HET FISCALE HEDEN EN DE TOEKOMST
HET FISCALE HEDEN EN DE TOEKOMST
door Prof. D r P. ]. A . A driani
G edurende de laatste m aanden had ik het voorrecht enige voordrachten
te mogen houden over de belastingpolitiek en het bedrijfsleven. De
Redactie van het M .A .B . meende, dat deze stof ook voor hare lezers van
belang zou kunnen zijn. Z o heb ik de daar behandelde stof en andere
opnieuw onderhanden genomen en verw erkt tot een artikel. Doel d aa r­
van is een aantal aspecten van het probleem n aar voren te brengen en
een aantal mogelijkheden aan te geven. N iet w ordt beoogd bepaalde
m aatregelen als de oplossing aan te bevelen, al zal er misschien wel
eens een w oord van kritiek op aanhangige w etsontw erpen uit de pen
vloeien.
Evenals in bedoelde voordrachten neem ik als uitgangspunt onze sterk
toenem ende bevolking. D e beide eerste publicaties van de Commissie voor
het geboorte-onderzoek, ingesteld door het Instituut voor Sociaal onder­
zoek van het N ederlandse v o lk 1) bevatten een schat van gegevens;
slechts enkele cijfers noem ik hier, alleen als illustratie. In dat rapport
w ordt geconstateerd, dat onder de Europesche landen N ederland behoort
tot die met de sterkst groeiende bevolking. V an de 2.6 millioen in 1830
groeide onze bevolking tot 9.5 millioen in 1946 en 10 millioen in 1949.
D e toeneming op zich zelf is zeer belangrijk; dat geldt ook voor de
oorzaken daarvan. Slechts twee daarvan komen voor mijn verdere betoog
in aanm erking: het aantal geboorten en de levensduur. H et aantal ge­
boorten per jaar en per 1000 inwoners steeg geleidelijk tot ongeveer 1877.
 T oen trad een daling in, even onderbroken na het einde van de vorige
oorlog, doch d aarna w eer voortgaande tot 1936. T oen trad een stijging
in, die haar hoogtepunt bereikte in 1946; na de toen ingetreden daling
ligt het cijfer toch nog steeds ver boven het laagtepunt van 1936. Ook
de verlenging van de levensduur vraagt de aandacht. Ik noem slechts
één voorbeeld: in 1870—•1879 bedroeg de gem iddelde levensduur voor
pas geboren meisjes: 40.7 jaar; voor 1931 — 1940: 67.2 jaar. D at zal het
hoogtepunt wel niet zijn.
N iet alleen het accres van onze bevolking is van belang, doch ook de
sam enstelling, w at de leeftijdsverdeling betreft. U it het rapport (P ubli­
catie 2 no. 45) blijkt, dat deze verdeling in ons land anders is dan in de
naburige landen: de jongere leeftijdsgroepen zijn sterker bezet. Berekend
w ordt, dat in 1963 het aantal personen in de productieve leeftijdsklassen
(15 t.m. 64) met ± 20 pet zal zijn toegenomen. In het slot van Publicatie
2 w ordt er dan ook op gewezen, dat deze afw ijkende dem ografische
ontwikkeling van de N ederlandse bevolking bijzondere eisen stelt aan
onze volkshuishouding. Binnen een betrekkelijk kort tijdsverloop zal het
te verw achten accrès in de productieve leeftijdsgroepen moeten w orden
opgevangen.
D e tijd, dat de belastingheffing enkel w erd gezien als middel tot dek­
king van de kosten van het overheidsapparaat, is voorbij. De belasting­
*) Publicatie no. 1: Ontstaan, Doel en Werkprogramma van de Commissie voor het
geboorte-onderzoek, December 1949; Publicatie no. 2: Eerste resultaten van een Statis­
tische analyse van de loop der geboortecijfers in Nederland, door Drs T. van den Brink,
December 1949.
 m a b blz. 267

