Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in het Brussels stadsgewest
Brussels Studies
La revue scientiﬁque électronique pour les recherches
sur Bruxelles / Het elektronisch wetenschappelijk
tijdschrift voor onderzoek over Brussel / The e-journal
for academic research on Brussels
Collection générale | 2010

Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België
en in het Brussels stadsgewest
Régions et frontières de téléphonie mobile en Belgique et dans l’aire
métropolitaine bruxelloise
Regions and borders of mobile telephony in Belgium and in the Brussels
metropolitan zone
Vincent Blondel, Gautier Krings and Isabelle Thomas
Translator: Saraï de Graef

Electronic version
URL: http://journals.openedition.org/brussels/804
DOI: 10.4000/brussels.804
ISSN: 2031-0293
Publisher
Université Saint-Louis Bruxelles
Electronic reference
Vincent Blondel, Gautier Krings and Isabelle Thomas, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie
in België en in het Brussels stadsgewest », Brussels Studies [Online], General collection, no 42, Online
since 04 October 2010, connection on 01 May 2019. URL : http://journals.openedition.org/
brussels/804 ; DOI : 10.4000/brussels.804

Licence CC BY

het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

www.brusselsstudies.be

Nummer 42, 4 oktober 2010. ISSN 2031-0293

Vincent Blondel, Gautier Krings, Isabelle Thomas

Regio’s en grenzen van mobiele telefonie
in België en in het Brussels stadsgewest
Vertaling : Saraï de Graef
In dit artikel onderzoeken we het bestaan van regio’s en van grenzen in België op basis van
een originele databank die gegevens bevat van meer dan 200 miljoen mobiele telefoongesprekken en van een wiskundige methode die toelaat op automatische en natuurlijke wijze
netwerken in coherente groepen te verdelen. Op die manier kan een geograﬁe van mobiel
telefoonverkeer voorgesteld worden op basis van de relatieve frequenties van de telefoongesprekken en hun gemiddelde duur. Als we de relatieve frequentie van de gesprekken als criterium gebruiken, krijgen we een kaart van België die bestaat uit 17 groepen of “telefoonbassins”
die ruimtelijk verankerd zijn in gemeenten die allemaal verbazend aangrenzend zijn. Op deze
eerste kaart is het enkel het bassin van Brussel dat de taalgrens nadrukkelijk doorbreekt en de
drie institutionele gewesten van het land bedekt. Als we de gemiddelde duur van de gesprekken als criterium hanteren, krijgen we één groep in het noorden en één groep in het zuiden van
het land. Binnen deze twee groepen vindt ongeveer 98% van de gesprekken plaats; slechts
2% van het telefoonverkeer gaat van de ene groep naar de andere. De zuidelijke groep bevat
de 19 Brusselse gemeenten, alle gemeenten van het Waals Gewest en acht faciliteitengemeenten die in het Vlaams Gewest liggen.  Vincent Blondel is professor toegepaste wiskunde aan de Université catholique de Louvain
en gastdocent aan het Massachusetts Institute of Technology (Cambridge, USA) waar hij lineaire programmering doceert. Hij is lid van het ICTEAM van de UCL, van het Naxys centrum van
de FUNDP en van het "Laboratory for Information and Decision Systems" van het MIT. Zijn
onderzoek betreft de analyse van complexe systemen en verschillende kwesties van discrete
wiskunde, in het bijzonder de analyse van grote netwerken.
Gautier Krings is burgerlijk ingenieur in de toegepaste wiskunde en schrijft een doctoraatsthesis in de ingenieurswetenschappen aan de UCL met Vincent Blondel als promotor. Hij
is lid van het ICTEAM van de UCL. Hij is geïnteresseerd in het opvragen van gegevens uit grote
netwerken en werkt in het bijzonder rond hun geograﬁsche spreiding en evolutie in de tijd.
Isabelle Thomas is doctor in de geograﬁe en geaggregeerde in het hoger onderwijs. Ze is
“Directeur de Recherches” aan het FNRS (Fonds de la Recherche Scientiﬁque) en professor
aan het Departement Geograﬁe aan de UCL. Ze is geïnteresseerd in de lokalisatie van menselijke activiteiten, met een bijzondere interesse in statistische instrumenten, cartograﬁe en het
opstellen van modellen.
 Contact gegevens :
Vincent Blondel,+1 617 253 2141 +1 617 956 2563
vincent.blondel@uclouvain.be, blondel@mit.edu
Gautier Krings, +32 10 47 8041,
gautier.krings@uclouvain.be
Isabelle Thomas,+32 10 472136,
isabelle.thomas@uclouvain.be
Christophe Mincke (redactiesecretaris), +32(0)473 21 02 65
mincke@fusl.ac.be

