Risicomanagement van banken
B E S T U U R L I J K E I N F O R M AT I E V O O R Z I E N I N G

Risicomanagement
van banken
Hans Leenaars
SAMENVATTING Risicomanagement van banken mag zich de
laatste jaren in een sterk toenemende belangstelling verheugen.
De redenen hiervoor zijn primair van bedrijfseconomische aard,
maar vinden hun grond eveneens in structurele wijzigingen
van het toezicht op banken. Deregulering, afgeleide ﬁnanciële
instrumenten en een massieve toepassing van ICT maken
ﬁnanciële markten transparanter, waardoor marges versmallen,
en het nauwkeuriger meten en managen van risico’s noodzakelijk wordt. Internationale regelgeving inzake toezicht sluit
hierop aan door – vanaf 2007 – de door banken aan te houden
solvabiliteit veel directer dan vroeger te koppelen aan ingenomen risicoposities. Dit artikel geeft een overzicht van de belangrijkste bankspeciﬁeke risico’s, de wijze waarop deze risico’s
kunnen worden gemeten en de manier waarop deze risico’s
kunnen worden beheerst en gemanaged.
1

Inleiding
Risicomanagement van banken bestaat uit (het instrumentarium dat wordt gebruikt voor) het beslissen
omtrent het aangaan van risicoposities en het monitoren en het aanpassen van aangegane posities van
een bank.
Een risicopositie is in dit verband te definiëren als de
omvang en/of de mate, waarin de bank aan een
bepaald risico is blootgesteld; de belangrijkste bankspecifieke risico’s komen in dit artikel aan de orde.
Risicomanagement is gericht op het optimaliseren
van het risicorendementprofiel van de bank.
Risicomanagement van banken is dan ook geen uit-

Prof. Dr. J.J.A. Leenaars is lid van de Raad van Bestuur van
nv Bank Nederlandse Gemeenten en hoogleraar aan de
economische faculteit van de Universiteit van Amsterdam.
 340

MAB

vinding van de laatste jaren. Ook de voorvaderen van
de moderne bankiers, die men – zonder historische
nauwkeurigheid na te streven – vindt in het NoordItalië van de 15de eeuw, moesten risico’s inschatten en
beheersen.
Toch zijn er belangrijke verschillen aan te geven tussen
historisch en modern risicomanagement. Onder invloed van deregulering, die aan de basis staat van
schaalvergroting en het ontstaan van internationale
kapitaalmarkten, en specifieke regelgeving voor
banken, worden de gereedschappen voor risicomanagement steeds nauwkeuriger en kwantitatiever.
Dit gaat gepaard met het creëren van nieuwe separate
functiegebieden. Van grote invloed is ook de explosie
van markten voor zogenaamde afgeleide financiële
producten; producten waarmee risico’s worden
afgezonderd, en vervolgens verhandelbaar worden
gemaakt en het in overvloed beschikbaar komen van
snelle en goedkope ICT-capaciteit.
Waarom is risicomanagement bij banken zo belangrijk? Hoewel men geneigd is te wijzen op de onmisbare rol van banken in alle functies van (internationale)
kapitaalmarkten1, is het belangrijker zich te realiseren
dat het antwoord ligt in het wezen van een bank:
een bank is een risicotransformatiemachine. Indien
deze transformatieprocessen niet worden beheerst,
kan escalatie en in het ergste geval een ‘melt-down’
niet uitblijven.
Hoewel dit artikel niet specifiek zal ingaan op het
verband tussen rendement en risico, mag hier niet
onvermeld blijven, dat een belangrijk nevenproduct
van modern risicomanagement kan worden gevonden
in het beschikbaar komen van resultaten na aftrek van
genomen risico. Deze ‘risk-adjusted performances’
geven aan wat de bank aan het nemen van risico’s
heeft verdiend.
 Het is niet eenvoudig in een artikel een enigszins
compleet beeld van risicomanagement van banken te

