KOSTPRIJS EN TOEVAL
K O ST P R IJS E N TOEVAL
door Drs. ]. L. Bouma
Inleiding
Hoewel aan het element van onzekerheid in de bedrijfseconomie meerdere be­
schouwingen zijn gewijd, lijkt het ons gewenst nader stil te staan bij de gevolgen
van die onzekerheid voor het karakter en de betekenis van de kostprijs. Mag de
kostprijs als een stochastische grootheid worden gezien a) of ligt het kwantitatiefbepaalbare deel van het offer bij de ruil ondubbelzinnig vast, omdat omtrent de
elementen waaruit dat offer is opgebouwd volkomen zekerheid bestaat en omdat
de factoren en uitgangspunten, die als grondslag van de kostprijsbepaling dienen,
boven twijfel zijn verheven?*2) Het antwoord op deze vraag heeft consequenties
voor de normatieve strekking van de kostprijs.
Als uitgangspunt voor deze beschouwing kiezen wij de van Limperg stammende
en bij vele schrijvers herhaalde definitie: De kostprijs is de kwantitatieve voor­
stelling van de door de bedrijfshuishouding te brengen offers bij de ruil van de
door haar voortgebrachte goederen; de kostprijs geeft aan, het oorzakelijke ver­
band tussen offers en productie.
 Wil men de kostprijs als norm voor het verkoopbeleid bezigen, dan is het nodig
dat deze norm voor of op het moment van de ruil wordt bepaald. Voorzover
de ruil aan de productie voorafgaat, is het duidelijk dat men de noodzakelijk
te brengen offers bij de productie ex ante moet vaststellen. Wanneer de ruil plaats
vindt na de productie, kan toch het offer bij de ruil niet zonder meer worden af­
gelezen uit de werkelijk gebrachte offers. Men zal dan eveneens een schatting
moeten maken van het oorzakelijke verband tussen kosten en productie zoals dat
bij vervanging van de afgestoten producten zal zijn; een ex ante bepaling van het
offer, dat bij vervanging moet worden gebracht. Deze laatste stelling geldt slechts
voor vervangbare goederen. Bij de ruil van onvervangbare goederen, die reeds
zijn geproduceerd, kan worden volstaan met vaststelling van de opbrengst die de
producten in een andere afzetrichting kunnen opleveren.
De mate waarin men van een afgeleide en ex-ante grootheid - als de kostprijs een kwantitatieve voorstelling kan geven hangt af van de concrete en kwanti­
ficeerbare kennis omtrent de bepalende factoren en de aard van de oorzakelijke
of functionele verbanden tussen die grootheid en de determinerende factoren.
Zo is de inhoud van de kostprijs, als kwantitatieve voorstelling van het offer
bij de ruil per eenheid product, afhankelijk van de kennis inzake de kostenfunctie
(d.i. de relatie tussen kosten en productieomvang) enerzijds en de productieomvang anderzijds. Het is niet noodzakelijk, dat de kostenfunctie in een of andere
gecompliceerde, min of meer exact aandoende, algebraïsche of stochastische vorm
wordt weergegeven. Het realiteitsgehalte, de practische hanteerbaarheid en de
toepassingsmogelijkheden van de functie kunnen - mede afhankelijk van de geko­
zen vorm van het verband tussen kosten en productieomvang - van geval tot geval
sterk uiteenlopen.
 B Deze opvatting is o.a. verdedigd door P. Schmidt op de Statistische Dag 1960. Deze voor­
dracht is afgedrukt in „Statistica Neerlandica” 1960, nr 3/4.
2)
Vgl. o.a. A. I. Diepenhorst, Het element der onzekerheid in de bedrijfseconomische pro­
blematiek, Amsterdam 1951 p. 114.
 m ab

blz. 191

Ter bepaling van de kostenfunctie kan men de statistische en econometrische
analyse te baat nemen. Een zeer waardevolle recente studie van Johnston3) toont
duidelijk de problemen verbonden en de begrenzingen gesteld aan de statistische
technieken. Vooral met betrekking tot de bepaling van de kostenfuncties voor
bedrijven die meerdere producten vervaardigen biedt de statistische kosten-ana­
lyse weinig houvast45). Een andere mogelijkheid om de kostenfunctie vast te
stellen, een mogelijkheid die bij de bedrijfseconomen beter bekend is, bestaat in
het aanwenden van de verschillende technieken van de kostenverbijzondering,
die in het algemeen minder ingewikkeld zijn dan de statistische. Tiet resultaat
van de verbijzondering kan zijn neergelegd in kostenverdeelstaten en calculatieschema’s. Een kostenverdeelstaat en een calculatieschema kan men zien als een
kostenfunctie resp. als een gemiddelde-kostenfunctie. De gecomprimeerde ma­
thematische notatie ontbreekt; in de plaats daarvan is een uitvoerige detaillering
gegeven van het verband tussen kosten en productieomvang. Behalve deze uiter­
lijke verschillen in de resultaten van statistische kostenanalyse en verbijzondering,
bestaat er tussen beide technieken een principieel verschil in uitgangspunt. De
statistische analyse is ingesteld op het toetsen van bepaalde hypothesen bv. inzake
het verloop van de kosten in samenhang met de productie. De verbijzondering is
veeleer gericht op het doelbewust leggen van oorzakelijke verbanden tussen pro­
ductie en kosten 6). Hoewel in uitgangspunt verschillend, lijkt ons toch dat beide
opvattingen niet onverzoenlijk zijn. Integendeel, men zou van complementariteit
kunnen spreken, in die zin dat men de aan de hand van de verbijzonderingstechniek opgespoorde verbanden langs statistische weg op hun aanvaardbaarheid en
waarschijnlijkheid gaat toetsen. Men zou dan een cijfermatige indruk krijgen van
het waarschijnlijkheidsgehalte van de afgeleide relatie tussen kosten en productie­
omvang, de onzekerheden, waarmee de kosten per eenheid product zijn omgeven,
zouden worden gekwantificeerd. Nu kan men zich hiertegen op het standpunt
stellen dat de kostenverbijzondering niet behoeft te worden „getoetst” , omdat
van onzekerheid daarbij geen sprake is. O f deze houding realistisch is zal in het
vervolg aan het licht komen.
 Een kostenfunctie is in wezen een bepaalde interpretatie van een productie­
functie (d.i. het kwantitatieve verband tussen aangewende hoeveelheden produc­
tiemiddelen van welomschreven hoedanigheden en de daaruit resulterende hoe­
veelheden van de diverse producten, eveneens kwalitatief gespecificeerd): de
aangewende eenheden van de verschillende productiemiddelen worden nl. op één
noemer, de geldeenheid, herleid. De prijzen aan de hand waarvan deze herleiding
moet plaatsvinden, creëren een nieuw probleem.
Het is a priori niet aannemelijk dat de totale offers proportioneel met de pro­
ductieomvang verlopen. Het is dus voor de bepaling van de offers per eenheid
3) J . Johnston, Statistical cost analysis, New York 1960.
4) Johnston, t.a.p. pp. 87-97 en 185.
5) Dit leggen van oorzakelijk verband vindt vurige bestrijders o.a. bij de aanhangers van de
„Direct Costing” . Zij spreken in dit verband van kunstmatig proportionaliseren; vgl. het recente
proefschrift van R. Slot, Kostenvariabiliteit en variabele-kostencalculatie, Leiden 1961.
Onder de aanhangers van de „Vervangingswaardeleer” is deze verbijzonderingstechniek even­
wel volledig aanvaard, ja zelfs gezien als voorwaarde voor het op juiste wijze bepalen van de
kostprijs, met uitzondering uiteraard van de situaties waarin men te maken heeft met gemeen­
schappelijke kosten. Ook wij zullen in hetgeen volgt de kostprijs langs de weg der verbijzon­
dering afleiden.
mab

