De passie van Frits Keers (1936-2000)
De passie van Frits Keers
(1936-2000)
Geschiedenis en belang van zijn collectie
bestandscatalogi (Collectie Keers)
•

GEERT-JAN

KOOT

•

n 2000 ontving het Rijksmuseum
uit de nalatenschap van Frits Keers,
hoofdconservator bij het Stedelijk
Museum Amsterdam, zijn collectie
bestands- of collectiecatalogi van
museale en particuliere verzamelingen.
Dit legaat was het gevolg van de goede
en intensieve relatie die de bibliotheek
door de jaren met hem had opgebouwd.
Sedert lange tijd verzamelde Frits
Keers deze catalogi, met als gevolg dat
zijn bovenwoning aan de Koninginne­
weg in Amsterdam tot de nok gevuld
was met afgeladen boekenkasten.
Zelfs in het trappenhuis stonden
kasten met de museumcatalogi uit het
interbellum. De gedrevenheid die Frits
Keers aan de dag legde om alle edities
en supplementen van zoveel mogelijk
bestandscatalogi bijeen te brengen,
verklaart de mate van volledigheid van
zijn collectie. Hij richtte zich in eerste
instantie op catalogi van schilderijen­
verzamelingen, maar liet inventarissen
van beeldhouwkunst, prent- en teke­
ningenverzamelingen niet liggen. Zijn
belangstelling ging niet uitsluitend uit
naar catalogi van museale instellingen.
Ook de inventarissen van de particu­
liere collecties, veelal van vorsten en
mecenassen, behoorden tot zijn aan-

I

Afi). I
Les delices de
Versailles, de Trianon,
et de Marly (1728),
pag. 1: uitklapplaat
van 50 cm lengte,
voorstellende Veuë du
Chateau de Versailles
du coté des Jardins,
met tekstpagina aan
de rechterzijde.
 Bibliotheek Rijks­
museum, Amsterdam,
sign. B/Keers/ioi8a-b

dachtsgebied. Deze collecties werden
in de 18de eeuw soms opengesteld
voor aanschouwing door het publiek
en konden, indien niet verspreid
geraakt door verkoop of plundering,
uitgroeien tot de kern van museumcol­
lecties. Het was juist deze openstelling
voor het publiek waaruit de noodzaak
voortkwam om een inventaris van de
verzameling op te stellen. Voorheen
vormde de aanleiding van het samen­
stellen van een kunstinventaris vaak
het overlijden van de eigenaar, waarna
een boedellijst werd opgemaakt. De
afbakening van de bestandscatalogus
is derhalve niet altijd scherp te trek­
ken. In de gesprekken die ik met Frits
over dit onderwerp voerde, kwam hij
tot de slotsom dat de grenzen van de
verzameling niet te eng moesten wor­
den bepaald. Immers, elke vorm van
inventaris die kan leiden tot meer
inzicht in de samenstelling en ontwik­
keling van collecties is van belang. Dit
inzicht leidde er toe dat ook stadsgidsen en reisbeschrijvingen uit de 18de
en 19de eeuw waarin kunstcollecties
worden beschreven door hem het ver­
zamelen waard werden bevonden.
Bestandscatalogi bieden een ongekend
inzicht in de ontwikkeling van verza­
melingen en vormen de weerslag van
de gangbare smaak en de kunsthistori­
sche opvattingen. In haar essay ‘Gale­
riewerke’ beschrijft Katharina Krause
de geschiedenis van geïllustreerde
bestandscatalogi aan de hand van een
aantal sleutelwerken in de ontwikke­
ling van deze bibliografische verschij­
ningsvorm.' Uit het feit dat vrijwel alle
genoemde museumcatalogi deel uit­
maken van de collectie Keers blijkt het
grote belang van deze verzameling.
Bovendien was een groot deel van
deze catalogi niet eerder aanwezig in
het Rijksmuseum.
 De vroege museumcatalogi van
schilderijencollecties bezitten nauwe­
lijks enige esthetische waarde. Vaak
pretenderen deze uitgaves niet meer
te bieden dan een opsomming van de

