Inkoop van eigen aandelen en de vrije ruimte bij beleggingsmaatschappijen
MAB

B elegging

Inkoop van eigen aandelen
en de vrije ruimte bij
beleggingsmaatschappij en
Mr. Drs. G.H.C. de Méris koop van eigen aandelen anders behandelen
1 Inleiding1

In deze bijdrage wordt ingegaan op de inkoop
van eigen aandelen bij de Naamloze Vennoot­
schap (NV) toegespitst op beleggingsmaat­
schappijen met veranderlijk kapitaal, hierna
aan te duiden met open eind beleggingsmaat­
schappijen.
De verwerking van ingekochte eigen aande­
len in de jaarrekening is in titel 9 BW2 duide­
lijk bepaald. De inkoop van eigen aandelen
verkleint de vrije ruimte van het eigen vermo­
gen, hetgeen het doen van dividenduitkerin­
gen bij gewone NV's en open eind beleggings­
maatschappijen begrenst. Een juiste ver­
werking van ingekochte eigen aandelen in de
jaarrekening bepaalt mede of een juist beeld
van de vrije inkoop- en dividendruimte wordt
gegeven.
De inkoop van eigen aandelen bij gewone NV’s
en de verwerking hiervan in de jaarrekening
wordt als eerste in deze bijdrage behandeld.
Vervolgens wordt ingegaan op de bijzonder­
heden die van belang zijn voor open eind be­
leggingsmaatschappijen. Bij open eind beleg­
gingsmaatschappijen is, door de verplichting
eigen aandelen tegen een berekende intrin­
sieke waarde in te kopen, veelvuldig sprake
van inkoop van eigen aandelen. De Nederland­
se verslaggevingspraktijk met betrekking tot
ingekochte eigen aandelen bij open eind be­
leggingsmaatschappijen wordt hierbij kort
besproken. Op grond van de constatering dat
open eind beleggingsmaatschappijen de in­
juli/augustus 1994

dan gewone NV’s volgen nog enige conclu­
sies en aanbevelingen.
 2 Inkoop bij de NV

De inkoop van eigen aandelen verlaagt het
vermogen van de vennootschap en verkleint
de waarborg voor crediteuren dat de vennoot­
schap zijn verplichtingen kan nakomen. Ter
bescherming van crediteuren is de inkoop van
volgestorte eigen aandelen bij de NV aan voor­
waarden gebonden. Enige voorwaarden voor
inkoop zijn (art. 2:98 lid 2-4 BW):
- de vrije ruimte van het eigen vermogen moet
toereikend zijn;
de statuten moeten de verkrijging toestaan,
het bestuur moet hiertoe gemachtigd zijn;
het nominale bedrag van de te verkrijgen
en de reeds gehouden eigen aandelen mag
niet meer belopen dan 10% van het ge­
plaatste kapitaal. Dit is met inbegrip van in
pand gehouden eigen aandelen en aande­
len gehouden door dochtermaatschappij­
en.
De vrije ruimte van het eigen vermogen
De vrije ruimte kan worden gedefinieerd als
het totaal eigen vermogen minus het gebonMr. Drs. de Méris, registeraccountant, is medewerker
bij Moret Ernst & Young. Hij is ondermeer werkzaam
binnen de Sector Bancaire Instellingen en part-time
verbonden aan het Directoraat Vaktechniek. Sinds
eind 1993 is zijn standplaats Londen.
391

MAB
den eigen vermogen. De vrije ruimte maximeert
de totale verkrijgingsprijs van de in te kopen
aandelen of het uit te keren dividend. Hiermee
wordt voorkomen dat door verlaging van het
eigen vermogen de aandeelhouders ten kos­
te van de crediteuren worden bevoordeeld. Het
uitgangspunt bij het bepalen van de vrije ruim­
te vormt het eigen vermogen volgens de laatst
vastgestelde jaarrekening. Is het boekjaar
meer dan zes maanden verstreken dan dient
over dat jaar de jaarrekening te zijn vastge­
steld en zo nodig te zijn goedgekeurd.
 Indien bijvoorbeeld over 1992 de laatste jaar­
rekening is vastgesteld en inkoop wordt over­
wogen na 30 juni 1994, dan is deze inkoop
niet toegestaan vóór de vaststelling van de
jaarrekening 1993. Het eigen vermogen, vóór
verwerking winstbestemming, moet in dit ka­
der worden verminderd met de volgende trans­
acties na balansdatum:
- de door de vennootschap of dochtermaat­
schappijen ingekochte aandelen;
- de door de vennootschap en haar dochter­
maatschappijen2 aan anderen verschuldig­
de uitkeringen uit winst of reserves.
Het gestorte en opgevraagde deel van het
geplaatste kapitaal, vermeerderd met de wet­
telijke en statutaire reserves, vormt het gebon­
den eigen vermogen. De normatieve hoogte
van deze reserves is hierbij bepalend. De wet­
Activa

Ter illustratie van de berekening van de vrije
inkoop- of dividendruimte, het volgende voor­
beeld:

Balans NV B voor winstverdeling (x ƒ 1.000)

9.000 Geplaatst kapitaal (20.000 x ƒ 100) 2.000
Agioreserve
350
Wettelijke/Statutaire reserve
550
Overige reserves
100
Eigen vermogen
3.000
Schulden
6.000
9.000
9.000