j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 3

geven. Eén van de redenen hiervoor is dat er verschillende soorten banken zijn. Een veel gebruikte indeling
is: retail banken, commerciële banken, investment
banken, effectenbanken (commissionairs, ‘brokerdealers’), private banken en specialisten (bijvoorbeeld
bewaarnemers van effecten, ‘custodians’). Een zogenaamde ‘universal bank’ verenigt vele, soms alle typologieën, in één instelling.
Deze verschillende soorten banken kennen in hun
risicomanagement verschillende accenten. In deze
bijdrage wordt risicomanagement in algemene zin
besproken.
In paragraaf 2 van dit artikel worden de soorten
risico’s van banken onderkend en gedefinieerd. In de
paragrafen 3, 4, 5 en 6 worden achtereenvolgens
kredietrisico, marktrisico, renterisico en operationeel
risico als zijnde de meest bankspecifieke risico’s
verder uitgewerkt. In paragraaf 7 worden enige
aanpalende opmerkingen over het toezicht en de
organisatorische inbedding gemaakt. In paragraaf 8
ten slotte wordt dit artikel afgesloten met een samenvatting en enkele conclusies.
2

Een bijzondere plaats wordt ingenomen door het
liquiditeitsrisico. Dit risico laat zich als volgt definiëren: de bestaande of toekomstige bedreiging van
vermogen en resultaat van de bank als gevolg van de
omstandigheid dat zij op enig moment niet in staat
zal zijn aan haar kortetermijnbetalingsverplichtingen
te voldoen zonder dat dit gepaard gaat met onaanvaardbare kosten of verliezen.
In feite heeft liquiditeitsrisico drie invalshoeken: de
onmogelijkheid voor de bank om zich tegen normale
kosten te (her)financieren, het liquiditeitsrisico van
de markten2, en het liquiditeitsrisico van soorten
bezittingen.
Het laatste spreekt eigenlijk voor zich, omdat de ene
soort bezittingen nu eenmaal beter verhandelbaar is
dan de andere, hetgeen op zichzelf kan worden verklaard door het verschil in diepte en transparantie
van de betrokken markten.
 Evenals bij niet-banken komt liquiditeitsrisico van
banken dus neer op het risico dat omvang en timing
van (mogelijke) inkomende en uitgaande cashflows
onevenwichtig zijn en dat bij een negatieve onevenwichtigheid geen evenwicht kan worden bereikt door
activa te verkopen of in onderpand te geven of
anderszins herfinanciering te arrangeren; dit alles
zonder dat buitenproportionele kosten of verliezen
ontstaan.
Liquiditeitsrisico is derhalve voor banken, evenzeer
als dit voor het overige bedrijfsleven het geval is, een
fataal risico; het is immers altijd een ultiem gebrek
aan liquiditeit dat een faillissement veroorzaakt.
Soorten risico’s

Op vele plaatsen kan men een risicoclassificatie van
banken vinden. Belangrijk voor het ‘dagelijks’ gebeuren bij Nederlandse banken is dat de (bedrijfseconomische) toezichthouder op banken in Nederland –
De Nederlandsche Bank, verder DNB – een Regeling
Organisatie en Beheersing (ROB) heeft uitgegeven.
Deze regeling is op 1 april 2001 in werking getreden
en geeft een aantal formele vormvoorschriften voor
de organisatie-inrichting en de beheersing van
bedrijfsprocessen.
In deze ROB staat de volgende risicoclassificatie
centraal:
• kredietrisico;
• prijsrisico;
• renterisico;
• valutarisico;
• liquiditeitsrisico;
• strategisch risico;
• ICT- risico;
• juridisch risico;
• integriteitsrisico;
• operationeel risico in engere zin.
Het ICT- en het operationeel risico worden nog weer in
een aantal subrisico’s onderverdeeld. Prijsrisico is binnen de context van dit artikel identiek aan marktrisico.
Krediet-, prijs(markt)-, rente- en operationeel risico
worden in de navolgende paragrafen gedefinieerd.
j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 3

3

Kredietrisico
Kredietrisico laat zich definiëren als het door
debiteuren niet of niet tijdig voldoen aan betalingsverplichtingen. Deze laatste omvatten aflossings- en
rentetermijnen.
 Kredietrisico omvat niet alleen het klassieke risico
waarin een debiteur wiens bedrijvigheid wordt gefinancierd niet aan zijn verplichtingen kan voldoen,
maar ook het onderling risico tussen financiële instellingen. Banken en andere financiële instellingen zijn
door een dicht netwerk van relaties met elkaar verbonden en hebben derhalve vele vorderingen en
schulden jegens elkaar. In dit zogenaamde tegenpartijen(krediet)risico moet ook het settlementrisico
worden betrokken: veel transacties, waarbij effecten
en/of afgeleide financiële instrumenten zijn betrokken,
worden per een bepaalde (valuta)datum door bijvoorbeeld levering uitgevoerd.
Als gevolg hiervan ontstaan (dikwijls met een andere
valutadatum) ‘contante’ vorderingen en schulden tus-

