Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
De Amerikaanse historicus Bohlman is van mening dat een centrale rol in het behoud
136
van een Duitse identiteit is weggelegd voor het zingen. Duitse immigranten in de
Verenigde Staten zongen langer samen in het Duits, dan dat ze met elkaar Duits spraken. Het samen zingen was ook essentieel voor het vormen van een Duits-Amerikaanse
identiteit. Het was iets dat Duitse immigranten verbond, ongeacht hun regionale herkomst of hun religieuze gezindheid. Zangverenigingen waren toegankelijk voor Duitse
mannen met een zeer diverse achtergrond. Het samen zingen was daarbij niet zozeer

Or g an i s at i e s

|

belangrijk voor het behoud van een oorspronkelijke regionaal bepaalde identiteit, als
meer voor het creëren van een nieuwe identiteit als Duitse immigrant in Amerika.
 De mannenzangverenigingen zijn niet alleen vanuit deze optiek interessant. In het
bovenstaande is meerdere malen gerefereerd aan de vraag wanneer een vereniging kan
worden aangemerkt als een organisatie van Duitse immigranten. Het antwoord op
deze vraag bleek steeds niet simpel. De casus van de mannenzangverenigingen of Liedertafeln illustreert heel mooi de hybriditeit van verenigingen. Moesten de Nederlandse Liedertafeln de gevoelsmatige eenheid van de Nederlanders versterken, zoals de
Liedertafeln in Duitsland naar grotere Duitse eenheid streefden? En hoe kon dat als een
groot deel van de leden Duits was? Of moeten we de Liedertafeln meer zien als immigrantenorganisaties van Duitsers waarin ook Nederlanders een plaats konden vinden?
De historici Panayi en Nadel beschouwen de Liedertafeln in respectievelijk Londen en
New York vooral als immigrantenorganisaties, maar de positie van de verenigingen
daar was anders dan die in landen die grensden aan het wordende Duitsland, zoals België, Nederland en Denemarken. De mannenzangverenigingen in Nederland en elders
waren geen exclusief Duitse organisaties. Tegelijkertijd waren ze een exponent bij uitstek van het verenigingsleven van Duitse immigranten. ‘But no description of German
life, be it Verein or home life, can be complete without reference to the Lied. Every Verein […] has its Lieder-Tafel […]’, schreef Armfelt in 1903 over de Duitse immigranten
in Engeland.137 Hetzelfde werd gezegd over Duitsers in Kopenhagen of New York.138 De
Liedertafel was wat Duitsers in de verstrooiing met elkaar gemeen hadden.
 In Duitsland waren de Liedertafeln boegbeeld van het streven naar nationale eenheid. De eerste Liedertafel werd in 1809 in Berlijn opgericht.139 Er ging een sterke samenbindende werking uit van het gezamenlijk zingen. Bovendien vormden de zangverenigingen in Duitsland in de jaren 1840 een alternatief voor de verboden of met argwaan
bekeken politieke organisaties. Het idee van de Liedertafeln vond snelle verbreiding
naar andere landen. Het karakter van de Liedertafeln buiten Duitsland veranderde in de
loop der tijd. De Liedertafeln die in Vlaanderen werden opgericht, zijn van deze verschuiving een mooi voorbeeld. De Vlaamse Liedertafeln, die in 1844 als een VlaamsDuits zangersverbond het licht zagen, combineerden een streven naar Vlaamse
eenheid en emancipatie met een keuze voor Duitsland en tegen Frankrijk. Tot het
Vlaams-Duitse zangersverbond traden meerdere, reeds bestaande zangverenigingen
toe, die onder hun leden Duitse immigranten telden, maar het verbond werd niet opgezet als een Duitse immigrantenorganisatie. De Vlaamse Liedertafeln wilden gelijktijdig de Vlaamse cultuur en de band met Duitsland versterken. Volgens de Nederlandse
historicus Von der Dunk zagen de Duitse zangverenigingen hun Vlaamse tegenhangers
vooral als verbreiders van de grootduitse gedachte, net zoals de zangverenigingen in
Sleeswijk-Holstein de Duitse aansluitingsbeweging daar hadden versterkt. De Kölnische Zeitung noemde het doel van het Vlaams-Duitse zangersverbond ‘die Niederreißung der Grenzen zwischen Nieder- und Oberdeutschland, um ein gemeinsames
Bollwerk der Brüdervölker zu schmieden gegen den Feind von außen.’140 Met Niederdeutschland werden Nederland en Vlaanderen bedoeld, de vijand was Frankrijk. Bij de

165

166

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

oprichting van de Vlaams-Duitse zangersbond was de kiem voor tweespalt reeds aanwezig. Vlamingen vonden dat hun Duitse collega’s teveel gericht waren op het Duitse
nationalisme; de Duitsers verweten de Vlamingen een te geringe betrokkenheid bij het
Duitse nationalisme. De identiteit van het verbond werd nog moeilijker te duiden toen
de Belgische overheid – met een blik op de eenwording van Duitsland – in de zangverenigingen een middel ter versterking van de Belgische – en niet de Vlaamse – eenheid
zag en besloot de verenigingen te subsidiëren. Enigszins tegengesteld aan de oorspronkelijke bedoelingen van het Vlaams-Duits zangersverbond, traden vervolgens ook twee
Waalse zangverenigingen toe tot deze organisatie. Het Vlaams-Duitse zangersverbond
maakte zo een interessante evolutie door.  Atlas van Stolk 7451.
Or g an i s at i e s

