The Preventive Gaze: How Prevention Transforms Our Understanding of the State
De leidraad voor deze politisering van gedrag is een impliciet beeld van de goede
burger. De constructie van de ‘brave’ burger in het criminaliteitsbeleid vindt
plaats via interventies zoals surveillance in de publieke ruimte (ter afschrikking
van crimineel gedrag), beïnvloeding van de gelegenheidsstructuur (inrichting van
de publieke ruimte), opvoedingsondersteuning voor ouders van probleemjongeren, de aanpak van vroegtijdig schoolverlaten, het bijhouden en delen van informatie over risicofactoren bij kinderen in elektronische kinddossiers, het uitbreiden van formele bevoegdheden van burgemeesters (zoals preventief fouilleren en
bestuurlijke ophouding) en het ontwerpen van reïntegratieprogramma’s voor
veelplegers.
427

En de constructie van de ‘gezonde’ burger in het volksgezondheidsbeleid
vindt plaats via een repertoire van onder meer ‘social marketing’ van een gezonde
levensstijl (overdracht van gezondheidsnormen), het creëren van laagdrempelige
sportvoorzieningen in de wijk, gezondheidseducatie op scholen, leeftijdsgrenzen
voor de verkoop en consumptie van alcohol en tabak, rookverboden op diverse
publieke plaatsen, vroegtijdige signalering van overgewicht, toestaan dat zorgverzekeraars financiële prikkels voor hun klanten inbouwen als ze investeren in een
gezonde levensstijl, en het aanbieden van programma’s voor leefstijlverandering
voor kinderen met overgewicht.
 Onder dit type preventieve maatregelen ligt een transformatie in de verantwoordelijkheidsverdeling tussen staat en burger. De rechtvaardiging voor
overheidsinterventies is verschoven van een inbreuk op de wet of een individuele
zorgvraag (of bescherming tegen ziektebronnen buiten de invloed van individuele
burgers) naar een te verwachten toekomst en de idee dat deze kan worden afgewend door overheidsingrijpen. Daarmee is de grondslag voor overheidshandelen
verschoven van feit naar mogelijkheid en in het kielzog daarvan is de verantwoordelijkheid van de staat uitgebreid naar het beïnvloeden van gedrag dat ongewenste sociale risico’s met zich meebrengt. Dit doet de staat door aan te grijpen
op de keuzes die burgers maken of de sociale contexten waarin deze keuzes gemaakt worden. En daarmee raakt de staat weer direct aan de verantwoordelijkheid van burgers. Enerzijds zijn het burgers zelf die hun gedrag dienen te veranderen, anderzijds is het de staat die gewenst gedrag probeert te ontlokken aan
burgers.
 Dit ‘spel’ tussen staat en burger wordt gestructureerd aan de hand van
een transformatie van de noties ‘verantwoordelijkheid’ en ‘solidariteit’. Waar
‘verantwoordelijkheid’ binnen het sjabloon van de rechtsstaat wordt opgevat als
het achteraf verantwoording afleggen over het eigen handelen, daar wordt ‘verantwoordelijkheid’ hier juist opgevat als het vermogen van individuen om vooraf
te reflecteren op de consequenties van het eigen handelen. En waar binnen het
sjabloon van de verzorgingsstaat ‘solidariteit’ wordt gevraagd van de belastingbetaler met het slachtoffer van een willekeurig en onvermijdelijk noodlot, daar
wordt hier juist ‘solidariteit’ gevraagd van de burger die door vermijdbaar gedrag
onnodige aanspraken op collectieve middelen maakt. De transformaties van ex
post naar ex ante verantwoordelijkheid en van solidariteit met het slachtoffer
naar solidariteit met de samenleving vormen tevens de rechtvaardiging voor een
bepaald type overheidsinterventies: de presumptie dat burgers in staat zijn tot
verantwoordelijk en solidair handelen legitimeert interventies richting burgers
die onwillig of onkundig zijn om hun gedrag uit eigen beweging te veranderen.
428

4.3. Interventiemacht: de expansieve logica van preventie
Het interventierepertoire dat voortvloeit uit het preventiedenken in criminaliteitsbeleid en volksgezondheidsbeleid is gericht op het sturen, beïnvloeden, faciliteren en managen van verantwoordelijkheid en solidariteit. De ontwikkeling van
dit nieuwe repertoire vindt plaats langs drie lijnen of organisatieprincipes. Het
eerste van deze principes is het principe van nabijheid: het organiseren van interventies waar risico’s zich voordoen. Meer concreet krijgt dit principe vorm door
de organisatie van preventie in de directe leefomgeving van burgers (bij voorbeeld via Veiligheidshuizen en Centra voor Jeugd en Gezin wijkniveau), in de sociale context waarin burgers zich begeven (zoals aanpassing van de gelegenheidsstructuur en activering van maatschappelijke organisaties), en in persoonsgerichte programma’s (zoals ‘outreachend’ werk richting zorgmijders en recidivepreventie richting veelplegers).
 Het tweede organisatieprincipe van preventie is het principe van coördinatie. Vanuit de assumptie dat er zelden één maatregel effectief genoeg is om gedragsverandering te realiseren wordt er een breed web van samenhangende interventies gecreëerd om via verschillende technieken gedrag te beïnvloeden.
Exemplarisch is hier het tabaksontmoedigingsbeleid, waarin positieve prikkels
van educatie, stopondersteuning en ‘social marketing’ worden ingezet naast negatieve prikkels van accijnsverhoging, regulering van leeftijdsgrenzen en reclameuitingen en rookverboden in publiek gebouwen. Het principe van coördinatie uit
zich ook in nieuwe vormen van samenwerking, bij voorbeeld rond persoonsgerichte criminaliteitspreventie: politie, jeugdwerk, verslavingszorg, OM, woningcorporaties, jeugdzorg, welzijnswerk, justitiële inrichtingen, leerplicht, gemeente
en reclassering zijn alle betrokken bij persoonsgerichte criminaliteitspreventie.
Wat vanuit disciplinair, rechtsstatelijk of bureaucratisch perspectief logische
scheidslijnen zijn, blijken vaak barrières vanuit preventieperspectief.
Het derde organisatieprincipe van preventie is het principe van tijdigheid:
preventie is het meest effectief als het zo vroeg mogelijk kan worden ingezet. Dit
principe komt tot uiting in vroegsignalering en daaropvolgende vroeginterventie.
Vroegsignalering impliceert een anticiperend vermogen, vormgegeven door praktijken van surveillance van de publieke ruimte, screening van de bevolking en
monitoring van risicoburgers, maar ook door nieuwe rolopvattingen van professionals: politieagenten bekeuren niet alleen, maar signaleren ook risicofactoren en
maken ‘zorgmeldingen’; welzijnswerkers handelen niet alleen op basis van een
zorgvraag, maar in de vorm van ‘outreachend werken’ ook op basis van vermoedens nog voordat er een expliciete zorgvraag van een burger ligt.
Tezamen genomen vormen deze drie organisatieprincipe een expansieve
logica. Volgens het principe van nabijheid is preventie effectief als het zo gedetailleerd mogelijk en zo dicht mogelijk op de geïdentificeerde risico’s plaatsvindt.
 429

