De bijdrage van IT-leveranciers aan informatiebeveiliging
RISICOBEHEER

• AUTOMATISERING

• REGELGEVING

De bijdrage van
IT-leveranciers aan
informatiebeveiliging
Prof. Dr. Ir. R. Paans

1 Inleiding
Het beveiligen van persoonlijke en zakelijke
eigendommen is een zeer oud probleem, waarmee
onze verre voorouders reeds worstelden. De
oudste koningsgraven en piramiden in Egypte,
sommige bijna 3.000 jaar voor onze jaartelling
gebouwd, zijn de nog steeds zichtbare symbolen
van de reeds lang geleden onderkende beveili­
gingsproblematiek. Van oudsher trachtte men
zaken te beschermen die tastbaar en zichtbaar
waren. In de vijftiger jaren van onze eeuw, met de
introductie van de eerste computers, is hieraan een
nieuwe dimensie toegevoegd. Namelijk, hoe
beschermt men een eigendom in de vorm van met
het oog niet waarneembare gegevens en program­
matuur opgeslagen op een magnetisch of optisch
medium of tijdens transport via een kabel of door
de lucht? Deze kunnen worden gemodificeerd of
gekopieerd zonder sporen na te laten. Met de
huidige snelle proliferatie van grote, middelgrote
en kleine computersystemen binnen alle sectoren
van onze maatschappij, inclusief de huiselijke
omgeving, neemt de ernst van deze problematiek
in een hoog tempo toe. Velen die gebruik maken
van de computer of van netwerken ontdekken hoe
kwetsbaar zij worden voor opzettelijke of onop­
zettelijke verstoringen, en hoe zoiets hun eigen
functioneren kan beïnvloeden. Dit kan lopen van
een Raad van Bestuur, die wordt geconfronteerd
met een ernstige fraudezaak door manipulatie van
Prof. Dr. Ir. R. Paans RE was gedurende 10 jaar werkzaam
voor IBM, onder andere als Corporate Programs manager bij
IBM Europa. Sinds 1990 is hij hoogleraar EDP-auditing aan de
Vrije Universiteit en sinds 1994 directeur bij KPMG EDP
Auditors te Amstelveen.
572

digitale gegevens, tot een particulier die wordt
getroffen door een virusinfectie in een persoonlijk
systeem.
 Informatiebeveiliging krijgt in toenemende
mate aandacht binnen de overheid en het bedrijfs­
leven. Hierbij blijkt dat voor de grotere omgevin­
gen met de traditionele mainframe-computers veel
beveiligingsmiddelen en kennis is te verkrijgen.
Maar voor de decentrale omgevingen, met name
voor de persoonlijke werkstations en de daar
gebruikte netwerken, wordt men geconfronteerd
met een gemis aan adequate ondersteuning door de
leveranciers van de apparatuur en programmatuur.
De leveranciers zien de beveiligingsproblematiek
daar primair als een verantwoordelijkheid van hun
klanten. Natuurlijk, tegen additionele prijzen
wordt er wel iets geleverd, maar veelal heeft de
gebruiker de perceptie dat men zelf het wiel dient
uit te vinden.
De toenemende aandacht leidt tot het ontwik­
kelen van standaarden, eventueel binnen de eigen
organisatie, maar bij voorkeur op een meer
overkoepelend niveau. Deze activiteiten bevinden
zich veelal nog in een prematuur stadium, maar de
eerste resultaten beginnen zichtbaar te worden en
een draagvlak te krijgen. In dit artikel worden
enkele voorbeelden besproken, zonder daarbij
uitputtendheid na te streven.
2 De klassieke visie van leveranciers
Bij een kritische beschouwing van de rol van
de leveranciers mag men hun primaire doelstelling
niet uit het oog verliezen. Dat is het leveren van
de mogelijkheid om effectief en efficiënt gegevens
te verwerken en te transporteren. Het zwaartepunt

