Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
260

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

gevoegd bij de verwachte vertraging in de aanleg van de openbaar vervoerlijnen” (waarbij nog werd
uitgegaan van de lijn vanuit Diemen) en op de uitwerking van de “woonmilieus”, waarbij “een schakel,
een ‘interface’” zou ontbreken “tussen ‘hardware’ en ‘software’” (tussen de lay-out van de archipel en
de gewenste “woonstijlen” en “woontypen”).1107
Een laatste reactie op de NvU stond in het ‘jaarboek’ Landschapsarchitectuur en stedebouw voor de
periode 1995-1997. De bespreking was louter positief, met veel aandacht voor het “landschappelijke
ontwerp”, en ging vergezeld van de belangrijkste schetsen uit de NvU.1108 Overigens was in dit boek
ook een bijdrage gewijd aan het (niet uitgevoerde) Plan Waterstad van Teun Koolhaas voor het
Haveneiland.1109
Op het tegelijkertijd gepubliceerde SPvE voor het Haveneiland en de Rieteilanden en op het in mei
1997 uitgebrachte SPvExtra verschenen geen aparte reacties van vakgenoten. In 1998 adviseerde
de ARS echter wel tweemaal: in februari op het GSP voor het Haveneiland en de Rieteilanden, en
in december op het concept-SPvE voor het Steigereiland.1110 Voor het GSP had de ARS “lof” voor
de “stedenbouwkundige spelregels”, maar “zorgen” over de afwezigheid van “superviserende”
“projectmanagers” (naast het Kwaliteitsteam), de “inrichting van de openbare ruimte […] door de
private partijen”, het parkeren op eigen terrein, de mogelijk pas late realisatie van voorzieningen,
en de “rommelige” spelregels voor de “Oostpunt” (feitelijk het gehele oostelijke Haveneiland).1111
Het advies over het SPvE voor het Steigereiland werd gecombineerd met dat over de NvU voor het
Zeeburgereiland en was veel kritischer: de ARS vond het aantal woningen te laag, de wijken te veel op
de auto ingesteld, daarmee de parkeernorm te laag en het Steigereiland te veel doorsneden door de
Steigerdam en de hoogspanningszone.1112
Ook voor het SP voor het westelijke Haveneiland en de Rieteilanden kwam de ARS met een advies, in
oktober 1999.1113 Alhoewel de ARS nu “positief” was over het ontwerp (na zoals gezegd een eerder
negatief commentaar op het ‘exterieur-interieurontwerp’), achtte de raad de planning waarbij “er
in razend tempo circa 40 stedebouwkundige deel-plannen (sic) opgesteld [moeten] worden” en de
realisering “praktisch onhaalbaar” en “contrair” werkend op “de vereiste kwaliteit”.1114
In april 2000 werd vervolgens het concept-SP voor het Steigereiland van commentaar voorzien door de
ARS, die inmiddels onder voorzitterschap stond van V.M.  1108

Het woongebied IJburg in Amsterdam, 1998.
1109

Een plan voor het Haveneiland van IJburg, 1998.
1110

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1998a; Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1998b.
1111

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1998a, pp. 1-4.
1112

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1998b.
1113

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1999.
1114

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 1999, pp. 3, 5.
1115

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 2000.
1116

Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, 2000, p. 3.
261

IJburg in woorden
INH

In het volgende ‘jaarboek’ Landschapsarchitectuur en stedebouw, over de periode 1997-1999, werd
door M. de Hoog en A. Misch teruggeblikt op het totaalontwerp voor IJburg (en dat van Leidsche
Rijn) en werd het SP voor het Haveneiland hiernaast gelegd.1117 Hierbij stelden ze vast dat beide
ontwerpen niet zomaar in elkaars verlengde lagen, maar dat na een “worsteling” een “kwaliteitssprong
[…] gemaakt is […] door de introductie van het stratengrid”, en vergeleken ze het SP met de
Plantagebuurt.1118 Ook waarschuwden ze voor het vervolg: “Het plan voor het westelijk deel van het
Haveneiland is gekopieerd voor een net zo groot oostelijk deel terwijl juist alles ingezet zou moeten
worden voor het maken van verschillen.”1119 In hetzelfde jaarboek, verschenen in 2000, was ook een
aparte bespreking van het ontwerp voor het westelijke Haveneiland opgenomen, waarvan gezegd werd
dat “het raster […] onder leiding van Ton Schaap tot stand kwam”.1120 In hetzelfde jaar noemde H.
 Ibelings het totaalontwerp voor IJburg in zijn boek Het kunstmatig landschap “ingenieus”.1121
In de Nederlandse vaktijdschriften bleven verdere reacties op de SP’s voorlopig uit, maar in 2001
verschenen wel twee recensies in Duitse vakbladen. In Bauwelt besprak L. Fischer het ontwerp voor
het Haveneiland en noemde de plannen een “geeignete Struktur […], um ein Gleichgewicht zwischen
Ordnung und Chaos, zwischen Zusammenhang und Vielfalt zu generieren”.1122 In Deutsche Bauzeitung
besprak de Nederlandse criticus H. Tilman de ontwerpen voor Vinex-wijken Ypenburg, Leidschenveen
en IJburg, waarbij hij de laatste kwalificeerde als een “eigenständiger Stadtteil” waarbij “Gemeinde und
Entwickler […] die Rollen [haben] getauscht” en “die Abwechslung […] durch eine “kontinuierliche”
Variation der Entwurfssprache zustande [kommt]”.1123
In december 2001 verscheen zoals gezegd het boek van ‘Atelier CDS’ als plantoelichting. Van
de drie critici die hieraan een bijdrage leverden hadden er twee al eerder (positief) over IJburg
gepubliceerd. Bij het deel ‘Opgave’ hoorde een artikel van Tilman, die vooral de programmatische
uitgangspunten besprak, zoals het feit dat er in IJburg “wordt gestreefd naar een verhouding tussen
bewoners en werkenden van 2:1, tegen in de binnenstad van Amsterdam een ratio van 1:2,3 en in
Amsterdam-Zuid 3:1. IJburg […] wordt niet meer gezien als een uitbreiding van de stad, een gebied
waarin hoofdzakelijk wordt gewoond, maar als een volwaardig onderdeel van de stad. Tegelijkertijd
is onderkend dat de stad niet meer ophoudt bij de grenzen ervan, maar dat stedelingen een veel
groter gebied bewonen.”1124 Daarnaast plaatste Tilman de “menging en veelsoortigheid” en de
“continue variatie” tegenover de “banaliteit van de doorsnee Vinexwijk”.1125 Ook in de bijdrage van
Ibelings, in het deel ‘Ontwerp’, werd IJburg gepositioneerd tegenover de “homeopathisch verdunde
stedelijkheid van de gemiddelde Vinexwijk”.1126 Verder concludeerde Ibelings dat er in het “neutrale
[…] rasterplan” minder, maar bredere straten waren dan gemiddeld en dat het plan als “liberaal
unicum […] ingekapseld in een complexe structuur […] voor de buitengewoon eenzijdig samengestelde
Amsterdamse woningvoorraad […] een zegen [zal] zijn”.1127 Het deel ‘Plan’ werd ten slotte beëindigd
met een stuk van E. Taverne onder de titel ‘Wendingen’, waarin hij vooral inging op het Pampusplan en

