de Godenbeelden aan den Buitenmuur van den Çiwatempel te Tjandi Prambanan en de Vermoedelijke Leeftijd van die Tempelgroep
DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR
VAN DEN QIWATEMPEL TE TJANDI PRAMBANAN EN DE VERMOEDELIJKE LEEFTIJD VAN DIE TEMPELGROEP.
DOOR

MARTINE TONNET.
Op voorstel van Dr. J. Groueman, eere-voorzitter der archaeologische
vereeniging te Jogjakarta werd in 1885 een begin gemaakt met
de ontgraving der Prambauanteinpels, welke arbeid in 1890 werd
voltooid. Alhoewel de zoogenaamde Lara-Djonggrang-groep alreeds
langen tijd bekend was, kwamen bij de ontgraviug vele verrassende
bijzonderheden aan het licht, waarin Dr. G. aanleiding vond, tot
eene beschrijving ervan over te gaan. Die beschrijving, opgeluisterd
met eene rijke verzameling afbeeldingen van de tempels en hunne
details, verscheen in Iö93 onder den titel: Dr. J. Groneman. Tjandi
Prambauan na de ontgraving met 62 lichtdrukken van Cephas.
Daar de verklaring der bas-reliefs aan de tempelmuren tot heden
toe nog steeds op gissingen berust, durven ook wij de vrijheid
nemen, de uitkomsten onzer studie, die met die van dr. Groneman
hier en daar in strijd zijn, en die zich evenmin buiten het gebied
der gissingen bewegen, onder de oogen onzer lezers te brengen.
Om de Ciwa-, Wisnu- en Brahmatempels nu, die deel uitmaken
van deze groep, zijn reeksen van beeldgroepeu gebeiteld, die aan
deze tempels een dubbelslachtig karakter geven, daar die beelden
van Buddhistische opvatting getuigen, terwijl de hoofdbeelden boven
de tempelputten blijkbaar Brahmaansch zijn.
Daar wij in eenige dezer godeubeelden w e r e l d h o e d e r s (lokapala's)
of beheerschers der w i n d s t r e k e n meenen te herkennen, willen
we die groepen eens wat nader beschouwen. We kiezen daartoe die
van den Ciwatempel, die in het werk van Dr. Groneman fraai en.
duidelijk zijn afgebeeld.
DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR ENZ.
 129

Maar we zullen vooraf de eigenschappen en attributen der verschillende wereldhoeders nagaan. '
De lokapala's in het B u d d h i s t i s c h geloof zijn vier in getal.
Voor het Oosten: Dhrtarastra, beheerscher der Gandharwa's;
attribuut: de m a n d o l i n e.
Voor het Zuiden: Wirütlhaka, koning der Kumbhanda's (demonen).
Hij draagt als helm een olifantskop en als attribuut een lang
zwaard.
Voor het Westen Wirüpaksa -, koning der Naga's. Zijn attribuut
is een c a i t y a of een juweel in den vorm van een caitya in de
rechterhand en eene s l a n g in de linker.
Voor het Noorden K u b e r a of W a i c r a w a n a , koning der
Yaksa's. Zijn attributen zijn eene v a a n of eene l a n s m e t v a a n
iu de rechter en een r a t die juweelen spuwt in de linkerhand.
De laatstgenoemde God, die tevens God van den Rijkdom is, is
de gewichtigste der vier groote koningen (Caturmaharaja's) of wereldhoeders, die volgens Buddhistische opvatting den berg Meru'of
Sumeru, het centrum van het wereldsysteem, bewaken.
Het Brahmanisme kent er v i e r of a c h t en wel vier voor het
Noorden, Oosten, Zuiden en Westen en a c h t , wanneer het Z.Oosten,
Z.Westen, N.Oosten en N.Westen daaraau worden toegevoegd.
Daar de opgaven hunner namen volgens de ons toegankelijke
bronnen niet overal gelijkluidend zijn, zullen we de betreffende
passage uit het werk van Coleman in haar geheel overnemen, (bl. 253).
«Meru.
 The mythological mountain Meru, the Mienmo of the Burmese,
and the Sineru of the Siamese, is termed by the Hindus the navel
of the world, and is their Olympus, the fabled residence of their
deities. It is described by them to be placed at the north pole and
formed like a lotos, the petals of which are the abodes of the gods,
attended by the Rishees, the Gundharvas, the Apsaras, and the
Naga Rajah or great Snake King. On the summit is the heaven of
Brahma; in the east is Swerga, the paradise of Indra, resplendent
' Geraadpleegd zijn voor de Brahmaansche lokapala's het werk van COLEMAN
The Mythology of the Hindus. 1832 en WILKINS , Hindu Mythology, 2" edit. ,
1900; voor de Buddhistische GRÜNWEDEI-, Mythologie des Bnddhismus in
JTibet und der Mongolei, 1900.
* Wirüpaksa beteekent volgens Prof. Kern h i j , w i e n s oog m i s v o r m d
i s , symbool van den zonsondergang.
180

DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUK VAN DEN

as a thousand suns: in the south-east is the heaven of Agui; in the
south is Yama's; in the south-west Virupacsha's; in the west, Varuna's;
in the north-west, Vayu's; in the north is Kuvera's, whose seat is
formed of lapus-lazuli; and in the north-east is the heaven of Siva,
/•/of fervid gold.'/ Siva would thus appear to be doubly provided for,
Virupacsha being also one of his names. According to some, Surja
occupies the south-west. The heaven of Vishnu is variously placed:
by some in the Frozen Ocean, and by others in a subterraneous
sea of milk."
Op plaat 28 geeft C. ons een teekeuing te zien van dien Godeuberg.
 Het centrum van de teekeuing is een plattegrond van den berg
Meru. Daarboven zijn in vak B de goden verblijven geteekend. Nog
hooger bevonden zich de hoogste hemelen met in den top het verblijf
van het opperwezen. De vakken C en D moet men zich onder den
berg denkeu. Het zijn de woningen der groote Naga's en de verschillende deelen van de hel.
Wij hebbeu voorloopig alleen met het vak B te maken, dat
Coleman als volgt beschrijft.
//B. describes the heavenly mansions on the plane as they are
placed a b o v e M e r u , the s i x t e e n , that are marked from 24 to
39 being those of Indra and other deities."
Het is zeer te bejammereu, dat hij die andere vijftien goden niet
noemt. Verder vinden we deze opgave omtrent deu Z.Westelijken
wereldhoeder verdacht. Nergens elders toch troffen we Wirüpaksa
aan in het Brahmaansche godensysteem. Hij was voor de N. Buddhisten de beheerscher van het Westen.
Elders op bl. 126—127 (noot) noemt hij de acht, als volgt:
' / I n d r a , the regent of showers and of the east wind.
V a h n i ( = Agni) of the south-east.
Y a r a a of the south.
N a i r i t of the south-west.
V a r u n a , regeut of the west.
M a r u t (=Wayu) of the north-west.
K u v e r a of the north [//south'/ is een vergissing].
 I c a ( = Qiwa) of the north-east.// '
Verder zegt hij nog: "This account will be found to vary slightly
from other descriptions of the regents of the winds or eight points
i Deze opgave is betrouwbaar, want zij is, zooals Prof. Speyer mij mededeelt, ontleend aan het woordenboek van Amarasimha, den AmarakoQa
(zie aldaar I, 3 , 2).
9IWATEMPEL TE TJANDI PR.AMBANAN ENZ.
131

