De Socinianen En De Zuii)-Hollandsche Synode in 1639
DE SOCINIANEN

EN DE ZUII)-HOLLANDSCHE
SYNODE IN 1639,
DOOR

F. K. VAN OMMEN KLOEKE.
Hoewel

de vrije geest, waardoor de Reformatie werd
er
als vanzelf ook in Nederland toe geleid heeft,
geboren,
dat reeds in de 16de eeuw niet allen, die uit de Roomsche
kerk waren getreden, zich hielden aan de toenmaals onder
de Gereformeerden
van
geldende kerkleer' en interpretatie
de Heilige Schrift, maar er ook velen waren, die zich los
van de toenmaals formeel geldende Gereforgevoelden
meerde dogma's en bij hun godsdienstige
beschouwingen
een belangrijke plaats inruimden aan de rede, het Socianisme heeft zich nimmer zoodanig in ons land kunnen
dat het er een afzonderlijke
ontwikkelen,
plaats heeft
kunnen veroveren. Wel deden er zich aan het Socianisme
verwante
ideeen voor en oefende de Sociniaansche verder Drieeenheid, der orthowerping der voldoeningsleer,
doxe Christologie enz. invloed op de niet streng Gereformeerde gezindten,
doch een gezindte, die de draagster
was van het gansche complex der Sociniaansche
leerte
hier
lande
heeft
zich
nimmer
stellingen,
gevormd. De
reden hiervan lag eenerzijds in het gemis aan leiding
als in Polen van een Fausto Sozzini, anderzijds aan het

242
der overheid, die werd voorgelicht door profesoptreden
soren en predikanten, welke de Sociniaansche leerstellingen
niet weinig vijandig gezind waren.
Voor het eerst werd het Socianisme in ons land gebracht in Augustus van het jaar 1598, toen Ostorodt s),
een Duitsch theoloog, en Woidowski 2), een Poolsch edelman, uit Polen te Amsterdam aankwamen, met het doel
om, na aldaar enkele dagen te hebben uitgerust, naar
waar zij een viertal Neurenbergsche
Leiden te vertrekken,
die
aan
de universiteit
dier stad -studeerden ?
jongelieden,
aan beide genoemde heeren waren
en wier studiebelangen
opgedragen, wenschten te bezoeken.
 was dit niet het eenige doel, waarom zij
Ongetwijfeld
de verre reis naar hier hadden ondernomen, maar hadden
hun leer hier nader bekend te
zij ook het voornemen
maken, daar zij tal van Sociniaansche
geschriften met
zich voerden. Ofschoon zij in hun "Apologia", waarop
wij nader zullen terugkomen,
mededeelden, dat zij deze
hadden medegebracht,
om over den inhoud
geschriften
daarvan met de Nederlandsche, en speciaal met de Leidsche
te discussieeren,
zeer zeker zullen zij ook
godgeleerden
hun leer in ruimeren kring hebben willen bekend maken,
met het doel aanhangers
te verwerven. De geschriften,
reeds spoedig te Amsterdam door de stedelijke overheid
in beslag genomen
en door deze aan de Leidsche Universiteit
werden onderzocht door Gomarus,
opgezonden,
den
Rector
dier Universiteit,
en diens
toenmaligen
zoo
welke
Trelcatius
en
weinig
Junius,
ambtgenooten
met de daarin vervatte leerstellingen
waren ingenomen,
dat zij het Socianisme gelijkstelden met de Turksche leer een blijkbaar geliefkoosde benaming voor een als kettersch
beschouwde
overtuiging. De geschriften werden vanwege
de Universiteit
aan de stedelijke, regeering van Leiden
met
het
gezonden
advies, dat zulke mannen als Ostorodt.
en Woidowski niet in ons land moesten worden geduld.
1) Christophorus Ostorodus.
2) Andreas Voidovius.
_

