De paradoxen van “Latijns-Amerikaans Handboek” van Kristien Hemmerechts en zijn vertaling
De paradoxen van “Latijns-Amerikaans Handboek”
van Kristien Hemmerechts en zijn vertaling
Hildegard Vermeiren
Hogeschool Gent, Departement Vertaalkunde & Vrije Universiteit Brussel
“Latijns-Amerikaans Handboek” by Kristien Hemmerechts proves that short
stories as a literary genre are able to portray a complex multilingual adventure in just a few pages. The writer makes use of a Latin American setting to
give shape to the galloping loss of identity of a young Flemish man, travelling with his girlfriend through the Peruvian Quechua world. The enormous
cultural distance between the Flemish and Quechua cultures makes his
metamorphosis as absurd as it is comprehensible. Because of her emotional
faithfulness, his girlfriend does not intervene and as a result the young man
dies. The translation of this short story in its turn poses the problem of the
loss of that same cultural identity. In the name of his professional faithfulness, however, it is the duty of the translator to intervene in time and to save
from death the original cultural identity of the story.
0. Inleiding
Fictiewerken met een meertalige setting hoef je niet noodgedwongen te zoeken in andere taalgebieden. Een pareltje van eigen bodem is het kortverhaal
“Latijns-Amerikaans Handboek” van Kristien Hemmerechts (2001). In een
zestal pagina’s vertelt ze ons een reisverhaal met een verrassende thematiek:
cultureel identiteitsverlies en dood. In de volgende pagina’s toon ik hoe ik
het verhaal bekijk als hispaniste, taalsociologe en vertaalster.
Om de complexiteit van “Latijns-Amerikaans Handboek” in te schatten is het goed iets meer te weten over de schrijfster en haar gevoeligheid
voor communicatie in vreemde talen. Kristien Hemmerechts werd in 1955
geboren in het tweetalig Frans-Nederlandstalige Brussel. Na haar humaniora te Laken studeerde ze Germaanse talen te Brussel en Leuven (1973-1977).
 Vervolgens trok ze naar Amsterdam voor een jaar studie in de Literatuurwetenschap. Ze ontmoette er haar Engelstalige toekomstige (eerste) echtgenoot, met wie ze na hun huwelijk naar Engeland trok en in London en Dover
woonde en werkte. Tussen 1979 en 1980 maakten ze een reis van een zestal
maanden door Zuid-Amerika. Daarna kwam het stel naar België waar
Kristien Hemmerechts begon te werken aan de toenmalige UFSAL (thans
Katholieke Universiteit Brussel) en in 1986 promoveerde in de Engelse
Letterkunde. Rond 1982 schreef ze in het Engels haar eerste drie kortverhalen, die door Geert Van Istendael werden vertaald in het Nederlands. Het verhaal “Latijns-Amerikaans Handboek” maakte onder de titel “Latijnsamerikaans dagboek” deel uit van haar eerste bundel, Weerberichten, gepubliceerd
in 1988. Tot op heden bestaan er geen vertalingen van. Het verhaal gaat zonder twijfel terug op rake observaties naar aanleiding van een aantal ervarin-

94

Hildegard Vermeiren

gen tijdens haar reis door Zuid-Amerika. Het is in diverse opzichten opmerkelijk want er spelen niet minder dan vier talen een rol in. De taal- en cultuurproblematiek bevindt zich volledig op de voorgrond. Het gaat hier niet
gewoon om een verhaal met een meertalige setting: we zien twee sociaalpsychologisch radikaal verschillende manieren om taal- en cultuurverschillen te overbruggen.
1. Het verhaal
Het verhaal telt amper zes pagina’s. De titel, “Latijns-Amerikaans
Handboek”, is een paratext met een intertextuele verwijzing naar een fictieve reisgids. Daardoor komt de lezer meteen mentaal terecht in LatijnsAmerika en staat klaar voor een reisverhaal.
 In het verhaal gaat het om een Vlaamse vrouw (ik-vertelster van het
verhaal) en haar vriend Hans, die op haar initiatief een redelijk lange reis
maken door Peru. Zij heeft een beetje Spaans geleerd in avondlessen. Hij
denkt bij de naam ‘Peru’ echter meteen aan de inheemse volkeren, en zegt
(overigens het enige stukje directe rede in het verhaal): “Ik heb ooit in de
stad een indiaanse vrouw gezien bij de ingang van de kathedraal. Het was
koud en bovendien was ze blootsvoets maar ze bedelde niet” (p. 70). Ook de
naam ‘Ayacucho’ zegt hem wat. De reis verloopt aanvankelijk via de klassieke gringo-route vanuit Lima richting Bolivia, via Huancayo en Ayacucho.
De vrouw gaat redelijk veel om met andere gringo’s. Hans lijkt echter
meteen aangetrokken te zijn door de indiaanse Quechua-cultuur en brengt
zijn dagen al spelend door met indiaanse kinderen of op de lokale markten.
Zo leert hij van zijn kant zijn eerste woordjes in het Quechua. In Ayacucho
laat hij zich meeslepen in de roes van carnaval en chicha en danst hij dagenlang met de indianen door de straten op het ritme van hun monotone muziek.
 Terwijl de andere gringo’s volgens de aanduidingen van het handboek met
het vliegtuig verder reizen, verlaten de twee de klassieke route. Hans neemt
de leiding over en ze trekken als nomaden te voet verder door de wereld van
de Quechua-indianen. Zij volgt hem onmachtig en perplex, laat hem met een
eindeloos geduld zijn gang gaan. In alle dorpen herhalen zich dezelfde scenes: Hans die zich bedrinkt in het gezelschap van de mannen terwijl zij op
hem wacht onder een boom of in een adobehuisje waar de gemeenschap hen
laat slapen. Hans behandelt haar nu als een Quechua-vrouw, spreekt haar aan
in het Quechua, bedrijft de liefde volgens Quechua-rituelen. Vaak vindt ze
hem ’s anderendaags terug op het dorpsplein waar hij zijn roes uitslaapt.
Slechts eenmaal ontmoet ze in een dorp een jongen die wat Engels kent en
die haar ook wat Quechua-woorden leert. Na deze ontmoeting vindt ze ’s
anderendaags Hans dood terug op het dorpsplein, met een wonde aan zijn
buik. Uiterlijk gelaten, maar zonder twijfel innerlijk wanhopig, blijft ze bij
Hans’ dode, bebloede lichaam achter en neemt zijn hoofd in haar schoot. Ze
beslist haar Latijns-Amerikaans handboek achter te laten voor de jongen die
Engels kende.
 De paradoxen van “Latijns-Amerikaans handboek” van Kristien Hemmerechts 95

