Johannes Hus1)
JOHANNES

HUS1),
DOOR

Dr. F. PIJPER.
Het concilie te Konstanz
Hus enkel
heeft Johannes
veroordeeld wegens het verbreiden der kettersche leeringen van ?Piclif. Lechner beweert, dat Hus, "Wiclif gegen-.
1) Bronnen: Documenta mag. Joannis Bus vitam, doctrinam, causam
in constantiensi concilio actam st controversias de religione in Bohemia
'annis 1403-1418 motas illustrantia quae partim adhuc inedita, partim
mendose vulgata, nunc ex ipsis fontibus hausta, edidit FranciscusPalacky
regni Bohemiae historiographus, Pragae, 1869, 8°; van Hus' geschriften
werd De unitate ecciesiae et schismate uitgeg. te Bazel 1520, waarschijnlijk door Ulrich von Hutten ; De anatomia Antichristi en andere
werken werden in het j. i525 naar een nagelaten exemplaar van Von
Hutten door Otho Brunnfelsius gedrukt met eene voorrede van Luther
(een exemplaar in de bibliotheek te Deventer); de brieven en een
verhaal van zijn martelaarschap onder den titel: Epistolae quaedam
piissimae et eruditissirn. Joh. Hus, quae solac satis d,clarant papistarum pietates esse satanae fu,ios. Add. est M. Lutheri praefatio.Vitemb.
I. Lufft, 1537, 8°; in het j. 1558 verscheen eene kompleete uitgave in
2 deelen, later herdrukt; de universiteitsbibliotheekte Leiden bezit het
tweede deel in den druk van 1558, het eer ste in dien van 1583: Historia Joannis Hussi et Rieronymi Pragensis, martyrum et con fesaorum
christi. Monumenta etiam Hussi, cum quibusdam memorandi8, de
iniusta condemnationeet indigno utriusque martyris supplicio, narrationibus a discipulis conacriptis ;partim nunc primum in lueem edita,
prima parte comprachenpartim . annis superioribus publicata. Q?uace

_.
,

2

-

iiber, erscheint als ein Stern zweiter Gross, der sich wie
ein Planet um jenen, als seine Sonne dreht" 1). Hierbij.
 is evenwel aan Hus niet de plaats gegeven, waarop hij
heeft. Niet enkel als een volgeling van Widif _
aanspraak
moet Hus beschouwd worden. Wel had Hus Wiclif s geschriften gelezen en een aantal van diens stellingen voor
zijne rekening genomen. Waarschijnlijk heeft men te Konstanz gedacht, dat dit de voor de hand liggende en minst
Maar
betwistbare
grond was om hem te veroordeelen.
Hus was toch ook zich zelf. Op staatkundig_ gebied heeft hij zich niet bewogen, althans stellig niet in die mate als
Wiclif dit had gedaan; zijn optreden droeg een zuiverder
karakter. Het leerstuk der transsubstantiatie
godsdienstig
heeft hij niet zoo boudweg bestreden, al weigerde hij zijne
opvatting van het avondmaal uit te drukken in de termen,
die men toen verlangde te hooren, al mogen zijne vijanden zelfs hebben beweerd, dat hij op dit punt geen zier
beter dan de haeresiarch
van Oxford was. Voor Wiclif
dutstur, tertia sequens Vagina docebit.NoribergaeExcudebantCatharina
Gerlachin et haeredes Montani. Anno Domini MDLxxxui ; de titel van
deel II: Monumentorum Joannis Hus, altera pars. Additac sunt
na rratiows de condemnation* iniusta, et indigno supplicio Joannis
Hus at Hieronymi Pragensis, ab incertis authoribus, NoribergaeAnno
M.D. LVIII, [achteraan staat: apud Joannem Montanum et Ulricum
Neuberum], fol. ; Joannes Hus, Opera omnia, herausgegeben von W.
 Flajshans und M. Kovinkovi, Prog, Jaroslav-Bursik, 1903-- (tot 1908
3 voll.) ; Sententia diffinitiva lata contra Johannem Buss, en andere
stukken bij (Orthuinus Gratius], Fasciculus rerum expetendarum et
fugienclarum, fol. CLI seq., ct.tt-ct.at ; akten, oorkonden, brieven en
berichten in Tomus IY Rerum concilii constantiensis, Coqpo actorum
et decretorum magni cowtantiensis concilii de ecclesiae reformatione
unione ac fide. Sessionibus generalibus XLV,congregationibus forma
millenis ... Ex autettticis MSTiS .in lucem productum ab Hermanno
von der Hardt, Francof. 1699, fol. ; Aeneae Sylvii, Senensis, De Bohemorum, et ex Ms imperatorum aliquot origine ac gestis, historia,
Francof. 1687, 80; Urkundliche Beitrccgezur Geschichtedes Hussitenkrieges in don Jahren 1419-1436, herausg. v. F. Palacky, Prag,
1872-1873, 2Bde, 80.
Literatuur : F. Palacky, Geschichte von B6hmen grusstenteils nach
Urkunden u: Handschriften, Prag 1845-54, Bd. III, Abth. 9, 2, 3.
1) G. Lechler, Hus, in de Real-Encyklopddie ffr protestantische
Theologie, Leipz. 1880, Bd. VI. S. 393.
3
was het evangelie voornamelijk eene wet. Hij verkondigde
de leer van de zaligheid uit de werken. Hus daarentegen
stelde het geloof op den voorgrond, het vertrouwen
op
. de goddelijke genade. Yooral wegens de heerlijke geschieis Hus een aantrekkelijke
denis van zijn martelaarschap
Als
had
hij
figuur.
herroepen, zou dit geweest zijn de
van het individueele geweten aan
blinde onderwerping
der
de uitspraak
overheid. Van weerskanten
kerkel?ke
zich
men
hiervan
was
ten volle bewust en het werd onbewimpeld uitgesproken. Zoo is reeds te Konstanz geschied,
wat in het j. 1521 op den rijksdag te. Worms is herhaald.
waren van den meest tragischen aard.
De omstandigheden
Hus weigerde met het volle besef, dat het martelaarschap
hem wachtte. Stichtelijk in hooge mate zijn de gevoelens,
in brieven aan zijne vrienden, gedurende de laatste verhooren en in het stervensuur
aan den dag gelegd 1).
 Nergens heeft de geest van Wiclif zulk een duurzamen
invloed uitgeoefend als in Bohemen. Wiclif,'8 geschriften
zijn di>iwijls met qver opgespoord en verbrand. In Engeland zelf is van sommige werken geen enkel handschrift
. meer te vinden. Maar ' in de bibliotheken der 00stenr#ksche
monarchie, te Weenen, Praag en 01mftz moet men wezen
om de weinige overgebleven exemplaren te vinden 2). Studenten uit Bohemen, zooals Hieronymus
van Praag 3),
Nikolaas
Faulfiss 4), en anderen 5) bezochten
soms de
universiteit
te Oxford. Omgekeerd kwamen Engelschen te
1) Zijn portret bij Beza, Les f1f'aispourtrasts des homnws .illustres,
Genev. 1581, p. 5.
2) Johann Wiclifs Lateinische Streitschriften, herausg. von R.
Buddensieg, Einleitung, S. YXIX-LVII ; Johannis Wycliffs Tractatus
de civili domino, edited from the unique manuscript at Vienna by
Dr. R. Lane Poole..
3) Articuli dati in causa fidei contra Hieronymum de Praga, bij
Von der H8.rdt, T. IV, P. VIII constantsensis concilii Acta et decreta
de Hieronymi Pragensis busto, p. 635.
4) Aeneae Sylvii Wistaria bohemica, c. 25, p. 65.
5) Dr. R. Lane Poole, in den Pre face zijner uitgave van Wiclif's
De civili dominio, p. IX; G. Lechler,Johann van Wicrf, Bd. II, 5.113..
'