tentoongestelde werken met summiere
biografische informatie over de kun­
stenaars, de namen en onderwerpen
van de schilderijen en de nummering
van de werken. Ze waren bedoeld als
gids bij het bezoeken van de zalen en
om de tentoongestelde werken te iden­
tificeren. De kunstwerken in de cata­
logi zijn alfabetisch ingedeeld op de
namen van de kunstenaars. Zo kan
aan de hand van de eerste catalogi van
het in 1793 geopende Musée Français,
het latere Musée du Louvre, niet
alleen de toenmalige samenstelling van
de collectie worden geanalyseerd,
maar ook worden opgemaakt welke
schilderijen op zaal hingen, maar niet
hoe ze ten opzichte van elkaar waren
gehangen.2 Als gevolg van de militaire
successen van Napoleon in Nederland,
Italië en het Duitse Rijk werden de
nationale kunstcollecties in hoog
tempo geconfisceerd en naar Parijs
afgevoerd. Met de onstuimige groei
van de collecties van de Franse staat
kon in 1810 een volledig chronologisch
overzicht worden ingericht van de
geschiedenis van de schilderkunst in
het Musée Napoléon, de opvolger van
het Musée central des arts. De catalogi
bleven echter bescheiden van omvang
afin de maintenir la Notice (...) à un
prix modique, en faveur de la classe la
moins fortunée.3
In de 18de eeuw ontwikkelde de
Kurfürstliche Gemälde-Gallerie in
Dresden zich van representatiemiddel
van de vorst naar een ‘Bildungsanstalt'
ten dienste van het publiek. De eerste
uiting van de museumcatalogus als
educatief instrument voltrok zich bij
de samenstellers Johann Anton Riedel
en Christian Friedrich Wenzel van het
eerste vademecum Catalogue des
tableaux de la Galerie Electorale a
Dresde in 1765. Hierin werd de volg­
orde van de schilderijen aan de wan­
den gevolgd, met een alfabetisch
register van kunstenaarsnamen.
 Besloeg de omvang van de catalogus
uit 1765 slechts 244 pagina’s, de cata­
logus van de Gemälde-Gallerie uit

1782 is met 467 pagina’s bijna twee
keer zo omvangrijk. In deze Abrégé de
la vie des peintres, dont les tableaux
composent la Galerie Electorale de
Dresde, avec le détail de tous les
tableaux de cette collection et des éclaircissemens historiques sur ces chefsd’oeuvres de la peinture worden alle
schilderijen geordend naar scholen in
detail beschreven met inleidende
hoofdstukken over de stijlkenmerken
en biografieën van de kunstenaars.
Naast deze ‘Galerieführer' zagen
luxe prentwerken, de 'Galeriewerke’,
het licht. Aan de mecenas en verzame­
laar Kurfürst Carl Theodor von der
Pfalz is het tweedelige overzichtswerk
uit 1778 opgedragen met dertig platen
waarop in totaal 365 afbeeldingen van
zijn schilderijenverzameling: La Gale­
rie electorale de Dusseldorff ou Catalo­
gue raisonné et figuré de ses tableaux.
Het is de eerste volledig geïllustreerde
catalogus waarin alle tentoongestelde
schilderijen in de collectie zijn opge­
nomen. Terwijl dit plaatwerk aanwe­
zig is in het Rijksmuseum, verwierf
Frits Keers de tekstband die in 1781
verscheen. Hieruit blijkt dat hij niet
bijzonder geïnteresseerd was in luxe
edities of bibliofiele exemplaren. Hoe­
wel de afbeeldingen belangrijke visuele
informatie leveren, ging het hem om
de teksten waaruit de samenstelling
van de collectie kan worden afgelezen.
Het gevolg is dat hij veel efemere cata­
logi verwierf waarvan het belang door
hun onaanzienlijkheid gemakkelijk
over het hoofd kan worden gezien.
 De ontwikkeling naar de berede­
neerde catalogus voltrok zich in de
19de eeuw. Met de toename van kunst­
historische publicaties onstond de
behoefte om naast museumgidsen ook
catalogi samen te stellen waarin alle
beschikbare informatie over de kunst­
werken werd opgenomen. In Wenen
verscheen in 1854 het eerste deel van
het tiendelige werk Historisch-kritischer
Katalog der K.K. Gemälde-Gallerie im
Belvedere zu Wien, samengesteld door
Albrecht Krafft. Wilhelm Schäfer

