DE ONDERNEMING EN DE ECONOMISCHE ORDE
Maatschappelijke functie
Decentralisatie van besluitvorming
Economische orde

DE ONDERNEMING EN DE ECONOMISCHE ORDE
door Dr. C. A. Koopman
Economische orde en centralisatie

Men kan niet spreken over het oplossen van belangrijke economische vraagstuk­
ken zoals werkloosheid en inflatie zonder zich bezig te houden met de economi­
sche orde, het systeem waarbinnen de economische processen zich voltrekken.
Ter gelegenheid van zijn inauguratie wees Ellman (1) er kort geleden op dat
autoritaire stelsels heel goed in staat zijn de werkloosheid op te heffen. Ook Key­
nes bracht dit in het slothoofdstuk van de General Theory naar voren (2). Beiden
voegen er echter aan toe dat dit gebeurt ten koste van efficiency en persoonlijke
vrijheid, hetgeen volgens Keynes een te hoge prijs is.
Keynes’ economisch denken is in sterke mate ethisch bepaald. Hoewel voort­
gekomen uit de Victoriaanse traditie noemt hij zichzelf, onder invloed van de fi
losoof G. E. Moore, een „immoralist”, die het menselijk handelen in de eerste
plaats beoordeelt naar de gevolgen ervan. De bestemming van de mens is, meent
hij, om in vrijheid te genieten van de goede dingen die het leven biedt en werk­
loosheid is onaanvaardbaar omdat de mens daardoor van die bestemming wordt
verwijderd. Vandaar dat in het economisch denken van Keynes na 1932 het veilig
stellen van de werkgelegenheid door het op een voldoende hoog niveau hand­
haven van zowel de consumptieve vraag als de investeringsvraag centraal staat.
 Deze doelstellingen acht hij van zo wezenlijk belang voor individu en samen­
leving dat hij als liberaal bereid is ter verwezenlijking ervan de positie van de over­
heid in het economisch bestel aanzienlijk te versterken. In het slothoofdstuk van
de General Theory zegt hij dan ook dat de overheid een sturende invloed moet
uitoefenen op de consumptieneiging door middel van het belastingstelsel, het
vaststellen van de rentevoet en andere middelen en dat omvangrijke socialisatie
van de investeringen in de toekomst het enige middel zal blijken te zijn om een
situatie van (bij benadering) volledige werkgelegenheid te garanderen.
Daar komt nog bij dat theorieën omtrent het marktgedrag steeds minder re­
levant worden en dat machtsconcentraties op markten - zowel goederenmarkten
als de arbeidsmarkt - een zodanige rol spelen dat slechts de overheid in staat is
voldoende tegenspel te bieden. In een periode van sterke economische groei, zo­
als de zestiger jaren, treedt deze machtsvorming niet zo duidelijk aan de dag, maar
zodra de groei stagneert trachten machtsgroepen hun positie te consolideren of
zelfs nog te verbeteren, hetgeen dan alleen maar kan geschieden ten koste van
andere groepen. De machtsstrijd die dan ontstaat bedreigt niet alleen een rede­
lijke en rechtvaardige inkomensverdeling en daarmee de omvang van de effec­
tieve vraag, maar vormt tevens een gevaar voor het economisch bestel als geheel
en het niveau van het nationaal inkomen. Ook hier is het slechts de overheid die
in staat is onheil te voorkomen.
 m ab blz. 364

Het politiek relevant maken van de economische theorie

Toenemende bemoeienis van de overheid met macro-, meso- en zelfs micro-economische problemen houdt echter het gevaar in van het ontstaan van logge, bu­
reaucratische structuren, waarbinnen nieuwe vormen van machtsstrijd tot ont­
wikkeling komen. Economen mogen dit gevaar niet veronachtzamen en zullen
zich, naarmate de overheidstaken toenemen, meer moeten bezig houden met het
politiek relevant maken van de economische theorie, hetgeen Keynes zijn leven
lang heeft gedaan. Dit geldt vooral als het gaat om het oplossen van de grote eco­
nomische vraagstukken als werkloosheid en inflatiebestrijding. In een brief van
december 1944 zegt Keynes: „The task of keeping efficiency-wages reasonably
stable (I am sure that they will creep up steadily in spite of our best efforts) is a
political rather than an economie problem”. (3) (cursivering van mij. K.)
Naar aanleiding van dit citaat stelt Aubrey Jones de vraag: Wat bedoelde Key­
nes hier met het woord politiek? (4) Alvorens deze vraag te beantwoorden wijst
hij erop dat werknemers die, in Marxistische terminologie uitgedrukt, zijn ver­
vreemd van zichzelf en van hun medemensen niets anders overblijft dan op
grond van gemeenschappelijke belangen, als lotgenoten een verbond te sluiten.
De machtspositie die hiervan een gevolg is leidt tot loonstijgingen. De omstan­
digheid dat „fixprice” markten steeds meer de plaats innemen van „flexprice”
markten versterkt de concurrentiepositie van ondernemers en stelt hen in staat
de loonkostenstijging door te berekenen aan de consument.
 Volgens Jones is het fundamentele politieke probleem het binnen de onder­
neming herstellen van de relatie leiders-geleiden en het in ruimer verband op­
nieuw wekken van begrip voor het algemeen belang. Hij pleit daartoe voor een
„job evaluation scheme” voor ondernemingen met meer dan een bepaald aantal
werknemers, waarbij de beloningen worden vastgesteld naar de relatieve bete­
kenis van de onderscheiden werkzaamheden.
Hoewel Jones het probleem op zichzelf wel juist stelt meen ik dat de oplossing
die hij aanbeveelt maatschappelijk en politiek achterhaald is. In ontwikkelde eco­
nomieën wordt de relatie tussen inkomen en geleverde prestatie steeds minder
relevant zodat „job evaluation”, hoe belangrijk op zichzelf ook, geen oplossing kan
bieden voor de meest belangrijke economische en politieke vraagstukken.
Economische orde en decentralisatie

