OMREKENING VAN VREEMDE VALUTA’S TEN BEHOEVE VAN HET OPSTELLEN VAN DE GECONSOLIDEERDE JAARREKENING
OMREKENING VAN VREEMDE VALUTA’S TEN BEHOEVE VAN HET
OPSTELLEN VAN DE GECONSOLIDEERDE JAARREKENING
door Drs. J. van Helleman
Reeds in de jaren dertig werd in Nederlandse accountantskringen gediscus­
sieerd over de vraag volgens welke methode in buitenlandse valuta uitge­
drukte balansen van dochterondernemingen in guldens zouden moeten wor­
den omgerekend1 ).
Aan dit probleem is in Nederland sindsdien niet meer zoveel aandacht
geschonken, in tegenstelling tot de Verenigde Staten. Omdat zowel in de
literatuur over als in de praktijk van de jaarverslaggeving de meningen over de
te kiezen methode van omrekenen van vreemde valuta’s ten behoeve van het
opstellen van een geconsolideerde jaarrekening nogal verdeeld zijn, leek het
ons nuttig de in de literatuur aanbevolen omrekeningmethoden te inventari­
seren.
Het doel van dit artikel is derhalve niet om een afgerond oordeel te geven,
doch slechts om bouwstenen voor een verdere discussie aan te dragen.
Achtereenvolgens zullen de hierna genoemde methoden de revue passeren:
1 de „current-noncurrent m ethod” (AICPA-methode);
2 de „monetary-nonm onetary m ethod” (NAA-methode);
3 het „temporal principle” van Lorensen;
4 de „current-rate m ethod” (= „closing-rate m ethod” ).
Tenslotte zal aandacht worden geschonken aan een extra omrekeningsprobleem dat ontstaat bij „price-level accounting” , nl. de vraag of de jaar­
rekening van de buitenlandse dochteronderneming eerst in de valuta van de
moedermaatschappij moet worden omgerekend voordat met de waardedaling
van het geld rekening wordt gehouden („first translate, then restate” ), of dat
de jaarrekening van deze dochter eerst vanwege de koopkrachtdaling van het
geld moet worden gecorrigeerd („first restate, then translate” ).
 1

De „current-noncurrent method" (AlCPA-methode)

Posten op de balans van een buitenlandse dochteronderneming kan men in
principe tegen 2 wisselkoersen omrekenen, nl. de koers op het moment van
ontstaan van de post („historie rate” ) en de koers op het moment van
opmaken van de geconsolideerde balans („closing rate” , ook wel genoemd
„current rate” ). Verschil van mening bestaat er over de vraag welke posten
tegen „historie rates” en welke posten tegen „closing rates” moeten worden
omgerekend.2 )
Het standpunt dat het Amerikaanse Instituut van Accountants (AICPA)
1) Zie b.v. L. Polak, De Verslaglegging door Holding-companies en enkele opmerkingen om trent de
accountantscontrole bij deze lichamen, Prae-advies voor de Accountantsdag 1933.
2) Buiten beschouwing blijft dat er op één bepaald m om ent verschillende koersen naast elkaar
kunnen bestaan, zoals laat- en biedkoers, officiële en koopkrachtpariteitenkoers etc.
m ab blz. 254

vanaf 1931 tot 1965 heeft ingenomen, houdt in dat de posten op de balans
van een buitenlandse dochteronderneming gesplitst moeten worden in lang­
lopende en kortlopende posten. De eerste categorie, omvattende vaste activa,
vorderingen en schulden op lange termijn, aandelenkapitaal en reserves, moet
worden herleid tegen de koers op het moment van verwerving of ontstaan.
 De tweede categorie, omvattende voorraden, kortlopende vorderingen en
schulden, liquide middelen, moet worden omgerekend tegen de koers op
balansdatum. De methode wordt meestal aangeduid als de „current-non­
current method of translation”.3 )
De grondgedachte ervan is dat kortlopende posten direct doch langlo­
pende posten slechts indirect beïnvloed worden door koersveranderingen,
omdat kortlopende posten in tegenstelling tot langlopende posten geacht
worden in één productieproces om te lopen. Deze gedachte leidde tot zin­
volle uitkomsten in een periode van relatief stabiele wisselkoersen, omdat zij
geacht konden worden om een evenwicht te schommelen.4 )
In 1965 is bovenvermeld standpunt van het AICPA enigszins geamendeerd
door middel van APB-Opinion No. 6 waarin de mening wordt verkondigd,
dat herleiding van langlopende vorderingen en schulden tegen op balanstijd­
stip geldende koersen in vele gevallen een geschikte omrekening is.5)
Deze amendering vond plaats onder druk van de praktijk, waarin slechts
een minderheid der ondernemingen de AICPA-methode toepaste. Ook de
gewijzigde versie vond niet die mate van aanvaarding die voor een „generally
accepted accounting principle” gewenst en vereist is.6 )
Hoe netelig de situatie daarna werd, wordt geïllustreerd door het feit dat
er in december 1971 een ontwerp-Opinion werd gepubliceerd, die kort daar­
op weer werd ingetrokken; vervolgens verscheen in 1972 een Accounting
Research Study van de hand van Leonard Lorensen7), terwijl de opvolger
van de Accounting Principles Board, de Financial Accounting Standards
Board (FASB) zijn eerste Statement wijdde aan de omrekening van vreemde
valuta’s, zonder echter voorkeur uit te spreken voor een bepaalde omrekeningsmethode.8)
2