2. Niet zomaar een reisverhaal
“Latijns-Amerikaans Handboek” behoort tot het fictie-genre. Maar wat precies maakt het anders dan echt gebeurde reisverhalen zoals die van bundels
als Was ik maar thuis gebleven (Rapoport & Casanova 1993), waar het ook
gaat om reizen die verkeerd aflopen?
Vooreerst is dit verhaal omringd door andere fictie-verhalen. Allemaal
verhalen waarin op een afstandelijke manier verslag wordt gebracht van een
bevreemdende situatie waarin (meestal) een vrouw er niet, of slechts gedeeltelijk, in slaagt een relatie aan te gaan met haar medespeler (Hemmerechts
1988: flap). De titel is helemaal niet belust op sensationalisme. Er staat niet
in de eerste regels waar het verhaal zich afspeelt. De lezer moet het maar
raden of weten. Nergens in het verhaal staat trouwens dat het gaat om Peru.
 Dat kom je enkel te weten via de minimale verwijzingen van culturele (de
zwarte rubberen sandalen van de streek; adobehuisjes, p. 68; chicha, p. 69;
ketchua, p. 70) of geografische aard (Ajacucho, p. 70; Huancayo, p. 71). Dit
is dus geen klassiek reisverhaal. Verder vertoont het verhaal geen lineaire
structuur, maar wel een circulaire, die uitgaat van ‘vandaag’ (“vandaag zijn
we drie maanden onderweg”, p. 70). Humor, ironie en zelfspot, zo kenmerkend voor reisverhalen van het type Was ik maar thuis gebleven, zijn bijna
volledig afwezig. Dit komt omdat het verhaal een thema aanraakt dat bedreigender is dan avonturen met gemiste vliegtuigen, verloren bagage, diefstal,
natuurrampen, enzomeer. Het thema is sociaal, psychologisch en taalkundig,
en gaat over een risico dat iedere nomade op zijn weg kan ontmoeten (Cronin
2000: 124): een andere cultuur kan je in een wervelspiraal opslokken, je
etnische identiteit vernietigen en je dumpen. Een onvoorzichtig contact
met een andere cultuur kan symbolisch en letterlijk je dood betekenen, als
je tenminste aanleg hebt voor zulke dodelijke verleiding, zoals Hans in dit
verhaal.
Bundels van het type Was ik maar thuis gebleven weren dit soort
bevreemdende verhalen met dodelijke afloop. Fictie integendeel maakt zulke
ontredderende verhalen perfect aanvaardbaar. De emotionele afstandelijkheid, bijna zakelijkheid, waarmee de ik-vertelster de metamorfose en dood
van haar vriend verhaalt, draagt in belangrijke mate bij tot het fictie-effect.
Niemand zal na het lezen van dit verhaal besluiten dat contacten met de
Quechua-cultuur te mijden zijn.
 3. Een sociaalpsychologische benadering
Reizen naar verre landen is niet enkel een kwestie van lange afstanden en
nieuwe landschappen, het is ook een belangrijke sociaalpsychologische
ervaring. De ik-vertelster vertelt ons dat de reis haar plan was, en dat ze aanvankelijk zelfs aarzelde om er met haar vriend over te spreken. Zij – en niet
zozeer hij – was dus uit op enige vervreemding. Het verhaal wordt echter dat
van de totale vervreemding van haar vriend. De reisroute die zij opstelt blijkt

