HET VERSCHONINGSRECHT
H ET V ER SC H O N IN G SR EC H T
door Prof. A. Goudeket
In het financiële dagblad van 18 en 25 februari heeft collega van Essen een
interessant artikel gewijd aan het beroepsgeheim van de accountant. Het artikel
maakt deel uit van een reeks artikelen over voor de financiële wereld interessante
vraagstukken met betrekking tot het accountantsberoep.
Ook voor de beroepsgenoten zijn deze artikelen in het algemeen zeker niet van
belang ontbloot. Het artikel van van Essen heb ik met belangstelling gelezen. Ten
aanzien van een enkel punt zou ik een opmerking willen maken.
Het eerste deel van het artikel handelt over de zwijgplicht en het zwijgrecht
in het algemeen, het tweede deel over deze plicht en dat recht van de accountant.
Via een „headline” wordt de lezer in kennis gesteld met het standpunt van de
schrijver: „de openbare accountant komt verschoningsrecht toe” . Welke accoun­
tant zou het hiermede niet eens zijn? De belangstelling van de lezer richt zich dus
op de motivering. Te dien aanzien wordt de lezer niet teleurgesteld, integendeel.
 In het kader van de titel van het artikel „de accountant en het beroepsgeheim”
wijdt de schrijver terecht ook aandacht aan het verschoningsrecht met betrekking
tot de interne accountant. Hierover vindt men in het artikel het volgende: „wat
de accountants in dienstbetrekking (hetzij bij de overheid, hetzij bij een onder­
neming) aangaat, betwijfel ik of deze terecht aanspraak kunnen maken op toe­
kenning van verschoningsrecht; immers is hun positie een andere dan die van de
openbare accountant. Zou aan hen het verschoningsrecht worden toegekend, waar­
om dan niet aan de ingenieur, de chemicus in dienstbetrekking. Indien deze func­
tionarissen (en nog vele anderen die in dienstbetrekking geheimen in ontvangst
nemen) zich van het geven van getuigenis zouden mogen verschonen, zou dan niet
te veel schade worden toegebracht aan het algemene belang van de rechtsvinding?”
Ik geloof niet dat ik collega van Essen onrecht aandoe, indien ik zijn twijfel
interpreteer in die zin, dat hij van mening is, dat het verschoningsrecht de accoun­
tant in dienstbetrekking niet toekomt.
Het is dit punt waaromtrent ik een opmerking zou willen maken, waarbij ik mij
beperk tot de accountant in dienstbetrekking bij een private huishouding. Met de
headline „de openbare accountant komt het verschoningsrecht toe” ben ik het van
harte eens, met de uitspraak „de interne accountant komt het verschoningsrecht
niet toe” even van harte oneens.
Het zij mij vergund dit nader toe te lichten.
 Van mijn standpunt ten aanzien van de plaats van de interne accountant in het
maatschappelijk leven heb ik in dit tijdschrift van mei 1956 doen blijken. De ana­
lyse van diens functie toont onomstreden aan dat deze uitsluitend intern is gericht,
hij kan voor de onderneming waar hij als zodanig werkzaam is niet optreden ten
behoeve van het maatschappelijk verkeer; die functie behoort volledig tot het
terrein van de openbare accountant. De openbare accountant is de vertrouwens­
man van het maatschappelijk verkeer en van de leiding van de huishouding, de
interne accountant alleen vertrouwensman van de leiding. Om de positie van
beide accountants met betrekking tot het verschoningsrecht te kunnen vergelijken,
moet van een gelijke doelstelling van de arbeid van de openbare en de interne
accountant in het specifieke geval worden uitgegaan.
mab

