Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
109 Wie precies deze handelaren waren is niet
duidelijk. Het krijt moet, gezien het regelmatig voorkomen van deze handelaren,
een product zijn geweest met een redelijk
grote afzetmarkt. Onwaarschijnlijk is
daarom dat het bijvoorbeeld om tekenkrijt ging. Het kan zijn dat met rood krijt
de fijne vettige zandaarde werd bedoeld
die ook wel Brusselse aarde of Brussels
zand werd genoemd, welke rood van kleur
was en als schuurmiddel werd gebruikt.
Mogelijk waren dit toch ook Westerwalders of nakomelingen daarvan. Toen de
vraag naar steengoed verslapte, gingen de
Westerwalder handelaren een poetsmiddel verkopen dat wonderkrijt of Weens
krijt heette en dat als schuurmiddel
diende. Wellicht was dit hetzelfde als het
rode krijt. Algemeen Politieblad; Lucassen,
En men noemde hen zigeuners, 361.
110 Algemeen Politieblad 1852.
111 Geboorteregister Pfarrerei Ransbach 1816
in bezit van Franz Baaden, Ransbach.
112 Overlijdensregister Ransbach in bezit
Franz Baaden, Ransbach.
113 gar, Oudstadsarchief, 4243-4245 index op
de kohieren van het Patentrecht 180-1808.
114 Gemeentearchief (ga) Delft, stadsarchief
2e afd., 92 Patentregister 1809-1811.
115 Balkema, Migratie naar Gouda 1850-1914,
44.
116 In Amsterdam kon geen gebruik worden
gemaakt van patentregisters. Uitgangspunt voor het Amsterdamse onderzoek,
dat diende als aanvulling en controle op
het Utrechtse, waren de gegevens van een
onderzoek dat Gerard de Punder in 1986
heeft gedaan naar de Westerwalders in
Amsterdam in de tweede helft van de
negentiende eeuw. Gerard de Punder was
zo vriendelijk om mij het basismateriaal
van zijn onderzoek ter beschikking te stellen. Waarvoor mijn hartelijke dank. Zie
ook: Pöckling, Vestiging, groepsvorming
en integratie van de Westerwalders in
Amsterdam.
 117 gaa, Register van reis- en verblijfpassen
1849-1922, 5225/871-975. Het materiaal van
De Punder werd door mij ingevoerd in de
datebase en aangevuld met gegevens uit
bevolkingsregister. Pöckling geeft in zijn
onderzoek iets andere cijfers voor de verschillende jaren, omdat hij uitgaat van een
andere definitie van de groep.
118 Het onderzoek van Pöckling geeft op dit
punt geen uitsluitsel.
119 Pöckling, 33.
120 Van Maurik, Toen ik nog jong was, 31.
121 Naar de herbergier werd het in de spoorweggeschiedenis befaamde Laantje van
Van der Gaag genoemd. D. Wijbenga,
‘Zorg voor armen en wezen’, in: I.V.T.
Spaander en R.A. de Leeuw (red.), De stad
Delft, cultuur en maatschappij van 1667 tot
1813 (Delft 1982) 89.
122 ga Delft, kadastrale gegevens.
123 De naam Geelhart wordt, zoals heel veel
andere Duitse namen, niet in alle bronnen
hetzelfde gespeld. Geelhart wordt bijvoorbeeld ook als Keelhart geschreven.
N o t e n pp. 2 5 2 - 2 6 0

124 Mogelijk waren Pieter en Philip familie
van elkaar. Op basis van het Delftse materiaal is dat echter niet vast te stellen.
125 ga Delft, Vreemdelingenregister, politiearchief, 980, 1859-1863.
126 Algemeen Politieblad Juni 1853 Neede 263.
127 Pöckling noemt meer handelaren die een
overstap maakten naar het gevestigde
winkelbedrijf. Het gaat daarbij ook om
activiteiten in een andere sector, zoals de
parapluhandel.
128 M.B. Chotkowski, 750 jaar migratie naar
Delft. Onderzoek en bronnenoverzicht (Leiden 1996) 67-68.
129 Chotkowski 63-67. Het register van reisen verblijfpassen vermeldde dertien Westerwalders. In totaal werden er tussen 1859
en 1913 152 passen uitgereikt. Het merendeel werd uitgereikt tussen 1859 en 1866.
130 Klaas Padberg Evenboer, ‘Padberg (I)
(kwartierstaat)’, Nederlandse Genealogieën
Deel 9 Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en wapenkunde
(Den Haag 1989) 55-63.
 131 We weten meer over deze groep handelaren door het werk van de Duitse historicus Peter Höher. Peter Höher, Heimat
und Fremde. Wanderhändler der oberen
Sauerlandes (Münster 1985).
132 Höher, Heimat und Fremde, 49, 84 en 99.
133 A. Bruns, Gericht und Kirchspiel Oberkirchen. Beiträge zur Geschichte der Stadt
Schmallenberg (Schmallenberg 1981) 445
en 447.
134 Höher, 150-151.
135 Geciteerd in Bruns, 382.
136 Geciteerd in Bruns, 382-383.
137 hua, stadsarchief 4 inv nr. 5/250/9,
patentregister patentplichtige kramers
1859/60.
138 Idem. Frans Padberg k 16 vreemd kramer
ventende in gemeenten van de 6e rang en
op de markt alhier hout en ijzerwaren
mandjes galanterien zeemleder enz. f 48
mars kl10 en 11 tarief B gecontroleerd
klasse 9 en 12 B.
139 Idem. Hendrik Hoffman k 16 vreemd kramer ventende in gemeenten van de 1e tot
de 6 rang, en op de markt alhier hout en
ijzerwaren, mandjes, galanterien zeemleder enz f 25 mars klasse 10 en 11 tarief B;
patentregister patentplichtige kramers
1859/60. Evert Hoffman k 16 vreemd kramer, ventende in gemeenten 4 tot 6e rang,
en op de markt alhier, hout- en ijzerwaren
mandjes, galanterien, zeemleder, enz f 25
mars klasse 10 en 13 tarief B.
140 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
1884.
141 Adresboek 1880-1881 Firma gebr Padberg,
Oudegr Vollerbr B 195.
142 Adresboek 1903-1904 A. Padberg Grossier
in huishoudelijke artikelen Oudegr. 7
(Volderbr) 206 T 380 [het laatste cijfer is
een telefoonnummer]
143 M. Schrover, ‘Omlopers in Keulse potten
en pottentrienen uit het Westerwald’, 101120; Chin, Yoon en Smith, 485-510.
144 Portes, ‘The informal economy and its
paradoxes’, 437.
145 I. Light en S. Karageorgis, ‘The ethnic
economy’, in: Smelser en Swedberg
(reds.), The handbook of economic sociology, 647-670, 663.
 10 Winkeliers en hun personeel
Winkeliers en hun personeel

1

2
3

4

De Avondbode, algemeen nieuwsblad voor
staatkunde, handel, nijverheid, landbouw,
kunsten en wetenschappen, woensdag 8
mei 1839.
De Avondbode, woensdag 8 mei 1839.
Geciteerd in: z.n., ‘Winkelen in Utrecht
omstreeks 1900’, Maandblad Oud Utrecht
(1963) 70-81.
E. Elias, Drie-kwart honderd jaren met eer,
met naald, met garen. Een boekje, uitgegeven door de nv Herenkledingfabriek v/h
gebrs. Levie te Groningen, ter gelegenheid
van haar vijf-en-zeventig jarig bestaan
(Groningen 1955) 12; Schmitz, ‘Discriminatie of integratie van Duitsers in het

|

377

378

|

N o t e n p p . 261-265

negentiende-eeuwse Rotterdam?, 124-145,
129.
5 Adresboek Utrecht 1879.
6 Een lid van de familie Brenninkmeijer was
overigens wel reeds voor 1900 in Utrecht
actief. In 1898 kwam Julius Brenninkmeijer naar Utrecht, een in 1858 in Mettingen geboren neef van Clemens en
August Brenninkmeijer, de stichters van
het C&A-concern. Hij was op allerlei
manieren met de andere winkeliers verzwagerd. Zo was hij getrouwd met Emma
Schröder, terwijl zijn schoonmoeder als
eigennaam Lampe had. Julius Brenninkmeijer dreef zijn zaak aan de Oudegracht
onder de naam Schröder & Brenninkmeijer. Deze onderneming sloot zich in
het begin van de twintigste eeuw aan bij
het Lampe-concern. Bevolkingsregister
1900-1912, fiche 284, wijk 2, Oude Gracht
(Weerdzijde) 28, vel 2875. Miellet, 215; zie
ook Roger Miellet en Marieke Voorn,
Winkelen in weelde. Warenhuizen in WestEuropa 1860-2000 (Zutphen 2001).
7 Robert W. Fairlie en Bruce D. Meyer,
‘Ethnic and racial self-employment differences and possible explanations’, The
Journal of Human Resources (1996) 31-4,
757-793.
8 N.A. Hamers heeft een genealogie samengesteld van de families die verbonden
waren met Vroom & Dreesmann. N.A.
Hamers, Samenvatting van de genealogieën
der geslachten verbonden met het concern
Vroom & Dreesmann (Nijmegen 1967).
9 Oberpenning, Migration und Fernhandel,
116, 300.
 10 Door het zeer gedegen werk van de Duitse
historica Oberpenning, weten we meer
over deze groep. Uit het onderzoek van
Oberpenning is gebleken dat trekarbeiders
en trekhandelaren twee gescheiden groepen vormden. Oberpenning, Migration
und Fernhandel. Wolff-Gerzon legt, bij de
beschrijving van het begin van de manufacturenhandel, de oorsprong van deze
sector bij de rondreizende trekarbeider,

