DE VERVANGINGSWAARDE, THEORIE EN TOEPASSING IN DE JAARREKENING
DE VERVANGINGSWAARDE,
THEORIE EN TOEPASSING IN DE JAARREKENING
Uitgever: Samsom, Alphen aan den Rijn; 1975; 225 pagina’s; prijs ƒ 42,—
door Dr. J. Klaassen
Samenvatting

De discussie over het winstbegrip die al vele jaren wordt gevoerd, heeft nog
niet tot eenheid van opvatting geleid. Ook de praktijk van de winstbepaling
en van de presentatie van het resultaat in de jaarrekeningen van onderne­
mingen vertoont een zeer geschakeerd beeld, waarbij verschillende benade­
ringen worden aangetroffen. Het doel van onze studie was, de geschiktheid
van de vervangingswaardetheorie als basis voor de winst- en vermogensbepaling in het kader van de jaarrekening te onderzoeken. Daartoe hebben wij
allereerst gepoogd aan te geven hoe de vervangingswaardetheorie, opgevat als
een theorie omtrent het meten van de waarde van produktiemiddelen, de
opvattingen over winst- en vermogensbepaling in het kader van de jaarreke­
ning in de Nederlandse literatuur heeft beïnvloed. Daarnaast hebben wij van
ruim dertig ondernemingen de in de jaarrekening gehanteerde winst- en vermogensbepalingsstelsels onderzocht. Bij dit onderzoek hebben wij ons niet
tot beoordeling van gepubliceerde jaarrekeningen beperkt. Ook werden ge­
sprekken gevoerd met functionarissen van de desbetreffende ondernemingen
waardoor nadere informatie over de gehanteerde methoden kon worden ver­
kregen. Door confrontatie van theorie en toepassing in de praktijk is vervol­
gens nagegaan welke elementen van de theorie wél, en welke elementen niet
door de praktijk zijn overgenomen. Daarbij hebben wij getracht de gevonden
verschillen te verklaren. Het laatste deel van de studie is gewijd aan een
evaluatie van de theorie en van de praktische toepassing.
 Na een inleiding in hoofdstuk I, is in hoofdstuk II de inhoud van de ver­
vangingswaardetheorie uiteengezet. Daarbij is gebleken dat op enkele essen­
tiële punten de inhoud van de theorie vragen openlaat. Dit geldt vooral voor
de omschrijving van het begrip „vervanging” en voor het vraagstuk van de
waar debepaling.
In hoofdstuk III worden de winstopvattingen die op de in hoofdstuk II
beschreven theorie zijn gebaseerd, weergegeven, waarbij er naar is gestreefd
de behandelde opvattingen in een kader te plaatsen. Daartoe is uitgegaan van
een eenvoudig model gebaseerd op de volgende veronderstellingen:
- een constant voorraadniveau
- identieke vervanging
- financiering geheel met eigen vermogen
- overeenstemming tussen bedrijfseconomische en fiscale jaarrekening.
Uitgaande van dit model zijn de instandhoudingsdoelstellingen van diverse
verdedigers van de vervangingswaardetheorie beschreven.
Vervolgens zijn de bovengenoemde veronderstellingen achtereenvolgens
losgelaten en is aandacht geschonken aan de daaruit voortvloeiende problem a b blz. 428

matiek, namelijk:
- de bepaling van de normale voorraadomvang
- problemen van winstbepaling ten gevolge van niet-identieke vervanging
- de invloed van gedeeltelijke financiering met vreemd vermogen op de
winstbepaling
- de invloed van het afwijzen van het vervangingswaardestelsel door de fiscus
op de winstbepaling en het probleem van de belastinglatenties.
In hoofdstuk IV is het resultaat van het bij de ondernemingen ingestelde
onderzoek beschreven. Naast de motieven voor toepassing van het ver­
vangingswaardestelsel en het vraagstuk van de bepaling van de vervangings­
waarde, zijn daarbij vooral de bovengenoemde problemen aan de orde ge­
steld. De onderzochte ondernemingen bleken bij de bepaling van de ver­
vangingswaarde verschillende benaderingen te volgen. Vooral het optreden
van technologische ontwikkelingen bleek de bepaling van de vervangings­
waarde van duurzame produktiemiddelen te bemoeilijken.
 De verschillen in benadering van de vervangingswaarde hebben invloed op
de afschrijvingen en daarmee op de hoogte van de berekende winsten. Ook
werd een grote verscheidenheid van benaderingen geconstateerd bij de bepa­
ling van de winstbelasting in de resultatenrekening en bij de verwerking van
de belastinglatenties in de balans. De onderzochte ondernemingen deden in
het algemeen geen pogingen een normale voorraadomvang van duurzame
produktiemiddelen en voorraden vlottende activa vast te stellen. Zij onder­
scheidden dan ook geen transactieresultaten en voorraadresultaten. Evenmin
bleken zij, op een enkele uitzondering na, inhaalafschrijvingen ten laste van
het resultaat te brengen. De opvatting dat bij de winstbepaling met de financieringsstruktuur van de onderneming rekening moet worden gehouden, was
niet algemeen bekend, en vond geen navolging bij de onderzochte onderne­
mingen. Slechts een gering deel van de onderzochte bedrijven waardeerde op
de balans de vlottende activa op basis van vervangingswaarde.
Bij de analyse van de verschillen tussen theorie en praktijk in hoofdstuk V,
bleken deze in belangrijke mate te verklaren uit verschillen in doelstelling en
uit onvoldoende uitwerking van de vervangingswaardetheorie op het punt
van de waardebepaling en de winstbepaling.
In hoofdstuk VI hebben wij een kader geschetst voor de evaluatie van de
vervangingswaardetheorie. De doelstellingen van de winst- en vermogensbepaling in de jaarrekening worden daarbij gekoppeld aan de informatiebehoeften
van aandeelhouders, kredietverschaffers en werknemers.
 Op basis van de informatiebehoeften van deze groepen belanghebbenden is
in hoofdstuk VII nagegaan in hoeverre winst- en vermogensbepaling op basis
van vervangingswaarde positief kan worden gewaardeerd. Wij kwamen daarbij
tot de conclusie dat vermogenspresentatie in de jaarrekening tegen ver­
vangingswaarde kan worden toegejuicht, mits de vervangingswaarde op be­
trouwbare wijze kan worden bepaald. Bij winstbepaling uitsluitend tegen
vervangingswaarde wordt de vermogenstoename onvoldoende gespecificeerd,
waardoor belangrijke informatie niet wordt verstrekt. De studie is afgesloten
met een kritische bespreking van de opvattingen van een aantal Nederlandse
auteurs over de vraag of de opstelling van de jaarrekening vanuit het gezichts­
punt van de ondernemingsleiding danwel vanuit het gezichtspunt van de
gebruikers van de jaarrekening dient te geschieden.
m ab blz. 429.
