Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
van de ‘Agglomeratie’ in kleur (afbeelding 4.3), en in zwart-wit het ‘struktuurschema’ (afbeelding 4.7),
profielen (onder andere afbeelding 4.8), per ‘uitgangspunt’ een schematische tekening (onder andere
afbeelding 4.9, 4.22, 4.24, 4.26, 4.41 en 4.42), en een foto van de maquette (afbeelding 4.6).
Een gedetailleerde plankaart werd slechts gegeven voor deelplan A (afbeelding 4.10); de rest was in
februari 1965 volgens Mulder “nog in studie”.491 Te zien in deelplan A waren secundaire wegen en
parkeergarages (grijze strepen en rechthoeken), het hoofdcentrum in het noorden en een zeer beperkt
buurtcentrum in het zuiden (de zwarte rechthoeken), en woningen in strokenbouw van net zoals
elders “negen woonlagen op onderhuis”.492 Dat hier gekozen werd voor rechte stroken had volgens
Nassuth te maken met de heersende haast.493 In het zuidoosten van het deelplan was een kleine
hoeveelheid patiowoningen gepland.
491

Mentzel, 1989, p. 159.
492

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a. Zie: Mentzel, 1989, p. 252.
493

“Er moest heel snel gebouwd worden, en er werd gezegd: niet moeilijk doen over ingewikkelde plannen, maak het maar recht toe
recht aan.” Geciteerd in: Van Stralen, 1998, p. 22.
148

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 4.8 Profielen ‘stadsspoorweg’ op 9,0 meter (boven, driemaal), ‘primaire weg’ op 6,0 meter (midden) en ‘secundaire
weg’ op 3,5 meter (onder, driemaal) juni 1965 door Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
149

De Bijlmermeer in woorden
INH

afbeelding 4.9 ‘Primaire en secundere (sic) wegen’ (boven) en ‘Schema fietspadenstelsel’ (onder) juni 1965 door Afdeling
Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
150

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 4.10 Plankaart deelplan A maart 1965 door Afdeling
Stadsontwikkeling, Publieke Werken, met in het noorden het hoofdcentrum.
 Het is opvallend dat hoewel de plantekeningen integraal onderdeel uitmaakten van de ‘Grondslagen’
er in de tekst geen enkele keer concreet naar verwezen werd. De tekst begon met een inleiding
(ongeveer 30 procent van de tekst), waarin onder meer verwezen werd naar het AUP en het
‘Stadsrandplan’, en waarin als programma van eisen 900 hectare woongebied werd genoemd,
voor 110.000 inwoners, en daarnaast 250 hectare industriegebied, 200 hectare “gebied met
bijzondere bestemmingen” en 450 hectare “recreatie (sport, volkstuinen, enz.)”.494 Daarna
gingen de ontwerpers van Stadsontwikkeling in op het “grofmazige verkeersorganisme”, te weten
de uitgangspunten voor de “verkeerswegen”, het “openbare vervoer” en de “samenhang tussen
verkeers- en vervoersstelsel en de verdere inrichting van de wijken” (samen ongeveer 40 procent van
de tekst). Tot slot kwamen achtereenvolgens de uitgangspunten aan de orde voor de “verkaveling” in
“een groot percentage hoogbouw” en “8 à 10 procent” eengezinswoningen, de “groenvoorziening”

494

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a. Zie: Mentzel, 1989, p. 249.
151

De Bijlmermeer in woorden
INH

en de “centra” (alle drie elk 10 procent van de tekst).495 In de paragrafen 4.7, 4.8 en 4.9 komen de
stedebouwkundige begrippen uit alle plandocumenten uitgebreid aan bod, per betekenisveld.
 § 4.3.2

‘Grondslagen voor een coördinerende supervisie’ van Van Gool, Jelles en Slebos (juli 1965)

Een maand na deze eerste ‘Grondslagen’ verscheen er een tweede officieel document, met louter
tekst en onder de titel ‘Grondslagen voor een coördinerende supervisie bij de realisering van de Zuidoostelijke stadsuitbreiding van Amsterdam’.496 In mei waren de architecten D.L.N. Slebos (werkzaam
bij Stadsontwikkeling), F.J. van Gool (bekend van Het Breed) en E.J. Jelles op voordracht van B en W
door de directie van Publieke Werken namelijk benoemd tot supervisoren.497 Het document bevatte
de door hen in korte tijd opgestelde richtlijnen voor de uitwerking door architecten; zo hoefde
Volkshuisvesting geen architecten aan te wijzen, maar konden aannemers er – voor zover dat niet al
gebeurd was – zelf een voordragen, zolang die maar uitging van deze tweede ‘Grondslagen’.498
De tekst van zes pagina’s bestond uit drie delen, waarbinnen elke zin systematisch genummerd
was in drie stappen (1-1-0, 1-1-1 et cetera): het eerste deel bevatte de “aanleidingen in het
stedebouwkundig plan; maatgevende factoren”, te weten het “grofmazige verkeersorganisme” en de
“gewenste loopafstanden” (ongeveer een derde van de tekst), in het tweede deel kwam de feitelijke
“grondslag voor een coördinerende supervisie bij de realisering” van zowel de woongebouwen als de
collectieve voorzieningen aan bod (de helft), en het laatste deel betrof de “aanzet voor een werkwijze”
(een zesde).499

§ 4.3.3

‘Het plan voor de Bijlmermeer’ van Mulder (oktober 1965)

In oktober 1965 verscheen in Werk in Uitvoering, het maandblad van Publieke Werken, een
informelere plantoelichting van eindverantwoordelijke (maar dus niet hoofdontwerper) Mulder,
inclusief de belangrijkste tekeningen uit de eerste ‘Grondslagen’ plus een schets.500
De complete tekst van zes pagina’s ging over de “zuid-oost lob” binnen de agglomeratie
Groot-Amsterdam (drieënhalve pagina) en over de Bijlmermeer zelf (tweeënhalve pagina), met
achtereenvolgens aandacht voor het (stads)spoor, de vier winkelcentra, het verkeer en “een
nieuw aspect”, namelijk “92% hoogbouw”, een percentage dat in haar woorden “echter nog
niet zeker” was.501 Ook schreef ze – voor het eerste deel waarschijnlijk vooral namens zichzelf:
“Stellig zal de vraag bij velen opkomen, waarom er niet meer eengezinshuizen worden ontworpen.
 […] Wijken met eengezinsbouw hebben nu eenmaal een zeer geringe dichtheid.
495

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a. In Mentzel (1989) wijkt deze volgorde om onduidelijke reden af
(verkaveling, centra, groenvoorziening).
496

Van Gool, Jelles & Slebos, 1965. De tekst is tevens opgenomen in: Mentzel, 1989, pp. 255-260.
497

Mentzel, 1989, pp. 131, 163, 178-180. Ook: College voor de Ruimtelijke Coördinatie, zie: Du Laing, 1973, p. 38.
498

Bolte & Meijer, 1981, pp. 294-296.
499

Mentzel, 1989, pp. 255-260.
500

Mulder, 1965. Opgenomen waren de hier getoonde afbeelding 4.7, 4.9 (boven, plus stadsspoor), 4.8 en 4.12.
501