11
12
13
14

15
16

17

die behalve zijn arbeidskracht ook een
stuk linnen of textiel meebracht. WolffGerzon, ‘Au Bonheur des Dames’, 31. De
bedrijven van deze groep migranten worden in uiteenlopende studies veelvuldig
min of meer terloops genoemd. In 1986
schreef Roger Miellet dat er aan de
geschiedenis van deze groep tot dat
moment weinig systematische aandacht
was besteed. R. Miellet, ‘Westfaalse ondernemers en de opkomst van het Nederlandse grootwinkelbedrijf tot circa 1920’,
Jaarboek van de Geschiedenis van Bedrijf en
Techniek 3 (1986) 135-157, 150. Miellets
boek uit 1992 heeft hierin sindsdien verbetering gebracht. Roger Miellet, Honderd
jaar grootwinkelbedrijf in Nederland
(Zwolle 1992). De nadruk van Miellets
werk ligt echter op de periode na 1900.
Hamers, Samenvatting, 9.
Oberpenning, Migration und Fernhandel,
112.
Oberpenning, 116.
Wilfried Pott, Westfaalse handelaren vestigen zich in Nederland. De families Sinkel,
Moormann en Ten Brink op buitenplaatsen
in Hilversum (Hilversum 2000) 15.
Oberpenning, 128, 139, 141-144, 149, 293.
Mogelijk waren er naast de recente migranten ook anderen, die bijvoorbeeld in
Friesland werden geboren als kinderen of
kleinkinderen van de eerdere generatie
nieuwkomers. Wellicht werkten zij ook als
personeel in bijvoorbeeld de Winkel van
Sinkel, en maakten bijgevolg als tweede of
derde generatie migranten deel uit van
dezelfde groep als hun collega’s die rechtstreeks uit het afstotingsgebied kwamen.
In het kader van dit onderzoek is echter
niet de afkomst van het Nederlandse winkelpersoneel nagetrokken, zodat deze
veronderstelling niet kan worden onderbouwd.
 In 1850 trouwde Catharine Veerkamp met
Hendrikus van Hulst (Maarssen 1823). In
1854 overleed Van Hulst op 31-jarige leef-

N o t e n pp. 2 6 5 - 2 7 3

18

19

20
21
22
23

24
25
26

27

28
29
30

31
32
33

tijd. Bevolkingsregister 1850-1859, fiche
234, wijk G, Neude 77, vel 97.
Victor Veerkamp werd geboren in Hopsten in 1820, John Veerkamp werd in 1846
in Hopsten geboren. Bevolkingsregister
1850-1859, fiche 234, wijk G, Neude 77, vel
97.
Mathias Veerkamp werd in 1825 in Hopsten geboren, Hendrika Holterman werd
geboren in Culemborg in 1823. Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 155, wijk D,
Oudegracht 41, vel 51. De vader van
Mathias Veerkamp was lakenkoopman in
Amsterdam. Bevolkingsregister Amsterdam 1849, 1-209 en 1234-1253/229, wijk H 1,
Nieuwendijk 26/37, vel 59.
Ferdinand Veerkamp werd in 1819 geboren in Hopsten.
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
25-5-1878.
Miellet, Honderd jaar grootwinkelbedrijf,
16.
Zie ook: A.C.R. Dreesmann, Evolutie en
expansie. Een onderzoek naar de samenhang van vorm, functie en prijspolitiek in de
detailhandel, inzonderheid bij het grootbedrijf (Leiden 1963) 399.
Dreesmann, Evolutie en expansie, 400.
Furnée, “Om te winkelen, zoo als dat in
de residentie heet”, 28-55.
Zie ook: F. van der Goes, Grootkapitaal en
kleinhandel. Bijdrage tot kennis van de
middenstandspolitiek (Amsterdam 1902)
48-49.
H.Ph. Hondelink, ‘Vroom en Dreesmann,
de oprichters en hun onderneming 18871912’, Jaarboek van de geschiedenis voor
Bedrijf en Techniek (1992) 159-184, 168.
Hondelink, ‘Vroom en Dreesmann’, 169.
Dreesmann, 629.
Jeanne de Bruijn, Haar werk. Vrouwenarbeid en arbeidssociologie in historisch en
emancipatorisch perspectief (Amsterdam
1989) 97.
Wolf-Gerzon, 65.
Wolf-Gerzon, 65.
De Bruijn, Haar werk, 97.
34 Miellet en Vroon, Winkelen in weelde,
233.
35 Utrechtsch Dagblad 4-8-1936.
36 Miellet, 38.
 37 De dochter van Agnes uit haar eerste
huwelijk, Elisa, trouwde met fabrikantkoopman James Barge uit Manchester.
Kinderen uit dit huwelijk trouwden met
leden van de familie Dreesmann.
38 R.E. van der Woude, Leeuwarden 18501914. De modernisering van een provinciehoofdstad (Groningen 1994) 136.
39 Pott, Westfaalse handelaren, 31.
40 H.J. Broers, Utrecht. Historische wandelingen (Utrecht 1908) 48.
41 Utrechtsche Courant 10 mei 1839.
42 Agnes Moormann had wel kinderen uit
haar eerste huwelijk, maar Sinkel stond
met hen niet op vriendelijke voet. Pott, 19.
43 Miellet, 40.
44 Bevolkingsregister Amsterdam 1849, 1-209
en 1234-1253/229, wijk H 1, Water 41/136,
vel 30.
45 Miellet, ‘Westfaalse ondernemers en de
opkomst van het Nederlandse grootwinkelbedrijf tot circa 1920’, 135-157, 141.
46 A. Wolff-Gerzon, “Au Bonheur des
Dames”. Uit het Nederlandse kledingbedrijf
van de laatste honderd jaar (Amsterdam
1949) 22. De Amerikaanse, Engelse en
Duitse warenhuizen waren van nog later
datum. Zie Dreesmann, 400.
47 Wolff-Gerzon, 29.
48 Miellet, Honderd jaar grootwinkelbedrijf,
41.
49 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 231,
wijk G, Oudegracht 11/15, vel 19.
50 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 397,
wijk G, Oudegracht 11/15, vel 17.
51 Bevolkingsregiser 1860-1879, fiche 397,
wijk G, Oudegracht 11/15, vel 16.
52 Hamers, 51.
53 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 156,
wijk D, Oudegracht 62, vel 77. Everard E.
Gewin, ‘Vóor een eeuw’, Jaarboekje OudUtrecht (1926) 168-176, 173.
|

379

380

|

N o t e n p p . 273-278

54 Hammer-Stroeve vermeldt in haar boek
ook een Maselandwinkel in Enschede. In
advertenties van de Utrechtse vestiging
werd echter niet aan een winkel in
Enschede gerefereerd. Mogelijk was de
Enschedese zaak van latere datum. Uit het
boek van Hammer-Stroeve blijkt dat
Maseland zowel confectie als mode op
maat maakte en dat laatste voor de betere
stand. Tina Hammer-Stroeve, Familiezoet.
Vrouwen in een ondernemerselite, Enschede
1800-1940 (Zutphen 2001) 114.
 55 hua, toegang 182 Arrondissementsrechtbank inventarisnummer, 656 akte 547 138-1878.
56 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 302,
wijk D, straatnaam niet ingevuld (Oudegracht) 61/62, vel 519.
57 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 287,
wijk D, Oudegracht 62, vel 90.
58 H. van Woerden, De familie Schlatmann.
Geschiedenis van een Tjoddengeslacht
(Oegstgeest 1953) 32.
59 Hamers, Samenvatting, 105.
60 Van Woerden, De familie Schlatmann, 32.
61 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 235,
wijk G, Neude 106, vel 136; Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 286, wijk D, Oudegracht 54/55, vel 74.
62 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 286,
wijk D, Oudegracht 54, vel 76; Bevolkingsregister 1900-1912, fiche 285, wijk 2, Oudegracht Weerdzijde 32, vel 2882.
63 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
2-12-1884.
64 G.H. van der Sandt werd in 1878 aangeslagen voor 182 gulden grondbelasting, 473
personele belasting en 464 patentrecht.
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
26-4-1878. Zie ook: T.H.G. Verhoeven,
‘Stedelijk leven in een stroomversnelling
(1851-1917)’, in: R.E. de Bruin, P.D. ’t Hart,
A.J. van den Hoven van Genderen, A. Pietersma (red.), ‘Een paradijs vol weelde’.
Geschiedenis van de stad Utrecht (Utrecht
2000) 375-433, 385.
65 Gesina Krans was getrouwd met Jan
Houtsager, maar verliet hem en ging met
Moormann naar Londen. In Londen
kreeg dit paar drie kinderen, voordat de
scheiding van Houtsager en het huwelijk
met Moormann waren geregeld. Pott, 4041.
66 Bevolkingsregister 1900-1912, fiche 284,
wijk 2, Oudegracht Weerdzijde 32, vel
2879.
67 Gemeentearchief Den Haag (gadh),
Archief Peek en Cloppenburg, nr. 1.
Oprichtingsakte 22-12-1869.
68 F.M. Stavast, Peek en Cloppenburg 18691961. Inventaris van de archieven van Peek
en Cloppenburg en Maatschappij “De
Dam” tot exploitatie van onroerende goederen nv en van de stukkken afkomstig
van de familie Peek en H.A.A. Cloppenburg, vii Inleiding.
69 hua, toegang 182, Arrondissementsrechtbank, 659 24-10-1899.
70 Miellet, Honderd jaar grootwinkelbedrijf,
144.
71 Miellet, 151.
72 gadh, Archief Peek en Cloppenburg, nr.
 19. Grootboek van het filiaal Utrecht 18841886.
73 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 398,
wijk G, Oude Gracht, 29, vel 40.
74 Miellet, 144.
75 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
26-4-1878.
76 Bevolkingsregister 1880-1889, fiche 196,
wijk D, Steenweg (Heiligeweg) 320/85 en
85 bis, vel 495.
77 In 1926 werd er een confectiefabriek geopend in Rotterdam, waar 600 vrouwen
werkten Miellet, 145.
78 Bevolkingsregister 1880-1889, fiche 196,
wijk D, Steenweg (Heiligeweg) 320/85 en
85 bis, vel 495. Zie ook hoofdstuk 5.
79 Wilhelm Hunkemöller werd geboren in
Warendorf. Bevolkingsregister 1860-1879,
fiche 370, wijk F, Oude Kerkhof 57, vel 110.
N o t e n pp. 2 7 8 - 2 8 1

