Maatschappelijke berichtgeving in Nederlandse financiële jaarverslagen: verslag van een empirisch onderzoek
Inform atie­
verstrekking
Jaarverslag
M aatschappelijke
functie

Drs. T. Bakker, Drs. H. C. Dekker en
Drs. G. Dutman

M aatschappelijke berichtgeving in
Nederlandse financiële jaarverslagen:
verslag van een empirisch onderzoek
1. Inleiding
De maatschappelijke verantwoordelijkheid van en de daaraan gekoppelde
maatschappelijke verslaggeving door ondernemingen staat ook in Neder­
land reeds enige tijd in de belangstelling. Dit moge onder meer blijken uit
verschillende recente publicaties zoals het bijzonder nummer van dit
maandblad, De vermaatschappelijking van de onderneming (sept./okt. 1979),
de dissertatie van Schreuder (1981), het als resultaat van het door het NIBIN
in samenwerking met de S.M.O. georganiseerde seminar (jan. 1982) uitge­
brachte S.M.O.-boek 19 (Sociale Rekenschap, 1981), e.a.
Omtrent de wijze waarop Nederlandse ondernemingen door, voor buiten­
staanders toegankelijke, geschriften uiting geven aan hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid is evenwel nog weinig bekend. Dit in tegenstelling tot
de U.S.A., waar sinds 1971 door de Amerikaanse accountantsfirma Ernst &
Ernst (thans Ernst & Whinney) jaarlijks onderzoek is verricht naar het in
financiële jaarverslagen voorkomen van aspecten die tot de maatschappe­
lijke verantwoordelijkheid van ondernemingen kunnen worden gerekend.
Helaas is men in 1978 gestopt met de publicatie van de onderzoeksresul­
taten, onder meer vanwege de relatief geringe bijdrage van de recentste
resultaten aan het reeds verkregen inzicht.
De mate waarin in financiële jaarverslagen van Nederlandse ondernemingen
aandacht wordt besteed aan aspecten van maatschappelijke verantwoor­
delijkheid is voor het eerst onderwerp van onderzoek geweest in 1981.1Dit
onderzoek is in 1982 herhaald.2 Van dit laatste onderzoek wordt verslag
gedaan in dit artikel, waarbij tevens, ter vergelijking, de resultaten van het
eerste onderzoek worden vermeld.
 Ondernemingen kunnen met behulp van vele media informatie verstrekken
c.q. verantwoording afleggen over hun doen en laten, waaronder hun maat­
schappelijke verantwoordelijkheid. Eén van die media is het (financieel)
jaarverslag. Voor de buitenwereld is het jaarverslag één van de belangrijkste
ondernemingsdocumenten op basis waarvan de prestaties van een onder­
neming kunnen worden beoordeeld. Het is een openbaar, voor iedere geïn­
teresseerde toegankelijk, document.
De prestaties van een onderneming kunnen worden onderscheiden in financieel-economische prestaties, sociale prestaties en maatschappelijke pres­
taties. Het begrip ‘prestaties’ dient daarbij ruim te worden geïnterpreteerd,
zodat ook negatieve effecten er onder vallen.
7-282

Traditioneel is de onderneming beschouwd als ‘een goed staatsburger’
indien zij naast de voortbrenging van maatschappelijk gewaardeerde pro­
ducten en/of diensten, werkgelegenheid verschaft aan de naaste omgeving
en bij haar bedrijfsuitoefening binnen de grenzen van de wet blijft.
De laatste decennia is daarnaast een toenemende belangstelling ontstaan
voor andere zaken. Te noemen vallen onder meer:
- het bieden van gelijke werkgelegenheidskansen voor iedereen;
- het doelmatig gebruiken van schaarse productiemiddelen;
- het zuiniger omspringen met energie;
- het vermijden c.q. minimaliseren van allerlei vormen van verontreiniging;
- het stopzetten van (handels-)betrekkingen met organisaties in landen
met verwerpelijke regimes;
- het verbeteren van de in- en externe medezeggenschap.
Het zijn onder meer deze zaken die tot het gebied van de maatschappelijke
verantwoordelijkheid van ondernemingen worden gerekend (zie ook Van
Hoorn en Dekker, 1979, pag 87 e.v.), en waaromtrent informatie door hen
behoort te worden verstrekt, of rekenschap dient te worden afgelegd.
 Als onderdeel van het (financieel) jaarverslag vormt het bestuursverslag
(ook wel directieverslag) een mogelijkheid om over andere prestaties dan
alleen de financieel-economische mededelingen te doen. De externe ver­
slaggeving (in casu de inrichting van de jaarrekening) omtrent de financieeleconomische prestaties is voor bepaalde vennootschappen geregeld in Boek
2 B.W. Titel 6. Omtrent het bestuursverslag is evenwel (nog) weinig geregeld.
In het ontwerp van wet tot aanpassing van de wetgeving aan de vierde
richtlijn van de Raad van de Europese Gemeenschappen inzake het ven­
nootschapsrecht worden enige - summiere - voorschriften met betrekking
tot de inhoud van het bestuursverslag (in het wetsontwerp het jaarverslag
genoemd) gegeven. Het betreffen mededelingen omtrent belangrijke ge­
beurtenissen die na het einde van het boekjaar hebben plaatsgevonden en
mededelingen omtrent de verwachte gang van zaken. Met betrekking tot
het laatste aspect is geregeld (art. 391, lid 2) dat, ‘voorzover gewichtige
belangen zich daartegen niet verzetten, in het bijzonder aandacht wordt
besteed aan de investeringen, de financiering en de personeelsbezetting en
aan de omstandigheden waarvan de ontwikkeling van de omzet en van de
rentabiliteit afhankelijk is’. Ook dienen mededelingen te worden gedaan
‘omtrent de werkzaamheden op het gebied van onderzoek en ontwikkeling’.
Op grond van artikel 394, lid 5 moet openbaarmaking van het jaarverslag
(inclusief het bestuursverslag) schriftelijk geschieden.
Betreffende de aspecten die tot de maatschappelijke verantwoordelijkheid
van ondernemingen worden gerekend is nog niets geregeld. Al hetgeen de
ondernemingsleiding hieromtrent in het bestuursverslag vermeldt, ge­
schiedt derhalve op vrijwillige basis. Deze vrijwilligheid kan worden aan­
gemerkt als ‘erkenning van de maatschappelijke verantwoordelijkheid van
de onderneming’ (Dekker, 1981, pag. 57).
 Wanneer echter een ondernemingsleiding in haar bestuursverslag niets
vermeldt omtrent de aspecten die tot het gebied van de maatschappelijke
verantwoordelijkheid worden gerekend, betekent dat niet dat zij zich niet
maatschappelijk verantwoordelijk voelt, doch alleen dat zij aan haar gevoe­
lens geen uiting geeft in het jaarverslag.
7-283

