ONTWIKKELINGEN IN DE DISTRIBUTIE MULTINATIONAAL GEZIEN
ONTWIKKELINGEN IN DE DISTRIBUTIE
MULTINATIONAAL GEZIEN
door H. J. Daniels
Welvaartsontplooiing en de daarmee samenhangende veranderingen in menta­
liteit en instelling van de consumenten veroorzaken in alle daarbij betrokken
landen ontwikkelingen in de distributie, waarbij vertrouwde situaties zich
wijzigen; traditionele branchegrenzen vervagen; gevestigde begrippen en bijv. statistische - normen herziening behoeven; nieuwe bedrijfsvormen ont­
staan; en het patroon van kanalen, waarlangs de distributie verloopt, zich
aanpast aan wijzigingen, die zich in de afzetmarkten voltrekken.
„Multinationaal"

Het gaat hier dus over een verschijnsel van internationaal karakter, waarvan
de problematiek internationaal gemeenschappelijke aspekten vertoont. Maar
ook over een verschijnsel, dat in diverse landen in verschillende stadia van
ontwikkeling verkeert en, mede bepaald door nationaal uiteenlopende markt­
omstandigheden en uitgangspunten, in verschillende verschijningsvormen tot
uiting komt. Daarom is het wellicht juister om deze ontwikkelingen als „mul­
tinationaal” aan te duiden, waarbij kan worden opgemerkt, dat met name in
de distributie internationale ondernemingsaktiviteiten toch veelal deelnemin­
gen in, of samenwerkingsvormen tussen nationaal opererende vestigingen be­
treffen.
Aandacht voor consument en markt

In een nog niet zo ver verleden concentreerden de ondernemers zich primair
op het toepassen van technologische ontwikkelingen; uiteraard vooral in de
industrie, want in het distributieproces vond de „techniek” pas later en in
beperkter mate ingang. In de laatste decennia richten industrie en handel hun
aandacht op marktprocessen en op de vraag, hoe déze te beheersen.
 Daarbij worden zij geconfronteerd met ontwikkelingen, waarbij in hun
beleid, naast technologische en economische factoren, ook sociologische en
psychologische aspekten betrokken moeten worden, zoals wijzigingen in op­
vattingen, leefwijze en bestedingspatronen, die voortkomen uit emancipatie
van de consument. Ontwikkelingen, die de markt rijp maken voor vernieu­
wingen, en die de ondernemers voor een uitdaging stellen, die zij alléén
kunnen beantwoorden door aan deze consument de zelfde aandacht te beste­
den als men wijdde aan de technologische evolutie.
Producenten en Distribuenten moeten zich instellen op een markt, die steeds
meer, en daarbij naar andere onderscheidingsnormen dan voorheen, een
variatie van marktsegmenten vertoont: waarvan een groeiend segment ge­
vormd wordt door een jonge consumentengeneratie, die vrijer, zelfstandiger,
meer ontwikkeld en welvarender is dan de generatie, die binnenkort het
m a b blz. 181

segment dat als „bejaardenmarkt” zijn eigen aspekten heeft, gaat vormen;
doch waarin óók het koopkrachtige segment der middelbare leeftijdsgroepen
een belangrijke eigen plaats inneemt. Zij moeten zich instellen op consumen­
ten, die losser zijn van conventies en tradities, ook waar het bijv. klanten- en
merkentrouw betreft, doch die meer open staan voor nieuwe consumptieervaringen en voor velerlei vormen van afwisseling. Op een markt in een
maatschappij, waarin het inkomen steeds minder bepalend wordt voor het
gedragspatroon, en die is samengesteld uit consumenten met een pluriforme
individualiteit, die zelfs in dezelfde personen nu eens zo en dan weer anders
is: tegelijk zuinig en verkwistend, rationeel en impulsief; nu eens klant in de
luxe speciaalzaak en dan weer in de discount-hal.
Veranderingen in het marktbeeld

Het is duidelijk dat deze, mede door sociaal-economische ontwikkelingen
bepaalde veranderingen in behoeften- en bestedingspatronen ingrijpende wij­
zigingen in het marktbeeld meebrengen, waartegenover fabrikant en handel
een nieuwe variatie aan mogelijkheden tot bevrediging van deze steeds meer
gedifferentieerde consumentenverlangens moeten stellen.
 Producenten beantwoorden de toenemende vraag-verscheidenheid door
een steeds breder en zich steeds sneller vernieuwend assortiment van gebruiks- en verbruiksartikelen op de markt te brengen (hetgeen voor de handel
steeds gecompliceerder assortimentsselectie-problemen schept). En in de dis­
tributie zien wij een nieuwe verscheidenheid van bedrijfsvormen ontstaan
die, duidelijk verschillend van karakter, bewust op bepaalde markt-segmen­
ten zijn gericht.
Een verscheidenheid ook, die steeds minder in starre afbakening van
„branches” en „functies” , doch meer in flexibele en inventieve hergroepering
naar onderscheiden consumenten-behoeften tot uiting komt.
Alhoewel deze ontwikkelingen in de distributie vooralsnog gekenmerkt wor­
den door een creatieve dynamiek, waarin naast oude, nieuwe vormen optre­
den en nog weer nieuwere ontwikkeld worden - want uit de markt van
gisteren is vandaag de markt van morgen nog bezig te ontstaan - zijn hierin
toch, multinationaal, wel bepaalde trends te onderkennen. Bij een poging om
deze nader aan te duiden moet echter wel vooropgesteld worden, dat in deze
materie „definities” niet definitief blijken te zijn: In de dynamiek van de
ontwikkeling wijzigen zich opzet en werkwijze van bedrijfsvormen, die met
bepaalde benamingen worden aangeduid en ontstaan er telkens weer varian­
ten onder nieuwe namen.
Zo kunnen bijvoorbeeld de winkeltypen, die respectievelijk in de Verenig­
de Staten, in Duitsland of in Nederland „Supermarkt” genoemd worden,
beslist niet met een zelfde definitie worden omschreven. Ook bedrijfstypen,
die met namen als „Cash & Carry” - „Verbrauchermarkt” - „Hypermarché”
of „Zelfbedieningswarenhuis” worden aangeduid, vallen niet altijd in alle
landen onder gelijkluidende definities.
 De term „Discount” wordt zodanig door velerlei uiteenlopende zaken
m ab bh. 182