Volgens het principe van coördinatie is preventie effectief als het zo veelomvattend mogelijk is en intervenieert op alle geïdentificeerde risico’s. En volgens het
principe van tijdigheid is preventie effectief als het in een zo vroeg mogelijk stadium van de ontwikkeling van risico’s kan plaatsvinden. Met andere woorden: preventie tendeert naar zo gedetailleerd mogelijke, zo alomvattend mogelijke en zo
vroeg mogelijke interventies. De immanente logica van preventie is een logica van
expansie.
Het preventiedenken verandert ook de selectie van objecten van interventie. In
criminaliteitspreventie is niet de delinquent, maar de gehele bevolking het aangrijpingspunt. Hoewel niet iedereen in gelijke mate wordt getroffen door preventieve maatregelen en hoewel niet iedereen als risicoburger wordt geïdentificeerd
is de grondgedachte van criminaliteitspreventie dat in principe iedere burger
zowel dader als slachtoffer kan worden. En het aangrijpingspunt in ziektepreventie is niet de patiënt, maar het gezonde deel van de bevolking. Er is geen a priori
uitsluiting van objecten van interventie, zoals de klassieke justitiële of curatieve
reactie die wel kennen. In het bijzonder zijn overigens kinderen en jongeren object van preventie bij uitstek. Niet alleen wordt in de jeugd veelal de basis gelegd
voor een ongewenste levensstijl, maar jongeren zijn ook vatbaarder voor gedragsinterventies dan volwassenen.
In termen van concrete instrumentering kent preventie vele gezichten.
 Het managen van verantwoordelijkheid en solidariteit vraagt om gedragsprikkels
in zowel positieve als negatieve zin: ofwel in de vorm van verleiding en aanmoediging, ofwel in de vorm van belemmering en ontmoediging. Disciplinering en
ondersteuning gaan in veel gevallen hand in hand. Preventie is ‘hard’ en ‘zacht’
tegelijk en kent niet de eenduidigheid van de repressieve justitiële reactie of de
curatieve medische zorg. Vaak is preventie bovendien ‘hard’ en ‘zacht’ binnen
hetzelfde beleidsterrein. Criminaliteitspreventie is een zaak van surveillance en
disciplinering, maar ook van opvoedingsondersteuning en jeugdzorg. En ziektepreventie is niet enkel een kwestie van educatie en ondersteuning, maar ook van
regulering en financiële ontmoediging. In grote lijnen kenmerkt het preventieve
handelingsrepertoire zich door zes typen interventies:
1. Bestuurlijke ordening: juridische instrumenten kunnen worden ingezet
voor de uitbreiding van formele bevoegdheden van burgemeesters bij de
preventie van inbreuken op de openbare orde, of voor de regulering van
verkoop en gebruik van mogelijk schadelijke producten zoals alcohol en
tabak.
2. Financiële prikkels: financiële instrumenten kunnen worden ingezet ter
ontmoediging van bepaald gedrag (bij voorbeeld in de verhoging van accijnzen op tabak en alcohol), of ter bevordering van gewenst gedrag (bij

430

3.
4.
5.
6.
voorbeeld het mogelijk maken dat verzekeringsmaatschappen zaken als
inbraakpreventie en vroegsignalering van ziekten opnemen in hun polissen).
Normoverdracht: communicatieve instrumenten kunnen, met name in het
volksgezondheidsbeleid, niet alleen worden ingezet voor de overdracht
van objectieve informatie, maar ook voor ‘social marketing’ of voor een
moreel appèl op burgers (en vooral ouders) om te kiezen voor een gezonde levensstijl. Daarbij gaat de overheid voorbij aan het beeld van de rationele burger: de onderliggende assumptie is dat de burger niet alleen kiest
voor ongezond leven vanwege een gebrek aan informatie, maar vooral
ook vanwege een gebrek aan wilskracht in het licht van alom aanwezige
ongezonde verleidingen.
 Inrichting van de gelegenheidsstructuur: preventie krijgt eveneens vorm
door het bieden van faciliteiten, die via indirecte weg bepaald gedrag en
bepaalde keuzes bevorderen of ontmoedigen. Concreet gaat het om zaken
als de inrichting van gezonde kantines op school en werk, om goede
straatverlichting ter ontmoediging van crimineel gedrag, en om de inrichting van sportvelden ter bevordering van een actieve levensstijl.
Activering van maatschappelijke organisaties: preventie is niet alleen een
autonome zaak van de overheid, maar wordt ook georganiseerd in samenwerkingsverbanden met maatschappelijke organisaties, bedrijfsleven
en individuele burgers. Doel hiervan is het activeren van de gehele sociale
context van burgers. Zo kan inbraakpreventie vorm krijgen door samenwerking tussen politie, gemeente, woningcorporaties, bedrijfsleven en
bewoners. En zo kan een gezonde leefstijl worden bevorderd door het
sluiten van convenanten met voedselproducten, zorgverzekeraars en
sportverenigingen.
Surveillance: de identificatie van risico’s via toezicht, screening en monitoring is een noodzakelijke voorwaarde voor preventie. Bovendien is toezicht zelf ook een subtiele vorm van preventie: mensen gedragen zich anders als ze weten dat ze mogelijk in de gaten worden gehouden, bij voorbeeld in de vorm van cameratoezicht, politiesurveillance, het ‘hinderlijk
volgen’ van overlastgevers, of het opnemen van risicofactoren in persoonlijke dossiers.
 5. Conclusie en discussie: op weg naar een preventiestaat?
Preventie is nooit volledig afwezig is geweest in het handelingsrepertoire van
West-Europese staten. Men kan denken aan het sluiten van stadspoorten om aan-

431

vallen van buiten op de stad en haar inwoners te voorkomen of aan vroege pogingen tot heropvoeding van delinquenten in het Amsterdamse Rasphuis of het
Drentse Veenhuizen. Bovendien is preventie in enkele domeinen zelfs al lange tijd
expliciet onderdeel van een beleidsdomein, zoals de zorg voor publieke hygiëne
vanaf het eind van de 19e eeuw. En hoewel er sterke aanwijzingen zijn dat preventie ook in andere West-Europese staten een grote vlucht heeft genomen,628 kan
niet worden uitgesloten dat preventie bij uitstek gedijt in de Nederlandse context
of daar althans een specifieke uitdrukkingsvorm krijgt.
Tegelijkertijd laat het onderzoek zien hoe het preventiedenken kan leiden
tot een transformatie in de manier waarop de overheid maatschappelijke vraagstukken benoemt en benadert. De ontwikkelingen in de Nederlandse context sinds
de jaren ’80 van de 20e eeuw laten een fundamentele en structurele transformatie
van de staat zien, die enkel begrepen kan worden als een uitdrukking van preventiedenken. In plaats van een uitzondering in bepaalde niches van overheidshandelen heeft het preventiedenken zich naar het hart van politiek en beleid verplaatst.
Zowel in definitiemacht als interventiemacht onderscheidt het preventiedenken
zich sterk van de sjablonen van de rechtsstaat en de verzorgingsstaat.
 Het preventiedenken heeft een beeld van de staat voortgebracht dat zich
niet kenmerkt door een reactie op wetsovertredingen (zoals in de rechtsstaat) of
door een compensatie voor het noodlot (zoals in de verzorgingsstaat), maar door
het voorkomen van vermijdbaar geachte schade. De rechtvaardiging voor staatsinterventie vloeit niet voort uit individuele schuld (zoals in het beeld van de
rechtsstaat) of uit de combinatie van individueel slachtofferschap en collectieve
solidariteit (zoals in het beeld van de verzorgingsstaat), maar uit het vermoeden
van toekomstige schade bij non-interventie door de staat en de verwachting dat
deze onwenselijke toekomst vermijdbaar is. En meer specifiek voor het sociale
domein (van zorg en straf) geldt dat het preventiedenken een model van de staat
voortbrengt dat tot doel heeft om te voorkomen dat burgers vermijdbare schade
aan zichzelf, anderen en de samenleving als geheel toebrengen. Het uiteindelijke
interventierepertoire dat uit het preventiedenken voortvloeit kenmerkt zich dan
ook door technieken gericht op het ontlokken van gewenst gedrag aan burgers.
De preventiestaat is een product van een specifieke tijd en plaats. Hoewel dit onderzoek primair verkennend is en niet tot doel heeft om de opkomst van de preventiestaat te verklaren kan wel een aantal factoren worden genoemd, die de logische condities voor zijn opkomst en voortbestaan vormen. Op basis van sociologische en politiek-filosofische literatuur kunnen zowel kenmerken van het laat628 E.g. Garland, 2001; Krasmann, 2007; Huster & Rudolph, 2008; Van Dijk & De Waard, in Craw-

