Een modern dubbelportret van Theo en Nelly van Doesburg
MUSEUM

Een modern dubbelportret
van Theo en Nelly
van Doesburg
•

Afb. I
THEO EN N ELLY
VAN DOESBURG

(toegeschreven aan),
‘Weimar 1^21 Sommer’,
dubbelportret van
Theo en Nelly van
Doesburg, 1921.
Ontwikkelgelatinezilverdruk, op blad uit
het privé-album van
Theo en Nelly
van Doesburg,
11,8 X 11,8 cm.
Rijksmuseum,
Amsterdam (inv.nr.
RP-F-2003-101).
Aankoop dankzij het
Paul Huf Fonds.
MATTIE

BOOM

unst is een moeilijk te duiden be­
grip: het heeft geen vaste beteke­
nis en de waardering ervan verandert
met de tijd en het medium. De foto­
grafe Lucia Moholy (1894-1989) wijst
daarop in een bespiegeling waarmee
haar monografie uit 1985 opent: Ob
die gegenwärtige Einschätzung meiner
Porträtaufnahmen darauf zurück­
zuführen ist, daß, der neuerliche Auf­
trieb der Photographie sich auch darauf
auswirkt, oder ob die Resonanz von der
Qualität der Arbeit selbst herzuleiten
ist, vermag ich nicht zu beurteilen.' Is
de gegroeide belangstelling voor haar
foto’s het gevolg van de opmars van de
fotografie in de wereld van de kunst of
is het de intrinsieke kwaliteit van haar
werk zelf? Nu, nog eens 20 jaar later,
kunnen we wel stellen dat Lucia’s
foto’s de tijd ruimschoots overleefd
hebben. Haar portret van de kunst­
criticus Franz Roh (1926) en dat van
haar echtgenoot Laszló Moholy-Nagy
(1926) behoren tot de klassiekers van
het Bauhaus en de Duitse avant-garde.
 Het dubbelportret van Theo en Nelly
van Doesburg uit de nalatenschap van
het echtpaar dat het Rijksmuseum op
een veiling in Londen aankocht, kan
zo in dit rijtje worden opgenomen: het
is een van de eerste foto’s in de tradi­
tie van het Bauhaus (afb. 1). De foto
werd gemaakt in de zomer van 1921 en
geeft het paar van opzij weer: hun pro­

K

•

fielen schuiven over elkaar tegen een
zwarte achtergrond. De harde belich­
ting laat weinig ruimte voor roman­
tiek: een kop is een kop, een vlak is
een vlak, hetzij in wit, zwart of het
grijze midden. De zwarte schaduwen
doen ook mee. Zo wordt de composi­
tie in lagen opgebouwd, met een bijna
mathematische beheersing van het
platte, vierkante vlak.2
Maar is het dubbelportret eigenlijk
wel van de hand van Lucia Moholy?
Daar gingen we net als de experts van
het veilinghuis gemakshalve lang van
uit, en met reden. Het thema van het
portret in profiel leek immers naad­
loos aan te sluiten bij de portretten
die Lucia in 1924 van Nelly en Theo
maakte. Het dubbelportret kon met
zijn strakke opbouw en uitsnede zo
doorgaan voor een voorstudie.3 De
foto ontbrak echter in de monogra­
fieën over Lucia of in de boeken over
fotografie aan het Bauhaus, maar dat
was mogelijk te wijten aan de relatieve
onbekendheid van het fotomateriaal
uit het Van Doesburg-archief. De foto
was ook niet gesigneerd of gestempeld,
en op de achterkant ontbrak Nelly’s
gebruikelijke hanenpoot met aanwij­
zingen over de maker, die op veel van
de andere foto’s in het archief te vin­
den is. Dat stelde ons voor een interes­
sant probleem. Als het dubbelportret
wel van Lucia was dan leek er een
35

Afb.2
THEO VAN DOES­

BURG, Zelfportret van
Theo en Nelly in het
atelier van Piet Mon­
driaan in Parijs, 1921.
 Ontwikkelgelatinezilverdruk, 9,5 x 7,6
2 cm. Rijksbureau
voor Kunsthistorische
Documentatie,
De Haag, archief
Van Doesburg
(inv.nr. ab 9748-b /

1515)-

sleutelstuk in haar oeuvre te zijn ver­
geten. En was de foto niet van Lucia,
van wie was hij dan wel?
Het archief van een fotograaf kan in
zo’n geval hulp bieden. Maar Lucia’s
negatieven zijn in 1933 bij haar vlucht
uit Duitsland verspreid en kwijtgeraakt.
Na de oorlog heeft ze een poging ge­
daan om de foto’s en het negatiefma­
teriaal dat bij anderen lag terug te krij­
gen. Daarin is ze echter maar gedeelte­
lijk geslaagd.4 In deze periode ook
nam ze de vervaardiging van kopienegatieven ter hand en begon ze met
het nadrukken van de foto’s uit het be­
zit van oude vrienden en bekenden.
 Dat wat uiteindelijk van Lucia’s oeuvre
restte, liet ze bij haar dood in 1989 na
aan het Bauhaus-Archiv in Berlijn:
kopienegatieven, originele oude druk­
ken, latere drukken, met daarbij een
lijst van haar foto’s en een oude kaar­
tenbak. De eerste monografie over de
fotografe verscheen in 1985 en was

samengesteld door Rolf Sachsse, die
regelmatig contact met haar had. Zo
wisten we in grote lijnen al hoe haar
totaalproductie er uit heeft gezien. Bij
de tweede monografie over Lucia, tien
jaar later, en onder auspiciën van het
Bauhaus-Archiv, is nog uitgebreider
verantwoording over dit materiaal
afgelegd, zodat we nu precies weten
wat er over is van haar oeuvre.5 Deze
gedegen inventarisatie van de nalaten­
schap legt tevens de diverse ‘lagen’ van
een fotografisch ‘oeuvre' uit de 20ste
eeuw bloot en geeft aan hoe de recon­
structie ervan via omwegen kan ver­
lopen. Het dubbelportret ontbrak in
dit overzicht nog steeds. Dat was een
goede aanleiding om de wetenschap
vanuit Nederland daar eens naast te
leggen. Was er meer over deze foto in
het Van Doesburg-archief bij het
Rijksbureau voor Kunsthistorische
Documentatie (rkd) in Den Haag te
vinden?
‘Een moderne, in de zon
genomen kiek’

