IFRS als krachtproef voor het accountantsberoep
COLUMN

IFRS als krachtproef voor
het accountantsberoep
Martin Hoogendoorn
De invoering van de verplichte toepassing van de International Financial Reporting
Standards (IFRS) in de geconsolideerde jaarrekeningen van
alle beursgenoteerde ondernemingen in Europa is één
van de meest ingrijpende vernieuwingen in de verslaggeving ooit. Vanaf 2005 zullen
zo’n 7.000 tot 9.000 ondernemingen in Europa met
de nieuwe eisen worden geconfronteerd. Straks geen
lokale regels meer, maar voor heel Europa dezelfde
eisen. En die eisen zijn geen grootste gemene deler
van de huidige lokale regels, maar gericht op het
hoogst mogelijke niveau van transparantie.
Nederlandse ondernemingen hebben een zeker voordeel ten opzichte van buitenlandse bedrijven. De
Raad voor de Jaarverslaggeving (RJ) is immers al vele
jaren terug begonnen om IFRS (toen nog IAS) zoveel
mogelijk over te nemen als ‘Dutch GAAP’, zij het met
enkele vrijstellingen en afwijkingen. De Nederlandse
onderneming die nu al volledig de RJ-Richtlijnen
volgt, hoeft niet echt veel te veranderen. Behalve dan
de twee belangrijke standaarden die nog niet zijn
ingevoerd, IAS 19 over pensioenen (de Richtlijn 2.71
is nu net verschenen met ingangsdatum 2005) en IAS
39 over financiële instrumenten (implementatie is op
dit punt achterwege gebleven omdat deze IAS nogal
aan verandering onderhevig is). Maar voor het overige lijkt het dat de invoering voor Nederlandse ondernemingen niet erg ingrijpend hoeft te zijn.
Prof. Dr. M.N. Hoogendoorn RA is partner bij Ernst & Young
Accountants, hoogleraar Externe verslaggeving aan de Erasmus
Universiteit Rotterdam, en voorzitter van de Raad voor de
Jaarverslaggeving.
 480

MAB

Toch leert de praktijk anders. Het belangrijkste verschil betreft niet zozeer de inhoud van de regels, maar
vooral de strikte mate van toepassing daarvan. De RJRichtlijnen hebben geen status van wet. Afwijkingen
zijn toegestaan indien daarvoor goede redenen
bestaan. Allesbepalend voor de jaarrekening is het
inzichtsvereiste, dat ertoe kan leiden dat van de regels
wordt afgeweken. Dit is ‘principles-based accounting’
in optima forma.
Van de specifieke IFRS-regels mag echter vrijwel
nooit worden afgeweken. Er is een zeer beperkte
mogelijkheid tot een zogenaamde ‘true and fair override’, waarin vanwege het getrouwe beeld een bepaalde regel niet strikt wordt nageleefd, maar de algemene
verwachting is dat dit een nauwelijks voorstelbare
optie is. Daarmee is voor Nederlandse ondernemingen in belangrijke mate sprake van een overgang van
‘principles-based accounting’ naar ‘rules-based
accounting’, nog niet zo vergaand als in de Verenigde
Staten, maar toch wel heel dicht daarbij in de buurt.
En dat zal wennen zijn.
Ook voor het accountantsberoep zal de introductie
van IFRS een krachtproef worden. Immers, indien op
een enkel onderdeel niet is voldaan aan IFRS, kan
geen onvoorwaardelijke goedkeurende verklaring
worden gegeven. Zelfs indien, naar de opvatting van
zowel onderneming als accountant, volledig is voldaan aan het inzichtsvereiste of het getrouwe beeld.
De attitude in een ‘rules-based’ systeem is geheel
anders dan in een ‘principles-based’ systeem. Ook
indien het niet navolgen van de regels geen opzet is
van de onderneming, maar een gevolg is van een
gebrek aan beschikbare informatie, past geen onvoorwaardelijke goedkeurende verklaring. Natuurlijk geldt
ook onder IFRS het materialiteitsbeginsel, maar dat
kan niet dienen als vangnet.
 De consequenties van een niet-goedkeurende verklaring kunnen groot zijn. Immers, een onderneming is
verplicht, ten behoeve van zijn beursnotering, om

n o v e m b e r

2 0 0 3

IFRS toe te passen. Het niet kunnen of willen voldoen
aan die verplichting kan daarom vervelende gevolgen
hebben: vermindering van het vertrouwen, daling van
de beurskoers, mogelijk schorsing van de beursnotering. De druk op de accountant om, zeker bij relatief
geringe gebreken, de jaarrekening toch volledig goed
te keuren, zal daarom fors kunnen zijn.
Kan de accountant deze druk aan? Als het antwoord
daarop ‘nee’ zou zijn, dan betekent dat naar mijn
mening het einde van de uitvoering van de wettelijke
accountantscontrole op de huidige wijze. De accountant is druk bezig om op te krabbelen en te werken
aan het herstel van het vertrouwen. Enige ruis bij de
invoering (en latere toepassing) van IFRS doorbreekt
dit proces. Ik heb de indruk dat de grote accountantsorganisaties zich hier ten volle van bewust zijn. Er zijn
ook andere institutionele ontwikkelingen die de
accountant geen enkele onderhandelingsruimte laten.
Dit betreft vooral de introductie van het toezicht,
zowel op financiële verslaggeving als op accountants,
beide in Nederland onder te brengen bij de AFM.
Maar ook de belangrijkere rol die analisten zullen
spelen. Veel beter dan voorheen kunnen de internationaal beste analisten grip krijgen op de verslaggeving van Europese beursfondsen, omdat immers IFRS

n o v e m b e r

2 0 0 3

bij hen bekend is en de onderlinge vergelijkbaarheid
sterk wordt verbeterd. Mogelijke gebreken in de verslaggeving zullen naar verwachting eerder aan het
licht worden gebracht. De accountant zal zich, door
de introductie van IFRS, meer dan ooit in een kwetsbare positie bevinden.
 Er is nog een ander nieuw element waardoor de
accountant extra kwetsbaar is. De Grote Vier werken
onder gemeenschappelijke naam. De ondergang van
Arthur Andersen heeft aangetoond hoe kwetsbaar dat
is. De rotte appel tast de hele fruitmand aan. Dat zou
in Europa ook kunnen gebeuren. Collega’s in andere
landen die het minder nauw zouden nemen leveren
een gevaar op voor het hele beroep. Zeker in landen
waar een meer ontspannen cultuur bestaat, en de
ondernemingen niet tijdig zijn begonnen met hun
voorbereidende werkzaamheden, zou een strikte houding van de buitenlandse collega’s tot vele niet-goedkeurende verklaringen moeten leiden. Met alle gevolgen van dien.
De introductie van IFRS wordt een spannende periode. Het is een krachtproef voor het accountantsberoep. Het is misschien wel een kwestie van overleven
of niet. ■

MAB

481.
