Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
Daarbij vond Berlage het noodzakelijk dat “zoo ruim mogelijk zou worden gebruik gemaakt van
voortuinen, stoepen en al dergelijke voorsprongen van de eigenlijke rooilijn. Deze geven, bij een goede
toepassing, het voor een gunstigen aanblik der straat zoo noodzakelijke, bewegelijke huizenfront.”418
Wat aan de plankaart verder opvalt, is dat de gesloten bouwblokken vooral in het westelijke plandeel
gerangschikt waren rond openbare ‘hoven’, die afwisselend de functie plantsoen of plein en speelplaats
hadden. Berlage gebruikte het begrip hof niet, maar hier wordt het in navolging van Fraenkel gebruikt
ter verduidelijking van de opbouw van de groepen gesloten bouwblokken.419 Veelal werden de
woonbuurtjes in het ontwerp namelijk omzoomd door monumentale hoofdstraten en verkeerswegen,
vervolgens doorsneden door smallere woonstraten, en tot slot gecompleteerd door een met wanden
omkaderde hof. Van dit principe maakte Berlage ook meerdere perspectiefschetsen (waaronder die
in afbeelding 3.46).
411

Berlage, 1916a, p. 85.
412

Berlage, 1916a, p. 85.
413

Berlage, 1914, pp. 149-155; Berlage, 1916b, p. 399.
414

Berlage, 1914b, pp. 2, 142.
415

Berlage, 1915, p. 6. Tevens in: Singelenberg, Bock & Broos, 1975, p. 63.
416

Gaillard & Dokter, 1992, p. 30.
417

Berlage, 1916a, p. 67; Fraenkel, 1976, p. 106.
418

Berlage, 1916a, p. 76.
419

Volgens Fraenkel (1976) telt het westelijk plandeel dertien van dit soort, met de in 1919 in de Spaarndammerbuurt gebouwde
Zaanhof vergelijkbare, hoven, zie: Fraenkel, 1976, p. 56. Zes zijn er duidelijk zichtbaar in de plankaart. Zie voor het begrip hof verder
paragraaf 4.8.3.
126

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Bij tijdgenoten zorgde het begrip blokbouw met zijn twee betekenissen voor de nodige verwarring.
 Criticus Leliman plaatste het bijvoorbeeld tussen aanhalingstekens – een bewijs van het feit dat het
geen bekende vakterm was – en schreef enigszins negatief: “”Blokbouw” is de jongste leuze”.420 De
directeur van Publieke Werken, Bos, nam de betekenis ‘bouwen met grote architectonische eenheden’
wel over in zijn lezing over het Plan Zuid, maar hij nuanceerde de noodzaak ervan.421 Ook B en W
meenden zich op de beantwoording van de vraag of “de zgn. blokbouw al dan niet moet worden
voorgeschreven, ten einde een aesthetisch geheel te verkrijgen, thans niet te moeten vastleggen. Deze
vraag toch is niet alleen een aesthetische, ze is ook en vóór alles een economische.”422 Tegelijkertijd
werd er naar aanleiding van blokbouw door gemeenteraadsleden vooral kritisch gesproken over
de (hoeveelheid) ‘gesloten bebouwing’.423 Journalisten namen het woord blokbouw niet over. Ook
de begrippen gesloten bebouwing en open bebouwing werden alleen gebruikt door vakgenoten en
bestuurders; het waren dus duidelijk vaktermen.
 Dit laatste blijkt ook uit hun vermelding in het Bouwkundig woordenboek van 1916. Gesloten
bebouwing had als definitie: “Bebouwing, waarbij de huizen in aaneengesloten rij naast elkander
worden gebouwd en aldus tusschen drie of vier straten een blok vormen, zooals in de centra der
steden gewoonlijk plaats heeft; in tegenstelling met open bebouwing, waarbij elk huis vrij op zich
zelf staat.”424 En bij open bebouwing stond vermeld: “Aldus noemt men eene bebouwing, waarbij de
perceelen elk op zich zelf en van elkander afgescheiden staan, zooals in sommige buitenwijken der
steden, maar vooral in dorpen vaak voorkomt.”425 Overigens wordt tegenwoordig met open bebouwing
ook veel verwezen naar de moderne bebouwingstypen strokenbouw, stempels of flats. Blokbouw stond
in geen enkel woordenboek; de samenstelling bouwblok alleen in de Van Dale.426 Naar onze huidige
maatstaven is het overigens opvallend te noemen dat Berlage bij zijn betoog over de uitgifte en de
architectonische eenheid nergens de begrippen kavel of perceel gebruikte – die ook in het Bouwkundig
woordenboek uit 1916 stonden – maar het alleen over huizen en huizengroepen had427
Zoals al aangegeven is het noordelijke gedeelte van het Plan Zuid inderdaad grotendeels
gerealiseerd in gesloten bouwblokken, en in open bebouwing langs het Noorder Amstelkanaal en de
Boerenwetering, en een stuk extra langs het Zuider Amstelkanaal (afbeelding 3.50). Ook de bouwwijze
met hoven bleef veelal gehandhaafd, ondanks dat de deelplannen anders werden gerealiseerd (zie
afbeelding 3.22). De door Berlage gewenste voortuinen zijn bij gesloten bouwblokken slechts op een
paar plaatsen gerealiseerd (zie afbeelding 3.30). Tot slot kwam de uitvoering door de architecten van
de Amsterdamse School misschien niet overeen met de wens van de rationalistische Berlage; hun
expressieve gevelarchitectuur leverde wel samenhangende straatwanden op, zij het meestal niet voor
een heel blok of tegenovergelegen wanden.428 Berlages begrip blokbouw heeft in ieder geval geen
school gemaakt: vakgenoten namen het niet over. Eind jaren twintig kwam er helemaal een einde aan
de architectonische eenheid van straat en wand, en tevens aan het bouwen in gesloten bouwblokken.
 Daarmee vielen beide betekenissen van het begrip weg uit de realiteit.
420

Leliman, 1917, p. 253.
421

Bos, 1916, p. 969.
422

B en W Amsterdam, 1917, p. 895.
423

Gemeenteraad Amsterdam, 1917, pp. 1974-1975, 1984, 1991-1992, 2020-2021, 2029-2030, 2035, 2051.
424

Zwiers, 1916, Deel 1, p. 437.
425

Zwiers, 1916, Deel 2, p. 159.
426

Van Malssen, 1914, p. 327; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
427

Voor kavel: Zwiers, 1916, Deel 1, p. 610; voor perceel: Zwiers, 1916, Deel 2, p. 202.
428

Zie paragraaf 3.5.1.
127

Het Plan Zuid in woorden
INH

afbeelding 3.46 Schets voor een ‘dubbel bouwblok’ rond een ‘hof’ voor de locatie direct ten zuidwesten van het Academieplein
1915 door Berlage.
afbeelding 3.47 Berlages ‘gracht’ met ‘3de klasse bouw’ uitgevoerd als Noorder Amstelkanaal en Pieter Lastmankade met
beneden-bovenwoningen en (in de verte) portiekwoningen in 1925 (links) en 2015 (rechts).
128

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 3.48 Detail van Berlages ‘perspectief-teekening’ 1915 van Station Zuid (boven) en
artist impression 2030 van de Zuidas (onder).
129

Het Plan Zuid in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 3.49 Plananalyse ontwerp 1915: typen bebouwing.
gesloten bebouwing (bruin)				
open bebouwing of villa’s (olijfgroen)			
Tuinstad (beige)					
openbare gebouwen (rood)				