blz. 157

Beperken wij ons tot de controle van de jaarrekening. Beide zullen bij de ver­
vulling van hun taak om tot een oordeel te komen moeten doordringen in de
bedrijfshandelingen van de onderneming. Noch de omvang van de controle noch
de aard van de controleverrichtingen en de aan te wenden technieken verschillen.
Kortom, de vaktechnische eisen zijn gelijk en zomede zal er generlei verschil zijn
in de mate waarin de geheimen van de onderneming ter kennis van de een of de
ander komen. Alhoewel niet voorkomende in mijn eigen beroepsuitoefening, kan
ik mij voorstellen dat bepaalde geheime informaties, die niet essentieel zijn voor
de controle, de interne accountant worden onthouden en de openbare accountant
wel ter kennis worden gebracht. Afgezien er van, dat het omgekeerde ook het
geval zal zijn, ga ik aan dit feit, als zijnde irrelevant voor het vraagstuk, voorbij.
 Aangezien niet kan worden bestreden, dat de interne accountant de vertrou­
wensman van de ondernemer is, hij is nota bene door die ondernemer als accountant
en dus als vertrouwensman aangesteld, kan ik voor wat betreft de interne accoun­
tant niet beter doen dan naar collega van Essen verwijzen, waar hij mijns inziens
duidelijk aantoont dat de openbare accountant het verschoningsrecht toekomt.
Ik zou hier dus willen lezen „de accoutant” , want niet de functie van vertrouwens­
man van het maatschappelijk verkeer is hier essentieel, maar de kennis van de
diepste geheimen van de onderneming in de uitoefening van de accountantsfunctie.
Alleen indien de accountant het verschoningsrecht toekomt, kan van een onbe­
vangen contact met de ondernemer sprake zijn, alleen dan kan de accountants­
functie naar behoren worden vervuld en kan doelmatig in de controlebehoefte
van de ondernemer worden voorzien. Het scheppen van een goede basis voor de
vervulling van de functie is dus voor de interne accountant evenzeer als voor
de openbare accountant een algemeen belang.
 Van Essen zal mij zeker tegenwerpen, dat het niet het wezen van het beroep is,
dat tot zijn standpunt heeft geleid doch de juridische vorm van de beroepsuitoefe­
ning; de interne accountant oefent het beroep immers uit in dienstbetrekking, hij
staat dus in een gezagsverhouding tot de leiding van de onderneming. Het voor­
beeld dat van Essen geeft - de chemicus, de ingenieur en nog vele anderen die in
dienstbetrekking geheimen in ontvangst nemen - duidt in die richting. Hij zou
anders zeker ook de bedrijfsarts hebben genoemd waar met betrekking tot het ver­
schoningsrecht de aard van het beroep de juridische verhouding verdringt. Ik ben
geen jurist en kan dus niet beoordelen of voor de interne accountant het dienst­
verband als zodanig er toe moet leiden, dat hem het verschoningsrecht niet toe­
komt. Maar zelfs aannemende dat dit zo is, dat wil zeggen zelfs indien ik zou
moeten aannemen, dat ten aanzien van het verschoningsrecht het beroep niet
prevaleert boven de dienstverhouding, dan nog meen ik, dat het standpunt van de
beroepsgenoten moet zijn, dat de interne accountant evenzeer het verschonings­
recht toekomt, indien hij waarlijk de accountantsfunctie vervult, dat wil zeggen
niet aan het beheer deelneemt.
 Voor de interne accountant geldt dan wat van Essen ten aanzien van de open­
bare accountant opmerkt: „hij zal er in elk geval voor hebben te zorgen dit ver­
schoningsrecht waard te zijn, door te voldoen aan hoge eisen van vakbekwaam­
heid en door onderwerping aan tuchtrechtspraak” . Evenmin als te dien aanzien
voor de openbare accountant, lid N.I.v.A. of V.A.G.A., twijfel bestaat, zal zulks
voor de interne accountant uit diezelfde kring het geval zijn. En als dan het juri­
dische feit van de dienstbetrekking een rol speelt, dan mag voor de vraag of de

m ab

blz. 158

interne accountant in een specifiek geval het verschoningsrecht zal worden toe­
gekend vertrouwen worden geput uit ons rechtsbestel, waarbij het de rechter is,
die bepaalt of van het verschoningsrecht gebruik kan worden gemaakt. Van
Essen eindigt zijn artikel met een citaat uit het slotwoord van Mevrouw Professor
Hazewinkel - Suringa in haar boek „De doolhof van het beroepsgeheim” . Ter
adstructie van mijn opmerking moge ik hier dat citaat herhalen: „het maatschap­
pelijk verkeer schept steeds weer nieuwe situaties en vertoont een rijkdom aan
variaties, die het onmogelijk maakt deze materie in een vast schema, welke dan
ook, te vangen. Meer dan het trekken van algemene richtlijnen mag van de wet­
gever niet worden verwacht. De meer subtiele uitwerking zal blijven toever­
trouwd aan de rechter en aan de beroepsgeheimhouders zelf.
Aan hun verstand, wanneer het gaat om vragen als wat het geheim is, hoever
het strekt, aan wie het toekomt, tegenover wie het geldt, waar het eindigt;
aan hun geweten, wanneer het gaat om de afweging der botsende belangen”.
 Ik ben mij er van bewust, dat er beroepsgenoten zullen zijn, die het vorenstaan­
de zullen beschouwen als te zijn ingegeven door een functioneel chauvinisme. Het
valt uiteraard niet te ontkennen dat mijn interesse voor de vraagstukken rondom
de interne accountantsfunctie groter zal zijn dan dat van de beroepsgenoten die
met deze functie niet of slechts zijdelings te maken hebben. Dit houdt echter niet
in, dat ik er naar zou streven voor de interne functie prerogatieven te verkrijgen die
niet passen bij de inhoud van de functie. Waar het mij wel om gaat is, dat de
problemen met betrekking tot de beroepsuitoefening in de interne functie, de hun
toekomende plaats wordt gegeven in het hele complex van vraagstukken dat ver­
band houdt met de beroepsontwikkeling. Tegen deze achtergrond zou ik mijn op­
merking willen zien. Het algemene beroepsbelang, dat hiermede gemoeid is, zou
ik nog met een enkel woord willen onderstrepen.
 De interne accountantsfunctie is een algemeen erkende figuur in de bevrediging
van de behoefte aan accountantscontrole van de leiding van de huishoudingen van
diverse aard van bedrijvigheid. Onder de elementen die tot de creatie van de
interne functie leiden, speelt de proportionaliteit een grote rol. Door verscheidene
invloeden nemen wij steeds meer ondernemingen van grotere omvang waar; de
internationale economische integratie doet reeds nu en zal, naar mag worden
verwacht in de naaste toekomst in hogere acceleratie, grote ondernemingen doen
ontstaan. Dit zal stimulerend werken op de behoefte aan interne accountants. Het
staat vast, dat een doelmatige vervullng van de interne functie van belang is
voor de leiding van de onderneming. Maar dit geldt ook voor de openbare ac­
countant, omdat deze voor een efficiënte taakvervulling in zo groot mogelijke
mate van de arbeid van de interne accountant gebruik zal willen maken. Wil de
interne accountant zijn functie doelmatig vervullen dan zal bij de leiding van de
onderneming geen enkele aarzeling mogen bestaan om hem ook van haar diepste
geheimen deelgenoot te maken. Hierbij kan het verschoningsrecht ten principale
niet worden gemist.
mab

blz. 159.