Mulder, 1965, pp. 2, 9-10.
152

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Daarom zijn juist deze gedeelten in het plan voor de Bijlmermeer op grotere afstand van de
stadsspoorhalten af geprojecteerd dan de hoogbouwgedeelten […].”502

§ 4.3.4

‘Programma hoog- en laagbouw en verkavelingstypen
patiowoningen’ van Stadsontwikkeling (december 1965)

In december 1965 bracht Stadsontwikkeling vervolgens een nota uit getiteld ‘Bijlmermeer.
Programma hoog- en laagbouw en verkavelingstypen patiowoningen’.503 Dit opnieuw vrij technische
document met veel formules en berekeningen was volgens de inleiding (één pagina) bedoeld om
op basis van de uitgangspunten een “gemiddelde perceelsbreedte” van de hoogbouwwoningen te
bepalen en om de dichtheid van de laagbouw af te leiden aan de hand van “proefverkavelingen”.
 De eis van een brutodichtheid van 40 woningen per hectare werd nog eens herhaald, evenals het
uitgangspunt voor “hoogbouw: maximaal 8 woonlagen met een maximum aan privacy”.504 In een deel
over “etagebouw” (drie pagina’s) werd een woningdifferentiatie voorgesteld (8 procent “woningen
voor bejaarden”, 10 procent woningen met “twee slaapkamers” (driekamerwoningen) en 82 procent
woningen met “drie slaapkamers (vierkamerwoningen)), en als gemiddelde woningoppervlakte 124
vierkante meter berekend, hetgeen bij een diepte van 12 meter resulteerde in een perceelsbreedte
van “circa 10 meter”. Het deel over “laagbouw” (één pagina) was een toelichting op een tabel met
afmetingen en dichtheden van verschillende “zg. patio-woningen” (en ter vergelijking een variant
in “hovenverkaveling” uit Amsterdam-West). Tot slot waren van alle zeventien bebouwingstypen,
waaronder een voor “Amsterdam-Zuidoost”, schematische tekeningen en data opgenomen (zeventien
pagina’s plus de tabel). De voor de Bijlmermeer ontworpen bebouwing bleek een dichtheid te hebben
van 20 patiowoningen per hectare.
§ 4.3.5

Plantekeningen en plantoelichtingen in de pers (1964-1967)505

Uiteraard berichtten de media uitvoerig over de eindelijk gepubliceerde plannen. Toch namen de
kranten in tegenstelling tot in de tijd van Berlage nergens de (weinig aansprekende) plankaart over,
en eveneens geen fragmenten uit de (vrij ontoegankelijke) plantoelichtingen. In plaats daarvan
baseerden ze zich qua tekst op persconferenties en voor het beeld op maquettes of impressies.
 Zo drukten De Waarheid en NRC na de verklaring van B en W over de gewenste toewijzing van de
Bijlmermeer op 13 oktober 1964 (opvallend genoeg) de variant ‘Ouwerkerk’ af (afbeelding 4.5).506
Na de uiteindelijke planpresentatie van 3 juni 1965 werd door de meeste kranten een foto van de
hele maquette gepubliceerd (afbeelding 4.6), zoals in De Volkskrant, of een detail met "woontorens
in 15 lagen (1), en negen-lagen hoge woongebouwen (2), […] parkeergarages (3), […] buurtcentrum
(4), […] scholen (5), […] laagbouwwoningen (6), […] stadsspoorbaan met halte (7), […] wegen voor al
het gemotoriseerd verkeer […] verhoogd (8), […] gemeenschappelijke parken (9)" (afbeelding 4.11),
502

Mulder, 1965, p. 10.
503

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965b. Alle citaten in deze paragraaf zijn hieruit afkomstig.
504

Opvallend genoeg was dit in de gepubliceerde plannen dus inmiddels opgerekt tot negen woonlagen.
505

Voor deze alinea is o.a. gebruikgemaakt van overzichten uit: Mentzel, 1989, pp. 191-192; Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972,
pp. 16-19;

506

“Laatste woord” van Amsterdam over Bijlmer, 1964; Amsterdams “laatste woord” over kwestie-Bijlmer, 1964.
 153

De Bijlmermeer in woorden
INH

zoals in De Telegraaf en Algemeen Handelsblad, of een perspectiefschets van het deel rond het
stadsspoor (afbeelding 4.12), zoals in Het Vrije Volk, of allebei, zoals in De Waarheid.507
Vanaf 7 juli 1965 waren de plannen ook voor het publiek te zien in de Zuiderkerk, inclusief een
maquette “compleet met hoge en halfhoge wegenstelsels en al de andere snufjes die deze nieuwe
tuinstad tot een stedebouwkundige nouveauté belooft (sic) te maken”.508
Ook aan de latere ontwikkelingen rond de Bijlmermeer werd ruim aandacht besteed in de pers, zoals
het indienen door B en W van de eerste bouwplannen in juni 1966 en de start van de bouw van de
strokenbouw in deel A en de honingraten in de overige delen in respectievelijk december 1966 en
september 1967.509

afbeelding 4.11 Maquettefoto 1965
in De Telegraaf, Algemeen Handelsblad
en De Waarheid,.
§ 4.3.6

afbeelding 4.12 Schets van de hoogbouw en het stadsspoor 1965 in Het Vrije Volk
en De Waarheid.
 Discussies en aanpassingen (1965-1967)

Zoals gezegd betroffen de in juni 1965 gepresenteerde plannen bepaald geen volledig uitgewerkte
ontwerpen. Het lijkt erop dat Stadsontwikkeling deze voorlopige status gebruikte om zonder
beïnvloeding van buitenaf door te kunnen ontwerpen.510 Ook de bij de besluitvorming betrokken
instanties, zoals de gemeenteraad, de gemeentelijke Commissies van Bijstand (die voor Publieke
Werken en Stadsontwikkeling en die voor Volkshuisvesting) en de onafhankelijke, op 10 oktober 1957
opgerichte Amsterdamse Raad voor de Stedebouw, tastten lange tijd in het duister.511
Zo hadden raadsleden uit de ‘Commissie van Bijstand in het beheer der Publieke Werken en der
Stadsontwikkeling’ in 1964 en 1965 herhaaldelijk verzocht om meer informatie over de inhoudelijke
gang van zaken rond de Bijlmermeer, maar bij gebrek aan een totaalplan kregen ze slechts
mondjesmaat iets te horen – en als ze al iets vernamen dan was dat in de woorden van de directeur
van de Dienst der Publieke Werken A. van Walraven bijvoorbeeld dat “de in honingraat uit te voeren

507

Stad van de Toekomst. Het zal in de Bijlmer prettig wonen zijn, 1965; Amsterdam bouwt stad in ‘n park, 1965; Moderne woonwijk
zonder modern verkeer, 1965; Bijlmermeer: stad van de toekomst, 1965, p. 7; Woningen in de Bijlmer mooier maar duurder, 1965,
p. 2.
508

