Verslag van de Staatscommissie over de werkloosheid. b. De rapporten der sub-commissies
NIEUWE UITGAVEN.
Verslag van de Staatscommissie over de werkIoosheid. b. De rapporten der sub-commissies.
I. VERSLAG DER EERSTE SUB-COMMISSIE.
Het lijvige verslag der eerste sub-commissie betreft de
arbeiders in de bouwvakken.
Van de 389 bladzijden van dit verslag worden er niet
minder dan 345 in beslag genomen door bijlagen, zoodat
her eigenlijke verslag in 44 bladzijden is samengevat.
Dit eigenlijke verslag is verdeeld in vijf hoofdstukken, te
weten : I. ! n I e i d i n g, waarin samenstelling en terrein der
commissie, alsmede de bronnen en resultaten van het onderzoek worden medegedeeld; 11. B e s c h r i j v i n g v a n d e n
toestand
der tot de drie groepen behoorende
arbeiders
(de drie groepen zijn: a. arbeiders bij de uitvoering van publieke en andere groote werken, b. arbeiders
bij den aanbouw van huizen, c. arbeiders bij onderhoudswerken); 111. B i j z o n d e r h e d e n
o m t r e n t e n k e l e bijz o n d e r e v a k k e n ; IV. O m v a n g d e r w e r k l o o s h e i d ,
middelen
tot bestrijding der werkloosheid
en
maatregelen
t o t i e n i g i n g h a r e r g e v o l g e n ; V Resumptie.
 In dit laatste hoofdstuk vat de commissie hare conclusion
samen in de onderstaande drie stellingen; zii meent te
kunnen waarnemen :
!. E e n p e r m a n e n t e
vermindering
van arbeidsg e I e g e n h e i d, hooidzakelijk veroorzaakt door de belangrijke afneming in de laatste jaren van de door her Rijk
uitgevoerde werken, en uiting vindend in her groote aantal
personen, die naar bet buitenland trekken, om daar arbeid
te zoeken.
II. E e n c r i s i s w e r k l o o s h e i d ,
waaraan alle bedrijven
onderhevig zijn, die met den nieuwbouw van huizen in
verband staan. Deze werkloosheid is omstreeks 1907 in

781
zeer hevige mate opgetreden. Thans is de invloed dezer
crisis grootendeels verdwenen.
!II. E e n s e i z o e n w e r k l o o s h e i d ,
waaraan in het
bijzonder de kleinere bouwwerken en die, waarbij reparatie
op den voorgrond treedt, onderhevig zijn. Deze seizoenwerkloosheid neemt bet minst efnstige karakter aan in de
steden met een belangrijken bouw van nieuwe panden; daar
vinden de seizoenwerkloozen bij de onderhoudswerken toch
niet moeilijk arbeid bij den nieuwbouw, die n i e t of zeer
weinig met bet jaargetijde rekening houdt.
Veel nieuws zeggen deze stellingen zeer zeker niet, en
gaarne zouden wij omtrent de oorzaken, den aard en omvang, de bestrijding en de leniging van de gevolgen der
werkloosheid in dit hoofdstuk een aantai resumeerende
staten, de onderscheiden groepen betreffende, hebben aangetroffen.
Edoch, wie zulke verwachtingen mocht gekoesterd hebben,
moet zich omtrent de moeilijkheden van het onderzoek al
een zeer onjuist denkbeeld hebben gevormd.
 Maar zelfs, wie d~ze moeilijkheden niet onderschat heeft,
en desniettemin de resumeerende stellingen wel wat al te
schraal mocht achten, zal na inzage van het verslag wellicht van oordeel kunnen zijn, dat de geheele resumptie a.ls
nietszeggend had kunnen gemist worden, maar hij zal moeten
erkennen, dat de eisch van een vollediger overzicht eene
onredelijke ware.
Hiervan zouden hem voornamelijk het eerste hoofdstuk
(Inleiding) van het eigenlijke verslag en de Bijlagen moeten
overtuigen.
De oorzaken hiervan, dit blijkt ten duidelijkste uit genoemd hoofdstuk en bijlagen, moeten voornamelijk gezocht
worden in het ontbreken van een centralen inlichtingsdienst
en in verband hiermede, in den uiterst gebrekkigen staat
van den verspreiden inlichtingsdienst, dien men, terecht,
voornamelijk in de organisaties heeft meenen te moeten
vinden.
Door de vragenlijsten, verzonden aan alle bekende orgaNsaties van patroons en arbeiders, en aan de Kamers van
Arbeid, werden niet meer dan 12.798 van de personen
waarop de enqu~te betrekking had, bereikt; dit is -4-11.5

782

pCt. van het totaal aantal personen, in die vakken werkzaam (volgens de beroepstelling van 1909: 117.000).
De commissie deelt verder mede, dat de hoofdzakelijke
inhoud van het verslag ontleend is aan de gegevens, welke
op andere wijze verzameld zijn, of gebaseerd op de kennis,
die hare individueele leden van dit onderwerp hadden.
 Hoewel de omvang van dit onderzoek bezwaarlijk onder
cijfers te bre~gen is, en de commissie zelfs niet getracht
heeft zulks te doen, kan men uit de Bijlagen hieromtrent
het volgende leeren:
In Bijlage C: (De werkloosheid der vakorganisati~n) wordt
medegedeeld, dat een drietal Bonden vrij volledige gegevens
verstrekten in verband met verzekering tegen werkloosheid,
dat door 7 Bonden gegevens verstrekt werden in verband
met vrijstelling van contributie bij werkloosheid, waardoor
echter geenszins de volle omvang der werkloosheid werd
aangegeven, o.a. omdat in geen enkele Bond de bepaling
bestaat, dat el k g e v a l van werkloosheid op vrijstelling
van contributie recht geeit, terwijl eindelijk vier Bonden in
't geheel geen cijfers leverden, op den omvang der werkIoosheid betrekking hebbendel
Terwijl volgens de beroepstelling van 1909 in de vakken,
waarover de enqu6te loopt, gelijk wij zagen 11"/.000 personen werkzaam waren, vinden wij in de Jaarcijfers over
1911 voor diezelfde vakken vermeld: 421 vakvereenigingen
met gezamenlijk 18.540 leden.
Bijlage E nu (wel het belangrijkste verslag) geeft de
overzichten van de toestanden in de Landelijke Vakorganisati6n met betrekking tot werkloosheidsstatistiek, werkloosheidsverzekering, plaatsingsbureaux, reisondersteuning: benevens statistische overzichten omtrent den omvang der
werkloosheid harer leden.
Wij vinden in deze bijlage opgenomen de overzichten
van 14 vakbonden. Van twee dezer wordt het aantal afdeelingen en van een bovendien het aantal leden niet vermeld.
Samentelling van afdeelingen- en ledenaantal dier bonden,
waarvan deze wel vermeld zijn, doet zien, dat die bonden
gezamenlijk omvatten: 14.898 leden en 316 afdeelingen.
 Men zal dus mogen aannemen, dat hier 4-15.000 leden
en 4- 340 afdeelingen in het onderzoek begrepen zijn ge-

