Het monopoliebegrip bij Franz Oppenheimer in verband met zijn uitbuitingsleer
Dit laatste hebben velen gemeend, vooral in Duitsctiland, waar
her statistisch ook waar bleek te zijn. Doch noch irl Frankrijk,
noch in Engeland was dit bet geval, in Frankrijk is zelfs her omgekeerde waar, zoodat men heeft beweerd, dat de oorzaak van
de fransche bevolkingsstagnatie in de te geringe ontwikkeling
van de fransche industrie was gelegen, waardoor werd verhinderd
dat groote steden industrieele bevolkingen kregeu. In elk geval
wordt het kleine geboorten-overschot in Frankrijk geheel geleverd
door de industrieele departementen en niet door de agrarische.
De verschillende verklaringen opgesomd hebbende, die voor her
dalend geboortecijfer zijn gegeven, kom ik.tot de slotsom, dat
de welvaarttheorie, met de theorie der sociale opdrift als onderdeel

611
en met de verbeterde anticonceptioneeIe middelen als instrument,
ill de vorm van preventie in her huwelijk, de gewenschte verklaring
geeft. Of deze verklaring past in Malthus' leer, of dat zij feiten
doet kennen, die M. niet heeft voorzien, zullen wij later onderzoeken.
Her schijnt mij echter we! de moeite waard, ons hog eerst te
wenden tot de verklaring, die Budge van de daling geeft. Volgens
hem is geen der genoemde theorieEn in staat de oplossing te
geven, en dit komt, beweert hij, omdat de beweging der geboorten
geisoleerd werd beschouwd. Sleehts wanneer wij haar in verband
met de geheele bevolkingsbeweging in oogenschouw nemen, zullen
wij de ware oorzaak van de daling kunnen ontdekken en dan
zullen wij ook genlakkelijk kunnen nagaan, in hoever dat phaenomeen nlet de leer van Malthus overeenstemt.
 De bevolking groeit steeds daar, waar de voedingsmiddelen
[oenernen, zegt de tweede these van Malthus. Sinds het begin
van de 19e eeuw, zoo nlerkt Budge op, zijn de voedingsmiddelen
als nog nimmer vernleerderd en gelijktijdig is in bijna alle kultuurstaten de bevolking toegenomen als hog nooit te voren. Tusschen 1815 en 1910 is de bevolking in Duitschland, Engeland en
Schotlaad, Nederland, Zweden en Noorwegen meer dan verdubbeld, in Oostenrijk bijna. In Frankrijk is de bevolking echter
slechts met 37.3 % gegroeid. Van 1870 tot 1905 groeide de
bevolking van her Duitsche rijk met 47.7 %, in Engeland en
Schotland met 41.4 %, in Rusland met 42.2 %, in Nederland
met 42.5 %, in Frankrijk slechts met 6 %.
Voor de bevolkingstoename van de laatste 30 tot 40 jaar is het
nu juist karakteristiek, dat zij, afgezien van de half beschaafde
Oost-Europeesche Staten, gelijktijdig met en trots d e voortdurende daling van her geboortecijfer plaats greep. Zij rverd, voIgens Budge, mogelijk gemaakt doordat bet sterflecijfer in nog
sterker mate claalde dan het geboortecijfer.
Van omstreeks 1875 af treedt een duidelijke afname van het
sterftecijfer aan het licht en de hoofdoorzaak hiervan is een omstandigheid, die niets te maken heeft met de bevolkingsbeweging,
hi. de vooruitgang van de medische wetenschap en de hygieLae.
 Juist her felt, dat die daling van de sterfelijkheid terug te brengen
is tot een oorzaak, die van de bevolkingsbeweging geheel onafhankelijk is, zoodat wisselwerking is uitgeslgten, geeft volgens
Budge de oplossing van het raadsel der afnemende geboorten

612
aan de hand. In een gegeven land is de bevolkingsgrootte afhankelijk van den gegeven omvang der potentieele voedingsspeelruimte, in verband met een gegeven standard of life. Deze bevolkingsgrootte kan tot stand komen of door talrijke geboorten
en talrijke sterfgevallen, of door minder talrijke sterfgevallen,
die dan echter ook een vermindering der geboorten noodig maken.