ford, 2009:130; Boutellier, 2011:87.
 432

moderne sociale systeem – de mechanismen waarlangs een samenleving is gestructureerd – als kenmerken van het laat-moderne geloofsysteem – het geheel
aan waarden dat het maatschappelijke en politieke perspectief op de sociale werkelijkheid structureert – worden genoemd als ‘sociale dragers’ van de preventiestaat.629
Het sociale systeem van laat-moderne samenlevingen vormt een voedingsbodem voor het preventiedenken doordat in toenemende mate de schaduwzijden van vooruitgang zichtbaar worden. Structurele transformaties in de samenleving produceren nieuwe vragen, waarop preventie een logisch antwoord lijkt te
zijn. Als we de hedendaagse West-Europese samenlevingen bezien als een voortzetting van het moderniseringsproces, dan kan een ontwikkeling worden geschetst van de 18e en 19e eeuwse aanzetten tot industrialisering en individualisering tot aan de hedendaagse post-industriële netwerksamenleving. Enerzijds is
deze ontwikkeling gepaard gegaan met ongekend grote levenskansen en een ongekende welvaartsgroei, anderzijds heeft het eveneens geleid tot een neergang
van sociale instituties (zoals de kerk), een erosie van sociale controle (vaak genoemd als voedingsbodem voor criminaliteit) en een toename van welvaartsziekten. In het licht van dergelijke kwesties treedt de staat naar voren als compensatie
voor een gebrek aan maatschappelijke zelfregulering en zelfcorrectie. Daarbij
volstaat een reactief handelingsrepertoire niet.
 Het geloofsysteem van laat-moderne samenlevingen vormt in zekere zin
de spiegel van het sociale systeem en laat zich kenmerken door een reeks van
dualiteiten. Drie van dergelijke dualiteiten zijn van bijzonder belang voor het ontstaan en voortbestaan van de preventiestaat. De eerste dualiteit behelst onze
houding ten aanzien van de toekomst. Enerzijds is een oriëntatie op de toekomst
kenmerkend voor de moderne levenshouding, anderzijds wordt deze toekomst in
laat-moderne samenlevingen vooral in termen van risico’s begrepen. Deze dualiteit komt voort uit het bewustzijn dat juist onze pogingen om controle over de
toekomst uit te oefenen – en niet afhankelijk te zijn van toeval, God of natuur –
zelf allerlei risico’s en onbedoelde neveneffecten produceren. Bovendien lijkt deze
reflexieve houding ten aanzien van menselijk handelen een grotere risicogevoeligheid te produceren. Het preventiedenken grijpt aan op deze ambivalentie: het
combineert een wantrouwende houding ten aanzien van de toekomst met een
geloof in de controleerbaarheid van die toekomst door menselijk handelen.
Een tweede dualiteit in het laat-moderne geloofsysteem betreft de omgang met de rede. Het gebruik van de menselijke rede staat aan de basis van de
629 E.g. Foucault, 1975, 1976, 1980; Giddens, 1990, 1991; Beck, 1986; Beck c.s., 1994; Ankers-

mit, 1996; Castells, 1996; Furedi, 1997; Bernstein, 1998; Frissen, 1999; Bauman, 2000; Rose,
2000; Garland, 2001; De Mul, 2006; Berlin, 2007; Trommel, 2009; Boutellier, 2011.
433

moderniteit en aan de basis van modern staatsbestuur, waarin niet alleen politieke wilsvorming maar ook statistische kennisvergaring, wetenschappelijke probleemanalyse en ‘evidence based’ beleidsvoorstellen een belangrijke rol spelen.
Het preventiedenken past enerzijds in deze moderne traditie die de samenleving
tot object van zowel ‘macht’ als ‘kennis’ maakt.630 Anderzijds gaat het preventiedenken ook voorbij aan deze traditie door nadrukkelijk mogelijkheid in plaats van
zekerheid als uitgangspunt te nemen. Risicoselectie en risicowaardering zijn gelijktijdig rationeel en subjectief.
 En een derde dualiteit in het geloofsysteem betreft de waardering van individuele vrijheid en autonomie als grondslagen van samenleving en staatsinrichting. Deze waardering van vrijheid ligt in het verlengde van de waardering van de
menselijke rede: de mens wordt geacht vrij te zijn als hij zelf nadenkt en verantwoordelijkheid voor zijn keuzes draagt. Dit is het beeld van de klassieke rechtsstaat: de overheid onthoudt zich zoveel mogelijk van interventie, maar attribueert
individuele schuld in het geval van wetsovertreding. In de preventiestaat zien we
echter een transformatie van dit vrijheidsbegrip: de staat ziet individuele verantwoordelijkheid niet als een vorm van ex post (juridische) aansprakelijkheid, maar
als het vermogen van burgers om ex ante de gevolgen van hun keuzes te overdenken. Het interventierepertoire van de preventiestaat in het sociale domein is exact
rond deze dualiteit georganiseerd: het doet een beroep op individuele autonomie,
maar introduceert tegelijkertijd gedragsinterventies om ‘vrijwillige gehoorzaamheid’ te ontlokken.
In die zin past de preventiestaat bij een samenleving die vrijheid centraal
stelt in haar denken over rechtvaardigheid, maar ook bij een traditie van staatsbestuur die vrijheid als aangrijpingspunt voor interventie ziet.631 In deze traditie is
vrijheid niet tegengesteld aan staatsmacht, maar is ze er juist een instrument van.
Zo ligt de idee van menselijke vrijheid en autonomie ten grondslag aan onze concepties van rechtsstaat en rechtspraak, waarin leedtoevoeging wordt gelegitimeerd door de constructie van individuele aansprakelijkheid; aan onze concepties
van kapitalisme en vrije markt, waarin het vrije verkeer van goederen, mensen,
kapitaal en diensten vooral wordt begrepen als middel voor het vergaren van
(zowel individuele als collectieve) materiële welvaart; aan onze conceptie van de
verzorgingsstaat, waarin veronderstelde grenzen van individuele verantwoordelijkheid de rechtvaardiging vormen voor een grootschalige herverdeling van middelen; en dus ook aan de notie van de preventiestaat, waarin een specifieke opvat630 Foucault, 1980.
 631 Zie Rose over ‘powers of freedom’ (1999) en Foucault over ‘pastorale macht’ (Focault, 2007)
en ‘governmentality’ (Foucault, 2004). Vanuit dit perspectief is de opkomst van de preventiestaat een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van ‘governmentality’ en een nieuwe strategie
voor de beschaving en vorming van grote delen van de bevolking.
434