MAB

341

B E S T U U R L I J K E I N F O R M AT I E V O O R Z I E N I N G

Figuur 1. Frequentieverdeling van verliezen
Waarschijnlijkheid
(kans)

Onverwacht verlies
<economic capital
uitzonderlijk verlies >
economic capital =
tolerantieniveau =
faillissementskans van
de bank

Gemiddeld
verlies in
aantallen
voorkomers

gemiddeld
verlies in
Euro

sen betrokken financiële instellingen. Kredietrisico is
niet altijd afleesbaar uit balansposities: een bank kent
vele zogenaamde off-balance posities. Dit kan traditionele instrumenten, zoals al dan niet herroepelijke
kredietlijnen en garanties betreffen, maar ook marktwaarden van allerlei afgeleide financiële instrumenten,
zoals swaps, futures en opties. Ook deze off-balance
posities leiden derhalve tot kredietrisico.
Kredietrisico is het meest basale risico van het bankbedrijf; van oudsher richt het toezicht van DNB en
haar collegae overal ter wereld zich dan ook primair
op dit risico (zie ook paragraaf 7). In het moderne
bankbedrijf wordt kredietrisico modelmatig – sterk
kwantitatief – benaderd. Hierbij spelen diversificatie
en correlatie een belangrijke rol.
 De belangrijkste aandachtspunten voor het meten en
het managen van dit kredietrisico zijn:
• Het niet voldoen aan betalingsverplichtingen (‘default’)
is letterlijk wat het zegt te zijn: het is niet identiek aan
een faillissement, dat een meer juridisch begrip is.
• Een bank zal bij het verstrekken van krediet zoveel
mogelijk proberen zekerheid te verkrijgen. Dit kan
plaatsvinden door het vestigen van een hypotheek, door
het verpanden van voorraden en vorderingen et cetera.
• Een bank zal in het geval zich een ‘default’ voordoet een

342

MAB

economic capital =
gemiddeld + maximaal te
absorberen onverwacht
verlies

Verliezen

keuze moeten maken uit het uitwinnen van de verkregen zekerheden, het verkopen van de vordering of het
participeren in een herstructurering, hetgeen van alles
kan inhouden, onder meer een schuldsanering. Het kredietverlies van een bank (‘severity of loss’) is derhalve
een nettoverlies, dat wil zeggen na het uitwinnen van
zekerheden, respectievelijk na verhaal op de boedel.
• Statistisch gesproken doet zich de vervelende omstandigheid voor dat de frequentieverdeling van kredietverliezen ‘scheef’ is. Deze verdeling is scheef (niet symmetrisch), omdat zich geen (nominale) winsten kunnen
voordoen en omdat kleine verliezen veel vaker voorkomen dan grote. Uit figuur 1 blijkt dat zich met een
bepaalde frequentie (in correlatie met de ‘risk appetite’
van de betrokken bank) binnen een bepaalde periode
(bijvoorbeeld een jaar) kredietverliezen voordoen. Met
een steeds kleinere frequentie doen kansen op steeds
omvangrijker kredietverliezen zich voor. Deze kunnen
zelfs zo groot worden dat ze de continuïteit van de bank
in gevaar brengen. Hier is sprake van de zogenaamde
‘dikke staart’ in de frequentieverdeling van kredietrisico’s, welke alleen kan worden opgevangen door het
eigen vermogen van de bank. Dit impliceert dat – hoe
klein ook – er altijd een risico bestaat dat de bank zelf
niet aan haar betalingsverplichtingen kan voldoen.
 Uit figuur 1 blijkt ook dat er een gemiddelde is voor
• kredietverliezen; van groot belang is zich te realiseren,