bracht zijn vierdelige catalogus uit in
i860 onder de titel Die Königliche
Gemälde-Gallerie zu Dresden: zur
Erleichterung eingehender Studien in
der Geschichte der Malerei und deren
Kunstkritik allen Jüngern und Freunden
der Kunst* Zoals door Schäfer zelf
aangegeven, is het boek niet bedoeld
voor de blossen Spaziergänger in der
Gallerie, maar als hulpmiddel bij de
bestudering van de kunstgeschiedenis.
Bij de heropening van het Kaiser
Friedrich Museum in Berlijn in 1904
verscheen de vijfde editie van de
Beschreibende Verzeichnis der Gemälde
im Kaiser-Friedrich-Museum met als
vernieuwing ten opzichte van de eer­
dere uitgaven 82 lichtdrukken en
afbeeldingen van de signaturen van de
kunstenaars. Een verdere ontwikke­
ling waarbij beschrijvingen en repro­
ducties zijn geïntegreerd, vormde de
geïllustreerde catalogus Die Gemälde­
galerie des Kaiser-Friedrich Museums.
Vollständiger beschreibender Katalog
mit Abbildungen sämtlicher Gemälde
door Hans Posse in twee delen, resp.
1909 en 1911. De catalogus is zorgvul­
dig samengesteld, waarbij alle schilde­
rijen uitvoerig zijn beschreven en
afgebeeld in zeer fijn gerasterde auto­
typieën gedrukt op gestreken kunst­
drukpapier. Aan het gemis aan kleur
in de zwart-witafbeeldingen wordt
tegemoetgekomen door uitvoerige
analyses van kleurwaarden en tona­
liteit van de schilderijen. Met deze
catalogus werd het stramien van de
museumcatalogus als werkinstrument
voor kunsthistorisch onderzoek voor
lange tijd vastgelegd.
 Met de uitgave van de schilderijen­
catalogus van het Rijksmuseum AU the
paintings in 1976 werd een nieuwe fase
ingeluid. Deze catalogus wordt door
jan Piet Filedt Kok in zijn artikel over
de ontwikkeling van de catalogi van
de collectie schilderijen van het Rijks­
museum vanaf 1809 gekarakteriseerd
als ‘de meest volledige ontsluiting van
een verzameling in woord en beeld’.5
Het is deze catalogus van het Rijks­

museum waarvan de opgenomen
bibliografie van bestandscatalogi
Keers inspireerde tot het samenstellen
van een herziene beredeneerde biblio­
grafie waarin hij zijn opvattingen over
het bibliografische handwerk wist te
realiseren.
De passie van Frits Keers voor
bestandscatalogi komt niet alleen in
zijn verzameldrift tot uiting maar ook
in enkele geschriften van zijn hand.
 Naast zijn opvattingen over de functie
van bestandscatalogi blijkt hierin ook
de grondigheid waarmee hij in zijn
verzamelen te werk ging. Het is ook
door een van deze geschriften dat hij
een speciale relatie kreeg met de bibli­
otheek van het Rijksmuseum. Vanaf
1989 kon Frits naar hartelust grasdui­
nen in de magazijnen van de biblio­
theek van het Rijksmuseum dankzij
een ‘vrijbrief’. Deze speciale toestem­
ming had hij te danken aan zijn initia­
tief tot de samenstelling van een
nieuwe beredeneerde bibliografie van
alle catalogi van de collectie schilde­
rijen van het Rijksmuseum. In 1992
werd deze bibliografie gepubliceerd in
het supplement op All the paintings.6
Zo kon hij een goed inzicht verwerven
in de niet onaanzienlijke collectie
bestandscatalogi in de bibliotheek. In
de loop van dit bibliografisch onder­
zoek bleek dat de bibliotheek aller­
minst volledig was. Frits wist de ont­
brekende catalogi op te sporen en in
de meeste gevallen te verwerven, wat
hem na afloop van het project deed
besluiten: Het leukste van de hele
onderneming (...) vond ik overigens dat
ik alle bewijsstukken om zo te zeggen
binnen handbereik op de plank had
staan - een zekere voldoening over de
mogelijkheden die mijn verzamelacti­
viteit blijkbaar in zich draagt.7
Het belang dat Frits hechtte aan
bibliografieën van museale bestands­
catalogi blijkt ook uit de kritische
kanttekeningen die hij in 1994 maakt
in een artikel in Oud Holland bij het
eerste deel van een serie van vijf
nieuwe bestandscatalogi van de schil­

