Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten
Brussels Studies

La revue scientifique pour les recherches sur Bruxelles /
Het wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over
Brussel / The Journal of Research on Brussels
Collection générale | 2019

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve
portretten
Exposer une ville : Bruxelles et ses portraits subjectifs
Presenting a city: Brussels and its subjective portraits
Anne Reverseau
Traducteur : Ben Wintra

Édition électronique
URL : https://journals.openedition.org/brussels/2401
DOI : 10.4000/brussels.2401
ISSN : 2031-0293
Cet article est une traduction de :
Exposer une ville : Bruxelles et ses portraits subjectifs - URL : https://journals.openedition.org/
brussels/2338 [fr]
Autre(s) traduction(s) de cet article :
Presenting a city: Brussels and its subjective portraits - URL : https://journals.openedition.org/brussels/
2407 [en]
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Anne Reverseau, «Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten», Brussels Studies [Online],
Algemene collectie, nr 132, Online op 25 février 2019, geraadpleegd op 04 juillet 2024. URL: http://
journals.openedition.org/brussels/2401 ; DOI: https://doi.org/10.4000/brussels.2401

Ce document a été généré automatiquement le 4 juillet 2024.
The text only may be used under licence CC BY 4.0. All other elements (illustrations, imported files) are
“All rights reserved”, unless otherwise stated.
 Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

Een stad tonen: Brussel en zijn
subjectieve portretten
Exposer une ville : Bruxelles et ses portraits subjectifs
Presenting a city: Brussels and its subjective portraits
Anne Reverseau
Traduction : Ben Wintra

Inleiding
1

Het beeld van “het nieuwe Berlijn”, dat werd overgenomen door vele media, waaronder
een artikel in de New York Times van Eimear Lynch [2015], zit Brussel nu al enkele jaren
als gegoten. Na een lang tekort aan beelden [Leenaerts, 2009; Méaux, 2015] staat
Brussel, de onbeminde, opnieuw in de gunst en worden er nu opnieuw veel beelden van
gemaakt. Brussel dankt zijn nieuwe status als stad die in is, aan zijn band met
hedendaagse kunst, zijn galerieën, zijn verzamelaars en de aanwezigheid van talrijke
internationale kunstenaars die er voor min of meer lange tijd verblijven.
 2

In deze context stellen we vast dat er steeds meer exposities over de stad als object
worden gehouden. Ongeacht de aard en de opdrachten van de instellingen, die niet
dezelfde doelen nastreven op het vlak van cultuurbeleid, lijken de exposities over
Brussel vandaag de dag in de lift te zitten. Naast de permanente expositieruimtes die
aan de stad gewijd zijn, zoals het BIP aan het Koningsplein, zijn er ook tijdelijke
exposities Silver Bliss: Portrait of a City in Argos (14 september-26 oktober 2014) 1, BXL
Universel, ter gelegenheid van de tiende verjaardag van de CENTRALE
(20 oktober 2016-26 maart 2017), de fototentoonstelling Bruxelles à l’infini op dezelfde
plaats (26 juni-28 september 2014) of nog in BOZAR, Brussel is een Plaizier over de
Brusselse beeldbank (16 juni-17 september 2017). Minder expliciet stond Brussel ook
centraal in andere exposities, zoals Het afwezige museum in Wiels
(20 april-13 augustus 2017), en ook in vele installaties, films of live shows die er op een
of andere manier een portret van willen maken2.
 Brussels Studies , Collection générale

1

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

3

Deze vaststelling doet een aantal vragen rijzen: waarvan zijn deze portretexposities een
teken? Wat vertellen ze ons over de relatie tussen kunst en territorium? Allemaal
vragen die rond een centrale vraag draaien: “een stad tonen, wat is dat?”. Gaat het om
het tonen van werken van kunstenaars die hun wortels in een stedelijk territorium
hebben, van lokale collectieve initiatieven of van specifiek erfgoed? Veronderstelt een
“expositie-stadsportret” – zoals wij dat soort evenementen zullen noemen – een
streven naar een synthese, het tonen van alle facetten van de stad of, integendeel, naar
het aanbieden van een unieke ervaring? Daar komt nog een vraag bij: waarin verschilt
een expositie over een stad van een expositie over een land – we denken daarbij aan de
traditionele wereldtentoonstellingen en aan de meer radicale experimenten van Harald
Szeemann, met name de spraakmakende expositie La Belgique visionnaire in het Paleis
voor Schone Kunsten te Brussel ter gelegenheid van de 175ste verjaardag van het land
in 2005?

4

Ten slotte zet de reflectie over een “expositie-stadsportret”, uitgaande van Brussel, er
ons ook toe aan rekening te houden met de specifieke kenmerken van deze stad, waar
het begrip “identiteit” nauwer dan elders samenhangt met politieke en territoriale
kwesties. Ook op het vlak van stadsmarketing moeten exposities van en over (en vaak
ook in) Brussel worden bekeken binnen het geheel van alle huidige initiatieven van de
kunstenaars om de stedelijke ruimten op te waarderen.
 5

Drie benaderingen van de stad, die we in de voornoemde benaderingen van de
curatoren hebben vastgesteld, zullen onderzocht worden: eerst Brussel als “creatieve
thuishaven”, vervolgens de continuïteit tussen erfgoed en creatie en, tot slot, het
begrip “subjectief en gediffracteerd portret”. Wat de voornoemde exposities betreft,
zullen we in het bijzonder focussen op de expositie BXL Universel, die deel uitmaakt van
een groter project onder leiding van Carine Fol, artistiek directeur van de CENTRALE for
contemporary art. Dit werk, dat ontworpen werd ter gelegenheid van de tiende
verjaardag van de CENTRALE3, kreeg de vorm van een tentoonstellingstrilogie om de
diversiteit van Brussel te weerspiegelen: de volgende twee delen van de trilogie zijn
gepland voor 2020 en 20224.
1. Tonen waar men woont: Brussel als “creatieve
thuishaven”
6

