ENKELE MISVATTINGEN EN MISVERSTANDEN IN EN ROND HOOFDSTUK IV VAN HET RAPPORT VERDAM
ENKELE MISVATTINGEN EN MISVERSTANDEN IN EN ROND
HOOFDSTUK IV VAN HET RAPPORT VERDAM
door Prof. A. B. Frielink
1 Inleiding
Zoals bekend, behandelt hoofdstuk IV van het rapport Verdam1) de jaarrekening
van ondernemingen.
Nu de discussie naar aanleiding van dit rapport op gang is gekomen en er ge­
legenheid is geweest de voorstellen van de Commissie te laten bezinken, kan ik mij
niet aan de indruk onttrekken dat een aantal misverstanden ten aanzien van de
jaarrekening van ondernemingen ten gevolge van het in hoofdstuk IV van het
rapport gestelde en van de bespreking daarvan in tijdschriften en op studievergaderingen, bezig zijn zich vaste voet te verwerven. Het gaat hier niet voornamelijk
om misvattingen die met en door het rapport zouden zijn ontstaan. Veeleer is het
mijn gevoelen dat het vooral om oude en hardnekkige misvattingen gaat, die nu
echter dreigen gecanoniseerd te worden.
Het bestek van een tijdschriftartikel is te enenmale onvoldoende om diep in te
gaan op de casuïstiek die nu eenmaal zeer nauw met het onderwerp verbonden is.
Ik wil me daarom beperken tot een behandeling ten principale. Het feit dat een
ietwat provocerende titel voor deze beschouwing is gekozen, gelieve de lezer te
zien als direct uitvloeisel van de wens dat velen, daardoor geprikkeld, hun moge­
lijk afwijkende opvattingen zullen kenbaar maken.
 2 Uitgangspunten van de Commissie
Uit het in bespreking zijnde hoofdstuk kunnen enkele desiderata, die de Commissie
heeft gesteld, worden afgeleid:
- verantwoording omtrent het beheer van door verschaffers van risicodragend
kapitaal ter beschikking gestelde middelen (blz. 33, regel 11 v.o.);
- informatie omtrent de financiële toestand (blz. 33, regel 9 v.o.) voor verschei­
dene groepen;
- (informatie omtrent) de bloei der onderneming (blz. 33, regel 6 v.o.);
- financiële gegevens omtrent de toestand van ondernemingen (blz. 33, regel 3
v.o.);
- (bereiken van) gezonde verhoudingen in het bedrijfsleven (blz. 35, regel 5 v.b.).
Ter bereiking van deze desiderata stelt de Commissie voor regelen te stellen om­
trent de inrichting van de jaarrekening, omtrent de publikatie van die jaarrekening,
(van bepaalde groepen ondernemingen, waaronder alle belangrijke), omtrent de
op toepassing der regelen uit te oefenen controle en omtrent de sancties bij over­
treding.
Het is opmerkelijk dat enige verbandlegging tussen de desiderata en het voorge­
stelde middel (de jaarrekening) in het rapport ontbreekt.
Stilzwijgend en als vanzelf sprekend wordt aangenomen dat de jaarrekening van
1) Herziening van het ondernemingsrecht. Rapport van de Commissie ingesteld bij beschikking
van de Minister van Justitie van 8 april 1960. ’s-Gravenhage, 1965.
m ab blz. 138

een onderneming het bij uitstek aangewezen of wellicht het enige middel is om deze
desiderata te vervullen, en dat aan alle verschillende desiderata ook door een en
hetzelfde middel (een en dezelfde jaarrekening) kan worden voldaan.
Ik acht dit een misvatting en wel ene van zodanig fundamentele aard dat zij veel
van het daarna door de Commissie voorgestelde op losse schroeven zet.