derijen van het Mauritshuis.8 Als een
belangrijke verbetering ten opzichte
van de eerdere catalogus van het Mau­
ritshuis uit 1987 beschouwde hij de
opname van de bestandscatalogi onder
het kopje Collectiecatalogi. De intro­
ductie van een aparte status voor dit
specifieke onderdeel van de literatuur is
echter van recente datum en kan niet vol­
doende positief worden gewaardeerd.9
Hij betoogde dat veel informatie over
de geschiedenis van individuele schil­
derijen zoals toeschrijvingen, identifi­
caties en herkomsten, schuilgaat in
oude edities van de eigen collectiecata­
logi. Maar in het geval van het Mau­
ritshuis kan niet worden volstaan met
de raadpleging van de eigen uitgaven.
 Voor de schilderijen die als Napoleon­
tische buit van 1795 tot 1815 tijdelijk
deel hebben uitgemaakt van de verza­
melingen van het Musée Napoléon, de
voorloper van het Louvre, vormen de
Parijse catalogi uit die periode
waardevolle documenten. Dat geldt
ook voor de bruiklenen van het Rijks­
museum in Amsterdam, waarvoor de
eerste catalogus uit 1809 onmisbare
informatie biedt. Deze voorbeelden
illustreren het belang dat Keers stelde
in de bibliografische betrouwbaarheid,
het nauwgezet excerperen van de
eigen bestandscatalogi, en het onder­
zoek in de bronnen van de geschiede­
nis van de verzameling. Hij conclu­
deerde dat niettegenstaande het
grondige onderzoek van de geschiede­
nis van de afzonderlijke stukken, een
beredeneerde bibliografie van
bestandscatalogi naar analogie van
Frits Lugts bibliografie van veilingca­
talogi, Répertoire des catalogues de ven­
tes publiques, node wordt gemist.10
Niet alleen in deze boekbespreking
breekt Frits Keers een lans voor de
erkenning van de museumcatalogus
als afzonderlijke categorie van de
kunsthistorische literatuur. Het
samenstellen van een volledige reeks
bestandscatalogi beschouwt hij als een
basistaak van elk museum. In een brief
van 5 juni 1993 aan de samensteller

van de tentoonstellingscatalogus Het
Gedroomde Land. Pastorale schilder­
kunst in de Gouden Eeuw van het Cen­
traal Museum in Utrecht pleit Keers
voor een consequente bibliografische
behandeling van de museumcatalogi."
Hij motiveert zijn schrijven met de
volgende opmerking: Het streven is de
museumcatalogus te verheffen tot de
mijns inziens toekomende plaats door
hem te isoleren uit het ondoorzichtige
schemergebied van de literatuurverwijzin­
gen waarbij hij meestal wordt onderge­
bracht, zo hem al een plaats wordt toege­
wezen. Deze erkenning van zijn waarde is
slechts mogelijk door hem een aparte sta­
tus toe te kennen, wat in de praktijk
neerkomt op de rubricering ervan in een
eigen categorie na de herkomstgegevens
en voorafgaande aan de literatuur en ten­
toonstellingen. Hij maakt een punt van
de geconstateerde onzorgvuldigheden
in de tentoonstellingscatalogus en stelt
als voorbeeld de bibliografie van de
catalogi van schilderijen in het Rijks­
museum die hij zelf had samengesteld
samen met ondergetekende. Maar hij
merkt tevens op dat niet alle eigen
cataloguspublicaties in de bibliotheek
van het Rijksmuseum aanwezig zijn,
zoals vanzelfsprekend zou mogen wor­
den verondersteld. Bovendien geeft hij
in deze brief een treurig voorbeeld van
minachting voor de documentatie van
de eigen geschiedenis, zoals hij mocht
ervaren in de Alte Pinakothek te Mün­
chen.  Zijn constatering dat elk kunsthisto­
risch essay schatplichtig is aan de
bibliografie van veilingcatalogi samen­
gesteld door Frits Lugt, bracht hem tot
de slotsom dat een bibliografie van
museumcatalogi minstens even
belangrijk is.14 Hij nam als eenzaam
voorbeeld de beide banden samenge­
steld door Horst-Johs Tümmers
waarin alle collectiecatalogi van de
musea in Berlijn en München zijn
opgenomen.'5 These publications stand
more or less isolated - landmarks in a
desert, but there is no follow-up.'6 De
publicatie van zijn voordracht in een
internationaal vakblad voor kunstbibliothecarissen getiteld Preliminaries
for a bibliography of museum collection
catalogues droeg hij dan ook op aan
Tümmers.17
Ten slotte stelde de directeur van
codart, Gary Schwartz, voor om
vanuit de invalshoek van deze jonge
stichting, een bibliografie samen te
stellen. In het eerste nummer van de
Codart Courant uit 1998 worden de
plannen van codart, uit de doeken
gedaan.'8 Als onderdeel van het bevor­
deren van de uitwisseling van infor­
matie over Nederlandse en Vlaamse
kunst stelt de stichting zich onder
meer ten doel om een bibliografie van
collectiecatalogi met betrekking tot de
Nederlandse kunst samen te stellen.
 Het streven is om tot een volledig
overzicht te komen van alle edities van
alle museumcatalogi met interessante
selecties met Nederlandse en Vlaamse