4
Praag 1). Dat koning Richard II gehuwd was met. Anna,
de dochter van keizer Karel IV, koning van Bohemen,
zal aan dit onderling verkeer slechts bevorderlijk zijn geweest. In Bohemen bestond reeds eene hervormingsgezinde
zooals blijkt uit de geschriften van Matthias
strooming,
van Janow, die zelfs bij vergissing onder de werken van
Hus zijn opgenomen 2). Deze Matthias van Janow was op
zijne beurt weder een leerling van Militsch van Kremsier 3). In Hus en de zijnen vloeien kennelijk de Oxford- "
sche strooming met de oorspronkelijke Boheemsche samen,
terwijl de eerste het overwicht bezit.
 Op Maandag 28 Mei 1403 tegen den avond of om 17
uur 4) had in eene nzaal van het college van Karel IV77 5)
eene vergadering
plaats van alle magisters der universiteit te Praag, bijgewoond door twee kanunniken
van de
kerk der Altstadt. De samenkomst was belegd op verzoek
van het kapittel der genoemde kerk 6). Namens dit kapittel
werd eene lijst aangeboden van 45 stellingen, waaromtrent
ten slotte met meerderheid
van stemmen besloten werd,
dat niemand
ze op leerstoel of kansel zou mogen verbreiden of verdedigen. Vierentwintig dezer stellingen waren
dezelfde, die als leeringen van Wiclifs veroordeeld waren
te Londen, in het jaar 1382,
op het aardbevingsconcilie
negen als ketterijen en vijftien als dwalingen 7). De tekst
vertoont slechts enkele verschikkingen en voor het meerendeel onbelangrijke
afwijkingen. Slechts 66ne wijziging is
van meer gewicht. Zij betreft de stelling: ,Het is tegen
1) Intimationes publicae, quibus M. Joannes Bus et M. Joannes
Stokes do Anglia mutuo sese provocant ad disputandum, bij Palacky,
Documenta, p. 447 seq.; Replica magistri Joannis Hus contra Anglicum Joannom Stokes, in het eerste deel der Historia Joannis Hofi,
monumenta etiam, fol. CVIII-CX.
2) In het eerste deel der Historia Joannis Hussi, monumenta etiam,
fol. CCCLXXVI-CCCCLXXI.
3) G. Lechler, Matthias von Janow, in de Real-Eneyklqpddie fiir
protestantische Theologie, Bd. VI, S. 479 f.
4) Hora vesperarum vel quasi, alias XVII diei".
5) In stuba facultatis collegii Caroli".
6) De akte van het verhandelde bij Palacky, Documenta, p. 327-331.
7) Zie Deel XII van dit Archief, blz. 328 v.
 5
de heilige Schrift, dat kerkelijke personen tijdelijke goederen bezitten". Hier is ingelascht:
?en hij noemt gezegden
van de apostelen de heilige Schrift" 1). Men ziet hoe zwevend in dezen tijd nog de grenzen zijn van hetgeen men
onder de heilige Schrift heeft te verstaan. Bovendien blijkt
er uit, dat de hidrarchie tegenover zekere uitspraken in
der Apostelen
en de Brieven van het
de Handelingen
Nieuwe Testament zich verschool achter de eigen woorden van Christus in de Evangelign. Doch Wiclif en zijne
aanhangers wilden, dat men het gezag van den ganschen
Bijbel en van elk gedeelte zou erkennen, - hetgeen wij
trouwens -ook van elders weten.
Behalve de vierentwintig
zoogenaamde stellingen van
waren
er
andere. Het blijkt niet,
Wiclif
nog eenentwintig
wereld
vandaan
men ze heeft
waar ter
gehaald. Zeer
was
van
het voor de nagedachtenis
Wiclif, dat
noodlottig
zoo nauw verbonden waren geze met die vierentwintig
Deze
worden. Want eens verbonden,
bleef verbonden.
lijst van 45 stellingen heeft nog gedurende vele jaren in
tal van verwikkelingen
eene rol gespeeld. Langzamerhand
is men ze "de 45 stellingen van Wiclif
gaan noemen,
naar den vorm althans niet
terwijl zelfs de vierentwintig
van Wiclif kunnen worden gesteld.
geheel op rekening
Ten slotte zijn ze onder denzelfden naam door het concilie
van Konstanz 'vervloekt 2),
De eenentwintig
toegevoegde
van toon tegenover
de hi6rarchie en de
zijn hatelijker
gebied en
kloosterlingen,
bewegen zich op uitgestrekter
behelzen de veroordeeling
van een grooter aantal verschijnselen. Zoo wordt er gezegd: "aan de excommunicatie van den paus of van welken kerkvorst ook moet
men zich niet storen, want het is de tuchtiging
van den
Antichrist.
en
die er
die
kloosters
stichten
Zij
zondigen,
1) Bij Palacky, Documenta, p. 328, stelling 10: ,Contra scripturam
sacram est, quod viri ecclesiastici habeant possessionestemporales, et
vocat sacram scripturam dicta apostolorum".
 2) Ilataones et motiva, ac reprobationes articulorum Wiclephi ; Senúntia damnationss doctrinae Joannis Wiclephi, bij Orthuinus Gratius,
fol. CXL-CXLVIII; CL.
6
in treden zijn mannen des Duivels. Goed te schenken
aan den clerus is tegen Christus' voorschrift. Allen die
tot eene bedelorde behooren, zijn ketters, en wie hun een
aalmoes reiken, zijn geexcommuniceerd.
Wie eene bedelorde of eene andere orde intreedt, is reeds hierdoor ongeschikt om de goddelijke geboden te volbrengen, en bij
gevolg om in het koninkrijk der hemelen te komen, tenzij
hij er uit trede". ,En zoo haalt hij over tot den afval',
wordt er spijtig bijgevoegd. "De paus met al zijne geestelijken die eigendommen bezitten, is een ketter; ook allen, die er in toestemmen,
te weten wereldlijke
heeren en
andere leeken ; en deswege heeft de paus over niemand
te spannen, omdat hij zelf een ketter is.
de vierschaar
De kerk van Rome is de synagoge des Satans ; en de
en naaste vertegenpaus is geenszins de onmiddellijke
van
Christus
en
de
woordiger
apostelen. De keizer en de
vorsten
door
den Duivel verleid om de
wereldlijke
zijn
kerken te begiftigen met tijdelijke goederen. De verkiezing
van den paus _door
is door den Duivel
de kardinalen
Bernhardus
Benedictus,
zijn veringevoerd. Augustinus,
ze
er
berouw
over
hebben
vioekt, tenzij
gehad dat zij
hebben bezeten en kloosterorden gesticht" 1).
eigendommen
Geheel nieuwe -veroordeelingen
liggen opgesloten in de
de ordening der.
stellingen : "het vormsel der jongelieden,
en de wijding der leeken 'worden" om het
geestelijken,
tijdelijk gewin en de eer voor den paus en de bisschopfakulteiten, colleges, trappen gereserveerd.
 Universiteiten,
of het magisterschap
pen in het leeraarsambt
zijn door
een heidenschen ijdelen geest ingevoerd en zijn der kerk
evenveel waard als de Duivel. De dekretalen [der Pausen]
zijn apokrief, en leiden af van het geloof van Christus;
de geestelijken
zijn dwaas, dat zij er hunne studie aan
is het geloof te
wijden" 2). De stelling:
,Stumperachtig
hechten aan de aflaten van een paus of een bisschop" 3),
1) Articuli 30, 31, 32, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 44, bij Palacky, Documenta, p. 329 seq.
2) drticuli 28, 29, 38, bij Palacky, Documenta, p. 329 seq.
3) Articulus 42, bij Palacky, Documenta, p. 330.
7
kan in hare algemeenheid niet aan ?Piclif worden toegeschreven ; terwijl de andere:
"alle dingen gebeuren uit
De
noodzakelijkheid" 1)
zijn
tegen
gevoelen indruiscbt 9.
de
waarin
wordt
vorm,
drieënveertigste stelling
opgedischt :
"Eeden, welke gezworen worden tot bevestiging van menof handelsovereenkomsten
schelijke kontrakten
zijn ongeverraadt
oorloofd",
kenaelijk eene verminking.
De gissing
is gewettigd, dat hier evenals bij andere eene opzettelijke
heeft plaats gehad met de bedoeling allerverscherping
hartstochten
op te wekken. Het Rras te doen om
wege
niet alleen de geestelijken en monniken, maar ook personen uit andere kringen tegen degenen, die voor deze
werden geacht, in het harnas te
stellingen
aansprakelijk
jagen.
De naam van Hus werd niet genoemd. In dezen tijd
moet hij met aartsbisschop
Sbynko van Praag op den
besten voet hebben gestaan. Met twee andere magisters
werd hij door den aartsbisschop aangesteld om te onderzoeken wat er aan was van de mirakelen, die heetten te
te Wilznak bij Praag, waar de geestelijkheid
gebeuren
iets van het bloed van Christus vertoonde. Er kwam bedrog aan het licht. Men had gezegd dat een knaap door
eene bedevaart naar Wilznak aan den voet genezen was.
 Maar het bleek dat de voet er kranker door was geworden dan te voren. Van twee vrouwen werd verhaald, dat
zij blind geworden waren, maar to Wilznak het gezicht
hadden. De vrouwen verklaarden,
dat zij
teruggekregen
nooit blind waren geweest, maar wel eens aan de oogen
geleden hadden. Zekere Petrziko van Ach, een burger van
Praag, had eene verdraaide hand. Hij offerde te Wilznak
eene zilveren hand bij het gewaande bloed van Christus.
Hij wenschte eens te bezien, wat de priesters omtrent die
hand verkondigen
zouden en bleef tot den derden dag.
er
Terwijl hij
bij was, riep een priester van den lezenaar:
Hoort kinderen
een wonder. Een burger van Praag is
1) Articulus 27, bij Palacky, p. 329.
2) Zie Deel XII van dit archief, blz. 309.
8
door het bloed van Christus genezen van eene verdraaide
hand. Ziet de zilveren hand, die hij tot een getuigenis
heeft. Maar de betrokken
hiervan
persoon
geschonken
stond met de hand in de hoogte op en zeide: Priester,
waarom liegt gij ? Men zie, dat mijne hand nog even
verdraaid is als te voren 1).
Als een gevolg van dit onderzoek
moet beschouwd
worden een besluit der provinciale
synode te Praag in
het j. 1405. Yolgens dit besluit moesten alle geestelijken
van het aartsbisdom
minstens eenmaal in de maand in dat leeken
hunne
verbieden,
preeken en vermaningen
voortaan
naar
deden
of
Wilznak,
nog pelgrimstochten
het
het
uitdrukte2).
"naar
bloed", zooals men
Hus stelde nu zijn geschrift op: "De omni sanguine
De strekking was aan te toonen, dat bij de
glorificato".
 hemelvaart
bet geheele lichaam van Christus moest verheerlijkt zijn. Niets mocht onverheerlijkt
op aarde achterblijven. Wanneer men dus hier of daar beweerde, dat men
iets bezat van zijn bloed, iets van zijn hoofdhaar of baard,
dan moest dit bedrog zijn 3). Van tal van relieken nam
Hus hetzelfde aan, van de melk der heilige Moedermaagd 4)
cnz. De vreemdste dingen komen in dit geschrift aan het
van het bloed van
licht omtrent
afgodische vereering
Christus in eene al of niet gewijde hostie 5).
1) Joannes Hus, Determinatio quaestionis cum suo tractatulo, de
omni sanguine Christi glorificato, in de Historia Joannis Hussi, monumenta stiam, P. I, fol. CLXI s. ; in de O2neraomnia, herausgeg.
von W. Flajshans,Tom. I, fasc. 3, p. 32 seq.
2) Excerpta e statutis synodalibus, bij Palacky, p. 332.
3) Determinatio quae8tionis cum suo tractatulo, De omni sanguine
Christi ylori?cato, in de Historia Joannis Hussi, monumenta etiam,
P. I, fol. CLIIII v.-CLX1I v.; in de Opera omnia, herausg. v. W.
Flajshans, T. I, fasc. 3, p. 3-37.
4) Determinatio quaestionis cum suo tractatulo, De omni sanguine
Christi glorificato, 1.1., fol. CLVI; in de Opera omnia herausg. von W.
Flai;hans, T. I. fasc. I, p. 11.
5) Dcterminatio quaestionis cum suo tractatulo, Do omni sanguine
Christi glorificato, 1.1., fol. CLX v. ; in de Opera omnia, herausg. v. W.
Fhjlhans, T. I, fasc. 1, p. 28 seq.
9
Eenigszins zwevend is de wijze, waarop gesproken wordt
van het bloed van
over de werkelijke tegenwoordigheid
in het Avondmaal. Christus zit ter rechterhand
Christus
Gods met zijn verheerlijkt bloed. In het sacrament is het
lichaam en bloed van Christus aanwezig "waarachtig en
werkelijk"
(vere et realiter). Doch Hus zegt niet: "subLoochende hij als Wiclif de transsubstanstantialiter".
 tiatie ? Doch eene halve bladzijde verder grondvest hij
zijne redeneering op het geloof, hetwelk hij bij den tegendat in het Avondmaal de accidenti,6n
stander `onderstelt,
zonder
de substantie,
de kleur en de smaak
aanwezig zijn
zonder de stof des broods 1).
De onklaarheid
op dit punt, welke ook in latere geschriften van Hus voorkomt, schonk aan zijne vijanden
voor
later de aanleiding hem ook in de Avondmaalsleer
een volgeling van Wiclif uit te krijten. Dit was stellig
onjuist, maar zeer geschikt om tal van onheilen over hem
te brengen.
In het j. 1406 had weder eene provinciale synode plaats
te Praag. Had men het, zonder hem te noemen, toen reeds
op Hus, of althans mede op hem gemunt? Ten opzichte
van het Avondmaal werd daar vastgesteld, dat alle geloovigen zich aan het volgende moeten houden: zoodra het
formulier
der consecratie door den priester is uitgesproken, blijft er niets van de substantie des broods over,
doch slechts het ware lichaam van Christus ; desgelijks
na het uitspreken
der formule over den kelk, blijft er
niets over van de substantie
des wijns, doch het ware
bloed van Christus. Op drie achtereenvolgende
Zondagen
moest dit in alle kerken worden afgelezen. Wie het tegendeel leerde, zou als ketter worden geexcommuniceerd
2).
wordt
eene
in
1408
dezelfde
het
synode
Op
provinciale
j.
herhaald.
Vooraf wordt de reden genoemd,
verklaring
1) Determinatio quaestionis cum suo tractatulo, de omni 3sanguine
Christi, 1.1., fol. CLV ; in de Opera omnia, herausg. v. W. Flajshans,
T. ifasc, 1, p. 10.
2) Exceqpta e statutis synodaUbus, bij Palacky, 1.1., p. 332 seq.
I