Een portret van een stad maken betekent in de eerste plaats haar een vorm, een
gezicht, geven. Dat komt vaak neer op exposities van kunstenaars die een bijzondere
band met de stad hebben, omdat ze er geboren zijn, omdat ze er wonen, omdat ze er
verbleven of omdat de stad, meer in het algemeen, deel uitmaakt van hun persoonlijke
verbeeldingswereld. Een stad tonen is dus in de eerste plaats kunstenaars tonen die
zich de stad op verschillende manieren hebben toegeëigend.
7

Deze benadering focust op individuen en hun eigen kijk op een stad. Toch is uit die
specifieke invalshoek uiteindelijk een collectieve visie op de stad naar voren gekomen.
 In het geval van Brussel, waar veel kunstenaars zich bewust hebben gevestigd, is die
visie het beeld van de “creatieve thuishaven” [Fol, 2016: 22]. Brussel is niet de toevallige
geboortestad of een min of meer verplichte passage, zoals bijvoorbeeld Parijs, maar kan
er trots op zijn dat het een groot aantal kunstenaars die er in eerste instantie voor hun

Brussels Studies , Collection générale

2

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

studies of voor een verblijf kwamen, heeft kunnen verleiden om er te blijven wonen,
ook al zijn ze de helft van de tijd op reis.
8

De uitdrukking “woont en werkt in Brussel”, die men vaak op de affiches van
tentoonstellingen aantreft, is niet zo neutraal als ze wel lijkt en wijst meer op de
verankering van een kunstenaar dan op zijn wortels. De uitdrukking “woont en werkt”
staat aldus tegenover nationaliteit. In de uitdrukking kunnen we zelfs een grotere
nadruk zien op de stedelijke identiteiten dan op de nationale identiteiten, op
voorbijgaande en bewegende verankeringen tegenover meer rigide identiteiten.
 Brussel, van oudsher een “kleine wereldstad”5 en meer onlangs de facto de hoofdstad
van Europa, symboliseert ten volle het idee van overgang en passage. De stad lijkt aldus
aan te sluiten bij de visie van een gemondialiseerde hedendaagse kunst zonder grenzen
of territoria en de mythe van de nomadische en kosmopolitische kunstenaar te
versterken. In werkelijkheid bestaat het beeld van Brussel als stad van uitwisselingen
en overdrachten naast dat van een thuishaven waar men zich verankert. De eenvoudige
uitdrukking “woont en werkt in Brussel” verwijst vaak naar een echte territoriale
verankering en een “gevoel van gemeenschappelijkheid”6 met de plaats die we delen,
de stad, de gemeente, de wijk, de straat, het atelier of zelfs de woning. Deze visie van
een verankerde en geterritorialiseerde kunst wordt gedeeld door Carine Fol, die het
creatieve proces niet wil scheiden van het bestaan en de emotionele band van de
kunstenaars met een stad als van essentieel belang beschouwt.
 9

Vanuit die invalshoek begrijpen we het belang voor het imago van een stad van
kunstenaarsresidenties, die soms deel uitmaken van echte acties voor “city branding”
[Genard, Corijn, Francq en Schaut, 2009]. Net zoals het Erasmusprogramma werd
opgezet om concrete, emotionele, vriendschappelijke of liefdevolle banden tussen de
jonge burgers van de Europese Unie te ontwikkelen, dienen de residenties vaak om
affectieve banden tussen creatieve geesten en een stad te creëren of te versterken
[Reverseau, 2016]. Wat Brussel betreft, wees Danielle Leenaerts erop dat de residenties
voor fotografen van Contretype in 1997 werden opgericht door Jean-Louis Godefroid
om een leemte op te vullen in de fotografische voorstelling van de Belgische hoofdstad
[Leenaerts, 2014]. Ook het nieuwe residentieprogramma ThalieLab, dat in 2017 in
Brussel van start ging, is bestemd voor “kunstenaars en curatoren [.....] die het Brussels
territorium in zijn culturele diversiteit willen verkennen”.7 De kwestie van de tijdelijke
verankering van de kunstenaars tijdens hun verblijf komt aan bod in het tweede deel
van de trilogie van de CENTRALE, die zal focussen op het multiculturele Brussel met een
Zwitserse kunstenaar die rond de blik van buitenaf zal werken.
10

Territoriale verankering impliceert een aantal concrete plaatsen. In Brussel denkt men
in de eerste plaats aan de Vlooienmarkt, ook de “Oude Markt” of de markt op het
“Vossenplein” genoemd. Rond dat “hart van de stad” vertoeven een aantal personen
die Carine Fol de “Brusselse figuren” noemt, in het bijzonder Jean-Pierre Rostenne, een
typische figuur van de Marollen, die in 2017 stierf en ook typisch was voor de stad,
omdat hij beweerde dat hij in Afrika had gewoond. Die excentrieke kunstenaar had zich
gespecialiseerd in gepersonaliseerde wandelstokken die met verschillende snuisterijen
versierd waren. Het Brussels museum Art et marges heeft daarvan een collectie8.
 Andere Brusselse kunstenaars die geassocieerd worden met de Vlooienmarkt, zijn
Vincen Beeckman, die vaak werkt op basis van oude albums en familiefoto's, Oriol
Vilanova, geboren in Catalonië, die ansichtkaarten verzamelt en bewerkt, en Kendell
Geers, geboren in Johannesburg, die voor zijn installatie Kode IX (2016) in de CENTRALE

Brussels Studies , Collection générale

3

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

her en der objecten bijeenraapte en immobiliseerde met rode en witte plastic linten.
Naast de Vlooienmarkt noemt Carine Fol drie “Brusselse figuren” die haar zeer
belangrijk lijken: Elvis Pompilio en zijn winkel, die the place to be was in de jaren '80 en
'90, Stromae, maar ook Arno. Deze Brusselse figuren vermengen een ervaring, een
oeuvre en een stad. Ze zijn de spreekbuis van de stad, aldus Carine Fol. Het is trouwens
interessant om de catalogus van BXL Universel te vergelijken met de lijst van
medewerkers aan het radioprogramma Villes mondes van France Culture, dat twee
afleveringen aan Brussel wijdde [Liber, 2016] en de “Brusselse figuren” letterlijk over
hun stad laat spreken9.
11