Veranderen in een J a n d d e omstandigheden in zoodanige richting,
dat de sterfgevallen minder talrijk worden - - en dat is juist bij
vooruitgang van medische wetenschap en hygiene het geval - dan moet ceteris paribus het geboortencijfer dalen.
Hier moet ik Budge even in de rede vallen: dit alles kan
alleen waar zijn bij constante welvaart. Want als de geboorten
m o e t e n afnemen omdat de sterfte afneemt, dan kan de welvaart
nooit stijgen, alle toename van productiviteit van de arbeid zou
niets baten, her gevolg zou alleen zijn, dat de geboorten dan
niet meer m o e s l e n afnemen en daar psychologische motieven voor
Budge niet schijnen te bestaan, zouden zij, de geboorten, dus
oogenblikkelijk toenemen en de welvaart zou niet stijgen. Deze
is echter in die perioden w e l gestegen.
 Op welke wijze werkt nu volgens Budge het afnemen der
sterfelijkheid op het geboortencijfer? Natuurlijk niet automatisch,
maar z66 dat de afnemende sterfte op den wil van her zich voortplantende deel der bevolking inwerkt. En dit gebeurt op verschillende manieren. In de eerste plaats is de afname te bespeuren
in de sterfelijkheid der kinderen tusschen 2 en 10 jaar, deze is
vrij belangrijk; vervolgens in de zuigelingensterfte, die weliswaar
in Duitschland weinig is afgenomen, maar in andere landen (b.v,
Nederland) aanzienlijk. Het gevolg is dat ouders, nu minder
kinderen sterven, ook minde.r ,,lacunes" te vullen hebben. Budge
is overtuigd, dat verreweg de meeste ouders, in geval zij een kind
beneden 10 jaar verliezen, snel voor een remplacant zorgen. Nu
komt een dergelijk verlies minder dikwijls voor, dus het aantal
geboorten neemt af.
Maar ook in de oudere leeftijdsklassen is de sterfelijkheid heel
war minder geworden, en dit oefent eveneens invloed uit op de
wil tot het verwekken van kinderen. Immers die klassen zijn
grooteudeels half of .geheel improductief en vormen een economische last voor de vol-productieve klassen. Daarom gaan deze
later trouwen en verwekken minder kinderen. Verder wordt tengevolge van die afgenomen sterfelijkheid, de mogelijkheid van

013
her krijgen van erfenissen geringer, zi] komen althans later. En
ten slotte treden meer menschen in den productieven leeftijd, daar9door wordt de concurrentie scherper, de struggle for life zwaarder
etc. etc. Op al deze wijzen werkt dus volgens Budge de a f g e nomen sterfte op de menschelijke wil. En hij komt tot her besluit,
dat de afname van het geboortencijfer veroorzaakt wordt door
de afnemende sterfte, die wederom wordt veroorzaakt door factoren, die niets met de bevolkingsbeweging te doen hebben.
 Daaruit volgt dan voor hem, dat deze afname der sterfte de
causa causans is van de veranderingenrin de bevolkingsbeweging
der laatste decennia. Was niet tegelijk met de afname der sterfelijkheid ook het geboortencijfer verminderd, dan was de standard
of life gedaald, hij had in elk geval nooit kunnen rijzen.
Op deze gansche theorie is uiterst veel aan te merken. De
voornaamste wijze waarop Budge her afnemende sterftecijfer op
den menschelijken wil laat werken, berust op een kapitale four.
Omdat minder jonge kinderen sterven, worden er minder remPla~anten verwekt en vermindert dus het geboortencijfer als cijfer.