heffing is onderdeel van het m aatschappelijke leven in zijn ruim ste bete­
kenis; zij heeft zich daarbij aan te passen en steun te geven aan w at het
m aatschappelijke leven eist. Indien dus de dem ografische ontwikkeling
bijzondere eisen stelt aan onze volkshuishouding, dan geldt dat ook voor
de fiscale politiek. Doel van dit opstel is te onderzoeken öf dit mogelijk
is en zo ja in welke richting moet w orden gezocht.
Bovenstaande uiteenzetting brengt, dunkt mij, drie problem en n aar
voren:
a. de toenem ing van de productieve leeftijdsklasse en de toeneming der
bevolking in h aar geheel eist uitbreiding van het productieapparaat;
b. de genoemde factoren m aken het probleem der volkshuisvesting nog
actueler dan het reeds is;
c. de verlenging der levensduur stelt steeds meer eisen aan de oudedagsverzorging.
H et terrein is uitgebreid; men zou er een dik boek over kunnen schrij­
ven. V an elk onderdeel zal ik slechts enkele aspecten kunnen belichten.
D aarbij zal vanzelf de vraag rijzen of de Belastingherziening 1950 en
de verder nog aanhangige w etsontw erpen steun geven aan de ons door
de toekom st opgelegde eisen, dan wel of moet w orden geconstateerd,
d at de toekom st w ordt achtergesteld bij het fiscale heden, waarbij dan
in het m idden zal w orden gelaten of dit noodzakelijk moet w orden geacht.
A . U itbreiding van het productieapparaat.
V oor de noodzakelijke uitbreiding van het productieapparaat is kapi­
taalvorm ing nodig, dus: sparen. S paren door particulieren, sparen in de
ondernem ingen.
 Kan dit sparen door fiscale m aatregelen bevorderd worden? M en kan
zeggen: natuurlijk, namelijk door de tarieven te verlagen! D at is echter
een onderw erp, w aarop ik niet zal ingaan; dat is van veel wijder strekking
dan met dit artikel w ordt beoogd. W e l kan even w orden opgem erkt, dat
de hoge tarieven ook indirect het sparen in de ondernem ingen ongunstig
beïnvloeden. D e redenering bij het doen van niet strikt noodzakelijke
uitgaven: de fiscus betaalt er zow at de helft van, is niet een aansporing
tot de zuinigheid, w aardoor ons land eens groot is geworden!
E n het sparen door particulieren? Als men rondom zich ziet hoe een
groot deel van onze bevolking alles w at verm aak is, najaagt, hoe dit
voortdurend w ordt aangew akkerd door de pers; indien men deze indruk 1
bevestigd ziet door de statistiek, die een sterke toenam e van hoofdelijk
verbruik van genotm iddelen en voor verm akelijkheden constateert, dan
v raag t men zich af, of geheel het inzicht ontbreekt, dat sparen nood­
zakelijk is voor onderhoud en w erkgelegenheid van onze zo snel aa n ­
groeiende bevolking.
Bij deze levenshouding schijnt het een onmogelijke taak door fiscale
m aatregelen daarin verandering te brengen. E n toch verdienen ze de
volle aandacht. L aat de uitw erking in economisch opzicht voorlopig zeer
bescheiden zijn, er kan een morele invloed van uitgaan en deze kan,
wellicht met andere m aatregelen, op den duur een ommekeer brengen.
 Particulier sparen. E r zijn pogingen gedaan om langs fiscale weg het
sparen te bevorderen; er zijn ook voorstellen gedaan, die nooit tot toe­

