Landschappelijke authenticiteit
LANDSCHAPPELIJKE
AUTHENTICITEIT
HET LANDSCHAP ALS LEVEND SYSTEEM,
GESCHIEDENIS EN
RUIMTELIJKE BELEVING
Steffen Nijhuis

Echtheid, originaliteit en authenticiteit zijn termen die qua betekenis dicht
bij elkaar liggen en vaak in verband worden gebracht met gebruik,
behoud en waardering van cultureel erfgoed zoals schilderijen,
sculpturen en gebouwen. Maar hoe zit dat bij landschap?
Bestaat er zoiets als landschappelijke authenticiteit?
En hoe kan je die begrijpen? c

P A G I N A ’ S 32 -3 7

32

m

1. Het dynamische karakter van landschap is goed
zichtbaar langs de Nederlandse kust, waar processen van
erosie en sedimentatie het land continu aanpassen
(foto Joop van Houdt, RWS)

1. Droogmakerijen zijn als landschap vaak duidelijk
herkenbaar. De Beemster is een bekend voorbeeld
met zijn kenmerkende grillige ringdijk, orthogonale
beplantings- en verkavelingspatroon en stolp­
boerderijen ver beneden de zeespiegel (foto Hans
Lemmens, Algemeen Nederlands Persbureau)

Met authenticiteit wordt hier bedoeld dat het landschap zijn eigen kenmerken draagt en zich onderscheidt door zijn eigen karakter. Met andere woorden:
landschappelijke authenticiteit heeft te maken met
ruimtelijke kwaliteit en identiteit. Hierbij speelt oriëntatie in tijd en ruimte een rol, maar ook schoonheid,
(multi)functionaliteit, ecologische variatie en samenhang. De verscheidenheid aan verbanden en interacties tussen deze aspecten maakt landschappelijke authenticiteit een complexe zaak. In deze bijdrage wordt
betoogd dat wij landschappelijke authenticiteit kunnen begrijpen door het landschap in samenhang te
bekijken: als levend systeem, geschiedenis en ruimtelijke beleving.
 gene (menselijk ingrijpen) laag.4 Een ander bekend lagenmodel ontleedt het landschap in substraat, netwerken en verstedelijking.5 Hoewel nuttig in hun
toepassing, worden sociale en culturele aspecten daarbij niet expliciet geadresseerd. Alternatieve lagenbenaderingen benadrukken dat het begrip van de relatie
tussen de fysieke omgeving (hardware), menselijk handelen (software) en culturele, institutionele en conceptuele opvattingen (orgware) essentieel is om het landschap en zijn wording te begrijpen.6 Gebaseerd op het
voorgaande worden de volgende drie lagen onderscheiden om het landschap te begrijpen als een dynamische interactie tussen mens en natuur.
DE NATUURLIJKE CONTEXT (LA AG 1)

LANDSCHAP ALS LEVEND SYSTEEM

Een veelgebruikte definitie van landschap is: ‘een
gebied, zoals waargenomen door mensen, waarvan
het karakter het resultaat is van de actie en interactie
van natuurlijke en/of menselijke factoren’.1 Deze de­fi­
ni­tie benadrukt het dynamische karakter van landschap. Landschap verandert, met en zonder menselijke invloed. Soms vinden er ingrijpende veranderingen
plaats, soms minder ingrijpende. Soms duurt het lang
voordat wijzigingen zichtbaar worden, zoals bij gevolgen van klimaatverandering. Maar het kan ook snel
gaan, bijvoorbeeld wanneer in agrarisch gebied een
nieuwbouwwijk wordt gerealiseerd. Daarom is het
landschap op te vatten als een levend systeem, dat wil
zeggen een complex en dynamisch stelsel van deelsystemen dat voortdurend verandert onder invloed van
natuurlijke processen, maatschappelijke eisen en
technische mogelijkheden. Het landschap is daarmee
een interface tussen natuur en maatschappij die zich
manifesteert in een materiële ruimte die zowel uit
structuren als uit processen bestaat.
 Om de samenhang en heterogeniteit van landschap
in ruimte en tijd te begrijpen, is het belangrijk om de
chorologische (horizontale) en topologische (verticale) relaties te bestuderen.2 Een praktische en gangbare
methode hiervoor is het ontleden van het landschap in
lagen en het ordenen ervan naar het niveau van invloed en dynamiek van verandering.3
LANDSCHAP IN LAGEN
B U L L E T I N K N O B 2 02 0
•4