'.
 10
waarom dit besluit wordt vastgesteld.. Aan paus Gregorius XII is nl. bekendgemaakt,
dat op verschillende
plaatsen
zijn opgestaan, met name
eenige scheurmakers
in Bohemen
zekere ?Viclifisten, die een verkeerd geloof
aanhingen ten opzichte van liet sacrament van het lichaam
en bloed des Heeren. Die pest moest worden tegengegaan.
Bovendien
was den aartsbisschop
ter oore gekomen, dat
in de stad en het bisdom Praag de
sommige predikers
zielen der geloovigen kwetsten
door over den staat der
en der kerkelijke overheden te spreken naar geestelijken
den geest en de opvattingen van Wiclifs. De aartsbisschop
verbood, dat zulke woorden op den kansel nog verder
gebezigd zouden worden 1). Ook thans werd de naam van
Hus er buiten gelaten. Maar stellig was de bedoeling
met anderen
hem en hem vooral te treffen. Want Hus
was in dat jaar door de geestelijkheid te Praag bij aartsbisschop Sbynko aangeklaagd. De inhoud der aanklacht,
welke nog bestaat2), doet zien, dat de geestelijken zeer
bezorgd waren voor den goeden naam van Bohemen. Het
mocht toch niet gezegd worden aan het Roomsche hof 3)
en elders, dat Bohemen besmet was met de ketterijen. van
Wiclif. Het zou slechts ten gevolge hebben, dat de goeden
met de kwaden lijden moesten. Deze bezorgheid voor den
onbevlekten
naam van Bohemen op het stuk der rechtheeft tot het concilie van Konstanz als een
geloovigheid
. demonische invloed
gewerkt, later ook anderen dan geestelijken tegen Hus opgezet en wel het meest bijgedragen
om hem in het verderf te storten. In de tweede plaats
wilde de geestelijkheid zich schrap zetten voor eigen eer
en belangen.
Er was toch groote ergernis gegeven door
zekere preeken, welke de vrome zielen verscheurden,
de
liefde uitbluschten
en de geestelijken bij het volk meer
gehaat maakten dan ooit.
1) Excerpta e statutis synodalibus, bij Palacky, Doeumento, p.333.
 2) Articuli primi a clero prepositi archiepiscopo Pragenai anno 1408,
bij Palacky, Documenta, p. 153 sqq.
3) Vgl. Bul van Alexander V van 20 Deo. 1409, Sedis apostolicae
diligmtia, bij Palacky, Documenta, p. 374.
11
werd beschuldigd van de volgende dingen. Hij had
gezegd, dat een geestelijke, die iets eischte van zijne
inzonderheid van de armen, voor de biecht,
parochianen,
der kerk, nl. voor de
de offerande en de sakramenten
eucharistie en de gewijde vloeistoffen, voor den doop, het
klokluiden, de begrafenis, enz. en zich niet voornam van
die heffingen af te laten, een ketter was. Yooral werd
hem tot een grief aangerekend, dat hij niet had onderscheiden of het geld gedischt werd voor of na de heilig3
handeling. De kerk toch verbood het heffen van geld v66r
het sakrament. Maar waar de loffelijke gewoonte was ingevoerd daarna iets te geven, werd het door concilie-besluiten, in het kanonieke recht opgenomen, veroordeeld hierop
inbreuk te willen maken. Juist dit was ketterij. Met eenigszins zonderlinge wendingen heeft Hus in zijn schriftelijk
antwoord 1) zijn standpunt gehandhaafd, en verklaard: "ik
beweer, dat het eischen van geld in elk geval verboden
is". Bovendien:
"ik heb dikwijls genoeg verkondigd, dat
de parochianen
op straffe van doodzonde gehouden zijn,
de priesters, die met hen medearbeiden
in de prediking
van Gods woord en de bediening der sakramenten, kosteloos te voorzien van de noodige levensbehoeften"
2).
Nog van andere dingen werd Hus beschuldigd. Hij had
op den kansel vermeld, dat zeker geestelijke van hoogen
rang gestorven was en dat er voor hem gebeden moest
worden. Maar daarop had hij laten volgen : "Ik hoop met
Gods genade, dat hij behouden zij, maar ik vrees, dat hij
En
verdoemd is; want hij staat voor Gods rechterstoel".
 . ziende op de talrijke geestelijken, die zich onder de preek
welke hij begeerde af te trekken van de hebbevonden,
ambten:
cumulatie
der bezoldigde
kerkelijke
zuchtige
het
oordeel
behoudens
"wat mij aangaat,
Gods, zou ik
om de geheele wereld niet willen sterven met zulke groote
Hus

