Een glas-in-lood plafond? ‘De Vrouw 1813-1913’ en andere verbeeldingen van vrouwen, religie en emancipatie
vrouwenorganisaties. Rie Vendrik en Anne Marie Roeloffzen, beiden
bestuursleden van de Fédération Mondiale des Jeunes Femmes Catholiques,
kregen wel een uitnodiging; met name Vendrik kon door haar ervaring en
grote netwerk enige invloed op een van de conciliedecreten uitoefenen en trad
na afloop ook toe tot een Romeinse commissie, de eerste waarin lekenvrouwen
zitting hadden.51
Ging Vendrik de lange mars door het kerkelijk instituut, GovaartHalkes gooide het noodgedwongen over een andere boeg en werd meer een
eigenwijze stem in het publieke domein. Zij schreef, hield lezingen en werd
nadrukkelijk haar instemming met een resolutie die werd aangenomen tijdens
de jaarlijkse algemene vergadering in 1965 in Rome van St. Joan’s Alliance,
waar op dat moment het Concilie voor de laatste periode bijeen was. Govaart-

derks

een publieke figuur die de confrontatie niet uit de weg ging. Ze betuigde

­141

Halkes was inmiddels – net als Klompé – op persoonlijke titel lid, maar werd
dat het bestuur meende met een Nederlandse gepromoveerde theologe van
doen te hebben.52 Vanuit het groeiende idee dat ‘the subject of women’s

ordination’ steeds meer steun bij kardinalen en bisschoppen kreeg, spraken
vrouwen uit 24 landen toen vrijwel unaniem als verlangen uit dat ‘[...] als de
katholieke Kerk in haar wijsheid en te zijner tijd zou besluiten de waardigheid
van het priesterambt uit te breiden tot de vrouw de vrouwen daaraan gaarne
en bereidwillig zullen beantwoorden’. Ook verzocht men dat vrouwen tot het
ambt van diaken zouden kunnen worden toegelaten en vollediger werden
betrokken bij de eredienst.53 Via St. Joan’s kwam Govaart-Halkes in contact
met de internationale voorhoede van de feministische katholieke vrouwen.
Een jaar later sprak ze zelf de leden van St. Joan’s toe.
 In 1967 tartte Govaart-Halkes in het Amerikaanse tijdschrift Time
Magazine het kerkelijk leergezag door in een interview te vermelden dat
ze al enige jaren de pil gebruikte en door te verklaren dat een besluit over
geboorteregeling aan echtparen toekwam, niet aan kerkleiders.54 Ook zocht
ze steeds meer oecumenische contacten. Samen met anderen initieerde ze in
1968 de eerste Nederlandse interkerkelijke commissie Samenwerking van
Man en Vrouw in de Kerk. Toen het jaar daarop de toelating van vrouwen
tot het ambt in de Gereformeerde kerken echter gerealiseerd werd, sloeg dat
de gemeenschappelijke bodem uit onder de groep. De protestanten in de
commissie vonden dat hun doel was bereikt. Govaart-Halkes was het daarmee

51

Derks, ‘Changing Lanes: Dutch Women

53 ‘Versterkte aktie priesterambt open te stellen

Witnessing the Second Vatican Council’, Trajecta:

voor de vrouw’, Limburgs Dagblad, 28 september

Religion, Culture and Society in the Low Countries

1965.
22:1 (2013) 81-102.
52 kvd, Archief Halkes, nr. 17, Brief van Challoner aan
Govaart-Halkes, 18 april 1966.
54 ‘Avant-garde’, De Tijd, 7 april 1967.
‘de vrouw 1813-1913’ en andere verbeeldingen van vrouwen, religie en emancipatie