ting van verantwoordelijkheid wordt gebruikt als rechtvaardiging voor en aangrijpingspunt van interventies.
Het bovenstaande laat zien dat preventie niet simpelweg een beleidsstrategie is,
maar onderdeel van een breder cultureel patroon. Het is daardoor een manier van
denken die zich moeilijk laat bijsturen en waaraan moeilijk te ontsnappen is. In
het licht van dreigend onheil is niets doen geen optie. Als we die constatering
combineren met de hierboven besproken immanente expansieve logica van preventie dringt een discussie over de begrenzing van preventie zich op. Als het preventiedenken zo’n dwingende logica kent, kan het ook de waarden verdringen die
de basis van een onze samenleving en staatsstructuur vormen. De preventiestaat
presenteert zich als dienstbaar en bescheiden, maar bedient zich tegelijkertijd van
een interventierepertoire dat in vergaande mate het gedrag van burgers politiseert en nieuwe terreinen usurpeert van wat ooit staatsvrije ruimte was. Naast de
vaak afgekondigde terugtredende staat, die de uitvoering van publieke taken aan
(semi-)marktpartijen overlaat en de macht van supranationale instituties boven
zich moet dulden, kunnen we nu dus ook het beeld van intredende preventiestaat
stellen.
 Deze ontwikkeling is allesbehalve onschuldig. Meer concreet is de preventiestaat uitermate vatbaar voor willekeur, aangezien er geen heldere rechtvaardiging voor interventie is en er geen heldere afbakening van de reikwijdte en diepte
van interventies is. Daarmee dreigt voortdurend een aantasting van het onschuldprincipe in het domein van criminaliteit, van ouderlijke macht in het domein van
opvoeding, van privacy in het domein van surveillance en toezicht, en van professionele autonomie in domeinen van onderwijs, welzijnswerk en jeugdzorg. Het
preventiedenken gedijt in de discretionaire ruimten van de rechtsstaat: in de bevoegdheden van burgemeesters om misdaad te voorkomen, in de ruime interpretatie van sociale grondrechten, en in de rechtvaardiging van toezicht en interventie op basis van een mogelijke toekomst. Bovendien tendeert de preventiestaat
naar een instrumentalisering van burgerschap: niet de onafhankelijk van de staat
opererende publieke sfeer, maar de loyale bijdrage aan beleidsdoelstellingen
wordt het burgerschapsideaal.
Een belangrijke rol voor de matiging van deze tendensen is weggelegd
voor institutionele en rechtsstatelijke ‘checks and balances’. Ook kan worden gewezen op maatschappelijke ‘checks and balances’, zoals op een kritische blik van
publieke opinie en wetenschap, en op burgers die risiconeming als een normaal
onderdeel van hun dagelijks leven blijven zien, bij voorbeeld in ondernemerschap,
verkeer, sport, gokken en genieten van ongezonde gewoonten. Daarnaast is het
wellicht een geruststellende gedachte dat volledige preventie van risico’s noodzakelijkerwijs zal falen. Risico’s zijn immers een onvermijdelijk onderdeel van men-

435

selijk leven en van samenleven – zonder een zekere aanvaarding ervan blijft enkel
de ‘handelingsoptie’ van totale inertie over. In dit licht bezien lijkt op het eerste
gezicht preventie een aantrekkelijke strategie om onheil af te wenden, maar is het
uiteindelijk ook een therapeutische schijnremedie voor een samenleving die geobsedeerd is door een angst voor de toekomst en geen vrede vindt in het hier en
nu.
 436

DUTCH POLITICAL CONTEXT
The analysis of crime policy and public health policy is set against the background
of developments in the Dutch political context. In the introductions to both policy
analyses, the case-specific contexts are described. These are complemented by a
short general overview of Dutch cabinets since 1966 and their general perspectives on society, based on the analysis of the various Queen’s speeches (QS), government declarations (GD) and coalition agreements (CA).
Until roughly 1966, Dutch society was characterised by ‘pillarisation’ (in Dutch:
‘verzuiling’): the vertical segregation of society along religious and ideological
lines. Catholics, Protestants and Social Democrats formed strongly organised social groups, with their own political parties, broadcasting organisations, newspapers, sports clubs, schools, universities and hospitals. Personal contact between
members of different pillars was rare. However, there was cooperation and accommodation among the political elites of the pillars (Lijphart, 1968).
As these pillars gradually disintegrated into a more individualised and
secularised Dutch society, democratisation and egalitarian tendencies would
come to characterise the Dutch political landscape in the 1970s. Despite concerns
about the increasing costs of the welfare state (which was rapidly developed after
the Second World War), the political discourse stressed the importance of welfare
policy as a mechanism for the emancipation of societal groups in danger of becoming isolated or ‘left behind’ (e.g. CA, 1977:87; GD, 1967:27).
 In 1976, government envisioned “[...] a society with work for everyone,
with less inequality and with equal opportunities for self-development” (QS,
1976). Recreation, sports, media and art were important means for the “development of creativity, a critical attitude, political consciousness and relaxed social
relations” (CA, 1973:11). The state had a crucial role in accommodating the negative effects of a rapidly modernising society: “In modern society, many people feel
lost, controlled by forces they cannot understand and often experience as hostile”
(GD, 1971:140).
The political tide changed at the dawn of the 1980s. Economic recession and
budgetary deficits prodded governments to cut welfare state expenditures. Economic policy took central stage during the 1980s, pushing welfare policies to the
background of the political discourse (CA, 1982; GD, 1982; CA, 1986; GD, 1986). At
the same time, the first signals of a faltering administration of justice and law enforcement started to seep through. In the words of the government, the “conditions under which the police are required to perform their duties are growing
increasingly grim” (GD, 1981:337), while the apparatus of law enforcement has

437

become increasingly “overburdened” (QS, 1982). Within a few years, concerns
about the level of crime burgeoned into a major government concern: “Government is currently reassessing our welfare state. [...] In recent years, other government tasks have also started to cause increasing concern. Especially the security
of citizens and the quality of the constitutional state are at stake. Crime must be
reduced” (QS, 1984).
 By the end of the 1980s, the focus on crime was complemented by concerns about the living conditions in disadvantaged neighbourhoods of the major
Dutch cities. Previously, urban development had mainly been characterised by
housing construction and the realisation of overdue maintenance (GD, 1965:1310;
GD, 1971:142; GD, 1973:1569; GD, 1981:329). In 1989, specific attention for the
social aspects of urban development entered the political discourse. “Social renewal” aimed to “integrate people into society” through work, but also through a
healthy lifestyle, proper housing, a clean environment, education and opportunities for cultural and social participation (GD, 1989:316). In the wake of this urban
renewal movement, broader concerns grew with regard to social structures and
social disintegration, especially in disadvantaged urban neighbourhoods (e.g. GD,
1994:5810).
During the 1990s, the political discourse was dominated by a favourable economic tide and a neo-liberal economic agenda. Politicisation was further reduced by
the fact that the former political adversaries of the liberal-conservative and socialdemocratic parties formed the major part of the coalition which governed the
Netherlands from 1994 to 2002. For the first time in modern Dutch political history, the Christian-democratic party was not part of the government coalition.
 At the same time, concerns were expressed about social disintegration
(QS, 1996), juvenile delinquency (QS, 1994), the liveability of disadvantaged
neighbourhoods (GD, 1994:5810), an increasing level of unhealthy lifestyles (QS,
1997), and the consequences of the multicultural society (QS, 1999): “Our society
is changing rapidly. This demands a lot from both the citizens’ and government’s
adaptability” (QS, 2001). Despite a general optimism about the economic prosperity, over the course of the 1990s, government concern about the “shared values
and norms” a certain “social cohesion” (QS, 1999) in Dutch society also broadened: “No matter how important, more than merely economic prosperity is required for the wellbeing of citizens. A sense of security, knowledge and education,
as well as social cohesion, are important social needs” (QS, 1996).
In 2002, these issues of security and social cohesion became, apparently out of the
blue, the focal point of political discourse. Before the 2002 Parliamentary elections, ‘populist’ political leader Pim Fortuyn had gained a large public following