96

Hildegard Vermeiren

samen te vallen met deze van zowat alle gringo’s en zo zit het stel aanvankelijk in hetzelfde circuit als iedereen. De ik-vertelster schijnt vooral om te
gaan met haar cultuurgenoten, waardoor zij haar westerse identiteit volledig
behoudt, terwijl Hans zich ondertussen onderdompelt in de indiaanse wereld
en zijn westerse identiteit gaandeweg loslaat.
Om de culturele confrontatie zonder kleerscheuren door te komen en
nergens verkeerd te lopen, beschikken de toeristen van het verhaal over een
handboek, hoogstwaarschijnlijk geïnspireerd op het beruchte South
American Handbook, de ‘bijbel’ waarmee iedere Engelssprekende toerist al
sedert 80 jaar Latijns-Amerika doorkruist (Buck [2005]). Het handboek van
het verhaal circuleert in meerdere talen onder de gringo’s, die het inderdaad
als een ‘bijbel’ hanteren (“waar twee of meer gringo’s samen waren was het
Latijns-Amerikaanse handboek in hun midden”, p. 70). Het handboek en de
aanwezigheid van vele gebruikers ervan, d.w.z. de gringo’s, houden de identiteit van allen in stand. Behalve dan bij Hans, die erg vatbaar blijkt te zijn
voor een snelle culturele assimilatie. Voor het vertrek is het al duidelijk dat
iets in de indiaanse cultuur zijn aandacht trekt. Vanaf het begin van de reis
heeft hij slechts belangstelling voor wat het handboek hem vertelt over de
indianen. Hij luistert aandachtig naar wat zijn vriendin hem voorleest.
 Onderweg zoekt hij het gezelschap op van de indianen, vooral de kinderen,
en socialiseert met hen, wat betekent dat hij een soort infantiele fase (Cronin
2000: 43-44) doorloopt. Na zijn deelname aan de carnavalsfeesten van
Ayacucho is hij – ongeveer twee maanden na hun aankomst – rijp voor de
definitieve metamorfose. Het stel stapt uit het Latijns-Amerikaans handboek,
verlaat het gringo-pad – en het veilige gezelschap van soortgenoten – en gaat
binnen in Quechua-gebied. Hans sluit al snel volledig aan bij de gewoonten
van de inheemse cultuur, die hij benadert door drank, spel en dansen, eerder
dan door verbale communicatie. De ingroup van de Quechua-indianen
waardeert zonder twijfel de toenadering van iemand van de outgroup (zie
Gudykunst & Ting-Tooney 1990: 31, 315) en stelt op prijs dat Hans zich niet
affirmeert als ‘gringo’, dat hij zijn status als rijke Europeaan opgeeft, dat hij
de Quechua-cultuur smaakt (muziek, dans, rituelen), hun taal leert, de
gebruiken volgt (drank, seks), en zijn westerse identiteit loslaat. Hij wordt
een ‘ander’, verandert als het ware van etnolinguïstische identiteit, categoriseert zichzelf nu als een soort Quechua-indiaan.
Hans’ vriendin behoudt ondertussen haar westerse denkwijze, maar
past zich wel aan aan de primitieve levensomstandigheden (slapen in
een zelfgemaakte tent of een adobehuisje) en zijn steeds vreemdere gedrag.
Hij lijkt ernstig van plan om haar ook van etnische identiteit te doen veranderen. Maar zijn metamorfoseproces is gedoemd om te mislukken, want
zoals te verwachten was (Gudykunst & Ting-Tooney 1990: 322), komt er
een breuk tussen hem en de Quechua-indianen. Een westerling als hij
kan niet opgenomen worden in de Quechua-cultuur; hij is en blijft een outsider.
 Hans’ dood brengt zijn vriendin niet in de complete ontreddering,
want door zijn vreemde gedrag had ze eigenlijk al afscheid van hem geno-

De paradoxen van “Latijns-Amerikaans handboek” van Kristien Hemmerechts 97

men. Een tussenpersoon tussen de rurale en de stedelijke wereld, met een
andere, complexere culturele identiteit dan de zuiver Quechua-dorpelingen,
kan haar helpen terug te keren naar haar eigen wereld.
4. Vier talen en culturen
4.1. Nederlands
We kijken nu naar de vier talen van het verhaal: Nederlands, Spaans, Engels
en Quechua. Het Nederlands is de oorspronkelijke taal van het verhaal,
d.w.z. de taal van de auteur. Het is dan ook in principe de brontaal van alle
vertalingen. Het Nederlands bezit dus een apart statuut ten opzichte van de
tekst.
Het Nederlands is ook de taal van het verhaal, met name de taal van
de ik-vertelster, een Vlaamse vrouw op reis door Peru. Aangezien wij het
verhaal lezen in zijn oorspronkelijke taal is bij onze lectuur in het Nederlands
de redenering correct dat de ik-vertelster ook deze taal hanteert en dat zij en
haar vriend tot de Vlaamse cultuur behoren. Maar deze redenering is enkel
correct bij de lectuur van het verhaal in zijn oorspronkelijke taal. Het delicate punt is dat de taal van het stel in het verhaal slechts impliciet aanwezig is.
Nergens in de tekst staat expliciet dat de twee Nederlandstalig zijn of uit
Vlaanderen komen. Precies omwille van de culturele metamorfose die zich
voltrekt in het verhaal, waarbij Hans zijn etnische en culturele identiteit verliest, is dit een belangrijk gegeven.
 Nederlands is een Indo-Europese, Germaanse taal die in twee kleinere Europese landen aan de Noordzee gesproken wordt. Het is een mini-internationale taal door enkele uitlopers naar andere continenten (Zuid-Afrika,
Suriname). Cultureel gesproken is het Europese Nederlands verbonden met
de christelijke (roomse of gereformeerde) godsdienst. Het deelt dit
Europees-Germaans-christelijke profiel met enkele andere Europese talen.
Het is een minderheidstaal in Europa (al zijn er ruim 20 miljoen native
speakers) ten opzichte van talen als Frans, Engels, enz. Buiten de grenzen
van hun oorspronkelijke territorium zijn Nederlands en de Vlaamse cultuur
weinig bekend. Nederlands is dus een taal die vooral gebruikt wordt onder
haar natives.
Het Nederlands van Hans en zijn vriendin dient enkel voor onderlinge communicatie – op één uitzondering na echter nooit in directe rede – en
voor aantekeningen in een agenda. Ze ontmoeten geen andere Nederlandstaligen. Daardoor gebruiken ze andere talen als communicatie-instrument.
Het verhaal vertelt ons hoe ze ieder een aparte strategie ontwikkelen om de
taalkundige en culturele kloof te overwinnen.
Het handboek in het verhaal is ook in het Nederlands, want het is duidelijk niet in het Engels (“ik vertaal voor hem een paar stukjes uit het handboek naar het Engels”, p. 72). Je zou natuurlijk kunnen zeggen dat de titel
van het verhaal aangeeft in welke taal het boek geschreven is. Maar dat is