Er zullen maar weinig kunstenaars
zijn met een zo fotogenieke vrouw als
Stijlprotagonist Theo van Doesburg.
 Diens echtgenote Nelly is door menig
belangrijk fotograaf van de 20ste eeuw
vastgelegd en eindeloos door haar
levensgezel zelf.6 Er zullen ook maar
weinig echtparen zo vaak samen op
de foto staan. Nelly kan met recht
Theo’s onafscheidelijke muze worden
genoemd. Waar schilderijen of teksten
doorgaans niet veel prijsgeven over
de band tussen man en vrouw doen
privé-foto’s dat wel: Nelly is nooit
afwezig. Bij het bekijken van het
omvangrijke fotoarchief van rond de
3000 foto’s (privé-, werk- en De Stijlarchief) dat de erfgenamen van het
echtpaar in de jaren '80 aan de Staat
der Nederlanden nalieten en dat nu bij
het rkd berust, staat zij altijd in het
middelpunt.7 Met Hanna Höch poseert
ze, met Piet Mondriaan, Cornelis van
Eesteren, Kurt Schwitters, Hans Arp
en met ontelbare andere kunstenaars.
In 1921, het jaar waarin Theo en
Nelly als stel werden geportretteerd,
waren zij nog maar net bij elkaar.
Theo voerde nog een soort 'ménage à
trois’ met zijn (tweede) vrouw Lena
Milius, maar hij had de jonge Nelly
van Moorsel uit een groot katholiek
gezin in Den Haag ‘geschaakt’ en mee­
genomen op een reis door Europa.8
Eerst trokken ze naar Parijs, waar
Theo Nelly aan een eigentijdse garde­
robe en haar moderne bobkapsel
hielp. Ze bezochten er Mondriaan en
Theo maakte in diens atelier voor de
spiegel een foto van hen beiden (afb. 2).
 We ontwaren een middelgrote platen­
camera met zelfontspanner. Van Does­
burg stuurde deze foto later aan zijn
goede vriendin de dada-dichteres Til
Brugman, die hem een portret van
haar partner Hannah Höch had
gestuurd. Het was bedoeld als een
correctie. Theo vond het jammer dat
Hannah zoo’n roman tisch snuit zet. Hij
hield meer van een zakelijke benade­
ring: Ik sluit hierbij in een kiekje dat ik
maakte in Mondriaan’s atelier in een
spiegel. Nelly heeft bewogen, waardoor
haar profiel wat verteekend is.9
Na een tocht naar het zuiden van
Frankrijk belandden Theo en Nelly in
Duitsland. Eerst streken ze neer in
Berlijn, daarna betrokken ze een huis
in Weimar, waar de kunstschool het
Bauhaus een inspirerende ontmoe­
tingsplek bleek te zijn voor de oprich­
ter van De Stijl en de pleitbezorger
van een ‘nieuwe beelding’. Van Does­
burg hoopte er een betrekking te vin­
den als leraar. Nelly, 21 jaar en net van
huis weggelopen, betrad er voor het
eerst het milieu van de moderne
kunst. Ze kwam met Theo naast Paul
Klee te wonen, leerde Walter Gropius
en Wassily Kandinsky kennen en
raakte bevriend met Kurt Schwitters.
Het stel ontmoette en ontving er
beroemde kunstenaars, iets wat Van
Doesburg tot aan zijn dood in 1930 en
Nelly haar hele verdere leven tot 1975
zou blijven doen. Eén blik in haar
adresboekjes spreekt wat dat betreft

boekdelen: onder de letter M vinden
we alleen al de Moholy’s, Mondriaan,
Mies van der Rohe, Man Ray en The­
lonious Monk.10
Er is uit de beginperiode in Weimar
vrij veel archiefmateriaal bewaard
gebleven: agenda’s, brieven, notitie­
boekjes, lesmateriaal en privé-foto’s.
 Theo en/of Nelly legden ook het foto­
album aan, waaruit het losse blad met
het dubbelportret afkomstig is. Er zit­
ten in het archief nog enkele bladen uit
hetzelfde album met fotoknipsels en
plaksels. Er is er één met een portret
samengesteld uit een kop van Nelly en
een lijf van Theo, met als bijschrift
Doesnel. Op een ander blad zit een in
tweeën geknipt dubbelportret, met een
kop van Theo, van Studio Eckner uit
Weimar ernaast geplakt (afb. 3). Van
Doesburg maakte overigens sinds de
oprichting van het tijdschrift De Stijl
in 1917 veelvuldig gebruik van foto­
grafie en van de diensten van andere
fotografen. Hij had foto’s in alle soor­
ten en maten in zijn bezit: portretten,
reproducties van schilderijen, illustra­
tiemateriaal voor zijn tijdschrift, licht­
beelden, lesmateriaal en opnames van
exposities.
 In de eerste zomer van hun samen­
zijn in 1921 in Weimar is het paar vast­
gelegd in het fraaie dubbelportret
(afb. 1). De verhoudingen tussen Theo,
Lena Milius en Nelly waren op dat
moment nog nauwelijks uitgekristalli­
seerd. Voor Nelly moet de foto de
nieuwe verbintenis met een bijzondere
man hebben gesymboliseerd. Ze
plakte hem helemaal vooraan in het
nieuwe album.11 Van Doesburg hield
echter ook de banden met zijn vrouw
Lena aan die de administratie, de
financiën en het secretariaat van De
Stijl voerde.12 Over het dubbelportret
is wel wat bekend. De Van Doesburgs
hadden die zomer in Weimar bezoek
van zowel Theo’s oude vriend Antony
Kok als van Lena. Beiden kregen de
foto toegestuurd. Op 12 september
1921 schrijft Van Doesburg aan Kok:
Hoe vindt je het portret van ons tweeën?
37