1) Responsio M. Hus ad articulos, bij Palacky, Documenta, p. 155
- 463.
2) Responsio M. Hus ad articulos, 1.1., p. 159.
12
en zoovele beneficidn" 1). Het had de gewenschte uitwerking niet, maar werd tot een punt van aanklacht gemaakt.
Eerst later schijnt Hus bemerkt te hebben, met welke
bedoelingen soms geestelijken onder zijn gehoor zaten. Op
een keer zeide hij iets waarvan hij gevoelde, dat hij er
kritiek door verwachten
kon. Hij zag iemand zitten in
een grijsachtige
pij, de kap over het hoofd getrokken.
dat deze persoon gekomen was om hem te
Begr?pende,
verzoeken,
riep hij : "gij, die daar onder uw kap verscholen zijt, schrijf dit op en breng
het naar den ande- '
ren kant" 2).
De geestelijkheid, de laatstbedoelde klacht uiteenzettende,
voegde er nog aan toe, dat Hus gezegd had: "ik wenschte,
dat mijne ziel was, waar de ziel van Wiclif zich bevindt".
Hus antwoordde:
dien
durf ik veroordeelen,
"niemand
niet de Schrift veroordeelt, of de kerk, door openbaring
voorgelicht". Ja zelfs, denkende aan het woord van Chrishield
tus op de bruiloft: geef dezen plaats (Luk. KI°,
zich
dan
zich
den
beter
te
achten
hij
verplicht
zoodanige
zelven. Het ging toch niet aan om te beweren: deze of
die heeft eene ketterij verdedigd, derhalve is hij veroordeeld.
 Men kon evengoed zeggen : deze of die was Jood,
heiden, woekeraar of tollenaar geweest, dus is hij veroorde belofte
deeld ; daar toch de roover in het stervensuur
des Heeren vernam : heden zult gij met mij in het Parades zijn (Luk. XXni)3).
Op het laatste punt der aanklacht, dat hij op buitensporige wijze tegen de geestelijkheid gepredikt had, antwoordde hij : "ik heb dit niet gedaan. Buiten het spoor gaat de prediker als hij onwaarheden zegt, vleierij bezigt
of zich door vrees laat leiden. Maar naar de geschreven
wet Gods en die der heilige canones tot stichting van
9) Articuli primi a clero proposztiarchiepiscopoPragensi anno 1408,
en de Responsio M. Hus ad articulos, bij Palacky, p. 154, 160.
2) Hus. verhaalt dit in zij neaanteekeningenop de Depositionestestium
contra M. J. Bus, bij Palacky, Docuynenta,p. 176.
3) Articuli primi a cleropropositi archiepiscopoPragensi anno 1408,
en Responsio M. Hus ad articulos, bij Palacky,Docummta, p. 154,161.
13
en volk de zonden der geestelijkheid
bloot te legis
en
dat
recht
Heeft
Christus
waarachtig prediken.
gen,
van
de
Farize6rs
en
hetzelfde
ten opzichte
Schriftgeleerden
niet gedaan? Hebben zij volgens Luk. XI hem niet tegemoet gevoerd: Meester, dit zeggende, doet gij ons smaad
aan ? Als ik de heilige Schrift predik, ben niet ik het,
maar de heilige Geest, of Christus de profeet die spreekt.
Als ik zeg: ,mijn volk, die u gelukkig prijzen, bedriegen
u, en misleiden uwe schreden', bezig ik slechts de woorden van Jezaja (Hfdst. III), die zegt:. Zoo sprdekt de
Heper. Of wanneer ik zeg: ,priester en profeet hebben
niets geweten
zij zijn verteerd
wegens dronkenschap;
herhaal ik
door den wijn ; zij dwalen in dronkenschap',
slechts, wat Jezaja verklaart" (Hfdst. XXIV) 1). De exegese
van Hus is nog al vrij, maar in dit opzicht zondigde men
clerus

