Focus op functies : Uitdagingen voor een toekomstbestendig mediabeleid
Daarbij richt de raad zich primair op het niveau van de inhoud en de mediadiensten. De eerdergenoemde waarden en daarmee verbonden functies van het
medialandschap betreffen in eerste instantie de pluriformiteit en de kwaliteit van
(sommige) inhouden. Infrastructuren en andere voorzieningen die de inrichting
en werking van het medialandschap mede bepalen, komen slechts in beeld
wanneer er reden is te veronderstellen dat deze van invloed zijn op de functies
die het medialandschap vervult en de waarden die daaraan ten grondslag liggen.
Dit geldt bijvoorbeeld als blijkt dat een gebrek aan open standaardisatie de facto
leidt tot onwenselijke vormen van selectiviteit en uitsluiting van vitale inhouden
en diensten. De transport- en distributiediensten en daarvoor beschikbare
fysieke infrastructuur komen dus in afgeleide zin aan de orde, maar zijn soms wel
het directe aangrijpingspunt voor de realisering van de genoemde waarden.
 28

1.4

beoordelingskader: maatschappelijke risico’s,
publieke bel angen en de rol van de overheid
In deze paragraaf wordt de methodologie behandeld die we in dit rapport hanteren om antwoorden te formuleren op de onderzoeksvragen. Er zal een zorgvuldige redenering moeten worden ontwikkeld die de publieke belangen in het
medialandschap (opnieuw) kan formuleren. Het formuleren van publieke belangen is in feite de interface tussen de meer abstracte waarden die aan het mediabeleid ten grondslag (moeten) liggen en de empirie. Deze waarden, die als ‘zoeklicht’ voor de empirische analyse worden gebruikt, worden in paragraaf 1.5 kort
uiteengezet. Gezien de snelle ontwikkelingen in het medialandschap en de
(toekomstige) veranderingen die in dit rapport worden geïnventariseerd, is er
veel meer aandacht nodig voor deze interface tussen de theorie en de praktijk van
het maatschappelijk communicatiebestel. Op het grensvlak van deze abstracte
en concrete sferen moet het strategische kader worden ontwikkeld dat in staat is
ontwikkelingen te duiden, publieke belangen te definiëren en verantwoordelijkheden toe te delen. Publieke belangen zijn het meest algemene uitgangspunt van
het beleidskader en liggen op het raakvlak van mediabeleid en de feitelijke inrichting en werking van het medialandschap.3

media en samenleving

Aan de vraag of er sprake is van een publiek belang gaan een empirische analyse
en een normatieve afweging vooraf, die bepalen of er sprake is van een maatschappelijk risico. Een maatschappelijk risico kan immers niet zonder een
normatief ijkpunt worden bepaald.4 Daar waar het gaat om de inrichting en de
werking van het medialandschap is dat normatieve ijkpunt afgeleid van de
waarden die zowel op het feitelijke functioneren als op de uitkomsten van dat
functioneren betrekking hebben. Door een sterke concentratie van aanbieders
kan de pluraliteit en eventueel ook de pluriformiteit van het aanbod in het geding
komen. Door verregaande digitalisering van infrastructuren zijn er wellicht
risico’s voor de toegankelijkheid van grotere of kleinere delen van het aanbod.
 Deze empirische ontwikkelingen moeten worden afgemeten aan een normatieve
invulling van de waarden die in het geding zijn.
Natuurlijk gaat het niet alleen om risico’s. Immers, de digitalisering van het
aanbod kan ook resulteren in een grotere toegankelijkheid van allerlei mediadiensten, zoals het internet laat zien. De feitelijke ontwikkelingen kunnen
daarom zowel aanleiding zijn voor zorgen als voor optimisme. Meer vrijheid,
meer pluriformiteit en meer toegankelijkheid kunnen evenzeer het resultaat van
ontwikkelingen in het medialandschap zijn.
29

Bovendien geldt dat niet ieder publiek belang dat op een maatschappelijk risico is
geënt, automatisch leidt tot een actief overheidsbeleid. Los van het feit dat de
omstandigheden zo’n rol van de overheid moeten toestaan (er kunnen juridische
of feitelijke belemmeringen voor een interveniërende rol bestaan), is er soms
ook sprake van andere, wellicht betere opties. Soms kan een publiek belang ook
door de inschakeling van andere partijen effectief worden behartigd.
Het beoordelingskader van dit rapport doorloopt de volgende stappen.
De waarden die ten grondslag liggen aan het belang van een goed functionerend
medialandschap, in termen van democratisch, maatschappelijk en economisch
functioneren, leggen in globale lijnen de richting voor en uitwerking van een
normatief streefbeeld vast. Dit wordt omschreven in termen van het maatschappelijk belang van het medialandschap voor de samenleving.
 Vervolgens wordt nagegaan in hoeverre de effecten van technologische, juridische, economische en sociaal-culturele ontwikkelingen naar verwachting zelfstandig (kunnen) bijdragen aan realisatie van het streefbeeld. Op basis van de
empirische verkenningen die voor dit rapport zijn uitgevoerd, wordt bezien of
deze ontwikkelingen in meerdere of mindere mate bijdragen aan het realiseren
daarvan. Dit wordt zoveel mogelijk uitgewerkt aan de hand van de eerder onderscheiden functies van het medialandschap. Daar waar binnen bepaalde functies
van het medialandschap op grond van de analyse kan worden geconstateerd dat
bepaalde waarden in gevaar komen of dat het risico daartoe aanwezig is, ontstaat
een mogelijk maatschappelijk risico. Wanneer daar niet in wordt voorzien, of het
risico wordt genegeerd, ontstaat een reëel publiek belang.
In de hier voorgestane redenering betekent het benoemen van een publiek belang
dat de overheid zich als eindverantwoordelijke garant stelt en zich inspant om dit

focus op fu nct ies

risico op enigerlei wijze te (doen) ondervangen. Dit wil nog niet zeggen dat de
overheid zelf de eerst aangewezene is om te handelen.
De volgende stap in de redenering betreft de keuze van de manier waarop dit
publiek belang wordt geadresseerd. Doet de overheid het zelf, in termen van
concrete doelen voor operationeel beleid? Schakelt zij andere, maatschappelijke
actoren of marktpartijen in? Of kiest zij voor een combinatie van direct overheidsbeleid en inschakeling van andere actoren? Als zij voor operationeel overheidsbeleid kiest, moet ook nog worden bepaald welke overheid op welk niveau
de meest gerede partij is en welke middelen het meest adequaat zijn.
 1.5