 3 De functie(s) van de jaarrekening
Van oudsher is de jaarrekening het middel waarmee bestuurders van een onder­
neming verantwoording afleggen omrent het door hen in het (recente) verleden
gevoerde beheer over de onderneming. Deze verantwoording werd (en wordt) af­
gelegd aan de eigenaren door wie de bestuurders zijn aangesteld. In het - overigens
in dit kader weinig interessante - geval, dat bestuur en eigendom in dezelfde per­
soon verenigd zijn, geldt, met aanpassing van de woordkeus, ongeveer hetzelfde.
Zolang deze functie van de jaarrekening de enige is, zal er, formeel althans, geen
behoefte bestaan aan wettelijke regelen omtrent haar inrichting, publikatie en
controle; de eigenaren zullen zelf de nodige maatregelen moeten treffen opdat de
door hen aangestelde bestuurders op adequate wijze verantwoording afleggen en
zich aan controle onderwerpen.
Historisch gezien is de tweede functie van de jaarrekening het verschaffen van
inzicht in de solvabiliteit van de onderneming aan schuldeisers in ruime zin. De
beperkte aansprakelijkheid van aandeelhouders ener N.V. maakt het stellen van
regelen omtrent de inrichting en publikatie der jaarrekening en de controle op de
jaarrekening gewenst. Schuldeisers hebben immers slechts in uitzonderingsgeval­
len (bijv. kredietverstrekkende banken) de mogelijkheid zich door eigen onderzoek
een oordeel over de solvabiliteit der als N.V. gedreven bedrijfshuishouding te
vormen.
Gegeven het belang van schuldeisers en bestuur/eigenaren zullen de voorschrif­
ten en de gebruiken meer barrières opwerpen tegen over- dan tegen onderschatting
van de solvabiliteit.
 Onder invloed van voortschrijdende ontwikkelingen zijn voor grote groepen van
belangrijke N.V.’en beide traditionele functies van de jaarrekening volstrekt ver­
ouderd, waardoor zij slechts in sterk gewijzigde formulering nog van betekenis
kunnen worden geacht. Deze ontwikkelingen betreffen enerzijds de wijziging van
de positie van aandeelhouders (eigenaren) die het laatste woord over alle zaken de
N.V. betreffende hebben, in die van beleggers die naar het hun goeddunkt hun
belang bij een N.V. uitbreiden of inkrimpen, doch zich met de gang van zaken
niet dan in noodgevallen intensief bezighouden. De hieruit voortvloeiende verzelf­
standiging van de N.V. en van haar bestuur is reeds door velen gesignaleerd. An­
derzijds heeft zich de ontwikkeling voorgedaan dat een aantal, vooral grote
N.V.’en op eigen kracht een vertrouwen in hun solvabiliteit heeft weten te ver­
werven, dat de meeste schuldeisers geen behoefte gevoelen daarover nog inlich­
tingen uit de jaarrekening te verkrijgen. Dit (veelal gerechtvaardigde) vertrouwen
straalt zelfs af op vele kleine N.V.’en (die dit niet altijd verdienen). Het is wel­
licht dienstig in dit stadium van het betoog te doen opmerken dat informatie alleen
dan van nut is, indien men er iets mee kan doen. In concreto: het kan wel „aardig”
zijn voor een aandeelhouder informatie te verkrijgen over het gevoerde beheer,
maar in feite heeft hij daar alleen iets aan indien hij op grond van die informatie
m ab blz, 139

beslissingen kan nemen. In casu betekent dit bij gunstige uitkomsten zijn aandelen­
bezit uitbreiden of trachten een dividendverhoging gerealiseerd te krijgen, bij on­
gunstige hetzij tezamen met andere aandeelhouders maatregelen tegen het bestuur
treffen, hetzij zijn aandelenbezit inkrimpen. Zo ook voor de schuldeiser, die bij
ongunstige ontwikkelingen kan trachten zijn vorderingen aan anderen over te doen
