Een slachtoffer heeft JHWH in het Noorderland (Jer 46:10)
In die Skriflig / In Luce Verbi

ISSN: (Online) 2305-0853, (Print) 1018-6441
Page 1 of 7

Original Research

Een slachtoffer heeft JHWH in het
Noorderland (Jer 46:10)
Authors:
Hendrik G.L. (Eric) Peels1,2
Affiliations:
1
Old Testament studies,
Apeldoorn Theological
University, the Netherlands
Faculty of Theology,
University of the Free State,
South Africa
2

Corresponding author:
Eric Peels,
hglpeels@tua.nl
Dates:
Received: 27 June 2015
Accepted: 02 Nov. 2015
Published: 29 July 2016
How to cite this article:
Peels, H.G.L., 2016, ‘Een
slachtoffer heeft JHWH in het
Noorderland (Jer 46:10)’, In
die Skriflig 50(3), a1999.
http://dx.doi.org/10.4102/
ids.v50i3.1999
Copyright:
© 2016. The Authors.
Licensee: AOSIS. This work
is licensed under the
Creative Commons
Attribution License.
For the Lord will offer sacrifice in the land of the North (Jer 46:10). The present article ‘For
the Lord will offer sacrifice in the land of the North (Jer 46:10)’ combines two focal points of my
research, namely the issue of the Old Testament image of God and the interpretation of the
book of Jeremiah. In Jeremiah 46:2–12, the first oracle against Egypt sketches a frightening
picture of the destruction of Egypt’s army, which was crushingly defeated by the Babylonians
at Carchemish. The destruction is represented as a sacrificial meal, at which the divine sword
feasts on the flesh and the blood of God’s enemies. In order to adequately understand the
purport of his prophetic interpretation, I present a contextual exegesis of the pericope. It is
read in its literary context and against its historical background. After a concise analysis of its
structure and a detailed exegesis of the pivotal verse (46:10), I conclude with a theological
evaluation concerning the meaning and significance of this eerie prophecy.
 Een hommage aan prof. Jordaan
Het is een voorrecht en vreugde om te mogen bijdragen aan het Festschrift voor prof. Jorrie
Jordaan die ik in de vele jaren van contact tussen onze theologische instellingen te Potchefstroom
en te Apeldoorn als een bekwame en hartelijke collega heb leren kennen. Als geschenk bied ik
hem in dit artikel een vrucht van mijn wetenschappelijk onderzoek, dat zich langs twee lijnen
beweegt: het godsbeeld van het Oude Testament (theologisch onderzoek) en de interpretatie van
het boek Jeremia (exegetisch onderzoek). Beide lijnen kruisen elkaar in een tekst als Jeremia 46:10
die een huiveringwekkend beeld schetst van een offermaaltijd waarbij het goddelijk zwaard
vijanden verslindt en dronken wordt van het bloed van de vijand. Dit artikel bevat een contextuele
exegese van dit vers, met achtereenvolgens paragrafen over de literaire plaatsbepaling van de
profetie waarin dit tekstvers staat, de historische achtergrond van deze profetie, de structuur van
de profetie, een detailexegese van Jeremia 46:10 en een beknopte theologische evaluatie.
 Literaire plaatsbepaling van de profetie
De bundel volkenprofetieën van Jeremia 46–51 MT opent met een profetie tegen Egypte in
Jeremia 46. Met betrekking tot de samenstelling en structuur van dit caput worden geheel
verschillende standpunten ingenomen. Het hoofdstuk lijkt een assemblage te zijn van allerlei
korte profetieën, zowel in poëzie als in proza, met Egypte als centraal thema. De meeste uitleggers
zijn echter van mening dat dit hoofdstuk twee grotere samengestelde gedichten bevat (vss 2–12
en vss 13–24/26), met een of twee aanvullingen (vss 25–26, vss 27–28) aan het slot. Sommigen
opteren voor x-aantal oorspronkelijk zelfstandige tekstfragmenten, maar geven daarbij wel
aan dat deze bestemd zijn om ‘samengelezen’ te worden in de grotere eenheden van Jeremia 46:2–12
en Jeremia 46:13–24 (zo bijv. Lundbom 2004:185; De Jong 1978:93–115). De twee gedeelten
46:2–12 (thema: Egypte’s offensief gekeerd) en 46:13–26 (thema: Egypte’s defensief gebroken)
hebben elk een eigen opschrift, dat gekoppeld is aan een directe historische verwijzing. Dat
binnen hetzelfde hoofdstuk een tekstuele overgang op deze wijze gemarkeerd wordt, is in de
bundel van Jeremia 46–51 uniek. Huwyler (1997:75) ziet hierin een aanwijzing dat de redactor
twee zelfstandige, afgesloten teksteenheden (vss 2–12 en vss 13–24) heeft samengevoegd.
Read online:
Scan this QR
code with your
smart phone or
mobile device
to read online.
 Zoals bekend staat de bundel volkenprofetieën in de Griekse versie van Jeremia op een andere
plaats, namelijk in het midden van het boek, in aansluiting op Jeremia 25:1–13 LXX. De bundel
heeft in de Septuaginta ook een andere volgorde, openend met een profetie tegen Elam
(Jer 25:14–19 LXX) met daarna die tegen Egypte (Jer 26 LXX). Omstreden is de vraag welke
ordening van de volkenprofetieën de meest originele is, die van MT of die van LXX. Het
antwoord op deze vraag hangt uiteraard mede af van het standpunt dat men inneemt ten
aanzien van de prioriteit van de Griekse kortere of de Hebreeuwse langere tekst van Jeremia.
 http://www.indieskriflig.org.za

