De stand van de geschiedschrijving van de Nederlandse politieke partijen
In 1992 verschenen twee proefschriften over de internationale opstelling van de ARP
aan het einde van de negentiende eeuw. Breed van opzet is de dissertatie van de
gereformeerde historicus en mede-oprichter van de VCH, Kuiper, die later directeur
van het wetenschappelijk bureau van eerst de Reformatorische Politieke Federatie
(RPF) en daarna de ChristenUnie zou worden. Hij gaat na hoe de zich emanciperende
anti-revolutionairen in de tweede helft van de negentiende eeuw zichzelf zagen en
hoe zij de positie van Nederland als calvinistische natie in internationaal opzicht beschouwden.144 In een detailstudie concentreert de historicus Van Koppen zich op de
overgang van ARP-leider Kuyper van een anglofiel naar een Duitslandgezind politicus,
en gaat hij uitgebreid in op de invloed van de Zuid-Afrikaanse kwestie op deze heroriëntatie.145
Was de oprichting van de SDAP volgens de overlevering het werk van twaalf personen, de stichting van de ARP kan grotendeels op het conto van Kuyper alleen worden
geschreven. Zijn betrokkenheid is op systematische wijze onderzocht door de historicus
Janssens.146 Na een korte periode waarin Janssens als onderzoeker verbonden was
aan de Vrije Universiteit, werd hij in 1997 directeur van de Groen van Prinsterer
Stichting, het wetenschappelijk bureau van het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV)
(later zou hij vice-directeur worden van het gelijknamige wetenschappelijke bureau
van de ChristenUnie). Janssens, die het proces van partijvorming van onderop analyseert — vanuit het perspectief van een vijftal kiesdistricten — ziet met zijn onderzoek
het traditionele beeld dat Kuyper de ‘allesbepalende organisator’ was ‘nog maar meer
bevestigd.’
Ondanks de overweldigende, bezielende invloed van Kuyper ‘de Geweldige’ op de
ARP, de gereformeerde stroming en de Nederlandse samenleving, bestaat er van hem
nog geen moderne wetenschappelijke biografie — misschien wel vanwege de enorme
variëteit van zijn activiteiten als journalist, theoloog, hoogleraar, partijleider, Kamerlid
en minister-president. In 1999 gaf het Dr. Abraham Kuyperfonds aan de historicus
Koch de opdracht in deze leemte te voorzien. Naar verwachting zal zijn studie in
2007 verschijnen. De Amerikaanse historicus Bratt werkt momenteel aan een Engelstalige Kuyper-biografie. Zijn publicatie is niet los te zien van de groeiende aandacht
voor Kuyper in de Verenigde Staten, waarbij het accent verschuift van diens theolo144 R. Kuiper, Zelfbeeld en wereldbeeld. Antirevolutionairen en het buitenland, 1848-1905 (Kampen,
1992).
 145 Ch. A. J. van Koppen, De geuzen van de negentiende eeuw. Abraham Kuyper en Zuid-Afrika (Wormer,
1992).
146 R. Janssens, De opbouw van de Antirevolutionaire Partij 1850-1888 (Hilversum, 2001).
De stand van de geschiedschrijving

253

gische naar diens politieke werkzaamheid en de belangstelling zich niet langer beperkt
tot de gereformeerde emigrantencultuur.147
In 1987 — anderhalve eeuw nadat Kuyper was geboren — verschenen drie aan
Kuyper gewijde publicaties. Puchinger, in de jaren 1971-1986 directeur van het HDC,
liet het eerste deel verschijnen van een levensbeschrijving die uit acht delen zou gaan
bestaan.148 Als gevolg van ziekte kon Puchinger — die in 1999 overleed — aan deze
‘vertelbiografie’ geen vervolg geven. Puchingers opvolger als directeur van het HDC,
de historicus De Bruijn, stelde in het jubileumjaar 1987 een ‘beeldbiografie’ samen,
waarin hij het leven van Kuyper op de voet volgde.149 Ten slotte liet de Vrije Universiteit
— ook een creatie van Kuyper — in dat jaar een bundel het licht zien waarin de veelzijdigheid van Kuypers werkzaamheid werd belicht.150 De bijdragen aan een door
dezelfde universiteit georganiseerde conferentie met internationale Kuyper-deskundigen in 1998 verschenen eveneens gebundeld.151
Bijna veertig jaar, tot 1918, bepaalde Kuyper in hoge mate de lijn van de ARP —
mede door het door hem opgerichte dagblad De Standaard. Daarbij liet hij anderen
vaak weinig ruimte. Politieke en maatschappelijke tegenstellingen enerzijds en verschillen in religieuze opvattingen en mentaliteiten anderzijds — belichaamd in Kuyper
en zijn tegenstrever De Savornin Lohman — leidden uiteindelijk in 1894 tot een
scheuring in de jonge ARP (die de prelude vormt tot de oprichting van de CHU in
1908). Dit conflict is breed uitgemeten door de al eerder genoemde Kuiper.152
Het negentiende-eeuwse deel van de geschiedenis van de ARP is hiermee ruim bediend.
 De periode tot aan de invoering van het algemeen mannenkiesrecht in 1918 daarentegen is grotendeels nog in duisternis gehuld.153 Aan een biografie over de antirevolutionaire voorman Heemskerk (premier in de jaren 1908-1913) wordt gewerkt door de
historicus Bornebroek. De lotgevallen van de ARP in het Interbellum zijn daarentegen
In 2002 is aan Princeton Theological Seminary een Abraham Kuyper Institute for public theology
geopend, dat zich richt op de betekenis van Kuypers theologie voor cultuur, economie en politiek. Aan dit
seminary worden jaarlijks de zogeheten ‘Kuyper lectures’ gegeven — in 2004 verzorgd door ministerpresident J. P. Balkenende. Zie verder P. S. Heslam, Creating a christian worldview. Abraham Kuyper’s
lectures on calvinism (Grand Rapids, Michigan-Cambridge, U. K., 1998); J. E. MacGoldrick, God’s
Renaissance Man. The life and work of Abraham Kuyper (Darlington, 2000); L. E. Lugo, ed., Religion,
pluralism and public life. Abraham Kuyper’s legacy for the twenty-first century (Grand Rapids/Cambridge,
2000); J. Bolt, A Free Church, a Holy Nation. Abraham Kuyper’s American public theology (Grand Rapids,
Michigan/Cambridge, U. K., 2001); en de gebundelde artikelen van de beide VU-medewerkers C. Augustijn
en J. Vree, Abraham Kuyper: vast en veranderlijk. De ontwikkeling van zijn denken (Zoetermeer, 1998); J.
Vree, Abraham Kuyper als Amsterdams predikant (1870-1874) (Amsterdam, 2000).
148 G. Puchinger, Abraham Kuyper. De jonge Kuyper (1837-1867) (Franeker, 1987).
149 J. de Bruijn, Abraham Kuyper – leven en werk in beeld. Een beeldbiografie (Amsterdam, 1987).
150 C. Augustijn, J. H. Prins, H. E. S. Woldring, ed., Abraham Kuyper. Zijn volksdeel, zijn invloed (Delft,
1987).
151 C. van der Kooi, J. de Bruijn, ed., Kuyper reconsidered. Aspects of his life and work (Amsterdam,
1999).
152 R. Kuiper, Herenmuiterij. Vernieuwing en sociaal conflict in de antirevolutionaire beweging, 18711894 (Leiden, 1994).
 153 Wel verscheen als negende ‘Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme na
1800’: D. Th. Kuiper, G. J. Schutte, ed., Het kabinet Kuyper (1901-1905) (Zoetermeer, 2001).
147

