Toekomstbestendig renoveren
–– Toekomstplanning

Movarek (1996) stelt dat een plan voor de gehele leeftijd van een gebouw tijdens de
ontwerpfase van een gebouw resulteert in toenemende flexibiliteit. Toekomstplanning
bepaalt de flexibiliteit van gebouwen. Dit kan betekenen dat de huidige
bouwregelgeving daar op aangepast moet worden.
–– Installaties

Deze vragen veel planning en voorzieningen in de huidige woningbouw. Moderne
installaties vragen ook meer ruimte dan de oude en problemen ontstaan vaak bij het
vervangen of aanpassen van deze.
–– Financiën

Toenemende flexibiliteit leidt tot toegenomen waarde tijden de renovatie maar kost
ook meer bij de initiële bouw (Greden, 2005). Flexibele oplossingen leiden tijdens de
bouw tot 2% hogere kosten, maar deze kunnen direct worden terugverdiend tijdens de
eerste renovatie.
–– Bewustzijn

Dit betekent dat bewoners, gebruiker, eigenaren en bouwers zich bewust zijn van het
feit dat het gebouw onderhevig is aan verandering.
Bewustzijn, financiën en installaties beïnvloeden de flexibiliteit het meest, terwijl
toekomstplanning, productie en materiaaleigenschappen minder van invloed zijn.
Figuur 2.2 laat een scheiding tussen de zes factoren zien. Er is onderscheid tussen drie
‘zachte’ factoren (toekomstplanning, financiën en bewustzijn) en drie ‘harde’ factoren
(materiaaleigenschappen, productie en installaties). Deze worden ‘hard’ genoemd
omdat zij een directe relatie hebben met het gebouw. De ‘zachte’ factoren zijn indirect
verbonden met het gebouw.
63

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Figuur 2.2 Factoren die de flexibiliteit beïnvloeden (Bron: Israelsson, Hansson, 2009 (eigen bewerking))

Aanpasbaarheid
Meer dan zestig procent van de gebouwen ouder dan honderd jaar in Liverpool
(VK) wordt nu niet meer gebruikt voor het doel waarvoor ze gebouwd zijn (Manewa,
Siriwardena, Ross en Madanayake, 2016). Bij tien procent van de onderzocht
gebouwen in Liverpool is de functie in de laatste twintig jaar minstens drie keer
gewijzigd. Opvallend hierbij is dat de wijzigingen in gebruik alleen maar toenemen.
 Dit resulteert in duurzame gebouwen, die in steeds kortere tijd veranderingen
en aanpassingen aankunnen.
Figuur 2.3 Directe en indirecte voordelen van kosteneffectieve energie en CO2-uitstoot gerelateerde renovatie
(Bron: Ferreira en Almeida, 2015)

64

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Ferreira en Almeida (2015) stellen dat een veelvoorkomend probleem bij de renovatie
van woningen is gelegen in het feit dat bij renovatiescenario’s energiebesparing
en financiën als normaal worden beschouwd, maar dat ook verhoging van het
comfort, vermindering van de bouwfysische problemen, esthetiek, gezondheid,
werkgelegenheid, energiezekerheid en de invloed op de verandering van het klimaat
van groot belang zijn (figuur 2.3). De uitdagingen in de gebouwde omgeving bevinden
zich volgens Menewa op het gebied van duurzaamheid (Kincaid, 2000; Thomsen
en Van der Flier, 2009), technologische ontwikkelingen (Flanagan en Tate, 1997),
planning en beleid, maatschappelijk-politieke ontwikkelingen (Gann en Barlow, 1996)
en economische ontwikkelingen (Arge, 2005; Douglas, 2006).
Om te kunnen reageren op deze uitdagingen zullen gebouwen zo vormgegeven moeten
worden dat deze in staat zijn alle veranderingen te adapteren. De gebouwde omgeving
vormt zowel op fysiek, economisch, sociaal en cultureel gebied het kapitaal van een
land (Kohler en Hassler, 2002). Volgens Trachte en Deherde (2010) is duurzaam
renoveren te verdelen in vier principes.
–– Het principe van de relatie tussen generaties

Duurzame renovatie van woningen is vernieuwing die rekening houdt met de huidige
eisen van goede huisvesting, met de mogelijkheid om aan toekomstige behoeften te
voldoen zonder dat dit leidt tot grote milieuhinder voor de huidige en toekomstige
generaties.
–– Het principe van voorzorgsmaatregelen

Duurzame renovatie van woningen is vernieuwing die de risico’s beperkt zowel wat
betreft de gezondheid van de werknemers, de gebruikers als het algehele milieu, en
rekening houdt met de verschillende fasen van het leven van een woning: productie,
bouwplaats, het gebruik en sloop.
 –– Het principe van gemeenschappelijke verantwoordelijkheid

Duurzame renovatie van woningen houdt rekening met milieu, sociale, economische
en politieke omstandigheden van de huidige en toekomstige behoeften, en met de
verschillende fasen van het project (ontwerp, bouw, gebruik en sloop).
Een verantwoordelijk ontwerper beperkt de impact van zijn project, zowel in de directe
omgeving (biodiversiteit, watervoorraden, etc.) als daarbuiten (energieverbruik, de
locatie, emissie van vervuilende stoffen, etc.).
–– Het principe van deelname

Duurzame renovatie van woningen is renovatie die niet kan functioneren zonder de
deelname en betrokkenheid van de bewoners.
65

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Ook de verandering van het klimaat zal leiden tot aanpassingen. De energiebehoefte
van onze woningen zal wijzigen en dit kan leiden tot pieken en dalen in de energievraag.
Installaties moeten zich kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat (Jenkins,
Patidar en Simpson, 2015). Volgens Trachte en Deherde (2010) profiteert duurzame
architectuur van alle voordelen die onze omgeving te bieden heeft, zoals oriëntatie,
zonne-energie, ventilatie en schaduw, bodemgesteldheid, hoogteverschillen,
natuurlijke bronnen, bomen, vegetatie, omgang tussen mensen, infrastructuren,
sociale verscheidenheid en bestaande gebouwen en het landschap (figuur 2.4). Maar
duurzame architectuur moet ons ook beschermen tegen koude, hitte, regen, geluid,
verontreiniging, overstromingen, tekort aan drinkwater, schadelijke materialen, tekort
aan openbaar vervoer en beperking tot één generatie of een eenzijdige functie. Het
geeft de omgeving van de woning het voordeel van duurzame ontwikkelingen en het
beschermt tegen de milieuhinder van de woning zelf.
 Figuur 2.4 Illustratie van de definitie van duurzame architectuur (Bron: Advanced and Sustainable Housing
Renovation. Environmental Impact Assessment (EIA). Sophie Trachte and André Deherde from Architecture et
Climat, Belgium, 2010)

66

Toekomstbestendig renoveren
TOC

§ 2.3

§ 2.3.1

Stichting Architecten Research (SAR)