gebruikt om „prijsvoordeel” te suggereren, dat zij als aanduiding van een
bepaald type korting-winkel nauwelijks nog onderscheidend is. En ook voor
zulke termen als „convenience-” en „service-distributie” , „franchising-opera­
tions” , enz. bestaan lange lijsten „definities” , waaruit men welhaast naar
wens op maat kan kiezen.
Schaalvergroting - parallellisatie - selectie

Bij de eerste exponenten van „nieuwe ontwikkelingen” in de distributie in
Europa uit het begin van de vijftiger jaren: de intrede van zelfbediening en
„one stop shopping” , begint ook het eerste van een aantal ontwikkelingsaspekten, die wij in dit overzicht willen volgen. Want hiermee begon tevens
de verbreding van de gevoerde assortimenten die moest samengaan met ver­
groting van verkoopruimte en omzetten, en waarmee de tendenz naar marktverzorging via een afnemend aantal, maar grotere, verkooppunten werd inge­
zet.
Uiteraard impliceert deze tendenz een uitschakelingsproces, waarbij niet
alleen in de levensmiddelenhandel, een groot aantal kleine ondernemers, die
de capaciteiten en mogelijkheden misten om met de tijd mee te gaan, van het
distributietoneel verdwenen.
Daartegenover vonden echter degenen, die daarover wel beschikten,
nieuwe ontwikkelingsmogelijkheden. Vooral in Nederland, waar tengevolge
van de vestigingswetten de branche-grenzen scherp omlijnd waren, bracht de,
door verruiming der bepalingen mogelijk geworden parallellisatie (of
„branche-vervaging” ) een duidelijke verandering in het distributiepatroon. In
de levensmiddelenhandel gingen niet alleen „kruideniers” tevens groenten en
fruit, vlees, melkproducten, brood e.d. en ook wel „non foods” verkopen;
ook slagers, groentehandelaren, melkslijters en bakkerswinkels namen kruide­
nierswaren op en begaven zich daarmede op eikaars terrein. Een merkwaardig
gevolg hiervan was, dat, terwijl het aantal vestigingen in elk van deze
branches sterk afnam, voor sommige artikelen het aantal verkooppunten
waar deze verkrijgbaar zijn, gestegen is.
 Waar het beheer van grotere zaken met bredere assortimenten hogere eisen
aan de ondernemerscapaciteiten stelt en deze dan ook voor de consument
aantrekkelijker zijn, was een selectieproces in de detailhandel bij deze ont­
wikkeling onvermijdelijk: Van de vroegere „kleine zelfstandigen” verdwenen
vele „kleinen” , terwijl ook heel wat „zelfstandigen” groter werden (ruim 150
bij SPAR-Nederland aangesloten zelfstandige winkeliers hebben thans meer
dan een miljoen jaaromzet, enkele tientallen zelfs meer dan twee miljoen).
Nieuwe bedrijfsvormen

Ook de internationale verbreiding van het vrijwillig filiaalbedrijfsysteem bete­
kende - behalve in Nederland, waar deze bedrijfsvorm al veel eerder een eigen
plaats verworven had - in vele landen in de vijftiger jaren een „nieuwe ont­
wikkeling” in de distributie. En wel een, die de zelfstandige groot- en klein­
handel bewust maakte van hun wederzijdse interdependentie en daarbij tot
m ab blz. 183