blzo 192

product noodzakelijk om aan te geven welke productieomvang heeft gediend als
grondslag voor de kostprijsbepaling.
Samenvattend kunnen wij de inhoud van het kostprijs-begrip, de mate van
ex ante kwantificeerbaarheid der offers in samenhang met de productieomvang,
in hoofdzaak afhankelijk stellen van de beschikbare kennis inzake:
a. de schaal waarop het productieproces wordt uitgevoerd; de voort te brengen
hoeveelheid product
b. de productiefunctie
c. de prijzen der productie-middelen.
 De productieomvang (in samenbang met de productiecapaciteit)
Het is onder de aanhangers van de vervangingswaardeleer algemeen aanvaard,
dat de hoeveelheids-grondslag voor de kostenverbijzondering dient te worden
gezocht in de normale productieomvang. In principe berust de bepaling daarvan
op kennis en inzicht met betrekking tot de afzetverhoudingen, waarbij verkoop­
prijzen, concurrentieverhoudingen, verkoopstimulantia als reclame etc., het te
voeren assortiment en vele andere factoren van invloed zijn. De verkoopprijzen
hangen evenwel samen met de productiekosten, die op hun beurt weer mede
worden bepaald door de productieomvang. Uit deze wirwar van onderling af­
hankelijke relaties dient de bedrijfsleiding zich een representatief beeld - een
„model” - te vormen, op de grond waarvan zij, gegeven de doelstellingen van de
bedrijfshuishouding, komt tot een schatting van een normaal (optimaal) productieprogramma dat, resp. een normale (optimale) productieomvang die, in het
licht van de feitelijke en verwachte omstandigheden een verwezenlijking van de
doelstellingen der bedrijfshuishouding mogelijk maakt. Wij leggen de nadruk op
schatting, omdat de vereiste kennis inzake alle relaties en grootheden (binnen en
buiten de bedrijfshuishouding, uit het verleden, heden en toekomst, meetbaar en
onmeetbaar etc.) nimmer volledig voorhanden is. De schatting van de normale
productie, in wezen een dynamische grootheid, is derhalve omgeven door allerlei
vormen van onzekerheid.
De normale productie heeft naast een kwantitatief tevens een tijdruimtelijk
aspect. De verdeling van de productie over de tijd hangt onder meer af van, en
samen met, de tijdruimtelijke spreiding van de tijdstippen van binnenkomst van
verkooporders en plaatsing van inkooporders, de grootte van de orders, de lever­
tijden, de voorraadpolitiek, de prijspolitiek (seizoentarieven, discriminatie) etc.
 Op grond van schatting en overweging van deze factoren enerzijds en de gelijk­
tijdige capaciteiten van de in aanwending ondeelbare productiemiddelen, die ter
beschikking kunnen worden gesteld anderzijds, komt men tot de projectie van de
waarschijnlijk maximaal benodigde gelijktijdige capaciteit om nog net het, toe­
laatbaar en gewenst geachte, periodieke of continue maximum in het verloop van
de productie te kunnen realiseren 6). De keuze van de productiemethode is een
vraagstuk, waar wij in het vervolg nog op terug komen. Wij leggen er reeds hier
de nadruk op, dat de normale productie, de optimaal-benodigde capaciteit en de
productietechniek simultaan moeten worden bepaald. De kosten verbonden aan
de verschillende technieken beinvloeden immers mede de keuze van de capaciteit
en de normale productie. Het is niet onze bedoeling een compleet model te con6) In dit verband moet rekening worden gehouden met de kans op storingen in de werktuigen
en andere vormen van stagnatie, waarvoor reserve-werktuigen moeten worden aangehouden.
m ab

