Column Computercriminaliteit en accountant...
MAB

Column

Computercriminaliteit en
accountant...
Peter S.H. Leeflang

Wat hebben computercriminaliteit en accountant
met elkaar ’gemeen’ dat ze in één aan hef van
een column genoemd worden? Is dit een subtiele,
suggestieve benadering en zo niet, wat is dan
het verband tussen deze twee termen? Over dit
verband gaat deze column.
Zoals de meeste, oplettende lezers zullen weten is
de accountant sedert 1 maart jongstleden verplicht
in zijn verslag aan de Raad van Commissarissen en
Bestuur, melding te doen van bevindingen met
betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit
van de automatisering bij zijn cliënten. Deze taak
wordt, aldus ingewijden mij onlangs vertelden,
heel verschillend opgevat.1Er zijn accountants die
zich vol overgave storten op de computers van
hun cliënten. Anderen distantiëren zich zoveel
mogelijk van automatisering zodat hun bevindin­
gen achterwege blijven en er weinig of niets aan
commissarissen en bestuur te melden valt.
Onlangs werd ik door de Kring Noord van het
NIvRA uitgenodigd om vanuit mijn rol als com­
missaris mijn visie op de rol van de accountant in
relatie tot de bestrijding van de computercrimina­
liteit te geven. Door het aanvaarden van deze uit­
nodiging kreeg ik enig inzicht in de omvang van de
computercriminaliteit in Nederland. Aan de hand
van de bespreking van enkele cases2 werd mij
duidelijk dat het hier om een heel belangrijk
vraagstuk gaat. Belangrijk omdat de computercri­
minaliteit zich als een snel groeiende inktvlek
verspreidt in het bedrijfsleven en omdat deze
vorm van criminaliteit enorme schade kan aan­
richten. Daarbij kan men bijzonder ’g eïmponeerd’
worden door de inventiviteit die aan deze crimi­
naliteit ten grondslag ligt.
 434

De vraag is nu of bij de bescherming tegen com­
putercriminaliteit er een wezenlijke rol voor de
accountant is weggelegd en zo ja, welke die rol
is. Die vraag zal ik trachten te beantwoorden
vanuit vier visies, te weten, de visie van de
accountant zelf, de visie van de cliënt, een visie
van een commissaris en, hiermee samenhan­
gend, een persoonlijke visie.
Bij het ontwikkelen van een visie van ’de accoun­
tant’ heb ik gebruik gemaakt van het onderzoek
naar de aanbodzijde van de markt voor accoun­
tantsdiensten, waarover in het MAB van april
1992 verslag werd gedaan.3 Uit dit onderzoek
blijkt dat ’de accountants’ het ’beoordelen van de
automatiseringsorganisatie’ niet tot hun meest
belangrijke aan te bieden diensten rekenen. Wel
zijn er diverse accountantskantoren die door
middel van het aanbieden van deze dienst zich
positief zeggen te onderscheiden van collega’s.
Mijn voorlopige conclusie luidt dan dat, wellicht
althans tot voor kort, de vraagstukken waarover
we het hier hebben, niet op grote schaal onder
accountants leven, hetgeen een bevestiging is
van het verschil in taakopvatting dat ik hiervoor
noemde. Met name, zo blijkt uit ons onderzoek,
leeft positionering door middel van de beoorde­
ling van de automatiseringsorganisatie bij die
accountantskantoren die veel internationaal geo­
riënteerde cliënten hebben. Dit zijn de kantoren
die een ’g roter’ dan gemiddeld aantal werkne­
mers in dienst hebben en die bovendien een gro­
ter dan gemiddeld aantal cliënten bedienen.
Wanneer we willen weten in hoeverre dit pro­
bleem leeft bij cliënten, dan kunnen de gegevens
Prof. Dr. P.S.H. Leeflang is als hoogleraar Marktkunde en
Marktonderzoek verbonden aan de Faculteit der Economi­
sche Wetenschappen (FEW) van de Rijksuniversiteit Gro­
ningen (RUG).
 oktober 1993