j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 3

Figuur 2. Verband tussen rating en defaultkansen
Probability of default

horizon/jaren

rating

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

AAA

0

0

0,03

0,07

0,1

0,18

0,26

0,41

0,46

0,51

0,52

0,52

0,52

0,52

0,52

AA+

0

0

0,05

0,11

0,19

0,3

0,42

0,52

0,58

0,65

0,72

0,77

0,82

0,89

1

AA

0,01

0,03

0,08

0,16

0,26

0,37

0,51

0,63

0,71

0,83

0,94

1,06

1,13

1,22

1,31

AA-

0,03

0,08

0,21

0,35

0,51

0,69

0,89

1,06

1,19

1,35

1,53

1,85

1,85

2

2,2

A+

0,06

0,13

0,25

0,47

0,62

0,79

0,98

1,15

1,4

1,62

1,81

1,88

1,96

2,15

2,26

A

0,06

0,14

0,29

0,5

0,69

0,87

1,1

1,29

1,52

1,74

1,88

1,97

2,05

2,2

2,32

A-

0,06

0,17

0,34

0,53

0,78

0,98

1,25

1,46

1,69

1,89

1,96

2,13

2,2

2,3

2,4

Bron: Moody’s

dat deze zogenaamde ‘expected losses’ als kostprijselement (in de prijs, de rentemarge) van het verstrekte
krediet moeten worden opgenomen.
Defaultkansen kunnen worden afgeleid uit tabellen
van rating agencies (kredietbeoordelingbureaus).
Indien kredieten worden verstrekt aan niet door
rating agencies gerate debiteuren, zullen de resultaten
van een intern ratingsysteem moeten worden getransformeerd (‘mapping’) naar een extern raamwerk.
Figuur 2 geeft een indruk van het verband tussen de
rating van ondernemingen en bijbehorende defaultkansen met verschillende horizons. In beginsel kan
een bank zich ook geheel op eigen data baseren.
• Er is een aantal modellen voor het meten en beheersen van kredietrisico’s te koop; de belangrijkste zijn
Credit Metrics, KMV Portfolio Manager, Credit
Portfolio View en Credit Risk+.
 4

Marktrisico
Marktrisico laat zich definiëren als het risico van
daling van de marktwaarden van de handelsportefeuille van de bank als gevolg van marktbewegingen
gedurende een periode die nodig is om de betrokken
bezittingen te verkopen. In deze definitie komt het
begrip ‘handelsportefeuille’ aan de orde. Een bank
onderscheidt een ‘bankboek’ en een ‘handelsboek’.
Dit onderscheid is niet geheel transparant: sommige
soorten bezittingen (en schulden) kunnen zowel in de
bank- als in de handelsportefeuille worden opgenomen.
Grosso modo geldt dat in het bankboek een ‘buy
and hold’-strategie (het aangaan van een positie met
de bedoeling deze tot het einde van de looptijd te
handhaven) overheerst, terwijl in het handelsboek
sprake is van (gemakkelijk) verhandelbare instrumenten, ook van off-balance aard. Het bankboek genereert
derhalve vooral rente- en liquiditeitsrisico, waar in
het handelsboek primair sprake is van markt- en
liquiditeitsrisico. Voor het meten en beheersen van

j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 3

marktrisico zijn de volgende attentiepunten van belang:
statistisch perspectief heeft de frequentieverdeling van marktrisico’s de plezierige eigenschap
symmetrisch verdeeld te zijn. Modellen zijn meestal
gebaseerd op normale verdelingen, zodat eenvoudig
met standaarddeviaties kan worden gerekend. Aangetekend moet worden, dat optionaliteit asymmetrie
introduceert.
• Risico wordt gedefinieerd in termen van volatiliteit; de
mate, waarin de marktprijs van een financieel instrument (na een bepaalde periode) afwijkt van de huidige
marktprijs. De genoemde ‘bepaalde periode’ is uiteraard van bijzonder belang voor de in de definitie van
marktrisico genoemde ‘periode die nodig is om de betrokken bezittingen te verkopen’ (de ‘liquidatieperiode’).
• Marktrisico wordt meestal gemeten met een methode
die Value at Risk wordt genoemd.
• Uit het gestileerde figuur 3 blijkt hoe dat uitwerkt.
 Op de x-as is het aantal dagen uitgezet, waarop zich
procentuele marktwaardewijzigingen van een handelsportefeuille voordoen. Naarmate deze wijzigingen
groter worden, wordt de frequentie lager. Op de y-as
is de procentuele marktwaardewijziging uitgezet.
Uit deze figuur blijkt dat er 1% kans is (VaR-99) dat
de marktwaarde van deze portefeuille meer dan 14%
op een dag daalt, en dat er 5% kans is (VaR 95) dat er
een meer dan 12% verlies optreedt. Opgemerkt wordt
dat een en ander gebaseerd is op historische gegevens.
Het meest gebruikte VaR-model is Risk Metrics.
Dit zogenaamde Delta-VaR of variance-covariance
model houdt rekening met correlaties. De methodiek
heeft moeite met optionaliteit. Oplossingen worden
gezocht in Monte Carlo simulatietechnieken.
• Vanuit