Juist ! Maar niet her aanlal kinderen ! Budge verwart bier her
aantal geboorten en her aantal kinderen. Het aantal kinderen
blijft op deze wijze even groot, m.a.w, de bevolking blijft evenzeer
toenemen (al merkt men dat niet uit bet geboortencijfer), trois
het afnemende sterftecijfer. De standard of life moet dus bij
constante productiviteit onmiddellijk gaan dalen.'Hieruit blijkt m.i.,
dat de sterftevermindering geenzins op deze wijze op den wil
van den mensch werkt, dat zij althans niet den minsten invloed
heef t o p her absolute aantal doorlevende kinderen.
Verder moet zonder twijfel her afnemen der geboorten weer
invloed hebben op de sterfte, framers minder geboorten - - minder
sterfgevallen. (Volgens Budge gaat dit dan zeker ,,gleichsam in
einem ewigen Circul"). In ieder geval is her onmogelijk, dan
van de vermindering der sterfte als causa causans te spreken.
 War verder het grooter worden van de productieve lagen betreft:
de arbeiders trouwen over het algemeen op een leeftijd, dat de
ouders nog niet ondersteund behoeven te worden, bij het trouwen
denken zij daar hog niet aan. Zijn zij z66 arm, dat zij later
gaan trouwen, omdat zij haast geen huisraad kunnen koopen
(hetgeen wegens her latere erven tegenwoordig volgens Budge
veel zou v66rkomen), dan is er m.i. wel geen sprake van, dat
zij zich in sexualibus aan eenige reln zullen storen, want dan

614
behooren zij tot die laagste klassen waar de libido hog geen
concurrentie heeft. Germinal!
Verder is het opmerkelijk dat Budge zijn theorie grootendeelsvia dezelfde psychologische overwegingen laat werken, die hij bij
de welvaartstheorie zoo scherp heeft gelaakt en waarvoor hij
den arbeider ontoegankelijk achtte. De inconsequentie is te groot I
De welvaarttheorie staat er echter des te vaster door.
De preventie wordt verder door Budge nti plotseling ook in
de arbeiderskringe!l als de gewoonste zaak van de wereld beschouwd. Maar de vermeerdering van de bevolking is zeker niet
aan die lagen te danken die deze preventie beoefenen, maar juist
aan de andere. De verbeterde hygienische toestanden hebben nu
een compensatie geschapen tegen de geboortenafname in ruimen
kring. Maar wanneer de sterfelijkheid eens stationair wordt - en dit moet toch vroeg of laat gebeuren - - dan kan men zeker
een geweldige inkrimping van her geboorten-overschot verwachten.
De afname der sterfelijkheid is, zooals ik reeds heb gezegd,
geenszins een voldoende Oorzaalr voor her afnemen der geboorten,
slechts is zij een reden, dat her geboorten-overschot niet met een
gelijk bedrag als het geboortencijfer is verminderd.
Ons rest dus nu nog n a t e gaan, in hoeverre onze opvatting van
de latere bevolkingsbeweging, strookt met de leer van Malthus.
 Budge meent dat zijn verklaring van de geboortenafname volkomen in her stelsel van Malthus past. De verklaring uit de snelle
vermindering van het sterftecijfer is volkomen in overeenstemming
met Malthus. Hij citeert daarbij de volgende woorden van M. :
hi landen die van nature ongezond zijn en die om de een of
andere reden een groote sterfelijkheid vertoonen, zal de preventieve
beperking weinig heerschen, omgekeerd echter zal in landen, die
van nature gezond zijn en waar de preventieve beperking op
duidelijke wijze zeer sterk werkt, de repressieve slechts in geringe
mate optreden m.a.w, de sterfelijkheid zal daar gering zijn. Maar
Budge vergist zich. Men kan hieruit absoluut niet lezen, dat
medische en hygienische verbeteringen noodzakelijk de preventieve
beperking versterken. De hygienische verbeteringen als zoodanig
leiden volgens Malthus geenszins noodzakelijk tot vermijding van
geboorten. Wolff is van meening, dat Malthus veeleer er toe
geneigd zou zijn om hygienische verbetering als ongunstig voor
de. arbeiders te beschouwen, daar zij hun de voordeelen van een

615
economische ,,Aufschwung" zou kunnen doen verliezen en hen
op den ouden standard of life zou kunnen vasthouden. Door te
groote onderlinge concurrentie, die een gevolg is van her grooter
aantal, dat in leven blijft.
