B. Hageraats, 'Geloof niet wat geschiedschrijvers zeggen...'. Honderd jaar Jan Romein, 1893-1993
University of Groningen

B. Hageraats , 'Geloof niet wat geschiedschrijvers zeggen...
Tollebeek, J.L.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.4379
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
1996
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Tollebeek, J. L. (1996). B. Hageraats , 'Geloof niet wat geschiedschrijvers zeggen... 'Honderd jaar Jan
Romein, 1893-1993. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 111(4),
575 - 577. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4379

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 22-05-2024

Recensies

575

bij het zien van productkenmerken waarmee ze, vanuit 'systematisch' perspectief, toch al
zo'n twee eeuwen vertrouwd waren (zelfs het tranche de vie principe vindt men al bij
bijvoorbeeld Iffland).
 Het basisonderzoek is niet goed uitgevoerd en er is een neiging tot vertekening. Op pagina
79 wordt gesteld dat de regisseur naast de directie een eigen plaats kreeg. Maar de belangrijkste
regisseurs zijn in dit decennium óók directieleden (Le Gras, De Vos) en de Koninklijke
Vereeniging heeft altijd een andere directiestructuur gehad dan de meeste overige
gezelschappen. Het is vreemd te vernemen dat Wagner in Frankrijk nâ 1871 'uit' was, terwijl
nét gemeld is dat daar in 1872 en 1874 belangrijke op Wagner gebaseerde werken geschreven
zijn ( 102) en ergerlijk is altijd weer de Amsterdamse wishful thought dat Wagner in Nederland
via de Wagner-Vereniging doordrong (pagina 119 met veronachtzaming van de Rotterdamse
Opera, 1860-1892). Soms worden dubieuze bronnen gebruikt, zoals de gepubliceerde
repertoire-lijsten voor productiegegevens. Vaak worden uitspraken gedaan zonder zelfs maar
bronnen aan te geven, vooral over de zaalbezetting. Eén voorbeeld: De Artiest werd ' in totaal
zes maal opgevoerd: twee maal in Rotterdam ... De voorstellingen, met uitzondering van de
première, trokken (...) weinig publiek' (89). In Rotterdam is het stuk toen echter zes maal
gespeeld. Inderdaad, de zaalbezetting was matig (van ca. 20 tot 45 %). De première staat op
de vierde plaats. Het stuk wordt later nog een enkele maal herhaald (bron: Archief Tivoli,
GAR). Dat wekt weinig vertrouwen in de rest van de 'factische' uitspraken.
Dit boek sluit nauw aan bij de theaterwetenschappelijke historiografische tradities. Dat is
helaas geen compliment.
H. Gras

B. Hageraats, ed., 'Geloof niet wat geschiedschrijvers zeggen...'. Honderd jaar Jan Romein,
1893-1993 (Amsterdam: Stichting beheer IISG, 1995, 278 blz., ƒ29,50, ISBN 90 6861 102
X).
In de voorbije tien jaren is de interesse in de ontwikkeling van de Nederlandse
geschiedschrijving en historische cultuur in de negentiende en twintigste eeuw toegenomen.
 Dat geldt natuurlijk voor het oeuvre van Huizinga, maar ook het werk van minder bekende
historici als Th. Jorissen, W. J. F. Nuyens en Gerard Brom geniet tegenwoordig
historiografische belangstelling. Ook Jan Romein deelt in deze renaissance. In 1988 werd
uitvoerig aandacht besteed aan het feit dat het eerste deel van de Erflaters van onze beschaving
vijftig jaar tevoren was verschenen (zie H. M. Beliën, ed., Vijftig jaar Erflaters, 1990). In
1990 werd een symposium georganiseerd rond de vraag in welke mate Romeins breukvlakconcept als breekijzer voor het Nederlandse fin-de-siècle kan dienen (zie BMGN, CVI ( 1991 )
afl. 4). Enkele jaren later publiceerde de redactie van Theoretische geschiedenis een
themanummer over de man wiens naam zo met dit tijdschrift is verbonden (XXI (1994) afl.
3).
Alle artikelen van dit themanummer (met uitzondering van dat van M. C. Brands) zijn
herdrukt in 'Geloof niet wat geschiedschrijvers zeggen ...'. Deze bundel, geredigeerd door
de Amsterdamse historicus Bart Hageraats (die in 1988 al een monografie over Romeins
benoemingsperikelen liet verschijnen), bevat de neerslag van het herdenkingscongres dat in
oktober 1993 naar aanleiding van het eeuwfeest van Romeins geboortedag aan de Universiteit