0

winkelgalerij in plint (geel)
scholen (blauw)
tentoonstellingsterrein (lichtroze)
industrieterrein (grijs)

500 m

afbeelding 3.50 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen: typen bebouwing.
 gesloten bebouwing (bruin)				
twee-onder-een-kapwoningen of villa’s (olijfgroen)
(half)open bouwblokken (beige)				
stroken en stempels (legergroen)				
openbare gebouwen (rood)				

130

winkels in plint (geel)
scholen (blauw)
tentoonstellingsterrein (lichtroze)
kantoren (paars)
hotels (felroze)

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 3.10

Bevindingen
Het ‘Uitbreidingsplan Zuid’ van Berlage uit maart 1915 was een gedetailleerd totaalontwerp, dat
vergezeld ging van een concrete ‘Memorie van Toelichting’. In tegenstelling tot de tegenwoordig
veelvuldig afgebeelde plankaart van Publieke Werken uit 1917 kende de oorspronkelijke plankaart
van Berlage uit maart 1915 met herzieningen uit 1916 ook een uitgewerkt openbare-ruimteontwerp,
zowel in plattegrond als in profielen. De combinatie van die plankaart met de toelichting is het
uitgangspunt geweest in dit casusonderzoek naar de woorden die gebruikt zijn voor de getekende
objecten in het Plan Zuid, om antwoord te krijgen op de drie deelvragen uit dit onderzoek.
§ 3.10.1

Het woordgebruik van de ontwerpers en extra planinzichten

In reactie op de eerste deelvraag valt op dat Berlage zeker in vergelijking met zijn eerste ontwerp uit
1900 én in combinatie met zijn ruimtelijk gedetailleerde plantekening veel functionele, specifieke en
concrete begrippen gebruikte, met name voor het tweede en derde betekenisveld.
 Binnen het eerste betekenisveld, de structuur van de stadsplattegrond, viel vooral op dat de woorden
voor de onderdelen van de stad – stadsgedeelte, kwartier, wijk en buurt – door elkaar gebruikt
werden, verwijzend naar dezelfde objecten, terwijl tegenwoordig met name buurt en wijk door de
meeste taalgebruikers opeenvolgend in omvang worden gevoeld. Verder werd het woord stad door
Berlage alleen gebruikt in fysieke, concrete zin, bijna altijd doelend op ‘Amsterdam’, en speelde het
onderliggende landschap geen rol van betekenis; het woord kwam dan ook niet voor bij Berlage en
zijn tijdgenoten. Een eerste extra planinzicht betreft Berlages paradoxale omgang met de overgang
tussen stad en het omliggende landschap: enerzijds liet hij het plan op twee punten monumentaal
beginnen (bij het Zuiderstation en de Amstelbrug), anderzijds liep het plan richting het landschap
af in dichtheid en bebouwingshoogte, met het park en de niet-gerealiseerde Tuinstad, als begrip een
leenvertaling van het Engelse garden city.
 De compositie van de stadsplattegrond valt bij het Plan Zuid geheel te verklaren aan de hand van het
tweede betekenisveld, de typen openbare ruimte. Het plan werd bepaald door een monumentaal,
geometrisch stratennet, dat werd uitgewerkt in vier hiërarchische niveaus: verkeerswegen of
Parkwegen, straalvormige hoofdstraten (noord-zuid, in aansluiting op de bestaande stad), ringvormige
hoofdstraten (oost-west) en daarbinnen de besloten zijstraten, met op elk niveau verschillende
profielen. De systematische aandacht voor het verkeer haalde Berlage uit Amerika, en dat gold ook
voor de leenvertaling Parkweg. Bij de verder functionele benamingen die Berlage gebruikte voor de
wegen en straten speelde mogelijk een rol dat hij zijn ontwerp snel geaccepteerd wilde krijgen, gezien
zijn slechte ervaringen met zijn eerste plan uit 1900. Overigens liepen de begrippen weg en straat
wel door elkaar – en ondanks de helder onderscheiden woordenboekdefinities (‘voor verkeer’ versus
‘tussen huizen’) is dat in het alledaags taalgebruik nog steeds zo. Een tweede extra planinzicht is
dat vakgenoten en journalisten twijfels hadden bij het monumentale stratennet, vooral omdat het
deels gebaseerd was op punten waarvan spoedige realisatie onzeker was, zoals het Zuiderstation en
de Amstelbrug. De zuidelijke helft van het Plan Zuid werd inderdaad anders gerealiseerd, maar de
heldere openbareruimtestructuur is in het noorden ondanks vele aanpassingen aan de eisen van de
tijd nog steeds herkenbaar. De overige openbare ruimten werden door Berlage minder systematisch
behandeld: de grachten, die ondanks hun naam vooral groene oevers kregen, de veelal niet-besproken

131

Het Plan Zuid in woorden
INH

en op kruispunten en bij openbare gebouwen gelegen pleinen, en het groen, dat op het grote park
en het als ijsbaan bedoelde Olympiaplein na naar onze huidige maatstaven sterk versnipperd was
(speelplaatsen, sportterreinen en onbenoemde plantsoenen).
 Bij het laatste betekenisveld, de typen bebouwing, werd de woningbouw door Berlage uitgewerkt
naar bouwhoogten en naar verschillende klassen: 8 procent 1ste klasse woningen als ééngezinshuizen
in gesloten blokken en als villa’s, 16 procent 2de klasse woningen als tweegezinshuizen (gestapeld),
en 76 procent 3de klasse woningen als volksklashuizen (gestapeld en in de Tuinstad). Dat in het Plan
Zuid uiteindelijk veel meer dure dan arbeiderswoningen gerealiseerd werden is een derde extra
planinzicht. Bovenstaande opsomming toont ook de overlap bij de woorden huis en woning, die
beide een ‘woonruimte voor één huishouden’ konden aanduiden, waarbij huis een meer fysieke
connotatie had (het gebouwde object). Destijds kon huis daarnaast ook in ruime zin ‘woongebouw
met woonruimten voor meerdere huishoudens’ betekenen, zoals in tweegezinshuis ‘een gebouw voor
twee gezinnen’, en getuige de combinatie huizen per hectare ook gestapelde ‘woonruimte voor één
huishouden in een woongebouw voor meerdere huishoudens’ – wat we nu eerder een woning zouden
noemen (en woningen per hectare). De openbare gebouwen werden vervolgens concreet vermeld, met
name op de oorspronkelijke plankaart, maar amper gerealiseerd. Dat laatste geldt ook voor de door
Berlage ontworpen winkelgalerij, industrieterreinen en het tentoonstellingsterrein. Behalve openbare
gebouwen gaf Berlage ook bijzondere bebouwing aan, die vooral ‘een zekere monumentaliteit’ moest
bezitten. Ook deze ‘beeldkwaliteitsregel’ avant la lettre werd niet doorgevoerd op de presentatiekaart,
waardoor er niet over geschreven werd. Berlage besteedde tot slot veel aandacht aan de wijze van
bebouwing. Enerzijds maakte hij onderscheid tussen open bebouwing – alleen de villa’s langs de
Boerenwetering, het Noorder Amstelkanaal en de Amstel – en gesloten bebouwing – de rest, veelal
gegroepeerd rond ‘hoven’ (al gebruikte Berlage die term zelf niet). Anderzijds besprak hij in het
verlengde van het laatste uitvoerig wat hij blokbouw noemde. Dit woord nam Berlage waarschijnlijk
over van Duitse voorbeelden en kon verwijzen naar zowel ‘bouwen in gesloten bouwblokken’ als
naar ‘bouwen met grotere architectonische eenheden’; Berlage doelde vooral op het tweede, dus
opnieuw als ‘beeldkwaliteitsregel’. Ondanks het feit dat het begrip niet werd overgenomen, werd
het noordelijke gedeelte van het Plan Zuid wel voornamelijk gerealiseerd in blokken met een grote
architectonische eenheid, ontworpen door architecten van de Amsterdamse School. Hoewel deze ver
afstonden van de rationalistische Berlage, bleken zij bij uitstek in staat om de door Berlage gewenste
grotere architectonische eenheid tot kunst te verheffen met hun expressieve straatwanden; een vierde
extra planinzicht.
 Al met al moet worden vastgesteld dat er een groot verschil is in detailniveau en focus tussen de
originele plankaart met de plantoelichting enerzijds (uitgewerkte openbare ruimte, profielen,
tramlijnen, duidelijker woningbouwklassen, bouwhoogten, openbare gebouwen, bijzondere
bebouwing, evenveel nadruk op openbare ruimte en bebouwing) en die van de presentatiekaart van
Publieke Werken anderzijds (geen van deze details, nadruk op gelijkvormige bebouwing); als vijfde
misschien wel het belangrijkste extra planinzicht.
§ 3.10.2