|

land georiënteerd raakte en uiteindelijk zelfs meer een Belgisch dan een Vlaams karakter kreeg.
In het Deense Kopenhagen nam het lot van de Liedertafel een andere wending. De
Deense Liedertafeln hadden zich een groot voorstander getoond van nauwere banden
met het zich verenigende Duitsland. Nadat Sleeswijk en Holstein Duits waren geworden, werden de anti-Duitse sympathieën in Denemarken sterker. Dit had gevolgen
voor de Liedertafeln. Anti-Duitse sympathieën maakten de zangverenigingen meer
Duits. In de statuten van de Deense Liedertafel werd in 1867 expliciet gesteld dat alleen
Duitse immigranten en hun zonen lid konden worden. Deze eis verdween weliswaar
drie jaar later, maar de officiële taal van de vergaderingen, zo werd in de statuten vastgesteld, bleef Duits. Als reactie op de anti-Duitse houding trokken de Duitse immigranten zich in hun eigen organisaties terug.141
Waren de Nederlandse Liedertafeln vergelijkbaar met de Britse en de Amerikaanse
of eerder met de Belgische of de Deense? De Liedertafeln ontstonden in Nederland aan
het begin van de negentiende eeuw.142 Tussen 1827 en 1915 werden in Nederland een
kleine vijfhonderd van deze mannenzangverenigingen opgericht, met als eerste een
Liedertafel in Dordrecht in 1827. De Nederlandse Liedertafeln stonden veelal onder
Duitse leiding, gebruikten Duitse les- en studiemethoden en zongen zonder uitzondering Duits repertoire. Tussen 1845 en 1852 werden door Nederlandse en Duitse mannenzangverenigingen de jaarlijkse Nederrijns-Nederlandse Zangerfeesten gehouden,
afwisselend in Kleef en Arnhem. Na 1852 nam de Duitse belangstelling voor deze gezamenlijke feesten af. In Nederland deed zich daarna een explosieve groei voor van het
aantal Liedertafeln. In 1853 vormden 25 Nederlandse Liedertafeln hun eigen Nationaal
Nederlands Zangersverbond, dat in Arnhem zijn eerste Nationaal Nederlands Zangersfeest hield.
 In Duitsland werden de zanggezelschappen, zoals gezegd, gezien als een steun voor
het zich ontwikkelende nationalisme. Eenzelfde rol konden de Nederlandse gezelschappen voor Nederland niet vervullen zolang ze in het Duits zongen. De overkoepelende organisaties van de zanggezelschappen probeerden daarom het Nederlandse element te versterken door op nationale en regionale concoursen Nederlands repertoire
verplicht te stellen. Er werden componisten uitgenodigd om Nederlandse liederen te
schrijven en Nederlandse methoden te ontwikkelen. Hiermee werd een vernederlandsing van de zangverenigingen ingezet.
In Utrecht was er de Liedertafel Aurora, opgericht in 1845 door de Nederlander F.C.
Kist. In het eerste jaar had deze vereniging zestig leden. Aurora verschilde van de reeds
bestaande Utrechtse zanggenootschappen omdat er in Duitse Liedertafel-stijl gezongen
werd, zittend aan tafels.143 De ledenlijsten van Aurora zijn bewaard gebleven. Alleen
mannen waren lid van de zangvereniging. Aurora kende werkende leden en buitengewone leden. Beide soorten leden zongen – de ledenlijsten vermeldden hun zangstem –
maar de werkende leden lijken vooral te zijn aangezocht vanwege hun goede stem. De
werkende leden betaalden minder contributie dan de buitengewone leden. De buiten-

167

168

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

gewone leden mochten zonder extra betaling gasten meenemen naar de uitvoeringen,
zo blijkt uit de ledenadministratie.
 Op de ledenlijsten van de Liedertafel Aurora komen honderden namen voor. Tussen 1847 en 1864 werden 179 werkende leden ingeschreven en meer dan driehonderd
buitengewone leden. Hoeveel leden de vereniging precies op enig moment telde, is niet
duidelijk, omdat data van in- en uitschrijving onvolledig vermeld zijn. Bovendien werden sommige leden meerdere keren ingeschreven; ze bedankten of werden wegens het
niet betalen van contributie geroyeerd, om later opnieuw lid te worden. Omdat de inen uitschrijfdata niet volledig bekend zijn, is het niet mogelijk het percentage Duitse leden precies te berekenen. Een schatting, op basis van het percentage Duitsers onder de
inschrijvingen, kan wel worden gegeven; ongeveer één op de vijf leden was Duits. Duidelijk is dat de Liedertafel geenszins een exclusief Duitse vereniging was, zoals de
Deense dat op een gegeven moment wel was. Het was meer een algemene vereniging
die voor Duitse immigranten en anderen openstond.
 Had de Liedertafel de verenigende functie die Bohlman vond voor Amerika? Aurora
stond inderdaad, zoals dat ook gold voor de Amerikaanse verenigingen, open voor
mensen uit verschillende geloofsgroepen. Onder de leden vinden we de Nederlandsjoodse advocaat Salomon van Lier en zijn Duitse geloofsgenoot Ludwig Mond uit Kassel. Monds lidmaatschap van de Liedertafel is opvallend omdat hij slechts kort in
Utrecht woonde. Onder de Liedertafel-leden vinden we de grote katholieke Duitse
winkeliers zoals Bohlen, Van der Sandt, Thueré en Stuckenborg en de protestantse
Duitse werktuigkundige Carl Grothe. De protestantse pianohandelaar Rahr was, gezien zijn beroep enigszins voor de hand liggend, eveneens lid van de Liedertafel. De glazenier Geuer, de eerdergenoemde oprichter van de Shelfish-club, was ook lid, evenals
de Duitse stadsmuziekdirecteur Kufferath.144 Opvallend is verder dat we onder de Nederlandse leden ook H.J. Vernède aantreffen, de voorzitter van de Utrechtse afdeling
van de Gustaaf Adolf Vereeniging. Voorts vinden we onder de Liedertafel-leden niet alleen Duitse immigranten. De grote katholieke Belgische strohoedenfabrikant Eustache
Frenay zong er de bas.
De tot nu toe genoemde leden behoorden min of meer tot de Utrechtse elite. Er waren ook leden die daar iets onder zaten zoals de lutherse spoorwegbeambte Julius
Haagen uit Düsseldorf, zijn protestantse collega Friedrich Wustenberg uit Neuenkirchen, de protestantse onderwijzer Julius Hisgen uit Emmerich en Johannes Lohrmann,
een protestantse mandenmaker uit Fulda in Hessen-Kassel. Bij katholieke Duitsers
vinden we onder meer de winkelbediende August Kleine uit Münster, de portretschilder en fotograaf Frederich Kaijser uit Hamm in Westfalen, de tapper Johannes
Schröder uit Delmenhort in Oldenburg, de koopman-logementhouder Mathias Veerkamp uit Hopsten en de koopman Johann Veltmann uit Nordhorn. Zoals uit deze opsomming blijkt, stond Aurora open voor mensen uit meerdere lagen van de bevolking
met uiteenlopende regionale en religieuze achtergronden.
 Onder de buitengewone leden bevonden zich de lutheranen Theodor Finger, instrumentmaker uit Görne, Christoffel Meijer, verhuurder van paarden en rijtuigen uit