of the earth ; but the several accounts differ in a very trifling degree,
introducing Agni instead of Vahni * ; Sürya instead of Nairit:
Chandra for Kuwera; aud Chandra also, or Prithivi, for Isa.'/
Waar er van 10 lokapala's sprake i s , zijn de beheerschers van
het Zenith»en het Nadir er bij gerekend.
Gaan wij nu de plaatsing der Brahmaausche wereldhoeders nog
eenmaal n a , dan zit dus:
In het Oosten: I n d r a , God van den Hemel. Attribuut de
w a j r a (bliksembundel); soms de lans.
In het Zuiden Y a m a , God van het Doodeurijk, ook van den
Tijd en dan genaamd Kala. Attributen: de paca (strik) en de d a n da
(de kuods of roede).
In het Westen W a r u p a , God van de Wateren (in Wedischen tijd
van den Nachthemel). Attribuut de p a c a (strik). Dowsou noemt
dien uaga-paca of slangenstrik.
 In het Noorden K u w e r a , God van den Rijkdom en Koning der
Yaksa's, ook wel W a i c r a w a n a geheeteu. Attributen: de geldzak,
de hamer en de lotos. Hij wordt gewoonlijk vergezeld door vier
Yaksa's. Naast Kuwera wordt S o m a of C a n d r a genoemd, die
door sommigen echter in het N.O. wordt geplaatst. Hij is de God
van de Maan, oorspronkelijk de geest, die in de somaplant huist,
een geneeskrachtige plant, waaruit een bedwelmende drank bereid
werd. Voorts worden genoemd:
Voor het Z. O o s t e n A g u i , God van het Vuur. Attribuut: de
t o m a r a (speer), de lotos, de banier en het bidsnoer.
Voor het Z . W e s t e n S ü r y a , God van de Zon. Attribuut: de
lotosbloem.
Naast Sürya vinden we bij Coleman voor het Z.W. genoemd:
W i r ü p a k s h a , die bij de Buddhisten het Westen beheerscht. Ook
N a i r i t of N i r u t noemt hij als zoodanig. In het Sanskrit luidt
zijn naam Nairrta, een afleiding van Nirrti, de godin des verderfs.
In het N. W e s t e n zit W a y u . Attribuut de witte v l a g : soms
ook de olifantshaak en de speer of pijl.
 In het N . O o s t e n zit C i w a . Attributen de trisüla (drietaiid) en
de munda (doodskop); soms nog enkele andere, die van zijn verdelgende kracht getuigen. Naast Ciwa wordt ook S o m a genoemd
als beheerscher van het N.O. en in de derde plaats P r t h i w i
(Godin der aarde).
' Dit verschil is denkbeeldig; want v a h n i is een synoniem van agni.
188

DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR VAN DEN

Wanneer wij nu de Brahmaansche met de Buddhistische wereldhoeders vergelijken, dan zien we, dat Indra met ziju w a j r a bij
de Buddhisten heeft plaats gemaakt voor den Gandharwakoning
Dhrtarastra, da{ Yama heeft plaats gemaakt voor den Demonenkoning
Wirüdhnka, wiens attribuut is een lang z w a a r d . Dj£ demonen
heeteu Kumbhanda's. Nu beteekent k u m b h a //pot// of "urn«
(doodenurn). De gelaatskleur van dien god is blauw, wat wijst op
een schrikwekkend karakter. Het is dus aannemelijk, dat in hem de
oude Hellekoning Yama voortleeft. De oude wedische God Waruna
heeft plaats gemaakt voor den Nagakoning Wirüpaksa. Die Naga's
spelen in het Buddhistische geloof een groote rol. Niet alleen, dat
zij in de Buddhalegenden herhaaldelijk optreden als vereerders van
Buddha en zijne leer, maar zij zijn in het volksgeloof de bewaarders
van schatten, voornamelijk vau edelgesteenten. Zij brengen geluk
aan wie ze ziet en regen in tijden van droogte. Het is begrijpelijk,
dat zij in het regenbrengende Westen wonen (ten Westen van den
berg Meru) eu met juweeleu zijn gekroond.
Alleen Kuwera (of Kubera) is wat naam en functie betreft,
dezelfde gebleven. Maar zijne attributen ziju veranderd.
 Bezien wij uu de betreffende platen en beginnen we met Dr. Groneman
aan de Oostzijde ten Zuiden van de trap. (Zie plaat XXXV). Daar
zien wij I n d r a als Wajra-pani met zijn wajra (bliksembundel) als
hoeder van het Oosten. Van eene mandoline is geen spoor te bekennen.
We hebben hier dus den Brahmaauschen wereldhoeder voor ons.
Aan weerszijden zitten drie vrouwelijke volgelingen. Pat stemt ook
overeen met de gewone voorstelling, dat deze God van apsarasen
(hemelnymfen) is vergezeld. Aan de rechterzijde van den God zien
we boven den troon een seutéblad afgebeeld en nog iets hooger een
lotosbloem met afhangende meeldraden (zie origineele photo). Het
sentéblad is 't symbool van het koningschap. Het komt op bijna al
deze reliefs voor. Waar het ontbreekt, zullen wij er op wijzen.
Iudra was de koning der Goden ' en is hier afgebeeld, zittende in
zijn Swarga, een verblijf van de opperste zaligheid, dat gebouwd
werd door Wicwakarman, den bouwmeester der Goden. De stad had
volgens het Mahabharata een omtrek van 800 mijlen en was 40
mijlen hoog. Hare pilaren waren gevormd uit diamanten; hare
paleizen, tronen en meubelen uit het zuiverste goud.
• Verg. Bafara JEndra (•j'nfc) in de wajaug, die wordt voorgesteld als
opperheer van den Kahendxan (hemel).
plWATEMPEL TE TJAÏvDl PRAMBANAN ENZ.
183

