Verenigd maar verdeeld. Constitutionele debatten over jacht en eigendom in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 134-4 (2019) | pp. 4-32

Verenigd maar verdeeld
Constitutionele debatten over jacht en eigendom in het Verenigd
Koninkrijk der Nederlanden

dieter bruneel en leon wessels

In this article we analyse constitutional debates on game hunting in the postNapoleonic Low Countries (1814-1819). We demonstrate that these debates
reflect fundamental differences within the United Kingdom of the Netherlands
(1815-1830), which cannot be retraced to an a priori division between the
Northern and Southern provinces. While a majority in the First Chamber
favoured a (semi-)seigneurial system protected by the king, a majority in the
Second Chamber based its arguments on a modern interpretation of property
rights guaranteed by the Constitution of 1815. Building on the line of thought
drawn in a recent study by Rafe Blaufarb, we argue that these debates on the
relationship between king and constitution fit into a broader discourse on the
(dis)entanglement of public power and private property in post-Napoleonic
Europe.
In dit artikel bestuderen we de constitutionele debatten over het jachtrecht in de
post-Napoleontische Lage Landen (1814-1819). We tonen aan dat deze debatten
een inzicht geven in fundamentele tegenstellingen binnen het Verenigd Koninkrijk
der Nederlanden (1815-1830), die niet teruggebracht kunnen worden tot een a
priori tegenstelling tussen de Noordelijke en Zuidelijke provincies. Terwijl een
meerderheid in de Eerste Kamer een (semi-)heerlijk jachtregime voorstond dat
beschermd werd door de koning, onderbouwde een meerderheid in de Tweede
Kamer haar argumenten op een moderne invulling van het eigendomsrecht zoals
beschermd door de Grondwet van 1815. Voortbouwend op de gedachtegang in het
recente werk van Rafe Blaufarb, beargumenteren we dat deze debatten over de
verhouding tussen koning en grondwet passen binnen een bredere discussie over
de scheiding van publieke macht en privaat eigendom in post-Napoleontisch Europa.
 Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10760 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

De decennia die volgden op de Franse Revolutie hadden Europa politiek
tot op het bot verdeeld. Terwijl de Franse troepen meer en meer werden
teruggedrongen, begonnen de overige Europese machtshebbers tijdens
het Congres van Wenen (1814-1815) plannen te maken voor het postNapoleontische tijdperk. De revolutionaire geest moest terug in de fles, maar
régime niet volledig kon worden hersteld. Als antwoord op het vraagstuk
van de revolutie schoven zij de constitutionele monarchie naar voren. De
constitutionele monarchie leek een aanvaardbaar compromis. Enerzijds
werd het anarchisme uitgebannen door een hiërarchische ordening van de
samenleving die niet onderhevig was aan de grilligheid van de democratie.
bruneel en wessels

de overwinnaars waren realistisch genoeg om te erkennen dat het ancien

Anderzijds werden verlicht-liberale grondrechten van de burgers vastgelegd
in een grondwet. De constitutionele monarchie zou een einde maken aan de
splijtzwam van de revolutie.1

op de Weense tekentafel werden geschetst. Het vkn besloeg ruwweg de
voormalige territoria van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
in het noorden, de Oostenrijkse Nederlanden in het zuiden en enkele min
of meer onafhankelijke gebieden zoals het Prinsbisdom Luik. Na vijftien
jaar viel het vkn uiteen in de afzonderlijke staten Nederland en België. In de
afgelopen twee decennia is het beeld van deze periode ingrijpend veranderd.
 Aanvankelijk stelden historici in de lijn van Herman Colenbrander en Henri
Pirenne het uiteenvallen van het vkn voor als een onvermijdelijk gevolg
van de tegenstellingen tussen Noord en Zuid.2 Inmiddels zijn Nederlandse
historici als Niek van Sas en Jeroen van Zanten het erover eens dat het vkn
niet gedoemd was om te mislukken. Sterker nog, de Belgische afscheiding
was niet onvermijdelijk geweest. Zelfs in de crisisjaren vanaf 1828 waren

1

2

Markus Prutsch, Making Sense of Constitutional

Pirenne, Histoire de la Belgique. Tome 6 (Gent

Monarchism in Post-Napoleonic France and

1926) 247; Lode Wils, Van Clovis tot Happart. De

Germany (Basingstoke/New York 2013) 30-34

lange weg van de naties in de Lage Landen (Leuven/

https://doi.org/10.1057/9781137291653; Brian Vick,

Apeldoorn 1992) 120-135; Idem, ‘Het Verenigd

The Congress of Vienna. Power and Politics after

Koninkrijk van koning Willem i (1815-1830) en de

Napoleon (Cambridge 2014) 240-258 https://doi.
natievorming’, bmgn – Low Countries Historical

org/10.4159/harvard.9780674736252.
Review 112:4 (1997) 502-516 http://doi.org/10.18352/

Herman Colenbrander en Henri Pirenne meenden

bmgn-lchr.4570; Jean Stengers, ‘La révolution

dat de nationale verschillen tussen Noord en Zuid

de 1830’, in: Anne Morelli (red.), Les grands

dusdanig groot waren dat het vkn min of meer

mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de

gedoemd was om te mislukken. Dit uitgangspunt

Wallonie (Brussel 1995) 139 en 141; Idem, Histoire

is ook terug te vinden in studies van Lode Wils

du sentiment national en Belgique des origines à

en Jean Stengers. Herman Colenbrander, De

1918. Tome 1. Les racines de la Belgique jusqu’à la

Belgische Omwenteling (Den Haag 1905) 133; Henri

Révolution de 1830 (Brussel 2000) 170-188 en 228.
 verenigd maar verdeeld

Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830, hierna
vkn) was een van de constitutionele monarchieën waarvan de contouren

5

article – artikel
er weinig politici uit op een scheiding.3 Voor het Zuiden ontkrachtten
onderzoekers als Els Witte de rol van nationale sentimenten door te
benadrukken dat noch de liberale noch de katholieke Zuidelijke oppositie in
1830 uit was op onafhankelijkheid. Bovendien benadrukten onderzoekers
die zich toelegden op zowel het Noorden als op het Zuiden dat het nationale
gevoel vóór de revolutie niet aan de eis voor onafhankelijkheid werd
gekoppeld.4
Toch worden de tegenstellingen tussen Noord en Zuid in de
historiografie impliciet in stand gehouden. Zo zijn er maar weinig
onderzoekers die zowel het Noorden als het Zuiden hebben bestudeerd. Dit
heeft geleid tot een divergerende tendens in de historiografie. Historici die
zich concentreren op het Noorden, stellen dat er in de beginjaren nauwelijks
sprake was van politisering. Na de Bataafs-Franse periode zou het Noorden
‘afscheid’ genomen hebben van de revolutionaire geest. Eendracht was het
nieuwe ideaal.5 Een levend grondwetsbesef zou in het Noorden niet bestaan
hebben.6 Stefaan Marteel, die zich op het Zuiden toespitst, benadrukt
daarentegen de cruciale rol die de grondwet in het politieke denken speelde.
Onenigheid over de grondwet en de manier waarop deze tot stand kwam
was aanvankelijk een voedingsbodem voor het ontstaan van een Zuidelijke
oppositie, maar al gauw zette diezelfde oppositie de grondwet en het