die betrekking hebben op de vraagzijde van de
accountantsmarkt enig inzicht geven. Ook hier is
de belangstelling niet erg groot te noemen.
Slechts 15 procent van de (365) organisaties die in
ons onderzoek betrokken werden zeggen dat
’beoordeling van geautomatiseerde systemen’
een belangrijke dienst is die zij van accountants
afnemen. Bij deze 15 procent moeten we ook de
10 procent bedrijven tellen die zeggen belang te
stellen in de mening van 'de accountant’ ter zake
van de beoordeling van de automatiseringsorganisatie. Wanneer we bedenken dat er diverse
organisaties zijn die beide diensten van belang
vinden, dan betekent dit dat tenminste driekwart
van de cliënten van mening is dat dit diensten
zijn die men niet belangrijk vindt om af te nemen
van accountants. Via een andere vraag, namelijk
’welke diensten moet een accountant in ieder
geval aanbieden wil hij voor keuze in aanmerking
komen?’ wordt dit bevestigd. Slechts twee
respectievelijk zeven van de 365 cliënten zijn van
mening dat de keuze voor een accountant
bepaald wordt door zijn expertise ten aanzien
van het beoordelen van de automatiseringsorganisatie c.q. de geautomatiseerde systemen.
Het vorenstaande kunnen we samenvatten met
te stellen dat noch de aanbodzijde, noch de
vraagzijde van de markt voor accountantsdien­
sten bij het beoordelen van de automatiseringsorganisatie en geautomatiseerde systemen sterk
aan ’de accountant’ denkt.
De vraag die we nu kunnen behandelen is hoe
commissarissen tegenover de rapportageverplichting staan? Alhoewel het interessant zou zijn
om deze vraag ook door middel van onderzoek
te beantwoorden, kan ik op dit moment alleen
maar via de weg van introspectie en ervaring een
antwoord formuleren. Hier speelt mijn persoonlijke
visie sterk doorheen.
Mijn hypothese is dat (wellicht tot voor kort) weinig
commissarissen en directeuren wakker liggen
van de problematiek waar we het hier over hebben.
 Degenen die wel ’wakker' zijn, zullen veelal tot
de slachtoffers behoren. Desalniettemin denk ik
dat commissarissen en bestuurders wel wat rusti­

oktober 1993

ger zouden slapen, wanneer zij er op kunnen
rekenen dat er ten aanzien van de beveiliging
van de geautomatiseerde informatievoorziening
adequate maatregelen zijn genomen, en dat
deze maatregelen door een onafhankelijke
beoordelaar gecontroleerd zijn. Ik stel bewust
’wel wat rustiger’ omdat helaas mijn ervaring is
dat een goedkeurende accountantsverklaring
geen garantie biedt voor het voorkomen van wat ik
maar kortheidshalve als ’administratieve teleur­
stellingen’ zal aanduiden. Gravend in mijn erva­
ringen, moet ik namelijk constateren dat de
beveiliging van voorraden, goederenstromen,
debiteuren, contracten, enzovoort bij diverse
ondernemingen die een goedkeurende verklaring
hadden ontvangen, achteraf bepaald niet ade­
quaat georganiseerd bleek te zijn. Ook wanneer er
bij de jaarlijkse bespreking met accountants
expliciet naar deze onderwerpen geïnformeerd
werd, bleek het antwoord in een aantal gevallen
niet overeen te stemmen met dat wat na enige
tijd boven water kwam. Vaak bleken dan noch de
goedkeurende verklaring van de accountant,
noch de gemaakte opmerkingen in ’management
letters' waterdicht te zijn. De vraag is naar mijn
mening dan ook gerechtvaardigd of de ’melding
van de bevindingen met betrekking tot de
betrouwbaarheid en continuïteit van de geauto­
matiseerde gegevensverwerking' door de
accountant, niet leidt tot een vergroting van de
verwachtingskloof waaraan collega Klaassen
onlangs zijn column wijdde.4
Dit alles wordt versterkt door de 'partiële kennis
van de organisatie’ waarover steeds meer
accountants beschikken. Daarmee bedoel ik het
volgende. In steeds meer ondernemingen dringt
het inzicht door dat willen ondernemingen overle­
ven, zij zich ten opzichte van hun concurrenten
moeten manifesteren door middel van strate­
gieën die gebaseerd zijn op ’areas of excellence’.
 Men kan zijn ’excellence’ opbouwen rond:
- de kwaliteit van de voortgebrachte produkten;
- de service/levertijd;
- het marktonderzoek;
- het opbouwen en onderhouden van merken­
trouw;
- efficiency van de produktie;