30

waarden als zoeklichten voor de beoordeling van
de empirie
Aan het medialandschap is van oudsher een set van waarden gekoppeld die tot
uitdrukking brengt wat het belang van een goed functionerend medialandschap
voor de samenleving is. Inherent aan het karakter van waarden in het algemeen is
echter dat zij slechts in abstracte zin aangeven wat goed, gewenst en waardevol
wordt gevonden (wrr 2003). Dit betekent dat waarden slechts globaal richtinggevend zijn, onderling met elkaar in conflict kunnen komen en bovendien op
verschillende momenten in de tijd verschillend kunnen worden geïnterpreteerd.
Dit geldt ook voor de waarden die aan het functioneren van het medialandschap
worden verbonden.
Voor een aantal van deze waarden geldt echter ook dat deze zonder meer
toekomstbestendig zijn. De raad kan zich niet voorstellen dat bepaalde waarden
niet ook in de toekomst voor het maatschappelijk functioneren van de media van
belang zullen zijn. In deze algemene zin zijn deze waarden vooraf gegeven en
worden ze in dit rapport als normatief kader gepostuleerd. De waarden die in
deze paragraaf worden gepostuleerd zijn ‘toegankelijkheid’, ‘onafhankelijkheid’
en ‘pluriformiteit’. Deels zijn dit meer operationele uitwerkingen van de metawaarden ‘vrijheid’ en ‘onafhankelijkheid’. De confrontatie tussen de empirische
ontwikkelingen en deze waarden vindt plaats in hoofdstuk 4, op basis waarvan
de nieuwe publieke agenda voor het mediabeleid wordt ontwikkeld.
 Metawaarden: vrijheid en gelijkheid
Vrijheid en gelijkheid zijn mede te zien als metawaarden met een bredere werking, waarbij duidelijk is dat met name de vrijheid van meningsuiting en
meningsvorming, mede als gevolg van de positie die deze vrijheden hebben in
Grondwet en internationaal recht, voor de verhoudingen in het medialandschap concreet en direct van betekenis is. Waarden als toegankelijkheid, onafhankelijkheid en pluriformiteit zijn te zien als de uitwerking van die beide
abstracte waarden in de meer concrete context van het medialandschap. Zij zijn
mediaspecifieke uitwerkingscriteria ter beoordeling van praktijken in en karakteristieken van het medialandschap en fungeren als normatieve ijkpunten bij de
analyse.
media en samenleving

De samenhang van de waarden kan als volgt worden samengevat: vrijheid is het
algemene vertrek- en eindpunt en gelijkheid geldt vooral als algemene, rechtsstatelijke eis bij de vormgeving van beleid. In het kader van de media wordt vrijheid
traditioneel gekoppeld aan de vrijheid van meningsuiting. Gelijkheid is in de
praktijk van het mediabeleid toch vooral gekoppeld aan toegankelijkheid. Onafhankelijkheid is een institutionele uitwerking van (in de eerste plaats) de basiswaarde van de vrijheid. Toegankelijkheid, onafhankelijkheid en pluriformiteit
zijn met zijn drieën specifiek aan het mediaterrein gebonden uitwerkingen van
de rechtsstatelijke metawaarden vrijheid en gelijkheid. Om de helderheid van het
normatieve en analytische kader te vergroten, zal in de uitwerking van dit
rapport de nadruk liggen op de drie meer operationele waarden.
Toegankelijkheid
De waarde toegankelijkheid kan worden uitgewerkt door onderscheid te maken
tussen toegankelijkheid vanuit het perspectief van aanbieders en dat van vragers.
Voorts speelt ook hier de vraag: toegankelijkheid tot wat? Daarbij gaat het in
ieder geval om toegang tot infrastructuren, markten en inhouden.
 Onafhankelijkheid
Bij onafhankelijkheid valt in eerste instantie te denken aan de onafhankelijkheid
van aanbieders. Aanbieders vallen weer in vele subcategorieën uiteen. Zo zijn er
mediaondernemers, programmamakers, journalisten, enzovoorts. Een tweede
dimensie van onafhankelijkheid komt voort uit de vraag: onafhankelijk ten
opzichte van wie? Daarbij kan het gaan om politieke machten (bijvoorbeeld
lokale, landelijke overheid) of van economische machten (monopolies en kartels,
maar soms ook adverteerders of productiemaatschappijen). Daarnaast is het
gezien de vrije meningsvorming van de burger ook van belang oog te hebben
voor zijn onafhankelijkheid en mogelijkheid voor zelfstandige oordeelsvorming.
Pluriformiteit
Ten slotte zijn er nog de uitwerkingen in de dimensies van pluriformiteit. Het
betreft de pluriformiteit van infrastructuur en inhoud, waarbij de eerste eigenlijk
voornamelijk van belang is wanneer hij raakt aan de pluriformiteit van de
inhoud. Pluriformiteit kan op verschillende manieren worden uitgewerkt en
worden uiteengelegd in onderscheiden dimensies. De voornaamste daarvan zijn
pluriformiteit in termen van aantallen aanbieders (in het beleid wordt dat veelal
pluraliteit genoemd) en pluriformiteit in termen van een veelsoortigheid van het
aanbod. Ook in die veelsoortigheid kunnen verschillende dimensies worden
onderkend. Pluriformiteit is zowel een zeer centrale waarde in het mediabeleid,
alsmede een van de meer veranderlijke waarden in termen van de (politieke)
invulling ervan. Afhankelijk van politieke omstandigheden en marktontwikkelingen varieert de interpretatie van deze waarde sterk.
 31

focus op fu nct ies

1.6

opzet van dit r apport
De hoofdstukindeling van het onderhavige rapport loopt parallel aan de onderzoeksvragen die in paragraaf 1.2 zijn geformuleerd. In dit eerste hoofdstuk is
ingegaan op de waarden die als normatieve ijkpunten voor de empirische analyse
van ontwikkelingen in het medialandschap zullen worden gehanteerd. Deze
waarden worden door de raad als een vast gegeven aangenomen. Naar onze stellige overtuiging zullen die waarden immers ook in de toekomst houvast en oriëntatie blijven bieden bij de oordeelsvorming over ontwikkelingen in het maatschappelijke communicatiebestel.
Hoofdstuk 2 is een empirische verkenning van het medialandschap zoals zich dat
op korte en langere termijn lijkt te gaan ontwikkelen. Het hoofdstuk presenteert
de ten behoeve van dit rapport uitgevoerde analyses van toekomstige ontwikkelingen die van invloed zijn op de inrichting en de werking van het medialandschap (Van de Donk, Broeders en Hoefnagel 2005; Van Eyk et al. 2005; Hoefnagel
en Den Hoed 2005; Hoefnagel 2005; Larouche en Van der Haar 2005).
32