De „monetary-nonmonetary method" (NAA-methode)

In 1960 publiceerde de National Association of Accountants (NAA) een

3) Leonard Lorensen, Reporting Foreign Operations o f U.S. Companies in U.S. dollars, Accounting
Research Study No. 12, 1972. Deze m ethode is vrij uitvoerig beschreven en aanbevolen in Accounting
Research Bulletin no. 43 Restatem ent and Revision o f Accounting Research Bulletins, New York
1953, pp. 111-116.
 4) Christian Kirchner, Die Umrechnung ausländischer Bilanzen für internationale Konzernbilanzen,
Zeitschrift für Betriebswirtschaft 1973 no. 11, p. 797.
s ) APB-Opinion No. 6 Status o f Accounting Research Bulletins, O ctober 1965, paragraph 18.
Om dat niet nader werd aangeduid om welke gevallen het gaat, betekende dit in feite een vrijbrief voor
de „m onetary-nonm onetary” methode.
6) A nthony C. D. Choi, Translation o f Foreign Operations: A Survey, Management Accounting,
April 1968.
7) Zie voetnoot 3.
8 ) Financial Accounting Standards Board, Disclosure o f Foreign Currency Translation Inform ation,
1973.
m a b biz. 255

rapport waarin de balansposten van een buitenlandse dochteronderneming
worden geclassificeerd in „financial items” („consisting of local currency and
claims, to receive or to pay a fixed number of local currency units” ) en
„physical assets” („such as inventories and fixed assets” ).910)
„Financial items” worden tegen de op balansdatum geldende koers her­
leid, terwijl „physical assets” tegen de koers op het moment van verwerving
worden omgerekend. Deze methode, bekend als de „monetary-nonmonetary
m ethod” is voornamelijk ontwikkeld door S. R. Hepworth in het begin van
de jaren vijftig. De grondgedachte van de methode is dat monetaire posten
direct en niet-monetaire posten slechts indirect door een koersverandering
worden getroffen, omdat monetaire posten in tegenstelling tot niet-mone­
taire posten reeds in geld (i.c. vreemde valuta) zijn uitgedrukt. Zou men
materiële goederen omrekenen tegen een koers op balansdatum, dan zou er
bij devaluatie van de buitenlandse valuta een omrekeningsverlies ontstaan.
Dat zou, volgens de aanhangers van deze methode, niet gerechtvaardigd zijn
indien er zich in het buitenland tegelijkertijd een prijsstijging zou voordoen.
 De veronderstelling die aan deze methode ten grondslag ligt is dat koop­
krachtdaling en wisselkoersdaling evenredig verlopen. Parker spreekt in dit
verband van „rather heroic assumptions” .10 ) De praktische situatie waar­
tegen deze methode geprojecteerd werd, was een stabiele eigen valuta
(dollar) en een zwakke buitenlandse valuta, die met onregelmatige tussen­
pozen devalueerde.11 12) Deze methode van het NAA heeft zeer veel aanhang
gekregen. Op grond van een in 1968 gehouden onderzoek is het aannemelijk
dat de meerderheid van de Amerikaanse ondernemingen de „monetarynonmonetary m ethod” hanteert.6)
Het verschil met de gewijzigde AICPA methode zit vooral in de omre­
kening van voorraden, die volgens de AICPA methode (in principe) tegen
„closing rate” en volgens de NAA methode tegen „historie rate” omgerekend
moeten worden.1 2)
3

Het „temporal principle" van Lorensen13)

De verwarring in de praktijk deed in Amerikaanse accountantskringen de
behoefte gevoelen de valutaproblematiek op principiële wijze te benaderen.
Dit heeft geleid tot het verschijnen van Accounting Research Study no. 12,
geschreven door Leonard Lorensen, waarvoor evenwel al een eerste opzet
was gemaakt door de in 1967 overleden pionier van de „m onetary-non­
monetary m ethod” Samuel R. Hepworth. In zijn studie plaatst Lorensen de
herleiding van vreemde valuta’s in het kader van „financial accounting” , dat
9 ) Research Report No. 36, Management Accounting Problems in Foreign O perations, NAA 1960.
10) R. H. Parker, Principles and Practice in Translating Foreign Currencies: An Essay in Compara­
tive Accounting, Abacus 1969/70.
11) Zie Kirchner, op. cit., p. 798.
12) Ook volgens de AICPA-methode is het mogelijk in sommige gevallen voorraden tegen histo­
rische koersen om te rekenen, b.v. in geval van devaluatie van de buitenlandse valuta gepaard gaande
met stijgende prijzen, zie ARB no. 43, par. 16.
 13) Wellicht kan de term „tem poral principle” het best vertaald worden door „het gelijktijdigheidsprincipe” . Vanwege de ingeburgerde gewoonte buitenlandse vakterm en onvertaald te laten is in het
vervolg de oorspronkelijke terminologie gevolgd.
m a b blz. 256

