De stand van de geschiedschrijving van de Nederlandse politieke partijen
Niet alleen in themakeuze, maar ook in de methodologische uitwerking kan de
partijgeschiedschrijving wat meer variëteit gebruiken. Er zijn maar weinig studies
waarin de ontwikkeling van de Nederlandse partijen expliciet met elkaar vergeleken
wordt — alhoewel hierin met de uitvoering van het Natiestaatproject verandering
komt. Het zou de moeite waard zijn om bijvoorbeeld de ontwikkeling van de SDAP
en de ARP met elkaar te vergelijken, of die van de liberale partijorganisaties met de
CHU, om zo na te gaan wat in de Nederlandse context begrippen als massapartij en
kaderpartij hebben ingehouden. Ook internationale comparatieve analyses, die verder
gaan dan het in één band opnemen van de Nederlandse casus temidden van andere
Europese gevallen, bestaan er nauwelijks.232
Ondanks deze kanttekeningen kan men over de kwantiteit van de hedendaagse geschiedschrijving van partijen tevreden zijn. Hetzelfde geldt grosso modo voor de
kwaliteit. De partijgeschiedschrijving is in het algemeen neutraler, kritischer en analytischer geworden; zij getuigt van meer distantie en is dienovereenkomstig veel minder subjectief dan in haar zuilgebonden fase. Het lijkt een pleonasme om te zeggen
dat de wetenschappelijke partijgeschiedschrijving objectief en afstandelijker is geworden. Het ligt echter iets genuanceerder wanneer de persoon van de auteur nader wordt
beschouwd. In veel gevallen blijken namelijk de academische historicus en de partij
of de politicus die hij (het zijn overwegend mannen) beschrijft, zich in hetzelfde levensbeschouwelijke milieu te bevinden — net als in de zuilgebonden periode. Ook in
het post-verzuilde tijdperk zijn het vaak protestantse historici — nogal eens lid van
de VCH — die zich met de ARP en haar voormannen bezig houden, en katholieke die
de KVP en haar leiders bestuderen. De sociaal-democratie trekt nogal eens schrijvers
die lid zijn van de PvdA, en de rechtse en linkse liberale partijen auteurs van VVDen D66-huize. De geschiedenis van de CPN wordt door afvalligen gemonopoliseerd.
 Affiniteit met een partij is dus in belangrijke mate bepalend bij de partijkeuze.
Daarbij komt nog het volgende. Niet alleen wat betreft de betrokkenheid van de auteurs, maar ook in de institutionele context waarbinnen de partijgeschiedschrijving
tegenwoordig plaats vindt, zijn patronen zichtbaar die herinneren aan de zuilgebonden
historiografie van weleer.233 Zo valt het op dat een (betrekkelijk) groot deel van het
van deze nieuwe benadering leverde De Rooy met zijn essay ‘Begeerten en idealen’, waarin hij onder
meer ingaat op de ingewikkelde en vaak overspannen verhouding van de sociaal-democratie met politiek
en de positie die de partij binnen de sociaal-democratische zuil innam.
232 Een van de weinige positieve uitzonderingen is D. Orlow, Common destiny. A comparative history of
the Dutch, French and German social democratic parties, 1945-1969 (New York-Oxford, 2000).
233 Buiten beschouwing blijft een andere overeenkomst, namelijk dat nogal wat partijgeschiedenissen
net als vroeger gerelateerd zijn aan een bepaalde mijlpaal — overigens binnen de geschiedwetenschap een
normale en wijdverspreide praktijk.
 De stand van de geschiedschrijving

