DE INFORMATIEVE WAARDE VAN DE JAARREKENING
DE INFORMATIEVE WAARDE VAN DE JAARREKENING
door Prof. Dr. L. Traas
Mijnheer de voorzitter, dames en heren,
Het onderwerp van mijn inleiding kan men in beginsel vanuit twee verschil­
lende gezichtspunten behandelen. Enerzijds kan men in het kader daarvan
gaan analyseren, wat de informatieve waarde nu eigenlijk is van de jaarreke­
ningen, zoals ze momenteel in de praktijk worden gepubliceerd. Anderzijds
kan men zich ook als probleem stellen, wat de informatieve waarde van de
jaarrekening behoort te zijn en tegelijkertijd ook kan zijn. In dit tweede geval
gaat het om een normatieve aanpak. Uit de stellingen, die u tevoren al van
mij hebt ontvangen, zal het u duidelijk zijn geworden, dat ik vanmiddag
graag de normatieve richting wil inslaan. Het probleem is dus: welke infor­
matie de jaarrekening behoort te geven en tegelijkertijd ook kan geven.
Onder jaarrekening dan te verstaan: de balans en resultatenrekening van de
onderneming met toelichting, inclusief een overzicht van herkomst en beste­
ding van middelen.
Welke informatie de jaarrekening behoort te geven - om met het eerste
deel van de vraagstelling te beginnen - hangt uiteraard af van de informatie­
behoeften, waarin moet worden voorzien. Over deze informatiebehoeften
moet dus duidelijkheid worden geschapen. Maar om verschillende redenen is
dit bepaald niet eenvoudig. Een eerste moeilijkheid, waarop men stuit, is dat
moet worden vastgesteld, welke categorieën van belanghebbenden bij de
onderneming recht hebben op informatie en welke soort informatie dat dan
betreft. Beantwoording van deze vragen blijkt echter ten nauwste verbonden
met de visie op de onderneming, die men als uitgangspunt kiest. De visie dus
op de plaats en de functie van de onderneming in de samenleving.
 Het lijkt mij goed dit punt uitdrukkelijk voorop te stellen en daar ook
verder enige uitwerking aan te geven, want steeds weer blijkt, dat verschillen
in opvatting over de informatie, die de jaarrekening dient te geven, in meer
of mindere mate zijn terug te voeren tot verschillen in visie op wat een
onderneming is en hoe ze zich dient op te stellen. Drie verschillende visies
spelen in de huidige discussies over de informatie in de jaarrekening naar
mijn mening een belangrijke rol. Men kan de informatiebehoefte, waarin de
onderneming moet voorzien, analyseren
- vanuit het bezitsmodel;
- vanuit het gesloten (of klassieke) model van de onderneming als zelfstan­
dige eenheid;
- of vanuit het open (of coalitie) model van de onderneming als zelfstandige
eenheid.
Zoals ik elders meer uitvoerig heb uiteengezet1 ), heeft het bezitsmodel tot
omstreeks het eind van de 19e eeuw het denken over balanswaardering en
*) L. Traas, „Veranderde visies op de onderneming en hun consequenties voor de verslaggeving”.
In: „De wet op de jaarrekening in perspectief’. Prof. Dr. J . W. van Belkum (red.). Universitaire Pers
Tilburg 1975.
 m a b blz. 75

resultatenbepaling beheerst. In het bezitsmodel wordt de onderneming niet
gezien als een zelfstandige eenheid, maar als een verlengstuk van de eigenaar
of eigenaars. De activa, waarmee de onderneming werkt, worden stuk voor
stuk beschouwd als de activa van de eigenaars en evenzo worden ook de
verplichtingen en schulden gezien als de verplichtingen en schulden van de
eigenaars. Het centrale overzicht in de financiële berichtgeving is volgens dit
model de balans. En als basisvergelijking daarvoor geldt: activa —schulden =
eigen vermogen. Uit de mutatie in het eigen vermogen blijkt in hoeverre men
gedurende een periode beter af is geworden. De resultatenrekening komt hier
op de tweede plaats. Deze kan alleen aanvullende informatie verschaffen;
namelijk over de aard van de activiteiten, die de verandering in het eigen
vermogen hebben doen ontstaan.
Hoewel het bezitsmodel zeker na de eerste wereldoorlog als theoretische
basis voor de berichtgeving over de onderneming is losgelaten, komt men in
de huidige discussies over de gevolgen van inflatie voor de vaststelling van
vermogen en resultaat toch nog steeds een element tegen, dat naar mijn
mening alleen maar te plaatsen is binnen het bezitsmodel. Ik doel hier op de
correctie voor koopkrachtverlies op het eigen vermogen. Wanneer men pas
van winst wenst te spreken, indien het eigen vermogen qua koopkracht in
stand is gehouden, dan is dat mijns inziens alleen begrijpelijk, indien men de
onderneming ziet als een verlengstuk van de eigenaars.
 Want alleen in dat geval is het saldo van activa en schulden (het eigen
vermogen dus) een voor de eigenaars in beginsel in geld realiseerbare groot­
heid en slechts dan kan de verbetering of verslechtering van hun welvaartspositie daaraan worden afgemeten. Een aantal jaren geleden is door
Chambers een berichtgevingssysteem ontwikkeld, waarin de activa worden
gewaardeerd op hun „current cash equivalent” (dus ook hier de gedachte van
het liquideerbaar zijn van de aktiva) en waarin vervolgens de winst wordt
bepaald door vermogensvergelijking, rekening houdend met koopkrachtver­
lies. Hoewel dit dus een vrij recente en op zich ook een sluitende uitwerking
is van het berichtgevingssysteem voor een onderneming, berust het mijns
inziens toch op een verouderde ondernemingsconceptie, zodat de actuali­
teitswaarde ervan gering moet worden geacht.
Omstreeks de eeuwwisseling en meer in het bijzonder na de eerste wereld­
oorlog verdween het bezitsmodel naar de achtergrond. De reden daarvan was
de opkomst van de wat grotere rechtspersoonlijkheid bezittende onderne­
ming met een duidelijke scheiding tussen leiding en eigendom. Dergelijke
ondernemingen konden moeilijk nog gezien worden als een zuiver verleng­
stuk van de eigenaars. Het bezitsmodel werd dan ook losgelaten en vervangen
door het model van de onderneming als zelfstandige eenheid. Volgens dit
model wordt de onderneming geacht een eigen onafhankelijk bestaan te
leiden, los van de eigenaars; zij het nog wel onder meer of minder sterke
controle van die eigenaars. De kern van de onderneming is dan niet langer het
eigenaarsbelang, maar het produktie-apparaat; de activa dus. Als gevolg van
deze accentverschuiving kreeg ook de basisvergelijking voor de balans een
andere inhoud. Deze was, zoals gezegd, activa —schulden = eigen vermogen.
Ze wordt nu: activa = passiva, ofwel de activa zijn gelijk aan het eigen
m a b blz.
 76