kunst. Als zodanig zal de bibliografie
tevens fungeren als een reconstructie
van de verspreiding van de Neder­
landse kunst in de wereld. Bovendien
wordt aangekondigd dat Frits Keers de
samensteller is van de bibliografie met
als uitgangspunt zijn eigen collectie
evenals de verzamelingen van het
Rijksmuseum en het Rijksbureau voor
Kunsthistorische Documentatie.19 Na
zijn overlijden op 9 september 2000
werden in de werkkamer drie diskettes
aangetroffen met daarop een aanzet
van een catalogus van zijn inmiddels
zeer omvangrijke verzameling. Aan
een aantal catalogi zijn door Keers
met de schrijfmachine getypte fiches
toegevoegd waarop de minutieuze
bibliografische beschijving en op de
keerzijde de wijze van verwerving en
de naam van de verkoper. Helaas
noteerde hij niet de betaalde prijzen.
De collectie Keers is volledig auto­
noom. Frits Keers heeft niet de collec­
tie van de bibliotheek van het Rijks­
museum als uitgangspunt genomen
om aanvullend te collectioneren.
 Integendeel, op gezette tijden werden
de doubletten uit de bibliotheek door
hem gretig bestudeerd en bij geschikt­
heid geruild tegen dubbelen uit zijn
eigen collectie. Wekelijks kon hij wor­
den aangetroffen in de bibliotheek om
zijn nieuw verworven exemplaren te
vergelijken met de exemplaren in het
Rijksmuseum. Geregeld ontdekte hij
afwijkende edities die hij dan triom­
fantelijk kwam tonen. De catalogi
haalde hij overal vandaan: hij spelde
antiquariaatscatalogi en schreef
museumbibliotheken aan met het ver­
zoek om doubletten te ruilen. Maar
het liefst neusde hij rond in boeken­
stalletjes, bij obscure boekwinkeltjes
en zelfs op vlooienmarkten. Als con­
servator van het Stedelijk Museum
begeleidde hij vaak kunsttransporten
naar het buitenland. Bij terugkeer in
Amsterdam kwam hij steevast zijn bij­
zondere verwervingen laten zien. Dat
hij daarbij ook de collectie van de
bibliotheek van het Rijksmuseum in

