Historische plaats en achtergrond van bucer’s geschrift 'von der waren seelsorge unnd dem rechten hirtendienst' (1538).
b. De betekenis van de kerkelijke tucht kwam voor Bucer vast te
staan in zijn strijd met de dopersen. “Wo keine Zucht und Bann ist,
ist auch keine Gemein.” Dat heeft Bucer de dopersen rondw^eg toegegeven. (110) Eén van de hoofdbezwaren der Dopersen tegen de
Reformatoren was dit, dat zij niet radikaal genoeg waren en niet vergenoeg gingen. “Der Corpus Christianum wurde reformiert, aber
beibehalten.” ( I l l) Daar zat de grondfout. De Reformatie ging lang
niet ver genoeg. Men moest terug naar de apostolische kerk. In heel
de doperse beweging vi^erd in een gemeenschappelijke interpretatie
van de kerkgeschiedenis de apostolische kerk zonder meer als voorbeeld gesteld. Daarna kw^am het verval, dat gelegitimeerd werd toen
tijdens Constantijn hierarchic en gedoopt heidendom samengingen.
De gemeente verwereldlijkte, en de genade werd gemassaficeerd.
Daartegen komt het protest van de dopersen.
In heel veel van dat protest ging Bucer mee. Ook voor hem is de
apostolische tijd een tijd van glorie voor de kerk met normerend gezag. Ook voor hem ligt het verval m de opkomende hierarchie. Maar
het grote verschil met de dopersen ligt hierin, dat hij de tijd van de
Christelijke keizers anders waardeert. Herhaaldelijk wijst hij de overheid er op, dat ze moet doen wat de vroegere keizers in hun edicten
hebben voorgeschreven. Voor Bucer is het Corpus Christianum niet
zonder meer verwerpelijk. Duidelijk blijkt dat uit zijn spreken over
en zijn ijver voor een Christelijke stad Straatsburg en zijn hanteren
van het begrip “gemein nutz”. (112) Dat ideaal laat hem niet los.
Doelbewust werkt hij daar naar toe.
 Toch wil hij ook de gemeente zien als een gemeente waar de
heiligheid van het leven gezocht wordt. Het is een van de grondge-

20 In die Skriflig
dachten over de genade Gods, dat ze leert voor de Heere te leven.
 Zo komt hij tot het gebruik van de tucht. Maar zo groeit Bucer ook
langzamerhand naar de idee van de confirmatie, waaroor hij de
waarheid van de doperse eis tot heiliging van het leven kon verbinden met een vasthouden van de gemeente, die ook bij de doop de
kinderen er bij rekent. Bucer’s ijveren voor de kinderdoop — hoew^el het in zijn vroegere jaren een onverschillige zaak voor hem was
— komt voort uit een waarderen van het natuurlijke bestand van
de gemeente. (113)
c. Bucer spitste zich de tegenstelling m et de dopersen toe op het
verschil in waardering van de Overheid. Veel disputen werden
daaraan gewijd. Op de bekende synode van 1533 vi^erden er lange
besprekingen over gehouden. De dopersen maakten een scherpe
tegenstelling tussen de Overheid en de Kerk. Naar hun beschouvifing
heeft de staat slechts een menselijk hoofd, terwijl Christus het
Hoofd van de Kerk is. De staat sluit alle mensen in, bozen en goeden,
maar de gemeente bestaat alleen uit wedergeborenen, uit w^are gelovigen, die als zodanig duidelijk te herkennen zijn. Bovendien vrezen de dopersen uiterlijk dwang. In een geloofsbelijdenis van Pilgram
Marbeck (Dec. 1531) heat het van het rijk van Christus: “Hie ist
kain zwanng, sonder ain freywilliger geist in Chrissto Jhesu vnnserm
herrn: wer nicht will der pleib taussen; wer da will, der Komm vnd
trinkh vergebenss vnd sonst. Aller eusserlicher gwallt mag im reich
Chrissti nicht herschen, nutzen noch regieren.” Bucer antwoordt
daarop: “Der kindertauff zwinget niemand. So man dan auch gotteslesterung straffet vnnd abschaffet, wiirt darumb auch noch nieman
in die kirch gezwungenn. Das reich Christi seind die gleiibigen welche, dieweil sie inn diesem leib seind, miissen eiiserlich ordnvng
vnnd regimet habenn. Aber die herschung ist allein Christi, des diener seind alle, die der gemein ordnung vnnd regiment bed durch
wort vnnd schwert halten.” Voor Bucer staan Kerk en Staat dus beide gelijk onder de ene heerschappij van Christus. (114).