De verankering is soms zeer concreet, zoals in het geval van de installatie en de
performance van Lise Duclaux voor BXL Universel: ze laat stekken van planten die ze
overal in de stad heeft verzameld, overnemen en verzorgen door hun nieuwe eigenaars.
Naast de expositie van de CENTRALE willen we in de opkomst van de artistieke
projecten met trajecten of vormen van cartografie, waarvan de Wandering Arts Biennial
een goed voorbeeld is, dezelfde vorm van verankering in het Brussels territorium of,
meer in het algemeen, in België zien10.
 12

Een ander origineel kenmerk van Brussel is het lokale netwerk van het territorium in
de vorm collectieve projecten die het midden houden tussen artistieke en sociale
projecten, zoals de Zinneke Parade, een verbasterde en Brusselse vorm van carnaval,
waarbij praalwagens die door scholen en animatiecentra in samenwerking met
kunstenaars werden vervaardigd, om de twee jaar door de stad defileren. Net als
andere initiatieven ter gelegenheid van Brussel 2000, culturele hoofdstad van Europa,
zal de Zinneke Parade een belangrijke rol spelen in het tweede deel van de trilogie van
de CENTRALE over de multiculturele stad, dat voor 2020 gepland is.
13

Deze verbasterde vorm is inderdaad mee bepalend voor de stedelijke identiteit en biedt
aldus een sleutel om de spanning tussen het singuliere en het universele te overstijgen
wanneer men de ziel van een stad tracht bloot te leggen. Het singuliere van de stad lijkt
aldus te liggen in de diversiteit en pluraliteit. Zoals Carine Fol schrijft in de catalogus
van de expositie BXL Universel: “De titel BXL Universel verwijst niet alleen naar Expo 58,
maar onderstreept ook de universaliteit van de Brusselse singulariteit (brusseleire) en de
humane dimensie van een surrealistische stad” [Fol, 2016: 16].
Brussels Studies , Collection générale

4

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

Figuur 1. AfÏche van de expositie BXL Universel (CENTRALE, 20 oktober 2016-26 maart 2017)

Grafisch ontwerp: Jean-Michel Demeyer.
Figuur 2. BXL Universel, expositie (CENTRALE, 20 oktober 2016-26 maart 2017).
Zicht op de expositie: werken van François Schuiten en Jean-Pierre Rostenne.
Foto: Philippe De Gobert.
Brussels Studies , Collection générale

5

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

2. Continuïteit tonen: Brussel van erfgoed tot creatie
14

Een stad tonen is ook haar geschiedenis, haar tradities en zelfs haar folklore tonen.
 Deze traditionele benadering ontbreekt niet noodzakelijk in de hedendaagse
benaderingen van de curatoren, die er niet toe strekken een synthese van de
geschiedenis van de stad te presenteren, maar veeleer om de huidige situatie te
historiseren en in de juiste context te plaatsen. De expositie van de CENTRALE legde
zelfs sterk de nadruk op de temporele continuïteit tussen de folklore en de huidige
Brusselse kunstenaars. Het eerste deel van de Brusselse trilogie greep immers terug
naar het verleden en de volkscultuur en in het bijzonder naar de manier waarop ze
worden geassimileerd of tot de verbeelding spreken.
15

Gelet op het belang dat aan de wortels wordt gehecht, sloot BXL Universel dus aan bij de
tentoonstellingstrilogie over landen (Zwitserland in 1991, Oostenrijk in 1995 en België
in 2005) onder leiding van Harald Szeemann, die bijvoorbeeld in 2003 verklaarde dat
“in het tijdperk van de mondialisering, de wortels de dimensies van de subversie
bepalen” [Duplat, 2003]. Carine Fol, die de beroemde Zwitserse curator als haar mentor
beschouwt, is gespecialiseerd in ruwe kunst en tracht precies in haar exposities de
grenzen tussen kunst en folklore, tussen kunst en erfgoed, af te tasten en te
overstijgen. Daarvan getuigt de beslissing om BXL Universel te openen met het werk van
een outsider, Franz Gsellmann, een Oostenrijkse landbouwer die, toen hij in 1958 voor
de eerste keer het Atomium aanschouwde, zodanig onder de indruk was dat hij de rest
van zijn leven, 23 jaar, aan de Weltmaschine bouwde: een complexe, mysterieuze en
kosmische machine.
 16

BXL Universel hechtte veel belang aan Expo 58. Dit reeds verre heden neemt immers een
grote plaats in het collectieve geheugen in, wat een andere manier suggereert om een
stad te houden, door de herinneringen te tonen van de mensen die er wonen of op
doortocht zijn. De benadering van Carine Fol als curator bestaat erin het verleden in
het heden te projecteren. Een op een stad gerichte expositie over hedendaagse kunst is
aldus een manier om het verleden te reorganiseren, zoals Ana Torfs suggereert in haar
toneelstuk Story Generator (2015), dat werd vertoond op de CENTRALE en 500 jaar
Belgische geschiedenis in de vorm van fiches voorstelt. Het is wellicht ook in die zin dat
we moeten begrijpen welk belang aan de Oude Markt van de Marollen wordt gegeven:
de voorwerpen die op de vlooienmarkt worden verkocht of gevonden, behoren tot het
verleden, maar dat verleden komt tot leven zodra we een object meenemen en het ons
opnieuw toe-eigenen.11.
17

De fascinatie voor de Vlooienmarkt en de toevallige ontmoetingen aldaar vloeit voort
uit de surrealistische ingesteldheid, die dicht bij de lokale zwanze aanleunt en tot de
verwachtingen van een expositie over Brussel behoort. Het surrealisme was aanwezig
in de expositie BXL Universel in de vorm van een groepsfoto voor het café La Fleur en
Papier Doré, maar viel ook elders in de expositie te bespeuren. Het beeldhouwwerk van
Thomas Lerooy (Le Petit Jean, 2006), dat Manneken Pis met een verguld
doodshoofdmasker tooit, was daar een echo van en werd in de catalogus opgenomen
tegenover een erfgoedfoto van Fernand Hellinckx, Folklore bruxellois rue des Bouchers
(1959) [Fol, 2016: 204-205]. De effecten die de wanorde en juxtapositie in de dubbele
pagina’s van de catalogus (waarop we nog terugkomen) teweegbrengen, zijn tevens een
knipoog naar de surrealistische ingesteldheid.
 Brussels Studies , Collection générale