m a b blz, 268

passing zijn gebracht. Ik kan me niet begeven in beschrijvingen, doch wil
trachten een sam envatting te geven van de twee m ethoden langs welke
getracht is, zij het op uiteenlopende wijze, het doel te bereiken. De
m ethoden meen ik als volgt te kunnen aanduiden:
a. belastingverlaging voor die gedeelten van het inkomen, die duurzaam
zijn gespaard,
b. belastingverhoging, indien de vertering groter is, dan met het oog
op het inkomen en persoonlijke om standigheden m aatschappelijk ge­
rechtvaardigd w ordt geacht.
M ethode a. is toegepast door middel van spaarcertificaten van wege
de S taat uitgegeven en die eerst na lange jaren inbaar zijn.
G rote aantrekkingskracht hebben deze m aatregelen niet. Z e m aken
een diepgaande controle nodig: is het wel bespaard geld? H oe groot
w aren de verteringen? enz. enz.
O p beperkt terrein zijn hier echter misschien mogelijkheden. Z o u het
sparen door w erknem ers bij de w erkgever begunstigd kunnen w orden
door een verm indering van loonbelasting? V ooral voor jonge werknem ers,
die op deze wijze een spaarpot zouden kunnen vormen, zou d at van
belang zijn. H ier wijs ik speciaal op de morele kant.
Kapitaal-verzekering. Sparen bij de w erkgever. D at leidt onze gedach­
ten n aar de voorzieningsfondsen, spaarfondsen e.d. D e fiscale w etgever
geeft hier geen steun. Zow el de bijdrage van de w erknem er als van de
w erkgever w ordt als loon belast; ook de rente welke op het tegoed w ordt
bijgeschreven w ordt in de inkom stenbelasting betrokken.
 Z o is het in beginsel ook bij de particuliere kapitaalverzekering: geen
aftrek van de premie: de gekweekte rente w ordt bij de uitkering belast.
E en aanm oediging van deze wijze van sparen is in de fiscale wetgeving
niet te vinden. In de w et 1914 w as die er wel, zij het zeer bescheiden,
door de toegestane aftrek van ƒ 100.— voor premie-levensverzekering.
D e gedachte w as afkomstig uit Engeland, w aar prem ieaftrek w as inge­
voerd juist om deze wijze van sparen te bevorderen. E r liggen hier moge­
lijkheden, die de nadere bestudering w aard zijn.
Pensioenverzekering. D oor middel van de pensioenregelingen, ver­
band houdende met arbeidsovereenkom sten en de particuliere lijfrente­
verzekeringen w orden grote bedragen gespaard. W e l is w aar zijn de
latere uitkeringen bestem d voor consumptie, doch, d aar generatie op gene­
ratie volgt, w orden hier enorme bedragen gespaard. O p de ouderdom s­
zorg kom ik hieronder onder C terug.
 H ier alleen iets over het beleggingsprobleem . Is het gew enst dat de
voor pensioenverzekering gespaarde bedragen ■
— en voor kapitaalver­
zekering etc. geldt hetzelfde -— w orden belegd in risicodragend ver­
mogen? E r w ordt verschillend over gedacht; de fiscale w etgeving w erkte
belemmerend door het niet-restitueren van dividendbelasting. D eze be­
lemmering w ordt door de Belastingherziening 1950 opgeheven. O ok het
aanhangige w etsontw erp tot wijziging der R egistratie- en Z egelw etten
schijnt de institutionele beleggers n aar het risicodragend vermogen te
drijven, door het uitlenen op schuldbekentenis met evenredig effecten­
zegel te belasten. G esteld, dat het bevorderen van het beleggen in risico­
dragend verm ogen gew enst w ordt geacht, dan nog is het de vraag of
dit doel hier op de juiste wijze w ordt nagestreefd. V erg. mijn artikel in
W .P .N .R . 4131.
~
'