vermogen (de inbreng van de eigenaars) plus het vreemd vermogen (de
inbreng van vreemd vermogensverschaffers). Overigens verschoof ook het
zwaartepunt in de berichtgeving van de balans naar de resultatenrekening.
Dit is begrijpelijk, indien men bedenkt, dat alleen in de resultatenrekening
kon worden weergegeven, hoe de exploitatie van het produktie-apparaat was
verlopen en welk financieel resultaat daarmee was bereikt.
Een punt van belang is nu uiteraard, hoe het financieel resultaat volgens
dit model nu precies moet worden gemeten; o f met andere woorden: wat is
het winstbegrip, dat behoort bij dit model.
Voor de beantwoording van deze vraag is het van belang erop te wijzen,
dat evenals in de klassieke organisatietheorie, ook in het oorspronkelijke
model van de onderneming als zelfstandige eenheid, de onderneming werd
opgevat als een betrekkelijk gesloten systeem. Een systeem dus, waarvan de
externe relaties weinig problemen geven en waarvan vooral het interne
functioneren onderwerp van studie vormde. Aangenomen werd, dat de on­
derneming te maken had met een rustige en stabiele omgeving, waarin haar
functionele plaats, als die eenmaal was gekozen, niet o f slechts langzaam
veranderde.
Gaat men uit van deze visie op de onderneming en haar omgeving, dan
komt men in uiterste consequentie doorredenerend tot het winstbegrip, dat
in ons land door de vervangingswaardetheorie wordt bepleit. Zoals bekend,
wordt in deze theorie winst gelijk gesteld aan verteerbaar inkomen, d.w.z.
aan het inkomen, dat voor de eigenaars is verdiend en aan hen ook kan
worden afgestaan, zonder de continuïteit van de onderneming aan te tasten.
Handhaving van de onderneming als zelfstandige eenheid staat dus als doel­
stelling voorop en alleen, indien meer wordt verdiend dan wat daarvoor
nodig is, is er sprake van winst.
 De grondleggers van de vervangingswaardetheorie hebben over handhaving
van de onderneming veelal gesproken in termen van instandhouding van de
inkomensbron o f de inkomensstroom. Wanneer echter de door hen ontwik­
kelde calculatieregels worden toegepast, wordt in feite alleen in stand gehou­
den het bestaande produktie-apparaat, o f de bestaande produktiecapaciteit.
Dit betekent, dat de vervangingswaardetheorie alleen dan leidt tot aan­
vaardbare informatie over het winstinkomen, indien in de realiteit ook wer­
kelijk aan alle kenmerken van het klassieke model wordt voldaan. Alle ver­
onderstellingen van dit gesloten model heeft men nodig om tot een sluitende
argumentatie te komen. Immers alleen in een rustige en stabiele omgeving,
waarin de functionele plaats van de onderneming niet of slechts langzaam
verandert, leidt instandhouding van het bestaande produktie-apparaat tege­
lijk ook tot handhaving van de inkomensbron of de inkomensstroom.
En alleen in een gesloten systeem, waarin men eenmaal eigenaar zijnde,
ook eigenaar blijft, is het aannemelijk, dat nieuw eigen vermogen van buiten
de onderneming slechts wordt toegelaten als een reële uitbreiding moet wor­
den gefinancierd. Waardestijgingen van het bestaande produktieapparaat zal
men dan zelf willen financieren. Verder is het ook alleen in deze conceptie
begrijpelijk, dat de eigenaars voor het beoordelen van hun inkomenspositie
niet geïnteresseerd zijn in het agio of disagio, dat werd gerealiseerd.
 m a b blz. 77

De veronderstellingen, die ten grondslag liggen aan het gesloten klassieke
ondernemingsmodel, hebben mijns inziens in het huidige tijdsbestek nog
maar nauwelijks realiteitswaarde. Na de tweede wereldoorlog en met name in
het afgelopen decennium hebben zich belangrijke veranderingen in het karak­
ter van de onderneming en van haar omgeving voltrokken. In plaats van met
een rustige en stabiele omgeving, heeft de onderneming - en zeker de wat
grotere onderneming - tegenwoordig te maken met een turbulente buiten­
wereld. Marktsituaties wisselen vaak snel en ook op technologisch gebied
veranderen de omstandigheden voortdurend. Daardoor is een continuering
van functies, waarop de onderneming zich eenmaal heeft toegelegd, maar in
geringe mate mogelijk. Het succes en het voortbestaan van de onderneming
hangt tegenwoordig veeleer af van haar virtuositeit in het veranderen van
haar functies en het aanpassen daarvan aan gewijzigde produkt/marktcombinaties.
Een ander belangrijk punt is, dat zich ook ingrijpende veranderingen heb­
ben voorgedaan in het denken over de maatschappelijke normen, die behoren
te gelden voor het functioneren van organisaties. In brede kring wordt thans
erkend, dat de onderneming - en zeker de wat grotere onderneming - moet
worden gezien als een onderdeel (zo men wil als een sub-systeem) van het
grotere systeem van de maatschappelijke voortbrenging als geheel. En dat
dientengevolge, wat de onderneming doet, bepalend is voor de welvaart,
maar evenzeer ook voor het welzijn, primair van allen, die daar direct bij zijn
betrokken, maar daarnaast eveneens van de gemeenschap als geheel.
Door deze ontwikkelingen is uiteraard de conceptie van de onderneming
als zelfstandige eenheid niet aangetast; eerder is deze daardoor nog versterkt.
 Wel moet echter de idee worden losgelaten van het gesloten systeem. De
onderneming is door de moderne ontwikkelingen geëvolueerd naar een open
systeem. Een systeem, dat bloot staat aan voortdurend veranderende invloe­
den vanuit de omgeving en dat daarop moet weten in te spelen. Een systeem
ook, dat niet meer door een beperkte groep wordt gecontroleerd, maar een
veel ruimer verantwoordingsbereik heeft.
De kern van de onderneming is in deze visie niet meer het produktieapparaat, maar de organisatie. Dat is het samenwerkingsverband van leiding,
werknemers, vermogensverschaffers en andere groepen van belanghebbenden.
Als beleidsdoel geldt, dat de onderneming als organisatie levensvatbaar dient
te blijven. Daarvoor is vereist - zoals een van de geënquêteerde bedrijven in
het „Corporate Report” het uitdrukte - dat „it continually aims to observe
four independent sets o f interest: the interest of its customers, o f investors
and lenders, of employees, and o f society at large; and to hold the balance
between them as fairly as it can.” 2)
Op het vraagstuk van de informatie, die de onderneming in deze open
systeemconceptie behoort te verstrekken, zou ik graag wat dieper willen
ingaan. Van de drie visies, die ik u noemde, heeft deze laatste naar mijn
mening de meeste realiteitswaarde. Zeker ook met het oog op de toekomst.
Immers men kan verwachten, dat het proces van vermaatschappelijking van
2) „The Corporate Report” , Accounting Standards Steering Committee. Londen 1975; appendix 4
biz. 94.
m a b blz. 78