blz. 193

strueren van de gedragingen van de ondernemer. Wij willen slechts de nadruk
leggen op het feit, dat een aantal relaties, die bij de kostprijsberekening een grote
rol spelen, in wezen van min of meer stochastische aard zijn.
Laten wij eerst nader stilstaan bij de relatie tussen productie en capaciteit, op
basis waarvan de normale productie en optimale capaciteit mede worden bepaald.
Deze relatie maakt deel uit van een geheel van interdependente betrekkingen.
Over hoe lange periode moet dit verband tussen productie en capaciteit worden
gelegd; hoe lang dient het tijdsbestek te zijn waarin sprake is van oorzakelijk
verband tussen optimale capaciteit (en daaraan verbonden kosten) en de normale
productie? Uit enquêtes omtrent het investeringsgedrag van ondernemers komt
duidelijk naar voren dat de ondernemers hun beslissingen inzake wijzigingen
in de productiecapaciteit baseren op afzetverwachtingen in de ruimste zin 7).
 Hieruit kan men afleiden, dat de duur van het „oorzakelijke verband” afhangt
van de gebruiksduur der productiemiddelen en de leeftijdsopbouw van het pro­
ductieapparaat. Bij een volledig elastische capaciteit, die op elk gewenst moment
aan de gewijzigde omstandigheden kan worden aangepast, zal de relatie een
momentaan karakter hebben. In dit verband kan men denken aan de investerings­
politiek, gericht op een evenwichtige leeftijdsopbouw van het productieapparaat,
waardoor de capaciteit een zeer flexibel karakter krijgt.8)
Volledige aanpasbaarheid is echter niet erg actueel. Bij de opzet van het bedrijf
zal, globaal gesproken, de relatie tussen normale productie en capaciteit zich
uitstrekken over de periode, die gelijk is aan het Kleinste Gemene Veelvoud van
de economische gebruiksduren van de individuele productiemiddelen. Wanneer
de omstandigheden (vraag, prijzen etc.) zich wijzigen, zal de relatie moeten wor­
den herzien. Bij de heraanpassing van capaciteit en normale productie zal op­
nieuw een periode gelijk aan het K.G.V. van de resterende gebruiksduren der
activa in beschouwing dienen te worden genomen, eventueel rekening houdend
met de inmiddels optredende spreiding in de leeftijden van de productiemiddelen
met dezelfde functie; deze spreiding kan de „planperiode” bekorten (groter
elasticiteit). Zelfs kan men stellen, dat de „ingebouwde elasticiteit” - en de daar­
aan verbonden offers - mede afhankelijk is van de geschatte en verwachte tijd­
ruimtelijke fluctuaties in de normale productie. De planperiode, waarvoor de
ondernemer het oorzakelijke verband legt, kan meerdere jaren omvatten. Het
zou derhalve logisch niet juist zijn om van de tijdruimtelijke variaties in de nor­
male productie alleen de seizoenmatige in beschouwing te betrekken en alleen de
onderbezetting als gevolg van seizoenschommelingen in de kostprijs te verdiscon­
teren. Men zal bij het leggen van oorzakelijk verband tussen capaciteitsoffers en
normale productie ook rekening moeten houden met de conjuncturele fluctuaties
in de productie, met de schommelingen van jaar tot jaar als gevolg van externe
factoren (bv. de invloed van het weer op de jaarlijkse oogsten) en met de struc­
turele verschuivingen in de afzet (bv. t.g.v. de mode). Let wel: „As far as an act
of valuation is concerned, bygones are forever bygones” 9), zodat de relatie tussen
productie en capaciteit een toekomstige planperiode beslaat.
 7) Vgl.: Depreciation and replacement policy, ed. ]. L. Meij, Amsterdam 1961, hoofdstuk IV.
E. Gutenberg, Die Investitionspolitik industrieller Untemehmungen, in Management Inter­
national, 1961, nr 1 (o.a. op p. 37 zeer uitdrukkelijk).
8) Depreciation and replacement policy, hoofdstuk IV, pp. 222 e.v.
9) L. Robbins, An essay on the nature and significance of economie Science, Londen, 1952 pp. 52,
62 en 63, waar hij Jevons citeert.
mab

blz. 194

Hoe nu in feite met de afzetverwachtingen op lange termijn bij de capaciteitsprojectie rekening wordt gehouden, is in dit verband niet essentieel. O.a. Van der
Schroefƒ stelt m.b.t. de bedrijfstakken, die in hoge (?) mate te kampen hebben met
toevallige jaarlijkse schommelingen, voor, om bij de constructie van genoemd ver­
band uit te gaan van een gemiddelde jaarlijkse productie 101).
Terzake van de conjuncturele variaties kan men het verwachte verloop of een
geschat gemiddeld niveau van de conjunctuurbeweging tot uitgangspunt nemen:
en zien wij goed, dan gebeurt dit laatste in de „leerboeken” . Daarin wordt de
stand van de conjunctuur op het moment van de capaciteitsprojectie maatgevend
geacht: maatgevend in de zin van „beste schatting” der conjunctuur, omdat het
werkelijke verloop van de conjunctuur moeilijk of in het geheel niet kwantitatief
valt te bepalen.
 Of het toekomstige verloop van een relevante variabele al dan niet exact kan
worden gekwantificeerd is een probleem. Evenwel staat deze vraag los van de
noodzaak om bij de capaciteitsprojectie met die variabele als zodanig rekening
te houden, door gebruik te maken van de best mogelijke schatting van die groot­
heid: hetzij door het verloop te schatten, hetzij door een gemiddeld niveau te
schatten, hetzij door uit te gaan van het niveau op een bepaald moment. Met be­
trekking tot de toekomstige tijdruimtelijke variatie in de normale productie is er
niet zozeer sprake van al dan niet kwantificeerbaar, veeleer van meer of minder
kwantificeerbaar X1). Evenmin als het conjunctuurpatroon is het seizoenpatroon
der fluctuaties steeds identiek. (Het is zelfs de vraag of de seizoenschommelingen
wel los te zien zijn van de conjunctuur, bv. in het geval van multiplicatieve bewe­
gingen.) Bij de conjunctuurprognose zullen de schommelingen als resultaat van de
inwerking van nog meer factoren, die eveneens moeten worden geschat, binnen
veel ruimer grenzen variëren dan de seizoenschommelingen, terwijl er als gevolg
van de cumulatie der onzekerheden, moeilijker een waarschijnlijkheidsoordeel
kan worden geveld. Het verschil lijkt ons echter eerder van graduele dan van
principiële betekenis.
 Het voorgaande samenvattend, stellen wij, dat het verband tussen normale pro­
ductie en capaciteitskosten, gezien als onderdeel van een interdependent geheel,
van stochastische aard is, omdat volledige ex ante kennis omtrent de bepalende va­
riabelen en de vorm van het verband ontbreekt. Men kan zich slechts baseren op er­
varingen uit het verleden (te zien als steekproef), die voor de toekomst niet repre­
sentatief behoeven te zijn en op verwachtingen. Dit neemt niet weg, dat men zich
zo goed mogelijk rekenschap moet geven van de factoren, die in het verband een
systematische invloed hebben. Laat men de conjunctuur als systematische factor
bij de kostprijscalculatie buiten beschouwing, dan wordt het geconstrueerde oor­
zakelijke verband bewust onvolledig, ja zelfs willekeurig voorgesteld. Is men van
oordeel, dat het enige houvast in deze is uit te gaan van de stand der conjunctuur
op het moment van de herziene capaciteitsaanpassing, dan is dit alleen te verde­
digen, wanneer dat conjunctuurniveau als de beste schatting van het gemiddelde
toekomstige niveau wordt gezien. Dit behoeft niet het geval te zijn.
Het voorgaande ontkent geenszins de mogelijkheid en bijwijlen de realiteit, dat
tengevolge van misrekening en onvervulde verwachtingen op een zeker moment
de optimale afstemming van capaciteit en normale productie op elkaar, is ver­
10) H. J. van der Schroeff, De leer van de kostprijs, Amsterdam/Antwerpen 1953 pp. 424 e.v.
11) Vgl. J. L. Meij, Leerboek der bedrijfshuishoudkunde deel I, Den Haag 1960 pp. 41 e.v.
m ab