254

Gerrit Voerman

wel weer op stelselmatige, chronologisch-thematische wijze geboekstaafd door de
geschiedenisleraar Stoop.154 Hij poogt na te gaan hoe de partij omging met de erfenis
van de in 1920 overleden Kuyper en daarbij het negatieve imago van ‘consolidatie,
verburgerlijking, conservatisme en zelfgenoegzaamheid’ dat over de ARP in deze periode bestaat, te nuanceren. Dat beeld bestond zeker bij de Christelijk-Democratische
Unie (CDU). Deze partij combineerde een orthodox-protestantse inslag met een vooruitstrevend programma, waarmee zij de ARP het leven zuur maakte. Haar geschiedenis en haar moeizame verhouding tot de ARP is in extenso vastgelegd door de aan
de Vrije Universiteit verbonden historicus Langeveld.155 ‘De auteur heeft zo ongeveer
alles gezegd over de CDU, wat er te zeggen viel’, aldus recensent Bank.156 Over de
opstelling van de ARP ten aanzien van het passieve vrouwenkiesrecht en de positie
die vrouwen in deze partij in de periode 1917-1953 innamen, schreef de in het ChristenDemocratisch Appèl (CDA) actieve historica Van de Streek een verdienstelijk overzicht.157
De jaren tussen de beide wereldoorlogen komen ook ruimschoots aan bod in enkele
biografieën van Colijn, die Kuyper als leider van de ARP opvolgde en die tot Nederlands meest prominente — en omstreden — politicus in het Interbellum zou uitgroeien.
 Het in 1987 verschenen levensverhaal van de historici Bank en Vos, dat de basis
vormde voor een televisiedocumentaire over Colijn, graaft niet bijzonder diep in de
bronnen.158 Twee andere historici, De Bruijn en Langeveld, bundelden de bijdragen
van een symposium over Colijn dat in 1994 aan de Vrije Universiteit ter herdenking
van zijn vijftigste sterfjaar was gehouden tot het boek Colijn. Bouwstenen voor een
biografie.159 Hun beider wens dat er ooit een ‘meer synthetische visie’ op Colijn zou
komen, zou door de laatstgenoemde auteur gerealiseerd worden. In 1998 verscheen
het zeer lezenswaardige eerste deel van Langevelds biografie over Colijn; het tweede
verscheen in 2004.160 Van de bewonderende toon die Colijn destijds in de verzuilde
geschiedschrijving ten deel was gevallen, was niets meer over. Het ging Langeveld
erom ‘Colijns standbeeld te ontdoen van de talrijke mythen, die daarop aangekoekt
zijn.’ Eén van die demystificaties in het eerste deel betrof Colijns optreden als luitenant
in Nederlands-Indië; volgens Langeveld had zijn hoofdpersoon zich hier aan
wreedheden schuldig gemaakt. Dit oordeel wenste De Bruijn te nuanceren door de
brieven van Colijn waarop Langeveld zich had beroepen, in hun geheel te publi154 J. P. Stoop, ‘Om het volvoeren van een christelijke staatkunde’. De Anti-Revolutionaire Partij in het
Interbellum (Hilversum, 2001).
155 H. J. Langeveld, Protestants en progressief. De Christelijk-Democratische Unie 1926-1946 (Den
Haag, 1988).
156 J. Bank in Bijdragen en mededelingen betreffende de geschiedenis der Nederlanden, CVIII (1993)
iii, 530-532, 532.
157 H. van de Streek, ‘Politieke emancipatie van vrouwen in de ARP’, Utrechtse historische cahiers, IX
(1988) i.
158 J. Bank, C. Vos, Hendrikus Colijn. Antirevolutionair (Houten, 1987).
159 J. de Bruijn, H. J. Langeveld, ed., Colijn. Bouwstenen voor een biografie (Kampen, 1994). Negen
van de elf auteurs waren verbonden (geweest) aan de Vrije Universiteit.
 160 H. Langeveld, Dit leven van krachtig handelen. Hendrikus Colijn 1869-1944, I, 1869-1933
(Amsterdam, 1998); Idem, Schipper naast God. Hendrikus Colijn 1869-1944, II, 1933-1944 (Amsterdam,
2004).
De stand van de geschiedschrijving

255

ceren.161 Ten slotte moet hier nog melding worden gemaakt van de biografie die de
jurist en oud-minister van justitie De Ruiter (eerst lid van de ARP, daarna van het
CDA) maakte van zijn antirevolutionaire voorganger als minister in de jaren 19261933, Donner.162 Deze trad in zijn partij niet op de voorgrond, maar de waardering
was er niet minder om: in 1961 werd Donner erelid.
 Een brug tussen de voor- en naoorlogse geschiedenis van de ARP is geslagen met de
in 1980 verschenen dissertatie van de historicus Bosscher over de ‘erfenis van Colijn’,
waarin de geschiedenis van de gaandeweg in een politiek isolement geraakte ARP
van 1939 tot 1952 aan de orde komt.163 De historicus Van den Berg pakt vervolgens
de draad weer op in 1956, toen partijleider Schouten terugtrad. In zijn meeslepende
dissertatie reconstrueert hij het ideologische debat in de ARP gedurende de jaren zestig, waarbij hij zich concentreert op de partijtop.164 In de in die roerige tijd op gang
gekomen koersverlegging van de ARP in meer progressieve richting speelde partijvoorzitter Berghuis een prominente rol. Aan de hand van archiefonderzoek en interviews
met hem is zijn leven teboekgesteld door de journalist Houwaart, met de assistentie
van Berghuis’ dochter.165 Ruppert en De Gaay Fortman leverden ook een bijdrage aan
die heroriëntatie. Het leven van de eerstgenoemde — lange tijd voorzitter van het
Christelijk Nationaal Vakverbond (CNV) en daarna lid en vervolgens vice-president
van de Raad van State — is vastgelegd door HDC-directeur De Bruijn en de historicus
Werkman.166 Aan de binnen de ARP zeer invloedrijke De Gaay Fortman heeft de historicus Bak een biografie gewijd.167
Het wachten is nog op een studie die de laatste jaren van de ARP beschrijft, toen
ontzuiling en deconfessionalisering eraan bijdroegen dat de partij in 1980 met KVP
en CHU in het CDA opging. In deze leemte van de jaren zeventig wordt enigszins
voorzien met de biografie over ARP-leider Aantjes, aan wiens politieke loopbaan in
1978 abrupt een einde kwam door de onthulling dat hij in de oorlog lid zou zijn geweest van de Waffen-SS.168 Op pakkende wijze beschrijft de historicus en journalist
Bouwman deze persoonlijke tragedie.
 H. Colijn, De slag om Tjakra Negara. Een verslag in drie brieven, J. de Bruijn, ed. (Amsterdam,
1998).
162 J. de Ruiter, Jan Donner jurist. Een biografie (Amsterdam, 2003).
163 D. Bosscher, Om de erfenis van Colijn. De ARP op de grens van twee werelden 1939-1952 (Alphen
aan den Rijn, 1980).
164 J.-J. van den Berg, Deining. Koers en karakter van de ARP ter discussie, 1956-1970 (Kampen, 1999).
165 D. Houwaart, met medewerking van C. Berghuis, De mannenbroeders door de bocht. Herinneringen
aan en van dr. W. P. Berghuis, van 1956 tot 1968 voorzitter van de Anti-Revolutionaire Partij (Kampen,
1988). Aan Bruins Slot — de andere hoofdrolspeler in die tijd in de ARP en medestander van Berghuis —
is ruime aandacht besteed in het kader van een monografie over de eerste kwart eeuw van het dagblad
Trouw, waarvan Bruins Slot zeventien jaar hoofdredacteur was. Zie P. Bak, Een ‘meneer’ van een krant.
Trouw en Bruins Slot 1943-1968 (Kampen, 1999).
166 J. de Bruijn, P. E. Werkman, Van tuindersknecht tot onderkoning. Biografie van Marinus Ruppert, I,
De jaren 1911-1947 (Hilversum, 2001). Het tweede deel is in bewerking; een verschijningsdatum is nog
niet bekend.
167 P. Bak, Een soeverein leven. Biografie van W. F. de Gaay Fortman (Amsterdam, 2004). Hoofdstuk I
is verschenen als: P. Bak, Pientere knaap. Jeugdjaren van W. F. de Gaay Fortman (Amsterdam, 2003).
168 R. Bouwman, De val van een bergredenaar. Het politieke leven van Willem Aantjes (Amsterdam,
2002).
 161

