DE JAARREKENING IN HET NIEUWE DUITSE „AKTIENRECHT”
DE JAARREKENING IN HET NIEUWE DUITSE „AKTIENRECHT”
door Drs. F. Graafstal
I. INLEIDING
De herziening van het ondernemingsrecht is in ons land met het verschijnen van het
rapport van de Commissie Verdam een goed eind op weg gekomen. Ook in vele
andere landen is de groei van de inzichten op het terrein van het ondernemings­
recht (met name dat der openbare vennootschappen) reeds zover gevorderd, dat
men daadwerkelijk doende is met de voorbereiding van herziening van wettelijke
voorschriften, of alreeds tot invoering van nieuwe voorschriften is overgegaan.
Op dit punt zijn onze Oosterburen thans verder dan wij. Aldaar heeft, na jaren­
lange voorbereiding en discussie, op 6 September van dit jaar de zgn. „Grosse
Aktienrechtsreform” haar beslag gekregen, doordat op die datum een geheel nieuw
„Aktiengesetz” is afgekondigd1). Vooruitlopend hierop had in 1959 reeds een
partiële herziening plaats gevonden (de zgn. „Kleine Aktienrechtsreform”), toen
met ingang van 23 December 1959 nieuwe wettelijke voorschriften terzake van de
winst- en verliesrekening van „Aktiengesellschaften” werden gegeven.
In de huidige fase waarin de herziening van ons Nederlandse vennootschaps­
recht verkeert is het nuttig aandacht te geven aan wat thans in Duitsland tot stand
is gekomen. Zonder de recente wijzigingen zou de behoefte daaraan niet groot zijn:
het in 1956 in dit blad verschenen artikel van B. van Viegen geeft uitvoerige en
diepgaande beschouwingen over verschillende onderdelen van het Duitse „Aktien­
recht” en meerdere daarvan hebben nog steeds geldigheid2). Juist op het gebied van
de verslaglegging evenwel zijn vele, soms belangrijke, wijzigingen ingetreden, zodat
hernieuwde behandeling gerechtvaardigd is.
 Zoals men kon verwachten is het nieuwe recht op de „Aktiengesellschaften”
een ’’gründlich” doortimmerd en zeer gedetailleerd stuk werk geworden. Het om­
vat (tezamen met de invoeringswet) 456 paragrafen, en de tekst in het „Bundes­
gesetzblatt” beslaat liefst 109 bladzijden van elk 2 kolommen. Er is uiteraard geen
sprake van dat in het bestek van een artikel alle in de wet behandelde onderwerpen
aan de orde zouden kunnen komen. Ik wil de aandacht hoofdzakelijk beperken tot
die onderdelen, welke zich bezig houden met de jaarrekening, al zal het voor een
goed begrip hier en daar nodig zijn ter toelichting ook enige andere onderwerpen
aan te roeren. Ook dan is het terrein nog breed genoeg, en kunnen niet meer dan
wat naar mijn gedachte de hoodzaken zijn worden belicht: alleen over „Rech­
nungslegung” en „Gewinnverwendung” handelen reeds 43 pragrafen, beslaande
15 bladzijden van elk 2 kolommen! Wanneer wij zien, dat de omvang van de tekst
van de wetgeving over de jaarrekening, die de Commissie Verdam voor ogen staat,
1) In September 1958 liet het Ministerie van Justitie een zgn. „Referentenentwurf” voor een
nieuw „Aktiengesetz” verschijnen, in Mei 1960 gevolgd door een „Regierungsentwurf”. Na diep­
gaande openbare discussie en beoordeling door ondernemingsorganisaties, vakverenigingen, or­
ganisaties van vrije beroepen als juristen en accountants, en langdurige behandeling door com­
missies uit de Bundestag (als gevolg waarvan een niet onaanzienlijk aantal wijzigingen is aan­
gebracht), is het definitieve wetsontwerp in de zomer van dit jaar vrijwel zonder tegenstand door
de volksvertegenwoordiging aanvaard. De wet treedt in werking 1 Januari 1966; de voorschriften
voor de verslaglegging gelden voor het eerst voor het na 31 December 1966 aanvangende boekjaar.
2) „De jaarrekening van „Aktiengesellschaften” en de controle daarvan door de „Wirtschafts­
prüfer”,” MAB - Juni en Juli 1956.
 m a b blz. 414

naar schatting stellig minder dan een kwart is van die van het overeenkomstige
Duitse recht, doet dit voor Nederlandse ogen op zichzelf reeds weldadig aan, en
krijgt men de neiging iets minder snel tot het oordeel te komen, dat de Commissie
Verdam op het punt van de samenstelling der jaarrekening te veel zou willen
regelen, en te weinig vrijheid zou laten.
Ik wil nog twee opmerkingen maken over de wijze van behandeling van de stof.
Het zal duidelijk zijn, dat het noch binnen mijn vermogen ligt, noch zinvol is,
om op elk punt vergelijkingen met Nederlandse verhoudingen te treffen en uit­
voerige detailcritiek te leveren. Het volgende zal dus in belangrijke mate van in­
formatieve aard zijn, al zal hier en daar het bloed toch wel kruipen waar het niet
gaan kan en mij enige critische beschouwing uit de pen vloeien.
Wat de presentatie van de stof betreft: hoewel het mijn bedoeling is in de eerste
plaats aan te geven in welke richting de ontwikkeling in Duitsland is gegaan, en
daarom een behandeling van de voornaamste aangebrachte wijzigingen voorop
staat, lijkt het mij niet goed mogelijk (en ook niet doelmatig) dit strak vol te
houden. Derhalve zullen ook wel regelingen ter sprake komen, die het vroegere
Duitse vennootschapsrecht ook reeds in die vorm kende, maar waarvan het voor de
lezer wellicht toch nuttig is kennis te nemen.
Tenslotte nog een opmerking over de door mij geraadpleegde publicaties. Afgezien
van literatuur die in de tekst van dit artikel wordt aangehaald, heb ik ook in
algemene zin profijt getrokken van andere publicaties. Zij zijn aan het slot van dit
artikel vermeld.
 II. HOOFDLIJNEN VAN DE RECHTSVERNIEUWING
1 Betekenis van de „Aktiengesellschaft”
Bedacht moet worden, dat de plaats van de „Aktiengesellschaft” niet volledig ver­
gelijkbaar is met die van de naamloze vennootschap te onzent. Zij vertoont wel als
rechtspersoon in hoofdlijnen dezelfde kenmerken als de naamloze vennootschap
(aansprakelijkheid van kapitaalverschaffers beperkt tot het, in aandelen verdeel­
de, kapitaal; directie - Vorstand, raad van commissarissen - Aufsichtsrat, algemene
vergadering van aandeelhouders - Hauptversammlung als organen der vennoot­
schap), maar haar plaats is in zoverre beperkter dan de N.V., dat daarnaast voor
het bedrijfsleven in Duitsland de mogelijkheid openstaat om in de G.m.b.H. een
rechtsvorm te kiezen, waarbij eveneens de aansprakelijkheid van kapitaalverschaf­
fers beperkt is, doch met veel soepeler rechtsregels, o.m. ten aanzien van publicatie.
De A.G. is de typische rechtsvorm voor de grotere, meestal publieke vennoot­
schappen, de G.m.b.H. voor de familievennootschappen en vennootschappen,
waarvan de kapitaalverschaffers uit anderen hoofde beperkt in aantal zijn. Duits­
land telde dan ook in 1960 slechts ca. 2.500 A.G.’s, terwijl het aantal G.m.b.H.’s
ca. 34.000 bedroeg; de totale nominale kapitalen daarentegen bedroegen voor de
A.G.’s DM 29 milliard, en voor de G.m.b.H.’s DM 10 milliard3)3) Cijfers vermeld in de rede van de Minister van Justitie bij de aanbieding van het wetsontwerp
1960, weergegeven in „Die Aktiengesellschaft” van Januari 1961.
m a b blz. 415