algemeen.
 Intusschen gebeurde iets anders. Het pauselijke schisma
had nu reeds dertig jaren geduurd. Het baarde aan gansch
Europa veel ergernis en een ondragelijken overlast. Allerlei
rampen en ellende had het in zijnen nasleep, oorlogen
en verwoesting.
Algemeen was men het moede. Doch
elke poging om het uit den weg te ruimen, was met
onvrnchtbaarheid
geslagen. Na den dood van Bonifacil1s IX
die
te
Rome
(1406),
zijnen zetel had gehad, verkozen de
kardinalen
aldaar Gregorius XII 2), onder de uitdrukkelijke voorwaarde, dat hij zijn ambt zou nederleggen, zoodra
Benedictus XIH, die te Avignon resideerde, hetzelfde deed.
Ook dit leidde niet tot het beoogde doel. Straks rijpte bij
vorsten het plan, de zaak te
eenigen der voornaamste
beslechten door een algemeen concilie. De kardinaalskolleges van beide pausen kwamen overeen, dat deze groote

i) Articuli primi a clero propositiarchiepiscopoPragmsi anno 1408,
in de Responsio M. Hus ad articulos, bij Palacky, Documenta, p.
155, 162 seq.
2) Zijn portret bij Yon der Hardt, Tomi IY pars Y. constantiensis
concilzi, achter den titel (p. 339); aldaar ook eene afbeelding van zijn
grafmonument in fraaien renaissanoe-stijl.
14
zou gehouden worden te Pisa, in de lente
kerkvergadering
van het j, 1409.
Koning Wenceslaus van Bohemen 1) heeft dit plan krachtig
ondersteund.
Waarschijnlijk heeft hij gedacht, dat deze zaak
een middel wezen kon om de Duitsche koningskroon,
welke hem in het j. 1400 was ontroofd, terug te winnen.
In het genoemde jaar toch was hij door de samenzwering
van eenige keurvorsten
als' Roomsch koning afgezet, tervan
den
Paltz'in
wijl Ruprecht
zijne plaats was gekozen.
 aan
dat hij afgevaar- berichtte
Wenceslaus
de kardinalen,
naar
Pisa
zenden zou, onder beding, dat zij als
digden
van den waren Roomschen koning zoude ambassadeurs
den bejegend worden 2). De kardinalen
stemden hierin
toe 3). Slechts enkele dagen vroeger had Wenceslaus aan
al zijne onderdanen verboden Gregorius XII nog te gehoorzamen 4).
Nu telde de partij van Gregorius in Praag wel verscheidene aanhangers 5). Het schijnt, dat inzonderheid een
groot aantal leden der universiteit, en wel de Duitschers,
waren den koning op den ingeslagen weg
weigerachtig
te volgen. Daarom maakte hij eene gewichtige verandein de constitutie der universiteit.
ring
Tot dusverre
had de Duitsche
natie (de Polen, de
1) Zijn portret in: Les images presque de tous les empereurs depu%s ,
C. Julius Caesar iusques a Charles. V. et Ferdinandus Son free, rinses
des medailles anciennes: ... par Hubert Gholtz de Wirtzbourg
paintre en Anvers. Anno M. D. LXI. Livre 1. fol., Nummer CXLVIII.
2) Wenceslaus Rom. et Boh. rex cardinali Landulpho pollicetur,
8e legatos suos missurum esse, 16 Feb. 1409, bij Palacky, Documenta,
p. 364 sqq.
3) Landolphus cardinalis regi Wenceslao spondet, legatos e}ustamquam veri Romanorum regis receptum iri, Ib., p. 366 sqq.
4) Wenceslaus mandat, ne quis Gregorio pp. XII ullo modoobediat,
22 Jan. 1409, Ib., p. 348 sqq.
5) Vgl. de Defensio mandati regii de tribus vocibus, lb., p. 359:
,non seqnitur : numquam ita factum fuit, quod tres voces haberet
natio Bohemica,ergo non licet eam adhuc habere tres voces; sicut non
sequitur : numquam ita factum fuit, quod abstraheret obedientiam a
Gregorio XII natio Bohemica : ergo non licet adhuc eam abstrahere obedientiam a Gregorio XII, quia possibile est in casu".
15
en de
Beieren en de Saksers) drie stemmen uitgebracht,
voortnatie
66n
Dit
zou
Boheemsche
stem.
 (Tsechische)
aan andersom
zijn. De Tsechen, de eigen inwoners van
het land, zouden drie stemmen, en de Duitschers, eigenlijk vreemdelingen, 66n stem uitbrengen 1).
Honderden en duizenden magistri, doctoren, baccalaurei
verlieten nu op wagens, te paard en te
en studenten
voet de stad Praag om niet terug te keeren. De meesten
onttrokken naar Leipzig, waar eene nieuwe universiteit
stond, welke met een privilegie begiftigd werd door paus
Alexander V 2), den man, die te Pisa in de plaats der
beide anderen gekozen was. De daad van Wenceslaus
bleek voor de universiteit
te Praag eene onherstelbare
te
waarvan
de
zijn,
ramp
gevolgen steeds meer werden
gevoeld.
van de
Het aandeel van Hus aan de verandering
constitutie
der universiteit
is onzeker. Hij zelf heeft de
schuld van het gebeurde van zich afgeworpen 3). Later
toen men al duidelijker inzag, dat eene groote fout was
de verantwoordelijkheid
begaan, hebben de tegenstanders
Hus
Te
Konstanz
heeft een felle vijand
op
geschoven.
van het gebeurde
dat
de
hoofdbewerker
beweerd,
hij
en
ten
had
doel
geweest was,
gehad een hinderpaal op
te ruimen,
die aan de verbreiding zijner dwalingen in
'
den weg stond 4).
Niet geheel duidelijk is de verhouding van Hus tot
Den 15 Mei 1408 heeft deze bij
paus Gregorius XI.
een brief aan aartsbisschop Sbynko goedgekeurd,
dat in
de Bethlehems-kapel
te Praag, waaraan Hus als rector
verbonden
was, dagelijks de mis werd gecelebreerd, en
1) Rex Wenceslaus mandat, ut natio Bohomica ad tres vocesadmittatur, Ib., p. 347 seq.
2) Notae quaedam chronologicae, e codicibus manuscriptis excerptae,
bij Palacky, Documents, p. 732.
3) M. 1. Hus literis publicis diluit crimen falso sibi objectum, lb.,
p. 353 seq.; vergelijk eene andere verklaring, p. 168.
 4) Primi articuli contra M. J. Hus per Michaelem de Causis praesentati Joanni pp. XXIII, bij Palacky, Documenta, p. 196 seq.
'