blz. 195

stoord, waarbij overbezetting en onderbezetting aanleiding geven tot winsten en
verliezen, die niet oorzakelijk zijn verbonden met de productie die in de betrokken
periode of daarna plaatsvindt.
 De productiefunctie
In het voorgaande is enige aandacht gewijd aan de relatie tussen normale produc­
tie en optimale capaciteit. De optimale capaciteit kan op verschillende manieren
worden georganiseerd. De mogelijkheden om diverse duurzame en vlottende pro­
ductiemiddelen te combineren, teneinde een zeker productieresultaat te verkrijgen
zijn talrijk. Ieder van de mogelijke productiemethoden heeft zijn eigen voor- en
nadelen ten aanzien van de daaraan verbonden offers en de daaraan eigene elas­
ticiteit (m.n. de mogelijkheid tot voorkoming van verliezen door zgn. constante
offers op korte termijn variabel te maken). De waarde die men aan de elasticiteit
in de productiecapaciteit hecht, hangt af van de betekenis toegekend aan het her­
stel van het evenwicht tussen normale productie en capaciteit. De betekenis van
het snelle „dynamische” evenwichtsherstel wordt mede bepaald door de frequentie
en de mate van de verstoringen in dat evenwicht. Wij willen hier abstraheren van
dit dynamische aspect van de productieorganisatie en aannemen, dat de aanpas­
sing van capaciteit en productie steeds optimaal verloopt. Daarmee is een deel van
de onzekerheden weggedacht. Gaan we uit van een gegeven normale productie en
een gegeven optimale capaciteit, dan is de keuze van de productietechniek een
probleem van kostenminimalisatie.
 Om tot een keuze uit de verschillende productiemethoden te komen zal ieder
van deze mogelijkheden moeten worden beschreven. Een beschrijving van het
verband tussen enerzijds bepaalde hoeveelheden op te offeren productiemiddelen
van welomschreven hoedanigheden en anderzijds de hoeveelheden te verkrijgen
producten, eveneens kwalitatief gespecificeerd, wordt aangeduid als een produc­
tiefunctie 12). Het opstellen van een productiefunctie berust op een compromis
van doelmatigheid en practische hanteerbaarheid aan de ene kant en een kwanti­
tatieve exactheid aan de andere kant; dit zowel wat de vorm van het gekozen
verband, als ook wat het aantal en de mate van detaillering van de variabelen be­
treft. Zo kan men de arbeidsprestatie per uur specificeren naar arbeider en tijdstip
van verrichting. Dit is evenwel niet voldoende om alle factoren, die op de omvang
en kwaliteit van de arbeidsprestatie invloed hebben, tot uitdrukking te brengen.
Om practische redenen volstaat men wel met een onderscheiding in mannelijke en
vrouwelijke arbeiders, eventueel verder ingedeeld naar leeftijdsklasse, mate van
geschooldheid en ervaring. Terzake van de kostprijsbepaling wordt in de litera­
tuur uitdrukkelijk gesproken van een standaardprestatie, die (met behulp van
tijd- en bewegingsstudie) is geschat voor de gemiddelde arbeider in de betrokken
functie. Een dergelijke normale- of standaardprestatie, berustend op prestatie- en
temposchattingen (steekproeven), is een schatting, en heeft als zodanig een sto­
chastisch karakter. Op dezelfde wijze kan men bij de grond- en hulpstoffen de
kwaliteitsonderscheidingen scherper en meer omlijnd aanbrengen of kwaliteits­
verschillen verdisconteren in een gemiddelde. Hoe ver men ook gaat met volledig­
12)
Men kan de in aanwending ondeelbare productiemiddelen als afzonderlijke variabelen
invoeren. Beter lijkt ons de werkeenheden als variabelen te hanteren bv. machineuren, manuren
etc. De capaciteiten van de duurzame productiemiddelen geven dan aanleiding tot het stellen van
beperkende nevenbetrekkingen bij de productiefunctie.
 mab

blz. 196

heid en nauwkeurigheid, er blijft altijd een groot aantal factoren, die weinig in­
vloed hebben (temperatuur, uitvallen van de energie, humeur van de arbeider)
en onderscheidingen die weinig essentieel zijn, althans te weinig om te worden
opgenomen in het functionele verband, omdat het nadeel ten aanzien van de practische hanteerbaarheid groter zou zijn dan het voordeel van de grotere nauwkeu­
righeid. Wanneer men verder mag aannemen, dat die vele factoren onderling on­
afhankelijk zijn, elkaar niet versterken, en dat a priori niet vaststaat of zij indivi­
dueel een positieve of negatieve invloed hebben, dan mag men verwachten dat zij
elkaar op de lange duur compenseren. Zouden verschillende factoren, wel afhanke­
lijk van elkaar, elkaar versterken dan dient men deze als afzonderlijke variabelen
op te nemen of voor het conglomeraat van die onderling afhankelijke factoren één
of enkele nieuwe samenvattende variabelen in te voegen. In theoretisch-statistische
termen globaal samengevat betekent dit met betrekking tot de productiefunctie,
dat de te verkrijgen hoeveelheden producten afhankelijk worden gesteld van een
aantal expliciet „te achterhalen” variabelen (het systematisch verklaarde deel der
productie) en voor een ander deel beïnvloed geacht door de talrijke „toevallige”
factoren (het toevallige deel van het verband). Voor het toevallige deel van de
relatie, de verstoring, kan men proberen een waarschijnlijkheidsfunctie, een verdelingswet, te bepalen, aangevend met welke mate van waarschijnlijkheid ver­
storingen van een zekere omvang zich zullen voordoen.
 Bij de kostenverbijzondering gaat men in het kader van de veel gehanteerde
productiecentra-methode 13) niet uit van één gecomprimeerde productiefunctie
doch legt men het oorzakelijke verband tussen productiemiddelen en producten
door een productieproces in te delen in een aantal deelprocessen, economisch
gelocaliseerd in productiecentra of kostenplaatsen. De in hoge mate indirecte
relatie tussen productiemiddelen en producten wordt opgedeeld in een aantal
directe partiële betrekkingen, die, hoewel technisch na elkaar, economisch simul­
taan moeten worden gezien. Men kan zeggen, dat in de productiecentramethode
de ene productie-„functie” tot een productie-„model” van partiële relaties is ge­
worden. Op deze wijze wordt het totale verband doorzichtiger, wat de exactheid
zeer ten goede komt. Er blijft evenwel een element van toevalligheid in ieder van
de partiële relaties, omdat men blijft uitgaan van „normale” of gemiddelde
(standaard-) prestaties en productiemiddelen van gemiddelde of normale hoe­
danigheid. Er spreekt hier en daar zelfs een element van willekeur mee, wat heel
sterk naar voren komt bij de constructie van de relaties tussen de aangewende
productiemiddelen van de hulpkostenplaatsen (als huisvesting, directie etc.) en
de prestaties (producten) door deze hulpkostenplaatsen aan andere productie­
centra of producten geleverd.
De verschillende voor de bedrijfshuishouding relevante productiemethoden
worden aldus beschreven in productiefuncties. Het is heel goed denkbaar, dat de
verschillende substitutiemogelijkheden van de productiemiddelen binnen een
bepaalde uitrusting van een bedrijf met ondeelbare productiemiddelen, in één
en dezelfde productiefunctie worden weergegeven. De keuze uit de alternatieven
wordt bepaald dooor de prijsverhoudingen der productiemiddelen. Wanneer de
keuze van de bedrijfsuitrusting en organisatie, zoals in werkelijkheid, mede af13) Voor de definities van de hier gehanteerde begrippen als productiecentrum, kostenplaats,
hulpkostenplaats etc. zie men o.a. ]. L. Meij, Leerboek I.
mab