En dit schijnt ook mij juist toe.
Het komt mij voor dat de eerste praemisse van Malthus zonder
haar consequentie's en eenigszins oppervlakkig genomen, wel kan
blijven gelden. De constantie van de geslachtelijke liefde zonder
meer, is geenszins door de nieuwste feiten weerlegd. In tegendeel;
het pteventieve verkee~ geeft juist de mogelijkheid aan de geslachten om zich vrijwel onbeperkt daaraan over te geven, slechts
het natuurlijke gevolg, de geboorte van kinderen wordt verhinderd.
 En het is dus ook niet waar, dat, zooals Brentano beweert, ten
aanzien van de bevrediging der geslachtelijke instincten, de wet
van Gossen zou gaan werken, daar het tegenwoordig zeer wel
mogelijk is, om volledige bevrediging te erlangen ~zonder door
het verwekken van een groot aantal kinderen, het vold0en aan
andere behoeften onmogelijk te maken.
Maar is het niet eenigszins oppervlakkig, om de woorden van
deze praemisse te laten gelden, terwijl de door Malthus daar
steeds vast aan verbonden gedachte: vereeniging der geslachten
voortplanting, geenszins meer waar genoemd kan worden ? Weliswaar tracht Budge aan te toonen, dat Malthus de preventiemiddelen
zeer goed gekend heeft, maar hij slaagt er niet in mij te overtuigen.
In de eerste p,laats dit: uit de op bladz. 560 onder 1) en 2)
genoemde, aan Malthus ontleende opsomming, blijkt ten duidelijkste, dat hij aan preventief verkeer in bet huwelijk zelf niet
heeft gedacht. Hoe anders te verklaren, dat hij uitdrukkelijk spreekt
van allerl6i geslachtsverhoudingen sub. 1), waaronder het huwelijk
echter - - hoewel toch de belangrijkste - - geheel ontbreekt, terwijl
hij overigens zelfs spreekt, (er dus blijkbaar wel aan gedacht
heeft) over de ,,praktijken ter verberging 1"-,) van de gevolgen"
waarvan ?: van ,,onwettige" sexueele verhoudingen.
Preventie in het huwelijk schijnt niet bij hem te zijn opge1",) Praktijken tel" voorkoming van gevolgen worden niet besproken.
Trouwens uit het geheele verband blijkt telkens, dat huwelijk en voortplanting onverbrekelijk zijn samengekoppeld in zijn gedachtengang (,,the
restraint from marriage", vgl. hoot 1 op bldz. 561).
 616
k o m e n ; la) zoo hij er al eens aan m o c h t h e b b e n gedacl~t, heeft
hij h a a r bij zijn o p v a t t i n g e n natuurlijk o n d e r de rubriek der
i m m o r e e l e m e t h o d e n g e r a n g s c h i k t , edoch zoo hij h a a r slechts
immoreel had g e v o n d e n , zou hij h a a r z o n d e r twijfel bij de overige
immoraliteiten hebben g e n o e m d . Hij n o e m t h a a r niet, ergo bes c h o u w t hij h a a r als een a b s o l u u t te negligeeren a n o m a l i e of
als een voorstel van Condorcet, dat toch nooit i n g a n g zou vinden.
H a d hij er m e e t in gezien dan een uitzondering, dan had hij van
het a a n h o u d e n d drukken van de b e v o l k i n g tegen de v o e d i n g s g r e n s
niet kunnen spreken en ook niet gesproken. Hij w a s er zelf vast
van overtuigd, dat bij a l g e m e e n b e o e f e n d e preventie in het hu-

welijk, de praemisse voor de geldigheid van zijn n~et verviel.