Open Access

Page 2 of 7

Feit is wel dat in de Masoretische ordening de profetie tegen
Egypte veel meer dan in de Septuaginta een passende en
functionele plaats heeft, en wel in drie opzichten. Ten eerste
in chronologisch opzicht, omdat deze profetie die in 605 of
kort daarna gedateerd kan worden, de oudste van de hele
bundel is. De profetieën die volgen bieden tezamen een beeld
van de periode na 605, toen Babel aan de toenmalige wereld
zijn wil oplegde, en dateren uit die tijd. Ten tweede in boekstructureel opzicht, omdat deze profetie goed aansluit bij de
gebeurtenissen die in de direct voorgaande capita verhaald
zijn: de ondergang van Juda en de wanhoopsvlucht naar
Egypte (Jer 43:7), de profetie over de verovering van Egypte
door Nebukadnessar (Jer 43:8–13) en de hernieuwde afgoderij
door Juda in Egypte (Jer 44). Het oordeel door JHWH
aangekondigd over al wat leeft (Jer 45:5), begint dichtbij: in
het toevluchtsoord van de valse hoop, Egypte. Deze volgorde
wordt ook aangehouden in de zogenaamde bekerperikoop
(Jer 25:15–29), waar beschreven wordt dat na Juda Egypte als
eerste van de volken de beker zal moeten drinken. In de
derde plaats in theologisch opzicht, omdat de profetische
waarschuwing tegen vertrouwen op Egypte die door het hele
boek Jeremia heen te vinden is hiermee tot een climax komt:
aan Egypte is geen enkele hoop meer te ontlenen. Terecht
stelt Brueggemann dat het oordeel over Egypte in het boek
Jeremia overwegend negatief is: ‘Egypt is a primary cipher
for all that resists the purposes of Yahweh’ (1998:454). Dit
wordt door de positionering van de profetie tegen Egypte
aan het begin van de bundel volkenprofetieën nog eens extra
onderstreept, zoals uitgelegd door Maier (2002):
Das Gericht, mit dem JHWH seine unangefochtene Oberherrschaft
über die Nationen demonstriert, ‘muss’ bei Ägypten beginnen,
weil die Judäer auf es ihre Hoffnungen gesetzt und es zu einer
quasi-göttlichen theo-politischen Alternative gemacht haben.
 (blz. 277)

Historische achtergrond en
authenticiteit van de profetie
Het opschrift van de eerste profetie over Egypte (Jer 46:3–12)
voorziet de lezer van precieze namen, locatie en datering.
Waar in ouder onderzoek deze data soms nog omstreden
waren, is dat sinds de publicatie van de Babylonische Kroniek
door Wiseman in 1956 niet langer het geval. Jeremia 46:2
verwijst naar de slag bij Karkemiš in 605 v.Chr., een veldslag
die een keerpunt in de geschiedenis van het oude Nabije
Oosten teweegbracht. Inhoudelijk weerspiegelt de profetie
van Jeremia 46:3–12 treffend wat zich voorafgaand aan en
volgend op deze slag heeft afgespeeld (Barstad 2012:89–93):
de snelle opmars van het Egyptische leger naar het noorden,
de verpletterende nederlaag bij de Eufraat en de smadelijke
vlucht van een restant naar het zuiden. Over de slag bij
Karkemiš worden we naast het Oude Testament ook
geïnformeerd door de Babylonische Kroniek en door
passages bij Flavius Josephus (met name Antiquitates
10.84–86). De getuigenissen stemmen verregaand overeen
(voor een breed verslag van de gebeurtenissen in het
decennium rond 605 v.Chr., zie Wiseman 1956:13–32; Redford
1992:447–460; Lipschits 2005:32–42).
 http://www.indieskriflig.org.za

Original Research

Na de ondergang van het Nieuw-Assyrische rijk in de laatste
decennia van de 7e eeuw v.Chr. stonden bij de Eufraat de
twee toenmalige wereldmachten tegenover elkaar: Egypte en
Babylonië. In de jaren tussen 609 en 605 v.Chr. had farao
Neko met wisselend succes zijn invloed in Noord-Syrië
geconsolideerd vanuit zijn hoofdkwartier in het belangrijke
steunpunt Karkemiš. De strijd aan de bovenloop van de
Eufraat ging heen en weer, totdat in 605 v.Chr. Nebukadnessar
II een rechtstreekse aanval op Karkemiš lanceerde. Hij
versloeg daar in een verbitterde strijd1 het Egyptische leger
dat inmiddels was toegesneld om de garnizoenstroepen te
versterken. De slag kan tamelijk precies gedateerd worden:
juni-juli 605 v.Chr. (Wiseman 1985:16). Na een achtervolging
vernietigde Nebukadnessar de vluchtende Egyptenaren in
het land van Hamath, en breidde daarna zijn territorium
aanzienlijk uit. De slag bij Karkemiš heeft de poort naar het
zuiden voor ‘de vijand uit het noorden’ definitief geopend;
de impact van de Babylonische overwinning in die dagen
kan moeilijk overschat worden. Voor Juda had deze afloop
grote gevolgen. Niet lang daarna zal koning Jojakim zich als
vazal aan Nebukadnessar hebben onderworpen (in 604
v.Chr.; vgl. 2 Kon 24:1; zie ook Lipschits 2005:46).
 De tekst van Jeremia 46:3–12 laat zich het beste lezen als een
retrospectief profetisch commentaar op de slag bij Karkemiš,
een strijd die een verpletterende indruk heeft gemaakt op de
volkenwereld van die dagen. Een mogelijke aanwijzing
hiervoor is ook dat Nebukadnessar in 46:2 expliciet ‘koning’
wordt genoemd, een titel die hij ruim drie maanden na de
slag bij Karkemiš bij zijn officiële troonsbestijging te Babylon
ontving. Kessler vergelijkt Jeremia 46:3–12 met gelijksoortige
‘Katastrophenschilderungen’ in Jesaja 10:28–32, Jeremia
48:1–8, Micha 1:10–16 en Nahum 2:2–11, en stelt terecht dat
het in dit soort teksten niet gaat om toekomstvoorzeggingen
(2002:50). Het feit dat het opschrift van 46:2 op het verleden
ziet (‫‘ הכה‬verslagen heeft’) en het opschrift van 46:13 op de
toekomst (‫‘ לבוא … להכות‬om te komen ... om te verslaan’) past
hier goed bij. Zo vormen de beide profetieën van Jeremia 46
een tweeluik: zoals JHWH in het verleden met Egypte
gehandeld heeft, zal Hij dat ook in de nabije toekomst doen.
Zo zeker als Egypte op vreemde grond verslagen is, zal het
op eigen grond verslagen worden.
 Hoe groot in de geschiedenis van het onderzoek de neiging
ook geweest is om allerlei (delen van) volkenprofetieën aan
de profeet Jeremia zelf te ontzeggen, de perikoop 46:3–12
vormt hierop een uitzondering. De meeste exegeten
ontdekken in deze tekst genuïen jeremiaanse taal en
motieven: ‘This oracle has greater claim to authenticity than
any other in the collection’ (Hyatt 1956:1105; vgl. Lundbom
2004:182; Allen 2008:461; Bright 1965:308; Holladay 1989:318;
Van der Westhuizen 1991:85). Geregeld wordt in dit verband
ook gewezen op parallellen tussen de profetie over Egypte in
Jeremia 46:3–12 en Jeremia’s oordeelswoorden tegen Juda in
Jeremia 2–6. In zijn minutieuze monografie over Jeremia­
46–49 hanteert Huwyler de tekst van Jeremia 46:3–12 zelfs als
uitgangspunt en criterium voor de vaststelling van het
1.Archeologische vondsten tonen hiervan de duidelijke sporen (Woolley 1921:125–128).
Open Access