243.
,.
Van Leiden werden de kettersche geschriften gezonden
naar welke stad
naar de Staten-Generaal
te 's-Gravenhage,
zich toen ook de beide Socinianen
begaven, om hun
eigendommen terug te erlangen.
 Die leden der Staten, tot wie de beide heeren zich
zake heen, terwijl zij
wendden, atuurden hen onverrichter
de vraag te hooren kregen, of zij papisbij Oldenbarnevelt
ten (sic!) waren. Den 8sten September werden hun belangen
in de Staten-Generaal
behandeld, tengevolge waarvan de
de
beneden in het "Yertooch" aangehaalde beslissingviel :
boeken zouden den 9den September verbrand worden in
aan wie, onder behunner eigenaren,
tegenwoordigheid
van
bovendien
werd
straf,
aangezegd binnen 10
dreiging
te
de
vertrekken
uit
dagen
"alle
Vereenigde Provincien",
terwijl de provincies, onder toezending van een afschrift
van het advies der theologische faculteit te Leiden naar
aanleiding van den inhoud der geexecuteerde boeken, met
bet gebeurde
werden in kennis gesteld, ten einde de
te , treffen, om de beide Socinianen
noodige maatregelen
en hun leer te weren').
De geschriften werden op den vastgestelden datum verbrand, met uitzondering echter van vele, die zooals het "Compendium doctrinae Ecclesiae Christianae, nunc in Polonia
potentissum florentis", wegens nieuwsgierigheid door de leden
der Staten werden achtergehouden. Ostorodt en Woidowski
waren echter niet aanwezig bij de executie hunner geschriften en vertrokken ook niet terstond uit ons land. Ostorodt
bleef er tot den 14den October, terwijl Woidowski zijns
verblijf hier te lande nog tot omstreeks den 15den Maart
1599 rekte. Behalve elders in ons land, hebben de beide
zich wel het meest opgehouden in Friesland,
Socinianen
in een der steden van welke provincie ook ongetwijfeld
heimelijk is gedrukt hun geschrift, opgesteld naar aanen getiteld:
leiding van het gebeurde te 's-Gravenhage
opt Decreet der ... Staten
,Apologia, ofte Verantwoordinghe
der Vereen. Nederlanden, gedecreteert tegens Christophorum
1) Zie hett cVertooch", blz. 254.
"

' "
'.
244
den 8 Sept. 1598.
Ostodorum
en Andream
Voidovium,
Door den selvigen C. 0. ende A. V. gheschreven in 1599
tot
in Augusto.
 Maer in 't licht geg. ende ghedruckt
Rakauw in Polen. In 't Jaer...
1600 in Febr.1)".
Wij willen de volgende jaren voorbijgaan, waarin steeds
met ijver door de overheid en de godgeleerden werd gewaakt tegen het binnentreden
van het Socianisme in ons
land en heftig werd opgetreden, wanneer het Sociniaansche
zaad, sedert de aanwezigheid van Ostorodt en Woidowski
in onzen vaderlandschen
bodem gezaaid, tra?htte wortel
te schieten, of zelfs wanneer meeningen werden verkonSociniaansch
digd, die eenigszins
getint of aan die der
Socinianen
waren.
gelijk
slechts
Waren
het van de Socinianen
aanvankelijk
hun
of
door
die
geschriften
enkelingen geweest,
persoonlijk
de in ons land heerschende geloofsovertuiging
bedreigd
hadden, toch was de vrees voor het binnendringen hunner
leer reeds in 1628 groot genoeg, dat van de zijde der
werd
Kerk aan de Staten van Holland een verzoekschrift
gericht om hen te weren. Deze vrees werd nog grooter,
toen in 1638 in Polen, de bakermat van het Socianisme,
van Roomsch-Katholieke
zijde in het baldadig optreden
van eenige leerlingen der Sociniaansche school te Rakow
een aanleiding
was gevonden,
om tegen de Socinianen,
als Arianen, op te treden, en den lsten Mei van dat jaar
op den Rijksdag te Warschau besloten werd, dat genoemde
school verwoest en verder te Rakow hun kerk hun ontnomen en hun boekdrukkerij
opgeheven zou worden, terwijl hun voorgangers daar als eerloozen werden verbannen.
Zoo ooit, dan bestond er thans kans, dat door meerdere
Poolsche Socinianen een poging zou worden gedaan, een.
1) De titel is, waar het de plaats van den druk aangaat, misleidend.
 Zie W. J. Kuhler, Het Socinianisme in Nederland, Leiden 1912,- aan
welk werk wij enkele gegevens dezer inleiding ontleenden - en wel
vnl. blz. 53-57; zie ook betreffendede plaats van den druk van verschillende Sociniaanscheboeken: op. cit., blz. 139, en verder betreffende
de "Apologia" : Louis D. Petit, Bibliotheek van Nederlandsche
Pam',
flctten, Dl. I, No. 724.
-.
245

der
te vinden in de "vrije" Republiek
was
te
reeds
AmsterProvincien.
Een
voorbode
Vereenigde
in Sartorius (Statorius of Stoinius), een
dam verschenen
verdreven Rakowschen predikant, die in een schrijven aan
te kennen gaf, dat hier te
Adam Francus te Klausenburg
arbeidsveld voor het Socinianisme
lande een vruchtbaar
zou
zijn. Dit schrijven kwam in handen van Georg I
die den
RAk6czy, vorst van Zevenburgen
(Transsilvanie),
Rakowschen Socinianen, welke zich in- grooten getale daar
hadden willen vestigen, den toegang had geweigerd tot
was
ztn land, dat evenals ons land een aantrekkingspunt
den
van
voor de Socinianen
wegens
roep
vrijheid, die
daarvan uitging. Een afschrift van den onderschepten brief
zond RAk6czy aan de Republiek der Vereenigde Provincien,
waarop de Staten van Holland terstond besloten, daartegen
maatregelen te nemen ').
Dit ter inleiding van het volgende vertoog, den 7den
der Zuid-Hollandsche
April 1739 door de Gedeputeerden
Synode aan de Staten van Holland en W'est-Friesland
toevluchtsoord

