Maatschappelijke verslaggeving: de internationale situatie
EXTERNE VERSLAGGEVING

Maatschappelijke
verslaggeving: de
internationale situatie
Ans Kolk
SAMENVATTING Dit artikel geeft een overzicht van de internationale stand van zaken met betrekking tot de verslaggeving over
maatschappelijke aspecten van ondernemen, gebaseerd op
recent uitgevoerd onderzoek. De cijfermatige trends in elf landen
in het afgelopen decennium tonen een duidelijke toename in het
aantal gepubliceerde verslagen. Een nog sterkere stijging valt de
afgelopen jaren voor de 250 grootste multinationale ondernemingen te constateren. Deze situatie vertoont een duidelijke relatie met wet- en regelgeving, en de publicatie van richtlijnen in de
diverse landen. In de overheidsaandacht en de ondernemingspraktijk valt een duidelijke verbreding te zien van verslaggeving
over milieu naar gecombineerde rapportages waarin sociale,
maatschappelijke en soms ook ﬁnanciële aspecten van de
bedrijfsvoering aan de orde komen. Hoewel externe veriﬁcatie
van niet-ﬁnanciële verslagen in geen enkel land verplicht is, blijkt
dat ondernemingen dit toch in toenemende mate laten doen, een
markt waarop de grote accountantskantoren het meest actief
zijn. In de slotparagraaf wordt kort aandacht besteed aan de betekenis en waarde van de geanalyseerde ontwikkelingen.
1

Inleiding
De belangstelling voor verslaggeving over de maatschappelijke aspecten van de bedrijfsvoering is in het
afgelopen decennium sterk toegenomen. Dit vormt
een weerspiegeling van maatschappelijke verwachtin-

Prof. Dr. A. Kolk is hoogleraar sustainable management aan de
Universiteit van Amsterdam en onderzoeksdirecteur van de
Amsterdam graduate Business School. Dit artikel is gebaseerd
op onderzoek ten behoeve van de KPMG International Survey of
Corporate Sustainability Reporting 2002 en de KPMG International
Survey of Environmental Reporting 1999.
504

MAB

gen, wettelijke eisen en de behoeften van ondernemingen om ook dergelijke niet-financiële prestaties te
meten en te beheersen, en hierover naar interne en
externe stakeholders verantwoording af te leggen.
 Terwijl deze verslaggeving ruim tien jaar geleden vooral betrekking had op milieu en veiligheid, neemt het
aantal ondernemingen dat deze informatie combineert
met sociale en/of financiële aspecten toe. Deze maatschappelijke, integrale of duurzaamheidsverslaggeving
wordt ook wel aangeduid als ‘sustainability’, ‘triple bottom line’ of ‘3-P reporting’ (People, Planet and Profit).
Dit artikel geeft een overzicht van de internationale
stand van zaken met betrekking tot maatschappelijke
verslaggeving, gebaseerd op recent uitgevoerd onderzoek. Maatschappelijke verslaggeving is hierbij beschouwd als die jaarverslagen die rapporteren over de
activiteiten ten aanzien van de milieu- en/of sociaalethische, maatschappelijke aspecten van ondernemen, in de vorm van aparte publicaties of als onderdeel van het financieel verslag. Bij het onderzoek zijn
sociale verslagen die uitsluitend betrekking hebben
op interne (personele) aspecten niet meegenomen.
Dit geldt ook voor de zogenaamde ‘community’ verslagen, vaak gepubliceerd door Amerikaanse ondernemingen, waarin alleen de inspanningen op het terrein van filantropie, giften, donaties en bijdragen aan
maatschappelijke organisaties en charitatieve instellingen zijn opgenomen.
Het artikel analyseert achtereenvolgens de cijfermatige trends in een groot aantal landen in het afgelopen
decennium (in paragraaf 2) en de tendensen in de
maatschappelijke verslaggeving van de 250 grootste
multinationale ondernemingen (paragraaf 3). In
paragraaf 4 wordt ingegaan op de wetgeving en andere vormen van overheidsstimulering in de diverse
landen, die de achtergrond vormt voor internationale
verschillen in de omvang van maatschappelijke verslaggeving. Hoewel externe verificatie van maatschappelijke verslagen in geen enkel land verplicht is, laten
ondernemingen dit toch in toenemende mate doen,

n o v e m b e r

2 0 0 2

zoals in paragraaf 5 naar voren komt. In de laatste
paragraaf wordt ten slotte ingegaan op de betekenis
van deze trends, alsmede de beperkingen van maatschappelijke verslaggeving.
 2

Trends in het afgelopen decennium
Vanaf 1993 is steeds om de drie jaar onderzocht hoe in
ongeveer tien landen de honderd grootste onderne-

mingen rapporteren over de maatschappelijke aspecten van ondernemen (KPMG, 1993; KPMG, 1997;
KPMG/WIMM, 1999; KPMG/UvA, 2002). Figuur 1
geeft de percentages ondernemingen weer met maatschappelijke verslaggeving op concernniveau voor elf
landen waar het onderzoek in meerdere jaren werd
uitgevoerd1. Er valt in totaal een duidelijke stijging te
zien, van 12% van alle ondernemingen in 1993 tot
17% in 1996, 24% in 1999 en 28% in 2002.
Figuur 1: Maatschappelijke verslaggeving in 11 landen in 1993, 1996, 1999 en 2002 (in %)
(voor jaren waarin een land niet is meegenomen, is het percentage op 0 gesteld)
Totaal