De vrije ruimte van de NV B bedraagt op balans­
datum / 450.000 (350+100). Maximaal kan 10%
(2.000 aandelen) van het geplaatst kapitaal wor­
den ingekocht. De nominale waarde van de aan­
delen NV B is f 100 per aandeel. De beurswaarde
per aandeel bedraagt op dat moment / 300. Stel
392

telijke en statutaire reserves kunnen hoger zijn
dan in de balans getoond. Deze situatie kan
zich voordoen indien door verliezen deze re­
serves niet op het juiste niveau zijn gebracht.
De verplichting tot het vormen van deze re­
serves dient in de jaarrekening te worden ver­
meld.
 Het vaststellen van de vrije ruimte is in de prak­
tijk niet altijd eenvoudig. De belangrijkste oor­
zaak daarvan is het onvoldoende aansluiten
van het kapitaalbeschermingsrecht op het jaar­
rekeningenrecht. Dit verschil blijkt vooral bij
de vaststelling van de vrije ruimte op een an­
dere dan de balansdatum.
Deze is vooral gecompliceerd doordat:
- besluiten omtrent inkoop van eigen aande­
len en uitkering van (interim) dividend niet
uitsluitend op balansdatum worden geno­
men;
- sommige handelingen in de loop van het
boekjaar leiden tot verplichte vorming van
wettelijke reserves;
- de uitkomst van de berekening van de vrije
ruimte ook beïnvloed kan worden door de
keuze van de gehanteerde waarderings­
grondslagen en eventuele (tussentijdse)
stelselwijzigingen.
dat NV B na balansdatum 1.000 aandelen heeft
ingekocht. Na de transactie wil de NV het maxi­
maal aantal resterend eigen aandelen inkopen.
Hiervoor dient tussentijds de vrije inkoopruimte te
worden berekend (x f 1.000):
juli/augustus 1994

MAB
Eigen vermogen voor inkoop
3.000
Af: de verkrijgingsprijs van
gekochte 1.000 aandelen
(3001
Eigen vermogen na inkoop
2.700
Af: Gestort en opgevraagd kapitaal 2.000
Wettelijke/Statutaire reserves
550
Gebonden eigen vermogen
2.550
Na inkoop nog beschikbare
vrije (inkoop)ruimte
150
Het gestort en opgevraagd kapitaal blijft na de in­
koop onveranderd. De NV B kan gezien de inkoopruimte nog maximaal f 150.000// 300 = 500 aande­
len inkopen. Na de verwerking van de totale inkoop
van 1.500 aandelen is de vrije ruimte met / 450.000
afgenomen waarna geen vrije inkoop- of dividendruimte meer overblijft.
kregen eigen aandelen niet meetellen bij de
winstverdeling.
 Indien op eigen aandelen wel dividend wordt
gedeclareerd, leidt dit in wezen tot een schuld
van de vennootschap aan zichzelf. In dat ge­
val is sprake van schuldvermenging. Dit divi­
dend leidt tot een toevoeging aan de post over­
gedragen resultaten. Het kan het volgend jaar
dan als te verdelen dividend in de dividendberekening worden betrokken. De Algemene
Vergadering van Aandeelhouders (AVA) kan
ook besluiten het dividend toe te voegen aan
de reserves.
Voor gehouden certificaten op eigen aande­
len zal een schuld aan het administratiekan­
toor ontstaan. Deze kan door schuldverrekening teniet gaan waarna het in het
daaropvolgende jaar in de overgedragen re­
sultaten zal worden opgenomen en kan wor­
den verdeeld. De dividenden die de dochter­
maatschappijen ontvangen op de gehouden
eigen aandelen, dienen in de consolidatie uit
het resultaat van de dochtermaatschappijen
te worden geëlimineerd.
De verkrijgingsprijs van de ingekochte aan­
delen mag niet ten laste van het aandelenka­
pitaal worden gebracht (art. 2:373 lid 3 BW)
maar komt geheel in mindering op de vrije re­
serves. Uit voorgaand voorbeeld blijkt dat bin­
nen het wettelijke maximum van 10% van het
geplaatste kapitaal het gebrek aan vrije ruim­
te het maximaal in te kopen aantal eigen aan­ Vergroting van de vrije ruimte door intrekking
delen kan limiteren.
 Indien de NV geen verdere ruimte heeft tot in­
koop van eigen aandelen, kan zij die ruimte
Dividend op eigen aandelen
creëren door intrekking van ingekochte aan­
De vennootschap is bij het doen van dividend­ delen. Door intrekking wordt het civielrechte­
uitkeringen ook aan de vrije ruimte gebonden. lijk kapitaal met het nominaal bedrag van de
De vrije ruimte dient te blijken uit de vastge­ ingetrokken aandelen verlaagd en daalt het
stelde of goedgekeurde jaarrekening. Tussen­ gebonden eigen vermogen. Als gevolg hier­
tijdse uitkeringen zijn slechts toegestaan als van stijgen de vrije reserves met hetzelfde
de statuten dit toelaten. Uit een tussentijdse bedrag, hetgeen de mogelijkheid opent om
vermogensopstelling moet dan blijken dat de aandelen in te kopen. Deze trapsgewijze in­
koop wordt ook wel een ‘cascade’-inkoopopevereiste vrije ruimte aanwezig is.
Voor de berekening van de winstverdeling is ratie genoemd.
het moment van uitkering bepalend (art. 2:216 Aan het intrekken van aandelen worden we­
lid 5 BW). Bij de winstdeclaratie moet reke­ gens het ingrijpend karakter voor crediteuren,
ning worden gehouden met de eigen aande­ zware procedurele eisen gesteld. Voor vermin­
len die de vennootschap op dat moment in dering van het geplaatste kapitaal is een goed­
haar kapitaal houdt en met de eigen aandelen keurend besluit van een gekwalificeerde meer­
of certificaten op aandelen bij dochters. De derheid van de AVA vereist waarna het besluit
statuten kunnen voor zelf gehouden aandelen tot kapitaalvermindering moet worden gede­
andere regelingen bevatten. In de praktijk is poneerd ten kantore van het handelsregister.
 meestal de bepaling opgenomen dat de ver­ De deponering van dit besluit moet in een lan­
juli/augustus 1994