In het reeds eerder genoemde slothoofdstuk van de General Theory beveelt Key­
nes ons een oplossing aan die mijns inziens meer perspectieven opent dan die van
Jones. Hij zegt daar: „The advantage to efficiency of the decentralization of decisions
(cursivering van mij. K.) and of individual responsibility is even greater, perhaps,
than the nineteenth century supposed, and the reaction against the appeal to self­
interest may have gone too far.” Decentralisatie van de besluitvorming biedt, zegt
hij, de beste mogelijkheden om „the variety of life, which emerges precisely from
this extended field of personal choice” te waarborgen. (5)
Er zijn in onze samenleving, naast de in de eerste paragraaf beschreven cen­
traliserende tendenties, factoren werkzaam die ons sturen in de richting van meer
gedecentraliseerde besluitvorming.
 Bij meer dan één gelegenheid heb ik erop gewezen dat in een volwassen par­
lementaire democratie de invloed van burgers niet kan worden beperkt tot het
m ab blz. 365

periodiek kiezen van hun vertegenwoordigers in de politieke organen. De behoef
te om mee te denken, mee te spreken en mee te beslissen in zaken die hen per­
soonlijk aangaan doet burgers vragen naar aanvullingen op onze parlementaire
democratie ten einde deze behoefte te kanaliseren en institutionaliseren. (6)
Dit geldt uiteraard ook voor de burgers als werknemers en levert dan de roep
om bedrijfsdemocratisering op. Het geldt ook voor alle andere leefsituaties, zoals
die waarin men als consument naar voren treedt. Beslissingen genomen op grote
afstand van de consument - en dan nog veelal op grond van sterk vereenvoudigde
gedragsconcepties staan slechts in een verwijderd verband tot de werkelijke be­
hoeften en wensen van consumenten. Volgens economen valt het allemaal wel
mee omdat de markt een soort stemmachine is waarin de guldens van de con­
sumenten als stemmen worden geteld. De werkelijkheid is echter anders.
Scitovsky toont aan dat onze technologisch hoog ontwikkelde samenleving wel­
iswaar ongekende mogelijkheden schept, maar ons tevens zodanig dringt in de
richting van standaardisatie en eenvormigheid dat ons vermogen om van de tech­
nologische verworvenheden op creatieve wijze te genieten in ernstige mate
wordt aangetast. (7)
Als we bovendien in acht nemen dat het aantal goederen en diensten toe­
neemt en dat de informatie ten behoeve van consumenten uiterst gebrekkig is
zal duidelijk zijn dat consumenten heel wat minder invloed hebben op hun con
sumptiepatroon dan veelal wordt verondersteld. De toenemende behoefte van
consumenten om de economische besluitvorming naar zich toe te halen, dus te
decentraliseren, is een factor waarmee we in de toekomst terdege rekening zullen
moeten houden.
 Er is nog een andere factor in onze samenleving werkzaam die décentralise
rend werkt.
De doelmatigheid van een besluitvormingsproces staat of valt met de hoeveel­
heid en kwaliteit van de beschikbare informatie. Centralisatie van besluitvor­
ming, vooral van die op het gebied van micro-economische processen, betekent
het verzamelen van onvoorstelbaar grote hoeveelheden gegevens op centraal ni­
veau. Omdat het verwerken van deze massa’s gegevens het fysiek vermogen van
de besluitvormers te boven gaat betekent dit dat selectie van informatie nodig
is, hetgeen ten gevolge heeft dat grote - en dikwijls ongecontroleerde - macht
wordt gelegd in handen van degenen die de informatiezeef hanteren.
Niels Hammer-Jespersen pleit dan ook voor het gebruiken van gedecentrali­
seerde allocatiemodellen, zodat beslissingen worden genomen op niveaus waar
de vereiste informatie reeds aanwezig is en de overdracht van gedetailleerde in­
formatie tot een minimum kan worden beperkt. (8)
Economie en politiek

Aangezien het economisch handelen in steeds sterker mate door politieke beslis­
singen in plaats van door marktprocessen wordt bepaald is het voor het vinden
van oplossingen voor de actuele vraagstukken noodzakelijk om economie en po­
litiek te integreren of, zoals ik in het voorgaande opmerkte, de economische theo­
rie politiek relevant te maken.
De eerste vraag die daarbij aan de orde komt is die van de afbakening van de
taken van de overheid en van particulieren en het vaststellen van het verband
m ab blz. 366