een samenwerking bracht, waardoor de rationaliteit van de distributie via
deze kanalen sterk werd verbeterd; de kosten daarvan verlaagd, en de rentabi­
liteit alsook de concurrentiekracht van de betrokken ondernemingen ver­
sterkt werden.
Deze versterkte concurrentiekracht was trouwens ook wel nodig. Want
niet alleen bleven andere bedrijfsvormen: grootwinkelbedrijven, coöperaties
en inkoopverenigingen, geduchte concurrenten die de expansiemogelijkhe­
den, welke de algemene welvaartsontwikkeling bood, uitstekend onderken­
den; maar ook kwamen nieuwe bedrijfsvormen in vele landen de concurren­
tiestrijd verhevigen.
Warenhuizen gingen in toenemende mate levensmiddelen als lok-artikel
voeren. In enkele landen, vooral in Duitsland, kwam de postorderdistributie
tot een (elders weer ongekende) opbloei.
In de groothandelssector volgde in het begin van de zestiger jaren de
opkomst van de „Cash & Carry” die zich, voor wat levensmiddelen betreft,
deels richtte op neringdoenden die voor een rationele toelevering in het
systeem van de VFB-groothandel onrendabel geworden waren, en deels op de
groeiende markt van de „consumptie buitenshuis”.
 De Cash & Carry-ontwikkeling in de groothandel beperkte zich overigens
allerminst tot de levensmiddelen. Want waar de parallellisatie meebracht, dat
vele detaillisten en ambachtslieden uit velerlei branches artikelen uit andere
branches als nevenassortiment gingen voeren, ontstond ook daaruit een voor
de Cash & Carry-groothandel interessante afzetmarkt.
Zo ontstonden met name in Duitsland Cash & Carry „Grossmarkte” met
een warenhuisachtig assortiment zoals de „Metro” , die later in samenwerking
met de S.H.V. in Nederland de „Makro” zou stichten en thans, met andere
nationale partners in verschillende landen opereert en tot een multinationale
onderneming is uitgegroeid.
Waar het Cash & Carry assortiment veel breder is dan de afzonderlijke afne­
mers beroepshalve behoeven, werd het voor hen verleidelijk om, niet alleen
voor eigen gebruik, maar ook voor familie en kennissen, tegen Cash & Carrygroothandelsprijzen andere artikelen in te kopen en daarmee een soort
nevenhandeltje op te zetten.
Het is begrijpelijk, dat dit verschijnsel, dat in Duitsland als „Grauer
Markt” werd aangeduid, nogal wat tegenstand en tegenstelling van belangen,
ook binnen de brede afnemerskring meebracht. Of dit soort distributiebedrij­
ven als een „groot-” of ,,detailhandelsondernem ing moet worden aange­
duid is, niet alleen in Nederland, een vraag, waarbij onder andere de toepas­
sing van vestigingsbepalingen en sluitingstijden in het geding zijn.
Denkt men over dit verschijnsel nu eens even niet vanuit het standpunt
van de hierdoor gedupeerde reguliere detailhandel, maar concludeert men
hieruit dat er blijkbaar een consumentengroep bestaat, die bereid is, vanwege
een zeker prijsvoordeel, van de gebruikelijke detailhandelsdienstverlening af
te zien, dan wordt het begrijpelijk, dat ondernemers, denkende vanuit de
mogelijkheden van de afzetmarkt, op het idee kwamen om het Cash &
Carry-groothandelsbedrijf maar meteen voor deze consumenten (de GraueMarkt-afnemers) open te stellen.
 m ab blz. 184

De „Verbrauchermarkt"

Voor de realisering van deze gedachte moesten natuurlijk de inrichting en
werkwijze aan deze bestemming aangepast en bepaalde service- en attractie elementen worden toegevoegd, alvorens daaruit in Duitsland de basisformule
van de „Verbrauchermarkt” ontstond. Het zou dan ook een al te grove
simplificatie zijn, te stellen dat „de” Verbrauchermarkt uit voor consumen­
ten opengestelde cash & carry grossierderijen zou zijn ontstaan, al hebben
zulke gevallen zich wel voorgedaan.
De „Verbrauchermarkt” is te omschrijven als een detailhandelsonderneming,
waarvan de vestigingsplaats, liefst op goedkope grond buiten de stad doch bij
een verkeersknooppunt, wordt bepaald op basis van een analyse van het
afzetpotentieel binnen 25 autominuten, uit welk bereik dan een jaaromzet
van ca. 20 miljoen DM haalbaar moet zijn. Er dient een direct aansluitend
ruim parkeerterrein te zijn. Bebouwde oppervlakte 4 a 6.000 M2 , gelijkvloers
van eenvoudige constructie en inrichting.
Het beleid is gericht op lage kosten en scherp gecalculeerde netto-prijzen.
Verkoop, geheel in zelfbediening met zo min mogelijk service, van een
warenhuisachtig breed, doch in de non-food sectoren betrekkelijk ondiep
assortiment.
Het ontstaan van deze bedrijfsvorm komt uiteraard voort uit ontwikkelingen
in de consumentenmarkt. Als zodanig is bijv. te noemen: welstandstoename waarbij ruimere bestedingsmogelijkheden ook meer verlangens oproepen,
zodat men „zuinig” wordt om zich meer te kunnen veroorloven. Het willen
kopen tegen groothandelsprijs, ook al is het zonder service of verhaal (de
bovenvermelde Graue Markt-ervaring), is daarvan een symptoom. De Ver­
brauchermarkt-formule komt hieraan tegemoet.
Een ander ontwikkelingsaspekt is de door motorisering toegenomen mobi­
liteit van de consument, die hem in staat stelt, zijn voordeel daar te halen,
waar het op een goedkope vestigingsplaats wordt aangeboden. (Omgekeerd is
daarbij vaak dat voordeel een motief om de kosten van het autogebruik weer
te rechtvaardigen).
 En voorts speelt ook de emancipatie van de consument wellicht een rol bij
zijn geneigdheid om van advies en service af te zien en zelfstandig zijn voor­
deel te zoeken.
Varianten in verschillende landen

Inmiddels vond het „Verbruikersmarkt”-concept in vele landen en in diverse
varianten ingang. Soms in de wat primitievere vorm van z.g. „Discounters” of
„Witte-prijzen-hallen”, die wat betreft de principes: laag gehouden investe­
ring en kosten, scherpe nettoprijzen, geen dienstbetoon, aan dit concept
verwant, doch veelal in bevolkingscentra gevestigd en kleiner van omvang
zijn; waarbij ook een beperkter, op hoge omzetsnelheid gericht, probleem­
loos assortiment gevoerd wordt.
m ab blz. 185