2. O nderzoeksom vang en onderzoekmethode
Op grond van vorenstaande kan de vraag worden gesteld in hoeverre en in
welke mate in de bestuursverslagen van Nederlandse ondernemingen aan­
dacht wordt besteed aan aspecten van maatschappelijke verantwoordelijk­
heid en wel aan die zaken die niet direct betrekking hebben op de fïnancieeleconomische prestaties.
 Teneinde deze vraag te kunnen beantwoorden is door ons een empirisch
onderzoek ingesteld. Bij dit onderzoek is uitgegaan van de lijst met namen
(en andere gegevens) van ondernemingen zoals die jaarlijks door NRCHandelsblad in november wordt gepubliceerd. Van de volgens deze lijst 100
grootste (gemeten naar omzet) Nederlandse ter beurze genoteerde indus­
triële en handelsondernemingen zijn de bestuursverslagen (als onderdeel
van de jaarverslagen) over 1977, 1980 en 1981 geanalyseerd. Als methode
van onderzoek is gekozen de zogenaamde inventarisatie-benadering (‘in­
ventory-approach’). Met behulp van deze onderzoeksmethode wordt het
voorkomen van bepaalde informatie geregistreerd. Een voordeel van deze
methode is dat de desbetreffende informatie op relatief eenvoudige wijze
kan worden verzameld en gepresenteerd. Met de inventarisatie-benadering
wordt zowel de kwalitatieve als de kwantitatieve presentatie van de infor­
matie geregistreerd.3
Daartegenover staan echter als nadelen dat geen oordeel kan worden ver­
strekt over de omvang en de strekking van de informatie. Bovendien kan
geen oordeel over de kwaliteit van de informatie worden gegeven. Het
eerstgenoemde nadeel kan evenwel worden weggenomen door als registratie-teken het aantal pagina’s of delen van pagina’s te nemen. De andere
genoemde bezwaren zijn op minder eenvoudige wijze weg te nemen. De
strekking en de kwaliteit van de informatie kunnen echter alleen maar op
een zinnige wijze worden beoordeeld indien de doelgroep waarvoor die
informatie bestemd is zich omtrent de informatiebehoefte heeft geuit. Op
dit ogenblik is evenwel nog weinig bekend over de informatiebehoefte van
de diverse bij de ondernemingen betrokken groeperingen belanghebbenden.
Schreuder (1981, pag. 35) spreekt in dit verband over deelgenoten, welke
benaming in het navolgende ook door ons zal worden gebruikt.
 Noodzakelijke voorwaarde bij de toepassing van de inventarisatie-benade­
ring is de aanwezigheid van een lijst met onderwerpen die tot het gebied
van maatschappelijke verantwoordelijkheid van ondernemingen kunnen
worden gerekend en in de maatschappelijke berichtgeving tot uiting kunnen
worden gebracht. Onder maatschappelijke berichtgeving wordt in navolging
van Schreuder (1981, pag. 119) verstaan: ‘de informatieverstrekking door
een onderneming aan haar deelgenoten omtrent de door deze deelgenoten
relevant geachte effecten van de ondernemingsactiviteiten’.
Hiervoor is reeds gesteld dat nog weinig bekend is omtrent de informatie­
behoefte van deze deelgenoten. Dit impliceert dat het opstellen van een
lijst met onderwerpen met behulp van de door de deelgenoten geuite
informatiebehoefte (nog) niet mogelijk is.
Een andere mogelijkheid om tot een onderwerpenlijst te komen is uit te
gaan van de in de theorie ontwikkelde modellen voor maatschappelijke
berichtgeving (zie bijv. Linowes (1973), Estes (1976), Bindenga (1981)) en
7-284

