
identificeerde verliet scheldend de vergadering. Even later kreeg voorzitter Aboustib
van een Tunesiër te horen dat hij in het Nederlands moest spreken en niet in het Arabisch. Aboustib werd woedend. ‘Wij zijn toch een Arabische partij?’ ‘Ja, maar je bent in
Nederland.’ Taal, geloof en geografische herkomst werden binnen een uur naar voren
geschoven als basis voor de nieuwe partij en binnen een uur was het aantal aanwezigen
gehalveerd. vvd-kamerlid Cherribi noemde de oprichtingsvergadering een zielig initiatief, dat niet serieus genomen moest worden. Niemand, behalve wat radicalen, zat hier
op te wachten. De gewone man wilde inburgeren, volgens Cherribi. Wie die gewone
man was, werd niet helemaal duidelijk. Wel duidelijk was dat twee dagen na de vergadering – op 11 september – niet alle mensen in Nederland meer zeker wisten of iedereen
wel wilde inburgeren.
 Groepsvorming langs etnische lijnen is een actueel onderwerp van discussie en is
daarom tot inzet van dit boek gemaakt. Onderwerp zijn de Duitse immigranten die tot
de Tweede Wereldoorlog eeuwenlang in Nederland de grootste groep vreemdelingen
vormden.
De Winkel van Sinkel
In 1839 opende de Duitse immigrant Anton Sinkel zijn winkel aan de Oudegracht in
Utrecht. De Utrechtsche Courant wijdde er een artikel aan en dat was uitzonderlijk. Gewoonlijk besteedde de krant weinig aandacht aan dit soort plaatselijk nieuws in de ver-

12

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

onderstelling dat de stadsbewoners er ook zonder berichtgeving wel van op de hoogte
zouden zijn. Omdat in Amsterdamse periodieken veel ophef over de nieuwe winkel
was gemaakt, meende de Utrechtse krant niet te kunnen achterblijven.
 Wij erkennen dat het een Paleis-Winkel is, gelijk die dagbladen het noemen, en
dat er welligt geenen wedergade van zoodanig grooten winkel te vinden is.2
De krant vervolgde met een gedetailleerde beschrijving van de winkel. Sinkels gebouw
kreeg navolgers, zij het niet allemaal even luxueus. Met verlichte etalages veranderden
deze winkels het aanzien van de negentiende-eeuwse stad. Het ‘winkelen’ als vrijetijdsbesteding deed zijn intrede.3 In de tweede helft van de negentiende eeuw openden aan
dezelfde Oudegracht en in de omliggende straten ook andere Duitse immigranten hun
grote zaken. Sommige namen klinken nu nog bekend: Peek & Cloppenburg, Kreymborg, Hunkemöller, c&a en v&d. Daarnaast waren er talloze andere, vergelijkbare ondernemingen die in de negentiende eeuw door Duitse immigranten werden opgezet,
maar die niet overleefden tot in de twintigste eeuw. Dat lot deelden ze met de winkel
van Sinkel, maar als eerste winkel waar alles te koop was, heeft deze zaak een plaats in
het collectieve geheugen behouden
Van de buiten Nederland geboren vreemdelingen was in de tweede helft van de negentiende eeuw 60 procent Duits. Zij bleven de grootste groep vreemdelingen tot de
komst van de gastarbeiders in de twintigste eeuw. Zij hebben hun sporen nagelaten in
de Nederlandse samenleving. Duitse woorden als turnen en kellner werden in die tijd
overgenomen in de Nederlandse taal. De boterhamworst en het lichte bovengistende
bier zoals we die nu kennen, werden in de negentiende eeuw door Duitse immigranten
in Nederland geïntroduceerd. De gewoonte om tegen kersttijd een kerstboom in de
huiskamer te plaatsen werd door burgergezinnen van Duitse winkeliers overgenomen.
 De winkeliers plaatsten de kerstboom in hun etalage als lokkertje voor het winkelende
publiek. Uiteindelijk werd de boom een vast onderdeel van de Nederlandse huiskamer
in kersttijd.4
Duitsers waren getalsmatig de belangrijkste groep immigranten in Nederland,
maar juist over het lot van deze grootste groep is relatief weinig bekend.5 Dit geldt
vooral voor migranten in de stedelijke omgeving waarheen het merendeel van hen zijn
schreden richtte.6 Opmerkelijk is dat eenzelfde verwaarlozing geldt voor Duitse immigranten in andere landen waar ze evenals in Nederland een belangrijk deel van de immigrantenpopulatie uitmaakten.7
Deze geringe belangstelling vloeit in de eerste plaats voort uit de veronderstelling dat
Duitse immigranten relatief gemakkelijk in de ontvangende samenleving zijn opgegaan.8
De historicus Rogier schreef in 1962 over Duitse immigranten in eerdere eeuwen:
Overal in ons land treffen ons het verbijsterende gemak, waarmee zij naar voren
traden als representanten van het Nederlandse volk, en de argeloosheid, waarmee de Nederlandse goe-gemeente hen als zodanig aanvaard heeft.9