267

onderzoek naar de antirevolutionaire, katholieke en sociaal-democratische partijen
en politici wordt verricht door historici (maar ook politicologen) die zijn verbonden
aan respectievelijk de Vrije Universiteit, de Katholieke Universiteit Nijmegen (thans
Radboud Universiteit geheten) en in wat mindere mate de Universiteit van Amsterdam
— waarmee overigens niet wordt bedoeld te suggereren dat dit gevolgen zou hebben
voor het wetenschappelijke gehalte van dit onderzoek. ‘De verzuiling is natuurlijk
inmiddels wel in het ongerede geraakt, maar nog steeds merkbaar’, aldus De Rooy.234
Naast bepaalde tradities wordt dit onderzoek in het geval van de beide eerstgenoemde
universiteiten ook bevorderd door het bestaan van twee documentatiecentra — door
het HDC overigens sterker dan door het KDC —, die zich hebben ontfermd over het
erfgoed van de protestants-christelijke en katholieke zuil. Daarnaast is de hedendaagse
partijgeschiedschrijving nogal eens verbonden met de betreffende partij zelf (of als
die niet meer bestaat met haar erfopvolger), of met het daaraan gelieerde wetenschappelijke bureau. Met name de Teldersstichting van de VVD en de WBS van de PvdA
stimuleren en — in sommige gevallen — faciliteren zelf onderzoek naar het liberalisme
of de sociaal-democratie. Bij ontstentenis van een vergelijkbare instelling van de opgeheven ARP lijkt de VCH hier deze rol als aanjager te vervullen. Ten slotte kan gewezen worden op de subsidiegevers die de uitgave van studies van partijen en politici
(mede) mogelijk maken: voor publicaties over linkse partijen De Centrale (Arbeiders-, Verzekerings- en Depositobank), de in 1904 opgerichte sociaal-democratische
levensverzekeringsmaatschappij die in 1990 opging in Reaal; voor de ARP het Kuyperfonds; voor de KVP het Schaepmanfonds. Zo heeft de zuil op dit punt plaatsgemaakt
voor een soort historiografisch-institutioneel complex waarbij instellingen als partijen,
wetenschappelijke bureaus of congeniale subsidieverschaffende organisaties een belangrijke stimulerende rol spelen bij het faciliteren en publiceren van historisch onderzoek naar een bepaalde partij, dat dan vaak wordt uitgevoerd door historici van
dezelfde (politieke of religieuze) denominatie.
 Deze combinatie van organisatorische betrokkenheid van de partij en persoonlijke
affiniteit van de auteur herbergt risico’s in zich, zoals de zuilgebonden historiografie
heeft aangetoond. Het kan immers leiden tot vergoelijkende of verheerlijkende, althans
sterk subjectieve geschiedschrijving. In de praktijk blijkt dit, zoals reeds vermeld,
vaak erg mee te vallen. De redactie van het mede door de WBS mogelijk gemaakte
boek Honderd jaar sociaal-democratie laat in haar voorwoord weten dat
het hier geenszins een officieel gesanctioneerde partijgeschiedenis betreft… Auteurs noch
redactie hebben zich… laten leiden door gevoelens van nostalgie of door de wens de moeizaam uit haar crisis opkrabbelende PvdA met deze geschiedschrijving een hart onder de
riem te steken.235

Wanneer men leest hoe WBS-medewerker Becker het kabinet-Den Uyl — toch hèt
P. de Rooy, Een ideaal dat ons toelacht? (Amsterdam, 1994) 8.
‘Voorwoord van de redactie’, in: Brinkman, De Keizer, Van Rossem, Honderd jaar sociaal-democratie,
6-7, 6; De Rooy merkte ooit op dat ‘juist aanhangers van de PvdA vaak overdreven over hun partij schrijven
omdat ze vanuit hun socialistische idealen daar teveel van verwachtten’; zie P. Lucardie, ‘Hoe onpartijdig
moet partijgeschiedschrijving zijn?’, HG-nieuws, X (2003) i, 1.
234
235

