Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Het begin van deze contacten lag, volgens Bauer, in het in Utrecht ontbreken van
bier- en wijnschenkerijen zoals hij die in Zuid-Duitsland kende. ‘Das Leben spielte sich
in den Familienkreisen ab. Wenn bei einem Fremden ein gewisses Misstrauen überwunden u. derselbe als ein “Versoenliker [fatsoenlijk] Mensch” anerkannt war, und
einmal in einer Familie eingeführt gewesen ist, dann gab es den Verkehr mit Freunden
u. Verwandten’. De Nederlanders waren buitenshuis stug en onbenaderbaar, maar
binnenshuis spontaan en uitgelaten. Een ongedwongen omgang was er ook tussen jongens en meisjes. ‘Besonders diese Art der Annäherung hat mir bald sehr conveniert, als
ich einigermassen die Sprache beherrschte.’ ‘Freund Gustav’ toonde voor een van de
dames bijzondere belangstelling. Vrienden en kennissen van haar bevorderden vervolgens die relatie. ‘Der kaufmännische Geist, den das ganze Leben in Holland durchdringt, macht sich sogar auch in Liebesangelegenheiten geltend.’ Gustav Bauer kon-

Be e l d v o r m i n g

|

digde tegenover Hermann zijn huwelijk aan. ‘Die Sonne der Liebe hatte den Mond der
Freundschaft total verdunkelt’. Hermann Bauer vond het leven in Utrecht niet meer zo
leuk. Van Kempen betaalde minder dan Hermann Bauer zich waard achtte en de kosten van levensonderhoud waren zo hoog dat hij niets aan zijn moeder kon sturen. Hij
besloot alleen de reis naar Brussel en Parijs te maken. Hij schreef aan een ‘Graveurgeschäft’ in Brussel, waarvan hij toevallig het adres had, maar kreeg geen antwoord. Later bleek dat het Belgische bedrijf bij Van Kempen had geïnformeerd naar zijn vaardigheden en dat zijn baas een negatief beeld van hem had geschetst. Hermann Bauer reisde
desondanks in 1854 via Brussel en Parijs naar Duitsland, vestigde zich uiteindelijk als
sieradenfabrikant in Pforzheim en vanaf 1867 in Schwäbisch Gmünd.16
Nederland was in Bauers ogen ver weg. Er was een cultuurverschil en het aanzien
van de stad was anders dan wat hij kende. De Nederlandse taal was moeilijk te verstaan.
 In zijn eerste hotel was hij onder de indruk van de rijkdom: het kant rond het bed en
een copieuze maaltijd. Zijn werkgever was gul met koffie en thee. De outillage van de
fabriek vond Bauer minder dan hij gewend was, zijn eigen kennis en vaardigheden
schatte hij hoger in dan die van zijn Nederlandse vakgenoten. Dat laatste leidde tot
wrijving. De Nederlanders die hij tegenkwam waren behulpzaam, maar op het persoonlijke vlak gereserveerd. Een sociaal leven buitenshuis, in de kroeg, ontbrak. De Nederlanders waren zakelijk, ook waar het de liefde betrof en het sociale leven was, volgens Bauer, doortrokken van een koopmansgeest. Tegelijkertijd waren de Nederlanders religieus: zelfs voor het eten van een boterham in de fabriek werd er gebeden.
 Bauers ervaringen waren niet noodzakelijkerwijs dezelfde als die van andere Duitse
immigranten. Schwaben was een typisch gebied, met een dialect dat vrijwel onverstaanbaar was voor mensen die Hoogduits spraken. Een groot deel van de Duitse immigranten in Utrecht kwam uit streken die dichter bij Nederland lagen en waar Platduits gesproken werd, dat meer op het Nederlands leek. Bauer zette bovendien zijn
herinneringen aan Utrecht pas in 1913 op papier. Zijn relaas kan zijn beïnvloed door de
veranderingen die ondertussen hadden plaatsgevonden. Versterking van de Duitse
identiteit door de Duitse eenwording kan ertoe hebben geleid dat hij verschillen meer
aanzette. Niet iedereen voelde de verschillen zo sterk als Bauer. In de roman Das
Mädchen von Utrecht, brengt de Duitse hoofdpersoon Mathijs tegenover zijn nieuwbakken Utrechtse vriendin het verschil tussen Duitsland en Nederland onder woorden:
“Nun,” sagt Mathijs, “dies Land ringsum ist weiblich, und das, aus dem ich
stamme, männlich. Strenger, härter und doch dasselbe Land. Drüben ist der
Rhein noch einig, hier zerteilt. Und die Möwen fliegen zuweilen bis nach
Köln!”17
Er was, volgens Mathijs, verschil tussen Duitsland en Nederland; Nederland was vrouwelijk, Duitsland mannelijk. Het verschil was echter naar zijn idee niet zo heel groot –
veel minder groot dan Bauer meende – en de meeuwen vlogen van Utrecht naar Keulen. Voor hen was er geen grens.
45

46

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

In Bauers indrukken van zijn nieuwe woonplaats, zien we de ideeën weerspiegeld
die in Nederland omtrent de Duitse nieuwkomers bestonden. Nederlanders vonden
Duitsers dom en Duitse immigranten ergerden zich aan de Nederlandse hooghartigheid en de minachting van hun vaardigheden. Bauer miste de kroeg en de Nederlanders maakten zich vrolijk, zoals we nog zullen zien, over het kroegbezoek van de Duitse
immigranten.
 Laat je daar opknopen!
In een Gronings liedje uit 1823 werd de spot gedreven met drie Duitse immigranten, die
een glaasje zaten te drinken,
En pochten op ihr Vaters Haus
En op ’t viel besser Leben
Bij heur te lande, en dat ihr Wein
Kwam van viel zeuter Reben
De Duitsers pochten over hun vaderland, waar het leven beter was en de wijn werd gemaakt van zoetere druiven. De Nederlandse toehoorder raakte geïrriteerd:
Körtom, hier deugde ’t alles niks;
Ik kon ’t nijt langer heuren,
En ’k zee: “jij loeders! Is ’t zo fiks
Bij jou, hou kon ’t dan beuren
Dat jij zoo geern hier wonen wilt,
En komt bij ganse hopen?
Wie ropt jou hier – loopt na jou land,
En laat je daar opknoopen.”18
Als het zo goed was bij jullie, wat doen jullie dan hier, vroeg de boze toehoorder. Het
Groningse liedje stond niet op zichzelf. Van Maurik liet een knecht zeggen:
Och, weet je meneer, ’t waren eigenlijk nog niet heelemaal menschen, ik heb ze
altijd voor een soort halfgare kaffers gehouden. Grooter uilen bestonden er niet,
dom als ’t achterend van een varken en ze roken, met uw’s permissie ook niet
machtig veel beter.19
Van Mauriks opmerking dat Duitse immigranten stonken, komen we ook tegen in andere, oudere bronnen. In een achttiende-eeuwse klucht ging het over Trien, ‘een Westfaalsche Boterbloem, die naar de koestront riekt’. In de klucht werd voorgesteld om het
‘Moffenlijk gebroed een bijzondere Wijk’ te geven in de stad ‘met de naam Moffen-