Het is een moderne, in de zon genomen
kiek. Nelly vraagt twee weken later
nog eens: hoe vind je ons portret???.13
Deze afdruk is lang bij Kok gebleven,
maar berust nu bij het rkd. Achterop
staat maar gedeeltelijk leesbaar een
opdracht aan onze vriend Kok in herin­
nering aan Weimar igzi Does & Nelly,
in het handschrift van Nelly. We zul­
len nooit weten hoe Kok oordeelde,
omdat zijn deel van de corresponden­
tie verloren is gegaan.'4 In de brieven
van Lena komt het portret ook ver­
schillende malen ter sprake. En het
moet haar hoog gezeten hebben: Lief
boeventuig, Het portret is meer dan ver­
schrikkelijk, ik heb er nachtmerries van
gehad en zal het daarom zonder vorm
van proces vernietigen. Nel ziet eruit of
ze morgen dood gaat en Doesje heeft
meer van een tuchthuisboef dan van mijn
eigen blonden jongen. Neen, ik wil er
onder geen voorwaarde meer naar kij­
ken. Maar Lena weet ook over wie ze
het heeft: jullie vindt het zelfzeker schit­
terend geslaagd?'5 Ze komt er in een
derde brief nog een keer op terug,
nadat Theo haar moet hebben uitge­
legd waarom het wél bijzonder was,
want ze antwoordt: Bij een portret kun­
nen me de verhoudingen in het vlak enz.
 geen lor schelen, ik heb alleen gekeken
naarjouw eenmaal blonde snuitje en ik
vind de uitdrukking op je gezicht zoo
vreeselijk, dat ik om iets liefs wou, dat ik
het niet gezien had. Zoo ben je niet, zóó
kan iemand in een paar maanden tijds
niet veranderen. Het gaat niet om het al
of niet “vriendelijke” van je gezicht of
om een al of niet geretoucheerde plaat.'6
Het dubbelportret was - zoals we
er met de kennis en wetenschap van
nu op terugzien - een sprekend voor­
beeld van een modern portret, mis­
schien wel het éérste op de manier van
het Bauhaus. De kwaliteit van de foto
veronderstelt een zekere professiona­
liteit, een middelgrote platencamera
(misschien dezelfde als op de foto uit
Mondriaans atelier) en een redelijk
goede lens. Theo’s gezicht is het
scherpst, Nelly is onscherper. Een

zelfportret is daarom uitgesloten: er
moet iemand in de zoeker of op het
matglas scherpgesteld hebben. Want
scherpstellen en tegelijkertijd de zelf­
ontspanner bedienen, dat kon niet.
Daarnaast is er gevoel voor compositie
en de durf en visie om een portret in
de felle zon te willen maken. Het
waren waarschijnlijk Theo en Nelly
zelf die de regie hadden. Ze hadden
daarbij wel hulp nodig. Dat kon een
vriend zijn of een vakfotograaf die
scherp stelde en de knop indrukte.
Deze was mogelijk afkomstig van een
van de twee fotoateliers in Weimar:
Eckner of Louis Held. Het was in elk
geval precies de moderne benadering
- de vlakverdeling, zonder retouche,
zakelijk en niet romantisch - die de
Van Doesburgs graag voorstonden.
Afh.}
THEO EN NELLY VAN

doesburg, Albumpagina, met montage
van Theo en Nelly van
Doesburg en portretje
van Theo door Atelier
Eckner, 1921. RJjksbureau voor Kunst­
historische Documen­
tatie, Den Haag,
archief Van Doesburg
(inv.nr. 1514 /