3

Zie onder meer: Jeroen van Zanten, Schielijk,

Niek van Sas, De metamorfose van Nederland.
 Van oude orde naar moderniteit, 1750-1900

discussie en oppositievorming 1813-1840

(Amsterdam 2005) 127-128; Van Zanten, Schielijk,

(Amsterdam 2004) 336; Remieg Aerts, ‘Over een

48-49 en 74-75; Van Zanten, ‘Die Niederlande’, in:

mislukte staat, zonder nostalgie. Het Verenigd

Werner Daum (red.), Handbuch der europäischen

Koninkrijk van Willem i en de scheiding van

Verfassungsgeschichte im 19. Jahrhundert.
1830’, Ons erfdeel 48 (2005) 5-20; Niek van Sas,

Institutionen und Rechtspraxis im gesellschaftlichen

‘Geschiedenis in multiperspectief’, bmgn – Low

Wandel. Band 2: 1815-1847 (Bonn 2012) 433-483.
Countries Historical Review 121:1 (2006) 68-75

4

5

Winzucht, Zwaarhoofd en Bedaard. Politieke

6

Remieg Aerts, ‘Het ingesleten pad. Over

http://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6340; Jeroen

de betekenis van de Grondwet van 1815’, in:

Koch, Oranje in revolutie & oorlog. Een Europese

André Alen et al. (reds.), De Grondwet van het

geschiedenis, 1772-1890 (Amsterdam 2018) 187-189.
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden van 1815.
Els Witte, ‘De constructie van België, 1828-1847’,

Staatkundige en historische beschouwingen uit

in: Els Witte et al. (reds.), Nieuwe geschiedenis van

België en Nederland (Den Haag 2016) 52. Over

België (Tielt 2005) 61, 65, 67 en 129. Daarentegen

de rol van het constitutionele denken tijdens

heeft Marnix Beyen op basis van een analyse van

de negentiende eeuw, zie Niek van Sas en

het taalgebruik van parlementariërs betoogd dat er

Henk te Velde (reds.), De eeuw van de grondwet:

discursieve verschillen waren tussen Noordelijke

Grondwet en politiek in Nederland, 1798–1917

en Zuidelijke politici. Marnix Beyen, ‘Terug naar

(Deventer 1998); Kelly Grotke en Markus Prutsch

het oude Vaderland. De desintegratie van het

(reds.), Constitutionalism, legitimacy, and power:

Verenigd Koninkrijk’, in: Remieg Aerts en Gita

nineteenth-century experiences (Oxford 2014).
Deneckere, Het (On)verenigd Koninkrijk, 140-150.
 moderne constitutionalisme in ter ondersteuning van haar opvattingen over
de staat.7 Een opvallende uitzondering op deze historiografische tendens
is de historisch-juridische dissertatie van Peter van Velzen, waarin hij
aantoont dat het vkn vanaf het prille begin verdeeld was over de ministeriële
verantwoordelijkheid zonder dat er sprake was van een Noordelijk en een
In dit artikel willen wij aantonen dat de beginjaren van het vkn
gekenmerkt worden door scherpe constitutionele debatten, terwijl de
meeste historici juist het gedepolitiseerde karakter van de nieuwe staat
hebben benadrukt. We doen dit aan de hand van een analyse van het politiekmaatschappelijke debat over het jachtrecht in de beginjaren van het vkn.
 bruneel en wessels

Zuidelijk kamp.8

Vanuit die invalshoek willen wij een van de centrale constitutionele discussies
uit deze periode concretiseren, namelijk de verhouding tussen publieke

7

macht en privaat eigendom. De bronnen die we gebruiken richten zich op dit
gebruik van de gereconstrueerde Parlementaire Handelingen, samengesteld
uit notulen, verslagen van de Staatscourant, oude kranten en nagelaten
dossiers van ministers en Kamerleden. Dit materiaal vullen we aan met de
bronnenverzameling van Colenbrander over het ontstaan van de Grondwet,
de polemische geschriften van Théodore Dotrenge en Jean-Joseph Raepsaet
over de grondwetsdiscussie en de verwijzingen naar het jachtdebat in de
oppositiekranten (hoofdzakelijk de Zuidelijke liberale krant L’Observateur
en het Noordelijke, overwegend liberale tijdschrift De Weegschaal).9 Voor de
discussie in het Zuiden tijdens de periode 1814-1816 beroepen we ons op de
archieven van de Geheime Raad en het Staatssecretarie voor België. Dit corpus
wordt voor de periode 1816-1819 aangevuld met de petities en gedrukte
stukken bewaard in het archief van de Eerste en Tweede Kamer van de StatenGeneraal, alsook met de verwijzingen naar het debat over jachtwetgeving
in het archief van de Opperhoutvesterij, de dienst die toezicht hield op de
uitoefening van jacht en visserij. Tot slot maken we gebruik van archieven
en memoires van politici betrokken bij het debat over het jachtrecht. In wat
volgt, zetten we allereerst uiteen waarom juist het jachtrecht zo’n interessant
kwestie was in de vroege negentiende eeuw. Vervolgens presenteren wij onze
casus in chronologische volgorde.
7

8

Stefaan Marteel, ‘Van “oude constitutie” tot

9

Govaert van den Bergh en Corjo Jansen, ‘De

liberale grondwet. Het Belgische politieke

Weegschaal. Een tegendraads tijdschrift uit de 19e

natiebesef tussen 1815 en 1830’, in: Pieter

eeuw’, Recht en kritiek 15:3 (1989) 345-362; Bram

Rietbergen en Tom Verschaffel (reds.), De erfenis

Delbecke, De lange schaduw van de grondwetgever.
 van 1830 (Leuven 2006) 35-52.
Perswetgeving en persmisdrijven in België (1831-1914)

Peter van Velzen, De ongekende ministeriële

(Gent 2012) 155.
verantwoordelijkheid. Theorie en praktijk, 1813-1840
(Nijmegen 2005).
verenigd maar verdeeld

openbare debat, eerder dan op discussies binnen de regering zelf. We maken

article – artikel
Jacht en revolutie
De jacht is meer dan alleen een manier om voedsel te vergaren. Als gevolg van
een lang proces van uitsluiting en criminalisering van jagers uit de lagere
standen was het recht om te jagen in de vroegmoderne tijd uitgegroeid
tot een privilege van de elite.10 In de Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden vaardigde iedere provincie haar eigen jachtwetten uit. Het
aantal jachtgerechtigden bleef veelal beperkt tot (riddermatige) edelen, hoge
ambtsbekleders (zoals stadsbestuurders, dijkgraven en hoge rechters) en (groot)
grondbezitters.11 In de Zuidelijke Nederlanden was de jacht eveneens een
voorrecht van de adel en andere groepen die we tot de elite mogen rekenen.12
Het jachtrecht was in de vroegmoderne tijd dus een typisch standsprivilege.
Geboorte en geld bepaalden in grote mate wie gerechtigd was om te jagen.
De praktijk van de jacht bevestigde de hoge status van de
jachtgerechtigde. De jacht was een zichtbaar privilege van de elite.13
Jachtgerechtigden beperkten zich niet tot de jacht op hun eigen bezittingen.
 Zij maakten ook gebruik van de mogelijkheid op andermans gronden te
jagen. De jager liet daarmee zien dat zijn recht om te jagen belangrijker
was dan de belangen van de grondgebruiker.14 In tijden waarin de macht
van de elite ter discussie stond, werd ook het jachtrecht betwist. Zowel de
Engelse Burgeroorlog als de Franse Revolutie werden voorafgegaan door
een explosie van gewelddadige stroperijen.15 Verlichte denkers zagen de
exclusieve jachtrechten van de elite als een vorm van onderdrukking van
de boerenbevolking. Bovendien zou het in stand houden van uitgestrekte
jachtgebieden irrationeel en economisch inefficiënt zijn.16
10 Het betreft in het bijzonder de jacht op