456

gedachten had, bleek toen hij eens
vanuit Londen opbelde met de mede­
deling dat hij een zeldzame vroege
catalogus van het Louvre op het spoor
was die ontbrak in onze verzameling.
De prijzen die Frits Keers betaalde
voor deze catalogi liepen enorm uit­
een. In tweedehandsboekwinkeltjes
kocht hij veel catalogi voor ‘feestprijzen’ van één tot enkele guldens. Voor
de vroegste catalogus van het Louvre
uit 1793 moest £ 75 worden neerge­
legd. In het exemplaar van deze catalo­
gus in de Collectie Keers is de factuur
uit 1992 aangetroffen van het Londense antiquariaat Europa Books.
 Het gevolg van de schenking van de
Collectie Keers is dat een gedeelte van
de catalogi nu dubbel aanwezig is in
het Rijksmuseum. Uiteraard bezit het
Rijksmuseum op zijn beurt zeldzame
museumcatalogi waar Keers nooit de
hand op heeft weten te leggen. Beide
collecties vullen elkaar echter in hoge
mate aan. Hij wist door minutieus ver­
gelijkend onderzoek verbijsterend veel
verschillende edities van een catalogus
bijeen te brengen. In sommige musea
met een voortdurende aanwas van
kunstwerken was het niet ongebruike­
lijk om met grote regelmaat supple­
menten op de catalogus uit te brengen
en deze losse aanvullingen na verloop
van tijd te incorpereren in nieuwe edi­
ties. Bovendien werden de supplemen­
ten tussentijds samengevoegd en gecu­
muleerd uitgegeven. Zo kan aan de
hand van de museumcatalogi van bij­
voorbeeld Londen, Dresden, Berlijn
en Kassei een uiterst gedetailleerd
beeld worden verkregen van de groei
en de ontwikkeling van deze collec­
ties. Het aantal catalogi in de Collectie
Keers van de Königliche Gemäldegale­
rie in Dresden versehenen tussen 1765
en 1914 bedraagt 45 verschillende uit­
gaven. Van de National Gallery in
Londen bezat hij 34 uitgaven versche­
nen tussen 1835 en 1914. Dat ook de
kunsthistorische opvattingen veran­
derden blijkt onder meer uit de gewij­
zigde toeschrijvingen en beschrijvin-

D E

FRITS

KEERS

gen in de verschillende catalogi.20
In september van 1999 had Frits
Keers ten overstaan van de bibliothe­
caris van het Rijksmuseum de intentie
geformuleerd zijn verzameling
bestandscatalogi verschenen tot 1914
te schenken aan de bibliotheek. In de
specificatie bij de schriftelijke inten­
tieverklaring die na zijn overlijden is
aangetroffen, wordt gedetailleerd
opgesomd wat de schenking inhoudt
en in welke vertrekken en kasten de
boeken zich bevinden. Er blijkt zelfs
een stempel met de tekst ‘Collectie
Keers' gereed te liggen waarmee alle
boeken die tot de schenking behoren
moeten worden gemerkt. De schen­
king uit zijn nalatenschap bestaat uit
alle bestandscatalogi van museale en
particuliere collecties verschenen tot
1914, aangevuld met stadsgidsen en
reisverslagen. Voorts staat in de inten­
tieverklaring te lezen: Uit de catalogi
verschenen na 1^14 mag vrijelijk worden
gekozen, met dien verstande dat ze eenmaal geselecteerd - deel uitmaken
van de schenking en samen met het oude
bestand worden opgeslagen. Aan de
wens om alle catalogi behorende tot
de Collectie Keers bijeen te plaatsen is
voldaan, met uitzondering van enkele
grote formaten.  457

Katharina Krause, ‘Galeriewerke’, in Bilderlust
und Lesefrüchte: das illustrierte Kunstbuch von 1750
bis 1920, Leipzig 2005, p. 255.
Catalogue des objets contenues dans la galerie du
Muséumfrançais, décrété par la convention natio­
nale, le 27 juillet l’an second de la République Fran­
çaise, Parijs 1793.
Notice des tableaux exposés dans la Galérie Napo­
léon, Parijs 1810. p. ij.
De volledige titel luidt: Wilhelm Schäfer, Die
Königliche Gemälde-Gallerie zu Dresden: zur
Erleichterung eingehender Studien in der Geschichte
der Malerei und deren Kunstkritik allen Jüngern und
Freunden der Kunst nach ordung der Räume
beschreibend und erläuternd vorgeführt und mit
einem resümierenden Verzeichnisse der Maler
begleietet, Dresden i860.
Jan Piet Filedt Kok, ‘Een nieuwe catalogus van de
lyde-eeuwse Hollandse schilderijen van het Rijks­
museum’, in dit Bulletin.
Frits Keers en Geert-Jan Koot, ‘Catalogues of the
collection: revised bibliography’, in Pieter ƒ.ƒ. van
Thiel e.a., in All the paintings of the Rijksmuseum
in Amsterdam. A completely illustrated catalogue.
First Supplement: 1976-91, Amsterdam/Den Haag
1992, pp. 22-31.
Ongedateerde brief aan de auteur van dit artikel.
Frits Keers, ‘Bibliografische aantekeningen bij
Ben Broos, ‘Liefde, list en lijden. Historiestukken
in het Mauritshuis’, Oud Holland 108 (1994),