80 Bevolkingsregister 1880-1889, fiche 182,
wijk D, Oudegracht Weerdzijde 54/56, 32
en 34.
81 Bevolkingsregister 1890-1899, fiche 118,
wijk G, Oudegracht Weerdzijde 33, vel
3498.
82 Bevolkingsregister 1880-1889, fiche 196,
wijk D, Steenweg (Heiligeweg) 320/85 en
85bid, vel 495.
83 Miellet, 146.
84 Het Kreymborgconcern werd pas in 1904
opgericht in Maastricht. Voor die tijd
waren er echter reeds afzonderlijke
Kreymborgwinkels. In 1891 werd een
Kreymborgzaak geopend in Den Bosch
door Gerhard Kreymborg. Gerhard
Kreymborg opende een tweede zaak in
Middelburg in 1894, gevolgd door winkels
in Venlo in 1900 en Eindhoven in 1908.
Toen hij in 1911 overleed, werd zijn zaak
bij het concern van zijn broer Anton
gevoegd. F.L. Jansen, Kledinghandel in
transitie. Een eeuw detailverkoop te ’s-Hertogenbosch. Oorsprong en ontwikkeling van
het familiebedrijf ‘A.F. Jansen’ 1889-1987
(Tilburg 1991) 109. De Kreymborgvestiging in Utrecht werd pas na de Eerste Wereldoorlog geopend.
 85 Er waren nog meer Duitse zaken op de
Oudegracht. August Heck had zijn onderneming op de hoek van de Oudegracht en
de Drieharingensteeg. Heck was katholiek
en geboren in Meppen in 1845. Hij werkte
aanvankelijk als reiziger voor Van der
Sandt & co. Bevolkingsregister 1860-1879,
Oudegracht, wijk D, 54, fiche 286, vel 76.
Op de Oudegracht zat verder ook de
manufactuursfirma Schräder & Kauling.
zie ook hua, toegang 182, Arrondissementsrechtbank inventarisnummer, 656
akte 268 16-5-1879. Kauling werkte eerst als
bediende in de Winkel van Sinkel. Als
laatste had Johan Schröder zijn winkel op
de Oudegracht. Hij was geboren in Steinfurt in Oldenburg en was katholiek. De
zussen Antonetta en Euphemia Buhrs uit
Neuenkirchen dreven een winkel op de

86

87
88

89

90
91

92

|

Twijnstraat in het verlengde van de Oudegracht. Zij hadden geen inwonend winkelpersoneel. De naam Buhrs is opmerkelijk,
omdat Anton Dreesmann aanvankelijk,
bij zijn komst naar Nederland, intern was
bij de familie Albert Buhrs in Amsterdam.
Miellet en Voorn, 225. Jozef Abelmann uit
Riesenbeck had met twee broers en een
vierde man uit zijn geboortedorp een winkel op de Steenweg. Later had hij met zijn
vrouw een manufactuurwinkel op de Potterstraat. Daar had hij wel enkele inwonende winkeljuffrouwen, maar geen van
hen was Duits. Op de Choorstraat in wijk
E vinden we Hermanus Meijer uit Cloppenburg in Oldenburg. Hij kwam wel uit
dezelfde herkomststreek als de andere
winkeliers, maar was calvinistisch.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 231,
wijk G, Ganzenmarkt 10, vel 18; Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 302, wijk D,
geen straatnaam ingevuld (Oudegracht)
21-23, vel 517.
Hij werd geboren in Lingen in Hannover
in 1857.
Bevolkingsregister 1900-1912, fiche 284,
wijk 2, Oude Gracht (Weerdzijde) 12 bis,
vel 2860.
 Miellet, 150. In 1988 nam Blokker de toen
als enige overgebleven winkel van firma
Hoyng over en verkreeg daarmee het recht
op het voeren van de handelsnaam (Miellet, 312). Hoyng bestaat nu nog als onderneming in glas, porselein en aardewerk in
verschillende Nederlandse plaatsen, zoals
Nieuwegein, Zeist en Maastricht. In
Utrecht is er geen vestiging.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 154,
wijk D, Over het Stadhuis 25, vel 28.
Zie advertenties in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad van 5-2-1884, 48-1851, 7-10-1851.
hua, toegang 182 Arrondissementsrechtbank inventarisnummer, 656 akte 660 171-1882. Heinrich David Hennings was
luthers en geboren in Embden. Bevol-

381

382

|

N o t e n p p . 281-293

kingsregister 1850-1859, fiche 154, wijk D,
Over het Stadhuis 25, vel 28.
93 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 156,
wijk D, Oudegracht 57, vel 71; Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 286, wijk D,
Oudegracht 57, vel 81.
94 Plagge werd geboren in Borken in Oldenburg. Bevolkingsregister 1850-1859, fiche
156, wijk D, Oudegracht 57, vel 71.
95 Het echtpaar Bohlen kreeg zes kinderen,
waarvan er een als kind en drie als jongvolwassenen overleden. Anna Maria
Schroder overleed in 1870 (bijna 40 jaar
oud). Na de dood van zijn vrouw ging
Bohlen op de Maliebaan wonen en werd
vermeld als koopman. De winkel bleef op
de Oudegracht gevestigd.
96 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 412,
wijk G, Oude Gracht 11/15, vel 435.
97 Erika Diane Rappaport, Shopping for pleasure. Women in the making of London’s
West End (Princeton 2000) 16.
98 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 257-1851 advertentienummer 5293.
99 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
26-4-1878.
100 Miellet, 143.
101 Miellet, 143.
102 Fairlie en Meyer, ‘Ethnic and racial selfemployment differences and possible
explanations’, 757-793.
 5
6

7
8
9
10
11
12
13
14
15
16

17

18
19
20

11 Vijlenkappers, stukadoors,
dienstbodes, spoorbeambten en
studenten
Vijlenkappers, stukadoors, dienstbodes

1
2

3
4

In de Utrechtsche Courant van woensdag
10 januari 1838, advertentie nr 83.
Uitkomsten der beroepstelling in het
koninkrijk der Nederlanden op den een en
dertigsten december 1889 (Den Haag 1894).
gar, Vreemdelingenregister 3376 28-111876 tot 7-10-1882 nr. 1642.
J.C.A. Everwijn, Beschrijving van handel en
nijverheid in Nederland (Den Haag 1912)
102.
21

22
23
24

100 jaar Sandford vijlen (Rotterdam 1961).
Otto Dick, Die Feile und ihre
Entwicklungsgeschichte (Berlijn 1925) 56,
64.
Dick, Die Feile und ihre Entwicklungsgeschichte.
Dick 23-29, 62.
Dick, 65.
Dick, 31-32.
Dick, 33, 81, 171.
Beeton’s dictionary of industries and commerce (Londen z.j. (1880)) 142.
Dick, 54.
Dick, 171-175, 185-190.
Dick, 203, 72, 215.
Hans Hardenberg, Die Fachsprache der
bergischen Eisen- und Stahlwarenindustrie
(Bonn 1940) 11.
Holger Becker, ‘Christian Gottlieb Daniel
Steins Bericht über das Bergische Land
anläßlich seiner Reise nach den
vorzüglichsten Haupstädten von MittelEuropa (1823)’, in: Jürgen Reulecke en
Burkhard Dietz, Mit Kutsche, Dampfroß,
Schwebebahn. Reisen im Bergische Land II
(1750-1910) (Neustadt/Aisch 1984) 128.
Hardenberg. 11-25. 73.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 352,
wijk M, Bemuurde Weerd oz. 92, vel 143.
Aan deze groep is voor Amsterdam aandacht besteed door Knotter, Economische
transformatie en stedelijke arbeidsmarkt,
46, 101, 111, 317; Ad Knotter, ‘Stedelijke
economie en arbeidsmarkt. Amsterdam in
de eerste helft van de negentiende eeuw’,
BMGN (1986) 551-580; Lucassen, Naar de
kusten van de Noordzee, 98.
Johannes Tack, Die Hollandgänger in
Hannover und Oldenburg. Ein Beitrag zur
Geschichte der Arbeiter-Wanderung (Leipzig 1902) 116.
Lucassen, Naar de kusten van de Noordzee,
98.
Tack, Die Hollandgänger, 117.
Sahner, Katholische und Evangelische Seelsorge, 16.
 N o t e n pp. 2 9 3 - 2 9 9