 Zo is in de controvers met de Anabaptisten duidelijkheid gekomen in Bucer’s kerkbegrip ten aanzien van de gemeente als tuchtgemeente, ten aanzien van die ambten, als noodzakelijk tegenover
allerlei geestelijk individualisme, en ten aanzien van de plaats van
de overheid, als dienares van Christus tot heil van de gemeente.
3. De betekenis van de tegenstellingen in de Avandmaalsstrijd voor
Bucer’s Kerkbegrip.
Het is niet noodzaakelijk heel het verloop van de Avondmaalsstrijd
te tekenen. Voldoende is’t, te wijzen op de verandering, die Bucer’s
positie onderging, en die van grote betekenis zou worden voor
zijn ambtsopvatting. Dat Bucer in de strijd met de Anabaptisten zo
sterk het pleit ging voeren voor de waarde van de ambten is onverklaarbaar zonder begrip voor deze verandering.
Dat Bucer vele jaren lang zich gaf, “disen handel der Concordi
(zu) treiben, nit mit geringer mUhe vnd arbeit”, (115) kwam niet
voort uit politieke overwegingen, hoezeer deze ook de noodzaak van

In die Skriflig 21
de eenheid der Reformatie zullen hebben geaccentueerd, maar was
voor hem een zaak van theologische overtuiging. Evenals voor Zwingli werd ook het bezoek van Hinne Rodius voor Bucer beslissend. Rodius bracht een tractaat mee van Comelis Hoen, w^aarin een zuiver
symbolische opvatting van de instellingsworden w^erd verdedigd. In
een brief, die Bucer later schreef aan een onbekende Martinus (116):
“Deze Rodius was in die dagen mijn gast en we hebben ons op grond
van de Schrift met deze dingen bezig gehouden .. . Ik werd gedwongen de lichamelijke tegenwoordigheid van Christus op te geven, ook
al was ik nog onzeker over de juiste betekenis der woorden.” Door
de ontmoeting met Rodius werd Bucer dus gewonnen voor de opvat­
ting, die Zwingli ook verdedigen zou: Dit is mijn lichaam betekent:
Dit is het zinnebeeld van mijn lichaam.
 Dat was min of meer de uitgangspositie van Bucer. Maar door
het persoonlijk contact met Luther kwam daarin verandering. Zo
duidelijk, dat de Zwitsers Bucer niet vertrouwden en meenden —
niet geheel ten onrechte — dat Bucer tot het kamp van de Wittenbergers was overgelopen. Hoezeer Bucer misschien daartoe ook aanleiding gaf door zijn grote bewegelijkheid in formuleringen e.d., in
wezen betekende Bucer’s opvatting een tussenpositie tussen Witten­
berg en Zurich. Steeds meer nadruk ging Bucer leggen op de “mystica manducatio”, geheel in overeenstemming met de wezenlijke tendenties van zijn theologisch denken.
Maar ook hier komt een duidelijke meerwaarde van het ambt
naar voren. “Vnser lieber Herr Jesus beuttet vns an vnd gibt vns
durch den dienst der kirchen im wort vnd sacramenten, warlich wesentlich, thatlich, seine geaistlichen, hymlischen gaben, verzeihung
der sunden, die widergepurt vnd gemeinschafft seines libs vns pluts,
brauchet hie zu den dienst der kirchen also, das der sey ain dienst
des Nuwen Testaments desz gaists, vnd nit des Buchstabens allain ...
 Doch so ist niemand der hierusz des etwas dem diener, den worten
Oder zaichen an ynen selb zugebe, sonder allesz dies werck bekennet
man desz herren sin, der aber die dienner, wort vnd zaichen hiezu
gepruchet, darumb S. Paulus die diener nennet gottes mitarbaiter.”