de onderneming zich nog verder zal voortzetten.
 De uiterste consequentie van de open systeem gedachte is, dat de onderne­
ming verantwoording verschuldigd is en dus ook informatie moet verschaffen
over de „totale effectiviteit” van haar functioneren als sub-systeem binnen
de samenleving als geheel. In strikte zin is dit evenwel een onmogelijk te
volbrengen taak. Want informatie verschaffen over de effectiviteit van de
onderneming binnen de samenleving houdt in inzicht geven in de mate,
waarin de onderneming, d.m.v. de door haar uitgeoefende activiteiten en
geleverde prestaties, heeft voldaan aan de doeleinden van de gemeenschap.
Maar de gemeenschap heeft geen duidelijke en consistente doeleinden.
Men hoort wel doeleinden noemen, maar dat zijn doeleinden van bepaalde
groeperingen. Die zijn partieel, vaak tegenstrijdig en elkaar overlappend.
Er moet dus - ongeacht of men de uiterste consequentie uit het open
systeem model overigens zou willen trekken - een wat meer bescheiden taak­
stelling voor de informatieverschaffing worden gekozen.
Bij de ontwikkeling daarvan is het, dunkt mij, nuttig te onderscheiden
informatieverschaffing over de economische effectiviteit en over de sociale
effectiviteit. Wat betreft de sociale effectiviteit, lijkt het me gewenst, dat de
onderneming, voor zover dat mogelijk is, informatie verschaft zowel over de
doeleinden die zij zich op dit terrein stelt, als over de mate waarin ze deze
doeleinden ook kon realiseren. Aangezien echter deze informatie buiten de
jaarrekening om zal moeten worden verstrekt, valt ze ook buiten het onder­
werp van vandaag. Ik volsta dan ook met alleen maar de richting te noemen,
waarin een oplossing zou kunnen worden gezocht.
 De berichtgeving over de economische effectiviteit van de onderneming
moet naar mijn mening twee elementen omvatten. Enerzijds dient ze ant­
woord te geven op de vraag of de onderneming economisch gezien levens­
vatbaar is en daarnaast dient ze inzicht te geven in de inkomensvorming en in
de inkomensverdeling, die in de onderneming plaatsvindt.
In deze twee eisen ligt een duidelijke parallel met de benadering, die in het
gesloten model door de vervangingswaardetheorie werd gevolgd. Primair
stond daar - zoals gezegd - de continuïteit van de onderneming, geconcreti­
seerd in het in stand houden van het produktie-apparaat. En van inkomen,
althans van winstinkomen, werd pas gesproken, indien de vervanging van dit
produktie-apparaat was veilig gesteld. Denkend vanuit het open model, is er
nu dit verschil, dat naar mijn mening aan het begrip continuïteit een andere
uitwerking moet worden gegeven (vandaar dat ik sprak van levensvatbaar­
heid), terwijl bovendien het begrip winstinkomen moet worden losgemaakt
van het continuïteitsbegrip. Ik hoop dit onmiddellijk nader te verduidelijken.
De eis, dat de onderneming informatie moet verschaffen over haar econo­
mische levensvatbaarheid en over inkomensvorming en inkomensverdeling, is
enerzijds gebaseerd op de noodzaak tot controle op het effectief functione­
ren van de onderneming als economische organisatie. Anderzijds ligt daaraan
ten grondslag, dat verschillende belanghebbenden of groepen van belang­
hebbenden voor beslissingen in hun eigen sfeer informatie behoeven over de
gang van zaken bij de onderneming. Wat nBEÜ^^..^S&si^»nMMy-Anformatie
en beslissings-informatie. De controlefunctie, waarop viai het jaarverslag moet
registeraccountants