6

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

18

In werkelijkheid waren in de expositie van de CENTRALE, zoals in die van Argos12, de
erfgoedelementen die over Brussel werden verwacht, aanwezig, maar dan op een
andere manier, bijvoorbeeld in het artikel over het Atomium en de rol van de
verbeelding dat Marcel Broodthaers in 1958 in Le Petit Patriote publiceerde. Op de
CENTRALE had men de ambitie om hedendaagse kunstenaars tegenover elkaar te
plaatsen met de schilder van de fritkots (Gillis Houben), de marionnetten van Toone en
karikaturisten (GAL, Kroll), maar de relatie tussen kunst en erfgoed werd op een meer
ironische wijze voorgesteld in Argos13.
19

Dit soort voorstelling van de stad speelt een belangrijke rol in de huidige perceptie van
Brussel als een stad die zich verzet tegen zijn musealisering en zich zelfs als een antiParijs opwerpt. Het is een vorm van promotie van de befaamde Brusselse vrijheid,
vooral van de oneerbiedige en goedlachse aspecten ervan. Ook in de relatie met het
erfgoed, dat zo slecht behandeld werd, is er iets typisch Brussels, dat aanwezig was in
de expositie Het afwezige museum in Wiels. Als een manier om de confrontatie aan te
gaan met de verbeelde stad en de echte stad, maar ook met het verleden en het heden,
reproduceerde Jana Euler, een jonge Duitse kunstenares, de covers van oude Duitse
reisgidsen over Brussel in vier schilderijen tegenover het echte uitzicht dat men van de
bovenste verdieping van Wiels op het zuiden van de hoofdstad heeft. In de nabijheid
kon men het behangpapier van Lucy McKenzie ontdekken dat de emblematische
Brusselse gebouwen voorstelt.
 20

De exposities over Brussel ontsnappen niet aan de paradox van het stadsportret dat
noodzakelijkerwijs een partiële en georiënteerde visie op een bepaald tijdperk is, maar
tegelijk naar een vorm van universaliteit streeft. Ook de spanning tussen het verleden
en het hier en nu van een plaats staat centraal in elk portret en is zelfs “inherent aan
het genre”. “De coëxistentie van het verleden en het heden in de verf zetten” door
juxtapositie en “een continuïteit of zelfs een volledige identiteit tussen verleden en
heden onder de aandacht brengen” via de analogie: de twee procedés die David
Martens [Martens, 2017: 244] ontwaart in een corpus van geïllustreerde boeken van de
jaren 1950 tot 1970, zijn terug te vinden op de wanden van de exposities en tussen de
pagina's van de catalogi14.
 21

Meer in het algemeen lijkt het ons dat de spanning tussen verleden en heden centraal
staat in elke identitaire kwestie. Het portret neigt naar een duurzame representatie:
het is gemaakt om te blijven. Toch ontsnapt het portret nooit aan de actualiteit, zoals
de terroristische aanslagen in Brussel, die plaatshadden tijdens de voorbereiding van
de expositie BXL Universel, ons daar met de neus op drukten. In de CENTRALE hebben de
aanslagen van 22 maart 2016 immers een reflectie op gang gebracht over de plaats van
het evenement in het stadsportret en over het evenwicht tussen het universele en het
singuliere. De trilogie over Brussel is, aldus Carine Fol, een andere weg ingeslagen, met
name in de catalogus, die uitgebreid ingaat op de aanslagen aan de hand van de teksten
van Caroline Lamarche en Khaled Khalifa, een Syrische schrijver die toen in Passa Porta
verbleef. De terroristische aanslagen in Brussel hebben aldus het gewicht van de
belevenis en het idee van de stad als gemeenschappelijke plaats in het project
versterkt. De plaats die gereserveerd is voor de actualiteit en het heden in de expositie
van de CENTRALE vloeit ook voort, zo lijkt het ons, uit een Brusselse identiteit die in
beweging is. Portretten van steden verschillen in het algemeen van portretten van
landen, omdat ze gevoeliger zijn voor verandering en de stedelijke identiteit van
nature hybride en veranderlijk is. De identiteit van Brussel is, zoals elke stedelijke

Brussels Studies , Collection générale

7

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

identiteit, minder stabiel dan de nationale identiteit, die nochtans niet erg stabiel is in
het geval van België.
 22

Dat is het standpunt van Eric Corijn [Corijn, 2018], maar ook van enkele onderzoekers –
literatuur- en fotografiehistorici – over de portretten van territoria. In een artikel dat
we samen met Susana S. Martins hebben ondertekend, plaatsen we immers “portretten
van landen” tegenover “portretten van steden”, die “de neiging hebben om de nadruk
te leggen op stedelijke transformaties en tempo’s, op uitwisselingen en verkeer”
[Martins en Reverseau, 2017: 134]. Deze meer dynamische identiteit lijkt ook in
stadsportretten een subjectiviteit van de auteurs, of het nu gaat om schrijvers,
fotografen of videokunstenaars, op te roepen. Tot slot is het portret van een land over
het algemeen op zoek naar een nationale geest, een “ziel van het volk”, hoe vaag ook,
terwijl het portret van een stad vaak de veelheid aan identiteiten of zelfs de
verbastering van de stadsbevolking weergeeft [Corijn, 2018].
23

In het geval van de exposities van de CENTRALE is en zal er nooit sprake zijn van een
synthese. De keuze van de trilogie wordt precies verklaard door de noodzaak van een
benadering die in een veelvoud van subjectieve blikken wordt gefragmenteerd en
gediffracteerd.
Figuur 3. BXL Universel, expositie (CENTRALE, 20 oktober 2016-26 maart 2017).
Zicht op de expositie: Lise Duclaux, Plantes de Bruxelles.
Foto: Philippe De Gobert.
Brussels Studies , Collection générale