van de in de verslaggevingspraktijk van binnenlandse en buitenlandse
ondernemingen (bijv. s t e a g , Deutsche Shell A.G., First National Bank of
Minneapolis, Abt. Associates Ine., e.a.). De nadruk bij dit laatste ligt echter
op de buitenlandse ervaringen. De Nederlandse praktijk is - voorzover ons
bekend - nog niet erg ontwikkeld.
Schreuder heeft in zijn dissertatie (1981, pag. 94-117) laten zien dat in deze
aanzetten tot maatschappelijke berichtgeving een grote variëteit bestaat.
De mogelijkheid van het samenstellen van een onderwerpenlijst met behulp
van deze aanzetten is (voorlopig) verworpen vanwege de bestaande variëteit
en de daaruit resulterende gecompliceerdheid en moeilijke hanteerbaarheid
van een dergelijke lijst.
 Het zelf, eventueel met behulp van de theoretische modellen en de be­
staande praktijk, ontwikkelen van een onderwerpenlijst is bovendien nogal
subjectief van aard met betrekking tot de keuze van de onderwerpen. De
Amerikaanse accountantsfirma Ernst & Ernst heeft ten behoeve van een
onderzoek naar de Amerikaanse praktijk betreffende de maatschappelijke
berichtgeving een onderwerpenlijst ontwikkeld. Ook deze lijst kenmerkt
zich door de boven gesignaleerde subjectiviteit. Ernst & Ernst heeft de lijst
een aantal malen (jaarlijks met betrekking tot de verslagjaren 1971-1977)
gehanteerd en tussentijds aangepast.
Ons bewust zijnde van de subjectiviteit van de Ernst & Ernst-onderwerpenlijst hebben wij toch gemeend deze lijst voor ons onderzoek te gebruiken.
De mogelijkheid tot vergelijking met de Amerikaanse praktijk heeft tot
deze keuze bijgedragen.
Bij het gebruiken van deze lijst voor Nederlandse jaarverslagen dient men
zich evenwel bewust te zijn van het feit dat de lijst is ontwikkeld ten
behoeve van onderzoek naar de Amerikaanse praktijk betreffende de maat­
schappelijke berichtgeving. Bij de beoordeling van de onderzoeksresultaten
zal men onder meer met de culturele en sociale verschillen tussen beide
landen rekening dienen te houden.
Om aan de bezwaren die kleven aan het gebruik van een op de Amerikaanse
verslaggevingspraktijk gebaseerde onderwerpenlijst enigszins tegemoet te
komen, is een aantal onderwerpen die niet op die lijst voorkomen, doch
waarover wel in Nederlandse jaarverslagen informatie wordt verstrekt, in
het onderzoek betrokken. Omtrent deze elementen wordt in par. 4 verslag
gedaan.
3. Onderzoeksresultaten
De resultaten van het onderzoek naar het in de bestuursverslagen van
Nederlandse ondernemingen voorkomen van de in de onderwerpenlijst (zie
hiervoor tabel 2) genoemde aspecten van maatschappelijke verantwoorde­
lijkheid worden weergegeven in deze paragraaf. Het betreffen de resultaten
over het verslagjaar 19814, die hiermee voor het eerst worden gepubliceerd.
 Ter vergelijking zijn de resultaten over de verslagjaren 1977 en 1980 ver­
meld. Deze laatstgenoemde resultaten zijn ontleend aan Dekker (1981, pag.
59 e.v.).
7-285

3.1 Totaal beeld
Het aantal ondernemingen dat in het financiële jaarverslag 1977, 1980 c.q.
1981 wel respectievelijk geen melding maakt van de in dit onderzoek
onderscheiden aspecten van maatschappelijke verantwoordelijkheid wordt
in het onderstaande overzicht gegeven.
wel melding van onderscheiden aspecten
geen melding
onbekend
Totaal aantal jaarverslagen

1977
59
34
7
100

aantal ondernemingen
1980
1981
82
91
15
6
3
3
100
100

‘Onbekend’ slaat op de ondernemingen waarvan de jaarverslagen over het
desbetreffende jaar niet konden worden geanalyseerd. Over 1977 betreffen
het de jaarverslagen die - ondanks verzoeken om toezending - niet vóór de
afsluitdatum van het onderzoek destijds zijn ontvangen.
Met betrekking tot het verslagjaar 1980 betreffen het jaarverslagen die als
gevolg van een fusie en van faillissement (twee ondernemingen) niet konden
worden bestudeerd. Aangaande het verslagjaar 1981 zijn drie verslagen niet
geanalyseerd daar als gevolg van fusie/overneming de desbetreffende on­
dernemingen niet langer een afzonderlijk jaarverslag publiceren.
Uit bovenstaand overzicht blijkt duidelijk de groei in aantal ondernemingen
dat in hun bestuursverslag melding maakt van één of meer van de onder­
scheiden aspecten van maatschappelijke verantwoordelijkheid.
3.2 Hoofdcategorieën
Het totaalbeeld gesplitst naar zeven onderscheiden hoofdcategorieën van
maatschappelijke verantwoordelijkheid is weergegeven in tabel 1.
Tabel 1: Aantal rapporterende ondernemingen per hoofdcategorie van maatschap­
pelijke verantwoordelijkheid.
 Rapporterende ondernemingen
Hoofdcategorieën
Aantal
% van totaal
1977 1980 1981
1977 1980 1981
Milieu/omgeving
27 22
18
46 27 20
Energie
12 33 23
20 40
25
Maatschappelijke bedrijfsvoering 9
12
8
15 15
9
Personeel
29 67 73
49 82 80
Betrokkenheid bij gemeenschap
2
9
11
3
11
12
Producten
15 22
11
25 27
12
Diverse
17 49 62
29 60 68
Totaal aantal ondernemingen
59 82 91