1117

De Hoog & Misch, 2000, p. 94.
 1118

De Hoog & Misch, 2000, p. 94.
1119

De Hoog & Misch, 2000, p. 99.
1120

Haveneiland en Rieteilanden: balanceren tussen orde en chaos, 2000, p. 118.
1121

Ibelings, 2000, p. 184.
1122

Fischer, 2001, p. 32.
1123

Tilman, 2001a, p. 76.
1124

Tilman, 2001b, p. 20.
1125

Tilman, 2001b, pp. 21, 22, 23.
1126

Ibelings, 2001, p. 70.
1127

Ibelings, 2001, pp. 70-71, 72, 76.
 262

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

de onmacht van de stedebouwkundige discipline om te komen tot werkbare “ideeën en concepten […]
die het in inventiviteit enigszins kunnen opnemen tegen de producten van de huidige belevings- en
ervaringsindustrie”.1128 Slechts in de laatste vijf pagina’s (een derde) ging hij in op het ontwerp voor
IJburg, dat hij na (nota bene) het Plan Zuid en de Bijlmermeer als een nieuwe “onverwachte wending
in de geschiedenis van de stedenbouwkundige ontwikkeling van Amsterdam” kwalificeerde, “vanwege
de onverholen bekentenis van de stedenbouwkundigen tot de additieve structuur van de stenen stad
van de negentiende eeuw”.1129
Interessant is dat Tilman in dezelfde maand dat het boek verscheen, december 2001, een uiterst
kritisch artikel publiceerde in De Architect, onder de niet mis te verstane titel ‘Kwaliteit IJburg daalt
naar onaanvaardbaar niveau. De teloorgang van een voorbeeldig ingezet planproces’.1130 Door zowel
sterke regulering vanuit het Kwaliteitsteam als hoge grondprijzen vanuit de gemeente – en dus
bezuinigingsdruk vanuit de ontwikkelaars – zou de ontwerpvrijheid danig zijn afgenomen, waarbij
Tilman zich ook baseerde op verschillende artikelen in Het Parool van architect B. Mastenbroek,
die zich had teruggetrokken uit het proces.1131 Het commentaar eindigde met een oproep tot
“vereenvoudiging” (die uiteindelijk dus ook werd doorgevoerd).1132
In het in 2002 verschenen ‘jaarboek’ Landschapsarchitectuur en stedebouw over de periode 19992001 werd het SP voor het Steigereiland juist zeer positief besproken: volgens de redactie maakte dRO
de “potentie met verve waar”.1133 Ook de toon van een later vakartikel over het Haveneiland, dat buiten
de hier onderzochte periode valt, was een stuk positiever dan dat van Tilman: in Blauwe Kamer van
januari 2005 roemden M. Steenhuis en H. van Tilborg juist het “robuuste plan”, dat IJburg “de recessie
door” had geholpen.1134

§ 5.4.2

Bestuurders1135

Uiteraard waren B en W en de gemeenteraad al ruim voor 1996 bezig met de voorbereidingen
voor Nieuw-Oost.1136 Hieronder worden echter alleen de belangrijkste voordrachten en besluiten
besproken die betrekking hebben op de verschillende definitieve ontwerpen voor de eerste fase, in
chronologische volgorde.
 1128

Taverne, 2001, pp. 143-146, 148.
1129

Taverne, 2001, p. 151.
1130

Tilman, 2001c.
1131

Tilman, 2001c, p. 30; Mastenbroek, 2001a; Mastenbroek, 2001b.
1132

Tilman, 2001c, p. 32. Zie voor deze vereenvoudigingen paragraaf 5.3.12.
1133

Steigereiland – Amsterdam IJburg: Laat de storm maar komen, 2002.
1134

Steenhuis & Van Tilborg, 2005.
1135

In tegenstelling tot de vorige hoofdstukken is deze paragraaf niet gebaseerd op het papieren Gemeenteblad, maar op de sinds 1987
online gepubliceerde versies, zie: https://amsterdam.raadsinformatie.nl/.
1136

Voorbeelden waren in juli 1994 het instemmen door de gemeenteraad met het investeringskrediet, in januari 1995 met de naam
IJburg, in april 1995 met het Vinex-convenant en in november 1995 met de ROM-IJmeer; zie: Gemeenteraad Amsterdam, 1994;
Gemeenteraad Amsterdam, 1995a; Gemeenteraad Amsterdam, 1995b; Gemeenteraad Amsterdam, 1995c.
 263

IJburg in woorden
INH

Na een op 30 mei 1996 aangenomen notitie over de inrichting van het besluitvormingsproces over
IJburg, waarin ook de plangeschiedenis nog eens werd samengevat, werden op 22 augustus 1996
door B en W maar liefst negen voordrachten ingediend die betrekking hadden op IJburg:1137 de NvU,
het aanlegbesluit, het SPvE voor het Haveneiland en de Rieteilanden, de evaluatie van de aanleg van
het proefeiland, en stukken over de Diemerzeedijk, de openbaar-vervoersontsluiting, de intentieovereenkomst met de drie consortia, het globale bestemmingsplan voor de eerste fase en het op
handen zijnde referendum.1138 Niet geheel toevallig publiceerde wethouder Stadig zoals gezegd in
dezelfde maand zijn pamflet Waarom bouwen in het IJmeer?1139 Op 4 september 1996 werden alle
voordrachten in een avondzitting die tot 02.30 uur duurde geaccepteerd.1140 Omdat alle raadsleden
behalve R. van Duijn van De Groenen en PvDA-’dissident’ A. Bijlsma positief waren over IJburg, hoefde
Stadig verrassend weinig te debatteren of te behandelen, op enkele moties na; op het uiteindelijk
genomen besluit volgde volgens de notulen een “applaus”.1141
In 1996 en 1997 volgden nog enkele voordrachten en besluiten over onder andere het referendum,
investeringskredieten en de IJtram, die hier echter niet centraal staan.1142 Opvallend is dat de
behandeling van het SPvExtra op 20 mei en 4 juni 1997 niet voorkomen in de notulen in het
Gemeenteblad.1143
Als volgende – zij het enigszins afwijkende – stap volgens het Plaberum werd het GSP uiteraard
weer wel officieel voorgedragen door B en W en behandeld door de gemeenteraad, op respectievelijk
13 en 18 februari 1998, waarbij na discussies over de gebouwde parkeervoorzieningen ook
de samenwerkingsovereenkomst met de consortia werd aanvaard, zij het niet door D66 en De
Groenen.1144 Overigens werd eind 1998 nog een wijziging in de samenwerkingsovereenkomst
doorgevoerd, namelijk dat “wijzigingen van ondergeschikte aard” niet langer hoefden te worden
voorgelegd aan de raad.1145
Het volgende plandocument dat door de gemeenteraad werd besproken was het SPvE voor het
Steigereiland, tezamen met de bijbehorende kredietaanvraag, in een avondzitting op 14 juli 1999, na
voordrachten door B en W van 2 juli.1146 Opnieuw waren de raadsleden enthousiast over het ontwerp,
ook over de grote hoeveelheid zelfbouw.
 Op respectievelijk 4 en 13 januari 2000 boden B en W vervolgens een opnieuw gewijzigde
samenwerkingsovereenkomst en het SP Haveneiland en Rieteilanden-West aan; het eerste was nodig

1137

B en W Amsterdam, 1996a; Gemeenteraad Amsterdam, 1996a.
1138

B en W Amsterdam, 1996b; B en W Amsterdam, 1996c; B en W Amsterdam, 1996d; B en W Amsterdam, 1996e; B en W Amsterdam, 1996f; B en W Amsterdam, 1996g; B en W Amsterdam, 1996h; B en W Amsterdam, 1996i; B en W Amsterdam, 1996j.
1139