576

Recensies

van Amsterdam werd georganiseerd. De teksten van de op dat congres gehouden voordrachten
werden bovendien aangevuld met een aantal speciaal voor deze bundel geschreven artikelen.
Het resultaat is een fraai geïllustreerd boek geworden, waarin — naast enkele persoonlijke
herinneringen van zoon Bart Romein — opstellen over de meest diverse aspecten van Romeins
leven en werk zijn verzameld.
 De kwaliteit van deze opstellen verschilt sterk. Sommige auteurs hebben zich beperkt tot
een parafrase van het materiaal dat zij in het Romein-archief in het Internationaal instituut
voor sociale geschiedenis hebben aangetroffen. Dat geldt bijvoorbeeld voor Jan Wiezer, die
een artikel aan Romeins voorstelling van zijn jeugd wijdt. Anderen hebben een hogere
standaard gehanteerd. André Otto, die een dissertatie terzake voorbereidt, biedt een helder
overzicht van de ontwikkeling van Romeins theoretische geschiedenis. Hij legt daarbij de
nadruk op de cultuurkritische motieven van de Amsterdamse hoogleraar. Die cultuurkritiek
keert terug in het opstel van Ad Faber over Romeins periodieke spreekbuis, De nieuwe stem.
Het opstel wordt weliswaar ontsierd door moralisme ten aanzien van 'het modevolkje in de
huidige postmoderne speeltuin', maar legt ook een interessante ambivalentie in het
redactiebeleid van De nieuwe stem bloot: progressief in de politiek, conservatief in de cultuur.
Het meest verrassende artikel is dat van P. B. M. Blaas over het Breukvlak. De auteur
reconstrueert er de oorspronkelijke opzet van het boek, waarvan — zo blijkt nu — niet slechts
één van de twee, maar van de drie voorgenomen delen postuum kon verschijnen. Tegelijkertijd
analyseert hij er de (autobiografische) achtergronden, het conceptuele instrumentarium en
de niet vervulde doelstellingen van het opus famosum. Blaas' opstel kan zonder meer het
beste van de bundel worden genoemd.
 Evenals de kwaliteit wisselt ook de toon van de bijdragen sterk. Sommige ervan zijn nuchter
getoonzet, bijvoorbeeld die van de slavist Willem Weststeijn over de Dostojevski-dissertatie
en — opvallend — die van Ger Harmsen over het (beperkt) marxistische karakter van De
Lage Landen. Maar andere verraden meer emoties, gaande van piëteit over bewondering tot
ontgoocheling. Piëteit kenmerkt het opstel van W. F. Wertheim over de door zijn vriend
ontwikkelde theorie van de dialectische gang van de geschiedenis en de 'Aziatische afwijking'
(zie ook Theoretische geschiedenis, XXII (1995) 165-174). De politieke geloofsbelijdenis
die het bevat, heeft redacteur Hageraats tot een weinig elegante manoeuvre verleid: in de
inleiding verontschuldigt hij zich voor het opstel. Verderop excuseert hij ook zichzelf voor
de verbazing over zoveel 'politieke tinnegieterij', die hij in zijn eigen bijdrage over Romeins
utopieën van een 'Nieuw Nederland' en een nieuwe internationale orde toont: 'Hij realiseert
zich vooralsnog niet in de schaduw van Romeins geleerdheid, werkkracht en eruditie te kunnen
staan'. Ontgoocheling ten slotte tekent de opstellen van Fritjof Tichelman en Theo Stevens
over respectievelijk Romeins theorie van het Algemeen Menselijk Patroon en diens bijdrage
aan de geschiedschrijving van Indonesië: een te 'grove penseelvoering' en een 'buitengewoon
beperkte voorstelling', zo klinkt het teleurgesteld.
 Maar die teleurstelling zal Hageraats (en anderen) er — terecht — niet van weerhouden het
Romein-onderzoek voort te zetten. Ook dat blijkt uit 'Geloof niet wat geschiedschrijvers
zeggen ...'. Behalve afgeronde analyses van themata uit Romeins leven en werk bevat de
bundel immers ook een aantal hulpinstrumenten voor verder onderzoek: een voorstelling
van het Romein-archief (een babbelend stuk, dat uitloopt op een pleidooi voor een uitgave
van de correspondentie), een levenskroniek en een bibliografie van studies over Romein, die
de uitvoerige literatuurlijst in Hageraats' De stoelendans rond Jan Romein aanvult. Beter
was het wellicht geweest dat deze bibliografie, waarin nu het meest disparate materiaal wordt