BIBLIOTHEEK m a b blz. 19

worden ingespeeld, ligt thans niet meer uitsluitend bij de aandeelhouders,
maar evenzeer bij de werknemers en bij de samenleving als geheel; deze
laatste dan vaak gerepresenteerd door de overheid.
 Degenen, die informatie behoeven voor hun eigen besluitvorming of voor
hun adviserende of informerende taak, kunnen worden ingedeeld in verschil­
lende groepen, met in sommige gevallen nogal uiteenlopende informatiebe­
hoeften. In de enquête en in de antwoorden op de enquête is een gedetail­
leerde opsomming te vinden van deze verschillende groepen. Ik wil hier graag
volstaan met daarnaar te verwijzen.
Zeker voor de besluitvorming, maar toch ook voor de controle heeft men
eigenlijk primair behoefte aan informatie over de toekomst. Het verleden
immers kan men niet meer beïnvloeden. Voor de besluitvorming heeft het
verleden dan ook alleen nog betekenis voor zover het iets leert over de
toekomst. Toekomstinformatie zou dus, vanuit de informatiebehoefte ge­
zien, primair moeten staan in de verslaglegging van ondernemingen. Hoewel
deze conclusie voor de hand ligt, stuit men bij de uitvoering daarvan op
onoverkomelijke moeilijkheden. Want in de eerste plaats blijkt, dat er op dit
terrein sprake is van conflicterende belangen. De onderneming zal informatie
al spoedig als te vertrouwelijk beschouwen, terwijl de belanghebbenden juist
geïnteresseerd zijn in gedetailleerde plannen en verwachtingen. In de tweede
plaats is er het prote probleem van de betrouwbaarheid van de informatie;
zeker als een onderneming moet functioneren in een turbulente omgeving.
Sommigen gaan zo ver te stellen, dat in zo’n omgeving „good managers don’t
plan” . Dit is ongetwijfeld overdreven. Maar een feit blijft, dat onder sterk
wisselende omstandigheden, flexibiliteit belangrijker is dan uitgekristalliseer­
de plannen.
 Er lijkt dan ook op het terrein van de toekomstinformatie maar weinig
ruimte voor echte prognoses. Naar mijn mening zal men de oplossing veel
meer moeten zoeken in het geven van inzicht in de sterke en zwakke punten
van de onderneming in relatie tot haar markten en in de te verwachten
ontwikkelingen in die markten. De belanghebbenden kunnen dan zélf, op
basis van die informatie en rekening houdend met hun eigen visie, de toe­
komstverwachtingen invullen. Het op een presenteerblaadje aanreiken van
prognoses door de onderneming acht ik niet mogelijk, maar bovendien ook
niet zinvol. Want zodra de onzekerheden te groot worden, kan men niet
meer verlangen, dat anderen de verantwoordelijkheid voor prognoses op zich
nemen; de besluitnemer - dus in dit geval de belanghebbende - zal die verant­
woordelijkheid dan zélf moeten dragen. Met andere woorden: over de toe­
komst zal de onderneming slechts betrekkelijk „zachte” informatie kunnen
verschaffen. Het gevolg daarvan is, dat informatie over het verleden en het
heden - die wél in de vorm van „harde” informatie kan worden gegeven meer betekenis krijgt. Uiteraard voor controledoeleinden, maar ook voor de
besluitvorming van belanghebbenden, namelijk als vertrekpunt - als extrapolatiebasis - voor het formuleren van toekomstverwachtingen. Dit heeft een
aantal consequenties. Het betekent in de eerste plaats, dat het zwaartepunt
in de financieel/economische berichtgeving toch bij de jaarrekening blijft
liggen. In de tweede plaats leidt dit ertoe, dat de informatiebehoeften van de
m a b blz. 80

verschillende groepen van belanghebbenden, die weliswaar vanuit hun beslis­
singsmodellen gezien belangrijk kunnen verschillen, toch in belangrijke mate
onder één noemer kunnen worden gebracht. Want om als prognose-basis te
kunnen dienen, is het voor alle belanghebbenden, ongeacht hun specifieke
interesse, noodzakelijk dat de jaarrekening inzicht geeft in de economische
levensvatbaarheid van de onderneming en in de inkomensvorming en de in­
komensverdeling. Hoogstens zijn er nog wat verschillen in de behoefte aan
detaillering.
 Een derde consequentie is, dat de detaillering van de informatie in de
jaarrekening niet alleen moet worden afgestemd op mogelijke specifieke in­
formatiebehoeften, maar dat ze met name zal moeten worden gericht op het
ondersteunen van de functie van de jaarrekening als prognosebasis. Van be­
lang in dit verband is o.a. een detaillering van de resultatenrekening naar
divisies, het geven van inzicht in wat vaste en variabele kosten zijn; wat als
incidentele en wat als „normale” resultaten moeten worden beschouwd enz.
Nu hiermee de invalshoek, van waaruit financieel/economische informatie
moet worden verschaft, is aangegeven, kan vervolgens nader worden gespeci­
ficeerd, welke inhoud de berichtgeving over inkomensvorming en inkomens­
verdeling en over de levensvatbaarheid van de onderneming nu precies dient
te hebben. Allereerst dan de informatie over de inkomensvorming.
Volgens de economische theorie is inkomen datgene, wat iemand geduren­
de een periode kan verteren, zonder aan het eind van die periode slechter af
te zijn dan aan het begin van die periode (het bekende Hicksiaanse inkomens­
begrip).
 Wordt dit inkomensbegrip betrokken op het winstinkomen, dat gedurende
een verslagperiode voor aandeelhouders is verdiend, dan moet de conclusie
uiteraard zijn, dat over inkomen, opgevat in deze zin, de onderneming geen
rechtstreekse informatie kan verschaffen. Immers, voor kwantificering daar­
van zou nodig zijn de berekening van de contante waarde van de geldstroom,
die in de toekomst wordt uitgekeerd. Maar zowel de te verwachten uitkeringsstroom, als de voor discontering te gebruiken disconteringsvoet zijn
grote onbekenden. Indien de aandeelhouders willen weten in hoeverre zij
„beter aP’ zijn geworden in termen van de strikte definitie van de econo­
mische theorie, dan zullen zij dit dus zelf moeten trachten uit te rekenen. De
onderneming kan niet meer doen dan daartoe materiaal aandragen. Het
„finale” antwoord kan ze niet geven. Er zal dus, als het ware, een stap terug
moeten worden gedaan.
Wanneer het niet mogelijk is „inkomen” , gedefinieerd volgens de econo­
mische theorie, te kwantificeren, omdat er te grote onzekerheid bestaat om­
trent de basisgegevens, dan zal intermediaire informatie moeten worden ge­
geven, gericht op die basisgegevens zélf. In concreto betekent dit, dat met
betrekking tot de inkomensvorming informatie nodig is, die inzicht geeft in
de capaciteit van de onderneming tot het opwekken van een bruto geld­
stroom en in de verdeling van die geldstroom. Anders gezegd: centraal komt
te staan de behoefte aan inzicht in de „cash generating ability” van de
onderneming.
 In de jaarrekening zal dit inzicht dus moeten worden gegeven over de
m a b blz. 81