NOVEMBER 1996

E ! ab

van hun ontwikkelingsactiviteiten is hier van
oudsher op gericht geweest. Zo ging het om de
ontwikkeling van steeds snellere processoren en
grotere geheugens tegen de door de markt gewens­
te lage prijzen, relatief goedkope programmatuur
waarmee men op gebruikersvriendelijke wijze
effectief kan werken, en een betaalbare koppeling
van iedereen aan wereldomspannende netwerken.
 Dat was waar de klant om vroeg en waar de klant
voor betaalde. Dat daarnaast de vertrouwelijkheid,
integriteit en beschikbaarheid moesten worden
gewaarborgd, had bij de klant niet altijd de
hoogste prioriteit. Dit gebrek aan een groot
marktpotentieel en een hoge omzet heeft logischer­
wijs gevolgen voor de prioriteitsstelling van de
leveranciers. De massaverkopen liggen in het vlak
van functionaliteit, terwijl de met beveiligingsap­
paratuur en -programmatuur te behalen omzetten
veelal marginaal zijn.
 2.1 Grote omgevingen
De aandacht van de leveranciers voor informa­
tiebeveiliging is verschillend per omgeving. Zo
ziet men in de markt van de grote omgevingen, de
traditionele mainframes, reeds aan het einde van
de zeventiger jaren een beperkte omslag. Op dat
moment vroegen overheidsinstanties en grote
bedrijven om integriteit als een van de kwaliteits­
kenmerken van hun grote informatiesystemen. Zo
een integriteit vraagt een basis binnen de harde
kern, namelijk de apparatuur en besturingspro­
grammatuur. Op 21 oktober 1981 kwam IBM,
daarbij gedreven door de markt, met een verkla­
ring op dit gebied. Dit was het ‘Statement of MVS
system integrity’, gericht op de computers met het
Multiple Virtual Storage (MVS) besturingssys­
teem. Het luidt:
‘At the time the MVS system control program
became available, it was stated that all known
system-integrity exposures had been removed
from MVS. That statement was based on
IBM's knowledge of system-integrity exposu­
res at that time. Because it is not possible to
certify that any system has total integrity, it
was expected that additional exposures
should come to light. Therefore, it was also
stated that customers’ complaints describing
additional exposures would be accepted.’
Deze nog steeds geldige verklaring bevat een
aantal interessante aspecten. Zo bevestigt men dat
er lekken waren in de beveiliging, die men heeft

NOVEMBER 1996

[fflAB

opgeheven voor zover deze bekend waren bij de
ontwerpers. De formulering impliceert dat men
een - achteraf terecht gebleken - vermoeden had
dat er nog meer lekken bestonden. Daarnaast stelt
men dat geen enkel systeem waterdicht is, hetgeen
gezien de omvang van de besturingssystemen
niemand zal verrassen. Een besturingssysteem van
rond de 20 miljoen machine-instructies, over een
periode van ruim dertig jaar gegroeid dankzij de
inspanning van generaties aan programmeurs, kan
nooit geheel vrij van fouten zijn. Daarnaast is het
luisteren naar klachten van de klanten de enige
echte garantie die wordt gegeven. Zodra een klant
een beveiligingslek tegenkomt en dat gedocumen­
teerd onder de aandacht van de leverancier brengt,
wordt actie ondernomen.
 Bij zo een actie ontstaat een moeilijk dilemma.
Stel dat van het betreffende besturingssysteem er
wereldwijd enige tienduizenden licenties zijn
verstrekt. Daarbij blijkt dat veel van de klanten
wat achter lopen met onderhoud, oftewel te laat tot
veel te laat zijn met het aanbrengen van de door de
leverancier voorgestelde updates van de program­
matuur. Hoe licht men nu deze klanten in dat er
een serieus beveiligingslek is dat reparatie be­
hoeft. Een groot deel van de klanten zit namelijk
nog niet op het onderhoudsniveau dat voor de
reparatie is vereist, en zodra men iets bekend
maakt kunnen mindereerlijke gebruikers misbruik
maken van het gesignaleerde lek. IBM loste dit op
door periodiek de reparaties voor besturingssyste­
men aan de klanten toe te zenden, inclusief de
reparaties voor beveiligingslekken, zonder in
detail bekend te maken voor welk probleem deze
laatste waren bedoeld. Op zich is dit een risico,
aangezien de klant dan de urgentie van het aan­
brengen van de update niet zal onderkennen.
Binnen IBM loste men dit dilemma op via een
apart communicatiekanaal, opgezet door de eigen
beveiligingsdeskundigen, waarbij men de repara­
ties voor lekken classificeerde in een aantal
categorieën, en voor de meest dringende updates
bindende implementatieperioden voorschreef.
Periodiek werd deze lijst met updates en hun
urgentie doorgegeven aan de interne rekencentra,
om zo zorg te dragen voor tijdige implementatie.
 Zo een benadering werkt alleen bij een strak
geleid bedrijf, waar de integriteit en vertrouwelijk­
heid een duidelijke prioriteit hebben bij het
verantwoordelijke management. Als men dit
573