Morgen opening van Amsterdams toekomst-toonzaal, 1965.
509

Omdat hierbij echter opnieuw niet geciteerd werd uit de plantoelichtingen en er geen plantekeningen werden gebruikt, komen deze
berichten verder aan bod in paragraaf 4.4.3 over de journalistieke bronnen en paragraaf 4.5.1 over de totstandkoming.
510

Zie voor dit vermoeden: Bolte & Meijer, 1981, pp. 250-251, 283-296; Mentzel, 1989, pp. 189-191.
511

Van den Belt, 2015, p. 62.
 154

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

bebouwing voor wat betreft de woonvorm zeer veel studie vereist. Daarom is dat type bebouwing niet
opgenomen in het onderhavige plan.”512 Voor de presentatie op 3 juni 1965 was het structuurplan dan
ook niet kritisch besproken in de gemeenteraad.513 Tegelijkertijd werd de kritiek in de Amsterdamse
Raad voor de Stedebouw – voornamelijk verwoord door professor C. Wegener Sleeswijk als een
gebrek aan ‘stedelijkheid’ (qua stadsbeeld en functiemenging) – door de nieuwe wethouder van
Publieke Werken R.J. de Wit gesust met de mededeling dat de Bijlmerplannen “grotendeels nog in
beweging” waren.514
Intern bleef het nog even rommelen na de presentatie. Mulder had in juli 1965 tijdens een overleg
met de drie supervisoren, waarbij ook de wethouders van Publieke Werken en Volkshuisvesting
aanwezig waren, haar vrees uitgesproken dat er toezeggingen gedaan waren aan systeembouwers,
waardoor men wel overwegend voor hoogbouw móést kiezen, maar van systeembouw bleken de
supervisoren juist gecharmeerd te zijn.515 In september 1965 bracht ze haar “ernstige bedenkingen”
aangaande het hoogbouwpercentage, de eenzijdige bebouwing en de geringe stedelijkheid nogmaals
onder de aandacht bij de supervisoren; tot haar teleurstelling bleken ook zij echter geen voorstander
van middelhoogbouw.516 Mulder staakte daarop haar verzet en schaarde zich achter het ontwerp, ook
omdat ze aan het eind van het jaar met pensioen zou gaan en ze de jonge generatie ontwerpers niet
voor de voeten wilde lopen.517
Dankzij de voorlopige status werden de plannen in het najaar vervolgens “ondanks enige
bedenkingen” aanvaard door de Commissie voor de Gemeentelijke Plannen van de Provinciale
Planologische Commissie.518 Stadsontwikkeling deed de toezegging dat een hoofdmatenplan
zou worden opgesteld voor de gehele Bijlmermeer, maar dit bleef lange tijd onduidelijk; terwijl de
eerste terreinen inmiddels al bouwrijp gemaakt werden, onder andere vanwege de ingewikkelde
infrastructurele werken.519 Een belangrijk gevolg hiervan was dat de als principeoplossingen
gepresenteerde honingraten onaantastbaar werden.
 Aanpassingen kwamen dus niet voort uit interne of externe kritiek, maar eerder uit praktische
problemen bij de uitwerking van deelplan A. In september 1965 bleken de door bouwbedrijf Intervam
te bouwen woningen flink duurder uit te pakken (ƒ 44.000 in plaats van ƒ 35.000), waardoor
het ontwerp werd uitgekleed (en de woningen voor ƒ 39.000 gebouwd konden worden).520 Kort
gezegd kwam het erop neer dat er meer woningen kwamen ten koste van de gemeenschappelijke
voorzieningen. Omdat fietstunneltjes te duur waren, verhuisde de droogloop bovendien naar de eerste
verdieping en naar de schaduwkant, omdat de extra woningen balkons op de zon moesten hebben.
Het werd meer een “binnenstraat”, waaronder voor een deel bergingen kwamen te liggen en enkele
onderdoorgangen, zodat de fietspaden de woongebouwen gelijkvloers konden kruisen; op die manier
ontstond een “dubbel onderhuis” en een totaal van elf verdiepingen (vergelijk afbeelding 4.15 en

512

Mentzel, 1989, p. 161.
513

Mentzel, 1989, p. 162. Zie verder paragraaf 4.4.2.
514

Mentzel, 1989, p. 164.
515

Mentzel, 1989, pp. 166-167.
516

Mentzel, 1989, p. 178.
517

Verhagen, 187, p. 27; Commissie voor Welstand en Monumenten, 2010, p. 12; Ottens, 1979, p. 12; Dekker, 2016, pp. 178-179. In
een interview uit 1984 noemde Mulder de Bijlmermeer echter “een nagel aan mijn doodskist”, geciteerd in: Van Kessel & Palstra,
1994, pp. 28-29.
518

Mentzel, 1989, p. 167.
519

Bolte & Meijer, 1981, p. 249.
520

Bolte & Meijer, 1981, pp. 288-293.
 155

De Bijlmermeer in woorden
INH

4.8).521 Ook het aantal liften werd teruggebracht van 1 op 25 tot 30 woningen tot 1 op 45 woningen;
dit betekende dat er galerijen over de gehele lengte nodig waren in plaats van het oorspronkelijke
idee waarbij men via de droogloop en een portiek met lift per verdieping in een van vier aangesloten
woningen zou terechtkomen.522 Nu ging het horizontale verkeer zich echter over alle bouwlagen
verspreiden; een beslissing met grote gevolgen.
Dit compromis waarbij men uitging van de woning en niet van het stedebouwkundig ontwerp zou
illustratief blijken voor de aanpassingen aan de rest van het plan. In het najaar van 1965 begon
men tevens met de architectonische uitwerking van de overige deelplannen. Dit leidde tot het
verdwijnen van de meeste torens van vijftien lagen hoog en tot een laatste aanpassing aan de vorm
van de honingraten, met name in deelplan D en E door de architecten K. Geerts (van Molenwijk) en
F. Ottenhof (vergelijk afbeelding 4.6 en 4.13). Voor deze deelplannen werd begin 1966 nog een door
architect E.F. Groosman ontworpen variant met haken bekeken, maar deze speelde net als de variantOuwerkerk geen rol van betekenis.523 In februari 1966 werd wethouder De Wit overtuigd door De
Gier, die op 1 januari Mulder als hoofd vervangen had: daarmee was het ontwerp met honingraten en
halfhoge wegen “uitvloeiend in een brede rand van lage eengezinswoningen” feitelijk definitief, zonder
dat de gemeenteraad er een oordeel over had geveld – vanwege de onduidelijke bestuurlijke status
was immers nog geen bestemmingsplan gemaakt.524

afbeelding 4.13 Maquette met aangepaste honingraten in deel D en E, hoofdcentrum en drie subcentra (in grijs) september
1967 door Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
521