blz. 197

hangt van verwachte toekomstige prijsontwikkelingen, doet opnieuw een schattingselement zijn intrede.
 Voor de kostprijsberekening gaat men in de literatuur uit van de voor het be­
drijf optimale productiewijze. In bovenstaande redenering zijn formeel alle voor
de bepaling van de normale productie en de meest geëigende productiewijze
relevante factoren in beschouwing genomen. Wij hebben ons echter niet uitgelaten
over de materiële inhoud van deze grootheden: bv. in hoeverre moet worden uit­
gegaan van bestaande, aanwezige verhoudingen en in hoeverre van „ideale” om­
standigheden. Dit probleem moeten wij hier laten rusten.
Uit een productiefunctie of uit een geheel van partiële productierelaties kun­
nen - door proportionalisering per eenheid product - standaards worden afgeleid.
Een standaard kan worden aangeduid als een best mogelijke schatting (op grond
van de geconstrueerde systematische verbanden) van de hoeveelheid van een
bepaald productiemiddel (bv. machineprestaties in uren uitgedrukt, eenheden
grondstoffen), die nodig is ter vervaardiging van een eenheid product14).
Een standaard is slechts bepaald, wanneer men uitgaat van een productieomvang en een productiewijze. Welke dat zijn, hangt af van het doel, waarvoor men
de standaards als norm wenst te hanteren. De sttandaards ter bepaling van de
kostprijs zijn afgeleid van de optimale voortbrengingswijze op normale schaal.
 De grondslag voor de vaststelling van de standaards ter beoordeling van de effi­
ciency van de uitvoering op de verschillende niveaux, is mede afhankelijk van de
mate, waarin de betrokken functionarissen bevoegd en in staat zijn wijzigingen
aan te brengen in de bedrijfsuitrusting, productietechniek en productieomvang;
afhankelijk dus van de vraag, in hoeverre zij verantwoordelijk kunnen worden
gesteld voor afwijkingen tussen de optimale en de feitelijke waarden der genoemde
factoren. Deze bevoegdheden en verantwoordelijkheden zullen van orgaan tot
orgaan en van niveau tot niveau uiteenlopen. Voorzover de bevoegdheid tot en
de verantwoordelijkheid voor het aanbrengen van veranderingen ontbreekt, zal
de bepaling der standaards moeten geschieden op grond van de feitelijk aanwezige
bedrijfsuitrusting - en de binnen dat kader gunstigst mogelijke voortbrengings­
wijze - terwijl daarbij van de werkelijke productieomvang (eventueel van de ver­
wachte productieomvang) moet worden uitgegaan.
Hoewel wij menen, dat de standaards zijn bepaald op basis van een zo goed
mogelijke schatting, onderschrijven wij volledig het normatieve karakter ervan.
Doch wij zien niet in waarom Van der Scbroeff stelt: „Een standaard is geen
schatting, . . . , maar een norm” 15). Het een sluit het andere niet uit. Wel heeft de
hier verdedigde zienswijze der standaards consequenties voor de draagwijdte
ervan. Met name bij het gebruik der efficiency-standaards zal men zich moeten
realiseren, dat reeds op grond van de wijze waarop ze zijn vastgesteld, de moge­
lijkheid van verstoring aanwezig is en met een bepaalde mate van waarschijnlijk­
heid - in positieve of negatieve richting - aan de dag kan treden. Pas wanneer
de verspillingen 16) (eventueel de besparingen) groter zijn dan de verstoringen
14) Statistici zien als bron van verstoring en onzekerheid tevens de meetfouten bij verzameling
en bewerking van de gegevens. Bij de bepaling der standaards lijkt ons de aanwezigheid daarvan
niet geheel uitgesloten.
 15j H .J. van der Schroef}, Leer van de kostprijs, 1953 p. 61.
10) Het is logisch niet juist om de verspilling (besparing) per productiemiddel te beoordelen.
Meestal gaat een „te veel” van het een gepaard met een „minder” van het ander, zodat men de
verspilling moet zien als het - op geld herleide - saldo van alle „te veel” en „minder”.
mab