In hoofdstuk 3 introduceert de raad zijn functionele perspectief op het medialandschap. Dit perspectief vloeit voort uit de constatering in het empirische
hoofdstuk dat de huidige benaderingen van het medialandschap, zeker gezien de
te verwachten toekomstige ontwikkelingen, tegen hun beperkingen aanlopen.
Op basis van deze analytische benadering kan een meer toekomstgericht en
toekomstbestendig beleid worden gegrondvest.
 Een eerste beoordeling van (de gevolgen van) die ontwikkelingen staat centraal in
hoofdstuk 4. In het licht van de onderscheiden waarden kan in dat hoofdstuk een
normatieve beoordeling worden gemaakt van de huidige en toekomstige stand
van zaken in het medialandschap. Het hoofdstuk stelt vast of zich, gegeven de
centrale waarden, in het medialandschap al dan niet maatschappelijke risico’s
manifesteren. Tot slot komt aan de orde welke balans van in de toekomst te
versterken dan wel af te zwakken publieke belangen kan worden gemaakt.
Hoofdstuk 5 bespreekt de gevolgen van het voorgaande op de uitwerking en
instrumentatie van het overheidsbeleid op het gebied van de media. Achtereenvolgens wordt ingegaan op de verantwoordelijkheidsverdeling (moet een publiek
belang door de overheid en/of maatschappelijke partijen worden behartigd?), de
schaal en de bijbehorende instrumenten. Dit hoofdstuk eindigt met enkele specifieke aanbevelingen voor het mediabeleid.
Hoofdstuk 6 bevat slotconclusies en enkele meer algemene aanbevelingen. Verder wordt de beleidsbenadering die de wrr ten opzichte van het medialandschap
voorstaat in het hoofdstuk uiteengezet en toegepast op het vraagstuk van de
positie van de publieke omroep in het bredere medialandschap.
media en samenleving

noten

1

2
3

4

Dit blijkt uit een speech die staatssecretaris Van der Laan hield op de jaarvergadering van de Nederlandse Dagbladpers op 14 september 2004 (Ministerie van
ocw 2004). Daarin stelde zij dat het kabinet zal spreken over een voorstel van
haarzelf en de ministers De Graaf en Brinkhorst voor het ophogen van de norm
voor cross-media ownership van 25 procent naar 35 procent marktaandeel.
De communicatietheorie spreekt hier van vormen van ‘persuasive communication’ (Zie Stiff en Mongeau, 2003).
 Chomsky brengt die samenhang voor de Amerikaanse situatie aldus onder woorden: “The claim that American media is the result of market competition won
by a handful of multinational corporations is one of the Big Lies that media firms
desperately propagate. Like a lot of their programming, it is a lot of crap. Our
media system is the direct result of government action – laws and regulatory
policies – that established not just the playing field but the winners of the game.
In the case of radio, television, cable and satellite tv, governmental agencies grant
monopoly rights to frequencies and/or franchises to private firms at no charge”
(Chomsky 2002: 27).
Een economische analyse (in termen van marktfalen) kan daarbij behulpzaam
zijn, maar volstaat daartoe naar de mening van de raad niet (contra Teulings et al.
2003, zie ook De Bruijn et al. 2004, Marquand 2004: 33). Die laatste laat zien
dat de notie van publiek belang noodzakelijkerwijs is verbonden met debat en
democratische consensus: “In the public domain, citizens collectively define
what the public interest is to be through struggle, argument, debate and negotiation. (…) The public interest is not a fixed essence to be derived from first principles through some allegedly value-free calculus of individual costs and benefits,
or a kind of Mosaic tablet brought down from Mount Sinai, by the great and good.
It is inherently contestable, both in the sense that agreement on it can never be
final, and in the sense that it is normally defined through conflict and the resolution of conflict”.
 33

focus op fu nct ies

34

de (toekomstige) ontwikkelingen in het medialandschap

2

de (toekomstige) ontwikkelingen in het
medialandschap

2.1

inleiding
In dit hoofdstuk beantwoorden we de tweede onderzoeksvraag van dit rapport:
welke ontwikkelingen (van technologische, sociaal-culturele, economische, juridische en culturele aard) zijn in het licht van die waarden de komende vijf à tien jaar
van invloed op de beleidsrelevante dimensies van aanbod en gebruik van nieuwe en
oude media? Op basis van een vijftal deelverkenningen vanuit deze verschillende
disciplines laten we zien hoezeer de huidige inrichting en werking van het
medialandschap onder druk staan. Snelle veranderingen in het medialandschap
hebben de inrichting van dat landschap zelf beïnvloed en hebben ook het mediabeleid van de overheid niet ongemoeid gelaten. Het gaat daarbij overigens om
veranderingen die vanuit het bestaande overheidsbeleid zowel positief als negatief kunnen worden gewaardeerd. De aandacht gaat daarbij uit naar die veranderingen die de grondslagen en de instrumentele uitwerkingen van het huidige
beleid (zie par. 2.2) lijken te raken.
De waarden en opvattingen die vanuit de Nederlandse democratische rechtsstaat
gelden ten aanzien van het functioneren van dat medialandschap staan daarbij
niet ter discussie. Van een toekomstig medialandschap mag immers worden
verwacht dat het een belangrijke bijdrage levert aan het functioneren van democratie, economie en samenleving. Waarden als pluriformiteit, onafhankelijkheid
en toegankelijkheid, die aan het huidige overheidsbeleid ten grondslag liggen,
zullen daarvoor ook in de toekomst wezenlijk blijven. Dit zijn immers de feitelijke voorwaarden voor het kunnen realiseren van de functies die in een democratische en sociale rechtsstaat van een medialandschap worden verwacht. De
waarden die in hoofdstuk 1 zijn uiteengezet, hebben dus een dubbele functie:
zij fungeren als analytisch instrument om belangrijke van minder belangrijke
ontwikkelingen te scheiden en zijn tegelijkertijd een normatief instrument dat
het belang van die ontwikkelingen duidt.
 De uitwerking van die waarden in specifieke wet- en regelgeving en de vraag of
deze in alle gevallen (nog) wenselijk en nodig is, moet in evenwicht worden
gebracht met de manier waarop het medialandschap zich zal ontwikkelen. Die
ontwikkeling is, mede door de ingewikkelde manier waarop al die empirische
veranderingen op elkaar inwerken, nog in belangrijke mate onzeker. Toch is er
op basis van de voor dit rapport vervaardigde verkenningen wel een beeld te
geven van enkele robuuste trends en van de contouren van het zich ontwikkelende medialandschap. In dit hoofdstuk staan deze ontwikkelingen centraal en
wordt betoogd dat de empirische grondslagen van het overheidsbeleid zelf in
het geding zijn.
Het empirische materiaal wordt in dit hoofdstuk gepresenteerd aan de hand van
een drietal perspectieven op het medialandschap. Afhankelijk van de nadruk die