Be e l d v o r m i n g

|

20

wijk’. In de negentiende-eeuwse roman Onder de pannen gaat het ook om stinkende
Duitsers. Drie reizigers maken hun entree in een volkslogement en worden begroet
door de vaste bewoners, met de bijnamen Vrouwendief en Krakepoot.
 “Sind wir hier terecht?” vroeg de oudste, zich voorstellend: “Wilhelm!” “Moffen!” snoof de Vrouwendief, in zijn neus knijpend om z’n afkeer duidelijk te
maken […] “Ich pien Schweitser!” corrigeerde de verdachte … “Ja, dat kennen
we,” gromde Krakepoot. “Zwitserland heeft nog nooit zoveel inwoners gehad
als tegenwoordig!”21
Het verwijt van stinken of onreinheid is een klassiek onderdeel van de demarcatie tussen de wij- en de zij-groep.22 Opvallend is de reactie van de reiziger die zich verweerde
door zijn Duitse identiteit te ontkennen.
Volgens de volkskundige Theo Meder, die onderzoek deed naar de Poepenmoppen, ligt de functie van grappenmakerij over Duitse vreemdelingen voor de hand. De
verhalen creëerden bij verteller en publiek een gevoel van saamhorigheid, dat een als
‘vreemd’, ‘anders’ en ‘minder’ ervaren groep buitensloot. Verteller en publiek konden
zich, bij zoveel domheid, aangenaam wentelen in hun eigen intelligentie en superioriteit.23 De vraag is of de grappen inderdaad deze functie vervulden, en om het onderscheid tussen welke twee groepen het dan ging. De beeldvorming ten aanzien van de
Poepen hoeft bijvoorbeeld niet te hebben gegolden voor Duitse ambachtslieden en
handelaren in steden. Het woord ‘Poepen’ was immers oorspronkelijk een aanduiding
voor seizoensarbeiders op het platteland. Niet alle Duitse immigranten waren Poepen
en dus werden ze evenmin noodzakelijkerwijs allemaal begrepen onder dezelfde beeldvorming.
 Tussen Duitse immigranten uit verschillende regio’s werd in de negentiende eeuw
wel degelijk onderscheid gemaakt. Met het bijvoeglijk naamwoord ‘Westfaalsch’ werd
in de negentiende eeuw eerder plomp en bedrieglijk bedoeld, dan dom.24 ‘Sauger’ was
een iets neutralere term, waarmee zowel de koopman als zijn Duitse pijp werden aangeduid. ‘Sauger’ refereerde aan het lurken aan de lange pijp, maar tegelijkertijd had het
woord de connotatie van zuiger en uitzuiger.25 Mensen uit Pruisen waren dan eerder
streng en somber. Alex van Nancy schreef over rondtrekkende handelaren:
Een Pruis met loerende oogen, en sombere plooi op ’t voorhoofd, de tronie van
een menschenhater, volgt met een heele rits muizenvallen en van ijzerdraad in
elkaar geknutselde driepootjes op zijn rug.26
De handel van de ‘Pruis’ was niet erg lonend en de andere logementengasten maakten
hem daarom uit voor stommeling.
47

48

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Dat ie ’n “stommeling” was, liet de nijdige Pruis zich zoo maar niet aanleunen.
Hij vloog schuimbekkend overeind, greep een stoel, en zwaaide dezen boven ’t
hoofd van zijn lotgenoot, die den slag nog tijdig wist te ontwijken.27
De ‘Pruis’ was, volgens Nancy, streng, somber en agressief.
 De aanduiding Moffen, die voor Duitsers werd gebruikt, had in de negentiende
eeuw een andere betekenis dan ze in en na de Tweede Wereldoorlog zou krijgen, maar
een scheldnaam was het wel. Mof was afgeleid van het Duitse ‘muff’; een aanduiding
voor een knorrepot, mopperaar of iemand die onbeleefd, ongemanierd en niet erg
spraakzaam was. In de zeventiende eeuw werd het woord vooral gebruikt als een negatief geladen aanduiding voor Duitse soldaten. In de negentiende eeuw was het scheldwoord minder scherp.28 Het werd gebruikt in een zeer brede en neutrale betekenis;
Hollanders duidden er ook de bewoners van de Oost-Nederlandse provincies mee aan.
In 1913 meende een redacteur van het Woordenboek der Nederlandse Taal zelfs, dat de
term geheel vrij was van minachting.29 Pas in de Tweede Wereldoorlog herkreeg het
woord de eerdere negatieve klank.
 Er werd enig onderscheid gemaakt tussen Duitse immigranten met een uiteenlopende achtergrond, maar erg verfijnd was dat onderscheid niet. Volgens Van Maurik
was Poepen in de tweede helft van de negentiende eeuw verworden tot een scheldnaam
voor
allerlei slag van Duitschers, die, vooral in dien tijd, ons land plachte te doorkruisen met koopwaar van verschillende aard enz. Dus niet slechts voor Hannekemaaiers, maar o.a. ook voor marskramers, pottenventers, ketellappers, straatmuzikanten, oliekoopen (kwakzalvers) enz. Slechts weinigen van hen spraken
een verstaanbaar woord Hollandsch; de spraakmakende, sarcastische gemeente
maakte het woord “poepen” voor hen allen communis generis.30

Arme Duitsers
De negentiende-eeuwse beeldvorming sloot aan bij die in zeventiende- en achttiendeeeuwse kluchten, waarin Duitse immigranten werden voorgesteld als domme, lompe
drinkebroers, of omhooggevallen mannen en vrouwen die hun afkomst vergaten of
probeerden te verdoezelen.31 In de Vroegmoderne Tijd werd een groot aantal Moffenkluchten geschreven, die veelvuldig werden opgevoerd, ook nog in de negentiende
eeuw.32 Ofschoon de kluchten een wijde verbreiding kenden, waren ze vooral een Hollands en stedelijk fenomeen.
 Één element uit de eerdere beeldvorming kende een lang leven. In de zeventiende
eeuw schreef Samuel Coster, dat Duitse immigranten op een ‘stroo-wis’ over de Rijn
waren komen aandrijven.33 Armoedzaaiers waren het, gekomen in de hoop een graantje mee te pikken van de Hollandse of Nederlandse welvaart. De strowis werd een cliché