afgelopen verslagperiode. Daartoe dient te worden aangesloten bij het trans­
formatieproces in de onderneming. In dit transformatieproces kunnen wor­
den onderscheiden voltooide, onvoltooide en nog niet begonnen cycli. Over
de geldstromen, samenhangend met de voltooide cycli, wordt bericht in de
resultatenrekening en over die, verbonden met de onvoltooide cycli, in de
balans. Over de nog niet begonnen cycli kan slechts globale toekomstinformatie worden verschaft in de vorm, die ik hiervoor al kort heb aangeduid.
Allereerst zal ik nu graag wat nader ingaan op de resultatenrekening. Het is
niet doelmatig over de geldstromen, samenhangend met de voltooide cycli, te
berichten op kasbasis. Het inzicht wordt aanmerkelijk vergroot, indien dit
gebeurt op transactiebasis; d.w.z. gebruik makend van de realisatieconventie
en het „matching” - en voorzichtigheidsprincipe. Dit is ook, wat men in de
praktijk van alledag aantreft. Worden deze principes zonder verdere aanvul­
lingen toegepast, dan wordt verkregen een resultatenoverzicht op basis van
historische kosten. Daaruit blijkt, welke bruto geldstroom in de verslag­
periode in feite werd gecreëerd, voor welke uitgaven (reeds gedaan o f nog te
verrichten) deze bruto geldstroom dekking moet verschaffen en wat per
saldo dus aan „nieuw geld” in de onderneming ter beschikking is gekomen.
Dit laatste is de „historische winst” . Deze geeft dus aan, welk bedrag berekend op transactiebasis - aan „nieuw geld” is overgebleven, nadat alle
claims van andere inkomensgerechtigden dan de aandeelhouders zijn gehono­
reerd. Voor een prognose van de toekomstige „cash generating abüity” is dit
een belangrijk uitgangsgegeven. Overigens zij hier tussen haakjes opgemerkt,
dat „cash generating ability” , wanneer die op transactiebasis wordt bepaald,
uiteraard samenvalt met „winstcapaciteit” . In het Trueblood-rapport wordt
dit terecht ook zó gesteld.
 Het grote probleem - en vaak moet men constateren ook het grote misver­
stand - is nu, dat de historische winst niet zonder meer aangeeft wat met de
voltooide transformatiecycli, dus met de omzet van de verslagperiode, voor
aandeelhouders werd verdiend.
Bezien vanuit de gezichtshoek van de aandeelhouders, omvat de histo­
rische winst zowel „vogels in de hand” als „vogels in de lucht” . Het deel, dat
van de winst wordt uitgekeerd, vormt voor hen zonder meer een inkomens­
bestanddeel, maar de ingehouden winsten blijven buiten hun bereik, het
blijven „vogels in de lucht” . En in hoeverre zij daar daadwerkelijk iets aan
zullen hebben, zal in de toekomst moeten blijken. Pas als ingehouden
winsten zullen leiden tot extra uitkeringen in de toekomst, hebben ze voor
de aandeelhouders waarde; alleen dan zullen ze - om in de beeldspraak te
blijven - worden van „vogels in de lucht” tot „vogels in de hand” . Maar in
hoeverre dat het geval zal zijn, is niet bij voorbaat te zeggen. De enige
informatie, die op dit punt kan worden verschaft, is informatie over de
richting, waarin de ingehouden winsten zijn geïnvesteerd. Aangezien echter
de financiering zelden of nooit partieel is, kan dit alleen in de vorm van een
totaaloverzicht van alle investeringen.
In een van mijn stellingen heb ik bepleit het overzicht van herkomst en
besteding van middelen hiervoor meer geschikt te maken, o.a. door daarin
een onderscheid te maken tussen reële en nominale expansie- en vervangings­
m a b blz. 82

investeringen. Verder zou ook in de toekomstparagraaf van het jaarverslag
aan dit punt aandacht kunnen worden geschonken.
 Een en ander neemt echter niet weg, dat als conclusie overblijft, dat in de
resultatenrekening niet kan worden aangegeven, hoeveel met de omzet van
een bepaalde periode aan winstinkomen voor de aandeelhouders werd ver­
diend. Opnieuw dus een negatieve uitkomst. Zoëven bleek, dat het inkomen,
volgens de definitie van de economische theorie, niet kon worden berekend.
Ik heb toen een stap terug gedaan en de vraagstelling beperkt tot het voor­
deel, dat voor aandeelhouders wordt verkregen uit de omzet van de verslag­
periode. Maar zelfs dat blijkt nu - behalve dan in een situatie van 100% pay
out - een onbereikbaar ideaal. De consequentie hiervan is, dat de onderne­
ming over het winstinkomen belangrijk minder „harde” informatie kan ver­
schaffen dan over loon- en rente-inkomen. Voor loon- en rente-inkomen
geldt, dat de als zodanig geregistreerde bedragen daadwerkelijk ten goede
komen aan werknemers en vreemd vermogenverschaffers. Maar voor de histo­
rische winst geldt dit niet. Men weet, dat het waarschijnlijk meer is dan het
dividend, maar hoeveel van de ingehouden winst men kan bijtellen, blijft
onbekend.
 Het heeft ook geen zin door het toepassen van kunstgrepen te trachten
toch nog wat verder te komen. B.v. door voor dit doel de winst te gaan
berekenen op basis van vervangingswaarde. Men vervangt dan de ene onwaar­
heid alleen maar door de andere. En wat dit betreft zou ik graag met instem­
ming willen citeren, wat de econoom Boulding een tiental jaren geleden
schreef: „ I f accountants are bound to untruths anyhow, as I have argued aldus Boulding - there is much to be said for the simple untruth as against a
complicated untruth, for if the untruth is simple, it seems to me that we
have a fair chance of knowing what kind o f untruth it is” . . . „and we are
able to make our own adjustment in each individual case, using the results of
the accountant as evidence, rather than as definitive information.” 3)
De historische winst lijkt mij de meest eenvoudige „onwaarheid” , die door
de gebruikers van de informatie het gemakkelijkst kan worden bijgecorri­
geerd; althans indien daartoe de informatie, die ik al noemde, beschikbaar
wordt gesteld.
Wat dan wèl overblijft, is een groot presentatieprobleem. De niet deskun­
dige lezer zal wellicht niet begrijpen, dat de historische winst niet zonder
meer gelijk is aan het winstinkomen van de aandeelhouders, en de winst toch
als zodanig beschouwen. Mogelijk ook zal hij er de economische levensvat­
baarheid van de onderneming aan afmeten.
 De oplossing voor dit presentatieprobleem, dat zich met name in tijden
van inflatie zal voordoen, moet naar mijn mening evenmin worden gezocht in
het hanteren van actuele waarden of enigerlei andere vorm van „inflation
accounting” . De oplossing ligt mijns inziens in een principiële heroriëntering
van de resultatenrekening van de onderneming; en wel in een heroriëntering,
waarin de consequenties worden getrokken van de visie op de onderneming
als een „open systeem”.
3) K. E. Boulding, „Economics and Accounting: the Uncongenial Twins” . In: „Studies in Ac­
counting Theory” . W. T. Baxter and S. Davidson (eds). Sweet and Maxwell; Irwin 1962 blz. 55.
m a b blz. 83