blz. 198

(afwijkingen), die met een - naar het oordeel van de bedijfsleiding - critische
mate van waarschijnlijkheid kunnen optreden, is er aanleiding de betrokken
functionaris opheldering te vragen. Niet-toevallige maar systematische oorzaken
van verspilling kunnen o.a. berusten op een onjuiste voorstelling bij de arbeider
inzake de gewenste wijze van uitvoering. De practische toepassing van deze ge­
dachtengang eist vergaande kennis inzake de spreiding van de verstoringen rond
de standaard.17*)
Ook voor het gebruik van de kostprijs-standaards heeft de inherente onzeker­
heid gevolgen. Uitwerking daarvan wordt uitgesteld tot ook het prijsaspect van
de kostprijs is behandeld. In dit verband kan reeds worden opgemerkt dat, voor­
zover de feitelijke bedrijfsuitrusting en -organisatie niet overeenstemmen met die,
welke voor het betrokken bedrijf optimaal kunnen worden geacht en voorzover
de normale productieomvang in werkelijkheid niet wordt gerealiseerd, de top­
leiding van de bedrijfshuishouding de verantwoordelijkheid draagt voor de daar­
uit voortvloeiende systematische verschillen. Deze afwijkingen van de kostprijs­
standaards kan men uit kostprijscalculatorisch oogpunt verspillingen noemen.
 Zelfs kan men de leiding aansprakelijk achten voor het verschil in spreiding
van de verstoringen inherent aan de productiefunctie onder optimale (normale)
resp. feitelijke omstandigheden.1S) Immers de aard en omvang van de toevallige
invloeden zijn niet onafhankelijk van de gevolgde productietechniek. In het geval
van handenarbeid kan men hierbij denken aan de betekenis van weersgesteldheid,
humeur van de arbeider en zijn naaste verwanten, fysieke constitutie van de
arbeider etc., terwijl bij een meer machinaal systeem het toevalselement binnen­
komt via storingen in het werktuig, uitvallen van de energie en dergelijke. De met
bepaalde waarschijnlijkheid optredende gevolgen van zodanige factoren kunnen
verschillend zijn, zich uitend in verschillende spreiding.
Het prijsaspect van de kostprijs
De in het voorgaande besproken kostprijs-standaards zijn uitgedrukt in fysieke
eenheden der productiemiddelen. Om de combinatie van de bij de optimale pro­
ductiewijze op te offeren productiemiddelen per eenheid product in een kostprijs
tot uitdrukking te brengen, is het nodig ze op een geldbedrag te herleiden. Tegen
welke prijzen de opgeofferde productiemiddelen moeten worden gewaardeerd
hangt af van de vraag of het product vervangbaar is of niet, en in het geval van
vervangbaarheid: of de vervanging door technisch-identieke productiemiddelen
zal plaatsvinden of door middel van technisch-niet-identieke, die toch economisch
een zelfde functie hebben m.b.t. de verwezenlijking van de doelstellingen van de
bedrijfshuishouding 19). In geval van onvervangbaarheid is de prijs, die men bij
directe verkoop voor de productiemiddelen (en voorzover de producten reeds zijn
vervaardigd, voor de producten bij verkoop in een andere richting) zou kunnen
ontvangen - de alternatieve opbrengstwaarde - de grondslag voor de waardering.
17) Tot een overeenkomstige conclusie komt ook P. Schmidt, Statistica Neerlandica 1960, p. 350.
 1S)
Het is niet onmogelijk, dat de directie op goede gronden overgang van de feitelijke op de
optimale productiewijze nog niet heeft verwezenlijkt. Dit neemt niet weg dat voor de berekening
van de kostprijs - als externe norm - dient te worden uitgegaan van de optimale productiewijze
en de normale productie, evenwel beide berustend op zo goed mogelijke schatting en overweging
van de voor het bedrijf relevante factoren.
19)
Zie voor definiëring en toelichting van de hier gebruikte begrippen o.a. ]. L. Mei'j,
Leerboek I pp. 31 e.v. Vgl. ook A. I. Diepenhorst, t.a.p. pp. 111 e.v.
 mab

blz. 199

Deze alternatieve (directe) opbrengstwaarde op het moment van de ruil zal meest­
al wel bekend zijn; van onzekerheid is dan geen sprake. Anders ligt dit bij de ver­
vanging door technisch-identieke productiemiddelen op een min of meer ver ge­
legen toekomstig tijdstip. Het feit van de vervanging staat niet vast; ook het
tijdstip waarop en de prijs waartegen eventueel zal worden vervangen zijn onze­
ker. Bij technisch-niet-identieke vervanging zal het nu geruilde product moeten
worden gewaardeerd op basis van de in de toekomst, na vervanging, optimale
productiewijze en de prijzen van de bij de toekomstige economische vervanging
aan te schaffen productiemiddelen. In dit laatste geval zijn de onzekerheden van
nog groter betekenis dan bij technisch-identieke vervanging. Omdat op het mo­
ment van de ruil niet alleen onbekend is hoe de prijzen in de toekomst zullen zijn,
maar ook niet vaststaat hoe in feite de economische vervanging zal uitvallen,
neemt men in de vervangingswaardeleer zijn toevlucht tot de situatie op het mo­
ment van de ruil. Het heden wordt daarbij gezien als een objectieve benadering
van de toekomst. Deze hypothese is alleen gerechtvaardigd, indien men prijsstij­
gingen even waarschijnlijk acht als prijsdalingen en indien men de techniekontwikkeling tot het moment van vervanging (althans indien wordt vervangen) mag
verwaarlozen.20) Slechts dan kan men de huidige prijzen op de inkoopmarkt21)
zien als een best mogelijke benadering van de te zijner tijd daadwerkelijk te betalen
vervangingsprijzen. En slechts dan mag men de huidige standaards - die trouwens
ook stochastisch zijn - voor het oorzakelijke verband tussen product en op te offe­
ren productiemiddelen maatgevend achten. Meestal zal men niets beters kunnen
veronderstellen, doch dat neemt niet weg dat de huidige prijzen op de inkoop­
markt, op zich zelf genomen objectief vaststaand, gebruikt worden als schattingen
van de eigenlijke vervangingsprijzen. Men is zich er van bewust, dat de bij de cal­
culatie gebezigde prijzen niet gelijk behoeven te zijn aan die waartegen men wer­
kelijk zal moeten vervangen; helaas deze laatste kent men niet. Men zal zich zelfs
van de spreiding van de verstoringen rond de schatting van de prijs geen kwanti­
tatief beeld kunnen vormen. Het systematisch verklaren van de prijs van een pro­
ductiemiddel is voor de individuele bedrijfshuishouding, en voor haar niet alleen,
bijna altijd een onbegonnen zaak, destemeer het voorspellen ervan.  Naast het hoeveelheids- en prijsaspect van de offers, bestaat er een „derde di­
mensie” nl. het interest- of tijdsaspect. Het valt niet moeilijk om overwegingen
aan te voeren die doen concluderen dat ook dit element bijdraagt tot de onzeker­
heid omtrent het oorzakelijke verband tussen kosten en productie. Niet alleen
20) De analyses Inzake vervanging van duurzame productiemiddelen (en daarmee verbonden
technieken) door andere - hoe partieel deze analyses ook mogen zijn binnen het kader van het
bedrijf als geheel - vinden theoretisch veelal plaats op basis van zich gemanifesteerd hebbende
techniekontwikkelingen, terwijl men van toekomstige verbeteringen abstraheert, door te ver­
onderstellen dat het thans nieuwe productiemiddel t.z.t. door een technisch-identiek zal worden
vervangen. Vgl. J. L. Meij, Het vervangingsprobleem bij duurzame productiemiddelen, Den Haag
1956, p. 15.
21) Zelfs zou in bepaalde gevallen (bv. bij seizoenmatig aanbod van de productiemiddelen
zoals suikerbieten) de in het verleden betaalde prijs als waarderingsgrondslag kunnen dienen,
niet omdat deze betaald is, maar omdat men verwacht deze opnieuw te zullen moeten betalen.
mab