25 Leo Lucassen, ‘Het einde van een migratieregime: buitenlanders in Holland gedurende de 19e eeuw’, Historisch Tijdschrift
Holland (2001) 190-211; Pöckling, Vestiging, groepsvorming en integratie van de
Westerwalders in Amsterdam in de
negentiende eeuw.
26 Pöckling, 7.
27 De toestanden der werklieden in de
bouwbedrijven te Amsterdam. Rapport uitgebracht door de commissie van onderzoek
benoemd door de gemeenteraad in zijn vergadering van 30 juni 1897 (Amsterdam
1898) 21.
28 Staatscommissie over de werkloosheid (ingesteld bij koninklijk besluit van 30 juli 1909
no 42) II Verslag van de eerste sub-commissie (Den Haag 1913) 16, 34.
29 De toestanden der werklieden in de bouwbedrijven te Amsterdam, 21.
30 Idem, 22.
31 Idem, 13.
32 Idem, 13.
33 hua, toegang 79 Provinciaal Bestuur Jaarverslag Provinciaal Bestuur 1813-1920, 214,
Verslag over 1862, 432.
34 Idem, 215, Verslag over 1862, 461.
35 Idem, 216, Verslag over 1862, 431.
36 Van Lottum, Nieuwkomers in Nederland,
79.
37 Vergelijk Knotter, Economische transformatie en stedelijke arbeidsmarkt, 317.
38 Bericht von Heinrich Otto Rathmann an
den Central-Ausschuß für die Innere Mission. Werkgroep Reisepredigt, Jan Lucassen, iisg.
39 Utrechtsche Courant woensdag 28 februari
1838.
40 Bakkenes werd geboren in Nijkerk in 1805.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 221,
wijk F, Oud Munster kerkhof 222, vel 349.
41 Gerhard Heidenreich werd geboren in
1821 in Oldenburg. Bevolkingsregister
1880-1889 fiche 252, wijk F, Oude Gracht
Tolsteegzijde 168/23, vel 283.
42 Johan Garms werd in 1829 geboren in
Oldenburg. Catharina Bakkenes werd in

43

44
45

46

47
48
49

50

51

52

53
54
55
56

1822 in Driebergen geboren. Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 294, wijk D, Achter
Clarenburg 171, vel 315.
 Catharina IJperlaan werd geboren in
Utrecht in 1827 en Jacoba Hogerhout werd
geboren in Montfoort in 1827. Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 106, wijk C, Vreeburg 154, vel 190.
hua, toegang 182, 656, akte 258-769 17-31886.
Christiaan Lüschen werd geboren in Littel
in Oldenburg in 1807 en Johan Diederick
Lüschen in Littel in Oldenburg in 1829.
Johann Heinrich werd in 1823 geboren in
Littel. Bevolkingsregister 1850-1859, fiche
126, wijk C, Mijlpoort 451f, vel 767; Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 239, wijk G,
Hoogt 164, vel 240.
Zij werd in 1815 geboren in Driebergen.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 175,
wijk D, Donkerstraat 453, vel 625.
Matheus Pau werd in 1816 geboren in
Woerden. Bevolkingsregister 1860-1879,
fiche 193, wijk C, Varkenmarkt 715, vel
1555.
Johan Hollmann werd geboren in Wardenburg in 1823, Ludwig en Carel werden
geboren in 1847 en 1851. Bevolkingsregister
1860-1879, fiche 731, wijk M, Weerdsingel
614I, vel 1273.
Joy K. Lintelman, ‘Making service serve
themselves: immigrant women and
domestic service in North America, 18501920’, in: Dirk Hoerder en Jörg Nagler
(red.), People in transit, German migrations in comparative perspective. 1820-1930
(Cambridge 1995) 249-265.
Silke Wehner-Franco, Deutsche
Dienstmädchen in Amerika 1850-1914
(Münster/New York 1994) 110.
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
17-3-1871.
De krant was gematigd antipapistisch.
Mediaan voor de eerste groep 1820, voor
de tweede 1845.
Coby van der Wurf-Bodt, Van lichte wiven
tot gevallen vrouwen. Prostitutie in Utrecht

|

383

384

|

57

58

59
60

61

62

63

64
65
66
67
68
69
70

N o t e n p p . 299-305

vanaf de late middeleeuwen tot het einde
van de negentiende eeuw (Utrecht 1988).
Silke Wehner, ‘German domestic servants
in America, 1850-1914: a new look at German immigrants women’s experiences’,
in: Dirk Hoerder en Jörg Nagler (red),
People in transit, German migrations in
comparative perspective. 1820-1930 (Cambridge 1995) 267-293.
 Klaus Tenfelde, ‘Dienstmädchengeschichten. Strukturelle Aspekte im 19. und 20.
Jahrhundert’, Zeitschrift für Unternehmensgeschichte Beiheft 35; Hans Pohl
en Wilhelm Treue, Die Frau in der deutschen Wirtschaft (Wiesbaden 1985) 105-119.
Rommes, Oost, west, Utrecht best?
Jan Brugman, Hans Buiter en Kaj van
Vliet, Markten in Utrecht van de vroege
middeleeuwen tot nu (Utrecht 1995) 75.
P.J. Andriessen, Iets anders. Bevattende een
beschrijving van de provincien Zuid-Holland en Utrecht (Deventer 1871) 158.
Zie ook: Anke de Jong, Honderd jaar ‘besteden’ in Utrecht. Een onderzoek naar
hen, die in de periode 1830-1930 bemiddelden op de dienstboden-arbeidsmarkt
(Kandidaatsscriptie Sociale en economische geschiedenis Rijksuniversiteit Utrecht
1983. Aanwezig op het Utrechts Archief).
Zij werd geboren in 1802. Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 246, wijk G, st. Jansdam 319, vel 426.
Bevolkingsregister 1850-1859, wijk A, Oude
Gracht 68, vel 76.
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
8-5-1878.
De Jong, Honderd jaar ‘besteden’ in
Utrecht, 40.
Bernard Gewin, Arbeidsbeurzen (Utrecht
1898) 281-283.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 39, wijk
A, Nieuwegracht 926, vel 1132.
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
5-2-1884.
P.W.N.W. Dehing, ‘… Eene soort van
dynastie van spoorwegbeambten’. Arbeids-

71
72

73

74

75

76

77

78

79

markt en spoorwegen in Nederland, 18751914 (Hilversum 1989) 46.
Dehing, ‘… Eene soort van dynastie van
spoorwegbeambten’, 43.
Willem van den Broeke, Financiën en
financiers van de Nederlandse spoorwegen
1837-1890 (Zwolle 1985) 64.
A.J. Veenendaal, De ijzeren weg in een land
vol water. Beknopte geschiedenis van de
spoorwegen in Nederland 1834-1958
(Amsterdam 1998) 50.
Algemeene bepalingen voor het personeel
in dienst bij de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen. Allgemeine
Bestimmungen für die Angestellten der
Gesellschaft für den Betrieb von StaatsEisenbahnen (zp 1865). Met dank aan A.J.
Veenendaal die mij op dit reglement
attendeerde en zijn exemplaar aan mij uitleende.
 hua, stadsarchief 4, stadsarchief, 26* 2,
register van vreemdelingen die meer dan
zes jaar in Utrecht hebben gewoond en
derhalve op grond van artikel 8 van het
Burgerlijk Wetboek het recht hebben zich
blijvend in Nederland te vestigen met verklaringen van de directeur van politie te
Utrecht 1849-1856; Bevolkingsregister
1850-1859, fiche 231, wijk G, Oudegracht
21, vel 27.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 165,
wijk D, Elisabethstraat 247, vel 342; Overlijdensakte 6-1-1850, nr. 247.
Koos Wingelaar, Studeren in de negentiende eeuw. Een onderzoek naar het
hoger onderwijs en met name naar de studenten aan de Utrechtse universiteit in de
periode 1815-1877, Utrechtse Historische
Cahiers jaargang 10 (1989) nr. 1/2, 64.
Daniel Bernhards werd geboren in
Frankenthal in 1676 en overleed in
Utrecht in 1761. Reispredigt. Met dank aan
Jan Lucassen, die mij inzage verleende in
het manuscript van deze uitgave.
Bericht von Werner Droß an den CentralAusschuß für die Innere Mission 1880.
N o t e n pp. 3 0 5 - 3 0 8