is in zijn opvatting een „measurement process” .14 )
Willen geconsolideerde jaarrekeningen van multinationale ondernemingen
zinvolle informatie verstrekken, dan zullen zij in één en dezelfde reken­
eenheid moeten zijn opgesteld. Bij het omrekenen van posten luidende in
buitenlandse valuta dient alleen de meeteenheid te veranderen: het te meten
object blijft onveranderd, aldus Lorensen.
Voor de omrekening van buitenlandse valuta’s betekent dit, dat de in feite
toegepaste primaire waarderingsregels van activa en passiva niet veranderd
mogen worden ten gevolge van de herleidingsprocedure.1415 16*)
Uitwerking van deze gedachte leidt tot het „temporal principle” . Dit
houdt in dat posten in vreemde valuta moeten worden omgerekend tegen de
koers van het moment waarop de waardering van deze posten betrekking
heeft.1 6) Zijn b.v. machines in 1970 aangeschaft en worden zij gewaardeerd
tegen historische aanschafprijs, dan moeten zij worden omgerekend tegen de
wisselkoers die gold op het moment van aanschaf (1970).
Voor liquide middelen, vorderingen en schulden van de buitenlandse
dochteronderneming wordt op de algemene regel een uitzondering gemaakt.
 Deze in vreemde valuta luidende posten hebben, volgens Lorensen, namelijk
de eigenschap dat zij beschikkingsmacht verlenen over eigen valuta van de
moedermaatschappij. De grootte van de macht wordt bepaald door de wissel­
koers op het moment van meten. Vreemd geld en in vreemde valuta luidende
vorderingen en schulden moeten volgens Lorensen dan ook tegen de koers op
balansdatum worden omgerekend. Hiermee rekening houdend luidt het
„temporal principle” als volgt:
Money and receivables and payables measured at the amounts promised
should be translated at the foreign exchange rate in effect at the balance
sheet date. Assets and liabilities measured at money prices should be
translated at the foreign exchange rate in effect at the dates to which the
money prices pertain.1 7)
Bij de beoordeling van het „temporal principle” moet in eerste instantie in
aanmerking worden genomen dat het uit een oogpunt van consolidatietechniek juist werkt, omdat de oorspronkelijk toegepaste waarderingsgrond­
slagen niet worden aangetast; voorts dat van eenzelfde veronderstelling als bij
de NAA methode is uitgegaan, nl. dat vorderingen en schulden in buiten­
landse valuta tot onmiddellijke beschikkingsmacht over eigen valuta leiden.
Kirchner heeft erop gewezen, dat dit in strijd is met het going-concern-principle.18)
14) Lorensen, op. cit., p. 10.
15) Lorensen, op. cit., p. 12: „Since translation is a m easurement conversion process, it cannot
change any o f the accounting principles used in preparing the foreign money financial statem ents
other than the unit o f measure”.
16) Lorensen, op. cit., p. 17: ,,A U.S. dollar price can be approxim ated for each foreign money
price by multiplying the foreign money price by the foreign exchange rate in effect at the date to
which the foreign money price pertains”.
1 7) Lorensen, op. cit., p. 19.
18) Kirchner, op. cit., p. 805.
 m a b biz. 251

4

De „current-rate method" (= „closing-rate method")

De „current-rate m ethod” houdt in dat alle balansposten luidende in
vreemde valuta worden omgerekend tegen de wisselkoers op balansdatum.
Deze methode is aanbevolen door de Engelse en Schotse accountantsorgani­
saties en in een „research-study” van de Canadese accountantsorganisatie.
a. De aanbeveling van de Engelse accountantsorganisatie
Naar aanleiding van de devaluatie van het pond sterling in 1967 heeft het
bestuur van de Engelse accountantsorganisatie („The Council of the Institute
of Chartered Accountants in England and Wales” ) aanbevelingen gedaan voor
de verwerking van deze devaluatie in de geconsolideerde jaarrekening van
Engelse moedermaatschappijen.19 ) Hierbij wordt onderscheid gemaakt
tussen kleine koersfluctuaties en grote veranderingen in de valutakoers­
verhoudingen.
De devaluatie van 1967 wordt tot de laatste categorie gerekend. De voor
deze situatie bedoelde aanbevelingen hebben voornamelijk betrekking op de
wijze waarop de berekende koersverschillen in de jaarrekening verwerkt moe­
ten worden en niet op de keuze van een omrekeningskoers. Te dezen aanzien
wordt opgemerkt dat zowel de „closing rate” als de „historie rate” algemeen
aanvaard en gebruikt worden. Onder „closing-rate m ethod” wordt verstaan
de omrekening van alle posten op de jaarrekening van de buitenlandse
dochter tegen de koers op balansdatum. Bij de „historic-rate m ethod” heeft
het Institute wellicht de „current-noncurrent m ethod” op het oog.20 ) Tegen
de „m onetary-nonm onetary” variant van de „historie rate”-methode worden
echter geen bezwaren ingebracht en het is derhalve niet onwaarschijnlijk dat
het Institute ook deze methode aanvaardbaar acht.21 2) De keuze van een
bepaalde omrekeningsmethode acht het Institute afhankelijk van de om­
standigheden.
 Naar zijn mening is de „historic-rate m ethod” vooral toepasbaar in een
situatie van onstabiele vreemde valuta’s en relatief stabiele eigen valuta. De
„closing-rate m ethod” vindt het Institute in tegenstelling tot de vorige
methode vooral geëigend in situaties waarin de buitenlandse dochteronder­
nemingen een eigen leven leiden en niet noodzakelijkerwijs afhankelijk zijn
van hun moederonderneming op het gebied van financiering of voorraadvoorziening.2 2 )
b. De aanbeveling van de Schotse accountantsorganisatie
In een publikatie („research study” ) van de Schotse accountantsorganisatie
19) Accounting for Devaluation, the A ccountant, February 17th, 1968.
20) Ibidem, p. 209. Illustratief is de waardering van langlopende schulden: „Long-term liabilities
and share capital stated in overseas currency are converted at the rates ruling when they were incurred
or issued, or at actual sterling costs” . Zie ook R. H. Parker, op. cit., p. 415.
21) Een aanwijzing daarvoor is de aanbevolen herleiding van voorraden tegen de koers op m om ent
van aanschaf. Ook omrekening tegen de koers op balansdatum w ordt echter niet onacceptabel geacht:
„Stocks are converted at the rates ruling at the time when they were acquired or produced, or at
actual sterling cost if purchased out o f sterling funds. This procedure is consistent w ith „historic rate”
principles, but in practice, even when the „historic rate” m ethod is used, it is often found expedient to
convert stocks at the closing rate used for other current assets” . Ibidem , p. 209.
22) Ibidem, p. 209.
 m a b biz. 258

