Boudien de Vries, Een stad vol lezers. Leescultuur in Haarlem 1850-1920
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 127-4 (2012) | review

73

Boudien de Vries, Een stad vol lezers. Leescultuur in Haarlem 1850-1920 (Nijmegen: Vantilt, 2011,
511 pp., ISBN 978 94 6004 065 8).
Boudien de Vries beantwoordt de vraag: ‘Wie las wat?’ voor het negentiende-eeuwse Haarlem in een
zeer fraai uitgevoerde studie. Alleen al de illustraties zorgen voor een historische sensatie, en ook in
de tekst wordt een overtuigende negentiende-eeuwse sfeer neergezet. Het boek heeft maar weinig
zwakke punten, waarvan het opnemen van een analyse van boedelinventarissen er één is. De auteur
heeft zich kennelijk verplicht gevoeld om minstens een poging te doen om het negentiende-eeuwse
boekenbezit te reconstrueren aan de hand van deze bron. Een exercitie die wel moest mislukken:
negentiende-eeuwse notarissen gingen, in tegenstelling tot hun collega's uit de zeventiende en
achttiende eeuw notoir globaal te werk. Daardoor blijft het bij een inventarisatie van wie überhaupt
boeken in huis hadden, want titelgegevens zijn er niet. Na een uitvoerige rondgang wordt dan ook
geconstateerd dat boedelinventarissen voor deze periode eigenlijk ongeschikt zijn. Dit is echter een
bekend manco van deze bron in deze periode en misschien hadden deze hoofdstukken grotendeels
achterwege kunnen blijven.
 Maar direct na deze eerste hoofdstukken, komt de auteur met een uitgebreide analyse van
allerlei stedelijke leenvoorzieningen. Ze heeft hier gewoekerd met gegevens uit bronnen die voor
deze periode veel informatiever zijn dan de boedels. Dit levert een uniek groepsportret van de
Haarlemse negentiende-eeuwse lezers en hun lectuur. Het begint met de elitaire leden van het
Haarlems leesmuseum en hun uitgebreide collectie die bestond uit Nederlandse romans, non-fictie,
Duits- en Franstalige boeken, een zestigtal lopende tijdschriftabonnementen en verrassend:
duizenden brochures. De leenregisters geven in tegenstelling tot de boedelinventarissen wél een
antwoord op de vraag wie wat las. En dan blijkt bijvoorbeeld dat romans geen damesgenre waren,
maar ook door mannen gretig werden geleend. Intussen presenteert de auteur een parade van een
groep vergeten auteurs, die toen hogelijk werden gewaardeerd. Carel van Nievelt en Melati van Java
waren even populair als Multatuli en Couperus.
Het leesmuseum kreeg op den duur concurrentie van commerciële, confessionele,
socialistische en Nutsbibliotheken en ook die archieven zijn door de auteur zorgvuldig geanalyseerd.
Daarmee krijgt haar studie een unieke meerwaarde: ze verschaft informatie over die lezers die
verreweg de grootste groep vormen, maar die normaal gesproken volstrekt buiten beeld blijven. De
leescultuur van de lagere standen onttrekt zich namelijk bijna altijd aan het blikveld van de historicus
omdat er uit eerdere perioden nauwelijks gegevens over bewaard bleven.
 De Vries kan laten zien hoe deze lezers afhankelijk zijn van de zeer beperkte openingstijden
van de Nutsbibliotheek, want deze kon zich geen personeel veroorloven. En hoe dit deze
Haarlemmers er niet van weerhield om in groten getale te komen lenen. Elke bibliotheek had
bovendien een eigen collectie lectuur en een eigen lezersgroep. Uiteraard hadden bibliotheken voor

© 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-109869 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

de lagere standen andere lectuur dan het leesmuseum, vooral Nederlandstalige titels en goedkopere
boeken. Wat alle lezers, ongeacht rang of stand echter gemeen lijken te hebben, is een voorliefde
voor romantische fictie van populaire auteurs.
De auteur slaagt erin om naast de gedetailleerde inkijkjes ook zicht te houden op grotere
trends. Dankzij demografische groei, alfabetisering, welvaartsstijging en de tegelijk toenemende
toegang tot lectuur, wordt lezen gewoon. De opvattingen over wie er zouden moeten lezen, wijzigen
ook: drukwerk kan worden aangewend als beschavingsvehikel en dan wordt het zaak om zoveel
mogelijk eenvoudige lezers te bereiken. Eén van de redenen dat het deftige leesmuseum uiteindelijk
plaats moet maken voor de Openbare Bibliotheek.
Boudien de Vries is er vooral dankzij een uitgebreide en gewetensvolle analyse van de
bronnen over het lenen van boeken, in geslaagd om een degelijke en informatieve studie aan te
bieden, geschreven in een aangename stijl. Een goede studie roept altijd nieuwe vragen op. Wat
stond er bijvoorbeeld in die duizenden brochures van het leesmuseum? En is er een typering samen
te stellen van de ingrediënten van een populaire negentiende-eeuwse roman? Het is te hopen dat de
auteur zich zelf zal zetten aan een poging dit soort vragen te beantwoorden in een vervolg op dit
boek, haar werk smaakt naar meer.
José de Kruif, Universiteit Utrecht.