393

MAB
delijk verspreid dagblad worden aangekondigd (art. 2:100 lid 1 BW). Daarnaast moet de
vennootschap voor iedere schuldeiser die dit
verlangt, zekerheden stellen of hem een an­
dere waarborg geven voor de voldoening van
zijn vordering.
Dit geldt niet als de vermogenstoestand van
de vennootschap de crediteuren voldoende
zekerheid biedt. Tegen een besluit tot kapi­
taalvermindering kunnen crediteuren na aan­
kondiging van het besluit in verzet komen. Pas
als geen verzet meer kan worden aangetekend
wordt het besluit van kracht.
Met de wet strijdig verkregen eigen aandelen
Indien een NV in strijd met de daarvoor gel­
dende voorwaarden aandelen aan toonder of
certificaten van aandelen heeft ingekocht,
gaan deze van rechtswege over op de geza­
menlijke bestuurders. De bestuurders zijn van­
af het moment van verkrijging hoofdelijk aan­
sprakelijk. Vanaf dat moment zijn zij de
koopprijs van de ten onrechte ingekochte aan­
delen inclusief wettelijke rente aan de NV ver­
schuldigd. Het eigen vermogen stijgt hierbij
met de waarde van de aandelen onder gelijk­
tijdige activering van een vordering op de be­
stuurders. Deze zijn vanaf het moment van
verkrijging gerechtigd tot het dividend. Een
strijdige verkrijging van aandelen op naam is
nietig. De vervreemder is en blijft dan aandeel­
houder en krijgt dan een vordering op de be­
stuurders.
 Fiscale verwerking van eigen aandelen
De fiscale hoofdregel is dat inkoop van eigen
aandelen gelijk gesteld wordt met intrekking
van aandelen. Fiscaal is dus sprake van een
verlaging van kapitaal. De inkoopprijs wordt
als een onttrekking aan het vermogen gezien
die de fiscale winst van de vennootschap niet
beïnvloedt. De algemene regel is dat al dat­
gene wat boven het gemiddeld gestort kapi­
taal3 aan de aandeelhouder ten goede komt
in principe als een winstuitdeling wordt be­
schouwd. Voor zover de inkoopprijs meer be­
394

draagt dan het gestorte kapitaal, wordt het
meerdere als dividend aangemerkt en op het
agio in mindering gebracht. Civielrechtelijk zal
echter de gehele inkoopprijs ten laste van de
vrije ruimte (bijvoorbeeld het agio) worden
geboekt. De civielrechtelijke kwalificatie van
de inkoop van eigen aandelen is daarmee een
geheel andere dan de fiscaalrechtelijke. Bij de
eerste staat de kapitaalbescherming centraal
en wordt de inkoop van de vrije reserves af­
geboekt. Fiscaalrechtelijk staat de dividend­
claim die de fiscus wil handhaven centraal en
verlaagt de inkoop het kapitaal. Bij de inkoop
is daarbij sprake van partiële liquidatie waar­
bij de bron van inkomen teniet gaat. Het ver­
kopen van door inkoop verkregen aandelen
wordt fiscaal als (her)uitgifte van aandelen be­
schouwd. Deze heruitgifte heeft net als de in­
koop van aandelen geen invloed op de fisca­
le winst van de vennootschap. Worden de
eerder ingekochte aandelen weer verkocht dan
geldt het bedrag waarmee de verkoopprijs de
nominale waarde overtreft als fiscaal agio. Het
verschil tussen inkoop- en verkoopprijs wordt
zo via agioreserve verantwoord.
Voor zover de inkoop fiscaal als een amortisa­
tie van kapitaal wordt gekwalificeerd, leidt het
weer uitgeven van deze aandelen tot het bij­
eenbrengen van in aandelen verdeeld kapitaal,
waarover kapitaalsbelasting is verschuldigd.
 Volledigheidshalve merk ik op dat bij beurs­
genoteerde NV’s de ter tijdelijke belegging in­
gekochte aandelen fiscaalrechtelijk niet als
ingetrokken aandelen worden beschouwd
maar als actiefpost op de fiscale balans wor­
den geactiveerd.4
Resultaat op de vervreemding eigen
aandelen
Door de verkoop van gehouden eigen aande­
len c.q. certificaten daarvan, stijgt het eigen
vermogen van de vennootschap. Het voor- of
nadelig verschil door vervreemding tegen een
andere prijs dan zij zelf heeft betaald, kan op
diverse manieren in het eigen vermogen wor­
den verwerkt.
juli/augustus 1994

MAB
- Verschillen tussen koop- en verkoopprijs
worden, gezien het bijzondere karakter, ver­
werkt in het agio. Indien dit niet voldoende
is, dient dit te worden vermeld onder de
toelichting van het eigen vermogen. Deze
verwerking5 gaat uit van het economisch be­
grip agio. Dit sluit echter niet aan bij het
civiel- of fiscaalrechtelijk agiobegrip;
- Verwerking van het verschil tussen koopen verkoopprijs in de vrije reserves.6 Bij
deze verwerkingswijze als rechtstreekse
vermogensmutatie wordt de handel in ei­
gen aandelen niet gezien als een gewone
bedrijfsactiviteit. Dit is gepast bij transac­
ties die rechtstreeks de relatie tussen de
aandeelhouders en de rechtspersoon als
zodanig raken;
- Verschillen tussen koop- en verkoopprijs
worden in de winst- en verliesrekening als
buitengewone baten of lasten verantwoord.
 Uitgangspunt is dat het incidentele trans­
acties betreft welke buiten de karakteristiek
van de onderneming vallen, maar in het
kader van het all-inclusive concept of inco­
me wel in het resultaat thuis horen;
- Het positieve of negatieve verschil tussen
het nominale bedrag en de verkoopprijs
wordt verwerkt in de agioreserve. De vrije
reserve wordt dan alleen voor het nominale
bedrag gecorrigeerd. De heruitgifte wordt
hierbij economisch gezien als een nieuwe
aandelenuitgifte. Deze verwerkingswijze
moet wel duidelijk worden toegelicht. Het
voordeel van deze benadering is de een­
duidigheid van verwerking. Het getoonde
agio is daarbij gelijk aan het fiscaal erkend
agio. Gaat men ervan uit dat de agio alleen
aan de orde komt bij eerste uitgifte van aan­
delen dan wel na een bijstorting boven no­
minale waarde dan is deze verwerkingswij­
ze niet zo gelukkig.
Aangezien de verkoop van ingekochte eigen
aandelen in het algemeen geen gebruikelijke
bedrijfsactiviteit is en het de relatie met de
aandeelhouders rechtstreeks beïnvloedt, ligt
verwerking van het verschil in de vrije reserve
bij de NV het meest voor de hand.
juli/augustus 1994