98

Hildegard Vermeiren

geen definitief criterium, zoals we zullen zien. Door dezelfde redenering
toe te passen op het boek als op de ik-vertelster, redeneren we van bij het
begin van het verhaal dat het Latijns-Amerikaanse handboek in het
Nederlands is.
 4.2. Spaans
Het Spaans speelt een rol binnen het verhaal. De ik-vertelster volgt cursussen Spaans voor haar reis naar Latijns-Amerika. Ze weet dat in LatijnsAmerika geen Nederlands gesproken wordt; Frans of Duits al evenmin; communicatie in het Engels verloopt misschien ook niet makkelijk. Om te kunnen communiceren moet ze dus een mondje Spaans spreken. Door deze ene
taal te leren, zal ze kunnen communiceren – althans op overlevingsniveau –
met de bevolking van meerdere Latijns-Amerikaanse landen, zij het dan
onder de vorm van semilinguïsme.
Spaans is een Indo-Europese, Romaanse taal die in een land van
Zuid-Europa en een twingtal landen van Latijns-Amerika gesproken wordt.
Spaans telt 400 miljoen of meer moedertaalsprekers. Het is een internationale taal en tevens een wereldtaal, want Spaans wordt ook door
velen als vreemde taal gestudeerd en wordt ook in veel situaties als
lingua franca gebruikt. Cultureel gesproken is Spaans eveneens verbonden met een christelijke, meer bepaald rooms-katholieke godsdienst.
Het deelt zijn Europees – Romaans – christelijk (rooms-katholiek) profiel met andere Europese talen. Dit verhaal speelt zich af in een ex-kolonie van Spanje, Peru. Kenmerkend voor dit land is zijn meertaligheid,
waarbij in bepaalde gebieden inheemse talen officiële talen zijn naast het
Spaans.
In tegenstelling tot het Nederlands zijn alle verwijzingen naar het
Spaans in de tekst expliciet (“mijn eerste Spaanse les”, p. 70; “iedereen bleek
dezelfde zinnetjes Spaans te kennen”, p. 70; “hij die voor ons vertrek geen
Spaans had willen leren”, p. 70). Het is impliciet duidelijk dat zij onderweg
alles regelt in haar rudimentair Spaans, terwijl Hans haar volgt. Zij krijgt vermoedelijk zelfs in de verre Quechua-dorpen nog de kans om haar weliswaar
beperkte Spaans te spreken. Hans doet niet of amper mee aan dit semilinguïsme.
 Door het verhaal te situeren in Peru verwijst Kristien Hemmerechts
naar de heel complexe situatie van meertaligheid en multiculturalisme van
dit land. Als toerist kom je er – zeker in het bergachtige binnenland – makkelijk terecht in een situatie waarbij Spaans de lingua franca wordt in de
communicatie met mensen die zelf een inheemse taal spreken. Hun kennis
van het Spaans is soms beperkt. In het verhaal is de jonge vrouw er waarschijnlijk mentaal op voorbereid dat zij in Latijns-Amerika haar rudimentaire Spaans nodig zal hebben zowel voor communicatie met moedertaalsprekers (blanke Peruanen) als niet-moedertaalsprekers (de inheemse bevolking,
o.a. Quechua-indianen).
De paradoxen van “Latijns-Amerikaans handboek” van Kristien Hemmerechts 99

4.3. Engels
Het Engels is zoals het Spaans een taal binnen het verhaal, maar het bevindt
zich toch in een andere situatie. Het is impliciet duidelijk dat de ik-vertelster
Engels moet kennen wil zij converseren met de gringo’s – mensen van haar
wereld – op dezelfde reisroute. Die gringo’s zijn Engelstalig of hanteren het
Engels als lingua franca.
De enige plaats waar expliciet sprake is van Engels is het laatste dorp
(“een jongen die in de hoofdstad gewerkt heeft en Engels praat”, p. 72; “ik
vertaal voor hem een paar stukjes uit het handboek naar het Engels”, p. 72),
waar de vrouw met een jongen een gesprek voert in het Engels als lingua
franca. Haar Engels is vermoedelijk goed. Zijn Engels is vermoedelijk zwakker, maar toch toereikend. Na de finale catastrofe is het zonder twijfel dank
zij het weinige Engels van deze jongen dat zij zich uit haar benarde situatie
zal kunnen redden.
Engels is een Indo-Europese, Germaanse taal. In Europa wordt het
gesproken in het Verenigd Koninkrijk en Ierland; in de rest van de wereld
wordt het gesproken in een veertigtal landen, vooral de V.S. en Canada.
 Engels is een globale taal. Het gewicht ervan is vooral toe te schrijven aan
de vele tweede-taalgebruikers en het voortdurend gebruik ervan als lingua
franca. Cultureel gesproken is Engels historisch verbonden met een christelijke godsdienst of levensopvatting, hetzij rooms-katholiek of anglicaans.
Engels deelt zijn Europees – Germaans – christelijk profiel met andere talen.
In het verhaal wordt het Engels louter gehanteerd als een lingua franca voor
de communicatie.
In het verhaal gaat het om gesprekken tussen Engelstaligen en personen zoals de ik-vertelster die Engels als lingua franca hanteren. De
Peruaanse jongen is ook meertalig: hij kent de co-officiële inheemse taal van
zijn streek (Quechua), de officiële taal van het hele land (Spaans) – ook internationale taal en wereldtaal –, en een vreemde, globale taal (Engels). De ikvertelster is ook minstens drietalig en kent haar moedertaal (Nederlands) en
twee linguae francae, zijnde Engels (goed) en Spaans (beperkt). In hun beider geval is Engels sowieso een lingua franca.
4.4. Quechua
Het Quechua is eveneens een taal in het verhaal. De ik-vertelster kent helemaal geen Quechua, tenzij enkele woordjes die de jongen haar op het einde
leert. Wie integendeel de stap naar het Quechua meteen zet zodra ze in Peru
aankomen, is haar vriend Hans (“Hanenpoot was zijn eerste woordje
Ketchua”, p. 70). Hans spreekt zelfs Quechua tegen zijn vriendin (“en zegt
woorden in Ketchua die ik niet versta”, p. 72).
Quechua is de moedertaal van een groot deel van de Peruaanse bevolking en is een co-officiële taal in de streken waar het gesproken wordt
(CLAS [2005]). Het is een amerindiaanse taal, de taal van het oude Inca-rijk.
 100