of ze versneld te doen afwikkelen. Het belang van de opmerking schuilt hierin dat
in wezen - behoudens hier niet te bespreken kwade trouw - degenen die de jaar­
rekening als informatiebron behoeven geen belang hebben bij informatie over het­
geen geschied is, doch wel over hetgeen voor de (naaste) toekomst verwacht mag
worden. Het is duidelijk dat aan een toekomstverwachting slechts dan voldoende
basis kan worden gegeven indien zij kan worden afgeleid uit hetgeen in het ver­
leden is bereikt. In de moderne, op continuïteit gebaseerde voortbrenging is dit ook
mogelijk. Doch meer dan een basis voor de toekomstverwachting kan het verleden
niet zijn.  Voor de beide tot nu toe besproken groepen (aandeelhouders en schuldeisers)
staat dit prospectieve aspect van de jaarrekening als bron van informatie waarop
zij hun beslissingen (mede) baseren sterk op de voorgrond. Doch dit geldt ook voor
andere groepen door de Commissie genoemd: de potentiële aandeelhouders en de
potentiële leveranciers en afnemers. Ook voor deze beide groepen is de jaarreke­
ning als informatiebron slechts van betekenis indien zij (mede) hierop hun beslis­
sing kunnen baseren van „potentieel” tot „reëel” te worden, en dat wil zeggen zich
een oordeel omtrent de toekomstige ontwikkeling kunnen vormen. Nu kan men
zich met enig recht afvragen waarom de N.V. zich druk zou moeten maken omtrent
potentiële aandeelhouders, leveranciers en afnemers. Ik ben daarom geneigd de
functie van de jaarrekening in dit verband wat anders te benaderen en die primair
vanuit het standpunt van de N.V. te bezien. De N.V. - als zelfstandige bedrijfshuishouding - heeft er immers een aanwijsbaar belang bij een zodanig „klimaat” te
scheppen dat zij, indien nodig, met succes een beroep op de vermogensmarkt kan
doen en dat zij niet ten gevolge van onvoldoende vertrouwen veroorzaakt door
onvoldoende informatie, geremd wordt in haar verkoop- en haar inkoopmogelijk­
heden. Secundair komt dan de functie die zou kunnen worden aangeduid als be­
scherming van potentiële aandeelhouders, obligatiehouders, leveranciers en afne­
mers: tijdig zal een ongunstige ontwikkeling bekendgemaakt moeten worden, ook
al zou dit tegen het directe belang van de N.V. in gaan.
 De functie van de jaarrekening voor de werknemers is een andere dan die voor
de overige besproken groepen. Hoezeer de Commissie suggereert dat ook hier uit­
sluitend prospectieve aspecten van betekenis zijn („die in hun belangen nauw
verbonden zijn met de bloei der onderneming”), het is duidelijk dat de werknemers
als groep tenminste even geïnteresseerd zijn in de retrospectieve beschouwing. Het
aandeel van de werknemers in het maatschappelijk resultaat van de voortbrenging
in het algemeen en van het economisch resultaat van de onderneming waarbij zij
werkzaam zijn in het bijzonder is nu eenmaal een onderwerp dat vooraan in de
belangstelling van de werknemersvertegenwoordigers staat. Het prospectieve elem a b blz. 140

ment is voor hen van ondergeschikte betekenis: zij kunnen niet veel anders doen
dan trachten een andere werkgever te vinden indien hun belangen geschaad zouden
worden door het uitblijven van „bloei der onderneming”. In de tegenwoordige
omstandigheden is dit uiteraard een veelal zeer goed te effectueren beslissing; in
andere omstandigheden zal dat anders zijn. Deze groep kan men overigens ge­
voegelijk uitbreiden met anderen dan werknemers die diensten voor de N.V. ver­
richten of als toeleveringsbedrijven optreden en zich in een ietwat afhankelijke
positie bevinden.