Uit deze tabel komt een aantal ontwikkelingen duidelijk naar voren. Het
7-286

aantal ondernemingen dat in het bestuursverslag rapporteert over Milieu/
Omgeving neemt af. Na een groei tussen 1977 en 1980 in het aantal
ondernemingen dat over Energie informatie verstrekt, treedt er in 1981
zowel relatief als absoluut een grote daling op.
Met betrekking tot de categorieën Maatschappelijke bedrijfsvoering en
Producten valt er over de eerste twee onderzochte verslagjaren een toene­
ming in aantal rapporterende ondernemingen - in absolute zin - te consta­
teren terwijl aan beide categorieën in 1981 minder aandacht wordt besteed.
De relatieve teruggang in de categorie Product is evenwel groter dan die
betreffende Maatschappelijke bedrijfsvoering. De categorieën Personeel en
Betrokkenheid bij de gemeenschap worden gekenmerkt door een toeneming
qua rapporterende ondernemingen, zowel in absolute als in relatieve zin,
hoewel er - in relatieve zin - tussen 1980 en 1981 van een zekere consolidatie
kan worden gesproken. Een sterke toeneming in aantal bestuursverslagen
valt te bespeuren, waarin aandacht aan de (verzamel)categorie Diverse
wordt besteed.
 Hieronder is onder meer gerubriceerd informatie aangaande de rol van de
verschillende overheden (locaal, nationaal, internationaal, supra-nationaal)
en de consequenties daarvan voor de desbetreffende onderneming. Het
merendeel van de hier vermelde ondernemingen maakt kritische kantte­
keningen bij die rol. Het betreffen veelal opmerkingen die betrekking
hebben op het prijs- en subsidiebeleid van de overheid, op protectionisme,
op concurrentievervalsing als gevolg van overheidsactiviteiten, e.d.
Eén onderneming maakt in haar jaarverslag expliciet melding van haar
beleid inzake de communicatie met de deelgenoten.
3.3 Nadere detaillering
Een verdere detaillering van de onderzoeksresultaten in 27 aspecten van
maatschappelijke verantwoordelijkheid is weergegeven in tabel 2. Daar is
niet alleen per aspect het aantal rapporterende ondernemingen vermeld
doch tevens het totaal aantal pagina’s dat aan de onderscheiden aspecten
wordt besteed en het gemiddeld aantal pagina’s per rapporterende onder­
neming per aspect. Met betrekking tot de beide laatstgenoemden ontbreken
vergelijkende cijfers over het verslagjaar 1977. Het onder 3.2 geschetste
beeld verandert niet wezenlijk wanneer de gegevens met betrekking tot
aantal rapporterende ondernemingen uit tabel 2 worden beschouwd. Door
de nadere onderverdeling van de hoofdcategorieën in diverse aspecten
ontstaat echter wel een wat genuanceerder beeld, vooral wanneer per aspect
wordt gekeken naar zowel het aantal rapporterende ondernemingen als het
gemiddeld aantal pagina’s per rapporterende onderneming. Dan kan wor­
den geconstateerd dat er met betrekking tot negen aspecten in 1981 ten
opzichte van 1980 een daling in het aantal ondernemingen dat over het
desbetreffende aspect informatie verstrekt in het bestuursverslag is opge­
treden. Het gemiddeld aantal pagina’s per onderneming is echter toegeno­
men. Het desbetreffende aspect heeft kennelijk voor de daarover rappor­
terende ondernemingen aan betekenis gewonnen in het verslagjaar 1981.
 Het gaat om de volgende aspecten:
- beheersing van vervuiling als uitvloeisel van het productieproces;
7-287

- de instandhouding van natuurlijke hulpbronnen;
- behoud van energie c.q. energiebesparende maatregelen tijdens het pro­
ductieproces;
- energie-efficiëntie van producten;
- maatschappelijk verantwoord gedrag in het buitenland;
- bedrijfsveiligheid en bedrijfsgezondheidszorg;
- onderwijs en kunst;
- andere bekendmakingen inzake de betrokkenheid bij de gemeenschap
(bijv. sponsoring, hulp aan beginnende ondernemers, e.d.);
- vermindering van vervuiling resulterend uit gebruik van het product
(van de desbetreffende onderneming).
Met betrekking tot de toeneming van het gemiddeld aantal pagina’s per
onderneming dient men zich evenwel bewust te zijn van het volgende.
De stijging kan mede worden veroorzaakt door de presentatie-vorm van de
informatie. Ondernemingen die in 1980 de desbetreffende informatie in de
vorm van tekst verstrekten gebruikten daarvoor in het algemeen minder
ruimte in het bestuursverslag dan ondernemingen die soortgelijke infor­
matie in 1981 met behulp van illustraties presenteerden.
Voorts dient men zich bij de beoordeling van de cijfers in tabel 2 bewust te
zijn van het feit dat de ondernemingen die in 1981 over het desbetreffende
aspect informatie hebben verstrekt niet dezelfde behoeven te zijn die dit
in 1980 deden.
Voor drie aspecten geldt dat zowel het aantal rapporterende ondernemingen
als het gemiddeld aantal pagina’s per onderneming is afgenomen. Het
betreffen:
- diverse andere bekendmakingen inzake energie (bijv. aankondigingen
van onderzoek naar alternatieve energiebronnen);
- veiligheid van producten (die de desbetreffende onderneming voort­
brengt);
- diverse andere bekendmakingen inzake producten (bijv. ‘research &
development’-activiteiten t.b.v. consument).
 Bij drie andere aspecten constateren we een toeneming in het aantal
rapporterende ondernemingen en een - min of meer - gelijkblijvend gemid­
deld aantal pagina’s. Deze drie aspecten zijn:
- diverse bekendmakingen inzake milieu/omgeving (waaronder meer al­
gemene opmerkingen over afvalwaterzuivering);
- diverse bekendmakingen inzake personeel (veelvuldig komt hier infor­
matie voor met betrekking tot arbeidstijdverkorting, personeelsvermin­
dering als gevolg van teruglopende ondernemingsactiviteiten, e.d.);
- andere bekendmakingen vallende onder de hoofdcategorie Diversen (zie
voorbeelden par. 3.2).
De toeneming zowel in aantal rapporterende ondernemingen als in gemid­
deld aantal pagina’s per onderneming wordt in belangrijke mate veroor­
zaakt door verwijzingen in de bestuursverslagen naar het door de desbe­
treffende onderneming apart uitgebrachte sociaal jaarverslag. Over het
merendeel der aspecten vallende in de hoofdcategorie Maatschappelijke
bedrijfsvoering en twee aspecten behorende tot de hoofdcategorie Betrok7-288