Or g an i s at i e s

|

Dibbersen in Brunswijk en de spoorwegbeambte Ludwig Peacock uit Hamburg, en de
protestanten Johannes Bierhaus uit Wirth in Pruisen, belastingontvanger, Johan
Büdde, koopman uit Bentheim en katoenfabrikant Ludwig Amelung uit Wesel. Opvallend is dat er onder de buitengewone leden, in tegenstelling tot bij de werkende leden,
geen katholieke Duitsers voorkomen.
De Westerwalders, de grootste groep Duitse immigranten in Utrecht, ontbreken
volledig in het ledenbestand van de Liedertafel. Mogelijk behoorden de Westerwalders
tot een andere zangvereniging; Aurora was immers niet de enige vereniging in Utrecht.
Om deze veronderstelling te toetsen heb ik gekeken naar het ledenbestand van de concurrerende grote vereniging: de Koninklijke Utrechtsche Mannenzangvereeniging
(umzv).145 De umzv werd opgericht in 1849, dus vier jaar na de Liedertafel Aurora.
 Men kon slechts lid worden op voordracht en door ballotage. Leden van Aurora werden expliciet uitgesloten van lidmaatschap. De umzv was ongeveer even groot als Aurora. Op de ledenlijsten staan 770 namen, maar het aantal dubbele inschrijvingen is
groter dan bij Aurora. Opvallend is dat beide ledenbestanden elkaar overlappen. Mensen konden weliswaar geen lid zijn van beide verenigingen tegelijk, maar stapten klaarblijkelijk wel gemakkelijk over van de ene naar de andere zangvereniging en terug. Zo
zien we bij umzv opnieuw de Belgische strohoedenfabrikant Frenay de bas zingen, ditmaal in gezelschap van zijn collega en streekgenoot Corbesier. De umzv kende ook andere, niet-Duitse immigranten als lid, zoals de Poolse kleermaker Glazewski. In de ledenbestanden van Aurora en de umzv komen we dezelfde Duitse immigranten tegen:
Lohrmann, Kufferath, Geuer, Rahr, Hisgen, Wustenberg, Kaijser en Schröder waren
achtereenvolgens of afwisselend lid van beide zangverenigingen. De grote katholieke
Duitse winkeliers op de Oudegracht, die we bij Aurora tegenkwamen, maakten klaarblijkelijk niet de overstap naar de umzv, maar in het ledenbestand zitten wel hun
Duitse collega’s zoals Maseland, Grasveld en Povel. Bij de umzv vinden we ook mensen die min of meer beroepshalve met muziek te maken hadden, zoals orgelfabrikant
Witte, muziekmeesters Patzer en Umland en kapelmeester Rudersdorf. Opvallend is
het lidmaatschap van W. Koenig, burgemeester van Kleef. Zijn lidmaatschap was waarschijnlijk symbolisch; bij de wekelijkse oefeningen zal hij verstek hebben laten gaan.
Westerwalders vinden we ook in dit gezelschap niet.
Naast de umzv en Aurora was er nog de mannenzangvereniging Fidelio, opgezet
en geleid door muzikant en muziekleraar Reinholt Schirmer.146 Schirmer was luthers
en werd geboren in Schwartzburg. Hij kwam in 1873 naar Utrecht. Wie er lid waren van
zijn gezelschap is niet bekend. De organisatie lijkt geen lang leven beschoren te zijn geweest en heeft weinig sporen nagelaten.
 Waarom is het ontbreken van de grootste minderheid in deze zanggezelschappen
opvallend? Wellicht zongen de Westerwalders ’s avonds hun liedjes in hun eigen wijk,
gezeten aan de waterkant, zoals Van Rijnsoever in zijn geschiedenis van de St. Martinusparochie schreef.147 Mogelijk zongen ze in het koor van de St. Martinuskerk.148
Dorpschroniqueur Fohr, die een geschiedenis van het Westerwalder dorp Ransbach
149
schreef, noemt de zangvereniging Stets Froh die daar in de jaren 1840 werd opgericht.
169

170

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Wellicht namen de Westerwalders die organisatie in geformaliseerde of informele
vorm mee naar Utrecht. Hun afwezigheid in de Utrechtse zangverenigingen is belangrijk, omdat het een indicatie is voor het feit dat ze, indien ze zich organiseerden, dit deden buiten de verenigingen waarin de andere Duitse immigranten een plaats vonden.
 Studentenverenigingen
Toen Carl graaf von Wedel in de eerste helft van de negentiende eeuw naar Utrecht
kwam om rechten te studeren, besloot hij zich verre te houden van het Utrechtse studentenleven.150 Hij had reeds twee jaar in Göttingen gestudeerd en daar het Duitse studentenleven leren kennen met zijn gewelddadige gebruiken, zoals duelleren. Zijn
Utrechtse medestudenten merkten hem echter op bij de colleges en nodigden hem uit
voor hun vereniging. Hij liet zich uitvoerig voorlichten door de pedel van de vereniging. De ontgroening, waarbij hem een narrenkap zou worden opgezet, achtte hij beneden zijn waardigheid en het corps onthief hem van deze verplichting, omdat hij
reeds in Göttingen had gestudeerd. Hij kreeg een aangepaste ceremonie, die zoals gebruikelijk gehouden werd in het Latijn. Daarna volgde een souper ter ere van het
nieuwe lid. De taal aan tafel was Nederlands. Von Wedel bediende zich bij zijn tafelgesprek van het Frans. De pedel van de vereniging las in het Nederlands de regels van de
vereniging voor. ‘Ich verstand kein Wort davon’. Von Wedel werd door zijn medestudenten aangezet zich te bedrinken, maar weigerde. Een van zijn medestudenten, Van
Ess genaamd, vatte dat op als een belediging en er ontstond een twistgesprek. ‘Bis dahin
war die Unterredung in französischer Sprache geführt, Jetzt sprang van Ess vom Stühle
auf, warf mir einen wüthenden Blick zu und redete in Heftigkeit allerhand holländische Worte heraus […].’ Von Wedel nam aan dat dit beledigingen waren, werd boos en
gooide zijn medestudent een wijnfles naar het hoofd, die achter Van Ess’ hoofd tegen
de muur uiteenspatte. Als straf gebood de pedel van de vereniging hem een bokaal wijn
leeg te drinken waarin minstens een hele fles was leeggegoten. ‘Mann muss die Sitten
des Landes, in dem man lebt, respektieren’, stelde de pedel en de straf op het gooien
met flessen was het leegdrinken van de bokaal, zo was Von Wedel tijdens de tafelrede
verteld. ‘Ich verstehe kein Hollandisch’ wierp hij tegen. Dan had hij het maar moeten
vragen, meende de pedel en hij beval de andere studenten Von Wedel vol te gieten met
wijn. Von Wedel werd boos, greep een tafelmes en wilde zich zo tegen zijn medestudenten verweren. De pedel loodste hem de zaal uit. ‘“Ich bedaure”, sagte er draussen,
“dass van Ess durch seine Zudringlichkeit und Sie durch Ihre Unkenntniss unserer
Sprache diesen ärgerlichen Auftritt herbeigeführt haben.’ Von Wedel werd voor de
keus gesteld.  Het Utrechtse studentencorps wilde Von Wedel graag als lid in de vereniging opnemen, ongetwijfeld ook omdat hij een graaf was. Von Wedel was afhoudend, gezien zijn
ervaringen met het studentenleven in Göttingen. Die ervaring, samen met de taalproblemen, speelden door in zijn uiteindelijke kennismaking met de Utrechtse vereniging.
Hij verwachtte elk moment voor een bloedig duel te worden uitgedaagd. Zijn
Utrechtse medestudenten dreven een beetje de spot met de opvliegende Von Wedel,
maar waren hem toch overwegend goed gezind. De anekdote laat zien hoe moeilijk de
toegankelijkheid van verenigingen is te duiden. Von Wedel was afhoudend, zijn medestudenten drongen aan, maar taal vormde een barrière.
Het lidmaatschap van Duitse studenten van Utrechtse studentenverenigingen kan
als voorbeeld dienen wanneer het gaat om de toegankelijkheid van bestaande of concurrerende organisaties. In 1861 waren van de zeven Duitse studenten die de universiteit in dat jaar telde, er vier geen lid van het Utrechtse studentencorps en drie wel. Betekent dit nu dat het corps voor Duitse studenten moeilijk toegankelijk was? We kunnen
hier alleen een uitspraak over doen, wanneer we het cijfer afzetten tegen het totale percentage van studenten dat lid was van het corps. Het overzicht van lidmaatschap van
het studentencorps leert dat ongeveer eenderde van de studenten geen lid was van deze
organisatie.151 Onder de Duitse studenten waren de corpsleden verhoudingsgewijs dus
iets minder talrijk, maar gezien het geringe aantal Duitse studenten is het verschil nauwelijks opmerkelijk te noemen.
In principe zou het lidmaatschap van het corps kunnen worden beïnvloed door de
studierichting van de studenten: niet alle studierichtingen waren even goed vertegenwoordigd in het corps en de Duitsers studeerden vrijwel allemaal theologie. De studierichting, zo blijkt bij onderzoek, was echter niet bepalend. Frederik Fabricius, Harold
Holm, Ludwig Metzlar en Ernst Hoffmann waren in 1861 geen lid van studentencorps.
 Zij studeerden allen theologie. Carl Gronemeijer en Willem Lamping studeerden ook
theologie en waren wel lid van het corps. Gronemeijer was zelfs thesaurus van deze vereniging en voorzitter van het leesgezelschap ‘1798’. Carel Lamping, een broer van Willem, studeerde medicijnen en was eveneens lid van het corps.
Duitse studenten konden natuurlijk ook hun eigen organisaties opzetten. Vreemde
studenten hadden in eerdere tijdvakken een traditie waarbij ze zich verenigden in nationes of collegia nationalia. Omdat het bestaan van deze collegiën aanleiding was tot georganiseerde nachtbrakerij, werd in 1643 door het gemeentebestuur een proclamatie
uitgevaardigd tegen ‘nationale ofte provinciale collegiën.’ Desondanks bleven de colle-