(„The Institute of Chartered Accountants of Scotland” ) wordt de „closing­
rate m ethod” aanbevolen.2 3 )
Naast de eenvoud van deze wijze van herleiding wordt als voordeel ge­
noemd, dat er niet vanuit wordt gegaan dat de eigen valuta de meest stabiele
is.2324 256)
c. De bijdrage van R. MacDonald Parkinson
In 1972 verscheen een „research study” van de Canadese accountantsorgani­
satie („The Canadian Institute of Chartered Accountants” ) over de valutaproblematiek, van de hand van R. MacDonald Parkinson.2 s )
In deze studie maakt Parkinson onderscheid tussen het geval dat bepaalde
ondernemingen buitenlandse activiteiten bedrijven, zoals koop- en verkoophandelingen, het hebben van een buitenlands verkoopkantoor e.d. en de
situatie waarin sprake is van buitenlandse dochterondernemingen die geheel
zelfstandig en onafhankelijk van de moedermaatschappij opereren („carrying
on business activities which are independent of the business activities of its
Canadian parent” ).2 6)
Voor de eerste situatie (buitenlandse activiteiten) beveelt Parkinson de
„monetary-nonmonetary m ethod” aan, omdat materiële activa, gewaardeerd
tegen historische kostprijs, dan tegen de koers van aanschafmoment worden
omgerekend.
Dat is naar zijn mening relevant omdat de kosten van materiële activa op
het moment van aanschaf moeten worden vastgesteld. Deze verkrijgingskosten, uitgedrukt in eigen valuta, veranderen nl. niet meer door latere koers­
veranderingen.
Voor de tweede situatie (zelfstandige buitenlandse dochteronderne­
mingen) beveelt Parkinson aan alle posten tegen „current rates” (= „closing
rates” ) om te rekenen. De achterliggende gedachte hierbij is dat in de gecon­
solideerde jaarrekening van de multinationale onderneming een juiste voor­
stelling van het resultaat voorop moet staan.
Tevens dient ten behoeve van de informatie aan de aandeelhouders en
andere geïnteresseerden het effect van koerswijzigingen op het resultaat in de
periode van verandering tot uitdrukking te komen. Daarbij dient het koersresultaat niet vermengd te worden met het behaalde bedrijfsresultaat.
 Parkinson wijst er nl. op dat multinationale ondernemingen in principe twee
soorten risico’s lopen; in de eerste plaats een commercieel en in de tweede
plaats een koersrisico. Beide elementen dienen derhalve in de verslaglegging
afzonderlijk tot uitdrukking te worden gebracht.
Dat herleiding van voorraden tegen „current rates” volgens Parkinson tot
zinvolle resultaten leidt, wordt geïllustreerd in tabel 1 en 2. Daarbij is ervan
uitgegaan dat er aanvankelijk een koersverhouding van 1 vreemde valuta (w)
= 1 gulden (fl.) bestaat.
23) The Treatraent in Com pany Accounts o f Changes in the Exchange Rates o f International
Currencies, The A ccountant’s Magazine, Septem ber 1970.
24) Ibidem, p. 416.
25) R. MacDonald Parkinson, Translation o f foreign currencies, CICA 1972.
26) Zie ook het hiervoor genoemde standpunt van het Engelse Instituut, dat uitgaat van een
soortgelijk onderscheid.
m ab blz. 259

Op 31 december vindt er een devaluatie van de vreemde valuta plaats,
waardoor de koersverhouding 1 w = 0,90 fl. wordt. Omrekening tegen deze
huidige koers leidt tot een koersverlies van 300 gulden, terwijl omrekening
van de voorraad tegen historische koers en van de vorderingen en schulden
tegen huidige koers tot een koerswinst leidt van 900 gulden.
 Tabel 1 (ontleend aan Parkinson, p. 79)
Balans 31/12/1973

Debiteuren
Voorraden
Totaal activa
Bank
Crediteuren
Totaal schulden
Eigen vermogen
Koerswinst (verlies)