Verhagen, 1987, p. 31.
522

Bolte & Meijer, 1981, p. 290; Verhagen, 1988, p. 32.
 523

Mentzel, 1989, pp. 180, 182.
524

Mentzel, 1989, pp. 180-184. Zie verder paragraaf 4.4.2.
156

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In dezelfde periode werd er ook druk overlegd met minister Bogaers van Volkshuisvesting, maar
ook die discussie – voornamelijk over subsidies – zorgde niet voor verdere aanpassingen van het
ontwerp.525 Zo kon Stadsontwikkeling rustig doorwerken en werden intussen de plannen en gelden
voor deelplan A aanvaard en toegekend. Op 13 december 1966 sloeg burgemeester Van Hall de
eerste paal voor de woningen in dit deelplan.526 Vervolgens werden ook de andere deelplannen verder
uitgewerkt, en dit leidde opnieuw tot versoberingen en aanpassingen. De bouw van deelplannen B en
C kon daarmee al beginnen in september 1967. Ter gelegenheid van het slaan van de eerste paal door
Van Halls opvolger I. Samkalden werd door Stadsontwikkeling nog een nieuwe maquette gemaakt,
die voor het eerst de volledige bebouwing liet zien en was uitgevoerd zonder bomen waardoor de
regelmatige honingraten extra opvielen (afbeelding 4.13).
 § 4.3.7

‘Collectieve blokvoorzieningen in de Bijlmermeer’ van Stadsontwikkeling (februari 1968)

Pas in februari 1968 verscheen er echter een document van Stadsontwikkeling met een complete,
gedetailleerde plankaart.527 Deze nota had als onderwerp en titel ‘Collectieve blokvoorzieningen
in de Bijlmermeer’, maar bevatte dus meer informatie dan tot dat moment op papier beschikbaar
was.528 Er stonden verschillende plantekeningen in: een totaalkaart met alle ‘centra’, waaronder
het hoofdcentrum en de drie buurtcentra, waarvan het kleinste nu verplaatst was van middenin
deelplan A naar direct ten noorden van het hoofdcentrum, in het zuiden van deelplan B (vergelijk
afbeelding 4.13 en 4.14), een andere totaalkaart met alleen de centra of voorzieningen in de
woonblokken, en gedetailleerde matenplannen van alle deelplannen inclusief een uitgewerkte
waterstructuur (onder andere afbeelding 4.27 boven). Daarnaast waren er plattegronden en
doorsneden van de ‘binnenstraat’ (zoals de droogloop in dit document consequent genoemd werd)
en de ‘blokvoorzieningen’ opgenomen (onder andere afbeelding 4.15), en talrijke maquettefoto’s en
impressies (onder andere afbeelding 4.16).
De tekst bestond uit zestien pagina’s, waarin in de marge geregeld concreet verwezen werd
naar de plantekeningen uit het document. Na een korte inleiding over de ontwikkelingen in de
Westelijke Tuinsteden (één pagina) volgde de beschrijving van het plan (drie pagina’s), met als
belangrijkste factoren “schaalvergroting”, “concentratie van respectievelijk verkeers-, woon- en
voorzieningselementen” en een “meer adequate ligging van de afzonderlijke objecten binnen de
genoemde concentraties”.529 In het derde deel werden “de centra van voorzieningen” op drie niveaus
toegelicht, te weten “hoofd-”, “buurt-” en “centra in de z.g. woongroep” (vier pagina’s), waarna er zes
pagina’s gewijd waren aan de gedetailleerde “aard en omvang van de collectieve blokvoorzieningen”
(met onder meer “jeugdhonken” en “logeerkamers”).530 Het document werd afgesloten met twee
pagina’s over “het kostenaspect”.531

525

Mentzel, 1989, pp. 170-173.
526

Zie voor de totstandkoming paragraaf 4.5.1.
 527

Overigens was van de tekst al een conceptversie (zonder tekeningen) gereed in oktober 1966, zie: Archief van de Dienst der Publieke
Werken; Sector Stadsontwikkeling en Stadsuitbreiding, dossier S 216, map J2.
528

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a.
529

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 1-2.
530

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, pp. 5, 8.
531

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1968a, p. 15.
157

De Bijlmermeer in woorden
INH

B

C

D

E

A

afbeelding 4.14 Deelplannen met bebouwing en concentraties van voorzieningen (‘hoofdcentrum’, drie ‘buurtcentra’ en ‘centra
in de woongroep’) 1968 door Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
afbeelding 4.15 Plattegrond en profiel van de binnenstraat met garage, aangebouwde voorzieningen en ‘aanaarding’ vanaf het
maaiveld 1968 door Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
158

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 4.16 Impressie van ‘de binnenstraat en de collectieve blokvoorzieningen in de woongroep’ 1968 door Afdeling
Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
 § 4.4

Teksten van tijdgenoten

§ 4.4.1

Vakgenoten532

Hoewel de meeste vroege kritiek op de Bijlmermeerplannen binnenskamers bleef, waren er vlak na de
perspresentatie al kritische geluiden te horen van vakgenoten, die veelal stelden dat ze op verouderde
denkbeelden gebaseerd waren. Daarbij is het opvallend dat zij zich in eerste instantie vooral in de
‘gewone’ media lieten horen, en pas later in vaktijdschriften.533
Al in de Haagse Post van 12 juni 1965 werd de architecten A. Alberts en A. van Eyck om een reactie op
de enthousiaste perspresentatie gevraagd.534 Alberts noemde de “functionaliteit […] grappig, maar
heeft men de mens niet wat te veel vergeten?” Van Eyck, lid van Team 10 dat zich los had gemaakt
van de CIAM, liet optekenen: “Ik zou die ontoegankelijke, angstwekkende Bijlmermeerblokken
[…] gradueel willen ombuigen. Maar dat is meer een kwestie van een andere filosofie, een ander
vertrekpunt, dan kritiek op dit speciale plan.”

532

Voor deze alinea is o.a. gebruikgemaakt van overzichten uit: Mentzel, 1989, pp. 220-223; Bolte & Meijer, 1981, pp. 317-318.
533

De kritiek barstte pas echt los na 1974, toen alle hoogbouw gereed gekomen was. In dit onderzoek staan echter de reacties op het
gepubliceerde ontwerp (1965-1968) centraal, en niet die op de gerealiseerde wijk.
534

Onmenselijk. Avant-garde onder de architecten wil nóg meer dan Bijlmermeer, 1965; zie ook: Mentzel, 1989, p. 220.
 159