ertussen. Dit betekent dat als men van mening is dat een aantal belangrijke pro­
blemen met behulp van de overheid zullen moeten worden opgelost, terwijl de
overheid daartoe niet voldoende is toegerust, we die problemen niet onopgelost
moeten laten maar de economische orde zodanig moeten wijzigen dat de over­
heid die taken wel aankan.
 De twee belangrijkste economische vraagstukken die thans om een oplossing
vragen zijn de werkloosheid en de inflatie. Hoewel het binnen het beperkte kader
van dit artikel niet mogelijk is om uitvoerig op beide vraagstukken in te gaan zijn
enkele algemene opmerkingen onmisbaar.
De belangrijkste middelen om de werkgelegenheid veilig te stellen zijn mijns
inziens het op selectieve wijze stimuleren van de effectieve vraag en het beheer­
sen van de inkomensontwikkeling en -verdeling.
Wat het consumptieve deel van de effectieve vraag betreft zal in de ontwikkel­
de landen vooral aandacht moeten worden besteed aan de behoefte aan creatie­
ve produkten') die in de afgelopen periode van onstuimige materiële groei op de
achtergrond is geraakt. Daar het in een ontwikkelde democratie onaanvaardbaar
is om burgers een consumptiepatroon op te dringen of zelfs dwingend voor te
schrijven behoort het onder meer tot de taak van de overheid om consumenten
meer bewust te maken van hun creatieve behoeften en de betekenis ervan voor
hun welzijn. Een selectief groeibeleid dient te zijn gebaseerd op normen ontleend
aan een goed doordacht consumptiebeleid. (9)
Bovendien zal ter vergroting van de effectieve vraag het Keynesiaanse instru­
ment van de inkomensnivellering verder moeten worden gehanteerd en dan niet
alleen in de binnenlandse situatie. Ten gunste van zowel de rijke als de arme lan­
den dient een rechtvaardiger inkomensverdeling tussen ontwikkelde en ontwik­
kelingslanden met kracht te worden bevorderd.
Wat de investeringsvraag betreft zal een stelsel van indicatieve planning, ge­
baseerd op strategieën die tot stand zijn gekomen door nauwe samenwerking van
overheid, bedrijfsleven en consumentenorganisaties nodig zijn. Door bij de uit­
werking en uitvoering van de plannen decentralisatie van de besluitvorming te
betrachten kan de verantwoordelijkheid zodanig worden verdeeld over de par­
ticipanten dat een bewuste afweging van alternatieven plaatsvindt.
 Voor zover het particulier initiatief tekortschiet bij het realiseren van voldoen­
de werkgelegenheid dient de overheid zelf te investeren, in het bijzonder op ge­
bieden die te maken hebben met de creatieve behoeften.
Het tweede grote vraagstuk dat om een oplossing vraagt is dat van de inflatie.
Voor een kleine, open economie als de Nederlandse bieden flexibele wisselkoer­
sen geen oplossing. Voor zover inflatie is geïmporteerd en gelijke tred houdt met
de belangrijkste economische partnerlanden kunnen ethisch en economisch on­
gewenste consequenties worden gecorrigeerd langs fiscale weg. Het rapport Hofstra biedt daartoe een deugdelijke grondslag. (10)
Daarnaast zal de overheid er als grootste werkgever niet aan kunnen ontko­
men om zowel ten behoeve van de werkgelegenheid als het beteugelen van de
') Het begrip creatieve produkten wordt hier gebruikt in tegenstelling tot defensieve produkten. De laatste dienen om on­
aangename gewaarwordingen als honger, dorst, koude en pijn weg te nemen en zijn in beginsel verzadigbaar. De eerste dienen
om positieve gewaarwordingen teweeg te brengen en zijn onverzadigbaar. Zie Tibor Scitovsky: The joyless economy; Oxford,
London, New York 1977, p. 108112.
m a b blz. 367

inflatie een inkomensbeleid te voeren, hetgeen niet per sé hoeft te gebeuren in
de vorm van centraal dwingend voorgeschreven maatregelen.
In een globaal geplande economie is het mogelijk overleg- en beslissingsstruc­
turen te creëren waarin, binnen door de centrale overheid geschapen kaders, op
verschillende niveaus gedecentraliseerde beslissingen worden genomen. De
plaats van de onderneming in deze structuur komt nog uitvoerig aan de orde.
 Desondanks zal in een dynamische samenleving een niet onaanzienlijke hoe­
veelheid structurele en frictiewerkloosheid onvermijdelijk zijn. Het blijft dus van
belang dat de structuur van de arbeidsmarkt wordt verbeterd, de beschikbare ar­
beid rechtvaardig wordt verdeeld en dat een goed stelsel van sociale voorzienin­
gen een aanvaarbaar alternatief vormt voor onvrijwillige werkloosheid. Die aan­
vaardbaarheid eist dat aan een belangrijke voorwaarde is voldaan. Eén van de
meest wezenlijke behoeften van de mens is namelijk die aan maatschappelijke er­
kenning en waardering, een behoefte die in het verleden veelal werd bevredigd
door middel van het werk en de daarmee verband houdende plaats in de samen­
leving. Nu door de veranderde structuur van die samenleving arbeid deze functie
in steeds geringere mate vervult zullen we nieuwe mogelijkheden tot stand moe­
ten brengen om de bevrediging van deze essentiële behoefte mogelijk te maken,
hetgeen slechts kan door middel van politieke oplossingen. In dit verband volsta
ik met te verwijzen naar de uitvoerige discussie rond de Contourennota.
 Het op elkaar afstemmen van centraliserende en decentraliserende tendenties in de maatschap­
pelijke orde