In Frankrijk en België maakt de, als overtreffende trap van supermarkt
„Hypermarché” genoemde bedrijfsvorm, die met 2,5-10.000 m2 oppervlak­
te, waarvan 60-80% voor een warenhuisachtig non-food assortiment; met
zelfbediening, centrale afrekening, discountprijzen, ruime parkeergelegenheid
en autoservice, enz. sterk op de Duitse Verbrauchermarkte gelijkt, een spektakulaire opgang. Deze betekent in die landen, waar nog relatief veel kleine,
doch slechts weinig middelgrote winkels zijn, een ontwikkeling in de distributie-struktuur, die veel ingrijpender is dan bijv. in Nederland. Want daar
heeft enerzijds de ontwikkeling naar marktverzorging door een afnemend
aantal verkooppunten van toenemende grootte reeds tot een aanmerkelijk
grotere gemiddelde omvang van de detailhandelsbedrijven gevoerd, terwijl
anderzijds de mogelijkheden voor zeer grote eenheden naar Verbraucher­
markt-model in Nederland door verschillende omstandigheden (die bijv.
Albert Heyn noopten zijn Miro-plannen te temporiseren) beperkt worden.
Diversificatie in massa-distributie

In de laatste jaren is overigens - multinationaal - in de bedoelde ontwikkeling
tevens een tendenz naar „upgrading” merkbaar, waarbij door meer verzorgde
inrichting, presentatie en assortimenten „verbruikersmarkten” worden tot
„zelfbedieningswarenhuizen” , waarin het prijsvoordeel niet meer de enige
attractie vormt.
 Overigens zijn deze ontwikkelingen niet alleen door grootwinkelbedrijven
en ondernemersgroeperingen in de levensmiddelenhandel, soms met partici­
patie van ondernemers uit andere branches, geëntameerd, doch zij waren ook
van invloed op een diversificatie van activiteiten bij Warenhuis-onderneming611Het Jaarverslag ’70/71 van Bijenkorf Beheer N.V. onderscheidt deze in
drie, als volgt omschreven, categorieën:
De Bijenkorf-Warenhuisvestigingen met een mondiaal assortiment, dat in
belangrijke mate bestaat uit artikelen, die door kwaliteit, smaak, individuele
stijl en nouveauté-karakter beantwoorden aan de verlangens van de progres­
sieve consument.
De Hema-Warenhuisvestigingen van beperkte omvang, die een gespeciali­
seerd en scherp geselecteerd assortiment voeren, dat tegen uiterst scherpe
prijzen wordt aangeboden en op eigentijdse wijze gericht is op de prijsbewus­
te klant.
De Galeries Modernes met een assortiment, dat ruime keuze biedt in vele
artikelgroepen van populaire en middenprijsklassen, zich ontwikkelend tot
een nieuw type warenhuis van supermarkt-karakter („Super-store” ), attrac­
tief voor de klant, die snel en prijsbewust boodschappen wil doen.
„Service-distributie"

Een ontwikkelingsaspekt van geheel andere - in sommige opzichten zelfs
tegengestelde - aard is dat van de „Service-distributie” , waarvan een duide­
lijke exponent de detailhandelsvorm is, die in Amerika „Convenience stores”
genoemd wordt.
m a b blz. 186

Voor wie verwacht zou hebben, dat de grote Amerikaanse Supermarkten
de kleine eenheden wel volledig van de markt zouden vagen, is de spectacu­
laire opkomst van dit (betrekkelijk) kleine winkeltype zeker een interessant
verschijnsel.
 Men verstaat hieronder winkels met een wijk- of buurtverzorgend karakter
die op zo’n 200 m2 verkoopoppervlakte een tot ca. 3.000 artikelen „be­
perkt” assortiment dagelijkse behoeften voeren, waarmee een jaaromzet van
S 200.000 behaald wordt. (De gemiddelde Amerikaanse supermarkt voert 7 à
8.000 artikelen! )
De „convenience” - het „gemak” - dat zij de consument bieden, is gelegen
in hun vestigingsplaats (in de woonwijk); hun openingstijden (7 dagen per
week van 7-23 uur); hun overzichtelijk formaat, en hun buurt-eigen karakter.
Prijzen zijn in doorsnee hoger dan in de Supermarkt. Desalniettemin steeg
het aantal winkels van dit type in de U.S.A. in 10 jaar tijd tot 13.600 en
wordt een verdere toename tot 20 à 25.000 vestigingen in 1975 verwacht.
Met nadruk moet hierbij worden vermeld, dat deze „Convenience stores”
niet een herleving aanduiden van de kleine buurtwinkel uit de tijd van vóór
de Supermarkets. Zij vormen een geheel nieuw winkeltype, gericht op het
vervullen van consumentenverlangens, die in de mammoet-supermarkt niet
aan hun trek komen.
 Weliswaar heeft deze ontwikkeling Europa nog niet in de vorm van een
duidelijk verwant bedrijfstype bereikt, maar er zijn in verschillende landen
toch wel aanwijzingen dat er, naast de marktsectoren die door de grote
Supermarkten en die welke door bedrijfsvormen van het verbruikersrrtarktof zelfbedieningswarenhuis-type bediend worden, ook een afzetmarkt is voor
winkeltypen, die zich door een bepaalde vorm van specialisatie in assorti­
ment en dienstbetoon onderscheiden, zonder nochtans uitgesproken
„speciaalzaken” te zijn. Het ziet er dan ook naar uit, dat bijvoorbeeld in
Nederland, Duitsland en Oostenrijk de moderne middelgrote wijkwinkel
bestaansrecht kan behouden door geleidelijk een min of meer met die van de
Amerikaanse „convenience-store” vergelijkbare functie te gaan vervullen. En
het lijkt aannemelijk, dat er ook in landen zoals Frankrijk en België tussen
het tot verdwijning gedoemde buurtzaakje en de grote „Hypermarché’s”
plaats voor een dergelijke aan Europese verhoudingen aangepaste „convenience-store”-formule kan zijn.
Een andere, meer uitgesproken vorm van service-distributie ontwikkelt zich
in nieuwe typen van speciaalzaken zoals notenbars, boetieks, drugstores e.d.,
waarvan de attractiviteit niet in het prijzenvlak ligt, doch in een individuele
op hun specifieke klantengroep afgestemde atmosfeer en stijl.
 Drie ontwikkelingslijnen