De Bijlmermeer in woorden
INH

De eerste fundamentele kritiek van een vakgenoot stond op 26 juni 1965 in het Algemeen
Handelsblad, in een paginagroot artikel van architect T. Hazewinkel met de titel ‘Voor en tegen
plannen Bijlmerstad’, met daarbij afbeeldingen van de hoofdstructuur, de maquette en de plattegrond
van deelplan A. De ondertitel vatte de voornaamste klachten van het bijna profetische “bezwaarschrift”
duidelijk samen: ‘Over gebrek aan bufferruimte, te weinig eengezinshuizen en een hart dat geen hart
is’.535 Volgens Hazewinkel werd er ondanks de hoofdstructuur met “grote verdiensten” onvoldoende
rekening gehouden met de woonwensen van met name de middeninkomens, waren de “woonplakken
van 9 verdiepingen” en de groenvoorziening “te massaal en mechanisch om acceptabel te zijn
voor de mens van het jaar 2000”, zouden de voorzieningen te laat klaar zijn en was het wegenplan
“een schema, een systeem gebleven […], niet als onderdeel in het totaal geïntegreerd, maar als een
gezwollen adernet er op gelegd”.536 Zijn slotconclusie luidde ronduit dat “met de stedebouwfilosofie
van 1930 en de technische hulpmiddelen van 1965 een stad voor het jaar 2000 gebouwd
gaat worden.”537
Op 6 november 1965 verscheen er in Het Parool en De Waarheid een verslag van een
forumbijeenkomst in het Rotterdamse Bouwcentrum over het ontwerp voor de Bijlmermeer.538 Er
werd slechts melding gemaakt van de kritiek van twee professoren in het relatief nieuwe vakgebied
planologie: J.P. Thijsse (jr.) bekritiseerde de locatie van de Bijlmermeer (“verstedelijking tot aan
Utrecht?”) en G.A. Wissink noemde de Bijlmermeer weliswaar “gaaf en consequent doordacht”, maar
hij pleitte voor minstens 50 procent eengezinswoningen. Namens de gemeente pareerden Mulder en
De Gier de kritiek.539
Enkele dagen later verscheen in het Nieuwsblad van het Noorden een interview met
“verkeersdeskundige” H.M. Goudappel over verkeersmaatregelen in de toekomst; gevraagd naar de
‘modelstad’ Bijlmermeer hief hij “in wanhoop de armen: “Ja, model, maar dan in militaire betekenis.
 Die Bijlmermeer is een typisch voorbeeld van stedebouwkundige dictatuur.””540 Vooral de grote
loopafstand tussen parkeergarage en woning moest het ontgelden.
In 1966 volgden nog meer kritieken van vakgenoten. Professor planologie W. Steigenga pleitte in
een artikel over hoogbouw voor een maximaal percentage van 60 procent; een punt waarop de
Bijlmermeer “– ongeacht verdere voortreffelijke kwaliteiten – ernstig tekort[schiet]”.541 Opmerkelijk
was de voorspelling van de bij Stadsontwikkeling werkzame socioloog W.J. Bruyn dat de geplande
doorstroom naar de Bijlmermeer niet op gang zou komen, omdat de woningen te duur werden.542 In
december 1966 verscheen het al eerder aangehaalde themanummer over hoogbouw van Stedebouw
en Volkshuisvesting, waarin behalve De Gier ook anderen aandacht hadden voor de Bijlmermeer;
zo bekritiseerde architect E.F. Groosman de beperkte keuzevrijheid voor de bewoners, pleitte
stedebouwkundige W. Wissing voor kleinere “New Towns” van 75.000 inwoners, en was hoofd van
de Onderafdeling Stedebouwkundig Onderzoek van de Centrale Directie van de Volkshuisvesting en

535

Hazewinkel, 1965, p. 2; zie ook: Mentzel, 1989, p. 220; Bolte & Meijer, 1981, p. 318.
536

Hazewinkel, 1965, p. 2.
537

Hazewinkel, 1965, p. 2; zie ook het latere interview met Hazewinkel waarin hij stelt dat men destijds met een “blokjesoog” keek, in:
Metz, 1990, online.
538

Prof. Thijsse over Amsterdam: ‘Uitbreiden naar het noorden’, 1965; Bouwdeskundigen bespraken Bijlmermeerproject, 1965; zie
ook: Mentzel, 1989, p. 221.
539

Bouwdeskundigen bespraken Bijlmermeerproject, 1965, p. 6; Prof. Thijsse over Amsterdam: ‘Uitbreiden naar het noorden’, 1965,
p. 5.
540

Verkeersdeskundige ir. Goudappel (niet van harte): ‘t Verkeer loopt vast, 1965, p. 6.
541

Steigenga, 1966, p. 416; zie ook: Mentzel, 1989, p. 120; Bolte & Meijer, 1981, p. 318.
542

Bruyn, 1966; zie ook: Bolte & Meijer, 1981, p. 317.
 160

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

de Bouwnijverheid H.J.A. Hovens Greve in algemene zin kritisch over hoogbouw en de mogelijkheden
voor voorzieningen, waarbij hij ook aandacht besteedde aan het afwisselender opgezette Park Hill in
Sheffield (gebouwd tussen 1957 en 1961).543
Op 14 november 1967 verscheen in het Algemeen Handelsblad een positief artikel van architect W.
Röling met als titel ‘Bijlmermeer kan echt heel mooie stad worden’. Hij was vooral lovend over “het
uitzicht van een ‘Vondelpark’ aan beide zijden van het huis”, dankzij de groene ruimten die hij “geniaal
getekend en schilderkunstige meesterwerken” vond.544
Op 25 november 1967 noemde architectuurcriticus J.J. Vriend de Bijlmermeer in vakblad Bouw
echter “zonder meer een gigantisch stedelijk verkeersplan waarin de woningbouw […] een nogal
zwakke partij meeblaast.”545 Het artikel ging vergezeld van een vogelvlucht van een kruising en van
woningplattegronden (afbeelding 4.17) en eindigde met de vrees dat de Bijlmermeer “volop ruimte”
zou bieden, maar “steriel, zonder bezieling”.546

afbeelding 4.17 Woningplattegronden van links naar rechts voor deel A door Rijnboutt, delen B en C door Kromhout en Groet,
deel D door Geerts/INBO en deel E door Ottenhof 1968.
 In het aannemerstijdschrift Visie kreeg het “adembenemende project” Bijlmermeer begin 1968
ook flinke kritiek.547 Die richtte zich vooral op de woningplattegronden, maar en passant werden ook
de “architectonisch niet evenwichtig opgebouwde […] binnenstraat” met zijn “lange gedwongen
looplijnen” en de gebrekkige relatie tussen “de begane-grondstructuur en de structuur van de
woningblokken” bekritiseerd.548
In hetzelfde jaar voorspelde architect I. Salomons in het tijdschrift GoedWonen dat de woningen
te duur zouden worden, waardoor “doorstroming in tegengestelde richting” zou optreden, en
afgaande op de titel zelfs voor ‘1981: burgeroorlog om de Bijlmermeer?’.549 In hetzelfde tijdschrift
verscheen twee nummers later een kritische bespreking van bouwkundige H. Priemus, kort daarvoor
gepromoveerd op aanpassingsmogelijkheden in de woningbouw. In het artikel met de polemische

543

De Gier, 1966; Groosman, 1966; Wissing, 1966; Hovens Greve, 1966.
544

Röling, 1967, p. 26; zie ook: Mentzel, 1989, p. 221.
545

Vriend, 1967, p. 1731.
546

Vriend, 1967, p. 1732.
547

Bijlmermeer. Nu de bewoners nog, 1968, p. 44; zie ook: Verhagen, 1987, pp. 52, 54.
548