Brussels Studies is gepubliceerd met steun van het IWOIB (Instituut ter bevordering van het
Wetenschappelijk Onderzoek en de Innovatie van Brussel - Brussels Hoofdstedelijk Gewest)

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

1

1. Inleiding
Sinds verschillende decennia lang zijn onderzoekers binnen de regionale wetenschappen gefascineerd door herkomst-bestemmingsmatrices. Deze matrices zijn
onderwerp van een uitgebreide literatuur die de impact bestudeert van afstand op
de intensiteit van stromen tussen herkomst en bestemming (zie bijvoorbeeld Carrothers, 1956; Taylor, 1983; Haynes en Fotheringham, 1988; Sen en Smith, 1995;
Pumain en Saint-Julien, 2001; Roy, 2004 of Prager en Thisse, 2010). Het telefoonverkeer is een voorbeeld van interrelaties waarvoor zwaartekrachtmodellen vaak
gebruikt worden (zie bijvoorbeeld Rietveld en Janssen, 1990; Rossera, 1990 of
Palm, 2002). Deze modellen tonen het belang aan van de taal en van de afstand in
het niet-mobiele telefoonverkeer. Ons onderzoek gaat in dezelfde richting, maar
betreft mobiele telefonie in België en brengt de structuur van het communicatienetwerk in rekening.
 Het pendelverkeer naar school of naar het werk, migratiestromen of het telefoonverkeer in België zijn voorbeelden van databanken van ruimtelijke interrelaties die reeds
geleid hebben tot vele ruimtelijke analyses en tot voorstellen voor indeling van de
ruimte. Deze indelingen zijn meestal moeilijk onderling vergelijkbaar omdat de deﬁnitie van de gebieden verschilt naargelang het doel, de schaal en de gehanteerde
criteria. Als voorbeelden kunnen we de stadsgewesten voorgesteld door Van Hecke
e.a., 2007, de werkgelegenheidsbassins (van Wasseige e.a., 2000; Lockhart et
Vandermotten, 2009; Verhetsel e.a., 2009), de schoolbassins (Halleux e.a., 2007) of
de klantenzones (Mérenne-Schoumacker, 2010) aanhalen. Andere studies concentreerden zich op de mate van dikte van de taalgrens (zie bijvoorbeeld Klaassen e.a.,
1972 of Dujardin, 2001). In de meerderheid van de gevallen is de deﬁnitie van de
gebieden gebaseerd op de identiﬁcatie van een centrum in een bepaalde ruimte en
op de notie van toegankelijkheid tot dat centrum.
 Het voorliggende artikel brengt een ruimtelijke structuur van België gebaseerd op de
stromen van mobiele telefonie in België, zonder enige geograﬁsche vooronderstellingen wat betreft afstand of centraliteit. De gemeenten worden hier gegroepeerd
met behulp van een statistische methode aangepast aan grote databanken en netwerken (Newman, 2006; Blondel e.a., 2008). De verkregen resultaten werden in
kaarten gegoten en laten toe volgende vragen te behandelen: telefoneert men eerder naar gesprekspartners die zich dichtbij of veraf bevinden? Bestaan er grensef-