Duitsland

Zweden

GB

Noorwegen

2002

VS

1999
1996
1993

Denemarken

Nederland

België

Finland

Australië

Frankrijk

10

20

30

40

50

Bron: Kolk, 2000a; KPMG/UvA, 2002

n o v e m b e r

2 0 0 2

MAB

505

EXTERNE VERSLAGGEVING
Ook in andere landen dan die zijn opgenomen in
figuur 1 is maatschappelijke verslaggeving duidelijk
in opkomst, vooral in Japan is het op dit moment zeer
wijdverbreid (72%) (zie paragraaf 4). Ook ondernemingen in Canada (19%), Italië (12%), Spanje (11%),
Hongarije (8%), Slovenië (5%), Griekenland (2%) en
Zuid-Afrika (1%) beginnen over milieu- en sociale
aspecten te rapporteren (KPMG/UvA, 2002). Deze
landen waren in de voorgaande studies niet meegenomen, waardoor er geen trendgegevens zijn.
 Figuur 1 toont dat maatschappelijke verslaggeving in
het afgelopen decennium in het algemeen is toegenomen, maar ook dat er verschillen zijn in de ontwikkelingen in de onderzochte landen. Groot-Brittannië,
Finland en ook Nederland volgen het algemene
patroon in versterkte mate, met hogere percentages
en stijgingen. In andere landen, zoals Duitsland,
Noorwegen en de Verenigde Staten zijn er fluctuaties
door de jaren heen, maar ligt het percentage boven
het gemiddelde van alle landen2. Ondernemingen in
Australië, België en Frankrijk zijn vooralsnog minder
actief met het uitbrengen van maatschappelijke verslagen, hoewel met name in Frankrijk een duidelijke
stijging valt waar te nemen.
Om de genoemde verschillen te kunnen duiden, moet
een aantal aspecten in ogenschouw worden genomen.
In de eerste plaats is de wetgeving en de maatschappelijke belangstelling van belang. Paragraaf 4 zal hier
nader op ingaan. Voorts speelt ook de samenstelling
van de lijst van ondernemingen een rol. Hoewel banken en verzekeraars, en (detail)handelsbedrijven in
toenemende mate ook maatschappelijke verslagen
publiceren, zijn het van oudsher vooral de industriële,
meer ‘vervuilende’, sectoren die vooroplopen met
milieuverslaggeving. Door de jaren heen is bovendien
de samenstelling van de lijsten van honderd ondernemingen veranderd, door fusies en overnames, faillissementen of door veranderde criteria voor bijvoorbeeld rankings.
Daarnaast komt het voor dat ondernemingen wel een
maatschappelijk verslag op concernniveau publiceren,
maar niet in de verschillende landen waar ze vestigingen hebben. Dit betekent dat landen met weinig
‘eigen’ grote multinationale ondernemingen ook relatief minder verslagen kunnen meetellen. Dit aspect
speelt bijvoorbeeld een rol in België, dat vrijwel uitsluitend buitenlandse multinationals kent. Ten slotte
is de opvallendheid van ondernemingen ook een
belangrijke factor: grote multinationale ondernemingen zijn, door grotere zichtbaarheid en impact, eerder
geneigd tot maatschappelijke verslaggeving (Kolk,
Walhain en Van de Wateringen, 2001).
 In de volgende paragraaf zal nader worden ingegaan

506

MAB

op deze grootste multinationale ondernemingen.
Daartoe is, naast de hierboven beschreven studies,
ook onderzoek gedaan naar maatschappelijke verslaggeving door de 250 grootste ondernemingen wereldwijd (de eerste helft van de Fortune Global 500). Deze
ondernemingen zijn ook longitudinaal gevolgd; dit
betreft 222 ‘overlevende’ ondernemingen, die zowel in
1999 als in 2002 bestonden. Door deze longitudinale
analyse valt een aantal van de hierboven genoemde
complicaties, zoals wisselende samenstelling van de
onderzoekspopulatie, weg, en kan een beter inzicht in
de daadwerkelijke ontwikkelingen op ondernemingsniveau worden verkregen.
3