35

focus op fu nct ies

men op bepaalde elementen van de werkelijkheid legt (een perspectief selecteert of
benadrukt immers een deel van de empirische werkelijkheid), vallen sommige ontwikkelingen in het medialandschap meer op dan andere, hetgeen verhelderend
werkt. Bovendien kan deze benadering duidelijk aangeven of en wanneer een bepaald perspectief tekortschiet of minder goed dan voorheen aansluit bij de ontwikkelingen die zich in het landschap voordoen. Dit laatste is met name van belang
omdat beleidsmakers zich uiteraard ook van bepaalde ‘perspectieven’ bedienen bij
het vormgeven van het mediabeleid. Deze bestaande perspectieven zullen moeten
worden aangevuld met de contouren en eigenaardigheden van het veranderende
medialandschap om ook in de nabije toekomst een betrouwbare en effectieve gids
te kunnen zijn. Dit hoofdstuk moet dus vanuit de empirische analyse een wezenlijke bijdrage leveren aan de ambitie van dit rapport, om een solide conceptuele
grondslag voor toekomstig overheidsbeleid op dit terrein te ontwikkelen.
 36

Paragraaf 2.2 biedt een beeld op hoofdlijnen van de ontwikkelingen van het
medialandschap en zet de hoofdlijnen van het huidige mediabeleid uiteen. In de
daaropvolgende paragrafen worden drie perspectieven op het medialandschap
uitgewerkt, aan de hand waarvan systematischer verslag kan worden gedaan van
de (verwachte) veranderingen zoals die in de voor dit rapport uitgevoerde voorstudies naar voren zijn gekomen. In paragraaf 2.3 worden de veranderingen in het
medialandschap beschreven en geanalyseerd aan de hand van een tweetal technische perspectieven. Hier wordt het medialandschap enerzijds gezien als de
verzameling van de verschillende media (televisie, radio, pers en internet) en
anderzijds als de verzameling van de verschillende technische en operationele
infrastructuren (ether, kabel, enz.). Dit perspectief overlapt het meeste het
huidige beleidskader, dat sterk is gebaseerd op het medium: meer dan van een
algemeen mediabeleid is er sprake van persbeleid, omroepbeleid en internetbeleid. Van een samenhangend mediabeleid, dat de met de historische opkomst
van telkens weer nieuwe media (na pers vervolgens radio, televisie en internet)
gegroeide ‘verkokering’ overstijgt, is feitelijk geen sprake.
 In paragraaf 2.4 hanteren we een institutioneel perspectief en beschrijven en
analyseren we de veranderingen in het medialandschap in termen van de (ketens
van) spelers die we daarin aantreffen: producenten en consumenten van mediadiensten en de diverse overheden op verschillende schaalniveaus. In paragraaf 2.5
wordt het functioneren van het medialandschap benaderd vanuit de verhouding
tussen enerzijds aanbieders en anderzijds consumenten en burgers. Op een iets
abstracter niveau gaat het hier om de bijzondere betekenis van het medialandschap voor het functioneren van samenleving, democratie en economie. Veel van
de in paragraaf 2.3 en 2.4 beschreven veranderingen op macroniveau hebben een
al even concrete als directe uitwerking en doorwerking op dit meer abstracte
niveau. Het eminente belang van dit perspectief rechtvaardigt in de ogen van de
raad een zelfstandige analyse. In paragraaf 2.6 trekken we conclusies op basis van
de empirische ontwikkelingen.
de (toekomstige) ontwikkelingen in het medialandschap

2.2

een korte aanduiding van dominante ontwikkelingen
Aan het begin van hoofdstuk 1 is een eerste schetsmatig beeld gegeven van de
belangrijke veranderingen die zich in het medialandschap voltrekken. In dit
hoofdstuk zullen we die veranderingen – met als bronnen de voor dit rapport
uitgevoerde deelverkenningen – meer systematisch en uitgewerkt in beeld
brengen. Op deze plaats in het betoog volstaat, voor een eerste oriëntatie, een
algemeen beeld van die veranderingen. In de literatuur worden die veranderingen doorgaans aangegeven met een aantal kernbegrippen (zie Dommering
et al. 2000; McQuail en Siune 2001; Donges en Puppos 2003; Mommaas 2003;
Prenger en Van Vree 2004).
 Het toekomstige medialandschap zou zich als gevolg van technologische en
sociaal-culturele veranderingen kenmerken door:
• een toename van concurrentie en commercialisering (het winstmotief);
• technische en economische vormen van convergentie;
• een sterkere internationalisering en een daarmee verband houdende concentratie van mediaondernemingen;
• een explosie van het beschikbare aanbod, dat zich steeds meer kenmerkt door
commodificering (mogelijkheden tot vermarkting);
• mogelijkheden tot interactie.
Voorts wordt het medialandschap meer en meer onderdeel van een op cultuur en
vermaak gerichte amusementsindustrie, en is er ook sprake van een sterke
opkomst van lokaal en regionaal aanbod.
 Deze algemene aanduidingen laten zich meer concreet benoemen in een aantal
belangrijke verschuivingen en bewegingen, die het hoofdbeeld en wellicht zelfs
het grondidee van het medialandschap van de komende tien à vijftien jaar in
verregaande mate zullen kenschetsen:
• een verschuiving van een nationaal georiënteerd en gereguleerd medialandschap naar een internationaal (maar ook regionaal) georiënteerd en gereguleerd medialandschap;
• een verschuiving van een publiek georiënteerd medialandschap naar een
privaat (op winst) georiënteerd en georganiseerd medialandschap, dat zich
overigens kenmerkt door steeds meer diffuse grenzen tussen publiek en
privaat;
• een toenemende vervaging van traditionele scheidslijnen tussen afzonderlijke
diensten, functies en inhouden: er is sprake van vermenging en verbinding
van tot nu toe helder gescheiden domeinen (denk aan infotainment, polimercials, docutainment en virtualisering) (Geerardyn en Fauconnier 2000);
• een verschuiving, zo niet kanteling, van een aanbodgericht medialandschap
naar een meer vraaggeoriënteerd (meer sensitief) en hier en daar zelfs vraaggestuurd landschap, bevorderd door de sterk vergrote mogelijkheden van interactiviteit en commodificering van mediadiensten;