435

-

’research and development’;
het vinden van nieuwe toepassingen van ont­
wikkelde technologieën;
externe communicatie;
effectieve en efficiënte distributiemethoden/logistiek, enzovoort.
In veel ondernemingen zullen bestuurders zich
geconfronteerd weten met problemen die op
deze en andere aanpalende terreinen liggen. De
vraag is nu of de accountant op deze terreinen
een adequate gesprekspartner voor de bestuur­
ders is. Door de steeds grotere specialisatie van
accountants, hetgeen mede gevoed wordt door
de steeds meer gespecialiseerde opleiding
die kandidaat-accountants ontvangen moet
gevreesd worden, dat de accountant steeds minder
als ’het geweten’ van de onderneming wordt
gezien.5
Iets dergelijks moeten we ook opmerken ten aan­
zien van de kennis met betrekking tot de geauto­
matiseerde informatievoorziening. In veel onder­
nemingen wordt steeds meer informatie ontleend
aan externe gegevens ten behoeve van gebie­
den als ’strategisch management’, logistiek, com­
mercieel beleid, ’research and development’,
enzovoort. Ook hier zien we dus een verschui­
ving naar gebieden waar veel accountants moeilijk
als adequate beoordelaars door bestuurders
kunnen worden gezien.
436

Al met al denk ik dat er bij de bescherming tegen
computercriminaliteit een rol voor de accountant is
weggelegd. Deze rol kan naar mijn mening echter
alleen dan goed vervuld worden, wanneer de
accountant zich (beter dan tot dusverre het geval
is) ontwikkelt en zich vervolgens positioneert tot
deskundige op dit terrein. Daarvoor is een ver­
breding van zijn kennis, kunde en interesse
noodzakelijk. Deze verbreding is evenzeer nodig
wil de accountant een volwaardige gesprekspart­
ner voor bestuurders blijven. Dat hier een taak
voor opleiders en het NIvRA ligt moge duidelijk
zijn.
Literatuur
Klaassen, J. (1993), ’De verwachtingskloof’, MAB, jrg. 67,
pp. 194-195.
 Leeflang, P.S.H., S. Alkema, E. Rosbergen en M. Vriens
(1992), ’De markt voor accountantsdiensten in Nederland
(deel 2)’, MAB, jrg. 66, pp. 153-161.
Leeflang, P.S.H. en J.C. Reuyl (1989), 'Van professie naar pro­
fessioneel marktgericht ondernemen’, MAB, jrg. 63,
pp. 535-542.
Noten
1 Dit blijkt onder meer uit een aankondiging voor een kringbijeenkomst van de Kring Noord van het NIvRA op 1 juni jongstle­
den.
2 Door A.H.M. de Groot RA, één van de opstellers van het
NIvRA-geschrift 62 Computercriminaliteit.
3 Zie: Leeflang, Alkema, Rosbergen, Vriens (1992).
4 Klaassen (1993).
5 Zie ook Leeflang, Reuyl (1989).
oktober 1993.