256

Gerrit Voerman

Als bekroning van de diverse publicaties die het afgelopen decennium over de ARP
en enkele van haar leiders zijn verschenen, zag in 2001 een degelijk, helder overzichtswerk het licht: De Antirevolutionaire Partij 1829-1980.169 Op basis van bronnenonderzoek maar ook van de hierboven vermelde studies wordt hierin (de aanloop
naar) het ontstaan van de ARP, haar geschiedenis en haar opgaan in het CDA geschetst.
‘Dit is politieke geschiedschrijving op haar best’, meent recensent Bosscher.170 De
bundel verscheen door toedoen van de VCH. Dat deze vereniging vanuit haar christelijke visie een bijdrage wil leveren aan de geschiedschrijving, klinkt inhoudelijk niet
echt door. Nadeel van de gekozen opzet met meerdere (tien!) auteurs is dat er weinig
sprake is van een vloeiende, doorgaande lijn in de dertien hoofdstukken. Hierin zou
nog enigszins kunnen worden voorzien door in de inleiding of slotbeschouwing een
synthese te bieden, maar deze ontbreken opvallend genoeg. Desalniettemin is de bundel
een monument in de geschiedschrijving over de ARP.
 Christelijk-Historische Unie
Vergeleken met de geschiedschrijving van de ARP biedt de CHU een tamelijk troosteloze aanblik. In zekere zin is het een paradox dat deze partij die de term ‘historisch’
in haar naam draagt zich zo weinig aan haar verleden gelegen liet liggen, aldus CHUlid Van Dulst, die bij de opheffing van de Unie in 1980 een overzicht van de gelegenheidswerkjes samenstelde. Hij concludeert dat de fragmentarische historiografie geheel
in stijl was met de Unie.171 Anders dan de hecht georganiseerde massapartijen ARP
en SDAP had de CHU meer het karakter van een politieke ‘club’. Bij de Unie —
lange tijd formeel niet meer dan een federatie van kiesverenigingen — stond politieke
machtsvorming niet voorop, maar de ‘macht van het beginsel’: het ging niet om de
‘majoriteit’ (de meerderheid der kiezers), maar om de ‘autoriteit’ (het gezag van het
woord Gods). De partij als organisatie betekende voor christelijk-historischen dan
ook veel minder dan voor bijvoorbeeld antirevolutionairen. Zij hielden zich er zelf
nauwelijks mee bezig, en ook historici vonden de CHU — en haar voormannen —
kennelijk een onaantrekkelijk onderzoeksobject. Daarbij komt dat de archivalistische
toestand niet al te best is. Het partijarchief van vóór 1940 is in de Tweede Wereldoorlog
nagenoeg geheel verloren gegaan; het gedeelte na de oorlog beslaat twintig meter.172
Het enige wetenschappelijke werk dat tot dusverre is verschenen, gaat over de ideologische ontwikkeling en parlementaire opstelling van de CHU.173 Deze dissertatie
G. Harinck, R. Kuiper, P. Bak, ed., De Antirevolutionaire Partij 1829-1980 (Hilversum, 2001).
D. F. J. Bosscher, ‘Een partij die niet ophoudt te fascineren. Nieuwe literatuur over de Antirevolutionaire
Partij’, Jaarboek 2001 Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (Groningen, 2003) 227-236,
228.
 171 A. J. van Dulst, ‘De Uniegeschiedenis die slechts fragmentarisch geschreven werd’, in: A. J. van
Dulst, ed., Herinneringen aan de Unie waarin we ons thuis voelden. Christelijk-historische karakteristieken
([Den Haag], 1980) 9-11; zie ook Bosscher, ‘Het protestantisme’, 87-88.
172 J. A. A. Bervoets, ‘Archief van de Christelijk-Historische Unie 1942-1980’, in: idem, Plaatsingslijsten
van archieven van enige christelijk-historische organisaties (Den Haag, 1983) 1-22; zie ook Bornewasser,
(On)partijdig?, 19.
173 H. van Spanning, De Christelijk-Historische Unie (1909-1980). Enige hoofdlijnen uit haar geschiedenis (S. l., 1988).
 169
170

De stand van de geschiedschrijving

257

van de hand van de politicoloog Van Spanning — eerst beleidsmedewerker van de
Tweede-Kamerfractie van de Unie, later van het CDA — heeft een ‘oriënterend karakter’ en wil volgens de ondertitel niet veel meer bieden dan ‘enige hoofdlijnen’; zij
kan dan ook niet worden beschouwd als een veelomvattende monografie. Dezelfde
auteur bestudeerde later het optreden van de behoudende ‘Centrumgespreksgroep’
binnen de CHU.174