Tabel 2: Maatschappelijke berichtgeving in jaarverslagen.
maatschappelijke verantwoordelijkheidsaspecten

aant. ond.
77 '80 '81

aant. pag.
'80
'81

gemiddeld aantal
pag. per ondern.
'80
'81

A milieu /omgeving
1 beheersing vervuiling prod.
0,66
14 17 8
2,79
5,28
0,16
proces
2 voorkoming v. schade
0,20
0,05
aan milieu
1 1 1
0,20
0,05
3 instandhouding nat.
0,84
0,68
0,17
0,23
hulpbronnen
10 5 3
0,09
0,10
4 diverse
15 3 9
0,28
0,89
B energie
5 energiebesparende
5,82
0,19
0,39
maatregelen
8 20 15
3,72
6 energie-efficiëntie v.
0,22
0,35
producten
2 4 8
2,61
2,78
0,19
0,07
7 diverse
4 12 9
2,26
0,65
C maatschappelijke bedrijfs­
voering
8 tewerkstelling etnische
0,10
minderheden
1
0,10
9 promotie etnische minderh.
10 tewerkstellen vrouwen
2 1
0,03
0,03
11 promotie vrouwen
12 tewerkstellen andere
_
_
groepen
2 1 _
0,02
0,02
13 steun bedrijven van etn.
minderh.
 0,77
0,09
0,15
14 gedrag in buitenland
4 10 5
0,89
0,31
0,10
15 diverse
3 - 3
D personeel
16 bedrijfsveiligheid en
0,06
0,13
6 12 7
0,78
0,91
-gezondheid
4,04
2,81
0,13
0,10
17 opleiding
18 30 28
0,14
0,14
7,74
9,54
18 diverse
11 55 67
E betrokkenheid bij gemeen­
schap
19 gemeenschapsactivi­
teiten
20 activiteiten openb.
_
_
_ _ _
_
_
gezondh. zorg
2,21
8,03* 19,90**
1,00
21 onderwijs en kunst
8 9
0,17
0,21
0,10
22 diverse
2 2 2
0,33
F product
2 6 4
0,18
0,08
0,05
23 veiligheid
0,47
24 vervuilingsverminde0,04
0,30
ring door prod.
3 1
0,11
0,30
0,82
0,10
4,76
0,25
25 diverse
15 19 8
G diverse
0,32
15,25
17,56
0,30
26 andere bekendmakingen 17 48 58
0,04
0,41
0,01
1 1 10
0,01
27 additionele informatie
0,67*** 0,77***
55,04 70,09
59 82 91
* inclusief vijf foto-pagina’s die de geschiedenis van glas in beeld brengen in jaarverslag
Verenigde Glasfabrieken
** inclusief 6 platen in jaarverslag Kluwer en 10 bladzijden tekst over het ontwerpen van
flessen in jaarverslag Verenigde Glasfabrieken
*** De voor beide noten gecorrigeerde percentages (bepaald door weglating van de twee
uitzonderlijke elementen) bedragen resp. 0,61 en 0,59
-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

7-289

kenheid bij de gemeenschap wordt door de in het onderzoek betrokken
ondernemingen weinig of geen informatie gegeven in hun bestuursverslagen. Hoewel dit opmerkelijk kan worden genoemd, onverklaarbaar is dit
niet. Men zou zelfs kunnen stellen dat hier een nadeel van het hanteren
van een aan de Amerikaanse praktijk ontworpen onderwerpenlijst zichtbaar
wordt gemaakt.
 Door een verschillende rol en betekenis van de overheid in de U.S.A. wordt
de zorg met betrekking tot de beide aspecten in de hoofdcategorie Betrok­
kenheid bij de gemeenschap veel meer overgelaten aan het bedrijfsleven
dan dat in Nederland het geval is, waar het taken van de overheid zijn.
Voorts leggen diverse reguleringen (onder meer die van de ‘Equal Employ­
ment Opportunity Commission’) het Amerikaanse bedrijfsleven verplich­
tingen op inzake de aspecten genoemd onder de hoofdcategorie Maatschap­
pelijke bedrijfsvoering.5 Dit alles leidt ertoe dat aan dit soort aspecten in
de jaarverslagen van Amerikaanse ondernemingen veel meer aandacht
wordt besteed vergeleken met die van Nederlandse, en dat ze in de Ernst
& Ernst-onderwerpenlijst voorkomen.
Met betrekking tot de vijf eerstgenoemde aspecten in de hoofdcategorie
Maatschappelijke bedrijfsvoering dient nog wel te worden opgemerkt dat
indien een Nederlandse onderneming een sociaal jaarverslag uitbrengt zij
over deze aspecten eerder daarin informatie zal verstrekken dan in finan­
ciële jaarverslagen. Wellicht dat onder invloed van de zogenaamde Anti­
discriminatiewet het Nederlandse bedrijfsleven in de toekomst in haar
verslaggeving aan deze aspecten meer aandacht zal besteden.
3.4 Vergelijking met onderzoeksresultaten van Ernst & Ernst
Het is wellicht nuttig een vergelijking te maken tussen de onderzoeksresul­
taten van Ernst & Ernst en die van ons. Kortheidshalve beperken wij ons
daarbij tot de onderscheiden hoofdcategorieën van maatschappelijke ver­
antwoordelijkheid.
De vergelijking wordt evenwel bemoeilijkt doordat Ernst & Ernst met het
sinds 1971 aangevangen onderzoek zijn gestopt in 1978.
Het laatste verslagjaar waarop hun onderzoeksresultaten betrekking hebben
is 1977. Ernst & Ernst hebben de jaarverslagen van (Amerikaanse) onder­
nemingen die staan vermeld in de top-500 lijst van het tijdschrift ‘Fortune’
- alleen industriële ondernemingen - onderzocht. Soortgelijk onderzoek is
voor Nederland bekend sinds het verslagjaar 1977. Onderzoeksresultaten
over de verslagjaren 1978 en 1979 zijn echter niet bekend.
 Een reële vergelijking tussen de U.S.A. en Nederland is alleen mogelijk met
betrekking tot de cijfers betreffende het verslagjaar 1977. Uit deze vergelij­
king blijkt dat in het algemeen in de Amerikaanse verslagen meer maat­
schappelijk georiënteerde informatie is opgenomen dan in de Nederlandse.
De onderzoeksresultaten betrekking hebbende op de andere verslagjaren
zijn ter informatie opgenomen, zodat een indruk van de ontwikkeling in de
loop der tijd kan worden verkregen.
7-290