De SAR in historisch perspectief

Volgens Habraken (1961) dreigden we door de massawoningbouw in de jaren vijftig
en zestig uit het oog te verliezen voor wie er nu eigenlijk gebouwd moest worden.
Het commentaar van Habraken op de ontwikkelingen in de uitvoering van de
massawoningbouw en de weg die volgens hem ingeslagen moest worden, zouden
uiteindelijk leiden tot de oprichting van de Stichting Architecten Research (SAR).
Het commentaar op de massawoningbouw is verwoord in zijn boek De dragers en de
mensen, het einde van de massawoningbouw, uit 1961. Dit boek zou leiden tot een
door de SAR ontwikkelde theorie over dragers en inbouwsystemen en de modulaire
coördinatie die daar uit voortvloeit.
§ 2.3.2

Inleiding tot de ontwikkeling van de massawoningbouw

De ontwikkeling van de massawoningbouw was tot aan de jaren zestig vooral
een technische ontwikkeling (Habraken, 1961). Deze was al begonnen in 1854
met de ontwikkeling van hoogwaardig staal en de toepassing hiervan in de bouw
(Proveniers, 1989). Daarna volgde de ontwikkeling van gewapend beton en rond
de eeuwwisseling werden er in Europa al betonconstructies toegepast. Auguste
Perret (1874-1954) bouwde als een van de eersten in Europa een woongebouw
van gewapend beton. Dit gebouw met een skelet van gewapend beton maakte een
vrije plattegrondindeling mogelijk.
 “Na de eerste Wereldoorlog nam de schaarste aan bakstenen door export naar de door
de oorlog getroffen buurlanden toe en daarom werd al geëxperimenteerd met andere
bouwmethoden” (Proveniers, 1989, pag. 11). De verwachting was dat hierdoor de
ontstane woningnood snel zou afnemen. Dit resulteerde onder andere in Betondorp
in Amsterdam waar met diverse bouwsystemen werd geëxperimenteerd. De gebruikte
bouwsystemen waren onder andere van korrelbeton, bimsbeton en bron. Deze
systemen bestonden vooral uit betonelementen die handmatig te verwerken waren.
Ook werden experimenten gedaan met hoogbouw zoals de Bergpolderflat (1933) van
Van Tijen en Brinkman. Hier werd gebruikgemaakt van een prefab montagesysteem.
67

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

De Bergpolderflat bestaat uit een staalskelet waarin diverse prefab onderdelen zoals
galerijplaten, trappen en ook houten puien konden worden gemonteerd.
Ook na de Tweede Wereldoorlog was er een tekort aan bouwmaterialen. In
1944 werd de stichting Ratiobouw opgericht (Proveniers, 1989, pag. 21). Deze
stichting was verantwoordelijk voor de toetsing van alle nieuwe bouwsystemen op
technische en economische aspecten. Na de wederopbouw verschoof het accent
van materiaalvervangende maatregelen naar arbeidsbesparende maatregelen. Dit
om de kwantitatieve woningnood te bestrijden. Van belang was de zogenaamde
contingentsregeling. Deze regeling hield in dat als er ten minste 40% besparing op
de arbeid kon worden aangetoond, een zogenaamde contingentstoeslag zou worden
verleend. De niet-traditionele woningbouw maakte in die periode een enorme groei
door (Van Elk, 1970). In 1955 werd de ‘Vereniging van Systeembouwers’ opgericht
door de grotere bouwbedrijven. Deze vereniging hield zich bezig met het onderzoek
naar de productietechnieken in de woningbouw. Dit onderzoek en de verdere
aanpassingen van de bouw leidden tot productiviteitsverbeteringen: het aantal
manuren per woning daalde (Van Elk, 1970, pag. 31).
 –– Het tekort aan bouwmaterialen na de Tweede Wereldoorlog en de kwantitatieve

woningnood na de wederopbouw hebben geleid tot materiaal- en arbeidsbesparende
maatregelen in de woningbouw.
–– De ontwikkeling van deze materiaal- en arbeidsbesparende maatregelen leidde
tot prefabricage en standaardisatie. Prefabricage en standaardisatie maken het
makkelijker om producten te verwijderen en te vervangen en kunnen daardoor de
toekomstbestendigheid bevorderen.
§ 2.3.3

Commentaar van Habraken op de massawoningbouw

In De dragers en de mensen formuleert John Habraken de volgende vraag (Habraken,
1961, pag. 7):
“Zou het feit dat het bestaande conflict tussen de mens en de methode om het
woningtekort, dat nu al bijna een halve eeuw woedt, te bestrijden niet kunnen
betekenen dat er een verband moet liggen tussen beide? Zou het kunnen dat het
woningtekort, of liever de schijnbare onoplosbaarheid ervan, veroorzaakt wordt door
deze controverse tussen mens en methode?”
Het woningtekort is volgens Habraken niet oplosbaar door alleen maar het toepassen
van industrialisatie in de massawoningbouw. Als industrialisatie een oplossing zou zijn

68

Toekomstbestendig renoveren
TOC

voor het woningtekort dan zou dat allang gerealiseerd moeten zijn. Bewoners kunnen
zich volgens hem niet ontwikkelen in de massawoningbouw. De massawoningbouw
maakt de woning tot een gebruiksvoorwerp en de bewoner tot slechts een gebruiker.
 Hiermee wordt bedoeld dat de bewoner maar weinig invloed heeft op de wijze
waarop er gewoond kan worden, dit in tegenstelling tot andere huizen die reeds op
vele manieren zijn aangepast en veranderd door de bewoners. De veranderingen
waarover het gaat zijn dan bijvoorbeeld nieuwe plafondconstructies, uitbreidingen
van de woning, samenvoegingen en splitsingen van kamers en verplaatsingen van
deuren en ramen. Sommige woningen hebben meer mogelijkheden om aan de
steeds veranderende vraag van de bewoners te voldoen dan andere (Habraken,
1961). De massawoningbouw bood, ondanks prefabricage en industrialisatie,
weinig mogelijkheden voor aanpassingen door bewoners. De massawoningbouw
bepaalt bovendien wat een woning is zonder de inbreng van toekomstige bewoners.
Woningbouwers zijn ingesteld op de woning als gebruiksvoorwerp en op de productie
van gebruiksvoorwerpen. Habraken vroeg zich dan ook af: wat is nu nog het verschil
tussen een huis en een woning? Massawoningbouwers waren volgens Habraken niet
geïnteresseerd in de huisvesting van de mens en de sociale activiteiten die dat met
zich meebrengt. De massawoningbouw is alleen functioneel georiënteerd. De vraag
die Habraken (Habraken, 1961, pag. 27) zich stelt is: “Wat is de woning?” en leidt
tot de vraag: “Waaraan moet de woning die wij willen maken voldoen opdat zij aan
haar doel beantwoordt?”
De reactie van Habraken op de voortgaande industrialisatie was dus vooral gericht
op het feit dat de ontwikkelingen in de woningbouw voorbijgingen aan de bewoners.
De ontwikkelingen waren gericht op productiviteit en niet op de relatie tussen de
mens en zijn woning. Deze, volgens Habraken ‘natuurlijke relatie’, was niet aanwezig.
 De natuurlijke relatie is gebaseerd op het menselijke optreden in een ruimte. De
muren van deze ruimte worden geverfd of behangen, er wordt iets vertimmerd of
gewijzigd. Met deze activiteiten maakt de mens zijn huis tot zijn thuis. Habraken
vergelijkt de massawoningbouw met een machinaal proces, waarbij het ontbreekt
aan persoonlijke inbreng. Juist die persoonlijke inbreng en aanwezigheid van de mens
maakt van een huis een woning. Verder stelt Habraken dat zowel de stedenbouwer
als de architect ongeschikt zijn om de massawoningbouw vorm te geven (Habraken,
1961). Volgens Habraken willen de stedenbouwer en de architect alleen maar steden
en huizen bouwen. Beiden hebben volgens hem geen affiniteit met de wensen van
de toekomstige bewoners. Voor bovengenoemden is ieder probleem een esthetisch
probleem en wonen is te gewoon om Kunst genoemd te worden. Volgens Habraken
moet massawoningbouw die wel rekening houdt met de persoonlijke inbreng voldoen
aan de volgende drie condities (Habraken, 1961, pag. 55):