Bijlmermeer. Nu de bewoners nog, 1968, p. 44.
549

Salomons, 1968, p. 30.
 161

De Bijlmermeer in woorden
INH

titel ‘De Bijlmermeer: hedendaagse woningen tegen toekomstige huren’ bekritiseerde hij met name
de “gefixeerde” en de niet door “de ontwerpers maar de bouwsystemen […] bepaalde woningopzet”,
hetgeen geïllustreerd werd met woningplattegronden (afbeelding 4.17) en interieurfoto’s van de
modelwoning.550 Opnieuw kreeg de stedebouwkundige structuur er zijdelings van langs: “We gaan
[…] voorbij aan de zielige hoekwoningen die zijn ontstaan door de ongein van de stedebouwkundigen,
die slingers hebben getekend zonder zich te realiseren dat de door hen geïntroduceerde hoeken
konstruktief noch plantechnisch goed zijn op te lossen.”551 Architect Ottenhof (van de honingraten
in deel E) liet er woedend bij optekenen: “Dit artikel geeft blijk van volslagen gebrek aan enig
inzicht in het vraagstuk, onkunde op ieder met dit probleem samenhangend gebied, gemengd met
overborrelend eigenwaan zich uitend in onbekookte kreten en afgekookte gemeenplaatsen.”552
Op 28 september 1968 besteedde De Telegraaf driekwart pagina aan een kritische studie van architect
F. van den Berg met als titel ‘Bijlmermeer. Te weinig voor te veel geld’. Het artikel bevatte foto’s van de
“woonkazernes of mensenpakhuizen” in deel A en van de ouderlijke slaapkamer en de badkamer, die
kritiek kregen vanwege het gebrek aan privacy en het feit dat er maar één wastafel aanwezig was in de
gehele woning.553
De als reclameontwerper opgeleide maar als interieurarchitect en architectuurcriticus actieve S.M.
Pruys reageerde in een column in het Algemeen Handelsblad van 5 november 1968 op Priemus
en Ottenhof, en ging nog een stap verder. Hij noemde het stedebouwkundig plan weliswaar “in
zekere zin uniek […] en hier en daar zelfs adembenemend”, maar over de woningontwerpen was hij
allesbehalve enthousiast.554 Over de “mini-keuken” schreef hij: “Levensduur op zijn hoogst tien jaar.
 Over verkrotting gesproken!”555 Hij bewonderde het “kostbare ‘buitengebeuren’” (inclusief dure en
luxe “garages” en “overdekte loopstraten”), maar vroeg zich af of dat wel in overeenstemming was
met de “armetierige interieurs die hier het gevolg van zijn”.556 In felle bewoordingen schreef Pruys:
“De consequentie is dat de Bijlmermeer geen bewoners zal krijgen, tenzij men bepaalde groepen
dwingt er te gaan wonen. […] De discrepantie tussen stad en interieur is naar mijn mening de tragische
vergissing van de Bijlmermeer. “557
Twintig dagen na het verschijnen van dit vernietigende commentaar kregen de eerste bewoners de
sleutel. Vanaf dat moment werd er vooral kritiek geleverd op de opgeleverde wijk en minder op de
plantekeningen en -toelichtingen.558

550

Priemus, 1968, pp. 4-5.
551

Priemus, 1968, p. 5.
552

Priemus, 1968, p. 5.
553

Bijlmermeer biedt te weinig voor te veel geld, 1968, p. 7; zie ook: Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, p. 17.
554

Pruys, 1968, p. 2.
555

Pruys, 1968, p. 2.
556

Pruys, 1968, p. 2.
557

Pruys, 1968, p. 2.
558

Zoals gezegd staan die commentaren in dit onderzoek niet centraal. De belangrijkste vakmatige bronnen over de Bijlmermeer
sindsdien zijn opgenomen in paragraaf 4.5.2.
162

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 4.4.2

Bestuurders559

Zoals aangegeven verkeerde de gemeenteraad lange tijd in het ongewisse over de plannen voor de
Bijlmermeer.560 Terwijl de plannen al in een vergevorderd stadium waren, informeerden B en W de
gemeenteraad pas op 19 juni 1964 over de “stand van zaken Bijlmermeer”.561 Na een korte schets van
de aanloop werd er in de notitie vooral op aangedrongen dat Amsterdam snel beslissingsbevoegdheid
zou krijgen: “De enige oplossing voor deze woningnood is: bouwen!”562 Inhoudelijk werd er echter niet
op de plannen ingegaan.
 Dat veranderde pas op 24 februari en 24 maart 1965, toen de Commissie van Bijstand in het beheer
der Publieke Werken en der Stadsontwikkeling (bestaande uit raadsleden) eindelijk – na herhaaldelijk
aandringen – spaarzaam werd ingelicht. Het verzoek om ‘mee te denken’ werd echter niet
gehonoreerd en ondanks enkele kritische kanttekeningen kan van een gedegen bespreking in (een deel
van) de gemeenteraad dan ook niet gesproken worden: toen de plannen op 3 juni 1965 gepresenteerd
werden, waren ze grotendeels onbekend bij de raadsleden.563 Omdat het bestemmingsplan voor
deelplan A op 9 juli 1965 nog werd vastgesteld door Weesperkarspel, kon Stadsontwikkeling zoals
gezegd feitelijk zonder bemoeienis van de eigen gemeenteraad doorwerken.564
Pas een krap jaar later, op 24 juni 1966, droegen B en W van Amsterdam deelplan A voor aan
de eigen gemeenteraad, omvattend “1116 woningen en 8 verenigingsgebouwen”, namelijk vier
“parkeergarages” en vier zogenoemde “selfsupporting objecten”, oftewel een “verenigingsruimte
[…] in elk onderhuis”.565 In deze voordracht werd het stedebouwkundig ontwerp niet expliciet aan
de orde gesteld, al werd wel melding gemaakt van de “samenstelling en situering”, inclusief de “z.g.
droogloop”, en van “tuinen – […] als openbare plantsoenen”.566 Verreweg de meeste aandacht ging
echter uit naar de financiële kant van de woningen, inclusief de rijkssteun.
 Bij de behandeling in de gemeenteraad op 6 juli 1966 had de waardering voor het plan én voor de
(tijdelijke) toewijzing van de Bijlmermeer aan Amsterdam de overhand. Ook de “z.g. droogloop”
kon op bijval rekenen; de enige aarzelingen betroffen de financiering van de parkeergarages, de
afwezigheid van centrale verwarming in de “badcel” en de hoge huren.567 De voordracht werd “zonder
hoofdelijke stemming goedgekeurd” en de kredieten aan de woningbouwverenigingen werden
verleend.568 Overigens werd de bouw van de eerste zelfstandige “collectieve ruimte” tussen twee
woonblokken in deel A pas in december 1970 voorgedragen en goedgekeurd, twee jaar nadat de eerste
bewoners waren ingetrokken.569

559

Voor deze alinea is o.a. gebruikgemaakt van de samenvatting van de besluitvorming in: Mentzel, 1989, pp. 199-200.
560