m ab

blz. 269

Sparen in de onderneming. M en dient hier tw ee doelstellingen uit
elkaar te houden:
a. door fiscale begunstiging w ordt de uitbreiding van het productie­
ap p araat bevorderd,
b. door fiscale begunstiging w ordt het bedrijfsleven ingeschakeld voor
sociale voorzieningen, waarbij ik mij beperk tot de volkshuisvesting
en de oudedagsvoorziening. D e behandeling daarvan stel ik uit tot
hieronder B en C.
 U itbreiding van het productieapparaat. T w ee m ethoden kunnen
tegenover elkaar w orden gesteld: de Engelse t.o. de Franse. In E ngeland
w ordt gew erkt met het daar meer toegepaste systeem: de gehele w inst
w ordt belast, doch een deel der belasting w ordt teruggegeven, indien
w ordt aangetoond, dat een deel der w inst is gebruikt tot verbetering of
uitbreiding van het productieapparaat. Frankrijk heeft juist andersom
gehandeld: het deel der w inst, d at gebruikt zal w orden tot verbetering
enz. van het productieapparaat w ordt vrijgelaten, m aar, indien binnen
een bepaalde tijd dit plan niet tot uitvoering is gebracht, w ordt het bij
de w inst gevoegd.
E r is hier een fiscale begunstiging, doch daaraan zijn zonder twijfel
grote bezw aren verbonden. D e fiscus gaat controle uitoefenen op de
verbetering. H oever zal die gaan? Z a l de doelm atigheid ervan beoor­
deeld worden? O ok de wenselijkheid van uitbreiding van een bepaalde
bedrijfstak? M en ziet hier de belastingheffing verschijnen als middel tot
het voeren van economische politiek. D e doelstellingen daarvan zullen
telkens veranderen.
W instberekening. O ver de wijze w aarop volgens de w et 1914 en het
besluit 1941 de fiscale w inst w ordt berekend, over het belasten van
schijnwinsten en de gevolgen daarvan, is reeds zó vaak geschreven, dat
ik er het zwijgen toe kan doen. D aar het belasten van een deel van het
bedrijfsverm ogen, als w are het w inst, het hier behandelde vraagstuk ten
nauw ste raakt, wil ik trachten dit probleem nog van een andere kant te
benaderen.
 O verziet men de ontwikkeling der rechtspraak onder de w etgevingen
van 1914 en 1941, dan ontdekt men pogingen om de starheid van het op
de historische kostprijs steunend fiscale systeem te tem peren. M en kan
zekere m eegaandheid constateren, zolang het betreft de verdeling van
de winst over de jaren. M aar het totaal der w inst zit onw rikbaar vast
aan de historische kostprijs en de uiteindelijk verkregen opbrengst.
Z o zie ik ook de toestand indien de w et Belastingherziening 1950
zal zijn tot stand gekomen. T ijdens het bestaan der ondernem ing grote
vrijheid, al zijn er beperkende bepalingen o.a. om trent afschrijvingen en
reserveringen, doch de totale w inst blijft beklemd tussen het genoemde
begin en eindpunt.
N u komt d aar iets bij, en daarop wil ik speciaal de aandacht vestigen:
het is het conflict tussen de op de persoon ingestelde inkom stenbelasting
en de economische continuïteit der ondernem ing. W a t economisch één
is en continu, w ordt voor de inkom stenbelasting telkens a.h.w. afgekapt,
indien er verandering komt in de persoon van de ondernem er.
 D it leidt tot een afzonderlijke w instberekening voor ieder der firm anten
ener vennootschap onder firma; dit leidt tot het bij de w inst voegen der
onbelaste reserve 1947 bij uittreden of overlijden ■
— de Belasting her­

in a b blz. 270

ziening 1950 doet deze reserve vervallen
de consequentie van dit
conflict is te vinden in het nieuwe art. 7 al. 2 besl. Ink. bel. Stille of
geheime reserves zullen als w inst w orden belast zodra een persoon
ophoudt ondernem er te zijn. H e t is onverschillig of deze reserves door
d e ondernem ing ooit gerealiseerd zullen w orden. Z o d ra de fiscus het
bestaan dezer reserves kan aantonen bij wisseling in de persoon, zullen
ze w orden belast. T w ee m ethoden van w instberekening n aast elkaar:
zolang dezelfde persoon ondernem er is, in beginsel vrijheid; bij wisseling
van de persoon, het meest straffe systeem dat denkbaar is.
M en v raag t zich af of hier de toekom st van het particulier bedrijf niet
w ordt opgeofferd aan het fiscale heden. D e N .V . vorm biedt in dit
opzicht onm iskenbare voordelen.
D e nieuwe bepaling doet denken aan de jarenlange strijd om trent de
m eerw aarde in Frankrijk. W a t een moeite heeft het de fiscale w etgever
gekost alle gaatjes te stoppen! M aar het is bereikt! En van af dat ogenblik
is de terugtocht b e g o n n e n ........ H et kon niet met het oog op de belangen
van het bedrijfsleven! L aat het een lichtend voorbeeld voor ons zijn en
laat ons hopen, d at bij de volgende belastingherziening ook bij ons de
terugtocht zal beginnen.
 B . D e volkshuisvesting
Slechts enkele problem en kunnen even w orden aangestipt:
1. In sommige landen w orden bestem m ingsreserves m et een sociaal
doel onbelast gelaten. O ok hier kan verschillende m ethode w orden ge­
volgd: vrijlaten mits de bestemming w ordt gegeven binnen ... jaren, óf
belasten en teruggeven als de bestemming is gegeven. A ls voorbeeld
noem ik Frankrijk, w aar een zeker percentage der w inst is vrijgelaten,
indien dit besteed w ordt voor woningbouw. O ns land kent zo iets niet.
2. W e l bevat art. 10 ontw erp B elastingherziening 1950 een reductie
van vennootschapsbelasting voor van Rijkswege gesubsidieerde lichamen
die op het gebied der volkshuisvesting w erken. O ndernem ingen, die voor
hun personeel w oningen bouwen, zullen dus, om daarvan te kunnen
profiteren, afzonderlijke lichamen moeten oprichten.
 3. H et registratierecht speelt ook een rol. H e t bedraagt bij aankoop
onder bezw arende titel 5 pet. en verhoogt in norm ale tijden de huur­
prijzen. V a n d a a r dat de R egistratiew et in art. 101b een vrijstelling bevat
voor de overdracht van onroerende zaken aan gem eenten en onder de
W o n in g w et vallende lichamen, indien de overdracht geschiedt in het
belang der volkshuisvesting. Door de wijze echter, w aarop deze bepaling
w ordt toegepast, komt deze strekking in sommige gevallen niet tot haar
recht. D e vrijstelling w ordt namelijk niet toegepast op overdracht van
voltooide huizen. Indien de eigenaar van de grond zich verbindt deze
over te dragen, n ad at hij er w oningen op heeft gebouw d en kom t de
akte tot stand n ad a t de w oningen gereed zijn gekomen, dan w ordt het
registratierecht geheven ook over de prijs voor de w oningen besteed. D e­
zelfde gedachte zit in het aanhangige w etsontw erp tot wijziging van de
R egistratiew et; de voorgestelde aanvulling van art. 72a heeft tengevolge,
dat bij verkoop „in de p u t” over de w aarde van het in aanbouw zijnde
huis registratierecht zal w orden geheven. O ok hier v raagt men zich af, of
de toekomst niet w ordt achtergesteld bij het fiscale heden.
C.
D e oudedagverzorging