Het woordgebruik van de overige actoren

In antwoord op de tweede deelvraag, over het woordgebruik van de tijdgenoten van Berlage, kan
worden vastgesteld dat de grootste consensus heerste op het vlak van het eerste betekenisveld (de
structuur van de stadsplattegrond). De door Berlage gehanteerde begrippen stad, kwartier, wijk en
buurt gebruikten tijdgenoten op dezelfde manier (de laatste drie dus als synoniem) en er kwamen

132

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

geen andere woorden voor; de woorden Tuinstad en stadsgedeelte werden wel minder gebruikt. Binnen
het tweede betekenisveld (typen openbare ruimte) bedienden ze zich in algemene zin ook van de
woorden weg en straat en namen ze de woorden over voor het groen en de pleinen; voor zover die
besproken werden. Voor het derde betekenisveld (typen bebouwing) was er grotendeels consensus: er
waren overeenkomsten in het gebruik van de woorden voor woning en huis en de openbare gebouwen,
maar minder voor de wijze van bebouwing.
 Qua verschillen viel bij het woordgebruik van vakgenoten op dat kritiek slechts een aantal keer gepaard
ging met alternatieve woorden. Zo bediende de grootste criticaster, Leliman, zich consequent van
dezelfde begrippen als Berlage. Cleyndert gebruikte in zijn kritiek eenmaal het woord natuur; dat
in Berlages plantoelichting niet voorkwam en in zijn lezingen alleen in negatieve zin. Vakgenoten
gebruikten verder naast gracht ook het neutralere woord kanaal en eenmaal het juist specifiekere
singel; mogelijk vonden ze gracht te stedelijk voor het getekende object. Berlages Parkweg werd
eenmaal overgenomen, maar het object werd ook met de duidelijkere woorden wandelweg en
Promenadestraße aangeduid.
Bestuurders gingen hierin nog verder en zij maakten gebruik van meer specifieke of expressieve
varianten: naast wandelweg ook wandelboulevard, boulevard en laan; alles om te kunnen begrijpen
wat voor openbare ruimte de hoofdverkeers- of Parkwegen zouden (moeten) worden, en om
eventueel bij te sturen. Een ander voorbeeld is het woord cottage dat de Gezondheidscommissie
gebruikte, als (mogelijk minder chique) vervanging van het type villa en als suggestie om de gesloten
bouwblokken deels mee te vervangen. Berlages blokbouw was een voorbeeld van een woord dat
verwarring zaaide, als taalteken dat kon verwijzen naar meerdere betekenissen en waarvoor alleen uit
de context kon worden opgemaakt met welke betekenis het gebruikt werd: door bestuurders meestal
in de alternatieve betekenis ‘bouwen in gesloten blokken’, in plaats van Berlages hoofdbetekenis
‘bouwen in grotere architectonische eenheden’. Verder werd de functionele categorie groen alleen
door bestuurders overgenomen, en kwamen bij hen de vakmatige begrippenparen gesloten en open
bebouwing en parken en plantsoenen in tegenstelling tot bij andere tijdgenoten veel voor.
 Journalisten vermeden in de weinige recensies zoals te verwachten viel ontwerpjargon als Parkweg,
en straal- of ringvormig. In plaats daarvan werd het eerste getekende object concreter allee genoemd,
en de grachten net als bij vakgenoten kanaal. Ook de vaktermen blokbouw en gesloten en open
bebouwing ontbraken in de kranten.
§ 3.10.3

De relatie object-woord-betekenis

Voor wat betreft de derde deelvraag, naar de relatie tussen de gebruikte woorden, de getekende
objecten en de betekenissen, kunnen voor de aangetroffen begrippen tweemaal vier groepen met een
vergelijkbaar taalkundig patroon worden onderscheiden.
Bezien vanuit de ontstaansperiode van het Plan Zuid (synchroon) zijn dat de volgende vier groepen:
1

133

Bij een groot gedeelte van de begrippen verwees een woord destijds één op één naar een duidelijk
getekend object en had het een breed gedragen betekenis, met meestal ook een kenmerkende vorm
in de gebouwde werkelijkheid; hiertoe behoren (in volgorde van aantreffen) tuinstad, centrum, plein,
groen, park, speelplaats, ijsbaan, sportterrein, villa, de meeste openbare gebouwen (bijvoorbeeld
station en kerk), winkelgalerij, industrieterrein, tentoonstellingsterrein, gesloten en open bebouwing.
Het Plan Zuid in woorden
INH

2

3

4

Naar veel getekende objecten kon met meer dan één woord verwezen worden, waarbij de taalgebruiker
soms bepaalde motieven kon hebben om voor een specifiek woord te kiezen (bijvoorbeeld functioneel,
neutraal of beeldend taalgebruik), bijvoorbeeld bij de synoniemen kwartier, wijk en buurt, 3de
klassewoning en arbeiderswoning, en bijzondere bebouwing en bebouwing van bijzondere betekenis,
en de woorden waarover nog geen consensus was laan, allee of boulevard voor verkeersweg of parkweg.
 Vervolgens waren er woorden die naar meerdere objecten konden verwijzen of die meerdere
betekenissen hadden (zogenoemde polysemen), te weten stad (‘Amsterdam’ of ‘Plan Zuid’),
stadsgedeelte (klein of groot stadsdeel), en blokbouw (‘bouwen in gesloten blokken’ of ‘bouwen met
grote architectonische eenheden’), en van de onder de tweede groep genoemde woorden de synoniemen
kwartier (klein of groot stadsdeel), wijk (klein of groot stadsdeel) en buurt (klein of groot stadsdeel).
Tot slot waren er woorden waarbij sprake was van (soms gedeeltelijke) overlap, bij de begrippenparen
gracht en kanaal, straat en weg, en woning en huis.
Vervolgens kunnen dezelfde begrippen gevolgd worden in hun ontwikkeling gedurende de afgelopen
eeuw (diachroon). Hierbij zijn eveneens vier groepen van patronen te onderscheiden:

1

2

3

4

Veel begrippen hebben in honderd jaar tijd amper een zichtbare betekenisontwikkeling doorgemaakt,
al kan hun betekenis wel ‘gekleurd’ zijn door de inmiddels veranderde objecten in de werkelijkheid;
hiertoe behoren stad (alhoewel momenteel in ontwikkeling), straat, parkweg, groen, park, speelplaats,
ijsbaan, sportterrein, villa, de meeste openbare gebouwen, winkelgalerij, industrieterrein en
gesloten bebouwing.
Een volgende mogelijkheid is dat er de afgelopen honderd jaar nieuwe woorden zijn bijgekomen
voor de getekende of gebouwde objecten, zoals tuinwijk of tuindorp voor tuinstad, rijtjeshuis
voor eengezinshuis/-woning, appartement en flat ‘woning van een verdieping’ voor etage of
arbeiderswoning, en woongebouw voor tweegezinshuis.
Ook kunnen begrippen in een eeuw verouderd zijn (dat wil zeggen dat de betekenis vervaagd is),
omdat het object in de werkelijkheid niet meer bestaat (in die vorm of betekenis), bijvoorbeeld
tentoonstellingsterrein (nu vaak een gebouw), kunstenaarshuis, volkshuis, melkinrichting, dubbele
school en ambachtsschool, of omdat het woord niet meer (frequent) gebruikt wordt, bijvoorbeeld
stadsgedeelte, kwartier (al lijkt dat aan een nieuwe opmars bezig, bijvoorbeeld bij de herontwikkeling
van een stationskwartier), volksklassewoning, bijzondere bebouwing en blokbouw in de betekenis
van Berlage.
 De laatste groep begrippen wordt gevormd door woorden waarbij zich in honderd jaar tijd (soms
haast ongemerkt) een betekenisverandering heeft voorgedaan; met betekenisspecificatie zijn dit
wijk (vastomlijnder), buurt (vastomlijnder), gracht (stedelijker), weg (duidelijker verkeersfunctie
en duidelijker onderscheiden van straat), plein (verblijfsfunctie), en woning en huis, met
betekenisuitbreiding tuinstad (ook ‘naoorlogse woonwijk’), centrum (inclusief vaker voor ‘binnenstad’
en als ‘gebouw van samenkomst’) en open bebouwing (nu ook en vooral ‘strokenbouw’ et cetera),
en met connotatieverandering laan (‘(soms brede) straat met bomen’) en arbeiderswoning (nu
negatieve connotatie).
Met name beide vierde groepen leiden tot het voorlopige algemene inzicht dat bij het bestuderen van
historische plantekeningen en plantoelichtingen altijd goed gekeken moet worden naar de toenmalige
betekenis van de gebruikte woorden en de destijds getekende objecten, ook al is het plan nog geen
eeuw oud.429 Overige bevindingen, de relatie met de andere casussen en de terugkoppeling naar het
begripsmodel komen aan de orde in hoofdstuk 6.
429

Zie verder paragraaf 6.3.3.
134

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 3.51 Topografische kaart 2015 met de belangrijkste straat- en waternamen.
135

Het Plan Zuid in woorden
INH

1-2-2.
 in tendens loodrecht op de secundaire wegen en hiervan aftakkend de vrije ruimte in
blijken de inrichtingen voor het huisvesten in meer beperkte zin te zijn geprojecteerd;
de ‘tertiaire autoweg’ is omgevormd tot parkeergarage; het trottoir langs de tertiaire
autoweg is daarvan losgekoppeld en zal een nieuwe gestalte dienen te krijgen in deze
inrichtingen voor het huisvesten (afgekort voorlopig I.H.V.)
[Van Gool, Jelles & Slebos, 1965; in: Mentzel, 1989, p. 255.]

136

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

4 De Bijlmermeer in woorden

§ 4.1

Inleiding
Onder leiding van hoofd J.H. Mulder (1900-1988) en hoofdontwerper G.S. Nassuth (1922-2005) van
de Afdeling Stadsontwikkeling van de Amsterdamse Dienst der Publieke Werken werd vanaf 1959
gewerkt aan een nieuwe uitbreiding ten zuidoosten van de stad, in een polder die in het Algemeen
Uitbreidingsplan (AUP) uit 1934 nog leeg was gelaten en ook buiten Amsterdams grondgebied lag:
de Bijlmermeer. Hier moest een ware ‘Stad van de Toekomst’ verrijzen: bij de ontwikkeling stond het
begrip “toekomstwaarde” voorop.430 Na veel gesteggel over de mogelijke annexatie en louter interne
discussies over de aard van het ontwerp werd uiteindelijk gekozen voor een plan dat geheel ontworpen
was volgens de principes van het Nieuwe Bouwen, met een strikte functiescheiding, een autonoom,
verhoogd gelegen verkeerssysteem afgestemd op de auto, vrij kruisende fiets- en voetpaden, en
voornamelijk hoogbouw in een parkachtige omgeving.
In juni 1965 werden de definitieve plannen gepresenteerd in de vorm van de ‘Grondslagen voor
de Zuid-Oostelijke stadsuitbreiding’. De tekst ging vergezeld van een ‘struktuurschema’ met de
‘aanduiding van bestemmingen in hoofdzaak’, verschillende schematische tekeningen en enkele
profielen. Van slechts een klein deel was ook een gedetailleerde plankaart bijgevoegd.
 In de periode tot aan de oplevering van de eerste woningen in november 1968 volgden nog vier andere
documenten die hier zullen worden onderzocht: in juli 1965 de ‘Grondslagen voor een coördinerende
supervisie’, in oktober 1965 een toelichting van Mulder zelf, in december 1965 het ‘Programma
hoog- en laagbouw en verkavelingstypen patiowoningen’, in februari 1968 gevolgd door ‘Collectieve
blokvoorzieningen’, pas het eerste document met uitgewerkte plankaarten voor alle deelplannen.
De Bijlmermeer werd vervolgens de bekendste hoogbouwwijk van Nederland.431 Achteraf moet worden
vastgesteld dat de wijk het hoogtepunt van de modernistische stedebouw in Nederland is, maar
misschien ook meteen het dieptepunt: al snel na de oplevering bleek dat het ontwerp op verschillende
verkeerde aannames berustte. Onder andere de gebrekkige en trage uitvoering van zowel woningen
als voorzieningen en het feit dat in de Bijlmermeer nooit de bevolkingsgroepen zijn komen te wonen
waarvoor de uitbreiding bedacht was, hebben bijgedragen aan het beeld van de Bijlmermeer als dé
probleemwijk van Nederland, die nu al weer een geheel ander aangezicht heeft dan eind jaren zestig.
De periodes van totstandkoming, bewoning, ontwerpaanpassingen, neergang, sloop en nieuwbouw
staan in dit onderzoek echter niet centraal. In dit hoofdstuk ligt de nadruk namelijk op de eerste
ontwerpfase, tot aan de oplevering van de eerste woningen eind 1968, en is vooral gekeken naar de
tekeningen en teksten van de ontwerpers uit de periode 1962 tot en met 1968 en de reacties van hun
tijdgenoten. Die laten goed zien hoe de belangrijkste stedebouwkundige begrippen in deze cruciale
fase van de naoorlogse woningbouw gebruikt werden, en hoe dat gebruik verschilt van dat van nu.
430

Bolte & Meijer (1981, p. 246) noemen toekomstwaarde het “sleutelwoord” van het ontwerpproces van de Bijlmermeer.
431

Wassenberg, 2013, p. 77.
 137

De Bijlmermeer in woorden
INH

§ 4.2

Voorgeschiedenis432

§ 4.2.1

Het ‘Stadsrandplan’ en de strijd om de Bijlmermeer (1947-1966)