37

focus op fu nct ies

• een relativering van het belang van het middel (het medium) in relatie tot de
daarmee over te dragen inhoud/te vervullen functie, in het bijzonder als
gevolg van convergentie;
• een zekere verschuiving van een publieke logica naar een marktlogica (en van
massamedia naar ‘kassamedia’, vooral in de vorm van een grotere rol van
conditionele vormen van toegang);
• een verschuiving in het aanbod in de richting van amusement en vermaak ten
koste van andere typen van aanbod (vgl. ook de opkomst van gaming 1).
 Deze ontwikkelingen zijn van groot belang voor de veronderstellingen en de
vormgeving van het mediabeleid dat de overheid voert. Het overheidsbeleid
komt op vele plaatsen in dit hoofdstuk ter sprake wanneer het gaat om de ontwikkelingen in het medialandschap. In zekere zin is het geheel aan beleid en
regelgeving zelfs onderdeel van dat medialandschap (Bardoel en Van Cuilenburg
2003). In tekstbox 2.1 volgt dan ook een uiteenzetting in hoofdlijnen van het
mediabeleid van de overheid.
Tekstbox 2.1 Het Nederlandse mediabeleid

38

“Twee doelstellingen staan centraal. Om te beginnen een gevarieerd en kwalitatief hoogwaardig
aanbod van radio, televisie, boeken, kranten, tijdschriften en nieuwe media. En direct daarop
aansluitend de toegankelijkheid, betaalbaarheid en bereikbaarheid van deze voorzieningen voor
alle lagen van de bevolking” (Ministerie van ocw 2002: 123).
Historie
De geschiedenis van het Nederlandse mediabeleid ‘begint’ met het verdelen van de radiofrequenties in de jaren dertig. Deze maatregel was ingegeven om redenen van technologische schaarste
en internationale afspraken. Bij de invulling van het bestel werd gekozen voor een verzuild
model in plaats van één nationale omroep. De beleidsmakers waren tegen commerciële exploitatie. Het verzuilde model bestond uit vijf particuliere omroepverenigingen, onderverdeeld naar
levensbeschouwelijke en politieke grondslag, die alle zendtijd bezetten. Inhoudelijk ging het
omroepbeleid niet verder dan regels ter bescherming van de openbare orde en goede zeden.
Van een gemeenschappelijk programmavoorschrift kon niet echt worden gesproken.
 De vele kritiek op dit bestel resulteerde in een compromis in de vorm van de Omroepwet van
1967. Het bestel werd toegankelijk voor alle organisaties die een minimumaantal leden hadden
en een bepaalde stroming vertegenwoordigden. Op basis van hun zendtijd financierde de staat
een deel van de kosten van de omroepverenigingen. Die financiering was afkomstig uit inkomsten van de ster en de omroepbijdrage die burgers moesten betalen. De Omroepwet voorzag
tevens in de (wettelijke) oprichting van het samenwerkingsverband, de Nederlandse Omroep
Stichting (nos). De nos kreeg als opdracht een ontmoetingsplek te zijn voor verschillende stromingen en het programma-aanbod aan te vullen waar de particuliere verenigingen tekortschoten, om zo te komen tot een evenwichtig en volledig programma-aanbod.
In 1987 werd de Omroepwet vervangen door de Mediawet. Toezicht op en uitvoering van het
beleid werden daarmee opgedragen aan het Commissariaat voor de Media. In 1992 werd de Mediawet, met de toelating van de commerciële omroep, ingrijpend gewijzigd. De overheid had lang

de (toekomstige) ontwikkelingen in het medialandschap

haar best gedaan het Nederlandse bestel als volledig publieke omroep in stand te houden om redenen van cultuurbeleid, maar moest uiteindelijk toegeven dat dit in strijd was met geldende Europese regelgeving. De eis van een volledig en evenwichtig programma-aanbod voor de publieke
omroep werd verder uitgewerkt in quotaregels voor cultuur, informatie, verstrooiing en educatie.
De komst van de commerciële omroep betekende concurrentie voor de publieke omroep. De
wetgever reageerde daarop in 1994 met de Wet versterking publieke omroep. Het profiel van de
publieke omroep moest voortaan zijn: een breed bereik, samenwerking (onderling) en kwaliteit.
 Deze visie leidde uiteindelijk tot de Concessiewet van 2000, waarin voor het eerst een inhoudelijke taakomschrijving van de publieke omroep werd opgenomen. Eens in de tien jaar wordt een
concessie gegeven aan de publieke omroep als geheel, en eens in de vijf jaar moet worden beoordeeld of een omroepvereniging in het bestel mag blijven.
Het huidige mediabeleid
Het huidige mediabeleid is niet langer verzuild te noemen, maar wel mediumspecifiek. Weliswaar
staat in artikel 1 van de Mediawet dat onder media “alle gedrukte en elektronische vormen van
massamedia” worden verstaan, maar in de verdere uitwerking van de wet wordt duidelijk onderscheid gemaakt tussen wetgeving voor publieke omroep, commerciële omroep en de pers.
Omroepbeleid
De landelijke publieke omroep krijgt de meeste beleidsaandacht. In de Mediawet is bepaald dat
omroepverenigingen een godsdienstige, maatschappelijke of geestelijke stroming moeten vertegenwoordigen. Om zendtijd te krijgen moeten ze 300.000 betalende leden hebben, en om toe
te treden tot het bestel heeft een zogenoemd aspirant-lid 50.000 leden nodig. Voor de publieke
omroep geldt een beperkend reclameregime. Om een hoogwaardig cultureel programma-aanbod
te stimuleren, is in 1988 het Stimuleringsfonds Nederlandse Culturele Omroepproducties opgericht, dat bijdraagt aan culturele radio- en televisieproducties. De taakstelling van de publieke
omroep komt kort gezegd neer op ‘van iedereen, voor iedereen’. De wettelijke regels voor de
commerciële omroep vloeien direct voort uit de Europese richtlijn Televisie zonder Grenzen, en
gaan over beperkingen op reclame, bescherming van minderjarigen, recht op antwoord en Europese content-regels. Deze regels gelden overigens ook voor de publieke omroepen.
Persbeleid
Het overheidsbeleid ten aanzien van de pers komt neer op het stimuleren van de pluriformiteit.
 In 1974 is het Bedrijfsfonds voor de Pers opgericht, en vanaf 1 januari 1988 functioneert het fonds
op basis van de Mediawet als een zelfstandig bestuursorgaan. Zijn taak is het handhaven en
bevorderen van de pluriformiteit van de pers, voorzover die van belang is voor de informatie en
opinievorming. Om aan die doelstelling tegemoet te komen, kan het Bedrijfsfonds voor de Pers
ten laste van de eigen middelen financiële steun verlenen in de vorm van kredieten, kredietfaciliteiten of uitkeringen.
Kabelbeleid
De dominante positie van de kabel als distributiemiddel zorgt voor kabelbeleid in Nederland.
Het beleid van de overheid heeft als doel het stimuleren van digitalisering van netwerken, en van
concurrentie op en tussen netwerken. Het kabelbeleid is een gedeelde verantwoordelijkheid van
de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Economische Zaken.
39