8

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

Figuur 4. BXL Universel, expositie (CENTRALE, 20 oktober 2016-26 maart 2017).
Zicht op de expositie: Ann Veronica Janssens, Ciel, installatie, 2002-2003.
Foto: Philippe De Gobert. Courtesy kunstenares en Proximus Collection.
 3. De diversiteit omarmen: Brussel in gediffracteerde
portretten
24

Een expositie over Brussel komt in feite neer op het tonen van visies op Brussel en
daarbij een zekere spanning op te wekken door te spelen met de assemblage. De werken
van de groep MICM-Arc Culture, Mobilité, Territoire15 en van Eric Corijn benadrukken dat
een stedelijke identiteit, inzonderheid die van Brussel, schatplichtig is aan haar
nieuwkomers en aan alles wat van buitenaf komt. Carine Fol is het helemaal eens met
die visie, aangezien de expositie BXL Universel volgens haar “een taalkundige,
folkloristische en artistieke smeltkroes is”: “In plaats van historische nauwkeurigheid
te claimen, voegt ze eraan toe, is dit subjectieve portret een heterogene en rijke
assemblage van meerdere persoonlijkheden en creatieve universa” [Fol, 2016: 18]. In de
catalogus wordt in het bijzonder de nadruk gelegd op wat de blik van een outsider, die
in Brussel veel voorkomt, bijdraagt tot het stadsportret. In “Variations sur un thème”
schrijft Caroline Lamarche bijvoorbeeld: “Deze instroom van kunstenaars van buitenaf
die van Brussel een spiegel maken – en wij laten hen dat doen, omdat we nieuwsgierig
zijn naar onze dode hoeken – is een constante in onze beleving van de stad en haar
meest levendige plaatsen” [Lamarche, 2016: 80].
 25

Spelen met de diversiteit van de blikken is het heterogene ensceneren in een
tentoonstelling. De expositie van BXL Universel leende zich daar opmerkelijk goed toe,
waar men, naast de monumentale installatie van pluchen knuffeldieren van
Charlemagne Palestine (Ssstttrrruummmmiinngggg [....], 2012) en het conceptuele werk
Vortex des Délices (2009-2016), waarin Christoph Fink geluidslandschappen laat horen
die voortgebracht worden door een imposante machine, meer bescheiden kunst kon

Brussels Studies , Collection générale

9

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

zien, zoals een video in het Brussels van de komieken Stefan Liberski en Frédéric Jannin
(van de groep Les Snuls) of een interpretatie van Les Bonbons van Brel.
 26

In dit type stadsportret gaat heterogeniteit gepaard met subjectiviteit. BXL Universel
had geen documentaire inhoud, geen inleiding tot de geschiedenis van Brussel noch
uitleg over de bijzondere status van de stad binnen België en Europa. De bezoeker werd
onmiddellijk ondergedompeld in een opeenvolging van unieke visies op de stad. De
ongeziene assemblage van foto's door Vincen Beeckman in de CENTRALE was een
perfecte illustratie van wat een subjectief portret kan zijn. RETROVERSO (2004-2016)
bevatte immers een groot aantal zelfportretten en over meerdere meters werden
beelden van het dagelijks leven verweven met portretten van ontmoetingen. Dat
getuigt van de lokale verankering van de fotograaf. De inleiding van Carine Fol tot de
catalogus eiste die subjectiviteit op, omdat het de bedoeling was om “kunstenaars die
[in Brussel] wonen, uit te nodigen en een volledig intuïtieve visie te verstrekken op de
diversiteit van de identiteiten die de stad tot leven brengen” [Fol, 2016: 6], nogmaals
geïnspireerd door het werk van Harald Szeemann, maar ook door het “sentimenteel
museum”" van Spoerri. Zo kan elk werk op zich worden beschouwd als een portret van
Brussel en komt de subjectiviteit van elkeen tot uiting in een documentaire blik op de
stad, zoals die van Marie-Françoise Plissart, maar ook in de verbeeldingswerk van
François Schuiten, dat Brussel transformeert in een imaginaire stad (Brüsel).
 27

Deze bewuste keuze voor subjectiviteit doet veronderstellen dat de eigenheid van een
stad afhangt van de uniciteit van de kunstenaars, die, meer dan men wil geloven, een
grote rol zouden moeten spelen bij de identitaire constructie van de territoria. Deze
laatste twee voorbeelden en de manier waarop Plissart en Schuiten regelmatig verzocht
worden om Brussel te illustreren voor uitgeverijen of pers, volstaan om te tonen hoe de
artistieke creatie fungeert als een spiegel die de verankerde kunstenaars voorhouden
aan hun territorium. Dat kunstenaars en auteurs belast worden met identitaire
kwesties is een trend die zich steeds meer lijkt door te zetten. Steeds meer steden
verwachten van de kunstenaars dat ze niet alleen beschrijven, inventariseren of er
inspiratie uit putten, maar ook dat ze hen transformeren. De opdracht die de
kunstenaars krijgen om “een sociale uitdaging aan te gaan” [Corijn, 2016: 196] wordt in
de catalogus BXL Universel beschreven door Eric Corijn, die ook de grenzen bespreekt
van wat van de “culturele sector” wordt verlangd. Dan betreedt men misschien andere
domeinen en verplicht men eigenzinnige kunstenaars om rekening te houden met
andere realiteiten.
 28