Verslaggeving door multinationals
(Fortune Global 250)
Uit de analyse van maatschappelijke verslaggeving
door de 250 grootste multinationale ondernemingen
wereldwijd blijkt dat de percentages hier veel hoger
liggen dan voor de ondernemingen uit de voorgaande
paragraaf. Het gemiddelde voor deze 250 multinationals bedraagt namelijk 45%. Ook voor deze multinationals geldt een duidelijke toename: in 1999 bracht
35% een verslag uit. In dit onderzoek zijn de 250
grootste multinationale ondernemingen (de eerste
helft van de Fortune Global 500-lijst) meegenomen,
waarvoor de lijsten uit respectievelijk juli 2001 en
augustus 1998 zijn gebruikt. Deze cijfers geven de
trend in maatschappelijke verslaggeving weer van de
250 grootste ondernemingen wereldwijd.
Om na te gaan in hoeverre de grootste multinationals
in de tijd overgaan op (of stoppen met) maatschappelijke verslaggeving is bovendien een longitudinaal
onderzoek uitgevoerd, waarin voor het panel van de
250 grootste multinationals uit 1999 ook in 2002 is
gekeken of zij een dergelijk verslag uitbrengen. Fusies
en overnames hebben het aantal ondernemingen dat
anno 2002 nog steeds bestaat, verminderd tot 222.
 Hiervan zijn er 35 inmiddels uit de Global Fortune
250 verdwenen (en zes helemaal uit de Global 500lijst). Het blijkt dat maatschappelijke verslaggeving in
deze groep ondernemingen, die dus gedurende langere tijd al veel aandacht krijgen, nog sterker is gestegen
dan de trenddata beschreven in de vorige alinea,
namelijk van 37% in 1999 naar 50% in 2002. Het
aantal ondernemingen dat in de tussenliggende
periode met maatschappelijke verslaggeving is begonnen, is hoger dan uit de toename blijkt, omdat 5% na
1999 geen update meer heeft uitgebracht.
Als een onderverdeling wordt gemaakt naar sectoren,
blijkt dat van de banken en verzekeringsmaatschappijen 25% een verslag uitbrengt (in 1999 was dat nog

n o v e m b e r

2 0 0 2

17%); in de overige sectoren is dat 59% (45% in
1999). Tabel 1 toont een verdere specificatie van de
grootste sectoren, gesorteerd naar aflopende verslaggevingpercentages in 2002. Ondernemingen in de
industriële, meer vervuilende, sectoren blijven het
meest actief met maatschappelijke verslaggeving,
waarbij met name energiebedrijven een sterke stijging
te zien geven. Behalve banken en verzekeringsbedrijven blijft ook de voeding- en genotmiddelenindustrie, de telecommunicatie en de (detail)handel vooralsnog onder het gemiddelde, maar deze tonen wel
een duidelijke toename. In de metaal en overige
industrie is sprake van een afname, terwijl de overige
dienstverlenende ondernemingen van de Fortune
Global 250 in het geheel geen maatschappelijke verslagen publiceren.
 De onderverdeling naar landen wordt weergegeven in
tabel 2, ook hier weer gesorteerd naar aflopende verslaggevingpercentages in 2002. Bij deze tabel moet
worden opgemerkt dat het aantal ondernemingen in
Zwitserland, Nederland, Zuid-Korea en Italië klein is
in vergelijking tot bijvoorbeeld de Verenigde Staten
en Japan, hetgeen van invloed is op de generaliseerbaarheid van de cijfers. Voor kleinere landen geldt
ook dat grote ondernemingen relatief veel zichtbaarder zijn, hetgeen tot een snellere reactie zal leiden op
eventuele maatschappelijke bezorgdheid. In de literatuur is een dergelijk ‘kleine landen’-effect beschreven,
inclusief de daarbij behorende binnenlandse overlegstructuren waarin multinationals een grote rol spelen
(Katzenstein, 1985; Kolk en Van Tulder, 2003). Vooral
Nederland en Zwitserland, met hun grote aantallen

Tabel 1. Maatschappelijke verslaggeving van de Fortune Global 250 multinationals in 1999 en 2002
(grootste sectoren; longitudinale data van 1999-panel; n = 222)
Sector
Energiebedrijven
Chemische/farmaceutische industrie
Computers/elektronica
Auto-industrie
Olie en gas
Voedings- en genotmiddelen
Communicatie en media
Metaal en overige industrie
(Detail)handel
Banken en verzekeringsbedrijven
Overige diensten
Alle ondernemingen

N

1999 (%)

2002 (%)

Verschil (%)

10
11
22
15
15
9
13
9
38
60
9
222

40
91
73
73
66
22
15
55
18
17
0
37

100
91
91
80
73
44
46
44
29
25
0
50

60
0
18
7
7
22
31
-11
11
8
0
13

Tabel 2. Maatschappelijke verslaggeving van Fortune Global 250 multinationals in 1999 en 2002
(landen met meeste bedrijven; longitudinale data van 1999-panel; n = 222)
Land
Zwitserland
Nederland
Italië
Groot-Brittannië
Japan
Duitsland
Frankrijk
Verenigde Staten
Zuid-Korea
Alle ondernemingen

n o v e m b e r

2 0 0 2

N

1999 (%)

2002 (%)

Verschil (%)