In het tot zover besprokene zijn in feite drie ontwikkelingslijnen te onder­
scheiden, voortkomend uit en beantwoordend aan sociaal-economische,
technologische en vooral mentaliteitsontwikkelingen, die meebrachten, dat
de consumentenmarkt meer keuze en afwisseling verlangt en daarbij naar
m ab blz. 187

wensen, voorkeuren en gedragspatronen op andere wijze dan voorheen in
verschillende categorieën uiteenvalt:
1 De uitgroei van de traditionele levensmiddelenzaak via zelfbediening en
assortimentsverbreding tot eenheden van grotere omvang. Deze ging gepaard
met een rationalisering van de distributie-structuur - óók in, en in relatie met,
de groothandel - en met perfectionering van beheerstechnieken waarbij aan­
merkelijke kostenverlagingen gerealiseerd werden. Kostenverlagingen, die wel
werden gebruikt (en ook nodig waren) om zich in de concurrentie op het
prijzen-vlak te handhaven, maar die in principe niet ten koste van de service
aan de consument gezocht werden. Wij hebben hier te maken met een nog
relatief geleidelijke schaalvergroting, waarbij streven naar optimaal evenwicht
tussen de factoren prijs, kwaliteit en service nog als grondprincipe werd
gehandhaafd en voor een brede sector van de markt ook succesvol bleek.
2 Daarnaast was er een ontwikkeling, waarbij als het ware bereidheid tot
medewerking van de consument aan een nog verdergaande kosten- en prijs­
verlaging vooropgesteld wordt:
door af te zien van kwaliteitsgarantie en dienstbetoon; genoegen te nemen
met een beperkte keus; een grotere afstand naar de verkoopplaats af te
leggen; zelf voor transport en (bij technische artikelen uit de non-food
sector) eventueel installatie van het gekochte te zorgen, enz. Bedrijfsvormen
zoals Discounters en Verbruikersmarkten tonen aan, dat er een consumen­
tengroep bestaat, die daartoe inderdaad bereid is.
Uit „upgrading” van dit soort bedrijven enerzijds, en diversificatie-ontwikkelingen vanuit de warenhuis-sector anderzijds, werden voorts verschillende
varianten van op massa-distributie gerichte detailhandelseenheden ontwik­
keld zoals Super-stores en Zelfbedieningswarenhuizen.
 3 Hiertegenover staat een ontwikkeling, die er juist op gebaseerd is, dat
consumenten óók bereid zijn iets meer te betalen resp. van prijsvoordeel af te
zien, wanneer daartegenover meer gemak of extra service wordt geboden. Dit
aspekt manifesteert zich in de opkomst van ,,Servicedistributie”-vormen, die
tegemoetkomen aan consumentenbehoeften, waarin de „Massadistributie”
niet voorziet.
Toenemend verbruik buitenshuis

Een vierde ontwikkelingslijn, in het bijzonder van belang voor de levensmiddelen-distributie, is die van het toenemende verbruik „buitenshuis” . Dit be­
treft dan het verbruik van maaltijden en consumpties in instituten en collec­
tiviteiten zoals hospitalen, bejaardentehuizen en service-flats; in bedrijfskan­
tines en -cafetaria’s, en voorts in restaurants, broodjeswinkels, snackbars,
coffee-shops, automatieken, fritenhallen en dergelijke gelegenheden.
In de Verenigde Staten steeg het aandeel van dit verbruik in de totale beste­
dingen aan voedings- en genotmiddelen in de zestiger jaren van 25 tot 35%,
m ab blz. 188