als de ‘Dutch section’ beschouwd. Uit de correspondentie bleek bovendien

de vrouw 1813-1913-2013

r

Bijeenkomst van de interkerkelijke commissie
Samenwerking van Man en Vrouw in de Kerk (1968).
Rechts Will Timmermans (hervormde kerk), daarnaast
Tine Govaart-Halkes.
Privébezit erven Halkes.
niet eens: zij raakte er steeds meer van overtuigd dat vrouwen zich teveel
schikten naar wat de dominante cultuur van hen wilde.
 In de jaren zestig en zeventig stuitte Govaart-Halkes, altijd onderweg
naar de volgende lezing of conferentie, op een paradoxaal feit. Door te
pleiten voor vrouwen in het priesterambt, hield ze vrijwel alleen aanhangers
over die met de kerk hadden gebroken. Wilde ze zelf in de kerk blijven (als
loyale katholiek was dat haar keuze) dan zette ze zich buitenspel door het
priesterambt op te eisen. Voor zulke vrouwen was in de katholieke kerk geen
plaats. Daarom gooide ze het beurteling over de ene en dan weer over de
van man en vrouw in de kerk, een milde vorm van gelijkwaardigheid. Vanaf
1977, inmiddels gescheiden, poneerde ze zichzelf als de feministische theologe
Catharina Halkes en pleitte voor feministische theologie als een vorm van

derks

andere boeg. Tot halverwege de jaren zeventig pleitte ze voor samenwerking

­143

cultuurkritiek en cultuurverandering. Zouden mannen en vrouwen in de kerk
vanzelf op leidinggevende posities in de kerk komen en mogen voorgaan in de
eredienst.55

In 1985 werd Halkes op slag een Bekende Nederlander door wat
er gebeurde rond het bezoek van paus Johannes Paulus II. Katholieke
vrouwenverenigingen hadden de uitnodiging aanvaard om een door hen
voorgedragen vertegenwoordigster de paus te laten toespreken. Halkes wilde
dat wel doen en kardinaal Simonis keurde in eerste instantie haar tekst goed.
 Enige weken later had hij signalen gekregen dat Halkes niet onomstreden
was. Met name de behoudende Vereniging van Vrouwen binnen de rk Kerk,
die ervoor koos om onder de leiding van de kerkelijke hiërarchie te staan, was
het zeer met haar oneens. Uiteindelijk bereikte Simonis een compromis met
de vrouwenverenigingen: naast Halkes zou ook een vrouw spreken die een
heel ander geluid liet horen. Halkes weigerde dit ‘zwaktebod’ en dat ging als
‘het spreekverbod’ de geschiedenis in.56 De media zetten het beeld neer van

een gemuilkorfde vrouw, die de paus durfde te tarten en daarom het zwijgen
was opgelegd. Strikt genomen was er echter, vanwege het bereikte compromis,
geen spreekverbod meer. Er was de spreekwéigering van Halkes zelf. Aan de
vooravond van het pausbezoek oogstte zij als spreekster bij de bijeenkomst van
de Acht Mei Beweging, ‘het andere gezicht van de kerk’, groot applaus en zette
zo de vrouw in de katholieke kerk neer als nooit tevoren.
55 Van Heijst, ‘Catharina Halkes. Een biografische

56 Deze kwestie wordt uitvoerig behandeld in de

schets’, in: Johanna Jäger-Sommer (ed.), God

biografie van Halkes die ik samen met Annelies

opnieuw gedacht. Theologische essays voor

van Heijst voorbereid en in 2015 zal verschijnen.
Catharina Halkes (Baarn 1995) 13-32, aldaar 25.
‘de vrouw 1813-1913’ en andere verbeeldingen van vrouwen, religie en emancipatie