Stadig, 1996.
1140

Gemeenteraad Amsterdam, 1996b, pp. 31-59, 74.
1141

Gemeenteraad Amsterdam, 1996b, p. 59.
1142

B en W Amsterdam, 1996k; Gemeenteraad Amsterdam, 1996c; B en W Amsterdam, 1997a; Gemeenteraad Amsterdam, 1997a; B
en W Amsterdam, 1997b; Gemeenteraad Amsterdam, 1997b; B en W Amsterdam, 1997c; B en W Amsterdam, 1997d; Gemeente­
raad Amsterdam, 1997c; B en W Amsterdam, 1997e; Gemeenteraad Amsterdam, 1997d; B en W Amsterdam, 1997f; Gemeente­
raad Amsterdam, 1997e;

1143

Omdat het de uitwerking van een eerdere versie betrof vond de behandeling mogelijk plaats in de Commissie van Advies Volks­
huisvesting, Stadsvernieuwing, Ruimtelijke Ordening en Grondzaken. De eerste datum is afkomstig uit: Rijnboutt, 2009, p. 14; de
tweede datum is afkomstig uit: B en W Amsterdam, 1998, 13 februari, online.
1144

B en W Amsterdam, 1998d; Gemeenteraad Amsterdam, 1998c.
1145

B en W Amsterdam, 1998k, p. 1; Gemeenteraad Amsterdam, 1998f.
1146

B en W Amsterdam, 1999b; B en W Amsterdam, 1999c; Gemeenteraad Amsterdam, 1999b; Gemeenteraad Amsterdam, 1999c.
 264

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

vanwege “tegenvallende resultaten”.1147 Tegelijkertijd werd een eerste uitwerking van een deel van
het bestemmingplan voor de eerste fase van IJburg aangeboden (Haveneiland-West), waarvan er tot
2002 nog vijf zouden volgen.1148 In een gecombineerde vergadering op 9 februari 2000 aanvaardde de
gemeenteraad deze voordrachten, ook nu was de stemming “zeer tevreden” en “zeer verheugd”.1149
In 2000 werden verder nog de verplaatsing van de RWZI en de natuurontwikkeling langs de
Waterlandse kust geaccordeerd.1150 Op 21 en 29 november 2000 volgden de voordracht en de
aanvaarding van het SP voor het Steigereiland, de “kraamkamer” van IJburg, zij het na flinke discussies
over de voldoende aanwezigheid van woningen in het “middensegment”.1151
Een jaar later, in november 2001, brachten B en W de gemeenteraad op de hoogte van de
veranderingen rond de consortia, namelijk dat IJDelta uit de samenwerking was gestapt en dat “de
gemeente de openbare ruimte terugneemt”.1152 De gemeenteraad reageerde geschrokken en de toon
veranderde naar formuleringen als “niet gelukkig”, “koude kermis” en “men heeft zich vertild”.1153
De raad realiseerde zich echter ook dat tegenstemmen het proces nog verder zou vertragen en
daarom werd volstaan met het aannemen van een motie van GroenLinks-fractievoorzitter M. van
Poelgeest, waarin werd voorgesteld “dat in de volgende fase het aantal woningen dat nu niet in het
middensegment wordt gerealiseerd, zo veel mogelijk wordt gecompenseerd”.1154
Zoals gezegd verliep de planvorming voor de eerste fase van IJburg in 2002 stroef, en werd er in de
raad vooral over de tweede fase gesproken, onder andere in het kader van de nota ‘Perspectief IJburg’,
het bestemmingsplan voor de tweede fase, en daarnaast over de zelfbouw op het Steigereiland.1155
In maart 2003 werd vervolgens het SPvE voor het Centrumeiland aangeboden, waarmee in mei werd
ingestemd door de raad.1156
Pas op 30 oktober 2003 boden B en W het SP Haveneiland en Rieteiland-Oost aan, waarin inderdaad
compensatie van het middensegment was opgenomen.1157 Op 19 november 2003 werd het SP zonder
verdere discussie aanvaard.1158 Daarmee was de bespreking in college en raad voor wat betreft de
eerste fase van IJburg tot en met 2003 beëindigd. In 2004 volgde nog een besluit tot verlenging van
de periode waarin het K-team actief was. Ook werden in 2004 een SP voor het Centrumeiland en een
SPvE voor het Middeneiland besproken door de bestuurders.  1148

B en W Amsterdam, 2000c; B en W Amsterdam, 2000f; B en W Amsterdam, 2001a; B en W Amsterdam, 2001c; B en W
­Amsterdam, 2001d; B en W Amsterdam, 2002c. Tussen 2000 en 2009 verschenen in totaal 13 uitwerkingsplannen; zie: Dienst
Ruimtelijke Ordening, 2013, p. 5.
1149

Gemeenteraad Amsterdam, 2000a, p. 77.
1150

B en W Amsterdam, 2000d; Gemeenteraad Amsterdam, 2000b; B en W Amsterdam, 2000g; Gemeenteraad Amsterdam, 2000e.
1151

B en W Amsterdam, 2000h, p. 1; Gemeenteraad Amsterdam, 2000f, pp. 48-55.
1152

B en W Amsterdam, 2001e, p. 3; B en W Amsterdam, 2001f; Gemeenteraad Amsterdam, 2001d.
1153

Gemeenteraad Amsterdam, 2001d, pp. 54, 56.
1154

Gemeenteraad Amsterdam, 2001d, pp. 65, 68.
1155

B en W Amsterdam, 2002d; B en W Amsterdam, 2002e; Gemeenteraad Amsterdam, 2002b; Gemeenteraad Amsterdam, 2002c;
Gemeenteraad Amsterdam, 2002e.
1156