2 Doeleinden van de rechtsvernieuwing
In de „Begründung” van het wetsontwerp worden als de twee belangrijkste doel­
einden aangegeven:
- het in toenemende mate doen deelhebben van grote lagen van de bevolking in
het nationale productievermogen door middel van verbreiding van aandelen­
bezit;
- stimulering van de functie van het aandeel als financieringsmiddel en van door­
stroming op de kapitaalmarkt4).
 Voor beide doeleinden is nodig een versterking van de rechten van aandeelhou­
ders. Deze is dan ook op vele punten aangebracht. Als de hoofdoorzaken van de
geringe belangstelling voor het aandelenbezit bij brede lagen der bevolking en de
dientengevolge geringe spreiding van het bezit ervan5) zag men de onvoldoende
berichtgeving aan aandeelhouders, en de wettelijke machtspositie van directie en
commissarissen, die onder de oude wet, uitgevaardigd in een tijd waarin het
„Führerprinzip” hoogtij vierde, dan ook inderdaad zeer groot was6). Gestreefd
moest dus worden naar verbetering van het klimaat van het „Aktiensparen”.
 De nieuwe wet gaat dan ook duidelijk uit van de economische eigendom van de
aandeelhouders van de onderneming en vrijwel alle wijzigingen die de nieuwe wet
inhoudt, zijn evenzovele verbeteringen van de positie van de aandeelhouders. Dat
daarbij grenzen zijn gesteld, met name door de belangen van de onderneming en
de daarbij als werkenden betrokkenen, is evenzeer duidelijk uitgesproken. Ten
aanzien van het element berichtgeving aan aandeelhouders erkent de wet de be­
hoefte van de onderneming aan een zekere mate van geheimhouding, terwijl op
het punt van de macht in de onderneming veel meer is gezocht naar maatregelen
die minimumrechten van aandeelhouders zeker stellen en willekeur van het bestuur
voorkomen, dan dat gestreefd is naar wijziging van het fundamentele organisatie­
principe van de ondernemingsgewijze voortbrenging, waarbij de directie, onder
toezicht van commissarissen, verantwoordelijk is voor leiding en besluiten. De
wetgever was realistisch genoeg om te erkennen, dat een vergadering van aandeel­
houders niet in staat is om beslissingen over het beleid te nemen, en evenmin over
voldoende inzicht beschikt om een jaarrekening vast te stellen. Vaststelling van
de jaarrekening blijft in Duitsland een zaak waaraan de aandeelhouders niet te pas
komen. Dit verschilt weliswaar de jure, doch in veel gevallen niet de facto veel met
de situatie in ons land; wanneer er evenwel iets bijzonders aan de hand is, en de
aandeelhouders geactiveerd worden, blijkt dat deze bij ons toch nog wel degelijk
invloed kunnen uitoefenen.
 3 Korte inhoud van de wijzigingen
Hieronder volgt eerst een schets van de voornaamste wijzigingen. Die onderwerpen,
waarvan verwacht mag worden, dat zij de lezers van dit blad meer in het bijzonder
zullen interesseren, krijgen dan later een wat meer gedetailleerde behandeling. Dit
4) Tot het laatste beoogde ook bij te dragen de enige jaren geleden ingevoerde differentiëring
in het tarief van de „Körperschaftsteuer”, waarbij het tarief voor uitgedeelde winst aanzienlijk
lager ligt dan dat voor in bedrijf gehouden winst.
5) Volgens een onderzoek van het Statistische Bundesamt bevond in September 1958 28°/o van
het totale nominale kapitaal der A.G.’s zich in handen van andere A.G.’s, terwijl verder nog
51,2% in vaste handen („Dauerbesitz”) was. „Börsenbesitz” was dus slechts 28,8 %.
6) Het oude Aktienrecht dateerde van 1937.
m a b blz. 416

zijn de voorschriften voor de samenstelling van de balans en de winst- en verlies­
rekening, het directieverslag („Geschäftsbericht”), en de controle door de accoun­
tant, alsmede het concernrecht.
 a. Beslissingsbevoegdheid ten aanzien van vaststelling van de jaarrekening en de
winstbestemming
Onder de oude wet was de wettelijke bevoegdheid van het bestuur der A.G. om
zowel de jaarrekening vast te stellen als te disponeren over de resultaten vrijwel
onbeperkt; de aandeelhouders waren dientengevolge vrijwel geheel onmondig. De
oude wet kende niet, zoals te onzent, een formeel recht tot vaststelling van de
jaarrekening toe aan de algemene vergadering van aandeelhouders, maar liet de
beslissing hierover uitsluitend aan het bestuur. Zodra de door de „Vorstand” opge­
maakte jaarrekening was goedgekeurd door de „Aufsichtsrat”, was de jaarrekening
vastgesteld. En aangezien het bestuur vrijwel onbeperkte bevoegdheid had om in de
jaarrekening zowel stil als open te reserveren, hadden aandeelhouders ook wettelijk
geen recht op beslissing ten aanzien van de winstbestemming. Om het extreem
te stellen: besluiten van het bestuur om de gehele winst te reserveren waren vol­
maakt rechtsgeldig.
 Het nieuwe recht heeft een tussenweg ingeslagen, welke beoogt enerzijds de
rechten van aandeelhouders op een bepaalde dividenduitkering zeker te stellen,
anderzijds het bestuur vrijheid te laten tot een redelijke mate van zelffinanciering
van de onderneming. Tot vaststelling van de jaarrekening (dus van de grootte van
de resultaten) blijft uitsluitend het bestuur bevoegd (tenzij, hetgeen ons slechts
theoretisch denkbaar lijkt, het bestuur besluit om de vaststelling aan aandeelhou­
ders over te laten). Het recht om over de gehele winst te disponeren wordt evenwel
beperkt: door voorschriften over de waardering wordt de vrijheid tot vorming van
stille reserves in belangrijke mate ingeperkt, terwijl ook de open reservering aan
banden is gelegd. Wat dit laatste betreft komen de bepalingen hierop neer, dat het
bestuur (afgezien van zeer beperkte toevoegingen aan een wettelijke reserve) ten
hoogste de helft van de jaarwinst zonder meer vrij mag reserveren. De mogelijkheid
staat evenwel open, dat de statuten het bestuur machtigen tot reservering van een
groter gedeelte van de winst, echter met die beperking, dat die machtiging rechtens
vervalt zodra de vrije reserves de helft van het aandelenkapitaal bedragen. Dan
wordt het recht van het bestuur tot reserveren weer beperkt tot de helft van de
jaarwinst7).
 Of de practische werking van deze bepalingen omtrent de open reservering nu
erg groot zal zijn, vermag ik niet te beoordelen. De omstandigheid dat de algemene
vergadering van aandeelhouders gerechtigd is om, in aanvulling op de reeds door
het bestuur bepaalde winstreservering, tot verdergaande winstinhouding te be­
sluiten, zal tot gevolg kunnen hebben, dat de situatie bij de grote publieke „Aktien­
gesellschaften” in de toekomst niet zo veel zal veranderen. Daar zal de vergadering
van aandeelhouders, evenals bij ons als er geen bijzondere dingen aan de hand zijn,
desbetreffende voorstellen van het bestuur wel aanvaarden. Maar hoewel de wet­
telijke bevoegdheden van het bestuur tot vaststelling van de jaarrekening en dis­
positie over de winst onder de nieuwe wet nog altijd groter zijn dan in ons land,
7) Er zijn ook nog bepalingen, welke handelen over de winstreservering in het geval de al­
gemene vergadering van aandeelhouders de jaarrekening vaststelt, maar aangezien dit laatste
weinig zal voorkomen, zullen die bepalingen weinig feitelijke betekenis hebben.
m a b blz. 417