..
gezonden:.
'

,.
-.
_

Ve r too c h 2) a end e E d. G roo t M 0 g end e
Staeten
van Hollant t ende WestHeeren
vande
swaericheden
diede
vrieslant,
kercken
deser
landen
door
dreijgen
vande
het
Socinianen, nu
insluijpen
onlangs
ende Sevenbergen
uijt t Polen

'

gebannen.
EDELE GROOTlyIOGENDEHEEREN.
,.
Het is de schuldige plicht van alle die gene, die Godt lief
hebben, ende in den naem des Vaders, des Soons, ende des
1) Zie Kilhler, op. cit., blz. 135 v.v.
 2) Het volgend vertoog met apostil vond ik in het R§ksarchief in
de provincie 0ver§ssel, met meer stukken op godsdienstigen kerkelijk
gebied gebonden in een band, gesigneerd No. 4719. Het vertoog is gepagineerd fol. 25t-254.
246
H. (?eestes gedoopt zijn, en den naeme Christi Godtsalichlijck
aenroepen, en haere salicheijt buijten haer selven soecken in
sijne dierbaere verdiensten, niet alleen de verborgenheijt der
Godtsalicheijt te bewaeren in een reijne conscientie, maer oock
met eene ontbranden ijver de leere haeres Godts, en de weerdicheijt haeres Salichmaeckers en sijne hoochweerdige ampten,
en alleen Salichmaeckende verdiensten, wanneer die van kettersche menschen werden aengevochten, verkleijnt, of ook vernietigut, voorteetaen ende te verdedigen, en sich ten hoochsten
daer over te bewegen, want wat eere is den Christenen overich,
als Christus onteert wordt, ende wat roem hebben zij anders
dan in sijnen cruijce?
Voornaemelijck betaemt het den herderen, die de wacht over
de kudde des Heeren bevolen is, toe te sien, wanneer swaere
wolven komen, die de kudde niet en sparen, en sulcke mannen
opstaen, die verkeerde dingen spreecken, om de discipulen af
te trekken achter haer, en de waerheijt onderhouden in ongerechticheijt, dat sij dan haere stemme verheffen als een basuijne,
en bij tijts voort ongeluck waerschouwen, opdat niet, so wanneer
een ziele uit hen weghgenomen wert, het bloet van hare handen
_
geeijscht en werde.
 Soo t' oijt van noode is geweest eenen besonderen ernst in
desen te gebruijcken, voorwaer tis nu meer als noodigh in dese
tijden, in welcken de leugen sich met alle kracht opmaeckt
tegen de waerheijt, en niet alleen met openbaer gewelt, maer
oock met sonderlinge listicheijt, en allerleij bedroch de selve
bevechten en soeckt te verduijsteren: waeruijt dan ontstaen
allerleij twijfellingen, en argueringen, schadelijcke verdeeltheden,
en oneijndelijcke secten, die den eenvoudige de keure in desen
so swaer maecken, dat sij meenichmael de leugen voor de
waerheijt aenvaerden..
Boven den dagelijxen strijt, die de pausgesinde misbruijckende
onse oneenicheijt tegen ons selven, met een ongewoonlijcke
stouticheijt, meer als oijt, ons aendoen: wat ketterije ister oijt
van alle memorie af geweest, die niet en derft het hooft onder
ons vrijelijck opsteecken, ende de baeniere op werpen tegen de
kercke ende die tot een roof maken ?De kercke naulijx bekomen
uijt die dootsieckte, die ons Vaderlant met een uijtersten onderganck dreijchde, als de saecke Godes was vastgemaect, tegen
de hoveerdige wille des menschen; ofte twelck het vermoeden
was van alle wqae en verre frende, terstont heeft zich geopen-