Zij is de wooDplaats der G a n d h a r w a ' s (heraelsche zangers) en
van de liefelijke a p s a r a s e u (hemeluymfen), die de minnaressen
waren van Goden en Gaudharwa's en ook de belooning voor rle in
den strijd gevallene helden.
Aan tieu Ciwatempel zieu we ze in groote verscheidenheid om
den buitenmuur in bevallige standen afgebeeld, afgewisseld door
groepen van gandharwa's.
 Voortgaande, nemen we nu eerst de middenfigureu nl. die, welke
naast de trappen zijn geplaatst, omdat wij daarbij in de eerste
plaats de wereldhoeders meeueu te herkennen.
Westelijk van de Zuidertrap zien wij op relief N° XLI Y a m a ,
den beheerscher van het Z u i d e n , tevens God vau het D o o d e n rijk en Rechter der Doodeu. * Als zoodanig heet hij D h a r m a r a j a
en voert hij den p a c a (strik), waarmede hij zijne slachtoffers bindt.
Op dit relief staat op de lotosbloem een roede. Hij is hier
afgebeeld als Kala ( = Tijdgod en Dooder). Zijn voornaamste volgeling
is Citragupta, wiens taak het is, de daden en levensgebeurtenissen
der dooden op te teekeneu in het register A g r a - S a n d h a u l . * Hij
heeft een nagenoeg even schrikwekkend uiterlijk als zijn meester
(uitpuilende oogen, groote tandeii enz.)
Yama is hier afgebeeld, zittende op den troon des oordeels. Aan
zijne rechterzijde zitten zijne beide helpers of wachters en aan de
uiterste rechterzijde zit Citragupta, kenbaar aan zijn schrikwekkend
uiterlijk. Links zit de poortwachter Waidhyata, kenbaar aan zijn
knods. In den uitersten linkervolgeling zien wij een der Yamadütas,
wier plicht het was, de dooden binnen te brengen.
Na de uitspraak van het vonnis werd de doode hetzij naar het
verblijf der Pitaras (voorvaderen) in den hemel gebracht, hetzij naar
een der 21 hellen gezonden of wel teruggezonden naar de aarde,
om daar eene wedergeboorte te ondergaan.
 Verder wordt ons verteld, dat Yama twee onverzadigbare honden
bezat met vier oogen en wijde neusgaten, die men zich dacht,
rondwandelende onder de menschen, om de slachtoffers op te sporen
en die den ingang naar zijn verblijf bewaakten.
De beide wapens der volgelingen houden we voor in scheeden
' Verg. Batara, Jamadipati of Jama (ILHE-I) in de wajang, ook Bat&rê. Kali
of Kamamalah genaamd.
' Verg. Batarê. Panjarikkan ('••>»afl ""fty^Jf) °^ schrijver in het Godenverblijf als wajangftguur.
7' Volgr. VI.
10

184

DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR VAN DEN

gestoken knodsen. ' Op de scheede van Citragupta meenden we een
jaartal te zien.
Dr. JUYNBOLL had de goedheid, het voor ons te willen vergelijken
met Oud-Javaansche inscripties en las eruit 996 Caka, wat gelijk
staat met 1074 van onze jaartelling.
Later werd het door Prof. KEBN gelezen als 886 Qaka = 964 n. C.
Deze tempelgroep zou dan aanmerkelijk jonger zijn dan men tot
nog toe heeft gemeend.
Dat Yama, als Kala ( = Tijdgod), de drager zou zijti van het
jaartal, is zeer goed aan te nemen.
Daar het Citragupta's taak was, de daden en levensbijzonderheden
der gestorvenen op te teekenen, vatten wij het jaartal op als het
sterfjaar van den in den tempel begraven vorst. *
Deuzelfden volgeling zien we op het pendant van dit relief N° XL
meer op den achtergrond gezeten. Wij zien in de hoofdfiguur van
dit relief den goedigeu vorm vau Yama .als d h a r m a r a j a.
Op de bloem staat de paca (strik). Citragupta draagt dan den
naam van K a r ma la.
 Bij de beschouwing der Ramayanareliefs aan denzelfdeu tempel
(zie pi. X I , X V I I I , XXIV en XXXI) merkten we nog op, dat
de kapsels van het volk en van de volgelingen der vorstelijke en
hooge personen dezelfde zijn als die der Wajang-Gëdog-poppen,
wier geschiedenis speelt in den tijd van Fandji om eu bij Djajabaja's
regeering 1130—1160 n. C.
Daar de kapsels in vroegere eeuwen op Java een groote rol
hebben gespeeld, (ze waren meer nog dau kleederen of juweelen het
kenmerk van den rang der dragers) is het begrijpelijk, dat dit
karaktervolle kenmerk zich in de wajang heeft gehandhaafd.
Niet alleen dus, dat door de vaststelling van dit jaartal de
legendaire figuren der Pandji-romans op historischen bodem worden
geplaatst, maar wij meenen, dat, ook in verbaud met de bovenbedoelde overeenkomst in kapsels, men in de reliefs aan Tjanrli
Prambanan het aanknoopiugspunt zal moeten zoeken voor het historisch
verband tusscheu Midden- en Oost-Java.
• De Soesoehoenan van Solo bezit er een waarvan de scheede nauwkeurig
denzelfden vorm vertoont als de hier afgebeelde. Dat wapen is met gouden
franjes versierd, die aantoonen, dat het, evenals hier, met de punt naarboven
wordt gedragen.
• In 1885 is uit den tempelput een steenen urn te voorschijn gebracht,
gevuld met lijkasch en kostbaarheden.
QIWATEMPEL TE TJAN Dl PRAMBANAN ENZ.
135