V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

2

fecten binnen België en welke zijn die dan? We onderzoeken ook of de telefoongewoonten de Belgische ruimte op een originele manier indelen of dat de bekomen
groepen de stedelijke hiërarchie, de werkgelegenheidsbassins of administratieve
realiteiten (provincies, arrondissementen,…) imiteren.
Het vervolg van dit artikel is op volgende manier gestructureerd: in het tweede deel
beschrijven we kort de data en de gebruikte methode om de groepen van gemeenten te identiﬁceren; nadien beschrijven en bespreken we de verkregen resultaten in
het derde deel alvorens in het laatste deel te besluiten.
2. De data en de methode van automatische detectie van groepen van gemeenten
De gebruikte databank bevat gegevens over het mobiele telefoongedrag van het
geheel van abonnees van één operator. De databank bevat 2,6 miljoen abonnees
waarvan we de gemeente van facturatie kennen en eveneens het aantal en de duur
van uitgaande en ontvangen telefoongesprekken. Om de anonimiteit te garanderen
werd elke abonnee geïdentiﬁceerd op basis van een anonieme sleutel. De databank
omvat meer dan 200 miljoen gesprekken over een periode van zes maanden (van 1
oktober 2006 tot 31 maart 2007).
 Voor onze analyse hebben we enkel de gesprekken tussen gebruikers van dezelfde
operator weerhouden. De gesprekken naar vaste telefoonlijnen, de internationale
gesprekken en de gesprekken naar andere operatoren werden niet in rekening gebracht. SMS, MMS en andere vormen van “data-communicatie” zijn eveneens uit de
analyse geweerd om dus enkel vocale gesprekken over te houden. Tenslotte werden ook enkel wederkerige (minstens één gesprek in beide richtingen) en voldoende
belangrijke (minstens zes gesprekken gedurende zes maanden) gesprekken opgenomen in de analyse. Door het maken van deze keuzes hebben we getracht een zo
goed mogelijke weergave van interpersoonlijke netwerken te bereiken. Helaas was
er geen manier om de private van de professionele gesprekken te onderscheiden,
waardoor de resultaten nog verﬁjnd hadden kunnen worden.
Elke abonnee werd geïdentiﬁceerd (geocode) op basis van de gemeente van facturatie. Omdat het om mobiele telefonie gaat, is het nuttig hier te verduidelijken dat we
de lokalisatie van de gesprekspartners op het moment van het gesprek niet in rekening hebben gebracht. Het gaat dus niet om een analyse van de fysieke mobiliteit
van de abonnees: enkel de facturatie-gemeente bepaalt de geocode van de abonnee. Men verkrijgt dus een netwerk waarbij de relatieve informatie over de band
tussen gemeente A en gemeente B aangegeven wordt door de gesprekken tussen
abonnees uit gemeente A met abonnees uit gemeente B.
De relatieve frequentie van de band tussen A en B kan gedeﬁnieerd worden als het
aantal gesprekken gevoerd door de abonnees uit A naar die uit B, gedeeld door het
product van het aantal abonnees uit A en het aantal abonnees uit B. Deze deling
relativeert de absolute cijfers en zorgt ervoor dat de cijfers onafhankelijk worden van
de grootte van de gemeente in kwestie en eveneens van het marktaandeel van de
operator in deze gemeenten.
 V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

3

Naast de (relatieve) frequentie bestuderen we ook de gemiddelde duur van de gesprekken, om op die manier rekening te houden met een andere eigenschap van
telefoonrelaties. De gemiddelde duur van de band tussen A en B wordt weergegeven door de gemiddelde tijd van de gesprekken van de abonnees uit A naar die uit
B. Omdat er in België 589 gemeenten zijn, bekomen we dus twee matrices 589 ×
589, waarbij de ene de frequenties van de gesprekken toont en de andere de gemiddelde duur van de gesprekken.
Bij wijze van illustratie tonen we in Figuur 1
de kaart van de frequentie van de gesprekken die vertrekken vanuit de gemeenten
Aarlen (a) en Oostende (b) naar het geheel
van Belgische gemeenten. We stellen vast
dat de frequentie van de gesprekken fors
afneemt wanneer de afstand groter wordt.
Hiermee worden gekende eigenschappen
van telefoongesprekken en van de meerderheid van sociale interacties bevestigd
(zie onder andere Verhetsel e.a. (2009)
waar we gelijkaardige kaarten vinden gerealiseerd op basis van andere methodes en
gegevens betreffende het pendelverkeer).
In tijden waarin de tarieven voor telefoongesprekken binnen België niet meer afhankelijk zijn van de afstand en waarin verscheidene economische activiteiten minder
afhankelijk lijken van de kosten van transport, telefoneert men toch nog steeds naar
personen die geograﬁsch dichterbij zijn en
die men ongetwijfeld vaak ziet.
Figuur 1. Frequenties van de gesprekken vanuit de gemeenten Aarlen
(blauw) en Oostende (rood).
 Op basis van de twee netwerken die hierboven beschreven werden (frequentie, gemiddelde duur), identiﬁceren we in het vervolg van dit artikel groepen van gemeenten
op automatische basis: bestaan er groepen
van gemeenten waarvan de frequentie hoger is of waarvan de gemiddelde duur van
de gesprekken langer is? De automatische
identiﬁcatie van groepen binnen netwerken
is onderwerp van verschillende wiskundige
en algoritmische werken van de laatste
jaren; zie bijvoorbeeld Fortunato (2010)
voor een overzicht. De maat die het vaakst
gebruikt wordt om de kwaliteit van een
indeling van een netwerk in groepen te
kwantiﬁceren is de “modulariteit”, geïntroduceerd door Newman (2006). De modulariteit van een indeling in groepen vergelijkt
de densiteit van banden tussen leden van