Weergave en verwerking in de jaarrekening
In de jaarrekening dient de vennootschap in
een mutatie-overzicht afzonderlijk de eind­
stand en het verloop te vermelden van de door
haar en door dochtermaatschappijen gehou­
den eigen aandelen. Zijn er verschillende soor­
ten aandelen dan moet het mutatie-overzicht
per soort aandeel worden verstrekt. Tevens is
de vennootschap verplicht van elke individuele
verkrijging én vervreemding van eigen aande­
len of certificaten de reden van verwerving,
het aantal en nominaal bedrag, de overeen­
gekomen prijs en het aandeel in het geplaats­
te kapitaal te vermelden (art. 2:378 lid 3 BW).
 In de overige gegevens moet een weergave
zijn opgenomen van de statutaire regeling om­
trent de bestemming van de winst. Tellen de
gehouden eigen aandelen niet mee bij de be­
rekening dan dient dit uit de regeling naar vo­
ren te komen. Het aan de eigen aandelen toe­
gerekend deel van de winst kan, zoals hiervoor
aangegeven, als rechtstreekse vermogensmu­
tatie in het eigen vermogen worden geboekt.
In de literatuur7 wordt daarbij opgemerkt dat
deze verwerking van het op eigen aandelen
verkregen dividend dient te worden toegelicht.
In tegenstelling tot de Nederlandse verwer­
kingswijze hebben de meeste EG landen ge­
kozen voor activering van ingekochte eigen
aandelen onder gelijktijdige vorming van een
wettelijke reserve. Door deze verhoging van
het gebonden eigen vermogen worden credi­
teuren beter beschermd. Nederland heeft deze
gedragslijn niet gevolgd en het activeren van
eigen aandelen verboden (art. 2:385 lid 5 BW).
Bij de invoering van de wet ’vereenvoudigin­
gen en verduidelijkingen in het jaarrekeningen­
recht’ is het verbod om ingekochte eigen aan­
delen in mindering te brengen op het
aandelenkapitaal nog nadrukkelijker in de wet
opgenomen dan voorheen (art. 2:373 lid 3 BW).
 In de toelichting moet worden vermeld op wel­
ke post van het eigen vermogen de verkrijgingsprijs in mindering is gebracht (art. 2:378
lid 2 BW). Uit deze formulering kan worden
afgeleid dat deze vermindering niet afzonder­
395

MAB
lijk in de balans als aftrekpost van het eigen
vermogen mag worden getoond. Vermindering
van het eigen vermogen kan dan alleen plaats­
vinden door aftrek van de vrije reserves en de
onverdeelde winst. De Raad voor de Jaarverslaggeving spreekt zich uit voor deze verwer­
kingswijze.8 In plaats van een zichtbare ver­
mindering op de balans komt de inkoop dan
alleen tot uitdrukking in de toelichting. Dit is in
tegenstelling tot Amerikaanse accounting stan­
dards9 waarbij zichtbare aftrek als afzonderlij­
ke post van het eigen vermogen verplicht is.
In het verleden bestond wel de mogelijkheid
het nominaal bedrag van de gehouden eigen
aandelen, af te trekken van het geplaatst ka­
pitaal. Op deze wijze was er geen verschil tus­
sen de verwerking van ingekochte en inge­
trokken aandelen. Dit vond men echter
bezwaarlijk doordat bij deze presentatie het
nominaal kaptiaal te laag en de vrije ruimte te
hoog werd voorgesteld. Aftrek van ingekoch­
te aandelen van het geplaatst kapitaal sugge­
reert dat het gebonden eigen vermogen is af­
genomen. Hiermee zou de jaarrekening niet
kunnen dienen als basis van de berekening
van de vrije dividend- en inkoopruimte.
3 Open eind beleggingsm aatschappij en

Beleggingsmaatschappijen met veranderlijk
kapitaal zoals gedefinieerd in artikel 2:76a BW
worden vaak met de term open eind beleg­
gingsmaatschappijen aangeduid. Bij deze be­
leggingsmaatschappijen kan het bestuur aan­
delen uitgeven, verwerven en vervreemden
zonder dat een machtiging is vereist.
 Deze vrijheid wordt vaak vergroot doordat in
de emissievoorwaarden een geclausuleerde
verplichting is opgenomen, aangeboden aan­
delen die niet door derden worden gekocht, als­
nog in te kopen. De inkoopplicht tegen een
berekende intrinsieke waarde kan in het geval
van liquiditeitsproblemen al dan niet tijdelijk
worden opgeschort. Op dat moment krijgt de
beleggingsmaatschappij een closed end karak­
ter. "
396