Hildegard Vermeiren

Het wordt nog gesproken in belangrijke delen van de vroegere territoria van
de Inca’s (Peru, Ecuador, Bolivia, Noord-Argentinië). Quechua is oorspronkelijk niet gelinkt met een christelijke levensopvatting, wel met het panteïsme van de Inca’s. Quechua wordt vooral gesproken in het Zuiden van Peru,
waar Ayacucho en Cuzco de twee belangrijkste kernen zijn. In grote delen
van Zuid-Peru is Quechua overheersend ten opzichte van Spaans en wordt
het door 60 tot 100% van de (armere) bevolking gesproken (Chirinos Rivera
2001: 37, 171).
In “Latijns-Amerikaans Handboek” is het Quechua de taal van de
inheemse bevolking waar Hans mee optrekt en waarmee hij zich vermengt,
tot het moment van zijn dood. Tegen het einde van het verhaal voert de ikvertelster op haar manier een gesprek met een Quechua-spreker, met name
de jongen die ook Engels kent (“en hij zegt hoe het in het Ketchua zou klinken”, p. 72). Daaruit blijkt de beperkte interesse van de ik-vertelster voor het
Quechua. Terwijl Hans zich door de Quechua-cultuur laat meeslepen, blijkt
zij immuun of resistent. Ze bekijkt op ieder moment deze taal en cultuur
vanop een afstand.
5. Babel, een zegen
Binnen het verhaal spelen vier talen een rol, telkens met een verschillende
taalsociologisch profiel. Nederlands als taal van twee toeristen uit een klein
Europees land. Quechua als taal van de cultuur waar één van de Vlamingen
zich toe aangetrokken voelt. Tussen de twee gapen een grote geografische
afstand maar ook een enorme culturele afgrond. Spaans dient als rudimentaire lingua franca tussen de native taal van de toeriste en de inheemse taal.
 Engels is de betere lingua franca van de ik-vertelster en de vermoedelijk
rudimentaire lingua franca van de jongen voor wie Spaans misschien ook
een lingua franca is. Het Engels is in dit verhaal eveneens – uitzonderlijk –
in staat om de culturele afgrond te overbruggen tussen Vlaanderen en Peru.
Uit het verhaal blijkt dat er twee manieren zijn om een gigantische
taalkundig-culturele afgrond als deze tussen het Nederlands en het Quechua
te overbruggen. De eerste, deze van de ik-vertelster, verkiest de eigen
etnisch-culturele identiteit in stand te houden en hanteert een lingua franca:
Spaans of Engels. Zo bewaart ieder zijn specifieke culturele identiteit. Haar
vriend kan er niet aan weerstaan om zijn etnisch-culturele identiteit prijs te
geven. Geen sprake van een lingua franca, welke dan ook. De keuze van de
ik-vertelster lijkt sociaalpsychologisch gesproken de meest heilzame: zij zal
het uit de hand gelopen avontuur ook overleven. Twee mediatoren helpen
haar om terug te keren naar haar wereld: haar reisgids en de Engelssprekende
jongen uit het dorp. De keuze van haar vriend daarentegen is noodlottig: hij
verliest zijn oorspronkelijke cultureel-etnische identiteit, maar slaagt er niet
in een nieuwe succesvol te verwerven. De les is duidelijk. Zoals ook Marty
(1990: 13, 103) aangeeft, is de veelheid van talen – Babel – geen vloek maar
een zegen, want al die talen verlenen ons ieder een aparte identiteit. Vertalen