11

über den sozialen Sinn der Jagdpraxis am

and Poachers. The English Game Laws 1671-1831

Beispiel des spätmittelalterlichen Franken’, in:

(Cambridge 1981) 8-14; Werner Rösener, Die

Werner Rösener (red.), Jagd und höfische Kultur

Geschichte der Jagd. Kultur, Gesellschaft und

(Göttingen 1997) 255-288; Martin Knoll, ‘Hunting

Jagdwesen im Wandel der Zeit (Düsseldorf/Zürich

in the Eighteenth Century. An Environmental

2004) 215-224.
History Perspective’, Historical Social Research/

Jan de Rijk, Vogels en mensen in Nederland, 1500-

Historische Sozialforschung 29:3 (2004) 9-36.
1920 (Rotterdam 2015) 31-35.
12

13

14 Joseph Morsel, ‘Jagd und Raum. Überlegungen

zogenaamd herenwild. Peter Munsche, Gentlemen

15

Roger Manning, Hunters and poachers. A cultural

Luc Duerloo, ‘The Hunt in the Performance of

and social history of unlawful hunting in England

Archducal Rule: Endurance and Revival

1485-1640 (Oxford/New York 1993) 35-56; Norbert

in the Habsburg Netherlands in the Early

Schindler, Wilderer im Zeitalter der Französischen

Seventeenth Century’, Renaissance Quarterly

Revolution. Ein Kapitel alpiner Sozialgeschichte

69:1 (2016) 116-154 https://doi.org/10.1086/686328.
(München 2001) 163-187; Daniel Beaver, Hunting

Conrad Gietman, Republiek van adel. Eer in de

and the Politics of Violence before the English Civil

Oost-Nederlandse adelscultuur, 1555-1702 (Utrecht

War (Cambridge 2008).
2011) 258.
 16 Hans Wilhelm Eckardt, Herrschaftliche
Jagd, bäurerliche Not und bürgerliche Kritik.
 De Franse Revolutie had grote gevolgen voor het jachtrecht in
continentaal Europa. Kort na het uitbreken van de revolutie werd in
Frankrijk een einde gemaakt aan de jacht als standsprivilege. Grondeigenaren
hadden voortaan het recht om op hun eigen gronden te jagen.17 In de
Zuidelijke Nederlanden werd na de Franse inlijving direct de revolutionaire
jacht een provinciale aangelegenheid. In een aantal provincies werden in de
geest van de revolutie de vroegmoderne jachtprivileges afgeschaft en was
iedere inwoner voortaan gerechtigd om te jagen. De Bataafse jachtwetten
hadden echter een tijdelijk karakter. Op den duur nam grondeigendom
een steeds belangrijker plaats in als criterium om te mogen jagen.18 Na de

bruneel en wessels

jachtwetgeving ingevoerd. In de Bataafse Republiek bleef aanvankelijk de

inlijving bij het Franse keizerrijk werd in het Noorden alsnog de Franse
jachtwet ingevoerd.19

9

In de loop van de achttiende en negentiende eeuw werd het recht om
privilege van specifieke sociale groepen was, werd steeds meer overschaduwd
door de opvatting dat het recht om te jagen een afgeleide van grondeigendom
zou moeten zijn. Deze verschuiving hangt samen met een bredere
ontwikkeling. In de vroegmoderne tijd was de verstrengeling van publieke
macht en privaat eigendom de gewoonste zaak van de wereld. Enerzijds
bracht het bezit van bepaalde titels en onroerende goederen bestuurlijke
rechten en gebruiksrechten met zich mee. Anderzijds waren publieke functies
te koop of overerfbaar. Rafe Blaufarb, een Canadese historicus gespecialiseerd
in de geschiedenis van Frankrijk tijdens het revolutionaire tijdvak, analyseert
de veranderende Franse opvattingen over de verhouding tussen publieke
macht en privaat eigendom in zijn studie The Great Demarcation. The French
Revolution and the Invention of Modern Property (2016). Blaufarbs centrale stelling
luidt dat de Franse Revolutie een einde maakte aan het tot dan toe gangbare
eigendomssysteem. In plaats daarvan werd een radicaal onderscheid gemaakt
tussen de publieke macht en privaat eigendom, hetgeen tevens de conceptuele
basis van het ancien régime vernietigde.20
Alhoewel in landen als Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië
verschillende studies zijn verschenen over de betekenis van de jacht en het

Zur Geschichte der fürstlichen und adligen
Jagdprivilegien vornehmlich im südwestdeutschen
Raum (Göttingen 1976) 150-169.
 17

Christian Esteve, ‘Les transformations de la chasse

machtsverhoudingen in Twente, 1747-1815’, Virtus:
Journal of Nobility Studies 22 (2015) 81-102.
19 Eric Ketelaar, Oude zakelijke rechten. Vroeger, nu en
in de toekomst (Leiden/Zwolle 1978) 54-55.
en France: l’exemple de la Révolution’, Revue

20 Rafe Blaufarb, The Great Demarcation: the French

d’Histoire Moderne & Contemporaine 45:2 (1998)

Revolution and the Invention of Modern Property

404-424 https://doi.org/10.3406/rhmc.1998.1917.
(New York 2016) https://doi.org/10.1093/

18 De Rijk, Vogels en mensen, 35; Leon Wessels,
‘Jagen naar macht. Jachtrechten en verschuivende

acprof:oso/9780199778799.003.0008.
verenigd maar verdeeld

te jagen verder geherdefinieerd. De gangbare perceptie dat het jachtrecht een

article – artikel


Portret van Jonkheer Gijsbert Carel Rutger Reinier van Brienen van Ramerus (1771-1821), met zijn vrouw en vier van
hun kinderen, vervaardigd door Adriaan de Lelie in 1804. De keuze voor een jachtpartij als decor voor dit familieportret is tekenend voor het symbolische belang van de jacht tijdens de revolutietijd. © Rijksmuseum Amsterdam,
sk-a-1355, http://hdl.handle.net/10934/rm0001.collect.12126.
jachtrecht, is er tot op heden weinig onderzoek gedaan naar de jacht in de
Nederlanden in de overgangsperiode van vroegmoderne naar moderne tijd.
De eerste Nederlandse studies belichten alleen juridische aspecten van de
ontwikkeling van het jachtrecht.21 In de laatste decennia is meer aandacht
uitgegaan naar de sociale, economische en ecologische context van de jacht.
Verschillende monografieën over de landed elite beschrijven de obsessie die
vele edelen en aristocratische industriëlen hadden met de jacht.22 Anderzijds
wordt de jacht geanalyseerd als een bron van inkomsten. In deze studies
staat de beroepsmatige jacht centraal.23 Tot slot is onderzoek gedaan naar de
invloed van de jacht op de wildstand in de voorbije eeuwen.24

bruneel en wessels

Enerzijds wordt de jacht bestudeerd als onderdeel van een elitaire levensstijl.
 In het vervolg van dit artikel analyseren wij de politiekmaatschappelijke debatten over het jachtrecht in de beginjaren van het vkn