Page 3 of 7

jeremiaanse auteurschap van de andere teksteenheden
(1997:36). Overigens laat deze tamelijk eensgezinde
overtuiging inzake het jeremiaanse auteurschap van Jeremia
46:3–12 de mogelijke aanwezigheid van kleinere secundaire
elementen onverlet.
 Structuur en inhoud van de profetie
De eerste profetie tegen Egypte (Jer 46:3–12) kenmerkt zich
door staccato, meeslepend taalgebruik en onverwachte
overgangen. Het is niet verwonderlijk dat exegeten met hun
voorstellen voor een tekststructuur tot geheel verschillende
resultaten zijn gekomen. Duidelijk is dat de profetie wordt
ingeleid door een dubbel opschrift in vers 2 en afgesloten
in vers 12, waarna in vers 13 met een nieuw opschrift
de tweede profetie tegen Egypte (Jer 46:14–26) opent. De
profetie van Jeremia 46:3–12 wordt door een kleine
meerderheid van de exegeten ingedeeld in drie strofen
(3–6 // 7–10 // 11–12; zo Rudolph 1958:248; Weiser
1956:390–392; Jones 1992:492–493; Snaith 1971:23; Jackson
1993:137–138; Huwyler 1997:78; Maier 2002:278). Veel
andere voorstellen zijn gedaan voor een indeling in
twee, vier, vijf, zes en zelfs zeven strofen. Naar het oordeel
van Fretheim gaat het in deze perikoop om ‘a complex
collage’ met een duidelijke boodschap maar zonder enige
logische of chronologische helderheid (2002:625). Terecht
stelt echter Huwyler: ‘Die „Unordnung“ des Textes ist
sicherlich beabsichtigt, spiegelt sie doch die Unordnung
der dargestellten Situation, das über das ägyptische
Heer hereinbrechende Chaos‘ (1997:94). De onverwachte
wendingen en perspectiefwisselingen in deze profetie zijn
geen signaal van een corrupte tekst, maar een subtiel
stijlmiddel in een communicatieve strategie die de lezer/
hoorder wil committeren.
Naar mijn mening vormt de eerste Egypte-profetie Jeremia
46:3–12 beslist geen onsamenhangend geheel, maar is er
een interne dynamiek waarmee de spanning in drie fasen
wordt opgebouwd (Peels 1995:178; een soortgelijke
argumentatie bij Höffken 1977:266–267 en Huwyler
1996:198–199; 1997:78, 94–96). Binnen dit drieluik tekenen
de verzen 46:3–6 in contrast de voorbereiding tot een
veldslag (de commando’s) en de afloop ervan (de wilde
vlucht). De lezer/hoorder blijft achter met de vraag over
wie het gaat en naar de reden van deze onverwachte afloop.
 Hierop haakt Jeremia 46:7–10 in. Deze verzen geven een
verdie­ping van de eerste strofe door uit te leggen wie zich
zo voorbereidde (46:7–9) en Wie deze afloop veroor­zaakte
(46:10). Voor de tweede maal – maar nu is het duidelijk om
wie het gaat – klinken de commando’s aan het leger dat
straks bij de Eufraat gestopt wordt (46:9 resp. 46:10).
Tenslotte vormt 46:11–12 de afsluiting met een tekening van
de ramp­zalige gevolgen voor de verliezer – geen genezing
en wereldwijde jammer. Het samenspel van deze drie delen
wordt versterkt door de link tussen de concluderende
slotwoorden van elk deel (‘Eufraat’ en ‘struikelen/vallen’
in 46:6, ‘Eufraat’ in 46:10 en ‘struikelen/vallen’ in 46:12;
Snaith 1971:23), en door een netwerk van sleutelwoorden
en motieven (Bourguet 1987:148–149).
http://www.indieskriflig.org.za

Original Research

Jeremia 46:3–12 biedt inhoudelijk een meeslepende tekst die
spreekt tot de verbeelding van de hoorder/lezer. Snelle
commando’s weerklinken, suggestieve lacunes in het
beschrevene prikkelen tot nadenken, evenals verbaasde
vragen en de herhaling van scènes. De levendige voordracht
van een dergelijke tekst moet op de hoorders grote indruk
hebben gemaakt.
In de eerste strofe (46:3–6) worden climax en anticlimax op
pakkende wijze gebundeld. De spanning hangt in de lucht
als de bevelen klinken (46:3–4): hier maakt een machtig
leger zich gereed voor de slag. In de korte opeenvolgende
zinnen klinkt een haastige gejaagdheid door: alles moet
voor de opmars gereed worden gemaakt. Lichte en zware
infanterie treden aan, krijgswagens met briesende paarden
trekken op. Totaal onverwachts verschuift het beeld naar de
paniek waarmee ditzelfde leger, compleet verslagen, zich
wanordelijk terugtrekt. Hoe is dit mogelijk, wat gebeurt hier
toch (46:5a)? Dit is niet meer te stuiten: ‘schrik van rondom!’
luidt het commentaar van Godswege (46:5b).
 In de tweede strofe (46:7–10) krijgt de hoorder/lezer een
helderder beeld, zowel van het oprukkende en even later
wegvluchtende leger als van de oorzaak van deze plotselinge
omkeer. Het leger dat triomferend optrekt ten strijde, gelijk
de Nijl die buiten zijn oevers treedt (46:7), is dat van Egypte.
Farao Neko maakt zich breed om de wereld te veroveren en
wie hij op zijn pad vindt te vernietigen (46:8). Zijn leger, dat
met commando’s wordt aangevuurd, bevat grote contingenten
hulptroepen, beroemd om hun krijgsmanschap en militaire
kwaliteiten (46:9). Maar de dag dat Neko zijn triomfen wil
behalen is de dag van JHWH’s wraak (46:10). Bij de Eufraat
wordt de vloed van de Nijl definitief gekeerd. De naam van
Babel of Nebukadressar wordt er niet eens bij genoemd, de
eigenlijke Tegenstander – met wie Neko niet gerekend had –
is JHWH zelf, die een einde maakt aan deze godvergeten
machtsgreep. Met de huiveringwekkende metafoor van een
offerfeest, waarbij het zwaard van JHWH als gast zich tegoed
doet aan de maaltijd, wordt Egypte’s ondergang plastisch
verbeeld (46:10).
Wat van Egypte rest, wordt ironisch aangespoord medicijn
en genezing te zoeken in Gilead, dat vanouds een reputatie
op dit gebied had. Deze ironie grenst aan cynisme, omdat
Egypte in de oudheid zelf bekend stond om zijn medische
vaardigheden. Tegelijk wordt in de derde strofe (46:11–12)
aangegeven dat deze wanhoopspoging op niets zal uitlopen,
Egypte is reddeloos verloren. In plaats daarvan dat Egypte’s
legers de aarde overdekken (46:9), vervult Egypte’s smaad
de aarde (46:11). De mare van deze ondergang gaat de
wereld in...
 Jeremia 46:3–12 vormt een doordachte literaire eenheid met
een grote zeggingskracht. Op levendige wijze visualiseert de
profetie het momentum in de wereldgeschiedenis van die
dagen: de Nijl wordt bij de Eufraat gekeerd, Egypte door
Babel verslagen – maar de ware Tegenstander is JHWH zelf.
Dit laatste wordt pas in 46:10, het kernvers van de profetie,
duidelijk.
Open Access