..
 247
baert, dat die dobbelsinnige articulen maer ende waeren geweest
schuilholen van meerder en schaedelijcker doolingen, en maer
enckele bedeckinge van schande. Want siet, terstont heeftmen
bevonden, dat t'gene oijt Arius hadde bedacht, Samosatenus
gesmeet, Plotinus derven voorgeven (niet tegenstaende de oude
kercke dese dwalingen so haest sij waeren bekent, hadde gesmoort, ende in verscheijde concilien gedoot, soo dat sij sonder
eere waeren ten grave gebracht, en door sulcken schriftmaetigen
oordeel voor alle de werelt gepraeiudicieert) tot eene onlijdelijcke smaetheijt onses Immanuels, van vele-nieusgierige geesten,
die dit vanden heijllosen Fausto Socino van Sienna 1), een man
int verdraijen der H. Schrift boven andere uijtmuntende, hadden
ontleent, wierde eerst weder opde baene gebracht, ende levendich
gemaeckt, den volcke inde hant gesteecken, daer nae met verblomde manieren van spreecken opgetoijt, ende eijndelijck van
eenige niet duysterlijck voorgestaen. Ja is nu, Godt betert, so
verre gekomen, dat selfs niet de geringste onder ddn Socinianen
in Polen, die haere vrijheijt daer misbruijckt hebbende, uijt
dat Koninckrijcke, ende eenige plaetsen des selven, met namen
uijt Racaw2), daer sij haere schole ende druckerije hadden,
verbannen sijn, sich verstout hebben haere sitplaetse in dit
Vereenigde Nederlant te verkiesen, om inde voornaemste plaetsen
haer vergift te saijen. Gelijck sulcx onder anderen is blijckende
uijt de afgeworpen brief van eenen Joannes Sartorius, voor
desen Sociniaens Leeraar in Polen, ende nu gebannen, geschreven
aen sijne Broeders, die nae Sevenbergen geweecken waeren,
ende door last des Princes 3), met goetvinden vande standen
geexcludeert: In welcken hij stoutelijck roemt datter hier eenen
grooten oost voor haer is, vele Nicodemiten, dewelcke oock
Unitarii sijn (so noemen sij die gene, die de H. Drieenicheijt
loochenen, ende maer een persoon erkennen) maar uijt de selve
de voornaemste de Ariaens gesinde, of den selven aldernaest:
voort te kennen gevende met wat lieden sij meest ommegaen
ende correspondeeren, ende met eenen de arglisticheijt van
haere favoriten hier te lande uijtteeckenende, de welcke inden
gront de H. Drieeenicheijt versaeckende, nochtans liver hebben
1) Fausto3 Socinus in zijn moedertaal Fau3toSozzinigeheeten,werd
in 1539 te Siena geboren en overleedin 1604in de nabijheid van Krakau.
 2) Rakow.
3) Georg 1 Rik6czy, vorst van Zevenburgen, zie blz. 245 en 252.
-.
248
met de Arianen te houden, die met dobbelsinnige maeniere
van spreeken, die geene die de H. Drieenicheijt belijden, naest
schijnen te komen, en van allen so well niet konnen onderscheijden werden.
Tis wel soo, datmen voordesen klaerlijck heeft konnen speuren,
dat dese Sociniaensche dolingen, meer als te veel in ons Yaderlant de overhant namen en gecaresteert wierden, sulx blijckende
uijt de dagelijcxe disputen ook onder het gemeijne volck, die
de voornaemste verdraeijingen der schriftuerplaetsen van haer
verdicht waeren bekent geworden; t' vormenichvuldjghen haerer
schrifte, die so licht te bekomen ende de ionge studenten van
selfs in handen quamen, ende oock uijt het oversetten van
verscheijden haerer tractaten in onse Nederlantsche tale; en dat
vele onder de wederdoopers sich met haere gronden behielppen.
Doch meest uijt de ongewoone gunste ende toegenegentheijt,
die eenige van ons uijtgegaan, haer niet duijsterlijck toedroegen,
sich vertonende meer genegen te sijn gemeijnschap met haer
te houden, als met de Gereformeerde Kercke, en so begeerich
om haere taele te spreecken, ende in velen nae te volgen.
Maer dit en sijn niet geweest dan beginselen der smerte,
boven t'geene nu te bevreesen staet, so niet bij tijts daer in
en worde versien, want wat is van de overkomste van dese
oproerige geesten, die doch nergens noch met andere, noch
onder haer selven hebben konnen in vrede leven, en van dese
opgaende stouticheijt, anders te verwachten, als dat sij haeren
slach waernemende, en sich met d'eene of d'andere secte
vervoegende (practijck onder haer seer gemeijn) ende so eenen
aenhanck maeckende, mede sullen trachten publijcke oeffeninghe
van haere Godtslasterlijcke leere te plegen, tot een onlijdelijcke
blasme van onze reformatie, ende een onuijtwisschelijcke schantvlecke van onse staet, en U. Ed. G. M. loffelijcke regeeringe.
 Doch wij hebben een beter vertrouwen tot U. Ed. G. M.,
niet konnende geloven, dat de liefde tot de waerheijt en de
eere Jesu Christi onses salichmaeckers, die in desen allen meest
wert naegetracht en verongelijckt, so weijnigh in de herten
van U. E. G. M. soude vermogen, dat sij niet met eenen heijligen
ijver tot het huijs des Heeren ontsteecken sijnde, dese saecke
en t'gevolch van dien en souden incorporeren en behertigen,
om sulcx in tijts met viguer ende macht tegentegaen. Want
t'gene dese lieden tegen het aengenomen, algemeijn, ende ongetwijffelt gelove van alle, die den naem van Christenen draegen,