438

with his critiques on previous governments, which he accused of neglecting security and immigration issues. Fortuyn was murdered days before the election.
However, his newly formed political party garnered 26 out of the 150 seats in
Parliament. Even though the eventual coalition between Fortuyn’s party, Christian-democrats and conservative-liberals was short-lived, the issues advanced by
Fortuyn would dominate the political agenda in the years to follow.
 Whether in the vocabulary of a coalition between Christian-democrats
and social-democrats (2007-2010) or in the vocabulary of a coalition between
Christian-democrats and (conservative-)liberals (2002-2007), concerns about
immigration, integration, security and social cohesion dominated the Dutch political discourse in the first decade of the 21st century (GD, 2002; QS, 2003; GD, 2007;
QS, 2007). In general, civic conduct became a political issue: “Social cohesion was
often taken for granted in Dutch society. In recent years, we have come to realise
this is not the case. [...] A harmonious society is built on respect, tolerance and
politeness. This requires giving and taking, tolerance but also adaptation. This is
the responsibility of us all” (QS, 2010).
Furthermore, successive governments tried to find a new balance between rolling back government and increasing government interventions: “Government should let go and hold on. Letting go by reducing regulation and bureaucracy in fields such as education, health care, entrepreneurship and spatial planning. Holding on by taking care of core tasks in the fields of security, law enforcement, integration and setting boundaries” (GD, 2002:5467). Governing in the
Netherlands at the beginning of the 21st century means governing a country in
which “faith in the future is under pressure” (GD, 2007:2630).
Overview Dutch cabinets since 1965, named after the prime-minister:632
- 1965-1966: cabinet Cals (coalition: Catholic party KVP, Protestant party
ARP, social-democratic party PvdA)
- 1966-1967: cabinet Zijlstra (coalition: Catholic party KVP, Protestant party ARP)
- 1967-1971: cabinet De Jong (coalition: Catholic party KVP, Protestant parties ARP and CHU, liberal-conservative party VVD)
- 1971-1972: cabinet Biesheuvel I (coalition: Catholic party KVP, Protestant
parties ARP and CHU, liberal-conservative party VVD, social-democratic
party DS’70)
- 1972-1973: cabinet Biesheuvel II (coalition: Catholic party KVP,
Protestant parties ARP and CHU, liberal-conservative party VVD)

632 Retrieved from http://www.parlement.com/, consulted d.d. 25-7-2011.
 439

-

-

1973-1977: cabinet Den Uyl (coalition: social-democratic party PvdA,
progressive-green party PPR, liberal-progressive party D’66, Catholic party KVP, Protestant party ARP)
1977-1981: cabinet Van Agt I (coalition: Christian-democratic party CDA,
liberal-conservative party VVD)
1981-1982: cabinet Van Agt II (coalition: Christian-democratic party CDA,
social-democratic party PvdA, liberal-progressive party D’66)
1982: cabinet Van Agt III (coalition: Christian-democratic party CDA, liberal-progressive party D’66)
1982-1986: cabinet Lubbers I (coalition: Christian-democratic party CDA,
liberal-conservative party VVD)
1986-1989: cabinet Lubbers II (coalition: Christian-democratic party CDA,
liberal-conservative party VVD)
1989-1994: cabinet Lubbers III (coalition: Christian-democratic party
CDA, social-democratic party PvdA)
1994-1998: cabinet Kok I (coalition: social-democratic party PvdA, liberal-conservative party VVD, liberal-progressive party D’66)
1998-2002: cabinet Kok II (coalition: social-democratic party PvdA, liberal-conservative party VVD, liberal-progressive party D’66)
2002-2003: cabinet Balkenende I (coalition: Christian-democratic party
CDA, liberal-conservative party VVD, populist party LPF)
2003-2006: cabinet Balkenende II (coalition: Christian-democratic party
CDA, liberal-conservative party VVD, liberal-progressive party D’66)
2006-2007: cabinet Balkenende III (coalition: Christian-democratic party
CDA, liberal-conservative party VVD)
2007-2010: cabinet Balkenende IV (coalition: Christian-democratic party
CDA, social-democratic party PvdA, protestant-democratic party CU)
From 2010: cabinet Rutte (coalition: liberal-conservative party VVD,
Christian-democratic party CDA)

440

BIBLIOGRAPHY
Abrams, P., “Notes on the Difficulty of Studying the State”, in: Journal of Historical Sociology,
no. 1 1988:58-89 (reprint 1977).
Achterhuis, H., De markt van welzijn en geluk: een kritiek van de andragogie, Ambo, Baarn
1979.
Adams, J., Risk, UCL Press, London 1995.
Almond, G.A., E.A. Nordlinger, T.J. Lowi & S. Fabbrini, “The return to the state”, in: American
Political Science, no. 3 1988:853-901.
Almond, G.A. & S. Verba, The Civic Culture: political attitudes and democracy in five nations,
Princeton University Press, Princeton NJ 1963.
Anderson, B., Imagined Communities: reflections on the origin and spread of nationalism,
Verso, London 2006 (1983).
 Ankersmit, F.R., Aesthetic Politics: political philosophy beyond fact and value, Stanford University Press, Stanford CA 1996.
Ankersmit, F.R., Macht door Representatie. Exploraties III: politieke filosofie, Kok Agora,
Kampen & Pelckmans, Kapellen 1997.
Arendt, H., Vita Activa. De mens: bestaan en bestemming, Uitgeverij Boom, Amsterdam,
2005 (1958).
Arnoldussen, T., “Precautionary logic and a policy of moderation”, in: Erasmus Law Review,
no. 2 2009:259-285.
Asselt, M.B.A. & E. Vos, “The Precautionary Principle and the Uncertainty Paradox”, in:
Journal of Risk Research, no. 4 2006:313-336.
Atlas, R.I., 21st Century Security and CPTED. Designing for Critical Infrastructure Protection
and Crime Prevention, Taylor & Francis Group, Boca Raton FL 2008.
Baker, T. & J. Simon (eds.), Embracing Risk. The Changing Culture of Insurance and Responsibility, University of Chicago Press, Chicago & London 2002.
Baldwin, R., M. Cave & M. Lodge (eds.), The Oxford Handbook of Regulation, Oxford University Press, Oxford 2010.
441