In de voorgaande paragrafen hebben wij vastgesteld dat in de huidige samenle­
ving enerzijds factoren werkzaam zijn die ons drijven in de richting van centra­
lisatie, terwijl we anderzijds tegelijkertijd factoren kunnen waarnemen die ons in
de richting van decentralisatie sturen. Beide groepen factoren beïnvloeden de
structuur van de besluitvorming, hetgeen betekent dat impulsen van bovenaf en
van onderop hun invloed doen gelden en elkaar op allerlei niveaus in het maat­
schappelijk stelsel ontmoeten en op elkaar moeten worden afgestemd. In mijn
studie over onderwijsplanning heb ik hierover gezegd: „Wij worden hier gecon­
fronteerd met het wellicht meest fundamentele probleem bij het structureren
van welk besluitvormingsproces dan ook.” (11)
Bij het zoeken naar een oplossing verdient het aanbeveling de economische
orde te beschouwen als een sub systeem van het maatschappelijk systeem omdat
het systeemdenken ervan uitgaat dat de relaties tussen de elementen van een or­
ganisatie moeten worden zichtbaar gemaakt. Alleen grondige kennis van het re­
latiepatroon is een goede grondslag voor het plannen van een organisatie. Daar­
bij ontdekt de systeemanalist in de praktijk meestal eerst dat de doelstellingen van
het te plannen systeem niet of slechts uiterst gebrekkig zijn geformuleerd.
Het is dan ook verstandig om bij het op elkaar afstemmen van centraliserende
en decentraliserende factoren te beginnen met het formuleren van de doelstel­
lingen, waarbij kan worden uitgegaan van het referentiekader van het overheids
beleid zoals dat onder meer door de Commissie voor de Ontwikkeling van de Be­
leidsanalyse (COBA) is geformuleerd. Maar we wijzen er met nadruk op dat het
formuleren van de doelstellingen zelf een politieke daad is die dus dient te worden
verricht door Regering en Staten Generaal.
 m ab blz. 368

Uit het referentiekader kunnen met behulp van regeringsverklaring, beleidsno­
ta’s en dergelijke algemene doelstellingen worden afgeleid voor een bepaald be­
leidsterrein en daaruit worden dan weer de operationele doelstellingen verkre­
gen. Het geheel vormt dan de zogenaamde doelstellingenstructuur. Door een
proces van verfijning en concretisering kan uit de doelstellingenstructuur een pro­
grammastructuur worden afgeleid die via een aantal beleids- en uitvoeringsniveaus aangeeft welke activiteiten ter bereiking van de gestelde doeleinden vereist
zijn. Voorbeelden van doelstellingenschema’s voor onderwijs en voor culturele za­
ken zijn te vinden respectievelijk in mijn studie over onderwijsplanning (12) en in
het driemaandelijks bericht Beleidsanalyse van de COBA. (13)
Ten behoeve van deelgebieden van het programma kunnen kosten-baten en
kosten-effectiviteitsanalyses worden opgesteld, bij voorkeur voor een aantal alter­
natieve oplossingen, zodat beslissingen kunnen worden genomen op grond van
voldoende en adequate informatie en in het kader van een doelgericht beleid.
Een voorbeeld van zo’n analyse ten behoeve van de maatschappelijke wenselijk­
heid van een LNG-project (aanvoer vloeibaar aardgas) is gepubliceerd in een re­
cent nummer van Beleidsanalyse. (14)
Het is wel gewenst om aan de formulering van de doelstellingen een systema­
tische inventarisatie of beschrijving van het te plannen beleidsgebied te doen
voorafgaan. Door die inventarisatie worden immers de eerdergenoemde relatie­
patronen van dat beleidsgebied zichtbaar die voor het nemen van de juiste be­
leids- en uitvoeringsbeslissingen gekend moeten worden. Het is mijn stellige over­
tuiging dat door de overheid aan individuele ondernemingen verstrekte financië­
le hulp niet of zeer weinig effectief is geweest omdat de relatiepatronen onbekend
waren, waardoor men niet of onvoldoende wist wat er in de opeenvolgende
„spending rounds” zou gaan gebeuren en welke lekken - denk bij voorbeeld aan
het buitenland-lek - zich zouden voordoen.
 Planning van het economisch bestel

Bij het bestuderen van planningsystemen kunnen we dankbaar gebruik maken
van een boekje van Turner en Collis dat een interessante typologie van de in ver­
schillende landen voorkomende planningstelsels ontwikkelt op grond van de
mate van centralisatie en concentratie.
De classificatie is gebaseerd op de volgende vijf criteria:
- de structuur van de informatiesystemen;
- de hiërarchie van de besluitvorming;
- de mate waarin preferenties van consumenten een rol speelt;
- de administratieve deconcentratie, d.w.z. de mate waarin de besluitvorming
is gedelegeerd naar lagere administratieve eenheden;
- de parametrische deconcentratie, waarmee bedoeld wordt de mate van de­
legatie van besluitvorming naar individuele besluitvormers binnen het kader
van centraal vastgestelde parameters. (15)
Op grond van deze criteria komen Turner en Collis tot een schema waarin wij,
ongeveer in het midden, onmiddellijk na elkaar het Joegoslavische en het Franse
planningstelsel aantreffen, die beide zeer interessante elementen bevatten als het
gaat om het op elkaar afstemmen van centraliserende en decentraliserende ten­
denties.
 m a b bh. 369