11

aan de hand van Blaufarbs these. Daarbij moet worden aangetekend dat
en eigendom constitutioneel te verankeren als een coherent programma heeft
voorgesteld, terwijl de leidende juridische denkers juist onderling verdeeld
waren en de uitkomsten niet altijd te voorzien waren.25 Die verdeeldheid
speelde ook een belangrijke rol in de politiek-maatschappelijke debatten
binnen het vkn die in dit artikel centraal staan. Niettemin biedt Blaufarbs
these dat de Franse Revolutie leidde tot een modern concept van eigendom,
toegepast op de debatten over het jachtrecht, mogelijkheden om een nieuw
licht te laten schijnen op de politieke verhoudingen in het vkn.
Noord-Nederlandse jachtwetgeving onder een nieuw bewind (1813-1815)
Nadat de Franse troepen zich in 1813 uit Nederland hadden teruggetrokken,
nam een driemanschap, bestaande uit Gijsbert Karel van Hogendorp, Frans
Adam van der Duyn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum, tijdelijk
het bestuur van de Noordelijke Nederlanden op zich. Zij nodigden Willem
Frederik uit, de zoon van de laatste stadhouder, om als soeverein vorst (later
koning) het land te leiden, hetgeen hij dankbaar aanvaardde. Willem Frederik

21

Karel Frederiks, Jachtrecht (Middelburg 1909);

levensstijl en regionale identiteit (Hilversum 2015)

Jan Kosters, Eenige mededeelingen over oud-

388-396.
Nederlandsch jachtrecht (Arnhem 1910).
23 Ignaz Matthey, Vincken moeten vincken locken.
22 Yme Kuiper, Adel in Friesland, 1780-1880

Vijf eeuwen vangst van zangvogels en kwartels in

(Groningen 1993) 400-401; Elyze Smeets,

Holland (Hilversum 2002).
Landscape and Society in Twente & Utrecht: A

24 De Rijk, Vogels en mensen.
Geography of Dutch Country Estates, circa 1800-

25 Charly Coleman, ‘Review: Rafe Blaufarb.
1950 (ongepubliceerde dissertatie, University of

The Great Demarcation’, Journal of Modern

Leeds 2005) 188-197; Klaasje Douma, De adel in

History 90:2 (2018) 449-450 https://doi.
 Noord-Brabant, 1814-1918. Groepsvorming, adellijke

org/10.1086/697346.
verenigd maar verdeeld

Blaufarb terecht is bekritiseerd omdat hij pogingen om de scheiding van macht

article – artikel
trok veel macht naar zich toe. In de bestuurlijke indeling van het nieuwe
Koninkrijk bouwde hij verder op de Bataafs-Franse erfenis, maar herstelde hij
tevens facetten van het ancien régime. Kenmerkend is de creatie van een nieuw
soort notabelenstand bestaande uit oude regenten en aristocraten, voormalige
Bataafse bestuurders en nouveau riches.26
Een commissie boog zich over een nieuw te ontwerpen grondwet.
Van Hogendorp, wiens schetsen de basis vormden voor de nieuwe Grondwet,
fungeerde als voorzitter. Tijdens een zitting van de Grondwetscommissie
stelde Apollonius J.C. Lampsins voor om in de Grondwet ook een bepaling
over de jacht op te nemen. Lampsins argumenteerde profetisch dat dit vele
moeilijkheden zou voorkomen die een stilzwijgen over het onderwerp zou
veroorzaken tussen bezitters van het jachtrecht en grondeigenaren.27 Van
Hogendorp was het daar echter niet mee eens. Hij meende dat die materie
bij wet geregeld moest worden en niet in de Grondwet thuishoorde en dit
standpunt vond algemeen bijval binnen de commissie.
 Toch verwees de Grondwet van 1814 indirect naar bepaalde
jachtrechten. Zo erkende de Grondwet het bestaan van heerlijkheden.28 Een
heerlijkheid is een geheel van rechten en plichten met betrekking tot het
bestuur van een bepaald plattelandsgebied. De heer van een heerlijkheid
beschikte over bepaalde rechten, waaronder vaak het (exclusieve) recht om te
jagen in de heerlijkheid. Alle heerlijke rechten werden in de Bataafs-Franse
tijd afgeschaft. Maar enkele dagen voordat de Grondwet werd aangenomen,
was een Staatsbesluit uitgevaardigd dat allerlei heerlijke rechten herstelde,
waaronder heerlijke jachtrechten.29 Op die manier werd de verstrengeling
tussen publieke macht en privaat eigendom, hét centrale kenmerk van het
prerevolutionaire eigendomsconcept, opnieuw gedeeltelijk hersteld. Het
besluit was in belangrijke mate geïnspireerd op een ontwerp van Arnold W.N.
van Tets van Goudriaan, commissaris-generaal van het departement van de
Monden van de Maas. Hij presenteerde zijn ontwerp als een manier om een
einde te maken aan het machtsvacuüm dat was ontstaan op het platteland na
het vertrek van de Franse troepen. In feite probeerde Van Tets van Goudriaan
de tijd twintig jaar terug te draaien, door voor te stellen een systeem te

26 Robert van der Laarse, A Nation of Notables.
Class, Politics and Religion in the Netherlands in the
Nineteenth Century (Salford 1999) 13-14;
Ido de Haan, ‘Een nieuwe staat’, in: Ido de Haan,

27 Herman Colenbrander, Ontstaan der Grondwet,
1814-1815. Bronnenverzameling. Deel 1, 1814 (Den
Haag 1908) 292.
28 De Nederlandse Grondwet, Derde Hoofdstuk.
Paul den Hoed en Henk te Velde (reds.), Een

Van de Staten der Provinciën of Landschappen.
nieuwe staat. Het begin van het Koninkrijk der

Montesquieu Instituut, zie: https://www.
Nederlanden (Amsterdam 2013) 9-33; Koch, Oranje

denederlandsegrondwet.nl/id/vi6cojqtq0yg/

in revolutie & oorlog, 153-158.
derde_hoofdstuk_van_de_staten_der.
29 Christoph ten Houte de Lange, Heerlijkheden in
Nederland (Hilversum 2008) 13-21.
 herstellen dat in het geboortejaar van de Bataafse Republiek was afgedaan
als strijdig met de gelijkheid van burgers. De kersverse vorst liet zich echter
overtuigen, mede door de verzoekschriften die hij ontving van bezitters van
voormalige heerlijkheden, ridderhofsteden en havezaten. De rekwestranten
wensten hersteld te worden in hun vroegere rechten, waaronder de aan
Op 11 juli 1814 werd een nieuwe jachtwet uitgevaardigd. Het was
eenieder in de Noordelijke Nederlanden voortaan toegestaan om te jagen,
mits hij in het bezit was van een jachtakte. In principe kreeg de jacht
daardoor een minder standsgebonden karakter dan vóór de Franse tijd. Het
jachtrecht was niet langer voorbehouden aan edelen, ambtsdragers en rijke

bruneel en wessels

heerlijkheden verbonden jachtrechten.30

burgers. De kosten van de jachtakten waren echter substantieel. Een akte die
toestemming gaf om in één jachtdistrict de korte jacht – een vorm van jagen