6
9
6
14
52
21
20
72
7
222

43
70
33
50
40
52
15
35
0
37

83
82
66
64
61
57
35
35
14
50

40
11
33
14
21
5
20
0
14
13

MAB

507

EXTERNE VERSLAGGEVING
multinationals (zowel ‘eigen’ als uit andere landen),
zijn hiervan duidelijke voorbeelden.
 In vergelijking met figuur 1 is in tabel 2 een aantal
andere landen opgenomen: Italië, Japan, Zwitserland
en Zuid-Korea. Voor de grootste multinationals
wereldwijd blijken de percentages dat een maatschappelijk verslag uitbrengt in de Europese landen aanzienlijk hoger. Wel bevestigen deze cijfers de situatie
die zich ook al in figuur 1 aftekende, met GrootBrittannië, Duitsland en Nederland die hoger scoren
dan gemiddeld en Frankrijk lager. Amerikaanse multinationals zijn, net als de Franse, minder actief met
het publiceren van maatschappelijke verslagen dan
gemiddeld de grootste multinationals wereldwijd. Dit
geldt eveneens, maar in nog sterkere mate, voor ZuidKoreaanse multinationals.
Met betrekking tot de ontwikkelingen in de tijd tonen
de longitudinale gegevens in tabel 2 aanzienlijke toenames in vrijwel alle landen. Alleen in de Verenigde
Staten, waar het percentage ook al beneden het
gemiddelde lag, is sprake van een stabilisatie. In
Duitsland, waar ruim de helft van de grootste multinationals een maatschappelijk verslag uitbrengt, is
een relatief kleine stijging te zien. Behalve de toenames in de Europese landen met kleinere aantallen
ondernemingen, valt met name de stijgende activiteit
van Franse en Japanse multinationals op. In het algemeen kan worden gesteld dat maatschappelijke verslaggeving een plaats heeft gekregen binnen de meeste
grote ondernemingen. Dit is in sommige landen sterker het geval dan in andere, waarop ontwikkelingen
in wet- en regelgeving en andere vormen van overheidsstimulering duidelijke invloed hebben uitgeoefend. In paragraaf 4 wordt deze overheidsaandacht,
die tot nu toe voornamelijk op milieu betrekking
heeft, nader geanalyseerd.
 Ten aanzien van de aard en inhoud van de verslagen
kan nog worden opgemerkt dat er in de Fortune
Global 250 een duidelijke verbreding heeft plaatsgevonden van milieu- naar sociale en ook soms financiële aspecten. Terwijl in 1999 nog 98% uit milieuverslagen bestond, is dat percentage in 2002 tot 71%
gedaald. De 29% die ‘breder’ rapporteert, kan verder
worden onderverdeeld in ondernemingen die milieuen sociale informatie opnemen (10% van het totaal),
die sociale en financiële gegevens verstrekken (1%) en
de zogenaamde ‘triple bottom line reporting’, over de
milieu-, sociale en financiële situatie (18%). De ‘bredere’ verslaggeving is niet specifiek voor bepaalde sectoren of landen, maar tamelijk verspreid.
Uit een inhoudsanalyse van de bredere maatschappelijke verslagen, die elders uitgebreid aan de orde komt

508

MAB

(Kolk, 2002), blijkt dat met betrekking tot de sociale/maatschappelijke aspecten de ‘traditionele’ onderwerpen het hoogst scoren. Dit betreft veiligheid en
gezondheid, en de tevredenheid alsmede de samenstelling van het personeel naar afkomst en geslacht.
Dit zijn aspecten die meestal in milieuverslagen
(‘Health, Safety and Environment’) zijn opgenomen,
en ook wel in (interne) sociale verslagen. Veel aandacht krijgen ook de onderwerpen die van oudsher
worden opgenomen in ‘community’-rapporten, iets
dat vooral is ontstaan in de Amerikaanse context van
filantropie, giften, donaties en bijdragen aan charitatieve instellingen. Van de ‘externe’ aspecten krijgen
mensenrechten de meeste aandacht (in ruim de helft
van de verslagen), gevolgd door kinderarbeid, in ruim
eenderde van de verslagen. Ook de sociale-prestatieindicatoren die worden gebruikt, begeven zich vooralsnog voornamelijk op het terrein van veiligheid en
gezondheid (het aantal ongelukken en gewonden op
het werk), gevolgd door de hoogte van de charitatieve
bestedingen en donaties, en de samenstelling van het
personeelsbestand.
 4

Overheidsaandacht voor maatschappelijke
verslaggeving
Sinds 1996, toen in Denemarken wetgeving werd
ingevoerd voor de publicatie van milieuverslagen, zijn
ook in een aantal andere Europese landen wettelijke
verplichtingen van kracht geworden. Nederland kent
sinds 1999 wetgeving voor milieuverslagen, die 250
ondernemingen (eigenlijk de ‘inrichtingen’, op vestigingsniveau) met een hoge milieubelasting verplicht
tot het uitbrengen van zowel een overheids- als een
publieksverslag. Gerelateerd aan de gegevens van
figuur 1, toonde de verslaggeving door de honderd
grootste Deense ondernemingen in 1999 een sterke
stijging, een effect dat nadien lijkt te zijn afgenomen.
In Nederland is in 2002 eveneens een toename van
maatschappelijke verslaggeving te zien. Van de 37
ondernemingen die in 2002 een verslag publiceert,
vallen er 14 onder de wettelijke verplichting (Van der
Linden en Molenkamp, 2002).
Meer in het algemeen heeft een dergelijke maatschappelijke discussie een uitstraling naar andere ondernemingen die niet onder de verplichting vallen. In de
Nederlandse context blijkt bijvoorbeeld uit NIPOonderzoek, ultimo 2000 uitgevoerd in opdracht van
Ernst & Young, dat managers de rapportage door
multinationals over sociale, milieu- en andere nietfinanciële aspecten van de bedrijfsvoering als een
positieve of zeer positieve ontwikkeling zien (NIPO,
2000). Interessant genoeg blijkt bijna 70% van de