Bannister, F., “The panoptic state: privacy, surveillance and the balance of risk”, in: Information Polity, no. 10 2005:65-80.
Barion, J., Grundlinien philosophischer Staatstheorie, Bouvier, Bonn 1986.
Baudrillard, J., The Illusion of the End, Stanford University Press, Stanford 1994 (1992).
Bauman, Z., Liquid Modernity, Polity Press, Cambridge 2000.
Baumann, G., Multiculturalism: critical concepts in sociology. Volume III: Multiculturalism in
the public sphere: city and school, markets and media, Routledge, London 2011.
BBC, The Power of Nightmares: The Rise of the Politics of Fear, documentary by Adam Curtis, 2004.
Beccaria, C., Über Verbrechen und Strafen, Insel Verlag, Frankfurt am Main 1966 (1764).
Beck, U., Risikogesellschaft. Auf dem Weg in eine andere Moderne, Suhrkamp, Frankfurt am
Main 1986.
Beck, U., A. Giddens & S. Lash, Reflexive Modernization. Politics, Tradition and Aesthetics in
the Modern Social Order, Polity Press, Oxford 1994.
 Becker, H.S., Outsiders: studies in the sociology of deviance, The Free Press, New York 1973
(1963).
Bell, D., The coming of post-industrial society: a venture in social forecasting, Basic Books,
New York 1976 (1973).
Bekkers, V., G. Dijkstra, A. Edwards & M. Fenger (eds.), Governance and the Democratic
Deficit: Assessing the Democratic Legitimacy of Governance Practices, Ashgate Publishing,
Aldershot 2007.
Bennett, C.J. & C.D. Raab, The Governance of Privacy. Policy instruments in global perspective, Ashgate, Aldershot 2003.
Ben-Porath, S.R., Tough Choices. Structured Paternalism and the Landscape of Choice,
Princeton University Press, Princeton & Oxford, 2010.
Berber, F., Das Staatsideal im Wandel der Weltgeschichte, Beck, München 1978.
Berger, P.L. & T. Luckmann, The social construction of reality. A treatise in the sociology of
knowledge, 1966.
442

Berlin, I., The Roots of Romanticism, Princeton University Press, Princeton NJ 1999 (1965).
Berlin, I., Liberty, Oxford University Press, Oxford, 2007.
Bernstein, P.L., Against the Gods: The Remarkable Story of Risk, John Wiley & Sons Inc., New
York etc., 1998 (1996).
Beus, J.W. de & J.A.A. van Doorn (eds.), De Interventiestaat: tradities – ervaringen – reacties,
Uitgeverij Boom, Meppel & Amsterdam 1984.
Beus, J.W. de & J.A.A. van Doorn (eds.), De Geconstrueerde Samenleving. Vormen en gevolgen
van classificerend beleid, Uitgeverij Boom, Meppel & Amsterdam 1986.
Beveridge, W.H., Social insurance and allied services: report, HMSO, London 1942.
Beveridge, W.H., Full employment in a free society: a report, Allen & Unwin, London 1944.
Black, J., Critical Reflections on Regulation, London School of Economics and Political Science, London 2002.
Blokland, H., Modernization and its Political Consequences. Weber, Mannheim, and Schumpeter, Yale University Press, New Haven & London 2006 (2001).
Blumer, H., “What is wrong with Social Theory?”, in: American Sociological Review, no. 1
1954:3-10.
 Bobbio, N., Democracy and Dictatorship. The Nature and the Limits of State Power, Polity
Press, Cambridge 1989 (1980).
Bobbio, N., N. Matteucci & G. Pasquino (eds.), Dizionario di politica, UTET, Torino 1983.
Boot, J.M. & M.H.J.M. Knapen, De Nederlandse Gezondheidszorg, Bohn Stafleu van Loghum,
Houten 2005.
Boutellier, H., De Veiligheidsutopie: hedendaags onbehagen en verlangen rond misdaad en
straf, Boom Juridische Uitgevers, Den Haag 2005 (2002).
Boutellier, H., De Improvisatiemaatschappij: over de sociale ordening van een onbegrensde
wereld, Boom/Lemma, Den Haag 2011.
Bovens, M.A.P., W. Derksen & W.J. Witteveen (eds.), Rechtsstaat en Sturing, W.E.J. Tjeenk
Willink, Zwolle 1987.
443

Bovens, M.A.P., Verantwoordelijkheid en organisatie. Beschouwingen over aansprakelijkheid,
institutioneel burgerschap en ambtelijke ongehoorzaamheid, W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle
1990.
Braithwaite, J., “The New Regulatory State and the Transformation of Criminology”, in:
British Journal of Criminology, no. 2 2000:222-238.
Brink, G. van den, Schets van een beschavingsoffensief: over normen, normaliteit en normalisatie in Nederland, Amsterdam University Press, Amsterdam 2004.
Brink, G. van den, Van waarheid naar veiligheid: twee lessen voor een door angst bevangen
burgerij, SUN, Amsterdam 2006.
Brizée, R., “Onrustgevoelens in Nederland: een analyse van 25 jaar Tweede-Kamerdebatten
over criminaliteit in Nederland (1960-1984)”, in: Tijdschrift voor Criminologie, no. 4
1985:177-188.
Brouwer, J.G. & A.E. Schilder, “Wijken voor orde: over nieuwe geboden en verboden”, in:
RegelMaat, no. 3 2008:88-101.
Bruce, M., The Coming of the Welfare State, Batsford, London 1968.
Bryant, A. & K. Charmaz, The Sage Handbook of Grounded Theory, Sage, London 2007.
Burchell, G., C. Gordon & P. Miller (eds.), The Foucault Effect. Studies in Governmentality,
with two lectures by and an interview with Michel Foucault, The University of Chicago Press,
Chicago 1991.
Burke, E., Reflections on the Revolution in France, Oxford University Press, Oxford 1999
(1790).
 Burkens, M.C., H.R.B.M. Kummeling, B.P. Vermeulen & R.J.G.M. Widdershoven, Beginselen
van de democratische rechtsstaat: inleiding tot de grondslagen van het Nederlandse staatsen bestuursrecht, W.E.J. Tjeenk Willink, Deventer 1997.
Buruma, Y., 100 jaar strafrecht: klassieke teksten van de twintigste eeuw, Amsterdam University Press, Amsterdam 1999.
Carr, E.H., The new society, MacMillan, London 1951.
Castells, M., The rise of the network society, Blackwell Publishers, Cambridge MA 1996.
Charmaz, K., Constructing Grounded Theory: a practical guide through qualitative analysis,
Sage, London 2006.
444

Christophe, P.W.G.M. & L.J. Clement, Wie het kleine niet weert… Bestuurlijke maatregelen ter
bestrijding van veel voorkomende criminaliteit, Ministerie van Binnenlandse Zaken, Den
Haag 1988.
Cloward, R.A. & E.L. Ohlin, Delinquency and Opportunity: a theory of delinquent gangs,
Routledge & K. Paul, London 1961 (1960).
Cohen, M.D., J.G. March & J.P. Olsen, “A Garbage Can Theory of Organizational Choice”, in:
Administrative Science Quarterly, no. 1 1972:1-25.
Coser, L.A., Gulzige instituties: patronen van absolute toewijding, Van Loghum Slaterus,
Deventer 1978 (1974).
Couwenberg, S.W., De omstreden staat: ontwikkeling en problematiek van de staatstheorie in
de 20e eeuw, Samsom, Alphen aan den Rijn 1974.
Crawford, A., “‘Contractual Governance’ of Deviant Behaviour”, in: Journal of Law and Society, no. 4 2003:479-505.
Crawford, A. (ed.), Crime prevention policies in comparative perspective, Willan Publishing,
Cullompton 2009.
Daily Telegraph, the (DT), “Urgent nationwide review ordered after toddler's brutal death”,
11-11-2008a, http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/3442200/Urgent-nationwidereview-ordered-after-toddlers-brutal-death.html (consulted d.d. 16-11-2011).
Daily Telegraph, the (DT), “Abused toddler visited 60 times by care workers before his
death”, 11-11-2008b, http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/3441598/Abusedtoddler-visited-60-times-by-care-workers-before-his-death.html (consulted d.d. 16-112011).
Daily Telegraph, the (DT), “Child abuse case: Haringey must be held accountable, says
minister”, 12-11-2008a, http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/3445114/Childabuse-case-Haringey-must-be-held-accountable-says-minister.html (consulted d.d. 16-112011).
Daily Telegraph, the (DT), “Baby P case: Council chief under pressure to quit ‘concerning’
double role”, 12-11-2008b, http://www.telegraph.co.uk/family/3447098/Baby-P-caseCouncil-chief-under-pressure-to-quit-concerning-double-role.html (consulted d.d. 16-112011).
 445