B en W Amsterdam, 2003b; Gemeenteraad Amsterdam, 2003c.
1157

B en W Amsterdam, 2003c, p. 5.
1158

Gemeenteraad Amsterdam, 2003d.
1159

Zie echter paragraaf 5.5.1.
265

IJburg in woorden
INH

§ 5.4.3

Journalisten1160

Over Nieuw-Oost en later IJburg werd vanaf de allereerste planvorming zoals gezegd veel
geschreven in de pers. Elke keer dat er vanuit de gemeente ontwikkelingen te melden waren, werd
hierover geschreven in kranten en tevens op internet, dat halverwege de jaren negentig nog in de
kinderschoenen stond. Daarbij ging het al snel vooral over de vraag of het IJmeer voor de noodzakelijke
woningbouw wel de aangewezen locatie was. Zeker in de voorbereiding op het referendum van
19 maart 1997 werd er zoals aangegeven in paragraaf 5.3.4 zeer veel gepubliceerd in de kranten.
Hieronder worden met name de artikelen besproken die uitdrukkelijk ingaan op de verschillende
ontwerpen voor IJburg.
 Op 25 januari 1996 werd de NvU voor het eerst besproken in De Volkskrant, vanwege de goedkeuring
van de conceptversie.1161 Aan het woord kwamen projectleider Van Veldhuizen en ontwerper
Palmboom; “punt van discussie” was volgens de krant “het openbaar vervoer naar de wijk”, aangezien
de metrolijn “vermoedelijk” niet doorging.1162 In de loop van 1996 bleek de Diemertak inderdaad
onzeker (al bleef deze aanwezig in de plannen). Op 29 juni 1996 verscheen in NRC Handelsblad
een kort artikel over de instemming van B en W met de NvU, precies een maand later gevolgd door
een artikel over de tentoonstelling van de plannen inclusief de grote maquette in de Zuiderkerk.1163
Behalve Van Veldhuizen kwam in het laatste artikel ook T. Vernooij van de Vereniging tot Behoud van
het IJsselmeer aan het woord, die stelde dat er “nog genoeg alternatieven voor IJburg” waren.1164 Begin
september berichtten beide kranten echter over de instemming van de gemeenteraad – en over het
daarmee dichterbij komende referendum.1165 Omdat de soms grimmige berichtgeving hierover niet
het ontwerp maar de locatiekeuze betrof, wordt deze hier verder niet behandeld; al is het opvallend
hoeveel bekende schrijvers en columnisten zich in de discussie mengden, in kranten en ook in
opinieweekbladen als De Groene Amsterdammer.1166 Een uitzondering die wél over het ontwerp ging,
was de bijdrage van M. van Rooy in NRC Handelsblad van 14 maart 1997, waarin hij “een wandeling
door IJburg” maakte – met enige ironie dus, alsof het nieuwe stadsdeel er al lag; met zijn “ronduit
onbegrijpelijk[e]” plattegrond op basis van “de contouren van het waterontwerp” was “IJburg een
overtuigende culturele stad geworden”.1167
In het jaar na het vanuit beide perspectieven verloren en toch gewonnen referendum berichtten
de kranten niet inhoudelijk over de ontwikkelingen in het ontwerp – het GSP was in januari 1998
verschenen – maar alleen over twee tegenvallers in de vorm van het dreigende terugtrekken van
de rijkssubsidie voor de IJtram en de rekening van 60 miljoen gulden van het Rijk voor de ‘koop’

1160

In tegenstelling tot voor het vorige hoofdstuk kon hiervoor geen gebruikgemaakt worden van http://www.delpher.nl, omdat dit
archief tot 31 december 1995 loopt. Daarom is voor deze paragraaf vooral gebruikgemaakt van de online archieven van
De Volkskrant en NRC Handelsblad; zie: https://www.volkskrant.nl; https://www.nrc.nl.
 1161

Amsterdam stemt in met zes nieuwe eilanden in IJmeer, 1996.
1162

Amsterdam stemt in met zes nieuwe eilanden in IJmeer, 1996, online.
1163

College B en W Amsterdam voor plannen IJburg, 1996; Wopereis, 1996.
1164

Wopereis, 1996, online.
1165

Van den Broek, 1996b; Amsterdam wil woningen in het IJmeer, 1996.
1166

Zie o.a.: Mak, 1996; Van Rooy, 1997a; Van Rooy, 1997b; Van Dam, 1997; Pam, 1997; Hofland, 1997a; Hofland, 1997b;
­Panhuijsen, 1997.
1167

Van Rooy, 1997b, online.
266

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

van het IJmeer.1168 Ook werd bericht over het convenant voor het Natuurontwikkelingsfonds.1169
In augustus 1998 werd vervolgens melding gemaakt van de start van de baggerwerkzaamheden,
met een artikel in De Volkskrant en een ‘weekdagboek’ van projectleider Van Veldhuizen in NRC
Handelsblad.1170 Op Tweede Pinksterdag 1999 konden de eerste geïnteresseerden voet aan
(Havenei)land zetten, tijdens het eerste festival IJburg Open, en in oktober 2000 ging de inschrijving
voor kopers en huurders van start, en daarmee de “IJburg-gekte”.1171 De woningmarkt bevond zich op
dat moment immers op een ongekend hoogtepunt.
 Verder bleef het in de pers in 1999 en 2000 echter relatief stil rond IJburg (en SPvE en SP’s werden
dus niet besproken). Dat veranderde pas weer in 2001, toen aandacht besteed werd aan de
komst van de eerste “woonarken”, in dit geval dienstdoend als “verkoopkantoor”.1172 Tegelijkertijd
ontstond er onrust over een “anti-speculatiebeding” en over de hoge woningprijzen op IJburg, waar
volgens staatssecretaris J. Remkes “soms 400.000 tot 500.000 gulden meer betaald [wordt] dan
voor vergelijkbare woningen elders in het land”.1173 De hoge prijzen en het gebrek aan woningen
in het middensegment leidden er zoals gezegd uiteindelijk toe dat IJDelta in juni 2001 uit de
samenwerking stapte en dat er werd gesproken over “soberder” (vooral qua milieu-eisen) woningen
in het middensegment: economische groei was inmiddels namelijk niet langer vanzelfsprekend.1174
Uiteindelijk berichtten de kranten in het najaar van 2001 enerzijds over het compromis dat
de consortia meer dure woningen mochten bouwen (door te schuiven met verkoopprijzen; de
percentages bleven gelijk) en anderzijds over het feit dat de gemeente noodgedwongen alsnog de
openbare ruimte zou gaan aanleggen.1175
Daarmee was het aanvankelijke enthousiasme in de kranten wel wat getemperd en dat bleef zo in
latere jaren. Eind 2002 werd uiteraard bericht over de eerste bewoners die op 21 november de sleutel
kregen, maar dat werd overschaduwd door berichten over uitblijvende “elementaire voorzieningen” en
vooral over de “crisis” die ervoor zorgde dat de dure woningen niet langer verkocht werden, terwijl die
juist als eerste gepland stonden, en dat koopwoningen dan maar “te huur werden aangeboden”.1176
Zelfs de architectuur van de eerste woningen op het Grote Rieteiland moest het in De Volkskrant
ontgelden.1177
In 2003 volgden meer artikelen over de gevolgen van de crisis. Volgens De Volkskrant waren er in mei
slechts “200 huizen klaar” en “1200 in aanbouw”.1178 Op 1 november 2003 schreef B. Hulsman in
NRC Handelsblad een lang en kritisch artikel over de veranderde plannen – het SP voor het oostelijke
Haveneiland had net het licht gezien – onder de kop ‘Ambities IJburg gefnuikt’: door de “stagnerende
woningmarkt” maar ook door de “twee ordners met regels” werden veel “bouwplannen […] geschrapt,

1168

Geld voor tram voorwaarde voor bouw woonwijk IJburg, 1998; Nota 60 miljoen van rijk brengt IJburg in gevaar, 1998; Rijk stuurt
rekening voor grond IJburg, 1998.
 1169

‘Milieugroep nu partner in bouw IJburg’, 1998.
1170

Amsterdam mag beginnen met bouw van wijk IJburg, 1998; Van Veldhuizen, 1998.
1171

Snoeijen, 1999; Nyst, 2000, online; Snoeijen, 2000.
1172

Eerste arken IJburg gearriveerd, 2001, online; Metz, 2001.
1173

Vos, 2001; Remkes vindt koopwoningen IJburg ‘niet normaal’ duur, 2001.
1174

‘t Hart, 2001; Erdogan & ‘t Hart, 2001a; Erdogan & ‘t Hart, 2001b.
1175

Consortium mag dure woningen bouwen op IJburg, 2001; ‘t Hart, 2001; Lampen en straten IJburg klus voor de gemeente, 2001.
1176

Koper, 2002a, online; Het wordt pionieren in een winderig IJburg, 2002, online; Weeda, 2002; Eerste bewoners IJburg, 2002,
p. 379; Boer, 2002; Hoekstra & Milikowski, 2011, online; zie ook: Lupi, 2008, pp. 108-109.
1177