69

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

–– Eerste conditie: Vrije samenstelling

Hieronder wordt verstaan dat van tevoren zo min mogelijk wordt bepaald wat voor soort
gezinnen een plaats moeten vinden en in welke rangschikking dat zal gebeuren.
–– Tweede conditie: De omgeving van de bewoner kan zich blijven vernieuwen

De bewoners moeten hun woonomgeving in bezit kunnen nemen en continu kunnen
aanpassen.
–– Derde conditie: Tijd

De vorming van een gemeenschap kan wel worden aangewakkerd maar niet worden
verhaast. Er is ongetwijfeld meer dan een generatie nodig om een samenleving in staat
te stellen een eenheid te worden met haar omgeving en die omgeving op haar beurt in
overeenstemming met de mensen te brengen.
 –– Volgens Habraken is industrialisatie alleen, niet de oplossing om het woningtekort op

te lossen. De massawoningbouw maakt de woning tot een gebruiksvoorwerp en de
bewoner tot slechts een gebruiker.
–– Volgens Habraken moet massawoningbouw rekening houden met de persoonlijke
inbreng van de bewoners door te voldoen aan de volgende condities:
–– Vrije samenstelling. Hieronder wordt verstaan dat van tevoren zo min mogelijk
wordt bepaald wat voor soort gezinnen een plaats moeten vinden en in welke
rangschikking dat zal gebeuren.
–– De omgeving van de bewoner kan zich blijven vernieuwen. De bewoners moeten
hun woonomgeving in bezit kunnen nemen en continu kunnen aanpassen.
–– Tijd. De vorming van een gemeenschap kan wel worden aangewakkerd maar
niet worden verhaast. Er is ongetwijfeld meer dan een generatie nodig om een
samenleving in staat te stellen een eenheid te worden met haar omgeving en die
omgeving op haar beurt in overeenstemming met de mensen te brengen.
Vertaald naar toekomstbestendigheid van renovatieconcepten betekent dit dat de
woning blijvend vernieuwd en aangepast kan worden aan de continu veranderende
wensen van de tijd en de bewoner. De vrije indeling van het renovatieconcept kan
bovendien bijdragen aan een grotere betrokkenheid van de bewoner.
§ 2.3.4

Een mogelijke oplossingsrichting

In de jaren zestig was er sprake van een groeiende welvaart in Nederland. Mensen
kregen meer vrije tijd en de daarbij horende vrijetijdsbestedingen. Hierdoor werd
het volgens Habraken steeds moeilijker vast te stellen wat de gedragspatronen zijn

70

Toekomstbestendig renoveren
TOC

van bepaalde bevolkingsgroepen. De massawoningbouw heeft deze gegevens nodig
om zich een beeld te vormen over de gedragingen en behoeften van een bepaalde
groep. Het beeld van de ideale familie uit de jaren vijftig was aan het veranderen.
 Dit betekende volgens Habraken dat de vraag naar huisvesting in de toekomst niet
meer te voorspellen was. Men moest proberen “voorzieningen te treffen voor hetgeen
niet te voorzien is” (Habraken, 1961, pag. 60). De onzekerheid van de toekomst
zou het uitgangspunt moeten zijn voor de ontwikkeling van de massawoningbouw.
 Daarbij vroeg Habraken zich ook af of de bewoner uit de jaren zestig geïnteresseerd
was in grote woningbouwprojecten. Woningbouwprojecten zouden volgens hem
klein moeten blijven. Om een natuurlijke relatie (tussen bewoner en zijn omgeving)
mogelijk te maken, is het volgens Habraken noodzakelijk dat iedere woning een
zelfstandige woning is. Vanwege ruimtegebrek is het stapelen van woningen in
Nederland noodzakelijk, wat zal resulteren in grote bouwwerken. Maar de vraag was,
hoe woningen gestapeld konden worden zonder dat de zelfstandigheid van de woning
werd opgegeven. De oplossing lag in het maken van constructies die op zich geen
woningen zijn (Habraken, 1961, pag. 84). Deze constructies moesten in staat zijn om
zelfstandige woningen te bevatten die apart geplaatst en uitgenomen konden worden,
zoals een boekenkast boeken kan bevatten. Deze constructies noemde Habraken de
dragers. De definitie die hij daarvoor opstelde is:
“Een drager is een constructie waarin zich een aantal woningen laat samenstellen, die
ieder voor zich – onafhankelijk van de andere woningen erin – gebouwd, verbouwd of
afgebroken kunnen worden.”
Deze eerste ideeën over dragers zouden later door de SAR uitgebreid worden. Verdere
ontwikkeling zou leiden tot begrippen als inbouwelementen, modulaire coördinatie
en zonering. Door het drager-inbouwconcept (en de daarbij horende maat- en
aansluitingsafspraken) is prefabricatie en machinale productie zinnig en mogelijk
geworden. Met name de inbouwproducten waar de bewoner zeggenschap over
heeft, kunnen op deze wijze in een groot aantal varianten worden aangeboden. Bij
industrialisatie van de woningbouw is het daarbij van belang onderscheid te maken
tussen prefabricage en machinale productie. Prefabricage is het proces waarbij op de
ene plek alle onderdelen voor een woning worden gemaakt om deze op een andere
plek tot een geheel samen te voegen. Prefabricage bestaat niet alleen uit machinale
handelingen, maar kan ook bestaan uit handmatige handelingen. Prefabricage in
de massawoningbouw resulteert in eenvoudige en tijdbesparende werkzaamheden
op de bouwplaats zelf. De arbeidsomstandigheden zijn beter en men is veel minder
afhankelijk van het weer. Bij het realiseren van grote series geprefabriceerde woningen
is de mogelijkheid van machinale productie een groot voordeel.
 71

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

–– Volgens Habraken is de vraag naar huisvesting in de toekomst niet meer te voorspellen.
De onzekerheid van de toekomst zou het uitgangspunt moeten zijn voor de
ontwikkeling van de massawoningbouw.
Toekomstbestendige renovatieconcepten houden rekening met veranderingen in de
vraag omdat ze de mogelijkheid tot aanpassingen in de toekomst niet belemmeren en
het liefst vergroten.
–– Prefabricatie is het proces waarbij op de ene plek alle onderdelen voor een woning
worden gemaakt om deze op een andere plek tot een geheel samen te voegen.
Prefabricatie bestaat niet alleen uit machinale handelingen, maar kan ook bestaan
uit handmatige handelingen. Prefabricatie in de massawoningbouw resulteert in
eenvoudige en tijdbesparende werkzaamheden op de bouwplaats zelf.
Met toepassing van prefabricatie bij renovatieconcepten kan worden voldaan
aan de groeiende vraag van de renovatiemarkt. Met geprefabriceerde onderdelen
is eenvoudige montage mogelijk. Het eenvoudig kunnen monteren van
renovatieonderdelen op de bouwplaats zorgt ervoor dat een renovatieconcept beter in
staat stelt om in te spelen op een veranderende vraag van bewoners.
§ 2.3.5