Inleiding

|

Rogiers beschrijving echoot eerdere omschrijvingen uit andere landen. In 1928 schreef
de Duits-Amerikaanse onderzoeker Mencken: ‘The children of the German-American
are totally American. […] The melting pot has devoured them, as no other group’.10
Vanuit een historisch perspectief wordt de zichtbaarheid van de Duitse immigranten beïnvloed door gebeurtenissen in latere tijdvakken. Een tweede verklaring voor de
geringe belangstelling voor Duitse immigratie is daarom het feit dat hun nakomelingen in de tijd dat immigrantenstudies zich als discipline ontwikkelde – en dat was in
Europa na de Tweede Wereldoorlog – niet de behoefte voelden om zich als Duitsers of
als nakomelingen daarvan te profileren. De oorlog was daar debet aan. In de Verenigde Staten had de Eerste Wereldoorlog, die daar gepaard ging met sterke antiDuitse sentimenten, eenzelfde effect gehad. In Amerikaanse studies wordt de oorzaak
voor de verwaarlozing van de Duitse immigratie aangeduid als ‘the ww i effect’.11 Zo
de Duitse Amerikanen na 1914 nog Sauerkraut aten – in de Eerste Wereldoorlog omgedoopt tot Liberty Cabbage – deden ze dat achter gesloten gordijnen.12 Van een etnische
profilering als Duitsers kon weinig voordeel worden verwacht. De terughoudendheid
over een Duitse afkomst speelt ook Nederlandse genealogen parten. ‘Uit mijn jeugd
weet ik’, schreef een van hen mij, ‘dat in de dertiger jaren mijn grootvader met mijn
vader Duits sprak, daar hield het mee op.’ De gebeurtenissen in Duitsland voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten de Duitse afkomst onbespreekbaar.  Als laatste biedt de aard van de migratie van de Duitse nieuwkomers een verklaring.
De Duitse immigranten kwamen merendeels als economische migranten, druppelsgewijs over een lange periode en niet zoals bijvoorbeeld de Hugenoten als grote groep in
een kort tijdvak. In de migratieliteratuur is de meeste interesse tot dusver uitgegaan
naar vluchtelingen.16 Hun komst, in een korte periode en meestal in familieverband,
wekte ook bij tijdgenoten belangstelling en leidde daardoor tot bemoeienis en archiefvorming. Voor de Duitse immigranten gold dat niet.
De geringe belangstelling kan wel worden verklaard, maar daarmee wordt ze nog
niet gerechtvaardigd. Met dit boek over de geschiedenis van Duitse immigranten in
Nederland streef ik meer na dan het opvullen van een lacune. Ik probeer ook een verdieping aan te brengen in het inzicht in het proces van groepsvorming. Uit historisch
onderzoek is gebleken dat alle migranten periodes hebben gekend waarin ze als groep

13

14

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
17

herkenbaar waren in de hen omringende samenleving. Na twee of drie generaties was
dat merendeels niet langer het geval.18 Immigranten vormden evenwel niet allemaal
even lang een herkenbare groep. Sommige ethnic pockets bleven langer bestaan dan andere.19 Wat de continuïteit van de groepsvorming bepaalde is echter nog geenszins duidelijk. Voor zover groepsvorming onder immigranten vanuit een historisch perspectief is onderzocht, is de aandacht vooral uitgegaan naar vluchtelingen – die groepsgewijs en in een beperkt tijdvak kwamen – of naar joden en zigeuners, die geconfronteerd
werden met een langdurige en systematische uitsluiting. Mate en duur van groepsvorming onder migranten die druppelsgewijs kwamen over een langere periode – zoals de
Duitsers – is nog nauwelijks onderzocht.
 Groepsvorming, integratie en etniciteit
Soessy wordt de hedendaagse dichter Abdelaziz Ajaarouj door zijn vrienden genoemd
omdat hij uit Souss komt in het zuiden van Marokko.20 Hij is Moslim, Marokkaan, Nederlander en Utrechtenaar, maar hij is ook een Soessy. ‘Duitse immigranten’ is net zozeer een containerbegrip als ‘Marokkaanse immigranten’.
De termen ‘groep’ en ‘groepsvorming’ zijn in het bovenstaande gebruikt in een wisselende en vage betekenis, zoals dat in het dagelijks taalgebruik gangbaar is. Om tot een
duidelijke omschrijving van het onderwerp van dit boek te komen, is precisering, verfijning en problematisering van deze begrippen noodzakelijk. Centraal in dit onderzoek staat groepsvorming onder immigranten langs zogenaamde etnische scheidslijnen. De tegenhanger van groepsvorming is integratie: immigranten en hun nakomelingen zijn geïntegreerd als groepsvorming zich niet (meer) voordoet. Groepsvorming
en integratie zijn onderdelen van het vestigingsproces van immigranten. Voor groepsvorming wordt in de hedendaagse discussie ook het begrip minderheidsvorming gebruikt. Ik wijk daar opzettelijk van af, omdat minderheidsvorming een concentratie op
de laagste sporten van de maatschappelijke ladder impliceert.21
Vrij algemeen wordt geaccepteerd dat ‘groepen’ en ‘etniciteit’ sociale constructies
zijn, maar dat het gebruik van deze constructies bij het vormgeven van sociale verhoudingen reële, bestudeerbare consequenties heeft.22 Bij de definiëring van groepen zijn
drie partijen betrokken: mensen kunnen zelf vinden dat ze tot een bepaalde groep behoren, anderen, die hun tijdgenoten zijn, kunnen dat vinden, of wetenschappers kunnen in hun reconstructie achteraf tot de conclusie komen dat er van groepsvorming
sprake was. Zelfdefinitie en definitie door anderen hoeven daarbij niet samen te vallen.
 Etniciteit is lange tijd opgevat als een cultureel fenomeen. Etnische groepen hadden, volgens de zogenaamde primordialisten, hun eigen cultuur die hen zou onderscheiden van andere etnische groepen. Omdat etniciteit als een gegeven werd gezien,
behoefde het weinig verklaring. De antropoloog Fredrik Barth introduceerde in 1969
een nieuw perspectief en legde de nadruk op de sociale organisatie van verschillen en
overeenkomsten.23 Etniciteit vatte hij op als sociale identiteit, waarbij processen van