-

249
drijven en opentlijck dogmatiseren, ende in haere schriften en
catechismen voor al de weerelt bekent staen, is in den gront
anders niet als een versaeckinge vande Christelijcke Religie op
Christum alleen getimmert, en een omwerpinge vande fundamenten onses geloofs, en oversulcx niet een simpele dwaelinge
ofte ketterije, maer een apostasie van t'geloove, dat den heiligen eenmael gegeven is; een verheffinge des vernufs tegen
de H. Schrift, die sij daer nae buijgen en dwingen, en welckers
eijnde is, alle t'geene den Joden, Turcken, en den slimsten
sectarissen in onse Religie meest aenstootelijck is, wegh te
÷ nemen of te versachten, op dat sij die aen haer aijde bekomen
hebbende, sich met deselve souden verstercken, om daer nae
met dies te meerder kracht de gemeijnten opt lijf te vallen.
Alles hier te verhaelen, wat van deese menschen inde christelijcke Religie verandert is, soude hier te lang vallen en U. Ed.
 G. M. te verdrietelijck, en sal bequamelijcker bij andere gelegentheijt konnen geschieden. Want wat hebben toch dese
lieden in onse gronden onbesproocken gelaeten, wat en hebben
sij met haere verkeerde argueringen niet aengebeten, ende wat
punct van leere en hebben sij met haer vernuft niet gemeestert ? Als of haer ogemerck waere, alles te verwerpen, wat tot
noch toe vande algemeijne christenheijt is aengenomen ende
gelooft, en ons, t'geene ons Christenen maeckt, tenemael te
benemen: als of wij sonder Christo noch konden Christenen
blijven. Want siet een wat voor een Godt en Christum sij ons
gaen verdichten.
Alle de christelijcke kercken hebben tot noch toe gelooft
ende beleden eenen Godt, Vader, Soone en H. Geest, een in
wesen en drij in persoonen, die sijnde van eene selve eenigheijt, macht, wijsheijt en Godtheijt, nochtans onderscheijden
sijn van malkanderen, hoewel niet verscheijden, so dat de eene
niet en is de andere, noch de Vader de Soone, of den H.Geest,
noch de Sone de Vader, of de H. Geest, noch de H. Geest de
Vader off Sone.
Ende dit nu is het geloove, twelck ons Christenen maeckt,
dewijle wij alle op dit gelove inde name des Vaders, des Soons
ende des H. Geestes gedoopt sijn ende daer door onderscheijden
van de Joden, Heijdenen ende Turcken.
 Hier tegen verloochenen dese Godtslasteaers volmondich uijt
de H. Drieenicheit, niet meer erkennende dan een persoon, met
den Vader, die Godt sij van eeuwicheijt, en schepper van alle
17
XL

'