n o v e m b e r

2 0 0 2

ondervraagden, waarvan driekwart uit ondernemingen met minder dan honderd werknemers komt, nog
nooit een dergelijk verslag te hebben gezien. Slechts
5% van de geënquêteerde bedrijven bracht zelf eerder
een milieuverslag uit, terwijl ruim 70% het tot dan
toe nog niet had overwogen. Opgemerkt moet worden dat dit gemiddelden zijn, en dat het percentage
dat wel een milieuverslag overwoog, significant hoger
was voor de wat grotere bedrijven.
 Voor wat betreft de rapportage over maatschappelijke
aspecten van ondernemen in de breedste zin van het
woord, dus niet alleen milieu, zijn de recente aanbevelingen van de Raad voor de Jaarverslaggeving nog
van belang. De ontwerp-Richtlijn 400 Jaarverslag gaat
nader in op de wijze waarop informatie over maatschappelijk verantwoord ondernemen in het directieverslag kan worden opgenomen. De RvJ-aanbevelingen zijn uitgebracht op verzoek van de staatssecretaris
van Economische Zaken naar aanleiding van de discussie over het SER-rapport over verantwoord ondernemen uit 2000 en de daaruit voortvloeiende regeringsnotitie over dit onderwerp. Na de verwerking
van het commentaar op de ontwerprichtlijn zal de
definitieve versie in 2003 worden opgesteld.
Behalve Nederland en Denemarken zijn er geen andere landen met een verplicht milieuverslag. Wel is er
wetgeving met betrekking tot het opnemen van
milieu-informatie in het financieel jaarverslag in
Noorwegen, Zweden en Australië sinds 1999. In
Zweden en Australië moeten alle ondernemingen die
vanwege bijvoorbeeld een milieuvergunning aan de
overheid rapporteren, milieugegevens verstrekken in
hun directieverslag. In Noorwegen zijn ondernemingen verplicht te melden of ze aanzienlijke milieuinvloed hebben en, indien dit het geval is, welke plannen en doelstellingen ze hanteren om deze
beheersbaar te maken. Dergelijke wetgeving kan ertoe
leiden dat ondernemingen de publicatie van een
afzonderlijk maatschappelijk verslag stoppen en de
informatie opnemen in hun financieel verslag. Het
Noorse oliebedrijf Statoil is hiervan een voorbeeld:
terwijl het in 1999 nog een apart milieuverslag had, is
de rapportage over maatschappelijke aspecten, inclusief extern geverifieerde milieucijfers, inmiddels in
het jaarverslag geïntegreerd.
Voorts is in Frankrijk in 2002 wetgeving aangenomen
die ondernemingen verplicht tot rapportage over
milieu en sociale aspecten in hun jaarverslag. De
recente toename in maatschappelijke verslaggeving
door Franse ondernemingen kan door een ‘prereguleringseffect’ zijn veroorzaakt, iets dat eerder al voor
Nederland is aangegeven (Kolk, Walhain en Van de
Wateringen, 2001).
 n o v e m b e r

2 0 0 2

In een aantal landen bestaan nog andere soorten wettelijke verplichtingen tot deelrapportages, tot het melden van specifieke milieuaspecten in de vorm van
emissieregistraties van gevaarlijke stoffen of het afleggen van verantwoording vanwege milieuvergunningen, en om het te rapporteren zodra er aanzienlijke
financiële implicaties zijn, veelal ook op last van
beursautoriteiten. Dit zijn echter verplichtingen die
op zichzelf niet tot een bredere maatschappelijke verslaggeving leiden.
Naast de al genoemde landen met verslaggevingwetgeving (Denemarken, Nederland, Noorwegen,
Zweden, Australië en Frankrijk), zijn er ook landen
waar de overheid op andere wijze maatschappelijke
verslaggeving probeert te stimuleren (zie het overzicht
in tabel 3, p. 510). De Japanse overheid besteedt al enige jaren aandacht aan een grotere uniformiteit van de
definitie en berekening van milieukosten (zie ook Van
der Veen, 2000), van de meting van milieuprestaties,
alsmede de verbetering van rapportage over milieuaspecten in het algemeen. Dit heeft geleid tot het uitbrengen van richtlijnen door zowel het ministerie van
milieu als van economische zaken. Veel ondernemingen volgen deze aanbevelingen nauwgezet op, hetgeen
ertoe leidt dat de Japanse verslagen sterk op elkaar lijken qua opzet en inhoud. De richtlijnen hebben duidelijk invloed gehad op de frequentie en de vorm van
maatschappelijke verslaggeving in Japan.
Ook in Groot-Brittannië zijn er richtlijnen van het
milieuministerie om verslaggeving te stimuleren. Dit
past in de toenemende overheidsaandacht voor het
onderwerp in de afgelopen jaren. Zo kondigde de
Britse milieuminister in 1998 aan milieuverslaggeving
te verplichten indien mocht blijken dat onvoldoende
ondernemingen hiermee spontaan zouden beginnen.
 Dit dreigement uitte hij sindsdien ieder jaar bij de
uitreiking van de prijs voor het beste Engelse milieujaarverslag. Ook premier Blair heeft ondernemingen
uit de Britse top-350 uitgedaagd om een verslag te
publiceren. De sterke toename van maatschappelijke
verslaggeving in Groot-Brittannië is tegen deze achtergrond niet verbazingwekkend.
In Duitsland zijn er geen nieuwe ontwikkelingen met
betrekking tot overheidsstimulering van maatschappelijke verslaggeving. Wel heeft de Duitse overheid sterk
gestimuleerd dat ondernemingen hun milieuzorgsysteem volgens de EMAS-norm registreren. Deelname
aan dit European Eco-Management and Audit Scheme,
dat vanaf 1995 bestaat, is vrijwillig, maar de betreffende ondernemingen verplichten zich wel tot het uitbrengen van een (extern geverifieerd) milieuverslag.
Vooral in de eerste jaren na invoering lijkt dit een dui-

