Martine Zoeteman-van Pelt, De studentenpopulatie van de Leidse universiteit 1575-1812. ‘Een volk op zijn Siams gekleet eenige mylen van Den Haag woonende’
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 127-2 (2012) | review

27

Martine Zoeteman-van Pelt, De studentenpopulatie van de Leidse universiteit 1575-1812.
‘Een volk op zijn Siams gekleet eenige mylen van Den Haag woonende’ (Leiden: Leiden
University Press, 2011, 496 p., ISBN 978 90 872 8102 1).
Op basis van de ruim 60.000 inschrijvingen in het Album studiosorum van de Leidse
universiteit tijdens het Ancien Régime, de Bataafse Republiek, het Koninkrijk Holland en
de Franse tijd biedt het proefschrift van Martine Zoeteman een zeer complete, grondige
en veelzijdige analyse van een reeks aspecten van de suppositi van de Leidse universiteit,
dat wil zeggen van al diegenen die in het album studiosorum van de universiteit werden
ingeschreven, student of niet. Onderzoekers kunnen daar in het vervolg niet meer
omheen. Dit proefschrift maakt deel uit van een groter project over de vroegmoderne
Leidse universiteit onder leiding van haar promotor Willem Otterspeer, waaruit in 2004 al
het vernieuwende proefschrift van Ronald Sluijter over bestuur, beheer en financiering
van de Leidse universiteit voortkwam.
Zoeteman presenteert haar onderzoeksresultaten in zes grote hoofdstukken.
Eerst beschrijft zij het urbane en institutionele kader, de stad Leiden en haar universiteit,
met de voorrechten die haar positie bepaalden en haar aantrekkingskracht gaven. Het
tweede hoofdstuk presenteert de inschrijving bij de rector als verplichting en als
daadwerkelijke handeling en levert vervolgens een eerste numerieke analyse van het
totale bestand aan inschrijvingen. Daarna wordt de studentenpopulatie geanalyseerd
naar die kenmerken die geheel of ten dele uit het album kunnen worden afgeleid, zoals
herkomst, leeftijd, sociale afkomst, en diverse aspecten van kleinere groepen zoals
bursalen, vluchtelingen, en dienstpersoneel van de academie en de studenten zelf.
 Hoofdstuk vier documenteert de Leidse ambitie om in het Nederlandse academische
landschap als nationale universiteit te worden beschouwd; daartoe worden de studenten
uit Leiden zelf, uit de steden, dorpen en gewesten geteld, alsmede de ontwikkeling van
herkomst en studiekeuze. De studenten uit het buitenland bevolken het volgende
hoofdstuk, terwijl hoofdstuk zes gewijd is aan de verschijningsvormen, plaats en rol van
de studentenbevolking in het Leidse stadsleven (daar komt ook die eigenaardige
ondertitel van het boek vandaan: zij droegen een ‘Japonse rok’), met inbegrip van hun
huisvestings- en geldproblemen, de omgang met de Leidse meisjes, de ontgroening en de
wandaden.
In de korte conclusie wordt in enkele grote lijnen het proefschrift samengevat.
Globaal was er groei tot een internationale universiteit in de zeventiende eeuw, krimp tot
© 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-109801