V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

4

één groep met de densiteit verkregen in een willekeurige groep die dezelfde globale
karakteristieken vertoont. Een verhoogde modulariteit toont aan dat de densiteit van
de banden binnen de groepen signiﬁcant hoger ligt dan waaraan men zich zou mogen verwachten als er een willekeurige indeling was gebeurd ten aanzien van equivalente karakteristieken. Deze maat legt helemaal geen bepaalde grootte van de
groepen op en bepaalt ook niet a priori het aantal groepen.
 De zoektocht naar de indeling van een netwerk die de modulariteit maximaliseert is
een moeilijk probleem waarvoor de laatste jaren verschillende methoden voor een
oplossing voorgesteld zijn. Een korte beschrijving van de methode die in dit artikel
gehanteerd wordt en bekend is onder de naam “Louvain method” wordt hieronder
gegeven. We raden lezers die niet geïnteresseerd zijn in deze meer technische beschrijving aan meteen naar het derde deel over te gaan, onderstaande opmerkingen
indachtig:
De groepering van gemeenten gebeurt zonder enige maat van centraliteit of van
toegankelijkheid; het enige wat telt, is de frequentie of de gemiddelde duur van de
banden tussen de 589 gemeenten;
Het aantal groepen en de samenstelling van de groepen zijn endogeen: het is de
methode die automatisch het optimale aantal groepen en hun samenstelling aanlevert, zonder enige interventie van buitenaf;
De methode is wiskundig duidelijk gedeﬁnieerd: ze tracht de modulariteit van de
verkregen indeling te optimaliseren. De methode werd bovendien reeds met succes
gehanteerd in talrijke contexten (zie Lancichinetti, 2009) en ze is beschikbaar bij
verschillende software van automatische behandeling van netwerken, zoals igraph
(http://igraph.sourceforge.net/) of NetworkX (http://networkx.lanl.gov/).
 Laat ons nu de methode beknopt beschrijven; voor een meer gedetailleerde beschrijving verwijzen we de geïnteresseerde lezer naar Blondel e.a. (2008) of Aynaud
e.a. (2010). De methode gebruikt een bepaald algoritme om de knooppunten van
het netwerk (in ons geval de gemeenten) te groeperen in opeenvolgende stappen en
stelt zo een hiërarchie van netwerken op. Op het laagste niveau in de hiërarchie
vormen de knooppunten eerst allemaal afzonderlijke groepen. Vervolgens selecteert
de methode bij elke herhaling een knooppunt van een groep en voegt die toe aan
de groep die de bijdrage voortkomende uit de modulariteit maximaliseert als deze
bijdrage positief is. Wanneer elke verandering aan de toevoeging van een knooppunt de modulariteit verlaagt, ontstaat een nieuw netwerk waarvan de knooppunten
de groepen van het netwerk van een lager niveau zijn. Het proces wordt dan herhaald op dit nieuwe netwerk.
 De resultaten van de methode zijn afhankelijk van de volgorde waarin de knopen
doorlopen worden. Om de “robuustheid” van de methode ten aanzien van die volgorde van het parcours na te gaan, hebben we 100 willekeurige veranderingen van
de volgorde van de data doorgevoerd en vervolgens de verkregen groepen vergeleken. Wanneer we de frequentie als criterium hanteren, stellen we vast dat gemiddeld
91% van de gemeenten in dezelfde groepen blijven. We kunnen bovendien nagaan
dat deze variaties altijd overeenkomen met grensgemeenten die van de ene groep
naar een aangrenzende groep gaan. Wanneer we de gemiddelde duur als criterium
hanteren, stellen we geen enkele variatie tussen de groepen volgens de volgorde
van het parcours van doorlopen data vast. In dit laatste geval zien we bovendien dat