Wij gaan nu den tempel om naar de W e s t z i j d e . Daar zit aan
weerszijden van de trap een Godheid, die eene, met een juweel
gekroonde slang in de hand houdt.
 De overeenkomst tusschen de meeste reliefs, die de hoeken en
trappen flankeeren, bracht ons op de gedachte, dat de 8 wereldhoeders dubbel zijn afgebeeld. In de 24 muurvakken hebben we dan
16 Goden te verwachten. Dat stemt overeen met de opgave van
Coleman, die 16 Goden verblijven noemt.
In de op deze beide reliefs afgebeelde Goden herkennen wij
W a r u n a , den beheerscher van het Westen, tevens God van de>i
Oceaan, hier voorgesteld als paca-bhrt = strikdrager. '
In de Puranas wordt hij hoofdzakelijk als W a t e r g o d beschouwd.
Zijn strik wordt daarin o.a. genoemd u a g n p a c a (Naga-strik). *
Waruna bezit ook een scherm, genaamd a b h o g a, dat gemaakt
is uit de bril (kophuid) van de brilslang eu dat ondoordringbaar is
voor water. De God draagt hier een bloemtros achter het linkeroor.
De slang in zijn hand is in een strik gekronkeld, üe voorste linkervolgeling houdt den a b h o g a omhoog.
De middelste rechter-volgeling omklemt met de rechterhand eene
lotosbloem. Het pendant van dit relief is nagenoeg identisch.
Deze beide reliefs zijn h o o g s t m e r k w a a r d i g . Wat het Nagaattribuut betreft, noch bij Colemau, noch bij Wilkins zagen we
dit slaug-attribuut afgebeeld of genoemd. Altijd wordt daar gesprokeu
van een strik of koord, ook van een knods in de andere hand.
 Alleen bij Dowson vonden wij den naga-paca vermeld. Men vergelijke
GEÜNWEDEL'S Myth, des Buddh. in Tibet und der Mongolei, bldz. 51,
waar bij de behandeling van Padmasambhava's levensbeschrijving
vermeld wordt, dat die heilige in het W e s t e n in het land
Nagapotadvïpa komt, waar "die Macht hatte der Naga". Deze overeenkomst met de voorstelling op Prambanau wijst er op, dat ook
naar Tibetaansche opvatting het attribuut van den Brahmaanschen
hoeder van het Westen een naga was; onze reliefs wijzen uit, dat
die dat ook voor Java is geweest.
Wij wijzen er hier nog op, dat we Waruna in het Buddhisme
vermeld vinden, nl. als 9*™ Slangenkoniug (Griinwedel bl. 191) eu

' Verg. Batar& Baruna (cn-nw) bij Gericke en Roorda.
^ Verg. Nagapasa ( M m u u ) bij G. en R. de 7iaam vaneen mythologisch
wapentuig.
186

DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR VAN DEN

dat de Naga's in het volksgeloof der Javanen steeds een groote rol
hebben gespeeld.
Nog altijd zijn deze diereu voor hen de geluk- en regeuaanbreugeude,
schattenbewareude wezens, die als reincarnaties van menscheu op
aarde wonderen verrichten. De naam van den 4**™
' Buddhistischeu
slangenkoning Wasuki leeft nog voort in den uaam der Oostelijke
residentie op Java: Basoeki eu in de wajangverhalen. Ook Autabaga
eu Naga-Gini zijn voor de lezers der Javaansche legenden welbekende
namen. De geleidelijke overgang vau den Brahmaanschen naar den
N. Buddhistischi'n beheerscher van het Westen, die eeu Nagakoning wordt genoemd, is door deze reliefs aangetoond.
 Wij gaan nu om uaar de N o o r d z i j d e en zieu op het relief
Westelijk van de trap (pi. LII) eene zwaarlijvige figuur met vier
Yaksa's als volgelingen. Beide kenmerken wijzen op K u w e r a ' , den
aau lepra lijdeuden God vau den Rijkdom, die, zoowel in het Brahinaansch
als iu het Buddhistisch geloof de beheerscher was van het Noorden.
Maar vreemd: hij mist de hem voor beide kenmerkende attributen.
Wisnu's gevleugelde schelp : de cankha , doet aan een watergod deuken.
Daarbij draagt hij eene zeer zonderlinge upawïta, die wel uit
menschenwervels lijkt te zijn samengesteld. Dit schrikwekkeud karakter
beznt Kuwera niet in het land der Hindoe's. Zijn verblijf wordt daar
voorgesteld als eeu gelukzalig oord, waar ellende, vrees, noch dood
gekeud wordt, waar geen verdriet bestaat, honger of ziekte. Wij
meenen deze afwijkeude voorstelling als volgt te kuuuen verklaren.
Ook de Javaausche mythologie kent een God van den Rijkdom,
die volgens sommigen eene Godin is: Kjahi of Njahi B l o r o n g ,
die als onderdaan (rijksbestuurder?) van Ratoe Lara Kidoel op den
bodem der Zuidzee woont: een watergod aldus eu wel een schrikwekkende, waut voor goud vraagt hij meuschenzieleu iu ruil eu zijn
paleis is gebouwd van menscheubeenderen. Wij meeneu in dit beeld
het karakter van den Oud-Javaanschen Rijkdomsgod met dat van
Kuwera vereenigd te zieu.
 Kuwera is hier voorgesteld, gezeteu iu zijn lusthof C a i t r a r a t h a
of M a n d a r a , die op den berg Meru gelegen is. Hij is het opperhoofd van de Y a k s a ' s * eu de G u h y a k a ' s . Ook worden de
K i u u a r a ' s als zijne volgelingen genoemd.
' Verg. Batara Kuwera (h-^^-cm) bij G. en E. of Daniswara In de Wajang konden wij liem niet ontdekken.
' Verg. Jak§a ( I U M I J I ) bij G. en R.
grWATEMPEL TE TJAXDI PB.AMBANAN ENZ.
137

In het feit, dat Wisnu's hemel ten N. van den Mem gelegen
was, ligt mogelijk ook nog een aanwijzing voor het afwijkend
attribuut van den N. wereldhoeder. In de rechterhand draagt hij hier
nog een onduidelijk symbool (geldzak?).
Op relief N° L U I , het pendant van het vorige, zieu we eene
Godenfiguur, omgeven door twee Yaksa's en twee Yaksa-vrouwen
of Yaksi's, die wijzen op Kuwera. Maar daar de hoofdfiguur naar
het uiterlijk te oordeeleu moeilijk met Kuwera is te vereenzelvigen
en daar we meermalen So ma als beheerscher van het N. genoemd
vinden, houden we dezen God voor Soma of Candra, den Maangod,
die clan met Kuwera tezamen het N. beheerscht. '
Op de bloem staat de c a n d r a k a u t a of m a n ! ca k a , het maanjuweel -, dat gezegd werd uit maanstralen te zijn gevormd en een
verkoelenden invloed uit te oefenen.
 De voorste Yaksï draagt twee bloemtrosseu, die naar het mij
voorkomt, met de beschrijving der so ma plant overeenkomen. De
tweede draagt in de handen een klein f l e s c h j e * met spitsen bodem.
Met de rechterhand drukt de vrouw op de stop en met de linker
steunt zij den bodem, die niet op een voet rust. Om dien puntigen
bodem en om het halsje zien we lofwerk. Degelijke fteschjes zien we
in Grünwedel's //Handbuch der Buddhistischeu Kunst in Indien'/
meermalen afgebeeld in de handen van Bodhisattwa's, voornamelijk
van Maitrêya. Zie aldaar pi. 90, 9 2 , 93 en 97. Op pi. 93 naar
een bronsfiguurtje in N e p a l s c h e n stijl heeft het nauwkeurig
denzelfden vorm als hier. Op pi. 90 naar een Gandhara-sculptuur
is de bodem eenigszins afgeplat. Grünwedel noemt het daar het
Grieksche zalffleschje. Op bl. 168 zegt hij, dat in de Gandharaschool het a n t i e k e f l e s c h j e m e t s p i t s e n b o d e m kalaca in
de plaats treedt van de ronde Indische löta. We hebben hier alzoo
te doen met de overneming van een Buddhistisch attribuut door
Brahmanen. Maar ook Padmapani (zie Grünweders Mythologie von
Tibet enz. bl. 126) wordt met zoo'u fleschje in de hand afgebeeld.
Wat nog die overname van Buddhistische attributen betreft, wij
wezen er in den aanvang al op, dat deze reliefs van Buddhistische
opvatting getuigen. De houding der beelden, de tronen met makarakoppeu en de daarnaast hangende bidschelien herinneren aan de
• Verg. Soma ty&«t.e») Kawi = maan en Tjandra (I^KU^M) K. N.
 » Verg. Tjandrakanta ( ^ « > , ^ M ) ^ ) KW = maanjuweel of Sasikanta.
* Zie origineele photo.
138

DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR VAN DEN

Buddha's en Bodhisattwa's van Boroboedoer. Dezelfde invloed, die
in Voor-Indië beslissend is geweest, heeft ook hier gewerkt. Griinwedel
heeft aangetoond, dat de kunst der Gandhara-periode, die zuiver
N. Buddhistisch was, op de geheele latere kunstperiode, ook op
de Brahmaausche sterken invloed heeft uitgeoefend. '
Ondanks de overheersching van het Ciwaïsme bleef de grootsche,
Buddhistische monumentale kunst van Midden-Java krachtig uawerken
en de bouwmeesters van deze tempels, die de vertolkers moesten zijn
van het godsdienstig gevoel hunner tijdgenooteu, gaveu aan de beschermeude Goden der buitenmuren de kalme, zittende Buddhahouding en omringden ze met Gaudharwa's, bidschellen en lotosbloemen, wat, alles tezamen genomen, aan Buddhistische bouwwerken
het rustige, lieflijke karakter geeft, dat met het wreed eu strijdvaardig
aanzien van Goden als Ciwa, Durga en Ganeca in het geheel niet
strookt. We zouden deze tempels willen noemen: Brahmaansch
gedacht, maar Buddhistisch gevoeld. *
We gaan nu den tempel om naar den Z. O. hoek eu nemen eerst
relief N° XXXVIII. Daar zien we A g n i •', den God van het vuur,
als beheerscher van het Z . O o s t e n . Hij is hier voorgesteld als
t o i n a r a d h a r a (speerdrager) eu als s a p t a j i h w a (zeventongige).
Op de lotosbloem links van den God staat een speer met zeven
tongen : de zeven vurige tongen van Agni.
 ' „Mag men op de aan den dag gekomen opschriften afgaan, dan zonder
twijfel, is reeds op Midden-Java de Hindoe-Javaansche maatschappij vooral
Qiwaïtiseh geweest, want de Boeddhistische opschriften zijn zeer schaarsch
en de (^iwaïtische zeer talrijk. Aan een eigenlijk gezegden strijd valt ook
hier niet te denken, een in goede en groote werken zich uitende rivaliteit,
waarbij het Boeddhisme in zijn eigen trant ook hier in de eerste plaats
bouwde, gaf om beurten aan beiden de bovenhand; eendrachtig leefden
beide kerkgenootschappen naast elkander (op één opschrift wordt de Boeddha
naast Ciwa aangeroepen). Wat de reden was, dat, niettegenstaande de
stichtingen der Boeddhisten over 't algemeen zooveel grootscher zijn, het
Qiwaïsme toch het veld behield, is onduidelijk, maar dit deed het zonder
twijfel, evenals in Engelsch-Indië." (Ene. N. I. artikel: „Oudheden".)
* In het opstel van Dr. Brandes: „de Makara als haartressieraad" lezen
we in de volgende bewoordingen de meening van den schrijver: „Ook Tjandi
Prambanan laat het zien bij de Dewarsi's aan den Mahadewaternpel, de
Wisnwarsi's aan dien van Wisnoe en de Brahmarsi's nan dien van Brama,
die allen geheel ten onrechte voor Bodhisatwa's zijn uitgemaakt."
' Verg. Gëni = vuur en i:n?<m (=bahni). Op Java werd Agni van de plaats
gedrongen door Bajara Brahma (I.-H^.Ï-I), die voor de Javanen als Vuurgod
geldt. Vgl. b r a m a s t r a „vuurpijl."

^IWATEHPEL TE TJANDI PEAMBANAX ENZ.
 139

De zes volgelingen van Agni dragen hier een lichtschijf, die van
een r a n d is voorzien. Op pi. XX van de Ramayana-serie aan
deuzelfden tempel zien we diezelfde gerande glorie om de hoofden
der Goden, die op aarde neergedaald zijn, om het gevecht tusschen
Raina en de demonen bij te wonen. Terwijl op alle andere reliefs
de glories van Rama en Laksmana glad zijn, vertooneu deze een
rand. Ook Rama draagt er een op dit relief, daar hij dan optreedt
in zijn gedaante als Wisnu, waarvan hij de incarnatie is. We noemen
deze glories in het vervolg G o d e n g l o r i e s.
Agui is de leider van het verbrandingsproces en de Goden zijn
op aarde neergedaald, om de plechtigheid bij te wonen. Zij dragen
offerlepels, bloemen en ander offer-gereedschap. De voorste liuker'volgeling draagt een steenen urn, waarboven een hondekop zichtbaar
is. Hij heeft een hoofdtooi, die afwijkt vaD dien van den naast hem
zittenden. Het is Yama, de Doodengod, die gekomen is, om de
asch van den overledene in ontvangst te nemen, begeleid door de
beide hellehonden.
Yama draagt in deze functie geen kroon, maar zijn haar is getooid
met bloemen. De middelste volgelingen dragen een voorwerp, dat
we bij Wilkins in handen van Agui zien.
Hij geeft daarvan geene nadere beschrijving. Wij houden het voor
een l o n t . Het beeld van Agui zelf is buitengemeen fraai. Het is
door een groot kunstenaar gebeeldhouwd.
 In N° XXXVII, het pendant van dit relief zien we A g n i als
A b j a h a s t a ( = hij die de lotos in de hand draagt). Hij zit in
zijn verblijf en is hier, meen ik, voorgesteld als koning van de P i t a r a s.
Zijne volgelingen ziju de hemelingen, die in hun aardsch leven
het haardvuur getrouw onderhielden. Twee van hen dragen een
o f f e r l e p e l . De voorste rechtervolgeling draagt onder den linkerarm
het d i e u s t m e s.
De Z u i d - W e s t e l i j k e hoek van het gebouw biedt aan ons
onderzoek de meeste moeielijkhedeu. Eerstens zijn de opgaven omtrent
den beheerscher van die windstreek zeer verscheiden. Ten tweede
ziju de hier afgebeelde attributen weinig kenmerkend. In de eerste
plaats zoeken we hier naar S ü r y a ', dien we meenen te herkennen
in de hoofdfiguur op N° XLIV. De fronsing in het voorhoofd houden
we voor eeue aesthetische voorstelling vau ziju derde oog. Absurditeiten
M'erden door de beeldhouwers van Prambauan steeds zooveel mogelijk
' Verg. Bat&rS, Sürjê, (<W») in de \7ajang.
140