Zie hiervoor paragraaf 4.3.6.
561

B en W Amsterdam, 1964, p. 889; zie ook: Mentzel, 1989, p. 156.
562

B en W Amsterdam, 1964, p. 892.
563

Mentzel, 1989, pp. 157-163.
564

Mentzel, 1989, p. 195.
565

B en W Amsterdam, 1966a, pp. 1051, 1052; zie ook: Mentzel, 1989, p. 177.
566

B en W Amsterdam, 1966a, pp. 1051, 1052.
567

Gemeenteraad Amsterdam, 1966a, pp. 1167, 1165.
568

Gemeenteraad Amsterdam, 1966a, p. 1172; zie ook: Mentzel, 1989, p. 177; Bolte & Meijer, 1981, pp. 292, 294.
569

B en W Amsterdam, 1970, p. 2217; Gemeenteraad Amsterdam, 1970.
 163

De Bijlmermeer in woorden
INH

De voordrachten en behandelingen van de overige deelplannen kenden een vergelijkbaar verloop.570
Op 25 oktober 1966 werden de “bouw van 2477 woningen en 40 voor verhuur bestemde ruimten”
in deel B en de “bouw van 2511 woningen en 61 voor verhuur bestemde ruimten” in deel C
voorgedragen aan de gemeenteraad.571 Deze voordrachten kenden eenzelfde opbouw, waarbij
nu melding werd gemaakt van “bouwblokken […] in honingraatvorm” en over de “selfsupporting
objecten” werd vermeld dat deze “voor verhuur bestemde ruimten […] zelfdekkend dienen te
worden geëxploiteerd”.572
Bij de behandeling van beide deelplannen op 2 november 1966 draaide het vooral om de angst dat
de woningbouw in de Bijlmermeer zou stagneren vanwege aarzelingen van rijkswege (namelijk omdat
er negen en geen tien woonlagen werden gebouwd en omdat er subsidie voor de parkeergarages
werd gevraagd). Ook de huurprijs en “bijkomende kosten” die de bewoners moesten betalen
voor bijvoorbeeld de garages kwamen aan de orde.573 De voordrachten werd echter opnieuw
unaniem aanvaard.
 Op 7 november 1966 werden tussendoor door B en W de “bebouwingsvoorschriften voor de gronden,
begrepen in het bestemmingsplan “Bijmermeer (deel A)”” overgenomen van de “voormalige
gemeente Weesperkarspel”.574 Hierin werd duidelijk onderscheid gemaakt tussen verschillende
bebouwingsvormen (waarover meer in paragraaf 4.9). Op 13 december 1966 verleende het ministerie
alsnog de vergunning voor de kredieten van deelplan A.575
Op 21 april 1967 volgde de voordracht van de “bouw van 1808 woningen in deel D”.576 De tekst kende
dezelfde opbouw als de eerdere voorstellen, maar deze keer ontbraken de ‘verenigingsgebouwen’.577
De behandeling in de gemeenteraad vond plaats op 3 mei 1967 en hierbij werden door verschillende
raadsleden kanttekeningen geplaatst bij de vermindering van het aantal “geplande ruimten met een
gemeenschappelijke bestemming” en het “uitkleden van de woningen”.578 Wethouder Elsenburg
reageerde door te stellen dat er van ‘uitkleden’ geen sprake was. De voordracht werd opnieuw met
algemene stemmen aangenomen.
Anderhalve maand later, op 16 juni 1967, werd de “bouw van 1816 c.a. in deel E” voorgedragen
aan de gemeenteraad, waarbij de toevoeging “c.a.” (cum annexis ‘met toebehoren’) inhield dat “10
voor verhuur bestemde ruimten” of “selfsupporting objecten” nu weer onderdeel uitmaakten van de
voordracht.579 Op 28 juni 1967 behandelde de gemeenteraad de voordracht in een korte sessie.580 Er
werd alleen gesproken over de hoogte van de huren en de noodzaak van doorstroming; het ontwerp
stond niet meer ter discussie en de voordracht werd weer zonder hoofdelijke stemming goedgekeurd.
570

Bolte & Meijer, 1981, p. 293.
571

B en W Amsterdam, 1966b, p. 1557; B en W Amsterdam, 1966c, p. 1560.
572

B en W Amsterdam, 1966b, pp. 1557, 1558.
573

Gemeenteraad Amsterdam, 1966b, p. 1575; zie ook: Bolte & Meijer, 1981, p. 305.
574

B en W Amsterdam, 1966d, p. 1.
575

Zie: Bolte & Meijer, 1981, p. 293.
 576

B en W Amsterdam, 1967a, p. 624.
577

Ook in Bouwen en wonen in Amsterdam over deel D en E ontbraken de ‘gemeenschapsgebouwen’ uit de editie over deel B en C; zie
verder paragraaf 4.4.4 en: Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Balk, 1968; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam &
Van Sluis, 1968a; Bureau Voorlichting Gemeente Amsterdam & Van Sluis, 1968b.
578

Gemeenteraad Amsterdam, 1967a, pp. 917, 919; zie hiervoor paragraaf 4.3.6.
579

B en W Amsterdam, 1967b, pp. 927, 928.
580

Gemeenteraad Amsterdam, 1967b.
 164

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Ondanks dat er al die tijd geen bestemmingsplannen ter tafel waren verschenen, startte tussen 1968
en 1970 de bouw van alle deelplannen.581 Naarmate er meer woningen gereedkwamen nam de kritiek
toe. In 1968 verscheen in een overzichtswerk over de Amsterdamse stadsontwikkeling tussen 1939
en 1967 nog een kritiekloze bespreking – eigenlijk meer een uitleg van de plannen – van J.J. van
der Velde, die tussen 1948 en 1954 als PvdA-wethouder van Publieke Werken en Volkshuisvesting
verantwoordelijk was geweest voor de uitvoering van het AUP en het Structuurplan Noord.582 In 1970
stelde de Dienst Volkshuisvesting in 1970 echter de ‘Concept-notitie Bijlmermeer’ op, naar aanleiding
van de “onvrede bij tal van bewoners” die het gevolg zou zijn van “het niet-geïntegreerd en met sterke
vertraging uitvoeren van een geïntegreerd ontwerp” – maar ondanks deze rake typering speelde deze
nota geen rol bij de verdere besluitvorming.583
Anders was dat met de zogenoemde ‘Nota Matteman’, waarmee PvdA-raadslid L. Matteman
op 23 december 1970 samen met enkele fractiegenoten de belangrijkste bewonersproblemen
in de gemeenteraad inbracht.584 In het uitgebreide stuk van elf paragrafen werd onder andere
geklaagd dat er geen bestemmingsplan was (en de gang van zaken daarmee oncontroleerbaar). De
voornaamste klachten waren dat er wel geïnvesteerd was in de wegen maar niet in de voorzieningen
(het ‘aanloopcentrum’ was ver beneden het beloofde niveau), en dat de huren veel te hoog waren
in verhouding tot de geboden kwaliteit van de woningen (te kleine vuilstortkokers, gebrekkige
geluidsisolatie, grote loopafstanden, niet functionerende binnenstraat et cetera). Tevens werd
vanwege het “enclave-karakter” gepleit voor de instelling van een “stadsdeelraad”.585
In een preadvies van B en W over de nota van 2 maart 1971 werd zo goed als alle kritiek optimistisch
afgewimpeld: de kwaliteit van de woningen was volgens B en W zo hoog dat er geen leegstand
te vrezen viel.586 Uiteindelijk werd de nota in gewijzigde vorm toch aangenomen in een vier uur
durende avondzitting op 29 april 1971.587 Desondanks zou een van de belangrijkste wensen uit de
nota pas werkelijkheid worden op 4 maart 1975, toen B en W een bestemmingsplan voor de gehele
Bijlmermeer voordroegen.588 Op de subcentra na waren alle deelplannen toen echter al gerealiseerd.
 § 4.4.3