Inleiding

|

(zelf)toeschrijving voorop stonden. De context bepaalde in hoge mate etnische identiteit. Etniciteit als constructie vereiste, in tegenstelling tot etniciteit als gegeven, wel een
verklaring. Dit inzicht vond weerklank bij antropologen en sociologen, maar vrijwel
niet bij historici.24
Ik zie groepsvorming langs etnische lijnen als de uitkomst van een dynamisch proces, waarbij verschillen voortdurend worden gevormd en hervormd. 25 Etniciteit draait
26
om verschillen die verschil maken. Om te weten wie van wie verschilt en op welke manier, moet je weten hoe tijdgenoten zichzelf en anderen definiëren. Wie zijn ‘wij’ en wie
zijn ‘zij’?27 Het antwoord op die vragen is afhankelijk van wie ze stelt en wie ze beantwoordt. Wie houdt de mythe van een collectieve band in stand en met welk doel?
Machtsverhoudingen spelen daarbij een rol. Hoe groter de concurrentie om schaarse
goederen, zoals economische posities, politieke macht of een huwelijkspartner, des te
groter het belang van afbakening.28
Overeenstemming omtrent de sociale constructie van etniciteit betekent niet dat
het begrip etniciteit door iedereen hetzelfde wordt ingevuld.29 Een typerend en tegelijkertijd vaag voorbeeld van invulling is: etniciteit is een vorm van sociale binding, die
voortkomt uit een speciale band tussen mensen met een gedeelde oorsprong en een afkeer van mensen met een andere oorsprong.30 Slechts weinig auteurs geven een meer
concrete invulling, maar ze zijn het er merendeels wel over eens dat etniciteit iets met
groepsrelaties te maken heeft.31 Duidelijker gezegd: etniciteit is gerelateerd aan groepsformatie in verband met migratie en presenteert zich in de vorm van collectieve en
doelbewuste acties.32 Niet alle groepsvorming is etnische groepsvorming. Daarvan is
slechts sprake, wanneer betekenis wordt gehecht aan een (vermeende) gemeenschappelijke geschiedenis, afstamming of oorsprong en, daarvan afgeleid, aan fysiek voorkomen, taal of religie.33 Groepsvorming houdt ook verband met de aard en omvang van
de migratie.  In het bovenstaande is gesproken over Duitsers en Duitsland in navolging van de
internationale historiografie waarin ook met deze verzamelbegrippen wordt gewerkt.43
In het grootste deel van de negentiende eeuw vormde de herkomststreek van de immigranten echter geen staatkundige eenheid, terwijl de immigranten zichzelf lang niet altijd als Duitsers zagen, maar veeleer als bijvoorbeeld Oldenburgers, Westfalers of Westerwalders. Eerder onderzoek in Londen, New York en Kopenhagen, heeft aangetoond
dat Duitse immigranten niet één groep vormden.44 De Duitse gemeenschap was, zoals
alle nationale gemeenschappen, niet alleen verdeeld naar sekse, klasse, religie en beroep, maar ook nog eens naar regionale oorsprong. Dat betekent dat er waarschijnlijk
geen sprake was groepsvorming van Duitsers als collectiviteit, maar van groepsvorming binnen de Duitse immigrantenpopulatie.
Integratie wordt, net als etniciteit, niet altijd even helder gedefinieerd.45 In plaats
van integratie worden ook andere termen gebruikt, zoals assimilatie, acculturatie en
interculturatie, die echter niet precies hetzelfde betekenen.46 De termen zijn geen aanduidingen voor eenzelfde proces, maar omschrijven stadia binnen dat proces of verschillende processen en verschillende (gewenste) uitkomsten. De discussie is, vooral in
het Engelse taalgebied, nogal politiek geladen en overgoten met een saus van politieke
correctheid.
 In de discussie over integratie staan twee tradities tegenover elkaar, die gerelateerd
zijn aan de migratiegeschiedenis van de landen waarin ze overheersen. De binnen-Europese migratiegeschiedenis wijkt af van de migratie naar de Verenigde Staten als immigratieland bij uitstek.47 In Europa wordt ervan uitgegaan dat groepsvorming van migranten weliswaar als fenomeen bestaat, maar dat het slechts tijdelijk is en dat het uiteindelijke resultaat integratie is. De onderzoekstraditie die meer recent in Amerika
aanhang heeft gevonden, stoelt op de aanname dat aan etniciteit gerelateerde groepsvorming door migratie wordt versterkt. Groepsvorming en etniciteit worden in deze
optiek gezien als fenomenen met een duurzaam karakter. Het tegen elkaar afzetten van
het Europese ‘onproblematische assimilatieperspectief’ en het Amerikaanse ‘eeuwige
etniciteitsperspectief’, is een wat simplistische voorstelling van zaken, maar vat de discussie wel redelijk samen.48