Orthodox-protestantse partijen
Ook de geschiedenis van de orthodox-protestantse partijen — de StaatkundigGereformeerde Partij (SGP), het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV) en de Reformatorische Politieke Federatie (RPF) — is onderbelicht gebleven. Deze vaststelling
geldt nog het minst voor de SGP. Ter gelegenheid van de 75-ste verjaardag van haar
oprichting in 1918 gaf zij in 1993 een rijkelijk geïllustreerd jubileumboek uit, dat beoogt een indruk te geven van ‘het reilen en zeilen van de partij.’175 Hoewel het boek
een ouderwetse indruk maakt, gaf het in het algemeen een tamelijk openhartige visie,
zo meende althans een recensent van GPV-huize.176 Enkele jaren eerder publiceerde
de historicus Fíeret een dissertatie over de geschiedenis van de SGP in de jaren 19181948, waarin de spanning tussen het bibliocratische ideaal van deze partij en haar
praktische politieke opstelling centraal staat.177 Ook schenkt Fíeret veel aandacht aan
Kersten — de grote man van de SGP in de behandelde periode. Voor zijn onderzoek
had hij zonder voorwaarden vooraf kennis kunnen nemen van de notulen van de
hoofdbestuursvergaderingen (het archief van de SGP bevindt zich op het partijbureau
in Den Haag). Het lidmaatschap van Fíeret van de SGP stond een afstandelijke
beschrijving niet in de weg — zijn kritische beoordeling van het omstreden optreden
van Kersten in de Tweede Wereldoorlog kwam hem op commentaar uit behoudende
staatkundig-gereformeerde kringen te staan.178 Met enige moeite kan het proefschrift
van de destijds aan de Vrije Universiteit verbonden historicus Zwemer als een vervolg
op dat van Fíeret worden gezien.179 Zwemer geeft hierin een breed overzicht van de
ideologische ontwikkelingen in de bevindelijk-gereformeerde bevolkingsgroep in de
jaren 1945-1970, waaruit hij zelf afkomstig is maar waarvan hij afstand heeft genomen.
 In zijn relaas komt de SGP uitgebreid aan de orde. Hetzelfde geldt voor de bundel artikelen die Zwemer na zijn dissertatie publiceerde.180
H. van Spanning, In dienst van de theocratie. Korte geschiedenis van de Protestantse Unie en de
Centrumgespreksgroep in de CHU (Zoetermeer, 1994).
175 J. Mulder, e. a., Van goedertierenheid en trouw. 75 Jaar Staatkundig Gereformeerde Partij 19181993 (Den Haag, 1993).
176 Th. Haasdijk, ‘Van goedertierenheid en trouw in raden en staten’, Raster. Orgaan van de vereniging
van GPV-bestuurders van provincie en gemeente, XXII (1993) iv, 4-13, 5.
177 W. Fíeret, De Staatkundig Gereformeerde Partij 1918-1948. Een bibliocratisch ideaal (Houten, 1990).
178 M. van Manen, ‘Proefschrift dr. Fíeret’, In het spoor, XV (1991) ii, 29-33.
179 J. Zwemer, In conflict met de cultuur. De bevindelijk gereformeerden en de Nederlandse samenleving
in het midden van de twintigste eeuw (Kampen, 1992).
180 J. Zwemer, Het gevaar van het hellend vlak. De Gereformeerde Gemeenten en de SGP in historisch
perspektief (Kampen, 1994).
 174

258

Gerrit Voerman

Anders dan in het geval van de SGP is de geschiedenis van het GPV amper geboekstaafd.181 Bij het veertigjarig bestaan van het Verbond in 1998 verscheen een gedenkboek dat bij zo’n jubileum past — de ‘minder fraaie episodes’ werden niet al te nadrukkelijk besproken.182 Toen het GPV tien jaar later vierde dat het een halve eeuw
bestond, was de toon in een bundel over de ontstaansgeschiedenis kritischer.183 De
meeste auteurs zijn verwant met het Verbond, maar zij verhelen niet dat de gang van
zaken die tot de afsplitsing van de ARP en de oprichting van het GPV leidde niet de
schoonheidsprijs verdiende. Overigens is aan het bestaan van het GPV een einde gekomen: in 2004 is het Verbond geheel opgegaan in de ChristenUnie, samen met de
RPF. Laatstgenoemde heeft nog geen enkele aandacht vanuit historische hoek gekregen.184
Katholieke Volkspartij
Door historici is over het politieke katholicisme nog niet zo veel geschreven. De institutionele factor deed zich hier minder gelden dan bij de antirevolutionaire of sociaaldemocratische geschiedschrijving, ofschoon ook het Nederlandse katholicisme naast
een geldschieter (het Dr. Schaepmanfonds) met het KDC een ‘eigen’ documentatiecentrum kent met een eigen publicatiereeks ‘voor de bestudering van het Nederlandse
katholicisme in de 19de en 20ste eeuw.’ Hierin is de politiek echter ondervertegenwoordigd: slechts vier van de veertig studies die in de jaren 1971-2004 in deze serie
verschenen, handelen over een politiek thema. De RKSP schittert daarbij helemaal
door afwezigheid. Wellicht dat dit ook te maken heeft met het feit dat het partijarchief
in de Tweede Wereldoorlog is verdwenen.185 De voorgeschiedenis van deze partij
komt wel aan bod in het proefschrift dat de historicus Van Meeuwen wijdde aan de
politieke integratie van de katholieke arbeiders binnen het katholieke verband. De
auteur gaat uitgebreid in op de in 1904 tot stand gekomen Algemeene Bond van R. K.
 Kiesvereenigingen in Nederland en het ontstaan van zijn opvolger, de RKSP, in 1926.186
Verder verscheen over Ruys de Beerenbrouck, de eerste katholieke premier van Nederland, een nogal oppervlakkig proefschrift van de jurist Stassen, waarin de RKSP
als partijorganisatie nauwelijks voorkomt.187 De historicus Bosmans publiceerde in
181 Zie voor een overzicht van de beperkte historiografie Ch. Sol, ‘Partij van vrijgemaakte mannenbroeders,
1945-1963’, in: R. Kuiper, W. Bouwman, ed., Vuur en vlam, II, De organisatie van het vrijgemaakt-gereformeerde leven 1944-1994 (Amsterdam, 1998) 11-56, 47-48. Dit artikel geeft overigens samen met dat
van J. Klapwijk, ‘Een Gereformeerd, maar ook een politiek verbond, 1963-1988’ (in: ibidem, 57-134) een
goed overzicht van de geschiedenis van het GPV vanaf de oprichting tot 1988.
182 J. van der Jagt, H. Timmermans, A. J. Verbrugh, ed., Gedenkboek GPV 1948-1988 (Amersfoort,
1988). De bijdrage van de historicus Timmermans (‘Een partij als alle andere (over veertig jaar praktisch
functioneren)’) onderscheidt zich echter in positieve zin. Zie Haasdijk, ‘Van goedertierenheid en trouw in
raden en staten’.
183 G. Harinck, R. Janssens, ed., Het Amersfoorts congres van 1948 (Barneveld, 1998).
184 Het partijarchief van de RPF (41 meter) is gedeponeerd op het HDC.
185 R. K. Staatspartij en Katholieke Volkspartij. Archiefinventarissen en bibliografie (Nijmegen, 1991)
17-18.
186 J. van Meeuwen, Lijden aan eenheid. Katholieke arbeiders op zoek naar hun politiek recht (18971929) (Hilversum, 1998).
187 J. Stassen, Charles Ruys de Beerenbrouck. Edelman-staatsman, 1873-1936 (Maastricht, 2000).
De stand van de geschiedschrijving