5

Renterisico
Renterisico’s horen bij een bank zoals regen bij
Nederland. Een bank zal gebruikmaken van de termijnstructuur van de marktrente. Bij een normale

MAB

343

B E S T U U R L I J K E I N F O R M AT I E V O O R Z I E N I N G
jaar 6 geldt voor deze looptijden 8%, respectievelijk
7%. De bank brengt haar debiteuren een opslag van
1% in rekening, en betaalt zelf 0,5% ten opzichte van
de genoemde benchmark. De bank geeft aan een van
haar debiteuren tienjaarskrediet en financiert dit met
een vijfjaarslening. Dit leidt ceteres paribus tot het
volgende beeld in de winst-en-verliesrekeningen van
de bank:
• jaar 1: (6% +1%) -/- (5% + 0,5%) = een rentemarge
van 1,5% (winst);
• jaar 6: (6% +1%) -/- (7% + 0,5% ) = een rentemarge
van -/- 0,5% (verlies).
 Figuur 3. Procentuele marktwaardewijziging

0
2
4
6
8

Verlies

10

Winst

12
14

VaR99 VaR95

Dagen

Het beheersen van looptijdverschillen van activa en
passiva – het zogenaamde Asset Liability Management (ALM) – heeft een centrale plaats in het uitoefenen van een bancair bedrijf. Voor deze beheersing
is een aantal gereedschappen beschikbaar: gap-analyse,
durationanalyse, Value-at-Risk, Earnings-at-Risk en
scenarioanalyse.
termijnstructuur3 zal een rente, die voor langere tijd
geldt, hoger zijn dan een rente voor een kortere periode. Een bank is geneigd om de looptijd van haar u/g
bedrijf langer te laten zijn dan die van haar o/g bedrijf
(uitgezet, respectievelijk opgenomen geld).
Toch schuilt hierin een groot renterisico, dat in dit
geval als herfinancieringrisico tot uitdrukking komt.
Een zeer eenvoudig voorbeeld: in jaar 1 is de termijnstructuur (Nederlandse Staatsleningen of bijvoorbeeld swap) voor 10 jaar 6% en voor 5 jaar 5%. In

• Een

interest gap-analyse is de meest eenvoudige
methode voor het meten en beheersen van renterisico. Bezittingen en schulden worden rentetypisch
ingedeeld in perioden (‘buckets’) waarbinnen de

Figuur 4. Gap-analyse
€ 100 miljoen
9

Maanden

Jaren

8
7
6
5
4
3
2
1
03 04

09 10

11

2004 05 06

2003
01 02

05 06 07 08

07 08 09 10 11 12

13

-1
-2
-3
-4
-5

344

MAB

j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 3

looptijd van de bezitting of schuld afloopt, respectievelijk waarbinnen een renteaanpassing plaatsvindt
(‘reset’).
Over de betrokken gaps loopt de bank een renterisico
dat ontstaat door wijziging van de betrokken rentetypische marktrente.
Indien voor een bepaalde ‘bucket’ een tekort (saldovordering) bestaat, dan leidt een stijging van de marktrente tot verlies en een daling van de marktrente tot
winst; voor ‘buckets’ met een overschot (saldoschuld)
is deze situatie andersom.
 Van belang is te onderkennen dat de interest gaps niet
alleen bestaan uit on-balance instrumenten. Ook offbalance instrumenten moeten worden meegenomen.
Vooral zogenaamde interest rate swaps4 zijn hierbij
belangrijk, omdat ze kunnen worden gebruikt om op
eenvoudige wijze desgewenst renterisico’s te repareren.
In figuur 4 is een eenvoudige gap-analyse weergegeven.
• Een durationanalyse kan op een aantal manieren
worden opgezet. Meestal wordt een duration gebruikt,
die kan worden gedefinieerd als de gewogen gemiddelde looptijd van contant gemaakte cashflows (rente
en aflossingen) van een vordering of een schuld.
De schoonheid van het durationconcept ligt in het
feit dat in één enkel cijfer – na een kleine aanpassing5
– de gevoeligheid in termen van marktwaardeverandering van de vordering of schuld als gevolg van een
verandering van marktrentes kan worden uitgedrukt.
Dit geldt mutatis mutandis eveneens voor een gehele
portefeuille of voor het eigen vermogen van een bank.
Een modified duration van 5 betekent dat de marktwaarde van de betrokken portefeuille met 5% daalt
bij een marktrentestijging van 1%, en dat de marktwaarde met 5% stijgt bij een rentedaling van 1%. In
de eenvoud van het durationconcept zijn evenwel
grote beperkingen besloten. Sceptici noemen de
(modified) duration daarom ook wel het ‘most misleading concept ever’. Dit wordt op de eerste plaats
veroorzaakt door het feit dat een lineaire rentetermijnstructuur wordt verondersteld. Dit probleem
blijft hanteerbaar zolang kleine marktrentebewegingen worden verondersteld. Ernstiger is dat zeer
verschillende cashflows (zie wederom figuur 4) tot
eenzelfde (modified) duration kunnen leiden. Dit
impliceert dat wijziging van delen van de rentetermijnstructuur (bijvoorbeeld een gelijkblijvende korte
en een stijgende lange rente) voor verschillende
portefeuilles met dezelfde duration een verschillende
marktwaardewijziging kan veroorzaken. Dit kan worden opgelost door met zogenaamde partial durations
te werken.
• Een Value-at-Risk-analyse wordt geprojecteerd op de
marktwaarde van het eigen vermogen van een bank.
 j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 3