Recensies

577

opgesomd (van de Erflaters-bundel tot passages in Reve's Rode jaren uit 1967), was vervangen
door een beredeneerde bibliografie of door een grondig historiografisch opstel over de
verschuivingen in de beeldvorming rond Romein. Een dergelijk alternatief had richting en
betekenis aan het toekomstige onderzoek kunnen geven en de vergruizing van het beeld
waarover de redacteur nu klaagt, kunnen keren. 'Geloof niet wat geschiedschrijvers zeggen
..." had er ook zelf meer samenhang door gekregen.
J. Tollebeek

L. Bervoets, Opvoeden tot sociale verantwoordelijkheid. De verzoening van wetenschap,
ethiek en sekse in het sociaal werk in Nederland rond de eeuwwisseling (Dissertatie
Wageningen 1993, IISG studies + essays XXI; Amsterdam: Stichting beheer IISG, 1994,183
blz., ƒ38,50, ISBN 90 6861 086 4).
De studie van Liesbeth Bervoets behandelt de ontstaansgeschiedenis van het sociaal werk en
in het bijzonder die van de eerste school voor maatschappelijk werk, die in 1899 in Amsterdam
van start ging. Het is geen institutionele geschiedenis geworden, maar een studie van de
ideeënhistorische en sociaal-politieke context waarin het plan voor de opleiding ontstond.
 De sociaal-liberale oprichters van de school hadden de niet geringe verwachting dat het
sociaal werk zou kunnen bijdragen aan het oplossen van de sociale en de vrouwenkwestie.
Hoofdstuk één behandelt Bervoets' theoretische inzet. Het eerste waartoe zij zich verhoudt
is de theorievorming over professionalisering. Het gaat haar om het doorbreken van de
dichotomie van altruïsme versus eigenbelang, die deze theorievorming in een impasse heeft
gebracht. Terwijl de ene school, in navolging van Parsons, de 'professionals' objectiviteit,
superieure kennis en belangeloosheid in hun dienstverlening aan de mensheid toekent, meent
de andere dat onder het altruïstische masker van de professionals eigenbelang schuilgaat. In
deze laatste visie is het sociaal werk in feite een handlanger van de bestaande (kapitalistische)
orde. Bervoets' vruchtbare alternatief is om altruïsme en eigenbelang niet langer als een ahistorisch en elkaar uitsluitend begrippenpaar te hanteren. In plaats daarvan stelt zij de vraag
welke rol de tegenstelling tussen beide in de ontstaansgeschiedenis van het sociaal werk
heeft gespeeld. Tevens gaat het daarbij om de vraag 'aan welke negentiende-eeuwse noties
over klassen en seksen het 'wetenschappelijk altruïsme' van het sociaal werk rond de
eeuwwisseling appelleerde' (12).
De tweede theoretische kwestie sluit hier nauw op aan: het gaat om de werking van sekse in
professionaliseringstheorieën. Door cruciale concepten als altruïsme en eigenbelang te
historiseren kan zichtbaar gemaakt worden hoe deze, ondanks de schijn van objectiviteit,
gebaseerd waren op bepaalde opvattingen over mannelijkheid en vrouwelijkheid, aldus
Bervoets. Zij besteedt eveneens aandacht aan de pogingen die tot nu zijn gedaan om de
betekenis van de professies voor vrouwen te verklaren en bekritiseert met name het werk van
de Amerikaanse historica Nancy Cott op dit punt.
 In de derde plaats gaat Bervoets op de relatie tussen zorg en vrouwelijkheid in. Ze bekritiseert
de gangbare aanname dat professionele vrouwelijke zorg als het ware vanzelfsprekend uit de
zorg van vrouwen in de privé-sfeer zou zijn voortgekomen. Het sociaal werk was daarentegen
gebaseerd op nieuwe (wetenschappelijke) opvattingen over vrouwen, het sociale, arbeid en
armoede. Sociaal-liberalen keurden het idee af dat vrouwen vooral deugdzaam waren indien.