80

81
82
83

84

85
86

87

88

89
90
91
92
93

Werkgroep Reisepredigt, Jan Lucassen,
iisg.
Utrechtsche studentenalmanak 1862
(Utrecht 1861); Utrechtsche studentenalmanak 1864 (Utrecht 1863).
Bevolkingsregister 1900-1910, bl. 2166, deel
8 1974-2288, wijk vi, Looierstraat 9 bis.
Zie het werk van Snell, Rommes, Panayi.
Ontwerp van wet tot regeling der
benoembaarheid van vreemdelingen tot
landsbediening. Handelingen Tweede
Kamer 1856-1857, bijlagen 1171-1173.
G. J. Hooykaas en F.J.P. Santegoeds (red.),
De briefwisseling van J.R. Thorbecke (Den
Haag 1996) Brief van Thorbecke aan de
Minister van Buitenlandse Zaken 4-7-1852,
394-395.
De Coninck, Een les uit Pruisen, 151.
G.W. Kernkamp, ‘De Utrechtsche
hoogeschool van 1815 tot 1877’, in: J.P.
Fockema Andreae e.a. (red.), De Utrechtsche Universiteit 1815-1936 (Utrecht 1936);
J.P. Fockema Andreae, ‘het beheer der
universiteit sinds 1877’, in: idem.
 Vergelijking met de Utrechtsche studentenalmanakken over deze periode leert dat dit
ook werkelijk alle Duitse hoogleraren
waren. In de almanakken worden adressen vermeld van studenten en medewerkers. Hieruit blijkt dat er geen hoogleraren net buiten de stadsgrens woonden.
Hij werd geboren in Emmerich in 1812.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 220,
wijk F, Wed 216, vel 345; Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad 12-1-1878.
Utrechtsche provinciale en stads almanak
voor het jaar 1861 (Utrecht 1861) 88.
Utrechtsche provinciale en stads almanak
voor het jaar 1861 (Utrecht 1861) 171, 202.
Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 34, wijk
A, Nieuwegracht 802, vel 987.
Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 466,
wijk H, Bagijne kade 324, vel 959.
J. Lorié, Levensschets van Dr. C.E.A. Wichmann, aangeboden ter gelegenheid van zijn
veertigjarig jubileum als hoogleraar te
Utrecht (Amsterdam 1919); Carl Wich-

mann was de vader van juriste en publiciste Clara Wichmann, die in 1885 tijdens
een vakantie in het huis van haar grootouders te Hamburg werd geboren en die in
1922 in Utrecht overleed. Hij was ook de
vader van schrijver, beeldend kunstenaar
en activist Erich Wichman (die zijn naam
met één ‘n’ spelde), die in 1890 in Utrecht
werd geboren. Erich Wichman ging in
Duitsland op kostschool. In 1927 richtte
hij de fascistenbeweging ‘De Bezem’ op.
Hij overleed in 1929. F. Vogelzang, ‘Clara
Wichmann (1885-1922) Maatschappijhervormster’, in: J. Aalbers e.a. (red.),
Utrechtse biografieën. Levensbeschrijvingen
van bekende en onbekende Utrechters 3
(Amsterdam/Utrecht 1996) 202-209; M.
Stafleu, ‘Erich Wichman (1890-1929) Kunstenaar, activist en bohémien’, in: J. Aalbers e.a. (red.), Utrechtse biografieën.
Levensbeschrijvingen van bekende en onbekende Utrechters 1 (Amsterdam/Utrecht
1994) 197-201.
94 Vogelzang, ‘Clara Wichmann (1885-1922)
Maatschappijhervormster’, 202-209.
95 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 417,
wijk G, Kromme Nieuwe Gracht 357, vel
588.
 96 Willem Veltheer, Heelkunde te Utrecht. Op
het breukvlak van twee eeuwen (Utrecht
1989) 46. Veltheer citeert uit een brief van
Engelmann aan Albert von Bezold in particulier bezit.
97 F.L. Meijler, ‘Introduction’, in: Th.W.
Engelmann, professor of physiology, Utrecht
(1889-1897). Some papers and his bibliography with an introduction by Dr. Frits L.
Meijler and a forword (in Dutch) by Dr.
Dirk Durrer (Amsterdam 1984) ix-xv.
98 Veltheer, Heelkunde te Utrecht, 59.
99 Friedrich Adelbert Salzer werd in 1858 in
Wenen geboren.
100 Veltheer, Heelkunde te Utrecht, 46.
101 Veltheer, Heelkunde te Utrecht, 61.
102 Veltheer, Heelkunde te Utrecht, 62.
Veltheer citeert uit het studentenblad
Minerva, ‘Benoeming’, 1890.
|

385

386

|

N o t e n p p . 309-316

103 Zie op dit punt ook: Bovenkerk, Eijken en
Bovenkerk-Teerink, Italiaans ijs, 180.
15 Bevolkingsregister 1860-1879, wijk L, 236,
fiche 639, vel 769.
16 Stadsarchiv Duisburg: Holländerverzeichnissen, onderdeel van de bevolkingsregis12 Een multiculturele samenleving
tratie.
Een multiculturele samenleving
17 Annemarie Cottaar en Leo Lucassen,
1 Bevolkingsregister 1850-1859, wijk I, fiche
‘Naar de laatste Parijse mode. Strohoe302, wijk I, fiche 166 ii; Bevolkingsregister
denmakers uit het Jekerdal in Nederland
1860-1879, wijk I , fiche 142.
1750-1900’, in: Ad Knotter en Willibrord
2 hua, stadsarchief V, 246 Registers der
Rutten (red.), Studies over de soiciaalpatenten over de twaalf wijken der stad
economische geschiedenis van Limburg XLVI
(Maastricht 2001) 45-82.
1851-1864 en 1875-1894, Patentregister
18 In de volkstelling van 1849 zijn de strohoe1859/60.
denmakers samengevoegd met de hoe3 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 14den- en pettenmakers. Op basis hiervan
7-1851.
kan niet worden vastgesteld of er van
4 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 28
overheersing van deze sector door Belgen
november 1851.
sprake was.
5 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 319 Overzicht van mensen die tussen 1701 en
11-1851, 6170.
 1797 het burgerrecht in Utrecht verwier6 Fontaine, Laurence, History of pedlars in
ven, aanwezig op Het Utrechts Archief.
Europe (Cambridge 1996).
Met dank aan Ronald Rommes.
7 Utrechtsche Courant 30 december 1839.
8 Zie ook: Jan Kok, ‘Komen en gaan. Migra- 20 Bevolkingsregister 1850-1859, wijk G, 17,
fiche 231, vel 21.
tiepatronen in de provincie Utrecht’, in:
21 Bevolkingsregister 1850-1859, wijk E, fiche
Kees Mandemakers en Onno Boonstra
324, vel 15.
(red.), De levensloop van de Utrechtse
bevolking in de 19de eeuw (Assen 1995) 128- 22 Bevolkingsregister 1850-1859, wijk E, fiche
325, vel 52, fiche 183, vel 47.
156.
9 Leonie van Nierop, De bevolkingsbeweging 23 Bevolkingsregister 1860-1879, wijk E, fiche
327, vel 119.
der Nederlandsche stad (Amsterdam 1905)
24 Bevolkingsregister 1860-1879, wijk D, fiche
125.
305, vel 577.
10 Pim Kooij, Groningen 1870-1914. Sociale
verandering en economische ontwikkeling in 25 Bevolkingsregister 1860-1879, wijk E, fiche
329, vel 178.
een regionaal centrum (Groningen 1987).
26 hua, S.A. ii, 386, Beschikking: 24 april
11 Op basis van ’t Hart, De stad Utrecht en
1786, Baille, Antoine, geb. ‘Auvergne in
haar inwoners, 297-299.
Vrankrijk’, rooms, ‘een keetellapper’;
12 Frans van Besouw, Migratie tussen
Beschikking: 24 maart 1777, Corsa, Jean,
Utrecht en Jutphaas 1850-1900 (ongepugeb. ‘Vrankrijk’, rooms, ‘een keetellapper’.
bliceerde doctoraalscriptie Geschiedenis
Ontleend aan: H. Tigelaar, Index van
uu 1988) 71.
namen van personen: – die zich na overleg13 Gerrit van Galensloot werd geboren in
ging van een akte van indemniteit te
1841 in Utrecht en Maria van der Linden
Utrecht gevestigd hebben, – die te Utrecht
in 1839 in Jutphaas. Bevolkingsregister,
om het recht van inwoning verzocht hebben
1860-1879, deel 1/370/214, wijk K, Hoog
1726 - 1811 (1812) Gemeentelijke ArchiefRovarschedijk 141, vel 225.
dienst Utrecht (Utrecht 1991).
14 G.B. Jansen, Baksteenfabricage in Nederland 1850-1920 (Zutphen 1987).
 N o t e n pp. 3 1 6 - 3 2 1