Het marktrentetypisch contant maken van de cashflows van vorderingen en schulden – on- en offbalance – van de bank leidt – met inachtneming van
niet-rentedragende activa, zoals gebouwen en voorzieningen – tot een saldo: de marktwaarde van het
eigen vermogen van de bank.
Via een frequentieverdeling van periodieke marktrentewijzigingen (dagelijks, wekelijks, et cetera) kan op
dezelfde wijze als onder marktrisico beschreven, tot
een bedrag worden gekomen dat in bijvoorbeeld 95%
van de dagelijkse rentebewegingen niet zal worden
overschreden. Het moge duidelijk zijn dat deze zogenaamde VaR 95 afhankelijk is van zowel de genoemde
frequentieverdeling (volatiliteit) als van de rentetypische posities die zijn ingenomen. Met inachtneming
van de genoemde beperkingen ligt hier een direct verband met de duration van de marktwaarde van het
eigen vermogen.
• In een Earnings-at-Risk-analyse wordt de invloed van
marktwaardeveranderingen op het resultaat van het
eerstvolgende, het daarna volgende, et cetera boekjaar
gesimuleerd. Behalve in het geval waarin sprake is van
een perfect geïmmuniseerde balans – er bestaan dan
geen rentetypische overschotten of tekorten – is altijd
sprake van herbeleggings- of herfinancieringsrisico’s.
Door deze te combineren met frequentieverdelingen
van rentetypische marktrenteveranderingen kan met
een bepaalde nauwkeurigheid worden aangegeven
wat het resultaat zal zijn. EaR 95 betekent in dit verband dat het resultaat van enige toekomstige periode
in 95% van de gevallen niet lager zal zijn dan € x. Bij
een EaR-analyse wordt ook dikwijls gebruikgemaakt
van Monte Carlo-simulatietechnieken.
• Het renterisico wordt ten slotte met een scenarioanalyse benaderd: hierbij worden allerlei marktrentebewegingen, waaronder het versteilen of vervlakken
van de rentetermijnstructuur, het inverteren van deze
structuur en extreme ‘overnight’ marktrentewijzigingen (‘stress testings’) op het bankboek geprojecteerd.
 Het leert hoe de marktwaarde van het eigen vermogen
op bijzondere en extreme omstandigheden reageert.
Opgemerkt zij tot slot van deze paragraaf dat veel van
de genoemde technieken (moeten) worden doorontwikkeld in verband met het in toenemende mate
bestaan van optionele posities in het bankboek.
6

Operationeel risico
Operationeel of bedrijfsvoeringrisico kan op verschillende wijzen worden gedefinieerd. Een definitie die
het Bazels Comité hanteert, luidt: het risico van verliezen als gevolg van ontoereikende of falende interne