16
dat er in het Tsechisch »het woord Gods" werd verkondigd 1). Tegen het einde van hetzelfde jaar schreef Hus
aan Sbynko:
aan den paus te
"van de gehoorzaamheid
Rome Gregorius gII ben ik niet afgeweken ; laatstleden
Zondag heb ik nog van den lezenaar
afgekondigd, dat ik
'
dit niet heb gedaan" 2).
heeft het aldus voorgesteld:
Pierson
terwijl koning
Wenzel het concilie te Pisa voorstond,
bleef de aartsvan
XII
bisschop
Praag Gregorius
getrouw. Zoo lang dit
V verbood zelfs den.
was
Hus
Alexander
duurde,
veilig.
de
welke
hij tegen Hus en
aartsbisschop,
maatregelen
Maar toen ook
had
uit
voeren.
te
zijne partij
beraamd,
zich
V
voor
Alexander
Sbynko
verklaarde, kwam, Hus
in
plotseling
gevaar 3). Deze voorstelling is op zich zelf
wel aannemelijk 4). Zij wordt ook door een brief van Hus
Doch is zij geheel te rijmen met het groote
gesteund5).
hem hebben toegeschreven
aandeel, dat zijne vijanden
aan de verandering
van de constitutie der universiteit,
welke den uittocht der Duitschers ten gevolge had? Die
als een
is toch van oudsher
beschouwd
verandering
poging om den aanhang van Gregorius XI te breken.
Is dit juist?
Of heeft Hus er niet toe medegewerkt ?
dat het privilegie der nieuwe uniOpmerking
verdient,
versiteit te Leipzig niet verleend werd door Gregorius XII,
van wien men immers zou moeten meenen, dat hij bijzonder op de hand der uitgeweken Duitschers zou zijn

i) Gregorius pp. XII, fundationem sacelli Bethlehem ratam esse
jubet, bij Palacky, Documenta, p. 340 seq.
2) Zbynkoni archiepiscopo Pragensi, bij Palacky,Documenta,p. 5 sqq.
3) Dr. A. Pierson, Geschiedenisvan het lioomsch-gatholicisme, Haarl.
i 8?2, Dl. IV, biz. 366 v.
 4) Er voor pleit het berioht van Hus, dat tegen de verbranding der
boeken van Wiclif werd geprotesteerd bij Gregorius XII (M. J. Hus
recemet modum, quo sleum actum sit, bij Palacky, Documenta,p.189)
en de vermelding van Zbynko, dat Alexander V de zaak "ad se revocavit" (Zbynco archiepi8cDpUS,
mandatum d dexandri V exsequens,libros
Wiclif tradi jubet, lb., p. 379).
5) Brief van Hus Collegio ecclesiae cardinalium, Sept. 1411, bij
Palacky, Documenta p. 20 seq.
'

17
door Alexander V. Stellig waren de toeverward, zoodat het moeilijk valt den draad der
vast te houden. Vele tijdgenooten zullen
gebeurtenissen
der
moeite genoeg gehad hebben °om de groepeering
doorzien.
te
partijen
Misschien zijn wij het dichtst bij de waarheid, als wij
dat het voor Hus, die op andere dingen het
aannemen,
oog gericht hield, eenigszins onverschillig was, wien men
Iets dergelijks schijnt
als paus wenschte te erkennen.
 aan
den
brief
maken
uit
aartsbisschop Sbynko, hierop te
boven aangehaald
(einde 1408). Wel wenscht hij aan
te blijven en aan de
XII
gehoorzaam
paus Gregorius
maar
in
den
twist
tusschen
de twee
Roomsche
kerk,
pausen begeert hij neutraal te 'wezen. Het beteekent niet,
maar dat
dat hij aan geen van tweeen wil gehoorzamen,
hij geen van tweedn wil helpen. Hij vergelijkt zich zelven
bij een kind. Als vader en moeder twisten, wat moet
Pieter dan doen? Hij mag green- van beiden helpen, maar
moet beiden gehoorzamen in het geoorloofde 1) - of
hq
moet deze brief aldus worden opgevat, dat Hus eene
maakte om weldra met den Koning mede ' te
zwenking
gaan in het aannemen van het concilie te Pisa ?
Hoe dit zij, het concilie te Pisa kreeg zijn beslag, en
aan
Sbynko omhelsde de gehoorzaamheid
aartsbisschop
V 2). Deze schonk hem spoedig genoeg de
Alexander
volmacht om zeker plan, dat hij in het schild voerde, te
verwezenlijken
(20 Dec. 1409). Den Paus was aangebracht, dat sedert lang in Praag, in het koninkrijk Boin Moravie en andere gewesten
artikelen, vol
hemen,
eenmaal
door
den
veroordeelden
dwalingen,
[ waar ?]
haeresiarch
Wiclif opgesteld, in steeds meer handen gevonden werden. En eene groote menigte was door die
verderfelijke
leeringen besmet 3). Geen naam van Hus
geweest,
standen.
maar

1) Zbynkoni archiepiscopo Pragensi, bij Palacky, Documenta, p. 6.
2) Zbynco archiepiscopus et clerus ejus Pragensis declarant 3c D.
Alexandrum Y recepessein papam, 2 Sep 1409, bij Palacky, Documenta,
,
p. 372 seq.
3) Bul van Alexander V,Sedis apostolicaediligentia,bij Palacky,p. 374.
18

,

nu den aartsbisschop
wordt aangeroerd. De Pans schonk
Ten
eerste
moest
tweeerlei lastgeving.
 hij verbieden, dat
in
er voortaan
particuliere gebouwen gepredikt zou worden. Het mocht alleen gedaan worden in kathedralen,
of kloosterkerken,
en op de hierbij
parochiekapittel-,
behoorende
kerkhoven
waar dit van oudsher
rechtens
De bedoeling was het prediken te
placht te geschieden.
beletten in de kapellen, die aanzienlijke heeren gebouwd
hadden om in de landstaal den Bijbel voor het volk te
In die kapellen werd dikwijls gepredikt laten uitleggen.
door lieden die geen toestemming bezaten van den
aartszaak
De
was
eene
van
vrucht
Wiclif's
waarschijnlijk
bisschop.
invloed, en strekte tot verbreiding zijner leeringen. Reeds
vroeger had Sbynko zulke predikers laten vervolgen.
Den 30 Juni 1408 verscheen zekere ,Nicolaus gezegd
Abraham"
voor den kerkelijken
rechter te Praag. Hem
werd gevraagd, krachtens
welk gezag hij predikte. Hij
antwoordde
eerst: krachtens
het priesterlijk
gezag, en
het gezag van Christus. Toen werd
daarna:
krachtens
hem toegevoegd:
"gij hebt er geen volmacht toe, tenzij
of namens
deze u verstrekt ware door den aartsbisschop
hem". Waarop hij te kennen gaf, dat het niet alleen aan
maar ook aan leeken geoorloofd is het evanpresbyters,
te
verkondigen 1). Ook Hus trad op in zulk eene
gelie
dat hij onderwijs gaf aan de universiteit
Behalve
kapel.
den
bezat
hij
rang van magister artium en dien van
baccalaureus
in de theologie - en zelfs rector geweest
is, was hij als predikant verbonden aan de Bethlehemsen welbegiftigd door een ridder
kapel. Gij was gesticht
Johannes Mulheym van Pardubicz, en een koopman Crux
te Praag. De kapel was ruim en fraai gebouwd, en kon
duizenden
Van den aanvang
bevatten.
waren er twee
bij aangesteld, ieder met den titel van rector
predikanten
1) Acta in causa Nicolai dicti Abraham, bij Palacky, Documenta,
p. 342.
 2) Itlstrumentum notarii publici de appellatione a M. Joanne Hus aliisque magistris facta, ib., p. 394 ;Barones de grawar Joanni pp. XXIII,
p. 454.
19
Misschien was er later een enkele meer, toen de collatie
behoorde aan de burgevan eene der predikantsplaatsen
meesters der Altstadt 1). Tot degenen, die daar kwamen
Gods" te hooren verkondigen, behoorde
om het Woord
van koning Wenceslaus 2). Het verde
gemalin
Sophia,
bod om te prediken buiten de gewone kerken trof dus
ook Hus, al blijkt uit de stukken niet, dat het de bedoeling was juist hem het zwijgen op te leggen.
Nog eene tweede lastgeving hield de brief aan aartsbisschop Sbynko in. Hij moest zich de boeken van Wiclif
om verbrand
te worden. Verder moest
laten uitleveren
nemen
hij krachtige maatregelen
tegen de verbreiders van
Wiclif's
welke wereldlijke
leeringen,
onverschillig
of 1
of
bekleedden.
kerkelijke waardigheid zij
Gevangenisstraf
iets anders, schorsing van beneficidn enz. moesten worden
toegepast 3).
Nauwelijks had de aartsbisschop deze lastgeving bekendof er werd protest tegen aangeteekend.
gemaakt,
Eenige
en
studenten der universiteit, Przibico van Huzna,
magisters
Hrocho van Podwek, Michael van Drnowic, Petrus van
Valencia, Joannes van Landstein en een aantal aanhangers
- de naam van Hus ontbreekt
appelleerden door
middel van eenen procurator bi) den Apostolischen stoel 4).
Het baatte niets. Alexander V beval slechts aan aartsbisschop Sbynko op den ingeslagen weg voort te gaan 5).
den 16 Juni 1410
Hierop vaardigde nu de aartsbisschop
een mandement uit, waarin o. a. gelast werd de geschriften
van. Wiclif, 66n voor 66n opgenoemd, uit te leveren om
verbrand
te worden 6).. Hij kwam nu in konflikt met de
gansche universiteit. Nog den vorigen dag, 15 Juni was
1) Hun brief bij Palacky, Documenta, p. 415.
2) Regina Sophia eidem, bij Palacky, Documenta, p. 411.
 3) Bul van Alexander V, 30 Dec. 1409, Sedis apostolicae diligentia,
bij Palacky, Documenta, p. 374.
4) Mandement van aartsbisschop Sbynko, waarin van dit appelmelding
wordt gemaakt, bij Palacky, Documenta, p. 379, 381.
5) Mandement van aartsbisschop Sbynko, 1.1., p. 379.
6) Mandement van aartsbisschop Sbynko, 1.1., p. 378-385.
-