zijn de mogelijkheden tot willekeur door de veel scherpere bepalingen ten aanzien
van opstelling der jaarrekening en publiciteit, waarover ik hierna nog zal spreken,
in vergelijking met vroeger aanzienlijk ingeperkt.
 b. lnhoud van balans en winst- en verliesrekening
Op dit punt zijn belangrijke wijzigingen aangebracht, die beogen de openheid en
de zeggingskracht van de gepubliceerde jaarrekening te vergroten. Wat betreft de
balans is, voornamelijk door middel van voorschriften omtrent de specificatie der
balansposten en toelichtingen hierop, getracht het inzicht, dat deze vermag te
geven in de liquiditeitspositie, te verbeteren. Belangrijker nog is, dat ernstige po­
gingen zijn gedaan (vooral ook door de hierna sub c. aangeduide bepalingen, die de
mogelijkheden tot vorming van stille reserves beperken) de balans een betere in­
dicatie te doen geven omtrent de omvang van het eigen vermogen der vennootschap
dan voorheen vaak het geval was.
Dit laatste is natuurlijk ook van grote betekenis voor het inzicht in de rentabili­
teit. Ten aanzien van de winst- en verliesrekening is voorts zeer gedetailleerd voor­
geschreven, in welke mate deze moet worden gespecificeerd; het meest kenmer­
kende verschil met de oude wetgeving daarbij is, dat vermelding van de omzetten
nu verplicht is8). Nieuw is voorts de verplichting tot publicatie van geconsoli­
deerde jaarrekeningen, waaromtrent eveneens vrij gedetailleerde voorschriften zijn
gegeven. Zij maken deel uit van een nieuw gecreëerd concernrecht, dat de rechts­
verhoudingen in het concern regelt.
 c. Waarderingsgrondslagen
Ook het oude recht kende reeds dwingende regels voor de waardering. Zij zijn
echter belangrijk verscherpt, vooral in die zin, dat waar voorheen eigenlijk alleen
regels voor maxima werden gegeven, thans ook (en vooral) minimum-grenzen zijn
getrokken. Hierin komt duidelijk het streven naar een zo veel mogelijk tegengaan
van vorming van stille reserves tot uitdrukking. Tot welke bezwaren dit alles
kan leiden zullen wij straks nog zien. Tot de vorming van inzicht in de rentabiliteit
beoogt verder bij te dragen de verplichting om in het „Geschäftsbericht” zodanige
mededelingen omtrent de toegepaste waarderingsgrondslagen te doen, dat inzicht
in vermogen en rentabiliteit wordt verkregen, alsmede de verplichting om mede­
deling te doen van wijzigingen in grondslagen, die de vergelijkbaarheid der cijfers
met die van vorige jaren beïnvloeden, en van de kwantitatieve invloed daarvan.
d. Recht van aandeelhouders op informatie en op betwisting van de juistheid der
jaarrekening
Ook hier is het streven naar versterking van de rechtspositie van de aandeelhouders
merkbaar.
De bepalingen omtrent de verplichting van de directie tot het geven van ant­
woord op vragen uit de algemene vergadering van aandeelhouders zijn verscherpt.
Beantwoording weigeren mag slechts op in de wet vermelde gronden (o.m. als me­
dedeling tot een „nicht unerheblichen Nachteil” voor de vennootschap zou leiden,
8) In feite gelden de nieuwe voorschriften voor de indeling van de winst- en verliesrekening
merendeels reeds vanaf 23 December 1959, toen de zgn. „Kleine Aktienrechtsreform” zijn beslag
kreeg.
m a b blz. 418