MAB

509

EXTERNE VERSLAGGEVING

Tabel 3. Overzicht van overheidsaandacht voor maatschappelijke verslaggeving
(jaar van invoering tussen haakjes)

510

MAB

Land/regio

Wetgeving

Denemarken

Publicatie van apart milieuverslag (1996)

Nederland

Publicatie van apart milieuverslag (1999)

Australië

Milieugegevens in jaarverslag (1999)

Noorwegen

Milieugegevens in jaarverslag (1999)

Zweden

Milieugegevens in jaarverslag (1999)

Frankrijk

Milieu en sociale gegevens in jaarverslag
(2002)

Andere vormen van overheidsstimulering

Japan

• Richtlijnen voor milieuverslaggeving, milieuprestatie-indicatoren, en milieuaccounting (ministerie van milieu) (2001)
• Richtlijnen voor milieuverslaggeving (ministerie van
economische zaken, handel en industrie – MITI) (2001)

Groot-Brittannië

• Oproepen tot publicatie van milieuverslagen en
dreigementen met wetgeving (sinds 1998)
• Richtlijnen voor milieuverslaggeving
(ministerie van milieu) (2001)

Duitsland

Expliciete steun voor EMAS (vrijwillige deelname, maar met
verplicht milieuverslag voor deelnemers) (sinds 1995)

EU

• EMAS (vrijwillig) (sinds 1995)
• Aanbevelingen voor maatschappelijke verslaggeving
(Europese Commissie) (2001)

delijke impuls voor de verslaggeving te zijn geweest.
 Op Europees niveau zijn er, naast EMAS, nog aanbevelingen uit 2001, waarin de Commissie ondernemingen verzoekt om de ‘triple bottom line’ in hun financiële jaarverslag op te nemen (CEC, 2001). Een
verplichting lijkt hier niet in het verschiet te liggen,
aangezien de Europese Commissie in een rapport in
juli 2002 nog heeft onderstreept dat maatschappelijke
verantwoordelijkheid aan ondernemingen zelf moet
worden overgelaten (CEC, 2002). Wel kunnen regeringen dit stimuleren, onder meer door mee te werken aan verdere vergroting van kennis en bij te dragen
aan de internationale consensus over de beste wijze
van rapportage. Een belangrijke rol wordt in dit verband toegedicht aan de Global Reporting Initiative,
waarin een aantal organisaties sinds 1998 samenwerkt

om tot eenduidige internationale richtlijnen voor
maatschappelijke verslaggeving te komen, waarin
zowel financiën, milieu als sociale aspecten zijn geïntegreerd. In juni 2000 heeft de GRI daartoe richtlijnen
uitgebracht, die recentelijk verder zijn geactualiseerd
(GRI, 2002). Verschillende ondernemingen gebruiken
deze als inspiratie voor de opstelling van hun eigen
maatschappelijk verslag; soms worden ze tamelijk
nauwgezet gevolgd. Van de in de vorige paragraaf
genoemde verslagen van de Fortune Global 250 verwijst 36% naar de GRI.
Terwijl in Europa en Japan diverse ontwikkelingen
met betrekking tot overheidsaandacht voor maatschappelijke verslaggeving kunnen worden aangeven,
ontbreken deze in Zuid-Korea en de Verenigde Staten.
Dit plaatst hun afwijkende positie in tabel 2 in per-

n o v e m b e r

2 0 0 2

spectief. In het geval van de Verenigde Staten kan de
opvallende stabilisatie van maatschappelijke verslaggeving door Amerikaanse multinationals nog worden
gekoppeld aan de veel meer op minimale naleving
(‘compliance’) georiënteerde benadering in een
rechtssysteem dat wel wordt gekarakteriseerd als
antagonistisch legalisme (‘adversarial legalism’, Kagan,
1991).
 5