268

Gerrit Voerman

pronkstuk van de PvdA — vakkundig van zijn glans ontdoet, dan kan men niet anders
dan constateren dat auteurs en redactie in hun kritische benadering zeer zijn geslaagd.
 Ook de historie van de KVP bijvoorbeeld die Bornewasser in opdracht van het laatste
KVP-bestuur schreef, is bepaald geen heldensage geworden; hij schuwt het naar buiten
brengen van ‘de vuile partijwas’ niet.236
Ondanks de in het algemeen kritische houding en het afstand doen van de teleologischdeterministische benadering zijn in sommige partijgeschiedenissen echter nog wel
elementen van het finalistische interpretatiekader van weleer zichtbaar. Soms vloeien
deze inderdaad voort uit een te grote betrokkenheid met het thema. Zo gaf de liberaal
Vonhoff aan het herdenkingsboek dat hij in 1998 bij de vijftigste verjaardag van de
VVD publiceerde, de titel Liberalen onder één dak. Op enigszins annexionistische
wijze beschouwde hij de totstandkoming van de VVD in 1948 als de eenwording van
het Nederlandse liberalisme, alsof er geen contingent vrijzinnig-democraten in de
PvdA was opgegaan en er in 1966 niet weer een links-liberale partij van de grond was
gekomen.237 En in de wetenschappelijke geschiedschrijving van de sociaal-democratie
wordt de SDB niet altijd als een volwaardig onderdeel van die stroming gezien, maar
meer als een prelude, een opmaat. Dit laatste geval lijkt echter niet zozeer door politiekideologische motieven ingegeven — zoals vroeger, toen werd gesproken van ‘oude’
en ‘nieuwe’ beweging — maar heeft meer te maken met de neiging van historici —
met de uitkomsten van het historische proces in het achterhoofd — om de ontwikkeling
van partijen te zien in termen van voorspel, opkomst, bloei, stagnatie of neergang.
Het is in dit genre een gebruikelijk model om overzicht en structuur aan te brengen.238
De betrokkenheid van de auteur bij zijn onderwerp biedt vanzelfsprekend voordelen.
 Kennis van het politieke milieu en de daarbijbehorende mentaliteit door ervan zelf
deel te hebben uitgemaakt, kan zeker bijdragen tot een beter begrip.239 Ingewijden
met kennis van zaken kunnen zich beter inleven, eenvoudiger bepaalde informatie
decoderen, of treffender de sfeer tekenen. Er zijn echter ook zeker risico’s aan de verstehende Methode verbonden; teveel inlevingsvermogen kan immers een kritische
kijk vertroebelen. Affiniteit met een partij en persoonlijke ervaring met de daarmee
verbonden belevingswereld is in ieder geval geen noodzakelijke voorwaarde voor
een kwalitatief hoogwaardige partijgeschiedenis — in tegenstelling tot wat de hierboven reeds aangehaalde historicus Pelt stelt. Hij vindt eigenlijk dat de geschiedenis
van de CPN alleen door een insider — een (gewezen) partijganger — kan worden
geschreven. ‘Je kunt niet voldoende inzicht krijgen in het referentiekader van communisten door lezen alleen, al zit je nog zo lang in de leeszaal van het IISG. Zo blijf
je een buitenstaander die zich geen voorstelling kan maken van de trivialiteit van het
alledaagse leven.’240 Hetzelfde geldt mutatis mutandis ook voor Bornewasser, die
Bornewasser, (On)partijdig?, 15.
Vonhoff, Liberalen onder één dak. VVD. 50 Jaar liberale vereniging, in het bijzonder 7, 21. Zie ook
H. J. L. Vonhoff, ‘De VVD als geestelijke nazaat van de VDB’, in: Voerman, De vrijzinnig-democratische
traditie, 118-121.
238 Te Velde, ‘De val van de partijgeschiedenis’, 247-250.
239 Zie onder meer Bornewasser, (On)partijdig?, 13-14; en Bosscher, ‘Het protestantisme’, 91.
240 W. Pelt, ‘Van partijganger tot buitenstaander. Over geschiedschrijving en betrokkenheid’, in: Over
236
237