In Frankrijk, dat als de bakermat van de indicatieve planning moet worden be­
schouwd, spelen sedert de zestiger jaren planning-overeenkomsten tussen over­
heid en bedrijfsleven een belangrijke rol. Deze overeenkomsten hebben verschil­
lende vormen aangenomen waarvan Turner en Collis de volgende noemen:
— weinig gedetailleerde quasi-contracten uit de vroege zestiger jaren voor het
verschaffen van de financiële middelen voor speciale investeringen; zij heb­
ben weinig ingang gevonden;
— programma-contracten waarbij ondernemingen toestemming krijgen hun
prijzen te verhogen ten einde investeringen te financieren, mits produktie, in­
vesteringen en exportplannen zijn afgestemd op de doelstellingen van het
plan;
— gezamenlijke actieprogramma’s voor bijvoorbeeld het moderniseren en ratio­
naliseren van bepaalde bedrijfstakken. (16)
In dit verband is het wellicht interessant om kennis te nemen van het rapport van
de gemengde ambtelijke werkgroep „Onderzoek Uitbreidingsmogelijkheden
Hoogovens IJmuiden” waarin, met als uitgangspunt een denkmodel van Hoog­
ovens, de consequenties worden onderzocht van een eventuele uitbreiding in de
jaren ’80 voor de nationaal- en regionaal-economische betekenis van Hoogovens,
de arbeidsmarkt, de woningvoorziening, het milieu, de verkeersinfrastructuur en
het energieverbruik. (17)
Het rapport begint met de volgende woorden: „In toenemende mate worden
ontwikkelingsmogelijkheden van bedrijven en zeker van een groot bedrijf als
Hoogovens IJmuiden BV (Nederlandse partner in het Estelconcem) - bepaald
door externe factoren, die op het bedrijf inwerken en die van het bedrijf naar bui­
ten gaan.” Het rapport vervolgt met de mededeling dat bij het gebruikelijke over­
leg dat Hoogovens met de overheid voert steeds meer blijkt dat overleg op basis
van deelgebieden, korte termijn ontwikkelingen en incidentele gebeurtenissen
ontoereikend is. (18)
Voor Hoogovens was dit aanleiding om in een tweetal brieven gericht aan het
College van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland, die als bijlagen 1 en 2 aan
het rapport zijn toegevoegd, de ontwikkelingsproblematiek met betrekking tot de
nieuwbouw van het bedrijf in de tachtiger jaren neer te leggen. In de eerste brief
wordt onder meer opgemerkt dat belangrijke investeringsbeslissingen slechts
kunnen worden genomen wanneer er een duidelijk zicht bestaat op de externe
condities die aan de bedrijfsvoering worden gesteld en dat deze externe condities
in belangrijke mate door de overheid worden beheerst. (19)
De laatste zinsnede is een gerede aanleiding om de plaats van de onderneming
in het economisch bestel nader te bezien.
 De doelstellingen van de onderneming

Sprekend over de doelstellingen van de onderneming maakt Bouma onderscheid
tussen het holistisch ondememingsbegrip, waarbij slechts één besluitvormer ac­
tief is en de overige bedrijfsgenoten zich volledig in dienst stellen van de topleider,
en gedragsconcepties, waarbij sprake is van een geheel van samenhangende ac­
tiviteiten, waartoe door meerdere subjecten wordt besloten, welke subjecten wor­
den gedreven door ten dele strijdige belangen. (20)
In het laatste geval spreekt Bouma van doelstellingen van de onderneming die
m a b blz. 370

via onderhandelingen zijn afgeleid uit de doelstellingen van verschillende groe­
pen participanten. (21)
In zijn „Inleiding tot de tiende druk van het Leerboek der Bedrijfseconomie van
J. L. Meij” wijst Bouma erop dat een belangrijk gedeelte van de theoretische be­
schouwingen over de gedragingen van bedrijfshuishoudingen berust op de ver­
onderstelling dat de groep participanten wier doelstelling overheersend is bestaat
uit de eigenaren en dat deze eigenaren streven naar het verkrijgen van inkomen,
hetgeen wil zeggen dat de uitkeerbare winst het ondernemingsdoel is. (22)
In de volgende paragrafen behandelt Bouma andere ondernemingsdoelstellingen zoals de verkoopopbrengsten, het streven naar inkomen ten behoeve van alle
bedrijfsgenoten, het bevredigen van machtsdrift en eerzucht. Tenslotte, zegt hij,
„komt men de opvatting tegen, dat de onderneming streeft naar het opbouwen
en in stand houden van goede betrekkingen met werknemers, afnemers, over­
heid en anderen (goede „public relations”) en naar het creëren en bestendigen
van werkgelegenheid voor een deel van de beroepsbevolking. Het is niet moeilijk
om de opsomming van dergelijke „sociale” doelstellingen uit te breiden.” (23)
Deze reeks van doelstellingen overziende constateren wij een overgang van
winstmaximalisatie als primair ondernemingsdoel naar doelstellingen als het op
efficiënte wijze voorzien in maatschappelijke behoeften en het scheppen en on­
derhouden van werkgelegenheid, waarbij een redelijke omvang van het rende­
ment is teruggebracht tot een randvoorwaarde voor de continuïteit van de on­
derneming.
 Een enigszins andere formulering treffen we aan bij Eric Rhenman die onder­
scheid maakt tussen de begrippen doelstelling en functie en meent dat de term
doelstelling altijd betrekking heeft op opvattingen van een individu of van een
groep. In deze gedachtengang kunnen we niet spreken van de doelstellingen van
een organisatie. Bij een onderneming bijvoorbeeld zal men moeten aangeven of
het gaat om doelstellingen van het management, van de vermogensverschaffers,
van de werknemers of welke andere groep ook. De term doel mogen we volgens
Rhenman dus niet gebruiken zonder nadere kwalificatie of klassificatie. Een on­
derneming heeft alszodanig dan ook geen doel maar een functie, die wordt be­
paald door groepen of individuen binnen de onderneming die hun doelstellingen
tot gelding weten te brengen. (24)
Om ons niet te ver te verwijderen van het gangbare spraakgebruik wil ik in
het vervolg van dit artikel spreken over doelstellingen van de onderneming,
waarbij we ons ervan bewust dienen te zijn dat deze de opvattingen weerspiege­
len van de groep die binnen de onderneming de zeggenschap uitoefent of het
resultaat zijn van een compromis waarin de opvattingen van een aantal machts­
groepen met elkaar zijn verzoend.
In ieder geval is duidelijk dat twee aspecten bepalend zijn voor de rol, functie
of doelstellingen van een onderneming in de samenleving.
In de eerste plaats gaat het erom in welk maatschappelijk kader de onderne­
ming moet functioneren, of anders gezegd welke externe factoren bepalend zijn
voor de besluitvorming binnen de onderneming.
In de tweede plaats is de besluitvormingsstructuur binnen de onderneming zelf
van grote betekenis.
Wij zullen de ontwikkeling van deze beide aspecten aanduiden als de externe
en de interne vermaatschappelijking van de onderneming.
 m a b blz. 371