Be e l d v o r m i n g

|

34

dat tot in de jaren vijftig van de twintigste eeuw werd herhaald. De kale moffen, blaaspoepen, pottenverkopers, branderknechts en klokkenmakers, zo herhaalden tal van
schrijvers, waren eeuwenlang een gemakkelijk voorwerp van spot en hoon, waarbij
keer op keer de strowis werd genoemd.35
De Pruisische legers, die in de jaren 1786-1787 door de stad Utrecht trokken en ook
elders in Nederland hun opwachting maakten, verbeterden het imago van de Duitsers,
dat in de voorafgaande periode was opgebouwd, niet. ‘De Pruisen gevoelden zich in het
rijke Holland spoedig op hun gemak, en waren, gelijk men hun destijds reeds nagaf,
niet beschroomd om, als het lukken kon, zich eens anders goed toe te eigenen.’36 Arm,
dat waren de nieuwkomers, en uit op de Nederlandse welvaart. Straatjongens zongen:
Op een stroowisch aangedreven
uit een schraal en arm kwartier
Zeg, wat doen die Pruisen hier?
’k Weet niet wat dat moffengoed
in ons goede Holland doet.37
De twintigste-eeuwse beeldvorming voegde aan de negentiende-eeuwse een nieuw element toe. De historicus Rogier schreef in 1962, met de Tweede Wereldoorlog nog vers
in zijn geheugen, over de midden negentiende-eeuwse medicus-journalist J.W. Cramer (1817-1884):
Jan Willem Cramer vertegenwoordigde heel duidelijk het overrompelend en
soms wat aanmatigend Duits immigrantendom, dat zich in heel Nederland
door stugge, degelijke vlijt van de achtergrond der naamlozen in een of twee
generaties naar voren heeft weten te dringen om daar een vrijwel onbestreden
eerste plaats in te nemen.38
Rogier ging uitvoerig in op de geschiedenis van de familie Cramer omdat hij daarin een
voorbeeld vond van ‘Duitse bloedsmenging’, die een belangrijke bijdrage had geleverd
aan ‘de opbouw van het katholieke volksdeel’.39 Dat katholieke volksdeel bestond, volgens Rogier, voor een groot deel uit Duitse immigranten of nakomelingen daarvan.
 Antipapistische en anti-Duitse sentimenten vielen bij hem samen. Volgens Rogier geneerden de Duitse immigranten en hun nakomelingen ‘zich meestal voor hun afkomst
en ontveinsden die, waar ze konden. De neiging bleek erfelijk.’40
De negatieve beeldvorming ten aanzien van de Duitse nieuwkomers, droeg in Rogiers optiek bij aan een snelle assimilatie in de Nederlandse samenleving. Een Duitse afkomst was immers niet iets om je op voor te laten staan.
De kinderen der Duitse immigranten trachtten daarentegen angstvallig hun
afkomst te doen vergeten. Het is echter begrijpelijk, want de vroeg-zeventiendeeeuwse Amsterdamse spot met de Brabantse botmuilen […] is zachtmoedig en

49

50

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

kortstondig geweest, vergeleken bij de hardnekkigheid, waarmee de Noordnederlanders van Thomas Asselijn af tot Justus van Maurik toe de tallozen verguisden, die op een houtvlot of op een strowis de Rijn waren komen afzakken.
 Een Fransman mocht wuft en gekunsteld zijn, een Engelsman hooghartig en
kurkdroog, een Mof was arm en kaal en niets moet in het oog van een volk, dat
de eerbied voor de oude kous was ingeboren, groter smaad geweest zijn.41
Rogier veronderstelde dat negatieve beeldvorming bijdroeg aan snelle integratie. Dat is
opmerkelijk. De beeldvorming omtrent joden en zigeuners was in de negentiende
eeuw en eerder evenmin positief, maar hun integratie lijkt er niet door te zijn bevorderd, integendeel. Rogiers mening lijkt hiermee in tegenspraak. De Amerikaanse onderzoekster Karmela Liebkind heeft er echter op gewezen dat negatieve beeldvorming
twee tegengestelde gevolgen kan hebben. Immigranten die behoren tot een groep die
onderwerp is van negatieve beeldvorming, kunnen de eigen groep (proberen te) verlaten en zich sterk met de ontvangende samenleving identificeren. Of ze kunnen hun gevoel voor eigenwaarde proberen te redden, door zich juist van de meerderheid af te keren en verschillen en groepsbanden te versterken.42
Rogiers relaas werd gekleurd door de Tweede Wereldoorlog en doet nu clichématig
aan. De weinig positieve toon vinden we echter eveneens in negentiende-eeuwse bronnen. Het feit dat er ook rijke en geslaagde Duitse immigranten waren, deed aan de
beeldvorming niets af. Duitse immigranten konden moeilijk aan de beeldvorming ontsnappen. De Duitse historicus Tack schreef in 1902, dat Duitse trekarbeiders door Nederlanders werden beschouwd als bijgelovig, minderbegaafd en traag van begrip.
 ‘Diese soziale Missachtung erhielt sich, trotz aller wirtschaftlichen Wertschätzung, bis
in das 19. Jahrhundert.’43 De economische vooruitgang van Duitsland kon aan de minachting geen einde maken. De nadruk op de armoede van de Duitse nieuwkomers
overheerste in de hele negentiende eeuw. In 1843 schreef de burgemeester van Assen
over de Duitse arbeiders: ‘Door zich hier op te houden, en dikwijls te vestigen, vermeerderen zij de armoed in dit Rijk, als voor de eigene ingezetene de middelen van bestaan innemend, daardoor berooven.’44 De Duitse trekarbeiders waren arm en bovendien waren ze goedkope concurrenten van de Nederlandse bevolking.
Van Maurik zette daar, ondanks al zijn spotternij met de Duitsers, toch ook een ander beeld naast:
’t Is toch wel eigenaardig, dat de Duitschers zich hier overal zoo inwerkten. De
beste slagers, de knapste stukadoors, de suikerbakkers, kwamen uit Duitschland, de bakkers ook veelal, maar de roggebroodbakkers waren allemaal moffen.45
De historica Leonie van Nierop, die in dezelfde periode schreef als Van Maurik, gaf een
min of meer vergelijkbare typering.46 Bij haar waren de Duitsers niet dom of lui. Concurrenten waren het evenmin.
Be e l d v o r m i n g