Daily Telegraph, the (DT), “Baby P childminder: ‘I told social services but nothing was
done’”,
14-11-2008a,
http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/3457493/Baby-Pchildminder-I-told-social-services-but-nothing-was-done.html (consulted d.d. 16-112011).
Daily Telegraph, the (DT), “Baby P: Ministers were warned babies were at risk”, 14-112008b,
http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/3455597/Baby-P-Ministers-werewarned-babies-were-at-risk.html (consulted d.d. 16-11-2011).
Daily Telegraph, the (DT), “Inspectors criticised ‘child protection concerns’ in Haringey
before
Baby
P’s
death”,
14-11-2008c,
http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/3460181/Inspectors-criticised-childprotection-concerns-in-Haringey-before-Baby-Ps-death.html (consulted d.d. 16-11-2011).
Daily Telegraph, the (DT), “Baby P: Ed Balls says Government reforms cannot ‘make good
the
evil’
he
suffered”,
18-11-2008,
http://www.telegraph.co.uk/news/majornews/3476710/Baby-P-Ed-Balls-saysGovernment-reforms-cannot-make-good-the-evil-he-suffered.html (consulted d.d. 16-112011).
Daily Telegraph, the (DT), “Five point plan to help social workers after death of Baby P”,
26-11-2008,
http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/baby-p/3526103/Five-pointplan-to-help-social-workers-after-death-of-Baby-P.html (consulted d.d. 16-11-2011).
Daily Telegraph, the (DT), “Government to reform social services after Baby P case”, 6-122008,
http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/baby-p/3630234/Government-toreform-social-services-after-Baby-P-case.html (consulted d.d. 16-11-2011).
Dam, C. van, M. Ploegmakers, J. de Smet, P. Wiebes en I. Wisselink (eds.), Zicht op zorg en
welzijn: beleid en voorzieningen, NIZW, Utrecht 2000.
Dam, C.L. van & P.E. Wiebes, Aandacht voor welzijn: inhoud, omvang en betekenis van de
welzijnssector, SCP & NIZW, Den Haag 2005.
d’Antrèves, A.P., The notion of the state. An introduction to political theory, Clarendon Press,
Oxford 1967.
Davidson, A.I. (ed.), Foucault and his Interlocutors, University of Chicago Press, Chicago
1997.
Dean, M., “Governing Society. The story of two monsters”, in: Journal of Cultural Economy,
vol. 1, no. 1 2008:25-38.
446

Dean, M., Governmentality. Power and Rule in Modern Society, Sage Publications, London
1999.
Dean, M., Governing Societies. Political Perspectives on Domestic and International Rule,
Open University Press, Maidenhead 2007.
Denninger, E., Der gebändigte Leviathan, Nomos, Baden-Baden 1990.
Dewey, J., The public and its problems, Swallow Press, Athens 1954 (1927).
Dicey, A.V., Introduction to the Study of the Law of the Constitution, MacMillan, London 1959
(1885).
 Dierkes, M., S. Edwards & R. Coppock (eds.), Technological Risk: Its Perception and Handling
in the European Community, Oelgeschlager, Gunn & Hain, Cambridge MA 1980.
Dijk, J. van, The World of Crime. Breaking the Silence on Problems of Security, Justice, and
Development Across the World, Sage Publications, Thousand Oaks 2008.
Dijk, J. van, I. Sagel-Grande & L. Toornvliet, Actuele criminologie, Sdu Uitgevers, Den Haag
2009.
Donzelot, J., L’invention du social: essai sur le déclin des passions politiques, Fayard, Paris
1984.
Doorn, J.A.A. van, Nederlandse democratie: historische en sociologische waarnemingen, Mets
& Schilt, Amsterdam 2009.
Douglas, M., Purity and Danger: an analysis of concepts of pollution and taboo, Routledge,
London 2002 (1966).
Douglas, M., Natural Symbols. Explorations in cosmology, Barrie & Jenkins, London 1973
(1970).
Douglas, M. & A. Wildavsky, Risk and Culture. An essay on the selection of technical and environmental dangers, University of California Press, Berkeley 1983 (1982).
Douglas, M., How Institutions Think, Syracuse University Press, Syracuse NY 1986.
Douglas, M., Risk and Blame. Essays in Cultural Theory, Routledge, London 2005 (1992).
Downs, A., An Economic Theory of Democracy, Harper & Row, New York 1957.
447

Downs, A., “Up and Down with Ecology: The Issue-Attention Cycle”, in: Public Interest,
summer 1972:38-50.
Drosterij, G. & R. Peeters, “De nieuwe burgerlijkheid: participatie als conformerende zelfredzaamheid”, in: B&M, no. 4 2011:85-101.
Duijn, M., Embedded Reflection on Public Policy Innovation. A relativist/pragmatist inquiry
into the practice of innovation and knowledge transfer in the WaterINNovation program,
Eburon, Delft 2009.
Dunleavy, P. & B. O’Leary, Theories of the State: the politics of liberal democracy, MacMillan,
Basingstoke 1987.
Durkheim, E., The division of labor in society, Free Press, New York 1997 (1893).
Durkheim, E., Suicide: a study in sociology, Free Press, New York 1966 (1897).
 Duyvendak, J.W. & M. Hurenkamp, Kiezen voor de kudde: lichte gemeenschappen en de
nieuwe meerderheid, Van Gennep, Amsterdam 2004.
Easton, D., The political system. An inquiry into the state of political science, University of
Chicago Press, Chicago 1981 (1953).
Easton, D., “The political system besieged by the state”, in: Political Theory, no. 3 1981:303325.
Edelman, M., Political Language: words that succeed and policies that fail, Academic Press,
New York 1977.
Eeten, M.J.G. van, Dialogues of the Deaf. Defining New Agendas for Environmental Deadlocks,
Eburon, Delft 1999.
Eeten, M.J.G. van, Techniek van de onmacht. Fatalisme in politiek en technologie, NSOB, Den
Haag 2010.
Engelen, E., A. Hemerijck & W. Trommel (eds.), Van sociale bescherming naar sociale investering, Lemma, Den Haag 2007.
Eisenberg, L., “Disease and Illness: Distinctions Between Professional and Popular Ideas of
Sickness”, in: Culture, Medicine and Psychiatry, no. 1 1977:9-23.
Eisenhardt, K.M., “Building Theories from Case Study Research”, in: Academy of Management Review, no. 4 1989:532-550.
448