of als de vraag gaat over waarderingsgrondslagen, terwijl „die Angaben im Ge­
schäftsbericht ausreichend erscheinen”9).
 Dit zou een dode letter kunnen zijn, ware het niet, dat ook nakoming van de
antwoordplicht veel beter is gewaarborgd dan vroeger. Het antwoord resp. de
weigering tot antwoorden moet worden geprotocolleerd, terwijl elke aandeelhou­
der, die meent geen (voldoende) antwoord te hebben ontvangen, een gerechtelijke
beslissing daaromtrent kan vragen.
Een regeling, die overeenkomst vertoont met die, welke de Commissie Verdam
voorstelt met betrekking tot gedingen omtrent jaarrekeningen (artikelen 27-31 van
het voorontwerp van wet op de jaarrekeningen van ondernemingen), vindt men in
dat deel van het „Aktiengesetz”, dat over de nietigheid der jaarrekening handelt.
Behalve op diverse andere gronden is de jaarrekening nietig wanneer:
- deze niet de voorgeschreven specificaties bevat en daardoor de duidelijkheid en
overzichtelijkheid is geschaad;
- de voorschriften omtrent de maximaal toelaatbare waarderingen niet in acht
zijn genomen;
- de voorschriften omtrent de minimale waarderingen niet in acht zijn genomen
en daardoor de vermogenspositie en de rentabiliteit met opzet onjuist zijn weer­
gegeven.
 Het zal in de practijk waarschijnlijk wel meevallen, maar op schrift ziet het er
nogal bars uit. De verantwoordelijkheid en het gezag van de accountant, aan wie
de „Pflichtprüfung” is opgedragen (hierover later), lijken hiermee niet geringer
te zijn geworden. Overigens kan in elk geval, waarin vermoeden bestaat dat posten
in de jaarrekening „nicht unwesentlich unterbewertet” zijn, of het „Geschäfts­
bericht” niet alle voorgeschreven informatie bevat, een gerechtelijke beslissing tot
onderzoek door een „Sonderprüfer” (die niet de gewone accountant mag zijn)
worden verzocht. Dat verzoek moet dan worden gedaan door aandeelhouders, die
tezamen tenminste 5 °/o van het aandelenkapitaal of tenminste DM 1 mill. aande­
len bezitten. Dit laatste lijkt toch wel een doelmatige rem op een al te groot aantal
twisten waarin het bestuur verzeild kan raken, een rem die ontbreekt in het door
de Commissie Verdam in artikel 27 van haar voorontwerp van wet voorgestelde,
volgens hetwelk iedere belanghebbende, die meent dat de jaarrekening niet beant­
woordt aan de wettelijke eisen, de onderneming kan dagvaarden.
e. Bescherming van minoriteits-aandeelhouders
Dusdanige bescherming is in meerdere van de in het voorgaande behandelde voor­
schriften reeds begrepen. Daarnaast vallen nog enige interessante, nieuwe bepalin­
gen te noemen, die de rechten van minoriteiten beogen te beschermen.
 De eerste, die ik hierbij op het oog heb, is de plicht voor elke onderneming
(ook niet-A.G.’s) om, zodra deze meer dan een kwart gedeelte van het aandelen­
kapitaal (opties op aandelen meegerekend) van een A.G. bezit, het bestuur van
deze A.G. hiervan mededeling te doen. Het bestuur moet dit dan onmiddellijk pu­
9) Ingeval de jaarrekening door de algemene vergadering van aandeelhouders wordt vast­
gesteld, moet evenwel elke gewenste inlichting over waarderingsgrondslagen (inch afschrijvingsprocedures) worden gegeven. Alleen zo’n bepaling zal al wel voldoende zijn om te voorkomen,
dat een bestuur zou besluiten om af te zien van zijn recht om de jaarrekening vast te stellen en dit
aan de algemene vergadering over te laten.
m ab blz. 419

bliceren, onder vermelding van de naam van de desbetreffende onderneming.
Deze procedure moet worden herhaald, zodra laatstbedoelde onderneming een
meerderheidsbezit heeft verworven.
Deze bepaling heeft sterke tegenstand van het bedrijfsleven ontmoet10). Men
meende, dat deze doorbreking van het beginsel der anonymiteit verstarring in de
hand zou werken en een onnodige verzwaring inhield voor het Duitse bedrijfs­
leven tegenover buitenlandse ondernemingen, met name in de E.E.G., alwaar soort­
gelijke bepalingen ontbreken11). De wetgever is er niet voor gezwicht. Volgens
sommiger mening zag deze hier een middel in om concentraties tegen te gaan. De
formele motivering luidde, dat het van belang was dat de vorming van concernverhoudingen openbaar was, en dat met name andere aandeelhouders dan de
„pakketbezitter”, die uit inside-information weet of de aandelen meer waard
zijn dan de beurskoers, beschermd moeten worden. Door de desbetreffende mede­
deling zouden de aandeelhouders-buitenstaanders dan gewaarschuwd worden dat
de beurskoers te laag is12).
 Helemaal overtuigend lijkt mij dit niet. Bij de veel grotere openheid van de
jaarrekening onder de nieuwe wetgeving moet het gevaar van een te lage beurs­
koers door gebrek aan kennis reeds sterk verminderd zijn.
Een ander complex van bepalingen beoogt aandeelhoudersbelangen te beschermen
in situaties, waarin anderen reeds een meerderheidspositie hebben opgebouwd. Zij
maken deel uit van een geheel nieuw onderdeel van het Aktienrecht, dat de concernverhouding regelt13). Hierbij wordt het uitoefenen van macht door middel van
het bezit van de meerderheid van het aandelenkapitaal aan regels gebonden, en
rechten van minoriteiten op minimale dividenduitkeringen of op overdracht van
hun aandelen aan de majoriteit geregeld. Ik kom hierop later uitvoeriger terug.
III. DE BALANS
1 Algemene bepalingen
Binnen drie maanden na afloop van het boekjaar moeten de jaarrekening en het
directieverslag zijn opgemaakt en voorgelegd aan de controlerende accountant of­
wel „Abschlussprüfer” (van die drie maanden zou menig Nederlandse bedrijf nog
wel wat staan te kijken). Daarna gaat het kennelijk kalmpjes aan: na controle
gaan jaarrekening, directieverslag en accountantsrapport naar de „Aufsichtsrat”,
welke laatste dan een maand krijgt om deze stukken te beoordelen. Wij weten reeds,
dat wanneer de „Aufsichtsrat” met de stukken accoord gaat, de jaarrekening is
vastgesteld. De stukken worden dan ter kennis gebracht van de algemene vergade­
ring van aandeelhouders („Hauptversammlung”), die binnen acht maanden (vroe­
10) Vgl. „Die Aktiengesellschaft” van April 1961, waarin is opgenomen de „Stellungnahme”
tegen het wetsontwerp door de „Spitzenverbande der gewerblichen Wirtschaft”.
u ) Niet evenwel in de V.S., waar de Securities Exchange Act nog zwaardere eisen aangaande
mededelingen omtrent aandelenbezit stelt.
12) Aldus Dr. W. Strauss, Staatssecretaris van het Bundesjustizministerium”, in „Grundlagen
und Aufgaben der Aktienrechtsreform” in „Die Aktiengesellschaft”, Januari 1960.
 13) Het Aktiengesetz bestaat in hoofdzaak uit 3 delen: de eerste twee regelen de „Aktiengesell­
schaft” en de „Kommanditgesellschaft auf Aktien” (deze laatste is - evenals bij ons - niet be­
langrijk), het derde de „Verbundene Unternehmungen”.
m a b blz. 420