250
dingen. Sulcx dat sij noch den Sone noch den H. Geest voor
Waerachtich Ewich God erkennen, noch eenes ende desselven
wesens met den Vader; noch hoger gevoelen hebben van Jesu
Christo, als dat hij sij een bloot mensche van natuere, die het
begin sijns wesens alleen hebbe ontfangen, doe hij geboren is
uijt de Maget Maria, ende diensvolgens niet sij geweest eer
Abraham was, veel min van alle Eewichheijt. Die niet en heeft
als een medegedeijlde ende ontleende Godtheijt en Goddelijcke
macht en excellentie, ende die sich alleen verstreckt over de
kercke, daer in bestaende, dat hij kan salich maken alle die
hem gehoorsamen, ende vermach te doen alles wat eenichsins
tot de kercke behoort. Waer over oock onder anderen een groot
geschil ontstaen is, over de aenroepinge Christi; eenige van
gevoelen sijnde, dat men hem niet en kan noch en mach sonder
afgoderije, als wesende een bloote creature, aanroepen: bij haer
genaemt n o n i n v o c a n t e s. Andere, dat het wel geoorloft
is hem aenteroepen, nochtans niet so nootsaeckelijck, of b?j
aldien ijmant van so stercke gelove waere, dat hij den Vader
alleen genaecksaem achteden, de aenroepinge des soons mach
onderlaeten, ende dese sij n gemeij nlijck genaemt i n v o c a n t e s.
 Wel is waer, dat de Arrianen ende......,
die oock eene
secte
onder
haer
wat
naerder
bijsondere
uitmaecken,
schijnen
te komen, gevoelende dat de sone Godts een gelijck wesen
[maer niet het selve] heeft metten vader, uijt wiens wesen, so
wij meijnen, hij soude inder tijt gegenereert sijn, en uijt welcke
de H. Geest als een persoon soude uijtgaen, houdende ondertusschen de kennisse van dit leerstuck voor niet nootsaeckelijck: maer die evenwel geen waere eewicheijt in Christo en
erkennen, maer eenen tijt inde welcke Christus niet en was,
en dienvolgens niet van alle eewicheijt, noch eenes wesens met
den Vader.
Ende geliick d'eene ongerqmtheqt de andere treckt, so en
heeft er hier bij niet konnen berusten; maer sijn verder gekomen tot versaeckinge vande versoeninge ende voldoeninge
Christi voor onse sonden door sijne doot: hem niet anders
toeschrijvende, als dat hij als een exemplaar ende wegwijser,
dien wegh der gehoorsaemheijt, die hij in sijn leere aengewesen
hadde, heeft bevestigt, ende de hope des eewigen levens (twelcke
nae haer voorgeven den Vaderen des Ouden Testaments niet
en was belooft geweest) ende de opstandinge uit de dooden,
door sijne opstandinge, heeft int licht gebracht ende versterckt.
..
251
So dat hij onse salichmaeker niet en is, omdat hij ons de
salicheijt door sijn lijden ende doot verdient heeft, ende krachtelijck door den gelove toeeijgent (twelck het schriftmatich gelove
is van alle Christelijcke kercken), maer alleen, omdat hij enen
. lichteren, beteren ende korteren wegh, bestaende inde gehoorsaemheijt van sijne geboden, die hij of selve heeft voorgeschreven,
of tot de wet Mosis heeft bijgevoecht (want vande rechtveerdichmaekinge des geloofs en weeten dese lieden niet met allen),
heeft aengewesen, die wij door kracht onses vrije willes konnen
aennemen, bewaeren ende daer in ten eijnde toe volherden.
 Dese twe nootsaeckelijcke fundamenten der Christelijcke
Religie omgestooten en verandert sijnde, moet daeruijt nootwendich volgen een alteratie en veranderinge vande gedaente
der ganscher Religie. Gelijck dan ook sulcx ogenschijnlijck
blijckt uijt deser menschen schriften, in de welcke sij vast van
alle de puncten des geloofs, als vande autoriteijt der H. Schrift,
eijgenschappen Godts ende sijne alwetenheijt, ampten ende
geboden Christi, rechtveerdigmaeckinge, doop, avontmael, onderscheijt des Ouden en Nieuwen Testaments, salicheijt der Outvaderen ende der Heijdenen, opstandinge uijt den dooden etc.
anders spreecken ende leeren als inde Christelijcke kercke tot
noch toe is geschiet. Sijnde dit een vande voornaemste konsten
ende behendicheden van dese secten, niet so seer het haere te
bewijsen, als tgevoelen der kercke te wederleggen. Gebruijkende
tot dien eijnde sulcke nieuwe, ongehoorde, ende vreemde
Interpretatien vande voornaemste plaetsen der H. Schrift, dat
bij aldien sij den rechten zin der selver eerst getroffen hebben,
het seecker moet sijn, dat tot noch toe niemant van alle tijden
het rechte verstant der H. Schrift en soude hebben gevatet
ofte gekent. Eveleens of niemant tot het rechte verstant der
H. Schrift en soude konnen geraeken als door verloocheninge
vande H. Drieenigheijt, ende eewighe Gotheijt onses Heren
Jesu Christi.
 Wat is dit anders als eenen wegh gebaent tot den Athelsmen
ende het Christendom verandert in een Turckendom, en geplaestert Jodendom, twelcke de Joden ende Turcken veel lichter
souden kunnen aennemen als de christenen ? Wat is dit inder
daet anders als Jesum Christum verschuijven, ende onnoodich
maken? Want hoe is ons Christus nodigh, so hij geen waere
Godt en is, ende niet voor ons voldaen heeft? So hij alleen
een weghwijser is, wat noot wast, dat ?hij iuijst tot dien eijnde

252
indue werelt quam, den bitteren doot lede, ende de anxten der
helle verdroech? Dit konde sonder doot en offerhande voor de
sonden geschieden; gelijck sij oock selfs bekennen, geen andere
nootsaeckelijckheijt sijns doots stellende, als omdat hij daer
uijt verrijsen soude, en door sijne verrijsenisse in ons de hope
der opstandinge bevestigen, ende ons een exempel der leijdsaemheijt naelaeten. Dit konde Godt verricht hebben door Mosen,
of een der Propheten, en in allen gevalle sonder Christo. En
soo sonder een ander fundament konnen geleijt geweest sijn,
als t' geene geleijt is, namelijc Jesus Christus, die -de selve is
heden, en gisteren, en blijft in alle eewicheijt.
 God wille sich onser erbermen, ende sijne kercke genaedich
sijn, en voor desen snijrdeessem bewaeren, dewelcke so hij
niet bij tijts weggenomen en wert, den geheelen deegh vande
christelijcke leere sal versueren en verderven. Want wat kan
van het inkomen deser lieden, die toch niet en willen rusten,
maer haer onkruijdt met alle mogelijcke middelen voortstroijen,
anders te verwachten sijn, als dat sij komen in sulcken licentie
van alles te seggen en te gevoelen, vele onvaste gemoederen
sullen tot haer trecken en also doort' schoonspreecken en
prijsen verleijden de harten der eenvoudigen, en die anders
niet quaet en sijn? Wat kan dit ander als nieuwe disputen
veroorsaecken, groote scandalen verwecken, en sulcke commotie
en beroeringe geven, als oijt voor desen geschiet is.
Want meijnen wij, dat sij hier minder ijver betoonen sullen
als in Polen, daer sij een groot deel van dat koninckrijck, en
vele selfs onder de groote, onder den schijn van Godtsalicheijt
ende geleertheijt hebben tot haer afgetrocken, en sulcken
beroerte veroorsaeckt, dat sij daer uijt verbannen sijn.
Waer aen sich spiegelende de hoochgebooren en doorluchtige
Vorst Ragocy, Prince van Transsijlvanie 1), noch voorleden
somer, wanneer die gebannene Socinianen van Racaw in grooten
getaele haer meijnden neder te slaen in Sevenbergen, en eenige
alrede daer waeren aengecomen, haer sulcx met goetvinden
vande stenden des rijcx heeft verboden ende verhindert ; en dat
om volgende redenen:
1. omdat sij niet en waeren geincorporeert inde Staten des
Rijcz van Transijlvanien.
1) Georg I Rik6czy, zie blz. 247. -