Inleiding

|

Trouwen, wonen, werken en sociaal verkeer
In 1966 was de Marokkaan Camel El Makrini op bezoek bij familie in Beusichem, een
plaats aan de Lek. Aan de andere kant van de rivier zag hij hoge fabrieksschoorstenen.49
Rokende schoorstenen betekenen werk, besloot El Makrini. Hij nam de pont en liep
naar Wijk bij Duurstede, naar de steenfabriek onder de schoorsteen. Van beroep was
hij geen steenbakker, maar de fabriek kampte met een personeelstekort en haalde El
Makrini graag binnen als nieuwe arbeidskracht. In 2000 woonden er 157 Marokkanen
in Wijk bij Duurstede. Ze kwamen vrijwel allemaal uit het geboortedorp van Camel El
Makrini of uit de directe omgeving en waren gedeeltelijk aan elkaar verwant. Alle mannen van deze groep hebben in de steenfabriek gewerkt. Samen vormden ze een hechte
gemeenschap.
 Etniciteit laat zich niet in objectieve termen meten omdat het gaat om een subjectieve beleving.50 Studies over etniciteit stellen die subjectieve beleving centraal: mensen
zijn Duits of Marokkaans omdat ze zichzelf zo zien of door anderen zo worden gezien.51
In een (historisch) onderzoek is deze subjectieve benadering moeilijk te operationaliseren. Gelukkig bestaat er onder onderzoekers wel consensus, wanneer het gaat om de
elementen waarin een collectieve identiteit een uitdrukking vindt: endogamie, geconcentreerde bewoning, concentratie in beroepen en concentraties in verenigingen
(waaronder kerkelijke activiteiten).52
Taal is gepresenteerd als uitvloeisel van een gedeelde afkomst. In het vasthouden
aan de eigen taal vindt etniciteit haar uitdrukking. Het vasthouden aan de eigen taal
leidt tot het oprichten van eigen kranten, scholen en theaters en godsdienstoefening in
de eigen taal.
Dat religie een belangrijke rol speelt bij groepsvorming wordt door onderzoekers
niet betwist. Toch is de rol van religie niet zonder problemen. Studies die een grote rol
toeschrijven aan religie als samenbindende factor, hebben vaak gemeenschappen als
onderwerp die religieus homogeen zijn, maar waarbij de leden van de gemeenschap
bovendien hun geografische herkomst en hun sociale klasse delen.53 Op die manier is
de samenbindende functie van religie moeilijk te toetsen.
In de literatuur over etniciteit is een verschuiving waar te nemen in het primaat van
de factoren waarin etniciteit een uitdrukking vindt. Aanvankelijk werd in onderzoek
de nadruk gelegd op de koppeling tussen etniciteit en werk. Later verschoof de nadruk
naar sociaal verkeer. Welk verband belangrijk is, is niet voor alle immigranten gelijk.
 Voor de eerste generatie immigranten is etniciteit vooral verbonden aan werk of klasse;
voor de latere generaties wordt het meer een element van de vrijetijdsbesteding of sociaal verkeer.54 Wat etniciteit bepaalt, kan van de ene op de andere generatie immigranten verschillen. Voor dit boek, waarin het gaat om intergenerationele etniciteit, betekent dit, dat we mogen verwachten dat de ene generatie etniciteit anders invult dan de
volgende.
Groepsvorming langs etnische lijnen wordt in dit boek onderzocht door te kijken
naar connubium (trouwen) en convivium (werken, wonen, sociaal verkeer of vrijetijds-

17

18

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
55

besteding). Het gaat om de vraag of immigranten en hun nakomelingen op deze punten opvallend afwijken van anderen in hun nieuwe omgeving. Een opvallende afwijking wordt opgevat als indicatie voor een collectieve identiteit en daarmee van groepsvorming. Waar het in alle gevallen om gaat, is de mate van sociaal contact. Huwelijken
met mensen van de eigen groep, wonen en werken binnen een beperkte groep en sociaal verkeer binnen die groep, duiden allemaal op beperkte sociale interactie. Een
rangorde in de factoren is niet te geven. Daarom spreek ik over groepsvorming wanneer er op alle vier punten opvallende concentraties zijn.
Het ligt in de lijn der verwachting, dat in deze concentraties verandering optreedt
naarmate men langer in het nieuwe land gevestigd is. Met andere woorden, de eerste
generatie migranten zal in het algemeen bijvoorbeeld meer onderling huwen dan de
tweede. We raken hier aan een van de kernvragen van de migratiegeschiedenis: de mate
waarin na verloop van tijd, en over meerdere generaties, sprake is van integratie.
 Aan huwelijksgedrag wordt gewoonlijk veel gewicht gehecht wanneer het gaat om
groepsvorming. Exogamie, het trouwen buiten de ‘eigen’ groep, wordt beschouwd als
een teken van contact en integratie tussen groepen; endogamie, het trouwen binnen de
‘eigen’ kring, als een indicatie dat immigranten vooral contacten hebben met mensen
met eenzelfde achtergrond.56 Gemengde huwelijken spelen een dubbelrol in het integratieproces: ze zijn zowel het resultaat van als een stimulans voor integratie.57 Gemengde huwelijken krijgen een belangrijke rol toegeschreven, omdat partnerkeuze
wordt gezien als een zogenaamde kernkeuze. De gedachte is dat, wanneer een immigrant bij het huwelijksgedrag van houding verandert, de integratie een belangrijke laatste fase is ingegaan.58 De partnerkeuze kan zo een indicatie zijn van identiteitsidealen
en in- en uitsluitingsprocessen.59 Gemengde huwelijken worden gezien als de voornaamste indicator voor de mate waarin immigranten geïntegreerd zijn in de ontvangende samenleving.60 Het verband tussen gemengd huwen en integratie wordt soms
nog extremer gesteld: integratie en gemengd huwen zijn aan elkaar gelijk.61 Gemengde
huwelijken zijn dan een noodzakelijke voorwaarde voor integratie. Integratie lijkt in
deze visie niet te bestaan buiten het gemengd huwen, terwijl gemengd gehuwden per
definitie als geïntegreerd worden beschouwd.
 Bij de tweede maatstaf – werken – gaat het om de mate van concentratie van immigranten in beroepen. Concentratie in een beperkt aantal beroepen, gewoonlijk aangeduid als economische nichevorming, is een verschijnsel dat zich frequent voordoet onder immigranten.62 Iedereen die zich bezighoudt met migratiestudies komt dit verschijnsel tegen.63 De Amerikaanse socioloog Richard Waldinger ziet nichevorming
daarom als een logisch uitvloeisel van migratie.64 Nieuwkomers hebben slechts een beperkt aantal contacten en vooral met mensen van de eigen groep, en daarom lopen de
uitwisseling van informatie over arbeidsmogelijkheden en het werven van personeel
via deze netwerken, met nichevorming als gevolg, zo luidt Waldingers these. Zodra de
contacten zich verbreden, verwatert de niche. De mate van nichevorming is daarom
een geschikte maatstaf voor integratie. De vraag hierbij blijft, waarom niet alle migranten niches vormden en waarom sommige niches langer bleven voortbestaan dan an-