minder patriarchaal gaan denken – zo verwachtte ze – dan zouden vrouwen als

de vrouw 1813-1913-2013
Conclusie
In de op 24 november 2013 gepubliceerde brief Evangelii Gaudium schrijft paus
Franciscus:
De Kerk erkent de onmisbare inbreng van de vrouw in de maatschappij met een
gevoeligheid, intuïtie en bepaalde bijzondere capaciteiten die gewoonlijk meer
eigen zijn aan vrouwen dan aan mannen.
 Er moet ruimte worden geboden voor ‘een meer doorslaggevende vrouwelijke
tegenwoordigheid in de Kerk’, al hoort daar nadrukkelijk niet het ambtelijk
priesterschap bij.57 In de hier gebezigde argumenten resoneren de bezwaren
tegen de beroeping van Anne Zernike meer dan honderd jaar eerder en wat dat
betreft is het met de rechten van vrouwen in bepaalde kerkgenootschappen
niet veel opgeschoten.
Die constatering ten spijt verkende ik in deze bijdrage echter ook
andere aspecten van dit thema, vanuit de argumentatie dat een focus op het
rechtendiscours en de strijd om het ambt als synoniem voor vrouwelijke agency
en empowerment tal van andere ervaringen én obstakels onbelicht laat. Ook
blijven dan overeenkomsten en verschillen tússen en bínnen religies buiten
beeld. Er was niet alleen nauwelijks enige langdurige samenwerking tussen
vrouwen van verschillende denominaties, ook binnen de confessies liepen de
controverses soms hoog op. Wat het betekende om religieus te zijn en daaraan
binnen bepaalde kaders vorm te geven is altijd ten nauwste verbonden geweest
met andere identiteitscategorieën: ‘difference writ large’, aldus Joanna de
Groot en Sue Morgan in hun mooie inleiding op een bundel die als ondertitel
‘Refiguring Religion in Gender History’ heeft.58

Die refiguratie lijkt me anno 2014 des te meer van belang, nu zich
naast toenemende secularisering (of de-christianisering) tegelijkertijd
toenemende religiositeit manifesteert, met tal van terugkerende vragen en
discussies. Het gaat daarbij niet langer alleen om christen- en jodendom in
hun veelvormigheid, maar ook om de islam. In het ene discours ligt de nadruk
op hoe patriarchale godsdiensten vrouwen onderdrukken en achterstellen op
het gebied van gelijke rechten, terwijl in het andere gelovige vrouwen dat met
klem weerspreken. Die laatsten wijzen dan op hun religieus gelegitimeerde

57 Paus Franciscus I, Evangelii Gaudium. Over
de verkondiging van het Evangelie in de wereld van
vandaag (22 januari 2015), op:
http://www.rkdocumenten.nl/
rkdocs/index.php?mi=600&doc=4984.
 58 De Groot en Morgan, ‘Beyond the “Religious
Turn”’, 7.
agency in de thuissfeer maar ook in de samenleving. In beide gevallen draait
het om de vraag welke uitdrukking van vrouwenemancipatie als legitiem
wordt gezien en wie dat mag definiëren. Een benadering van elke religie als
een historisch complexe identiteitssectie die dan weer convergeert, dan weer
divergeert met andere identiteiten zou de soms moeizame communicatie
tussen geseculariseerden (van welke oorspronkelijke religieuze achtergrond
dan ook) en religieuze vrouwen kunnen bevorderen. Het debat rond gender
en religie is gebaat bij een historisering van de representatie die verschil laat
zien.
q

derks

Marjet Derks (1958) is als universitair docent Cultuurgeschiedenis verbonden aan de
Radboud Universiteit Nijmegen. Zij doet onderzoek naar religieuze vrouwenbewegingen

­145

en radicalisme in de twintigste eeuw; daarnaast publiceert zij over de geschiedenis van
‘Een andere tijdgeest. Conservatieven, ‘normaal-katholieken’ en het dominante beeld
van vernieuwing in postconciliair Nederland (1962-1985)’, in: Peter van Dam, James
Kennedy en Friso Wielenga (eds.), Achter de zuilen. Op zoek naar religie in naoorlogs
Nederland (Amsterdam 2014) 201-229; Marjet Derks, ‘Sportlife: Medals, Media and Life
Courses of Female Dutch Olympic Champions, 1928-1940’, Historical Social Research /
Historische Sozialforschung 39:1 (2014) 144-162; Marjet Derks, ‘Changing Lanes: Dutch
Women Witnessing the Second Vatican Council’, Trajecta. Tijdschrift voor de geschiedenis
van het katholiek leven in de Nederlanden 22:1 (2013) 81-102. E-mail: m.derks@let.ru.nl.
‘de vrouw 1813-1913’ en andere verbeeldingen van vrouwen, religie en emancipatie

sport- en bewegingscultuur in relatie tot identiteit. Recente publicaties: Marjet Derks,.