259

1991 het eerste deel over Romme, in de jaren 1946-1961 als voorzitter van de TweedeKamerfractie de onbetwiste politieke leider van de KVP.188 Zijn opkomst binnen de
RKSP komt in dit eerste deel aan bod, dat beoogt Rommes levensverhaal ‘zo volledig
mogelijk’ uit de doeken te doen.
 De KVP is de enige partij tot dusverre waarvan een moderne, wetenschappelijke
partijgeschiedenis bestaat. In 1995, toen het vijftig jaar geleden was dat de KVP werd
opgericht, verscheen het eerste deel van het magnum opus van de kerkhistoricus Bornewasser; het tweede deel kwam vijf jaar later uit.189 Enige tijd nadat de KVP zich in
1980 had ontbonden en in het CDA was opgegaan, had het laatste dagelijks bestuur
Bornewasser verzocht de geschiedenis van deze partij te schrijven. Bij zijn studie
kon hij in ruime mate gebruikmaken van het bijna honderd meter strekkende partijarchief, dat op het KDC is gedeponeerd.190 Op invoelende maar tevens afstandelijke
wijze heeft Bornewasser zich van zijn taak gekweten. In zijn imposante standaardwerk
— waarvoor nauwelijks voorstudies ter beschikking stonden — concentreert hij zich
op de partijorganisatie en de intern-partijpolitieke ontwikkeling van de KVP; de parlementaire werkzaamheden blijven grotendeels buiten beschouwing.
Van een aantal vooraanstaande KVP-politici zijn de afgelopen vijftien jaar biografieën
verschenen. Het eerste deel van de levensbeschrijving van Romme is al vermeld; in
het tweede zal zijn KVP-periode worden belicht. In 1946 schoof Romme zijn partijgenoot Beel naar voren als premier van een kabinet van KVP en PvdA. Een biografie
van deze politicus die zich zeer weinig met partijpolitiek inliet, is geschreven door de
politicoloog en jurist Giebels, lange tijd lid van de Tweede Kamer voor de PvdA.191
Beel leidde in 1958-1959 nog een overgangskabinet dat de Kamerverkiezingen moest
voorbereiden. Vervolgens trad De Quay als premier aan. Van hem is een levensbeschrijving in aantocht.192 Cals, premier in de jaren 1965-1966, is geportretteerd door
de politicoloog en journalist Van der Steen, die zichzelf als ‘buitenstaander’ beschouwt.
 De auteur koos niet uit bewondering voor Cals, maar voelde zich mede tot hem aangetrokken door diens ‘dramatisch geknakte carrière.’193 Na het door de anti-revolutionair
Zijlstra geleide tussenkabinet werd in 1967 De Jong premier. De historici Brouwer
en Van Merriënboer, beiden verbonden aan het Centrum voor parlementaire geschiedenis (CPG) van de (katholieke) Radboud Universiteit te Nijmegen, namen zijn levensloop onder de loep. Op basis van archiefonderzoek en bijna dertig interviews met De
Jong schetsen zij een beeld van hem dat nogal positief uitvalt.194 Door het CPG wordt
momenteel een biografie van Van Agt — premier in de periode 1977-1982 — voorJ. Bosmans, Romme. Biografie 1896-1946 (Utrecht, 1991).
J. A. Bornewasser, Katholieke Volkspartij 1945-1980, I, Herkomst en groei (tot 1963) (Nijmegen,
1995); II, Heroriëntatie en integratie (1963-1980) (Nijmegen, 2000).
190 R. K. Staatspartij en Katholieke Volkspartij, 41.
191 L. Giebels, Beel. Van vazal tot onderkoning (Den Haag, 1995; tweede druk: 1996; derde, gewijzigde
druk: 2001).
192 Deze biografie wordt voorbereid door de jurist en historicus C. J. M. Meijer en zal in de loop van
2006 verschijnen.
193 P. van der Steen, Cals. Koopman in verwachtingen, 1914-1971 (Amsterdam, 2004).
194 J. W. Brouwer, J. van Merriënboer, Van buitengaats naar Binnenhof. P. J. S. de Jong, een biografie
(Den Haag, 2001).
 188
189

260

Gerrit Voerman

bereid.195 De op het CPG werkzame historicus Van der Heiden promoveerde op een
biografie van de ‘vader van de mammoetwet’, de minister van onderwijs Rutten.196

Christen-Democratisch Appèl
In de jaren negentig ontstond er grote belangstelling voor het CDA. Zowel het succes
als het falen van de partij zal daarop van invloed zijn geweest. Het welslagen van de
fusie van ARP, CHU en KVP was een klein wonder — drie christelijke maar toch
zeer verschillende partijen die de organisatorische achteruitgang en de afkalving van
hun machtspositie met elkaar gemeen hadden; gevolgd door hun even miraculeuze
wederopstanding als CDA onder leiding van Lubbers in de jaren tachtig; de even
onverwachte ineenstorting van deze ‘goed geoliede regeringspartij’ die het land ‘runde’
in 1994 — het zijn opvallende verschijnselen die om verklaring en duiding vroegen.
Wetenschappers namen de totstandkoming van het CDA voor hun rekening. De politicoloog Ten Napel koos voor een historische werkwijze en ploos nauwgezet de
partijarchieven na.197 Zeer precies, goed gedocumenteerd en genuanceerd reconstrueert
hij stap voor stap het toenaderingsproces tussen ARP, KVP en CHU, waarvan hij het
begin in 1952 markeert. Ten Napel merkt het dreigende machtsverlies van de betrokken
partijen als één van de zeven ‘integrerende factoren’ aan die tot de fusie heeft geleid.
 Hij is daarmee voorzichtiger dan de historicus en journalist Verkuil, die op veel lossere
wijze de ontstaansgeschiedenis van het CDA (en zijn reilen en zeilen tot 1991) beschrijft.198 Verkuil wijst het motief van machtsbehoud als verklaring van de fusie aan,
naast de ook door Ten Napel genoemde toegenomen onderlinge verwantschap. De
historicus Zwart houdt het op ideologische toenadering sec.199 Hij volgt de ontwikkeling van het antirevolutionaire en katholieke politieke denken vanaf het einde van
de negentiende eeuw en komt tot de omstreden slotsom dat het loslaten van de ‘expansionistische’ ideologie door ARP en KVP in de jaren vijftig — de CHU valt door de
wijze waarop Zwart het begrip ideologie definieert buiten de boot — uiteindelijk de
partijorganisatorische samensmelting in 1980 mogelijk maakte, en niet hun electorale
teruggang rond 1970.
Wanneer het CDA in de jaren tachtig geheel tegen de verwachtingen in zich niet
alleen handhaaft maar zelfs zijn machtspositie weet uit te breiden, gaan vooral politicologen op onderzoek uit. In een door Van Kersbergen, Lucardie en Ten Napel geredigeerde bundel wordt onder meer gewezen op het flexibele, pragmatische en
‘integratieve’ karakter van de ideologie van het CDA, die de partij in staat zou stellen
195 De auteurs zijn de historici P. Bootsma en P. van Griensven; naar verwachting zal deze biografie eind
2006 verschijnen.
196 P. van der Heiden, In de schaduw van de Mammoet. Het onderwijsbeleid van minister F. J. Th. Rutten
(1948-1952) (Zutphen, 2004).
197 H.-M. T. D. ten Napel, ‘Een eigen weg’. De totstandkoming van het CDA (1952-1980) (Leiden,
1992). Het archief van het CDA, dat in 2004 een omvang van bijna tachtig strekkende meter had, is gedeponeerd op het Nationaal Archief.
198 D. Verkuil, Een positieve grondhouding. De geschiedenis van het CDA (Den Haag, 1992).
 199 R. S. Zwart, ‘Gods wil in Nederland’. Christelijke ideologieën en de vorming van het CDA (18801980) (Kampen, 1996).
 De stand van de geschiedschrijving