|

De niet in de stad geboren arbeider is [in 1850] veelal uit Duitschland gekomen.
De bakkers, slagers, stukadoors zijn vooral Duitschers. Duitschland is in dezen
tijd nog een arm land, de arbeidskracht zijner bewoners vindt in het land zelve
geen voldoende veld, en het schijnt dat de Nederlandsche werkman van die
dagen voor bovengenoemde beroepen of weinig geschiktheid of weinig neiging
heeft.47
Volgens Van Nierop deden de Duitse immigranten het werk dat Nederlanders niet wilden of konden doen.
 ‘Bij de tegenwoordig overal heerschende revolutie-koorts’
De felle debatten, die in 1849 in de Tweede Kamer werden gevoerd bij de introductie
van de Vreemdelingenwet, reflecteerden, bevestigden en versterkten de beeldvorming
die er omtrent Duitse immigranten bestond. Het debat werd niet in kleine kring gevoerd; verslagen van de kamerdebatten werden, integraal of samengevat, gepubliceerd
in alle grote Nederlandse kranten.
De revolutie van 1848, die Europa beroerde, was samen met de vrees voor de komst
van Duitse armlastigen aanleiding voor de introductie van de Vreemdelingenwet. Die
vrees werd versterkt door de heersende voedselcrisis en duurte. Het kamerlid Godefroi,
afgevaardigde voor Amsterdam, meende:
Ik wil geene gastvrijheid, waardoor Nederland een toevlugtsoord zou worden
voor de woelzieken en onruststokers, die andere landen uitwerpen, – een algemeen armengesticht voor de behoeftigen, de bedelaars, de landloopers van alle
oorden der wereld.48
Op deze beeldvorming kwam, bij de bespreking van het wetsvoorstel, ook kritiek. De
regering had met het opstellen van de wet, zo luidde het verwijt van de Commissie van
Rapporteurs, uitsluitend het weren van behoeftige vreemdelingen op het oog. ‘Men bestempelde daarom haar voorstel met den naam van eene bedelaars- en vagebondenwet.’49 Dat was echter niet de wet die was gevorderd.
 Bedelarij en landlooperij zijn, volgens de nog bestaande strafwetgeving, delicten
[…]. Ieder persoon, die aan landlooperij schuldig wordt verklaard, kon onder
de bestaande Grondwet, indien hij een vreemdeling is […] over de grenzen
worden gebragt. 50
Een nieuwe wet op deze gronden was dus volgens de Commissie overbodig. Het kamerlid Costerus was het daar niet mee eens. De situatie had zich gewijzigd en er waren
‘thans duizenden onzer landgenooten zonder werk en brood’.51 Nieuwe armen kon Ne-

51

52

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

derland nu zeker niet gebruiken. Vreemde armlastigen moesten worden geweerd,
maar dat was, volgens een groot deel van de kamerleden, niet eenvoudig onder de vigerende wetgeving. De gemeentebesturen maakten niet alleen, zo vonden meerdere kamerleden, bij het weren van vreemde landlopers grote kosten, maar deze kosten waren
bovendien ook vaak tevergeefs.
Is men het dan vergeten hoe naburige regeringen de behoeftigen, van hier verdreven, weigeren te ontvangen, hoe dikwerf, na uren of dagen reizens, de teruggedreven vreemdeling op nieuw ons grondgebied betreedt om daar voortdurend tot last onzer armenkassen te strekken?52
De vreemdelingen werden over de grens gebracht, maar keerden spoedig daarop weer
in Nederland terug. In de kamerdebatten ging het niet alleen over armlastige vreemdelingen, maar ook over criminele.
 Men sla eens de registers van ons strafregt op, om te zien hoeveel crimineel veroordeelden daarop voorkomen. Men raadplege eens de ondervinding in de
grens-provinciën, welk een geweldigen overlast men daar heeft van die vreemde
indringers en vagebonden; een last die des daags en des nachts gevoeld wordt,
maar vooral des nachts regt drukkend kan genoemd worden.53
Probleem met immigranten uit Pruisen was dat zij naar Nederland kwamen met een
zogenaamde Auswanderungs-Pass. Wanneer een migrant de regering om een dergelijke
pas vroeg, kon hij of zij bij eventuele terugkeer geen aanspraak meer maken op onderstand. Door het aanvragen van de pas werd de migrant ‘aus dem Untertanen-Verband
entlassen’ en was dus niet langer een inwoner van Pruisen. ‘Wanneer de Pruissische
ingezetene eenmaal hier met zoodanigen pas is opgenomen, dan is voor hem onze nabuur Pruissen omringd als met een Chineesche muur, en er is geen mogelijkheid den
eens toegelatene terug te zenden.’54
Men vrage eens hoe of onze armbesturen gedrukt worden door het onderhoud
van vreemdelingen, van Duitschers die zich zes jaren in het land hebben weten
staande te houden. Men vrage eens aan de gemeentebesturen tot welk eene correspondentie, tot welke onkosten en uitgaven het vervoer van vreemdelingen,
die over de grenzen moeten gebragt worden, aanleiding geeft, omdat men ze
niet dadelijk aan de grenzen kon weren.55
Duitse immigranten waren potentieel armlastig en als ze er eenmaal waren, gingen ze
niet meer weg, zo meende een groot deel van de kamerleden. De toestand van dat moment was echter uitzonderlijk, zeiden sommigen. Politieke onrust buiten de landsgrenzen, toename van het aantal vreemde bedelaars en landlopers en pauperisme in ei-

Be e l d v o r m i n g

|

56

gen land vielen samen. Daarom was een nieuwe wet noodzakelijk. Het kamerlid
Hengst merkte op:
Dat ten slotte de arm- en gemeentebesturen verpligt zijn eene menigte vreemdelingen te onderhouden […] Ziedaar de uitwerking van de thans bestaande
gastvrijheid! 57
Hij vroeg aandacht voor de keerzijde van de Nederlandse gastvrijheid
voor den armen Nederlandschen burger: – hij ziet den vreemdeling het brood
eten, waarop hij als Nederlander aanspraak had; door het uitputten der armenfondsen, wordt hij in eenen poel van ongelukken gestort en moedeloos staart hij
op de toekomst.58
Naast vrees voor horden armlastige vreemdelingen, gaven sommige kamerleden blijk
van waardering voor het werk dat Duitse immigranten in Nederland deden. Waardering en angst voor verdringing wisselden elkaar af.  Er zijn vreemdelingen, die jaarlijks hierheen trekken tot uitoefening van zekere
beroepen of werkzaamheden, die, in het belang van handel, nijverheid en landbouw, alleen door die vreemdelingen verrigt kunnen worden omdat deze hiertoe sedert jaren gebezigd zijn en onze eigen landgenooten de bekwaamheid
daartoe missen. Ik heb het oog op de vreemde grasmaaijers, turfgravers enz. Ik
geloof, dat het in het belang van handel, nijverheid en landbouw noodig is, dat