Het gewicht van de verbeelding in de voorstellingen van de stad zou misschien datgene
zijn dat het mogelijk maakt om een dergelijke expositie als “poëtisch” te bestempelen,
zoals de curator, Carine Fol, niet aarzelt te doen. Wat is echter een “poëtische”
expositie? Zou dat een niet-documentaire benadering zijn, een zeker impressionisme,
zelfs een vaagheid in de bewoordingen en in het parcours, een expositie die in het
teken van de intuïtie staat?16 Carine Fol claimt deze soort benadering en wijst erop dat
ze de kunstenaars daarvan heeft overtuigd, zoals Ann Veronica Janssens, wier werk in
het algemeen meer conceptueel is en dat ze als “poëtisch” bestempelt. Het hoogtepunt
van de expositie, Ciel (2003), projecteerde de hemel van Brussel in real time op een
scherm. Naast de eenvoud en de vanzelfsprekendheid zien we nog een ander kenmerk
van de zogenaamde “poëtische” benadering door de curator: de existentiële dimensie,
want het gaat erom de bezoekers de stad te laten beleven.
 Brussels Studies , Collection générale

10

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

29

Deze “poëzie” zou ook “datgene” zijn dat, ondanks de extreme diversiteit van de
blikken en werken, een soort van eenheid tot stand brengt. De recente werken over de
portretten van territoria tonen aan dat de zoektocht naar eenheid in diversiteit het
belangrijkste kenmerk van het genre is [Martens, 2017; Reverseau, 2017]. In het geval
van de exposities speelt de curator een verbindende rol. De singulariteit van zijn blik is
immers bepalend voor het portret van een land. De poëtische dimensie van BXL
Universel komt nog sterker en speelser tot uiting in de catalogus, aangezien de werken
er als een kaartspel door elkaar lijken te zijn geschud. Archieffoto's, reproducties van
originele werken, reclamefolders, installaties, ansichtkaarten en filmfragmenten
worden aldus op hetzelfde niveau geplaatst. Zonder overkoepelende visie geeft dat een
sterke indruk van een potpourri, vooral in de combinatie van de tijden die men aantreft
in de bladschikking die het verleden en heden van de Oude Markt [Fol, 2016: 72-73] of
van groepen vrouwen in avondjurk toont [Fol, 2016: 98-99]. Het effect van de catalogus
en van het bezoek aan de expositie verschillen noodzakelijkerwijs en de catalogus van
BXL Universel lijkt het principe van de verrassende juxtapositie, van het stadsportret dat
in tegengestelde richtingen wordt gediffracteerd, wanneer bijvoorbeeld de hemel van
Ann Veronica Janssens tegenover een affiche van Lange Jojo wordt geplaatst, verder uit
werken dan de expositie [Fol, 2016: 66-67]!

30

In dit geval is aanpak van de curator bepalend voor het portret. Sommige van de in BXL
Universel tentoongestelde stukken kunnen beschouwd worden als portretten van
Brussel, maar het grotere geheel dat ze vormen en de assemblage maken er een
stadsportret van. Evenzo bestaat het fotoportret van landen – het boek dus – uit een
reeks beelden van verschillende aard (kaarten, fotoportretten, landschappen, enz.),
literaire citaten, teksten van voorwoorden en praktische informatie. De tekst, in het
bijzonder de literaire tekst, is een essentiële aanvulling van de exposities van
portretten van territoria. Tot nu toe kwamen ze weinig aan bod in de expositie van
Carine Fol – in tegenstelling tot de zeer literaire thematische exposities van
Szeemann – maar ze komen in het geval van BXL Universel in de catalogus terecht.  Brussels Studies , Collection générale

11

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

Figuur 5. BXL Universel, Le Vieux Marché.
Bron: FOL, C. (ed.), 2016. BXL Universel. Brussel: CFC-Éditions, pp. 72-73. Foto: Benoît de Pierpont

Figuur 6: Folklore bruxellois rue des bouchers (1959) en Le petit Jean (2006)

Bron: FOL, C. (ed.), 2016. BXL Universel. Brussel: CFC-Éditions, pp. 204-205. Foto: Fernand Hellinckx en
Thomas Lerooy

Besluit
31

De “expositie-stadsportret”, die in dit onderzoek wordt weergegeven door het eerste
deel van de Brusselse trilogie van de CENTRALE, staat voor dezelfde uitdagingen als
enig ander portret van een territorium: het singuliere en het universele, verleden en

Brussels Studies , Collection générale

12

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

heden, diversiteit en eenheid met elkaar verzoenen. Specifiek aan een stadsportret is
dat het echter de nadruk legt op de identiteiten in beweging, op de stromen en de
actuele gebeurtenissen, een dimensie die des te delicater is naarmate de grenzen van de
geportretteerde stad zelf fluctueren naargelang men naar de stad Brussel of het
Brussels Gewest kijkt.
32

BXL Universel was een stadsportretexpositie van een aparte stad, vooral omdat de relatie
tussen stedelijke en nationale identiteiten in het geval van Brussel zeer problematisch
is. Maar ook omdat het object van de representatie de nadruk doet leggen op de blik
van outsiders en op het begrip “doorkruiste stad”. Deze metafoor ligt voor de hand in
het geval van een stad die letterlijk doorkruist wordt door treinen, met de noordzuidverbinding, en waar een groot deel van de bevolking “passeert” of “in transit” is.
 33