_

'

253
2. omdat sij waeren gebannen.
3. omdat sij sijn blasphemateurs ende lasteraers des Soons
Godts, en sijns doots, en perturbateurs vande Gemeijne
'
ruste etc., gelijck uijt brieven met de eijgen hant des
Princes geschreven ons heeft gebleecken.
 Welck loffelijck exempel, en weerdich in alle manieren naegevolght, dewijle het is van verschen date, ons aenwijst, hoe
dat dese lieden door haere stouticheijt vast over al beginnen
'
stinckende te worden, en oock hatelijck in die landen, daer
sij andersints tot noch toe sijn geduldet geweest.
Daer andere sulcken waeckende ooge houden op die verleijders en die met alle vigueur tegengaen, en uijt haer lant.
weijren, salt'ons wel betaemen hier naelatich te sijn, en te.
slaepen, en toe te laeten, dat onse acker met dit onkruijdt
vervult ende vervuijlt worde?
_
Hebben wij dan sulcken feijl aen onsen Godt gevonden, en
:
is onse Saligmaecker Christus so gering geworden in onse.
oogen, ende kercke, die hij met sijnen bloede verkregen heeft,
so weijnigh werd, dat wijl om sulcke heijllose menschen wille,
de segen Godts soude willen van ons stooten en ons desselven
berooven; wie kan dese dingen hooren, dat hij niet en geergert
en werde? wie dit overdencken, dat hij niet en brande?.
U. Ed. Groot: Mog: dien het als souveraine overheden des
. lants
toekomt te waecken, gelieven te bedencken, wat sij Gode,.
Christo, ende de Kercke schuldich sijn, ende acht nemen op
..
de gewichticheijt van dese saeke, sodaenige resolutie te nemen,
'
waerdoor en de Goddel@cke waerheijt verdedicht ende alle Godtslasteringe geroeert, en alle confussie en ergenisse in heure
kercken mogen voorgekomen werden. Tot welcken eijnde wij
.. U. Ed. G. M. voorhouden het loffelijck exempel vande H. 3L
'
Heeren Staeten Generael, dewelcke als anno 1598 Christophorus.
 Ostorodus en Andreas Voidovius, beijde Sociniaensche Leeraers,
uijt Polen tot Amsterdam waeren overgekomen, met hen medebrengende verscheijde boecken vande nieuwe leer, die naer
tijdige sorgvuldicheijt vande Achtbaere Magistraet van Amsterdam
achterhaelt, en bij ordre van Haere H. M. bijde Theologische
faculteijt tot Leijden ecxamineert, en nae rijp oordeel bij deselve
verklaert genoechsaem met de Turcksche leere over een te
komen, loochenende de Godheijt des Soons Godts en des H.
Geestes, hebben goetgevonden de voorszegde 2 personen voor
haer te ontbieden ende volgens haere resolutie vande VIII

'