53

54

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

het de personen, welke ik hier bedoel ontslagen worden van moeijelijkheden in
de toelating.60
De kwaliteiten van deze immigranten werden positief gewaardeerd. Het was geenszins
de bedoeling van de regering om deze groep vreemdelingen de toegang tot Nederland
te ontzeggen. Volgens sommige kamerleden zou de wet ook niet zo uitwerken.
[…] ook de door sommigen geuite vrees voor willekeur ten aanzien der zoogenaamde hannekemaaijers kan ik niet delen. In dit opzigt bestaat geenerlei
gevaar. Die lieden komen jaarlijks niet te sluik maar met geheele troepen binnen, doorgaans met viool of klarinet voorop; zij zijn als het ware habitués in ons
land, maar ook slechts tijdelijke gasten, veelal bij dezelfde landgebruikers werkzaam. De meesten hunner zijn van vader op zoon bij de ingezetenen der grensgemeenten bekend […].61
Tijdens de besprekingen bestond er een consensus over het feit dat de vreemde land- en
fabrieksarbeiders, die jaarlijks naar Nederland kwamen, niets in de weg moest worden
gelegd. Vreemde armoedzaaiers moesten wel worden geweerd.
 De onveiligheid van personen en goederen ten platten lande […] laat in sommige der provinciën nog voordurend maar al te veel te wenschen over. Naar
evenredigheid is het aantal Duitsche landloopers, die aldaar wegens misdrijven
tegen de openbare veiligheid gestraft worden, zeer groot. De armbesturen in de
plaatsen aan de grenzen bezwijken onder den last van vreemdelingen, die zij
moeten bedeelen. Het kwaad is te erger, omdat regeringen van naburige rijken
maar al te gemakkelijk zijn in het afgeven van passen aan behoeftigen, en het
verhuizen van dezen naar Nederland opzettelijk aanmoedigen […].62
Behalve voor de toestroom van vreemde bedelaars en landlopers werd ook gevreesd
voor de komst van vreemdelingen met andere motieven.
[…] wie hebben wij nu te wachten? Socialisten, die bij verdeeling van goederen
slechts kunnen winnen; woelgeesten, die voordeel zoeken in omverwerping van
den Staat.63
De ‘mannen in blauwe kielen’ – waarmee de bedelaars uit Pruisen werden bedoeld –
werden evenzeer gevreesd als ‘Proudhon’ – de Franse revolutionairen. De dreiging
werd aangewakkerd door verbetering van de reismogelijkheden, meende het kamerlid
Van Heiden Reinestein
[…] dat het bij de tegenwoordig overal heerschende revolutie-koorts en bij de
versnelde middelen van vervoer, ten gevolge waarvan een massa kwaadwilligen

Be e l d v o r m i n g

|

of onruststokers zich zoo spoedig op een gegeven punt kunnen vereenigen om
de vlam des oproers aan te blazen en hunne misdadige plannen te verwezenlijken, thans dubbel gewigtig is zulke maatregelen ter beteugeling in het werk te
stellen […].64
De dreiging die Van Heiden Reinestein en andere kamerleden voelden, kwam mede
voort uit een demonstratie die op 24 maart 1848 plaatsvond op de Dam in Amsterdam.
 De leiders van een slechts uit enkele tientallen leden bestaande vereniging van Duitse
communisten hadden een oproep doen uitgaan naar ambachts- en werklieden. Zo’n
tweeduizend mensen gaven aan de oproep gehoor, maar onder hen was een groot aantal op rellen beluste, opgeschoten jongens. Zij namen geen deel aan de demonstratie,
maar trokken plunderend en ruiteningooiend door de stad.65 Het effect van de oproep
van de Duitse communisten was niet zoals zij hadden beoogd. Het gevolg was wel vrees
voor revolutie en de rol die vreemdelingen daarbij zouden kunnen spelen.
‘Bekwame handwerkers uit het buitenland van Roomsch Katholijken
belijdenis’
Op 4 maart 1853 werd met de pauselijke breve Ex qua die de Nederlandse kerkprovincie
opgericht. Utrecht werd aangewezen als zetel van de aartsbisschop. Dit wekte ongenoegen onder de protestanten en leidde tot een golf van protest die wordt aangeduid als de
Aprilbeweging. Deze beweging had vooral in de stad Utrecht veel aanhang.66 Op het
hoogtepunt van de Aprilbeweging werd niet alleen lucht gegeven aan antikatholieke
sentimenten, maar ook aan anti-Duitse. Anti-Belgische gevoelens traden minder op de
voorgrond. De Belgische immigranten waren weliswaar ook katholiek – net als een deel
van de Duitsers – maar ze waren minder talrijk. Wel liet de protestantse vereniging
Unitas zich in positieve zin uit over de eerdere afscheiding van België, omdat daardoor
de getalsmatige verhouding tussen katholieken en protestanten in het voordeel van de
protestanten verschoof.67
Koning Willem iii kreeg op 15 april 1853 in de Domstad een petitie met 200.000
handtekeningen overhandigd, met het verzoek zich te keren tegen het besluit van
Rome om van Utrecht een aartsbisdom te maken. De welwillende reactie van de vorst
tegenover de aanbieders leidde tot de val van het Ministerie-Thorbecke, maar maakte
de aanwijzing van de Domstad als bisschopsstad niet ongedaan.
 Ten tijde van de Aprilbeweging heerste er in Utrecht een ware antikatholieke
psychose. In de Waakzaamheid, Protestantsche Courant, werd geschreven: ‘Alle r.k.
winkels zijn eensklaps verlaten. Een groot aantal r.k. arbeiders zijn plotseling afgedankt.’ In de stad circuleerde een pamflet, waarin werd opgeroepen katholieke winkels
te boycotten. ‘De Roomschen moeten ’t voelen, dat wij de baas zijn, als ’t er op aan
komt.’68 In pamfletten werd de protestantse bevolking afgeraden om bij katholieke
winkeliers te kopen. Het gerucht ging dat protestantse verenigingen zwarte lijsten had-