Met deze eerste vergelijkende benadering die toegespitst is op Brussel, konden de
uitdagingen voor een expositie over een stad op scherp gesteld worden en kon het
concept ‘stadsportret’ naar voren worden geschoven. Dat concept moet in
verschillende richtingen uitgewerkt worden: in een breder perspectief, door exposities
over Brussel te vergelijken met exposities over andere steden, metropolen zoals Parijs,
Londen of Berlijn, of over kleinere steden, om het specifieke van de Brusselse
portretten beter te begrijpen, of, in een perspectief waarbij verschillende media
gecombineerd worden, door exposities van stadsportretten in een ruimere context van
stadsportretten op radio en televisie, in kranten, blogs of reisverslagen te plaatsen. Een
verbreding van het perspectief zou ons immers in staat stellen om samen na te denken
over de artistieke, curatoriële en redactionele benaderingen van de portretten van
territoria.
BIBLIOGRAPHIE
CORIJN, E., 2016. “L’heure d’une nouvelle révolution brabançonne!”. In: FOL, C. (ed.), BXL
Universel. Brussel: CFC-Éditions. pp. 176-187.
CORIJN, E., 2018. “Samenlevingsopbouw is geen gemeenschapsvorming”. In: VISSAULT, M. (ed.),
Colloque COM ∩∪ TIES. Brussel: ISELP. 25/01/2018-28/01/2018.
DESSY, C., 2018. “Bruxellopolis 1900”. In: Le Magasin du XIXe siècle, nr. 8, dossier “Cosmopolis”, pp.
57-62.
DUPLAT, G., 2003. “La Belgique visionnaire de Szeeman”. In: La Libre Belgique, [online].
12/12/2003 [geraadpleegd op 16/01/2019]. Beschikbaar op het adres: http://www.lalibre.be/
culture/arts/la-belgique-visionnaire-de-szeeman-51b881aae4b0de6db9a9a121.
FOL, C., 2016. “Un portrait subjectif”. In: FOL, C. (ed.), BXL Universel. Brussel: CFC-Éditions. pp.
6-30.
GENARD, J.-L., CORIJN, E., FRANCQ, B. en SCHAUT, C., 2009. “Brussel en cultuur”. In: Brussels
Studies [online]. 02/02/2009 [geraadpleegd op 16/01/2019]. Beschikbaar op het adres: http://
journals.openedition.org/brussels/948.
Brussels Studies , Collection générale

13

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

LAMARCHE, C., 2016. “Variations sur un thème”. In: FOL, C. (ed.), BXL Universel. Brussel: CFCÉditions. pp. 78-89.
 LEENAERTS, D., 2009. L’Image de la ville. Bruxelles et ses photographes des années 1850 à nos jours.
Brussel: CFC-Éditions.
LEENAERTS, D., 2014. Bruxelles à l’infini – Photographes en Résidence. Collection Contretype. Brussel:
CFC-Éditions/Contretype.
LIBER, C., 2016. “Bruxelles, en belgitude et en amour vache”. In France Culture [online].
10/01/2016 [geraadpleegd op 16/01/2019]. Beschikbaar op het adres: https://
www.franceculture.fr/emissions/villes-mondes/bruxelles-en-belgitude-et-en-amour-vache ;
“Babel Bruxelles”. In: France Culture [online]. 17/01/2016 [geraadpleegd op 16/01/2019].
Beschikbaar op het adres: https://www.franceculture.fr/emissions/villes-mondes/babelbruxelles.
LYNCH, E., 2015. “Why Brussels Is the New Berlin”. In: T, the New York Times Style Magazine
[online]. 11/12/2015 [geraadpleegd op 16/01/2019]. Beschikbaar op het adres: https://
www.nytimes.com/2015/12/11/t-magazine/travel/brussels-travel-guide-hotelsrestaurants.html?_r=0.
MARTENS, D., 2017. “L’hier et l’aujourd’hui dans le portrait de pays. Neutralisations de
l’historicité”. In: REVERSEAU, A. (ed.), Portraits de pays illustrés. Un genre phototextuel. Paris:
Garnier, “Lire et voir”. pp. 225-247.
MARTINS, S. S. en REVERSEAU, A., 2017. “Portraits de villes et portraits de pays au-delà de la
différence d’échelle”. In: REVERSEAU, A. (ed.), Portraits de pays illustrés. Un genre phototextuel.
Paris: Garnier, “Lire et voir”. pp. 131-151.
MÉAUX, D., 2015. Géo-Photographies : une approche renouvelée des territoires. Paris: Filigranes.
REVERSEAU, A., 2016. “La résidence d’écriture ou l’injonction tacite du portrait de lieu”. In:
BISENIUS-PENIN, C. (ed.), La Résidence d’auteurs : création littéraire et médiations culturelles (2).
Territoires et publics. Questions de communication, serie “Actes”. Nr. 35, pp. 147-162.
REVERSEAU, A. (ed.), 2017. Portraits de pays illustrés. Un genre phototextuel. Paris: Garnier, “Lire et
voir”.
VANDERMOTTEN, C., 2014. Bruxelles, une lecture de la ville. De l’Europe des marchands à la capitale de
l’Europe. Brussel: éditions de l’Université de Bruxelles, “UBlire”.
 NOTES
1. Deze expositie maakte deel uit van de tentoonstellingstrilogie over België en Brussel die in
2014 in Argos werd georganiseerd: Silver Bliss #1: DCA Screenings (04 mei 2014-29 juni 2014), Silver
Bliss #2: Portrait of a City (14 september 2014-26 oktober 2014) en Silver Bliss #3: a Certain Love, a
Certain Irony, a Certain Belgium (9 november 2014-20 december 2014).
2. Bijvoorbeeld de film Brussels, 2016, gerealiseerd door Sara Sejin Chang (Sara Van der Heide)
tijdens haar verblijf in Wiels en getoond in de Brigittines in april 2017, 100% Brussels, een stuk van
Rimini Protokoll, getoond in les Halles de Schaerbeek in het kader van het Kunstenfestivaldesarts
van 2014 en, meer in het algemeen, de programmatie van het Kunstenfestivaldesarts, van les
Halles de Schaerbeek, van Recyclart enz.
Brussels Studies , Collection générale

14

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

3. Afgezien van haar persoonlijke belangstelling, verantwoordt Carine Fol de focus op Brussel in
de programmatie van de CENTRALE met het feit dat de expositieruimte werd opgericht door de
stad: Brussel tonen behoort aldus tot de opdrachten van de CENTRALE.
4. Dit onderzoek sluit aan bij mijn postdoctoraal onderzoek naar de samenwerking tussen
schrijvers en fotografen bij portretten van steden en landen, gefinancierd door het FWO tussen
2015 en 2018, alsook bij de onderzoeksgroep over de portretten van territoria onder leiding van
David Martens (KULeuven). Het onderzoek is onder meer gebaseerd op een interview met Carine
Fol in de CENTRALE op 26 april 2017.
 5. [VANDERMOTTEN, 2014]. Het beeld van Brussel als door en door kosmopolitische stad gaat ver
terug, zoals bijvoorbeeld blijkt uit het recente artikel van Clément Dessy. [DESSY, 2018]
6. Zie in dat verband de expositie COM ∩∪ TIES à l’ISELP (23 september 2017-17 december 2017)
alsook het gelijknamige colloquium van 25 tot 28 januari 2018. Programma’s Beschikbaar op het
adress: https://iselp.be/fr/expositions/com-ties [geraadpleegd op 16 januari 2019]
7. Beschikbaar op het adress:
[geraadpleegd op 16 januari 2019]