20
op eene
aan den

der universiteit
bijeenkomst
besloten, dat men
van
voorgenomen
stap
den aartsbisschop
zijne
zou onthouden, om ergernissen
en gevaren
goedkeuring
te vermijden,
medeopdat men niet door stilzwijgen
zou
worden
aan eene misdaad.
Den 21 Juni
plichtig
maakten
dan ook de rector, en de vergadering
der
doctoren, baccalaurei en studenten bekend, dat
magistri,
het vonnis, waarbij de geschriften van Wiclif ten vure
werden
niet wegdroeg i).
gedoemd, hunne instemming
Een nieuw protest werd in de wereld gezonden door van 25 Juni. Deze samenkomst had
eene vergadering
de
Men zag daar ,baron Zdisplaats in
Bethlehems-kapel.
laus de Zwierzeticz, magister artium; eenige baccalaurei
der universiteit,
de Brandys,
en studenten
Joannes
Benessius
de Lysa, Petrus
de Sepekow en verder het
drietal, dat ook aan het vorige protest en appel op den
stoel had medegedaan, Petrus de Valencia,
Apostolischen
Michael de Dmowicz
en Johannes de Landstein. Dezen
verklaarden
te handelen namens alle andere magisters,
baccalaurei
en studenten der unidoctoren, licenciaten,
versiteit. Bovendien traden zij op als vertegenwoordigers
van
van alle baronnen,
ridders, bestuurders
edellieden,
steden en gemeenten, van geestel?ke en wereldlijke personen van allerlei rang en stand, die tot hunne partij
behoorden. Aan het hoofd .van allen stond Iohannes van
Hussinecz,
"artium liberalium magister et sacrae theoloformatus, rector et praedicator capellae
giae baccalaureus
Sanctorum
Poor
Bethleem
Innocentum,
nuncupatae" 2).
 het eerst treedt bq nu op als leider der beweging. Op
grond dat de reeds gestorven Alexander V slechts gebrekkig was ingelicht, wordt thans opnieuw geappelleerd

1) Universitas studii Pragensis declarat, se de condemnationelibrorum loannis Wiclef ab archiøpiscopodissentire, bij Palacky,Documenta,
p. 386.
2) Instrumentum notarii publici de appellatione a M. Johanne Hus
. aliisque magistris et studiosis factis ad Sedmn Apostolicam, bij Palacky, Documenta, p. 387 seq.
21

'

De inhoud van
XXIII1).
bij zijnen opvolger Johannes
Wiclif's geschriften wordt niet in bescherming genomen.
De appellanten verklaren:
wij zijn niet voornemens eenige
dwaling, in welke boeken ook vervat, te omhelzen of te
Maar zij komen op voor de vrijheid der
verdedigen 2).
universiteit. Aartsbisschop Sbynko is wederrechtelijk tegen
de universiteit
daar zij bij privilegie
gaan procedeeren,
den
Stoel
van
alle gewone rechters
vanwege
pauselijken
De boeken van Wiclif heeft men met
is ge?ximeerd.
groote moeite en kosten, door het brengen. van aanzienlijke
geldelijke offers gekocht en laten afschrijven 3). Welk een
waanzin om boeken over logica, wijsbegeerte, zedenkunde,
waarin vele, edele en schoone
mathematica,
theophysica,
waarheden maar geen dwalingen voorkomen, ten vure te
De kerk zelve heeft in het Nieuwe Testament,
doemen!
in de Brieven voorgeschreven,
de geschriften niet van
maar
naardat
heidenen
van ketters
tijd en omstandigheden
dit eischen, te lezen. Ja zelfs heeft de Apostolische stoel
de werken van Aristobepaald, dat aan de universiteiten
teles, A verroës en andere heidensche wijsgeeren, waarin
de voornaamste geloofsartikelen worden geloochend, gelezen
zullen worden en ten grondslag
gelegd aan lessen en
disputen. Hoe zouden de magistri en de doctoren de ketters
kunnen
bestridden, als _ hunne boeken verbrand moesten.
 worden ? 4)
Men zou verwachten, dat hierop nu volgde: In de boeken van Wiclif over theologische of kerkelijke onderwerpen
treft men ook wel dwalingen aan, doch daarom behoeven
ze nog niet verbrand te worden. Zoover gaat men echter,
niet. Behalve tegen de voorgenomen boekenverbranding
wordt geprotesteerd
tegen het verbod om in de kapellen

1) Instrumentum notarii publici de appellatione a M. Joanne Hus,
l.1., p. 389, 391.
2) Instrumentum notarii publici de appellatione a M. Joanne Bus,
1.1., p. 393.
'.
3) Instrumentum notarii publici, 1.1., p. 389.
4) Instrumentum, 1.1., p. 392 seq.
22