Het ontwerp voor de Bijlmermeer kende een zeer lange aanloop, al was daar voor de Tweede
Wereldoorlog nog weinig van te zien. Wel bleek Berlages Plan Zuid al gedurende de jaren twintig een
te kleine uitbreiding om de groei van Amsterdam op de lange termijn op te vangen. Daarom werd door
de in 1928 binnen de Dienst der Publieke Werken opgerichte Afdeling Stadsontwikkeling gewerkt aan
een Algemeen Uitbreidingsplan (AUP). Onder leiding van ontwerper C. van Eesteren en onderzoeker
Th.K. van Lohuizen kwam dit plan in 1934 gereed. Het werd in 1935 door de gemeenteraad
aangenomen en in 1939 bij Koninklijk Besluit van kracht. Het AUP voorzag 960.000 inwoners voor
Amsterdam in 2000, die vooral gehuisvest moesten worden in nieuwbouwwijken – zogenoemde
tuinsteden: Slotermeer, Geuzenveld, Slotervaart, Overtoomse Veld en Osdorp ten westen van de
stad, en Buitenveldert ten zuiden van het ‘afgemaakte’ Plan Zuid (afbeelding 4.1). Deze moesten
worden uitgevoerd in een woningdichtheid van 55 tot 110 woningen per hectare, in een open
bebouwingswijze en op basis van een strikte functiescheiding.433

afbeelding 4.1 ‘Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam’ (AUP) 1934 door Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
432

Deze paragraaf is onder meer gebaseerd op: Mentzel, 1989, pp. 140-165.
433

Bolte & Meijer, 1981, p. 192. Zie over het AUP o.a.: Van Rossem, 1993b; Hartman, Hellinga, Jonker & De Ruijter, 1985.
 138

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Het AUP stond dan ook onder invloed van de Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (CIAM),
waar Van Eesteren van 1930 tot 1947 voorzitter van was en waardoor onder leiding van de Zwitserse
architect Le Corbusier La Charte d’Athènes was vastgesteld: een document waarin de ideale stad
gepresenteerd werd als bestaande uit hoogbouw en vier uiteengelegde functies, te weten wonen,
werken, recreatie en verkeer.434
Pas na de Tweede Wereldoorlog werd met de bouw van het AUP begonnen (Tuinstad Slotermeer, op
basis van een ontwerp uit 1939, aangepast in 1951), maar al in 1947 werd door het hoofd van de
Afdeling Stadsontwikkeling, L.S.P. Scheffer, gepleit voor een extra uitbreiding ten zuidoosten van de
stad, in de Bijlmermeerpolder en de ten zuiden gelegen Oost Bijlmerpolder, beide voornamelijk op
grondgebied van de gemeente Weesperkarspel.435
Omdat dit gebied dan geannexeerd moest worden, volgde daartoe in 1953 een officieel verzoek
aan de provincie Noord-Holland.436 Uiteindelijk stelde Gedeputeerde Staten op 21 mei 1957 de
‘Stadsrandcommissie Amsterdam-Zuid/Zuidoost’ in, met daarin vertegenwoordigers van de
gemeenten Amsterdam, Diemen, Weesperkarspel, Ouder-Amstel en Nieuwer-Amstel (het huidige
Amstelveen).437 Een stedebouwkundige werkgroep kreeg de opdracht om een structuurplan te
ontwerpen.438 Hierin zaten van Stadsontwikkeling de heren Van Eesteren (die in 1952 Scheffer als
hoofd was opgevolgd), L.H.J. Angenot, A. de Gier, M.P. Blaauw en mevrouw J.H. Mulder.439 De laatste
werkte sinds 1930 bij de afdeling als adjunct-architecte, onder andere aan het Amsterdamse Bos, en
vanaf 1952 als hoofd-architecte.440
Door Stadsontwikkeling werd ondertussen gewerkt aan een herziening van het AUP. In de geplande
tuinsteden bleek de beoogde woningdichtheid namelijk niet gehaald te worden en bovendien was er
sprake van een afname van de woningbezetting en een toename van het woningoppervlak. Hierdoor
was men genoodzaakt om ook uit te breiden ten noorden van het IJ, waar in het Structuurplan Noord
uit 1958 50.000 woningen gepland werden.441
In hetzelfde jaar werd voor het eerst gesproken over Amsterdam als “lobbenstad”, waarbij de
Westelijke Tuinsteden en Buitenveldert-Amstelveen als twee aparte lobben gezien werden, van
elkaar gescheiden door wigvormige groene ruimten.442 In dit kader werd nu ook een zuidoostelijke lob
noodzakelijk geacht, zodat in de woorden van Van Eesteren “een goed en evenwichtig stadslichaam”
kon ontstaan.443 Van Eesteren ging in 1958 overigens met pensioen, om als hoofd opgevolgd te
worden door ‘Juffrouw van het Bos’ Mulder.444

434

Gepubliceerd in: Le Corbusier, 1935; Le Corbusier, 1943.
 435

Mentzel, 1989, p. 142.
436

Mentzel, 1989, p. 142; Van Stralen, 1998, p. 80.
437

Mentzel, 1989, pp. 142-144.
438

Wallagh, 1994, p. 122.
439

Commissie voor Welstand en Monumenten Amsterdam, 2010, schutblad voor; Mentzel, 1989, p. 146.
440

Van Kessel & Palstra, 1994, p. 5.
441

Van Stralen, 1998, p. 80.
442

Bolte & Meijer, 1981, pp. 219-221.
443

Bolte & Meijer, 1981, p. 409.
444

Van Kessel & Palstra, 1994, p. 22.
139

De Bijlmermeer in woorden
INH

Op 17 augustus 1959 had de Stadsrandcommissie het Structuurplan Zuid en Zuidoost gereed.445 Dit
‘Stadsrandplan’ toonde een uitbreiding van de zuidlob Buitenveldert-Nieuwer-Amstel tot 100.000
inwoners en een geheel nieuwe zuidoostlob met 110.000 inwoners en met industriegebieden tussen
de spoorlijn Amsterdam-Utrecht en rijksweg 2.446 Op 19 oktober werd het plan door de provincie
voor kennisgeving aangenomen; het bezat geen rechtskracht, maar dat zou wel gelden voor de
eruit voortvloeiende ‘uitbreidingsplannen-in-hoofdzaak’, die vervolgens door de respectievelijke
gemeenten moesten worden uitgewerkt in ‘uitbreidingsplannen-in-onderdelen’.447
Parallel aan de samenwerking met de buurgemeenten begon de gemeente Amsterdam te lobbyen
bij het Rijk om de Bijlmermeer bij het grondgebied te voegen. Minister van Buitenlandse Zaken E.H.
 Toxopeus (VVD) was echter voorstander van de vorming van een “krachtige randgemeente”, daarbij
gesteund door de directeur van de Rijksdienst voor het Nationale Plan, J. Vink.448 Op verschillende
momenten in 1960 en 1961 liet Amsterdam de Tweede Kamer steeds krachtiger horen waarom
annexatie de enige mogelijke toekomst zou zijn voor de Bijlmermeer.449 Desondanks diende Toxopeus
op 6 en 7 december 1961 een wetsvoorstel in om de Bijlmermeer toe te voegen aan OuderAmstel, waarop PvdA-kamerlid J.H. Scheps een motie indiende om toevoeging aan Amsterdam te
heroverwegen. De motie werd met een krappe meerderheid van 67 tegen 64 stemmen aanvaard, maar
de minister weigerde de motie uit te voeren. Er bleek geen meerderheid te zijn voor een krachtige
randgemeente, maar ook niet voor annexatie door Amsterdam.450
Intussen werd door de stedebouwkundige werkgroep van de Stadsrandcommissie verder gewerkt
aan de uitwerking van het ‘Stadsrandplan’, met Stadsontwikkeling nog steeds voorop. In 1959
was ook G.S. Nassuth, een oud-student-assistent van Van Eesteren en voormalig stagiair, hier
komen werken.451 Op 4 maart 1961 werd het ‘Ontwerp voor uitbreidingsplannen-in-hoofdzaak
Agglomeratie Amsterdam-Zuid en Zuid-Oost’ gepresenteerd, op basis waarvan de gemeenten hun
uitbreidingsplannen-in-onderdelen moesten uitwerken (afbeelding 4.2).452 Het concept werd in de
begeleidende nota omschreven als “het afwisselen van stroken bebouwing met daartussen groen,
dat diep in de agglomeratie dringt. Zowel de twee lobben ‘Zuid’ en ‘Zuidoost’ als het groen zijn
sterk gericht op het centrum van Amsterdam, evenals radiaalwegen, waardoor een eenvoudig en
harmonisch aaneensluitend geheel ontstaat met het bestaande stadslichaam”.453 Voor de Zuidoostlob
werd als uitgangspunt een aantal van 35.900 woningen gehanteerd, in een brutodichtheid van
40 woningen per hectare voor het gehele plangebied (het aantal dat ook in de Westelijke Tuinsteden
was gerealiseerd).454