Tot nu toe heb ik voortdurend over de resultatenrekening gesproken in de
zin van het overzicht, dat als eindcijfer toont het winstinkomen van de
aandeelhouders. In het bezitsmodel en in het gesloten (klassieke) model van
de onderneming past dit ook wel. Maar deze invalshoek is naar mijn mening
niet meer te verdedigen voor de moderne open onderneming.
Uiteraard moet ook een dergelijke onderneming informatie geven over het
winstinkomen, dat voor aandeelhouders is verdiend. Dit element blijft na­
tuurlijk bestaan. Maar het is niet langer voldoende, want het geeft geen direct
inzicht in de economische effectiviteit en dus ook niet in de levensvatbaar­
heid van de onderneming als samenwerkingsverband. In het bezitsmodel en
in het gesloten model, volgens de interpretatie van de vervangingswaardetheorie, kan men met enige goede wil nog volhouden, dat een positief winst­
inkomen voor de aandeelhouders tegelijkertijd ook een indicatie geeft, dat de
onderneming levensvatbaar is. In het open model geldt deze paralleliteit niet
meer, hoe ook het winstinkomen wordt bepaald.
 Wil de moderne onderneming levensvatbaar zijn, dan zal ze zich moeten
kunnen aanpassen aan wisselende omstandigheden. Daarvoor is vereist een
open entree tot de verschillende inkoopmarkten; de markten voor produktiemiddelen en diensten, de arbeidsmarkt en ook de vermogensmarkt. Maar om
die open entree te verkrijgen, zal de onderneming de prijzen op die markten
moeten kunnen betalen. Dit geldt voor produktiemiddelen en diensten, voor
arbeid, maar evenzeer voor financieringsmiddelen en dus ook voor eigen
vermogen. Onder wisselende omstandigheden en zeker in tijden van inflatie
zal de toegang tot de aandelenmarkt open moeten staan om zonodig in een
stijgende behoefte aan eigen vermogen te kunnen voorzien. De voorwaarde
daartoe is, dat de onderneming op het eigen vermogen een zodanige rentabili­
teit na belasting behaalt, dat nieuwe aandelen, die zij zou willen plaatsen, op
de kapitaalmarkt voldoende belangstelling ondervinden en de concurrentie
met andere vermogensvormen, met name ook vreemd vermogen, kunnen
doorstaan. Gezien de werking van het prijsmechanisme op de vermogens­
markt als geheel, kan men verwachten, dat deze „prijs” voor het eigen ver­
mogen overeenkomt met de rente op lang vreemd vermogen plus een risico­
premie.
Daar de aandeelhouders in het open systeem model geen bevoorrechte
plaats meer hebben, maar op één lijn staan met andere vermogensverschaffers
en andere belanghebbenden, zoals de werknemers, is het consequent in dit
model de „prijs” , die voor eigen vermogen moet worden verdiend, ook als
„kosten” in de resultatenrekening op te nemen.
Toont de resultatenrekening na aftrek van deze kosten een overschot, dan
bewijst de onderneming daarmee niet alleen haar levensvatbaarheid, maar
tegelijkertijd ook haar economische effectiviteit in maatschappelijke zin.
 Immers het blijkt dan, dat er via de voltooide transformatiecycli in de onder­
neming minstens evenveel „waarde” voor de gemeenschap is gecreëerd als er
d.m.v. verbruik van input-factoren aan is onttrokken. Het overschot, dat
resteert na aftrek van de kosten van het eigen vermogen, zou men het „eco­
nomisch resultaat” kunnen noemen.
Wordt op deze wijze aan de berichtgeving inhoud gegeven, dan wordt een
m a b bh. 84

perfecte aansluiting verkregen met het kostenbegrip en het winstbegrip, dat
de algemeen econoom hanteert. Een enkel citaat ter illustratie: Lloyd
Reynolds schrijft in zijn leerboek van de economie: „The cost of a product
means all the expenses necessary to induce producers to bring it to market.
 Over the long run this must include a normal rate of profit to the owners of
the enterprise. Normal profit is in fact not profit at all. It is a necessary
interest return on the owners’ investment, required to induce them to devote
their funds to this line of production instead of something else. Profit is the
difference between the actual return and the normal rate” .4)
Wanneer de berichtgeving van ondernemingen zou worden gericht op in­
formatie over het „economische resultaat” , zou dit naar mijn mening een
belangrijke verbetering betekenen. Ik ben geneigd de stelling te verdedigen,
dat het in brede kring zo lang niet onderkennen van de structureel te lage
rentabiliteit van het bedrijfsleven mede is veroorzaakt door het feit, dat
ondernemingen en accountants in hun berichtgeving over de resultaten impli­
ciet nog steeds werken met de ondernemingsconceptie van het gesloten
model en nog onvoldoende de consequenties hebben getrokken uit het
proces van vermaatschappelijking van de onderneming. Met name in tijden
van inflatie is dit van wezenlijke betekenis. In tijden van inflatie moet, zoals
bekend,' voor continuïteitshandhaving ook de inflatoire stijging van de vermogensbehoefte worden opgevangen. Te veel overheerst naar mijn mening
nog de opvatting, dat dit opvangen van de inflatoire vermogensbehoefte kan
geschieden door het vasthouden van de voorraadresultaten. Typisch dus een
aanpak, gedacht vanuit het gesloten model.
Het blijkt echter, dat dit niet voldoende is. Bij een versnelling van het
inflatietempo blijft er - afgezien van veranderingen in de kapitaalintensiteit dan toch nog een belangrijk gat in de financiering, nl. voor de financiering
van de monetaire activa. In beginsel kan dan ook alleen bij een open entree
tot de vermogensmarkt het financieringsgat bevredigend worden gedicht.
Samenvattend is mijn conclusie met betrekking tot de resultatenrekening
dus deze.
 De resultatenrekening dient niet te worden gericht op de bepaling van het
inkomen van een bepaalde groep, maar op de vaststelling van het „econo­
misch resultaat” . Dit geeft een indicatie van de levensvatbaarheid van de
onderneming alsook van haar economische effectiviteit (beide uiteraard ex
post) (zie de bijlage voor een getallenvoorbeeld). In de resultatenrekening
zou verder een uitsplitsing van de kosten in vaste en variabele enz. kunnen
worden gegeven, die van belang is voor prognose-doeleinden.
Daarnaast zou in een afzonderlijk overzicht kunnen worden bericht over
inkomensvorming en inkomensverdeling voor de direct bij de onderneming
betrokken groeperingen. Dit overzicht zou dienen te beginnen met de toege­
voegde waarde, verkregen met de jaaromzet en verder de verdeling daarvan
kunnen aangeven over netto lonen en salarissen, afdrachten aan sociale
fondsen, belastingafdrachten aan de overheid, rente, dividend en tenslotte
herinvestering (zie de bijlage voor een getallenvoorbeeld).
4 ) Lloyd G. Reynolds, „Economics: A General Introduction” . Homewood, 111. Irwin 1963 biz.
118-119.
m a b biz. 85