 Hij zegt zelf : , , W a n n e e r elk e c h t p a a r slechts d o o r de d e s b e t r e f fende w e n s c h her aantal zijner kinderen zou lcunnen b e p e r k e n
(sic), dan moest men z o n d e r twijfel vreezen, dat de t r a a g h e i d
van het m e n s c h d o m g e w e l d i g zou toenemen en dat noch de b e volking der afzonderlijk landen, noch die van de geheele a a r d e
ooit h a a r natuurlijke en behoorlijke g r o o t t e zou bereiken" 14).
De tendentie van het dringen tegen de v o e d i n g s g r e n s , die de
~3) Oppenllehner i s v a n dezelfde meening: ,,Die sog. neo-malthusianischen Praktiken, die wohl die Kinde,'e,zeugung, aber nieht den Geschlechtsverkehr einschr~inke,1, lagen auszerhalb seines Gesichtskreises." Theorie
der reinen und Politischen Oeconomie, 4e druk p. 624.
1.1) p. 511 (appendix van 1817).
 Nadat een Mr. J. Grahame in een boek ,,An Inquiry into the principle
of Population" Malthus geheel ten onrechte had beschuldigd, dat hij
,,recommended immediate recourse to human efforts to the restraint
prescribed by Condorcet for the correction or mitigation of the evil"
zegt hi] eerst: I have never adverted to the check suggested by Condorcet
without the most marked disapprobation. Indeed I should always particurlarly reprobate any artificiel and unnatural modes of checking population, both on account of their immorality and their tendency to remove
a necessary stilnUluS to industry. If it were possible for each married
couple to limit by a wish the number of their children, there is certainly
reason to fear that the indolence of the humaq race would be very greatly
increased, and that neither the population of individual countries nor of
the whole earth would ever reach its natural and proper extent.
Deze laatste zin geeft duide!ijk weer (,,if it were possible...") dat
Malthus her niet ,,possible" achtte, natuurlijk minder om technische dan
om psychologische redenen. En hij zegt zelf, dat if it were possible . . ..
de bevolking waarschijnlijk niet s|echts niet tegen de voedingsgrens zoude
dringen, doch zelfs niet haar natuurlijke en gewenschte uitbreiding erlangen. M.a.w. dat dan ziin these niet meer zou opgaan. -

617
kern vormt van de Malthusiaansche leer, bestaat slechts zoolang,
als geslachtsliefde en voortplanting onverbrekelijk verbonden zijn.
Maar dan ook steeds.
 De eerst praemisse van M. met de noodzakelijke consequentie's
welke tot de belangrijkste deelen van zijn leer behooren, is dus
9 niet meer te aanvaarden. Malthus heeft de psychologische feiten,
die de welvaartstheorie verklaart, niet voorzien, hij heeft daardoor
de motieven voor de preventie in het huwelijk niet voldoende gekend
en daardoor niet op de eventueele belangrijkheid van deze preventie
acht geslagen. De groote consequentie van zijn leer : het drukken
van de bevolking tegen de grenzen der voedingmogelijkheid kan
derhalve in tijden van rationed doorgevoerde en min of meer
algemeene beoefende preventie vervallen en daarmede de waarde
van zijn theorie voor die tijden, benevens, en dat is de hoofdzaak,
de ellendige gevolgen, welke die theorie aangeeft.
Budge, na de welvaarttheorie verworpen te hebben en na zijn
verklaring uit de afname der sterfelijkheid zoo goed en kwaad
als het ging in het Malthusiaansche systeem gewrongen te hebben,
ziet alle bezwaren, die hierboven zijn geopperd, over het hoofd
of acht hen niet in staat M. te schaden. Door allerlei vreemde
interpretatie's wil hij ~ons ten slotte doen gelooven, dat M. voor
de mogelijkheid van eene ruinm verbreiding van preventie in her
huwelijk een plaats in zijn systeem had opengelaten. Echter met
66n voorbehoud : preventie in het huwelijk heeft M. wel verwacht,
doch slechts veroorzaakt door. economische motieven 15) (t.a.p.
p. 200).
Budge vraagt nu : Zijn er eenige voorteekenen waar te nemen,
dat het kindertal willekeurig wordt beperkt, zonder dat de daarop
betrekking hebbende wil der ouders door eenigerlei factoren van
economischen aard zijn beinvloed? Want slechts als dit zoo is,
heeft Malthus ongelijk.