783

w e e s t - - h e t g e e n waarlijk een zeer gering percentage vormt
van her totaal-aantal in de onderzochte vakken werkzame
personen en nog slechts ongeveer 88 van het, volgens de
Jaarcijfers van 1909 bekende, aantal georganiseerden !
Bijlage E bevat inderdaad zeer belangrijk m a t e r i a a l met name Bijlage E II (De Centrale Bond van Bouwvakarbeiders in N e d e r l a n d ) - voor detail-studie, maar dat
daaruit geen algemeen overzicht is samen te stellen omtrent
den feitelijken toestand in het geheele bedrijf, moet uit het
bovenstaande wel duidelijk blijken.
lntusschen is toch het hier bijeengebrachte materiaal
geenszins waardeloos voor de vervulling der eigenlijke taak
van de Staats-commissie, die wij in het eindrapport wachten.
Hetgeen by. - - om bij dit eene voorbeeld te blijven - omtrent de werkloosheid-statistiek en verzekering in den
Centralen Bond van Bouwvakarbeiders in Nederland wordt
medegedeeld, levert een uiterst belangwekkend voorbeeid
van hetgeen men op dit gebied ook in de toekomst van
de vakorganisaties wellicht zal mogen verwachten.
Van meet algemeene beteekenis voor den toestand der
onder de enqu~te vallende vakken is hetgeen in het tweede
hoofdstuk van het verslag wordt medegedeeld.
Het opschrift van dit hoofdstuk: ,,Beschrijving van den
toestand der tot de drie groepen behoorende arbeiders",
geeft, dunkt mij, niet juist weer hetgeen in dit hoofdstuk
ter sprake komt.
Immers, terwijl het opschrift doet denken aan eene beschrijving der levensomstandigheden van de arbeiders zelf,
geeft her hoofdstuk inderdaad niets anders dan eerie beschrijving van de arbeidsgelegenheid in de onderzochte
vakken en van de schommelingen in die arbeidsgelegenheid.
 Dat wij hier gegevens aantreffen, die meer dan de
overige in het verslag bijeengebrachte op de bedrijven in
hun geheel van toepassing zijn, is wel voornamelijk hieraan
toe te schrijven, dat zij niet in hoofdzaak geput en samengesteld zijn uit berichten van en omtrent verspreide organisaties en lichamen ingewonnen, maar uit algemeene
maatschappelijke verschijnselen en de daaromtrent bestaande
statistieken.
Zoo v;,ordt er ten opzichte van categorie A (arbeiders

784
bij de uitvoering van publieke en andere groote werken)
in uitvoerige statistische tabellen gewezen op den aanmerkelijken teruggang" in den loop der jaren van de aan
openbare en andere groote werken besteede s o m m e n , en
uit dit verschijnsel, in verband hog met het feit, dat de
Ioonen eene sterke tendens tot stijgen vertoonen in diezelfde
jaren, wordt de conclusie getrokken, dat de arbeidsgelegenheid voor deze werken aanmerkelijk verminderd is.
Eene conclusie, te evident om de geringste tegenspraak
toe te laten.
Dit feit nu van verminderde arbeidsgelegenheid, wordt
hier uitsluitend vermeld als oorzaak der werkloosheid, voor
zoover die geconstateerd wordt.
Doch of inderdaad de werkloosheid onder de arbeiders
van categorie A er door is toegenomen, leert het ons
n i e t - kan het ons ook slechts leeren, wanneer eene
vergelijkende statistiek van bet aantal in deze categorie
werkzame personen, naast de vergelijkende statistieken
betreffende de arbeidsgelegenheid geplaatst ware.
Zeer aannemelijk toch is het, dat eene vermindering van
aanbod van arbeidskracht in dell loop der jaren met de
vermindering van arbeidsgelegenheid gelijken tred gehouden
heeft; zeker althans, dat de verminderde arbeidsgelegenheid
ook het aanbod heeft doen afnemen. Zoodat zeer zeker,
had men het aantal in categorie A werkzame personen
kunnen of willen vaststellen, het surplus aan arbeidskrachten
minder groot zou blijken, dan een oppervlakkige beschouwing
der arbeids-gelegenheid-statistieken wel doet vermoeden.
 Wanneer de sub-commissie uit die statistieken concludeert,
dat, wanneer er een bedenkelijk surplus aan werkkrachten
aanwezig is, dit moet worden toegeschreven aan de mindere
bedragen, aan groote openbare en andere werken besteed,
dan doet zij daarmede inderdaad eene belangrijke mededeeling omtrent eene der oorzaken van werkloosheid - - doch
omtrent den omvang der werkloosheid, omtrent hare toeneming of vermindering, is er hoegenaamd niets mede gezegd.
Wij missen hier dan ook noode de gegevens betreffende
het aantal in categorie A gedurende de jaren waaromtrent
het onderzoek loopt, werkzame personen.
Daar ons -juist deze gegevens zooveel hadden kunnen

785
zeggen ten aanzien van den omvang der w e r k l o o s h e i d hetgeen toch ook aan de sub-commissie niet kan ontgaan
zijn - - moeten wij wel aannemen, dat de commissie geen
karts gezien heeft die gegevens te verzamelen.
Ten aanzien van de arbeiders bij den aanbouw van huizen
(Categorie B) wordt naast eenige andere oorzaken van vermindering der arbeidsgelegenheid (invloed van den revolutiebouw, van nieuwe bouwmaterialen, van den rentestandaard
e.a.) voornamelijk de Woningwet als oorzaak van verminderde arbeidsgelegenheid aangevoerd.
Bijzonder overtuigend lijkt mij bet hieromtrent betoogde
niet. Cijfers, om ons de juistheid der bewering aan te toonen,
ontbreken in het rapport.
Na een korte beschouwing over de remmende werking
der Woningwet voor den nieuwbouw zegt de sub-commissie:
,,Tegenover deze remmende werking had de Woningwet
t o t h e d e n nog geen grooten invloed tot verlevendiging
van den aanbouw."
Deze bewering is al evenmin met bewijzen gestaafd als
de voorafgaande betreffende de remmende werking.
 Ook Bijlage B, waarin van 42 belangrijke plaatsen een
afzonderlijk overzicht van de woningtoestanden in de laatste
jaren gegeven wordt, bewijst niet de juistheid dier beweringen,
aangezien in de meeste diet overzichten de werking der
Woningwet geheel buiten beschouwing blijft, en slechts
eenige met eerie subjectieve meening - - alweer door geene
argumenten versterkt - - omtrent het belemmerende dier
werking voor den dag komen.
Waar hier de Woningwet als middellijke oorzaak eerier
vermindering van arbeidsgelegenheid en van toenemende
werkloosheid wordt aangeduid, is het wel te betreuren, dat
ieder bewijs dier bewering, alsook iedere nadere aanduiding
van de beteekenis en den omvang van het gesignaleerde
verschijnsel, ontbreekt.
Vervolgens worden als verschijnsels, die invloed op den
omvang der werkloosheid van de werklieden in categorie B
geoefend hebben, besproken : de revolutiebouw, het seizoen,
nieuwe bouwmaterialen, rentestandaard en algemeene crisis,
grondspeculatie.
-'
Ten aanzien van categorie C eindelijk (arbeiders bij onder-