Oprichting van de SAR

Aan het einde van zijn boek De dragers en de mensen vraagt Habraken zich af hoe er nu
verder ontwikkeld moet worden. Hoe moeten dragers en woningen eruit zien? Er zullen
ontwerpen nodig zijn. Om deze dragers te ontwerpen zal er een team van deskundigen
nodig zijn en zullen ook gemeentelijke instanties hun medewerking moeten verlenen.
Dat zou leiden tot de oprichting van de Stichting Architecten Research (SAR).
 Na de publicatie van zijn boek ging Habraken aan het werk bij Lucas en Niemeijer
Architecten in Voorburg. Habraken werd door Lucas geïntroduceerd bij de
Randenbroekcommissie (Bosma, Hoogstraten, Vos, 2000). Deze commissie (waar
vele bekende naoorlogse architecten lid van waren) was op zoek naar een voorman om
een stichting te vormen die een onderzoeksbureau kon leiden. Omdat Habraken geen
eigen bureau had en onafhankelijk was, kon hij directeur van de SAR worden. Natuurlijk
was de publicatie van zijn boek De dragers en de mensen een voordeel. Habraken had
zich als doel gesteld om binnen twee jaar de verschillende leden van de SAR achter
een aantal eenvoudig te begrijpen en goed gedefinieerde convenanten te krijgen. Deze
zouden invloed moeten hebben op de toekomst van de woningbouw. Verder vond hij
het erg belangrijk om een simpele taal te ontwikkelen die gebruikt kon worden om
deze doelen uit te leggen. De uitgever van Habraken had aangegeven dat zijn boek door
weinigen zou worden gelezen en door velen zou worden bekritiseerd. Hij realiseerde
zich dat het noodzakelijk was om zijn ideeën te visualiseren.
72

Toekomstbestendig renoveren
TOC

De eersten die zich bij Habraken en de SAR aansloten waren Hans van Olphen, Thijs
Bax en Fokke de Jong. Volgens Habraken hoefden zij niet lang bij de SAR te werken; daar
was de boodschap te simpel voor. Zij hoefden het boek alleen maar te voorzien van wat
eenvoudige voorbeelden en de rest zou wel volgen. Uiteindelijk duurde het veel langer.
Samen met Habraken droegen Van Olphen, Bax en de Jong bij aan de ontwikkeling van
de SAR 65-ontwerpmethode.
 § 2.3.6

De SAR in perspectief

De SAR stond in haar ontwikkeling niet alleen. In deze periode ontstond ook
het Research Instituut voor de Woningbouw (RIW). Beide bouwden voort op
het woningcongres (De Vreeze, 1993) van 1918 waar er gediscussieerd werd
over normalisatie, standaardisatie en de massaproductie. Ook de studies van
Van Tijen (De Vreeze, 1993, pag. 36) van voor de Tweede Wereldoorlog over de
functionele grondslagen van het woningontwerp stonden aan de basis van diverse
andere studies, onderzoeken en beleidsmaatregelen. Een en ander werd door het
Bouwcentrum geïnitieerd en gecoördineerd. Deze onderzoeken richtten zich onder
andere op de standaardisatie van de woningbouw, de beoordeling van industriële
bouwproductiemethoden en de ontwikkeling van standaarddetails. De SAR onderzocht
neutrale woningen die door zoneringen en variaties in oppervlakten voor bewoners
met verschillende woonwensen en -stijlen bruikbaar zijn. De RIW onderzocht op
minutieuze wijze de woonprogramma’s. Door middel van gedetailleerde voorwaarden
werd een zo groot mogelijke aanpasbaarheid van de woningen nagestreefd (De
Vreeze, 1993, pag. 36). Ook de Stichting Bouw Research (SBR), Stichting Ratiobouw
en de Studiegroep Efficiënte Woningbouw pasten in het streven om door middel van
technisch georiënteerde onderzoeken de woningbouw te verbeteren.
–– De SAR onderzocht neutrale woningen die door zoneringen en variaties in oppervlakten
voor bewoners met verschillende woonwensen en woonstijlen bruikbaar zijn. Het RIW
onderzocht op minutieuze wijze de woonprogramma’s. Door middel van gedetailleerde
voorwaarden werd een zo groot mogelijke aanpasbaarheid van de woningen
nagestreefd.
Het gebruik van zoneringen en variaties en het werken met gedetailleerde voorwaarden
kan ook bij renovatieconcepten (Cuperus, 1991) leiden tot oplossingen die maatwerk
kunnen bieden voor verschillende bewoners en aanpasbaarheid van de woningen
kunnen vergroten en tenminste niet belemmeren.
 73

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

§ 2.3.7

Drager – inbouw

Dragers zijn het gemeenschappelijke deel van de woning. Het niet-gemeenschappelijke
deel wordt inbouw genoemd. Dragers zijn dat deel van de woningen waarover de
bewoner geen zeggenschap heeft. Dit onderdeel is het domein van de verhuurder
of Vereniging van Eigenaren. Het gaat hier om gemeenschappelijke ruimtes en
constructies. Hoe vrijer de vorm van de woningbouw in de drager mogelijk is, hoe
beter (Boekholt, 1974; Van der Werf, 1993). De inbouw omvat datgene waarover het
individu zeggenschap heeft.
De definities van drager en inbouw zijn dus anders dan de in de bouwwereld
gebruikte begrippen als ruwbouw en afbouw. Deze laatstgenoemde begrippen zijn
geïntroduceerd om een technisch onderscheid te maken, terwijl er bij drager en inbouw
een onderscheid in zeggenschap is geïntroduceerd. Deze zeggenschap moet wel
voorzien kunnen worden van bouwtechnische oplossingen. De drager en de inbouw zijn
door middel van bouwtechnische oplossingen met elkaar verbonden. Dragers hebben
constructieve eigenschappen omdat het constructieve belang van een bouwwerk een
gemeenschappelijk belang is. Inbouwelementen zijn van individueel belang en hebben
daarom geen constructieve eigenschappen. Deze elementen worden aangebracht in
een drager. Na het voltooien van de drager wordt de inbouw aangebracht. Er worden
dus twee soorten producten onderscheiden. De drager kan bestaan uit een traditionele
woning, maar kan ook bestaan uit een bouwsysteem. Dit is een dragerbouwsysteem.
 Het inbouwpakket bestaat uit verschillende elementen die daarin kunnen worden
aangebracht om er een complete woning van te maken. Dit betekent dat een
industrie gevormd kan worden die zich geheel op de productie van inbouwelementen
richt. Dit leidt tot producenten die dragers maken en andere producenten die de
inbouwproducten leveren. Dit zijn niet noodzakelijk dezelfde producenten. Voorwaarde
daarvoor is dat er duidelijke maatafspraken gemaakt worden. Modulaire coördinatie
kan daar een oplossing voor zijn. Zoals eerder aangegeven is de drager meer dan
een skelet en meer dan alleen ruwbouw. Dit betekent dat de drager zo ontworpen
moet worden dat de bewoner alle ruimte moet krijgen om zijn inbouwelementen
zo te kunnen plaatsen dat zijn woning ontstaat. Dit betekende het ontstaan van
verschillende soorten dragers. Verschillende dragers kunnen resulteren in verschillende
manieren van bewonen. Maar er bestond ook de mogelijkheid om te zoeken naar de
optimale drager. Het ontwerpen van de drager werd dus een optimaliseringvraagstuk:
hoe een drager te ontwikkelen die net genoeg variatie mogelijk maakt? Laat de drager
te weinig variatie toe dan zal deze op termijn minder bruikbaar zijn. Laat de drager
alle variatie toe dan kan het zo zijn dat de drager te duur wordt omdat bepaalde
voorzieningen niet of nauwelijks gebruikt zouden worden.
 74