Journalisten589

In paragraaf 4.3.5 werden al verschillende krantenartikelen vermeld waardoor leken kennis hadden
kunnen maken met de plannen voor de Bijlmermeer. Aan de vooravond van de beslissing over de
toewijzing van de Bijlmermeer aan Amsterdam, dus nog voor de perspresentatie, hadden sommige
kranten al een foto van de maquette gepubliceerd, zoals NRC en De Waarheid op 14 oktober 1964

581

Zie voor de totstandkoming paragraaf 4.5.1.
582

Van der Velde, 1968,

583

Geciteerd in: Mentzel, 1989, pp. 197-198, 201.
584

Matteman, Van Thijn, Nipperus & Sinnige, 1970; zie ook: Mentzel, 1989, pp. 221-222; Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972,
pp. 12-14.
585

Matteman, Van Thijn, Nipperus & Sinnige, 1970, p. 2336.
586

B en W Amsterdam, 1971.
587

Gemeenteraad Amsterdam, 1971.
588

B en W Amsterdam, 1975; zie ook: Bolte & Meijer, 1981, pp. 231-232.
589

Voor deze alinea is o.a. gebruikgemaakt van overzichten uit: Mentzel, 1989, pp. 191-192, 220-223; Wielemaker-Dijkhuis & De
Jonge, 1972, pp. 16-18; en tevens van: http://www.delpher.nl.
 165

De Bijlmermeer in woorden
INH

(zie afbeelding 4.5).590 In de aanloop naar de perspresentatie verscheen er op 12 mei 1965 een
bespreking in het Algemeen Handelsblad, waarin de nieuwe wijk werd gekenschetst als bestaande uit
“hoofdzakelijk hoogbouw [van] flatgebouwen […] tot negen verdiepingen”.591
De enthousiaste publieke presentatie van 3 juni 1965 leidde in eerste instantie tot vergelijkbare
reacties in de pers. De belangrijkste lovende recensies van het eerste uur stonden ook vermeld in
het voorlichtingsorgaan voor de agglomeratie Amsterdam-Noordzeekanaal Amsterdam werkt.592
Zo schreef de hoofdredactie van De Telegraaf op 5 juni 1965: “De plannen, die de stad Amsterdam
met betrekking tot de Bijlmermeer heeft, verdienen inderdaad de naam “Stad van de Toekomst” in
de gunstigste betekenis van het woord.”593 Een dag eerder was in dezelfde krant al een uitgebreide
bespreking inclusief maquettefoto verschenen (afbeelding 4.11).594 De Volkskrant sprak van
een “markant punt in de ontwikkeling van de stedebouw, misschien zelfs een keerpunt”, De Tijd
kwalificeerde de Bijlmermeer als “straks een ideale woonstad,” en het Algemeen Handelsblad schreef:
“Het plan is uitermate gedurfd; het steekt met kop en schouders uit boven vele uitbreidingsplannen
[…]. Amsterdam heeft met dit plan een opvallende rentree gemaakt in de wereld van de stedebouw.”595
Ook andere kranten staken de dag na de presentatie de loftrompet over de Bijlmermeer. Het Vrije
Volk schreef: “Amsterdam bouwt stad in ‘n park […] met woontorens van 15 lagen en straten zonder
geparkeerde auto’s” en “de Amsterdamse droomstad.”596 De Waarheid noemde de Bijlmermeer een
“moderne woonwijk zonder modern verkeer” en schreef: “In de nieuwe tuinstad Bijlmermeer (30.000
woningen – 100.000 inwoners) zullen nagenoeg geen buurt- en woonstraten meer voorkomen.”597
In dezelfde krant en in het voor de Antillen bestemde Amigoe de Curaçao verschenen hierna nog
interviews met “mejuffrouw ir. J.H. Mulder, moderne stedebouwkundige met lieve oma-stem”.598
Op 4 december 1965 verscheen in De Groene Amsterdammer echter een kritisch artikel van J. Petri
met de titel ‘Gefrustreerd wonen tussen technisch vertoon’.599 Naarmate er meer bouwplannen
bekend werden, nam de kritiek in kranten en tijdschriften sowieso toe.  591

Bijlmer-stad krijgt geheel ander uiterlijk dan tuinsteden, 1965, p. 1; zie ook: Klusman, 1985, p. 117.
592

Mastenbroek, 1965; zie ook: Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, p 17; Mentzel, 1989, pp. 191-192.
593

Stad van de Toekomst, 1965, p. 3.
594

Stad van de Toekomst. Het zal in de Bijlmer prettig wonen zijn, 1965, p. 5.
595

Geciteerd in: Mastenbroek, 1965; Wielemaker-Dijkhuis & De Jonge, 1972, p. 17; Mentzel, 1989, pp. 191-192.
596

Amsterdam bouwt stad in ‘n park, 1965, p. 3

597

Moderne woonwijk zonder modern verkeer, 1965, p. 7.
598

Amsterdam van de toekomst, ‘n boeiende stad, 1965; Stad van morgen werk van vrouwelijke ingenieurs, 1965, p. 5.
599

Petri, 1965; zie ook: Mentzel, 1989, p. 221.
600

Zie o.a.: Pampus-mens en Bijlmermeerder, 1966; Eerste nieuwbouwplan ingediend, 1966; Garage-paradijs, 1966, p. 19; Bijlmer
krijgt vorm, 1967.
601

Bijlmer op dreef, 1968, p. 4.
166

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

van de “onpraktische” parkeergarages.602 Direct na de oplevering bleken geluidsisolatie en tocht
tot klachten te leiden.603 Ook het feit dat “bewoners zich ernstig tekort gedaan voelen” omdat extra
betaald moest worden voor de garages en voor de collectieve ruimten leidde tot kritiek, bijvoorbeeld
in twee artikelen in het Algemeen Handelsblad.604 In dezelfde krant stelden M. van Rooy en I.
Jungschleger op 20 juni 1970 zelfs: “Het enige positieve is de maquette.”605 In hetzelfde jaar begon
men zich zorgen te maken over het feit dat de doorstroming niet op gang kwam en dat er veel mensen
uit de overzeese gebiedsdelen Suriname en de Antillen kwamen wonen. Het Vrije Volk kopte op 17
oktober 1970 al: ‘Bijlmermeer: ons eerste getto?’606 De toon was gezet.