55

56

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
69

den met daarop namen van katholieke winkeliers. Het idee van de zwarte lijsten werd
versterkt door het bestaan van protestantse genootschappen, die zorgvuldig geheim
hielden wie hun leden waren. De katholieke bevolking klaagde over de protestantse kopersboycot, wat weer een reactie van protestantse zijde uitlokte.
De Genootschappen, zegt gij, zoeken het bederf der Roomschen en willen hen
tot den bedelstaf, tot hongersnood brengen, hen geheel bederven, door hun alle
voorregt en allen invloed te ontnemen.
De onmogelijkheid daarvan het ik getracht u […] te doen gevoelen. Hunne
middelen zijn daartoe veel te gering, de voorspoed van de Roomsche winkeliers
is veel te zigtbaar. Waarlijk uwe Sinkels en Bahlmans moeten verbaast staan
[…].70
De anonieme schrijver noemde niet toevallig de namen van twee grote Duitse winkeliers.
 ‘Die papenboel zou gauw over de grenzen zijn’
De antikatholieke sentimenten en de dreiging met een kopersboycot zullen de katholieke winkeliers niet koud hebben gelaten. Op woensdagavond 14 september bezocht
de koning de Domstad en bekeek de illuminatie van winkels aan de Oudegracht, die ter
ere van hem waren aangebracht. De winkel van de Duitse katholiek Sinkel muntte door
‘fraaiheid’ boven alle andere panden uit. ‘Sinkel demonstreerde dus kennelijk een
Oranjeliefde boven geloofsverdeeldheid’, concludeerde de historicus Rogier in een
rede in 1959.71 Sinkel wilde ongetwijfeld niet alleen de koning, maar ook zijn potentiële
publiek van zijn aanhankelijkheid aan het Oranjehuis overtuigen.
Pamfletten en brochures speelden in de Aprilbeweging een belangrijke rol. In een
Toespraak eener Protestantsche Christin aan hare landgenooten werden vrouwen opgeroepen hun ‘roomsche dienstboden’ af te schaffen en alleen te kopen in ‘niet-roomsche
winkels of van niet-roomsche winkeliers’.72 In een ander pamflet werd een gesprek tussen enkele dames weergegeven:
De Vrouw des huizes valt in: “Zoo weet ik, dat vele Roomsche winkels bitter klagen in de laatste dagen, en vele dames van mijne kennis hebben aan onze vermaning gehoor gegeven en zijn van leveranciers veranderd. […] Mevrouw Sephar
heeft zelfs eene Roomsche meid weggezonden, ofschoon ze haar al twaalf jaar
gehad had en ’t Mevrouw wel wat aan haar hart ging; maar ze begreep terecht,
dat dwaze gevoeligheid hier niet te pas kwam.”
Haar opmerking kreeg de goedkeuring van haar gesprekspartners.
 Be e l d v o r m i n g

|

“Braaf, Mevrouw, en juist gezien. Deden allen zoo, die papenboel zou gauw
over de grenzen zijn. Zij zijn hier immers niet op hun plaats in het ’t vrije protestantse Nederland. De grond moet hun, dunkt mij, onder de voeten branden.”73
De opmerking dat de papenboel de grens over moest worden gejaagd, is opmerkelijk
en typerend. Het anti-papisme richtte zich niet alleen tegen katholieken in het algemeen, maar ook tegen katholieke nieuwkomers.74 Daarbij speelde een rol dat het katholieke geloof, gezien het gezag van Rome, als een onvaderlandse religie werd aangemerkt.
De protestantse vereniging Unitas, die vooral in Utrecht actief was, riep op tot
steun aan protestantse winkeliers, vooral in manufacturen en bood steun aan de opleiding van protestantse ambachtslieden.
 […] daar vele ambachten hoe langer zoo meer in handen der Roomsch Katholijken bij uitsluiting overgaan, vooral dewijl bekwame handwerkers uit het buitenland van Roomsch Katholijken belijdenis zich in Nederland neerzetten.75
In het eerste nummer van het antipapistische blad De Fakkel, dat in 1848 verscheen,
werd geschreven dat Nederland 1,2 miljoen katholieken telde: ‘De twaalfmaal honderdduizend zijn voor de grootste helft vreemdelingen.’76 Het katholieke volksdeel zou, aldus het blad, de vijfentwintig voorgaande jaren verdubbeld zijn, voornamelijk door
immigratie uit Duitse bergstreken. Rogier wees een eeuw later eveneens op deze vermeende verbinding tussen immigratie en katholicisme. Vooral het katholieke volksdeel was door immigratie beïnvloed:
op deze grond berusten ten minste tal van liefelijkheden, waarmee het negentiende-eeuwse antipapisme de katholieke medeburgers bestempelde als “een
niet-volk”, ontstaan uit hongerlijdende Westfaalse indringers.77

Spionnen die iedere dag inlichtingen naar Berlijn zenden
De beeldvorming was niet statisch, maar verschoof onder invloed van politieke en sociale ontwikkelingen in Duitsland en Nederland. De oorlogen van 1866 en 1870 speelden daarbij een belangrijke rol. Bij de revolutie van 1848 vinden we reeds een voorafschaduwing van het nieuwe beeld dat in de tweede eeuwhelft zou gaan overheersen.
Het wordt mooi verwoord in de dichtbundel Voor mijn vaderland die S.J. van den
Bergh in 1851 publiceerde.78 Van den Bergh schreef in zijn gedicht Aan de Duitschers bewonderend over ‘Teutoos zonen, die zoo lang, gekromd laagt onder vorstendwang’.
 Hij prees de Duitsers die het juk van zich hadden geworpen. Aan een nieuwe eenheid
wilde men gaan bouwen, maar de revolutie ontspoorde en Van den Berghs bewondering sloeg om in angst. Hij klaagde dat de revolutionairen