Uitzondering voor inkoop bij open eind beleg­
gingsmaatschappijen
De flexibiliteit van het bestuur is mede zo groot
doordat voor beleggingsmaatschappijen met
veranderlijk kapitaal civielrechtelijke uitzonde­
ringen zijn gemaakt voor de inkoop en intrek­
king van eigen aandelen. De vrije ruimte is hier­
bij zo ruim gedefinieerd dat deze in de praktijk
voor de inkoop geen belemmering vormt. Daar­
naast is het intrekken van ingekochte eigen
aandelen met toestemming van de AVA nage­
noeg onbeperkt mogelijk (art. 2:100 lid 7 BW).
Vergroting van de vrije ruimte
De vrije inkoopruimte bij de beleggingsmaat­
schappij met veranderlijk kapitaal is ruimer
gesteld dan bij gewone vennootschappen (art.
2:98 BW). Na de inkoop van de eigen aande­
len moet het geplaatst kapitaal ten minste 10%
van het maatschappelijk kapitaal bedragen.
Met andere woorden: minimaal 10% van het
maatschappelijk kapitaal moet bij derden zijn
geplaatst. Zou bijvoorbeeld dertig procent van
het maatschappelijk kapitaal zijn geplaatst dan
mag twee derde van het geplaatst kapitaal
worden ingekocht (in plaats van 10% van het
geplaatst kapitaal bij de NV). De definitie van
de vrije ruimte bij inkoop is derhalve:
Vrije ruimte = Maatschappelijk kapitaal -/- nog
niet geplaatst kapitaal -/- door de vennoot­
schap ingekochte aandelen -/- 10% van het
maatschappelijk kapitaal.
 Hierbij is sprake van een enkelvoudig begrip
vrije inkoopruimte, aangezien de aandelen of
certificaten, gehouden door de dochtermaat­
schappijen, nu niet meetellen bij de aftrek voor
de ingekochte aandelen. De vrije ruimte kan
uiteraard ook worden vergroot door intrekking
van eigen aandelen.
Bij de beleggingsmaatschappij met verander­
lijk kapitaal is voor de intrekking van eigen
aandelen alleen een besluit van de AVA nodig
en is de publikatie van dit besluit en het stel­
len van zekerheden ten behoeve van credi­
teuren niet vereist. Door deze faciliteiten be­
staat bij deze beleggingsmaatschappijen
juli/augustus 1994

materieel haast geen verschil tussen inkoop
en intrekking. Blijkbaar is de wetgever ervan
uitgegaan dat bij deze beleggingsmaatschap­
pijen crediteuren een laag risico lopen. Uit­
holling van het eigen vermogen door inkoop
of intrekking van eigen aandelen kan immers
door crediteuren niet worden voorkomen.
moet worden verwerkt. In dit kader is het te
overwegen in de jaarrekening de term ’divi­
dendschuld’ te vervangen door 'beschikbaar
voor dividenddeclaratie’. Dit geldt in het bij­
zonder voor maatschappijen waar veelvuldig
sprake is van in- en verkoop van eigen aan­
delen.
 Dividend op eigen aandelen

Met de wet strijdig verkregen aandelen

Een beleggingsmaatschappij kan slechts di­
vidend uitkeren indien de vrije ruimte, zoals
die blijkt uit de jaarrekening, dit toestaat. Deze
vrije dividendruimte wordt voor beleggings­
maatschappijen en gewone maatschappijen
op dezelfde wijze bepaald. Bij open eind be­
leggingsmaatschappijen komt het vaak voor
dat tussen het einde van het boekjaar en de
datum van dividenddeclaratie aandelen zijn
ingekocht. Indien de ingekochte aandelen
gerechtigd zijn in het dividend kan de AVA
beslissen dit dividend toe te voegen aan de
reserves of over te dragen aan het resultaat
van volgend jaar. Het voorstel voor de winstverdeling kan dan als volgt worden opge­
steld:10
Winst boekjaar
Onverdeeld winstsaldo vorig jaar
Niet op eigen aandelen uitgekeerd dividend
vorig boekjaar
Totaal voor verdeling beschikbaar

Door de ruimere regeling voor de inkoop van
aandelen bij beleggingsmaatschappijen met
veranderlijk kapitaal is in de wet geen expli­
ciete regeling voor onwettig verkregen aan­
delen opgenomen. Het besluit van het bestuur
om aandelen in te kopen zonder dat sprake is
van voldoende vrije ruimte is vernietigbaar.
Tegen de verkoper van de aandelen die het
gebrek van het besluit niet kende of behoorde
te kennen, kan de nietigheid niet worden in­
geroepen. In dat geval moet worden aange­
nomen dat de aandelen op de vennootschap
zijn overgegaan. Bij deze verkrijging kan ie­
dere bestuurder verweten worden dat hij zijn
bestuurstaak heeft geschonden en nagelaten
heeft de nadelige gevolgen van het besluit af
te wenden. De bestuurder is dan hoofdelijk
aansprakelijk voor de tekortkoming (art. 2:9
BW). Van de bestuurder kan vervolgens ge­
vraagd worden de te veel genomen aandelen
voor eigen rekening over te nemen, en zo een
einde te maken aan de met de wet strijdige
situatie.
 Resultaat op de vervreemding van eigen aan­
delen
Bij beleggingsmaatschappijen met verander­
lijk kapitaal vindt inkoop van eigen aandelen
plaats tegen intrinsieke waarde minus even­
tueel een bepaalde korting. Verkoop vindt in
principe plaats tegen intrinsieke waarde al dan
niet met een opslag. Over de behandeling van
het voor- of nadelige verschil tussen de inkoop­
prijs en de verkoopprijs is in de wet echter
niets geregeld. Zoals bij de gewone NV’s be­
schreven, kan het verschil tussen inkoop- en
verkoopprijs op verschillende manieren in het

Op de balansdatum is nog niet duidelijk hoe­
veel aandelen uit zullen staan op het moment
van dividenddeclaratie. Pas op het moment
van de dividenddeclaratie ontstaat een divi­
dendschuld. Bij gewone NV’s wordt het gehe­
le voor dividend beschikbare bedrag meestal
als dividendschuld in de balans na winstbestemming opgenomen. Daarbij wordt geen re­
kening gehouden met de mutatie van bij der­
den uitstaande aandelen tot het moment van
dividenddeclaratie. In de wet is nergens ge­
regeld hoe met deze verhoging of verlaging
van het eigen vermogen rekening moet wor­
den gehouden en hoe het dividend op alsnog
verkochte of daarna ingekochte aandelen
juli/augustus 1994