terwijl een verdere stijging tot 40% in 1975 verwacht wordt. 30% van de 610
miljoen maaltijden, die dagelijks in de U.S.A. gebruikt worden, gebruikt men
„buitenshuis”.
In Duitsland is het aandeel van dit verbruik ook reeds tot 25% gestegen;
gemiddeld eten 12 miljoen Duitsers minstens eenmaal per dag buitenshuis,
waarvan ca. 5 miljoen ,,op het werk” en 5,5 miljoen bij een horecabedrijf.
In Frankrijk serveerden „collectiviteiten” en restaurants tezamen in 1968
per dag 7 miljoen maaltijden en in 1970 reeds 10 miljoen; dat is bijna 12%
van alle maaltijden, die verbruikt worden. In Zweden is dit ca. 15%.
In Engeland wordt het aandeel van de uitgaven voor maaltijden en con­
sumpties buitenshuis op ca. 12% van de totale bestedingen voor voeding
gesteld. In Italië steeg dit van 3,5% in 1963 tot bijna 6% in 1970.
 Uiteraard wordt deze ontwikkeling, behalve door economische en sociale
invloeden, mede bepaald door uiteenlopende faktoren zoals nationale eet­
gewoonten of de mate, waarin gehuwde vrouwen aan het arbeidsproces deel­
nemen. Daardoor is zij bijvoorbeeld in Nederland, waar slechts eenmaal per
dag - vaak ’s avonds - warm gegeten wordt; waar de middagboterham zich
makkelijk naar het werk laat meenemen en waar de „huisvrouw” zich meer
bij haar beroep als zodanig houdt, nog geringer dan in landen waar men
tweemaal „warm” eet, de hoofdmaaltijd altijd ’s middags genomen wordt, en
relatief veel huisvrouwen een dagtaak buitenshuis hebben.
Bij dit multinationale verschijnsel van een groeiende markt van buitenshuisverbruik is de levensmiddelenhandel vanzelfsprekend nauw betrokken. Want
enerzijds impliceert deze ontwikkeling een vermindering van het aandeel der
huishoudelijke consumpties, terwijl anderzijds de verzorging van deze
„nieuwe” markt een andere distributie-organisatie met andere produkt-eenheden en ten dele ook andere produkten vereist.
In dit verband dient ook de, qua marktaandeel nog bescheiden, maar in
het kader van deze ontwikkeling toch interessante, opkomst van de z.g.
„fast-foods” vermeld te worden: de verkoop van gebruiksklare warme maal­
tijden om-mee-te-nemen (en dus toch weer voor thuisverbruik bestemd).
Deze „fast foods” zijn in zekere zin - door nog meer gemak te bieden concurrent met de „convenience-foods” zoals ingeblikte of diepgevroren
kant-en-klaar maaltijden; zowel op de afzetmarkt van het thuis- als van het
buitenshuis-verbruik.
Invloed op de distributie

In verschillende landen is de invloed van deze ontwikkeling merkbaar door­
dat distributiebedrijven zich, door diversificatie van hun activiteiten, op de
markt van het verbruik buitenshuis richten:
Tot dusver alleen - of hoofdzakelijk - op afzet aan en via de detailhandel
ingestelde ondernemingen gaan zich hierop toeleggen door het ontwikkelen
van aan de speciale behoeften van deze sector aangepaste (neven-)assortimenten en dienstverleningen.
 Vergelijkbaar en soms in verbinding met ondernemingsgroeperingen in de
m a b blz. 189

traditionele levensmiddelenhandel, ontstaan ook in de institutionele distribu­
tie samenwerkingsvormen zoals „Interservice” met aangesloten bedrijven in
Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Luxemburg.
Grootwinkelbedrijven en Warenhuis-ondernemingen begeven zich in deze
markt door de exploitatie van eetgelegenheden volgens moderne gestroom­
lijnde formules, soms in samenwerking met internationale franchisingondernemingen (Whimpy’s - MacDonald - Orange Julius).
SPAR streeft in zeker opzicht naar een integratie van de op het „thuis”en het ,,buitenshuis”-verbruik gerichte marktverzorging: In Oostenrijk wordt
een formule ontwikkeld voor aan SPAR-supermarkten verbonden zelfbedienings-restaurants. De daarvoor benodigde keuken-outillage wordt tevens ge­
bruikt voor het bereiden van produkten (fast foods, salades, patisserie) voor
de winkelverkoop. In Duitsland zijn enkele gevallen, waarin de produktiecapaciteit van de keuken van het restaurant in door SPAR geëxploiteerde
Verbrauchcrmarkte mede benut wordt voor levering op contract van maaltij­
den aan in de omgeving gevestigde bedrijfskantines.
In Engeland stichtte de „Associated Fisheries Ltd.” een divisie, die zich
bezig houdt met de ontwikkeling en exploitatie (in franchising) van een
gemoderniseerde versie van de traditionele „Fish & Chips”-winkels onder de
naam „Sea farer” stores. In feite een voorbeeld van een produktie (visserij )bedrijf, dat zich met detailhandelsverkooppunten op de buitenshuis-verbruik
en „fast foods”-markt richt.
Opmerkelijk is, dat een creatieve aanpak van nieuwe mogelijkheden op
deze markt vooralsnog meer vanuit de „distributie”- dan vanuit de traditio­
nele ,,horeca”-sector geëntameerd is en dat de distributie zich daarmee in
toenemende mate op Horeca-terrein beweegt.
 Concentratie-ontwikkelingen multinationaal

Het is duidelijk, dat de in het voorafgaande nog slechts in vogelvlucht aange­
duide ontwikkelingen ook op de structuur der daarbij betrokken onderne­
mingen van invloed zijn. Want zij stellen aan kapitaal en management, en ook
aan de, door de interdependentie van de verschillende geledingen in de distri­
butie noodzakelijke, rationale samenwerking tussen deze, andere en zwaarde­
re eisen.
Alom wordt dan ook erkend, dat, om aan deze eisen te beantwoorden,
versterkte concentratie, centralisatie, coöperatie en integratie noodzakelijk
zijn.
Waar echter de uitgangssituaties van waaruit en de marktomstandigheden
waaronder deze ontwikkelingen zich in de afzonderlijke landen voltrekken
sterk uiteenlopen, is het verloop van het concentratie-proces van land tot
land verschillend.
Om deze verschillen met enkele voorbeelden te illustreren: In Nederland
daalde het aantal levensmiddelenwinkels sedert 1965 met 20% tot 17.000
verkooppunten, waarbij de totale omzet (uiteraard mede door prijsontwikke­
lingen) met 75% steeg. De gemiddelde jaaromzet per verkooppunt bedroeg in
1970 ca. ƒ 400.000,—. Daarmee staat de Nederlandse levensmiddelenhandel
m a b blz. 190