786
houdswerken) wordt er op gewezen, dat seizoen-slapte
hier in veel hooger mate voorkomt dan in categorie B,
terwijl er daarentegen in categorie C geene bepaalde crisiswerkloosheid wordt waargenomen, hetgeen wel het geval
is in categorie B.
Verder wijst de commissie op de ernstige beteekenis van
slapte in het onderhoudswerk, voornamelijk voor de kleine
plaatsen, aangezien hier niet, gelijk in de steden, een aanmerkelijke aanbouw van nieuwe huizen onderhoudsarbeiders
gelegenheid geeft om in den slappen tijd toch werk te vinden.
In hoofdstuk 111 (Bijzonderheden omtrent enkele speciale
vakken) worden betreffende de schilders, stukadoors en
witters, steenhouwers, metselaars, sjouwers en timmerlieden
afzonderlijke mededeelingen gedaan die, evenals de meeste
voorafgaande mededeelingen, wel in algemeene bewoordingen
wijzen op de oorzaken en verschijnselen, die op de arbeidsgelegenheid van invloed gebleken zijn, doch voor her bepalen van den omvang der werkloosheid bij de verschillende
groepen zoo goed als geene beteekenis hebben.
 In her vierde hoofdstuk (Omvang der werkloosheid,
middelen tot bestrijding der werkloosheid en maatregelen
tot leniging harer gevolgen) vinden wij dan ook slechts die
gegevens, welke men met behulp van bepaalde vakbonden
en dus slechts over de in die bonden georganiseerde arbeiders,
heeft kunnen verzamelen.
Hierboven toonde ik reeds aan, dat slechts een zeer
gering percentage der arbeiders in de bouwvakken aidus in
het onderzoek begrepen was.
Niet zonder grond mag men aannemen, dat bet verschijnsel
der werkloosheid zich onder de niet-georganiseerden, die
grootendeels buiten bereik van het onderzoek bleven, aanmerkelijk sterker doet gevoelen dan onder de georganiseerden,
en dat zij tegen de gevolgen der werkloosheid minder goed
zijn gewapend.
En zoo ieert ook dit negatieve gedeelte van het onderzoek veel ten opzichte van den inlichtingsdienst (die hier
nagenoeg geheei ontbreekt) alsook ten aanzien van de ter
bestrijding aan te bevelen middelen (waarbij de gegevens,
van de organisaties verkregen, als toetssteen kunnen dienen).
Tenslotte worde hog vermeld het belangrijk verslag omtrent

787
de polderjongens, door den Heer H. A. van IJsselsteyn,
als Bijlage A aan het Rapport der sub-commissie toegevoegd.
Dit verslag geeft een goed en welsprekend overzicht van
het bedrijf der polderjongens en van den omvang der daarin
voorkomende werkloosMid.
II VERSLAG VAN DE TWEEDE SUB-COMMISSIE.
Het terrein van onderzoek dezer sub-commissie omvat
de bedrijfsgroepen XX en XXI volgens de beroepstelling,
te weten: handel en verkeerswezen.
De aard dezer beide bedrijfsgroepen maakt eene ver
doorgevoerde specialiseering mogelijk en noodzakelijk.
Na eene korte Inleiding, de samenstelNng, de taak en
het terrein der commissie omschrijvend, en eenige korte
mededeelingen omtrent den loop van het onderzoek, geeft
het derde hoofdstuk (van blz. 5 tot 1 5 8 ) d a n ook een
vrij uitvoerig overzicht van den toestand in de onderscheidene bedrijven.
 Uit hoofdstuk 11 blijkt, dat de gegevens hiervoor verkregen zijn deels door de beantwoording der vragenlijsten
(van de 190 verzonden lijsten werden er 115, d.i. ruim
55 pCt. al of niet ingevuld terugontvangen!)deels door
het aanvullend onderzoek, voornamelijk bestaande in het
instellen van speciale onderzoekingen, het raadplegen van
jaarverslagen van Kamers van Koophandel en Fabrieken,
het plegen van overleg met bestuurders van werkliedenvereenigingen, met individueele werkgevers en Secretarfssen
van Kamers van Koophandel en Fabrieken.
Hoevele personen in de genoemde bedrijfsgroepen het
onderzoek ten naastenbij omvat, blijkt uit het verslag niet
rechtstreeks.
Onderscheidene der 36 Bijlagen toonen echter aan, dat
althans plaatselijk van eenige bedrijven, een vrijwel alle
daarin werkzame personen omvattend overzicht verkregen
is; zoo by, Bijlage IV, die een overzicht geeft van het
aantal werklieden, werkzaam voor geregelde Stoomvaartlijnen, cargadoors, en stuwadoors bij het laden en Iossen
van zeeschepen, op elk der dagen van de jaren 1910 en
1911 te Rotterdam ; Bijlage XXIX, behelzend een overzicht
der aantallen werklieden, werkzaam in expeditiebedrijven
Ec(>~. 19i4.
52

788

op elk der dagen van de jaren 1910 en 1911 te Rotterdam
en Bijlage XXX, gevend het overzicht der aantallen werklieden, werkzaam bij graanfactors in de jaren 1910 en
1911 te Rotterdam.
Statistieken gelijk deze zijn voor een onderzoek omtrent
de werkloosheid van onschatbare beteekenis, en geven van
den omvang der werkloosheid in het onderzochte bedrijf
op de bepaalde plaats zeer zeker een vrijwel volledig beeld.
Overigens blijkt ook in dit verslag wederom, zoowel uit
de algemeene mededeelingen der sub-commissie betreffende
het onderzoek, als uit vele der Bijlagen, dat de verzamelde
gegevens grootendeels verkregen zijn door de organisaties,
en dus ook slechts de georganiseerde arbeiders omvatten.
 Dat derhalve het onderzoek hog slechts een zeer gering
percentage van het totaal aantal in de beide onderzochte
bedrijfsgroepen werkzame personen omvat, blijkt uit onderstaande cijfers :
Aantal werkzame personen
(beroepstelling 1909)