445

B en W Amsterdam, 1964, p. 1537

446

Wallagh, 1994, pp. 123-124.
447

Mentzel, 1989, p. 145.
 448

Wallagh, 1994, pp. 114-119; Mentzel, 1989, pp. 82-84, 145; Bolte & Meijer, 1981, p. 224.
449

Wallagh, 1994, pp. 116-117; Mentzel, 1989, pp. 84-85.
450

Wallagh, 1994, pp. 117-118; Mentzel, 1989, p. 84; Bolte & Meijer, 1981, pp. 226-227.
451

Van Stralen, 1998, pp. 16, 80.
452

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5344, Archief van de Dienst der Publieke Werken; Sector Stadsontwikkeling en Stadsuitbreiding, dossier S 217, map J4.
453

Stadsrandcommissie, 1961, p. 3; zie ook: Bolte & Meijer, 1981, p. 229.
454

Bolte & Meijer, 1981, p. 230.
140

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 4.2 ‘Ontwerp voor uitbreidingsplannen-in-hoofdzaak Agglomeratie Amsterdam-Zuid en Zuid-Oost’ maart 1961
door Stadsrandcommissie.
Tot frustratie van de gemeente Amsterdam kreeg het plan echter niet de status van uitbreidingsplanin-hoofdzaak, maar werd het gezien als een aanpassing van het structuurplan uit 1959, zonder
rechtsgeldigheid.455 Het plan was echter zo gedetailleerd dat de uitwerking niet meer dan een
formaliteit was en zo kon op 28 december 1962 een uitbreidingsplan-in-hoofdzaak vastgesteld
worden door de gemeente Weesperkarspel.456
Terwijl men bij Stadsontwikkeling op basis hiervan door bleef ontwerpen aan de Bijlmermeer (zie
paragraaf 4.2.3), was het dus zaak voor Amsterdam om de annexatie alsnog voor elkaar te krijgen.
Hiertoe had men in juni 1962 al een bijzonder vormgegeven ‘adres’ aan de Tweede Kamer gestuurd:
een boekje onder de niet mis te verstane titel Om de toekomst van 100.000 Amsterdammers.457 Hierin
bevonden zich twee kaarten: een uitwerking van de Zuidoostlob met bruggen en viaducten, en een
uitklapbare kaart voor de gehele Agglomeratie Amsterdam; feitelijk een combinatie van het herziene
AUP uit 1958 en het plan van de Stadsrandcommissie (afbeelding 4.3).
 Uiteindelijk speelde de KVP, een partij die in het kabinet zat én in het gemeentebestuur met
Th.C.M.A. Elsenburg als wethouder van Volkshuisvesting, een doorslaggevende rol.458 Op 27 oktober
1964 kwam het wetsvoorstel van minister Toxopeus weer in behandeling. Naast een amendement van
PvdA’er Scheps was er nu een motie van KVP-kamerlid J.M. Aarden, waarin werd voorgesteld om een
agglomeratiebestuur voor Groot-Amsterdam in te stellen en in afwachting daarvan de Bijlmermeer
tijdelijk bij Amsterdam te voegen. Zowel amendement als motie werd aangenomen. In maart 1965
diende inmiddels demissionair minister Toxopeus een aangepast wetsvoorstel in: de gemeente
Weesperkarspel werd opgeheven en de Bijlmermeer werd samen met het industriegebied van OuderAmstel voor tien jaar bij Amsterdam gevoegd, waarna het gebied bij Diemen zou gaan horen.
455

Wallagh, 1994, p. 129.
456

Mentzel, 1989, p. 143,

457

B en W Amsterdam, 1962a.
458

Zie voor deze alinea: Wallagh, 1994, pp. 118-119; Mentzel, 1989, pp. 89-91; Bolte & Meijer, 1981, pp. 227-228.
141

De Bijlmermeer in woorden
INH

Op 21 december werd de wet aangenomen, maar met twee door de nieuwe PvdA-staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken Th.J. Westerhout aangebrachte wijzigingen: de termijn werd verlengd tot twaalf
jaar en de status na die periode werd open gelaten. Ook het feit dat voormalig Amsterdams PvdAwethouder van Publieke Werken J.M. den Uyl minister van Economische Zaken was geworden, was
belangrijk bij deze wending. Op 1 augustus 1966 was de annexatie een feit.
afbeelding 4.3 Agglomeratie Amsterdam 1962, door B en W Amsterdam op basis van het ontwerp van de Stadsrandcommissie,
met de in 1965 voorgestelde annexatie (rode stippellijn).
§ 4.2.2

Laag of hoog bouwen? (1956-1966)459

Parallel aan de strijd om de Bijlmermeer was er in Nederland en daarbuiten nog een andere discussie
gaande, namelijk over de wijze waarop nieuwbouwwijken gerealiseerd moesten worden: met
laagbouw of met hoogbouw.
 Zoals aangegeven in het vorige hoofdstuk over het Plan Zuid had het gesloten bouwblok in Amsterdam
al voor de Tweede Wereldoorlog grotendeels plaatsgemaakt voor een open bouwwijze, zoals in het
AUP, in strokenbouw van meestal vier woonlagen, met hoogbouwaccenten op bijzondere plekken.
Dit leverde echter een vrij monotoon stadsbeeld op en daarom begon men te experimenteren met