Elchardus, M., De Dramademocratie, Lannoo, Tielt 2002.
Elias, N., Über den Prozeß der Zivilisation: soziogenetische und psychogenetische Untersuchungen, Francke, Bern 1969 (1939).
Ericson, R.V. & A. Doyle (eds.), Risk and Morality, University of Toronto Press, Toronto
2003.
Etzioni, A., The new golden rule: community and morality in a democratic society, Basic
Books, New York 1996.
Eysenck, H.J., Crime and Personality, Routledge & K. Paul, London 1965 (1964).
Ferguson, A., An Essay on the History of Civil Society, A. Millar et.al., London 1768 (1767).
Festinger, L., A theory of cognitive dissonance, Stanford University Press, Stanford CA 1957.
Fincham, R. & P. Rhodes, Principles of Organizational Behaviour, Oxford University Press,
Oxford 2005.
Finer, S.E., The History of Government from the Earliest Times (3 vols.), Oxford University
Press, Oxford 1997.
 Fischer, F. & J. Forester (eds.), The argumentative turn in policy analysis and planning, Duke
University Press, Durham NC 1993.
Fontana, B., Benjamin Constant. Political Writings, Cambridge University Press, Cambridge
2007.
Foucault, M., Madness and Civilization. A history of insanity in the age of reason, Routledge,
London 2001 (1961).
Foucault, M., The Birth of the Clinic. An Archaeology of Medical Perception, Vintage Books,
New York 1994 (1963).
Foucault, M., The Archeology of Knowledge, Tavistock Publications, London 1972 (1969).
Foucault, M., Discipline and Punish. The birth of the prison, Vintage, New York 1979 (1975).
Foucault, M., Discipline, Toezicht en Straf. De Geboorte van de Gevangenis, Historische Uitgeverij, Groningen 2007 (1975).
Foucault, M., The Will to Knowledge. The History of Sexuality; volume 1, Penguin Books,
London 1998 (1976).
449

Foucault, M., Power/Knowledge: Selected Interviews & Other Writings 1972-1977, Pantheon
Books, New York 1980.
Foucault, M., The Care of the Self. The History of Sexuality; volume 3, Vintage Books, New
York 1988 (1984).
Foucault, M., “Society must be defended”. Lectures at the Collège de France 1975-1976, St.
Martin’s Press, New York 2003 (1997).
Foucault, M., Security, Territory, Population. Lectures at the Collège de France 1977-1978,
Picador, New York 2007 (2004).
Franken, A., M. de Langen & M. Moerings (eds.), Constante Waarden: liber amicorum prof.
mr. Constantijn Kelk, Boom Juridische Uitgevers, Den Haag 2008.
Franken, H., P.W. Brouwer, P.B. Cliteur & M.M.A. Loth, InLeiden tot de Rechtswetenschap,
Gouda Quint, Deventer 1999.
Freeden, M., The new liberalism: an ideology of social reform, Clarendon Press, Oxford 1978.
Friedman, T.L., The world is flat: a brief history of the twenty-first century, Farrar, Straus &
Giroux, New York 2005.
Frissen P.H.A., A.W. Koers & I.T.M. Snellen, Orwell of Athene? Democratie en informatiesamenleving, Sdu, Den Haag 1992.
Frissen, P.H.A., De virtuele staat, Academic Service, Schoonhoven 1996.
 Frissen, P.H.A., De lege staat, Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam 1999.
Frissen, P.H.A., De Staat van Verschil: een kritiek van de gelijkheid, Van Gennep, Amsterdam
2007.
Frissen, P.H.A., Gevaar Verplicht. Over de noodzaak van aristocratische politiek, Van Gennep,
Amsterdam 2009.
Frissen, V. c.s., Naar een ‘User Generated State’? De impact van nieuwe media voor overheid
en openbaar bestuur, TNO, Delft 2008.
Furedi, F., Cultuur van Angst, Meulenhoff, Amsterdam 2007 (1997).
Gamson, W.A., D. Croteau, W. Hoynes & T. Sasson, “Media Images and the Social Construction of Reality”, in: Annual Review of Sociology, vol. 18 1992:373-393.
450

Garland, D., Punishment and Modern Society. A study in social theory, University of Chicago
Press, Chicago 1993 (1990).
Garland, D., The Culture of Control. Crime and Social Order in Contemporary Society, Oxford
University Press, Oxford 2006 (2001).
Geelhoed, L.A., De interveniërende staat. Aanzet voor een instrumentenleer, Staatsuitgeverij,
Den Haag 1983.
Gelfand, S.D., “The Ethics of Care and (Capital?) Punishment”, in: Law and Philosophy, vol.
23 (2004): 593-614.
Gerring, J., Case Study Research. Principles and Practices, Cambridge University Press, Cambridge 2007.
Gibson, M., Born to Crime: Cesare Lombroso and the Origins of Biological Criminology,
Praeger Publishers, Westport 2002.
Giddens, A., Modernity and Self Identity, Polity Press, Cambridge 1991.
Giddens, A., Conversations with Anthony Giddens: making sense of modernity, Stanford University Press, Stanford 1998.
Giddens, A., The Third Way: The renewal of Social Democracy, Polity Press, Cambridge 1998.
Giddens, A., The Consequences of Modernity, Polity Press, Cambridge 2009 (1990).
Gilbert, N., Transformations of the Welfare State, Oxford University Press, Oxford 2002.
Girard, R., De Zondebok, Kok Agora, Kampen 1993 (1982).
Glaser, B.G. & A.L. Strauss, The Discovery of Grounded Theory: strategies for qualitative research, Aldine, Chicago 1967.
Goethe, J.W., Die Wahlverwandtschaften: ein Roman, Insel Verlag, Frankfurt am Main &
Leipzig 1972 (1809).
 Goffman, E., Asylums. Essays on the Social Situation of Mental Patients and Other Inmates,
Anchor Books, New York 1961.
Goffman, E., Frame Analysis: an essay on the organization of experience, Penguin,
Harmondsworth 1975 (1974).
451

Gollier, C. & N. Treich, “Decision-Making under Scientific Uncertainty: The Economics of
the Precautionary Principle”, in: Journal of Risk and Uncertainty, no. 1 2003:77-103.
Graaf, H. van der & R. Hoppe, Beleid en politiek. Een inleiding tot de beleidswetenschap en de
beleidskunde, Coutinho, Bussum 2007 (1989).
Grass, G., Der Butt, Deutscher Taschenbuch Verlag, München 2007 (1977).
Green, T.H., Prolegomena to Ethics, Oxford University Press, Oxford 2003 (1883).
Gribnau, J.L.M., Soevereiniteit en legitimiteit: grenzen aan (fiscale) regelgeving, Sdu Uitgevers, Amersfoort 2009.
Gunsteren, H. van & E. Van Ruyven, “De Ongekende Samenleving (DOS), een verkenning”,
in: Beleid en Maatschappij, no. 3 1993:114-125.
Gunsteren, H.R. van, The Quest of Control: a critique of the rational-central-rule approach in
public affairs, John Wiley & Sons, New York 1976.
Gunsteren, H.R. van, A Theory of Citizenship. Organizing Plurality in Contemporary Democracies, Westview Press, Boulder & Oxford 1998.
Gunsteren, H. van, “De Preventiestaat”, in: Res Publica, no. 4 2008:445-461.
Haan, I. de & J.W. Duyvendak (eds.), In het hart van de verzorgingsstaat: het Ministerie van
Maatschappelijk Werk en zijn opvolgers (CRM, WVC, VWS), 1952-2002, Walburg Pers, Zutphen 2002.
Haan, W.J.M. de, Evaluatie Integraal Veiligheidsbeleid. Een verkennende studie in Amsterdam
en Rotterdam, SCP, Den Haag 1997.
Habermas, J., Strukturwandel der Öffentlichkeit. Untersuchungen zu einer Kategorie der
bürgerlichen Gesellschaft, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1990 (1962).
Habermas, J., The Theory of Communicative Action. Volume I: Reason and the Rationalization
of Society, Polity Press, Cambridge 2004 (1981a).
Habermas, J. The Theory of Communicative Action. Volume II: Lifeworld and system: a critique of functionalist reason, Polity Press, Cambridge 1987 (1981b).