171

172

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
152

giën vrolijk voortbestaan. In het midden van de negentiende eeuw vinden we in
Utrecht gezelschappen als Hagania, Daventrium, Transissalania, Frisia, Ultrajectina en
Roterodamum, maar een Duitse organisatie ontbreekt in het overzicht van de Studentenalmanak.153 In 1914 werd echter opgemerkt dat er in de tweede helft van de negentiende eeuw wel degelijk twee Duitse studentenverenigingen in de Domstad waren: het
Verein deutscher und ungarische studenten en het Convent der deutschen und ungarischen studenten. De archieven van deze verenigingen gingen echter bij een verhuizing
verloren.154

Tekening van een Duitse student, afgebeeld met een extreem lange Duitse pijp. Overgenomen uit: ‘Een
ontgroeningspartij te Utrecht 1809’, Bijlage XXII van W.C.A. van Vredenburgh,
(Utrecht 1914) 239-255.
Or g an i s at i e s

|

Duitse kranten en turnverenigingen
Kranten en turnverenigingen hadden een rol die vergelijkbaar was met die van de Liedertafeln. In andere landen waren de turnverenigingen typerend voor het Deutschtum.155 Deze verenigingen vonden hun oorsprong in een nationalistische en fysieke culturele beweging die door Ludwig Jahn werd opgericht in het napoleontische Duitsland.
 Deze beweging richtte zich op een sterk en verenigd Duitsland en werd uiteindelijk een
trefpunt voor revolutionairen. De Duitse overheid beschouwde de turnverenigingen
als subversieve organisaties. Tussen 1820 en 1842 werd het turnen verboden. Deze jaren
werden aangeduid als de Turnsperre. De turnverenigingen verplaatsten hun activiteiten van de openlucht, waar ze aanvankelijk hadden plaatsgevonden, naar zaaltjes, en de
meeste verenigingen gingen ondergronds. Na het mislukken van de revolutie van 1848
vertrokken veel ‘Turners’, zoals deze revolutionairen werden genoemd, naar de Verenigde Staten en stichtten daar met eerdere Duitse immigranten de German-American
Turner Movement. De Turners bereidden zich voor op een nieuwe revolutionaire omwenteling in Europa. Tegelijkertijd verbreedden ze hun activiteiten met een zangvereniging, toneelclub, school, schietvereniging of schaakclub.156 De turnhallen die de
Duitse immigranten in Amerika bouwden, waren het centrum van de Duitse immigrantengemeenschap en dienden voor veel meer doelen dan slechts de huisvesting van
de turnclub. Behalve theatervoorstellingen en uitvoeringen van de mannenzangvereniging, werden er kerst- en carnavalsfeesten en politieke debatten gehouden.157
In Utrecht hadden de turnverenigingen geenszins een vergelijkbare functie. De belangrijkste reden daarvoor was dat de revolutionairen die Duitsland verlieten niet naar
Utrecht gingen, maar eerder naar Londen en New York. Bovendien waren er in Utrecht
ook algemene verenigingen die zich met turnen bezighielden. Er waren er zelfs veel. In
1861 werd geschreven: ‘de Scherm- en Gymnastiek-gezelschappen te Utrecht verkeren
in bloeijenden toestand’. Er waren vijf verenigingen met in totaal 338 leden.158
159
Er was één belangrijke Duitse ‘turnimmigrant’ die wel naar Utrecht kwam. Carl
Euler (1809-1882) studeerde theologie en filosofie in Berlijn en turnde bij Ernst Eiselen,
de oudste leerling van de grondlegger van het turnen, Jahn.160 In 1838 vertrok Euler naar
Danzig, waar hij als turnleraar werkte. In 1843 ging hij naar Keulen, waar hij opnieuw
turnonderwijs gaf en met anderen de Kölnische Turnverein oprichtte. Vervolgens gaf
hij les in Bonn, Mannheim, Freiburg en Karlsruhe. In 1848 nam hij deel aan de Septemberrevolutie in Frankfurt en de Oktoberdagen in Wenen. Op advies van enkele Nederlandse officieren ging hij naar Amsterdam, waar hij als een gevluchte barricadeheld
werd gezien. De Amsterdamse politie stond niet erg welwillend tegenover barricadehelden. De medicus Schröder van der Kolk haalde hem hierom vervolgens naar
Utrecht.  In 1850 werd bovendien de turn- en schermvereniging Kallistheneia opgericht. In
de notulen van de eerste vergadering werd als reden voor de oprichting gegeven dat de
groep, die reeds informeel bestond rond Carl Euler, in zijn geest wilde voortgaan nu
deze meester naar Leeuwarden vertrok. Opvallend is het woord dat in de notulen werd
gebruikt voor de mensen die de turnoefeningen moesten voordoen: voortoerners. Uit
de spelling blijkt de Duitse wijze waarop het woord werd uitgesproken. Toch was ook
Kallistheneia niet echt een Duitse vereniging. Van de 150 leden die de vereniging volgens de ledenlijsten in haar tweejarig bestaan kende, was er slechts één Duits.
Euler keerde nog wel eens terug naar Utrecht. In 1854 bezocht hij de stad als pleitbezorger van de Gustaaf Adolf Vereeniging. Twee jaar later publiceerde hij in het Nederlands het boek De Gymnastiek en hare invoering in Nederland. Euler woonde acht jaar in
Haarlem en daarna kort in Den Haag. In 1860 ging hij naar Brussel, waar hij een gymschool opende die tot 1865 bestond. Hij overleed in 1882 in Brussel.
In 1870 werd opnieuw een initiatief genomen voor een ‘Duitse’ turnvereniging. In
1870 begon de Duitse kok Frederik Schulze met de ‘Utr. Gmn. Ver. Milo’.162 Deze organisatie was slechts een kort leven beschoren.
De turnverenigingen waren in Utrecht minder een ‘Duits’ verschijnsel dan in andere landen. Het turnen was ook minder een politieke bezigheid dan in Amerika.
Opmerkelijk is dat geen van de Utrechtse turnverenigingen een Duits klinkende naam
had en dat geen van de verenigingen, in tegenstelling tot hun Amerikaanse en Engelse
tegenhangers, het Duitse woord Verein gebruikte in hun naam.
 De turnclubs vertonen op bepaalde punten overeenkomsten met de Duitse kranten. De kranten waren in Utrecht – en in de rest van Nederland – evenals de turnverenigingen van minder betekenis dan in bijvoorbeeld Amerika. Zodra een Duitse gemeenschap enige omvang bereikte, werd er in Amerika een Duitstalige krant uitgegeven. In
Nederland lag dat anders. In Amerika werden de Duitstalige kranten, net als de turnverenigingen, opgericht door migranten die Duitsland ontvluchtten na de Revolutie
van 1848.163 In Nederland ontbrak deze drijvende kracht. Voor een krant was de basis
van de Duitse gemeenschap ook te klein in Utrecht. Die basis werd nog eens versmald
door de religieuze heterogeniteit van de migrantenpopulatie. Een Duitse krant kon katholieke of protestantse lezers trekken, maar geen lezers uit beide geloofsgroepen.
Een belangrijke andere reden voor het ontbreken van een Duitse krant was, dat er
in Nederland ook in Duitsland gedrukte kranten – zoals de Kölnische Zeitung – los kon-