Inleiding

|

dere. Bij nichevorming is sprake van een proces dat kan worden aangeduid als interactieve groepsformatie.65 Concentratie in beroepen versterkt de sociale banden en daarmee het proces van groepsvorming, terwijl omgekeerd een hechte groep meer mogelijkheden heeft om zich niches toe te eigenen en het bestaan ervan te continueren.
Nichevorming is een indicatie voor gebrekkige integratie; succesvolle nichevorming
continueert de groepsvorming. In feite wordt aan nichevorming, zij het niet expliciet,
eenzelfde dubbelrol toegeschreven als aan huwelijksgedrag. De concentratie van immigranten in bepaalde beroepen wordt niet alleen opgevat als een maatstaf voor groepsvorming, maar ook als instrument dat groepsvorming versterkt. Concentratie in een
beroep maakt de lonendheid van het beroep tot een collectief belang en versterkt zo de
onderlinge band.
 Bij wonen, als derde maatstaf voor integratie, kan worden vastgesteld dat ruimtelijke en sociale segregatie aan elkaar gerelateerde processen zijn. Concentraties van immigranten in bepaalde wijken van een stad, zijn een indicatie voor groepsvorming en
gebrekkige integratie.66 Bij wonen geldt, net als bij de twee vorige indicatoren, dat er
sprake is van een wisselwerking. Een grote geografische afstand kan leiden tot gering
contact en daarmee een grote sociale afstand, terwijl de grote sociale afstand aan het
ontstaan van de geografische afstand ten grondslag ligt. Met andere woorden: geografisch isolement is tegelijk oorzaak en gevolg van sociaal isolement.
De vierde en laatste maatstaf is de mate waarin immigranten zich concentreren in
eigen organisaties (inclusief religieuze). Of immigranten organisaties oprichten en
welke organisaties dat zijn, wordt zowel bepaald door de kenmerken van de migrantengemeenschap – leeftijd, sekseratio, beroepsstructuur – als door de toegankelijkheid
voor immigranten van reeds bestaande algemene organisaties. Concentratie in eigen
organisaties kan worden gezien als een indicatie van geringe integratie. Tegelijkertijd
geldt dat organisaties van migranten, om succesvol te kunnen zijn, moeten functioneren binnen de cultuur van de ontvangende samenleving, hetgeen overname van codes
van de Nederlandse cultuur impliceert. Emancipatie in eigen kring versterkt bovendien het zelfvertrouwen en maakt ook zo integratie gemakkelijker.
Terwijl er consensus bestaat omtrent de maatstaven waaraan integratie kan worden
afgemeten – trouwen, werken, wonen en sociaal verkeer – laat het bestaande onderzoek
ons in de steek wanneer het gaat om het in absolute termen meten van groepsvorming.
 Wanneer alle immigranten in hetzelfde beroep werken, als ze allemaal in dezelfde
buurt bijeen wonen, als ze allemaal trouwen met mensen uit dezelfde groep en als ze allemaal samenklonteren in beperkt aantal verenigingen, dan is groepsvorming overduidelijk. Zo simpel is de werkelijkheid echter niet. De vraag is wanneer er nog wel sprake
is van groepsvorming en wanneer niet meer. Het antwoord is afhankelijk van de afbakening van de groep. Als een groep gedefinieerd wordt als iets dat van de context afhankelijk is en het resultaat van voortdurende constructie en onderhandeling – zoals in dit
boek – dan staat het trekken van absolute grenzen daar haaks op. Er zijn dan ook, in de
lijn van deze gedachte, vrijwel geen auteurs die zich afvragen in welk percentage integratie een uitdrukking vindt. Slechts een enkeling laat zich hierover uit, zoals de Ameri-