261

zich in het politieke centrum te positioneren en grote electorale slagkracht te ontwikkelen.200 Vlak daarvoor hadden historici gepoogd de dominante rol van de confessionele partijen in de Nederlandse politiek te verklaren. De Vereniging voor de geschiedenis van de twintigste eeuw (VGTE) hield in 1990 een congres over ‘een eeuw
confessionele politiek’, waarin de machtspositie van de confessionele partijen en hun
invloed op de Nederlandse samenleving door politicologen en historici werden onderzocht. Hun bijdragen werden gepubliceerd onder de redactie van de historici Luykx
en Righart.201 De laatstgenoemde redacteur had overigens zelf eerder bij wijze van
vingeroefening een korte beschouwing aan dit onderwerp gewijd.202
In mei 1994 verloor het CDA twintig zetels en kwam er een einde aan de onafgebroken
periode van confessioneel/christen-democratische regeringsdeelname, die in 1918
was begonnen. In plaats van de almacht van het CDA te verklaren, moesten er nu
plotseling oorzaken worden aangewezen voor zijn ineenstorting. Historici waren nog
amper begonnen met de bestudering van het eerste fenomeen, laat staan dat zij al toe
waren aan een analyse van de crisis. Journalisten daarentegen voelden zich meteen
aangetrokken door het drama. Zij geven in een meeslepende stijl veel inside information, die in de regel is ontleend aan de vele interviews met de betrokken hoofdrolspelers waarop hun reconstructies rusten. Nadeel van hun werkwijze is onder meer
de vaak eenzijdige oriëntatie op vraaggesprekken — omdat de archieven nog niet
toegankelijk zijn en schriftelijke bronnen dus vaak ontbreken — en daarmee samenhangend de grote aandacht voor personen. Al een jaar nadat het CDA schipbreuk had
geleden, kwam de onderzoeksjournalist Metze met zijn interpretatie van de plotselinge
christen-democratische deconfiture.203 Opkomst èn neergang van het CDA zijn
vastgelegd door de ingewijde Kroeger, in de jaren tachtig politiek adviseur van CDAminister W. Deetman, en Stam, journalist van De Volkskrant.204 Over hun relaas, waarin
de zwakke kanten van de politieke journalistiek zichtbaar zijn, oordeelt recensent
Luykx streng: ‘met wetenschap, zij het politicologische of historische, heeft deze onderneming weinig van doen.’205 De eerste vier moeizame jaren die de ‘natuurlijke’
regeringspartij in de oppositie doorbracht, zijn binnen een licht theoretisch en historisch
kader beschreven door Versteegh, journalist van NRC Handelsblad.206
De bijdrage van de ARP, CHU en KVP en later het CDA aan de totstandkoming van
de Europese Volkspartij (EVP) is onderzocht door de historicus Van Kessel.  201 P. Luykx, H. Righart, ed., Van de pastorie naar het torentje. Een eeuw confessionele politiek (Den
Haag, 1991).
202 H. Righart, Het onveranderlijke Nederland. Een eeuw confessionele politiek (Voorburg, 1989).
203 M. Metze, De stranding. Het CDA van hoogtepunt naar catastrofe (Nijmegen, 1995).
204 P. G. Kroeger, J. Stam, De rogge staat er dun bij. Macht en verval van het CDA 1974-1998 (Amsterdam,
1998).
205 P. Luykx in Bijdragen en mededelingen betreffende de geschiedenis der Nederlanden, CXV (2000)
ii, 360-361, 361.
206 K. Versteegh, De honden blaffen. Waarom het CDA geen oppositie kan voeren (Amsterdam, 1999).
 200

262

Gerrit Voerman

Unie op instigatie van de Duitse Christlich-Demokratische Union steeds meer strange
bedfellows in de EVP belandden.207

Fascisme, nationaal-socialisme en extreem-rechts
In het voorgaande is duidelijk geworden dat de geschiedschrijving van de politieke
partijen en hun voorlieden in hoge mate wordt gedomineerd door (voormalige) partijgangers of geestverwanten. Bij het fascisme — hier wordt deze term in de brede zin
gebruikt, dus inclusief het nationaal-socialisme — is dat niet het geval. ‘Zowel de
geschiedschrijving als de theorievorming daarover zijn vrijwel uitsluitend het domein
van buitenstaanders en zelfs tegenstanders’, zo merkt De Jonge op.208 Over de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) is betrekkelijk veel vanuit historisch-wetenschappelijke hoek geschreven, ook al in de tijd dat de academische partijgeschiedschrijving nog in de kinderschoenen stond. Een volwaardige partijgeschiedenis heeft
dit niet opgeleverd — en dat terwijl het Nederlands Instituut voor oorlogsdocumentatie
(NIOD) een keur aan documentatie en archieven betreffende de NSB in huis heeft. In
de periode na het midden van de jaren tachtig droogde de interesse nagenoeg geheel
op — afgezien van een studie over de nationaal-socialistische retoriek door de neerlandicus Van den Toorn;209 een beknopte biografie van Van Geelkerken, de plaatsvervanger van Mussert als leider van de NSB, door de historicus Van der Boom;210 en
een levensbeschrijving van de tweede plaatsvervangend leider, Rost van Tonningen,
door de politicoloog Barnouw.211
Meer in de belangstelling dan de NSB staan de twee extreem-rechtse partijen die in
de jaren tachtig en negentig in de Tweede Kamer wisten door te dringen: de Centrumpartij en de Centrum-democraten. De cultureel-antropoloog Van Donselaar draagt in
zijn dissertatie over extreem-rechts in de periode 1950-1990 de stukjes bijeen van
wat hij het ‘fascistische mozaïek’ noemt, waarbij hij in extenso aandacht schenkt aan
deze twee partijen.212 De journalist Van den Brink vergelijkt ze uitgebreid met extreemrechtse zusterpartijen in Vlaanderen, Duitsland, Frankrijk en Oostenrijk.213 Eveneens
comparatief is de analyse die de politicoloog Mudde heeft gemaakt van de ideologie
van Duitse, Vlaamse en Nederlandse extreem-rechtse partijen.214 Met zijn vakgenoot
207 A. van Kessel, ‘Ruggen recht, heren!’ Hoe de Nederlandse christen-democraten het tegenover hun
Duitse geestverwanten aflegden in het debat over het profiel van de Europese Volkspartij (Hilversum,
2003).
 208 De Jonge, ‘Het fascisme’, in: Luykx, Bootsma, ed., De laatste tijd, 166-191, 167, zie ook 184-185.
209 M. C. van den Toorn, Wij melden u den nieuwen tijd. Een beschouwing van het woordgebruik van de
Nederlandse nationaal-socialisten (Den Haag, 1991).
210 B. van der Boom, Kees van Geelkerken. De rechterhand van Mussert (Utrecht-Antwerpen, 1990).
211 D. Barnouw, Rost van Tonningen. Fout tot het bittere einde (Amsterdam, 1994).
212 J. van Donselaar, Fout na de oorlog. Fascistische en racistische organisaties in Nederland 19501990 (Amsterdam, 1991). Van Donselaar besteedt ook aandacht aan de Boerenpartij; niet vanwege het feit
dat deze partij eenduidig fascistisch zou zijn, maar omdat zij een zekere aantrekkingskracht uitoefende op
personen met dergelijke sympathieën.
213 R. van den Brink, De internationale van de haat. Extreem-rechts in West-Europa (Amsterdam, 1994).
214 C. Mudde, The ideology of the extreme right (Manchester-New York, 2000).
 De stand van de geschiedschrijving