ab 7944-A-c).
 Niet voor niets lieten ze meer exem­
plaren afdrukken en stuurden ze de
foto trots rond. Nelly plakte zoals
gezegd haar exemplaar voorin een
nieuw fotoalbum, midden op een
zwarte pagina en schreef er in witte
inkt bij: weimar sommer 1921. De foto
wordt nog interessanter wanneer we
weten dat de bekende voorbeelden
van Bauhausfotografie vooral uit de
tweede helft van de jaren ’20 dateren.
Kan Lucia Moholy de maker van het
dubbelportret of de hulp in kwestie
zijn geweest? In 1920 werkte de latere
fotografe nog als tekstredacteur bij
verschillende uitgevers toen ze de
Hongaar Laszló Moholy-Nagy leerde
kennen. Zij trouwden in 1921 en
vestigden zich in Berlijn. Lucia Schulz
was van oorsprong Tsjechische en ze
had in Praag kunstgeschiedenis en
filologie gestudeerd.'7 Er was in 1921
nog geen betrokkenheid bij het Bau­
haus dat in Weimar gevestigd was. We
weten wel waar Lucia en Laszló eind
augustus 1921 waren: in de kunste­
naarskolonie Loheland waar net een
‘Lichtbildwerkstatt’, een fotografiewerkplaats, was opgericht.18 Het kan
zijn dat ze daar lessen volgden. Als dat
zo was en als Lucia kort daarop dit
moderne dubbelportret had gemaakt,
dan zou ze het later zeker als vroege
fotografiestudie in haar lijst hebben
‘opgevoerd’ en had ze bij verlies van
het negatief Nelly later beslist om een
reproductie gevraagd. Vermoedelijk
kenden de Moholy’s en Van Doesburgs elkaar in de zomer van 1921 nog
helemaal niet. Vanuit Weimar ging
Theo weliswaar vaak naar Berlijn,
maar de namen Schulz en Moholy
komen niet voor in zijn aantekenin­
genboekje van dat jaar dat veel namen
en adressen in Berlijn vermeldt.
 Het is het waarschijnlijkst dat de
twee echtparen pas in februari 1922
voor het eerst met elkaar in contact
kwamen. Laszló schreef toen een zeer
formele brief aan Theo, waarin hij
vroeg of hij zijn artikel produktion
- reproduktion in De Stijl kwijt kon.
Lucia moet de opsteller van deze keu­
rige in het Duits gestelde brief zijn
geweest, omdat de Hongaar de Duitse
taal hoegenaamd niet machtig was.‘9
Het ligt niet voor de hand dat - als zij
de fotografe van het portret uit de
zomer daarvoor was geweest - ze nu
zo formeel zou schrijven, alsof ze
elkaar nog nooit hadden ontmoet.
Onderaan de brief had dan minstens
een kleine opmerking over de portretsessie, waar de Van Doesburgs immers
zo blij mee waren, moeten staan. In
Nelly’s memoires komt het dubbelpor­
tret ook niet ter sprake.20 De Moholy’s
worden wel genoemd. Nelly schrijft
over de avonden bij hen thuis in het
armoedige Duitsland van toen. Lucia
aux grands yeux bleus kookte altijd haar
strikt vegetarische maaltijden, waarop
de discussies over kunst steevast ein­
digden in gesprekken over biefstuk.
Nelly is niet helder over het precieze
tijdstip waarop de Van Doesburgs en
de Moholy’s elkaar voor het eerst ont­
moetten. In de verschillende versies
van het manuscript schrijft ze de ene
keer ‘1921’, en vervangt dat de volgende
keer door ‘1922’. Daaruit valt voor ons
dus niets af te leiden. De kans is al met
al bijzonder klein dat Lucia de maker
van het dubbelportret is. We kunnen
het niet helemaal uitsluiten, maar hard­
maken nog veel minder.
 Theo en Nelly interesseerden zich
beiden al veel langer voor het thema
van het profiel. In Nelly’s agenda van
1920 is een aantekening over het boek
Portretten en silhouetten van jan Veth
te vinden.21 En Theo maakte vele profielstudies in zijn jonge jaren. In 1917
had hij veel succes met een glas-inloodcompositie Vrouwenkop: een ge­
abstraheerd ‘profiel’ van Lena.22 In
1922 deed het fotografisch dubbelprofiel, in stukjes, ook nog dienst in De
Stijl. Theo knipte zichzelf er vanaf en
gebruikte dat gehalveerde portret als
illustratie bij een artikel van zijn
hand.23 De kop van Theo uit het dub­
belportret werd ook gebruikt in een
montage Satire op de Stijl van de

Hongaar Sândor Bortnyik.24 In het
Van Doesburg-archief bevindt zich
ook nog de andere helft, Nelly. Moge­
lijk werd dat weer door Theo gebruikt
als model voor het ontwerp van een
Nelly-profiel in houtsnede uit 1923, af
te drukken op een aankondiging van
een pianorecital van Pétro (Nelly’s
artiestennaam) van Doesburg (afb. 4).25
Afb.4
Brochure voor
optreden
Rétro van Doesburg,
4 april 1923.
Rijksbureau voor
Kunsthistorische
Documentatie,
Den Haag, archief
Van Doesburg
(inv.nr. 1482).
AVOND
TE GEVEN DOOR

PÉTRO VAN DOESBURG
OP

WOENSDAG 4 APRIL
IN

LILI GREEN’S DANSINSTITUUT
PARKSTRAAT 73a, DEN HAAG

AANVANG 8 UUR

DE PERZINAVLEUGEL !S VAN
FIRMA MOSSEL & VERSTEEGE

Lucia Moholy en
de Van Doesburgs

De profielportretten van Theo en
Nelly van Doesburg uit 1924 zijn daar­
entegen zeker van Lucia’s hand (afb. 5
en 6).26 En het kan bijna niet anders
of het gegeven van het profiel zal ter
sprake gekomen zijn, toen Lucia haar
portretsessie met Theo en Nelly had.
 Lucia en Laszló hadden zelf ook
gevarieerd op het thema. Laszló