Page 4 of 7

BOX 1: Detailexegese van Jeremia 46:10.
‫ְהו֣ה ְצב ָ֗אֹות‬
ִ ‫וְ ֽהַּי֨ ֹום ה ַ֜הּוא לַאד ָֹנ֧י י‬

(10aA)

‫יֹ֤ום נְ ָקמָה֙ ְל ִהּנ ֵ ָ֣קם ִמּצ ָָ֔ריו‬

(10aB)

‫וְָאכְלָ ֥ה ֙ ֶח ֶר ֙ב ו ָ ְׂ֣ש ְב ָ֔עה‬

(10bA)

een dag van wraak om zich te wreken op
zijn tegenstanders;

Maar die dag is voor de Heer, JHWH van
alle machten,

‫ו ְָרו ָ ְ֖תה מִּדָ ָ ֑מם‬

(10bB)

het zwaard verslindt tot verzadiging toe,

‫ְהו֧ה ְצב ָ֛אֹות‬
ִ ‫ִּכ֣י ֠זֶבַח לַאד ָֹ֨ני י‬

(10cA)

en het wordt dronken van hun bloed –

‫ּבְאֶ ֶ֥רץ צ ָ֖פֹון אֶל־נְהַר־ּפ ָ ְֽרת׃‬

(10cB)

want de Heer, JHWH van alle machten,
houdt een offermaal in
het land van het noorden, bij de rivier de
Eufraat.
 Detailexegese van Jeremia 46:10
Jeremia 46:10aA–B

֙‫ְהו֣ה ְצב ָ֗אֹות יֹ֤ום נְ ָקמָה‬
ִ ‫‘ – וְ ֽהַּי֨ ֹום ה ַ֜הּוא לַאד ָֹנ֧י י‬Maar die dag is voor de
Heer, JHWH van alle machten, een dag van wraak ...’
In de tweede strofe van de profetie brengt Jeremia 46:10 na
de verzen 7–9 dezelfde onverwachte perspectiefwisseling
als in de eerste strofe van de profetie Jeremia 46:5–6 dat doet
na de verzen 3–4.2 Het ene moment volgt de hoorder/lezer
de voorbereiding voor de strijd en ziet hij het leger
krijgsvaardig afmarcheren, het andere moment krijgt hij het
beeld voor ogen van een slagveld waar ditzelfde leger
bliksemsnel aan zijn einde komt. Waar 46:5–6 deze nederlaag
met een waarom-vraag en een beschouwing over de
onontkoombaarheid van dat einde aangeven, wordt in 46:10
deze nederlaag verbeeld met het woordveld ‘wraak-zwaardbloed-offermaal’, inclusief een theologische belichting. Op
deze wijze biedt de tweede strofe 46:7–10 een tweevoudige
verdieping van de eerste strofe 46:3–6. Ten eerste wordt de
identiteit van het opmarcherend leger onthuld (vss 7–9) en
ten tweede wordt de onverwachte nederlaag in het juiste
licht gesteld (vers 10). Het slagveld waarnaar het Egyptische
leger triomfantelijk optrekt, wordt een slachtbank. De vijand
voor wie Egypte moet zwichten is in wezen niet Babel – deze
naam wordt niet eens genoemd – maar JHWH zelf.
Original Research

1997:97; Allen 2008:464; Fischer 2005:474; Lundbom 2004:202).
We mogen ervan uitgaan dat profeten vrijelijk uit zowel
mondelinge als schriftelijke tradities hebben geput om hun
woorden vorm te geven, zonder dat steeds van een specifieke
afhankelijkheidsrelatie sprake hoeft te zijn. Dat lijkt ook met
Jeremia 46:10 het geval te zijn.
 Sommige exegeten zijn van mening dat het eerste deel van
46:10 secundair moet zijn. Volz beschouwt vers 10a als een
storende glos (1928:396, voetnoot 2) en volgens Duhm heeft
de schrijver van vers 10a er geen idee van hoe sterk hij hier
van de in­zich­ten van de profeet Jeremia afwijkt (1901:338).
Meestal wordt een ‘Aufforderung­zum Kampf’ (zie vers 9)
ook direct ge­volgd door een met het partikel ‫ כי‬ingeleide
motive­ring. Dat vers 10a de samenhang tussen vers 9 en de
‫כי‬-zin in vers 10c echter niet stoort, wordt door Bach
overtuigend aangetoond (1962:79; vgl. Lutz 1968:136).
Rudolph (BHS) stelt voor om ‫ צבאות‬in vers 10a metri causa te
schrappen; LXX heeft κυρίῳ τῷ θεῷ ἡμῶν (in vers 10c wel τῷ
κυρίῳ σαβαωθ).3 Bright meent dat ‫ לאדני‬moet worden
weggelaten (1965:306); Hay wil heel vers 10 schrappen
vanwege het late ‘apocalyptische’ karakter (1960:116). Deze
voorstellen hebben terecht weinig navolging gekregen. Het
is waar dat 46:10 met de herhaling van ‫ לאדני יהוה צבאות‬een
enigszins overladen indruk maakt, maar dit kan goed een
bewuste retorische techniek zijn (Brueggemann 1998:459;
pace Holladay 1989:318, die meent dat vers 10a breekt met
de stijl van de profetie). Op deze wijze wordt het grote
belang van dit vers geaccentueerd, en het gebeuren rond de
slag bij Karkemiš in een helder theologisch licht gezet. Hier
ligt de quintessens van de gehele profetie: bij het handelen
van de enige Tegenstander met wie farao Neko niét had
gerekend.
 Formeel en inhoudelijk wijkt 46:10 duidelijk af van de
voorgaande verzen, die een heel andere stijl hebben. Het is
echter nog niet zo eenvoudig om te bepalen of 46:10 proza of
poëzie is (Watson 1984:382). Opvallend is de uitgebreide
syntaxis: een envelopconstructie met twee samengestelde
nominale zinnen (46:10a en 46:10c) en in het centrum een
verbale zin die uit drie elementen bestaat (46:10b). Bepalend is
het klankpatroon met achtmaal een a-klank. Inhoudelijk biedt
46:10 een interpretatie van de slag bij Karkemiš met
gebruikmaking van diverse traditionele voorstellingen en
beelden: ‘de dag van JHWH’, ‘de wraak Gods’, ‘het zwaard
dat verslindt en dronken wordt’, ‘de offermaaltijd’. Groot is de
verwantschap met teksten als Jesaja 34:1–8, Ezechiël 39:17–20,
Zefanja 1:7–9. De traditie-historische vraag welke tekst
origineel en welke ontleend is, hangt uiteraard af van de
datering van de verschillende geschriften. Met name de relatie
met Jesaja 34 komt in de commentaren aan de orde, zonder een
definitieve oplossing van de vraag hoe deze relatie precies
geïnterpreteerd dient te worden (Snaith 197:23–24; Huwyler