| www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

nationaal niveau in de eerste helft van de achttiende eeuw, terugval naar regionaal niveau
daarna. Op veel andere punten zijn de uitkomsten minder helder. Soms lijken
tegengestelde bewegingen zichtbaar, zoals dat van de sociale herkomst waar Zoeteman
in de achttiende eeuw zowel aristocratisering als groei van het aantal ‘gewone’ studenten
constateert. Dit laatste overtuigt mij echter niet helemaal, want het door haar gebruikte
criterium van de ‘gratis’ inschrijving is in het Ancien Régime niet zonder meer als een
teken van ‘gewone’ herkomst te interpreteren. Ik vrees dat we voor zulke conclusies niet
om een volwaardige prosopografie heen kunnen.
 Het onderzoek was in eerste instantie serieel van aard. Om begrijpelijke redenen
werd de gedrukte versie van het album gebruikt want die kon (zij het wel met moeite)
met een OCR scan in een database worden omgezet. In tweede instantie werden enkele
steekproeven voor prosopografische uitdieping toegevoegd, namelijk kleine groepen
Leidenaren, Hagenaren en Dordtenaren, die om de 25 jaar werden geselecteerd en
vervolgens tot hun afstuderen gevolgd aan de hand van de recensielijsten. Erg orthodox
is die methode niet, en voor zover de resultaten conclusies toestaan, levert ze ook niet
veel extra helderheid op. Daartoe wordt toch wel wat meer sociaalhistorische en
genealogische diepgang vereist, maar dat is een extreem tijdrovend werk. Op het niveau
van de strikt seriële gegevens is het proefschrift uiteindelijk veel instructiever, en ook
stimulerender voor nader onderzoek. Het telt 98 tabellen en 78 figuren met statistische
verwerkingen van het gedigitaliseerde materiaal, daaronder een veelheid van soms
inventieve kruistabellen met diverse variabelen over een langere periode. Wie, zoals ikzelf,
zulke presentaties met genot bestudeert, vindt hier een goudmijn.
 Het boek is prettig geschreven en zowel de keuze van de bewerkte bronnen als
alle (vaak met nogal wat veronderstellingen omgeven) bewerkingen van de database
worden zorgvuldig en duidelijk verantwoord, ook al is dit soort kwantitatief opgezette
studies vol cijfers en percentages natuurlijk maar voor weinigen bedlectuur. De resultaten
zijn niet in alle opzichten spectaculair, want veel was al op de een of andere manier
bekend – al wordt wel duidelijk dat de bekende tellingen van Colenbrander (1925) naar de
prullenbak mogen. Terecht wordt veel aandacht besteed aan de specifieke problemen die
een vroegmodern inschrijvingsregister oproept vanwege de juridische privileges, de eigen
statuten en reglementen en de maatschappelijke status aparte van de universiteit in het
Ancien Régime. Enerzijds zijn er veel dubbelinschrijvingen van studenten, is een deel van
de studenten feitelijk reeds als leerling van de Latijnse school geïmmatriculeerd (zodat
hun latere studiekeuze of zelfs hun status als student vaak niet zichtbaar wordt), en
bevat het album tal van namen van niet-studenten, zoals hoogleraren,
academiepersoneel, huisonderwijzers en bedienden van adellijke studenten (zeker bij de
Poolse adel soms een hele hofhouding), vluchtelingen, vertegenwoordigers van
intellectuele beroepen, gepromoveerde renteniers die in de stad wonen, of katholieke
priesters die door de academische privileges werden beschermd. Anderzijds zijn er ook
typische lacunes, want niet iedereen schreef zich in. Hoewel begrijpelijk gezien de tijd die
het zou hebben gekost, is het daarom jammer dat niet de oorspronkelijke