34

Het in lagen uiteenleggen van het landschap is een
manier om grip te krijgen op de verschillende (deel)
systemen en hun relaties. Deze ontleding in lagen
moet niet worden gezien als een statische of hiërarchische ordening. In plaats daarvan gaat het om af­zon­
derlijke lagen die elkaar in meer of mindere mate beïnvloeden, en waarvan de invloed ook nog eens door de
tijd heen kan veranderen. Er zijn veel typen lagenbenaderingen in omloop, zoals het triplexmodel waarin onderscheid wordt gemaakt tussen de abiotische (reliëf,
water, bodem), biotische (flora en fauna) en antropo-

De natuurlijke context wordt gevormd door reliëf, water, bodem, geologische ondergrond en klimaat en de
daarmee samenhangende ecosystemen. Deze laag
moet worden gezien als een exogene, fysieke factor,
met specifieke kenmerken die ook aan verandering
onderhevig zijn. Denk aan geologische en geomorfologische processen zoals tektoniek van aardplaten, erosie en sedimentatie door wind en water (afb. 2). Natuurlijke successie waarbij bijvoorbeeld open grasland
verandert in een bos of halfopen parklandschap bij
natuurlijke begrazing is hiervan een concreet voorbeeld. De natuurlijke context moet niet worden beschouwd als een op zichzelf staand gegeven, maar als
een centrale en onlosmakelijke component van het
systeem die voor een groot deel bepaalt wat de gebruiksmogelijkheden zijn. De dynamiek van deze basisconditie wordt gekenmerkt door een langzaam,
vaak bijna onmerkbaar, proces van verandering, herhaling en natuurlijke cycli.
 MENSELIJKE MODIFICATIES EN INTERVENTIES (LA AG 2)

Menselijk ingrijpen is onlosmakelijk verbonden met
het in gebruik nemen van de natuurlijke context voor
wonen, werken en recreatie. De mens eigent zich de natuurlijke omgeving toe door ingrepen zoals de aanleg
van wegen, landaanwinning, bedijking en kanalisering van waterlopen, de bouw van dorpen en steden,
drainage en irrigatie die zichtbaar worden in onder
meer verschillende verkavelingspatronen en waterinfrastructuur. Dat toe-eigeningsproces heeft door de
geschiedenis heen geleid tot vele opeenvolgende, soms
drastische veranderingen van het landschap. De dynamiek van deze laag is gerelateerd aan de lange termijn
van de sociale, economische en culturele geschiedenis.
CULTUUR, ORGANISATIE EN POLITIEK (LA AG 3)

Deze laag omvat de culturele, spirituele, en religieuze
opvattingen over de natuurlijke context en de omgang
daarmee, waaronder de stand van wetenschap en techniek, organisatievormen, politieke stromingen, vorm-

2. Het dynamische karakter van landschap is goed zichtbaar langs de Nederlandse kust, waar processen van erosie en
sedimentatie het land continu aanpassen (foto Joop van Houdt, Rijkswaterstaat)

schap is dus niet alleen een holistisch systeem, maar
ook een schaalcontinuüm dat wij alleen kunnen begrijpen door naar verschillende ruimtelijke schalen en
hun relaties te kijken.
 LANDSCHAP ALS GESCHIEDENIS

•4

Tijd is een belangrijke factor voor landschappelijke
authenticiteit. In de loop van de tijd ondergaat het
landschap transformaties waarbij selecties worden
gemaakt op basis van mogelijkheden en waardebe­
paling. Sommige structuren, patronen en vormen blijven behouden, andere ontwikkelen zich of worden vervangen door nieuwe. Door die transformatie of reeks
van transformaties ontstaat meestal een evenwicht
tussen landschappelijke structuren die meer permanent zijn en andere die juist sneller veranderen.7 De
meer permanente zijn vaak moeilijker te veranderen