Or g an i s at i e s

|

den worden gekocht. Door het postrecht werden buitenlandse kranten in Nederland
wel extra zwaar belast en bijgevolg waren ze duur. Buitenlandse kranten konden echter
worden gelezen in sociëteiten en koffiehuizen. Bovendien konden Duitse bladen worden gelezen bij de in de negentiende eeuw zeer populaire leesgezelschappen. Het grote
Utrechtse leesgezelschap Van Allerlei Slag had bijvoorbeeld een abonnement op 26 bladen, waaronder zeven Duitse.164
Na de opheffing van het zegelrecht in de tweede helft van de negentiende eeuw,
werden buitenlandse kranten veel goedkoper. Tegelijkertijd werden er ook Duitse
kranten in Nederland gedrukt: Wöchentlicher Marktbericht, Handels- und SchiffahrtsZeitung, Allgemeine Kaffeezeitung, Holländische Nachrichten Zeitung für Handel, Industrie, Kunst und Wissenschaft en Niederländische Handels- und Schiffahrts-Zeitung.165
Als laatste kwam daar in 1893 nog de Deutsche Wochenzeitung in den Niederlanden bij.
 De betekenis van deze kranten voor Utrecht moet niet worden overschat. Als voorbeeld kan het Wöchentlicher Marktbericht worden genomen. Dit blad verscheen omstreeks 1870 en richtte zich vooral op de Duitse handelaren in Amsterdam en Rotterdam. De krant, die bestond uit twee of drie dichtbedrukte pagina’s, vermeldde voor tal
van producten de prijzen waarvoor goederen waren verhandeld. Het ging om groothandelsprijzen van goederen met overzeese bestemming of van overzeese herkomst.
Verder vermeldde het blad de data waarop schepen in zeehavens werden verwacht. De
gegevens in de krant waren voor de Duitse handelaren in Utrecht, die niet in deze overzeese handel actief waren, nauwelijks interessant.
Een Duitse school?
De Duitse school werd in de Verenigde Staten gezien als het middel bij uitstek om de
Duitse taal en daarmee de Duitse herkenbaarheid als groep te behouden.167 Kerk en
school waren nauw met elkaar verbonden. Behoud voor de taal was verbonden aan behoud voor het geloof. In Kopenhagen was het eveneens de lutherse kerk die een school
oprichtte en in stand hield.168
In het negentiende-eeuwse Utrecht was de keuze voor een school, net als elders in
Nederland, verbonden met het lidmaatschap van een bepaalde kerk. Katholieke Duitse
immigranten stuurden hun kinderen niet naar een Duits-lutherse school, zo die er zou
zijn. Voor de armen gold dit in versterkte mate, omdat voorwaarde voor bedeling door
de kerk was dat kinderen de ‘eigen’ school bezochten. Als laatste werkte ook de sociale
heterogeniteit van de Duitse gemeenschap door in de schoolkeuze. In de negentiende
eeuw was er een scherp onderscheid tussen scholen van de betere stand en scholen van
de mindere bevolking. De kinderen van de katholieke Duitse potverkopers gingen niet
op school met de kinderen van de grote katholieke Duitse winkeliers.
 Daar de lutherse kerk in Utrecht in het midden van de negentiende eeuw geen Duitstalige kerk meer was, had de kerk minder belang bij het behoud van de Duitse taal. De
lutherse kerk had immers uitdrukkelijk gebroken met de Duitse oorsprong. Streven