De Haan, 2002.
1178

Beusekamp, 2003.
267

IJburg in woorden
INH

drastisch veranderd of uitgesteld”.1179 Ook noemde projectmanager I. Roovers in het artikel enkele
voorbeelden van de ‘Grote Vereenvoudiging’, zoals het bijstellen van de eis dat de begane grond overal
3,50 meter hoog moest zijn en het verlagen van het ondergronds parkeren van 90 naar 75 procent.
 Van augustus 2004 en januari 2005 stond in De Volkskrant een twaalfdelige serie over het leven
van alledag op IJburg, geschreven door een van de (toen) “duizend bewoners” T. Heijmans, met
een positieve maar ook cynische toon.1180 In de tussentijd hadden de kranten ook al bericht over
de streep die de Raad van State in november 2004 had gehaald door de tweede fase van IJburg.1181
In 2005 werd IJburg in NRC Handelsblad door ‘testers’ G. de Graaf en M. Haest nog steeds
gekenmerkt als “pionieren” en als “stedelijke belofte”.1182 In 2006 verscheen in NRC Handelsblad
nog een artikel van Hulsman, voorzien van de duidelijke kop: ‘IJburg wordt curieuze hybride’, een
kritische recensie van de eerste “stuk of dertig blokken” naar aanleiding van het verschijnen van de
bijgewerkte Architectuurkaart van ARCAM.1183 Vanaf dit moment werd echter louter nog de gebouwde
werkelijkheid becommentarieerd en niet meer de hier onderzochte ontwerpen.
 § 5.4.4

Voorlichters

Zoals gezegd speelde communicatie vanaf het begin van de planvorming van IJburg noodzakelijkerwijs
een belangrijke rol voor de gemeente. Mede daarom werd niet volstaan met het uitbrengen van de
voor specialisten bedoelde plandocumenten uit paragraaf 5.3. Misschien niet geheel toevallig begon
dRO in 1995 namelijk met een eigen voorlichtingstijdschrift, PlanAmsterdam, waarin medewerkers
van dRO, ondersteund door de eigen afdeling Voorlichting, per nummer een bepaald onderwerp
belichtten. Omdat zowel toon als verschijningsvorm niet die van een plantoelichting was maar die
van een voorlichtingsfolder, vormen ze een aparte categorie primaire bronnen, zoals we die ook bij de
Bijlmermeer zagen. In de hier onderzochte periode van negen jaar gingen maar liefst negen nummers
van PlanAmsterdam over IJburg. Ze worden hieronder kort behandeld, inclusief de medewerker die als
auteur optrad.1184
In april 1995 verzamelde Van der Lee de ontwerpen sinds het Pampusplan in ‘Van Nieuw-Oost
naar IJburg in dertig jaar’; zijn eigen ‘Ontwikkelingsschets ‘93’ vormde daarbij het sluitstuk.1185 De
eerste editie van PlanAmsterdam waarin de nieuwe plannen werden gepresenteerd verscheen aan
de vooravond van het referendum in februari 1997 en werd geschreven door de eindredacteur van
het tijdschrift, A. Jolles.1186 Het bevatte alle belangrijke tekeningen en veel impressies, en kende een
jubelende toon: de inleiding werd afgesloten met de zin “In welk jaar kan ik verhuizen?”.1187

1179

Hulsman, 2003a; Hulsman, 2003b, online.
1180

Heijmans, 2004a, online; Heijmans, 2004b; Heijmans, 2004c; Heijmans, 2004d; Heijmans, 2004e; Heijmans, 2004f; Heijmans,
2004g; Heijmans, 2004h; Heijmans, 2004i; Heijmans, 2004j; Heijmans, 2004k; Heijmans, 2005.
1181

Amsterdam mag niet beginnen aan tweede fase IJburg, 2004; A’dam mag niet bouwen in IJburg, 2004; Koper, 2004.
1182

Haest & De Graaf, 2005.
1183

Hulsman, 2006; zie ook: ARCAM, 2003-2009.
1184

Nummers van na 2003 worden besproken in paragraaf 5.5.2.
1185

Van der Lee, 1995.
1186

Jolles, 1997.
 1187

Jolles, 1997, p. 3.
268

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In 1998 verschenen twee nummers over IJburg. In maart 1998 beschreef lid van het planteam J. Karst
het net verschenen GSP voor het Haveneiland en de Rieteilanden in ‘Water en Land maken IJburg’.1188
In oktober 1998 verscheen een nummer over de IJtram door R. Aben.1189
In maart 2000 kwam een belangrijk nummer uit onder de titel ‘IJburg in zicht’, geschreven door
teamleider Stuffers.1190 Het plaatste de ontwikkelingen in IJburg (inclusief het gesplitste Strandeiland)
in de lijn van de IJ-oevers op een grote uitklapkaart. De rol van het Kwaliteitsteam werd toegelicht,
evenals de ontwerpen voor de verschillende eilanden. Het bevatte ook foto’s van de grote maquette
van Haveneiland-West, met daarin “de plannen van 32 architecten” (zie afbeelding 5.68 links).1191
Het Steigereiland kreeg in maart 2001 nog een eigen nummer, van de hand van projectleider
Milanović.1192 Hierin werd het experimentele karakter van het eiland benadrukt: de ondertitel luidde
‘Een stedelijke collage in het IJmeer’ en de eerste paragraaf heette “Laboratorium”.1193
Een maand later stond in april 2001 in een ander inmiddels door dRO opgericht tijdschrift,
StadenGroen, de ‘Natuur rond IJburg’ centraal, met een toelichting op de maatregelen uit de ROMIJmeer en het NOF.1194 In maart 2002 en maart 2003 verschenen tot slot twee meer technische
nummers van PlanAmsterdam, respectievelijk over de bruggen en kabels en leidingen in IJburg, en
over de voorzieningen.1195

§ 5.5

Totstandkoming en recente beschrijvingen

§ 5.5.1

Totstandkoming1196

Ondanks dat de totstandkoming in dit onderzoek niet centraal staat, wordt hieronder toch kort de
realisatie besproken, vooral omdat de door de actoren gebruikte woorden (taaltekens) soms ook naar
de gebouwde werkelijkheid verwijzen, en niet alleen naar de getekende objecten (beeldtekens).
 Omdat de realisatie in het geval van IJburg veel recenter heeft plaatsgevonden dan bij het Plan Zuid en
de Bijlmermeer én omdat de gedetailleerde SP’s geheel gevolgd zijn, is er hier in tegenstelling tot in de
vorige hoofdstukken niet echt sprake van een totstandkoming in qua uitgangspunten verschillende fasen.
Daarom tonen de plananalysetekeningen in de paragrafen 5.7, 5.8 en 5.9 de in paragraaf 5.3 genoemde
verschillen tussen de NvU en realisatie op basis van de SP’s (zie de Romeinse cijfers in afbeelding 5.38).
1188

Karst, 1998.
1189

Aben, 1998.
1190

Stuffers, 2000.
1191

Stuffers, 2000, pp. 25-26.
1192

Milanović, 2001.
1193

Milanović, 2001, p. 2.
1194

Cuppen, Daalder & Hibels, 2001.
1195

De Rooy, Val & Vierboom, 2002; Van Baaren, Kompier & De Lange, 2003.
1196

Voor deze paragraaf is met name gebruikgemaakt van: Schot, Jolles & Van Hoogstraten, 2001; De Rooy, Val & Vierboom, 2002;
ARCAM, 2009.
 269