DE (ÏODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR VAN DEN

vermeden. Hunne opvatting is over het algemeen hoogst artistiek
te noemen.
Sürya was de Zonnegod en heet als zoodanig Bhaskara ( = lichtraaker).
Zijn attribuut is de lotosbloem, die we ook zien in handen der
volgelingen. Op de bloem van den God ligt het zonnejuweel:
sürynkaïita ' , een kristal, dat gedacht werd uit zonnestralen te zijn
samengesteld en in het zonlicht warmte af te geven.
 In XLV zien wij een nevenvorm van Sürya. De attributen van
den God en van de volgelingen zijn nagenoeg identisch.
Het meest raadselachtige van alle reliefs is wel N° X L I I I , dat
met XLIV den Z.W. hoek omsluit. De lotosbloem met het daarop
liggend juweel doen aan Sürya denken, maar we vinden ook aanleiding, om dezen God voor Nairrta te houden, die mede als de
beheerscher van het Z. W. wordt genoemd en als een booze geest,
een Raksasa, wordt voorgesteld.
De Godheid is hier afgebeeld met een zeer bijzondere kroon, die
aau die van Rawana in andere reliefs doet denken. Hij toont even
als zijne volgelingen eeue boosaardige uitdrukking. Hij houdt in de
linkerhand een gesloten lotosbloem, waarnaast we een a a r meeneu
te herkeuuen. De aan zijne liukerzijde gezeteue volgelingen dragen
glories. Wie ze voorstellen, konden we niet nagaan. De voorste houdt
eene driedeelige bloem in de hand. Eeue lotosbloem is het niet. Het
is waarschijnlijk een bloemsymbool, dat we niet kennen. We zagen
dit symbool ook in de hand van Awalokitecwara (zie Grüuwedel
Myth, von Tibet bl. 65).
De middelste houdt een lotosbloem omhoog, waarop een onherkenbaar
voorwerp ligt. De laatste houdt de rechterhand naar voren geopend.
Zoolang we geene bewijzen voor het tegendeel hebben, houden we
dezen God voor Nairrta, den Satyaghna ( = vermoorder der waarheid)
van het Tibetaansche boek (zie Grünwedel, a. w. bldz. 52); die dan
met Sürya tezamen de Z.W. windstreek beheerscht. Op relief N° XLIX zien we Wayu *, den Windgod, tevens
beheerscher van het N.W. Hij is hier afgebeeld als g a n d h a w a h a
' Verg. Sïirja-Kanta (M»M77*TI?<pn) = zonnejuweel of brandglas.
 • Verg. Bat&ra Sambu (i»g>) in de wajang, een zoon van B. Guru, ook
een Rudra genaamd.
* Verg. Bafara Baju ( m u i ) in de wajang, ook genaamd Maruta = Skt.
maruta,

marut.
£IWATEMPEL TE TJANDI PRAMBANAN ENZ.
141

( = geurendrager). Op de bloemen der volgelingen ligt wierook, op
de bloem van den God brandende wierook. Zijn attribuut: de v a a n
missen we echter.
Op het pendant van dit relief N° L zien we Way u als heer der
Maruts ( = Stormgodeu). Op de bloem van den God staat eeue
driepuntige v l a m . De voorste linkervolgeling houdt eene bloeiende
lotosplaut in de hand. Daarnaast zitten twee personen met G o d e n g l o r i e s . Het zijn de M a r u t s , kenbaar aan hunne rijkbewerkte
gouden kronen. De gouden wapens, die zij in de Weda's gezegd
worden te voeren, ontbreken hier echter. De voorste schijnt een
bloemruiker te dragen en de volgende een lotosbloem (fakkel in den
vorm eener lotosbloem?).
In de beide reliefs, die den N.O. hoek van den tempel omsluiten
(LV en LVI) herkennen we onmiddellijk Q i w a * , den beheerscher
van het N. O. Hij voert op beide reliefs de m u n d a (doodskop) eu
de t r i c ü l a (drietaud), en is hier voorgesteld als M a h a k a l a
( = de groote verwoester of de dood) en als Icana ( = heerscher).
 De hoofdfiguren in deze beide reliefs zijn onmiskenbaar Qiwa en
leveren, in verband met onze bronnen, den besten toetssteen voor
de juistheid van onze geheele redeneering. De volgelingen leveren
echter meer zwarigheid. De buitenste rechtervolgeling op LV voert
een tricüla, de naast hem zittende een speer met weerhaken en de
buitenste linkervolgeliug een veelpuutige speer. De beide laatste
attributen begrijpen we niet.
Het pendant van dit relief LVI is wat de volgelingen betreft nog
duisterder. Die aan de rechterzijde zitten, missen het kastenkoord
en ziju dus blijkbaar C ^ r a ' s . De voorste draagt een bloemtros en
de naast hem zittende omklemt met beide handen een klein fleschje,
gedekt met een stop. Het is anders van vorm dan dat op het Somarelief. Het schijnt smaller en rust op een voetje. Verder draagt de
middelste linkervolgeling een platten over elkaar gekruisten halsband
en de laatste een halsketen van tijgernagels, een echt Javaansch
sieraad. Dit relief is zeer zonderling.
Daar we voor de meeste windstreken de dubbele plaatsing der
wereldhoeders hebben aangetoond, kan N° LVIII geen anderen God
voorstellen dan I n d r a , want geen andere wordt vour het O. genoemd.
i In de Manik-majê, genaamd Bat&ra Emprit Andjala ( = *£?**fJ» nsn,/»