19

20

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
67

kaanse onderzoekster Ruby Jo Reeves Kennedy. Zij stelt dat er sprake is van integratie
als dertig procent van de mensen buiten de eigen groep huwt. Waarom ze voor deze
grens kiest is niet duidelijk. De implicatie van dat percentage is dat evenmin; de groep
houdt immers niet op te bestaan en blijft herkenbaar als entiteit. Reeves Kennedy lijkt
te bedoelen dat er nu sprake is van een geïntegreerde groep. Hierboven zijn groepsvorming en integratie gepresenteerd als elkaars tegenpolen. Wat is dan een geïntegreerde
groep? Tussen volledige integratie aan de ene kant en volledige isolatie aan de andere
kant zit een breed spectrum. Omtrent de beide uiteinden van het spectrum bestaat helderheid, maar iedere auteur trekt – merendeels impliciet – eigen grenzen binnen dat
spectrum waar groepsvorming ophoudt en integratie begint. Een geïntegreerde groep
lijkt zich ergens tussen die twee uiteinden te bevinden. Het trekken van absolute grenzen binnen dat spectrum is te willekeurig. Daarvoor is de afbakening van groepen immers te zeer contextafhankelijk. De oplossing voor het probleem ligt in het kijken naar
de uiteinden.  De bevolkingsregisters vormen een omvangrijke en bewerkelijke bron. De Utrechtse bevolkingsregisters zijn voor een periode van dertig jaar (begin 1850 tot einde 1879)
integraal doorgenomen op zoek naar mensen die buiten Nederland werden geboren.
Mensen werden gevolgd tot 1912. In Utrecht bestond het register van 1850-1859 uit 26
lijvige boekdelen; dat van 1900-1912 kende 150 delen. De eerste tien jaar van het register

Inleiding

|

(1850-1859) bevat 11.580 bladen. In totaal heb ik een kleine 50.000 bladzijden nagespeurd op in het buitenland geborenen. Eindjaar van het onderzoek is 1912 omdat toen
in Utrecht van het zogenaamde boeksysteem, dat op adres was geordend, werd overgegaan op het kaartsysteem, dat op naam was geordend. Hiermee laten concentraties zich
veel minder makkelijk reconstrueren.
Het Utrechtse bevolkingsregister werd – zo leert een vergelijking met de bevolkingsregisters in andere plaatsten – vrij ‘netjes’ bijgehouden. Terwijl elders de doorhalingen en verwijzingen zo chaotisch zijn dat werken met het register moeilijk wordt, is
in Utrecht goed met het register te werken. De stad Utrecht heeft bovendien als voordeel dat ze wel behoorde tot de grote steden van Nederland, maar minder groot was
dan Amsterdam of Rotterdam. Dit maakte het mogelijk om het hele bevolkingsregister
voor een periode van dertig jaar door te werken. Deze integrale onderzoeksaanpak was
belangrijk omdat, zoals we zullen zien, de Duitse immigranten niet gelijkelijk over de
verschillende stadswijken – en daarbinnen over de verschillende buurten – waren verdeeld. Er waren meerdere concentraties binnen de stad. Een dergelijke spreiding maakt
een steekproefgewijze aanpak minder geschikt. Voor het in kaart brengen van een populatie die gedeeltelijk in kleine concentraties over de stad verspreid woonde, zou de
steekproef immers erg groot moeten zijn. Zo niet, dan ontstaat een sterk vertekend
beeld. De aanpak die hier is gevolgd is dan zowel beter als eenvoudiger.
 Een viervoudige vergelijking
Het verloop van het vestigingsproces van immigranten – tussen groepsvorming en integratie – werd bepaald door de kansen en mogelijkheden die zij vonden in hun nieuwe
omgeving. De Amerikaanse migratie-onderzoekers Ewa Morawska en Richard Waldinger gebruiken de term kansenstructuur (opportunity structure) om het geheel van
mogelijkheden aan te duiden dat een samenleving aan immigranten biedt.70 De kansenstructuur omvat naast de economische mogelijkheden, ook de politieke en sociale
mogelijkheden die openstaan voor immigranten, de kans op steun van een gemeenschap van lotgenoten die hen voorgingen, religieuze of politieke vrijheid en bekendheid met omstandigheden in de ontvangende samenleving. Landelijke wetgeving en lokaal beleid ten aanzien van vreemdelingen, beeldvorming en de mogelijkheden in de
stad Utrecht vormden alle onderdeel van die kansenstructuur.
De wetgeving ten aanzien van vreemdelingen (beschreven in hoofdstuk 2) bepaalde
welke beperkingen aan immigranten werden opgelegd. De uitvoeringspraktijk kon
echter in de negentiende eeuw per plaats aanzienlijk verschillen.
Het beeld dat in Nederland bestond omtrent de Duitse nieuwkomers en het beeld
dat zij hadden van Nederland (beschreven in hoofdstuk 3) bepaalden onder meer of
economische sectoren voor immigranten werden afgesloten of juist gereserveerd. Werden Duitse nieuwkomers bij uitstek geschikt geacht voor het doen van een bepaald type