397

MAB
eigen vermogen of resultaat worden verwerkt.
 Een van de mogelijkheden is het verwerken
van het verschil tussen de inkoop- en de ver­
koopprijs via de winst- en verliesrekening. Bij
beleggingsmaatschappijen is het niet onge­
bruikelijk om de groei van het onderliggend
vermogen en de groei van het resultaat gedu­
rende het boekjaar afzonderlijk in de bereke­
ning van de uitgiftekoers op te nemen. De ver­
koopopbrengst, exclusief het resultaatelement,
wordt dan rechtstreeks in het eigen vermogen
verwerkt. De vergoeding voor de opgelopen
winst van het boekjaar wordt daarbij echter in
het resultaat geboekt. Indien dit resultaatele­
ment als winst wordt gepresenteerd, wordt de
winst zowel bij realisatie als bij de verkoop van
de aandelen geboekt en is in wezen sprake
van een dubbele winstverantwoording. Beleggingsmaatschapijen zijn gezien hun aard als
een verlengstuk van de aandeelhouders te
beschouwen' De in- en verkoop van eigen
aandelen krijgen daardoor sterk het karakter
van transacties met zichzelf. Resultaten hier­
op horen dan, gezien hun aard en het feit dat
het eigenlijk om een storting op aandelen gaat,
niet thuis in het resultaat maar in de vrije re­
serves, eventueel binnen een afzonderlijk te
vormen egalisatierekening.
Een andere verwerkingswijze is het muteren
van de agioreserve voor het verschil tussen
het nominaal bedrag en de verkoopprijs. Dit
is mogelijk indien de heruitgifte economisch
als een nieuwe uitgifte kan worden gezien.
 Door de ruime mogelijkheden bij open eind
beleggingsmaatschappijen om aandelen in te
kopen en vervolgens in te trekken, liggen in­
trekking en inkoop bij deze beleggingsmaat­
schappijen heel dicht bij elkaar. Het na de in­
koop van eigen aandelen weer verkopen kan
zodoende gezien worden als een nieuwe aan­
delenuitgifte. Vanuit dit gezichtspunt kan bij
open eind beleggingsmaatschappijen voor
een mutatie in de agioreserve worden geko­
zen. Het voordeel hiervan is dat het getoonde
agio en het fiscaal agio aan elkaar gelijk zijn.
Een toelichting op deze verwerkingswijze is
uiteraard wel vereist.
398

Fiscale verwerking van eigen aandelen
Beleggingsmaatschappijen kunnen voor de
vennootschapsbelasting de status van fiscale
beleggingsinstelling aanvragen waardoor bin­
nen de gestelde voorwaarden geen vennoot­
schapsbelasting behoeft te worden betaald.
De beleggingsinstelling dient ter voorkoming
van verlies van deze status binnen acht maan­
den na einde van het boekjaar de beschikba­
re winst uit te keren (art. 28 lid 2 Vpb). De be­
schikbare winst kan dan als dividend worden
uitgekeerd. Uitkering van de beschikbare winst
kan echter ook door inkoop van eigen aande­
len plaatsvinden. In dat geval geldt het ge­
deelte van de inkoopprijs boven het gemid­
deld gestort kapitaal als uitkering van de
beschikbare winst.
 De inkoop van aandelen gedurende het jaar
kan, gezien de aard van de beleggingsinstel­
ling, als een inkoop ter tijdelijke belegging
worden beschouwd. Wanneer aan het einde
van het boekjaar blijkt dat per saldo meer ei­
gen aandelen zijn ingekocht dan uitgegeven
of verkocht, kan dit onder voorwaarden zon­
der gevolgen voor de heffing van de inkom­
sten- en dividendbelasting blijven. Een voor­
waarde hiervoor is dat het verschil tussen
inkoopprijs en het gemiddeld op de desbe­
treffende aandelen gestorte kapitaal in zijn
geheel van de agioreserve wordt afgeboekt
waardoor heffing van inkomsten- en dividiendbelasting wordt voorkomen en de belastingclaim voor de fiscus bewaard blijft. Bij de be­
rekening van het verschil dient te worden
uitgegaan van de per ultimo van het boekjaar
nog aanwezige ingekochte aandelen.
Het aan- en verkopen van eigen aandelen
gedurende het boekjaar kan tot boekwinsten
c.q. boekverliezen leiden. Beleggingsmaat­
schappijen met de status van beleggingsin­
stelling mogen deze resultaten in een herbe­
leggingsreserve opnemen. Bij aan- en verkoop
van eigen aandelen ontvangt de beleggings­
maatschappij steeds een bepaalde vergoe­
ding voor haar werkzaamheden. Deze vergoe­
juli/augustus 1994

ding dient in het algemeen tot de prijs van het
aandeel te worden gerekend en niet direct als
een provisie voor financiële dienstverlening te
worden verantwoord. Bij inkoop wordt hierdoor
de inkoopprijs hoger vastgesteld, hetgeen ul­
timo van het boekjaar kan leiden tot een lage­
re afboeking van de agioreserve. Bij de ver­
koop van het ingekochte aandeel wordt de
vergoeding vervolgens als agio geboekt.
 De per saldo ingekochte aandelen worden fis­
caalrechtelijk als ingetrokken beschouwd. In­
dien per einde van het boekjaar per saldo meer
aandelen zijn verkocht dan ingekocht, wordt
dit als een emissie gezien en is kapitaalsbe­
lasting verschuldigd. Dit kan betekenen dat
de vennootschap, indien zij minder aandelen
verkoopt dan zij heeft ingekocht, over de ver­
kochte aandelen geen kapitaalsbelasting ver­
schuldigd is hoewel deze belasting soms wel
als component in de vergoeding voor haar
werkzaamheden is opgenomen.
Weergave en verwerking in de jaarrekening
Beleggingsinstellingen die in het kader van de
Wet toezicht beleggingsinstellingen (Wtb) een
vergunning hebben verkregen, moeten vol­
doen aan de jaarrekeningvereisten van de Wtb
en Titel 9 BW2. In Titel 9 is voor beleggings­
maatschappijen met veranderlijk kapitaal een
vrijstelling opgenomen voor de melding van
iedere individuele verkrijging en vervreemding
van eigen aandelen.
Open eind beleggingsmaatschappijen kopen
veelvuldig eigen aandelen in om deze later
weer te verkopen. Deze aandelen vormen bij
deze beleggingsmaatschappijen een soort
handelspositie. Deze aandelen mogen gezien
artikel 2:385 BW niet worden geactiveerd. Ze­
ker bij open eind beleggingsmaatschappijen,
waar de hoeveelheid ingekochte aandelen iets
zegt over de sterkte van het fonds, vormt deze
handelspositie interessante informatie. Het
voordeel van activering is dat het aantal inge­
kochte aandelen, ook die van de voorgaande
jaren, in de balans zichtbaar is. De motivering
juü/augustus 1994