De Masoretische accentuering scheidt vers 10aA met een
rvia‘ van vers 10aB, maar het is syntactisch gezien goed
mogelijk vers 10aB als predikaat direct bij vers 10aA te
nemen: ‘Deze dag is voor de Heer een dag van ...’. De
woorden ‫ היום ההוא‬herinneren aan het bekende profetische
thema van ‘de dag van JHWH’. In Jeremia wordt de
standaarduitdrukking ‫ יום יהוה‬zelf niet gevonden, maar
inhoudelijk sluit ‫ היום ההוא‬in 10aA naadloos bij deze
voorstelling aan. De prediking van ‫ יום יהוה‬heeft bij de profeten
verschillende vormen aangenomen; stellig gaat het niet om
één enkele, universele, toekomstige gerichtsdag (zie de korte
Forschungsüberblick in TWAT 3,583–584). De ‫ יום יהוה‬vormde
‘a powerful concept available to the prophets for their use in
interpreting various momentous events – past, future or
imminent’ (Everson 1974:335). De kern van deze voorstelling
is dat God het initiatief heeft en bij machte is in te grijpen in
de geschiedenis van zijn volk en van deze wereld. Dat is ook
het geval in het jaar 605 v.Chr., bij de Eufraat: deze dag
waarop de wereldgeschiedenis kantelt doordat Babel Egypte
verslaat, is in profetisch perspectief een gerichtsdag van
Godswege. Dit wordt onderstreept door de herhaalde volle
benaming ‫אדני יהוה צבאות‬, hier vertaald met ‘de Heer, JHWH
van alle machten’ (zo ook in Jer 2:19; 49:5; 50:25, 31).  3.Janzen spreekt hier van een ‘inner-Greek addition’ (1973:82; vgl. ook Stipp 1994:54).
http://www.indieskriflig.org.za

Open Access

Page 5 of 7

vertaalt ‫ צבאות‬als een abstracte pluralis: κυριος παντοκρατωρ.
Het epitheton ‫ צבאות‬duidt Gods verhevenheid boven alle
hemelse en aardse machten aan, bij uitstek passend in de
context van strijd (TWAT 6,876–892; HAL 934–935; DCH
5,66–67; Ges.18 1098; THAT 2,502–507).
Jeremia 46:10aB
‫ …‘ – יֹ֤ום נְ ָקמָה֙ ְל ִהּנ ֵ ָ֣קם ִמּצ ָָ֔ריו‬een dag van wraak om zich te wreken
op zijn tegenstanders.’
De gerichtsdag wordt in vers 10aB gekarakteriseerd als ‘een
dag van wraak’. De wortel ‫ נקם‬heeft een sterk juridisch
koloriet en wordt in het Oude Testament geregeld verbonden
met de oorlogsvoering. De ‘wraak’ van JHWH is een
vergeldende en rechtsherstellende actie van God als Koning,
Krijgsheer en Rechter. In tegenstelling tot de negatieve
connotaties van het moderne woord ‘wraak’ is voor de
oudtestamentische notie van de wraak kenmerkend ‘the
legitimate power to act’ (Peels 1995:275: ‘the root ‫ נקם‬includes
the thought of legitimate and appropriate authority’). De
oudtestamentische verkondiging aangaande de wraak van
JHWH kan als volgt worden samengevat: ‘The punishing
retribution of God, who in kingly sovereignty – faithful to his
covenant – judging and fighting arises to defend the honour
of his name, insures the maintenance of this justice and works
for the liberation of his people’ (Peels 1995:277). De
uitdrukking ‘dag van de wraak’ (‫ )יום נקמה‬ziet op zich niet op
een speciale dag of gefixeer­
de datum, maar meer in het
algemeen op de tijd of het tijdstip waar­op het oordeel komt.
In deze woordverbinding ligt het accent niet zozeer op het
temporele, maar op de (verwachte) ac­tie. ‘Der Begriff „Tag“
umschreibt [in zulke genitief-verbindin­
gen, HGLP] den
Ereignis- und Ge­
schichts­
charakter eines macht­
vollen
Geschehens und seine Wirkun­gen’ (Herr­mann 1965:121).
 De ‘dag van de wraak’ wordt geëxpliciteerd met het finale
zinsdeel ‫( להנקם מצריו‬prepositie + infinitivus constructus +
object). Twee vragen zijn hierbij te stellen, met betrekking tot
het object en de reden van Gods wraak. Wie zijn deze
‘tegenstanders’ (‫ ?)צריו‬De Targum leest met een toevoeging
‘haters van zijn volk’ (‫) ִמ ָסנְאֵי ַעמֵיה‬. De meeste exegeten zien in
Egypte (Egypte’s farao en leger) de tegenstander van JHWH,
zoals in deze context goed past. Misschien bevat ‫‘ מצריו‬op zijn
tegenstanders’ zelfs een woordspeling op ‫‘ מִצרים‬Egypte’
(Smothers 1995:292; Watson 1984:382; Carroll 1986:763),
hoewel de woordcombinatie ‫נקם‬+‫מן‬+‫ צר‬vaker voorkomt
(Nah 1:2, vgl. Jes 1:24, 59:17–18). De Jong meent dat onder de
‘tegenstanders’ van JHWH ook Juda zelf, c.q. de proEgyptische regering te Jeruzalem, is te rekenen (1978:106–108,
zo ook Smothers 1995:292; Lundbom 2004:202). De tekst van
vers 10aB geeft zelf niet een specifieke identificatie maar
bevat een algemene uitspraak: JHWH wreekt zich op zijn
tegenstanders. Plaats en persoon komen pas in 46:10c in
beeld, met een verwijzing naar de precieze locatie.
Met het voorgaande zal samenhangen, dat de eigenlijke
reden van de wraak van JHWH niet apart wordt aangegeven.
 Diverse exegeten menen dat de dood van Josia in/na de slag
http://www.indieskriflig.org.za