IJburg in woorden
INH

Wel kan uiteraard onderscheid gemaakt worden tussen de fase van landmaken – waarvan de
voorbereidingen zoals gezegd een dag na het gewonnen referendum van 19 maart 1997 begonnen –
en van de werkelijke bouw.1197
Met behulp van de al aangehaalde ‘pannenkoekmethode’ kwam in maart 1999 het eerste land voor het
Haveneiland en in juni 1999 voor het Steigereiland ‘boven water’ (afbeelding 5.33).1198 Elke zandlaag
moest achtentwintig dagen bezinken en zo zijn stevigheid verkrijgen, totdat een pakket van ongeveer zes
tot acht meter dik was ontstaan, met in totaal ongeveer zeven miljoen kuub zand.1199 Vervolgens moest
het zand zich zetten en anderhalf tot twee meter inklinken, zodat er op gebouwd kon worden; hiertoe
werd het water op verschillende wijzen versneld gedraineerd en werden waterkeringen (dijken en kaden)
aangelegd.1200 Na de opening van de Enneüs Heermabrug in 2001 werd tevens begonnen met de aanleg
van de andere bruggen.1201 Ook begon men met de aanleg van de kabels en leidingen, en verrees middenin
de zandwoestijn van het Haveneiland het eerste gebouw van IJburg: de telefooncentrale van KPN.1202
Op 29 mei 2001 werd in een tent een eerste ‘straatfeest’ gehouden op IJburg, om te vieren dat de
woningbouw kon beginnen.1203 Men startte met het bouwen van woningen op het Grote Rieteiland,
waarvan de eerste bewoners zoals gezegd op 21 november 2002 de sleutel kregen.1204 Daarna werd
er gebouwd tussen de Groene Tunnel en de IJburglaan en begon men tevens met de eerste blokken
in het grid van het Westelijk Haveneiland. In 2004 was ook de woningbouw op het Steigereiland op
gang gekomen (afbeelding 5.34) en startten de eerste voorzieningen in de vorm van scholen, een
zorgcentrum en een noodsupermarkt.1205 In hetzelfde jaar werd de door W. Quist ontworpen Benno
Premselabrug tussen het Haveneiland-Oost en het PEN-eiland geopend, maar tot 2009 alleen voor
bouwverkeer en fietsers en pas later als Oostelijke Ontsluiting IJburg (OOIJ).
 In de periode vanaf 2004, dus na de in dit onderzoek besproken plandocumenten, werd doorgebouwd
op alle eilanden en kwamen ook de waterwoningen bij het Steigereiland tot stand.1206 Op 17 juni
2004 werd vervolgens het door dRO ontworpen SP voor het Centrumeiland vastgesteld door de
gemeenteraad, maar op 14 november 2004 vernietigde de Raad van State het bestemmingsplan voor
de tweede fase, omdat er te weinig onderzoek was gedaan naar de milieu-effecten; er was een nieuwe
MER nodig en de tweede fase liep flinke vertraging op.1207 Op 1 april 2005 reed wel de IJtram voor
het eerst tussen het Centraal Station en de kruising van de IJburg- en de Pampuslaan. In hetzelfde
jaar verscheen het ‘Ontwikkelingsplan Zeeburgereiland’.1208 In 2006 werden de eerste woningen op
Haveneiland-Oost gebouwd en opende bij de westelijke toegang het eerste winkelcentrum.1209 Vanaf
2008 werd ook de bedrijven en winkels langs de noordelijke Pampuslaan gerealiseerd.
1197

De Lange & Milanović, 2009, p. 25.
1198

Schot, Jolles & Van Hoogstraten, 2001, pp. 4-5.
1199

Schot, Jolles & Van Hoogstraten, 2001, pp. 134, 172.
1200

Zie voor een uitgebreide uitleg: Schot, Jolles & Van Hoogstraten, 2001, pp. 134 e.v, 176 e.v.
1201

De Rooy, Val & Vierboom, 2002, pp. 5-14.
1202

De Rooy, Val & Vierboom, 2002, pp. 16-22.
1203

Schot, Jolles & Van Hoogstraten, 2001, p. 218.
1204

Ons Amsterdam, 2002, p. 379.
1205

Lupi, 2008, p. 117.
1206

Begin 2018 zijn alleen nog enkele blokken op het Haveneiland, rond de haven en aan de noordelijke en zuidelijke kaden,
onbebouwd.
1207

De Lange & Milanović, 2009, p. 26; https://amsterdam.raadsinformatie.nl/.
1208

Van der Linden, 2007, p. 11.
1209

ARCAM, 2009; Lupi, 2008, p. 120.
270

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.33 Steigereiland (boven) en Haveneiland-West (midden) tijdens de aanleg 2000, gezien vanuit het zuidoosten.
 afbeelding 5.34 Steigereiland (boven) en Haveneiland-West (midden) tijdens de bouw november 2004 gezien vanuit het
zuidoosten. Op het Haveneiland-Oost (onder) is het latere Theo van Goghpark al te zien en op de voorgrond ligt de Benno
Premselabrug.
271

IJburg in woorden
INH

In hetzelfde jaar werd het nieuwe, gedetailleerdere bestemmingsplan voor de tweede fase
gepresenteerd, en op 20 mei 2009 werd het goedgekeurd.1210 In hetzelfde jaar volgde een SP voor het
Middeneiland, waar de eerste bewoners volgens de planning hun woning in 2013 zouden kunnen
betrekken.1211 Met uitzondering van het opspuiten van het Centrumeiland vanaf 2012 kwamen
de uitvoering en de verdere planvorming van de tweede fase echter stil te liggen en op 1 juli 2013
werd het Projectbureau zelfs ontbonden.1212 De ideeënvorming voor het Centrumeiland kwam
tijdelijk te liggen bij ARCAM, het Architectuurcentrum Amsterdam, dat vervolgens een vrijblijvende
‘Verkenning’ publiceerde.1213 In 2013 werd door stadsdeel Oost voor de eerste fase van IJburg wel een
geactualiseerd (en nu voor alle uitwerkingsdelen geüniformeerd) bestemmingsplan vastgesteld.1214
In hetzelfde jaar besloot het ministerie van Infrastructuur en Milieu overigens om de zogeheten
IJmeerlijn tussen Diemen, IJburg en uiteindelijk Almere op de lange baan te schuiven – de Diemertak
van de Amsterdamse metro werd daarmee ook uitgesteld.
 Op 1 januari 2015 werd dRO omgevormd tot de ‘resultaatverantwoordelijke eenheid’ (RvE) Ruimte
en Duurzaamheid.1215 Op 13 januari 2015 werd het Centrumeiland weer “teruggegeven” aan de
gemeente en op 17 maart 2015 verscheen een nieuwe ‘Startvisie Centrumeiland’, waarin het
eiland gezien werd als “schakel tussen de 1e en 2e fase van IJburg”.1216 In mei 2016 volgde een
Concept SP ten behoeve van een investeringsbesluit voor het Centrumeiland; volgens de planning
zullen in 2018 de eerste van maximaal 1500 woningen kunnen worden gebouwd.1217 Tot dat
moment bood de landmassa ruimte voor tijdelijke initiatieven, waaronder (het in 2015 hierheen
verplaatste) strand Blijburg op de uiterste noordpunt (eigenlijk de meest westelijke punt van het
toekomstige Middeneiland).
§ 5.5.2