B U L L E T I N K N O B 2 02 0

gevingsconcepten en schoonheidsidealen. Zo heeft
water in verschillende culturen verschillende betekenissen, wat tot uiting kan komen in landschapsarchitectonische bewerkingen in tuinen en parken. Mede
door geopolitieke en economische overwegingen werden de veengebieden van West-Nederland ontgonnen.
Een ander voorbeeld is landaanwinning voor voedselproductie, wonen, recreatie en natuurontwikkeling in
het IJsselmeergebied. De dynamiek van deze laag is
gerelateerd aan de relatief korte termijn, gekoppeld
aan mensen en politiek.
Het begrijpen van landschappelijke authenticiteit is
inherent aan het begrip van de lagen en hun relaties
die het landschappelijke systeem vormen. Het landschap is daarbij een relationele structuur die schalen
en ruimtelijke, ecologische, functionele en sociale entiteiten met elkaar verbindt en beïnvloedt. Het land-

35

3. Een laag aan de geschiedenis toegevoegd. Deze doorgezaag­
de bunker, ook bekend als Bunker 599, laat bezoekers van de
Diefdijklinie op een andere manier naar de omgeving kijken.
 Een project van RAAAF en Atelier de Lyon, 2013 (foto auteur)

landschappen zijn zo “vol”, zo rijk aan betekenis, dat je
ze bijna als een boek kunt lezen, of als een prentenboek bekijken. (…) Je hoeft niet eens veel van de geschiedenis van het gebied te weten om te zien, of beter
gezegd te ervaren, hoe het zijn rijkdom aan vormen
heeft gekregen door een eeuwenlange omgang van
mensen met de natuur.’11 Het gaat hier om de waarneming van schoonheid en oriëntatie in ruimte en tijd
als resultaat van de genoemde processen. Waarneming verwijst naar de zintuiglijke relatie tussen de
waarnemer en het landschap. In principe gaat het om
een holistische ervaring met alle zintuigen, maar visuele aspecten voeren de boventoon. Dit heeft te maken
met het feit dat het grootste deel van de zintuiglijke
informatie over de ruimtelijke omgeving uit visuele
waarneming komt.12 Ook speelt de reikwijdte van onze
zintuigen een rol. Het landschap in de nabije omgeving kunnen we met al onze zintuigen waarnemen,
terwijl we het overgrote deel ervan vooral ervaren door
het te zien.13 Ruimtelijk-visuele kenmerken, zoals eenheid, ruimtelijkheid en uiterlijke verschijningsvorm,
zijn daarbij bepalend voor de leesbaarheid van het
landschap en het daarmee samenhangende menselijke gedrag en de waardering van het landschap (afb. 1).14
CONCLUSIE

B U L L E T I N K N O B 2 02 0
•4

36

en worden door de tijd heen robuuster (en soms inert).
 Die asynchrone transformaties maken het landschap
een gelaagd geheel waarbinnen fysieke sporen van tijd
elkaar kunnen versterken of tegenspreken.8 Het biedt
een venster op een scala aan chronologieën, gebeurtenissen en betekenissen die het traditionele en het hedendaagse, het tastbare en het ongrijpbare, met elkaar
verbinden. In dat opzicht is een authentiek landschap
rijk aan betekenis die het mogelijk maakt dit te ‘lezen’
als een biografie, als een palimpsest die wezenlijke activiteiten aanschouwelijk maakt die hebben bijgedragen aan het vormgeven van dat landschap.9 Bij het
landschap als geschiedenis staat het concept van de
longue durée centraal, het landschap als een langetermijnstructuur die door de tijd heen transformeert in
een proces van sequent occupance.10 Kennis van deze
sporen is een van de uitgangspunten voor nieuwe
transformaties van het landschap: het toevoegen van
een nieuwe ‘laag’ (afb. 3). De ontwikkeling van het
landschap is dus inherent aan het ‘wissen’ en het
‘schrijven’ van geschiedenis. Het landschap is het resultaat van een geleidelijk selectieproces waarin sommige elementen blijven en andere veranderen of worden vervangen.
 LANDSCHAP ALS RUIMTELIJKE BELEVING