H ier ligt, w at de w erkgever betreft, de toestand gunstiger dan bij de

m a b blz. 271

volkshuisvesting. Een dotatie aan een pensioenfonds kan onder de be­
drijfskosten w orden gebracht, voorzover deze strek t tot dekking van
bestaande verplichtingen.
 Bezien van de zijde van degeen die zijn oude dag wil verzorgen, is er
n a het onder A opgem erkte slechts plaats voor enkele aanvullende op­
merkingen. Zow el voor de particulier als voor de werknem er, die in de
toekom st een lijfrente of pensioen zal genieten, komt de regeling daarop
neer, dat door prem iebetaling of inhouding op het loon het actuele
belastbare inkomen w ordt gedrukt, w aartegenover staat de latere belas­
tingheffing over de lijfrente of pensioenuitkeringen. D e technische ver­
schillen laat ik buiten beschouwing. Deze verschuiving van de belasting­
heffing in verband met het werkelijk genieten van het inkomen verdient
toejuiching. Z e brengt de oudedagsverzorging niet in gevaar en bevor­
dert toch de kapitaalvorm ing, zie onder A.
E r is echter ook een tegenw erkende factor, en dat is het successierecht.
Bij het overlijden van een w erknem er moet de w eduwe, die in het genot
van het pensioen treedt, successierecht betalen over de kapitaalsw aarde
van het pensioen. Kleine pensioenen zijn ook volgens het aanhangige
w etsontw erp voor een nieuwe Successiewet vrijgesteld, doch de meeste
pensioenen vallen daaronder niet. Als er een betalingsregeling tot stand
komt, zodat het successierecht over een aantal jaren w ordt verdeeld, dan
g aat dit recht als een soort opbrengstbelasting w erken, die evenwel niet
voor loon- en inkom stenbelasting in m indering komt. D an blijkt eerst hoe
zw aar deze belasting drukt. Al gauw eist het successierecht een half jaar
pensioen op; in de hogere regionen is er zelfs wel eens anderhalf jaar
mee gemoeid.
 H ier ligt een belemmering voor de ouderdom sverzorging, die, zoals in
de aanhef van dit artikel w erd gezegd, ernstig de aandacht verdient. Een
prijsgeven van het successierecht op dit gebied zou tevens het ongem o­
tiveerde verschil tussen de am btenaar en de particuliere w erknem er doen
vervallen. D aarm ede zou dan ook vervallen de wonderlijke situatie van de
spoorw egam btenaar, die tussen R ijksam btenaar en particuliere w erknem er
instaat.
O ver al deze onderw erpen, die het fiscale heden en de toekom st raken,
zou veel meer te zeggen zijn. Ik m eende te kunnen volstaan met het in
dit licht bezien van enkele problem en.
m a b blz. 272.