ger vijf, met de mogelijkheid dat statuten verlengden tot zeven) na afloop van het
boekjaar moet worden gehouden.
Als algemene grondslag voor de jaarrekening geldt: „Er ist klar und übersicht­
lich auf zu stellen und muss im Rahmen der Bewertungsvorschriften einen mög­
lichst sicheren Einblick in die Vermögens- und Ertragslage der Gesellschaft geben.”
Het tweede deel van deze bepaling is nieuw geformuleerd; het komt in strekking
overeen met artikel 2 van het voorontwerp van wet op de jaarrekening van de
Commissie Verdam14). De eis van een „möglichst sicheren Einblick” lijkt wel iets
hoger te grijpen dan het „verantwoord oordeel”, maar als wij straks naar de waarderingsvoorschriften zien, zal blijken dat daar wel wat op af te dingen valt, en dat
ook de Duitse wetgever niet is ontkomen aan het gevaar van alle vaste waarderingsvoorschriften, nl. dat zij in bepaalde gevallen het doel voorbij schieten en
juist het tegendeel opleveren van een juist beeld van vermogen en resultaat. Ook
met betrekking tot de eis van overzichtelijkheid zal de lezer wel even met de ogen
knipperen, als hij straks ziet welke overmaat van détailgegevens balans en winst- en
verliesrekening moeten bevatten.
Er bestaat een wettelijke plicht tot reservering, die echter van geringe betekenis
is: van de jaarwinst moet 5 % aan de wettelijke reserve worden toegevoegd, totdat
deze 10 % (of een hoger percentage als de statuten dat bepalen) van het aandelen­
kapitaal heeft bereikt.
 2 Indeling balans
Evenals voorheen is de opstelling van de Duitse jaarrekening aan een bijzonder
strikt schema gebonden, dat voor vrijwel alle soorten ondernemingen geldt (ban­
ken en verzekeringmaatschappijen zijn andere schema’s voorgeschreven). Het
volgt hieronder:
Actiefzijde:
I. Ausstehende Einlagen auf das Grundkapital;
davon eingefordert;
II. Anlagevermögen:
A. Sachanlagen und immaterielle Anlagewerte:
1 Grundstücke und grundstücksgleiche Rechte mit Geschäfts-, Fabrikund anderen Bauten;
2 Grundstücke und grundstücksgleiche Rechte mit Wohnbauten;
3 Grundstücke und grundstücksgleiche Rechte ohne Bauten;
4 Bauten auf fremden Grundstücken, die nicht zu Nummer 1 oder 2 ge­
hören;
5 Maschinen und maschinelle Anlagen;
6 Betriebs- und Geschäftsausstattung;
7 Anlagen im Bau und Anzahlungen auf Anlagen;
8 Konzessionen, gewerbliche Schutzrechte und ähnliche Rechte sowie
Lizenzen an solchen Rechten;
B. Finanzanlagen:
1 Beteiligungen;
14) „De jaarrekening geeft, met inachtneming van de bepalingen van deze wet, een zodanig
inzicht, dat een verantwoord oordeel kan worden gevormd omtrent het vermogen en de rentabili­
teit van de onderneming, alsmede omtrent haar solvabiliteit en liquiditeit.”

m ab blz. 421

2 Wertpapiere des Anlagevermögens, die nicht zu Nummer I gehören;
3 Ausleihungen mit einer Laufzeit von mindestens vier Jahren; davon
durch Grundpfandrechte gesichert;
III. Umlaufvermögen:
A. Vorräte:
1 Roh-, Hilfs- und Betriebsstoffe;
2 Unfertige Erzeugnisse;
3 Fertige Erzeugnisse, Waren;
B. Andere Gegenstände des Umlaufvermögens:
1 Geleistete Anzahlungen, soweit sie nicht zu II A Nr. 7 gehören;
2 Forderungen aus Lieferungen und Leistungen;
davon mit einer Restlaufzeit von mehr als einem Jahr:
3 Wechsel;
davon bundesbankfähig:
4 Schecks;
5 Kassenbestand, Bundesbank- und Postcheckguthaben;
6 Guthaben bei Kreditinstituten;
7 Wertpapiere, die nicht zu Nummer 3, 4, 8 oder 9 oder zu II B gehören;
8 Eigene Aktien unter Angabe ihres Nennbetrags;
9 Anteile an einer herrschenden oder an der Gesellschaft mit Mehrheit
beteiligten Kapitalgesellschaft oder bergrechtlichen Gewerkschaft unter
Angabe ihres Nennbetrags, bei Kuxen ihrer Zahl;
10 Forderungen an verbundene Unternehmen;
11 Forderungen aus Krediten, die
a) unter Par. 8915)
b) unter Par. 11515) fallen;
12 Sonstige Vermögensgegenstände;
IV. Rechnungsabgrenzungsposten;
V. Bilanzverlust.
 Passiefzijde:
I. Grundkapital;
II. Offene Rücklagen:
1 Gesetzliche Rücklagen;
2 Andere Rücklagen (freie Rücklagen);
III. Wertberichtigungen;
IV. Rückstellungen:
1 Pensionsrückstellungen;
2 Andere Rückstellungen;
V. Verbindlichkeiten mit einer Laufzeit von mindestens vier Jahren:
1 Anleihen;
davon durch Grundpfandrechte gesichert:
2 Verbindlichkeiten gegenüber Kreditinstituten;
davon durch Grundpfandrechte gesichert:
15) Vorderingen op directieleden resp. commissarissen.
m a b blz. 422

3 Sonstige Verbindlichkeiten;
davon durch Grundpfandrechte gesichert:
Von Nummern 1 bis 3 sind vor Ablauf von vier Jahren fällig:
VI. Andere Verbindlichkeiten:
1 Verbindlichkeiten aus Lieferungen und Leistungen;
2 Verbindlichkeiten aus der Annahme gezogener Wechsel und der Ausstel­
lung eigener Wechsel;
3 Verbindlichkeiten gegenüber Kreditinstituten, soweit sie nicht zu V. ge­
hören;
4 Erhaltene Anzahlungen;
5 Verbindlichkeiten gegenüber verbundenen Unternehmen;
6 Sonstige Verbindlichkeiten;
VII. Rechnungsabgrenzungsposten;
VIII. Bilanzgewinn.
Ik plaats hierbij de volgende kanttekeningen.
Het inzicht in de liquiditeit wordt inderdaad wel bevorderd door de te verstrek­
ken gegevens terzake van de looptijd van bepaalde vorderingen en schulden; de
balans blijft evenwel een onvolkomen middel om dit inzicht te geven.
Men mist de vrijheid om, terwille van overzichtelijkheid, onbeduidende posten
samen te voegen met andere.
 Ook bij de indeling op zich zelve kan men vraagtekens zetten: horen vorderingen
op „Verbundene Unternehmungen” (post III B 10), voorzover zij een financieringskarakter hebben, niet veel eerder thuis onder „Anlagevermögen”, vlak onder
deelnemingen? Vinden „Wertberichtigungen”, aan de creditzijde van de balans op
te nemen, geen betere plaats als (binnenslijns afzonderlijk opgenomen) aftrekpost
bij het actief, waarop de „Wertberichtigung” betrekking heeft16)? Vormen aan­
delen in een heersende vennootschap (III B 9) nu een vlottend actief?
Had er bij zo’n hoeveelheid details niet een voorziening voor belastinglatenties
bij gekund? Mogelijk bestaat aan de laatste niet zo’n behoefte, omdat in Duitsland
verschillen tussen commerciële balans en fiscale balans veel minder voorkomen dan
bij ons. Zulks is in belangrijke mate toe te schrijven aan de omstandigheid, dat in
het algemeen geen fiscale waarderingen zijn toegelaten die lager zijn dan die in de
commerciële balans. Dit betekent o.m. dat, zo het fiscale recht faciliteiten toestaat
op het punt van waarderingen, daarvan alleen gebruik mag worden gemaakt in­
dien in de commerciële balans op gelijke wijze wordt gewaardeerd.
Van bepaalde specificaties is het niet gemakkelijk in te zien welk wezenlijk
belang wordt gediend; dit lijkt mij bv. het geval te zijn bij de actiefposten III B
3 t/m IIIB 6 en de actiefposten III 11a en III 11b. Ook afzonderlijke kennis van de
voorraden grondstoffen, halfproducten en producten zal ons vaak niet veel zeggen.
Kennelijk ook de Duitsers niet, want in de - hierna nog ter sprake komende - ge­
consolideerde balans mogen de voorraden wèl in één post worden weergegeven.
 16) Daarbij moet opgemerkt worden, dat „Wertberichtigungen” alleen mogen plaats vinden bij
de „Sachanlagen”, de „Beteiligungen” en de „Wertpapiere des Anlagevermögens”, alsmede over
algemene debiteurenrisico’s, en dat zij moeten worden gespecificeerd. „Wertberichtigungen” op
voorraden en individuele debiteuren moeten direct aan de actiefzijde in mindering worden
gebracht; dan behoeven zij - merkwaardigerwijze - evenwel geen afzonderlijke vermelding.
m a b blz. 423