Recente beschrijvingen

De laatste groep (secundaire) bronnen voor het begripsonderzoek bestaat uit de belangrijkste
publicaties die sinds de ontwerpfase zijn verschenen. Omdat deze periode relatief kort is én omdat
IJburg nog niet af is, is deze verzameling relatief bescheiden van omvang. In tegenstelling tot het Plan
Zuid en de Bijlmermeer zijn er over het ontwerp voor IJburg nog geen grote monografieën verschenen,
op het planbeschrijvende boek van ontwerpers Schaap, Claus en Van Dongen uit 2001 na.1218
Omdat het land van de eerste fase er in 2001 allemaal lag, verschenen in dat jaar als eerste enkele
publicaties over het landmaken zelf, met veel ruimte voor foto’s: Zeven miljoen kuub zand, medegeredigeerd door dRO-medewerker Jolles, en Bouwen met water, door het Ingenieursbureau
Amsterdam (IBA).1219 In 2002 verscheen een boek over de prijsvraag voor het Sluishuis op het

1210

Dienst Ruimtelijke Ordening, 2009, p. 1.
1211

De Lange & Milanoić, 2009, p. 26.
1212

Dienst Ruimtelijke Ordening & ARCAM, 2013, p. 64; Ontwerpteam Centrumeiland, Ruimte en Duurzaamheid, 2016, p. 23.
1213

Dienst Ruimtelijke Ordening & ARCAM, 2013.
1214

Dienst Ruimtelijke Ordening, 2013.
1215

Van den Belt, 2015.
 1216

Kernteam Centrumeiland, Ruimte en Duurzaamheid, 2015, p. 4.
1217

Ontwerpteam Centrumeiland, Ruimte en Duurzaamheid, 2016, pp. 3, 7.
1218

Atelier CDS, 2001.
1219

Schot, Jolles, Van Hoogstraten, 2001.
 272

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Steigereiland, waarvoor de jury onder leiding van Rijnboutt uit zes inzendingen had gekozen voor
het ontwerp van Claus en Kaan.1220 In deze publicatie stond overigens ook een artikel van Palmboom
over de “systematiek en compositie” van IJburg, dat als extra informatie kan dienen voor de
begripsanalyse.1221
Tussen 2003 en 2009 verschenen verschillende edities van de Architectuurkaart IJburg, uitgegeven
door ARCAM en voorzien van een update van gerealiseerde gebouwen.1222 In 2005 werden de
gemeente Amsterdam en het Projectbureau in het kader van IJburg genomineerd voor de Gouden
Piramide, de rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap; in de bijbehorende publicatie stond een
beschrijving met een voor dat moment kenmerkende zin: “De jury was vol lof over het initiatief, het
concept van de eilanden en het vasthoudend opdrachtgeverschap, maar verdeeld in zijn waardering
voor de gebouwde resultaten.”1223 In 2008 verschenen twee publicaties over Amsterdam waarin
aandacht werd besteed aan IJburg, respectievelijk aan de aanleg en het opdrachtgeverschap:
Onzichtbaar Amsterdam door het IBA, en Krassen op de eeuwigheid over de ontwikkeling van
Amsterdam in de jaren negentig, met daarin onder andere bijdragen van de belangrijke gemeentelijke
spelers Van Veldhuizen, Oskam en Stadig.1224
In 2008 publiceerde Schaap ook een boek over zijn ontwerpen voor Amsterdam, waarin hij enerzijds
kort het ontwerp voor het Haveneiland besprak, maar anderzijds een duidelijk signaal afgaf middels
een uitleg van zijn Eo Wijersprijsvraaginzending ‘Licht’ uit 2006: hierin werd de tweede fase van
IJburg op een andere, bescheidener wijze gerealiseerd, als “een 500 meter breed, ruim 2 kilometer
lang eiland [met] concaaf […] stadsstrand [als] Venetiaans Lido” deels over het PEN-eiland heen
(afbeelding 5.35).1225 Schaap werd daarna door de gemeente overigens verzocht deze visie niet langer
in het openbaar te verdedigen.1226
In 2008 verscheen eveneens de eerste dissertatie over IJburg, van de hand van socioloog T. Lupi
onder de titel Buiten wonen in de stad.  1221

Palmboom, 2002.
1222

ARCAM, 2003-2009.
1223

Van Rooy & Idsinga, 2005, p. 56.
1224

Huisman, Kramer, Stolp, Geelhoed & Van der Elksen, 2008; Van Vliet, Backer & Duynstee, 2008.
1225

Schaap, 2008, pp. 26-30, 63-70, 74-76.
1226

Interview H. Meyer.
1227

Lupi, 2008.
1228

Lupi, 2008, p. 13.
1229

Lupi, 2008, pp. 120 e.v. Ondanks de sociologische invalshoek is het onderzoek van Lupi dan ook een belangrijke bron voor dit
onderzoek geweest.
1230

Lupi, 2008, pp. 127 e.v.
273

IJburg in woorden
INH

afbeelding 5.35 IJburg door de Groep Schaap volgens de inzending ‘Licht’ voor de Eo Wijersprijsvraag 2006 (vergelijk
afbeelding 5.8).
In 2008 verscheen ook nog een boek over “de mensen die onze wijk […] kleur hebben gegeven”, in de
vorm van interviews: Op IJburg, in eigen beheer uitgegeven door bewoner en journaliste L. Vosjan.1231
Kort daarop figureerde het ontwerp voor IJburg in twee vakpublicaties voor een breed publiek, namelijk
in de Vinex Atlas en in Drawing the Ground. Landscape Urbanism Today van ontwerper Palmboom, en
verscheen een nummer van PlanAmsterdam over de tweede fase onder de later te ambitieus blijkende
titel ‘De afronding van IJburg’.1232
Zoals gezegd kwam de planvorming immers stil te liggen en tegelijkertijd verschenen er steeds
negatievere berichten. Zo publiceerde De Groene Amsterdammer in januari 2011 een tweeluik
over IJburg onder de duidelijke titel ‘Voorheen droomwijk’.1233 Hierin kwam zowel de tegenvallende

1231

Vosjan, 2008.
1232

Boeijenga & Mensink, 2008, pp. 156-161; Palmboom, 2010; De Lange & Milanović, 2009.
1233

Milikowski & Hoekstra, 2011; Hoekstra & Milikowski, 2011.
 274

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

architectuur als de opkomende overlast aan bod, evenals de gevolgen van de crisis. Het bevatte tevens
een opvallend citaat van oud-wethouder Stadig: “Doe dat IJburg 2 nou even niet.”1234
Later verschenen er ook positieve publicaties over IJburg. In 2012 werd door Uitgeverij IJburg het
boek IJburg. Uit schuim geboren uitgegeven, met onder andere enthousiaste bijdragen van bekende
IJburgers als saxofoniste C. Dulfer, acteur P. Faber en rapper W. Wartaal.1235 Ook het boekje Drijvend
Amsterdam over de totstandkoming van de Waterbuurt van Steigereiland, een uitgave van het
Projectbureau en de Ontwikkelingscombinatie Waterbuurt West, kende een juichende toon.1236 In
2013 publiceerde ARCAM de Architectuurgids IJburg, op het moment dat de toekomst van de tweede
fase nog ongewis was. Sindsdien is de publieke opinie weer positiever over IJburg, al heeft bewoner X.
Lammers herhaaldelijk een negatief beeld geschetst in haar weblogs die in 2013 en 2015 gebundeld
werden onder de titels Droomwijk in scherven en Vinexwijk in verval.1237
Een laatste recente beschrijving is de dissertatie van F. Nycolaas over veranderingspatronen in
Amsterdamse buurten en bouwblokken, waarbij het Haveneiland als een van de acht casussen kritisch
besproken werd, met name op het vlak van de toekomstige veranderbaarheid.1238