459

Deze paragraaf is onder meer gebaseerd op: Mentzel, 1989, pp. 93-126.
 142

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

L-vormige bebouwingstypen, gegroepeerd tot zogenoemde ‘hoven’ of ‘dubbele haken’. Terwijl men
in Rotterdam in Pendrecht experimenteerde met de zogeheten wijkgedachte en de vooral in sociaal
opzicht diverse wooneenheid, was een eerste Amsterdams voorbeeld van een dergelijke bebouwing
de buurt Frankendaal in de Watergraafsmeer, waarvoor het ontwerp in 1948 was herzien door Van
Eesteren en Mulder.460 Ook bij het in 1950 en 1951 herziene ontwerp voor Tuinstad Slotermeer
hadden zij volop geëxperimenteerd met een mix van strokenbouw, hoven en dubbele haken, en
hoogbouw op markante punten.461
Grootschalige hoogbouw volgens de uitgangspunten van de CIAM was op dat moment nog niet
mogelijk, omdat realisatie duur was, onder andere door benodigde voorzieningen als liften en
centrale verwarming, waarvoor het Rijk amper subsidie gaf.462 Om de voor- en nadelen van hoog- en
laagbouw bij het bouwen van zogeheten ‘meergezinshuizen’ uit te zoeken installeerde de minister
van Wederopbouw en Volkshuisvesting in 1956 de Commissie Hoogbouw-laagbouw, waarin ook
Mulder plaatsnam.463 In 1961 werd hun rapport gepubliceerd onder de titel Laag of hoog bouwen en
wonen? De keuze van de woonvorm naar het aantal bouwlagen.464 Hierin werd onderscheid gemaakt
tussen “laagbouw”, “middelhoge bouw” (maximaal vijf lagen) en “hoge woongebouwen” met
verplichte lift. Omdat de commissie privacy van toenemend belang achtte, ging de voorkeur uit naar
een gemengde bouwwijze van hoge meergezinshuizen met een “collectief karakter” en een “ruimere
groenvoorziening”, en eengezinshuizen uitgevoerd als “patiohuis”.465 De commissie zag hoogbouw
als “bij uitstek de woonvorm voor de moderne mens”, maar stelde ook dat hoogbouw “vooralsnog niet
geschikt [was] als algemene woonvorm, maar voornamelijk als woongelegenheid voor een beperkte
categorie van cultureel meer ontwikkelde gezinnen van middelbaar of hoger inkomensniveau”.466
Ondanks deze maatschappelijke bedenking werd hoogbouw in de jaren zestig toch snel populairder,
onder meer dankzij de ontwikkeling van systeembouw en industriële bouw en daarvoor beschikbare
subsidies. Er was echter ook kritiek, zoals in het Compendium Hoogbouw-Laagbouw van A. Heimans
en D.  461

Van Kessel & Palstra, 1994, pp. 22-23.
462

Van Kessel & Palstra, 1994, p. 24.
463

Mentzel, 1989, pp. 93-101; Van Kessel & Palstra, 1994, p. 24.
464

Commissie Hoogbouw-laagbouw, 1961.
465

Mentzel, 1989, p. 96; Van Kessel & Palstra, p. 24.
466

Mentzel, 1989, pp. 100, 98.
467

Mentzel, 1989, pp. 105-106.
468

Mentzel, 1989, p. 107.
469

De Gier, 1966. Zie verder paragraaf 4.4.1.
 143

De Bijlmermeer in woorden
INH

§ 4.2.3

De eerste plannen van het ‘Bijlmermeerteam’ (1962-1964)

Het onderwerp hoogbouw-laagbouw was vanaf september 1962 ook inzet van de gesprekken tussen
Stadsontwikkeling en de Gemeentelijke Woningdienst. Directeur van de laatste J.F.A. Alozerij wilde
een doorstroming op de woningmarkt creëren en wees voor de Bijlmermeer middelhoogbouw af, ten
faveure van grote “eengezins- en hoogbouwwoningen”, omdat hij die het meest geschikt achtte voor
de bewoners die uit de AUP-gebieden moesten doorstromen; waardoor ruimte zou ontstaan voor
bewoners uit de te saneren binnenstad.470 Mulder was juist een voorstander van middelhoogbouw
(vier lagen), in combinatie met laag- en hoogbouw. Uiteindelijk bereikten Mulder en Alozerij
in 1963 een compromis: de Bijlmermeer zou gaan bestaan uit 45 procent eengezinsbouw en
55 procent hoogbouw.471
Met seriematige hoogbouw experimenteerde men inmiddels ook, in Amsterdam-Noord.472 In
1962 was onder toezicht van Mulder en Alozerij een prijsvraag uitgeschreven voor 1450 woningen
met “toekomstwaarde” in de buurt Het Breed. In 1963 werd het plan van F.J. van Gool tot winnaar
uitgeroepen. Dit bestond uit lange L-vormige woongebouwen van vijf lagen, met op de begane
grond en op de derde verdieping ‘galerijstraten’. Omdat die laatste met luchtbruggen aan elkaar
waren gekoppeld, waren er minder liften nodig. In de grote binnenhoven werd geparkeerd of er
waren speelplaatsen en scholen voorzien. Het ontwerp werd uitgevoerd tussen 1966 en 1968. Uit
dezelfde periode dateert het ‘molenwiekenplan’ van K. Geerts voor Molenwijk. In dit ontwerp voor
1250 woningen werd het autoverkeer geheel uitgebannen: er kwamen grote parkeergarages langs de
ontsluitingswegen, waaromheen flatgebouwen van negen woonlagen plus bergingen op de begane
grond als molenwieken in het groen gegroepeerd lagen. Beide ontwerpen golden als een soort
proefprojecten voor de Bijlmermeer.
 Voor het ontwerp van de eerste fase daarvan (het deel in de Bijlmermeerpolder) was in november
1962 binnen Stadsontwikkeling het ‘Bijlmermeerteam’ gevormd.473 In eerste instantie bestond dit uit
Mulder, Angenot, Blaauw, De Gier (als hoofd Verkeer) en Nassuth (die ook in de stedebouwkundige
werkgroep van de Stadsrandcommissie hadden gezeten), aangevuld met onder anderen H.G.
Ouwerkerk, H. de Boer en D.L.N. Slebos. Mulder had vooral een leidinggevende en minder een
ontwerpende rol; Nassuth was hoofdontwerper.474
Uit de notulen van de besprekingen van het Bijlmermeerteam wordt duidelijk hoe en hoe snel
het ontwerp voor de Bijlmermeer ontstond: tot eind 1963 werkte men vooral aan de opzet, vanaf
1964 ook aan de bebouwing.475 Al bij de eerste bespreking in november 1962 bleek een voorlopig
wegenplan 1:1000 gereed, met volgens de tweede bespreking van december 1962 “hoge en halfhoge
wegen” en een verhoogde “stadsbaan” of “metro”. Deze geïsoleerde aanpak was geheel in de geest
van de CIAM, al was die na de tegengeluiden van Team 10 vanaf 1953 niet zo eensgezind meer. Bij
de vijfde bespreking in februari 1963 liet Nassuth een functioneel gescheiden “schetsplan” zien
inclusief (hoge) “primaire wegen” en (halfhoge) “secundaire wegen”, “parkeerruimte”, een “voet- en
fietspadensysteem”, “hoofdcentrum” en drie “buurtcentra”. Bij de zevende bespreking in april 1963
470

Mentzel, 1989, pp. 149-150.
471

Van Kessel & Palstra, 1994, p. 26; Mentzel, 1989, p. 149.
472

Zie: Bolte & Meijer, 1981, pp. 203-219; Van Kessel & Palstra, 1994, pp. 24-25; Van Velzen, 1994, p. 122.
473

Mentzel, 1989, pp. 150-154; interview J. Westrik.
474

Van Kessel & Palstra, 1994, p. 22.
475

Deze alinea inclusief citaten is gebaseerd op: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5344, Archief van de Dienst der Publieke
Werken; Sector Stadsontwikkeling en Stadsuitbreiding, dossier S 215, map J1.
 144