2000b). In Nederland liggen de verhoudingen overigens anders; hier wordt van de top 100 ondernemingen 90% van de maatschappelijke verslagen door de
grote accountantskantoren uitgevoerd, waarbij KPMG
het overgrote deel doet (bijna 70% van het totaal),
gevolgd door Ernst & Young met bijna 20% (Van der
Linden en Molenkamp, 2002). Internationaal ligt de
verdeling over de accountantskantoren evenrediger: de
‘grote vier’ voeren ongeveer evenveel verificaties uit.
Veriﬁcatie van verslagen
Terwijl in een aantal landen wetgeving voor het
publiceren van milieuverslagen of maatschappelijke
gegevens in jaarverslagen van kracht is, en dit in
andere landen van overheidswege wordt aangemoedigd, bestaat er momenteel geen enkele verplichting
met betrekking tot (externe) verificatie van deze nietfinanciële gegevens. Alleen ondernemingen die hun
milieuzorgsysteem volgens de Europese EMAS-norm
willen laten registreren, moeten als onderdeel hiervan
tevens een milieuverslag uitbrengen dat ook extern
wordt beoordeeld; EMAS is echter een vrijwillige
standaard. Ondanks het ontbreken van wettelijke verplichtingen en van overeenstemming over de toe te
passen richtlijnen, vindt verificatie steeds meer plaats
en wordt er kennis opgebouwd (Kamp-Roelands,
2001; Kolk, 2000b; Wallage, 2000).
 Vergeleken met 1999 blijkt dat het percentage geverifieerde maatschappelijke verslagen aanzienlijk is
gestegen. Voor de 1100 ondernemingen uit de elf landen, aangegeven in figuur 1, betrof dit een toename
van 18% naar 25% (KPMG/UvA, 2002), voor de 250
grootste multinationals van 19% naar 30%. Evenals
drie jaar geleden blijven Britse ondernemingen vooroplopen bij de verificatie van hun verslagen. Maar
terwijl het in 1999 vooral een meer Europees fenomeen was, met Groot-Brittannië gevolgd door de
Scandinavische landen en Nederland (Kolk, 2000b), is
er nu sprake van een toename over de gehele linie, die
met name ook voor Japan geldt. In de Verenigde
Staten daarentegen blijft externe verificatie tamelijk
uitzonderlijk. In Nederland wordt 30% van de maatschappelijke verslagen geverifieerd; drie jaar geleden
was dat nog 16% (KPMG/WIMM, 1999; Van der
Linden en Molenkamp, 2002).
 Als gekeken wordt naar het type organisaties dat
de verificatie uitvoert, dan blijkt dat ongeveer 65%
door de grote accountantsbureaus wordt gedaan
(KPMG/UvA, 2002). Dit percentage geldt zowel voor
de ondernemingen uit de top 100’s als die uit de
Fortune Global 250. Er is sprake van een stijging van
het marktaandeel van de accountantskantoren; in
1999 voerden ze nog 56% van de verificaties uit (Kolk,

n o v e m b e r

2 0 0 2

6

Conclusies en discussie
In het afgelopen decennium is het aantal ondernemingen dat een maatschappelijk verslag uitbrengt,
gestaag toegenomen. Als gekeken wordt naar de percentages in deze periode voor de honderd grootste
ondernemingen in elf landen, dan is sprake van een
stijging van 12% in 1993 naar 28% in 2002. Bij de
grootste multinationale ondernemingen wereldwijd
(de Fortune Global 250) is maatschappelijke verslaggeving een nog wijdverbreider fenomeen, waaraan
door ongeveer de helft wordt meegedaan. Vooral in
Europa en Japan zijn ondernemingen momenteel het
meest actief, hoewel moet worden opgemerkt dat in
Frankrijk verslaggeving lager dan gemiddeld is, maar
wel sterk stijgt. Deze situatie vertoont een duidelijke
relatie met wet- en regelgeving en andere vormen van
overheidsaandacht, in de vorm van expliciete aanmoediging van maatschappelijke verslaggeving en de
publicatie van richtlijnen in de diverse landen. In deze
overheidsaandacht, en in de ondernemingspraktijk,
valt een duidelijke verbreding te zien van verslaggeving over milieu naar gecombineerde rapportages
waarin sociale, maatschappelijke en soms ook financiële aspecten van de bedrijfsvoering aan de orde
komen. Dit betreft momenteel bijna eenderde van het
totale aantal maatschappelijke verslagen.
 De betekenis en waarde van de genoemde ontwikkelingen is niet direct vast te stellen. Enerzijds leggen
ondernemingen in toenemende mate verantwoording
af over de wijze waarop en de mate waarin zij de
milieugevolgen en de sociale, maatschappelijke implicaties van hun activiteiten proberen te beheersen. In
toenemende mate laten ze deze informatie ook extern
verifiëren, hetgeen de betrouwbaarheid van de verslagen en de geloofwaardigheid voor stakeholders vergroot. Tevens vormt het een aanwijzing voor de tendens naar meer routinematige opname van ook
niet-financiële gegevens in het bedrijfsproces, en
daarmee van een geïntegreerde benadering, die de
‘duurzaamheid’ van dergelijke verslaggeving ten goede komt. Vergroting van kennis door de publicatie
van richtlijnen, die met name ook gericht zijn op het