in bedrijfsgroep XX
. . ..
XXi

185.357
216.603

Aantal georganiseerde
personen (1 Jan. 1919).
12.211
28.750

Daar komt nog bij, dat, gelijk de sub-commissie in hare
resumptie (vierde en laatste hoofdstuk) opmerkt, zelfs de
vakbonden omtrent den o m va ng der werkloosheid bijna
geene gegevens konden verschaffen.
Het is dan ook geen wonder, dat men onder het hoofd:
aard, oorzaken en omvang der werkloosheid in ditzelfde
hoofdstuk IV hoegenaamd omtrent dien omvang niets vindt
vermeld !
Toch wettigt dit feit wederom geenszins de conclusie,
dat het onderzoek zonder vrucht zoude geweest zijn.
Het zwaartepunt immers ligt veeleer in den aard en de
oorzaken der werkloosheid dan in haren omvang.
Dat er, althans in onderscheidene der onderzochte bedrijven, aanzienlijke werkloosheid voorkomt, staat vast,
ook zonder dat de juiste omvang daarvan moge zijn aan
te g e v e n - met het oog op de bestrijding nu en de leniging
der gevolgen, is het ook mimer van belang dien omvang
nauwkeurig te leeren kennen, dan wel een inzicht te krijgen
in den aard en de oorzaken der werkloosheid. En dit inzicht

789

is zeer zeker ook te verkrijgen en verkregen uit het ingestelde onderzoek, dat slechts een gedeelte der in de bedrijven
werkzame personen omvat.
De sub-commissie had dan ook m.i. in hare resumptie
betreffende aard en oorzaken der werkloosheid meer kunnen
geven, dan zij doet, althans niet geheel de bedrijfsgroep XX
over het hoofd behooren te zien.
Betreffende bedrijfsgroep XXI resumeert zij:
,,De werklieden in het Verkeerswezen worden (vgl. o.a.
 het havenbedrijf en de zeevaart) bij eene a l g e m e e n e
m a l a is e door 'werkloosheid getroffen. Van grooten invloed
is echter ook (en hierdoor is sores de periodieke werkloosheld te verklaren) her a r t i k e l , waarmede een bepaalde
tak van het verkeer zich vooral bezighoudt. In het havenbedrijf werd in vele havens de stilstand van den h o u t aanvoer als bron van werkloosheid ontmoet; in dat te
Rotterdam veroorzaken de fluctuaties in den g r a a n a a n v o e r
groote wisseling in de mate van werkloosheid.
De grootere of kleinere aanvoer van een artikel hangt
weer voor een deet samen met her seizoen (ijs, oogsten, enz.).
Dit s e i z o e n speelt verder o.a. in de binnenscheepvaart
en de zeevaart eene rol (winterwerkloosheid).
Een derde soort van werkloosheid werd vooral in het
havenbedrijf ontmoet, als gevolg van d e i n v o e r i n g v a n
m a c h i n e s (graanelevators, steenkolenknijpers, enz.)
In de onderzochte bedrijfstakken, die met het transport
te water en het vervoer te land samenhangen (havenbedrijf,
expeditiebedrijf) komen v a s t e ,
los-vaste
en l o s s e
werklieden naast elkaar voor, en drukt de mindere werkgelegenheid in het algemeen eerst de laatste, dan de
voorlaatste categorie."
Hetgeen overigens omtrent den omvang, den aard en de
oorzaken der werkloosheid is achterhaald kunnen worden,
vindt men ten aanzien der onderscheidene bedrijven afzonderlijk in het derde hoofdstuk vermeld.
Hierin wordt achtereenvolgens de toestand in de volgende
bedrijven behandeld :
A. Het verkeerswezen.
1. De bij de zeevaart en de binnenscheepvaart behoorende
hedrijven.
 790