21

22

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

werk? Beeldvorming speelde ook een rol bij huwelijksgedrag en bij ruimtelijke segregatie.
 De Amerikaanse historica Nancy Green heeft gewaarschuwd voor de gevaren die
schuilen in het bestuderen van één groep immigranten in één stad. Bij het bestuderen
van Duitsers in Utrecht moeten we die waarschuwing ter harte nemen. Een dergelijke
benadering maakt het namelijk onmogelijk om hun woongedrag, huwelijksgedrag,
hun verdeling over beroepen en hun deelname aan het sociaal verkeer te verklaren vanuit kenmerken van de groep of vanuit kenmerken van de ontvangende samenleving.
Om hierover toch uitspraken te doen werden de Utrechtse Duitsers met een aantal andere groepen vergeleken. Ten eerste is dat een controlegroep van niet-immigranten,
die met (een selectie uit) de Duitse immigranten gemeen hadden dat zij behoorden tot
hetzelfde geboortecohort: 1810-1835. Deze controlegroep is opgebouwd uit twee delen:
de zogenaamde hsn-controlegroep en de winterbedeelden. De eerste controlegroep –
waarvoor een representatieve steekproef werd getrokken uit de geboorteregisters binnen het kader van het project Historische Steekpoef Nederland – bestaat uit mensen
die werden geboren in Utrecht tussen 1812 en 1835 en die ook in deze stad trouwden.71
De tweede groep bestond uit mensen die geboren waren tussen 1810 en 1835 en die in de
extreem koude winters van 1853-54 en 1854-55 een extra vorm van bedeling kregen. Zij
werden bijna allemaal in Utrecht geboren.72 De twee controlegroepen werden geacht
representatief te zijn voor in Utrecht woonachtige geboren Nederlanders; de eerste
voor de hele bevolking, de tweede meer voor de armere bevolking. Bij de hsn-groep
gaat het om mensen die in Utrecht zijn geboren en getrouwd. Bij de winterbedeelden
gaat het om mensen die vrijwel allemaal in Utrecht werden geboren en er als volwassene werden bedeeld. In wat volgt wordt de eerste groep aangeduid als de autochtone
Utrechtse bevolking en de tweede als de armere autochtone Utrechtse bevolking.
 Op de tweede plaats worden de Utrechtse Duitsers vergeleken met Duitse immigranten in andere steden. Dit noemt Green een divergente vergelijking. ‘The study of
single national groups across space is […] particularly interesting in order to evaluate
the relative importance of cultural baggage or social-economic factors with regard to
emigration and adaptation’.73 De divergente benadering maakt het mogelijk om het belang van de culturele bagage af te zetten tegen het belang van bijvoorbeeld de mogelijkheden van de stad. Duitse immigranten in Utrecht worden in dit boek vergeleken met
Duitse immigranten in andere landen.74 Die vergelijking wordt vooral gemaakt met
Duitse immigranten in een stedelijke omgeving. De beschrijvingen die Stanley Nadel,
Panikos Panayi en Gesa Snell maakten van de Duitse immigrantengemeenschappen
van respectievelijk New York, Londen en Kopenhagen in de tweede helft van de negentiende eeuw zijn het meest vergelijkbaar.75 Op basis van het werk van Ronald Rommes,
die de Duitse immigranten in Utrecht in een eerdere periode beschreef, wordt een vergelijking gemaakt in de tijd.
De vergelijking met de controlegroep en de toepassing van het divergente model
vindt plaats in de hoofdstukken waarin de algemene kenmerken van de Duitse migrantenpopulatie worden beschreven (hoofdstukken 5 tot 8).
 Inleiding

|

De derde vergelijking gaat in op de verschillen binnen de Duitse migrantenpopulatie. In het voorafgaande is steeds gesuggereerd dat de Duitse immigranten één groep
vormden. In feite bestond deze populatie uit verschillende deelgroepen. De grootste
groep werd gevormd door de Westerwalder steengoed- of pottenhandelaren (ongeveer
35 procent), gevolgd door de winkeliers uit Münsterland en hun personeel (ongeveer
20 procent). Aan deze grootste groepen worden afzonderlijk hoofdstukken besteed
(hoofdstukken 9 en 10). De beide groepen hadden niet alleen met elkaar gemeen dat ze
omvangrijk waren. Ze bestonden ook beide uit zowel mannen als vrouwen. De Amerikaanse onderzoekers Light en Karageorgis hebben erop gewezen dat die combinatie
van factoren groepsvorming versterkt.76 Om dat te toetsen worden deze beide groepen
vergeleken met vijf andere groepen die alleen bestonden uit mannen of vrouwen: vijlenkappers, stukadoors, dienstbodes, spoorbeambten en studenten (hoofdstuk 11).
De vierde en laatste vergelijking (hoofdstuk 12) betreft Duitse immigranten en andere immigranten in Utrecht in hetzelfde tijdvak, wat Green het convergente model
noemt. ‘By taking a place, the city, as the constant, the comparison implies from the
outset that difference will be found at the level of the immigrant groups themselves.
Cultural origins thus explain the varying modes of adaptation to the city.’77 De Duitse
migranten worden vergeleken met Belgen, Fransen, Britten, Italianen en kleinere andere groepen.
 23

2 ‘Is almede vruchteloos alle nasporing beproeft’
Vreemdelingenwetgeving

In 1850 overwoog de Amsterdamse politie de Duitser Conrad Herbig over de grens te
zetten.1 Herbig woonde van 1840 tot 1847 in Utrecht.2 Hij was in 1839 uit Frankfurt am
Main gekomen en had in Tiel, Alkmaar, Dordrecht en Den Bosch gewoond, voordat hij
zich vestigde in de Domstad. In 1847 vertrok hij uit Utrecht in stilte naar Den Haag, met
achterlating van veel schulden. Hij was vijftig jaar oud toen hij in Amsterdam opdook
en gaf tegenover de politie te kennen ‘onderwijzer in de Hoogduitsche taal te zijn en
van Herleshausen in Keur Hessen geboortig te wezen.’ Hij kwam naar Amsterdam om
‘met een boekhandelaar over de uitgave van een werk te spreken.’ Hij verkocht een
bundeltje getiteld Ernst- und Scherzhafter Gedichte. De Amsterdamse politie wilde Herbig wegens gebrekkige middelen van bestaan uitleiden, maar vroeg, gezien zijn langjarig verblijf in Nederland, advies aan de Minister van Justitie. Bij de politie van Den
Haag en Utrecht werd over Herbig informatie ingewonnen. De Haagse politie verklaarde dat Herbig een ‘opligter en bedrieger’ was, zonder middelen van bestaan, ‘noch
door werkzaamheid kan verkrijgen, zich doorgaans aan het misbruik van sterken
drank overgaf, bij onderscheiden personen kost en inwoning genoten had en zonder
hen te betalen’ vertrokken was.
 Gebrek aan middelen van bestaan was een grond voor uitwijzing van vreemdelingen, sinds enkele maanden vóór Herbigs aanhouding de Vreemdelingenwet in werking
was getreden. Het voornaamste doel van deze wet was het weren van armlastige vreemdelingen. De wet regelde op welke gronden vreemdelingen over de grens konden worden gezet.3