Vreemde
valuta

2000
12000
14000
5000
6000
11000
3000

Eigen valuta (gulden)
voor devaluatie

na devaluatie
huidige historische
koers
koers

2000
12000
14000
5000
6000
11000
3000

1800
10800
12600
4500
5400
9900
2700
(300)

1800
12000
13800
4500
5400
9900
3900
900

In tabel 2 wordt getoond wat het effect van de beide omrekeningsmethoden
op de gerapporteerde omzet en winst in guldens is. In vreemde valuta is er
een winst gemaakt van 1500. Indien er op 31 december geen devaluatie zou
hebben plaatsgevonden zou er een winst in guldens zijn gemaakt van even­
eens 1500. Nu er een devaluatie van 10% is opgetreden is het logisch dat er
een winst in guldens van 1350 wordt gerapporteerd, hetgeen door om­
rekening tegen de „current rate” wordt bewerkstelligd. Uit een oogpunt van
informatie aan de aandeelhouder werkt omrekening tegen „historie rate”
verwarringwekkend, aldus Parkinson; eerst wordt er ondanks de devaluatie
een koerswinst getoond van 900 gulden, terwijl er vervolgens slechts een
bedrijfswinst van 150 gulden w ordt berekend.27 28) Daarentegen wordt er bij
herleiding van de voorraad tegen „current rate” eerst een koersverlies ge­
calculeerd, waardoor de kostprijs van de omzet niet meer beïnvloed wordt
door koersresultaten op voorraden. Op deze wijze worden, aldus Parkinson,
koersresultaten en bedrijfsresultaten op zinvolle wijze gescheiden.2 8 )

27) R. MacDonald Parkinson, op. cit., p. 80.
28) Ibidem, p. 83.
 m ab blz. 260

Tabel 2 (ontleend aan Parkinson, p. 80)
Resultatenrekening
januari 1974

Vreemde
valuta

Eigen valuta (gulden)
huidige koers
historische koers

Verkopen
Kostprijs verkopen
Bruto winst
Periode kosten
Winst vóór belasting
Belasting

16000
12000
4000
1000
3000
1500
1500

14400
10800
3600
900
2700
1350
1350

14400
12000
2400
900
1500
1350
150

(300)
1050

900
1050

Koerswinst(verlies) van 31 dec. 1973
Gecombineerd resultaat 1500

Met betrekking tot de vaste activa geldt een analoge redenering als voor
voorraden. Het enige punt van verschil is eigenlijk de lengte van de betrokken
periode, aldus Parkinson.2 9 ) Omrekening van vaste activa tegen „historie
rates” houdt evenals bij voorraden een verwarringwekkende resultatenbe­
rekening in, omdat de resultaten in een bepaald jaar dan sterk beïnvloed
kunnen zijn door koersveranderingen in een reeds lang voorbije periode.2930)
Evenals voorraden moeten vaste activa derhalve tegen „current rate” worden
omgerekend.
5

Enkele kritische opmerkingen over de genoemde omrekeningsmethoden

Bij de opstelling van de geconsolideerde jaarrekening dienen - uiteraard - de
fundamentele uitgangspunten en grondslagen die bij de opstelling van jaar­
rekeningen in het algemeen gelden, in acht te worden genomen.31)
Getoetst aan deze fundamentele uitgangspunten snijden een aantal argu­
menten die aangevoerd zijn bij de „current-noncurrent” en de „monetarynonm onetary”-methode geen hout. Betoogd wordt namelijk dat kortlopende
c.q. monetaire posten tegen „closing rates” moeten worden omgerekend,
omdat zij onmiddellijk door koersveranderingen worden beïnvloed. Deze
beïnvloeding treedt echter pas op indien er daadwerkelijk vreemde valuta’s in
eigen valuta worden omgezet. De in feite getransfereerde bedragen behoeven
29) Ibidem, p. 83.
30) Bij rapportage van cash flows doet dit bezwaar zich m inder gelden, om dat afschrijvingsbestanddelen daarin immers ontbreken. Ibidem, p. 87.
 31) Zie Exposure Draft I dd. 6 m aart 1974 van de International Accounting Standards Com m ittee
(IASC). Hierin worden als fundam entele uitgangspunten genoemd: 1. continuïteit, 2. bestendigheid en
3. toerekening van baten en lasten aan een periode.
m a b blz. 261