vergelijkt met vele andere organisaties, ziet men
dat het in de lucht houden van bestaande informa­
tiesystemen en het starten van nieuwe systemen
vaak hogere prioriteit heeft dan het nastreven van
het meest recente onderhoudsniveau. Hierbij past
de kanttekening dat sommige organisaties jaren
achter lopen met hun onderhoudsniveau, vooral
doordat hun aandacht op functionaliteit en kosten­
beheersing is gericht. Daardoor komt het aanbren­
gen van reparaties voor lekken in het gedrang, zo
men deze al als urgent onderkent.
Leveranciers zijn niet scheutig met het ver­
strekken van informatie over beveiligingsproble­
men, mede omdat men niet te veel onrust wil
veroorzaken binnen de organisaties van hun
klanten. Daarnaast speelt het dilemma dat ver­
strekte informatie kan worden misbruikt door
kwaadwilligen, met name bij die systemen waar
de systeembeheerders de bekendgemaakte lekken
nog niet hebben kunnen sluiten.
2.2 Decentrale omgevingen
De laatste jaren hebben de decentrale omgevin­
gen een gigantische groei doorgemaakt. Bijna
iedere organisatie kent intem een spinnenweb van
Local Area Networks (LANs), gekoppeld via Wide
Area Networks (WANs) en met vele verbindingen
naar van alles en nog wat. Overal ziet men lokale
gegevensopslag- en verwerkingeenheden, de
servers, en grote aantallen lokale werkstations. Dit
wordt aangevuld met vele draagbare laptops,
uitgerust met steeds grotere schijfeenheden, en
imposante aantallen modems om via telefoonlijnen
verbindingen op te bouwen. Voor de hiermee
ontstane olievlek aan beveiligingsproblemen weet
nog niemand een goede oplossing.
 Een van de meest urgente problemen wordt
veroorzaakt door het draagbare karakter van de
moderne systemen. Een bureaumodel werkstation
kan zo worden opgepakt, inclusief alle daarin
opgeslagen gegevens. Hetzelfde geldt voor de
laptops, die men vaak onbeheerd op bureaus, in
auto’s of thuis ziet rondslingeren. Soms zitten
deze systemen boordevol met gevoelige gegevens
in de vorm van vertrouwelijke documenten en
persoonsgebonden informatie. Men zou verwach­
ten dat de leveranciers deze problematiek onder­
kennen, en al deze systemen uitrusten met gedegen
versleutelmechanismen en authenticatietechnie57 4

ken, maar niets is minder waar. Binnen de over­
grote meerderheid der organisaties worden deze
systemen gebruikt zonder enige vorm van beveili­
ging of met ten hoogste een eenvoudig te breken
wachtwoord bij het inschakelen. De gevolgen
waren voorspelbaar. Momenteel worden veel van
deze systemen of de bijbehorende opslagmedia
(CD’s, diskettes, enz.) gestolen en niemand weet
wat er daarna met de gevoelige gegevens gebeurt.
Hooguit als het diskettes van een officier van
justitie betreft, komt deze informatie na onduide­
lijke omwegen prominent in het nieuws. Maar veel
meer informatie verdwijnt in een grijs circuit,
waarbij men naar de wijze van gebruik (of mis­
bruik) slechts kan gissen.
 Door gebrek aan een basisbeveiliging binnen
deze draagbare systemen, op een voldoende hoog
niveau van effectiviteit, moeten de klanten nu zelf
op zoek naar aanvullende beveiligingsapparatuur
en/of -programmatuur. Dit vereist een selectie­
proces, extra kosten en training, en een proces van
het bewustmaken van de gebruikers. Deze moeten
worden aangemoedigd de overhead voor het
beveiligen te accepteren, en inderdaad alle gevoe­
lige informatie te beschermen via bijvoorbeeld
versleuteling. Zolang deze vorm van beveiliging
optioneel is en door de gebruiker als een vermijd­
bare last wordt ervaren, mag men geen te hoge
verwachtingen hebben. Voor de leveranciers ligt
hier nog een terrein braak, om deze decentrale
systemen standaard met een afdwingbaar beveiligingsmechanisme uit te rusten om zo de risico’s
van ongewenste onthulling van gevoelige informa­
tie bij diefstal van draagbare systemen te minima­
liseren. De techniek bestaat en is relatief goed­
koop in te passen, maar commerciële overwegin­
gen vormen momenteel blijkbaar nog een te hoge
drempel.
Een ander minder ernstig, maar wel irritant,
probleem vormen de virus-programma’s. Dit zijn
zichzelf reproducerende programma’s die zichzelf
nestelen in programma’s of zelfs in elektronische
documenten, en via diskettes en netwerken met uit
te wisselen programma’s en gegevens mee reizen.
Indien de persoonlijke werkstations en laptops in
een bedrijf eenmaal zijn besmet, is het een kostba­
re en tijdrovende operatie alle kopieën van zo een
virus-programma op te sporen en te elimineren.
Bij het lezen van vakbladen zoals Computer Fraud
& Security van Elsevier Science Ltd wordt men