in dit opzicht in Europa op de tweede plaats, na Zweden, waar de gemiddel­
de omzet op ƒ 700.000,—ligt.
In België/Luxemburg daalde het aantal winkels sedert 1965 met 24% tot al­
tijd nog 36.500 verkooppunten in 1970, bij een totale levensmiddelenomzet­
stijging in deze 5 jaren van 48%. De gemiddelde omzet per verkooppunt be­
droeg in België in 1970 ca. ƒ 168.000,—, dus 58% lager dan in Nederland!
In Frankrijk, Duitsland en Engeland was de daling van het aantal vestigin­
gen resp. 18, 16 en 15% met een omzetgemiddelde per verkooppunt in 1970
van ca. ƒ 250 - 300.000,—. Dit laatste gemiddelde geldt ook voor Zwitser­
land, doch hier bleef merkwaardigerwijze het aantal levensmiddelenzaken
sedert 1965 vrijwel gelijk.
 In Oostenrijk daalde het aantal winkels met 11% bij een totale omzetstij­
ging van 45% in de laatste 5 jaren. De gemiddelde jaaromzet van de 20.000
vestigingen ligt hier rond ƒ 220.000,—.
In de Zuid-Europese landen is een zekere concentratie-ontwikkeling welis­
waar ingezet, maar de distributie-struktuur wordt in deze landen toch nog
sterk door zeer kleine winkels beheerst, waardoor de omzetgemiddelden per
verkooppunt voor Italië slechts ƒ 51.000,—, voor Spanje ƒ 45.000,— en voor
Portugal ƒ 42.000,—bedraagt.
Globaal bestaat er over het algemeen een zekere correlatie in de struktuur
van groot- en kleinhandel, zodat in landen met veel kleine winkels ook veel
relatief kleine groothandelsbedrijven bij de levensmiddelendistributie betrok­
ken zijn. Dit bepaalt uiteraard mede een verschil in uitgangspunt bij de
ontwikkeling van commerciële samenwerking in vrijwillig nliaalbedrijf-organisaties e.d. in verschillende landen.
Een ander interessant aspekt is de krachtsverhouding tussen verschillende
bedrijfsvormen in de distributie, waarbij dan ook een andere specificatie van
de nationaal uiteenlopende omzetgemiddelden per verkooppunt aan de orde
komt.
Zo zijn in Frankrijk ongeveer 6.000 van de 145.000 vestigingspunten
(4,5%) groter dan 120 m2 en deze hebben tezamen ca. de helft van de totale
levensmiddelenomzet. Van deze helft valt dan 29% toe aan ca. 4.300
„Superettes” (120-400 m2), 40% aan ca. 1.550 „Supermarkets”
(400-2500 m2) en 31% aan ca. 150 „Hypermarché’s” - waarmee wel het
sterkste voorbeeld van omzetconcentratie in Europa gegeven is.
In Duitsland hebben ongeveer 20.000 (13%) van de 173.000 vestigings­
punten omzetten boven ƒ 500.000,—en tezamen 54% van de totaalomzet.
In Engeland hebben grootwinkelbedrijven en coöperaties met 18% van het
totaal aantal verkooppunten 56% van de totaalomzet. 28% van de winkels is
hier aangesloten bij een der commerciële organisaties met tezamen ca. 25%
omzetaandeel, terwijl nog 54% gedreven wordt door niet-commercieel geor­
ganiseerde ondernemers met tezamen minder dan 20% van de totaalomzet.
 Een duidelijk andere verhouding dus dan bijv. in Nederland, waar grootwin­
kelbedrijven en coöperaties met ca. 8% van de verkooppunten 30% van de
totaalomzet hebben, en de bij commerciële organisaties aangesloten bedrij
ven tezamen 60% van de nationale omzet delen.
m ab blz. 191