142

DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR VAN DEN

Het hoofdbeeld is helaas zwaar beschadigd. Aau zijne rechterzijde
zitten drie Goden, waarschijt)lijk Gandharwakouingen, waarvan hij
heer was. ' Die aau zijn linkerzijde zitten, missen de glorie. De
Gaudharwa's hadden groote vermaardheid als medicijnwrijvers, in
welke fuuctie zij hier ziju afgebeeld. De middelste lechtervolgeling
is bezig medicijn te wrijven. De voorste links gezeteue houdt iets
als zalf in de hand en in de rechterhand een (geneeskrachtige?) bloem.
 We hebbeu nu de reliefs, waarin we de wereldhoeders meeneu te herkennen , besproken en gaan over tot de daartusscheu geplaatste Goden.
In K° XXXVI herkennen we B r h a s p a t i of G u r u , den leeraar
der Goden, ook hun p u r o h i t a (huispriester). Hij wordt vereenzelvigd
met den planeet Jupiter eu gold iu den Kg Weda als een equivalent
voor Brahmanaspati eu dus ook voor Agni. Iu later tijd schijnen de
eigenschappen dezer ueveuvormen uit elkaar te zijn geweken, want
de Brahmauaspati, die Wilkius ons beschrijft, gelijkt maar weinig op
den Purohita, dien we hier voor ons hebbeu. Links van den God staat
ziju meest kenmerkend attribuut: de lota of waterkruik. De drietand,
vliegenwaaier, de bedelnap en het bidsnoer kenmerken hem alleen als
priester, iu dit systeem natuurlijk als Ciwapriester. Zijne volgelingen
voereu ook de laatste attributen. De voorste rechtervolgeling draagt als
upawïta een snoer van bidkoraleu. De Godheid draagt ouder het
kasteukoord een breeden platteu band, die met een strik over den linkerschouder ligt precies als bij het Manjucrlbeeld van Oost-Ja va dat
gedateerd is 1348 n. C. Vier van zijne volgeliugen dragen zoo'n band.
 Het komt ons voor, dat tusschen Ciwa als Mahayogin ( = groote
asceet) eu dezen Guru der Goden op Java eeue vermenging heeft
plaats gehad. Den voorvorm van den Javaauscheu Batara Guru
begrijpen we nog uiet. Zoolang we geene bewijzen hebbeu voor het
tegendeel, houden we den hier afgebeelden God voor Brhaspati. In
elk geval komt het ons gewaagd voor, iu iedere, met een drietaud
afgebeelde Godheid een Qiwa te zien. *
* De Gandharwa's (onrffjn») die men ook in de versieringen
mythische wezens met vogellij ven ziet afgebeeld, zal men in de
Bat&ra Patuk (uji^*rn,j) = vogelbek en Batara Tumburu (T. is
van een Gandharwa) moeten zoeken.
* Verg. Wrahaspati ( ^JIUJIM-»*.») KW. = de daggod (?)

der muren als
wajangfiguren
de eigennaam
en

Araning

Rësi (t/m>w HIM) = hij , die genaamd is: Rishi ook Rëspati ( o (JI-J*H) Kw.
= Donderdag.
Verg. Jogiswara ( ) | ( u t m i u u ) = de groote asceet.
giWATEMPEL TE TJANDI PEAMBANAN ENZ.
143

Nu volgt een zeer merkwaardig relief (pi. XXXIX). We zieu in
de hoofdfiguur H a n u m a n iu de gedaante van een God, wat hij
naar de geboorte is. Hij is de zoon van Wayu, den Windgod eu
vau eene hemelnymf Aujana, die in de gedaante van een aap uit
den hemel verbannen werd. Zij zit links van Hanuman naast de
Gandharwa's, waarbij zij behoort. Ze is dadelijk te herkennen aan
haar apengezicht. Ook de staart is duidelijk zichtbaar.
 Op de bloem, die Hanuman ' in de linkerhand draagt, staat de
k n o d s , liet gewone apenwapen. Aau die knodszien we drie wimpels
(of vlammen?)
Rechts van den God zien we den berg Gandhamadana, waar de
Gaudharwa's wonen onder hunne koningen Haha en Huhü, die hier
naast den berg zijn afgebeeld. Aan de andere zijde, op hetzelfde
voetstuk, waarop de berg is geplaatst, zien we het geneeskrachtig
kruid, dat daar groeide, en dat door Hanuinan gehaald wercWin den
strijd tegen Rawana, om de gesueuveldeu te doen herleven. Dit
relief zit aan de Zuidzijde van den tempel tusschen Yama en Agui.
Deze plaatsing van Hauuman schijnt eeue beteekenis te hebben.
In het werk van Coleman is op pi. 27 eeue afbeelding te zien
van het Zuiderfront van den Rama tempel te Ramnaghur. Bij den
bouw van dezen tempel schijnt dezelfde hoofdgedachte te hebbeu
voorgezeten. In het midden der bovenste verdieping zien we Durga,
staande op den stier; lager rechts en liuks van de poort Y a m a ,
daarnaast H a n u m a n en in het Z. O. A g n i . Deze overeenkomst
kan o. i. geen toevalligheid zijn (Hanumau zit ook hier tusscheu
Yama eu Agni). We wijzen er nog op, hoe boven de godenreeks
aan tempel Prambanan aau alle zijdeu van den tempel in kleine
nisjes apen schijnen te zijn afgebeeld. Die stellen dan natuurlijk
Hanuman voor. In het Ramayana wordt verteld, dat Hanuman de
Zuidelijke apeulegérs aanvoerde. Mogelijk is dit de reden zijner
plaatsing aau den Zuidkant.
 Aan den Rama-tempel staat in het Z.W. "Munggala// [ = Marigala,
Mars] een ongeluksplaneet. Naast Hanuman o n t b r e e k t op ons
relief h e t S e n t é b l a d ! — Hauuman was geen vorst.
Op relief N° XLII meenen we Brahmanaspati te zieu (== heer
van gebed óf tooverspreuk) een nevenvorm vau Agni. Hij is evenals
Agni en Soma geboren op het altaar en stijgt vandaar naar de
* Verg. Bagawan Hanuman ( i n ^ t i « y ) of Baju Suta (zoon van Baju) of
Rama Dajapati.
144

DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR VAN DEN

Goden omhoog. Hij is de personificatie vau het pripstergebed. Op de
bloem zien we de offervlam. Hij wordt vereerd door hemelsche rsis
en aardsche Brahmanen. Twee van hen dragen fakkels, twee offerlepels
en twee anderen maken een eerbiedig handgebaar. Ze zitten met
geopenden mond en worden hier dus zingende voorgesteld.
We hebben bij dit relief ook aan Hanumau gedacht, daar we
dien op bovenbedoelde plaat aan weerszijden van Yama zien afgebeeld,
links met priestermuts en priestersëlëudaug. Deze omstandigheid
vereischt een nader onderzoek.
Op relief N° XLVI1I zien we Karttikeya ' of Skanda den Oorlogsgod,
hier in zijn hoedanigheid als Senapati, aanvoerder der Godenlegers.
Zijne drie attributen zijn aanwezig. Aan zijne rechterzijde staat de
d r i e t a n d , links de boog en daarnaast de pijl met de punt naar
beneden (zie or. photo). Zijne volgelingen dragen hier lotosbloemen.
Op*N° LI zien we Kama * den Minnegod hier afgebeeld als
Puspacara (d. i. wiens pijlen bloemen zijn).
 Zijn attributen zijn: een b o o g van suikerriet, waarvan het koord
uit bijen bestaat en p i j l e n , die in b l o e m e n eindigen. De God
draagt hier b o o g en b l o e m e n pijl in de linkerhand. Zijn gevolg
bestaat uit apsarasen, wat ook geheel in overeenstemming is met de
voorstelling in de Brahmaansche mythologie. Eene der nymfen draagt
daar wel een banier, waarop een makara of een visch is afgebeeld.
De voorste linkernymf ligt geknield voor een lotosplant, die op
een voetstuk schijnt te staan en waarboven een vlam brandt.
Op relief N" LIV is misschien W i e w a k a r m a n te zien, (dezelfde
als de Wedische Tvastr) in zijn hoedanigheid vau bouwmeester der
Goden. *
Hij was niet alleen de bouwmeester der godenpaleizeu, en de
vervaardiger der uit zichzelf bewegende godenwagens maar smeedde
behalve de wapens der Goden ook hunne gouden sieraden. De lotosbloem in de haud van den God is afgebroken, maar daarboven
zien we links van den God het beroemde vuurwapen, dat door
hemzelf werd gesmeed.
* Van den naam Brahmanaspati ontdekten we in het Javaansoh geen
equivalent, ook niet van Karttikeija, alhoewel de laatste naam nog voortleeft
in prijaji kartika, naam van een bepaald soort inlandsohe soldaten.
^ Verg. Bafcara Kamadjajü, («7iiE».«rnu) of Manobawa Kw.
* Verg. Bagawan Manikara (f' ja $# "^) = de goddelijke juwelier, eene
Godheid, die in de zesde verdieping der aarde woont (G. en R.).
pIWATEMPEL TE TJANDI PBAMBANAN ENZ.
145

Volgens Coleman en Dowsou voert hij in de rechterhand een kuotls
of boog (die hier ontbreken). Zijne vrouw was een Wauarl (apiu).
 Die is dus niet afgebeeld, wel waarschijnlijk zijne moeder, de
beminnelijke Yogasiddha, die we zien in de naast hem zittende vrouw.
Zijne helpers en leerlingen waren de drie Rbhu's, die om hunne
bekwaamheid als handwerkers onsterfelijkheid en goddelijke eer verworven hebben.
Links van den God zit vooraan een hunner, wiens uiterlijk aan
dat van een Raksasa doet denken. Evenwel, wij vonden nergens
vermeld, dat de Rbhu's een Rsksasa-type vertoonden. Dit relief
is zeer m e r k w a a r d i g . De laatste rechtervolgeling houdt een juweel
in de hand. Wicwakarmau was ook een goudsmid. De middelste der
Rbhu's houdt een offerbekertje in de hand. Hun proefstuk is geweest, uit één offerbeker, door hun meester gesmeed, er vier te maken.
En nu relief N° XLVII!
In ons systeem mag N a r ad a de Godenbode niet ontbreken. Hij
is beslist een van de zestien geweest. Ook in de Wajang leeft hij
voort, i Het eenige relief, waarop wij hem meenen te herkennen,
is dit. Maar de ons toegankelijke bronnen geven helaas omtrent dien
God weinig klaarheid. Het bij Coleman afgebeelde attribuut: de
w ï n a (hindoe-luit) stemt niet met dat, hetwelk hier op de bloem
is afgebeeld. We zijn dus genoodzaakt, onze verklaring op de gis
te geven.
Narada dan wordt gezegd een zoon te zijn van Brahma en
Saraswatï. Hij was de bode der Goden en stond daarbij bekend als
een wijs wetgever en astronoom, en als een uitstekend musicus.
 Hij wordt genoemd de uitvinder van de w ï n a en behoort als
zoodauig bij de Gandharwa's. De laatsteu zien we hier aan zijne
rechterzijde gezeteu. Zij bespelen als hemelsche muzikanten verschillende
instrumenten. De middelste bespeelt de w ï n a , waarvan de klankkast
op den schouder rust. De Godheid zelf voert op de lotosbloem den
w e d a , het attribuut van zijn vader Brahma. Aan zijne rechterzijde
staat een spijsoffer: een bak met rijst, waarboven bloemen zijn
gelegd, zooals wc dat menigmaal aan Boroboedoer vinden afgebeeld.
Het is hier geen attribuut. Het is niets dan eene aauwijv.iug, dat
* Verg. Bat&ri, Narada ( « m n ) of Kanekaputra ( = zoon van Ganeija?)
bode van Bafara Guru. Hij wordt ook genaamd Dewakèbajan = do ordonnans
der Goden. De gënding ( = gamelan-melodie): waru gènjdjong of gènjdjong
dojong herinnert aan zijne derde functie (Zie G. ea K.) Zijn verblijf in den
Suralajê, heet Suduk-udal-udal. (G. en E.).
146

DE GODENBEELDEN AAN DEN BUITENMUUR VAN DEN

de Godheid is voorgesteld, bezig eeue heilige handeling te verrichten.
Die heilige handeling kan uiet anders zijn dan de voordracht van
het Ramayana, dat in de reliefs aan dezen tempel zulk eene voorname
rol speelt. Uit een symbolisch voorwerp (?) in de rechterhand openbaart
de God het gedicht aan Walmiki, die in luisterende houding aan
zijne linkerzijde is gezeten.
Naast Walmiki zitten twee personen, die attributen dragen, welke
ons volkomen onverklaarbaar zijn.
Gaan we nu de geheele reeks nog eenmaal na en plaatsen we
daarbij achter de namen, waarvan we niet zeker zijn een ? dan zit
dus op relief
N» 58 en 35 Indra.
// 36 Brhaspati?
„ 37—38 Agni.
// 39 Hanuman.
// 40—41 Yama.
