Maarten van den Bos, Verlangen naar vernieuwing. Nederlands katholicisme 1953-2003
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-3 (2013) | review

59

Maarten van den Bos, Verlangen naar vernieuwing. Nederlands katholicisme 1953-2003
(Dissertatie Universiteit van Amsterdam 2012; Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2012, 299
pp., ISBN 978 90 284 2465 4).
Met een onderzoek naar de vernieuwing in het Nederlands katholicisme in de tweede
helft van de twintigste eeuw maakte Maarten van den Bos een goede keuze voor het
thema van zijn proefschrift. Deze periode was een woelige periode voor de katholieke
Kerk in heel de westerse wereld, en in Nederland woedde de storm wellicht heviger dan
om het even waar elders. Her en der waren er wel pogingen om tot een gestructureerd
overzicht te komen, maar die hadden alle hun beperkingen. Zo droeg het boek Tot
vrijheid geroepen. Katholieken in Nederland: 1946-2000 sterk de stempel van Walter
Goddijn, een persoonlijk betrokkene. Verder verschenen er vooral bundels of bijdragen in
(internationale) verzamelwerken, met interessante overzichten en interpretaties van
vooral Peter van Rooden. Maar voor een globaal overzichtswerk was dus wel degelijk
meer dan ruimte genoeg.
 Maarten van den Bos biedt ons dergelijk overzichtswerk aan in zes hoofdstukken,
voorafgegaan door een inleiding en afgesloten met een slotbeschouwing. In het eerste
hoofdstuk neemt hij ons mee naar de evolutie van het Nederlands katholicisme tijdens de
negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw. Vervolgens komen de vroege
jaren vijftig aan bod. Het monolistisch katholicisme krijgt stilaan af te rekenen met een
aantal nieuwe visies en verschillen in zienswijzen, maar de bisschoppelijke hiërarchie
houdt in die periode de teugels strak in handen. Dat blijkt onder meer uit het
bisschoppelijk mandement De katholiek in het openbare leven van deze tijd uit 1954. In het
derde hoofdstuk wordt nader ingegaan op de periode die het Tweede Vaticaans Concilie
is voorafgegaan. Tegen de achtergrond van de opkomende consumptiemaatschappij zijn
in de katholieke wereld vernieuwende geluiden te horen in verband met het gezin.
 Katholiek Nederland raakt in de ban van de voorbereiding van Vaticanum II en de
Nederlandse bisschoppen doen in die voorbereiding een toenemend beroep op
theologen, zoals de Belgische dominicaan Edward Schillebeeckx. Het vierde hoofdstuk
beschrijft de hoop op vernieuwing, het enthousiasme en het levendige debat dat door
het Tweede Vaticaans Concilie wordt teweeggebracht. Er zijn openingen op heel wat
terreinen, gaande van seksuele moraal tot de houding van katholieken in verband met
politiek en meer bepaald hun positie ten opzichte van de katholieke partij. De

© 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-109977 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