De stand van de geschiedschrijving

269

meent dat een partijgeschiedenis beter kan worden geschreven door een geestverwant.
 Een lange vertrouwdheid met een partij — ‘empathie en fundamentele congenialiteit’
— ziet hij als een vereiste voor een juiste weergave van het interne machtsspel of de
ideologische ontwikkeling.241 Een dergelijk rigide standpunt komt erop neer dat de
antropoloog het beste zijn eigen stam kan onderzoeken, omdat dan verwantschap en
invoelingsvermogen het grootst zijn. Op zo’n manier wordt veel geschiedschrijving
onmogelijk: het betekent immers dat alleen die thema’s waarbij de historicus persoonlijk is geïnvolveerd, in aanmerking komen.
Dat het subjectieve element in de hedendaagse partijgeschiedenissen veel minder
vaak voorkomt, heeft vanzelfsprekend te maken met het feit dat deze tak van geschiedbeoefening haar pedagogische en propagandistische opdracht heeft verloren.
Haar zuilgebonden functie is met de zuil verdwenen; partijgeschiedschrijving hoeft
niet langer mensen te motiveren of te inspireren. Aan de verwetenschappelijking en
objectivering van de geschiedschrijving zit echter ook een keerzijde: het bereik van
die partijhistories is flink afgenomen. Waar vroeger velen kennis namen van de epische,
doorleefde en kleurrijke gedenkboeken — het zou de moeite waard zijn te achterhalen
wat hun oplages waren — bestaat het lezerspubliek nu uit slechts enkele duizenden.
 Te Velde heeft op de paradox gewezen dat de verzakelijking van de geschiedschrijving
— die inherent is aan de wetenschappelijke benadering — ‘van de lezer eigenlijk een
steeds grotere betrokkenheid bij het onderwerp vraagt.’242 Het is niet te verwachten
dat deze selecte kring van geïnteresseerden in de toekomst sterk zal groeien. De groep
die uit nostalgische overwegingen betrokken is, zal als gevolg van demografische
ontwikkelingen geleidelijk aan slinken. Gezien het feit dat steeds meer burgers zich
van de partijpolitiek afwenden, lijkt op niet al te veel aanvulling te moeten worden
gerekend. Er is daarmee voor partijgeschiedschrijving een belangrijke doelstelling
bijgekomen: nu zij zich in methodologisch en inhoudelijk opzicht heeft ontworsteld
aan het dictaat van de verzuilde politiek, zal zij in de vorm meer rekening moeten
houden met de eisen van de esthetiek.
het incident van Tjakra Negara. Tevens Jaarverslag over 1998 van de Werkgroep Andere Tijden (Amsterdam,
1999) 28-30, 29.
241 Dit standpunt betrok Bornewasser in zijn bijdrage aan het symposium ‘Balans en perspectief’ op 6
maart 2003; hij was daarmee meer expliciet dan in zijn publicatie (On)partijdig?, 28.
242 Te Velde, ‘De val van de partijgeschiedenis’, 252. Vergelijk De Jong Edz., die wijst op de teloorgang
van de ‘beleving’ in de meer afstandelijke en wetenschappelijk opgezette partijgeschiedschrijving: ‘Zou
er ooit een algemene afgeronde geschiedenis van de S. D. A. P. geschreven worden — dan zou deze de
winst van het overzichtelijke ‘weten’ brengen — en waarschijnlijk het verlies van veel van het stuwend
voelen der vroegere partijgenoten.’ Zie F. de Jong Edz., ‘Woord vooraf’, in: Van Hulst, Pleysier, Scheffer,
Het Roode Vaandel volgen wij, xi-xv, xiii.
 270