Original Research

bij Megiddo in 609 en de daaropvolgende dominantie van
Egypte over Juda (inclusief het afzetten en wegvoeren van
Joahaz naar Egypte) de verklaring is van de wraak van JHWH
in vers 10a (zo reeds Kimchi). Jeremia klaagde immers om
Josia’s dood (2 Kron 35:25) en Joachaz’ wegvoering naar
Egypte (Jer 22:10–12)? Aan deze klacht paart zich dan nu het
verlangen naar wraak. Wraak, want Egypte heeft zich door
deze daden immers vergrepen aan het volk van JHWH! Zal
de Koning de ver­druk­te vazal niet willen en moeten wreken?
De context zelf geeft echter geen aanlei­
ding voor deze
redenering; Israël wordt zelfs in het geheel niet genoemd.4
Een tweede gedachte is om Gods wraak in Jeremia 46:10 te
koppelen aan het feit dat Egypte het voorne­men van JHWH
met de Chaldeeën (vgl. Jer 25:11, 27:6–11) poogt te verhinderen
(Wambacq 1957:261; Seidl 2009:654). Als Babel immers het
goddelijk strafinstrument is, heeft ieder die zich tegen
Nebukadnezar verzet Gods toorn te duchten. Beter is een
derde voorstel, om de reden van Gods wraak te zoeken in
Egypte’s hoogmoedige en verderf zaaiende greep naar de
wereld­
macht (vgl. Jes 47). De wraak van JHWH treft de
arrogantie van de macht, de hybris van Egypte (Weiser
1956:391; Allen 2008:463–464; Fohrer 1981:51; Höffken
1977:266; Peels 1995:180). De tekst van 46:10aB zelf is echter
non-specifiek, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het
wraakmotief in Jeremia 51:11 (‘de wraak voor zijn tempel’).
In Jeremia 46:3–12 worden schuld en straf niet gethematiseerd.
 Het vers bevat als het ware een algemene belijdenis, die in
vers 10aA en vers 10b wordt toegepast op een concrete
situatie. In zijn algemeenheid zet vers 10a de slag bij Karkemiš
in het licht van het universele oordeel van JHWH, die de
aarde gemaakt heeft (Jer 27:5), die een ‘rîb’ heeft met alle
volken (Jer 25:31) en gericht houdt over al wat leeft (Jer 45:5).
In de bundel volkenprofetieën is Egypte de eerste natie die
hiermee geconfronteerd wordt.
Jeremia 46:10b–c
‫ְהו֧ה ְצב ָ֛אֹות ּבְאֶ ֶ֥רץ צ ָ֖פֹון אֶל־נְהַר־ּפ ָ ְֽרת׃‬
ִ ‫ִּדָמם ִּכ֣י ֠זֶבַח לַאד ָֹ֨ני י‬
֑ ָ ‫וְָאכְלָ ֥ה ֶח ֶ֙ר ֙ב ו ָ ְׂ֣ש ְב ָ֔עה ו ְָרו ָ ְ֖תה מ‬
– ‘… het zwaard verslindt tot het helemaal verzadigd is, en
het wordt dronken van hun bloed – want de Heer, JHWH van
alle machten, houdt een offermaal in het land van het
noorden, bij de rivier de Eufraat.’
Wat de wraak van JHWH concreet teweegbrengt, wordt in
46:10b–c met het huiveringwekkende beeld van een
offermaaltijd uitgewerkt.5 De plaats waar de offers geslacht
worden is het slagveld bij de Eufraat; de offers die gebracht
worden zijn de Egyptische soldaten; de gast aan de maaltijd
is het zwaard van God dat eet en drinkt totdat het verzadigd
is. Ten onrechte spreekt Kalmanofski over ‘divine
cannabalism’ in deze tekst: ‘the sword is the utensil that feeds
God’ (2008:57). Het is echter het zwaard zelf dat ‘eet’, niet
God. ‫ זבח‬is de technische term voor een slachtoffer, en wordt
ook voor de offermaaltijd of het offerfeest gebruikt waarbij
4.Tegen deze uitleg pleit ook 2 Kronieken 35:20–25 (de dood van Josia is het gevolg
van zijn onwil te luisteren naar het woord van JHWH dat via farao Neko tot hem
komt). Zie ook de kritiek bij Huwyler (1997:99).
 5.Dit beeld valt weg in Targum Jonathan, die ‫‘ קַטלָא‬doden’, ‘slaughter’ leest. Vergelijk
echter ook 2 Kon 23:20 (Josia ‘slacht’ de priesters in de steden van Samaria).
Open Access