V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

5

elke overdracht van een gemeente van de ene groep naar de andere de modulariteit
vermindert. Deze vaststellingen duiken op als bijkomend bewijs voor de stabiliteit en
de robuustheid van de twee groepen die onderscheiden worden in het geval van
gemiddelde duur van het telefoonverkeer.
3. Resultaten: indeling van de Belgische ruimte op vlak van mobiele
telefonie
3.1 Indeling op basis van de frequenties van de gesprekken
Figuur 2 illustreert de groepen die werden onderscheiden op basis van de frequentie
van de telefoongesprekken tussen gemeenten. De kleuren hebben geen bepaalde
betekenis en dienen er enkel toe het lezen van de kaart te vergemakkelijken.
 Onze voornaamste commentaren kunnen samengevat worden in vier punten:
(1) Zonder a priori het aantal groepen of hun grootte te hebben vastgelegd, zijn de
verkregen optimale groepen evenwichtig verdeeld in de ruimte: 17 “telefoonbassins”
die bestaan uit 15 tot 66 gemeenten komen “op natuurlijke wijze” te voorschijn. Dit
resultaat is verschillend van de indeling in werkgelegenheidsbassins (47 bassins
gedeﬁnieerd door Wasseige e.a., 2000) en is gelijkend maar niet identiek aan de
stedelijke hiërarchie van Van Hecke e.a. (2007). Om dit aan te tonen hebben we op
Figuur 2 de regionale steden en de grootsteden zoals die door Van Hecke e.a.
(2007) gedeﬁnieerd zijn. We stellen vast dat
bepaalde telefoonbassins twee steden omvatten (de gehele Belgische kust vormt
bijvoorbeeld één telefoonbassin en groepeert de steden Oostende en Brugge; andere voorbeelden: Hasselt en Genk of Mechelen en Leuven), terwijl andere telefoonbassins geen “regionale stad”, zoals Van
Hecke e.a. (2007) die noemt, omvatten
(Aalst wordt bijvoorbeeld niet als regionale
stad beschouwd; idem voor de provincie
Luxemburg).
(2) Het is opmerkelijk dat de groepen van
gemeenten altijd bestaan uit aangrenzende
gemeenten. Aangezien de groeperingmethode geen enkele verplichting van nabijheid of verwantschap oplegt, hadden de
resultaten eigenlijk groepen kunnen zijn die
samengesteld waren uit gescheiden delen
of insluitingen, maar dat is niet het geval
voor de verkregen groepen.
Figuur 2: “Telefoonbassins” gedeﬁnieerd op basis van de frequentie van telefoongesprekken tussen gemeenten. Legende: (1) regionale stad (2) grootstad (deﬁnities van Van Hecke e.a., 2007) en (3) provinciegrenzen.
 (3) De grenzen van de telefoonbassins volgen de taalgrens, met uitzondering van
Brussel (in het rood op de kaart) en van de
faciliteitengemeenten Spieren-Helkijn, Ko-

V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

6

men-Waasten, Herstappe en Voeren. Taal blijkt dus wel degelijk een sterke barrière
te zijn op vlak van telefoonverkeer: dit bevestigt de oudere resultaten van Klaassen
e.a. (1972), Rossera (1990) of Rietveld en Janssen (1990). Er moet daarentegen ook
opgemerkt worden dat de grens rond het Duitstalig gebied veel minder afgetekend
is.
(4) Het grootste bassin (66 gemeenten) komt – dat zal niet verbazen – overeen met
de grootste stad: Brussel. Figuur 3 toont een uitvergroting van Figuur 2 met de focus op Brussel. De grenzen van de Brusselse stedelijke agglomeratie zijn reeds lang
onderwerp van talrijke politieke en wetenschappelijke debatten (zie bijvoorbeeld het
overzicht over de wetenschappelijke kwestie door Dujardin e.a., 2007). De grenzen
van de agglomeratie verschillen naargelang de gehanteerde criteria en er is geen
consensus wat betreft methodologie. Één zaak is wel zeker: Brussel loopt – net als
andere steden in de wereld – veel verder dan haar administratieve grenzen en het

Figuur 3: Het mobiele telefoonbassin van Brussel (zoom van Figuur 2).
Voor een volledige lijst van gemeenten: zie Bijlage 1.
 V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

7

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

Brusselse telefoonbassin illustreert nogmaals deze realiteit. Het bassin omvat niet
enkel de 19 gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, maar strekt zich
ook uit over rechtstreeks aangrenzende gemeenten in alle geograﬁsche richtingen.
De sterkste uitbreiding gaat richting Waals-Brabant, die helemaal wordt opgenomen
in het bassin van Brussel, met uitzondering van Nijvel en van twee gemeenten in het
Oosten (Hélécine en Orp-Jauche). Deze uitbreiding naar het zuiden kan verbonden
worden aan de geschiedenis van de Brusselse stadsrand gekoppeld aan een taalen socio-economische realiteit (zie onder andere Thisse en Thomas, 2010). Het
mobiele telefoonbassin omvat gemeenten als Halle, Vilvoorde, Zaventem, Tervuren,
Eigenbrakel, Ottignies-Louvain-la-Neuve, Waver, Perwijs en Geldenaken. Leuven
maakt er daarentegen geen deel van uit en is opgenomen in een ander telefoonbassin met Mechelen (zie Figuur 2). Het Brusselse telefoonbassin geeft hetzelfde beeld
als het functioneren van haar agglomeratie: veel uitgestrekter dan de 19 gemeenten
van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, rond de hoofdstad met een sterkere ruimtelijke uitbreiding naar het zuiden.
3.2 Indeling op basis van de gemiddelde duur van de gesprekken
De gemeenten worden hier vervolgens
aan de hand van
dezelfde methode
gegroepeerd, maar
in functie van de
gemiddelde duur
van de gesprekken.
De resultaten worden geïllustreerd in
Figuur 4 (nationale
schaal) en Figuur 5
(ingezoomd op
Brussel). De resultaten geven aanleiding
tot de volgende
twee voornaamste
commentaren:

Figuur 4: “Mobiele telefoonbassins” gedeﬁnieerd op basis van de gemiddelde duur van de
gesprekken.
 (1) De methode leidt
op natuurlijke wijze
tot de samenstelling
van twee groepen:
een groep in het
noorden en de andere groep in het
zuiden van het land
(Figuur 4). Bij de
meer dan 200 miljoen geanalyseerde
gesprekken waren
er slechts 1,05% die

V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

8
van de noordelijke
groep naar het zuiden gingen en
slechts 1,04% van
de zuidelijke groep
naar het noorden;
bijna 98% van de
telefoongesprekken
heeft met andere
woorden plaats
tussen abonnees
van eenzelfde
groep. We merken
op dat de gemeenten van de Duitstalige Gemeenschap
geen afzonderlijke
groep vormen, maar
deel uitmaken van
de groep van het
zuiden van het land.
(2) Wanneer we naar
Figuur 4 kijken, zien
we dat de scheidingslijn tussen
noord en zuid op
enkele uitzonderingen na de taalgrens
volgt. Het zal niet
verrassen dat deze
uitzonderingen allemaal faciliteitengemeenten zijn. Met
uitzondering van
Wemmel behoren
Figuur 5: Groepering van de gemeenten op basis van de gemiddelde duur van de gesprekken.
alle faciliteitengeZoom op het Brussels Hoofdstedelijk Gewest met 1=Sint-Genesius-Rode, 2=Linkebeek, 3=Drogemeenten van de
nbos, 4=Kraainem en 5=Wezembeek-Oppem.
Brusselse stadsrand
(Drogenbos, Kraainem, Linkebeek,
Sint-Genesius-Rode, Wezembeek-Oppem) tot de zuidelijke groep (zie Figuur 5). Drie
andere faciliteitengemeenten van het Vlaams Gewest, die gesitueerd zijn buiten de
invloedsfeer van Brussel, maken eveneens deel uit van de zuidelijke groep: SpierenHelkijn, Voeren en Herstappe. Alle andere faciliteitengemeenten behoren tot de
groep van hun taalgebied: Komen-Waasten, Edingen, Vloesberg en Moeskroen
(zuidelijke groep), en Mesen, Bever en Ronse (noordelijke groep).
 V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