Bij het begrijpen van landschappelijke authenticiteit is
ruimtelijke beleving cruciaal. Leesbaarheid van het
landschap is dan een kernbegrip, zoals treffend verwoord door de dichter Willem van Toorn: ‘Sommige

Landschappelijke authenticiteit kunnen wij begrijpen
door het landschap te beschouwen als een levend systeem, als geschiedenis en als ruimtelijke expressie
daarvan. Het landschap verandert altijd, zelfs zonder
menselijke tussenkomst. Leesbaarheid van het landschap is de basis voor de waarneming en waardering
ervan. De fysieke aspecten ervan zijn net zo dynamisch
als de perceptuele: een veranderende kijk op het landschap leidt vaak tot een verandering in de omgang met
het landschap. Deze wordt gekenmerkt door een selectief en incrementeel proces waarbij de rol van tijd evident is; sommige structuren blijven en worden aangepast en andere maken plaats voor nieuwe. Het
begrijpen van de ontwikkeling van het landschap is
dus net zo belangrijk als het zichtbare resultaat. Het
landschap is daarom ook een belangrijke bron van
kennis over waardering van materiële (fysieke) en immateriële (sociale en politieke) kenmerken van het verleden, over hoe om te gaan met bepaalde natuurlijke
condities en de effecten daarvan, over hoe het functioneert, welke ingrepen succesvol zijn en welke niet, enzovoorts.15
Hoe om te gaan met landschappelijke authenticiteit?
Landschappelijke authenticiteit heeft niets te maken
met het fixeren van het landschap zoals het is; een
landschap kan niet onveranderd behouden blijven,
aangezien het zelf het resultaat is van continue transformatie. De omgang met landschap vraagt wel om
een zorgvuldige werkwijze, omdat door snelle stedelijke ontwikkeling en functieverandering de land-

schappelijke gelaagdheid en de leesbaarheid verloren
kunnen gaan en het risico bestaat dat de culturele
identiteit verdwijnt. Om dit te voorkomen is een aanpak noodzakelijk die wordt gekenmerkt door ‘beheer
van verandering’, met als doel een toekomstig landschap te creëren waarin het verleden in de een of andere vorm een passende rol speelt.16 Hierbij hoort een
		 noten
1 Council of Europe, European Landscape

2

3

4

5

Convention, Florence, 3; zie ook: I. Zon6
neveld, Land Ecology. An Introduction to
Landscape Ecology as a Base for Land
Evaluation, Land Management and Conservation, Amsterdam 1995.
 Zonneveld 1995 (noot 1). In NoordwestEuropa zijn er lange tradities van landschapskarakterisering en fysisch-geografisch en historisch-geografisch
onderzoek die zich richten op dergelijke
relaties. Elk van deze onderzoeksvelden 7
heeft zijn eigen onderzoeksperspectief
en instrumentarium. Zie voor een over8
zicht bijvoorbeeld: M. Antrop en V. van
Eetvelde, Landscape Perspectives. The
Holistic Nature of Landscape, Bazel 2019.
F. Braudel, La Méditerranee. La part du
milieu, Parijs 1966; S. Nijhuis en M. Pou- 9
deroijen, ‘Mapping Urbanized Deltas’,
in: H. Meyer en S. Nijhuis (red.), Urbanized Deltas in Transition, Amsterdam
2014, 10-22.
P. Vrijlandt en K. Kerkstra, Mergelland.
Landschap en mergelwinning, Wagenin10
gen 1976.
M. de Hoog, D. Sijmons en S. Verschuu-