Het is misschien interessant terloops erop te wijzen, dat een grote onder­
neming als de American Telephone and Telegraph Company een deel van
deze specificatie al verwerkt in zijn normale resultatenrekening.
Met betrekking tot het in de resultatenrekening opnemen van de kosten
tegen actuele waarden - een zaak waar ik tot nu toe aan ben voorbijgegaan zou ik het volgende willen opmerken. Voor de bepaling van het winstinkomen van aandeelhouders lijkt mij dit niet van belang; behalve als aanvullende
informatie om duidelijk te kunnen maken, dat een belangrijk deel van dit
winstinkomen moet worden ingehouden.
Wel van directe betekenis is de actuele waarde van de kosten, voor het
evalueren van de economische effectiviteit van de onderneming en voor het
beoordelen van de capaciteit tot het vormen van inkomen in de toekomst.
 Het lijkt mij dan ook van wezenlijk belang, dat de resultatenrekening inzicht
geeft in de invloed, die prijsstijgingen hebben op de kosten. Bij voorkeur zal
echter naar mijn mening het resultaat op basis van actuele waarden niet het
eindcijfer van de resultatenrekening moeten zijn, maar zal afzonderlijk moe­
ten worden bijgeteld dat deel van het resultaat dat het gevolg was van
„holding” activiteiten. Twee argumenten zijn hier voor mij van doorslag­
gevende betekenis. In de eerste plaats volgt mijns inziens uit de open systeem
gedachte, dat de jaarrekening primair over de onderneming moet berichten
als een financieel systeem en niet als een in stand te houden produktie-apparaat. Een tweede argument is, dat de berekening van de kosten tegen actuele
waarden moet worden gebaseerd op een hypothetische situatie, die onder
dynamische omstandigheden niet in al zijn consequenties in de jaarrekening
tot uitdrukking komt. Dit tweede argument verdient wellicht wat nadere
toelichting.
Onder dynamische omstandigheden kunnen prijsveranderingen niet los
worden gezien van technologische veranderingen o f van vraagveranderingen
in afzetmarkten. Een berekening van kosten tegen actuele waarden moet dan
ook tevens gebaseerd zijn op actuele technologische omstandigheden.
Om te beginnen zal het in vele gevallen een welhaast onmogelijke opgave
zijn om in ondernemingen, die wat betreft hun gebouwen en technische
uitrusting in de loop van jaren zijn opgebouwd, precies te specificeren hoe
het produktie-apparaat er onder de huidige technologische omstandigheden,
behorende bij de huidige prijzen, zou moeten uitzien. Moet men zich dan
baseren op een nieuw technisch ontwerp? Maar ook al zou men over dit
probleem kunnen heenstappen, b.v. doordat men met ruwe benaderingen
genoegen neemt, dan blijft nog het punt van de onvolledigheid van de infor­
matie in geval van zich wijzigende kapitaalintensiteit.
 Om dit te illustreren het volgende, eenvoudige voorbeeld. Men stelle zich
voor een onderneming, die een bepaald produktieproces uitvoert met 4
machines en 6 man bedieningspersoneel.
De huidige nieuwwaarde van de 4 machines is ƒ 500.000,—. Reeds nu is
bekend, dat het produktieproces goedkoper kan worden uitgevoerd door een
volautomaat met een aanschafprijs van ƒ 1.000.000,—, bediend door 1 man.
Aangezien de 4 machines geen tweedehands waarde hebben, wordt echter
nog met de vervanging door de volautomaat gewacht. Nu kan men uiteraard,
m a b blz. 86