Budge beantwoord deze vraag natuurlijk ontkennend, maar ik
kan, als ik mij een moment op zijn standpunt plaats, zelf8 hierin
niet met hen1 meegaan.
 Ik geloof, dat niet slechts economische overwegingen op den
~.~) lk meen al duidelijk fe hebben aangetoond dat M. in zijn leer geen
rekening heeft gehouden met de preventie in het huwelijk, zooals zij zich
in de latere jaren heeft voorgedaan en dus ook niet met de aard der
motieven, welke daartoe hebben geleid.
618
wil van ouders invloed hebben, vooral niet in de hoogst beschaafde
kringen van oude kultuurlanden. Hedonistische motieven spelen
hier een hoofdrol. Hoe anders de regel van Juvenalis (Sat. VI.
593) te begrijpen : ,,sed jacet aurato vix ulla puerpera lecto." ?
Evenzoo Mrs. Braby : Modern marriage etc. p. 180 : ,,A good
many women deliberately forego their prospect of motherhood
because it w o u l d interrupt their pleasures, spoil the hunting
season, interfere with their desire to travel or their craze for
games."
Gezien de taak, die de natuur op dit stuk de vrouwen heeft opgelegd, is her geen wonder, dat zich juist bij haar bovengenoemde
nlotieven voordoen. Bij den man zullen het menigmaal ~gards
voor zijn vrouw zijn, die bewerken dat zijn wensch een talrijk
kroost te bezitten zich niet realiseert.
Budge ontkent, zooals wij gezien hebben, andere motieven dan
de econoulische, nmaar het dalen van de geboorten-overschotten in
vier van de meest gecultiveerde landen geeft hem toch te denken.
 Als de productiviteit van den arbeid in die landen toenemende is,
dan kan hij het niet met zijn afnemend sterftecijfer verklaren en
hij zou moeten besluiten tot niet-economische preventie in het
huwelijk. Om dit te vermijden verkondigt hij, dat de economische
prosperiteit van Engeland en Schotland, Zweden, Frankrijk en
Australie vermindert (in 1912). Hij houdt zeer wijdloopige
redeneeringen, (t.a.p. bladz. 203 seq.) die er geenszins in slagen
ons te overtuigen. Vooral voor Frankrijk, waar de geboortenoverschotten zoo aanzienlijk zijn achtert~it gegaan, valt het zeer moeilijk
om te bewijzen, dat de voedingsspeelruimte geen grooter aantal
geboorten toeliet. Dat ook d~b,r de massa hog niet met haar
toestand tevreden is, dat in zekeren zin ook d~tr de bevolking
tegen de grenzen der voedingsmogelijkheid drukt, laat zich niet
loochenen. Maar dit drukken is iets hddl anders dan het door
Malthus bedoelde, waarbij de standard of life steeds gevaar Ioopt.
Ware dit niet zoo, dan zou de wet van Malthus op de gemeenplaats neerkomen, dat her meerendeel der menschen niet met zijn
lot tevreden is.
De eenige mogelijkheid om de leer van M. te redden bestaat
daarin, dat men zegt, dat dealgemeen geworden preventie in her
huwelijk iets noodzakelijk voorbijgaands, zal moeten zijn, omdat
men aanneemt, dat de volken die haar zullen beoefenen, door
andere, die zulks nalaten, zullen worden overwonnen en ver-

619
drongen. Als die volken dan van de wereld verdwijnen en de
andere, de z.g. ,,gezondere" blijven bestaan, dan heeft Malthus,
van wereldhistorisch gezichtspunt, gelijk gehad. Maar voor de
,,verdwijnende volken" had hij dit niet en de toekomst moet bet
andere hog leeren.
Hopen Wij inmiddels, dat deze z.g. ,,gezondere". volken wijzer
zullen worden, voordat zij door hun aantal genoodzaakt zullen zijn,
de leer van Malthus weer op deze bloedige wijze te steunen !
RIES.