175

176

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

naar het behoud van de Duitse taal door een Duitstalige school georganiseerd door de
lutherse kerk, lag dus niet voor de hand.
Een Duitstalige school kon alleen een functie vervullen in het behoud van de Duitse
taal, als de immigranten die taal spraken. Taalverschillen binnen de Duitse immigrantenpopulatie maakten het oprichten van een Duitse school weinig lonend. Diversiteit
naar religie en herkomst leidde ertoe dat het draagvlak voor een Duitse school in
Utrecht klein was. Zelfs in Rotterdam, waar de lutherse gemeenschap vele malen groter
was, lukte het aan het einde van de negentiende eeuw niet om een Duitse lutherse
school van de grond te krijgen.168
In 1850 waren er in Utrecht 45 scholen, waarvan er twee openbaar waren. De bijzondere scholen waren merendeels in particuliere handen.169 In het verslag van de schoolopziener over 1836 werd voor Utrecht melding gemaakt van het bestaan van een
Engelse, een Franse en een Hoogduitse school. Het waren allemaal bijzondere scholen,
hetgeen betekende dat ze door particulieren werden gedreven, die zelf hun lokaal regel170
den en de onderwijzers betaalden. In deze drie gevallen ging het om kleine schooltjes
met ieder zo’n dertig leerlingen, waarvan eenderde intern. In latere verslagen komen
deze scholen niet meer voor.
 In het midden van de negentiende eeuw was het schoolbezoek in de stad Utrecht in
het algemeen gunstig. Er waren weinig kinderen die nooit op school kwamen, maar er
waren wel kinderen die regelmatig de school verzuimden. Dat verzuim was wijkgebonden. Het kwam het meest voor in de wijken buiten de singels, waar de kinderen grotere
afstanden moesten afleggen naar hun school. Wijk K stak bij deze buitenwijken in ongunstige zin af. In 1861 werd geschreven dat kinderen daar zeer onregelmatig de school
bezochten:
waarvan de oorzaak aan verregaande onverschilligheid en nalatigheid der
ouders mag worden toegeschreven. Die ouders belijden de Roomsch Katholijke
godsdienst, behooren tot de geringste volksklasse en trachten door kleine negotie of anderzins de kost te verdienen, zijn elken dag van huis en laten de kinderen aan hun lot over, die bij de straat loopen om een of ander op te halen en keeren op ongezette tijden naar de woning terug om aldaar de zeer ongregelde te
huiskomst van vader of moeder af te wachten.171
In deze omschrijving herkennen we de gemeenschap van de Westerwalders. De andere
wijkbewoners waren weliswaar ook merendeels katholiek, maar het waren steenbakkers of landbouwers en geen mensen die met een kleine negotie rondliepen. Uit het
rapport kunnen we derhalve opmaken dat een deel van de kinderen van de Westerwalders niet regelmatig naar school ging.
 In 1861 werd in totaal slechts één geval gemeld waarbij kinderen de school in het geheel niet bezochten. Het betrof de kinderen van het Duitse echtpaar Frederich Wustenberg en Catharina Röhm. Deze familie was in 1861 uit Amsterdam naar Utrecht gekomen. Hun twee oudste kinderen waren in Keulen geboren, het derde kind in Amster-

Or g an i s at i e s

|

dam in 1861. Wustenberg was geëmployeerd aan het spoor. Het gezin woonde met een
dienstmeisje op de Gruttersdijk-Bemuurde Weerd in wijk M. In 1861 gingen de twee
oudste kinderen, Agnes (11) en Frederich (9) niet naar school.172 Als reden gaf Wustenberg op dat hij vreemdeling was en niet bekend met de regels. Zoon Frederich werd later naar kostschool in Oudenbosch gestuurd. In 1873 verhuisde de familie naar het
Duitse Goch.
De noodzaak voor het oprichten van een eigen school werd beïnvloed door de toegankelijkheid van het Nederlandse onderwijs. Indien daarin Duitse leerkrachten werkten, zal dat die toegankelijkheid hebben vergemakkelijkt. Er waren tussen 1849 en 1879
zeven Duitse mannen en drie Duitse vrouwen bij het onderwijs betrokken. In 1849
werkten in Utrecht in totaal 135 mannen en jongens en 60 vrouwen in het onderwijs. Het
Duitse onderwijzend personeel maakte daarvan slechts een klein deel uit. Het was dus in
ieder geval niet dit handjevol Duitse onderwijzers binnen het reguliere onderwijs dat
een Duitse school overbodig maakte. Een gedeelte van deze onderwijzers richtte zich
bovendien op een gespecialiseerd publiek. De katholieke onderwijzer Philip Ermann gaf
bijvoorbeeld als privaatdocent onder meer les in Duitse handelscorrespondentie.173
Alleen Diderik Grothe had een belangrijke invloed op een gedeelte van het onderwijs.
 Hij was directeur en docent aan de technische school aan de Ganzenmarkt. Hij gaf stel-,
reken- en meetkunde, natuurkunde, werktuigkunde, scheikundige technologie, tropische aardrijkskunde, land- en volkenkunde en bouwkundig- en werktuigtekenen.174
Grothe werd in 1806 in Herscheid geboren en was luthers. Hij was lid van enkele meer
culturele organisaties en ook van alle organisaties die raakten aan techniek. Grothe was
een zeer actief lid en de voornaamste spreker van het Natuurkundig Gezelschap. Voor dit
gezelschap hield hij met de regelmaat van de klok verhandelingen over bijvoorbeeld de
bewerking van ijzer.175 Grothe was ook lid van het bestuur van de ruim vierhonderd leden tellende Vereeniging ter bevordering van nuttige kennis, en commissaris van het
Utrechts Schaakgezelschap.176 Wie zijn school op de Ganzenmarkt bezocht is niet bekend,
maar het zullen zeker niet alleen Duitse leerlingen zijn geweest.
Kinderen van Duitse immigranten gingen, getuige de inschrijvingen in het bevolkingsregister, ook buiten de stad op kostschool. Ze gingen naar Duitsland, België of
naar plaatsen elders in Nederland.177 In Utrecht zelf was er ook een bescheiden internationale kostschool voor jonge dames, die werd gedreven in het huis van de Brit James
Venning aan de statige Kromme Nieuwegracht. Venning was lector aan de universiteit.
Zijn Nederlandse vrouw Henriette Venning dreef de kostschool. Een van de onderwij178
zeressen was de Duitse Auguste Graf. Daarnaast waren er onderwijzeressen uit
Frankrijk, Engeland en Zwitserland, en Nederlandse kostschoolleerlingen. Voor
Duitse kinderen was deze school niet bestemd.
 Een alternatief voor een Duitse school kon door meer welgestelden in principe worden gevonden in een Duitse gouvernante. In Engeland was de Duitse gouvernante een
gebruikelijke verschijning. Als voornaamste drijfveer voor hun komst naar dat land
werd genoemd de wens om hun kennis van de Engelse taal te verbeteren. Hierdoor
zouden ze, bij terugkeer naar Duitsland, een betere positie op de arbeidsmarkt heb-