263

Van Holsteyn redigeerde Mudde een bundel over onder meer de historische, ideologische en electorale aspecten van ‘vijftien jaar Centrumstroming.’215

Fortuyn
De spectaculaire inbraak van Fortuyn in de Nederlandse politiek leidde vanzelfsprekend tot vele journalistieke beschouwingen. Het waren ook twee verslaggevers
die als eersten al in 2002 een uitvoerige — zij het nogal oppervlakkige — beschrijving
van de opkomst van het fenomeen Fortuyn en de oprichting van de Lijst Pim Fortuyn
(LPF) het licht deden zien.216 Een eerste wetenschappelijke evaluatie van de persoon
en het gedachtegoed van Fortuyn en zijn uitwerking op de Nederlandse politiek kwam
van de hand van de al eerder genoemde socioloog Pels.217 De historicus Wansink, politiek commentator van de Volkskrant, plaatst in zijn proefschrift Fortuyn in een bredere
historische en maatschappelijke context.218 De oud-hoogleraar staatsrecht Couwenberg publiceerde in 2004 zijn analyse van de ‘Fortuyn-revolte’. Als een medestander
van Fortuyn in diens streven naar ‘nieuwe politiek’ vat hij die op als een ‘opstand der
burgers’, die te lang niet zouden zijn gehoord door de ‘politieke regentenklasse.’219

Vergelijkende studies
Over bepaalde aspecten van de politieke partijen zijn vergelijkende — synchrone en
diachrone — studies verschenen. Deels is dat gebeurd in het kader van het project
‘De natiestaat. Politiek in Nederland sinds 1815’, waarin historici onderzoek doen
naar politieke strijd en natievorming in de negentiende en twintigste eeuw. Van Klinken
analyseert in een zeer uitvoerige studie het samenspel van kiesrechtuitbreiding,
partijvorming en electorale mobilisatie in de jaren 1870-1919 — de periode dat het
partijstelsel vorm kreeg — voor de vier politieke hoofdstromen. Hij komt tot de verrassende slotsom dat de kiesrechtuitbreiding niet kan worden gezien als een uitvloeisel
van het emancipatiestreven van de christelijke en sociaal-democratische volksdelen. 220
De doorbraak voor de politieke partijen kwam met de vervanging van het districtenstelsel door de evenredige vertegenwoordiging in 1917, zo toont Loots aan: politiek
werd partijpolitiek.221
Binnen het Natiestaat-project heeft Vossen de kleine politieke partijen in het InterJ. van Holsteyn, C. Mudde, ed., Extreem-rechts in Nederland (Den Haag, 1998).
 J. Chorus, M. de Galan, In de ban van Fortuyn. Reconstructie van een politieke aardschok (Amsterdam,
2002).
217 D. Pels, De geest van Pim. Het gedachtegoed van een politieke dandy (Amsterdam, 2003).
218 H. Wansink, De erfenis van Fortuyn. De Nederlandse democratie na de opstand van de kiezers (Amsterdam, 2004).
219 S. W. Couwenberg, Opstand der burgers. De Fortuyn-revolte en het démasqué van de oude politiek
(Civis Mundi Jaarboek 2004; Budel, 2004). Aan deze publicatie werd een themanummer gewijd van Civis
Mundi, XLIII (2004) ii.
220 G. van Klinken, Actieve burgers. Nederlanders en hun politieke partijen (Amsterdam, 2003).
221 J. Loots, Voor het volk, van het volk. Van districtenstelsel naar evenredige vertegenwoordiging
(Amsterdam, 2004).
215
216

264

Gerrit Voerman

bellum onder de loep genomen, waarbij hij zich afvraagt waarom de meesten van hen
er niet in slaagden zich blijvend te vestigen naast de grote.222 Het politiek leiderschap
ten slotte is geanalyseerd door Te Velde, geruime tijd coördinator van het project.223
Aan de hand van Thorbecke, Kuyper, Colijn, Drees en Den Uyl gaat hij de wisselwerking na tussen de politieke persoonlijkheid van deze leiders en de politiek van
hun tijd. Niet tot het Natiestaatproject behorend maar wel thematisch verwant met Te
Velde is de studie van de politicoloog Toonen. Hij betoogt dat partijen als reactie op
de ‘ontzuiling’ van hun relatie met de kiezer in hun verkiezingscampagnes een ‘gepersonaliseerd’ lijsttrekkerschap centraal stelden.224
De veranderingen in de organisaties van de grote partijen in de periode 1960-1990
(die zouden tenderen in de richting van de ‘moderne kaderpartij’) zijn vanuit politicologisch perspectief onderzocht door de politicoloog en historicus Koole, sinds 2001
PvdA-voorzitter.225 Voor zijn baanbrekende studie verrichtte hij veel archiefonderzoek.
 Koole schreef verder een historisch overzicht van het ontstaan en de ontwikkeling
van het partijstelsel en de partijen die daarin actief zijn.226 De politicologe Van de
Velde beschrijft de integratie van vrouwen in maar liefst twaalf Nederlandse politieke
partijen, waarbij zij onder andere de positie van vrouwen in de partijorganisatie en de
rol van sekse bij de kandidaatstelling nagaat.227 Voor de ideologische achtergronden
van de politieke partijen hebben historici en politicologen doorgaans meer belangstelling gehad dan voor de partijorganisatie; in de hier behandelde periode zijn op dit
terrein een aantal (herziene en herdrukte) beschouwingen verschenen.228