dynamisch en politiek proces dat zich niet beperkt tot
het domein van de landschapsexperts, maar waarbij
ook lokale belanghebbenden actief betrokken zijn.17
Op deze manier kan dan het publieke debat over de betekenis van (historische) landschapskarakteristieken
en het gebruik ervan leiden tot zorgvuldige afwegingen over landschappelijke authenticiteit.
ren, ‘Herontwerp van het laagland’, in:
D. Frieling (red.), Het metropolitane debat, Bussum 1998.
Braudel 1966 (noot 3); G. Dobrov, ‘The
Strategy for Organized Technology in
the Light of Hard-, Soft-, and Org-ware
Interaction’, Long Range Planning 12
(1979) 4, 79-90; T. Tvedt en T. Oestigaard,
‘Urban Water Systems. A Conceptual
Framework’, in: T. Tvedt (red.), A History
of Water. Series III, Volume 1. Water and
Urbanization, Londen 2014, 1-21.
M. Bobic, The Role of Time Function in
City, Spatial Structures and Present, Aldershot 1990.
N. Roymans e.a., ‘Landscape Biography
as Research Strategy. The Case of the
South Netherlands Project’, Landscape
Research 34 (2009) 3, 337-359.
 Voor landschap als biografie, zie M. Samuels, ‘The Biography of Landscape’, in:
D. Meinig (red.), The Interpretation of
Landscape, New York 1979, 51-88. Voor
landschap als palimpsest, zie A. Corboz,
‘The Land as Palimpsest’, Diogenes 31
(1983) 121, 21-34.
C. Sauer, ‘The Morphology of Land­
scape’, University of California Publicati-

11
12
13

14
15

16

17

ons in Geography 2 (1925) 2, 19-54;
D. Whittlesey, ‘Sequent Occupance’,
Annals of the Association of American
Geographers 19 (1929) 3, 162-165.
W. van Toorn, Leesbaar landschap,
Amsterdam 1998, 65.
J. J. Gibson, The Ecological Approach to
Visual Perception, Hillsdale 1986.
J.G. Granö, ‘Reine Geographie. Eine
methodologische Studie beleuchtet mit
Beispielen aus Finnland und Estland’,
Acta Geographica 2 (1929) 2, 202.
J.F. Coeterier, Hoe beleven wij onze omgeving?, Wijchen 2000.
M. Antrop, ‘Why Landscapes of the Past
Are Important for the Future’, Landscape
and Urban Planning 70 (2005), 21–34.
G. Fairclough, ‘New Heritage, an Introductory Essay. People, Landscape and
Change’, in: G. Fairclough (red.), The
Heritage Reader, Londen 2008, 297-312.
H. Renes, ‘Different Methods for the
Protection of Cultural Landscapes’, in:
H. Palang e.a. (red.), European Rural
Landscapes. Persistence and Change in
a Globalising Environment, Dordrecht
2004, 333-344.
 dr. ing. s. nijhuis is hoofd van het landschapsarchitectuur-onderzoeksprogramma
en universitair hoofddocent landschapsarchitectuur bij de Technische Universiteit
Delft, faculteit Bouwkunde, afdeling Urbanism. De kern van zijn werk bestaat uit
onderzoek naar landschappelijke benaderingen voor regionale ontwikkeling, gistoepassingen in landschapsonderzoek, ontwerp- en onderzoeksmethoden in landschapsarchitectuur, en polderlandschappen. www.steffennijhuis.nl

LANDSCAPE AUTHENTICITY
THE LANDSCAPE AS A LIVING SYSTEM, HISTORY AND SPATIAL EXPERIENCE
Steffen Nijhuis

•4

legibility of the landscape is crucial to how it is perceived and valued. The role of time is obvious and is
characterized by a selective and incremental process
whereby some structures endure and are adapted,
while others make way for new structures. Landscape
authenticity is not about fossilizing the landscape: a
landscape cannot be preserved unchanged given that
it is itself the outcome of continuous transformation.
Understanding the evolution of the landscape is therefore just as important as the visible result.
B U L L E T I N K N O B 2 02 0

Landscape authenticity relates to spatial quality and
identity. Orientation in time and space are relevant, as
are beauty, (multi)functionality, ecological variation
and coherence. Owing to the diversity of connections
and interactions between these aspects, landscape authenticity is a complex matter. This article contends
that landscape authenticity can be understood by looking at the landscape as an integrated whole: as a living
system, as history and as spatial experience. The landscape changes even without human intervention. The

37.