De externe vermaatschappelijking van de onderneming

De economische wetenschap heeft in de loop van haar bestaan theorieën ontwik­
keld over het producentengedrag, waarbij producenten als „economische men­
sen” reageren op markt- en concurrentieverhoudingen.
Naarmate zich echter op markten meer of minder doorzichtige machtsverhou­
dingen ontwikkelden en naarmate de beïnvloeding van het economisch bestel
door de overheid toenam werden deze theorieën minder relevant.
Voor ondernemingen was het gevolg dat de externe factoren waarmee moet
worden gerekend bij het opstellen van strategische en operationele plannen van
karakter veranderden. Omdat deze factoren, voor zover ze door de overheid wor­
den bepaald, geacht moeten worden via politieke beslissingen de wensen te weer­
spiegelen die in de samenleving voorkomen, kunnen we in dit verband spreken
van de externe vermaatschappelijking van de onderneming. Nuchter bezien
komt het erop neer dat de bewegingsvrijheid van ondernemingen in mindere
mate door impulsen van de markt en in sterkere mate door van overheidswege
gestelde kaders wordt bepaald.
In één van de vorige paragrafen heb ik erop gewezen dat deze kaders een meer
of minder gedetailleerd en een meer of minder bindend karakter kunnen hebben
en ik koos daarbij voor globale, indicatieve planning door de overheid, gecom­
bineerd met het op ruime schaal toepassen van decentralisatie van de besluitvor­
ming.
Men staat er weinig bij stil dat de ondernemingsgewijze produktie een in sterke
mate gedecentraliseerd systeem is, waarbij aanvankelijk in beginsel het ordenend
principe werd gevormd door het marktmechanisme. Aangezien het markt­
mechanisme als ordenend beginsel in de praktijk leidde tot maatschappelijk on­
aanvaardbare situaties, terwijl de veronderstelde-invloed van consumenten in
werkelijkheid een te verwaarlozen factor was, zijn via de politieke besluitvorming
nieuwe kaders tot stand gekomen, waarbinnen ondernemingen eveneens gede­
centraliseerde beslissingen kunnen nemen.
 In de huidige Nederlandse samenleving worden deze kaders onder meer be­
paald door de Wet op de ruimtelijke ordening en de daarmee samenhangende
streek en bestemmingsplannen, de Hinderwet, tal van fiscale wetten, deWet investeringsrekening en loonpolitieke maatregelen. Daar komt nog bij dat waar de
werkgelegenheid in het geding is steun aan individuele ondernemingen tot de
mogelijkheden behoort.
Het is mijn stellige overtuiging dat in Nederland een meer samenhangende be­
nadering van al deze factoren in een stelsel van indicatieve planning, dat de rand­
voorwaarden formuleert voor de planning van het economisch bestel, dringend
nodig is. De wijze waarop thans allerlei soorten beslissingen op grond van ver­
schillende wetten, los van elkaar worden genomen is niet bevorderlijk voor het
totstandbrengen van een consistent en krachtig beleid. Door middel van plan
ningovereenkomsten, waarin de randvoorwaarden worden vastgelegd voor in­
dividuele bedrijven of groepen bedrijven (bedrijfstakken, sectoren van bedrijvig­
heid of regio’s), kan vervolgens de besluitvorming worden gedecentraliseerd. De
eerder genoemde ambtelijke werkgroep met betrekking tot de uitbreiding van
Hoogovens toont aan hoe langs deze weg bedrijfseconomische beslissingen bij
voorbaat kunnen worden afgestemd op maatschappelijke behoeften en beperkin­
gen.
 m a b blz. 3 72

Een belangrijke eis die we daarbij moeten stellen is wel dat de gecreëerde over­
legstructuren eenvoudig van aard zijn, zodat snel en efficiënt kan worden ge­
werkt. In dit verband is het zinvol te herinneren aan een column van de hand
van P. A. de Ruiter, enkele jaren geleden verschenen in ESB onder de titel „SIR
straks”. (27)
De Ruiter wijst er daarin op dat opheffing van het vergunningenstelsel van de
SIR tegelijk met invoering van de investeringsrekening het naar zijn opvatting
zeer belangrijke subjectieve element van de toetsing van investeringen elimi­
neert. Hij is een duidelijk voorstander van een vergunningenstelsel a la de Selec­
tieve Investeringsregeling als eerste grove zeef, maar dan wel op zodanige wijze
toegepast dat eindeloze en frustrerende procedures worden vermeden. Hij pleit
daarom voor het creëren van regionale knelpuntenbureaus - een vorm van de­
centralisatie dus - die op een vroeg tijdstip verplicht worden ingeschakeld in pro­
cedures voor vergunningenaanvragen voor bedrijfsvestiging of -uitbreiding en
die de besluitvormingsprocessen kunnen verbeteren en versnellen.
Ik ben het met hem eens dat de overheid, naarmate haar bemoeienis met het
economisch bestel toeneemt, zodanige instrumenten moet scheppen en hanteren
dat de slagvaardigheid bij het nemen van gedecentraliseerde economische beslis­
singen is gewaarborgd.
De interne vermaatschappelijking van de onderneming