27 hua, S.A. ii, 386, Beschikking: 30 jan.
1775, Beise, Anthony, geb. Frankrijk,
rooms, ‘een scheersliep’; Beschikking: 25
mei 1778, Brun, le, Pierre, geb. te ‘Vrankrijk’, ‘messen en schaarenslijper’; Beschikking: 28 okt. 1776, Papon, Jean, geb. in
‘Vrankrijk’, rooms ‘een messe- en
schaarenslijper’; Beschikking: 27 dec. 1781,
Rievos, Jean Pierre, geb. in ‘Vrankrijk’,
rooms, ‘scharenslijper’; Beschikking: 24
maart 1777, Dilpet, Leendert, geb. te
‘Vrankrijk’, ‘schareslijper’. Ontleend aan:
H. Tigelaar, Index van namen van personen.
28 Snell maakt ook melding van Franse kappers in Kopenhagen, 135. Ook daar vormden ze geen belangrijke beroepsgroep.
29 hua, S.A. ii, 386, Beschikking: 8 nov.
1779, Chouet, Jan Philippe, geb. te Parijs,
rooms, ‘paruykemaker en friseur’;
Beschikking: 8 mei 1775, Verdigny, Louis,
‘paruykemaker’, met zijn vrouw Jeanne
Tessain. Ontleend aan: Tigelaar, Index van
namen van personen.
30 hua, S.A. ii, inv. nr. 386, Beschikking: 14
april 1789, Drie, Francois, geb. te ‘Vrankrijk’. Ontleend aan: Tigelaar, Index van
namen van personen.
31 Overzicht van mensen die tussen 1701 en
1797 het burgerrecht in Utrecht verwierven, aanwezig op Het Utrechts Archief.
32 Geciteerd in Lestrade, 3.
33 Jan Lucassen, 336; J. Mertens, Handel en
wandel van de Teuten in Duitse gewesten
(Lommel 1995) 277.
34 Laurence Fontaine, History of pedlars in
Europe (Cambridge 1996) 181.
35 Lucassen, Naar de kusten van de Noordzee,
114.
36 Lucassen, Naar de kusten van de Noordzee,
226.
37 Lucassen, Naar de kusten van de Noordzee,
114, 192-193, 223, 323; Oberpenning noemt
in haar overzicht van Europese trekhandelaars-systemen de parapluverkopers niet.
 Oberpenning, Migration und Fernhandel
im “Tödden-System”, 70-74; Abel Poitri-

38

39

40
41

42
43

44

45
46

47

neau bespreekt wel de handelaren uit de
Auvergne en noemt daarbij tal van artikelen, maar maakt geen melding van paraplu’s. Abel Poitrineau, ‘Les Colporteurs
d’autrefois en France’, in: Wilfried Reininghaus (red.), Wanderhandel in Europa.
Beiträge zur wissenschaftlichen Tagung in
Ibbenburen, Mettingen, Recke und Hopsten
vom 9-11. Oktober 1992 (Dortmund 1993)
73-80; Mertens noemt hen wel. Mertens,
Handel en wandel, 277.
Lestrade, ‘Ketellappers, koperslagers en
paraplumakers uit Auvergne’, 1-4.
Lestrade verwijst naar de lijst in het
archief van Aurillac.
Annemarie Cottaar vermeldt dat ambulante handelaren in paraplu’s nieuwe
exemplaren bestelden in Utrecht, bij de
firma Sinke. Deze firma werd genoemd
door een van de geïnterviewden. Welke
firma dat is, is onduidelijk. Annemarie
Cottaar, Kooplui, kermisklanten en andere
woonwagenbewoners. Groepsvorming en
beleid 1870-1945 (Amsterdam 1996) 92.
Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 229-1851 nr. 5787.
Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 287-1851 nr. 5317; Utrechtsche Provinciale en
Stadscourant 26-9-1851 nr. 5803.
Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 269-1851 nr. 5803.
hua, S.A. ii, 386: Beschikking: 8 april 1771
en Beschikking: 17 jan. 1797. Ontleend
aan:. Tigelaar, Index van namen van personen.
Camille Rentier werd geboren in Cros-deMontvert in 1844. Bevolkingsregister 18601879, fiche 285, wijk D, Oude Gracht 39,
vel 49.
Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 167-1851 nr. 5200.
Snell noemt ook Italiaanse pleistergieters
in Kopenhagen in het midden van de
negentiende eeuw, 135. Ze maakt geen
melding van schoorsteenvegers.
Aart Heering, ‘Italianen in Nederland’, in:
A.H. Huussen, W.E. Krul en E.Ch.L. van

|

387

388

|

48

49

50
51
52

53
54
55

56
57

58

N o t e n p p . 321-326

der Vliet (red.), Vreemdelingen. Ongewenst
en onbemind (Groningen 1991) 15-20; R.
Rommes, ‘Café Italien’, Oud-Utrecht.
 Tijdschrift voor de geschiedenis van de stad
en provincie Utrecht (1998) 71, 86-87.
Frank Bovenkerk en Loes Ruland, ‘Italiaanse schoorsteenvegers in Amsterdam’,
Ons Amsterdam jrg. 38, nr.1, 1986, 23-26.
J.W.M. Kors en M.J.G. Kors, ‘Italiaanse
schoorsteenvegers in Den Haag. De familie Andreoli’, Jaarboek van het Centraal
Bureau voor Genealogie en het iconographisch bureau. Deel 46 (Den Haag 1992)
178-207, 181.
Kors en Kors, Italiaanse schoorsteenvegers, 183.
Kors en Kors, Italiaanse schoorsteenvegers, 195.
Van der Harst en Lucassen, 106; Het veelvuldig op en neer reizen van schoorsteenvegers tussen verschillende Nederlandse
steden is ook vastgesteld door Kors en
Kors, ‘Italiaanse schoorsteenvegers in
Nederland’, 178-207.
Heering, Italianen in Nederland, 15.
Rommes, Oost, West, Utrecht best?.
hua, S.A. ii, 386, Beschikking: 19 april
1779. Ontleend aan: Tigelaar, Index van
namen.
hsn Steekproef geboorte 11-12-1818,
Geboorteakte 989 11-12-1818.
Bevolkingsregister 1850-1859, wijk E, fiche
183, vel 30. De advertentie vermeldt Lijnmarkt 36. Het bevolkingsregister 31. Waarschijnlijk is de nummering veranderd.
Luigi Guisti werd in 1818 in Lucca in Toscane geboren. Hij trouwde in 1849 in
Utrecht met de Haagse Margaretha Mansveldt. Hun kinderen werden in Utrecht
geboren tussen 1848 en 1854. Bij het huwelijk werd de voorechtelijk geboren dochter
Maria Louisa geëcht. De nog een jaar eerder geboren dochter Louisa Dommica was
toen reeds overleden.
Lucassen, Naar de kusten van de Noordzee,
143-144.
59 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 610-1851 advertentienummer 5888.
60 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 2311-1884.
61 Huwelijksakte 421 5-12-1849.
62 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 1211-1851 advertentienummer 6279.
63 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 2910-1851 advertentienummer 6131.
64 Later P.J. Fochettie Oudegracht A 36 tussen wees- en smeebrug. Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 24-11-1884.
65 Heering, 15.
66 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 25
juni 1876.
67 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 187-1851 advertentienummer 5227.
68 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 257-1851 advertentienummer 5292.
 69 Kurt Brenner, Die Zillertaler Wanderhandel im 18. Und 19. Jahrhundert (Inssbruck
1964).
70 Brenner, Die Zillertaler Wanderhandel, 133.
71 Brenner, 134.
72 Brenner, 248
73 Brenner, 249.
74 Boven de zuidzijde van de pandhof van de
Domkerk. D.E.A. Faber en R.N.J. Rommes, ‘Op weg naar stabiliteit’, in: R.E. de
Bruin, P.D. ’t Hart, A.J. van den Hoven
van Genderen, A. Pietersma (red.), ‘Een
paradijs vol weelde’. Geschiedenis van de
stad Utrecht (Utrecht 2000) 251-314, 308.
75 W.J.B. Serfontein, Suid-Afrikaners in
Utrecht 1762-1954 (Utrecht 1954), 54.
76 Serfontein, Suid-Afrikaners in Utrecht, 52.
77 Serfontein, 50.
78 Bevolkingsregister 1860-1879, wijk K,
Singel 326b/37, fiche 595, vel 610.
79 Bevolkingsregister 1860-1869, wijk M,
fiche 744, vel 1554.
80 Bevolkingsregister 1860-1869, wijk M,
fiche 751, vel 1745.
81 Bevolkingsregister 1850-1859, wijk I, 6-8,
wijk G.
82 Bevolkingsregister 1850-1859, wijk I, fiche
304.
N o t e n pp. 3 2 6 - 3 3 5

83 Bevolkingsregister 1860-1869, wijk M,
fiche 731, vel 1263.
84 Bevolkingsregister 1860-1879, wijk L, 333 v,
fiche 679, vel 1784.
85 Cornelis Ch. Goslinga, The Dutch in the
Caribbean and in Surinam 1791/5-1942
(Assen/Maastricht 1990) 19.
86 Green, ‘The comparative method’, 57-72,
68.
87 Vergelijk: Waldinger, Still the promised
city?; Hondius, Gemengde huwelijken,
gemengde gevoelens, 17.
13 Samenvatting en conclusie
Samenvatting en conclusie