De paradoxen van “Latijns-Amerikaans handboek” van Kristien Hemmerechts 101

en tolken, en het gebruik van linguae francae laten in de eerste plaats toe dat
iedere culturele identiteit zich kan afschermen tegen de soms vernietigende
invloed van een andere cultuur. Dit is wat het verhaal ons op enigszins allegorische wijze vertelt.
 Het loont dan ook de moeite om naar het einde van het verhaal te kijken. De verteltheorie wijst ons op het verschil tussen ontknoping en slot
(Bailey 2000: 65). In “Latijns-Amerikaans Handboek” zijn de twee duidelijk
verschillend en tonen ons de afloop van de beide psychosociale opties. De
ontknoping is de dood van Hans, als eindpunt van zijn mislukt proces van
assimilatie en verlies daardoor van zijn oorspronkelijke etnische identiteit.
Het slot daarentegen verwijst naar de ik-vertelster die haar LatijnsAmerikaanse handboek zal wegschenken, als symbool van haar terugkeer
naar huis. Door dit dubbele einde verdwijnt het eveneens dubbele spanningsveld tussen de beide talen, de beide culturen, en wordt de wereld weer
rustig en sereen, tenminste, zodra de ik-vertelster werkelijk zal vertrekken.
6. De vertaling
Wat gebeurt er echter als we dit taalkundig complexe verhaal willen vertalen? Hoe zit het dan met de configuratie van vier talen met een verschillend
taalsociologisch en cultureel statuut? Welke problemen stellen zich bij welke
vertaling en hoe lossen we ze op?
Het proces van vertaling kunnen we interpreteren via talloze metaforen. Een ervan bestaat erin vertaling te beschouwen als een vorm van nomadisme, anders gezegd, alsof de tekst een reis maakt naar een andere taal en
cultuur (Cronin 2000: 100). Een reis met mooie momenten maar ook vol
gevaren. We bekijken hier door welke gevaren “Latijns-Amerikaans
Handboek” belaagd wordt.
 6.1. Uit het Nederlands
Het Nederlands is het grootste probleem. Niet als oorspronkelijke taal, maar
wel omwille van het belang ervan in het verhaal zelf. Wanneer we het verhaal vertalen, verdwijnen immers de impliciete redeneringen die ons toelaten te weten dat iets Nederlands of Vlaams is, zo bijvoorbeeld de herkomst
van de personages of de taal van de reisgids. De naam ‘Kristien
Hemmerechts’ zal dit dan in zijn eentje, als een soort paratext, moeten aanduiden. Een lezer die weet in welke taal zij schrijft, kan redeneren dat de personages dus Nederlands spreken en Vlamingen zijn. Maar dat lukt niet
zomaar iedereen. En zo ontstaat er onduidelijkheid. De afwezigheid van een
verwijzing naar het Nederlands speelt misschien geen rol als we vertalen in
een taal met ongeveer hetzelfde culturele profiel als het Nederlands (Duits of
een Skandinavische of Baltische taal, of o.a. Fins). Tenzij natuurlijk de naam
‘Hans’ in deze talen té vreemd zou klinken. Een Deense of Zweedse Hans

102

Hildegard Vermeiren

zou best lukken. Bij een vertaling in een Slavische, Oosterse taal, enz. lijkt
het echter raadzaam ergens de oorspronkelijke cultuur van het verhaal te
expliciteren.
Een groot deel van het vertaalprobleem schuilt in het vertelperspectief, met name het feit dat een ik-vertelster haar verhaal doet. Daardoor ontstaan diverse impliciete relaties tussen de oorspronkelijke taal, de taal van de
vertelster en de talen in het verhaal. Dit verhaalperspectief is een van de
redenen waarom het verhaal bij de vertaling zijn culturele identiteit volledig
dreigt kwijt te spelen.
 6.2. Naar een andere taal
Wat gebeurt er als we vertalen in het Spaans, Engels of Quechua? Deze talen
zijn gewoon talen in het verhaal. Door ze nu tot talen van het verhaal te
maken ontstaan er paradoxale situaties die te maken hebben met een conflict
tussen discourse (verhaal van de verteller) enerzijds, sjuzet (plot) en fabula
(story) anderzijds (Keen 2003: 73-74).
6.2.1. In het Spaans
Een Spaanse vertaling zou paradoxaal lijken omdat iemand die in het verhaal
slechts heel rudimentaire kennis heeft van het Spaans (fabula/sjuzet), nu
plots als ik-verteller vlot deze taal spreekt (discourse). Deze paradox kan
geneutraliseerd worden door enige informatie op de flap; of de vertaler
onderneemt niets en redeneert dat de lezer deze incongruentie wel rechtzet.
 Er ontstaat dan wel een probleem in de passage betreffende de vertaling van het handboek. Aangezien de titel van ons verhaal in het Spaans Guía
para América Latina luidt (discourse), gaat de coöperatieve lezer (Eco 1979:
61-83) er van uit dat het handboek in het Spaans is (sjuzet/fabula). Tegen het
einde van het verhaal stelt zich dan plots de absurde situatie dat het handboek
vanuit dit ‘impliciete Spaans’ vertaald wordt in het Engels voor iemand die
nota bene Spaans kent. Dit vraagt een ingreep. Een mogelijkheid is “ik vertaal stukjes uit het handboek naar het Engels” [traduzco algunos trocitos del
manual al inglés] met behulp van een implicitering/omissie om te zettten in
“ik lees hem stukjes voor uit het handboek” [le leo trocitos del manual], wat
de indruk wekt dat het boek in het Spaans is; ofwel te expliciteren dat de vertaling uit het Nederlands is [traduzco algunos trocitos del manual neerlandés en inglés]. Dit komt dan wel erg laat in de tekst en verplicht de lezer
om een aantal redeneringen te herzien. In extremis wordt zo aangegeven wat
de moedertaal is van de ik-vertelster en haar vriend. Tenzij de Spaanse lezer
dit allemaal afgeleid zou hebben van de naam ‘Hans’, die als Germaans
overkomt. Kan zoiets van de lezer verwacht worden, of gaat dit te ver? Een
ingreep lijkt hoe dan ook noodzakelijk om te beletten dat de oorspronkelijke