focus op fu nct ies

Nieuwe-mediabeleid
Het beleid voor nieuwe media bevindt zich in het beginstadium, maar ook hier zijn kwaliteit,
toegankelijkheid en diversiteit de doelstellingen. Met de nieuwe Concessiewet heeft de publieke
omroep wel meer wettelijke mogelijkheden en financiering gekregen om nieuwe diensten te
ontwikkelen.
Mediaconcentratiebeleid
Het mediaconcentratiebeleid van Nederland bestaat, naast het toezicht op mediaconcentraties
door het Commissariaat voor de Media, uit het toetsen van deze concentraties door de Nederlandse mededingingsautoriteit (nma). Daarnaast staat er in de Mediawet een zogenoemde crossownership-regeling, die erop neerkomt dat krantenconcerns die meer dan 25 procent van de
dagbladmarkt bezitten, slechts binnen beperkende condities een (commerciële) omroep mogen
exploiteren. Het idee hierachter is het waarborgen van de pluriformiteit van de informatievoorziening.
 Europa en overig internationaal beleid
Binnen het kader van de Europese Unie en de Raad van Europa speelt Nederland een rol bij het
overigens nog bescheiden mediabeleid. Naast de richtlijn Televisie zonder Grenzen, die in de
Nederlandse wetgeving is geïmplementeerd, participeert Nederland in een aantal fondsen zoals

40

Media en Media plus.
2.3

perspectief 1: media , distributiekanalen en infr astructuren

2.3.1

inleiding
In deze paragraaf typeren we het medialandschap als het geheel van technologische voorzieningen voor openbare informatievoorziening en communicatie. Het
is in deze typering mogelijk om twee elementen te onderscheiden. In de eerste
plaats is dat een verticale benadering van de media, waarin de verschillende
media tamelijk onafhankelijk, als kolommen, naast elkaar staan. De media die
momenteel in deze verticale kaart zijn te onderscheiden, zijn pers, radio, televisie
en internet, elk met hun eigen domein. Dit perspectief van distributiekanalen
(media) is het perspectief waarmee de meeste burgers tegen het medialandschap
aankijken, en waar tevens het grootste deel van het Nederlandse beleid op is
gebaseerd. In de tweede plaats is er een meer horizontaal ingegeven benadering,
die zich richt op het geheel van technische voorzieningen dat de doorgifte en
ontvangst van diensten en signalen mogelijk maakt: de infrastructuur voor het
zenden en ontvangen van inhoud. Dit perspectief van infrastructuren focust niet
op een bepaald medium of distributiekanaal, maar op een specifieke infrastructuur, zoals ether, kabel, satelliet, enzovoort.
 In het huidige beleidskader werken deze twee invalshoeken direct en vergaand
door. Mediabeleid is in de praktijk omroep- dan wel persbeleid; kabel- dan wel
frequentiebeleid. Het internet laat echter op een treffende wijze de overgang

de (toekomstige) ontwikkelingen in het medialandschap

tussen, en daarmee tegelijkertijd de kwetsbaarheid van deze twee verschillende
technische perspectieven zien. De vragen die vervolgens al snel naar voren
komen zijn: wat is het internet eigenlijk? Is het internet alleen een medium of
ook een infrastructuur? Wat heeft dit voor gevolgen voor het beleid?
In de volgende subparagrafen analyseren we wat de gevolgen zijn van de huidige
ontwikkelingen in het medialandschap, gezien vanuit een technische benadering
van het medialandschap.
2.3.2

achtergrond en geschiedenis
De totstandkoming van het perspectief van distributiekanalen en infrastructuren
is allereerst historisch te verklaren. Het vloeit direct voort uit het feit dat de
verschillende distributiekanalen en infrastructuren in de loop der jaren afzonderlijk en opeenvolgend tot stand zijn gekomen. Dit heeft mede bijgedragen aan de
hedendaagse situatie dat er in Nederland niet kan worden gesproken van één
mediabeleid, maar van een sterk verkokerd beleid.
Het perspectief van de infrastructuren heeft recentelijk een nieuwe impuls
gekregen. Europese beleidsmakers hebben ervoor gekozen in de toekomst op het
gebied van elektronische communicatie een duidelijk onderscheid te maken
tussen beleid voor content (inhoud) enerzijds en beleid voor infrastructuren en
transmissiediensten anderzijds. Op 1 juli 2003 is het ec Electronic Communications Framework in werking getreden, dat zich volledig richt op de regulering van
infrastructuren en transmissiediensten.
 Een belangrijke kanttekening die daarbij moet worden geplaatst, is dat volgens
dat Framework voor de verschillende infrastructuren een technologieneutraal
regime moet gelden. Het achterliggende idee is dat er concurrentie plaatsvindt
tussen de verschillende infrastructuren (Larouche en Van der Haar 2005). Deze
nieuwe Europese richtlijnen dwingen Nederlandse beleidsmakers ertoe met een
nieuwe blik tegen het verkokerde infrastructuurbeleid (kabel-, frequentiebeleid)
aan te kijken.
Met het voorgaande is wel de totstandkoming van de twee perspectieven
verklaard, maar is de verkokering van het overheidsbeleid niet geheel gerechtvaardigd. De twee argumenten die doorgaans worden aangevoerd om regulering
van de media te rechtvaardigen, zijn het schaarsteargument en het impactargument (Larouche en Van der Haar 2005). Aan de hand van deze argumenten kan
men ook verklaren waarom sommige distributiekanalen en infrastructuren
strenger worden gereguleerd dan andere.
Het schaarsteargument
Het schaarsteargument is al ten tonele gevoerd op het moment dat het mediabeleid nog in de kinderschoenen stond. Toen de Nederlandse overheid in de jaren
dertig intervenieerde bij het toedelen van frequenties deed zij dat vanwege internationale afspraken en om redenen van technologische schaarste. Er was in die

41

focus op fu nct ies

jaren maar een beperkt aantal frequenties beschikbaar, wat rechtvaardigde dat de
overheid erop wilde toezien dat de beperkte ruimte zo optimaal mogelijk werd
gebruikt. Het schaarsteargument kwam later ook bij de verdeling van televisiefrequenties naar voren, en verklaarde de vergaande regels voor het verdelen van
vergunningen voor televisiefrequenties in Nederland. Hoewel er reeds in het
midden van de jaren zeventig werd gesproken over de noodzaak van een ‘samenhangend mediabeleid’, koos het kabinet-Den Uyl in 1975 uitdrukkelijk niet voor
een gezamenlijk beleidsregime, om ‘redenen van verschillen in aard van de
media’ (Hoefnagel 2005).
 42