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

werd gekozen voor twee soorten woningen: de “beganegrondwoning” (een patiowoning van één laag)
en de “etagewoning” in gebouwen van zes tot acht woonlagen. Bij de twaalfde bespreking in juli 1963
presenteerde Nassuth een plan dat met uitzondering van de bebouwing zo goed als gereed was: er was
nu sprake van een “centraal gelegen” metro en vanwege de lage dichtheid van de laagbouw werd de
hieromheen gelegen hoogbouw geheel in acht lagen gedacht. Voordeel hiervan was dat zo grote (nietversnipperde) groene ruimten konden worden aangelegd en dat er kon worden nagedacht over een
overdekte galerij tussen de woningen en de parkeergarages bij de toegangen van de woongebieden
(beide experimenten in Noord indachtig).
 Ondanks de bestuurlijk ongewisse toekomst begon Amsterdam in september 1963 met het
slopen van boerderijen en ophogen met zand uit de Vinkeveense Plassen.476 In oktober 1963
kreeg Stadsontwikkeling de formele opdracht van Weesperkarspel om het uitbreidingsplan-inhoofdzaak uit te werken, omdat de kleine gemeente hiervoor niet het apparaat had. Daarmee kreeg
Stadsontwikkeling feitelijk vrij spel, omdat niet duidelijk was onder welke gemeente het plangebied
zou gaan vallen en er in eerste instantie ook maar voor een klein gedeelte een bestemmingsplan zou
gaan worden vastgesteld.477
Begin 1964 was de structuur van het plangebied bekend, inclusief de scheiding van de
verkeerssoorten en de overdekte “loop”, waardoor men het gebied kon verdelen in deelplannen (A
tot en met E, zie afbeelding 4.14).478 Over de bebouwing heerste echter grote onenigheid binnen het
Bijlmermeerteam. Tijdens de drieëntwintigste bespreking in maart 1964 werden twee modellen
besproken: een ontwerp door een groep rond Nassuth dat voornamelijk bestond uit hoogbouw van
tien lagen in een “bijenraatvormige verkaveling” (afbeelding 4.4), en een ontwerp dat in opdracht
van Mulder was uitgewerkt door Ouwerkerk, waarbij hoogbouw rond de metrolijn was vervangen door
middelhoogbouw (afbeelding 4.5).479
De hoogbouw kende nog geen regelmatige ‘honingraten’. De configuratie was gedacht als logisch
vervolg op de dubbele haken uit de Westelijke Tuinsteden: de te realiseren ‘droogloop’ vanuit de
garages pleitte voor lintvormige woongebouwen en de wens voor omsloten ruimten met goede
bezonning leidde tot het maken van hoeken van 120 graden in die woongebouwen.480 De droogloop
was gepland op de begane grond, aan de zonkant van het gebouw (zie afbeelding 4.8, boven).481 Dat
daarbovenop negen opgetilde woonlagen kwamen, was volgens Nassuth een compromis: hijzelf wilde
eigenlijk zes lagen, maar de Woningdienst wilde per se veel woningen en in principe dertien lagen.482
In mei 1964 werden de plannen besproken met de wethouders Den Uyl (Publieke Werken) en
Elsenburg (Volkshuisvesting) aan de hand van de interne ‘Nota betreffende de stedebouwkundige
voorbereiding voor woningbouw in de Bijlmermeer’.483 Op 20 augustus 1964 werden de beide
varianten als maquette 1:1000 in de Zuiderkerk gepresenteerd aan Elsenburg en de top van Publieke
Werken en de Woningdienst. In het verslag werd vermeld dat variant 1 zou bestaan uit 14.000
woningen waarvan 80 procent hoogbouw, 13 procent drie lagen en 7 procent laagbouw, en variant 2
476

Dekker, 2016, p. 50.
 477

Deelplan A in juli 1965 door de gemeenteraad van Weesperkarspel. Zie: Bolte & Meijer, 1981, pp. 231-232. Zie verder
­paragraaf 4.4.2.
478

Du Laing, 1973, p. 22; Bolte & Meijer, 1981, p. 281.
479

Van Kessel & Palstra, 1994, p. 26.
480

Bolte & Meijer, 1981, p. 261; Van Stralen, 1998, p. 20.
481

Verhagen, 1987, p. 31

482

Van Stralen, 1998, p. 20.
483

Mentzel, 1989, p. 155.
145

De Bijlmermeer in woorden
INH

afbeelding 4.4 Maquettevariant 1 met hoogbouw in nog niet-consequente honingraten
augustus 1964 door de ‘groep Nassuth’, Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
afbeelding 4.5 Maquettevariant 2 ‘Ouwerkerk’ met op Het Breed geïnspireerde
middelhoogbouw in deel D en E augustus 1964 door de ‘groep Mulder’, Afdeling
Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
uit 14.800 woningen waarvan 71 procent hoogbouw, 19 procent vijf lagen en 10 procent laagbouw.484
Daarbij tekende Mulder aan dat zij “van mening is dat in beide plannen te veel hoogbouw zit. Zij
meent dat 60% een beter getal is”. Uit alles bleek echter dat B en W en Stadsontwikkeling zelf
gecharmeerd waren van de ambitieuze plannen van de groep Nassuth.485 Daarop werd dat ontwerp
verder uitgewerkt.
484

Bolte & Meijer (1981, pp. 257, 259) maken melding van andere verhouding: volgens hen zou variant 1 bestaan uit 90% hoogbouw
en 10% laagbouw, en variant 2 uit 50% hoogbouw, 30% middelhoogbouw en 20% laagbouw.
485

Bolte & Meijer, 1981, p. 261.
146

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 4.6 Maquettevariant met hoogbouw in bijna consequente honingraten mei
1965 door de ‘groep Nassuth’, Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
 Nu de annexatie van de Bijlmermeer in het verschiet lag, wilde men bovendien vaart maken. Daartoe
aangezet door beleid van minister van Volkshuisvesting P.C.W.M. Bogaers besloot de gemeente
in 1964 om twee industriële bouwers, Indeco Coignet en Intervam, garanties te verlenen voor het
afnemen van 6000 en 7000 woningen in montagebouw.486 Dat leidde er ook toe dat een bouwteam
met architect K. Rijboutt in november 1964 begon met de architectonische uitwerking van deelplan A
(afwijkende strokenbouw in het zuidwesten).487 Ook de honingraten kregen nu een regelmatiger vorm,
op basis van de eerste voorstellen van de architecten van deelplan B en C, A.C. Kromhout en J. Groet
(afbeelding 4.6).488

§ 4.3

Plantekeningen en plantoelichtingen

§ 4.3.1

‘Grondslagen voor de Zuid-Oostelijke stadsuitbreiding’ van Stadsontwikkeling (juni 1965)

Gedurende het gehele voortraject was er van de Bijlmermeer als geheel geen enkele plantekening of
-toelichting gepubliceerd, op een enkele maquettefoto na.489 Dat veranderde pas toen burgemeester
G. van Hall tijdens een persconferentie op 3 juni 1965 een door Stadsontwikkeling opgesteld
document presenteerde: ‘Grondslagen voor de Zuid-Oostelijke stadsuitbreiding. Uitgangspunten en
normen voor de stadsuitbreiding Zuidoost’.490 Het bestond uit een tekst en verschillende afbeeldingen

486

Mentzel, 1989, pp. 156-157; Bolte & Meijer, 1981, pp. 282-283.
487

Mentzel, 1989, p. 195; Bolte & Meijer, 1981, pp. 283.
488

Bolte & Meijer, 1981, p. 262.
489

Zie paragraaf 4.3.5.
490

Dienst der Publieke Werken, Afdeling Stadsontwikkeling, 1965a. O.a. in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5344, Archief van
de Dienst der Publieke Werken; Sector Stadsontwikkeling en Stadsuitbreiding, dossier S 216, map J2. De tekst is tevens opgenomen
in: Mentzel, 1989, pp. 249-253. De tekeningen zijn opgenomen in: Van Stralen, 1998, pp. 34-62.
147

De Bijlmermeer in woorden
INH

afbeelding 4.7 ‘Struktuurschema’/Structuurplan Zuid-Oostelijke stadsuitbreiding met woonbebouwing en centrumbebouwing
mei 1965 door Afdeling Stadsontwikkeling, Publieke Werken.