manuscriptversie van het album is gebruikt, die soms correcter namen en ook de
verblijfplaats van de student in Leiden geeft, en al evenmin de recensieregisters die nogal
eens completer zijn en aanvullende informatie geven. Een desideratum voor een
toekomstig megaproject van het Huygens ING over alle Nederlandse literati?
Zoals gezien de thematiek te verwachten was, discussieert Zoeteman op vele
plaatsen van haar boek met mijn eigen publicaties, in het bijzonder het proefschrift dat ik
begin 1981, in de nadagen van het predigitale tijdperk, verdedigde over de
maatschappelijke positie, achtergrond en carrière van de 23.000 promoti aan de NoordNederlandse universiteiten en de bijna 2000 Nederlandse promoti die ik elders in Europa
telde (niet aan de hand van steekproeven, zoals Zoeteman lijkt te denken). Mijn
invalshoek was anders maar mijn type aanpak was identiek en de bronnen en data
overlappen elkaar op vele plaatsen. Sommige van haar onderzoeksopties zijn ook
gekozen om mijn hypothesen of uitkomsten (die zij merkwaardigerwijs steevast
‘beweringen’ noemt) te testen.  Ik heb dus niet kunnen werken met de digitale databestanden die Zoeteman kon
samenstellen maar telde op basis van de bronnen zelf en werkte met steekkaarten en
papieren dossiers, wat vooral voor de dubbelinschrijvingen veel aandacht vergde en lang
niet altijd een sluitend resultaat kon opleveren.
 Zoeteman corrigeert hier en daar mijn tel- of interpretatiefouten. Aan haar precisie
die op digitale berekeningen steunt, mag veelal meer gezag worden gegeven dan aan de
manuele tellingen van mijzelf en mijn voorgangers. Toch is ook die precisie niet groter
dan de bronnen vermogen te geven, en bij de bewerking daarvan ontstaan nu eenmaal
onherroepelijk veel identificatie- en interpretatieproblemen die door de statistische
bewerkingen nog worden gecumuleerd. Het is de vraag of één auteur die allemaal vanuit
eigen kennis of onderzoek kan beantwoorden. Een nauwkeurige prosopografie en
diepgaand genealogisch onderzoek zijn vaak vereist voor een goede identificatie van
lokale familiecomplexen. Op de schaal van een hele universiteit kan dat natuurlijk niet
worden verwacht. Maar het is goed te beseffen dat percentages met dubbele decimalen
hier meer precisie suggereren dan ze kunnen geven. Dat geldt uiteraard ook voor mijn
eigen werk. Zo had ik de inschrijvingen van de uit Leiden afkomstige studenten manueel
onvoldoende ontdubbeld bij de berekening van het aandeel van de eigen stad in de
rekrutering; het globale gemiddelde daalt nu van negen naar vijf procent. Zoeteman
releveert ook terecht enkele van mijn conclusies die thans discutabeler zijn geworden, al
blijven die nog steeds in hoge mate een kwestie van interpretatie en steunen onze
uiteenlopende uitkomsten nogal eens op een verschillende basis of anders genomen
gemiddelden. Zo is de door Zoeteman berekende studieduur tot aan de promotie – door
de bank genomen voor de hele populatie 4,5 à 5,5 jaar – ongeveer een jaar langer dan ik
uit mijn bestanden berekende; maar het moet gezegd dat de gemiddelden hier per stad

en periode ook weer heel sterk uiteenlopen en dat de nog veel hogere cijfers voor de
studenten uit de stad Leiden zelf worden bedorven door de onmogelijkheid de lokale
Latijnse school en de academie in het album helder van elkaar te scheiden. Ik verschil ook
met Zoeteman van mening over de daling van de artes-cijfers en vooral over de
interpretatie daarvan. Die wordt veel te snel met het beladen woord ‘verval’ opgezadeld,
terwijl ik al in 1985 in een artikel in Holland heb gesteld (en meen te hebben aangetoond)
dat die daling vooral voortkomt uit de institutionele, functionele en sociaal-culturele
wijzigingen van het onderwijssysteem en dat pas een goede interpretatie kan worden
gegeven als men de veranderingen in dat systeem er integraal bij betrekt.  Zoetemans proefschrift is een werk van lange adem geweest en dat valt te merken.
Het ademt toch wel duidelijk de atmosfeer van vóór de cultural turn en behoort feitelijk
nog tot de eerste generatie van de nieuwe universiteitsgeschiedenis. Dat doet aan de
intrinsieke kwaliteit ervan niets af, maar het is goed het te beseffen omdat sommige van
haar initiële vragen na de opkomst van de nieuwe cultuurgeschiedenis en de
ontwikkelingen in de wetenschapsgeschiedenis eigenlijk niet langer met een louter
seriële aanpak kunnen worden beantwoord. Dat geldt bijvoorbeeld voor de vraag naar de
heraristocratisering van de universiteit in de achttiende eeuw, maar ook voor het
vraagstuk van de religie. Ook zonder honderd procent perfectie en zekerheid is het
globale beeld dat Zoeteman schetst echter zeker plausibel en mag haar proefschrift een
nieuwe mijlpaal in de Leidse universiteitsgeschiedenis worden genoemd.
Willem Frijhoff, Erasmus Universiteit Rotterdam.