Het impactargument
In de internationale literatuur wordt dit argument verder uitgewerkt onder de
noemer van impactargument (Grunwald 2003; Larouche 2002; Barendt 1993).
Sommige distributiekanalen hebben een grotere invloed op de meningsvorming
van de burger dan andere. De redenering van de overheid daarbij luidt: hoe groter
de impact, hoe groter de rechtvaardiging voor regulering. Het distributiekanaal
dat op grond van zijn toegankelijkheid, directheid en grote mogelijkheden voor
suggestiviteit en verspreiding de meeste impact wordt toegedicht, is de televisie
(Larouche 2002). Ook in Nederland ligt een sterke nadruk op het omroepbeleid,
en dan in het bijzonder op de publieke omroep (Hoefnagel 2005). De pers daarentegen wordt heel terughoudend gereguleerd, en bestaande regels beperken
eerder de overheid dan de pers zelf. De opvallend strenge regulering van de kabel
ten opzichte van andere infrastructuren in Nederland kan overigens niet meteen
door de bovenstaande argumenten worden verklaard. De reden die hiervoor
wordt aangedragen is de belangrijke positie van de kabel in de distributie van de
omroep in Nederland (Tweede Kamer 2003-2004).
De Europese dimensie
Ook in het huidige Europese mediabeleid zijn het schaarsteargument en impactargument gezamenlijk nog altijd de voornaamste redenen om vergaand overheidsingrijpen met betrekking tot de media te rechtvaardigen. Dit betekent dat de
omroepen tevens vanuit Brussel relatief sterk worden gereguleerd. Op Europees
niveau gelden er sinds 1989 voor televisie strenge regels voor de bescherming
van minderjarigen en consumenten, voor de toegang tot belangrijke evenementen en voor de bescherming van de culturele diversiteit (Larouche en Van der
Haar 2005). Dit staat in schril contrast met de regulering van de pers, waarvoor
op Europees niveau geen aparte regels gelden, afgezien van de bescherming van
de vrijheid van meningsuiting in artikel 10 van het Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens.
 Zowel op nationaal als Europees niveau wordt nog geworsteld met de manier
waarop het internet het beste kan worden gereguleerd (Van Eijk et al. 2005).
Vooralsnog gebeurt dit aan de hand van het ‘persmodel’: terughoudende regulering van de kant van overheden en verder voornamelijk zelfregulering. De reden
dat het zo moeilijk is om het internet te reguleren, houdt verband met de lastig te
beantwoorden vraag die reeds eerder is gesteld: wat is het internet eigenlijk? Het

de (toekomstige) ontwikkelingen in het medialandschap

internet is niet eenvoudig op één plaats in te passen. Men kan het opvatten als
medium, maar ook als infrastructuur (zie tekstbox 2.2).
Tekstbox 2.2 Het internet als eye-opener
Het internet heeft gezorgd voor een ware aardverschuiving in het medialandschap en drukt ons
met de neus op nieuwe feiten. Het laat zien dat veronderstellingen altijd aan veranderingen
onderhevig kunnen zijn. Het klassieke onderscheid tussen een distributiekanaal en een infrastructuur is bij het internet niet eenvoudig te maken. Het internet draagt bovendien bij aan internationalisering, maar tegelijkertijd ook aan lokalisering. Meer praktisch zorgt het internet voor
de nodige regelgevingsproblemen. In tegenstelling tot omroep en pers is bij het internet ‘de bron’
moeilijk te traceren, wat het moeilijk maakt om bestaande regelgeving toe te passen. Tegelijkertijd moeten er oplossingen worden gevonden voor belangrijke problemen, die (mede) door het
internet worden veroorzaakt, zoals het peer-to-peer uitwisselen van muziekbestanden. Het
internet vraagt om nieuwe oplossingen, voor zowel oude als nieuwe problemen. Zowel overheid
als bedrijfsleven dienen hun strategie aan te passen aan nieuwe situaties.
2.3.3

ont wikkelingen en problematieken
Twee belangrijke technische ontwikkelingen die direct van invloed zijn op de
houdbaarheid van de technische benadering van het huidige medialandschap en
die onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden, zijn digitalisering en technologische convergentie (De Jong 2005).
 Digitalisering
De digitalisering zorgt er allereerst voor dat infrastructuren efficiënter kunnen
worden benut. Daarnaast ondergaat de kwaliteit van beeld en geluid een aanzienlijke verbetering. De efficiëntere manier van omgaan met de infrastructuur zorgt
er, in combinatie met het ontstaan van nieuwe infrastructuren, voor dat de prijzen van distributie lager worden. Het resultaat is een ware explosie van aanbod.
Daarnaast biedt de digitalisering ook allerlei mogelijkheden voor de ontwikkeling
van nieuwe soorten van dienstverlening, waarbij personalisering en interactie belangrijk zijn. Consumenten kunnen hierdoor invloed uitoefenen op datgene wat
ze aangeboden krijgen (via een return-path) en bedrijven kunnen inspelen op persoonlijke karakteristieken in plaats van in te spelen op de massa (De Jong 2005).
Deze mogelijkheid tot interactie heeft grote gevolgen voor de veronderstellingen
die in het beleid de grens markeren tussen het domein van de media en het
domein van de telecommunicatie. In de oude technologische beleidsveronderstellingen van het mediabeleid wordt de omroep gezien als een punt-multipuntactiviteit (broadcasting). Dit paradigma houdt kort gezegd in dat bij omroep de
activiteit op één punt begint, en vervolgens naar een oneindig aantal punten
wordt uitgestraald, zonder de mogelijkheid tot interactie. Dit in tegenstelling tot
het nieuwe telecommunicatieparadigma, waar de activiteit op één punt begint en

43

focus op fu nct ies

ook op één punt eindigt, maar met een mogelijkheid tot interactie. Hierdoor richt
het telecommunicatiebeleid van de overheid, met als onderwerp een privé-communicatie, zich voornamelijk op zaken als privacy en toegang tot telecommunicatie. Omroepbeleid daarentegen, met als onderwerp een openbare communicatie, richt zich doorgaans meer op zaken als vrijheid van meningsuiting en het
recht op antwoord (Larouche 2002).
 De digitalisering zorgt echter voor steeds meer vervaging tussen de begrippen
openbare en privé-communicatie. Want wanneer men met een mobiele telefoon
gesprekken voert, zullen de meeste mensen het erover eens zijn dat dit privécommunicatie betreft, maar wat wanneer op datzelfde mobieltje een popconcert
wordt bekeken en beluisterd? Moeten daar dan niet dezelfde beperkingen gelden,
met betrekking tot bijvoorbeeld de bescherming van minderjarigen, als wanneer
de persoon dit concert in zijn huiskamer voor de televisie volgt? Het voorheen
duidelijke onderscheid tussen openbare en privé-communicatie lijkt niet langer
up-to-date te zijn, maar moet zijn vertaling in het beleid nog vinden.
44