§ 5.6

Opvattingen, aard en context, en te verwachten begrippen
Op basis van de bronnen uit de paragrafen 5.3, 5.4 en 5.5 komen hierna de begrippen zelf aan bod,
in drie losse paragrafen per betekenisveld. Daarbij wordt ook gebruikgemaakt van extra teksten van
de ontwerpers, om te verduidelijken met welke betekenissen zij de woorden gebruikten (deelvraag
1).1239 Per betekenisveld worden deze woorden ook vergeleken met de woorden die tijdgenoten ervoor
gebruikten (deelvraag 2) en worden de woord-betekenispatronen synchroon (destijds) en eventueel
ook diachroon (tussen de planperiode en nu) beschreven (deelvraag 3).
 Gezien het voorafgaande kunnen we verwachten dat de tijdgeest en de maatschappelijke context van
eind jaren negentig in ieder geval op twee manieren invloed hebben gehad op de opvattingen van
de ontwerpers van IJburg en de andere betrokken actoren, en op hun begrippen: in de eerste plaats
werd er in de samenleving een breed gedragen belang toegekend aan de waarden van natuur, milieu
en landschap, en ten tweede was er met name in de vakwereld veel aandacht voor stedelijkheid en
menging in uitbreidingsgebieden, als reactie op de functiescheiding van de naoorlogse woonwijken en
het zuiver suburbane karakter van de meeste Vinex-wijken.
Op grond van het eerste aspect valt te verwachten dat de ontwerpers van IJburg in hun begrippen veel
aandacht besteedden aan de inpassing in het landschap en het beperken van de milieuschade. Het
ontwerp vormde in de eerste plaats een legitimatie waaróm er gebouwd moest worden in het IJmeer,
en als dat dan al moest, dan vooral op de gekozen manier: met een divers eilandenlandschap dat was

1234

Hoekstra & Milikowski, 2011, online.
1235

Van den Dobbelsteen & Van Dijk, 2012.
1236

Van Ballegooijen, Van Namen, Spikmans & Van der Vegt, 2012.
1237

Lammers, 2013; Lammers, 2015.
1238

Nycolaas, 2015.
1239

O.a.: Sijmons, 1997a; Sijmons, 1997b; De Architekten Cie., Claus en Kaan Architecten, & Schaap en Stigter, 2000; Palmboom,
2000; Palmboom, 2002; Schaap, 2008; De Lange & Milanović, 2009; Palmboom, 2010.
 275

IJburg in woorden
INH

vormgegeven als ‘schotsen’ maar tegelijkertijd gebaseerd was op het ‘onderwaterlandschap’. In de
tweede plaats werd veel aandacht besteed aan de land-waterovergangen, met ‘ruwe’ en ‘luwe’ kanten,
en bijbehorende begrippen voor diverse openbare ruimten, en aan milieueisen voor de bebouwing,
én werd ruimte gecreëerd voor natuurcompensatie. Hierdoor werd het ontwerp bijna zo geframed dat
de natuur gebaat was bij IJburg. Uiteraard wilden tegenstanders niet meegaan in dat frame en bleven
zij benadrukken dat het IJmeer behouden moest blijven, dat de compensatie onvoldoende was en dat
er alternatieve woningbouwlocaties voorhanden waren. De begrippen die hiervoor gebruikt werden
betreffen echter lang niet altijd het ontwerp voor IJburg.
Door het tweede aspect ligt het voor de hand dat de ontwerpers veel begrippen reserveerden voor een
helder gedefinieerd, stedelijk openbare-ruimtenetwerk én voor een gemengd gebouwd programma.
Dit zorgt waarschijnlijk voor begrippen voor veel verschillende voorzieningen en werklocaties op
IJburg (en niet vooral in de ‘moederstad’ zoals gebruikelijk in uitbreidingswijken) en voor een zeer
afgewogen mix van woningtypen (inclusief begrippen als grondgebonden, gestapeld en vrijstaand) en
prijsklassen (sociale woningbouw, middensegment en vrije sector). Ook op architectonisch niveau valt
te verwachten dat geprobeerd werd om variatie in beeld en stedelijkheid te waarborgen.1240 Door de
ontwerpers werd er alles aan gedaan om er maar voor te zorgen dat IJburg geen doorsnee Vinex-wijk
werd. Het is te verwachten dat de andere actoren het met deze uitgangspunten eens waren – wie wil
immers dat gemiddelde – maar dat de uitwerking en met name de realisatie voor kritische geluiden en
mogelijk andere begrippen zorgde, zeker toen veel eisen in de loop van het proces verlaten werden.
 Tot slot leidt het samengaan van beide aspecten gecombineerd met het complexere
besluitvormingsproces tot een groot aantal opeenvolgende plandocumenten, die elkaar soms
versterken en soms tegenspreken, en die bovenal een ander uitwerkings- en detailniveau hebben (in
beeld en tekst). De eerste plandocumenten – die het meest zouden moeten overreden – zijn daarbij
paradoxaal genoeg (of bewust?) het meest abstract van karakter.
Resumerend valt het volgende te verwachten: bij de plantekeningen en plantoelichtingen van IJburg
zal veel aandacht besteed worden aan begrippen die te maken hebben met milieuaspecten en de
inpassing in het landschap, alsmede aan begrippen voor diverse openbare ruimten, gemengde
stedelijke functies en een gevarieerd stadsbeeld, waarbij veel in eerste instantie abstract blijft en pas
in een laat stadium wordt vastgelegd.
Ook bij deze casus zijn de woorden binnen het betekenisveld voor de structuur van de stadsplattegrond
(paragraaf 5.7) niet direct te koppelen aan getekende objecten met een exacte afmeting. Wel werden
er veel begrippen gebruikt voor het bestaande landschap, inclusief het water en de (wijde) omgeving.
De structuur of het “raamwerk” werd volgens de plantoelichtingen bepaald door “infrastructuur,
voorzieningen en zonering van de dichtheid” – en dus niet zoals bij Berlage en met name de
Bijlmermeer alleen door de wegen.1241 De begrippen voor infrastructuur en overige openbare ruimten
(paragraaf 5.8) werden in de eerste documenten wel als onderdeel van dat ‘raamwerk’ beschreven,
maar in het GSP en de SP’s werden ze besproken in aparte hoofdstukken ‘Openbare ruimte’
met bijbehorende plankaarten, om op die manier de diversiteit aan typen met hun profielen en
materialisering te kunnen laten zien. In alle plantoelichtingen ging tot slot zeer veel aandacht uit naar
het gebouwde programma (paragraaf 5.9), dat veelal werd gepresenteerd in drie delen – woningbouw,
winkels en voorzieningen, en kantoren en bedrijven – en die volgorde is hier ook aangehouden.
 1240

Het is echter de vraag of alle actoren abstracte (hier niet onderzochte) begrippen als stedelijkheid en diversiteit op dezelfde manier
opvatten. Lupi (2008, pp. 127 e.v.) stelt in haar proefschrift van niet.
1241

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 41.
276

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 5.7

Begrippen voor de structuur van de stadsplattegrond

§ 5.7.1

Stad, regio en landschap

Bij het ontwerp voor IJburg speelden de begrippen voor stad en landschap zoals verwacht een grote rol.