Moholy-Nagy werkte sinds april 1923
als leraar aan het Bauhaus. Lucia en
hij hadden zich in dat jaar meer en
meer toegelegd op de fotografie. In
deze tijd experimenteerden ze met een
nieuwe vorm en techniek: het foto­
gram, waarmee Laszló later bekend
geworden is. Een van hun eerste pro­
beersels op dat terrein was een fasci­
nerend dubbelprofiel, zonder de
camera tot stand gekomen (afb. 7). In
de donkere kamer legden ze om beur­
ten de zijkant van hun gezicht op het
fotopapier. De twee profielen zijn in
tegengestelde richting aan elkaar
‘gelast’ en vormen een vluchtige witte
vlek midden in een zwarte omgeving.
 Lucia nam in deze beginperiode veel
fotografiewerk ten behoeve van het
Bauhaus voor haar rekening. Vanaf de
zomer van 1923 ging ze in de leer bij de
eerdergenoemde Weimarer vakfoto­
graaf Otto Eckner. In 1923 had ze
beslag weten te leggen op een grote
houten camera met glasplaatnegatieven van 18 bij 24 cm, waarmee ze de
producten uit de werkplaatsen van het
Bauhaus zou gaan fotograferen: de
lampen, meubels en serviezen. Met
deze camera maakte ze ook de por­
tretten van Theo en Nelly: zakelijk en
objectief alsof het de theepotten uit de
Metallwerkstatt betrof.27
De Van Doesburgs bezochten Wei­
mar vanuit Parijs waar ze inmiddels
woonden, in december 1923 en/of
januari 1924. Vanaf 23 december
toonde het Weimarer Landesmuseum
een overzicht van Theo’s werk. De
portretsessie bij Lucia vond vermoe­
delijk bij die gelegenheid plaats. De
grote negatieven brachten een grote
scherpte en rijkdom aan detail: de hele
plaat werd gebruikt, er werd niet ver­
groot. De koppen nemen het hele
kader in beslag, de fotografe volgt
langzaam de lijn van hun profiel, dat
van Nelly heeft een zachte schaduw­
lijn, waardoor de kop iets naar voren
komt. De foto’s hebben iets statigs en
doen in de verte denken aan twee klas­
sieken uit de oude kunst: de pendant-

Afb-s
LUCIA MOHOLY EN

HANS PETER
KLAUSER,

Portret van Nelly van
Doesburg, 1924.
Afdruk 1969, volgens
orthoklinklauserprocédé, 24 x 17,6 cm.
Rijksmuseum,
Amsterdam (inv.nr.
RP-F-2003-100).
Aankoop 2003,
dankzij het Paul Huf
Fonds.
Afb. 6
LUCIA MOHOLY EN

HANS PETER
KLAUSER,

Portret van Theo van
Doesburg, 1924.
Afdruk 1969, volgens
orthoklinklauserprocédé, 24 x 17,6 cm.
Rijksbureau voor
Kunsthistorische
Documentatie,
Den Haag
(inv.nr. ab 9753 / 1518).
 portretten van Federigo da Montefeltro, de hertog van Gonzaga en zijn
vrouw in het Uffizi in Florence door
Piero della Francesca. Lucia’s profiel­
portretten hangen, in facsimile, als
een diptiek in het Van Doesburg-huis
in Meudon bij Parijs. Daar zien zij toe
op de Nederlandse onderzoekers en
studenten die er onderdak vinden.
Het exemplaar van het profielpor­
tret van Nelly - tegelijkertijd met het
dubbelportret door het Rijksmuseum
verworven - is ‘eerste oogst’ of‘vin­
tage’: de foto in zijn meest oorspron­
kelijke vorm (afb. 8). Daarvan werd
(door Lucia of de Doesburgs zelf) de
vierkante uitsnede gemaakt die, zo
zien we op foto’s uit die tijd, op het
grijze kartonnetje in het atelier in
Clamart aan de muur hing. Het por­
tret van Theo en face, nu bij het rkd,
zien we eveneens terug in de huiska­
mer: op Nelly’s piano (afb. 9).28 Wat er
is gebeurd met de profielportretten op
groot formaat waarover Lucia in haar
brief aan Nelly rept, is niet duidelijk.
Na 1924 maakte Van Doesburg naar de

bewuste foto een schilderij: Portret de
Pétro, nu in de Lakenhal in Leiden.29
Hij volgde daarbij nauwkeurig het
fotografische profielportret van Lucia,
inclusief het vierkante formaat, de
grijstonen, de lichte en donkere vlak­
ken en de schaduwplekken op het
hoofd van Nelly.
 Precies in dat jaar 1924 legden de
Moholy-Nagy’s hun nieuwe bevindin­
gen met fotografie neer in Laszló’s
invloedrijke boek Malerei, Photogra­
phie, Film, dat in 1925 uitkwam in de
serie Bauhaus Bücher. Daarin neemt de
Hongaarse kunstenaar afscheid van de
schilderkunst en pleit hij voor een
'herijking’ van de kunsten. Hij breekt
in het boek vooral een lans voor de
nieuwe media fotografie en film: Die­
ses Buch ist die Apologie der Photographie.3° Na de uiteenzetting van zijn
theorie over de beeldende ontwikke­
lingen van zijn tijd volgen 70 afbeel­
dingen, waaronder fotogrammen (of
lichtplastieken) van Moholy-Nagy zelf
en van Man Ray, montages van Paul
Citroen, filmbeelden, macro-opnamen,

41

Afb.7
LUCIA EN LASZLÓ

MOHOLY-N AGY,

Dubbel (zelf)portret,
fotogram, circa 1923.
Moderne afdruk,
naar oorspronkelijke
reproductie op
glasnegatief in het
Bauhaus-Archiv,
Berlijn.
Röntgenfoto’s maar ook beelden uit
kranten en tijdschriften en anonieme
amateur snapshots.
 De foto’s van Lucia Moholy ontbre­
ken in dit rijtje, zoals het genre van
het portret in het betoog in het geheel
niet ter sprake komt. In de uitgave
wordt de ‘schöpferische’ eigen kwaliteit
van de fotografie juist tegenover de
traditionele ‘reproducerende' eigen­
schappen van het medium gezet: Wir
besitzen in dem mechanisch-exakten
Verfahren der Photographie und des
Films ein unvergleichlich besser funktio­
nierendes Gestaltungsmittel. Die kwa­
liteiten liggen in nieuwe beeldvormen
(lichtplastieken), nieuwe toepassingen
(reclame) maar ook in een eerlijke
behandeling van het materiaal beslo­
ten: wenn die richtige Handhabung des
photographischen Materials einsetzt, in