echter geenszins samen te vallen met de kortlopende of monetaire posten op
de balans van de buitenlandse dochteronderneming. Bovendien mag worden
aangenomen dat zij voor de bedrijfsuitoefening een onmisbaar karakter
hebben en slechts bij liquidatie in principe volledig kunnen worden overge­
maakt. Het gehanteerde argument is dus in strijd met het fundamentele
uitgangspunt van continuïteit.3 2 )
De voorstanders van de ,,m onetary-nonmonetary”-methode stellen dat
materiële (= „nonm onetary” ) activa, in tegenstelling tot monetaire posten, in
prijs zullen veranderen en wel zodanig dat de prijsverandering (lees: stijging)
ongeveer gecompenseerd zal worden door de wisselkoersverandering (lees:
daling). Uit deze stelling trekken zij de conclusie dat goederen en duurzame
produktiemiddelen tegen „historie rates” en monetaire posten tegen
„current rates” moeten worden omgerekend.
In een recent onderzoek wordt aannemelijk gemaakt dat er op lange ter­
mijn inderdaad een grote mate van samenhang bestaat tussen veranderingen
in het prijsniveau en wisselkoersveranderingen, doch dat de wisselkoersen
zich pas na verloop van tijd aan veranderingen in het prijsniveau aan­
passen.3 3) Prijsverandering en wisselkoersaanpassing verlopen derhalve niet
synchroon, zodat de tegengestelde effecten elkaar niet in één en dezelfde
verslagperiode behoeven te compenseren.3 4 )
Bovengenoemde stelling is dus wel enigszins wankel. Bovendien vloeit de
conclusie dat materiële activa tegen „historie rates” moeten worden omge­
rekend niet logisch uit deze stelling voort. Het is immers niet goed in te zien
hoe de keuze voor een historische waarderingsgrondslag (aanschafprijs, om­
gerekend tegen „historie rates” ) gerechtvaardigd kan worden door een be­
roep te doen op - stijging van - actuele prijzen.
 Om deze redenen zijn de „current-noncurrent” en de „monetary-nonm onetary”-methode niet zonder meer geschikt voor het omrekenen van de
jaarrekening van buitenlandse dochterondernemingen.
Kirchner noemt als bezwaar tegen de „current-rate m ethod” dat de homo­
geniteit van de te consolideren posten doorbroken wordt, omdat activa die
gewaardeerd zijn tegen historische kosten worden omgerekend tegen koersen
op balansdatum.
Voor het „temporal principle” geldt dit bezwaar niet.
Zijns inziens is de kracht van het „temporal principle” dat waardering van
posten tegen de prijs op een bepaald tijdstip impliceert dat deze posten
worden omgerekend tegen de wisselkoers van hetzelfde tijdstip, waardoor de324
32) Zie Kirchner, op. cit., p. 803.
33) R. J. G ayton, Foreign accounts translation, a valuation problem, The Journal o f Accountancy,
June 1973, p. 69.
In Nederland is vnl. in verband m et de desbetreffende waarderingswijze van Philips aandacht besteed
aan de verhouding van de prijsniveaux (koopkrachtkoers) en de officiële wisselkoers. Zie G. L. Groeneveld, De valuta-problem atiek in de geconsolideerde jaarrekening, MAB 1961.
Referentie aan koopkrachtkoersen vindt men ook bij D. G. van Til, Principles and problems in
consolidation. MAB 1973, p. 318.
34) Zie Kirchner, op. cit., p. 803.
Zie ook C. Zwagerman, Verwerking in de jaarrekening van verandering in de koersverhouding tussen
valuta’s, MAB nov./dec. 1970, p. 439. Hij wijst erop dat na een devaluatie niet zelden een prijsbeheersing volgt.
m ab blz. 262

homogeniteit der te consolideren posten niet wordt doorbroken.3 s )
Naar onze mening lijkt het „temporal principle” uit een oogpunt van
consolidatietechniek inderdaad aantrekkelijk. De vraag blijft echter of bij de
keuze van een omrekeningsmethode niet de presentatie van het geconsoli­
deerde resultaat of vermogen, of beide, voorop zou moeten staan, zodat het
doel dat men met de jaarrekening beoogt te bereiken tevens selectiecriterium
voor de omrekeningsmethode is.
 Parkinson beantwoordt deze vraag in positieve zin, omdat een juiste voor­
stelling van het resultaat (d.i. zijn uitgangspunt voor de jaarrekening) van
doorslaggevende betekenis is voor zijn keuze voor de ,,current-rate”methode.
6

Handhaving van de koopkracht van het eigen vermogen

Tot dusverre hebben wij geabstraheerd van het bestaan van instandhoudingspostulaten. Voor zover nodig kan men stellen dat wij impliciet van hand­
having van het nominale vermogen zijn uitgegaan. Gezien de aandacht die de
substantialistische gedachte, m.n. de handhaving van de koopkracht van het
eigen vermogen, thans in de buitenlandse en binnenlandse vakliteratuur
krijgt, zullen wij nagaan in hoeverre de omrekening van buitenlandse valuta’s
hierdoor wordt beïnvloed. Daarbij zullen wij ons beperken tot de zgn.
„price-level accounting” , en tot het etaleren van de problematiek. Het geven
van een afgerond oordeel beogen wij niet.
Zoals bekend, heeft men in een internationale onderneming met buiten­
landse dochterondernemingen met diverse valuta’s te maken, waarvan de
koersverhoudingen zullen fluctueren. De verhoudingen tussen de prijsniveaux
van de desbetreffende landen zullen ook schommelen, zonder dat zulks in
dezelfde mate als de veranderingen in de koersverhoudingen behoeft te ge­
schieden.
 Wanneer een internationale onderneming van het instandhoudingspostulaat „handhaving van de koopkracht van het eigen vermogen” uitgaat, zal
derhalve nader moeten worden vastgesteld om de koopkracht van welk land
het gaat. Voor de hand liggend is het om dan de koopkracht van het land van
de moedermaatschappij te nemen, omdat aangenomen mag worden dat de
aandeelhouders aandelen in de moedermaatschappij hebben en hoofdzakelijk
in dit land woonachtig zijn, zodat de koopkrachthandhaving van hun beleg­
ging in relevante prijzen gemeten w ordt.3 6 )
In de landen waarin de dochtermaatschappijen gevestigd zijn zal zich nor­
maliter ook een verandering van het prijsniveau voordoen. Hieraan kan de
vraag verbonden worden of met deze koopkrachtontwikkeling al dan niet in
de jaarrekening rekening moet worden gehouden. In Amerika zijn de me­
ningen op dit punt erg verdeeld. Het AICPA beval in 1969 aan om de356
35) Ibidem, p. 802.
36) Buiten beschouwing blijft een bespreking van de merites van onderhavig instandhoudingspostulaat; de vraagstelling luidt slechts welke omrekeningsm ethode gekozen m oet worden indien een
onderneming uitgaat van koopkrachthandhaving van het eigen vermogen.
m a b blz. 263