1. Her bedrijf van het laden en Iossen van schepen
(a. Rotterdam, b. Amsterdam, c. Zaandam, d. Delfzijl,
e. Dordrecht, f. IJmuiden, g. Harlingen, h. Helder, i. Poortershaven, k. Terneuzen, l. Vlissingen).
2. De zeelieden (a. Rotterdam, b. Amsterdam, c. IJmuiden,
d. Vlissingen).
3. De binnenscheepvaart (a. machinisten en stokers,
b. schippersknechts en dekpersoneel, c. de schuitenvoerdersknechts).
4. Her Sein- en Loodswezen.
5. Het Brug- en Sluispersoneel.
11. De bedrijven, omvattende bet vervoer te land.
1. Het personeel bij Spoor- en Trarnwezen.
2. Het personeel der stalhouderijen, vall omnibus- en
automobiel-ondernerningen, de voerlieden, het sleepersbedrijf.
3. Her personeel der expediteurs, in het veenbedrijf, van
meubeltransportondernemingen, de krui~rs.
B. De Handel.
a. De handel in brandstoffen.
b. De houthandel.
c. De graan- en meelhandel.
d. De groothandel in chemicali~n.
e. De koffiehandel.
f . De kaashandel.
g. De vruchtenhandel en de handel in koloniale waren.
h. De wijnhandel.
i. Andere takken van handel.
C. De losse arbeiders.
Uit deze opsomming alleen reeds blijkt de buitengemeene
omvangrijkheid van de taak der tweede sub-commissie.
Lezing der onderscheiden verslagen geeft de overtuiging,
dat zij hare taak met groote nauwkeurigheid vervuld heeft,
doch doer tevens begrijpen de onmogelijkheid om de resultaten van het onderzoek kort en overzichtelijk te resurneeren.
Hier en daar mogen al gelijksoortige verschijnselen worden
aangetroffen - - een felt blijft het, dat men den aard en de
oorzaken (en voor zoover geconstateerd ook den omvang)
sled, ts achterhalen en naar waarde beoordeelen kan, door
bestudeering van den toestand in de onderscheidene bedrijven
afzonderlijk.
791
Belangrijke statistische overzichten en algemeene beschouwingen maken dit hoofdstuk tot een zeer leerzaam
deel van het verslag.
 Wat omtrent de middelen ter bestrijding en de maatregelen
tot leniging der gevolgen van de werkloosheid door de
commissie kon verzameld worden is, blijkens het daaromtrent
in de resumptie medegedeelde, van zoo goed als geene beteekenis en bewijst, dat men ten opzichte dier maatregelen
en middelen een nagenoeg hog onbetreden weg zal hebben
te bewandelen.
De 36 Bijlagen eindelijk bevatten een schat van feitenmateriaal.
III. VERSLAG DER DERDE SUB-COM/~ISS1E.
De wijze waarop deze sub-commissie de personen, onder
haar onderzoek vallend, heeft weten te verdeelen in drie
groote groepen, maakt het mogelijk van het verslag dezer
commissie eene ietwat meer in bijzonderheden tredende
beschouwing van elke groep te geven dan van de verslagen
der I e en 2 e commissie.
lk geef deze beschouwingen hier aan de hand van hetgeen ik over het verslag der derde sub-comrnissie schreef
in het ,,Tijdschrift der Nationale Vereeniging tegen de werkloosheid" (Jaargang 2, Oct.--Dec. 1913).
Het onderzoek der commissie strekte zich uit tot:
a. Het personeel, werkzaam op k a n t o r e n , behoorende
tot het c o m m e r c i e e l
gedeelte van een bedrijf uit de bedrijfsgroepen I--XIX, doch niet dat gedeelte, hetwelk
behoort tot de t e c h n i s c h e
contrOle.
b. Het personeel, dat den arbeid verricht op k a n t o r e n
en in w i n k e l s behoorende tot bedrijfsgroep XX (warenhandel, daaronder begrepen agenten, commissionnairs,
depOthouders, kramers, magazijnpersoneel, reizigers, winkelbedienden en winkelknechts.)
c. Het personeel, werkzaam op k a n t o r e n van vervoermiddelen te land (exclusief spoor en train, van ze(ivaart,
binnenscheepvaart, expeditie, marktwezen en andere bedrijven
(bedrijfsgroep XXI, verkeerswezen, enz.).
d. Het geheele personeel, werkzaam in het logement-en
koffiehuisbedrijf (bedrijfsgroep XXI).
 792
e. Het personeel, werkzaam bij bankinstellingen, credietinstellingen, kassiers, effectenhandelaars, hypotheekbanken,
spaarbanken, beleenbanken, enz. (bedrijfsgroep XXII, credieten bankwezen).
f. Het personeel, werkzaam op k a n t o r e n van advocaten
en procureurs, in archieven en bibliotheken, van deurwaarders
en notarissen, op griffi/~n, enz. (bedrijfsgroep XXIV, vrije
beroepen).
De drieledige indeeling nu, welke de sub-commissie maakt
op den basis dezer o p s o m m i n g , is aldus:
I. Handels-, kantoor-, winkel- en magazijnbedienden.
If. Handelsreizigers.
II1. H6tel- en koffiehuisbedienden, koks, enz.
De derde sub-commissie erkent, dat afzonderlijke behandeling van elk der ondergroepen ten aanzien h arer kans
op werkloosheid nuttig zou kunnen zijn, maar dat de
resultaten van het voorloopig onderzoek haar niet in staat
stelden tot die afzonderlijke behandeling over te gaan.
 Evenmin kon zij op andere, op zich zelf wenschelijke,
onderscheidingen voldoende letten, als daar zijn: onderscheidingen naar de m a a t s c h a p p e l i j k e
positie der
werkgevers,
naar den t a k v a n h a n d e l , v e r k e e r of
industrie,
naar de s o c i a l e p o s i t i e van het personeel,
op kantoren en in den handel werkzaam, naar den a a r d
d e r z a a k , waarin het personeel werkzaam is, enz. De
r
verklaart derhalve: ,,In de volgende beschouwingen zal dus op al die nuanceeringen zelden nader
kunnen worden ingegaan. Slechts voor enkele speciale
vakgroepen zal afzonderlijke behandeling plaats vinden,
omdat hare organisatie in een aparte vereeniging daartoe
in staat steide."
De eerste der drie hoofdgroepen waarin de commissie
de aan haar onderzoek onderworpen personen verdeelde,
is die van de h a n d e l s - ,
kantoor-,
winkel- en
magazijn-bediend
en.
Daar de beroepstellingen van 1899 en 1909 de getelde
personen groepeeren naar de bedrijven, waarin zij werkzaam
zijn, kennen zij niet eene totaal-groep van handels-, kantoor-,
winkel- en magazijn-bedienden. De derde sub-commissie
heeft voor deze totaal-groep evenwel een cijfer weten te

793
verkrijgen door samentelling van de personen dezer groep,
die werkzaam waren in de bedrijfsgroepen l tot en met
XXVI en de bedrijfsgroep XXXIII.
Zij verkreeg daardoor als eindcijfer: voor 1899: 23.591,
voor 1909: 46.393.
 Gevoeglijk kan men aannemen, dat eene telling in 1912
dit laatste cijfer met eenige duizenden zou hebben doen
stijgen, zoodat men veilig mag onderstellen, d a t e r , in
ronde cijfers, een 50.000 personen als handels-, kantoor-,
winkel- of magazijnbedienden ten onzent werkzaam waren.
Volgens verdere onderzoekingen der sub-commissie waren
hiervan in 1912, hetzij in een der vier nationale bonden,
hetzij in plaatselijke vereenigingen, niet meer dan -4-5200,
dat is dus ongeveer 10 pCt. georganiseerd.
Het is dan ook geen wonder, dat de commissie aanmaant tot groote omzichtigheid, wat betreft het toepasselijk
verklaren der verkregen resuitaten op het geheele yak, (eene
omzichtigheid trouwens, die eveneens ten aanzien van de
meeste der door de andere sub-commissies onderzochte
vakken aanbeveling verdient).
De resultaten immers zijn hier wederom nagenoeg uitsluitend verkregen uit de door de organisaties verstrekte
gegevens, en loopen uit den aard der zaak in hoofdzaak
slechts over de bij die organisaties aangesloten personen.
Omtrent 90 pCt. tast men dus zoo goed als in het duister;
slechts deze conclusie mag men ook hier ten aanzien dier
90 pot. wederom veilig trekken: dat het er met de werkloosheid, wat haren omvang betreft, zeer zeker niet beter,
doch hoogst waarschijnlijk slechter zal gesteld zijn dan bij
de georganiseerden en, ten aanzien van aard en oorzaken
der werkloosheid, dat zij in hoofdzaak voor de 90 pCt.
ongeorganiseerden wel dezelfde zullen zijn als voor de
10 pCt. georganiseerden, met uitzondering dan natuurlijk
van die oorzaken, welke met den invloed der organisatie
zelve verband houden.
Door slechts drie der nationale bonden werden, de gezonden vragenlijsten beantwoord, en deze antwoorden hielden
zoo goed als geen gegevens in.
 De aan de organisaties van werkgevers gezonden vragenlijsten werden, voor zoover ingevuld, terugontvangen, met