177

178

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
179

ben. Er was een Association of German Governesses in England, opgericht in 1876. Deze
organisatie bemiddelde gedurende haar dertigjarig bestaan bij 6.000 posities; gemiddeld 200 per jaar.180 Duitse gouvernantes waren ook in Denemarken niet ongebruikelijk.181
182
In Nederland waren gouvernantes juist overwegend niet Duits. Er bestond in Nederland een sterke voorkeur voor gouvernantes die het Frans goed beheersten; dat was
immers de taal waarmee de elite zich onderscheidde van de rest van de bevolking. Dit
betekende een voorkeur voor gouvernantes uit Franstalige gebieden: Frankrijk, België
en Zwitserland. In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam er een nieuwe mode
en raakte ook de Engelse gouvernante in zwang.183 Duitse gouvernantes waren in Nederland nooit populair.
In de volkstelling van 1849 ontbreekt ‘gouvernante’ als afzonderlijke beroepsgroep.
Gouvernantes zijn ondergebracht in de groep ‘onderwijzers, onderwijzeressen, ondermeesters, kwekelingen, gouverneurs, gouvernantes’. In 1849 bestond deze groep uit negen jongens (waarschijnlijk de kwekelingen), 126 mannen en 60 vrouwen. Deze zestig
vrouwen waren niet allemaal gouvernantes; er waren immers ook onderwijzeressen.
 Een inventarisatie van de gouvernantes in het bevolkingsregister leerde, dat er in 1850
ongeveer dertig vrouwen als gouvernante werkzaam waren. Deftige families op de
Drift en het Janskerkhof stelden buitenlandse gouvernantes aan voor hun kinderen. De
gouvernantes in Utrecht kwamen, zoals die elders in Nederland, uit Frankrijk, België
en vooral Zwitserland. Er waren ook meerdere Engelse gouvernantes. Enkelen van hen
kwamen mee met het Britse spoorwegpersoneel. Het merendeel werkte echter bij Nederlandse families. De meeste gouvernantes deden dat werk slechts enkele jaren. In de
rijkere families zien we dan ook een opeenvolging van gouvernantes uit allerlei landen.
De griffier van het militair gerechtshof Oldenbarneveld employeerde bijvoorbeeld in
een periode van tien jaar voor zijn vijf (en later zes) kinderen achtereenvolgens de gouvernantes Retine Bonhôte uit Peteux in Zwitserland, Adelaide Aeberhardt uit Parijs,
Esther Perrin uit Aux Ponss in Zwitserland en Mary-Ann Thompson uit Londen.184
Gouvernantes op zoek naar een baan adverteerden veelvuldig in de Utrechtse kranten, merendeels in het Frans: ‘Une Dame, ayant quelques heures du jour à sa disposition désiderait trouver une ou deux jeunes demoiselles pour les apprendre les langues
modernes, et tout ce qui appartient à une éducation soignée.’185 Advertenties in het
Duits zijn er niet. Kennis van die taal was niet iets om zich op voor te laten staan. In de
periode van 1849 tot 1879 werkten er negen Duitse gouvernantes in Utrecht. Slechts een
van hen werkte voor een familie waarvan de vrouw Duitse was. Duitse families, zelfs
niet de rijkeren, stelden niet op grote schaal Duitse gouvernantes aan.
 Deutsche Verein zu Utrecht
In het bovenstaande zijn tal van organisaties de revue gepasseerd. We moeten echter
wachten tot het einde van de negentiende eeuw voordat de eerste ‘echte’ Duitse vereni-

Or g an i s at i e s

|

ging er kwam. De in 1897 opgerichte Deutsche Verein zu Utrecht had als doel: ‘Deutsches
Wesen, Geselligkeit und Vaterlandsliebe zu pflegen, Zusammenkünfte jeden Sonnabend abends 9 Uhr im Hotel de l’Europe zu Utrecht.’186 Het waren vooral recente
nieuwkomers die deze vereniging oprichtten. Het Adresboek van 1899-1900 vermeldt
als voorzitter Ludwig Wickop. Hij was ingenieur aan het Technisch Bureau voor de
Chemische Industrie aan de Maliebaan. In het bevolkingsregister wordt hij ‘chemiker’,
fabrikant en ingenieur genoemd. Hij was luthers en werd geboren in Crefeld in 1858.
Wickop was getrouwd met Marie Hermine Lehning, die in 1862 in Elberfeld was geboren en eveneens luthers was. Hun twee kinderen waren ook in Duitsland geboren. Op
het moment dat de Verein werd opgericht was hij slechts een jaar in Utrecht. Tweede
voorzitter was Dr. L. Wirth, geboren in 1847 in Rheinpalz en protestants, privaatdocent
aan de Rijksuniversiteit en leraar aan het gymnasium. Hij woonde al wat langer in Nederland – zijn oudste kind werd in 1873 in Breda geboren – en was getrouwd met een
Nederlandse vrouw. Gezien het bestuur van deze vereniging, lijkt bij deze organisatie
Duitse identiteit gekoppeld te zijn geweest aan een protestantse identiteit. In het algemeen speelden in deze vereniging in latere jaren Duitse leraren een belangrijke rol. Het
kegelspel was de belangrijkste vorm van vermaak.187 Tijdens de Eerste Wereldoorlog
spendeerde de vereniging haar vermogen aan de hulp aan vluchtelingen uit Duitsland.
Daarna kwam er een Hilfskasse tot stand, gericht op zorg voor wezen en sanatoriumverpleging.
 De oprichting van de Utrechtse Verein past bij ontwikkelingen in andere delen van
Nederland. In 1950 publiceerde de Duitse onderzoeker Wilhelm Sahner een overzicht
van de Duitse organisaties die er voor de Tweede Wereldoorlog in Nederland bestonden.188 Sahner gaf ook zijn visie op de aard en omvang van Duitse organisaties in Nederland. Belangrijk in zijn ogen, voor de vorming en het voortbestaan van organisaties
was, dat er een culturele en een taalverwantschap bestond tussen Duitsland en Nederland en dat er tussen beide landen op allerlei gebieden nauwe betrekkingen bestonden.
Voor de tweede generatie gold dat zij slechts zelden foutloos Duits kon schrijven en dat
het Nederlands haar omgangstaal was. ‘Die nächste Generation war im allgemeinen

Schema 7.1 Factoren die het oprichten van eigen organisaties beïnvloeden.
– omvang van de immigrantenpopulatie
– opbouw van de immigrantenpopulatie naar leeftijd en geslacht, geografische herkomst en
religie
– formele en feitelijke toegang tot bestaande organisaties
– bestaan van ‘concurrerende’ organisaties
– ideeën omtrent het tijdelijke of blijvende karakter van het verblijf en (symbolische) verbondenheid van immigranten met hun land van herkomst
– beeldvorming in ontvangende samenleving ten aanzien van het cultureel anders zijn van immigranten
– culturele bagage die immigranten meebrengen

179

180

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

schon “verholländert”, vielfach vollständig eingebürgert’. Volgens Sahner waren de
Nederlanders tegenover de Duitsers in het algemeen vriendelijk en konden de Duitse
immigranten zich vrijelijk bewegen. De noodzaak voor het oprichten van eigen verenigingen was daarom lange tijd gering. Bovendien konden de Duitse immigranten gemakkelijk contact met hun geboorteland onderhouden. De behoefte aan eigen organisaties werd sterker gevoeld na de Eerste Wereldoorlog. Toen schoten de verenigingen
als paddestoelen uit de grond. Verdeeldheid was daarbij kenmerkender dan eenheid.
 Amsterdam en Rotterdam telden ieder meer dan vijftien Duitse verenigingen, de religieuze niet meegeteld. Bij belangrijke gebeurtenissen, zoals het Hindenburg-Feier in
Rotterdam in 1927, traden deze verenigingen echter als een ‘geschlossene deutsche Kolonie’ naar buiten. In de jaren twintig werd er ook geijverd voor een overkoepelende
organisatie. In 1922 werd ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de Utrechtse
Verein het Verband deutscher Vereine in den Niederlanden opgericht. Er traden 14 verenigingen toe met 1800 leden. In 1930 waren er 26 verenigingen lid.
 De verdeeldheid onder de Duitse immigranten bleef bestaan tot in de jaren dertig
van de twintigste eeuw, toen onder invloed van de opkomst van het nationaal-socialisme in Duitsland, vanuit Duitsland pogingen werden gedaan om de verdeelde Duitsers in Nederland samen te brengen in één Duitse kolonie.189