13

waarbij geen windhonden worden gebruikt – te mogen uitoefenen kostte
aan groepen die ‘gekwalificeerd’ waren tot de jacht, te weten edelen, grote
grondeigenaren en militaire officieren.31 In de praktijk bleef de jacht een
elitaire hobby.
De jachtwet van 1814 omschrijft tamelijk precies waar wel en niet
mocht worden gejaagd. Het jachtterrein bestond enerzijds uit publieke
gronden, zoals ‘wildernissen’, bossen, duinen en heigronden, die de vorst
niet voor zichzelf had opgeëist. Anderzijds mocht worden gejaagd op
private grond, met uitzondering van ‘lusthoven’ met geschoffelde lanen
die met behulp van sloten of hekken waren afgescheiden van de natuur.
Grondeigenaren die niet wilden dat anderen op hun gronden jaagden,
konden hun eigendommen laten registreren als privaat jachtgebied.
 Daartegenover stond dat zij hun grond moesten laten afpalen en jaarlijks
een premie van enkele guldens dienden te betalen.32 De wet betekende niet
het einde van de heerlijke jachtrechten. Na de uitvaardiging van de jachtwet
werd het herstel van de heerlijke jachtrechten zelfs geëxpliciteerd per
Soeverein Besluit. Dit maakt de Noordelijke jachtwetgeving van 1814 tot een
complex amalgaam waarin elementen van zowel het prerevolutionaire als
het moderne eigendomsconcept werden samengebracht, waardoor publieke
macht en privaat eigendom bijgevolg nauw verstrengeld bleven. Er was
enige tijd discussie over de vraag of het heerlijk jachtrecht over particuliere

30 Ketelaar, Oude zakelijke rechten, 56-59.
1814, 1814-1815. Volgende verwijzing: na, ddo, inv.
31

‘Wet, houdende bepalingen op het Stuk der jagt

nr. 1750, Briefwisseling tussen de Noorderlijke en

en visscherij, gearresteerd den 11 julij 1814 no.
Zuidelijke Opperhoutvester naar aanleiding van

29’, Staatsblad der Verëenigde Nederlanden 1814,

het debat over het voorstel Kemper in de Tweede

nr. 79. Nationaal Archief Den Haag (verder na),

Kamer, februari 1819.
Dienst der Opperhoutvesterij (verder ddo), inv.
nr. 1749, Aanmerkingen bij de jachtwet van 11 juli

32 Staatsblad der Verëenigde Nederlanden 1814, nr. 79.
verenigd maar verdeeld

al meer dan vijftien gulden. Bovendien werden fikse kortingen verleend

article – artikel
eigendommen zou kunnen worden afgekocht door grondeigenaren. Deze
mogelijkheid werd echter niet in het besluit opgenomen. Grondeigenaren
moesten tot 1852 wachten op een wettelijke vastlegging van het recht op het
afkopen van heerlijke jachtrechten.33
Nadat in het Verdrag van Parijs (30 mei 1814) al was vooruitgelopen
op een vereniging van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, nam
Willem Frederik het bestuur van het Generaal-gouvernement België op zich.
 Voorlopig bleef de Franse revolutionaire jachtwetgeving daar van kracht. In
de Landen van Overmaas (het Generaal-gouvernement Neder- en Middenrijn,
zie kaart), waar de jachtwetgeving tijdens de Franse periode vergelijkbaar was
met die in de Zuidelijke Nederlanden, werden de jachtrechten bij besluit van
gouverneur-generaal Johann August Sack naar Pruisisch voorbeeld verpacht
door de gemeenten,34 een regeling die door de Overmase grondeigenaren als
een aanval op hun eigendomsrechten werd beschouwd.
Willem Frederik werd ondertussen overstelpt met verzoekschriften
uit het Zuiden. Zo pleitte Charles-Emmanuel d’Auxy de Neufvilles,
voormalig Kamerheer van keizer Leopold ii en oudgediende bij de gardes
nobles, voor het herstel van de jacht als adellijk privilege. Willem Frederik
liet de zaak onderzoeken door de Geheime Raad, maar die wist zich er
geen raad mee.35 Enkele edellieden uit Vlaanderen, die verklaarden alle
voormalige bezitters van heerlijke rechten te vertegenwoordigen, stelden
dat ‘la manie révolutionnaire’ tot doel had hen te ruïneren en de adel van
de kaart te vegen. Ze riepen Willem Frederik op een einde te maken aan
de onderdrukkende revolutionaire wetgeving die niet thuishoorde in een
staat die het eigendomsrecht, waarmee zij hun heerlijke rechten bedoelden,
respecteert.36
Constitutionele discussies over het jachtrecht (1815-1818)
Het Congres van Wenen bepaalde definitief dat de Noordelijke en de Zuidelijke
Nederlanden werden samengevoegd tot het vkn. Willem Frederik benoemde
zichzelf in 1815 tot koning Willem i der Nederlanden en tevens tot groothertog
van Luxemburg. Als protestantse vader van de natie, was Willem i weinig
geliefd onder katholieke onderdanen. Toch werd de koning in het overwegend

33 Ketelaar, Oude zakelijke rechten, 69.
34 Die pachtcontracten liepen over drie jaar, ingaand
vanaf september 1814 en aflopend in september
1817. Eigendommen van meer dan 50 hectaren

35 Algemeen Rijksarchief Brussel (hierna ara),
Archief van de Geheime Raad 1814-1815, 11,
zittingsdossier 27 augustus 1814.
 36 ara, Archief van het Staatssecretarie voor

werden uitgesloten van de publieke verpachting.
België (3 augustus 1814 – 10 april 1816), 6772,

Het jachtrecht op die gronden werd gedeeld door

omslag 4-597/55-6772. Ondertekenaars waren

de eigenaar en de gebruikers (pachters) van de

de Gentse edellieden Jean-Baptiste d’Hane de

grond.
Steenhuyse, Chrétien Emmanuel Ghislain van

katholieke Zuiden gesteund door een groot aantal aristocraten.37 Het nieuwe
Koninkrijk vereiste een nieuwe grondwet. De Grondwetscommissie stelde voor
de Staten-Generaal op te splitsen in twee kamers. Leden van de Eerste Kamer
zouden worden benoemd door de koning. Leden van de Tweede Kamer zouden
worden gekozen door de Provinciale Staten.
 stoot. Met name het Zuidelijke commissielid Théodore Dotrenge, uitgesproken
voorstander van het modern eigendomsconcept, uitte veel kritiek. Dotrenge
was een jurist die zich vooral in de beginjaren van het vkn oppositioneel
opstelde. In reactie op de grondwetsartikelen over heerlijke rechten nam hij de
vermenging van publieke macht en privaat bezit op de korrel. Het uitoefenen

bruneel en wessels

De totstandkoming van de nieuwe Grondwet verliep niet zonder slag of

van publieke macht op basis van particulier bezit, dat nota bene van hand tot
hand kon gaan zonder enige vorm van controle over de kwaliteiten van de