Page 6 of 7

het offerritueel volbracht wordt en (delen van) de geofferde
dieren gegeten (TWAT 2,509–531; NIDOTTE 1,1066–1073). In
dezelfde context van een gerichtshandeling van JHWH aan
vijandige naties wordt deze metafoor van het offerfeest
toegepast in Jesaja 34:6, Ezechiël 39:17 en Zefanja 1:7. Vooral
met Jesaja 34 is veel overeenkomst (ofschoon er ook
verschillen zijn, zie Snaith 1971:23–24): het zwaard dat
dronken wordt van bloed, de wraak van JHWH, een
specifieke locatie.
De aan deze maaltijd genodigde gast is ‘het zwaard’ (‫)חרב‬.
Voor het beeld van het zwaard dat eet (‫ )אכל‬zie Deuteronomium
32:42, 2 Samuël 2:26, Jesaja 31:8, Jeremia 2:30, Hosea 11:6,
Nahum 2:14. Sprekend is ook de uitdrukking ‘de mond van
het zwaard’ (‫)פי חרב‬. De combinatie eten-verzadigd worden
wordt in Jeremia steeds letterlijk gebruikt, metaforisch alleen
hier in 46:10 voor het zwaard dat eet en verzadigd (‫)ׂשבע‬
wordt. De enige parallel voor het ‘zwaard dat dronken wordt’
(‫‘ רוה‬drink one’s fill’, DCH 7,426; ‘sich satt trinken’, HAL 1115;
Ges.18 1224) is Jesaja 34:5 (en vgl. Jesaja 34:7). Het zwaard is
het gerichtsinstrument van JHWH (Jer 12:12, 47:6, 49:37, cf.
Jes 37:1, Zach 13:7). LXX heeft dit geëxpliciteerd: ἡ μάχαιρα
κυρίου – is in MT na ‫ ח ֶֶרב‬een suffix ‫ ו‬door haplografie
weggevallen (BHS, Carroll 1986:763), of heeft LXX willen
verduidelijken door onderscheid te maken met de in vers 9
genoemde wapens (Lundbom 2004:202)?
In vers 10cB wordt tenslotte de plaats van handeling genoemd.
 De formulering varieert licht bij die van de verzen 2 en 6. Het
‘Noorderland’ (‫ )ארץ צפון‬is een collocatie die alleen bij de
profeten Jeremia en Zacharia voorkomt; 46:6 heeft korter
֙‫צפונה‬. De precieze locatie wordt aangewezen: ‫אל־נהר־פרת‬, bij de
rivier de Eufraat, met andere woorden: bij Karkemiš. Dat in
46:2 bij deze localisering de prepositie ‫ על‬gebruikt wordt en
hier in 46:10 de prepositie ‫ אל‬heeft geen bijzondere betekenis;
vaker alterneren deze twee preposities zonder inhoudelijk
verschil (vooral in Jer en Ez; cf. HAL 49).
Theologische evaluatie
In het jaar 605 v.Chr. wordt bij Karkemiš definitief een einde
gemaakt aan Egypte’s ambities, en daarmee ook aan de
‘balance of power’ die na de ondergang van het NieuwAssyrische wereldrijk in 609 v.Chr. ontstond tussen de macht
van het land van de Nijl en die van het land van de Eufraat
en de Tigris. Onstuitbaar zal hierna de Babylonische opmars
zijn, tot aan de grenzen van Egypte. Juda is tot dit moment
nog vazal van Egypte, en aan het hof van Jeruzalem
overheerst onder koning Jojakim – die door farao Neko zelf is
aangesteld – de pro-Egyptische partij. De vraag welke koers
Juda nu verder moet varen is brandend actueel. Het is
duidelijk wat Jeremia met zijn profetische interpretatie van
de slag bij Karkemiš beoogt te prediken: op Egypte valt geen
enkele staat te maken. Egypte is compleet verslagen door de
grootst denkbare tegenstander: JHWH. Wie toch op Egypte
vertrouwen wil, keert zich tegen de God van Israël zelf. In en
achter het politieke gebeuren van die dagen ontvouwt zich
het gericht van JHWH tegen al wat leeft, en zijn oordeel is
niet te keren.
 http://www.indieskriflig.org.za

Original Research

De theologische boodschap van de eerste profetie over
Egypte ligt in het thema van de wraak van God. JHWH
maakt een einde aan de arrogantie van de macht en stuit de
oeverloze ambities van het land van de Nijl. Hij komt als
Rechter om de zaken recht te trekken. Dit brengt de grote
omkeer teweeg: van de trots die verandert in schaamte, van
de machtswellust die eindigt in een wilde vlucht, van de
zelfverheffing die resulteert in een totale val. In 46:10 wordt
in het heftige beeld van het verslindend zwaard duidelijk
gemaakt dat niet Egypte de wereld regeert (zie de pretentie
van Egypte in 46:8), maar JHWH, de Heer van alle machten.
De hoog­
moed van de wereldveroveraar wordt door de
Rechter en Heerser der wereld afge­straft. Niet alleen in de
profe­
tie tegen Egypte, maar ook elders in Jeremia’s
volkerenprofetieën wordt op soortgelijke wijze benadrukt
dat Hij regeert en een rechts­claim op de volken heeft. De God
van Israël is de God van de gehele aarde (Jer 27:5). Tegenover
Hem hebben allen rekenschap af te leggen; Hij heeft een ‘rîb’
met de volken (Jer 25:31). De wraak van God tegen de
volkeren, die meestentijds in het kader van de ‘rîb’ van Sion
staat (zie bijvoorbeeld Jes 34:8), krijgt in Jeremia 46:10 nog
grotere dimensies: de rechtsstrijd van de Schepper met zijn
schepselen. Gods universele heerschappij maakt door zijn
wraak een einde aan de machtswel­
lust. Hij laat de
verwoesting (46:8) niet straffeloos passeren.
 In de bundel volkenprofetieën in Jeremia 46–51 neemt de
prediking van de wraak van God een belangrijke plaats in
(zie hierover verder Peels 1995:176–177). Zowel de eerste als
de laat­ste profetie in deze bundel spreekt over de dag of de
tijd der wrake. De eerste profetie (46:2–12) in de bundel is
tegen Egypte gericht, de laatste (50:1 – 51:58) tegen Babel:
de twee grootmachten van de toenmalige wereld. Door de
wraak van God worden deze mach­ten, die beide op brute
wijze de wereld­heerschap­pij nastreven (vergelijk 46:8 met
51:25, 49, 53), zozeer ge­raakt dat er geen genezing meer is
(46:11 – 51:8–9). De bundel Jeremia 46–51 opent met een
profetie over de wraak Gods die gedateerd is en in het
verleden ligt; de bundel eindigt met een profetie over de
wraak Gods die in de nabije toekomst ligt. Net zo zeker als
God in het verle­den Egypte met zijn wraak confronteerde
(begin van de bundel), zal Hij dat in de toe­komst met Babel
doen (eind van de bundel). Niet aan een van hen, maar aan
Hem is de wereldheerschappij. Dit mag het volk van JHWH
weten, dit volk dat in Jeremia’s dagen tussen de hamer van
Egypte en het aambeeld van Babel kwam te liggen, en
daaraan tenonderging. De wraak van God reikt echter verder,
en baant een weg naar de toekomst.
Erkenning

Tegenstrijdige belangen
De auteur verklaart geen financiële of persoonlijke belangen
te hebben die hem ongepast kunnen hebben beïnvloed bij het
schrijven van dit artikel.
Literatuurverwijzingen
Allen, L.C., 2008, Jeremiah: A commentary, Westminster John Knox Press, Louisville,
KY. (Old Testament Library).
Open Access