Tot besluit
Organisaties zijn hier aangemerkt als indicatie voor groepsvorming onder Duitse immigranten. Twee kanttekeningen moeten bij deze maatstaf worden gemaakt. Op de
eerste plaats weten we alleen iets over het sociale verkeer tussen migranten, voor zover
dit leidde tot geformaliseerde verbanden. Hoeveel Duitsers elkaar troffen in de Duitse
kroegen, waar ze Duits bier konden drinken en Duitse kranten lezen, weten we niet. Op
de tweede plaats komen in de archieven van organisaties slechts de namen van mannen
voor. Vrouwen speelden in het midden van de negentiende eeuw een geringe rol in het
merendeel van de geformaliseerde sociale verbanden.190 Dat gold ook voor Duitse
vrouwen. Vanuit een theoretisch standpunt bezien is dat niet onbelangrijk. Indien
mannen wel en vrouwen niet meededen in organisaties of verenigingen, wat had dat
dan voor gevolgen voor het proces van groepsvorming? Hoe moet bij een ongelijke
deelname van mannen en vrouwen de indicator sociaal verkeer worden gehanteerd?
Kan van groepsvorming worden gesproken als de mannen wel en de vrouwen niet
deelnamen aan eigen organisaties? Het zijn vragen die in het kader van dit onderzoek
moeilijk te beantwoorden zijn, maar die daarom nog niet irrelevant zijn.
In dit hoofdstuk zijn tal van factoren genoemd die het opzetten van organisaties
onder immigranten beïnvloeden. In schema 7.1 worden die samengevat.
 De sociale infrastructuur van de Duitse immigranten in Utrecht paste gedeeltelijk
in het beeld zoals dat in andere beschrijvingen van Duitse immigrantengemeenschappen is geschetst. Studies van gemeenschappen elders kwamen tot de conclusie dat

Or g an i s at i e s

|

Duitse immigranten wel verenigingen oprichtten, maar zich niet als één Duitse gemeenschap organiseerden.191 In Utrecht richtten Duitse immigranten hun eigen organisaties op, maar ze vonden ook een plaats in algemene organisaties. In andere studies
worden de algemene organisaties en hun toegankelijkheid veelal buiten beschouwing
gelaten. In het Utrechtse geval bleek dat waar algemene organisaties voor Duitse immigranten toegankelijk waren, de wens of noodzaak voor het opzetten van eigen organisaties minder groot was.
Duitse immigranten vonden een plaats binnen Nederlandse organisaties. Die organisaties waren echter niet in gelijke mate voor alle Duitse immigranten toegankelijk.
De toegang tot de verenigingen werd meer bepaald door klasse of stand dan door geografische oorsprong of religie.
De Duitse elite had wel toegang tot verenigingen, maar ontbrak bij allerlei lokale
initiatieven waarvoor geldschieters werden gezocht. Uit het archief van de Arrondissementsrechtbank blijkt dat Duitse immigranten niet deelnamen aan het opzetten van
lokale banken, de oprichting van de lokale krant en het theater, of de financiering van
de suikerfabriek of de gasfabriek. In deze ondernemingen namen Utrechtse, regionale
en nationale geldschieters deel, maar geen Duitse. Wanneer er in het vennootschapsregister een overeenkomst voorkomt waarbij een Duitse migrant is betrokken, dan is de
partner veelal ook een Duitser.
 De omvang en de heterogeniteit van de Duitse gemeenschap in Utrecht speelden
een rol bij het ontstaan van Duitse verenigingen. Klasse, regionale herkomst en religie
vormden de scheidslijnen tussen Duitse organisaties. Duitse immigranten konden in
Utrecht Duitse liederen zingen bij de mannenzangvereniging, ze konden Duitse muziek beluisteren, Duits bier drinken en daarbij op zijn Duits ‘Unsinnmachen’. Predikanten van de Innere Mission hielden op onregelmatige tijden een preek in het Duits.
Het Duitse nationalisme, dat in de tweede helft van de negentiende eeuw tot ontwikkeling kwam, had gevolgen voor de ‘Duitse’ verenigingen. Dit gold bij uitstek voor de Liedertafeln. Doordat in Duitsland de Liedertafeln als een belangrijke steun voor het nationalisme werden gezien, veranderde de positie van de Nederlandse tegenhanger. De Nederlandse Liedertafeln, die aanvankelijk sterk op het Duitse model geënt waren, kregen
een meer Nederlands karakter, wat tot uitdrukking kwam in een ‘vernederlandsing’
van het repertoire en de lesmethode. Iets vergelijkbaars deed zich voor bij de Gustaaf
Adolf Vereeniging. In Duitsland werd deze vereniging sterk geassocieerd met het nationalisme. Dit bracht de Nederlandse tegenhanger in een dilemma en leidde tot spanningen en scheuringen binnen de Nederlandse organisatie. De lutherse kerk had, onder invloed van politieke ontwikkelingen omstreeks 1800, reeds veel eerder de stap naar
vernederlandsing gezet. De betekende dat er op dat gebied ruimte kwam voor een meer
‘Duitse’ organisatie. De Innere Mission vulde het gat dat ontstond door de vernederlandsing van de lutherse kerk.
 Een Duitse school of een Duitse krant, in andere landen aangemerkt als exponenten
en dragers van de Duitse gemeenschap, waren er niet in Utrecht. Duitse scholen elders
werden merendeels opgezet door de lutherse kerk, die behoud van de taal gelijkstelde

181

182

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

met behoud voor het geloof en behoud voor het land. Daar de lutherse kerk in Utrecht
nadrukkelijk niet-Duits was, was een initiatief vanuit die hoek onwaarschijnlijk. Voor
een Duitse krant was de Duitse gemeenschap te verdeeld, ontbrak een intellectuele elite
die zo’n krant kon opzetten, en waren Duitse kranten te makkelijk te koop op straat of
te lezen in kroegen en bij verenigingen.
De meeste verenigingen waren Duits in een relatief open zin. Ze waren opgezet
door Duitsers of vanuit een Duitse inspiratiebron, maar ze waren toegankelijk voor
niet-Duitsers en vonden reeds spoedig na hun oprichting weerklank onder de autochtone bevolking. Dit geldt vooral voor het zingen en het turnen.
De meeste verenigingen waren actief op sociaal-cultureel gebied en niet op politiek
of economisch gebied. De eerste echte Duitse vereniging, die zich expliciet richtte op
het behoud van Duitse waarden en normen dateerde pas van omstreeks 1900.
Westerwalders, de grootste groep Duitsers in Utrecht, ontbraken in alle verenigingen. Als ze zich organiseerden, deden ze dat afzonderlijk van andere Duitse immigranten. Het ontbreken van de Westerwalders in de verschillende organisaties kan in verband worden gebracht met klasse; de Westerwalders vormden het armere deel van de
Duitse immigrantenpopulatie. Rijkere vreemdelingen vonden wel een plaats in organisaties of waren mede-initiatiefnemers ervan. Armere immigranten hadden die mogelijkheid niet. Gezien in dit licht is de gebrekkige integratie vooral een klassenfenomeen.