15

bezitter om die macht uit te oefenen, was volgens Dotrenge ‘une conception
juridisch concept al decennia was afgeschaft. De term heerlijkheid zou alleen
maar gevaarlijke en onwelkome herinneringen oproepen bij de meerderheid
van de bevolking.39 Dotrenge ging ook specifiek in op het mogelijke herstel
van allerlei rechten die aan de heerlijkheid waren verbonden, waaronder het
jachtrecht. Heerlijke jachtrechten, zo stelde Dotrenge, waren niet zo onschuldig
als ze werden gepresenteerd. Het waren niet meer dan beweerde rechten uit
vervlogen tijden, die botsten met reële (bezits)rechten van anderen.40
Dortrenges kritische kanttekeningen verhinderden niet dat de
Grondwetcommissie met een ontwerp kwam dat in grote lijnen was gebaseerd
op de Grondwet van 1814. Op initiatief van Van Hogendorp, die opnieuw als
voorzitter fungeerde, werd het ontwerp voorgelegd aan ruim 1500 notabelen
uit het Zuiden. Het merendeel van hen stemde echter tegen het ontwerp.
 Door de tegenstemmen op basis van religieuze redenen niet ontvankelijk te
verklaren en de thuisblijvers tot voorstanders te rekenen – een werkwijze
die spottend ‘arithmétique hollandaise’ werd genoemd – werd de nieuwe
Grondwet toch als aangenomen door het Zuiden beschouwd.41
Ondanks de nieuwe Grondwet was het vkn op vele vlakken diepgaand
verdeeld. Dit gold bij uitstek ook op bestuurlijk vlak (zie kaart). De jacht werd
in het Noorden gereguleerd door de jachtwet uit 1814 en het herstel van
Pottelsberghe de la Potterie, Charles de Rodes,

38 ‘een per definitie verdorven opvatting’, Herman

Helias D’Huddeghem en Joseph Sébastien della

Colenbrander, Ontstaan der Grondwet, 1814-1815.
Faille d’Assenede.
Bronnenverzameling. Deel 2, 1815 (Den Haag 1909)

37 Jeroen Koch, Koning Willem i, 1772-1843

378.
(Amsterdam 2013) 304-309; Els Witte, ‘De

39 Ibidem, 380.
Belgische orangistische adel i. De zuidelijke adel

40 Ibidem, 386.
in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-

41 ‘Hollandse rekenkunde’, Bart van Poelgeest,

1830)’, Virtus: Journal of Nobility Studies 25 (2018)

‘Tussen oud en nieuw: het ontwerpen van de

79-101 https://doi.org/10.21827/5c07c4a31ceae.
grondwet als een rechtshistorische mozaïek’, in:

verenigd maar verdeeld

essentiellement vicieuse par elle-même’.38 Hij merkte op dat de heerlijkheid als

article – artikel


Instelling van de Staten-Generaal door koning Willem i te Brussel op 21 september 1815, mogelijk vervaardigd door
Johann Nepomuk Gibèle, naar Denis-Sebastien Leroy (1825-1826). © Rijksmuseum Amsterdam, rp-p-1890-a-16184,
http://hdl.handle.net/10934/rm0001.collect.554521.
heerlijke rechten, wat tot onvrede leidde in de provincies waar grondbezit
tijdens de achttiende eeuw het belangrijkste criterium geworden was
bij het toekennen van jachtrechten. In het Zuiden bleef echter de Franse
revolutionaire jachtwetgeving van kracht, ondanks de pogingen van
conservatieve elites om de heerlijke jachtrechten te herstellen. De Landen
nog de overgangsregeling van Sack die op kritiek kon rekenen bij zowel de
verdedigers van het oude als het nieuwe eigendomsregime.
 Het herstel van heerlijke rechten in Noordelijke Nederlanden zette
in het Zuiden voormalige bezitters van heerlijke rechten aan tot actie. In
1816 eisten een twintigtal edellieden uit het Naamse de restauratie van

bruneel en wessels

van Overmaas behoorden weliswaar tot het Zuiden, maar hier gold tot 1822

heerlijkheden en enkele heerlijke rechten. Tot die heerlijke rechten rekenden
zij expliciet het recht om te jagen. De rekwestranten, aanhangers van het

17

prerevolutionaire eigendomsconcept, benadrukten dat het eerder om eervolle
Zaken Willem Frederik Röell bij Jean B.J. d’Omalius d’Halloy, gouverneur
van Namen, navroeg wat de leden van de Naamse Ridderschap met de eis
wilden bereiken, benadrukte d’Omalius dat de groep edelen al lange tijd
onrust stookte met hun eis aangaande het herstel van heerlijke rechten. De
gouverneur wilde absoluut vermijden dat het onderwerp opnieuw besproken
zou worden binnen de Bestendige Deputatie, omdat dit het functioneren
van de Provinciale Staten onmogelijk zou maken en het debat zich algauw
zou verplaatsen naar de publieke ruimte. De edelen zouden niet inzien,
zo betoogde d’Omalius, dat een persoon er politieke principes op na kon
houden die strijdig waren met diens eigen belangen, verwijzend naar de vier
heerlijkheden waarover de gouverneur zelf zou kunnen beschikken bij een
herstel.43
In hetzelfde jaar richtten de broers Henri en Charles Poswick,
eigenaren van Kasteel Baelen, een petitie aan de Tweede Kamer waarin
ze eveneens het herstel van het heerlijke jachtrecht bepleitten. Henri was
oudgediende bij de keizerlijke gardes nobles tijdens de Oostenrijkse periode.
 Tijdens de Franse periode had hij zich afzijdig gehouden van het Franse
bestuur. Onder Willem i werd hij samen met zijn broer Charles lid van de
Provinciale Staten van Luik.44 Hun eigendom lag in het voormalig hertogdom
Limburg maar was tijdens de revolutietijd met de provincie Luik (Ourthedepartement) verenigd, waardoor de Franse wetgeving van kracht was. Die
wetgeving ontnam hen het recht van uitsluitende jacht in de voormalige
heerlijkheid Baelen-Ruyf. De gebroeders Poswick pleitten daarom voor
De Haan, Den Hoed en Te Velde, Een nieuwe staat,
67-75.
42 John Bartier, ‘Partis politiques et classes sociales
en Belgique’, in: John Bartier, Libéralisme et
socialisme au xixe siècle (Brussel 1981) 212.
43 Herman Colenbrander, Gedenkstukken der
Algemeene Geschiedenis van Nederland van 1795 tot
1840, Deel 8, band 3, gs 30 (Den Haag 1916) 53-55.
44 Charles Poplimont, La Belgique héraldique, Deel 8
(Parijs 1866) 376-377.
verenigd maar verdeeld

dan winstgevende prerogatieven ging.42 Toen minister van Binnenlandse

article – artikel


Aanduiding van de drie zuidelijke Maasprovincies. In het gebied gelegen op de Rechtermaasoever binnen de latere
provincies Namen, Luik en Limburg hield de regeling-Sack kracht van wet. Met dank aan Hans Blomme, cartograaf
UGent (Vakgroep Geschiedenis).
 een nieuwe wet naar Noordelijk voorbeeld, waarbij ze opnieuw exclusieve
jachtrechten zouden krijgen.45 De commissie van verzoekschriften liet het
aan de Tweede Kamer over om wetgevend initiatief te nemen. De Tweede
Kamer nam evenwel geen stappen in die richting, ‘alhoewel het verzoek der
requestranten in overeenstemming is met den algemeenen wensch, om de
aan te halen, door de eene en andere dezelfde regten te doen genieten’.46
De pleidooien en verzoekschriften voor het herstel van heerlijke
rechten werden kritisch gevolgd door de Zuidelijke pers. Een krant uit het
Doornikse hield een pleidooi voor het moderne eigendomsconcept door te
stellen dat de uitsluitende jacht op de grond van een eigenaar zonder diens