1
2

Zie ook: Bovenkerk, Eijken en BovenkerkTeerink, Italiaans ijs, 180.
 Zie op dit punt ook Lourens en Lucassen,
Arbeidswanderung und berufliche Spezialisierung. De niche van de steenbakkers uit
het Duitse graafschap Lippe kwam tot
ontwikkeling, toen gelijktijdig de mogelijkheden in het tichelbakken toenamen
en andere opties wegvielen. Lipper immigranten, die aanvankelijk ook (of vooral)
in andere beroepen werkzaam waren, verschoven hun activiteiten naar het tichelwerk. De Lipper overheid bevorderde
daarna het proces door een boodschapper
aan te stellen, die een monopolie had in
het afsluiten van contracten met Nederlandse producenten. In haar studie van de
textielhandelaren uit Münsterland, heeft
Oberpenning eveneens geconstateerd dat
overheidsbeleid het nichevormingsproces
bewust of onbewust kan bevorderen. H.
3
4

Oberpenning, Migration und Fernhandel
im ‘Tödden-system’. Wanderhändler aus
dem nördlichen Münsterland im mittleren
und nördlichen Europa (Osnabrück 1996).
Vermeulen, Etnische groepen en grenzen,
24.
In de twee Amerikaanse textielsteden
Lawrence en Manchester in New England,
werkten Duitse immigranten in
geschoolde beroepen in de snel expanderende textielindustrie. Zij kwamen uit
slechts enkele kleinere dorpen in het zuiden van Saksen. Immigranten uit Saksen
hadden maar een beperkt aandeel in de
totale Duitse immigratie naar de Verenigde Staten en van de Duitse immigranten ging alleen een klein aantal naar New
England. De textielindustrie van de Saksische dorpen – die een lange traditie kende
– stortte in na 1870, juist op het moment
dat er zich in Lawrence en Manchester
veel nieuwe mogelijkheden voordeden.
Deze samenloop van omstandigheden
veroorzaakte over een korte periode een
uitstroom van migranten uit enkele dorpen in Saksen, naar de twee textielsteden
in Amerika. McCaffery, 45. In de Maastrichtse aardewerkindustrie zien we iets
vergelijkbaars. Deze kwam tot ontwikkeling juist op het moment dat de
aardewerkindustrie in het Belgische
Andenne inzakte. Het gevolg was een
korte migratiebeweging van Andenne
naar Maastricht. Gertjan de Groot, Fabricage van verschillen.
 |

389

Literatuurlijst

Adresboek (Utrecht)
Algemeen Politieblad
De Avondbode, algemeen nieuwsblad voor
staatkunde, handel, nijverheid, landbouw,
kunsten en wetenschappen
De Gemeentestem
Gustaaf-Adolf, Tafereelen en berigten uit de
Geschiedenis der Protestantsche kerk in
onze dagen
Verslag der Handelingen van de Tweede Kamer
der Staten Generaal
Herzoglich Nassauisches allgemeines Intelligenzblatt
Jaarboekje Oud-Utrecht
Jaarboek Oud Utrecht
Maandblad Oud Utrecht
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk dagblad
Utrechtsche Courant
Utrechtsch Dagblad
Utrechtsche Provinciale en Stadscourant
Utrechtsche studentenalmanak
Utrechtsche provinciale en stads almanak voor
het jaar…
De Volkskrant

Aldrich, Howard, John Cater, Trevor Jones,
David McEvoy en Paul Velleman, ‘Ethnic
residential concentration and the protected market hypothesis’, Social Forces 63
(4 juni 1985) 996-1009.
Algemeene bepalingen voor het personeel in
dienst bij de Maatschappij tot Exploitatie
van Staatsspoorwegen. Allgemeine Bestimmungen für die Angestellten der Gesellschaft für den Betrieb von Staats-Eisenbahnen (zp 1865).
Amersfoort, H. van, Koning en kanton. De Nederlandse staat en het einde van de Zwiterse
krijgsdienst hier te lande 1814-1829 (Den
Haag 1988).
Andriessen, P.J., Iets anders. Bevattende een
beschrijving van de provinciën Zuid-Holland en Utrecht (Deventer 1871).
Arkel, Dik van, ‘De groei van het anti-Joodse
stereotype. Een poging tot een hypothetisch-deductieve werkwijze in historisch
onderzoek’, Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis (1984) 34-70.
Baaden, Franz, Chronik der Gemeinde MogenAdresboek van de werklieden-organisaties in
dorf 1385-1985 (Mogendorf 1985).
Baaden, F., Landgänger. Botschafter des KanNederland (Den Haag 1910).
Aengenvoort, Anne, Migration – Siedlungsbilnenbäckerlandes (Ransbach-Baumbach
dung – Akkulturation. Die Auswanderung
1993).
Nordwestdeutscher nach Ohio, 1830-1914
Baaden, Franz, ‘Die Töpferregion Wester(Stuttgart 1999).
wald. Ein geschichtlicher Überblick über
Aerts, Remieg, en Henk te Velde, ‘De taal van
das Kannenbäckerland und seine Aushet nationaal besef, 1848-1940’, in: N.C.F.
strahlungen’, in: Dieter Rolfes (red.), Kevan Sas (red.), Vaderland. Een geschiedenis
ramikmuseum Westerwald. Deutsche
van de vijftiende eeuw tot 1940 (AmsterSammlung für historische und zeitgenösdam 1999) 391-454.
sische Keramik (Höhr-Grenzhausen zj).
 Albers, P., Geschiedenis van het herstel der
Balkema, Tanja, Migratie naar Gouda 1850hierarchie in de Nederlanden (2 delen Nij1914 (ongepubliceerde doctoraalscriptie
megen 1903-1904).
geschiedenis Universiteit Utrecht 2001,

392

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

aanwezig op het gemeentearchief in
Gouda).
Barth, F., ‘Introduction’, in: F. Barth (red.),
Ethnic groups and boundaries. The social
organization of cultural difference (Londen
1969).
Becker, Holger, ‘Christian Gottlieb Daniel
Steins Bericht über das Bergische Land
anläßlich seiner Reise nach den vorzüglichsten Haupstädten von Mittel-Europa” (1823)’, in: Jürgen Reulecke en
Burkhard Dietz (red.), Mit Kutsche,
Dampfroß, Schwebebahn. Reisen im Bergische Land II (1750-1910) (Neustadt/
Aisch 1984).
Beer, J.J.A. de, ‘Beroepskeuze, levensstandaard en lichamelijke ontwikkeling. De
kleine sigarenmaker in Utrecht, ca. 1850’,
Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis (1993)
216-235.
Beeton’s dictionary of industries and commerce
(Londen z.j./1880).
Bergh, S.J. van den, Een dichtbundel voor mijn
vaderland (Haarlem 1851).
Berntsen, Peter D., Werken en wonen in
vreemd Amsterdam; Duitse migranten in
de hoofdstad van ons land in het jaar 1853.
Een onderzoek naar de Duitse migranten
in Amsterdam in het jaar 1853 aan de
hand van hun registratie in het reis- en
verblijfpassenregister van de stad (ongepubliceerde doctoraalscriptie Amsterdam 1987, aanwezig in het gemeentearchief Amsterdam).
Berry, John W., ‘Psychology of Acculturation.
Understanding individuals moving between cultures’, in: Richard W. Brislin
(red.), Applied cross-cultural psychology
(Cross-cultural research and methodology series vol. 14), (Newbury
Park/Londen/New Delhi 1990) 232-253.
Bervoets, J.A.A., ‘De registratie van militairen
in Nederland en haar weerslag in de archieven, berustend bij het Algemeen
Rijksarchief’, Gens Nostra xxvii (1972)
368-375.
Besouw, Frans van, Migratie tussen Utrecht
en Jutphaas 1850-1900 (ongepubliceerd
doctoraalscriptie Geschiedenis uu 1988).
Bevaart, W., De Nederlandse defensie (18391874) (Den Haag 1993).
Blau, Peter M., Inequality and heterogeneity; a
primative theory of social structure (New
York 1977).
 Blaschke, Monika, ‘No way but out: German
women in Mecklenburg’, in: Christiane
Harzig (red.), Peasant maids – city women.
From the European countryside to urban
America (Ithaca en Londen 1997) 25-56.
Boersma, Jan en Ivo Kuypers, ‘En toen kwam
het kapitaal…’ Een onderzoek naar segmenteringsprocessen op de arbeidsmarkt
voor de kledingindustrie, 1850-1920 (ongepubliceerde Doctoraalscriptie geschiedenis Universiteit Utrecht 1988).
Boersma, Jan en Ivo Kuypers, ‘“En toen
kwam het kapitaal…” Een onderzoek
naar segmenteringsprocessen op de arbeidsmarkt voor de kledingindustrie,
1850-1920’, Textielhistorische Bijdragen, 33
(1993) 92-118.
Bohlman, Philip V., ‘“Still, they were all Germans in town” – music in the multi-religious German-American community’, in:
Eberhard Reichmann, La Vern J. Rippley
en Jörg Nagler (red.), Emigration and settlement patterns of German communities in
North America (Indianapolis 1995) 275293.
Bommel, Irma van, ‘De fotografie’, in: J.W.L.
Hilkhuijsen (red.), De stad Delft. Cultuur
en maatschappij van 1813 tot 1914 (Delft
1992) 289-302.
Bonacich, E., ‘A theory of middlemen minorities’, American Sociological Review, 38
(1973) (5) 583-594.
Bonacich, Edna en John Modell, The economic basis of ethnic solidarity. Small business in the Japanese American community
(Berkeley 1980).
Boogman, J.C., Nederland en de Duitse Bond
1815-1851 (Groningen 1955).
Boogman, J.C., Rondom 1848. De politieke ontwikkeling van Nederland 1840-1858 (Bussum 1978).
Borne, J.C.C.F.M. van den, ‘Naturalisaties in
Nederland in de eerste helft van de negen-