Recensies

ALGEMEEN

R. E. V. Stuip, ed., Meer dan muziek alleen. In memoriam Kees Vellekoop (Utrechtse bijdragen
tot de mediëvistiek XX; Hilversum: Verloren, 2004, 375 blz., €25,-, ISBN 90 6550 776 0).
 Het twintigste en laatste deel van de Utrechtse bijdragen tot de mediëvistiek is gewijd aan
Kees Vellekoop, die tot zijn plotselinge dood ten gevolge van een aanrijding op 25 mei 2002
steeds samen met René Stuip de redactie van deze reeks had gevoerd. In dankbare herinnering
aan hem hebben collega’s van binnen en buiten Utrecht en (oud)leerlingen nu deze bundel
gevuld. Zijn leeropdracht was de muziekgeschiedenis vóór 1600, maar daarbij beperkte hij
zich niet tot de muziek alleen (vandaar de titel van deze bundel) maar zocht de interdisciplinaire
samenwerking met literatuurhistorici van het Oudfrans (René Stuip), het Middelnederlands
(Wim Gerritsen in Utrecht en Frank Willaert in Antwerpen), de Germaanse talen (Hermina
Joldersma in Calgary, Canada) en zelfs de talen van Centraal-Azië (Karel van Kooij in Leiden),
met kunsthistorici (Christian Klamt) en historici van de Middeleeuwen (Mayke de Jong, Giselle
de Nie en Bram van den Hoven van Genderen, alle vier in Utrecht). Al deze collega’s zijn met
een artikel in deze bundel aanwezig. Bovendien was hij niet alleen als theoreticus maar ook
praktisch de stimulator van de uitvoeringen van oude muziek en de studie van oude instrumenten,
zoals die onder meer tot uitdrukking zijn gekomen in het jaarlijkse festival oude muziek in
Utrecht. Van deze activiteit getuigen artikelen uit en over de opvoeringspraktijk van Louis
Grijp (liedcultuur, samen met Hermina Joldersma), Gert Oost (orgel, Anglicaanse carols), Frans
de Ruiter (Koninklijk Conservatorium) en Thiemo Wind (hobo en blokfluit). En dan zijn er
natuurlijk nog de beroepsmusicologen in binnen- en buitenland, die samen met de reeds
genoemden tekenen voor de twintig artikelen in deze bundel plus een complete bibliografie
van Kees Vellekoop, samengesteld door musicoloog-bibliothecaris Joost van Gemert.
 Bij de meeste musicologische bijdragen moet de lezer eigenlijk beschikken over een geoefend
muzikaal gehoor, om de met notenbalken toegelichte beschouwingen op hun volle waarde te
kunnen schatten. Aangezien ik daarover niet beschik, zal ik mij beperken tot enkele liturgiegeschiedkundige artikelen. Het uitgeven van liturgische handschriften zoals de vijftiende-eeuwse
Liber Ordinarius van het kapittel van Sint Marie in Utrecht (1996) was een specialiteit van
Kees Vellekoop, en hij werkte ook aan een editie van de ordinarius van de kerk van Sint
Salvator aldaar. Aan dit onvoltooide project is nu een artikel gewijd door Wim Gerritsen en
Gisela Gerritsen-Geywitz, ‘De ordinarius van Sint Salvator. Codicologische en editietechnische
aspecten.’ (87-111) Dit handschrift wordt gewoonlijk gedateerd omstreeks 1380, maar door
zorgvuldige analyse van de codex zelf en de niet-liturgische onderdelen ervan, zoals het
necrologium en de goederenlijst, kan Gisela Gerritsen aannemelijk maken dat het eerder moet
zijn ontstaan en wel omstreeks 1330-1340. Wil men dit handschrift werkelijk ontsluiten en in
druk toegankelijk maken voor een breder publiek, dan wachten de bezorger problemen zonder
tal, waarvan Wim Gerritsen de lezer deelgenoot maakt. Een proeve van teksteditie betreffende
de ‘Dominica in quadragesima’ (zondag in de veertigdaagse vastentijd) is te vinden op de
pagina’s 105-106, vol met afkortingen en verschillende tekstsoorten. Dat is dan nog een eenvoudig voorbeeld.
Dit artikel wordt voorafgegaan door een beschouwing van Calvin M. Bower, ‘The sequence
repertoire of the diocese of Utrecht, enlightened by four Libri Ordinarii of the diocese.’ (5973) Het bisdom Utrecht beschikte in de Middeleeuwen niet alleen over een ordinarius van Sint
Marie en Sint Salvator, maar ook van Sint Maarten (de Dom) en van de parochiekerk van.