bruneel en wessels

banden, die de Zuidelijke met de Noordelijke Provincien vereenigen, naauwer

toestemming onverenigbaar was met ‘les droits sacrés du propriétaire’.47
L’Observateur kwalificeerde het streven naar herstelde heerlijke rechten als
feodale pretenties die reeds jaren door de tijdgeest vernietigd waren.48 De
Opnieuw trad Dotrenge op de voorgrond als een criticaster van het heerlijk
jachtrecht. In 1817 liet hij zijn bedenkingen over het gebruik van de term
‘heerlijkheid’ en zijn exposé over het heerlijke jachtrecht publiceren.49
Hierop volgde een scherpe reactie van de oerconservatieve Vlaamse politicus
Jean-Joseph Raepsaet. Raepsaet betichtte Dotrenge, met wie hij het al vaker
aan de stok had gehad, van stemmingmakerij. Het herstel van de heerlijke
jachtrechten zou geen enkele schending van de eigendommen van de boeren
inhouden omdat de jachtwetgeving in het voormalig graafschap Vlaanderen
de jachtpraktijk heel doelmatig reguleerde.50
Ook in het Noorden was er verzet tegen de heerlijke jachtrechten.
 Begin 1818 ontving de Tweede Kamer bijvoorbeeld een petitie van A. ten
Brinck, een Gelderse grondeigenaar uit de gemeente Terborg. De rekwestrant
beklaagde zich over de belemmeringen in het uitoefenen van de jacht op
zijn eigen gronden door de heer van de heerlijkheid Wisch. Laatstgenoemde
eigende zich het recht toe om op Ten Brincks grond te jagen door een beroep
te doen op het herstel van heerlijke jachtrechten.51 Ten Brinck beriep zich op

45 Handelingen van de Tweede Kamer (hierna htk),

50 Jean-Joseph Raepsaet, Réponse à l’opinion de

1815-1816, 27/06/1816, 139.
Théodore Dotrenge, émise en 1815 et imprimée en

46 htk, 1815-1816, 27/06/1816, 139.
1817 à l’occasion des remontrances de la noblesse de

47 ‘de heilige rechten van de eigenaar’, La Feuille des

la Flandre Orientale au Roi, aux fins d’être envoyée

annonces, 15/08/1815; L’Observateur, 1815, d.5, 61-62.
en jouissance, en exécution de la constitution, des

48 L’Observateur, 1815, d.8, 41, 43, 45.
droits seigneuriaux légalement acquis (Brussel

49 Théodore Dotrenge, Opinion sur la rédaction de

1818).
trois articles de la loi fondamentale que les provinces

51

na, Tweede Kamer der Staten-Generaal, 1815-

septentrionales du royaume des Pays-Bas avaient

1945, inv. nrs. 976 (petitie nr. 74, 2 januari 1818)

accepté en 1814; émise en 1815; et publiée en 1817

en 1352 (rapport op petitie nr. 74, 24 februari

(Brussel 1817).
1818).
verenigd maar verdeeld

stellingname van de redactie werd ondersteund door boze lezersbrieven.
19

article – artikel
een voorstel dat het Zuid-Nederlandse Tweede Kamerlid Reyphins eind 1817
tevergeefs aan de Kamer had voorgelegd over de afschaffing van wetten en
bepalingen die strijdig waren met de Grondwet.52

Het wetsvoorstel van Willem i (1818)
Willem i vond de ambivalente jachtwetgeving in zijn Koninkrijk verre van
wenselijk. In 1818 rondde hij een ontwerp af voor een algemene jachtwet.
 Hij schreef het ontwerp samen met zijn opperjagermeesters Lodewijk van
Heeckeren tot de Cloese en Charles G.M. de Marnix. In grote lijnen kwam het
ontwerp overeen met de Noordelijke jachtwet van 1814. Dat wil zeggen dat
natuurgebieden die de koning niet voor zichzelf opeiste en grondeigendom
dat niet als privaat jachtterrein was gereserveerd door de eigenaren, tezamen
de publieke jachtgronden vormden. Grondeigenaren mochten hun land niet
afpalen als privaat jachtterrein indien derden ‘uit hoofde van koop of anderen
onereusen titel’ – een duidelijke verwijzing naar heerlijke jachtrechten –
het recht hadden om hier te jagen.53 Van groot belang is echter dat de jacht
werd gepresenteerd als een recht dat verbonden is aan de soevereiniteit. Het
jachtrecht kreeg daardoor min of meer de status van een regaal.54
Het ontging de oppositie niet dat het wetsontwerp van Willem i
wel erg veel leek op de Noordelijke jachtwet. Jan B.J.G. Plasschaert, die
grondwetsnotabele voor het arrondissement Leuven was geweest en nu in
de race was om zelf Tweede Kamerlid te worden, stuurde samen met enkele
andere Brabantse grote grondeigenaren een petitie naar de Tweede Kamer. De
rekwestranten zagen het ontwerp als een poging om de Noordelijke jachtwet
uit te breiden naar het Zuiden en daarmee als een onwelkome stap terug in de
tijd.55
Op 3 maart vergaderde de Tweede Kamer over het wetsontwerp. De
koningsgezinde Gelderse jonkheer Jan E.N. van Lynden van Hoevelaken
opende de discussie met een verdediging van het voorstel en van het recht op
het jagen als een regaal recht. Van Lynden van Hoevelaken meende dat het
wild deze zaken betrof die aan niemand toebehoren. Om die reden gaf hij de
koning, en bij uitbreiding de regering, gelijk dat ze het recht om te jagen als
een regaal recht beschouwden. Hij werd hierin gesteund door de conservatieve
minister van Justitie Cornelis Felix van Maanen.56
52 Reyphins stelde voor om binnen de Tweede
Kamer een commissie in te richten die zich

54 Frederiks, Jachtrecht, 181-182.
 55 Pétition de plusieurs propriétaires du Brabant

daarop zou toeleggen; het voorstel werd

Méridional, arrondissement de Louvain, aux Etats-

tijdens de zitting van 20 januari 1818 echter met

Generaux, Koninklijke Bibliotheek van België,

een overgrote meerderheid weggestemd (20

Boeknummer ii 97.944 a.
stemmen voor, 54 tegen).
53 htk, 1817-1818, Kamerstuk 25, 360-4.
56 htk, 1817-1818, 3/03/1818, 280.
De Zuid-Nederlandse, gematigd-oppositionele Tweede Kamerleden
Jean-Baptiste Serruys, Jean-François Gendebien en de eerder genoemde
Dotrenge uitten echter forse kritiek. Zij volgden de redenering dat het
jachtrecht geen regaal recht kon zijn omdat het niet in de Grondwet van 1815
werd vermeld. Bovendien zou het recht om te jagen op andermans grond
genot’ van eigendommen beschermde.57 In de discussie over het wetsontwerp
van Willem i kwam het monarchale constitutionalisme dus lijnrecht
tegenover het parlementaire constitutionalisme te staan. De verdedigers
van het parlementair constitutionalisme schaarden zich resoluut achter
het moderne eigendomsconcept, terwijl de koningsgezinden vanuit hun

bruneel en wessels

in strijd zijn met artikel 164 van de Grondwet, dat ‘het vreedzaam bezit en

monarchaal constitutionalisme de verstrengeling tussen publieke macht en
privaat eigendom in stand hielden door elementen van het prerevolutionaire