Page 7 of 7

Original Research

Bach, R., 1962, Die Aufforderungen zur Flucht und zum Kampf im alttestamentlichen
Prophetenspruch, Neukirchener Verlag, Neukirchen. (WMANT 9).
 Keown, G.L., Scalise, P.J. & Smothers, T.G., 1995, Jeremiah 26–52, Word Books
Publisher, Dallas. (WBC 27).
Bourguet, D., 1987, Des métaphores de Jérémie, Gabalda, Paris. (Etudes Bibliques 9).
Kessler, R., 2002, Die Ägyptenbilder der Hebräischen Bibel: Ein Beitrag zu neueren
Monotheismusdebatte, Katholisches Bibelwerk, Stuttgart. (SBS 197).
Bright, J., 1965, Jeremiah, Doubleday, Garden City, NY. (The Anchor Bible).
Brueggemann, W., 1998, A commentary on Jeremiah: Exile and homecoming,
Eerdmans, Grand Rapids, MI.
Carroll, R.P., 1996, Jeremiah, SCM, London. (Old Testament Library).
De Jong, C., 1978, De volken bij Jeremia: Hun plaats in zijn prediking en in het boek
Jeremia, PhD thesis, Theologische Universiteit, Kampen.
Duhm, B., 1901, Das Buch Jeremia, Mohr, Tübingen. (Kurzer Handcommentar zum
Alten Testament).
Everson, A.J., 1974, ‘The days of Yahweh’, Journal of Biblical Literature 93, 329–337.
Fischer, G., 2005, Jeremia, Band 2: Kap. 26–52, Herder, Freiburg im Br. (Herders
Theologische Kommentar zum Alten Testament).
Fohrer, G., 1981, ‘Vollmacht über Völker und Königreiche (Jer 46–51)’, in id., Studien zu
alttestamentlichen Texten und Themen (1966–1972), pp. 44–52, De Gruyter,
Berlin. (BZAW 155).
Fretheim, T., 2002, Jeremiah, Smith & Helwys Pub., Macon GA. (Smyth & Helwys Bible
Commentary).
Herr­mann, S., 1965, Die prophetischen Heilserwartungen im Alten Testament:
Ursprung und Gestaltwandel, Kohlhammer, Stuttgart. (BWANT 85).
Hay, L.C., 1960, The oracles against the foreign nations in Jeremiah 46–51, PhD thesis,
VanderBilt University, Nashville, TN.
Holladay, W.L., 1989, Jeremiah 2: A commentary on the book of the prophet Jeremiah
chapters 26–52, Fortress Press, Minneapolis, MN. (Hermeneia).
Höffken, P., 1977, ‘Zu den Heilszusätzen in der Völkerorakelsammlung des
Jeremiabuches. Zugleich ein Beitrag zur Frage nach den Überlieferungsinteressen
an den Völkerorakelsammlungen der Prophetenbücher’, Vetus Testamentum 27,
398–412.
Lipschits, O., 2005, The fall and rise of Jerusalem: Judah under Babylonian rule,
Eisenbrauns, Winona Lake.
 Lundbom, J.R., 2004, Jeremiah 37–52: A new translation with introduction and
commentary, Doubleday, New York. (The Anchor Bible).
Lutz, H.-M., 1968, Jahwe, Jerusalem und die Völker: Zur Vorgeschichte von Sach 12,
1–8 und 14, 1–5, Neukirchener Verlag, Neukirchen-Vluyn. (WMANT 27).
Maier, M.P., 2002, Ägypten – Israels Herkunft und Geschick: Studie über einen theopolitischen Zentralbegriff im hebräischen Jeremiabuch, Lang, Frankfurt am Main.
(Österreichische Biblische Studien 21).
Peels, H.G.L., 1995, The vengeance of God: The meaning of the root NQM and the
function of the NQM-texts in the context of divine revelation in the Old Testament,
Brill, Leiden. (OTS 31).
Redford, D.B., 1992, Egypt, Canaan, and Israel in ancient times, Princeton University
Press, Princeton, NJ.
Rudolph, W., 1968, Jeremia, Mohr
Siebeck, Tübingen. (Handbuch zum Alten Testament).
Seidl, Th., 2009, ‘Carchemish in Near Eastern historiography and in the Old Testament’,
Old Testament Essays 22, 646–661.
Snaith, J.G., 1971, ‘Literary criticism and historical investigation in Jeremiah Chapter
XLVI’, Journal of Semitic Studies 16, 15–32.
Stipp, H.-J., 1994, Das masoretische und alexandrinische Sondergut des Jeremiabuches.
Textgeschichtlicher Rang, Eigenarten, Triebkräfte, Vandenhoeck & Ruprecht,
Göttingen. (OBO 136)
Van der Westhuizen, J.P., 1991, ‘A stylistic-exegetical analysis of Jeremiah 46:1–12’,
Jewish Bible Quarterly 20, 84–95.
Huwyler, B., 1996, ‘Jeremia und die Völker: Politische Prophetie in der Zeit der
babylonischen Bedrohung (7./6. Jh. v. Chr.)’, Theologische Zeitschrift 52, 193–205.
Volz, P., 1922, Der Prophet Jeremia, Deichert, Leipzig. (Kommentar zum Alten
Testament).
Huwyler, B., 1997, Jeremia und die Völker: Untersuchungen zu den Völkersprüchen in
Jeremia 46-49, Mohr Siebeck, Tübingen. (FAT 20).
Wambacq, B.N., 1957, Jeremias, Romen & zonen, Roermond. (Boeken van het Oude
Testament).
Hyatt, J.P., 1956, ‘The book of Jeremiah’, Abingdon, Nashville, TN. (The Interpreter’s
Bible).
Watson, W.G.E., 1984, Classical Hebrew poetry: A guide to its techniques, JSOT Press,
Sheffield. (JSOTSup 26).
 Jackson, J.J., 1993, ‘Jeremiah 46: Two oracles on Egypt’, Horizons in Biblical Theology
15, 136–144.
Weiser, A., 1981, Das Buch Jeremia, 8th edn., Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen.
(Das Alte Testament Deutsch).
Janzen, J.G., 1973, Studies in the text of Jeremiah, Harvard University Press, Cambridge,
MA.
Wiseman, D.J., 1956, Chronicles of Chaldaean kings (626–556 B.C.) in the British
Museum, British Museum, London.
Jones, D.R., 1992, Jeremiah, Eerdmans, London. (New Century Bible).
Wiseman, D.J., 1985, Nebuchadrezzar and Babylon, Oxford University Press, Oxford.
Kalmanofsky, A., 2008, Terror all around: The rhetoric of horror in the book of Jeremiah,
T&T Clark, New York.
Woolley, C.L., 1921, Carchemish: Report on the excavations at Jerablus on behalf of
the British Museum, Part II: The town defences, British Museum, London.
http://www.indieskriflig.org.za

Open Access.