den zartesten Tönen der grauen und
braunen Farben, met dem Emaillehauch
in dem Glanz des photographischen
Lackpapiers.v Het was vooral Lâszlô’s
boek. Lucia staat als zijn dierbare
‘Sekretärin’ en donkere kamerhulp
zwaar in zijn schaduw, maar ze moet
er als ervaren redacteur en fotografe
niettemin een substantiële bijdrage
aan hebben geleverd.32 In de tweede
editie van Malerie, Photographie, Film
(1927) kwam het portret ineens wel ter
sprake en werd ook een voorbeeld van
de hand van Lucia afgedrukt met pas­
sende redenering: Ein Versuch des
objektiven Porträts: den Menschen so
sachlich aufzunehmen wie einen Gegen­
stand, um das fotografische Ergebnis nicht
mit subjektivem Wollen zu belasten.33
Het had zomaar betrekking kunnen
hebben op de Van Doesburg-portretten.
ELLY

Aft. 8
Portret van Nelly van
Doesburg, 1924.
Ontwikkelgelatinezilverdruk op origi­
neel karton geplakt,
16,2 X 14 cm. Rijks­
museum, Amsterdam
(RP-F-ÎOO3-99).
Aankoop dankzij het
Paul Huf Fonds.
We moeten tot 1939 wachten totdat
we van Lucia zélf vernemen aan wie
zij - behalve aan Laszló en de moder­
nen - nu eigenlijk schatplichtig was. In
ballingschap in Londen publiceerde ze
bij Penguin de pocket A Hundred Years
of Photography (1939), een handzaam
overzicht over 100 jaar fotografie met
enkele interessante invalshoeken.
 Daarin legt ze bondig uit hoe vooral
de amateurs de fotografie van haar
knellende banden hadden bevrijd.34
En de Hamburgse portretfotograaf
Rudolf Dührkoop bewonderde ze zeer

om zijn heldere manier van portrette­
ren. Hij werkte op grote formaten
zonder retouche of idealisering. Lucia
sloot haar geschiedenis in vogelvlucht
af met een van haar eigen recentste
portretten: dat van de Countess of
Asquith and Oxford uit 1936, alweer
een beeltenis in profiel.35
Na de oorlog kruisten de paden van
Lucia Moholy en Nelly van Doesburg
elkaar opnieuw. In 1946 stelde Lucia
nog voor om bij Nelly in te trekken,
maar daar voelde de laatste niets
voord6 In 1969 schreef Lucia vanuit

Afb.g
LUCIA MOHOLY,

Portret van Theo van
Doesburg en face,
1924. Ontwikkelgelatinezilverdruk,
28 X 21,9 cm. Rijksbureau voor Kunst­
historische Documen­
tatie, Den Haag

(inv.nr.
ab

9751/1517)-

haar toenmalige woonplaats Zürich
aan Nelly: Liebe Nelly, Beim Ordnen
alter Schriften und Drucke, kam ein
Abzug des Fotos zutage das ich seiner­
zeit - ich schätze um 1924 - vom Does­
burg gemacht habe. Auch von Dir ist
eines dabei, beide streng Profil, grosses
Format. Ob Du die Bilder wohl hast?
Falls nicht, und Du sie gern haben möch­
test, könnte ich sie für Dich photogra­
phieren lassen; denn von den jetzt aufge­
tauchten EINZIGEN Kopien möchte ich
mich nicht trennen. Und wo die Negative
hingeraten sind, kann ich nicht sagen.
Seit 1933 sind sie aus meinem Blickfeld
entschwunden. Aber vielleicht hast Du
genug andere Bilder.37 Zo moeten dus
de haarscherpe en prachtige latere
drukken bij dit groepje foto’s in Nelly’s
erfenis terecht gekomen zijn (afb. 5, 6).
 Lucia had ze laten maken bij de Zwit­
serse fotograaf Hans Peter Klauser
volgens een speciaal procédé.38

de portretfotografie van de studio
decennialang had beheerst: geen attri­
buten meer, geen pose in het atelier,
geen decor, geen portretten ten voeten
uit. De Bauhäusler experimenteerden
en kozen nieuwe en verrassende
gezichtspunten: van bovenaf, van
onderen af of schuin opzij. Bovendien
fotografeerden ze vaak buiten, waar­
door met de harde schaduwen nieuwe
beeldelementen konden worden geïn­
troduceerd.40 De foto van Theo en
Nelly van Doesburg in de zon was
daar een voorproefje van.
 Het dubbelprofielportret uit 1921
- we nemen voorlopig aan met een
belangrijke inbreng van Theo en Nelly
zelf- is een fraai voorbeeld van Bauhausfotografie avant la lettre. De ter­
loops in de zon genomen moderne
'kiek’ was voor Van Doesburg beel­
dend net zo interessant als een schil­
derij of een architectuurontwerp. Aan
het Bauhaus kreeg pas enkele jaren
later een nieuwe traditie in de portret­
fotografie gestalte, feitelijk tussen de
bedrijven door. Vele studenten en
docenten hanteerden de camera, maar
fotografie was nog geen vast onder­
deel van het lesprogramma, dat werd
het in ipzg.39 Ook Lucia maakte er
haar, veel later beroemd geworden,
portretten van collega's en vrienden
en passant. Naast haar gewone werk
als redacteur was ze de (gelegenheids-)
fotografe voor de nieuwbouw, de inte­
rieurs en voor de objecten. De jonge
generatie Bauhausleerlingen hanteerde
kleine handcamera’s die een veel gro­
tere flexibiliteit mogelijk maakten. Zo
werd in de tweede helft van de jaren
’20 korte metten gemaakt met veel dat
45