57

58

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

een zwakker volk hebt weggesleept
en schand voor glorie gingt behalen
Toen had ik met u uitgedweept!
Hij zag een nieuwe dreiging nu in Duitsland een nieuwe taal werd gesproken.
Een taal, die van uw driestheid tuigt:
“Zeg Holland, dat het voor ons buigt
En Limburg onze kleur doe dragen.
’t Is Duitsch – dat erf: ’t moet onzer zijn!”
Toen was ’t als hoorde ik u reeds vragen:
“Geef op, geef op den Duitschen Rhijn!”.
 Van den Bergh vreesde dat Limburg bij Duitsland zou worden ingelijfd en dat de Duitsers daar niet zouden stoppen.79 De zogenaamde Limburgse Kwestie van 1848 lag aan
zijn vrees ten grondslag. Nederlands Limburg was, met uitzondering van Maastricht en
Venlo, in 1839 als hertogdom toegetreden tot de Duitse Bond. Tegelijkertijd bleef het
een Nederlandse provincie.80 In 1848 ontstond er een kortstondige crisis, toen in Limburg gepleit werd voor losmaking uit het Nederlands staatsverband en aansluiting bij
een nieuw te vormen Duitse eenheidsstaat. De Duitse Nationale Vergadering stemde
hiermee in, op het Limburgse platteland werd feest gevierd en Duitse vlaggen wapperden op de torens. Na korte tijd werd het Nederlands gezag in Limburg echter hersteld
en zakte de Limburgse aansluitingsbeweging in.81
Buiten Limburg waren er in deze jaren ook Nederlanders, die aansluiting bij Duitsland als een reële optie zagen. De Amsterdamse hoogleraar P.J. Veth, redacteur van De
Gids, vond Nederland als afzonderlijke staat nauwelijks levensvatbaar; aansluiting bij
Duitsland was de enige oplossing, al zou het nog wel even duren voordat die wens in
vervulling kon gaan. Het Germaans gemeenschapsgevoel was immers nog onvoldoende ontwikkeld.82 Veth was echter een van de weinige voorstanders van deze mogelijkheid. Merendeels overheerste de angst voor annexatie. Bij de verwoording van die
angst werd teruggegrepen op oudere sentimenten. In september 1787 waren achttienduizend Pruisische soldaten de Nederlandse oostgrens overgestoken. Toen zij Utrecht
naderden, vluchtten duizenden mensen richting Amsterdam. Van de troepen werd
niet veel goeds verwacht en van de Pruisen hadden de Nederlanders, althans volgens
een tijdgenoot, een ‘instinctmatigen afkeer’.83 Die afkeer gold niet steeds exclusief de
Duitsers. De Fransen werden een tijdlang eveneens met een zeker wantrouwen bekeken. In 1839 werd er een ingezonden brief geplaatst in de Utrechtsche Courant, waarin
de anonieme auteur zich keerde tegen een Franse handelaar die aan studenten pornografische boeken verkocht.  De vrees voor annexatie had gevolgen voor de houding van de Nederlandse overheid tegenover de nieuwkomers. In 1854 werd, bij de indiening van het wetsontwerp
Regeling en beperking der uitoefening van het regt van Vereeniging en Vergadering, voorgesteld om vreemdelingen en migranten-ingezetenen het recht tot lidmaatschap van
staatkundige verenigingen te ontzeggen. Via die verenigingen zouden ze immers ver-

De Neude in de nacht van 15 op 16 september 1787. De Utrechtse bevolking vlucht weg voor de Pruisische
troepen.
Atlas van Stolk 4784.
59

60

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

zwakking van de Nederlandse staat kunnen bevorderen. Na bezwaren uit de Kamer
werd het voorstel gewijzigd. Alleen vreemdelingen werd het recht van lidmaatschap
ontzegd.85 Ingezetenen – mensen die reeds drie jaar in een Nederlandse gemeente
woonden en te kennen hadden gegeven in die gemeente te willen blijven – mochten wel
lid worden van staatkundige verenigingen.
In 1855 werden vreemdelingen uitgesloten van het geven van openbaar onderwijs.
Alleen Nederlanders of genaturaliseerden ‘leverden genoegzame waarborgen op, dat
zij de jeugd in eenen Nederlandschen geest zouden opleiden.’86 Tegenover de dreiging
van annexatie werden aanspraken op een ‘Nederlandse geest’ belangrijker.
 De angst voor annexatie kwam in versterkte vorm terug na de plotselinge en onverwachte Duitse militaire successen in 1866 en 1870.87 De verrassende Duitse overwinning
op Frankrijk in 1870, waarbij dit land binnen een maand verslagen werd, leidde tot zowel angst als bewondering.88 Sommige Nederlanders waren van mening dat in Nederland Pruisisch onderwijs en Pruisische krijgstucht ingang moesten vinden. Tegelijker89
tijd moest de Nederlandse ‘nationale geest’ worden opgewekt. Nederland had zich gedurende de oorlog bedreigd gevoeld en had zijn leger gemobiliseerd. Toen de directe
dreiging was afgewend, schreef de oud-militair G. Umbgrove in 1871 de brochure Neerlands Roeping, waarin hij uitgebreid op het nieuwe Duitse annexatiegevaar inging. Dit
gevaar kende drie oorzaken: de Duitse bevolking telde veertig miljoen zielen, de Rijn
werd beschouwd als een Duitse rivier, maar de monding van die rivier lag in Nederland, en als laatste werd het Nederlandse volk door de Duitsers als een Duitse stam gezien met nagenoeg dezelfde gewoonten en taal. Umbgrove wilde het gevaar keren en
daarom het onderwijs in vreemde talen beperken of afschaffen.90 Er was echter, volgens
Umbgrove, nog een vierde en belangrijkere factor die, naar zijn idee, door veel mensen
over het hoofd werd gezien.
 Denemarken is aangevallen door Pruisen, om eene Duitschsprekende bevolking te beschermen, en verloor daardoor haar twee provinciën: Sleeswijk en
Holstein. In Frankrijk, en meer bepaald in Parijs, waren duizenden Duitschers,
die, toen het beleg werd voorzien, bij politieke maatregel, zeer wijselijk uit het
land werden gezet; over welken maatregel de heeren Duitschers niet weinig
gebelgd waren, omdat hun spionnenstelsel daardoor niet alleen veel heeft geleden, maar tevens nu voor hen een magtig middel ontbreekt tot het stoken van
onrust, burgerkrijg, mogelijk wel tot de zamenstelling van een klein agerend
legerkorps binnen de wallen van Parijs.91
Gemeenschappen van Duitsers in het buitenland vormden, volgens Umbgrove, een
bedreiging voor de veiligheid en soevereiniteit van de landen waarin zij woonden. Deze
dreiging bestond volgens hem ook in Nederland. Op de handelskantoren in de grote
Nederlandse steden waren reeds