3 Waarderingsgrondslagen
Van veel meer belang dan de indeling zijn de waarderingsgrondslagen. Hier heeft
men zich veel moeite gegeven om èn door het aangeven van grenzen in de waar­
deringen, èn door het verplicht stellen van uitvoerige mededelingen omtrent de ge­
kozen waarderingssystematieken en de daarin aangebrachte wijzigingen, willekeur
in de waarderingen en de vorming van stille reserves zo niet geheel te voorkomen
dan toch in belangrijke mate te beperken.
Wat de informatie omtrent de waarderingsgrondslagen betreft, lijkt mij het
belangrijkste, dat in het „Geschäftsbericht” „die Bewertungs- und Abschreibungs­
methoden so vollständig anzugeben (sind) wie es zur Vermittlung eines möglichst
sicheren Einblicks in die Vermögens- und Ertragslage der Gesellschaft erforderlich
ist”.
Deze eis, gecombineerd met het voorschrift, dat afzonderlijke vermelding ver­
plicht stelt (voor elk der onder het „Anlagevermögen” opgenomen categorieën
activa) van de in het boekjaar plaats gevonden hebbende aanschaffingen, afboe­
kingen en afschrijvingen, terwijl bovendien nog afzonderlijk de afschrijvingen op
de in het boekjaar aangeschafte activa moeten worden opgegeven, bevorderen in
belangrijke mate de openheid van de jaarrekening en vormen een belangrijke rem
op stil reserveren in vaste activa. Belangrijk is ook, dat wezenlijke wijzigingen in de
waarderingsgrondslagen moeten worden medegedeeld, onder opgave van de in­
vloed die zij hebben gehad op de resultaten17).
 Ik denk dat de Nederlandse lezer minder positief zal oordelen over de voorschrif­
ten voor de waarderingsgrondslagen, die de wet zelf geeft. Dit zal hem reeds direct
duidelijk worden, als hij ziet naar de voorschriften voor de waardering van vaste
activa en voorraden. Dan wacht degene die in enigerlei vorm toepassing van de
vervangingswaarde voorstaat een grote teleurstelling: die toepassing is niet toe­
gestaan. Voor beide groepen activa is dwingend voorgeschreven, dat zij op basis
van aanschaffingsprijzen moeten worden gewaardeerd.
De vaste activa moeten worden gewaardeerd op aanschaffingskosten, verminderd
met „planmässige” afschrijvingen, te verdelen over de jaren waarin het actief naar
verwachting nuttig kan worden gebruikt. Daarnaast zijn „ausserplanmässige”
afschrijvingen toegelaten, doch alleen indien de activa op de balansdatum kennelijk
een lagere waarde hebben, of volgens de fiscale waarderingsregels een lagere waar­
dering toegestaan is. Wanneer later dergelijke extra-afschrijvingen overbodig blij­
ken te zijn geweest, behoeven zij niet ongedaan te worden gemaakt.
Noch waardering in de balans van vaste activa tegen vervangingswaarde, noch
bepaling van afschrijvingen in de winst- en verliesrekening op basis van die waarde
is derhalve toegestaan. Wat dit laatste betreft houdt de nieuwe wet achteruitgang in
ten opzichte van de voorheen bestaande toestand: toen konden tenminste nog de
afschrijvingen tegen vervangingswaarde worden berekend.
De wetgever geeft voorts nog enige waarderingsregels voor specifieke vaste ac­
tiva. Kosten van oprichting en financiering mogen niet worden geactiveerd. Kosten
17) In de wet staat dit voor ons gevoel weer wat te strak: indien als gevolg van de desbetref­
fende wijzigingen een netto resultaat wordt getoond, „der um mehr als zehn vom Hundert unter
oder über dem Betrag liegt, der ohne die Aenderung auszuweisen wäre, so ist der Unterschieds­
betrag anzugeben, wenn er einhalb vom Hundert des Grundkapitals übersteigt”.
 m a b blz. 424