blz. 200

bestaat er onzekerheid inzake de te betalen interestvoet, ook de gemiddelde duur
van het vermogensbeslag berust op een schatting die afhankelijk is van het tijd­
ruimtelijke aspect van de normale productie en de optimale capaciteit annex
voorraadpolitiek.
 De kostprijs als schatting
In het voorgaande stelden wij vast, dat het afleiden van het oorzakelijke verband
tussen kosten en productie - de bepaling van de kostprijs als beste schatting der
kosten per eenheid product op basis van de optimale productiewijze uitgevoerd
op normale schaal - wordt doorkruist door onzekerheden. Deze onzekerheden
vloeien voort uit de noodzaak het oorzakelijke verband tot in de toekomst uit te
strekken, afhankelijk van de economische gebruiksduur van de duurzame pro­
ductiemiddelen. De onvolledige kennis inzake de productiefunctie, waarop
P. Schmidt met name wijst, betreft slechts een onderdeel van het nooit volledig
te systematiseren net van dynamische interdependenties, waarin de bedrijfshuishouding is verstrengeld. Deze conclusie is op zichzelf niet opzienbarend. Met name
]. L. Meij heeft een uitvoerige behandeling gegeven van de onzekerheid inzake
het offer per eenheid product. Bij de kostprijscalculatie stelt hij voor, behalve de
onderscheiding vermijdbare versus onvermijdbare offers, de voorzienbare en
kwantificeerbare offers (dit zijn de offers die bepaald worden door voorzienbare
en kwantificeerbare factoren) te onderscheiden en zelfs te scheiden van de nietvoorzienbare en niet-kwantificeerbare. Alleen de voorzienbare, kwantificeerbare
offers worden als kosten in de kostprijs opgenomen 22). Daarmee wordt de kost­
prijs een voorstelling van een deel van het oorzakelijke verband. Dit kan men
als een bezwaar zien. Veel belangrijker lijkt ons, dat met betrekking tot voorzien
en kwantificeren van de offers en de factoren die daarop van invloed zijn, niet zo­
zeer sprake is van „wel of niet” , maar veeleer van „meer of minder” . 23) De
kwantificering der offers berust op een zo goed mogelijke schatting van de rele­
vante factoren. Schatting en verstoringen zijn niet los van elkaar te denken. De
kwantificering vindt plaats te midden van de onzekerheid. Kwantificering en
onzekerheid met betrekking tot de kostprijs staan niet naast elkaar. De gekwan­
tificeerde schatting - aan de hand van de gelegde verbanden - blijft onzeker en
houdt tegelijkertijd een al dan niet intuïtief oordeel omtrent de mogelijke ver­
storingen in. Men zou kunnen zeggen, dat kwantificering en intuïtie elkaar op
bepaalde punten overlappen.
 De in het algemeen door het streven naar objectiviteit ingegeven, hantering van
„zekere” grootheden uit het heden (prijzen, stand van de conjunctuur, etc.) als
grondslag voor de kostprijscalculatie, levert slechts een statisch afgietsel van het
werkelijke, op te sporen, oorzakelijke verband. De aan de grootheden normale
productie en optimale productiewijze inherente dynamiek kan niet op realistische
wijze worden weggedacht. De langs deze weg te verkrijgen kostprijs levert slechts
onder bepaalde voorwaarden een norm voor het te voeren verkoopbeleid: nl.
wanneer de huidige grootheden als best mogelijke schattingen van de toekomstig22) ]. L. Meij, Leerboek der bedrijfshuishoudkunde I9, pp. 41 e.v.
23) Er is tussen wel en niet voorzienbaar en kwantificeerbaar slechts een ondubbelzinnige - even­
wel geen principiële - scheiding aan te brengen, als men de spreiding der verstoringen in de
causale factoren kwantitatief kent. Men kan dan het criterium hanteren dat de verstoringen rond
de schatting met een bepaalde mate van waarschijnlijkheid, binnen zekere nauwe relatieve grenzen
blijven.
mab

blz. 201

feitelijke kunnen worden gezien en afwijkingen in positieve en negatieve richting
even waarschijnlijk worden geacht. Is aan deze voorwaarden niet voldaan, dan
zal de „objectieve” kostprijs2i) op systematische wijze gaan afwijken van het
op te sporen oorzakelijke verband tussen vervangingsoffers en een eenheid pro­
duct. Dit systematische verschil behoort dan te worden gerekend tot de kostprijs
als uitdrukking van het geschatte oorzakelijke verband. In de praktijk zal men
meestal, als gevolg van gebrek aan gegevens, dit verschil in de vorm van een
intuïtieve winstopslag op de kostprijs tot uitdrukking brengen. Men dient even­
wel te bedenken, dat daarmee de normatieve betekenis van de kostprijs wordt
gerelativeerd.
 Het systematische verschil tussen aan de ene kant de beste schatting van de kos­
ten bij de meest geëigende productiewijze en normale productieomvang en aan
de andere kant de beste schatting van de offers bij de feitelijke productiewijze en
de feitelijke productieomvang, moet als verspilling worden gekenschetst en be­
hoort niet in de kostprijs. Omdat de verspillingen niet in de kostprijs - o.a. als
norm voor het verkoopsbeleid - dienen te worden opgenomen, is het voor de be­
slissing omtrent het al dan niet overgaan tot de ruil, in principe niet van belang
of deze verliezen al dan niet worden gedekt uit de te verkrijgen verkoopprijs.
Dat wil natuurlijk niet zeggen dat het uit een oogpunt van liquiditeit en rentabili­
teit voor de ondernemer niet interessant is, of deze verliezen kunnen worden
gedekt. (In bepaalde gevallen van onvervangbaarheid der goederen - nl. wanneer
de ruil aan de productie vooraf zou gaan - kunnen de eventuele verspillingen ook
gewicht in de schaal leggen bij de beslissing inzake het aangaan van de ruil).
De kostprijs is blijkens het voorgaande slechts vast te stellen binnen zekere gren­
zen, die afhankelijk zijn van een gekozen mate van waarschijnlijkheid. Deze gren­
zen en de daaraan verbonden mate van waarschijnlijkheid worden bepaald door
de spreiding van de verstoringen rond de „beste schatting” van de kostprijs.
 In de grafiek is de beste schatting van de kostprijs weergegeven door het lijn­
stuk OS. Het werkelijke oorzakelijke verband kan met een bepaalde waarschijn­
lijkheid afwijken van OS. De waarschijnlijkheid, dat de werkelijke kostprijs klei­
ner of gelijk is aan OS is uit te drukken in een percentage, te berekenen uit het
quotiënt van de oppervlakte onder de waarschijnlijkheidscurve links van SS' en
de totale oppervlakte onder de curve. Stel dit waarschijnlijkheidspercentage op
P8 % . (De totale oppervlakte onder de curve wordt gesteld op 100 % ). De waar­
schijnlijkheid dat de werkelijke kostprijs kleiner of gelijk is aan O K is gelijk aan
de verhouding van de oppervlakte links van K K ' (het gearceerde stuk, te stellen
op Pk °/o van de totale oppervlakte) en de totale oppervlakte onder de curve.
De kostprijs dient o.a. als norm bij de beoordeling van de verkoopprijs2425). De
norm kan worden ontleend aan de „beste schatting” . Het is evenwel heel goed
denkbaar dat de ondernemer, op grond van zijn persoonlijke voorkeur en instel­
ling (optimisme, pessimisme), een groter mate van zekerheid wenst, dat hij zijn
24) De op de huidige objectieve factoren gebaseerde „kostprijs” blijft trouwens nog onderworpen
aan onzekerheden, ware het alleen al op grond van de wijze waarop de standaards zijn vastgesteld.
25) Wij gaan hier niet in op de vraag, in hoeverre er voor de prijs- en verkooppolitiek andere
normen en overwegingen van belang zijn, zoals de hoogte van de differentiële kosten of de directe
kosten. Wel kunnen wij stellen, dat voorzover aan andere normen betekenis wordt toegekend,
deze aan belang zullen winnen, naarmate de kostprijs aan objectiviteit verliest.
 mab