794
de rnededeeling dat Of geen gegevens konden verstrekt
worden, bf geen werkloosheid was waargenomen.
Door conferenties met vakbonden werden nog enkele
gegevens v e i ' k r e g e n - benadering van de ongeorganiseei:den
bleek echter geheel onmogelijk.
War de verzekering tegen werkloosheid betreft kon de
commissie vaststellen, dat er, voor zoover n a t e gaan, in
categorie A 4038 personen, dus ongeveer" 8 pCt. van het
totaal in categorie A werkzame personen, tegen werkloosheid verzekerd was.
AI weinig meer licht ontsteekt het verslag omtrent den
aard, omvang en de oorzaken der werkloosheid en de
verzekering tegen de werkloosheid in categorie B (handelsreizigers). Onderstaande cijfers toonen dit aan: volgens de
beroepstelling van 1909 waren als handels-reizigers en
agenten -4-10.000 personen werkzaam.
Georganiseerd waren er, blijkens onderzoekingen der
sub-commissie, op I Jan. 1912 -4-3500.
Neemt men ook hier aan, dat het aantal in het vak
werkzame personen sedert 1909 was toegenomen, dan was
het percentage der georganiseerden ongeveer 30.
De gegevens, voor zoover verkregen, zijn ook in deze
groep weer nagenoeg uitsluitend door de georganiseerden
en ook over de georganiseerden verstrekt.
Omtrent categorie C geldt alweer, wat de verkregen
resultaten betreft, nagenoeg hetzelfde.
Slechts heeft de commissie kans gezien verscheidene
ondergroepen in behandeling te nemen, te weten: a. h6telkellners; b. overig mannelijk h6telpersoneel, voor zoover
niet tot het keukenpersoneel behoorend; c. koffiehuisbedienden; d. koks; e. overig rnannelijk keukenpersoneel;
.f. vrouwelijk personeel.
Deze specialiseering is ongetwijfeld zeer aanbevelenswaardig ,,met het oog op de groote afwijkingen, die in
vele opzichten voorkomen tusschen de verschillende onder
deze hoofdgroep vallende werkgevers" (blz. 39 van het
verslag.)
Zoo weinig beduidend zijn echter de verkregen gegevens,
dat her practisch nut der specialiseering niet groot geweest is.
 Slechts omtrent dien eenen vorm van werkloosheid, die

795

krachtens den aard der bedrijven voor deze categorie wel
de rneest belangrijke is, namelijk de periodieke, speciaal
de seizoen-werkloosheid, worden voor elke ondergroep
afzonderlijk meer positieve mededeelingen gedaan; evenwel
kan men bezwaarlijk constateeren, dat deze mededeelingen
tot dusver onbekende toestanden of feiten van eenige beteekenis aan het licht brengen.
Ook voor categorie C zijn dezelfde oorzaken voor de
geringe resultaten aan te wijzen, te weten: de onmogelijkheld om gegevens te verkrijgen omtrent niet-georganiseerden,
en de nog geringe ontwikkeling der organisatie. In 1909
waren er 6674 personen van deze categorie werkzaam, en
het aantal .~eorganiseerden bedroeg op 1 Jan. 1912 -• 1900
(dus hog geen 30 pCt.)
De resumpties, in de verslagen der eerste en tweede
sub-commissie voorkomend, zijn niet in staat inderdaad een
overzicht te geven vail de in die verslagen neergelegde
resultaten, aangezien daaronder buitengemeen belangwekkende
rapporten en overzichten voorkomen betreffende bepaalde
ondergroepen.
Daarentegen geeft de resumptie der derde sub-commissie
vrij volledig de beteekenis weer van het door haar gehouden,
en g,rootendeels met negatieve resultaten bekroonde onderzoek.
Ik doe hier derhalve die resumptie in haar geheel volgen.
 De commissie komt tot de conclusie, dat:
a. in de vakvereenigingen slechts een klein percentage
der beroepsgenooten is georganiseerd., en de werkloosheid
van het grootste deel dezer dus aan de waarnerning door
de vakvereenigingen ontsnapt, terwijl ook niet langs anderen
weg gegevens waren te bekomen, omdat het materiaal,
dat de plaatsingsbureaux kunnen leveren, voor den omvang
der werkloosheid geen groote beteekenis heeft;
b. de vakvereenigingen ook omtrent hare leden tot voor
korten tijd weinig positieve gegevens bezaten, en eerst
sedert een jaar of een paar jaren de ingevoerde verzekering
tegen werkloosheid deze gegevens verschaft, ofschoon dan
nog niet in v o l l e n omvang, doch alleen voor zoover
zulk eene verzekering ze verschaffen kan;
e. alleen de Algemeene Nederlandsche Bond van Handelsen Kantoorbedienden over een grooter aantal jaren gegevens

796
bezit en met 1 Januari 1912 een hog v o l l e d i g e r
statistiek
der werkloosheid heeft ingevoerd;
d. omtrent c r is i s - w e r k I o o s h e i d weinig positieve gegevens zijn b e k o m e n , en zij over het algemeen - - in het
bijzonder onder de handelsreizigers - - niet sterk schijnt te
zijn opgetreden in de jaren 1906--1911;
e. hetbestaan van p e r i o d i e k e
werkloosheid
vooral
onder een gedeelte van het h o t e l - e n koffiehuispersoneel
werd geconstateerd ;
f. p l a a t s i n g s b u r e a u x
vrij talrijk aanwezig zijn, voor
zoover betreft handels-, kantoor-, winkel- en magazijnbedienden en handelsreizigers, vooral uitgaande van werknemersvereenigingen, terwijl bij het h o t e l - e n koffiehuispersoneel naast zulke vakvereenigingsbureaux ook een
plaatsingsbureau van een werkgeversorganisatie en particuliere bureaux optreden;
g. dat s t e u n bij w e r k l o o s h e i d
doorsommigegroote
vereenigingen van handels- en kantoorbedienden en van
handelsreizigers reeds sedert vele jaren werd verleend,
terwijl v e r z e k e r i n g
tegen werkloosheid
gedurende
een vijftal jaren bestaat bij den Algemeenen Nederlandschen
Bond van Handels- en Kantoorbedienden, doch bij andere
vereenigingen, in de drie in het rapport behandelde groepen
voorkomende, van veel jongeren datum is, of op het punt
staat, ingevoerd te worden.
 |V. VERSLAG DER VIERDE SUB-COMMISSIE.
Het verslag dezer sub-commissie onderscheidt zich vooral
hierin van de verslagen der overige sub-commissies, dat
het in eene vrij uitvoerige inleiding (van 14 bladzijden) de
indrukken en conclusies van het onderzoek, door de overige
sub-commissies (met uitzondering van de zesde)in eene
uiterst beknopte resumptie samengevat, tot een meer gedetailleerd overzicht verwerkt heeft.
In de volgende hoofdstukken (2 tot en met 5) zijn afzonderlijke rapporten over de werkloosheid in den landbouw,
den tuinbouw, de bloembollencultuur en de visscherij uitgebracht, terwijl de 27 bijlagen behelzen: de vragenlijst (die
ten getale van :1:3000 verzonden werd) en de 25 rapporten,
over plaatselijke toestanden door onderscheidene, door de