bisschoppen zijn geneigd deze vernieuwende geluiden volop een kans te geven. Zij
beginnen met de voorbereiding van een pastoraal concilie, dat de ideeën van Vaticanum II
concreet moet maken voor de Nederlandse kerkprovincie. De stem van gewone
gelovigen moet hier volop gehoord kunnen worden. Deze hoopvolle stemming houdt
echter niet lang aan, zoals blijkt uit het volgende hoofdstuk. De behoudsgezinde
encyclieken Sacerdotalis Coelibatus en Humanae Vitae zetten een serieuze domper op de
hoop van vernieuwingsgezinden. Zij kunnen zich optrekken aan de nieuwe Nederlandse
catechismus en de dynamiek van het pastoraal concilie, maar juist deze zaken brengen de
Nederlandse kerkprovincie in toenemende mate in conflict met Rome. Katholieke
organisaties geraken in crisis, de traditionele verzuilde verenigingen ondergaan ‘een ware
sloopneurose’. Het laatste hoofdstuk toont de schrijnende gevolgen van de crisis voor
het Nederlandse katholicisme: het conflict met het Vaticaan wordt helemaal op de spits
gedreven, vooral door van bovenaf opgelegde, conservatieve bisschopsbenoemingen in
Rotterdam en Roermond. Daardoor dringt de polarisering van katholiek Nederland ook
het bisschoppencollege binnen.
 Met zijn boek heeft Maarten van den Bos een goede bijdrage geleverd aan de
discussie over de evolutie van het Nederlandse katholicisme in de tweede helft van de
twintigste eeuw. Hij bewijst duidelijk dat de stroomversnelling waarin de Nederlandse
katholieke Kerk na Vaticanum II is terechtgekomen, sterke wortels heeft in de jaren vijftig.
Het aantonen van het belang van die periode is een grote verdienste. Verder is hij er
terecht van uitgegaan dat externe factoren, zoals de culturele breuk van de jaren zestig,
niet volstaan om de snelle veranderingen bij Nederlandse katholieken afdoende te
verklaren. Hij belicht de binnenkerkelijke dynamiek en meer bepaald de rol van de
bisschoppen als verklarende factor: door hun openheid voor vernieuwing hebben zij
ongewild bijgedragen tot het snelle verval van het Nederlands katholicisme. Deze
vernieuwing eiste immers een grote betrokkenheid van gelovigen: persoonlijke
verdieping, intense studie en maatschappelijk engagement. Volgens de auteur waren
deze gelovigen daar lang niet allemaal toe bereid. Bovendien misten zij de warmte van
het vroegere katholieke leven met zijn talrijke rituelen, ingebed in het dagelijks leven.
 Ondanks de ontegensprekelijke verdiensten van dit werk, zijn een aantal
bedenkingen op hun plaats. Een eerste overweging heeft te maken met de chronologie
van de studie. De ondertitel Nederlands katholicisme 1953-2003 suggereert een
systematisch, chronologisch gestructureerd overzicht van de vernieuwingsbeweging in
Nederland. De hoofdstukken zijn ook wel min of meer chronologisch opgebouwd, maar
duidelijke tijdsmarkeringen ontbreken hier. Op zich is die keuze wel verdedigbaar, want
het is heel moeilijk en in zekere zin zelfs foutief om zich op bepaalde exacte
chronologische onderverdelingen vast te pinnen. Anderzijds leidt het gebrek aan
duidelijke chronologie en het voorkomen van regelmatige sprongen in de tijd soms tot
enige onduidelijkheid, omdat de tijdsdynamiek van het hele gebeuren zo wat verloren
gaat. Dat is jammer, zeker in een periode waarin de geschiedenis zo een vaart maakt dat
in korte tijd heel nieuwe ideeën en mentaliteiten opduiken. Zwaarder weegt door dat er

geen gelijkmatige aandacht is besteed aan de vijftig jaar geschiedenis waarmee de lezer
op basis van de ondertitel verwacht kennis te maken. Er wordt wat veel aandacht
besteed (een heel hoofdstuk!) aan de voorgeschiedenis tot 1953. Vervolgens gaat de
auteur erg diep in op de jaren vijftig en de eerste helft van de jaren zestig, maar dat geldt
al iets minder voor de onmiddellijke postconciliaire jaren. De periode vanaf 1970 krijgt al
helemaal een stiefmoederlijke behandeling en dat is toch wel een gemiste kans.
 Verder is het jammer dat door de focus op standpunten en handelingen van
theologen, katholieke intellectuelen en vooral de bisschoppen toch een enigszins
eenzijdig beeld van het Nederlands katholicisme wordt opgehangen. De talrijke groepen
en mensen aan de basis komen zelden aan bod. De opkomst van dergelijke groepen is
nochtans een wezenlijk onderdeel van de postconciliaire vernieuwing van het
katholicisme in Nederland en daarbuiten. Door daar weinig aandacht aan te besteden,
gaat het perspectief ‘van onderuit’ al te vaak verloren. Bovendien is ook de plaatsing van
het onderwerp in een internationaal perspectief onvoldoende ontwikkeld. Af en toe
wordt gekeken naar gelijkaardige of tegenstrijdige ontwikkelingen in het buitenland,
maar dit komt alles bij elkaar toch veel te weinig aan bod. Jammer, want de ineenstorting
van het katholicisme is geen exclusief Nederlands fenomeen geweest. Net daarom kan
men zich vragen stellen bij de voornaamste conclusie van de auteur. Die luidt dat het
optreden van de Nederlandse bisschoppen – een te grote openheid voor vernieuwing die
te veel eiste van gelovigen en hun de oude nestwarmte ontnam – de voornaamste
verklaring van snelle achteruitgang is. Nochtans zien we in andere West-Europese landen
gelijkaardige ontwikkelingen, zij het misschien met een iets geleidelijkere timing en een
iets minder radicaal karakter. Een verklarende combinatie van interne én externe factoren
(vooral de culturele breuk van de sixties) was daarom wellicht meer op zijn plaats
geweest.
Bart Latré, HU Brussel.