van inbedrijfstellen mogen worden geactiveerd, doch dan moeten zij afzonderlijk
worden vermeld en met tenminste 20 % per jaar worden afgeschreven. Hetzelfde
geldt voor betaalde goodwill.
Tot het „Anlagevermögen” behoren ook de deelnemingen. Daaronder vallen in
ieder geval aandelen in vennootschappen die 25 % of meer van het aandelenka­
pitaal vertegenwoordigen. Die mogen dus ook niet hoger dan de aanschaf fingskosten worden gewaardeerd. Nu vult de verplichte publicatie van een geconsoli­
deerde jaarrekening (waarover straks) hier wel de leemte in de informatie op voor
de 50 %-deelnemingen die in de consolidatie moeten worden betrokken, doch deze
blijft bestaan voor minderheidsdeelnemingen en deelnemingen in het buitenland
(deze laatste behoeven niet te worden geconsolideerd). Naar mijn mening is deze
materie in het voorontwerp van wet op de jaarrekening van de Commissie Verdam
(art. 12), alwaar mededeling van de vermogenswaarde (en de mutaties daarin) van
deelnemingen verplicht is gesteld, beter geregeld dan in het hier besproken Aktien­
gesetz.
De voorraden en andere vlottende activa moeten gewaardeerd worden tegen aanschaffingskosten of lagere marktwaarde. Waardering in de balans tegen vervan­
gingswaarde is dus niet toegestaan. Anders dan bij vaste activa bestaat hier evenwel
de mogelijkheid om althans met betrekking tot de winst- en verliesrekening het
effect van een calculatie tegen vervangingswaarden te benaderen; de wet staat nl.
toepassing van het lifo-systeem uitdrukkelijk toe1*18).
Dat nu juist deze methode is gekozen, waar overigens de nieuwe wet zich duide­
lijk tegen stil reserveren heeft gekeerd, is niet erg begrijpelijk.
 Ook overigens Iaat de wet nog wel enige ruimte tot - laten we zeggen - voor­
zichtige waardering. Toegestaan is nl., dat een lagere waarde (dan aanschaffings­
prijs of marktprijs) mag worden gekozen, als dit nodig is om te verhinderen „dass
in der nächsten Zukunft der Wertansatz . . . auf Grund von Wertschwänkungen
geändert werden muss”, terwijl dit eveneens toegelaten is voorzover de fiscus een
lagere waardering toestaat.
Op het punt van de voorzieningen is de wet weer strak. Zij mogen alleen worden
gevormd voor „ungewisse Verbindlichkeiten und für drohende Verluste aus schwe­
benden Geschäften”. Verder nog voor lopende en toegezegde pensioenen19), en
voor uitgesteld onderhoud, voorzover dit het volgende jaar wordt verricht. Onderhoudsvoorzieningen, die op langere perioden betrekking hebben, zijn dus niet
toegestaan, hetgeen ongetwijfeld als een tekortkoming moet worden aangemerkt.
Als algemene regel voor de hoogte van voorzieningen geldt dan nog, dat zij slechts
mogen worden gevormd tot het bedrag, dat „nach vernünftiger kaufmännischer
1S) Par. 155, Abs. 1: „Soweit es den Grundsätzen ordnungsmässiger Buchführung entspricht,
kann für den Wertansatz gleichartiger Gegenstände des Vorratsvermögens unterstellt werden, dass
die zuerst oder dass die zuletzt angeschafften oder hergestellten Gegenstände zuerst oder in einer
sonstigen bestimmten Folge verbraucht oder veräussert worden sind.”
19) Merkwaardig is, dat vorming van dergelijke pensioenvoorzieningen niet verplicht is. Het
achterwege laten is toch in strijd met het wettelijke uitgangspunt, dat de jaarrekening een „mög­
lichst sicheren Einblick” in de vermogenspositie moet geven. Volgens van regeringswege gegeven
toelichtingen is op dit punt vrijheid gelaten uit sociaal-politieke overwegingen: anders zouden
diverse ondernemingen niet meer in de huidige omvang pensioentoezeggingen kunnen doen!

m a b blz. 425

Beurteilung notwendig ist”. Stille reserves onder voorzieningen zullen dus alleen
nog mogen voorkomen voorzover zij het gevolg zijn van schattingsfouten.
 Het voorgaande overziende, mag men concluderen, dat alhoewel de wet nergens
de vorming van stille reserves expressis verbis verbiedt (dit was wel gebeurd in het
„Regierungsentwurf”; het bleek echter niet goed mogelijk een sluitende omschrij­
ving van het begrip „stille reserves” te geven), toch duidelijk is gestreefd naar be­
perking van stille reserveringen. En voorts, dat ook hier weer de wetgever niet is
ontkomen aan de gevaren van strakke detailregels.
IV. DE WINST- EN VERLIESREKENING
De lezer zal het wellicht geen prettige lectuur vinden, maar zo hij zich een oordeel
wil vormen over de doelmatigheid van de bindend voorgeschreven winst- en ver­
liesrekening, zal hij de volgende waslijst moeten doornemen:
1 Umsatzerlöse
..............
2 Erhöhung oder Verminderung des Bestands
an fertigen und unfertigen Erzeugnissen
..................................
3 Andere aktivierte Eigenleistungen
..............
4 Gesamtleistung
..............
5 Aufwendungen für Roh-, Hilfs- und Be­
..............
triebsstoffe sowie für bezogene Waren
6 Rohertrag/Rohaufwand
..............
7 Erträge aus Gewinngemeinschaften, Gewinnabführungs- und Teilgewinnabfüh­
..............
rungsverträgen
8 Erträge aus Beteiligungen
..............
9 Erträge aus den anderen Finanzanlagen
..............
10 Sonstige Zinsen und ähnliche Erträge
..............
11 Erträge aus dem Abgang von Gegenständen
des Anlagevermögens und aus Zuschreibun­
gen zu Gegenständen des Anlagevermögens
..............
12 Erträge aus der Herabsetzung der Pauschal­
wertberichtigung zu Forderungen
..............
13 Erträge aus der Auflösung von Rückstel­
..............
lungen
14 Sonstige Erträge
..............
davon ausserordentliche
..............
15 Erträge aus Vcrlustübernahme
..................................
16 Löhne und Gehälter
17 Soziale Abgaben
m a b blz. 426

..............
..............
 18 Aufwendungen für Altersversorgung und
Unterstützung
19 Abschreibungen und Wertberichtigungen
auf Sachanlagen und immaterielle Anlage­
werte
20 Abschreibungen und Wertberichtigungen
auf Finanzanlagen mit Ausnahme des Be­
trags, der in die Pauschalwertberichtigung
zu Forderungen eingestellt ist
21 Verluste aus Wertminderungen oder dem
Abgang von Gegenständen des Umlaufver­
mögens ausser Vorräten (balans, actiefzijde
III B) und Einstellung in die Pauschalwert­
berichtigung zu Forderungen
22 Verluste aus dem Abgang von Gegenstän­
den des Anlagevermögens
23 Zinsen und ähnliche Aufwendungen
24 Steuern
a. vom Einkommen, vom Ertrag und vom
Vermögen
b. sonstige
25 Aufwendungen aus Verlustübernahme
26 Sonstige Aufwendungen
27 Auf Grund einer Gewinngemeinschaft,
eines Gewinnabführungs- und eines Teilge­
winnabführungsvertrags abgeführte Ge­
winne
28 Jahresüberschuss/Jahresfehlbetrag
29 Gewinnvortrag/Verlustvortrag aus dem
Vorjahr
30 Entnahmen aus offenen Rücklagen
a. aus der gesetzlichen Rücklage
b. aus freien Rücklagen
31 Einstellungen aus dem Jahresüberschuss in
offenen Rücklagen
a. in die gesetzliche Rücklage
..............
b. in freie Rücklagen
..................................
32 Bilanzgewinn/Bilanzverlust
..............
Billijkheidshalve moet gezegd worden, dat onze Oosterburen ook onder het oude
„Aktiengesetz” op het punt van rigoureus gedetailleerde schema’s al wel iets ge­
rn a b blz. 427