De paradoxen van “Latijns-Amerikaans handboek” van Kristien Hemmerechts 103

cultureel-etnische identiteit van de personages eerst verdwijnt, om dan op het
moment van de vermelding van de taal van de reisgids plots een probleem te
zijn.
 6.2.2. In het Engels
Een Engelse vertaling zou iets minder paradoxaal zijn. Uit het verhaal blijkt
immers dat de ik-vertelster Engels kent. Strikt genomen is zij dus in staat om
haar verhaal in behoorlijk Engels te vertellen. Maar het Nederlands zal
alweer uit het verhaal (sjuzet/fabula) verdwijnen.
De passage van de vertaling in het Engels van het handboek stelt hetzelfde probleem.Als de vertaler expliciteert dat “ik vertaal voor hem een paar
stukjes uit het handboek uit het Nederlands in het Engels” [I translated parts
of the Handbook from Dutch into English], verneemt de lezer alweer erg laat
dat de ik-vertelster een Nederlandstalige gids op zak heeft. Als de vertaler
hier echter een ‘implicitering/omissie’ uitvoert en zegt dat “ik lees hem een
paar stukjes voor uit het handboek” [I read him parts of the handbook] is het
probleem wel weggewerkt, maar is ook het Nederlands uit het verhaal verdwenen, tenzij de naam ‘Hans’ dit impliciet herstelt.
6.2.3. In het Quechua
Een vertaling in het Quechua is onwaarschijnlijk. De behoefte in Peru om
eigen teksten te publiceren is zodanig groot en de middelen zijn zo beperkt
dat geen ruimte is voor vertalingen, ook al gaat het over de eigen cultuur. Een
vertaling in deze taal stelt dezelfde problemen: er is alweer een contradictie
tussen de taal waarin het verhaal verteld wordt en de afwezige kennis van het
Quechua van de ik-vertelster. Ook de passage van de vertaling van het handboek zou dezelfde ingrepen vragen, met de reeds besproken gevolgen voor
het statuut van het Nederlands en de op de proef gestelde medewerking van
de lezer. Bovendien zou het feit dat de jongen “zegt hoe het in het Ketchua
zou klinken” (p. 72) ook absurd overkomen als het verhaal verteld werd in
het Quechua.
 7. Bedreigde identiteit
Het kernprobleem bij de vertaling is de onduidelijkheid rond de cultureeletnische identiteit van de ik-vertelster. De ‘reis’ naar een andere taal is een
bedreiging voor de oorspronkelijke culturele identiteit van het verhaal, die
louter impliciet aanwezig is. Dit vraagt een oplossing in de zin van een verduidelijking/explicitering, liefst bij het begin van het verhaal, om de medewerking van de lezer niet op de proef te stellen. De passage van de vertaling
van het handboek komt hiervoor te laat.
104

Hildegard Vermeiren

Wanneer het Nederlands bij de vertaling uit de configuratie van vier
talen wegvalt en niet vervangen wordt door een cultureel gelijkaardige taal
(b.v. Zweeds, Deens, enz.), verliest het verhaal de spanning tussen de twee
uiterste talen en culturen (oorspronkelijk Nederlands en Quechua) met tussenin de twee linguae francae als mediatoren (Spaans en Engels). Bovendien
ontstaat bij een vertaling in het Spaans en Quechua nog eens een paradox
tussen de talenkennis van de ik-vertelster bij het vertellen (in uitstekend
Spaans of Quechua) en in het verhaal (gering of nul). In de drie vreemde
talen van de configuratie (trouwens ook in alle andere talen) staat de lezer na
vijf pagina’s voor de schokkende ontdekking dat de ik-vertelster als personage (fabula/sjuzet) blijkbaar een andere moedertaal heeft dan het Spaans,
Engels of Quechua van het verhaal (discourse).
Dit betekent niet dat een vertaling in deze drie talen onmogelijk is.
Precies de gemeenschap van de Spaanstaligen, de Quechuataligen en de reizende gringo’s is het meest voor de hand liggende lezerspubliek. Maar de
onduidelijke cultureel-etnische identiteit van de ik-vertelster vraagt wel om
een oplossing. Zonder ingreep in de relatie tussen discourse en fabula/sjuzet
verdwijnt het Nederlands gewoonweg uit de fabula, opgeslokt door de doeltaal.
 Een eenvoudige oplossing is een paratext (flap of kaft) die culturele
identiteit van “Latijns-Amerikaans Handboek” vermeldt. Globaal lijkt het
echter raadzamer om het probleem op te lossen in de tekst zelf, en liefst wel
zo vroeg mogelijk. De enige geschikte plek voor een strategische toevoeging
bevindt zich op de derde pagina van het verhaal, waar de ik-vertelster zegt
“De dorpen die we nu aandoen hebben geen naam of toch geen naam die ik
kan uitspreken en opschrijven” (p.70) De oplossing bestaat uit een metalinguïstische toevoeging en komt neer op: “De dorpen die we nu aandoen hebben geen naam of toch geen naam die ik als Nederlandstalige (of Vlaamse)
kan opschrijven”. Dit is de enige plek met een expliciete taalkundige opmerking i.v.m. de oorspronkelijke taal of cultuur. Ze biedt ons de mogelijkheid
om ongeacht de doeltaal ervoor te zorgen dat het Nederlands fabula/sjuzet
aanwezig blijft.
De vertaling stelt dus dezelfde sociaalpsychologische en taalkundige
problematiek als het verhaal zelf, zij het dan op het meta-niveau. Figuurlijk
gesproken zijn literaire teksten inderdaad zoals levende wezens die nomaden
worden en met andere talen en culturen in contact komen. Door een overhaaste assimilatie loopt de ethnische en culturele identiteit van de nomade
echter het risico vernietigd te worden bij het blindelings overnemen van de
etnische en culturele identiteit van de doeltaal. “Latijns-Amerikaans
Handboek” is erg vatbaar voor dit risico omdat de cultureel-etnische identiteit van de ik-vertelster impliciet is.
 Getrouwheid bestaat er in dit geval dus niet in de zinnen van het verhaal blindelings om te zetten in een andere taal. Daardoor verliest het onvermijdelijk zijn culturele identiteit, een thematiek die in het verhaal net op de
voorgrond wordt geplaatst. Getrouwheid bestaat er in dit geval in dat het
complexe multiculturele samenspel van vier talen met een bepaalde etnische,