Be e l d v o r m i n g

|

meer Duitschers dan Hollanders te vinden […], wat in verloop van tijd een zeer
groot gevaar voor ons zelfstandig bestaan als volk kan opleveren.92
[…] In vredestijd bevindt zich een groot aantal Duitschers in ons land, en meer
bepaald in de groote koopsteden. Worden wij in een oorlog gewikkeld, dan zal
het gevolg zijn dat die lieden het land verlaten en waarschijnlijk de wapenen tegen ons zullen opvatten […]. Van de zijde der Regering zal mogelijk om staatkundige redenen, daartegen niets te doen zijn, en geene maatregelen kunnen
worden genomen, om die logeergasten te doen verminderen. Het volk, en
vooral de meergegoeden, de handelsstand, alleen kunnen uitkomst in deze
geven, door de zedelijke verpligting op zich te nemen, geene vreemden in dienst
te nemen of te bevoorregten. Daardoor zal de armoede verminderen, het volk
meer ontwikkeld en beschaafd worden, en ieder regtgeaard Nederlander het
genoegen smaken, zijne taal overal in de lande te horen spreken, en niet
gedwongen worden tot het uitstooten van vreemden poespas, om geholpen te
worden.93
Burgers zouden niet bij Duitse winkeliers moeten kopen, winkeliers zouden geen
Duitse bedienden moeten aanstellen en handelshuizen geen Duitse klerken.
 Van de verwijdering van Duitse immigranten uit Parijs ging een precedentwerking
uit, meende de Duitsgezinde, Utrechtse hoogleraar wijsbegeerte C.W. Opzoomer, in
een rede in 1871. Op 17 juli 1870 werd in de Frankfurter Zeitung geschreven dat alle
Duitse werklui uit Straatsburg waren verjaagd. Een dag later melde een Belgische krant
dat alle Pruisische onderdanen uit Parijs waren verbannen. Zulke verbanningen en
verdrijvingen waren in de recente geschiedenis niet voorgekomen. Franse kranten
moedigden het beleid aan. Opzoomer haalde de Franse krant Le Pays aan: ‘Er zijn honderdduizend Duitschers in Parijs. Het zijn even veel spionnen, die iedere dag inlichtingen naar Berlijn zenden.’ De Duitse immigranten in Frankrijk werden afgeschilderd
als wat later een vijfde colonne zou worden genoemd. De Franse regering moest in actie
komen. ‘Verzuimt zij haar plicht, dan zullen wij de bevolking van Parijs bidden, de onmiddellijke uitzetting van de Duitschers te eisen.’94
Van uitzetting van Duitsers was in Nederland geen sprake, Umbgrove’s waarschuwingen ten spijt.95 De Franse houding ten opzichte van de Duitse immigranten in hun
land, had niet direct gevolgen voor de Duitsers in Nederland. Opzoomer haalde een
niet bij naam genoemd Keuls dagblad aan, waaruit bleek dat alles in Nederland nog wel
meeviel. Een Duitser die in Nederland woonde had in de Keulse krant, aldus
Opzoomer, geschreven:
Wij erkennen dankbaar de sympathie van het verstandige deel der Nederlandsche natie. In Zwitserland, in Engeland, in Rumenië zijn de Duitschers beleedigd en aangerand, hier in Holland hebben wij in vrede en vriendschap geleefd
en onze Hollandsche medeburgers hebben deel genomen aan ons vredefeest.
 61

62

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Voorkant van het boek

van Jochem van Ondere, pijpenfabrikant en ouderling

te Gouda. Van Ondere vroeg in het boek aan Bismarck hoe hij de annexatie van Nederland door Duitsland zou kunnen bevorderen.
Bibliotheek Universiteit Utrecht.
Be e l d v o r m i n g

|

Wij zijn hier gelukkig en tevreden en we koesteren den wensch, dat het altijd zoo
moge blijven.96
97

De Prusofobie die in dit tijdvak onder meer Engeland trof, kende geen Nederlandse
tegenhanger. Fransgezinde Nederlanders zongen nu, volgens Opzoomer, wel een
toontje lager, ‘terwijl ze nog kort geleden niet fel genoeg konden schimpen op die
lompe en plompe en ruwe Duitschers, die het fijnere Fransche element niet uit onze beschaving mochten wegnemen.’98
Uit de lessen, die we volgens Opzoomer van Duitsland moesten leren, blijkt de
nieuwe beeldvorming: ‘Het is niet de vrijheid, die wij van Duitschland moeten leeren,
het is de degelijkheid, de orde, het plichtbesef, de krachtige organisatie en administratie.’99
De annexatiedreiging was omstreeks 1870 een belangrijk onderwerp in de Nederlandse pers.100 Jochem van Ondere, ‘Pijpenfabrikant en ouderling te Gouda’, publiceerde in 1876 een boekje over mogelijke annexatie van Nederland door Duitsland met
als titel Mijn bezoek aan Bismarck in den zomer van 1875.101 Uit Van Ondere’s schets komen heel mooi de vermeende verschillen tussen Nederlanders en Duitsers naar voren.
Wat Duitschland wel van ons zou willen annexeeren?
– Wel, dat lijdt geen twijfel, schreeuwen de Prusophoben: de Hermann-reus wil
de geheele Nederlandsche Maagd.
 – Huwen? vraagt gij. Dat was misschien nog zoo’n slechte partij niet!
– Zoo’n slechte partij niet? Een huwelijk met Blauwbaard! Wilt ge de blonde
meid zien bungelen in ’t kamertje naar de juffers Elzas, Lotharingen, Holstein
… Maar ik zeg u, Hermann is erger dan Blauwbaard: ’t is de Reus, die steeds
snuffelt, of hij ook menschenvleesch ruikt. […]
– Wat ge zegt! Nederland […] zou door den Germaanschen reus verzwolgen
worden? Dat nimmer! Nederland is geen Hannover, geen Hessen, geen
Nassau.102
Duitsland werd gelijkgesteld met Pruisen en de Duitse eenwording werd gezien als gevolg van de Pruisische annexatiedrift.
Van Ondere’s ikpersoon ging naar Bismarck om hem te vragen hoe het stond met
de annexatieplannen. Wat moesten de Nederlanders doen om geannexeerd te worden,
vroeg hij.
‘zou Germania hare verdoolde schapen weer in haren stal willen opnemen?’
‘Neen; zooals gijlieden thans zijt, niet! Wordt eerst weder Germanen!’
‘Ik wil, heer! Wat moeten we doen?’
‘Bier drinken.’
‘’t is kolossaal, zooveel als dat tegenwoordig bij ons gedronken wordt.’
‘Turnen.’

63

64

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

‘Er wordt reeds ijverig in geëxamineerd.’
‘Wapenhandel.’
‘Alle ondermeesters zijn leden van vereenigingen voor de wapenhandel.’
‘Uithuizig worden en uwen tijd doorbrengen in Kneipen.’
‘We doen het, heer; bierhuizen en bierhallen, waar ge komt; en weldra nemen
we vrouw en kinderen mede er heen.’
‘Uniformen dragen.’
De auteur beloofde ook op dit punt verbetering
‘Uwe schrijftaal laten varen.’
Volgens de auteur ging dat ook de goede kant op.
[…] ’t krielt alles niet alleen van spel- en taalfouten, maar ’t vloeit ook over van
barbarismen, en wel grootendeels van germanismen.