21

eigendomsconcept te integreren in hun wetsvoorstel. Het debat eindigde in
verworpen met 25 stemmen voor en 50 tegen. De oppositie behaalde zijn
eerste succes, maar de patstelling bleef bestaan. In het Noorden heerste sterke
onenigheid, terwijl het Zuiden bijna unaniem tegen het ontwerp van de
koning stemde.
 De koningsgezinden gaven zich echter niet gewonnen. Bij Koninklijk
Besluit van 8 augustus 1818 werd de overgangsregeling van gouverneurgeneraal Sack in stand gehouden op de Rechtermaasoever. De drieledige
structuur van het jachtrecht in het vkn werd bestendigd. De regering
beschouwde het terugvallen op de Frans-revolutionaire wetgeving na het
aflopen van de overgangsregeling in september 1817 immers als een uiterst
onwenselijke terreinwinst voor de Frans-revolutionaire erfenis. Willem i
maakte zijn reputatie van besluitenkoning waar. Precies in 1818 werd die
reputatie nog versterkt door de invoering van de zogeheten ‘Blanketwet’ die
de koning in staat stelde veel zaken bij algemene maatregel van bestuur, dus
zonder inmenging van het parlement, te regelen.58 Deze ontwikkeling, net
op een moment dat de oppositie in de Tweede Kamer aan kracht won, zorgde
ervoor dat de discussie over de jachtwetgeving steeds grotere proporties
aannam.
Het is geen toeval dat de discussie in 1818 uitgroeide tot een
politieke kwestie van formaat. In het voorafgaande jaar werd immers een
derde van de in 1815 door de koning benoemde Kamerleden opnieuw
gekozen, wat het percentage van koningsgezinden enigszins naar beneden
bracht. Van de 55 in 1815 benoemde Zuidelijke leden zetelden er in 1819

57 Over de relatie tussen de restauratieve
grondwetten en het eigendomsrecht, zie:
Olivier Beaud, ‘Constitution, ownership, and
human rights’, in: Grotke en

Prutsch, Constitutionalism, legitimacy, and
power, 127-142.
58 De Haan, ‘Een nieuwe staat’, 24-25; Van Zanten,
Schielijk, 104-105.
verenigd maar verdeeld

een eclatante nederlaag van het koningsgezinde kamp. Het voorstel werd

article – artikel


Portret van Lodewijk Antoon Reyphins, 1828, door P. Gillo, naar De Langhe, 1828-1830. In zijn postuum uitgegeven memories klaagde dit Zuidelijke Tweede Kamerlid dat de liefhebbers van de jacht niet in staat waren ‘de parler de leur
idole sans passion’. © Rijksmuseum Amsterdam, rp-p-ob-40.104, http://hdl.handle.net/10934/rm0001.collect.116933.
 nog slechts vijftien, terwijl dat er voor het Noorden nog 39 waren.59 Vooral
in het Zuiden zou de greep van de koning op de periodieke verkiezingen
door de Provinciale Staten minder sterk worden, terwijl de Eerste Kamer
haar profiel als ménagerie du roi nog sterker waarmaakte. Die ontwikkeling
versterkte de tegenstellingen tussen de Eerste en Tweede Kamer, zowel
domineerden, werd de Tweede Kamer vooral een vertegenwoordiging van
burgers en steden.60 Dit zorgde ervoor dat een meerderheid in de Tweede
Kamer de moderne invulling van (grond)eigendom omarmde, terwijl de
Eerste Kamer die resoluut afwees.
23

Het wetsvoorstel van Kemper (1819)

van Willem i was de Leidse rechtsgeleerde Joan Melchior Kemper. Hoewel
Willem i hem in de adelstand had verheven en tot Tweede Kamerlid had
benoemd, stelde Kemper zich opvallend onafhankelijk op. Na de verwerping
van het jachtwetsontwerp nam hij de taak op zich om zelf een voorstel uit
te werken. Ook Kemper stelde zich als doel de verschillende wetgevingen te
vervangen door een jachtwet die in het hele Koninkrijk van kracht zou zijn.
De door Kemper geformuleerde fundamenten van het jachtrecht stonden
echter haaks op het wetsontwerp van Willem i. Kempers wetsvoorstel leek
eerder gebaseerd op de Franse jachtwet, die nog altijd van kracht was in het
Zuiden. Het jachtrecht werd beschouwd als een gevolg van grondeigendom.
Grondeigenaren zou het voortaan vrij moeten staan om op hun eigen grond
te jagen. Alle vroegere wetten, bepalingen en besluiten werden ingetrokken.
 Jagen op andermans grond was uitsluitend toegestaan met schriftelijke
toestemming van de eigenaar of op grond van gereserveerd eigendom of
schriftelijke titel. Die laatste toevoeging zette de deur op een kier voor
bezitters van heerlijkheden om alsnog hun heerlijke jachtrechten uit te
oefenen.61

59 Bert van den Braak, De Eerste Kamer. Geschiedenis,

98 procent van de Zuidelijke leden adellijk, in

samenstelling en betekenis, 1815-1995 (Den Haag

vergelijking met 84 procent in het Noorden. In

1998) 41.
het Noorden werd het plattelandse karakter van

60 Tijdens de hele periode 1815-1830 was 79 procent

de Eerste Kamerleden enigszins afgezwakt door

van de Zuidelijke Tweede Kamerleden niet-

een aanzienlijke vertegenwoordiging van Holland

adellijk, en 62 procent vertegenwoordigde de

onder de door de koning benoemde leden. Bart

steden. Ook voor het Noorden was ruim 50

van den Braak, De Eerste Kamer, 67, 69 en 71; Paul

procent van de Tweede Kamerleden niet-adellijk

Meerts, ‘Kamerleden 1815-1830, een verkenning’,

plaatsen invullen. Voor de Eerste Kamer was

btng-rbhc 16:3-4 (1985) 437.
61 htk, 1818-1819, Kamerstuk 17, 555-556.
verenigd maar verdeeld

Een van de meest prominente Noordelijke critici van het wetsontwerp

en konden de Hollandse steden 22 van de 55

bruneel en wessels

in Noord als Zuid. Terwijl de adel en plattelandselite de Eerste Kamer

article – artikel


Portret van Johan Melchior Kemper (1776-1824), rechtsgeleerde en staatsman, door David Pièrre Giottino Humbert
de Superville, 1815. Tweede Kamerlid Kemper ontpopte zich tijdens de hier bestudeerde debatten tot een van de
voornaamste Noordelijke verdedigers van het modern eigendomsconcept. © Rijksmuseum Amsterdam, sk-a-656,
http://hdl.handle.net/10934/rm0001.collect.6975.