I Lucia Moholy, in Camera 57 (i978) 2, Pgeci’
teerd in Rolf Sachsse, Lucia Moholy, Düsseldorf
1985. P- 52 Op dezelfde veiling werd een portret van Nelly
door Lucia Moholy uit 1924 verworven. Het
Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie
(rkd) in Den Haag, dat het archief van Theo van
Doesburg beheert, kocht tegelijkertijd het pen­
dant: het profielportret van Theo. Het rkd ver­
wierf nog een tweede portret van de kunstenaar,
en face, dat bij dezelfde gelegenheid werd gemaakt.
 De foto’s hebben lange tijd met de overige 3000
foto’s uit de zogeheten Van Doesburg-collectie/
schenking Van Moorsei in Den Haag bij de toen­
malige Rijksdienst Beeldende Kunst (rbk) in het
fotodepot aan de Kazernestraat gelegen, naast
andere zaken uit de schenking Van Moorsel. De
status van de foto’s - archief of collectie - was
toen niet duidelijk. Bij de rbk is wel een inventa­
risatie van de foto’s op naam van de fotograaf
gemaakt. De hele fotocollectie is later overgedra­
gen aan het rkd in Den Haag waar nu het archief
en de collectie foto’s berusten op 21 foto’s na die
aan de familie bleven. Deze 21 werden op 21 mei
2003 in Londen bij Christie’s op de veiling
gebracht, waar rkd en Rijksmuseum de portret­
ten van Theo en Nelly verwierven. Vgl. veil.cat.
Photographs, Londen 21 mei 2003, lotnrs. 133 t/m

136.
3 Mattie Boom, ‘Nelly blijft in Nederland’, Kunstkrant Rijksmuseum 29 (2003) 4, pp. 20-21.
4 Het is nooit opgehelderd waar Lucia’s archief is
gebleven, zie Lucia Moholy, ‘The Missing
Negatives’, in Rolf Sachsse, Lucia Moholy. Bau­
haus Fotografin, mit Texten, Dokumenten Briefen,
Berlijn 1995, pp- 108-110.
5 Sabine Hartmann, ‘Anmerkungen zum fotogra­
fischen Nachlass’ in Sachsse, op.cit. (noot 4),
pp. 113-161.
6 Mattie Boom en Janine Dudok van Heel, ‘Theo
van Doesburg’ in I.Th. Leijerzapf (red.), Geschie­
denis van de Fotografie in Nederland, sub Van
Doesburg en vgl. doctoraalscriptie Janine Dudok
van Heel, Theo van Doesburg en de fotografie. Een
onderzoek naar de bemoeienis van Theo van Does­
burg metfotografie aan de hand van de Schenking
Van Moorsel, Rijksuniversiteit Leiden 1992.
7 Bouwe Hijma, Inventaris van het archief van Theo
van Doesburg en echtgenotes, Den Haag 1990. De
foto’s zijn in 1989 door Mattie Boom en Janine
Dudok van Heel geïnventariseerd.
 8 Zie Wies van Moorsel, Nelly van Doesburg 18991975-. ‘de doorsnee is mij niet genoeg’, Nijmegen
2000. Met dank aan Wies van Moorsel voor
verdere informatie.
9 Met dank aan Wietse Coppes. Brief van Theo van
Doesburg aan Til Brugman, 9 juli 1927, in het
archief van H.L.C. Jaffé bij het rkd.
10 Archief Nelly van Doesburg / Wies van Moorsel,

doos 2, rkd; zie de biografie Van Moorsel, op.cit.
(noot 8).
Het album is door Nelly uit elkaar gehaald. Op
de achterkant is een ornamentje gedrukt, waaruit
we opmaken dat het de eerste foto van het album
was. Bij het rkd berusten nog enkele losse
bladen uit dit album.
12 In de Nederlandse kunst uit de 17de eeuw kennen
we twee opvallend vergelijkbare echtparenpor­
tretten: dat van Constantijn Huygens en zijn
vrouw en die van Jan de Bray. Het eerste is
gemaakt door de architect en schilder Jacob van
Campen en is nu in het Mauritshuis te Den Haag.
Elisabeth, de vrouw van Constantijn kijkt, om
het profiel van haar man heen, de beschouwer
direct aan. Jan de Bray vervaardigde in 1664 een
dubbelprofiel van zijn ouders waarin de profielen
exact dezelfde richting opwijzen, nu in de Natio­
nal Gallery of Art in Washington. Hoewel Theo
en Nelly ook veel musea bezochten en de oude
kunst goed kenden, konden ze deze portretten in
hun tijd niet hebben gezien. Zie over deze en
andere dubbelportretten: Ben Broos en Ariane
van Suchtelen, Portraits in the Mauritshuis, Den
Haag / Zwolle, pp. 63-67.
13 Briefkaart van Theo van Doesburg aan Antony
Kok, 12 september 1921, archief Van Doesburg,
map 98, rkd, voorkant en achterkant afgebeeld
in Sjarel Ex, Theo Van Doesburg en het Bauhaus.
 De invloed van De Stijl in Duitsland en MiddenEuropa, Utrecht 2000, p. 13. Alied Ottevanger
wees mij op het bestaan van Koks exemplaar van
het dubbelportret. Het is doormidden gescheurd
en gerepareerd, en met inkt beschreven, en komt
uit het bezit van Antony Kok. Het is enige jaren
geleden verworven door het rkd: archief Kok,
nr. 2383, 117 X 117 mm, zie ook Alied Ottevanger.
De Stijl in Tilburg. Over de vriendschap tussen Theo
van Doesburg en Antony Kok, Amsterdam 2007,
pp. 44-45 met afbeelding. Brief van Nelly aan
Antony Kok, 27 september 1921, archief Van
Doesburg, rkd.
14 Alied Ottevanger, De Stijl overal absolute leiding.
De briefwisseling tussen Theo van Doesburg en
Antony Kok. Deze uitgave is op dit moment in
voorbereiding, met dank aan Alied Ottevanger
voor inzage in het materiaal. Brief van Nelly aan
Antony Kok, 27 september 1921, archief Van
Doesburg, map 98, rkd.
15 Brieven van Lena Milius aan Theo van Doesburg,
9 september 1921 en 13 september 1921, archief
Van Doesburg, map 128, rkd.
16 Brief van Lena Milius aan Theo van Doesburg,
23 september 1921, archief Van Doesburg,
h