797

commissie daartoe aangezochte rapporteurs samengesteld.
Ter verkrijging van een overzicht van den arbeid en de
resultaten dezer sub-commissie kan dan ook volstaan worden
met eenige in de inleiding neergelegde conclusies weer te
geven en nader te beschouwen.
Terecht merkt de sub-commissie op, dat de aard en de
oorzaken der werkloosheid ten plattelande zeer verschillend
zijn van die, voorkomende in de groote steden.
 ,,Zij is meer verspreid en trekt derhalve minder de aandacht, en zij is in groote mate seizoen-werkloosheid. Het
landbouwbedrijf is een stabiel bedrijf, dat niet, evenals een
fabriek, plotseling geheel of gedeeltelijk stop gezet kan
worden bij het optreden van een crisis. Veranderingen in
het bedrijf hebben slechts langzaam plaats doch oefenen
wel invloed uit op de arbeidsverhoudingen ; waar graanbouw
vervangen wordt door grascultuur, ontstaat minder werk,
waar graanbouw of veehouderij plaats maakt voor tuinbouw,
ontstaat meer vraag naar arbeiders. Doch al deze veranderingen ontstaan geleidelijk, en veroorzaken geen crisis,
zooals in de steden voorkomt."
Ook werkstakingen en uitsluitingen behooren volgens de
commissie ten platte lande tot de uitzonderingen, terwijl
ook een gebrekkige kennis van arbeidsvraag ten platte lande
van minder invloed op de werkloosheid geacht wordt dan
in de steden, aangezien werkgevers en werknemers elkaar
op het land beter kennen en derhalve gemakkelijker vinden.
Deze laatste beweringen mogen geheel voor rekening der
sub-commissie blijven.
Zij mogen juist zijn ten opzichte van een beperkten kring,
een bepaalde streek - - doch met die onderlinge kennis van
werkgevers en arbeiders in ver uiteenliggende deelen des
lands zal het wel bezwaarlijk schitterend gesteld zijn. En
men verlieze vooral niet uit het oog, dat eene onvoldoende
arbeidsbemiddeling als oorzaak van werkloosheid zich vooral
dan sterk gevoelen doet, of liever nog, dat eene goed
geregeide arbeidsbemiddeling voornamelijk aan eene heerschende werkloosheid afbreuk kan doen, wanneer in eene
streek des lands de vraag naar arbeidskrachten grooter is
dan het aanbod, terwijl in eene andere streek terzelfder
tijd een teveel aan arbeidskrachten zich openbaart.
 798
Nu moge het juist zijn, dat als voornaamste oorzaak van
werkloosheid, op het platte land de weersgesteldheid is te
beschouwen, en dat zich deze, in het algemeen, in een klein
land als het onze, vrijwel overal tegelijkertijd als belemmering
van de vraag naar arbeidskracht zal openbaren. Evenwel
zijn er zonder twijfel op de arbeidsmarkt van de bedrijven
ten platte lande schommelingen van beteekenis waar te
nemen, die zich in verschillende streken in verschillende
tijdperken doen gevoelen, ook reeds ten gevolge van den
onderscheiden aard der in de onderscheiden streken beoefende bedrijven. Zoodat dan ook v e e r het samentreffen
van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt eene interlocale
en gecentraliseerde arbeidsbemiddeling een factor van groote
beteekenis meet geacht worden en men zich m. i. geenszins
mag tevreden stellen met het bewustzijn, dat de werkgevers
en arbeiders ten platte lande elkaar beter kennen dan in
de steden.
Hoewel ook uit eenige der hiervoor besproken verslagen
zou z i j n aan te toonen, hetge~n ik in de bespreking der
algemeene inleiding betoogde, namelijk dat het wenschelijk
geweest ware bij omsckrijving van hetgeen men onder
werkloosheid te begrijpen had, niet alleen de werkgelegenheld maar ook het loonbedrag als maatstaf te nemen, blijkt
toch die wenschelijkheid nergens zoo overtuigend als in het
verslag der vierde sub-commissie, lk lees daar op blz. 2:
,,De winterwerkloosheid treft in de eerste plaats de fosse
arbeiders. Men meet zich echter afvragen, in hoeverre deze
werkloosheid altijd broodeloosheid en gebrek ten gevolge
heeft, wat, zooals gezegd, volstrekt niet altijd het geval is.
 Slechts daar, waar de arbeider in den goeden tijd een karig
loon kan verdienen, doet zich de winterwerkloosheid nijpend
gevoelen. In de rneeste gevallen echter rekent zoo'n arbeider
op deze gedwongen periode van nietsdoen en is hij tegen
gebrek beveiligd. Ware dit zoo niet, dan zou het aantal
Iosse arbeiders niet z66 opvallend sterk toenemen, zooals
allerwege het geval is en hetgeen duidelijk blijkt uit het
rapport van de Staatscommissie v e e r den landbouw. De
verdiensten der vaste arbeiders, alhoewel veer bet geheele
jaar verzekerd, zijn vaak zOO gering, dat vele er de voorkeur
aan geven deze zekerheid van regelmatige inkomsten te laten

799

varen, voor de wisselvallige, doch reel hoogere, verdiensten
der losse arbeiders, waarbij de zucht naar minder voortdurende gebondenheid ook een groote rol speelt".
De commissie constateert hier derhalve het verschijnsel,
dat aan een toestand van periodieke werkloosheid in den
zin van de definitie vrijwillig de voorkeur gegeven wordt
boven den toestand, die onafgebroken werkzaamheid waarborgt, doch wegens te gering loon eerder gebrek ten gevolge heeft.
Het constateeren van dit verschijnsel mocht zeer zeker
ter verkrijging van een juist beeld der toestanden in de
onderzochte bedrijven niet achterwege blijven, ook niet
wanneer men her begrip werkloosheid in de omschrijvfng
meer beperkt had, doch tevens zouden, ware dit laatste
het geval geweest, de sub-commissies zich genoopt gezien
hebben meet uitgewerkte gegevens te verkrijgen omtrent
den werkloosheidstoestand in verband met de loonverhoudingen, hetgeen wederom het inzicht in den werkelijken toestand der arbeiders aanmerkelijk zou hebben verruimd.
 De commissie zelf erkent met zoovele woorden, dat de
algemeene definitie minder juist is, wanneer .zij zegt: ,,Het
is dan ook zeer moeilijk te bepalen, wat onder werkloosheid
ten platte lande verstaan moet worden, en het criterium
ter beoordeeling daarvan, moet dan ook minder worden
gezocht in het antwoord op de vraag, of er geregeld het
gansche jaar gearbeid, dan wel hierin, hoeveel er in een
jaar verdiend wordt."
Van grooten invloed op deze vraag: hoeveel wordt er in
een jaar verdiend, zijn voornamelijk deze beide, ook door
de commissie als zoodanig aangewezen verschijnselen: het
vinden gedurende den slappen tijd ten onzent, van werk
in het buitenland, en de werkzaamheden van de landarbeiders
in de plattelands-industrie~n.
Wat het eerste verschijnsel betreft, wordt door de commissie zelf opgemerkt, dat het in sommige der beantwoorde
vragenlijsten wel, in andere niet als voortgezette arbeid
wordt beschouwd.
Hiervan is natuurlijk een geheel uiteenloopende beteekenis
der verstrekte gegevens het gevolg. Door het aanleggen van