voor het niet toestaan van activering was het
vermijden van schijnactiva in de balans. In
tegenspraak hiermee is dat bij de berekening
van de winstverdeling gehouden eigen aan­
delen wel meetellen tenzij in de statuten an­
ders is bepaald.
 Het inzicht in de financiële positie en de vrije
dividendruimte bij open eind beleggingsmaat­
schappijen zou mijns inziens worden verbe­
terd indien de ingekochte eigen aandelen
zichtbaar in de balans worden verwerkt. Ver­
werking in de balans zou dan moeten gebeu­
ren door het nominale bedrag van de inge­
kochte eigen aandelen binnen het eigen
vermogen als negatieve post op te nemen. Het
verschil tussen de nominale waarde en de
aankoopprijs kan daarbij in de agioreserve
worden verwerkt waarmee civiel en fiscaal agio
op elkaar aansluiten. Artikel 2:362 BW geeft
hiertoe de ruimte indien het vereiste inzicht
daarmee wordt gediend.
 Uiteraard dient deze afwijking van Titel 9 te
worden toegelicht in een mutatie-overzicht. Het
gaat immers alleen om het toevoegen van een
post waardoor het vermogen en het resultaat
niet veranderen. Het toevoegen van een post
is normaliter altijd toegestaan indien deze niet
onder een ander hoofd kan worden onderge­
bracht (art. 7 lid 2 Besluit modellen jaarreke­
ning). De vraag is waar deze negatieve post
binnen het eigen vermogen gerubriceerd zou
moeten worden. Gezien het juridisch en eco­
nomisch verwaarloosbare verschil tussen in­
koop en intrekking bij open eind beleggings­
maatschappijen zou rubricering als negatieve
post na het aandelenkapitaal in aanmerking
komen. De vrije inkoopruimte wordt bij open
eind beleggingsmaatschappijen in de praktijk
niet door het gebonden eigen vermogen be­
perkt. Wil men de vrije dividendruimte direct
uit de balans kunnen afleiden dan pleit dit voor
rubricering na de overige (vrije) reserves. Ver­
werking in de balans van de inkoop zoals in
het eerst gegeven voorbeeld ziet er dan voor
een beleggingsmaatschappij met veranderlijk
kapitaal als volgt uit:
399

MAB
Eigen vermogen na inkoop van 1000 aandelen
met een nominale waarde van ƒ 100,- tegen een
inkoopprijs van ƒ 300,(x ƒ 1.000,-)
Geplaatst kapitaal (20.000 x ƒ 100,-)
2.000
Agioreserve (350.000-(1.000 x ƒ 200,-))
150
Wettelijke reserve
550
Vrije reserves
100
Nominale waarde ingekochte
eigen aandelen (1.000 x ƒ 100,-)
(1001
Eigen vermogen

2.700

mogen te laag berekend en de vrije ruimte te
hoog vastgesteld. Een juiste berekening van
de vrije dividendruimte is vooral van belang
voor fiscaal erkende beleggingsinstellingen
aangezien deze verplicht zijn de beschikbare
winst uit te keren. Het door gebrek aan vrije
ruimte niet uitkeren van de beschikbare winst
kan het verlies van de status van beleggings­
instelling betekenen.13
Een duidelijke verwerking van ingekochte ei­
gen aandelen in de jaarrekening en duidelijke
toelichtingen op de verwerkingswijze komt de
eenduidigheid van de verslaggeving bij be­
leggingsmaatschappijen ten goede. Het ach­
terwege blijven van nadere wettelijke voor­
schriften en modellen voor de indeling van de
jaarrekening van beleggingsmaatschappijen
doet zich hier voelen.
 Deze verwerkingswijze heeft tevens het voor­
deel dat het aantal aandelen waarop de intrin­
sieke waarde per aandeel wordt berekend, het­
zelfde is als het aantal aandelen aangegeven
in de balans. Daarnaast is de vrije dividend­
ruimte direct uit de balans af te leiden.
Verslaggevingspraktijk bij open eind
beleggingsmaatschappijen
4 Conclusie
In de praktijk blijkt dat open eind beleggings­ Bij de gewone NV bestaat een belangrijk on­
maatschappijen de inkoop van eigen aande­ derscheid tussen de intrekking en de inkoop
len op diverse wijzen verwerken. De meeste van eigen aandelen. De intrekking verlaagt het
open eind beleggingsmaatschappijen brengen aandelenkapitaal en daarmee het gebonden
de ingekochte eigen aandelen in mindering kapitaal. De inkoop heeft op beide geen in­
op het geplaatst kapitaal.11 Dit doet vermoe­ vloed daar ingekochte eigen aandelen niet op
den dat de meeste beleggingsmaatschappij­ het aandelenkapitaal in mindering mogen wor­
en inkoop van aandelen voornamelijk zien als den gebracht en van de vrije reserves moeten
terugbetaling van kapitaal. Vanuit dit stand­ worden afgetrokken. Door de civielrechtelijke
punt wordt de inkoop op gelijke wijze als in­ uitzonderingen bij open eind beleggingsmaat­
trekking consequent als afboeking op het ge­ schappijen voor de inkoop en intrekking van
plaatst kapitaal verwerkt. Vaak wordt deze van aandelen bestaat bij deze maatschappijen
Titel 9 BW2 afwijkende verwerkingswijze materieel haast geen verschil tussen de inkoop
slechts vaag in de toelichting gemotiveerd.12 en de intrekking van eigen aandelen.
Verwerking van ingekochte eigen aandelen als Ingekochte eigen aandelen worden door de
aftrekpost van het aandelenkapitaal heeft voor verschillende beleggingsmaatschappijen niet
open eind beleggingsmaatschappijen het op gelijke wijze in de jaarrekening verwerkt.
 voordeel dat de intrinsieke waarde per aan­ De meeste van deze maatschappijen verwer­
deel op hetzelfde aantal aandelen gebaseerd ken de ingekochte aandelen als een aftrek­
kan worden als aangegeven door het geplaats­ post van het aandelenkapitaal. Het nadeel hier­
te kapitaal.
van is dat de vrije dividendruimte te hoog wordt
Deze verwerkingswijze kan ertoe leiden dat de voorgesteld. Een oplossing zou kunnen wor­
beleggingsmaatschappijen de vrije dividend- den bereikt door de nominale waarde van de
ruimte te hoog berekenen op basis van het ingekochte aandelen als aparte aftrekpost van
aandelenkapitaal minus de ingekochte aande­ het eigen vermogen aan de balans toe te voe­
len. Hierdoor wordt het gebonden eigen ver­ gen.
400