Technologische convergentie
Een ontwikkeling die onlosmakelijk verbonden is met de digitalisering, is de technologische convergentie. Technologische convergentie kan men kortweg
omschrijven als de mogelijkheid dat verschillende typen eindapparatuur en infrastructuur in wezen gelijksoortige diensten kunnen overbrengen. Er zijn vele voorbeelden te noemen. Zo kan de telefoonlijn, die voorheen onlosmakelijk was verbonden met spraaktelefonie, nu ook internetdiensten aanbieden. Tegelijkertijd
krijgt de vaste telefoon concurrentie van ‘nieuwe media’ die soortgelijke diensten
verschaffen, zoals voice-over-ip en peer-to-peer-netwerken zoals Skype (De Jong
2005). En televisieprogramma’s kunnen niet langer alleen op de televisie worden
bekeken, maar ook op de computer via het internet. Tegelijk zien we kabelmaatschappijen die naast hun oorspronkelijke televisiediensten ook internetdiensten
en telefonie kunnen aanbieden (bijvoorbeeld het zogenaamde triple play).
 Beleidsvraagstukken
Al deze mogelijkheden zorgen voor nieuwe beleidsvraagstukken. Uit de voorbeelden wordt duidelijk dat digitalisering en convergentie ervoor zorgen dat er
een vervaging optreedt tussen de verschillende distributiekanalen en infrastructuren. Maar in het beleid staan die scheidslijnen nog steeds centraal. Zo kan een
aanbieder die een televisiekanaal wil opzetten vandaag nog beginnen als hij dit op
het internet doet, aangezien hiervoor in de huidige Mediawet geen aparte regels
te vinden zijn. Wil dezelfde aanbieder dit echter doen via de ether, dan valt hij
wel onder het regime van de Mediawet en zal hij eerst de juiste vergunningen in
handen moeten krijgen.
Een ander beleidsvraagstuk dat naar boven komt drijven, is de toekomst van de
doorgifteverplichtingen van een aantal door de overheid aangewezen televisiezenders (de zogeheten must-carry-zenders). Momenteel worden er in Nederland
doorgifteverplichtingen opgelegd aan kabelexploitanten. Deze moeten ervoor

de (toekomstige) ontwikkelingen in het medialandschap

zorgen dat de consument een bepaald aantal zenders in ieder geval kan ontvangen. Dit is een van de instrumenten van de overheid om de pluriformiteit van de
media te waarborgen. De digitalisering zorgt echter voor een enorme toename
van het aanbod en het aantal zenders. Wie een echt uitgebreid kabelpakket aanschaft, heeft een elektronische programmagids (epg) nodig om zijn weg te vinden in het woud van programma’s die worden aangeboden. De doorgifteverplichtingen gelden in Nederland echter niet voor diensten zoals epg’s (hetgeen
een must-list zou inhouden), wat betekent dat de kabelexploitant in theorie kan
besluiten om de zenders Nederland 1, 2 en 3 ergens onderaan zijn epg te zetten.
 De vraag die naar voren komt is dan: wat is in het tijdperk van digitalisering nog
de toegevoegde waarde van de huidige invulling van de doorgifteverplichtingen?
Technologische ontwikkelingen zorgen voor een uitbreiding van het aanbod,
maar tegelijkertijd biedt de digitalisering echter ook mogelijkheden tot een uitsluiting van het aanbod, in de vorm van voorwaardelijke toegangssystemen (Van
Eijk et al. 2005). Er komt dus steeds meer aanbod bij, waarvoor echter ook steeds
vaker direct moet worden betaald. Dit kan het risico vergroten dat sommige
populaire content onbereikbaar wordt voor sommige mensen.
Economische gevolgen
De technologische ontwikkelingen van digitalisering en convergentie werken
ook in de economie door. Een eerste opvallende trend is dat er tussen de verschillende aanbieders in de mediasector steeds meer interactie plaatsvindt. Aanbieders van media en infrastructuren gaan onderling de strijd aan, als directe reactie
op de mogelijkheden die hun worden geboden door de technologische convergentie (Appelman et al. 2005). Door het toegenomen aanbod (meer kanalen, meer
platforms en een steeds grotere verspreiding van het publiek) wordt het bereik
van reclame steeds kleiner, hetgeen een hevigere concurrentie op de advertentiemarkt met zich meebrengt.
 Om zich staande te houden in dit concurrerende landschap, fuseren bedrijven, of
worden bedrijven overgenomen, om zodoende van (internationale) schaalvoordelen te kunnen genieten. Dit wordt mede ingegeven door de enorme kostenstijging
van audiovisuele producten over de laatste jaren. Deze kostenstijging moet
meteen weer worden gerelativeerd door de terugverdienmogelijkheden die convergentie en ‘commodificering’ bedrijven bieden (Van Eijk et al. 2005). Zonder al
te veel aanpassingen kan bijvoorbeeld hetzelfde programma op internet, televisie
en mobiele telefoon worden aangeboden. Fusies tussen bedrijven van verschillende infrastructuren zijn daarbij overigens in Nederland wel aan crossmediale
regels gebonden, wat de kansen op het benutten van schaalvoordelen weer
inperkt. Deze horizontale concentraties leiden tot extra kopzorgen op het terrein
van de uitwerking van de waarden ‘toegankelijkheid’ en ‘pluriformiteit’. Maar ook
het aantal verticale concentraties is in de laatste jaren toegenomen.
De technologische ontwikkelingen zorgen ervoor dat het voor bedrijven interessant wordt op buurmarkten hun geluk te beproeven, en wanneer het product
eenmaal is gecreëerd (bijvoorbeeld muziek), op verschillende manieren te bunde-

45

focus op fu nct ies

len (dvd, cd), en onder het motto create once, place everywhere! via zoveel mogelijk (eigen) platforms te verspreiden (kabel, satelliet, mobiele netwerken) (Pereira
2002). Hierdoor zien we bedrijven fuseren die voorheen werden geacht in de
twee volledig onafhankelijke sectoren van televisie en telecommunicatie te functioneren (zie ook tekstbox 2.3). Dit heeft als gevolg dat het steeds moeilijker
wordt om te spreken van ‘aanbieders op de televisiemarkt’, of ‘aanbieders op de
telecommunicatiemarkt’. Dit levert weer afstemmingsproblemen op tussen telecommunicatiebeleid en mediabeleid.