L i t e r at u u r l i js t

tiende eeuw’, Jaarboek van het CBG, 46
(1992) 208-246.
Boscia-Mulè, Patricia, Authentic ethnicities.
The interaction of ideology, gender power,
and class in the Italian-American experience (Westport, Connecticut en Londen
1999).
Bosschaert, D., De stad Utrecht als medisch
ontwikkelingsgebied (Utrecht 1969).
Bossenbroek, M.P., Volk voor Indië. De werving van Europese militairen voor de Nederlandse koloniale dienst 1814-1909
(Amsterdam 1992).
 Bossenbroek, Martin, en Jan H. Kompagnie,
Het mysterie van de verdwenen bordelen.
Prostitutie in Nederland in de negentiende
eeuw (Amsterdam 1998).
Bovenkerk, Frank, Anne Eijken en Wiesje Bovenkerk-Teerink, Italiaans ijs. De opmerkelijke historie van de Italiaans ijsbereiders
in Nederland (Amsterdam 1983).
Bovenkerk, Frank, en Loes Ruland, ‘Italiaanse
schoorsteenvegers in Amsterdam’, Ons
Amsterdam jrg. 38 (1986) nr.1., 23-26.
Bras, Hilde, ‘Domestic service, migration and
the social status of women at marriage.
The case of a Dutch sea province, Zeeland
1820-1935’, Historical Social Research, vol.
23, 1998, 3, 3-19.
Brenner, Kurt, Der Zillertaler Wanderhandel
im. 18. Und 19. Jahrhundert (Innsbruck
1964).
Broeke, Willem van den, Financiën en financiers van de Nederlandse spoorwegen 18371890 (Zwolle 1985).
Broers, H.J., Utrecht Historische wandelingen
(Utrecht 1908).
Brom, Gerard, Herleving van de kerkelijke
kunst in katholiek Nederland (Leiden
1933).
Brugman, Jan, Hans Buiter en Kaj van Vliet,
Markten in Utrecht van de vroege middeleeuwen tot nu (Utrecht 1995).
Brües, Otto, Das Mädchen von Utrecht.
Erzählung (Berlijn 1933).
Bruin, R.E. de, Burgers op het kussen. Volkssoevereiniteit en bestuurssamenstelling in de
stad Utrecht, 1795-1813 (Zutphen 1986).
Bruin, R.E. de, ‘Stilte na de storm. Utrecht in
de eerste helft van de negentiende eeuw’,
Bijdragen en Mededelingen betreffende de
Geschiedenis der Nederlanden, 101 (1986)
510-528.
Bruin, R.E. de, P.D. ’t Hart, A.J. van den Hoven van Genderen, A. Pietersma (red.),
‘Een paradijs vol weelde’. Geschiedenis van
de stad Utrecht (Utrecht 2000).
Bruin, R.E. de, ‘Regenten en revolutionairen’,
in: R.E. de Bruin, P.D. ’t Hart, A.J. van
den Hoven van Genderen, A. Pietersma
(red.), ‘Een paradijs vol weelde’. Geschiedenis van de stad Utrecht (Utrecht 2000) 315374.
Buikema, Rosemarie, ‘Someday, somehow,
somewhere. Interetnische relaties in West
Side Story en Jungle Fever’, Immigrantenstudies (2000) nr. 4, 260-274.
Bruijn, Jeanne de, Haar werk. Vrouwenarbeid
en arbeidssociologie in historisch en emancipatorisch perspectief (Amsterdam 1989).
 Bruns, A., Gericht und Kirchspiel Oberkirchen.
Beiträge zur Geschichte der Stadt Schmallenberg (Schmallenberg 1981).
Buikema, Rosemarie, ‘Someday, somehow,
somewhere. Interetnische relaties in West
Side Story en Jungle Fever’, Migrantenstudies (2000) nr. 4 260-274.
Burger, Jan Erik, en Peter Berntsen, ‘De
Duitse immigratie naar Amsterdam in de
19e eeuw’, Ons Amsterdam 38 (maart
1986) nr. 3, 59-64.
Busken Huet, Conrad, Lidewijde (oorspronkelijke uitgave Amsterdam 1868,
Utrecht/Amsterdam 1981).
Busken Huet, Conrad, De Nederlandsche Gustaaf-Adolfvereeniging en hare bestrijding
(Haarlem 1854).
Buwalda, S.T., ‘Voor godsdienst, vaderland en
Oranje. Het verzet van Utrechtse protestanten tegen de liberale staatsinrichting en
het herstel van de bisschoppelijke
hiërarchie (1840-1853)’, Jaarboek Oud
Utrecht (2000) 103-124.
Campen, J.W.C. van, ‘De Handelsfirma Trip
1820-1890, volgens familieaantekeningen

|

393

394

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

medegedeeld’, Jaarboekje Oud Utrecht
(1958) 115-141.
Carter, Bob, Marci Green en Rick Halpern,
‘Immigration policy and the racialization
of migrant labour: the construction of national identities in the usa and Britain’,
Ethnic and Racial Studies (januari 1996)
Vol. 19, nr. 1, 135-157.
Chin, K. S., I. Yoon en D. Smith, ‘Immigrant
small business and international economic linkage: a case of the Korean wig
business in Los Angeles, 1968-1977’, International Migration Review (1996) vol. xxx,
no 2, 485-510.
Chotkowski, M.B., 750 jaar migratie naar
Delft. Onderzoek en bronnenoverzicht (Leiden 1996).
Clark, Peter, British clubs and societies 15801800. The origins of an associational world
(Oxford 2000).
Cleveland and its Germans (Cleveland Ohio
1998).
Cohen, J. M., The life of Ludwig Mond (Londen 1956).
Coninck, Pieter de, Een les uit Pruisen. Nederland en de Kulturkampf, 1870-1880 (Leiden
1998).
Cottaar, Annemarie, Kooplui, kermisklanten
en andere woonwagenbewoners. Groepsvorming en beleid 1870-1945 (Amsterdam
1996).
Cottaar, Annemarie, Ik had een neef in Den
Haag. Nieuwkomers in de twintigste eeuw
(Zwolle 1998).
 Cottaar, A., J. Lucassen en L. Lucassen, Van
over de grens. Gids voor lokaal historisch
onderzoek naar immigratie in Nederland
(Utrecht 1998).
Cottaar, Annemarie, en Leo Lucassen, ‘Naar
de laatste Parijse mode. Strohoedenmakers uit het Jekerdal in Nederland 17501900’, in: Ad Knotter en Willibrord Rutten (red.), Studies over de soicaal-economische geschiedenis van Limburg XLVI (Maastricht 2001) 45-82.
Couperus, Louis, De boeken der kleine zielen.
Eerste deel (Amsterdam 1901).
Dehing, P.W.N.W., ‘… Eene soort van dynastie van spoorwegbeambten’. Arbeidsmarkt
en spoorwegen in Nederland, 1875-1914
(Hilversum 1989).
Dekker, A.J., ‘De opkomst van kerstboom en
kerstviering in Nederland (ca. 1835-1880)’,
Volkskundig bulletin 8, 2 1982, 129-179.
Delheye, Pascal, ‘Carl Euler (1809-1882): Een
Duitse turnapologeet in Brussel’, Sportimonium (2001) 2, 25-33.
Denig, Carl, Utrecht van ancien régime tot
nieuwe tijd. De bewoning van de Utrechtse
binnenstad in haar ruimtelijke structuur,
1793-1891 (Utrecht 1995).
Dick, Otto, Die Feile und ihre Entwicklungsgeschichte (Berlijn 1925).
Diederiks, Herman, Een stad in verval.
Amsterdam omstreeks 1800, demografisch,
economisch, ruimtelijk (Amsterdam 1982).
Dijk, H. van, Rotterdam 1810-1880. Aspecten
van een stedelijke samenleving (Schiedam
1976).
Dirven, Monique, ‘Het gemeentelijk cultuurbeleid in de negentiende eeuw’, Jaarboek
Oud-Utrecht 1995 (Utrecht 1995) 95-118.
Doedens, Anne, Nederland en de Frans-Duitse
oorlog. Enige aspecten van de buitenlandse
politiek en de binnenlandse verhoudingen
van ons land omstreeks het jaar 1870 (Zeist
1973).
Dokkum, J.D.C. van, ‘Een episode uit het
Utrechtse kunstleven in het einde der 19de
en het begin der 20ste eeuw’, Jaarboekje
Oud-Utrecht (1937) 97-137.
Dokkum, J.D.C. van, ‘De Utrechtsche toonkunstafdeeling in haar ontwikkelingsjaren
(uit oude notulen en verslagen), Jaarboekje Oud Utrecht (1933) 122-194.
Dreesmann, A.C.R., Evolutie en expansie. Een
onderzoek naar de samenhang van vorm,
functie en prijspolitiek in de detailhandel,
inzonderheid bij het grootbedrijf (Leiden
1963).
Dunk, Herman von der, Der Deutsche
Vormärz und Belgien 1830/48 (Wiesbaden
1966).