4 De geschiktheid van de jaarrekening voor de vervulling der verschillende
functies
Als informatiebron voor actuele en potentiële aandeelhouders zal de jaarrekening
inzicht moeten verschaffen in de waarde van de bedrijfshuishouding als toekom­
stige winstbron (de toekomstige winstgevendheid), alsmede in de tegenwoordige en
toekomstige mogelijkheden van dividenduitkering (de „dividendgevendheid”).
 Deze laatste is onder meer afhankelijk van de liquiditeit. Voor actuele en potentiële
schuldeisers zijn van betekenis de omvang van het eigen vermogen in relatie tot
het vreemde vermogen en de kans op aantasting van het eigen vermogen door ver­
liezen of uitdelingen (de toekomstige solvabiliteit), alsmede de potentie van de
huishouding op tijd haar schulden te voldoen (de toekomstige liquiditeit).
Voor de werknemers is vooral van betekenis de winstgevendheid in relatie tot de
vergoeding voor de geleverde arbeid.
In deze opsomming van winstgevendheid, dividendgevendheid, liquiditeit en
solvabiliteit vindt men ten naaste bij de elementen terug die de Commissie in artikel
2 van het Voorontwerp van wet (blz. 42) als eisen aan de jaarrekening te stellen,
heeft geformuleerd. Het heeft derhalve de schijn alsof de jaarrekening, opgesteld
volgens de eisen van de Commissie, ook alle besproken functies kan vervullen. Bij
nadere beschouwing blijkt echter dat het ontbreken van enige tijdsbepaling in de
formulering van de Commissie slechts tot een schijn van overeenstemming leidt.
Wat immers moet men verstaan onder „het vermogen” en „de rentabiliteit”? Ten
aanzien van het vermogen kan men nog zeggen dat niet anders bedoeld kan zijn dan
het vermogen op een zeker moment en wel de balansdatum. Ten aanzien van de
rentabiliteit ligt dit geheel anders. Wordt bedoeld de rentabiliteit gedurende het
verslagjaar? Maar, aangezien onder rentabiliteit verstaan wordt de verhouding
tussen winst en eigen vermogen, kan dan niet worden volstaan met het vermogen
op een gegeven moment, doch zal dit moeten worden gesplitst in eigen en vreemd
vermogen, terwijl ook gegevens verstrekt zullen moeten worden over het eigen
vermogen dat gedurende het verslagjaar in het bedrijf werkzaam is geweest.
 Echter, indien alleen de winst (als factor in de rentabiliteit) over het verslagjaar
wordt bedoeld, wordt niet voldaan aan het voor aandeelhouders hierboven ge­
wenste inzicht in de toekomstige winstgevendheid. Soortgelijke opmerkingen kan
men maken ten aanzien van de solvabiliteit en de liquiditeit (beide momentop­
namen).
5 Eerste conclusie
De functies die de jaarrekening, opgesteld conform de eisen van de Commissie, kan
vervullen zijn sterk overschat. Hier mag afin worden toegevoegd dat meer in het
RECr

c::

■ .ix K

m ab blz. 141

algemeen de jaarrekening slechts een instrument met beperkte werking is en dat
niet mag worden verwacht dat één jaarrekening een veelheid van functies zal
kunnen vervullen.
6 De waarderingsgrondslagen
Uit de eerste conclusie volgt dat bij het voorschrijven van regelen die bij het op­
stellen van een jaarrekening in acht moeten worden genomen, een der functies
als uitgangspunt moet worden gekozen.
Op basis daarvan zullen de voorschriften moeten worden ontworpen. Pas daar­
na kan worden onderzocht in hoeverre déze jaarrekening mede andere functies kan
vervullen, casu quo welke nadere informatie - niet in het keurs van de jaarrekening
te persen - op andere wijze dient te worden verstrekt.