..
'
__
'.
254
'
September siaers 1598 aen te seggen, hoe dat haere H. M.,
gelesen hebbende het advijs van die van de faculteijt der
Theologie indie Universiteijt tot Leijden, en begeerende daer
tege intijts te voorsien, voor de conservatie vande eere Godes
en den welstant van Staet, vande Vereenighde Provincien, geresolveert hadden, dat de voorszegde boecken op den volgenden
9 September op smorgens voor den middagh, in tegenwoordicheij t vande personen voornoemd, ' int comptoir vande Generaliteijt soude doen verbranden: en dat men daer naer de
voersegde personen soude belasten ende ordonneren, binnen ..
den tijt van thien daegen naestcomende precise uijt alle de
Vereenigde Provincien te vertrecken, bij pene van daer nae in
deselve bevonden wesende, arbitralijck gestraft te worden,
anderen ten exempele, gelijck voorde ruste vande kercke Christi
ende den welstant vande Staet de lande soude bevonden werden
te behooren. Zijnde voorders goetgevonden, dat men de Provincien
daer van soude adverteeren ende de selve toesenden copije vande
Attestatie van die van de faculteijt der Theologie binnen Leijden
over die voorszegde boecken, ten eijnde ordre gestelt wierde,
dat de voornoemde personen inde voorszegde Provincien niet
langer gedoocht en der selver leere daer uijt geweert mochte
worden.
 Dit is doenmaels geweest de prijselijcke ende manhaftige
resolutie van haere H. M., waer door het incomen van die
schadelijcke en zielverderfflijcke leere niet en is ten beteren
verandert, maer door extentie ende bijvoeginge van verscheijden
ongerij mde grouwelen noch beswaert en van quat erger geworden.
ende men dagelijcx bevinty dat dit zaet int herte van vele U.
Ed. G. M. onderdaenen heeft plaetse genomen en noch geduerichlijck inwortelt: So versoecken de vertoonders in alle
onderdanicheijt U. Ed. G. M. gelieve so vele te doen ter eere
Godes ende der kercken ende ter liefde haerer onderdaenen,
so der gener die alrede door de selve mochten geinfecteert
wesen, als van andere daer van vreese mochte sijn en voornaemelijck die noch in de waerheijt vast staen, dat wij mochte
vernemen, welcke noch is bij Uwe Ed. G. M. de estime vande
Goddelijcke waerheijt, ende de hertelijcke afkeer vande voornoemde dwaelinge en grouwelen: ende te dien eijnde sulcke
middelen nae haere hooge wijsheijt beraemen en sulcken reglement stellen, dat voortaen niemant vrij en sij de Goddelijcke
'
majesteijt en eere Christi, nae sijn believen te schenden en

255
tegen te spreecken, opdat also alle lasteraers met schaemte
den mont gestopt, en alle oprechte Belijders der waerheijt den
selven mach geopent worden ende het Rijcke Jesu Christi, in
welckers verbreijdinge onser aller tijdlijck en eewigh heijl en
welvaeren gelegen is, wasse en toeneme. Dit doende etc.
In s'Graven Haege
desen 7 Aprill. 1639.
U. Ed.
Gr. M.
Onderdanige dienaeren
der Zuijthollende Gedeputeerden
sche Sijnodi.
(w. g.) Nicolaus Crucius, Synodi Zuythollandiae
deputatus.
Abrahamus Hepdanus.
"
Petrus Vligerius.
"
Eleasar Lotius.
 "

[Met apostil in margine :]
De Staten van Holland en Westvrieslant bedancken vooreerst
de Broederen Gedeputeerden des Suijdhollantsche Sinodi voer
de sorge in desen gedragen. Dan also daer geen sekerheijt als
noch is, of de Socinianen in deses vermoet alhier in't lant
sullen comen, worden de Broeders versocht een wakende ooge
daerop te doen. Ende so sij bevinden, dat eenige sich alhier
in't lant souden willen begeven, dat sij de vergaderinge van
Haere Groot Mogende daer van kennisse willen doen, op dat
daerinne mach worden voorsien, als na behooren. Ende sijn de
Gedeputeerden van de respective Steden vermaent in de haeren
oock scherpelick daer op te willen letten. Gedaen in den Hage
17 April 1639.
Ter ordonnancie van de Staeten
(w. g.) C. vanden Wolff.
van de voortzetting
der actie van de
De bespreking
de
Socinianen
Zuid-Hollandsche
had plaats
Synode tegen
in haar bijeenkomst te Leiden van den 4den tot den 23sten
door de geJuli 1639. Daar werd rapport uitgebracht
en Lotius
Crucius,
Vliegerus
deputeerden
Heydanus,
E. E.
"van(de) devoiren alreede in desen gedaen, haer
ende apostille van de Ed. Gr. Mog. Heeren
request

_

256

'

Staten daerop - het hierboven weergegeven "Yertooch"
met apostil - voorgelesen" en medegedeeld "wat insgeIgcks de Achtb. Heeren professores daerin gedaen ende
van
verworven
hadden, ende wijders de waerschouwinge
van
door
den
resident
Groot-Britannien
Sijne Majesteyt
Boswel aen de E. H. Mog. Heeren Staten Generael gedaen,
dat de Socinianen uut Polen verdreven ende uyt Transylbanien gekeert, alreede tot Danswijck 1) waeren gecomen,
met voornemen om haer in dese provincien neder te setten, _
ten eynde deselve hier mochten werden geweert" enz. 2)
Groningen,.
'

I

1) Danzig.
 2) Zie verder Art. 48 der iacta des Suyt-Hollantschen Synodi, gehouden tot Leyden, aenghevanghen den 4en ende gheeyndicht den 23en
Julii des jaers 1639" in W. P. C. Knuttel, dcta der Particuliere Synoden
van Zuid-Holland 1621-1700, Dl. II, 1634-1645 (Riiks Geschi8dkundige Pubiicatien. Kleine Serie, 5), blz. 21'-216.
-.