Tabel 3: Hoofdcategorieën van maatschappelijke verantwoordelijkheid: een verge­
lijking tussen U.S.A. en Nederland.
Rapporterende ondernemingen (%)
Hoofdcategorieën MaatschappeU.S.A. *
lijke verantwoordelijkheid
1975 1976 1977
1977 1980 1981
Milieu/Omgeving
1
59 57
46 27 20
Energie
■* 72 52 59
20 40 25
Maatschappelijke bedrijfsvoering 64 69 74
15 15
9
Personeel
46 52 47
49 82 80
Betrokkenheid bij de gemeen­ 37 40 33
3 11 12
schap
Producten
12
43 43 33
25 27
Diverse
25 20 24
29 60 68
Aantal rapporterende onderne­ 425 456 446
59 82 91
mingen
* Bron: Ernst & Ernst, 1976, 1977 en 1978

3.5 Relatie ondernemingsgrootte en maatschappelijke berichtgeving
De vraag kan worden gesteld of en in hoeverre er een relatie bestaat tussen
ondernemingsgrootte (gemeten naar omzet) en het in het bestuursverslag
verstrekken van informatie over aspecten die betrekking hebben op de
maatschappelijke verantwoordelijkheid van ondernemingen. Het bestaan
van een dergelijke relatie zou op grond van een aantal overwegingen kunnen
worden verondersteld.
a Op grond van hun gevarieerdheid in activiteiten, de omvang van de
werkgelegenheid die zij bieden, e.d. staan de grotere ondernemingen
meer in de publieke belangstelling dan de kleinere,
b Hierdoor komen zij met meer maatschappelijke groeperingen in aanra­
king dan kleinere ondernemingen.
c Grotere ondernemingen beschikken over het algemeen over meer des­
kundigheid om aan de informatie-wensen van die groeperingen tege­
moet te komen.
 Voor zowel het aantal rapporterende ondernemingen als voor het aantal
pagina’s (of gedeelten van pagina’s) waarin door de ondernemingen over
de onderscheiden hoofdcategorieën informatie wordt verstrekt is nagegaan
of genoemd verband bestaat. Daartoe is de totale onderzochte populatie
bestuursverslagen verdeeld in vijf gelijke klassen (van ieder 20 verslagen).
De eerste klasse bestaat uit de bestuursverslagen van de 20 grootste onder­
nemingen (gemeten naar omzet), enz. Vervolgens is per klasse bepaald het
aantal rapporterende ondernemingen, c.q. het aantal pagina’s (of gedeelte
van pagina’s) waarin de desbetreffende informatie wordt verstrekt. De
resultaten - gecumuleerd weergegeven - zijn resp. gepresenteerd in tabel 4a
en 4b.
7-291

Tabel 4a: Aantal ondernemingen (gecumuleerd) als percentage per hoofdcategorie
van maatschappelijke verantwoordelijkheid over 1980 en 1981.
Hoofdcategorie van
Aantal ondernemingen (gecumuleerd)
Totaal
Maatschappelijke
in percentages
aantal
verantwoordelijk1-20 1-40
1-60
1-80
1-100 rapp.
heid
ond.
’80 ’81 ’80 '81 ’80 ’81 '80 ’81
’80 81
80 81
Müieu/omgeving
41 28 77 61 86 78 95 83 100 100 22 18
Energie
45 30 73 52 88 70 94 83 100 100 33 23
Maatschappelijke
bedrijfsvoering
58 75 67 88 75 100 100 100 100 100 12 8
Personeel
21 26 43 44 63 62 84 82 100 100 67 73
Betrokkenheid bij
de gemeenschap
33 18 56 64 78 91 100 100 100 100 9 11
Producten
55 55 77 64 95 73 100 82 100 100 22 11
Diversen
29 24 55 48 82 73 92 90 100 100 49 62
Totaal aantal rap­
porterende ondern. 18 20 36 38 53 57 68 75 82 91
Aantal in onderz.
 opgenomen ondern. 20 20 38 39 58 59 77 79 97 97
Ter toelichting op tabel 4a het volgende: van het totaal aantal ondernemin­
gen dat in 1980 over Milieu/Omgeving in het bestuursverslag informatie
verstrekt (22 ondernemingen) valt 41% (9 ondernemingen) in de eerste
klasse (de 20 grootste ondernemingen).
Over 1981 bedraagt dit 28% (5 ondernemingen).
Wanneer het hier veronderstelde verband niet aanwezig is, dan kan worden
verwacht dat de gecumuleerde percentages per klasse resp. 20%, 40%, 60%
enz. bedragen. Naarmate de geconstateerde cumulatieve percentages hoger
zijn dan deze reeks komt informatie over de onderscheiden hoofdcatego­
rieën van maatschappelijke verantwoordelijkheid meer voor in de bestuursverslagen van grotere ondernemingen dan in die van kleinere.6
Uit tabel 4a kan worden geconcludeerd dat voor het verslagjaar 1980 het
verband tussen ondernemingsgrootte en het in het bestuursverslag ver­
strekken van informatie over de onderscheiden hoofdcategorieën van maat­
schappelijke verantwoordelijkheid aanwezig is voor alle categorieën, met
uitzondering van Personeel. Die uitzondering is echter niet zo verwonderlijk
daar er traditioneel in Nederlandse jaarverslagen informatie over Sociaal
Beleid wordt verstrekt. Voor het verslagjaar 1981 valt er evenwel, met
uitzondering van de categorie Maatschappelijke bedrijfsvoering, een wat
minder duidelijk verband te constateren.
De resultaten van eenzelfde analyse voor het aantal pagina’s zijn weergege­
ven in tabel 4b. Uit deze tabel kan voor beide verslagjaren worden gecon­
stateerd dat de grotere ondernemingen in hun bestuursverslag meer pagi­
na’s (of meer gedeelten van pagina’s) wijden aan de hoofdcategorieën van
maatschappelijke verantwoordelijkheid, zowel in totaal als per onderschei­
den categorie afzonderlijk, dan de kleinere.7 Voor drie hoofdcategorieën te
weten, Milieu/Omgeving, Energie en Betrokkenheid bij de gemeenschap is