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Dit moest natuurlijk ook voor de inbouwelementen gelden. Volgens Habraken moest
men, zoals gesteld, trachten “voorzieningen te treffen voor hetgeen niet te voorzien is”
(Habraken, 1961, pag. 60). Deze formulering lijkt op formuleringen in het rapport ‘Our
common future’ van Brundtland (1987). Dit rapport concludeert dat de belangrijkste
mondiale milieuproblemen het gevolg zijn van armoede in het ene deel van de wereld,
en de niet-duurzame consumptie en productie in het andere deel van de wereld. Het
rapport roept voor het eerst op tot duurzame ontwikkelingen, “een ontwikkeling die
tegemoetkomt aan de noden van het heden, zonder de mogelijkheden van toekomstige
generaties om in hun behoeften te voorzien in het gedrang te brengen”. Dit betekent
dat de voorzieningen die getroffen moeten worden geen belemmeringen mogen zijn
voor toekomstige aanpassingen.
Er was nog te veel onbekend over woonpatronen en wensen in de toekomst. Deze
onbekendheid was volgens Habraken en co deels het gevolg van het feit dat de
massawoningbouw weinig ruimte liet voor verschillende woonstijlen. Men moest
maar gaan wonen zoals de woning werd gekocht of gehuurd. Maar er waren genoeg
redenen voor bewoners om hun woningen te veranderen. In de jaren zestig ontstond
de behoefte bij mensen om zichzelf te onderscheiden. De keuze in kleding, meubels
en auto’s was aan het toenemen en waarom zou dit niet in de woning kunnen?
Oude ramen werden vervangen door brede ramen met grote ruiten en schuifdeuren
werden weggehaald. Deze verbouwingen waren indicaties voor de behoefte om zich
te onderscheiden. Ook de veranderingen in leefgewoontes en gezinssamenstellingen
waren reden om de woning aan te passen. Het lavet moest plaats maken voor het
bad. De grootste technische verandering was het gevolg van de komst van de centrale
verwarming. Hierdoor werd het ook mogelijk om open plattegronden te ontwikkelen.
 Dit betekende ook dat er meer ruimtes in de woning werden verwarmd en er dus
niet meer één warme centrale plek in de woning was. De gevolgen van al deze
ontwikkelingen moesten onderzocht worden om te komen tot woonpatronen die op
hun beurt weer konden leiden tot de ontwikkeling van dragers en inbouwelementen.
–– Vertaald naar renovatieconcepten betekent dit dat een renovatieconcept

toekomstbestendiger is als deze het onderscheid tussen drager en inbouw niet (verder)
belemmert en bij voorkeur de flexibiliteit van zowel drager als inbouw, alsook de
verbinding tussen beide (op kostenefficiënte wijze) vergroot.
§ 2.3.8

Zonering

Boekholt geeft aan dat bij het ontwerpen van dragers de volgende uitgangspunten
kunnen worden gesteld (Boekholt, 1974, pag. 37). Als eerste moeten in woningen,

75

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

binnen de drager, een aantal indelingsvarianten kunnen worden gerealiseerd. Als
tweede kan men stellen dat het woonoppervlak veranderd moest kunnen worden, hetzij
door een aanbouw hetzij door een herindeling van de woning. Als derde kan worden
gesteld dat de drager of delen van de drager kunnen worden aangewezen als nietwoonfuncties.
Daarom moet het mogelijk zijn de gebruiksmogelijkheden te beoordelen en moet
de afstemming tussen de drager en de inbouw goed ontworpen zijn. Het eerste
betekent dat de bewoners in staat moeten zijn om de vele indelingsvarianten vooraf
te beoordelen. Het tweede betekent dat de drager pas werkelijk goed bruikbaar is als
veranderingen later eenvoudig uitvoerbaar zijn. Er moeten inbouwpakketten worden
ontworpen en geproduceerd die in tal van dragers toepasbaar zijn. Het is natuurlijk
onmogelijk om per project afspraken te maken, daarom moet een methodiek
ontworpen worden om tot goede afspraken te komen.
 De voorgestelde methodiek omvat een aantal zones en marges waarbinnen op een
systematische wijze plattegrondvarianten ontwikkeld kunnen worden. Deze zones
en marges kunnen worden gebruikt om dragers te ontwerpen. “Zones en marges zijn
daarom hulpmiddelen die gehanteerd kunnen worden om normen te formuleren
voor woningindelingen binnen al ontworpen of nog te ontwerpen dragers” (Boekholt,
1974, pag. 41). De zones en marges maken het mogelijk om bijvoorbeeld minimum
en maximum vertrekdieptes aan te geven. De minimum vertrekdiepte is het
gebied dat in de zone ligt en de maximumdiepte is het gebied dat in de zone en de
aangrenzende marge ligt. Deze manier van ontwerpen maakt het mogelijk om vele
varianten te ontwikkelen.
In Denken in Varianten (Boekholt, 1974) worden vier zones onderscheiden (figuur 2.5):

–– Een alfa-zone is het gebied, dat binnen ligt, voor privégebruik bedoeld is en relatie

heeft met buiten.
–– Een bèta-zone is een gebied, dat binnen ligt, voor privégebruik bedoeld is en dat geen
relatie heeft met buiten.
–– Een gamma-zone is een gebied, dat binnen of buiten kan liggen en voor publiek
gebruik bedoeld is.
–– Een delta-zone is een gebied, dat buiten ligt en voor privégebruik bedoeld is.
Tussen deze zones liggen de gebieden die aangeduid worden met ‘marge’.
–– Een marge is een gebied tussen twee zones, dat de eigenschappen heeft van deze beide
zones en daaraan zijn naam ontleent.
76

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Het resulterende stelsel van zones en marges wordt zonering genoemd. Binnen deze
zonering moeten diverse inbouwelementen met elkaar en met de drager worden
verbonden. Hier zijn maatafspraken voor nodig en daarbij is de modulaire coördinatie
van belang.
 Figuur 2.5 Zones en marges (Bron: Boekholt, Denken in Varianten, 1974, pag. 42)