800
een verschillenden maatstaf heeft de een als werkloosheid
beschouwd hetzelfde felt, dat de ander als voortgezetten
arbeid aanmerkte.
Dit verschil, dat aan bet verkrijgen van betrouwbare gegevens allerminst bevorderlijk zijn kan, had de sub-commissie
m.i. kunnen v o o r k o m e n , door in de vragenlijsten zelf den
door haar gewenschten maatstaf aan te geven.
 Wat de werkzaamheid in de industrie~n betreft, komt de
commissie, na een kort overzicht der voornaamste dezer
industrie~n tot bet besluit, dat zij in de behandeling van
bet vraagstuk der werkioosheid ten platte lande eerie groote
roi spelen: ,,De noodige arbeidskrachten ervoor worden
uit de landbouwbevolking gerecruteerd, terwijl zij weer in
vele gevallen dienen om de verdiensten in den landarbeid
aan te vullen."
M. a.w. eenerzijds verminderen zij de absolute werkloosheid door het aanbod van arbeidskrachten te verminderen,
en anderzijds zijn zij van gunstigen invloed op de gevolgen
dier werkloosheid, doordat zij de jaar-inkomsten der arbeiders
verhoogen.
Dit felt is zeer zeker van niet geringe beteekenis bij bet
vaststellen der middelen ter voorkoming der werkloosheid.
Van hog grooter belang echter als factor van vermindering
en voorkoming van werkloosheid ten platte lande, lijkt mij
het eigen klein-bedrijf der boerenarbeiders, waarorntrent de
cornmissie mededeelt :
,,De positie van den grond-gebruikenden arbeider is verre
te verkiezen boven die van een arbeider zonder land. In
zijn vrijen tijd zal hij in zijn eigen bedrijf werken, daarbij
geholpen door vrouw en kinderen. Hij verbouwt ten eerste
wat hij voor zijn eigen gezin noodig heeft en voorts zal hij
varkens fokken en producten trachten te leveren, zooals
eieren, groenten en melk, waarnaar steeds reel vraag is.
Door bijverdiensten vult zoo'n klein-bedrij[ zijn loon als
arbeider aan.
 Doch in sommige streken, vooral daar waar l a n d - e n
tuinbouw gepaard gaan, werken zulke grond-gebruikende
arbeiders zich op tot zelfstandige ondernemers, hetgeen het
aanbod van werkkrachten doet verminderen, derhalve weer
invloed heeft op de werkloosheid. Ook de moreele invloed

801

van het eigen klein-bedrijf, de opheffing van den arbeider
van afhankelijkheid tot geheele of gedeeltelijke onafhankelijkheid, is niet te onderschatten."
Eene korte bespreking van den toestand in de provinci~n
en van de onderscheidene aldaar waargenomen oorzaken
der werkloosheid, doet zien, welk aanmerkelijk verschil
zich hier nog openbaart.
Zoo wordt, om slechts dit eene voorbeeld te noemen,
Groningen aangewezen als de provincie waar werkloosheid
nog vrij veel voorkomt, terwijl van Noord- en Zuid-Holland
bericht wordt, dat er, behoudens enkele plaatselijke uitzonderingen, zoowel in den land- en tuinbouw als in de
bloembollencultuur, geene werkloosheid voorkomt, clan
zulke veroorzaakt door winterweer.
Met genoegen mag men echter constateeren, dat de
commissie, hoewel ook zij niet die gegevens heeft kunnen
bijeenbrengen, die zij gehoopt had te zullen verkrijgen, en
die een volstrekte betrouwbaarheid en volledigheid van haar
rapport zouden gewaarborgd hebben, de volgende algemeene
eind-conclusie heeft rneenen te mogen trekken:
,,Deze beschouwingen, die uitermate kort moesten zijn,
dienen bij het nagaan der gegevens in de rapporten niet
uit het oog verloren te worden. Het is een verblijdend feit
te kunnen constateeren, dat de werkloosheid op bet platte
land in de laatste 15 h 20 jaren sterk is afgenomen en dat
zij in vele streken van ons land slechts veroorzaakt wordt
door de weersgesteldheid in den winter. Doch ook deze
werkloosheid wordt minder gevoeld dan vroeger, wijl zij,
bij betere loonen, rninder broodeloosheid teweeg brengt.
 De grootere bloei van het landbouwbedrijf, waardoor een
streven ontstaat om werk te doen verrichten hetwelk anders
achterwege zou blijven, de meerdere gelegenheid voor
arbeiders om elders werk te vinden, 't zij in den landbouw
binnen~ en buitenslands, 't zij in de industrie, op bet land
of in de steden, en voorts de toeneming en bloei van het
klein-bedrijf, hebben algemeen den toestand zeer verbeterd.
Wel kornt er nog-veel werkloosheid voor en zal uit den
aard der zaak winterwerkloosheid steeds blijven voorkomen,
doch de gevolgen zullen minder voelbaar zijn, dank zij den
beteren economischen toestand. In sommige provinciesvan

802
oils land beperkt de werkloosheid zich geheel tot die, veroorzaakt door het winterweer."
Hetgeen tenslotte wordt medegedeeld omtrent den toestand
in de visscherij - - welke tak van bedrijf eveneens aan het
onderzoek dezer commissie was toegewezen - - geeft aanleiding orn nog even terug te komen op het door mij
gewenschte verband met de verdiensten.
Dit geldt in het bijzonder de zoetwatervisscherij. Het zeer
belangrijk rapport hierover is samengesteld door de Ned.
Heidemaatschappij, en de sub-commissie concludeert uit dat
rapport, dat de algemeene economische toestand der zoetwatervisschers slecht te noemen is. ,,Er zijn tijden", aldus
de commissie, ,,dat zij zoo weinig verdienen, dat de toestand
niet verschilt met geheele werkloosheid", - - en verder:
,,Alhoewel er dus van eigenlijke werkloosheid haast niet
gesproken kan worden, is de toestand in de zoetwatervisscherij toch verre van gunstig te noemen.".
Ook hier blijkt dus weer ten duidelijkste, dat men, ten
einde vail den waren toestand een juist beeld te krijgen
- - en dit is toch de geheele opzet der Staatscommissie
geweest, en niet bet verkrijgen eener weinig belangrijke
statistiek van ,,eigenlijke" werkloosheid - - bet verband met
de jaarlijks verdiende gemiddelde loonen niet had mogen
verwaarloozen.
 in de zeevisscherij eindelijk heerscht veel meer absolute
werkloosheid.
Niettemin behoudt men, na lezing van het rapport, den
indruk, dat de algemeene toestand hier minder ongunstig
is dan in de zoetwatervisscherij, aangezien de zeevisschers,
op de periodieke werkloosheid voldoende voorbereid, zich
veelal van anderen arbeid weten te voorzien gedurende den
tijd, dat zij in hun eigenlijk bedrijf geen arbeid kulmen vinden.
Mr. A. TEPE.