Efficiënt handelen is doelmatig handelen, hetgeen wil zeggen handelen gericht
op verwerkelijking van de doelstellingen van de organisatie. Sedert het doel van
een onderneming niet meer hoofdzakelijk bestaat uit winstmaximalisatie heeft
het begrip efficiency in het bedrijfsleven dan ook een duidelijke verandering van
inhoud ondergaan. De precieze inhoud van het begrip wordt bepaald door de
groepen in de onderneming die hun doelstellingen tot gelding weten te brengen.
 Rhenman wijst erop, maar we kunnen het ook zelf constateren, dat werkne­
mers een groep vormen wier invloed op ondememingsdoelen en ondernemings­
beleid groeiende is, al zijn het veelal nog wel het management en de specialisten
die verantwoordelijk zijn voor de formulering van de voorgeschreven doelen. (25)
Naast de traditionele doen nieuwe doeleinden hun intrede, terwijl thans het creë­
ren van arbeidsplaatsen sterk op de voorgrond treedt.
Recent onderzoek heeft uitgewezen dat met betrekking tot het menselijk wel­
zijn de behoefte aan maatschappelijke erkenning en waardering één van de
meest essentiële behoeften is en dat deze behoefte in de meeste gevallen nog al­
tijd via het werk en de daarmee verbonden contacten wordt bevredigd. (26) Hoe­
wel in de geïndustrialiseerde landen de betekenis van iemands werk veelal wordt
bepaald aan de hand van het inkomen dat hij eraan ontleent, blijft de werksituatie
zelf van grote invloed op het welzijn van de meeste burgers. Het is dan ook niet
verwonderlijk dat aan de werkomstandigheden steeds grotere aandacht wordt
besteed en dat werknemers een grotere invloed op hun werk en werkomstandig­
heden willen uitoefenen.
De wens tot democratisering van de arbeidsverhoudingen kan zich voordoen
in verschillende vormen, waarbij twee vragen een rol spelen:
— Gaat het om democratisering bij de voorbereiding of bij de uitvoering van
produktieprocessen?
m a b blz. 373

- Is er sprake van directe of indirecte democratie?
Als we ons voorlopig beperken tot de eerste vraag kunnen we vaststellen dat bei­
de vormen zich in de praktijk voordoen. In Joegoslavië is de ontwikkeling vooral
gericht op zeggenschap bij de voorbereiding (planning) van produktieprocessen
en bij de verdeling van het inkomen. In Zweden daarentegen is de democratise­
ring gericht op de uitvoering van de produktieprocessen en staan werkoverleg
en werkstructurering in het middelpunt van de belangstelling.
 De tweede keuze, die tussen directe en indirecte democratie, houdt verband
met de vraag of werknemers zelf meespreken en meebeslissen of dit overlaten
aan hun gekozen vertegenwoordigers.
We kunnen het Joegoslavische zelfbestuur weer aanwijzen als voorbeeld van
directe democratie, terwijl de Nederlandse ondernemingsraad de indirecte of ver­
tegenwoordigende democratie representeert.
Een derde aspect bij dit alles is dat directe democratie, zowel bij de voorberei­
ding als bij de uitvoering van de produktieprocessen, een aanzienlijke mate van
decentralisatie van de besluitvorming vereist. Vandaar dat Joegoslavische onder­
nemingen zijn samengesteld uit zogenaamde Basisorganisaties van Verenigde Ar­
beid die elk ± 300 werknemers tellen. Bij grotere eenheden zou van efficiënte
besluitvorming geen sprake meer kunnen zijn. Dat dit ingrijpende eisen stelt met
betrekking tot de coördinatie, de informatieverzorging en de controle, en dus
voor de hele interne organisatie, spreekt vanzelf. Wie belang stelt in deze orga­
nisatiestructuren kan in de beschikbare literatuur tal van beschrijvingen vinden.
(28)
De vertegenwoordigende democratie kan ook functioneren in organisaties
met sterk gecentraliseerde besluitvormingsstructuren, al moeten we bedenken
dat de beslissingen dan ver verwijderd van belanghebbenden worden genomen
zodat de besluitvormers licht vervreemden van hun achterban.
Aan welke vorm van democratisering wij dan ook de voorkeur geven, decen­
tralisatie van de besluitvorming blijft mijns inziens een belangrijke voorwaarde
om belanghebbenden zoveel mogelijk bij beslissingen te betrekken en hen te mo­
tiveren ten aanzien van hun rol in de organisatie.
Samenvatting en conclusies

In de paragrafen aan het begin van dit artikel heb ik geconstateerd dat in hoog
ontwikkelde economieën factoren werkzaam zijn die ons tegelijkertijd dringen in
de richting van centralisatie en van decentralisatie van de besluitvorming.
 In het vervolg heb ik als mijn mening naar voren gebracht dat de centralise­
rende tendenties zullen leiden tot een meer planmatige aanpak in de vorm van
een globaal, indicatief planningstelsel waarin, via de politieke organen, maat­
schappelijke voorkeuren tot uitdrukking worden gebracht. Door middel van planningovereenkomsten kunnen vervolgens de globale plannen naar ondernemin­
gen, bedrijfstakken, sectoren van bedrijvigheid en regio’s worden verbijzonderd,
zodat zij de randvoorwaarden vormen ten behoeve van de ondernemingsplanning.
Anderzijds hebben we geconstateerd dat de toenemende behoefte van burgers
in een volwassen parlementaire democratie om mee te denken, spreken en be