jaarrekeningen van buitenlandse dochters op de gebruikelijke wijze op te
stellen en ze eerst in dollars om te rekenen voordat rekening wordt gehouden
met koopkrachtdaling van het geld.37) Deze methode („first translate, then
restate” ) is voornamelijk op methodologische gronden verdedigd; op de­
zelfde gronden is de andere aanbevolen methode („first restate, then trans­
late” ) verworpen, hoofdzakelijk omdat ongelijksoortige grootheden bij el­
kaar worden opgeteld.38 39) Dit wordt veroorzaakt doordat de jaarrekeningen
van de dochterondernemingen met een andere koopkrachtindex gecorrigeerd
worden, dan de jaarrekening van de moedermaatschappij.
 Naar onze mening hebben beide methoden iets onbevredigends. Indien
men bij een internationale onderneming geïnformeerd wil worden over het
effect van de koopkrachtverandering van het geld, zal men namelijk zowel
rekening moeten houden met de koopkrachtontwikkeling in het binnenland
als in het buitenland. Omdat koopkrachtverandering in het buitenland en
wisselkoersverandering elkaar niet behoeven te compenseren, moet derhalve
met drie effecten rekening worden gehouden:
1 koopkrachtresultaat in het buitenland
2 koersresultaat
3 koopkrachtresultaat in het moederland.
Deze elementen komen tot uitdrukking in de „restate-translate-restate”methode, voorgesteld door Shwayder3 9 ). Deze methode houdt de volgende
stappen in:
1 correctie van de materiële activa van de buitenlandse dochter met behulp
van een algemeen prijsindexcijfer van het desbetreffende (buiten)land;
2 omrekening van de posten van de jaarrekening van de buitenlandse
dochter tegen koersen op balansdatum, behalve het eigen vermogen, dat
tegen historische koersen wordt omgerekend;
3 correctie van de jaarrekening van de moedermaatschappij met behulp van
een algemeen prijsindexcijfer, waarbij de deelneming in de buitenlandse
dochteronderneming als een monetaire post wordt beschouwd.
Een voorbeeld moge het voorgaande verduidelijken.40 )
Stel dat een moedermaatschappij op 1 januari 1973 een dochtermaatschappij
in het buitenland opricht.
Het algemeen prijsindexcijfer in het buitenland is verdubbeld in 1973.
De wisselkoers, welke gedurende 1973 steeds 1 eigen valuta (EVj = 2
vreemde valuta (VV) is geweest, verandert op 31 december 1973 in 1 EV = 4
VV.
Uit tabel 3 blijkt, dat op 1 januari 1973 in de deelneming een bedrag van
80 EV is geïnvesteerd; voorts dat er in 1973 een koopkrachtwinst is behaald
van 100 EV en een koersverlies van 90 EV.
37) Accounting Principles Board, Statem ent No. 3, Financial Statem ents, Restated for General
Price-Level Changes, 1969.
38) Paul Rosenfield, General Price-Level Accounting and Foreign Operations, The Journal o f
Accountancy, February 1971.
 39) Keith R. Shwayder, Accounting for Exchange Rate Fluctuations, The Accounting Review,
October 1972.
40) Dit cijfervoorbeeld is opgesteld m et behulp van door Shwayder aangedragen bouwstenen.
m ab biz. 264

In het eigen land is de algemene prijsindex met 50% gestegen. Uit dezen
hoofde is er een binnenlands koopkrachtverlies van 50% van 80 EV = 40 EV.
Per saldo is er dan een verlies van 30 EV, bestaande uit een koopkrachtwinst van 100 EV, een koersverlies van 90 EV en een koopkrachtverlies van
40 EV, terwijl het gehandhaafde vermogen 120 EV bedraagt.
Tabel 3 Berekening van koopkrachtcorrectie en koersresultaat volgens
methode Shwayder
1
2
Buitenlandse Balans
dochter1/1/73
onderneming in VV
Activa
Duurzame
produktie120
middelen
Voorraden
80
Debiteuren
80
Kas
120
Totaal activa 400

3
4
Koop- Balans
kracht 31/12/73
correctie
factor

5
6
7
Wissel- Balans
koers 31/12/73
in E V

200

240

1/4

60

200
100
100

160
80
120
600

1/4
1/4
1/4

40
20
30
150
31/12/1974
Intrinsieke
waarde

Passiva
Aandelen­
kapitaal
160
Lening
200
Crediteuren
40
Koopkrachtwinst (verlies)
Koerswinst
(verlies)
Totaal passiva 400