9

4. Besluit
Op basis van een analyse van meer dan 200 miljoen telefoongesprekken tussen
meer dan twee miljoen gebruikers van mobiele telefoons, werden de 589 gemeenten van België gegroepeerd in groepen van gemeenten of “telefoonbassins”. Twee
analyses werden uitgevoerd: één op basis van de relatieve frequenties van de gesprekken en de andere op basis van hun gemiddelde duur.
De groepen werden verkregen aan de hand van een analysemethode voor netwerken die in de wetenschappen vaak gebruikt wordt. De methode bracht noch de
geograﬁsche afstand tussen gemeenten, noch hun toebehoren tot een bepaalde
gemeenschap of gewest in rekening. Ze hield ook geen rekening met de taal waarin
de factuur opgesteld werd. Enkel de frequentie en de gemiddelde duur van de gesprekken werden gebruikt voor de analyse. Het aantal groepen en de samenstelling
van die groepen werden door de methode zelf aangebracht, zonder enige vorm van
externe interventie. Bij beide bestudeerde gevallen stellen we vast dat alle groepen
bestaan uit aangrenzende gemeenten, hoewel er geen verplichting van naburigheid
was opgelegd.
 In het geval van de relatieve frequentie van de gesprekken werden 17 groepen gevormd, die lijken op de indeling in stadsgewesten en die de taalgrens volledig respecteren. In het geval van de gemiddelde duur ontstonden slechts twee grote groepen: één in het noorden en één in het zuiden. Binnen deze twee groepen vinden
bijna 98% van de telefoongesprekken plaats; slechts 2% van de gesprekken gebeuren tussen de verschillende groepen. De gesprekken lijken dus sterk beïnvloed door
de geograﬁsche en de psychologische (inbegrepen de taal- en culturele dimensies)
nabijheid, wat de ruimtelijke studies van Klaassen e.a. (1972), Rossera (1990) of
Rietveld en Janssen (1990) en ook de algemene debatten rond de evolutie van
communicatie van Bakis (1995) bevestigt.
We stellen in dit artikel twee kaarten van telefoonbassins voor. Deze kaarten hebben
als enige doel te helpen bij het reﬂecteren over hoe wij over de Belgische ruimte en
in het bijzonder de Brusselse ruimte denken. Ze werpen ook een licht op onze sociale en culturele verschillen – naast de socio-economische – die tot een bepaald
gebruik van de ruimte leiden (zie bijvoorbeeld Thisse et Thomas, 2010). De verschillen tussen deze kaarten herinneren ons er aan dat elke indeling van de ruimte
enorm afhangt van de gehanteerde criteria; gemiddelde duur en relatieve frequentie
van gesprekken leiden tot verschillende indelingen van de ruimte. De grenzen die in
dit artikel naar voren worden geschoven lichten enkele belangrijke aspecten van
onze “levensruimten” en onze sociale praktijken op, waarmee zou kunnen rekening
gehouden worden in het kader van de administratieve en geopolitieke organisatie
van België.
 V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

10

Bibliograﬁe
AYNAUD T., BLONDEL V., GUILLAUME J.-L. en R. LAMBIOTTE (2010), Optimisation locale multi-niveaux de la modularité, in Partitionnement de graphe : optimisation et applications, Traité IC2, Hermes-Lavoisier.
BAKIS H. (1995), Communication et changement global: un déﬁ politique et culturel,
International Political Science Review / Revue Internationale de Science Politique
16:3, pp. 225-235.
BLONDEL V., GUILLAUME J.-L., LAMBIOTTE R. en E. LEFEBVRE (2008), Fast Unfolding of Communities in Large Networks, Journal of Statistical Mechanics:
Theory and Experiment P10008, 12p.
CARROTHERS G. (1956), An Historical Review of the Gravity and Potential Concepts of Human Interaction, Journal of The American Institute of Planners 22,
pp. 94-102.
DE WASSEIGE Y., LAFFUT M., RUYTERS C. en P. SCHLEIPER (2000), Bassins
d’emploi et régions fonctionnelles. Méthodologie et déﬁnition des bassins d’emploi belges, Service des Etudes et de la Statistiques, Discussion Paper 2005,
24p.
DUJARDIN C. (2001), Effet de frontière et interaction spatiale. Les migrations alternantes et la frontière linguistique en Belgique, L’Espace Géographique 30:4,
307-320.
DUJARDIN C., THOMAS I. en H. TULKENS (2007), Quelles frontières pour
Bruxelles ? Une mise à jour, Reﬂets et Perspectives de la Vie Economique
XLVI:2-3, pp. 155-176.
FORTUNATO S. (2010), Community Detection in Graphs, Physics Reports 486, pp.
75-174.
HALLEUX J.-M., RIXHON G., KAMBOTTE J.-M. en B. MÉRENNE-SCHOUMAKER
(2007), Les navettes scolaires en Belgique: situation en 2001 et évolution 19912001. Brussel, SPF Economie, P.M.E., Classes moyennes et Energie, Working
Paper.
HAYNES a K. en A.S. FOTHERINGHAM (1984), Gravity and Spatial Interaction Models, Beverley Hills, Sage, 259p.
 KLAASSEN L., WAGENAAR S. en A. VAN DER WEG (1972), Measuring Psychological Distance between the Flemings and the Walloons, Journal in Regional
Science 29:1, pp. 45-62.
KRINGS G., CALABRESE F., RATTI C., BLONDEL V. (2009), Urban Gravity: a model
for inter-city telecommunication ﬂows, Journal of Statistical Mechanics: Theory
and Experiment, L07003 (8 p.).
LAMBIOTTE R., BLONDEL V., De KERCHOVE C., HUENS E., PRIEUR C., SMOREDA Z. en P. VAN DOOREN (2008), Geographical Dispersal of Mobile Communication Networks, Physica A: Statistical Mechanics and its Applications 387, pp.
5317-5325.
V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