juli/augustus 1994

MAB
Het zou goed zijn indien meer duidelijkheid
zou ontstaan over de gewenste verwerking van
ingekochte eigen aandelen in de jaarrekening
van open eind beleggingsmaatschappijen. De
Raad voor de Jaarverslaggeving, de Commis­
sie Jaarverslaggeving van het NIvRA en de
vertegenwoordigers van de beleggingsinstel­
lingen zijn de meest aangewezen instanties,
die initiatieven tot deze noodzakelijke verdui­
delijking tot stand kunnen brengen.
Noten
1 De schrijver wil prof. mr. drs. H. Beekman bedanken voor
de suggesties en aanwijzingen bij het schrijven van dit
artikel.
2 Bij de waardering tegen netto-vermogenswaarde is deze
regel niet zinvol aangezien in de waardering het aandeel
van derden al is verwerkt.
3 H. van Arendonk pleit in dit kader voor het geruik van het
gemiddeld gestort kapitaal. Andere auteurs zijn van me­
ning dat de boekhoudkundige verwerking van de inkoop­
prijs bepalend is voor de vaststelling van de fiscale bate.
 Dit leidt echter tot problemen nu de ingekochte eigen
aandelen voor hun inkoopprijs van de vrije reserves moe­
ten worden afgeboekt. Zie voor de problematiek van inkoop
beneden pari of gemiddeld gestort kapitaal H. van Aren­
donk, Inkoop van eigen aandelen, Kluwer Fiscale monogra­
fieën nr. 57 par. 4.3.3.3.
4 Blijkens het arrest van de Hoge Raad, BNB 1951/20 kan
alleen bij een beursgenoteerde NV sprake zijn van een
tijdelijke belegging. Daarbij gelden twee criteria:
1 de aandelen moeten voor dadelijke wederverkoop vat­
baar zijn (objectief gegeven), en
2 de aandelen moeten als voorbijgaande belegging zijn
verworven (subjectief gegeven).
juli/augustus 1994

De belastinginspectie hanteert voor het begrip tijdelijke
belegging een termijn van twee weken, wat voor de praktijk
tot een onwerkbare situatie heeft geleid. Zie ook H. van
Arendonk, Inkoop van eigen aandelen, Kluwer Fiscale
monografieën nr. 57.
5 R. Burgert e.a. De jaarrekening nieuwe stijl zesde druk,
Samsom HD Tjeenk Willink.
6 H. Beekman e.a. Compendium voor de jaarrekening,
(losbladig) paragraaf 4.4.8.
7 H. Beekman e.a. Compendium voor de jaarrekening,
(losbladig) paragraaf 4.4.8-(5).
8 Richtlijnen voor de jaarverslaggeving nr. 2.41-406, vet
gedrukte tekst.
9 Current text blz. 6125.
10 Zie de jaarrekening van Robeco.
11 M.van Hoepen, Ingekochte eigen aandelen in de jaarre­
kening van de (semi-) open eind beleggingsinstellingen,
Wetenschap, management en ondernemerschap, Stenfert
Kroese, 1992.
 Uit noot 5 blijkt dat in de jaarrekeningen 1990 75% de
ingekochte eigen aandelen muteert op het geplaatst kapi­
taal. Uit eigen onderzoek naar de verwerking van de in­
koop van eigen aandelen in de jaarrekeningen van 25 open
eind beleggingsmaatschappijen over de periode van 1987
tot en met 1989 bleek dat bij 14 open eind beleggings­
maatschappijen sprake is geweest van per saldo inkoop
van eigen aandelen. Bij het onderzoek naar de verwerking
van ingekochte eigen aandelen en de afboeking van het
eigen vermogen, bleken de belegginsmaatschappijen voor
de volgende verwerkingswijzen te hebben gekozen:
Afzonderlijke aftrekpost in de balans
2
Vermindering van de vrije reserves
2
Vermindering van het geplaatst kapitaal
en de agioreserve
9
Vermindering naar rato over
aandelenkapitaal en de reserves
1
Totaal
14
12 M. van Hoepen, Ingekochte eigen aandelen in de
jaarrekening van de (semi-) open eind beleggingsinstellin­
gen. Wetenschap, management en ondernemerschap,
Stenfert Kroese, 1992.
13 HR 18 december 1991 nr. 27 362.
401.