'

te prediken. Met nadruk wordt gehandeld over de Bethlehems-kapel. Hebben paus Gregorius XI en koning Wenceslaus van Bohemen de prediking hierin niet bij authentieke brieven toegestaan ? Bovendien : het woord Gods mag
toch niet gebonden zijn. De vaderen van het Oude en het
Nieuwe Testament, de Verlosser zelf hebben het voorbeeld
gegeven door te prediken in de synagogen, op de dorpen,
het marktplein, op den weg, aan de zee, op den berg, in
' op
het korenveld, in de woestijn 1). Het hoeft niet gebaat. De
liet den 16den Juli de uitgeleverde boeken vanaartsbisschop
Wiclif op de binnenplaats
van het aartsbisschoppelijk
gein
van het kapittel van Praag
rechtshof,
tegenwoordigheid
en van een groot aantal geestelijken, verbranden, onder het
zingen van het Te Deum en het luiden der klokken 2).
Den 18den Juli deed hij Hus en de andere mannen, die ,
het tweede appel hadden ingediend, in den ban; in alle
kerken en kloosters van het aartsbisdom moest de excommunicatie Zondag op Zondag onder klokgelui en bij brandende kaarsen worden bekendgemaakt 3).
 Hus bukte niet. Hij en een viertal magisters kwamen
openlijk in verzet. Zij lieten weten, dat zij op aangekondigde
dagen en uren zekere boeken van Wiclif zouden verdededigen. Het waren werken, die de aartsbisschop uitdrukkelijk ter verbranding
gedoemd had: De Trinitate, De
De universalibus,
De probationibus
ideis,
Decalogus,
Hus nam de verdediging van het eerste
propositionum.
op zich 4). De andere waren van wijsgeerigen aard. Dat
die magisters
voor den inhoud
de verantwoordelijkheid
durfden aanvaarden,
dat zij van een
niet,
bewijst nog
Of men moet
waren.
vervuld
hervormingsgezinden
geest
waarde
aan
dat
hechten
het
groote
feit,
zij het waagden
i) Instrumentum notarii publici de appellatione a M. Joanne Hus,
1.1., p. 394 seq.
2) Notae quaedam chronologicae e codicibus mantmeriptis excerptae,
bij Palacky, Documenta, p. 734.
3) Zbynco archiepiscopus clerum promulgare jubet, M. Hus aliosque
excommunicatoaesse, bij Palacky, Documenta, p. 397 sqq.
4) Declaratio, qua M. J. Hus aliique magistri profltentur se quosdam
libros I. Wic>fpubliee defemuros esse,bij Palacky,Documenta, p. 399 seq.
,.
23
openlijk en moedig oppositie te blijven voeren tegen de
was dit inderdaad
hierarchie. Onder deze omstandigheden
niet zonder beteekenis. Zij spraken om zoo te zeggen uit:
wat gij krachtens uw aartsbisschoppelijk
gezag als onwaar
veroordeelt, verklaren wij op redelijke gronden voor waar.
Van Hus geldt niet geheel: hetzelfde.
 Wij kennen het
dat
om
den
heeft
hij
opgesteld
stuk,
op
aangekondigden
dag van het twistgesprek te worden voorgelezen. De inhoud
doet zien, dat hij zich niet enkel tot het verdedigen van
heeft bepaald. Hij viel het verWiclif's ,De Trinitate"
der boeken aan, pleitte voor het lezen ook van
branden
het prediken van
kettersche geschriften, en rechtvaardigde
is de
het evangelie op alle plaatsen 1). Allermerkwaardigst
zal
dat
zich
hij
voorafgaande verzekering,
geven,
gewonnen
als hem uit de heilige Schrift of op redelijken grond
sacra vel ratione valida) is bewezen, dat hij
(scriptura
dwaalt ?.
Wijders getuigt hij : "om den broode, of uit
zal ik de waarheid niet verlaten. Doch ik
menschenvrees
wil de waarheid, welke God mij vergund heeft te leeren
kennen, inzonderheid die der heilige Schrift tot den dood
toe verdedigen,
wetende, dat de waarheid blijft en wast
in eeuwigheid. En indien de vreeze des doods mzj mocht
willen verschrikken,
hoop ik op God en op de hulp des
heiligen Geestes, dat de Heer zelf standvastigheid schenken
zal. En indien ik genads vinde in Zijne oogen, zal Hij mij
kroone
met de martelaarskroon"
3). Donker voorgevoel
van het tragische einde! Onder de volgelingen van Hus
ontstond intusschen eene hevige opwinding. In de Bethlehems-kapel zeide hij : "Wijlen paus Alexander schrijft in
den brief aan den aartsbisschop,
dat in Bohemen vele
harten met ketters) besmet zijn. Maar ik zeg en ik dank
God, dat ik in geheel Bohemen nog nooit een ketter gezien
heb". Toen riepen de toehoorders:
hij liegt 1 hij liegt!
1) Actus, pro de fensionelibri Joannis Wicle fDe trinitate sancta,
in de Historia Joannis Hussi, monumenta etiam, P. I, fol. CV-CVII.
2) Actus, pro defe7J8ionelibri Joannis Wiclef De trinitate, in de
Hi8toria Joannis H-ussi, monumenta etiam, P. I, fol. CV.
3) Ibidem, fol. CVI.
 24.
'

'

(volgens Hus: zij liegen ! zij liegen 1 nl. degenen, die ditt
hebben aangebracbt bij den paus) 1). Hus ging voort: "Ziet,
de profetie is vervuld, welke Jacobus van Taramo op schrift
stelde, dat in het j. 1409 iemand zal opstaan, die het
evangelie, de brieven en het Christelijke geloof vervolgen
zal (doelende op Alexan4er V). Want de pas overleden
ik weet niet of hij in den hemel is of in de
paus,
hel,
schrijft in zijne ezelsvellen, dat de aartsbisschop
de boeken van Wiclif verbranden moet, waarin vele goede
dingen staan". Een oogenblik later: "Ziet, ik heb geappel- leerd tegen de bevelen des aartsbisschops en ik appelleer op
wilt gij mij getrouw bl?ven?"
Het geheele volk
heden;
antwoordde met geroep in het Tsechisch :
"Wij willen ; wij
blijven u getrouw !" 2)
De kardinaal Oddo de Columna aan wien paus Johannes
XYTT de berechting der app6lzaak had opgedragen, stelde
des aartsSbynko geheel in het gelijk. Overeenkomstig
bisschops wensch, riep hij Hus op persoonlijk te Rome te
en gaf aan eerstgenoemde
last op het ingeverschijnen,
slaven pad der vervolging, zoo noodig met behulp van
den sterken arm, voort te varen 3).
De stad Praag en straks heel Bohemen werden nu het
tooneel van bedenkelijke woelingen. Godsdienstoefeningen
werden gestoord; geestelijken zelfs in de kerk bedreigd 4).
De burgemeesters
der Altstadt te Praag wendden zich
tot Johannes XXIII.
 De verbranding
der boeken en het
verbod om te preeken in de kapellen hadden doodslag
en brandstichting
ten gevolge gehad. Nederig verzochten
te
en zijne
zij tegenbevelen
geven 5). Koning Wenceslaus
aan
schreven
Johangemalin Sophia
beiden herhaaldelijk
nes XXIII,, aan het college van kardinalen,
aan Oddo
de Columna, om den wensch kenbaar te maken, dat het
1) De aanteekeningen van Hus op de Articuli a Michaele de Causis
Romam missieanno 1412, bij Palacky, p. 171.
2) Oddo de Columna Zbynconi archie?uisco?o, 25 Auk. 1410, bij
,
Palacky, p. 405.
3) Oddo de Columna Zbynconi archiepiscopo,bij Palacky, p. 401-408.
'
4) Notae quaedam caronologicae, bij Palacky, p. 734.
5) Magistri civium civitatum Pragensium, lb.,. p. 415.
25
preeken in de kapellen weder zou mogen geschieden, dat
niet zou worden doorgegaan, en
met de boekenverbranding
worden naar Rome te
dat Hus niet gedwongen zou
komen 1). Toen de koning de geestelijkheid
begon te
en goederen 2), en de burgers van
treffen in inkomsten
verleenden 3), belegde
Praag hiertoe hunne medewerking
de
hoofdstad
van
Sbynko
zijn aartsbisdom, in hare geen
heele uitgestrektheid,
Kleinseite
Altstadt,
Neustadt,
met het interdikt 4). Op bevel des Konings
Hradschin
gingen niet alleen de Wiclifisten, maar ook andere geestelijken voort met den kerkdienst 5). 'Poor de geestelijken
was het nu, in het j. 1411 door geheel Bohemen een
bange tijd. Want velen werden beroofd, gevangengezet,
in het openbaar beleedigd of weggejaagd s).