11

LANCICHINETTI A. en S. FORTUNATO (2009), Community Detection Algorithms: A
comparative analysis, Physical Review E 80, 056117.
LOCKHART P. en C. VANDERMOTTEN (2009), Atlas des dynamiques territoriales.
Fiche : Les bassins d’emploi en 2001. Online atlas, CPDT
http://www.cpdt.be/telechargement/atlas-dt/fiches/Bel-Bassins-emploi.pdf
MÉRENNE B. (2010), Aménagement du territoire et bassins de vie, Conférence à la
Maison de l’Urbanisme du Pays de Liège, 9 maart 2010,
www.maisondelurbanite.org/fichiers_annexes/MerenneB.ppt
NEWMAN M. (2006), Modularity and Community Structure in Networks, Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA 103:23, pp. 8577–8582.
PALM R. (2002), International Telephone Calls: Global and Regional Patterns, Urban
Geography 23:8, pp. 750-770.
PRAGER, J.-C. en J.-F. THISSE (2010), Economie géographique et développement
économique. La Découverte, Collection Repères.
PUMAIN D. en T. SAINT-JULIEN (2001), Les interactions spatiales. Parijs, Armand
Colin, Cursus-géographie, 191 p.
RIETVELD P. en L. JANSSEN (1990), Telephone Calls and Communication Barriers:
The Case of the Netherlands, The Annals of Regional Science 24(4), pp. 307-18.
 ROSSERA F. (1990), Discontinuities and Barriers in Communications. The Case of
Swiss Communitites of Different Language, Annals of Regional Sciences 24, pp.
319-336.
ROY J. (2004), Spatial Interaction Modelling: A Regional Science Context. Berlin,
Springer, 239p.
SEN A. en SMITH T. (1995), Gravity Models of Spatial Interaction Behavior. New
York, Springer.
TAYLOR P. (1983), Distance Decay in Spatial Interactions, Catmog (Concepts and
Techniques in Modern Geography) 2, 35p.
THISSE J.-F. en THOMAS I. (2010), Bruxelles au sein de l’économie belge : un bilan.
Regards Economiques 80 (juni 2010), 18p.
VAN HECKE E., HALLEUX J.-M, DECROLY J.-M. en B. MÉRENNE-SCHOUMACKER (2007), Noyaux d’habitat et régions urbaines dans une Belgique urbanisée, Monographies Enquête Socio-économique 2001, nr.9, Brussel, SPF Economie en Politique Scientiﬁque Fédérale. 201p.
VERHETSEL A., VAN HECKE E., THOMAS I., BEELEN M., HALLEUX J., LAMBOTTE J., RIXHON G. en B. MÉRENNE-SCHOUMACKER (2009), Le mouvement
pendulaire en Belgique. Les déplacements domicile-lieu de travail. Les déplacements domicile-école in Monographies Enquête Socio-économique 2001,
nr.10, Brussel, SPF Economie en Politique Scientiﬁque Fédérale. 217p.
 V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

12

Bijlage 1: Lijst van gemeenten die behoren tot het Brusselse
“telefoonbassin”
Anderlecht

Meise

Asse

Merchtem

Auderghem

Mont-St-Guibert

Beauvechain

Ottignies-LLN

Beersel
Braine-L’Alleud
Braine-Le-Château
Brussel
Chastre

Overijse
Pepingen
Perwez
Ramillies
Rebecq

Chaumont-Gistoux

Rixensart

Court-Saint-Etienne
Dilbeek
Drogenbos
Elsene
Etterbeek

Schaarbeek
Sint-Agatha-Berchem
Sint-Gillis
Sint-Genesius-Rode
Sint-Jans-Molenbeek

Evere
Ganshoren
Genappe

Sint-Joost-Tennode
Sint-Lambrechts-Woluwe
Sint-Pieters-Leeuw

Grez-Doiceau

Sint-Pieters-Woluwe

Grimbergen

Steenokkerzeel

Halle

Tervueren

Hoeilaart

Tubize

Incourt

Ukkel

Ittre

Villers-La-Ville

Jette

Vilvoorde

Jodoigne

Vorst

Koekelberg

Walhain

Kraainem

Waterloo

La Hulpe

Watermaal-Bosvoorde

Lasne

Wavre

Lennik

Wemmel

Linkebeek

Wezembeek-Oppem

Machelen

Zaventem

V. BLONDEL, G. KRINGS, I. THOMAS, « Regio’s en grenzen van mobiele telefonie in België en in de Brusselse stadsgewest »,
Brussels Studies, Nummer 42, 4 oktober 2010, www.brusselsstudies.be.