–– Boekholt stelt dat zones en marges hulpmiddelen zijn bij het ontwerpen van een drager
en inbouw. Met deze hulpmiddelen is het mogelijk om vele varianten te ontwikkelen.
Het aanpassen van deze varianten is ook in de toekomst steeds mogelijk. Op deze
wijze komen ze tegemoet aan toekomstige ontwikkelingen zonder belemmeringen op
te werpen.
§ 2.3.9

Modulaire coördinatie

Op het moment dat de drager en de inbouw op elkaar afgestemd moeten worden,
zullen er maatafspraken moeten zijn. Er zal vastgesteld moeten worden waar
het inbouwpakket staat en welke afmetingen het heeft. Modulaire coördinatie is
daarvoor het instrumentarium.
Modulaire coördinatie bij prefabricatie is ontwikkeld door Albert Farwell Bemis (figuur
2.6). Bemis (1870-1936) was van oorsprong een civiel ingenieur en studeerde in
1893 af bij het MIT in Boston. Na zijn studie ging hij werken bij de Bemis Brothers Bag

77

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Company, waar hij uiteindelijk directeur werd. Bemis was een zakenman, maar werd
na de Eerste Wereldoorlog een expert in woningbouw. In The Evolving House (Bemis,
1936) stelt hij dat het onmogelijk is te blijven bouwen zonder een reorganisatie van
de complete woningbouwindustrie. De woningbouw zal moeten rationaliseren en zal
moeten leren van de auto-industrie. De lopende band van Ford maakte in die dagen
veel indruk. Bemis maakte al een vergelijking met Ford en knipte de woning op in
fundering, frame, panelen, afwerking en inrichting. Op deze manier zou het mogelijk
moeten zijn om een woning in onderdelen te prefabriceren. Maar Bemis realiseerde
zich dat er dan wel onderzoek gedaan moest worden naar verschillen bouwmethoden.
 Hij stelde dat de standaardisatie van de woningbouw alleen mogelijk was door een
module4 of een meeteenheid te introduceren. Deze eenheid werd afgeleid van de
standaardmaten uit de houtindustrie. Een 2 inch x 4 inch maat was een veelgebruikte
eenheid in de bouw. Hij vroeg patent aan op zijn Amerikaanse maatsysteem M=4inch.
Met deze eenheid stelde Bemis een grid op waarmee men in staat was om elke woning
in een matrix vorm te geven. In deze matrix waren zones voor wanden, vloeren, gevels
en daken. Hierbij ontstonden ook al zones waarin de aansluitingen tussen deze
onderdelen konden worden aangegeven.
4

Module is een maat of maatstaf en komt van modulus. Modulus is een gietvorm of een mal (Van Dale, 2005).
78

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Figuur 2.6 Moduulgroepen van het casco (Bron: Bemis, 1933, pag. 73)

Ook Konrad Wachsmann schrijft in 1959 al over modulaire coördinatie in Wendepunkt
im Bauen. Hierin worden twaalf moduultypen onderscheiden (tabel 2.2).
1

materiaalmoduul

7

verbindingsmoduul

2

prestatiemoduul

8

componentenmoduul

3

geometriemoduul

9

tolerantiemoduul

4

bewegingsmoduul

10

installatiemoduul

5

constructiemoduul

11

inrichtingsmoduul

6

elementenmoduul

12

planningsmoduul

Tabel 2.2 Twaalf moduultypen volgens Wachsmann (Bron: Wachsmann, Wendepunkt im Bauen, 1959, pag. 55)

79

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Het ging er bij deze modulen om, de bepaling van referentiedimensies in de vorm van
(gedachte)punten, lijnen, vlakken of lichamen, waaruit de maten en de dimensies van
het eindproduct volgden, vast te leggen (Wachsmann 1959, pag. 55).
De jonge SAR herontdekte en bestudeerde de ontwikkelde theorieën van Bemis en
Wachsmann en vertaalde deze ideeën naar het in de SAR 65 genoemde plaatsings- en
ontwerprooster. Dit rooster bestaan uit lijnen of uit banden.
 Deze ideeën leiden later tot de NEN 5700/5701/5702-serie waarin de moduulmaat
1M = 10cm wordt gehanteerd. Deze norm wordt later gebruikt samen met de
‘Voorschriften en Wenken 1965’.
–– De jonge SAR herontdekt en bestudeert de ontwikkelde theorieën van Bemis en

Wachsmann en vertaalt deze ideeën naar het in de SAR 65 genoemde plaatsings- en
ontwerprooster. Deze roosters bestaan uit lijnen of uit banden. Binnen deze roosters
bestaat de mogelijkheid om aanpassingen te doen.
–– Boekholt stelt dat zones en marges hulpmiddelen zijn die gehanteerd kunnen
worden om normen te formuleren voor woningindelingen binnen al ontworpen of
nog te ontwerpen dragers. De zones en marges maken het mogelijk om bijvoorbeeld
minimum en maximum vertrekdieptes aan te geven.
–– De toekomstbestendigheid van renovatieconcepten kan vergroot worden door het
implementeren van een stelsel van afspraken over zones, marges, modulen en een
grid zodat het makkelijker wordt om getroffen maatregelen te verwijderen, vervangen
of uit te breiden en zo voorbereid te zijn op toekomstige ontwikkelingen en zo geen
belemmeringen te vormen.
§ 2.3.10

Invloed van de SAR op de woningbouwontwikkeling in Nederland

Voor de SAR werden al eerder pogingen ondernomen om woningen te rationaliseren
door gebruik te maken van gestandaardiseerde onderdelen. Ook de ontwikkeling
van gestandaardiseerde woningbouwplattegronden was al onderzocht. Deze
studies werden uitgevoerd door de stichting Studiegroep Efficiënte Woningbouw
(SEW) (De Vreeze, 1993, pag. 312). De stichting ontwikkelde vanaf 1947 series
standaardplattegronden. Deze series waren gebaseerd op bestaande woningtypen
en gebouwsoorten. Binnen deze series werd gezocht naar overeenkomsten.
 Standaardisering werd gezocht in het beperken van verticale leidingen en het
ontwerpen van dezelfde elementen (trappen, kasten, toiletten en badruimtes). Hier
werd al gewerkt met het plaatsen van wanden op een modulair rooster (De Vreeze,
1993, pag. 313). Door de SEW zijn belangrijke stappen gezet in het verbeteren