wend waren20). De hoofdpunten van verschil met het oude „Aktiengesetz” zijn,
afgezien van een verdere uitbreiding van te verschaffen details, dat publicatie
van omzetcijfers thans verplicht is, en dat de staffelvorm de enig toegestane is.
 Deze laatste zijn stellig winstpunten- Het Duitse bedrijfsleven heeft weinig pro­
testen geuit tegen de vermelding van de omzetten; kennelijk hebben de bezwaren,
die te onzent hiertegen nogal eens worden gekoesterd, geen zwaar gewicht in de
schaal gelegd. De Duitse wetgevende instantie heeft zich van de grief, dat con­
currerende bedrijven, die niet de vorm van een „Aktiengesellschaft” hebben, niet
tot publicatie (van omzetten) verplicht zijn, kort afgemaakt door er naar te ver­
wijzen, dat dergelijke nadelen nu eenmaal verbonden zijn aan het feit, dat men de
rechtsvorm van de „Aktiengesellschaft” heeft gekozen, terwijl in bepaalde ge­
vallen vrijstelling van de verplichting tot omzetvermelding is gegeven. Bepaald is
nh, dat de posten 1 tot en met 5 van de winst- en verliesrekening niet behoeven te
worden opgenomen, wanneer de aandelen van de „Aktiengesellschaft” niet ter
beurze zijn genoteerd, en voorts de balanstelling DM 3 millioen niet overschrijdt
(DM 10 millioen ingeval van een familievennootschap).
Over de mogelijkheid, dat het in bepaalde bedrijfstakken, met name bij dienst­
verlening, niet zo eenvoudig is om aan te geven wat nu precies onder omzet is te
verstaan (ook besproken in het rapport van de Commissie Verdam, blz. 58), heeft
de Duitse wetgever zich niet het hoofd gebroken. Zij besteedt er geen woord aan.
Dat de staffelvorm bindend is voorgeschreven moge misschien in Nederlandse ogen
als wat onnodig bemoeizuchtig worden beschouwd, het neemt niet weg, dat deze
vorm - goed toegepast - voordelen heeft boven de scontro-vorm: opbrengsten en
kosten kunnen zo in een logisch verband worden geplaatst en tussenresultaten
worden zichtbaar, terwijl ook de vergelijking met de cijfers van een voorgaande
periode doelmatiger kan geschieden. Het lijkt mij evenwel, dat van deze mogelijk­
heden in de vorm die het Aktiengesetz voorschrijft nauwelijks gebruik is gemaakt.
 In dat schema staan, evenals bij de scontro-vorm, toch nog alle soorten opbrengsten
en winsten bij elkaar (posten 6 t/m 15), evenals alle soorten kosten en verliezen
(posten 16 t/m 27). Zoals de volgorde nu is geregeld, krijgt men zeer onlogische
groeperingen: zo staan - bijvoorbeeld - in post 5 de kosten van grond- en hulp­
stoffen, en in post 16 de lonen en salarissen. Daartussen bevinden zich niet alleen
de bruto winst (die, aangezien de directe loonkosten nog niet afgetrokken zijn,
overigens nog geen bruto winst is), maar ook opbrengsten van deelnemingen, ont­
vangen rente en buitengewone winsten.
Als de Nederlandse lezer nu ziet naar de mate van detaillering die is voorgeschre­
ven, zal hij - zo verwacht ik - niet gauw geneigd zijn om goedkeurend te knikken.
Het geheel komt ons om te beginnen veel te onoverzichtelijk voor.
Er zijn meerdere specificaties, waarvan men zich afvraagt welke betekenis die
nu hebben voor de informatie over de rentabiliteit. Wat zegt nu de afzonderlijke
20) Er zij ook nog aan herinnerd, dat, vooruitlopend op de „Grosse Aktienrechtsreform”, per 23
December 1959 reeds een partiële herziening van het oude „Aktiengesetz” plaats vond (de „Kleine
Aktienrechtsreform”), waarbij een nieuw schema voor de winst- en verliesrekening werd voor­
geschreven. Het schema in het nieuwe „Aktiengesetz” is daaraan in grote lijnen gelijk. Als ik
met betrekking tot de winst- en verliesrekening spreek over het oude „Aktiengesetz”, bedoel ik
de situatie van vóór de „Kleine Aktienrechtsreform”.
 m a b blz. 428

vermelding van lonen en salarissen, sociale lasten en kosten van pensioenvoor­
zieningen (posten 16, 17 en 18). Is het nodig dat van ontvangen rente (post 10) en
betaalde rente (post 23) afzonderlijk kennis wordt gegeven? De posten 7 en 27
zullen ook wel niet veel zeggingskracht hebben; hier zal het vrijwel altijd gaan om
concernverhoudingen, waar de posten samenhangen met interne verrekenprijzen
of kostenverrekeningen, die in post 1 resp. 5 hun neerslag hebben gevonden. In die
gevallen moet men toch naar de geconsolideerde rekening grijpen.
Voorts kan de grote detaillering aanleiding geven tot allerlei strijdvragen; strijd­
vragen die op zichzelf reeds als nadeel hebben, dat zij de aandacht van belangrijker
zaken afleiden. Horen nevenopbrengsten als huren, schrootopbrengsten e.d. tot de
„Umsatzerlöse” of tot de „sonstige Erlöse”? Waar moeten koersverschillen ge­
rangschikt worden? Gaan kortingen, toegestaan aan afnemers bij contante beta­
ling, in mindering van de omzet of zijn dit rentekosten? Vallen allerlei algemene
kosten, die een verbruik van goederen inhouden, onder 5 of onder 26? En zo kan
men doorgaan.
Als algemeen bezwaar tegen de op sommige onderdelen vergaande kostenspecificatie kan nog worden aangevoerd, dat deze voor de aandeelhouder van weinig
nut is, daarentegen voor de concurrenten van belang kan zijn (bv. het aandeel
van lonen en grond- en hulpstoffen in de totale kosten).
Tenslotte wil ik nog wijzen op de overwegende indeling naar kostencategorieën,
die de volgens het Aktiengesetz opgemaakte winst- en verliesrekening kenmerkt.
 Daaraan zijn twee belangrijke bezwaren verbonden:
- er is geen informatie over de bronnen van de winst, over de bijdragen van de
diverse bedrijfsactiviteiten tot de resultaten; kennis daarvan lijkt mij voor de
aandeelhouder van meer belang dan kennis van vele kostensoorten; ook ont­
breekt enige indicatie omtrent de verhouding tussen de directe en de indirecte
kosten;
- er is geen of te weinig plaats voor de essentiële informatie over enerzijds het
gedeelte van de resultaten, dat het gevolg is van de normale bedrijfsuitoefening
in de verslagperiode, en anderzijds de buitengewone resultaten, die het kenmerk
van het incidentele hebben.
Gegevens nu omtrent dit laatste ontbreken weliswaar niet geheel, maar zij komen
slechts in enkele bijzondere gevallen naar voren, nl. bij de winsten of verliezen bij
verkoop van vaste activa (posten 11 resp. 22) en de opheffing van voorzieningen
(post 13). Weliswaar komt aan de opbrengstzijde éénmaal de aanduiding „davon
ausserordentliche” voor („sonstige Erträge”, post 14), doch deze betreft slechts
die éne categorie; bij de tegenhanger aan de kostenzijde („sonstige Aufwendungen”,
post 26) wordt naar de „ausserordentliche” daarvan niet meer gevraagd. Hier is
zelfs duidelijk van achteruitgang ten opzichte van de vroegere wetgeving sprake:
toen kende het voorgeschreven schema de post „ausserordentliche Ausgaben”.