Verscheidenheid van concepties

Behalve de hier bedoelde positie-verschillen, die op het concentratieproces
van invloed zijn, veroorzaken nog tal van andere factoren - uiteenlopend van
nationale economische situaties en rechtsbeginselen tot verschillen in menta­
liteit en opvattingen - dat gelijke ontwikkelingsrichtingen met gelijke doelein­
den toch in verschillende landen op andere wijzen worden geëntameerd.
Interessante voorbeelden hiervan zijn te vinden binnen de Internationale
SPAR, waarin nationale, in principe gelijk gestruktureerde organisaties van
groot- en kleinhandelsbedrijven in de levensmiddelendistributie in vele lan­
den samenwerken.
Deze nationale organisaties zijn er gemeenschappelijk van overtuigd, dat
de huidige ontwikkelingen aan kapitaal, management en ondernemingsstruktuur andere eisen stellen, die een realistische revisie nodig maken. Doch bij
de effectieve aanpak van de hieraan verbonden problematiek hebben wij te
maken met een opmerkelijke pluriformiteit van concepties.
In Engeland manifesteert het concentratiestreven zich in fusies van groothan­
delsbedrijven tot een ondernemingsomvang, die toegang tot de beurs en daar­
mee tot de openbare kapitaalmarkt verschaft, waardoor de mogelijkheden
tot ontwikkelingsfinanciering - ook in de detailhandel - verruimd worden.
Daarbij ontstaan door fusies mogelijkheden tot rationalisatie en concentratie
van funktie-vervullingen - zowel in de technische distributie als in de marketing-aktiviteiten - en tot centralisatie van beheer en management. Deze ont­
wikkeling in Engeland (waar SPAR voorts een nauwe belangengemeenschap
heeft met Vivo) stelt als het ware „fusie” voorop als middel om tot versterk­
te concentratie te komen.
 In Duitsland gaat men er daarentegen van uit, dat funktionele rationalisatie
en centralisatie zeer ver kan worden doorgevoerd zonder dat daar economi­
sche en juridische integratie mee gepaard behoeft te gaan. Hier zijn groepen
van 8 tot 12 bij SPAR aangesloten handelsondernemingen met een gezamen­
lijk omzetvolume van ca. 600 miljoen DM er toe overgegaan, een aantal
aspekten van hun bedrijfsvoering onder te brengen in een gemeenschappelijk
centraal kantoor, dat volgens een uniform computer-programma de admini­
stratieve orderbehandeling, fakturering, voorraad-administratie, boekhou­
ding, enz. verzorgt en ook een belangrijk deel van de inkoopwerkzaamheden
ten behoeve van deze ondernemingen verricht.
De fysieke goederendistributie, het afnemerscontact, de verkoopbevorde­
ring en (regionale) marktontwikkeling en de ondernemingsfinanciering blij­
ven funkties van de afzonderlijke bedrijven. Natuurlijk kan de coördinatie
van werkwijzen en belangen, die voor deze funktionele samenwerking vereist
- en daardoor ook gestimuleerd - wordt, leiden tot een situatie die eventuele
fusies vergemakkelijkt en waarvan fusies een gevolg kunnen worden.
Maar ook indien dit het geval zou zijn, dan moet toch geconstateerd
worden, dat de fusie-gedachte in Engeland aan de basis, in Duitsland echter
(mogelijk) pas aan de horizon van het perspektief der concentratie-ontwikkelingen geprojekteerd is.
m a b blz. 192

Voorts werden in Duitsland ontwikkelingen gerealiseerd waarbij, met par­
ticipatie van bij SPAR aangesloten groot- en kleinhandelsondernemingen,
gestreefd wordt naar een bewuste diversificatie van bedrijfsvormen. Deze
betreft zowel de ontwikkeling van „SPAR/P & Q Verbrauchermarkte” (waar­
van er thans een tiental in exploitatie is) als van meer op wijk- en buurtverzorging gerichte moderne verkooppunten, waarbij ook in het assortiments­
beleid - inclusief de non-food sector - nieuwe ontwikkelingen worden doorge­
voerd.
 In Oostenrijk heeft de concentratie-ontwikkeling bij SPAR reeds tot een
volledige integratie op groothandelsniveau geleid, doordat de tien aangeslo­
ten groothandelsondernemingen in 1970 tot één „SPAR-Oesterreichische
Warenhandels A.G.” (Jaaromzet ƒ 300 miljoen) fusioneerden.
In Nederland voltrekt zich de concentratie zowel in de vorm van fusies als
door funktionele centralisatie: Sedert 1970 kwamen regionale fusies tot
stand, waarbij 4 SPAR-groothandelsbedrijven in het Zuiden (jaaromzet ƒ 150
miljoen), 2 in het Noorden (ƒ 80 miljoen) en 3 in het Westen (ƒ 90 miljoen)
betrokken waren. En voorts participeren 8 groothandelsbedrijven in de ont­
wikkeling van een gemeenschappelijk computer-centrum overeenkomstig het
boven besproken Duitse concept.
Conclusies

De ontwikkelingen in de distributie hebben, multinationaal gezien, gemeen­
schappelijke oorzaken, die gelegen zijn in overeenkomstige ontwikkelingen
van maatschappij en markt, waarbij vanzelfsprekend de evolutie in de faktor
„mens” en „consument” het belangrijkste element is.
Zij komen tot uiting in enerzijds schaalvergroting en concentratie en
anderzijds diversificatie in sterk uiteenlopende vormen van massa- en van
service-distributievormen, waarbij zowel rationaliteit als creativiteit - soms als
tegenpool, soms in vereniging - de aard van deze ontwikkelingen karakteri­
seren.
Vooralsnog verkeren deze ontwikkelingen in de distributie, parallel aan
technische en sociaal-economische ontwikkelingen in diverse landen, in ver­
schillende stadia. Daarmee moet bij het entameren van multinationale aktiviteiten op distributiegebied - en zelfs bij het uitwisselen van multinationale
ervaringen - rekening worden gehouden. Doch waar hun oorzaken toch van
gelijke aard zijn, in de ontwikkelingsrichtingen een gelijke trend is aan te
wijzen, en ook de uitdagingen waarvoor zij de distributie-ondernemingen
stellen, gelijksoortig zijn, is te verwachten dat de multinationale verschillen
geleidelijk kleiner zullen worden. Daarbij zal dan de internationale geldigheid
en aanvaardbaarheid van management-concepties, die door de ontwikkelin­
gen in de distributie zowel vereist als voortgebracht worden, toenemen.
 Maar toch zullen er, omdat de „distributie” zozeer in direkt contact staat
met de mens als consument, en omdat die consument zozeer gebonden is aan
nationale eigen-aardigheden van taal, mentaliteit, instelling, gewoonten,
smaak en vooroordeel, óók multinationale verschillen blijven.
m a b blz. 193.