map 128, rkd.
17 Sachsse 1985, op.cit. (noot 1), pp. 6-7.
18 Medeling van Lucia Moholy aan Rolf Sachsse,
met dank aan Rolf Sachsse.
19 Brieven Laszló Moholy Nagy aan Theo van

Doesburg, archief Van Doesburg, map 132, rkd.
Zie ook Ex, op.cit. (noot 13), pp. 70-72.
20 Deze memoires zijn uit de late jaren ’40 en jaren
’50. In het archief Nelly van Doesburg / Wies van
Moorsel in het rkd bevinden zich verschillende
manuscripten.
21 Van Moorsel, op.cit. (noot 8), p. 20 De termen
portret en silhouet waren hier overigens niet let­
terlijk bedoeld, maar overdrachtelijk. Het waren
geschreven portretten over personages uit de

München 1925, p. 5.
Ibidem, p. 27.
 Sachsse 1985, op.cit. (noot 1), pp. 17-18.
Geciteerd in Sachsse 1985, op.cit.(noot 1), p. 19.
Lucia Moholy, A Hundred Years of Photography,
Harmondsworth 1939, pp. 155-160. De
waardering van de amateurfotografie was geba­
seerd op Alfred Lichtwark, Die Bedeutung der
Amateurphotographie, Halle 1894.
35 In Londen voorzag Lucia in haar onderhoud door
portretten van Engelse vrienden en bekenden te

31
32
33
34

kunst.
maken.
22 Els Hoek (red.), Theo van Doesburg. Oeuvre36 Van Moorsel, op.cit. (noot 8), p. 185.
catalogus, Utrecht / Otterloo 2000, pp. 189-191.
37 Brief van Lucia Moholy aan Nelly van Doesburg,
23 De Stijl 5 (1922) 12, december, p. 188. Ook hier is
19 juni 1969, adres Zürich Rothlufstrasse 10,
de naam van de fotograaf niet vermeld.
archief Nelly van Doesburg / Wies van Moorsel,
24 Vgl. Hoek, op.cit. (noot 22), p. 190, nr. 533a.,
RKD.
vgl. ook Ex, op.cit. (noot 14), p. 95. De montage
38 Dit was het zogeheten ‘orthoklinklauser’-procedé.
werd afgebeeld in De Stijl 7 (1927) nr. 79-84.
39 Lucia Moholy, ’Fragen der Interpretation’, in
Het origineel bevindt zich in het archief Van
Eckhard Neumann (red.), Bauhaus und Bauhäus­
Doesburg, rkd.
ler. Erinnerungen und Bekentnisse, Keulen 1980,
25 Archief Van Doesburg, ab 1482, persoonlijke
stukken Nelly, rkd.
P- 29340 Cat. tent. (Jeannine Fiedler, red.), Fotografie am
26 De portretsessie was door Nelly, op 1922, foutief
Bauhaus, Berlijn 1990.
gedateerd. In enkele publicaties zoals Evert van
Straaten, Theo van Doesburg Sg-gi, ’s-Gravenhage
1983 is dat overgenomen. Bij verifiëring van de
juiste datering was mij zeer behulpzaam Sabine
Hartmann van het Bauhaus-Archiv in Berlijn.
 Zij zocht de kaarten uit de kaartenbak en con­
troleerde de lijst en foto’s inv.nrsi2.433/974/277
t/m 279. Van het profielportret van Theo rest
een oude afdruk in het Bauhaus-Archiv. Daarvan
is de herkomst onbekend, dit exemplaar werd pas
in 1988 in de kunsthandel verworven, inv.nr. FaB,
p. 290, nr. 17. De latere reproductie van Klauser
uit 1969 is nu bij het rkd, net als de vintage print
van het portret en face. In het Bauhaus-Archiv
bevindt zich een tweede exemplaar hiervan uit
de nalatenschap van Waker Gropius, inv.nr. FaB,
p. 289, nr. 16. Over de maker bestaat dus geen
twijfel. In Lucia’s kaartenbak en op de door haar
geautoriseerde lijst in het Bauhaus-Archiv zijn in
totaal vier vermeldingen van portretten van de
Van Doesburgs uit 1924 terug te vinden: de twee
genoemde profielportretten, het portret van
Theo frontaal en een portret van Nelly ten voeten
uit. De laatste foto waaraan Lucia refereert, zou
de dubbelopname kunnen zijn van een staande
Nelly met daardoorheen, en profil, de kop van
Kurt Schwitters, waarvan de verblijfplaats nu
onbekend is. De bewaard gebleven foto’s zijn
door Lucia gestempeld en op de exemplaren uit
de Van Doesburg-nalatenschap prijkt in Nelly’s
handschrift de naam van de maakster.
27 Sachsse 1985, op.cit. (noot 1), pp. 16-21.
28 Dat zien we op foto’s van het interieur, archief
Van Doesburg, inv.nrs. 1542 en 1590, rkd.
29 Hoek, op.cit. (noot 22), p. 678.
30 Laszló Moholy-Nagy, Malerie, Photographie, Film,.