100
100
100

160
200
40

1/2
1/4
1/4

80
50
10

80

200

1/2

100

100

m

m

600

150

90 EV

Opmerkingen bij tabel 3
1 Aan het cijfervoorbeeld liggen een aantal - voor zichzelf sprekende vereenvoudigende veronderstellingen ten grondslag, zoals de afwezigheid
van transacties, het achterwege blijven van consolidatie e.d., teneinde het
beoogde effect duidelijker te laten uitkomen.
2 Het eigen vermogen van de dochteronderneming is niet gecorrigeerd voor
veranderingen in de koopkracht van het geld om te stipuleren dat de
instandhoudingsdoelstelling luidt „handhaving van de koopkracht van
het vermogen van de moedermaatschappij”.
 m a b blz. 265

3 Shwayder gaat uit van de „current-rate”-methode, welke hij vergelijkt
met de AICPA-methode („current-noncurrent” ) en de methode van
Hepworth („m onetary-nonm onetary” ).4 1 )
4 Blijkens het cijfervoorbeeld wordt inderdaad de koopkracht van het
eigen vermogen gehandhaafd, terwijl koopkrachtcorrectie en koers­
correctie afzonderlijk worden getoond. Het nadeel van deze methode
komt eerst tot uitdrukking indien tot consolidatie wordt overgegaan.
Dan immers moeten de met een buitenlandse koopkrachtindex gecorri­
geerde materiële activa worden opgeteld bij de met een binnenlandse
koopkrachtindex gecorrigeerde materiële activa. Hierdoor worden onge­
lijksoortige grootheden samengevoegd. Een oplossing voor dit dilemma
kan worden verkregen door de materiële activa te waarderen tegen
actuele waarden, c.q. te corrigeren met een specifiek in plaats van met
een algemeen prijsindexcijfer. In tabel 3 behoeft dan alleen maar de in
kolom 3 vermelde correctiefactor veranderd te worden. Deze is dan niet
langer op algemene, doch op specifieke prijsveranderingen gebaseerd. De
voorgestelde werkwijze vertoont grote verwantschap met het zgn. stelsel
0. Bakker, dat recentelijk ook door Graafstal is geadopteerd als een
aantrekkelijke vervanging van „price-level accounting” .4 2 )
Conclusie

In de voorgaande paragrafen zijn vier methoden om jaarrekeningen van bui­
tenlandse dochterondernemingen in eigen valuta om te rekenen, besproken.
 Achtereenvolgens kwamen aan de orde:
1 de „current-noncurrent m ethod” (AICPA-methode), gebaseerd op een
splitsing der balansposten in kortlopende en langlopende; kortlopende
posten worden omgerekend tegen de koers op balansdatum en langlo­
pende tegen de koers op het mom ent van ontstaan;
2 de „m onetary-nonmonetary m ethod” (NAA-methode), gebaseerd op een
splitsing der balansposten in monetaire en niet-monetaire; monetaire
posten worden omgerekend tegen de koers op balansdatum en nietmonetaire tegen de koers op het moment van ontstaan;
3 het „temporal principle” van Lorensen, hetgeen inhoudt dat posten in
vreemde valuta moeten worden omgerekend tegen de wisselkoers van het
moment waarop de waardering van deze posten betrekking heeft;
4 de „current-rate m ethod” (= „closing-rate m ethod” ), die inhoudt dat alle
balansposten luidende in vreemde valuta moeten worden omgerekend
tegen de wisselkoers op balansdatum.
Bij het maken van een keuze uit deze methoden is van belang of de uitgangs­
punten wel juist zijn (waarover bij méthode 1 en 2 twijfel bestaat) en of de
gekozen methode past in de doelstelling die men met de jaarrekening beoogt
te bereiken (b.v. getrouwe weergave van het jaarresultaat). Gezien de doel4 1 ) Keith R. Shwayder, op. cit., p. 752.
4 2 ) F. Graafstal, Fluctuaties in de koopkracht van het geld en de jaarrekening, M.A.B. november/decem ber 1970.
m a b blz. 266

stelling van dit artikel (inventariseren van in de literatuur aanbevolen omrekeningsmethoden) is een keuze achterwege gelaten.
Voorts is aan de hand van een voorstel van Shwayder aandacht ge­
schonken aan een extra omrekeningsprobleem dat ontstaat bij toepassing van
„price-level accounting” , nl. of de jaarrekening van de buitenlandse dochter
al dan niet gecorrigeerd moet worden voor de waardedaling van het geld.
 Shwayder brengt deze correctie wel aan, maar corrigeert tevens de balans van
de moedermaatschappij met de voor haar relevante index, waarbij de deel­
neming als een monetaire post behandeld wordt.
Tenslotte zij opgemerkt dat in het voorgaande slechts een enkel facet van de
valutaproblematiek verbonden aan buitenlandse dochterondernemingen, is
belicht. De vraag hoe ontstane koersverschillen verwerkt moeten worden is
niet behandeld. Evenmin is aandacht geschonken aan de specifieke proble­
men van de omrekening van de resultatenrekening, terwijl mogelijke beïn­
vloeding van financieringsverhoudingen geheel buiten beschouwing is geble­
ven. Indien het wel behandelde echter bouwstenen kan aandragen voor een
verantwoorde keuze van een omrekeningsmethode, heeft het aan ons doel
beantwoord.
m ab biz. 2G1.