PP- I37-I4OKeers, op.cit. (noot 8), p. 137.
Frits Lugt, Répertoire des catalogues de ventes
publiques intéressant l’art ou la curiosité [16001925], ’s-Gravenhage 1939-1987, 4 delen.
Peter van den Brink, Het Gedroomde Land.
Pastorale schilderkunst in de Gouden Eeuw,
Utrecht 1993. Hierin wordt naar alle voorgaande
catalogusedities verwezen.
Deze editie is niet opgenomen door Horst-Johs
Tümmers in zijn Verzeichnis der Kataloge und
Führer kunst- und kulturgeschichtlichen Museen in
der Bundesrepublik Deutschland und in Berlin,
Berlijn 1975-1979. Band 1: Kataloge und Führer
der Berliner Museen, 1975, 2029 items; Band 2:
Kataloge und Führer der Münchner Museen, 1979,
2392 items.
 Congres in het Civico Museo Revoltella Galleria
d’Arte Moderna, Trieste, in samenwerking met
BiArte Associazione Italiana Biblioteche,
2-4 december 1996.
Lugt, op.cit. (noot 10).
Horst-Johs Tümmers, op.cit. (noot 12).
Frits Keers, ‘Preliminaries for a bibliography of
museum collection catalogues: some historical
observations on a hitherto neglected aspect of
museum history’, Art Libraries Journal 22 (1997),
nr. 2, p. 31. In 1992 ontving Keers een brief van
Tümmers in antwoord op zijn aanvullingen op de

17
18

19
20

21

22

tweede band. Hierin schrijft Tümmers: Leider ist
die Reihe nicht fortgeführt worden, obwohl die
Museumsleute und der Verlag interessiert waren. Ich
selbst war erschöpft von der Arbeit an den Bänden 1
und 2, fand aber keinen Nachfolger, der diese entsa­
gungsreiche Arbeit übernommen hätte. Brief toegevoegd aan band 2 van Tümmers, op.cit. (noot 12)
in de Collectie Keers. In dit exemplaar zijn tevens
toegevoegd losse bladen met aanvullingen op de
catalogus.
Keers, op cit. (noot 16), pp. 26-34.
The statutes define the purpose of thefoundation as
furthering the exchange of information about the
art of the Netherlands and Flanders and all related
activities, in particular establishing and maintaining
an international network of keepers of collections of
Dutch and Flemish art (...), in Codart Courant 1
(12/1998),?. 1.
Codart Courant, op.cit. (noot 18), p. 2.
 Keers, op.cit. (noot 8 ), p. 138. In de catalogus van
het latere Louvre uit 1798 Notice des tableaux des
écolesfrançaise et flamande wordt het schilderij
van Ludolf Bakhuizen dat zich nu in het Maurits­
huis bevindt onjuist geïnterpreteerd als Débarque­
ment du Roi Jacques II. Deze vergissing werd reeds
hersteld in de catalogus van het jaar daarop
waarin het wordt betiteld als Le débarquement
en Hollande du Roi Guillaume III (de Nassau),
lorsqu’après avoir détrôné son gendre Jacques II, et
soumis ^Angleterre, il revint, en l’année 1691, visiter
ses anciens Etats.
Catalogisering van de collectie door Dirk Jan
Hop van 11 februari 2002 tot 10 januari 2003 (32
uur per week) bekostigd uit de schenking, de ver­
lenging tot 15 september 2003 bekostigd door de
Stichting Het Rijksmuseum. De werkzaamheden
waren opgeschort vanwege sluiting door asbestvondsten van 29 april tot 23 juni 2003.
Webcatalogus van de bibliotheek van het Rijks­
museum: http://library.rijksmuseum.nl. Het is
sedert september 2002 mogelijk om binnen de
subset van tentoonstellings-, veiling- en bestandscatalogi selecties uit te voeren op plaatsnamen,
verzamelaarsnamen en jaartallen, al dan niet
gecombineerd. Een nieuwe webcatalogus met
meer selectiemogelijkheden is in ontwikkeling.
Detail afb. 1, pag. 451

aœaiL cïe

■ J V lIH f.