blz. 202

Waarschijnlijkheidsdichtbeid

(in 01o van de oppervlakte
onder de curve)

Hoogte van de
kostprijs resp. verkoopprijs

kostprijs niet te laag stelt26). Daartoe verhoogt hij de beste schatting met een
opslag voor onzekere verstoringen. Wanneer in de grafiek de verkoopprijs2728)
wordt voorgesteld door OV, en de ondernemer wenst inzake de toereikendheid
van zijn norm een waarschijnlijkheid van Pk% , grafisch weergegeven door de
gearceerde oppervlakte als percentage van de totale oppervlakte onder de curve,
dan zal hij aan de afstand KV moeten beoordelen of de ruil rationeel is, dat wil
zeggen, of de organisatie der productie en de afzetverhoudingen op verantwoorde
wijze op elkaar zijn afgestemd. Wat hier met grafische nauwkeurigheid is aange­
geven, zal in de practijk, geheel of gedeeltelijk, op grond van intuïtie en vermoeden
moeten plaats vinden2S).
Hier komt opnieuw naar voren dat de planning van de productieomvang (en
de daarmee samenhangende kostprijs) en het vaststellen van het verkoopbeleid
(inclusief het bepalen van de verkoopprijs) simultaan moeten plaats vinden.
Indien de verkoopprijs voor de ondernemer niet gegeven is, maar door hem kan
26) Wellicht kan hier nog het verschil tussen overwegingen op lange en korte termijn van in­
vloed zijn, in die zin dat gerekend over langere termijn de verstoringen elkaar in grotere mate
compenseren. Evenwel is ook het tegendeel, versterking, mogelijk.
27) Ook de verkoopprijs, althans de opbrengst per eenheid kan stochastisch zijn als gevolg van
wanbetaling, hoeveelheids- en betalingskortingen etc. Op deze complicatie willen wij hier niet
ingaan.
28) Voorzover achteraf blijkt dat de kosten per eenheid product afwijken van de ex ante
gestelde norm, kan dit verschil tot de winst resp. het verlies gerekend worden.
 mab

blz. 203

worden vastgesteld, is de hoogte waarop dit geschiedt - afhankelijk van de geko­
zen hoogte van de norm - van invloed op de stabiliteit van de verkoopprijs als
gevolg van de reacties van concurrenten en afnemers. Deze reacties zijn hoogst
onzeker. Het vaststellen van de normale omvang van afzet en productie wordt
daardoor bemoeilijkt en onderhevig aan nieuwe onzekerheden, wat zijn weerslag
heeft op de bepaling van de kostprijs. Voor deze gevallen kan men concluderen
dat de spreiding van de verstoringen rond de beste schatting van de kostprijs, af­
hankelijk is van de hoogte van de gekozen norm. Gezien de theoretische simultaneïteit van productie- en prijsbeleid, kan men nauwelijks spreken van „het
leggen van een opslag op de kostprijs teneinde de verkoopprijs te bepalen” . Veeleer
van „het vergelijken van verkoopprijs en kostprijs, teneinde de consistentie van
productie- en verkoopbeleid te beoordelen”.
In de practijk zal men dikwijls het verband tussen afzet en verkoopprijs niet
van te voren kennen. Men zal hoogstens een redelijke schatting van de kosten kun­
nen maken. Met een daarop gelegde winstopslag geeft de kostprijs een indicatie
van de verkoopprijs. De hoogte van de verkoopprijs beinvloedt echter op syste­
matische wijze de factoren, waaromtrent men bij de kostprijscalculatie veronder­
stellingen heeft gemaakt. Het zelfstandige karakter van die veronderstellingen
wordt daarmee ondergraven.
 Wenst de ondernemer bij het vaststellen van de norm voor de beoordeling van
de kostprijs niet „te laag” te zitten, men kan zich voorstellen dat hij bij de waar­
dering van de voorraden eindproducten voor de balans niet „te hoog” wil gaan,
d.w.z. minder geneigd is de kans te lopen dat de werkelijke kostprijs lager ligt dan
de balanswaarde. Voorzover de voorraden eindproducten tegen de voor de ver­
koopprijs gebezigde norm te boek staan, kan op de winst een correctie worden
aangebracht in de vorm van een reservering, in zodanige omvang, dat de nettowaardering (boekwaarde minus reservering) met een bepaalde mate van waar­
schijnlijkheid niet door de werkelijke kostprijs wordt onderschreden.
In het voorgaande is gewezen op het schattingselement in het te kwantificeren
oorzakelijke verband tussen kosten en productie. Tevens is aangegeven onder
welke voorwaarden de op huidige „objectieve” factoren gebaseerde kostprijs
bruikbaar is als norm voor het bedrijfsbeleid. Het ons bewust zijn van de aan de
bedrijfseconomische grootheden inherente onzekerheden ontkracht niet de bedrijfs­
economie als middel ter verklaring van het bedrijfsgebeuren en als bron van nor­
men voor het bedrijfsbeheer; wij behoeden ons slechts voor overschatting van ons­
zelf en van de door ons afgeleide instrumenten29). Tevens worden wij aange­
spoord om met behulp van statistische methoden een kwantitatieve indruk der on­
zekerheden te verkrijgen.
20) Vgl. ]. L. Meij, De betekenis van de bedrijfshuishoudkunde voor de accountant (bespreking
van de oratie van G. L. Groenevcld), in het Maandblad voor Accountancy en Bedrijfshuishoud­
kunde, 1961, nr 9 pp. 350 e.v.
mab

blz. 204.