De paradoxen van “Latijns-Amerikaans handboek” van Kristien Hemmerechts 105

culturele en taalsociologische configuratie via een goed geplaatste ingreep
van de vertaler behouden blijft.
8. Besluit
“Latijns-Amerikaans Handboek” toont aan dat het kortverhaal als genre in
staat is in enkele pagina’s een krachtige fictie op te hangen over een meertalig avontuur. Het thema van het cultureel identiteitsverlies van een jonge
Vlaming wordt door de exotische, Latijns-Amerikaanse setting tegelijkertijd
absurder en aanvaardbaarder gemaakt. De enorme afstand tussen talen en
culturen als Nederlands/Vlaams en Quechua maken de metamorfose van
Hans even extravagant als begrijpelijk. Omwille van haar sentimentele trouw
grijpt zijn vriendin niet in, waardoor Hans tenslotte sterft.
De vertaling van hetzelfde verhaal stelt dan weer acuut de problematiek van het cultureel identiteitsverlies van teksten wanneer ze vertaald worden. Aangezien de oorspronkelijke culturele identiteit van het verhaal impliciet blijft, is het verhaal bij zijn trektocht naar een andere taal blootgesteld
aan een groot risico op cultureel identiteitsverlies. Een vertaler mag echter
niet perplex toezien op dit proces. Zijn professionele ethiek verplicht hem
ertoe op dit cruciale punt strikt intentionalistisch te werk te gaan en de
Vlaamse of althans Nederlandstalige culturele identiteit van het verhaal te
redden van een figuurlijke dood.
Bibliografie
Bailey, Tom (2001). A Short Story Writer’s Companion. New York/Oxford: Oxford
UP.
Bousset, Hugo (1990). “Kristien Hemmerechts: overlevingsstrategieën”. De
Vlaamse Gids 74(5), 32-35.
 Brooks, John (red.) (1978). The South American Handbook: A Traveller’s Guide to
Latin America and the Caribbean. Bath: Trade & Travel Publications.
Buck, Dan ([2005]). The South American Handbook. Don’t go South without it. On
line at: http://www.peacecorpswriters.org/pages/2001/0103/103trvibuc.html
(geconsulteerd 26.6.2005).
Chirinos Rivera, Andrés (2001). Atlas lingüístico del Perú. Cusco / Lima: Ministerio
de Educación / Centro Bartolomé de las Casas.
CLAS – Center for Latin American Studies of the Georgetown University ([2005]).
Political Database of the Americas. Republic of Peru. Constitution. On line
at: http://www.georgetown.edu./pdba/constitutions/Peru/per93.html (geconsulteerd 26.6.2005).
Cobley, Paul (2001). Narrative. The New Critical Idiom. New York/London:
Routledge.
Cronin, Michael (2000). Across the Lines. Cork: Cork UP.
Eco, Umberto (1979). Lector in fabula. Le rôle du lecteur. Paris: Grasset.
Gudykunst, William B. & Stella Ting-Tooney (1990). “Ethnic Identity, Language
and Communication Breakdowns”. Howard Giles & Peter Robinson (red.).
106

Hildegard Vermeiren

Handbook of Language and Social Psychology. Chichester/New York: John
Wiley and Sons.
Hemmerechts, Kristien (1988). Weerberichten. Antwerpen: Houtekiet.
Hemmerechts, Kristien (2001). Alle verhalen. Amsterdam/Antwerpen: Atlas.
Hogg, Michael A. & Graham M. Vaughan (2002). Social Psychology. Third edition.
London: Prentice Hall.
Iseminger, Gary (red.) (1992). Intention and Interpretation. Philadelphia: Temple
UP.
Keen, Suzanne (2003). Narrative form. Basingstoke/New York: Palgrave Macmillan.
Keustermans, Lisette & Brigitte Raskin (red.) (1996). Als een wilde tuin. Schrijfsters
over schrijfsters II. Antwerpen/Amsterdam: Meulenhoff Manteau.
Marty, François (1990). La bénédiction de Babel. Paris: Éditions du Cerf.
Mainer, José Carlos (2000). La escritura desatada. El mundo de la novela. Madrid:
Temas de Hoy.
Moreno Fernández, Francisco (1998). Principios de sociolingüística y sociología del
lenguaje. Barcelona: Ariel.
Rapoport, Roger & Marguerita Casanova (red.) (1993). Was ik maar thuis gebleven.
De afschuwelijkste reiservaringen. Rainbow Pocketboek 623. Amsterdam:
Maarten Muntinga.