MAB

511

EXTERNE VERSLAGGEVING
vaststellen en berekenen van niet-financiële prestatieindicatoren, dragen hieraan verder bij.
Anderzijds moet ook worden geconstateerd dat er
nog steeds tamelijk oppervlakkige verslagen worden
gepubliceerd, die meer op brochures lijken dan op
een gedegen rapportage van niet-financiële prestaties.
Dit duidt niet op integratie, en kan er gemakkelijk toe
leiden dat bij deze ondernemingen maatschappelijke
verslaggeving even snel weer verdwijnt als deze is
opgekomen, met name als de externe druk om verantwoording af te leggen weer vermindert. Voorts
heeft de verificatie in het geval van brede maatschappelijke verslagen bijna altijd alleen betrekking op de
milieugegevens. Meer in het algemeen blijkt de verslaggeving over sociale aspecten vaak te gaan over de
meer ‘traditionele’ terreinen als veiligheid en gezondheid, samenstelling van het personeelsbestand, en giften aan charitatieve instellingen en goede doelen.
Maatschappelijke onderwerpen, zoals mensenrechten,
kinderarbeid en eerlijke handel, krijgen veel minder
aandacht, en het gebruik van prestatie-indicatoren op
deze gebieden verkeert nog in de beginfase. Wat dat
betreft kan er nog niet echt worden gesproken van
daadwerkelijke ‘maatschappelijke’ verslaggeving.
 Tegelijkertijd moet echter worden geconstateerd
dat milieu, vanwege de directe relatie met productieprocessen en producten en invloed op alle betrokkenen, een veel ‘natuurlijker’ verslagonderwerp is, zowel
voor industriële ondernemingen als voor de financiële instellingen die hun activiteiten financieren en
verzekeren. Bij de verbreding van het scala aan potentiële onderwerpen waarover ondernemingen worden
geacht verantwoording af te leggen, lijkt een selectiever aanpak voor de hand te liggen waarbij ze, wellicht
in overleg met stakeholders, de meest relevante aspecten kiezen en met name daarover rapporteren. Dit
kan ook leiden tot de benodigde diepgang op deze
aspecten en de bijbehorende kwantificering, waar
mogelijk. Ongeacht de richting die het zal uitgaan,
lijkt de rapportage over de maatschappelijke aspecten
van de bedrijfsvoering, in wat voor vorm dan ook,
voor veel ondernemingen een niet meer weg te denken onderdeel van de verslaggevingcyclus. ■

Kagan, R.A., (1991), Adversarial legalism and American government, in:
Journal of Policy Analysis and Management, vol. 10, no. 3, pp. 369-406.
Kamp-Roelands, A.E.M., (2001), Maatschappelijke verslaggeving en veriﬁcatie: geboden zekerheid? Voorzichtigheid geboden, in: Maandblad voor
Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 75, no. 9, pp. 372-382.
Katzenstein, P., (1985), Small states in world markets: industrial policy in
Europe, Cornell University Press, Ithaca en Londen.
Kolk, A., (2000a), Milieuverslaglegging en veriﬁcatie, in: Tijdschrift voor
Bedrijfsadministratie, vol. 104, no. 1232, pp. 156-163.
Kolk, A., (2000b), Veriﬁcatie van milieuverslagen, in: Maandblad voor
Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 74, no. 9, pp. 363-374.
Kolk, A., (2002), Nieuwe ontwikkelingen in duurzaamheidsverslaglegging,
in: Accounting, 10, pp. 2-7.
Kolk, A. en R. van Tulder, (2003), Internationalization and environmental
reporting, in: S. Lundan (red.), Multinationals, environment and global
competition, Elsevier, Research in Global Strategic Management, Vol. 8,
nog te verschijnen.
 Kolk, A., S. Walhain en S. van de Wateringen, (2001), Environmental reporting by the Fortune global 250: exploring the inﬂuence of nationality and
sector, in: Business Strategy and the Environment, vol. 10, no. 1, pp. 15-28.
KPMG, (1993), KPMG International survey of environmental reporting, n.p.
KPMG, (1997), International survey of environmental reporting 1996,
Stockholm.
KPMG/WIMM, (1999), KPMG International survey of environmental reporting
1999, Den Haag.
KPMG/UvA, (2002), KPMG International survey of corporate sustainability
reporting 2001, De Meern.
Linden, I. van der, en G.C. Molenkamp, (2002), Verslaglegging op milieu en
sociaal gebied in 2000. De top 100 Nederlandse concerns nader bekeken,
KPMG Milieu, Den Haag.
NIPO, (2000), Opinies over actuele onderwerpen in het Nederlandse bedrijfsleven’, 28 september, Amsterdam.
Veen, M. van der, (2000), Management accounting voor een maximaal
milieurendement, in: Tijdschrift voor Bedrijfsadministratie, vol. 104, no.
1232, pp. 164-173.
Wallage, Ph., (2000), Veriﬁcatie van integrale ondernemingsverslaggeving,
in: Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 74, no. 9, pp.
384-391.
Noten
1 Niet alle landen zijn in alle jaren onderzocht; in de ﬁguur is in deze
gevallen 0 als percentage opgenomen.
2 Het grote verschil tussen de verslaggevingspercentages in de VS in
1999 en 1996 is verklaarbaar uit de geheel andere lijst met onderne-

Literatuur

mingen die in beide jaren is gehanteerd. Voor de ondernemingen die

CEC, (2001), Commission recommendation of 30 May 2001 on the recogni-

in beide onderzoeken voorkwamen, steeg de milieuverslaggeving met

tion, measurement and disclosure of environmental issues in the annual

3% (zie Kolk, 2000a, p. 157). Dit onderstreept het belang van de longi-

accounts and annual reports of companies, Brussel.
tudinale analyse die in paragraaf 3 naar voren komt.
CEC, (2002), Communication from the Commission concerning corporate
social responsibility: a business contribution to sustainable development,
Brussel.
GRI, (2002), Sustainability reporting guidelines, Global Reporting Initiative,
Boston.
 512

MAB

n o v e m b e r

2 0 0 2.