http://www.artsplastiques.cfwb.be/index.php?id=15626

8. En over wie het museum een retrospectieve tentoonstelling heeft georganiseerd: Jean-Pierre
Rostenne (5 oktober 2018-10 februari 2019)
9. Onder meer François Schuiten, Philippe Geluck, Marie-Françoise Plissart, Thomas Gunzig,
Caroline Lamarche enz.
10. Zie de werken van Chantal Vey en Satoru Toma over de grenzen, bijvoorbeeld de
wandelingen van Bruno de Wachter en de Wandering Arts Biennial: http://nadine.be/other/nadine
[geraadpleegd op 16 januari 2019].
11. Dit fenomeen moet wellicht worden vergeleken met een trend die we in alle grote steden
aantreffen: de aantrekkingskracht van alternatieve bezoeken en reisgidsen, alsof het ontdekken
van een stad vandaag de dag er niet in bestaat haar erfgoed te negeren, maar het met een nieuwe
blik te ontdekken. In Brussel moeten we meer bepaald de initiatieven van de inwoners om hun
stad voor te stellen vermelden, zoals de “kleine rondleidingen” van Marollywood, uitgedacht
door Flore Grassiot en Jeanne Boute samen met de inwoners van de Marollen en vervolgens
overgenomen door het Kunstenfestivaldesarts: http://www.marollywood.org/category/petitesvisites/ [geraadpleegd op 16 januari 2019].
 12. De voorstelling van het tweede deel van Silver Bliss in Argos preciseerde bijvoorbeeld: “Mara
Montoya, Sarah Vanagt and Alexandra Dementieva look with contemporary eyes at the historical
city of Brussels. They interpret traces from the past and lend them new meaning”. Met Little
Figures (2003), in het bijzonder, speelt Sarah Vanagt met de historische personages van Brussel:
http://www.argosarts.org/program.jsp?eventid=70c1445ca3d6416cbf2f6818d24d761a#
[geraadpleegd op 13 maart 2018].
13. Nog ironischer was de expositie van portretten van landen die over België ging: Silver Bliss #3.
Zie ook het programma van de projecties New Stories for Brussels. Strategies for a dissident reading of
the city. On the image of the Belgian capital in recent video art, in de bioscoop Arenberg
(26 februari 2005-27 mei 2005):
http://www.argosarts.org/program.jsp?
eventid=0d5d5b894c6244e883aebd366a1cd358 [geraadpleegd op 13 maart 2018].
14. Naast de werken van David Martens en de mijne over de portretten van landen aan de hand
van foto’s, zie de expositie en de catalogus Pays de papier. Les livres de voyage in het Musée de la
photographie te Charleroi (25 mei-22 september 2019).
15. De werkgroep van de ULB MICM-Arc- Culture, mobilité, territoire. Emergence et transformation de
l’identité métropolitaine bruxelloise (18e-21e siècles): http://micmarc.ulb.ac.be/ [geraadpleegd op
16 januari 2019].
16. Deze reflectie steunt op het werk dat we met Nadja Cohen hebben gerealiseerd rond het
gebruik van de term “poëtisch” buiten de literatuur: COHEN, N. en REVERSEAU, A. (ed.), 2017.
“Un je-ne-sais-quoi de ‘poétique’: l’idée de poésie hors du champ littéraire (XXe-XXIe siècles)”. In:

Brussels Studies , Collection générale

15

Een stad tonen: Brussel en zijn subjectieve portretten

Fabula-LhT [online]. April 2017. Nr. 18. Beschikbaar op het adres: https://www.fabula.org/lht/18/
[Geraadpleegd op 16 januari 2019].
 RÉSUMÉS
Het eerste deel van de tentoonstellingstrilogie over Brussel, voorgesteld door de CENTRALE for
contemporary art, BXL Universel, vormt ons uitgangspunt om te reflecteren over wat een
“expositie-stadsportret” is. De expositie van 2017 was een antwoord op de uitdaging om een stad
te tonen en Brussel daarbij voor te stellen als een “creatieve thuishaven” door de continuïteit
tussen zijn verleden en heden te tonen en er even diverse als subjectieve portretten van te
maken. De door Carine Fol ontworpen expositie wordt zowel vergeleken met andere exposities
die de laatste jaren aan Brussel werden gewijd als getoetst aan de recente onderzoeken over
portretten van territoria. Dit artikel strekt er aldus toe de grondslagen te leggen voor een
reflectie over exposities-stadsportretten in het algemeen en verschillende mogelijkheden voor te
stellen om het specifieke karakter van Brussel te tonen en daarbij de nadruk te leggen op het
belang van folklore, de blik van buitenaf en de collectieve dynamische processen.
 À partir du premier volet de la trilogie d’expositions sur Bruxelles proposée par la CENTRALE for
contemporary art, BXL Universel, nous nous proposons de réfléchir à ce qu’est une « expositionportrait de ville ». L’exposition de 2017 répondait au défi d’exposer une ville en faisant de
Bruxelles un « port d’attache créatif », en montrant la continuité entre son passé et son actualité
et en en faisant des portraits aussi divers que subjectifs. L’exposition conçue par Carine Fol est
mise en perspective, à la fois dans le contexte des autres expositions consacrées à Bruxelles ces
dernières années et dans les recherches récentes sur les portraits de territoires. Cet article
entend ainsi poser les bases d’une réflexion sur les expositions-portraits de ville en général et
proposer plusieurs pistes concernant la spécificité de Bruxelles comme ville exposée, en insistant
notamment sur le poids du folklore, du regard étranger et des dynamiques collectives.