Slot
Het voorgaande overziende, kan zonder meer worden gesteld dat de resultaten van de
wetenschappelijke geschiedschrijving van de politieke partij aanzienlijk zijn. In de
afgelopen vijftien à twintig jaar is er sprake geweest van een grote inhaalslag. Met
222 K. Vossen, Vrij vissen in het Vondelpark. Kleine politieke partijen in Nederland 1918-1940
(Amsterdam, 2003).
223 H. te Velde, Stijlen van leiderschap. Persoon en politiek van Thorbecke tot Den Uyl (Amsterdam,
2002).
224 Sj. Tonen, Op zoek naar charisma. Nederlandse politieke partijen en hun lijsttrekkers 1963-1986
(Amsterdam, 1992).
225 R. Koole, De opkomst van de moderne kaderpartij. Veranderende partijorganisatie in Nederland
1960-1990 (Utrecht, 1992).
226 R. Koole, Politieke partijen in Nederland. Ontstaan en ontwikkeling van partijen en partijstelsel
(Utrecht, 1995).
227 H. van de Velde, Vrouwen van de partij. De integratie van vrouwen in politieke partijen in Nederland
(1919-1990) (Leiden, 1994).
 228 Zie J. de Beus, J. van Doorn, P. de Rooy, De ideologische driehoek. Nederlandse politiek in historisch
perspectief (Meppel, 1989; tweede, herziene druk: Amsterdam, 1996); J. van Putten, Politieke stromingen
(Utrecht, 1985; tweede, herziene druk: 1986; derde, herziene druk: 1990; vierde, herziene druk: 1995);
A. P. M. Lucardie, M. Brinkman, D. Th. Kuiper, Driestromenland. Liberalisme, socialisme en christendemocratie in Nederland (Leiden, 1993); P. Lucardie, Nederland Stromenland. Een geschiedenis van de
politieke stromingen (Leiden, 1985; tweede, herziene druk: Assen-Maastricht, 1992; tweede [sic], herziene
druk: Assen, 1996; derde, herziene druk: Assen, 2002).
De stand van de geschiedschrijving

265

name over de ARP, de SDAP en de CPN, en in iets mindere mate over de PvdA, is
behoorlijk veel gepubliceerd. Het betrekkelijk jonge CDA mocht zich vooral in de
aandacht van journalisten verheugen — voor historici is deze partij kennelijk nog
niet oud genoeg.229 Ook de historie van kleinere partijen (CDU, D66, DS’70, EVP en
tot op zekere hoogte GroenLinks) is vastgelegd. De geschiedschrijving van GPV en
SGP heeft zich enigszins uit het partijgebonden corset losgemaakt; zij wordt kritischer.
Deze inhaalslag is nog steeds gaande: van traditioneel verwaarloosde partijen als de
BVL, de LSP en de VDB zijn dissertaties in voorbereiding. Verder zijn er de nodige
biografieën van partijleiders verschenen — van De Groot tot Colijn en van Romme
tot Vliegen, om er slechts enkele te noemen. Aan moderne levensbeschrijvingen van
onder meer Kuyper, Troelstra, Cort van der Linden, Drees, Den Uyl en Van Agt,
wordt gewerkt. Ten slotte zijn ook enkele specifieke aspecten van partijen in vergelijkende studies onder de loep genomen, zoals hun ideologische ontwikkeling en het
deels aan partijen gerelateerde politieke leiderschap. In 1995 verscheen een studie
over de geschiedenis van het Nederlandse partijstelsel en de daarin actieve partijen.
 Kortom: in de laatste twee decennia is er veel tot stand gekomen. Niettemin zijn er
nog verschillende hiaten in de partijhistoriografie zichtbaar. In de eerste plaats ontbreekt van belangrijke partijen als de RKSP, de NSB en de CHU nog altijd een monografie.230 De hedendaagse (potentiële) regeringspartijen VVD en PvdA staan niet geheel
met lege handen, maar ook zij verdienen meer historische aandacht. Verder valt de
afwezigheid van overzichtswerken op, van syntheses die het in vele deelstudies uiteengevallen beeld van een partij in één geheel integreren en daarmee een totaalbeeld of
in ieder geval de grote lijn weergeven. Idealiter is zo’n overzicht geen bundel met
artikelen van verschillende personen — zoals in het geval van de ARP en de sociaaldemocratie —, maar het werk van één auteur die daarin met vaste hand zijn visie op
die partijgeschiedenis geeft. Bornewassers geschiedenis van de KVP gaat een heel
eind in die richting, alhoewel in deze studie het accent vooral op de partijorganisatie
ligt en de politiek-parlementaire opstelling grotendeels buiten beeld blijft.
De historiografie van de politieke partij vertoont nog wel meer leemten. Een in het
oog springend, vrijwel afwezig thema is de partijcultuur. Het gaat hier om de meer
informele, subjectieve, morele en psychologische aspecten van de partij: de wijze
waarop politiek wordt beoefend (hartstochtelijk, ernstig of juist relativerend; gouvernementeel gericht of oppositioneel), de sfeer binnen een partij (het wij-gevoel, de
betrokkenheid, de nestgeur); bepaalde vormen van het partijleven (gewoonten, rituelen,
symbolen, tradities, manifestaties, taalgebruik); enzovoort.231 Een hiermee samenhanWaarschijnlijk omdat de afstand in tijd nog te gering is om een meer panoramische visie te ontwikkelen,
de in de regel nog gesloten archieven, en de overmaat aan journalistieke publicaties; zie onder meer P.
Luykx, Over de toekomst van de contemporanistiek in Nederland (Groningen-Nijmegen, 1989) 2; en Ramakers, Righart, ‘Het katholicisme’, 100-104.
 230 Wat betreft de CHU wordt momenteel aan de Rijksuniversiteit Groningen gepoogd de middelen bijeen te brengen om vóór 2008 — wanneer het een eeuw geleden is dat de Unie werd opgericht — een
partijgeschiedenis te publiceren.
231 Zie onder anderen H. te Velde, ‘Politieke cultuur en politieke geschiedenis’, Groniek, XXX (1997)
137, 391-401; Idem, Het theater van de politiek (Amsterdam, 2003); H. Righart, Politieke cultuur. Een
om-gevingsverkenning (Meppel-Amsterdam, 1989); en Bornewasser, (On)partijdig? Een fraai voorbeeld
229

266

Gerrit Voerman

gend onderwerp is de functie die politiek of partij voor de aanhang hadden. In plaats
van na te gaan wat kiezers, leden of kader voor de partij betekenen, staat hier het omgekeerde centraal: welke betekenis heeft de partij voor haar achterban — en dan niet
primair in politiek opzicht, maar in sociale of psychologische zin. Als belangrijke
bron voor dit genre komen overigens de gelegenheidswerken van de verzuilde geschiedschrijving in aanmerking.