m ab blz. 374

slissen als het gaat om hun werk-, woon- en leefsituatie decentralisatie van besluit
vorming, ook binnen ondernemingen, nodig maakt.
De consequentie van dit alles is dat binnen ondernemingen centraliserende en
decentraliserende tendenties elkaar ontmoeten en op ekaar moeten worden af­
gestemd en de vraag rijst of het mogelijk is een zodanige ondernemingsstructuur
te creëren dat aan beide tendenties recht wordt gedaan. De wensen die in de sa­
menleving naar voren komen en via vertegenwoordigers in politieke organen op
centraal niveau tot uitdrukking worden gebracht zullen van boven naar beneden,
in een proces van verbijzondering, „rijp” gemaakt moeten worden voor uitvoe­
ring. Het zou van weinig logica getuigen om daarbij het decentralisatieproces van
de ondernemingsgewijze produktie te doen stoppen bij de grens van de onder­
neming. Het valt mij dikwijls op dat vurige voorstanders van de ondernemings­
gewijze produktie, dus van decentralisatie van economische besluitvorming, uiter­
mate inconsequent zijn en binnen de onderneming de meest centralistische be­
sluitvormingsstructuren voorstaan.
In technologisch en politiek ontwikkelde parlementaire democratieën zal het
proces van decentralisatie zich op natuurlijke wijze moeten kunnen voortzetten
binnen de onderneming.
 Wat ons land betreft ligt het mijns inziens voor de hand dat dit gebeurt zowel
met betrekking tot de uitvoerende arbeid als bij de planning van de produktie processen. Het is mijn stellige overtuiging dat zowel de toekomst van de parle­
mentaire democratie als van de ondernemingsgewijze produktie staat of valt met
het ontwikkelen van hiertoe geëigende structuren. Een voor de toekomst van het
vrije westen uiterst belangrijke taak voor wetenschap, politiek en bedrijfsleven is
om in gemeenschappelijke krachtsinspanning dergelijke structuren te ontwerpen.
Keynes heeft reeds in de dertiger jaren een ontwikkeling in de in dit artikel ge­
schetste richting voorzien en daarom een belangrijk deel van zijn leven besteed
aan het politiek relevant maken van de economische theorie ten einde in nauwe
samenhang met de werkelijkheid oplossingen te vinden voor actuele vraagstuk­
ken.
Het is een boeiende taak dit werk voort te zetten. Dat hierbij belangrijk werk
is weggelegd voor de bedrijfseconomie hoop ik in dit artikel te hebben aange­
toond.
Literatuurverwijzingen

1

2
3
4
5
6
7
8
9
10

M. C. Ellman: Full employment • Lessons from state socialism; rede bij de aanvaarding van het hoogle­
raarschap in de economie van de centraal geplande economieën aan de Universiteit van Amsterdam op
12 februari 1979.
J. M. Keynes: The General Theory of Employment, Interest and Money; London 1964, p. 381.
Brief geciteerd in D. E. Moggridge: Keynes; London 1976, p. 130.
Aubrey Jones: Inflation as an industrial problem; in The end of the Keynesian era, edited by R. Skidelsky,
London and Basingstoke 1977, p. 50-58.
J. M. Keynes: idem, p. 380.
C. A. Koopman: Lessen in democratie?; ESB 21-2-1973, p. 156-158 en R. F. M. Lubbers, R. Bannink, H.
ter Heide en C. A. Koopman: Democratie en efficiency, Amsterdam 1977, p. 29-43.
 Tibor Scitovsky: The joyless economy; Oxford, London, New York 1977, p. 11.
Niels Hammer-Jespersen e.a.: Decision, Planning and Budgeting, OECD 1972, p. 7 e.v.
C. A. Koopman: De vele mensbeelden van de econoom; Socialisme en Democraüe jrg. 36 no. 2, febr. 1979,
p. 78-87.
H. J. Hofstra: Inflatieneutrale belastingheffing; rapport uitgebracht aan de Minister van Financiën, ’s-Gra
venhage dec. 1977.
m ab biz. 37 5

11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28

C. A. Koopman: Onderwijsplanning als toepassing van PPBS; Uithoorn 1976, p. 187.
Idem, p. 100 en 101.
Beleidsanalyse, driemaandelijks bericht van de Commissie voor de Beleidsanalyse, 5e jrg. no. 2, p. 15.
Idem, 8e jrg. no. 1, p. 4 t/m 19.
R. Kerry Turner and Clive Collis: The economics of planning; London and Basingstoke 1977, p. 18 en
19.
Idem, p. 81 en 82.
Rapport van de gemengde ambtelijke werkgroep Onderzoek Uitbreidingsmogelijkheden Hoogovens
IJmuiden; Ministerie van Economische Zaken, januari 1976.
Idem, p. 3.
Idem, p. 100.
J. L. Bouma: Ondememingsdoel en winst; Leiden 1966, p. 25.
Idem, p. 171.
J. L. Bouma: Inleiding tot de dende, herziene druk van het Leerboek der Bedrijfseconomie deel I door
prof. dr. J. L. Meij; Den Haag 1968, p. 36.
Idem, p. 43.
E. Rhenman: Företagsdemokraü och företagsorganisadon; Nederlandse vertaling onder de dtel Bedrijfsdemocratisering en bedrijfsvoering; Alphen a/d Rijn, Brussel 1966, p. 25.
Idem, p. 48 e.v.
Tibor Scitovsky: idem, p. 89 e.v.
P. A. de Ruiter: SIR straks; ESB 24-11-1976, p. 1143.
Zie o.a. H. C. Dekker, C. A. Koopman, S. Made en M. PoSek-Madc: Planning in a Dutch and a Yugoslav
Steelworks: a comparadve study; Amsterdam 1976, p. 82 e.v.
m a b blz. J 76.