80

Toekomstbestendig renoveren
TOC

van woningontwerpen. De basis werd gelegd voor het werken met variaties in
woningtypologieën. Door de introductie van relatieschema’s werd de aandacht
gevestigd op functionele typologische onderscheidingen in woningsoorten (De Vreeze,
1993, pag. 314). “Vervolgens werd door de SEW de basis gelegd voor het inzicht in de
scheiding van drager en inbouw, die vanaf de tweede helft van de jaren zestig zowel
de ontwikkeling van de woningplattegronden als de ontwikkeling van bouwsystemen
en inbouwproducten ging beheersen”(De Vreeze, 1993, pag. 314). De SEW gebruikte
niet de begrippen drager en inbouw. Ze spraken over diverse ‘vaste’ elementen als
toilet, badcel en de trap en ‘variabele’ elementen zoals het aanrecht, kasten en deuren.
Hierin schuilt al het onderscheid tussen het casco en de inbouw. De binnenwanden
bleven volgens de SEW tot het casco behoren, daarom is de SEW blijven werken met
standaardplattegronden in plaats van een structuur of een drager. Ook de modulaire
coördinatie is ontwikkeld door de SEW. Hierdoor konden grote bouwelementen als
gevel- en dakelementen, trappen en binnenwandsystemen ontwikkeld worden. De
ingeslagen wegen, zoals de loskoppeling van ‘vaste’ en ‘variabele’ elementen en
de geordende maatvoering, die zou leiden tot de ontwikkeling van de modulaire
coördinatie, hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van de SAR-ontwerpmethode.
De modulaire coördinatie heeft uiteindelijk ook invloed gehad op de uitvoerende bouw.
 Uitvoerende bouwbedrijven raakten geïnteresseerd in de modulaire coördinatie omdat
deze verplicht was gesteld in de ‘Voorschriften en Wenken 1965’. Zij realiseerden zich
dat dit zou kunnen leiden tot verdere industrialisatie van de bouw. Na analyse van
verschillende maatsystemen komt de Vereniging van Systeembouwers tot de conclusie
dat het rooster van de SAR grote mogelijkheden biedt. Dit leidt in 1975 tot de NEN
28805. In 1976 start de samenwerking tussen de stichting REGREL (Researchbureau
Grote Elementen), het Bouwcentrum, de SAR en de TH Delft. Zij werken samen aan de
ontwikkeling van de NEN 28836. Maar ook deze norm wordt niet voorgeschreven in de
Voorschriften en Wenken. Uiteindelijk worden de inspanningen van de SAR beloond

5

NEN 2880 ‘Modulaire coördinatie bij het bouwen – Terminologie en regels voor de plaats en maatbepaling van
modulaire elementen’. In de ‘Voorschriften en Wenken 1976’ wordt deze norm niet bindend voorgeschreven. De
Voorschriften en Wenken schreven minimale maten voor ruimtes voor en de vrees was dat de toepassing van de
modulaire coördinatie zou leiden tot een vergroting van het woonoppervlak (Proveniers, 1989, pag. 38).
6

NEN 2883 ‘Modulaire coördinatie bij het bouwen. Woningen.’ Deze norm is een verdere uitwerking van de
SAR-methodiek; een ontwerprooster 1M/2M en een plaatsingsrooster 1M/2M, 3/2M verschoven ten opzichte
van elkaar. Deze kleinere maaswijdte van het ontwerprooster achtte men noodzakelijk voor het optimaliseren
van woningplattegronden (de kritiek op de NEN 2880) (Proveniers, 1989, pag. 38).
81

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

en wordt de ontwerpnorm NEN 60007 ‘Modulaire coördinatie voor gebouwen’ van
toepassing in de gesubsidieerde woningbouw.
Na de herontdekking van de modulaire coördinatie door Habraken en de SAR en de
toepassing van de NEN 6000 kon de toeleverende industrie producten op de markt
gaan brengen die niet aan een bepaald project gebonden waren.
 De latere invoering van de computer in het ontwerp- en uitvoeringsproces riep de vraag
op of de modulaire coördinatie nog wel nodig was.
Carel Weber stelde8:
“Doordat we de computer nu hebben is de modulaire coördinatie achterhaald. Het
is zinloos om nog geld uit te geven aan onderzoek naar modulaire coördinatie. Met
behulp van de computer kunnen immers alle maten gerealiseerd worden”.
Natuurlijk is het zo dat met de computer alle maten eenvoudig kunnen worden
vastgesteld. Maar is het niet zo dat maatwerk meer kost dan repetitiewerk? De
modulaire coördinatie is niet bedoeld om een hogere industrialisatiegraad te bereiken,
maar om een ontkoppeling in het bouwproces te realiseren. Als er geen maatafspraken
gemaakt worden, ontstaat maatwillekeur en worden projecteigen oplossingen
gecreëerd. Door maatafspraken is het juist mogelijk om producten te maken met
standaardverbindingen die eenvoudig te vervangen, verplaatsen en uitwisselbaar
zijn (Proveniers, 1987).
–– Volgens Proveniers is het door maatafspraken juist mogelijk om producten te maken met
standaardverbindingen die eenvoudig te vervangen, verplaatsen en uitwisselbaar zijn.
Maatafspraken kunnen ook bevorderend zijn voor de toekomstbestendigheid van
renovatieconcepten, omdat deze maatafspraken leiden tot uitwisselbaarheid van
producten. Op deze wijze kan ook sneller worden voldaan aan de veranderende vraag
van de tijd en de gebruiker.
7

NEN 6000 ‘Modulaire coördinatie voor gebouwen’. Deze norm werkt volgens een ontwerprooster (met een multimoduulmaat van 3M) dat gebruikt wordt voor het maken van een ‘ruimteplan’ en het basisrooster (met een
moduulmaat van 1M) dat gecombineerd met het ontwerprooster ten opzichte waarvan het 1/2M verschoven is.
Dit resulteert in het maken van een ‘materiaalboxenplan’ en een ‘streefmatenplan’. Een belangrijke uitbreiding
ten opzichte van het SAR-rooster is de relatief grote plaatsingsvrijheid voor het materiaal binnen het basisrooster (Proveniers, 1989, pag. 37).
 8

Geciteerd door ir. M.C. van Grondelle bi, Bouwwereld 80 (1984), nr. 9 (27 april), pag. 57.
82

Toekomstbestendig renoveren
TOC

§ 2.3.11

Experimentele projecten

In de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig ontstonden diverse plannen
om de uniformiteit in de woningbouw terug te dringen. Reden hiervoor was niet
alleen de al eerder genoemde bouwkundige uniformiteit. Ook de terugloop van het
gemiddelde aantal personen per huishouden zorgde ervoor dat er werd gezocht naar
andere woonvormen/woningtypen. Jongeren, bejaarden, studenten, woongroepen,
buitenlandse werknemers, alleenstaanden en tweepersoonshuishoudens moesten ook
worden voorzien van passende woningen. In 1968 zorgde Minister Schut ervoor dat er
extra subsidie voor experimentele woningbouwprojecten werd vrijgemaakt (De Vreeze,
1993, pag. 342). Binnen deze regeling is ook een aantal SAR-projecten uitgevoerd.
Eén van deze projecten is gebouwd in Molenvliet te Papendrecht en is ontworpen door
Frans van der Werf. Om een beeld te geven van de werkwijze volgt hierna een analyse
van dit project.
Frans van der Werf heeft een aantal experimentele SAR-projecten uitgevoerd. Van
der Werf was net klaar met zijn architectuurstudie toen hij in 1969 de prijsvraag
won om 2400 woningen te bouwen in Papendrecht. In dit project zijn 123
woningwetwoningen en 200 m² kantoorruimte gerealiseerd. Van deze 123 woningen
zijn er geen twee hetzelfde. Dit project is het eerste door Van der Werf ontwikkelde
SAR-project. Naar aanleiding van een studieproject voor de wijk Wilgendonk gaf
de woningbouwvereniging Papendrecht een opdracht voor woningbouw in de wijk
Molenvliet (Van der Werf, 1993, pag. 75).
 83

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Figuur 2.7 Schema van besluitvorming voor de wijk Molenvliet in Papendrecht (Bron: Kapteijns, 1978,
pag. 14)