MAB

345

B E S T U U R L I J K E I N F O R M AT I E V O O R Z I E N I N G
processen en systemen, fouten van medewerkers of
externe gebeurtenissen.
Duidelijk is dat het hier gaat om een veelheid van
verschillende risico’s die afhankelijk van voorkeur ook
separaat kunnen worden benoemd. De reeds genoemde Regeling Organisatie en Beheersing van DNB
noemt bijvoorbeeld het IT-risico apart. De uitdaging
op het gebied van operationele risico’s ligt op het
gebied van kwantificering.
Dit lijkt niet eenvoudig: enerzijds is sprake van zogenaamde ‘Acts of God’ en anderzijds vallen interne en
externe fraude, en bijvoorbeeld het niet conform procedures handelen, met als gevolg schade, onder de
definitie van operationeel risico.
Hoewel ook separaat te benoemen als juridisch risico
kan onder de noemer operationeel risico ook worden
gedacht aan documentatierisico bij complexe financiële transacties.
Voorlopig lijkt de conclusie gerechtvaardigd dat waar
banken geen (langjarige) systematische registratie van
de verschillende soorten actuele voorkomens van
operationele risico’s hebben bijgehouden, een statistische benadering op drijfzand zal zijn gebaseerd. Een
kwalitatieve benadering is wellicht het enig haalbare.
 7

Toezicht en organisatorische inbedding
De in het voorgaande beschreven risico’s hebben vanzelfsprekend ook de aandacht van de toezichthouder,
DNB. Het door haar uitgevoerde zogenaamde
bedrijfseconomisch toezicht leidt tot gekwantificeerde
eisen van liquiditeit en solvabiliteit. Vooral terzake
van solvabiliteit is de regelgeving in beweging.
De solvabiliteit – de risicogewogen hoeveelheid eigen
vermogen inclusief achtergesteld vreemd vermogen –
wordt gerelateerd aan het krediet- en het marktrisico.
De minimum percentages solvabiliteit die voor
bepaalde bezittingen moeten worden gealloceerd,
worden zichtbaar in de volgende hoofdindeling die
zijn basis vindt in het zogenaamde Capital Accord
van 1988 of kortweg ‘Bazel I’.
Vorderingen op centrale overheden
:0 %
Vorderingen op banken
: 1,6 %
Vorderingen, gedekt door hypothecaire
zekerheid op woonhuizen
:4 %
Overige vorderingen
:8 %
Hoewel deze regelgeving zijn charme vindt in objectiviteit en eenvoud, is herziening noodzakelijk, omdat
bijvoorbeeld kredietverlening aan een zeer kredietwaardige debiteur evenveel solvabiliteitsbeslag vraagt
als aan een debiteur met een dubieuze kredietwaar-

346

MAB

digheid. Naar huidige planning komt in het najaar
2003 de definitieve versie van een tweede Capital
Accord ‘Bazel II’ beschikbaar. Deze regelgeving zal
vanaf boekjaar 2007 gelden. Terzake van het kredietrisico wordt veel nauwkeuriger dan in ‘Bazel I’ aangesloten bij hetgeen in paragraaf 3 is beschreven: de
kredietwaardigheid van een debiteur, in beginsel
gemeten door een ‘credit rating agency’ en uitgedrukt
in een kredietwaardigheidsoordeel (‘credit rating’), is
bepalend voor de tegenover deze vordering aan te
houden solvabiliteit. Hoe hoger de kredietwaardigheid,
hoe minder solvabiliteit moet worden aangehouden.
Hierbij wordt opgemerkt, dat banken die over hoogwaardige interne systemen voor risicomanagement
beschikken tot op zekere hoogte kredietrisico’s (voorzover niet extern gemeten) zelf mogen wegen.
 Een op zichzelf bijzondere constatering is dat renterisico’s noch in Bazel I noch in Bazel II leiden
tot solvabiliteitsbeslag. Dit neemt niet weg dat de
toezichthouder de modellen, waarmee banken renterisico’s meten en besturen, beoordeelt, en, in iets
meer informele zin, maxima stelt aan bijvoorbeeld de
duration van het eigen vermogen.
Het accepteren van (grotere) risico’s – de risk
appetite – wordt door banken veelal in comitévorm
georganiseerd. Deze comités zijn multidisciplinair
georganiseerd en worden veelal voorgezeten door een
lid van de hoogste leiding van de bank. In een kredietcomité zal worden besloten om aan een bepaalde
debiteur krediet beschikbaar te stellen, tegen welke
rente en met welke zekerheden. Uitstaande kredieten
worden, in beginsel jaarlijks, volgens een identieke
procedure opnieuw beoordeeld (‘gereviseerd’). Kredieten die een betalingsachterstand vertonen, worden
overgedragen aan een afdeling ‘Bijzonder Beheer’
die de betrokken kredieten intensief begeleidt, en zo
nodig tot uitwinning van de verstrekte zekerheden
overgaat.
Het innemen van renteposities – het Asset Liability
Management – wordt veelal onder verantwoordelijkheid van een ‘ALCO’ (Asset and Liability Committee)
uitgevoerd. De rentevisie van de bank, de bandbreedte, waarbinnen risico acceptabel wordt geacht en de
à tempo nauwkeurigheid van de beschikbare informatie spelen in de ALCO een belangrijke rol.
Een derde activiteit die in dit verband moet worden
genoemd, is het managen van een bijzondere vorm
waarin kredietrisico zich manifesteert: het tegenpartijenrisico. Zoals eerder opgemerkt zijn banken
knooppunten in een dicht netwerk van interbancaire
relaties, waarbinnen dagelijks vele transacties worden
geboekt. De omvang van de positie ten opzichte van