7-292

evenwel opvallend dat de ondernemingen behorende tot de eerste klasse
(de 20 grootste) hierop een uitzondering vormen.
 Tabel 4b: Aantal pagina’s (gecumuleerd) als percentage per hoofdcategorie van
maatschappelijke verantwoordelijkheid over 1980 en 1981.
H oofdcategorie van M aat­
schappelijke
verantw oordelijkheid

Milieu/Omgeving
Energie
Maatschappe 1ij ke
bedrijfsvoering
Personeel
Betrokkenheid bij
gemeenschap*
Producten
Diversen
Totaal aantal
pagina’s
gecumuleerd)
Idem (in %)

’80

1-20
'81

A a n ta l pagina’s (gecumuleerd)
in percentages
1-40
1-60
1-80
’80 '81
'80 '81
’8 0 81

’8 0

92
84

100 100
100 100

4,11 6,90
8,59 9,25

1-100
'81

Totaal
aantal
pagina 's
’8 0 ’81

39
71

8
18

77
85

88
80

89
87

81
31

74
36

88
52

82
56

90 100
73 76

100 100
89 90

100 100
100 100

0,94 1,18
12,56 13,26

29
74
44

13
86
27

93
90
70

72
93
70

98
99
89

100
100
90

100 100
100 100
100 100

3,24 4,23
5,34 1,30
15,26 17,97

90
81

87
95
80

24,02 14,50 36,24 39,15 43,14 46,85
48

27

72

95
88

90
98
90

45,97 48,83 50,04 54,09 50,04 54,09

72

86 87
92 90
100 100
* gecorrigeerd voor de twee bijzondere presentatie-vormen genoemd in de noten bij tabel 2.
4. Overige onderwerpen
Een nadeel van het gebruik maken van een onderwerpenlijst die in een
ander land (met een andere verslaggevingscultuur) is ontwikkeld, is dat een
aantal onderwerpen dat in Nederlandse jaarverslagen voorkomt buiten de
beschouwing blijft. Om aan dit nadeel enigszins tegemoet te komen is
tijdens het onderzoek aandacht besteed aan het in de jaarverslagen voor­
komen van de volgende drie aspecten:
1 het sociaal beleid (voorzover niet vallend onder de hoofdcategorie Per­
soneel in de onderwerpenlijst);
2 de toegevoegde waarde;
3 bijzondere onderwerpen.
 4.1 Sociaal beleid
In alle van de 97 onderzochte jaarverslagen over 1981 wordt aandacht
geschonken aan het sociaal beleid, c.q. aan bepaalde aspecten van sociaal
beleid. Het gemiddeld aantal pagina’s voor de 97 verslagen bedraagt 0,58
(1980; 0,70). Bij de bepaling van het aantal pagina’s per onderneming zijn
onderwerpen, die op de checklijst voorkomen en al in paragraaf 4 zijn
besproken, buiten beschouwing gelaten.
De door Dekker (1981, pag. 80) gesignaleerde tendens om in bestuursverslagen meer aandacht te besteden aan en meer plaats in te ruimen voor het
sociaal beleid zet zich in het verslagjaar 1981 niet voort.
Tenminste 57 van de in het onderzoek betrokken ondernemingen brengen
een afzonderlijk sociaal jaarverslag uit, waarin uitgebreide informatie over
het in het verslagjaar gevoerde sociaal beleid.
 7-293

Onderwerpen die in de sociale paragrafen van het bestuursverslag worden
besproken c.q. vermeld, met daarachter het aantal ondernemingen waar
zulks geschiedt, zijn:
- vermelding van het totaal personeelsbestand
- splitsing personeelsbestand naar diverse ingangen
(geografische spreiding, enz.)
- vermelding personeelskosten
- CAO en arbeidsvoorwaarden
- werving
- werkgelegenheid
- verzuim
- verloop
- overleg met OR
- loopbaan begeleiding/management development
- functie-classificatie
- gevolgen van automatisering
- beloningsstructuur
- Arbo-wet
- pensioenen
- omscholingsactiviteiten
- jubilea
- ideeënbus

1980
73
31
28
22
12
16
20
6
62
8
6
3
3
3
7
1
2
1

1981
83
25
21
18
5
9
13
3
65
9
6
1
4

—

4.2 Toegevoegde waarde
Vergeleken met 1980 wordt er door minder ondernemingen in het jaarver­
slag aandacht besteed aan het onderwerp de Toegevoegde Waarde. In 1981
vermelden 20 ondernemingen (1980, 23) in enigerlei vorm de toegevoegde
waarde.8
4.3 Bijzondere onderwerpen
Deze sub-paragraaf is bedoeld om enkele onderwerpen die in bestuursverslagen worden aangetroffen en die niet in de onderwerpenlijst voorkomen
maar toch het vermelden waard zijn in het kort aan te stippen. Het zijn
veelal bijzondere onderwerpen die als maatschappelijk relevant kunnen
worden aangemerkt. In totaal hebben 46 ondernemingen informatie over
deze bijzondere onderwerpen verstrekt. Veelal betreffen het opmerkingen
over de algemene economische gang van zaken, over oorlogstoestanden en
politieke onrust in landen waar de desbetreffende onderneming een vesti­
ging heeft, over calamiteiten (brand, ernstige ongelukken e.d.).
Zeven ondernemingen maken melding van belangrijke rechtsgedingen van
uiteenlopende aard.
5. Conclusies
Het financiële jaarverslag, en in het bijzonder het bestuursverslag is één
van de media waarmee een onderneming blijk kan geven van haar maatschappelij ke verantwoordelij kheid.
 7-294