84

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Wat in figuur 2.7 opvalt, is het feit dat de bewoner zich op bebouwingsniveau mag
uitspreken over inbouwelementen als wanden, kasten, puien, sanitaire cellen en de
keuken. Dit is mogelijk dankzij een draagstructuur waarbinnen een grote variatie van
woningtypen en woninggrootten mogelijk zijn. In het ontwerp zijn de woonvormen
geschakeld rondom hoven en gestapeld in (gestapelde) laagbouw. De maximale
bebouwingshoogte is drie lagen met een kap en de minimale bebouwingshoogte is
één laag met kap. Dit resulteert in zeven verschillende woningtypen zoals aangegeven
in figuur 2.8.
Figuur 2.8 Zeven verschillende woningtypen (Bron:
Kapteijns, 1978, pag. 17)

85

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Figuur 2.9 Dwars- en langsstructuur (Bron: Kapteijns, 1978, pag. 18)

De drager bestaat uit betonnen schijven met een stramienmaat van 4800 mm. Deze
schijven hebben een lengte van 1700 mm en een opening daartussen van 3100 mm.
Deze 1700 mm en 3100 mm resulteren in een stramienmaat van 4800 mm. In de
andere richting staan de schijven hart op hart 4800 mm (figuur 2.9). Dit betekent
dat in de dwars- en langsstructuur de ruimte voor een woning bepaald wordt door
het dichtzetten van de openingen in de betonnen schijven. Hierdoor is het mogelijk
om drie groepen woningen te definiëren; dwarsstructuur- , langsstructuur- en
hoektypen. De verscheidenheid in deze structuur is erg groot. De woningindelingen
zijn mogelijk binnen een basisvariant. Uitwerkingen van een basisvariant noemen
we een subvariant. Een subvariant is een woningindeling waarin de positie van de
inbouwelementen is vastgesteld (figuur 2.10).
 86

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Figuur 2.10 SAR 65-ontwerpmethode (Bron: Kapteijns, 1978, pag. 55)

Opvallend is het feit dat er van dit project geen complete bestektekeningen gemaakt
konden worden. Dit was het resultaat van het feit dat de definitieve indelingen in
overleg met de bewoners werden vastgesteld. De bestektekeningen die werden
gemaakt, waren er alleen om de subsidie en goedkeuring van de overheid te krijgen.
In dit project zijn veel traditionele materialen gebruikt; bakstenen geveldelen in
combinatie met betonnen gevelelementen en rode dakpannen. Deze materialen
bepalen het beeld van Molenvliet. Daarnaast zijn de puien gemaakt van een houten
frame met glas of met asbestcementplaten voorzien van een glanzende toplaag. De
openingen in de betonnen drager zijn ter plaatse van de woningscheidingen met
bakstenen dichtgemetseld. De binnenwanden van de woningen bestaan uit gipsplaten

87

Aspecten die bepalend zijn voor de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

op een houten regelwerk. Het dakbeschot bestaat uit prefab dakelementen van een
houten regelwerk met spaanplaat.
Binnen dit project is er gebruikgemaakt van de modulaire coördinatie zoals die in
de SAR 65 is opgenomen. Hiervoor wordt er eerst gebruikgemaakt van een 1M-2Mbandraster. Dit raster legt de positieafspraken van de drager en de inbouwelementen
vast. De drager staat in de 2M-strook en het inbouwmateriaal staat in de
1M-strook (figuur 2.11).
 Figuur 2.11 1M-2M-bandraster en pasmaat (Bron: Kapteijns, 1978, pag. 76)

De pasmaat is de afmeting van de uiterste materiaalgrens (materiaalmaat + maximale
tolerantie) tot de eerstvolgende rasterlijn. Als we nu van de drager de pasmaat weten,
dan zijn dus ook de aansluitcondities tussen de drager en het inbouwmateriaal
bekend. Hierdoor is het nu mogelijk om de afmetingen en aansluitdetails van de
inbouwelementen vast te stellen (Kapteijns, 1978). Deze manier van het vaststellen
van detailaansluitingen en het maken van details zal later door OBOM en het
onderzoek van prof. Van Randen verder uitgewerkt worden.
Van belang is ook het onderscheid in de leidinggroepen. De ene behoort tot de drager
en de andere behoort tot het inbouwpakket. De leidingen van het dragerpakket zijn
voor alle woningen gelijk en zijn ondergebracht in de leidingkoker. In deze leidingkoker
zijn de ventilatie, riolering, water, elektra en het gas aangebracht. De leidingen
zijn diagonaal in de koker aangebracht zodat de leidingen met het grootste gemak
aangesloten kunnen worden. Ook wordt de koker voorzien van een afschroefbaar

88

Toekomstbestendig renoveren
TOC

paneel. Nadeel is dat de universele aansluitingsmogelijkheden resulteerden in
het feit dat de aangesloten meterkast soms vanuit de keuken of de woonkamer
toegankelijk werd. De leidingen voor de elektra en de centrale verwarming worden in
het zicht aangebracht. Hierdoor kan het gebeuren dat de verwarmingsleidingen en de
elektraleidingen (het plintsysteem) elkaar in de weg staan.
Na evaluatie van dit project is er een aantal aanbevelingen gedaan (Kapteijns, 1978):

–– Er dienen afspraken gemaakt te moeten worden voor de modulaire coördinatie van alle
tot het gebouw behorende deelsystemen. Hierbij valt te denken aan de NEN 2883.
 –– Het is noodzakelijk dragers zo te ontwerpen dat zij uniformiteit en repetitie in zich
hebben. Dit om de diversiteit op inbouwniveau aan te kunnen. Het is goedkoper om de
drager uniform te maken dan het inbouwpakket aan te passen.
–– Om te voorkomen dat het bouwwerk te duur wordt moet de drager eenvoudig in
ontwerp en uitvoering zijn.
–– Naarmate er meer zeggenschap naar de huurder toegaat, zal deze ook meer
verantwoordelijkheid nemen.
Gebleken is dat het gebruik en de verandering van de inbouwelementen in een ander
project van Van der Werf (Lunetten, Utrecht) niet het gewenste resultaat heeft gebracht
(Koster, 1992). De bewoners hebben zelf nooit enige aanpassing in hun plattegronden
aangebracht en het wijzigen van de scheidingswanden liep stuk op de in de wand
aanwezige elektra. Het depot waar de bewoners onderdelen van het inbouwpakket
konden ophalen, bleek in de praktijk niet te werken en werd korte tijd later opgeheven.
Dit kwam doordat de behoefte aan verandering niet op een zeer korte termijn
gerealiseerd hoefde te worden.
–– Wat opvalt in het ontwerp van Van der Werf voor de wijk Molenvliet in Papendrecht,

is het feit dat de bewoner zich op bebouwingsniveau mag uitspreken over
inbouwelementen als wanden, kasten, puien, sanitaire cellen en de keuken. Dit is
mogelijk dankzij een draagstructuur waarbinnen vrije indeelbaarheid mogelijk is.
Een renovatieconcept dat onderscheid maakt tussen drager en inbouwpakket
geeft bewoners ontwerp- en beslissingsvrijheid, met name ten aanzien van
inbouwelementen. Deze ontwerpvrijheid leidt tot oplossingen die aanpassingen in de
toekomst niet belemmeren en bij voorkeur bevorderen.