 Aangezien ook de Commissie geen wijziging voorstelt in de vaststellingsbevoegdheid van de aandeelhoudersvergadering (gewijzigd artikel 42 WvK; blz. 49)
ligt het voor de hand als primaire functie van de door het bestuur opgestelde jaar­
rekening te zien de informatie aan aandeelhouders. De vraag doet zich nu voor of
een jaarrekening, opgesteld volgens het Voorontwerp van wet, een adequate in­
formatiebron voor aandeelhouders kan zijn. Onder voorbijgaan aan velerlei details,
wordt hier alleen stilgestaan bij artikel 5 van dat Voorontwerp. Daar wordt ge­
steld dat de waarderingsgrondslagen in het maatschappelijk verkeer als aanvaard­
baar moeten worden beschouwd. Ter beoordeling van deze eis dient teruggegrepen
te worden op de historisch eerste functie van de jaarrekening: het doen van ver­
antwoording door bestuurders aan eigenaren.
Het is immers zo, dat de grondslagen die thans en in de nabije toekomst in het
maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd voor een zeer groot
deel nog stammen uit de tijd waarin deze historisch eerste functie ook als de be­
langrijkste gold, resp. uit de tijd waarin de historisch tweede functie (inzicht aan
schuldeisers in de solvabiliteit) van essentieel belang werd geacht. Dientengevolge
ontbreekt in vele van de traditionele normen het prospectieve element geheel en
worden nog steeds normen als aanvaardbaar beschouwd als zij maar vooral de
solvabiliteit niet overschatten.
 Aandeelhouders hebben echter geheel iets anders nodig. Zij dienen inzicht te
kunnen verkrijgen in de toekomstige mogelijkheden van de onderneming om, met
continuïteit in de bedrijfsuitoefening, winst te behalen en uit te keren. Een waar­
dering van activa en passiva die voldoet aan normen die in het maatschappelijk
verkeer op grond van de historie thans nog aanvaardbaar worden geacht, belem­
mert de mogelijkheid dit inzicht te verkrijgen, te meer indien - wat niet expliciet
wordt vermeld - de waarderingsgrondslag kennelijk ook rechtstreeks van invloed
op de winst- en verliesrekening is.
Het lijkt aan geen twijfel onderhevig dat het inzicht dat aandeelhouders be­
hoeven, wél wordt gediend door een waardering volgens bedrijfseconomische
grondslagen, niet door een waardering volgens grondslagen die op in feite ver­
ouderde normen als aanvaardbaar worden beschouwd.2)
Dat door het eisen van een waardering volgens bedrijfseconomische grondslagen
de vervangingswaarde op de voorgrond zou komen lijkt een belangrijk winstpunt.
2) Voor een uitvoerige behandeling van dit onderwerp wordt verwezen naar A. Goudeket
Goed koopmansgebruik, op blz. 282 e.v. van de 39e jaargang (sept. 1965) van dit blad.
 m a b blz. 142

Er bestaat te dezen aanzien een merkwaardig misverstand: gesteld is dat een waar­
dering op vervangingswaarde de onderlinge vergelijkbaarheid van jaarrekeningen
van verschillende N.V.’en zou bemoeilijken, nu vele Nederlandse en de meeste
buitenlandse jaarrekeningen niet op deze basis worden samengesteld. Het mis­
verstand waarop deze uitspraak rust is gelegen in de stilzwijgende veronderstelling
dat jaarrekeningen op basis van historische prijzen wel onderling vergelijkbaar
zijn. Het is duidelijk dat dit ten principale onjuist is, omdat zowel de voorstelling
van de grootte van het vermogen als de voorstelling van de winst daarbij afhanke­
lijk zijn van de toevallige prijzen die op de al even toevallige aanschaffingsdatums
golden. Er is geen enkele reden te veronderstellen dat twee ondernemingen waar­
van men de jaarrekeningen wil vergelijken gemiddeld even oude duurzame activa
en voorraden bezitten.
Ook de Commissie ontkomt niet aan een misverstand omtrent deze materie.