In dit artikel is verslag gedaan van een empirisch onderzoek naar het
voorkomen van aspecten die tot die maatschappelijke verantwoordelijkheid
kunnen worden gerekend in bestuursverslagen van de 100 grootste - naar
omzet gemeten - Nederlandse ter beurze genoteerde, ondernemingen. Om­
trent het verstrekken van deze informatie bestaan in Nederland geen
reguleringen. De ondernemingsleiding verstrekt dus op vrijwillige basis deze
informatie. Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat aan de maatschappelijke
aspecten in de bestuursverslagen van de 100 grootste Nederlandse, ter
beurze genoteerde, ondernemingen aandacht wordt besteed; in die van de
grotere ondernemingen meer dan in die van de kleinere. In de bestuursver­
slagen van Nederlandse ondernemingen wordt maatschappelijke bericht­
geving aangetroffen, zij het dat van jaar op jaar verschillen optreden in de
behandeling van de onderscheiden onderwerpen (aspecten van maatschap­
pelijke verantwoordelijkheid) (zie tabel 2). De indruk bestaat dat onder­
nemingen in de bestuursverslagen, jaarlijks wisselende onderwerpen (tot
op zekere hoogte) behandelen. Een tweede indruk die uit de onderzoeks­
resultaten zich opdringt is dat het in bestuursverslagen uiting geven aan
aspecten van maatschappelijke verantwoordelijkheid een tijdsgebonden
(conjunctuurgebonden) verschijnsel is. Er wordt dan relatief veel informatie
dienaangaande verstrekt in tijden waarin het de onderneming ‘goed’ gaat
en weinig in tijden dat het ‘slecht’ gaat. Vooral in dit laatste geval wordt
dan aan verslag doen over de financieel-economische prestaties een hogere
prioriteit toegekend dan aan die over de maatschappelijke prestaties. Zo
dit het geval zou zijn valt dit te betreuren omdat bij tegenvallende financieeleconomische prestaties de nadelige effecten van ondernemingen op de
samenleving des te harder lijken aan te komen.
Beide indrukken die uit de onderzoeksresultaten worden opgedaan behoe­
ven nader onderzoek.
 Noten
1 Zie hiervoor de bijdrage van Dekker aan SMO-boek 19 getiteld Huidige stand van zaken
van de maatschappelijke berichtgeving, pag. 53-92; en: H. C. Dekker, Huidige stand van
zaken van de maatschappelijke berichtgeving in Nederland, De Accountant, sept. 1982, pag.
7-13.
2 Een volledige weergave van de onderzoeksresultaten 1982 is vermeld in Research Memo­
randum 8307 van de Faculteit der Economische Wetenschappen, Universiteit van Amster­
dam. Dit memorandum is voor geïnteresseerden aldaar verkrijgbaar.
3 Zie voor de - niet limitatief bedoelde - verschillende wijzen waarop desbetreffende infor­
matie kan worden verstrekt Dekker 1981, pag. 58 en 59.
4 In het geval van gebroken boekjaren zijn de, op het moment van afsluiting van het empirisch
gedeelte van het onderzoek, meest recente jaarverslagen van de desbetreffende ondernemin­
gen onderzocht.
5 Een meer uitgebreide weergave van dergelijke reguleringen kan worden aangetroffen bij
H. Schreuder, Regelgeving ten aanzien van niet-financiële informatie, MAB, mei/juni 1981,
pag. 334 e.u
6 Hierbij is verondersteld dat iedere hoofdcategorie van maatschappelijke verantwoordelijk­
heid voor elke onderneming relevant is. Dit behoeft echter niet zo te zijn. Immers bijvoorbeeld
het aspect oppervlaktewaterverontreiniging speelt bij een handelsonderneming geen rol,
terwijl dit bij een onderneming in de bedrijfstak Chemie wel het geval kan zijn. Voor de
eerstgenoemde onderneming is dit aspect derhalve niet relevant met betrekking tot de
informatieverstrekking.
7 Bedacht dient te worden dat in het algemeen de bestuursverslagen van de grotere onder­
neming qua pagina’s omvangrijker zijn dan die van de kleinere ondernemingen.
8 Zie voor de verschillende vindplaatsen van de toegevoegde waarde in jaarverslagen Dijksma
en Van der Wal 1982, pag. 444.
7-295

Literatuur

Bakker, T. en G. Dutman, Maatschappelijke berichtgeving in financiële jaarverslagen van
ondernemingen 1981. Research Memorandum 8307, Department of Economics University of
Amsterdam, 1983.
 Bindenga, A. J., De bedrijfseconomische basis van de accountancy, Alphen aan den Rijn, 1981.
Dekker, H. C., Huidige stand van zaken van de maatschappelijke berichtgeving, In: SMO-boek
19, Sociale Rekenschap, Scheveningen, 1981, pag. 53-92.
Dekker, H. C., Huidige stand van zaken van de maatschappelijke berichtgeving in Nederland,
De Accountant, sept. 1982, pag. 7-13.
Dijksma, J. en R. van der Wal, Het begrip ‘Toegevoegde Waarde’; verslag van een empirisch
onderzoek, MAB, okt. 1982, pag. 443 e.v.
Ernst & Ernst, Social Responsibility Disclosure. Surveys 1976, 1977 en 1978.
Estes, R., Corporate Social Accounting, New York, 1976.
Hoorn, Th. P. van, en H. C. Dekker, Sociale verslaggeving op een tweesprong? Deventer, 1979.
Linowes, D. F., The corporate conscience, New York, 1974.
Schreuder, H., Maatschappelijke verantwoordelijkheid en maatschappelijke berichtgeving van
ondernemingen, Leiden, 1981.
Schreuder, H., Regelgeving ten aanzien van niet-financiële informatie, MAB, mei/juni 1981,
pag. 334 e.v.
7-296.