terugrekenend vanuit de produktiekosten met de volautomaat, vaststellen,
welke afschrijvingen nog met de 4 oude machines worden verdiend en het
gevonden bedrag als de afschrijvingen volgens de actuele waarde ook in de
resultatenrekening opnemen. De informatieve waarde van dit gegeven is
echter beperkt. Het geeft wèl aan wat produktie onder de actuele omstandig­
heden kost, maar er volgt niet uit, dat de vervanging ook kan worden uitge­
voerd. D.m.v. de afschrijvingen wordt minder dan de helft van het benodigde
bedrag vastgehouden, zodat in belangrijke mate op nieuwe financierings­
middelen zal moeten worden getrokken.
Voorts komt ook de rentabiliteitsbeoordeling in de knoei, want uit de
balans blijkt niet, dat de produktiewijze, waarop de actuele kosten werden
gebaseerd, ƒ 1.000.000,— aan vermogen zal binden.
Een groot vraagteken is voor mij verder ook, hoe men moet handelen met
duurzame produktiemiddelen, die werken in zgn. „dode produktielijnen”.
 Dat zijn produktielijnen, die men voorlopig nog wel voortzet, maar waar
toch geen belangrijke vervangingen meer in zullen plaatsvinden, omdat ze op
langer zicht niet lonend meer zijn. Men kan hier natuurlijk afwaarderen tot
op directe opbrengstwaarde, zoals soms wordt bepleit en uitgaande daarvan
afschrijven. Maar tenzij men deze zaken afzonderlijk zou vermelden, wordt
dan wel in de resultatenrekening de indruk gewekt, dat er sprake is van
activiteiten, die op basis van huidige kosten winstgevend zijn en die dus in
beginsel ook perspectief bieden voor de toekomst.
Vanwege deze en soortgelijke moeilijkheden, die zich met name met be­
trekking tot duurzame produktiemiddelen voordoen, lijkt het mij, zoals ge­
zegd, gewenst de invloed van prijsveranderingen in de resultatenrekening wel
op te nemen maar vervolgens toch de gerealiseerde voorraadresultaten weer
bij te tellen.
De gerealiseerde voorraadresultaten zouden dan, gezien het verschil in
betrouwbaarheid, afzonderlijk moeten worden vermeld voor vlottende voor­
raden en voor duurzame produktiemiddelen, terwijl het voor de beoordeling
van deze laatste essentieel is de methode voor berekening te kennen.
Tenslotte nog een enkel woord over de informatieve waarde van de balans.
 Deze dient de financiële gegevens te bevatten met betrekking tot de onvol­
tooide transformatiecycli. Mijns inziens moet de balans daarover informatie
verschaffen, zowel terugblikkend naar het verleden, als vooruitkijkend naar
de toekomst. Terugblikkend naar het verleden heeft de balans het karakter
van een „where got where gone statement” . Hij dient aan te geven uit welke
bronnen en in welke vormen financiële middelen werden verkregen om de in
de onvoltooide cycli gebonden produktiemiddelen te financieren en voor
welke bedragen deze aan welke produktiemiddelen werden besteed. Dit
vraagt dus om een balans, gewaardeerd tegen historische prijzen en om een
bepaling van het eigen vermogen, exclusief nog niet gerealiseerde „holding
gains” . Over dit eigen vermogen moeten ook de kosten van het eigen vermo­
gen worden berekend, waarover ik eerder heb gesproken.
Kijkend naar de toekomst moet de balans weergeven, welke waarde aan
middelen de onderneming in het transformatieproces kan inzetten en welke
financiële verplichtingen daartegenover staan. Hierbij behoort een balans,
m a b blz. 81

waarop de activa staan gewaardeerd tegen actuele prijzen, waarbij onder het
eigen vermogen ook de nog niet gerealiseerde voorraadresultaten worden
opgenomen en waarbij verder, de toelichting daarbij inbegrepen, een uitvoe­
rige specificatie wordt gegeven van de aard van de financiële verplichtingen
en van de tijdstippen, waarop ze vervallen. Met name wat betreft de specifi­
catie van de financiële verplichtingen valt er in de praktijk nog wel wat te
verbeteren.
Aan de eis, dat de balans zowel het verleden als de toekomst moet weer­
spiegelen, kan mijns inziens zonder al te veel moeite in één overzicht worden
voldaan.
Dit was wat ik nog over de balans wilde opmerken.
 Kort samenvattend meen ik te kunnen besluiten met het volgende. De
informatieve waarde van de jaarrekening is, naar ik hoop te hebben duidelijk
gemaakt, beperkt, omdat ex post informatie wordt gegeven maar niettemin is
het essentiële informatie. Denkend vanuit het „open” ondernemingsmodel
dient de resultatenrekening mijns inziens primair te informeren over de
levensvatbaarheid van de onderneming door het tonen van het „economische
resultaat” en verder moet deze als extrapolatiebasis kunnen functioneren
voor het bepalen van de capaciteit tot het vormen van bruto-inkomen in de
toekomst. Mede in verband daarmee is het vermelden van de voorraadresulta­
ten essentieel. Daarnaast is een overzicht gewenst waaruit de inkomensverde­
ling in de onderneming blijkt. De balans op basis van historische kosten heeft
mijns inziens een functie in het kader van de rentabiliteitsbeoordeling terwijl
de balans gebaseerd op actuele waarden ondersteuning biedt voor prognoses
over de toekomstige inkomensvorming.
Dames en Heren, met deze inleiding hoop ik U wat achtergrond te hebben
kunnen verschaffen voor Uw discussies in de groepen en mogelijk ook is er
materiaal aangedragen voor een kritische gedachtenwisseling in plenair ver­
band.
Ik dank U voor Uw aandacht.
m a b blz. 88

Voorbeeld behorende bij de inleiding van Prof. dr. L. Traas.
 Resultatenrekening (X 1000)
Omzet
ƒ 100.000,Verkoop- en beheerskosten (actuele waarde) ƒ 25.000,—
Fabricagekosten (actuele waarde)
ƒ 65.000,—
f 9 0 .0 0 0 ,Bedrijfsresultaat (actuele waarde)
bij: gerealiseerde waardestijgingen
— op voorraden
ƒ 1.000,—
— op vaste activa f 3.000,— ƒ 4.000,—
af:

ƒ 10.000,-

rente vreemd vermogen (10%)
ƒ 4 .5 0 0 ,—
winstbelasting (50%)
ƒ 4.750,—
„kosten” eigen vermogen (13%) ƒ 4.550,—

ƒ

9 .8 0 0 ,-

,,Economisch Resultaat”

ƒ

2 0 0 ,-

Overzicht van de Inkomensverdeling (X 1000)
Netto lonen en salarissen personeel
(na aftrek loonbelasting en sociale lasten)
Afdrachten aan sociale fondsen
Belastingafdrachten aan de overheid
Rente vreemd vermogen
Dividend aandeelhouders
Herinvestering in de onderneming

ƒ 26 .0 0 0 ,ƒ 9 .7 5 0 ,ƒ 15.000,ƒ 4 .5 0 0 ,ƒ 2.0 0 0 ,/ 2 ,7 5 0 ,-

Totaal toegevoegde waarde

ƒ 60.0 0 0 ,-

m a b blz. 89

Balans (na winstverdeling) X 1000
Vaste aktiva
Aanschafwaarde 60.000
geacc.
afschrijvingen
20.000

40.000

waardestijging
(minus afschrij­
vingen daarop)

(20.000)

Voorraden
Aanschafwaarde

30.000

(waardestijgingen)

(2.000)

Vorderingen
nominale waarde

30.000

Totaal
(waardestijgingen)

100.000
(22.000)

m a b blz. 90

Eigen vermogen
Aandelenkapitaal
3.000
agio
7.000
ingehouden winsten 25.000
(ongerealiseerde
waardestijgingen)

35.000

(11.000)

Vreemd vermogen
(belastinglatentie op
waardestijgingen)
leningen en bankkrediet
crediteuren en
voorzieningen

(11.000)
45.000

Totaal
(waardestijgingen)

100.000
(22.000)

20.000.