Op blz. 53 wordt bij de toelichting tot artikel 5 opgemerkt:
„Ten dele moet de onzekerheid in de waardering ook worden teruggevoerd op het
feit dat bedrijfseconomie en accountancy weliswaar belangrijke richtlijnen te dezen
aan de hand doen, doch niet een voor ieder geval pasklare oplossing kunnen bie­
den”. Het misverstand schuilt in de stilzwijgende veronderstelling dat de „normen
die in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd” wel voor
elk geval een pasklare oplossing zouden kunnen bieden. Het tegendeel is uiteraard
waar: de variatiebreedte van deze „normen” is vele malen groter dan die van
bedrijfseconomische grondslagen.
7 Tweede conclusie
Voor het opstellen van voorschriften omtrent de jaarrekening dient één functie,
en wel die van informatie aan aandeelhouders, als uitgangspunt te worden gekozen.
 Voor de vervulling van andere, in overweging genomen functies dienen zo nodig
publikatievoorschriften los van de jaarrekening te worden gegeven. De jaarreke­
ning kan haar functie als bron van informatie voor aandeelhouders niet doel­
treffend vervullen indien de grondslagen voor de waardering slechts behoeven te
voldoen aan normen die in het maatschappelijk verkeer aanvaardbaar worden be­
schouwd op grond van historische en grotendeels verouderde functies van de jaar­
rekening. Voorgeschreven waardering op bedrijfseconomische grondslagen zal
aandeelhouders nuttige informatie verschaffen.
8 Overige punten
Het zou dit artikel te ver voeren, indien thans getracht zou worden te analyseren
welke verdere informatie voor aandeelhouders in de jaarrekening nodig is en welke
informatie bovendien ter vervulling van de overige functies moet worden verstrekt.
 Er moge één uitzondering worden gemaakt, die de winst- en verliesrekening
betreft. Om een inzicht te verkrijgen in de toekomstige winstgevendheid is het voor
aandeelhouders van essentiële betekenis te beschikken over een resultatenrekening
die de winst naar bronnen splitst. Het is daartoe bepaaldelijk onvoldoende dat van
een vijftal groepen van baten en lasten afzonderlijke vermelding wordt voorge­
schreven; het is daarbij overbodig dat de inkomsten uit deelnemingen (art. 26, sub
b, Voorontwerp; blz. 47) afzonderlijk worden vermeld indien zij in continuïteit
tot het bedrijfsresultaat behoren. Hoewel door vele schrijvers reeds het nodige is
m a b blz. 143

opgemerkt omtrent de terminologie die in het Voorontwerp van wet wordt ge­
hanteerd, is daarbij een terminologisch detail dat niet geheel zonder betekenis is,
niet naar voren gekomen. Zowel in art. 3 als in art. 6 gebruikt de Commissie de
term „getrouw”, resp. „getrouw beeld”. Dit woord „getrouw” is wat archaïstisch,
maar in de samenstellingen waarin het ten aanzien van zaken wordt gebruikt,
heeft het steeds een betekenis die aanzienlijk afwijkt van wat de Commissie ver­
moedelijk bedoelt; „een getrouwe weergave”: precies zoals het origineel, niets
toegevoegd, niets weggelaten; „een getrouwe vertaling”: zonder overbodige vrij­
heden; „deze spiegel geeft een getrouw beeld”: zonder enige vervorming. In al
deze gevallen dus: precies, zonder enige afwijking, terwijl vermoedelijk bedoeld is
dat de weergave (art. 3) of het beeld (art. 6) in zodanige mate met de werkelijkheid
overeen moeten stemmen dat geen ernstige, storende afwijkingen voorkomen.
Indien dit inderdaad de bedoeling is, dat men dat zegge. In feite kan overigens
hetzelfde worden bereikt door te spreken van „juist” (juist weergeven; juist beeld),
dat volgens een woordenboek kan worden omschreven als „zoals het moet zijn”.
m a b blz. 144.