j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 3

een andere bank (vanzelfsprekend primair debetposities) wordt met behulp van een limietensysteem
beheerst.
 Een limiet zal in belangrijke mate worden gebaseerd
op de kredietwaardigheid en de omvang van het eigen
vermogen van de collegabank. Aan de informatiesystemen, die gegevens toeleveren aan het limietensysteem, worden hoge eisen gesteld in verband met
à tempo marktwaardewaarderingen van afgeleide
financiële instrumenten en beschikbaar gestelde
zekerheden (‘collateral’). Bovendien moeten in voorkomende gevallen nettoposities worden verwerkt in
de limiet.
Literatuur

Samenvatting en conclusies

3 Een functie, die het verband legt tussen marktrentes en looptijden

Risicomanagement van banken is een vak in ontwikkeling. Vele uitdagingen liggen voor het oprapen:
modelontwikkeling, integere basisgegevens, het
‘optellen’ van verschillende soorten risico’s en standaardisatie zijn slechts enkele voorbeelden.
In dit artikel is gepoogd in kort bestek een overzicht
te geven van de meest bankspecifieke risico’s: krediet-,
markt-, rente- en operationeel risico, met een aparte
plaats voor liquiditeitrisico, en van de wijze waarop
deze risico’s worden gemeten en gemanaged.
Er is nog bijzonder veel werk te doen in dit vakgebied. Het oplossen van vraagstukken op de gebieden
van optieposities, die per definitie voor asymmetrie
zorgen en het ‘optellen’ van risico’s tot een economic
capital (grofweg: het eigen vermogen, dat, gegeven
ingenomen risicoposities, noodzakelijk is als continuïteitsbuffer) en dat vreemdvermogenverschaffers
zodanig convenieert, dat zij dit vermogen tegen redelijke prijzen beschikbaar stellen, zullen nog heel veel
inspanning en creativiteit vergen.
Bankieren lijkt wel wat op lineair programmeren:
binnen vele steeds veranderende randvoorwaarden
moeten gedurig nieuwe optima worden gevonden.
Dat maakt het vak gecompliceerd, maar vooral uitdagend. ■

4 Een swap is een afgeleid ﬁnancieel instrument waarbij kasstromen uit

Butler, C., (1999), Mastering Value at Risk, Prentice Hall.
Bessis, J., (2002), Risk Management in Banking, John Wiley.
BIS, (2001), Consultative Document.
DNB, (2001), Regeling Organisatie en Beheersing.
Rose, P., (1997), Money and Capital Markets, McGrawhill.
 Noten
1 Meestal worden zeven functies onderscheiden: sparen, verschaffen
van liquiditeit, betalen, (monetaire) politiek, welvaartsaccumulatie,
krediet, en risico-overdracht.
2 Hierbij speelt de gevaarlijke marktomstandigheid van een ‘credit
crunch’, een gebrek aan mogelijk volume, een belangrijke rol.
8

waarvoor deze marktrentes gelden.
j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 3

hoofde van rentebetalingen worden geruild. Over een bepaalde
hoofdsom (notional amount) wordt bijvoorbeeld driemaands rente
geruild tegen tienjaars rente. De contante waarde van een swap is op
het moment van afsluiten per deﬁnitie ‘nul’.
5 Deze aanpassing heet de Modiﬁed Duration; deze is gedeﬁnieerd als
de Duration gedeeld door (1+ marktrente).
MAB

347.