(117)
Een en ander komt duidelijk uit in de derde editie van de grote
evangeliecommentaar (sept. 1536), waar Bucer met zo veel woorden
toegeeft, dat hij hier veel aan Luther te danken heeft: “didici autem
interea orthodoxe de hisce mysteriis sentire. Cum ergo possint, quae
antea hoc loco de sacro Ecclesiae ministerio scripsi, rapi ad contemptum cum sacri ministerii, turn eorum, qui de eo pie sentiunt et praedicant, volui in hac retractione, quantum Dominus dederit et sarcire
et complete, quod de sacro ministerio scripsi ante hac imminutius,
et reddere illis suis testimonium, quos existimavi quidem sacro mi­
nisterio plusquam satis tribuere, quod scriptura ipsa dictat.” Dat
hij vroeger zo schreef als hij deed, was om te voorkomen ’’impietatem illam, qua homines salutem peterunt a ceremoniis, sine fide vera
in Deum, quae superstitio en impietas omnibus saeculis totum prope
orbom occupat, veramque religionem evertit. Hanc superstitionem
atque impietatem revocari verebar, cum Martinus Lutherus, magnus

22 In die Skriflig
ille alioqui et ardens fidei in Christum praedicator et alii quidam viri
docti et religiose scriberent. Deum constituisse fidem et spiritum
sanctum nemini nisi per externa ilia, verbum et sacramenta conferre
et his ceu canalibus, gratiam atque spiritum sanctam infundi, inde
que ea ut divinae dignationis certissima sigilla unice valere ad erigendas conscientias atque confirmandam fidem, qua de causa etiam
verba sacra et sacramenta potissimum percipienda sint.” (118).
 Anrich schrijft, nadat hij de Avondmaalstrijd beschreven heeft:
“Mit den Jahren der Konkordie kann Bucers Theologie als im wesentlichen abgeschlossen gelten.” (119) Dit geldt zeker van zijn ambtsopvatting, die in wezen sinds die jaren gelijk is gebleven, en die materieel verdiept Ls in deze jaren. In collleges, die hij in Engeland gaf
over het ambt schrijft Bucer neer, wat sinds de Avondma.'ilsstrijd
voor hem vaststond: “Porro omnis error circa ecclesiae múiisteria,
eorumque et neglectus atque abusus ex eo solo existit, quod homines
non creduut vere, ac sentiunt, Deum ipsum his suis ministtifiis secum agere, et agere aptemam ipsorum salutem. Qui enim islud credat ac consideret probe, quomod o possit is haec ministeria, vel in
totum ulla de causa, sive camali, sive spirituali contemnere?'’ (120)
Het is dit kerkbegrip, dat Bucer bij al zijn vele werk de Reformatie in Straatsburg en daarbuiten voor de geest stond. Een Kerk,
waarin het Woord van God heerschappij heeft, omdat Christus door
dat Woord de zijnen regeert; Een Kerk, die als een hechte i;'emeenschap van onderling dienstbetoon, tegelijk de zonde weg doet uit
haar midden; Een Kerk, waarin het ambt zelfstandig functioneert,
als middel van genade, naast een aan Gods Woord gebonden functionerend overheidsambt. In één woord, het Regnum Christi, het Regnum
gratiae, dát heeft Bucer bezield. Zijn vriend Blaurer kon dai.rom aan
Bullinger schrijven, volkomen terecht: Omnibus fit omnia, ut regnum
Christi quam latissime proferat.” (121)
Bucer heeft gemeend, dat zijn ideaal verwezenlijkt zou worden,
toen ná de strijd met de oude roomse Kerk, en ná de strijd met de
Anabaptisten (resp. 1529 en 1533) een tijd van rust voor de Kerk in
Straatsburg scheen aan te breken. Hij heeft zich daarin op een tragische manier vergist. Er was naast Rome en het Anababaptisme nóg
een richting, die vormend zou inwerken op Bucer’s gedachtegang.
 Wezenlijk stond Bucer’s kerkbegrip vast. Maar in de strijd met deze
laatste richting zou Bucer er toe genoodzaakt worden om zijn kerkideaal een gestalte te geven, vrijer ten opzichte van de Overheid, dan
van meetaf de bedoeling is geweest. In een brief aan Bonifacius Wolfhart schrijft Bucer (eind met 1532); “Charissime fratres, papam
habemus, Turcam et innumeram turbam epicureorum.” (122)
Het is de strijd tegen deze innumera turba epicureorum, die Bucer
bewogen heeft op bevel van zijn medebroeders in het ambt zijn boek
te schrijven “Von der waren Seelsorge.”
(Word vervolg in volgende uitgawe).