Een geweldige overlast van vreemde indringers en vagebonden?
Het voorstel voor de eerste Nederlandse Vreemdelingenwet passeerde de Tweede Kamer niet zonder discussie. Vier dagen lang – van donderdag 18 juli tot en met maandag
23 juli 1849 – werd in de Kamer over niets anders gedebatteerd. Op zaterdag 21 juli gingen de debatten de hele dag en avond door. Wie de verslagen leest, krijgt de indruk dat
Nederland in het midden van de negentiende eeuw werd overspoeld door vreemde bedelaars en onruststokers. Niets was minder waar. In vergelijking met eerdere tijdvakken was de immigratie sterk afgenomen. Desondanks werd een afzonderlijke wetgeving op dit punt noodzakelijk geacht.
 26

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Een voor het hele land geldende Vreemdelingenwet betekende nog niet een uniforme uitvoeringspraktijk. In de tweede helft van de negentiende eeuw hadden de lokale overheden relatief veel vrijheid bij de toepassing van het landelijk beleid. De plaatselijke uitvoering van het vreemdelingenbeleid werd mede bepaald door de aard en de
omvang van de migratie in een plaats. De migratie naar Utrecht was, in vergelijking
met die naar andere grote Nederlandse steden, niet bijzonder omvangrijk. Naar
Utrecht kwamen bovendien andere migranten dan naar Amsterdam of Rotterdam. Er
waren geen vreemde havenarbeiders, doortrekkende migranten op weg naar Amerika,
of mannen die aanmonsterden op zeeschepen. Het aantal immigrerende mannen en
vrouwen hield elkaar in de Domstad bovendien ongeveer in evenwicht. In Amsterdam
en Rotterdam overtrof het aantal mannen het aantal vrouwen, vooral omstreeks 1850.4
De samenstelling van de migrantenpopulatie had tot gevolg dat het beleid in Utrecht
weinig gestreng werd toegepast.
‘Smoussen en andere vreemde lopers van buiten inkomende’
Het negentiende-eeuwse vreemdelingenbeleid was in zekere zin een voortzetting van
beleid in eerdere tijdvakken. Voor alle tijdvakken gold dat politieke of sociale onrust
aanleiding was om beleid te herzien of aan te scherpen.5 Net als eerder en later, vormde
het weren van (potentieel) armlastigen de kern van het beleid. Het belangrijkste verschil tussen eerdere periodes en de negentiende eeuw was, dat het onderscheid op basis
van geloof verdween.
 Utrecht weigerde tot 1788 formeel de vestiging van joden, die soms gelijkgesteld
werden aan andere vreemde kooplieden.6 In 1738 werd verordonneerd dat herbergiers
geen onderdak mochten verlenen aan vreemde kooplieden ‘voornamelijk Smoussen
[joden] en andere vreemde lopers, van buiten inkomende.’7 In de negentiende eeuw
vervielen de beperkingen op de vestiging van joden. Tot een grote toename van het
aantal joden in de stad leidde dat niet. Het weren van binnen- en buitenlandse joden in
de achttiende eeuw, had tot gevolg dat de joodse gemeenschap in Utrecht aan het begin
van de negentiende eeuw bijzonder klein was en dat bleef ook zo in de tweede helft van
de negentiende eeuw.
Voor katholieke vreemdelingen was het eveneens gedurende enige tijd moeilijk om
in Utrecht rechten te verkrijgen. De stad kende sedert 1655 voor katholieken beperkingen op de verwerving van burgerrecht, gildenlidmaatschap en recht van inwoning.
Katholieken die reeds rechten hadden, behielden die. In latere jaren werd de regeling
voor katholieke nieuwkomers van binnen de landsgrenzen versoepeld, maar voor ‘buitenlandse’ katholieken werd ze gehandhaafd. Katholieke nieuwkomers mochten zich
wel in Utrecht vestigen, maar konden slechts met enige moeite burgerrecht verkrijgen
en daardoor geen lid worden van een gilde en geen zelfstandige productiehuishouding
opzetten.8 Voor buitenlandse katholieken gold dat alleen ‘nuttige en nodige Roomsge9
zinde’ werden toegelaten. In de praktijk werd deze maatregel aan het einde van de

Vreemdelingenwetgeving

|

achttiende eeuw redelijk ruimhartig toegepast. Een katholieke Duitse brouwersknecht
kreeg het burgerschap en aan katholieke Franse ketellappers en scharenslijpers werd
het recht van inwoning verleend. Dienstbodes en –boden hoefden evenmin recht van
inwoning te verwerven.10 Ondanks de ruimhartige toepassing, betekende het wegvallen
van beperkingen op het burgerschap en gildenlidmaatschap dat de economische mogelijkheden voor katholieke immigranten werden vergroot.