NOVEMBER 1996

E ! ab

steeds weer verrast door de inventiviteit die de
ontwerpers van virussen tonen, en het feit dat het
steeds moeilijker wordt om niet met deze onge­
wenste producten te worden geconfronteerd.
 3 Standaarden
Informatiebeveiliging is een combinatie van
technische maatregelen in de vorm van apparatuur
en programmatuur, en organisatorische maatrege­
len. Het een kan niet zonder het ander. Men zal
via het verstrekken van richtlijnen, bewustwording
en training de gebruikers moeten bewegen om de
technische maatregelen op de juiste wijze te
gebruiken. Inmiddels wordt binnen een aantal
organisaties gewerkt aan standaarden voor infor­
matiebeveiliging, zoals op wereldwijd niveau
binnen 1-4, op Europees niveau binnen European
Security Forum (ESF) en in Nederland binnen het
Overlegorgaan Technische Beveiligingsstandaarden. Daarnaast worden ‘best practices’ vastge­
legd, bij voorkeur gedragen door een aantal
toonaangevende organisaties als een breed geac­
cepteerde standaard.
 3.1 Code voor informatiebeveiliging
Een voorbeeld van een document bedoeld als
leidraad voor beleid en implementatie is de
Engelse ‘Code of practice for information security
management’, uitgebracht als British Standard BS
7799 (1995). Deze is op basis van praktijkerva­
ringen met informatiebeveiliging opgesteld dooi­
de Engelse overheid (Department of Trade and
Industry) en het bedrijfsleven, zoals onder andere
Shell, Unilever en Sema Groep. Via het ministerie
van Economische Zaken is een Nederlandse
vertaling gerealiseerd. Deze wordt door het NNI
(1994) uitgebracht onder de naam ‘Code voor
informatiebeveiliging’. Ondanks kritieken op de
soms beperkte en soms te vergaande diepgang, is
dit boekwerk een praktisch hulpmiddel met een
groot aantal aandachtspunten, op een bruikbare
wijze gerangschikt (zie ook Roos Lindgreen,
1996, pp. 110-120). Het bespreekt de opzet van
een beveiligingsbeleid, de beveiligingsorganisatie
en het toezicht. Daarnaast geeft het richtlijnen
voor het classificeren en beheren van bedrijfsmid­
delen, inclusief gegevens, fysieke en logische
toegangsbeveiliging, en ontwikkeling en onder­
houd van systemen. Het belangrijkste nadeel is dat
de toonzetting toch enigszins is gericht op de

NOVEMBER 1996

EBab

grootschalige omgevingen en er geen duidelijk
onderscheid wordt gemaakt naar wat men op
realistische wijze binnen de kleinschalige omge­
vingen dient te realiseren.
 Deze leidraad is vooral bedoeld voor de
beveiligingsfunctionarissen, die namens de
organisatie de risico-analyse uitvoeren en een
balans zoeken voor de voor te schrijven maatrege­
len. Zij dienen lijnmanagement te adviseren over
een consistent beleid voor informatiebeveiliging,
zonder dat iedere manager zelf naar een lokale
oplossing moet zoeken. Bij zo een beleid dient
men een voor de organisatie passende balans te
vinden tussen enerzijds het belang van de syste­
men en gegevens (de waarde) en de werkelijke
risico’s, en anderzijds de verzameling te treffen
maatregelen (de kosten). Hierbij dient men te
grote risico’s door onvoldoende maatregelen en te
hoge kosten door een overmaat aan maatregelen te
vermijden.
 3.2 Technische beveiligingsstandaarden
In 1992 is IBM Corporation een interne
werkgroep gestart om de ‘best practices’ met
betrekking tot informatiebeveiliging op papier te
zetten. Dit vond plaats onder verantwoordelijkheid
van de vice-president voor Information & Tele­
communication Services (I&TCS). In deze werk­
groep hadden beveiligingsdeskundigen zitting
vanuit alle regio’s. Vanuit hun ervaring hebben zij
twee documenten samengesteld die vergelijkbaar
zijn met de bovengenoemde ‘Code of practice for
information security management', namelijk de
IBM-standaarden I&TCS 200 voor mainframes en
middelgrote systemen, en I&TCS 201 voor
decentrale omgevingen. Naast de algemene
richtlijnen voor informatiebeveiliging, stelden de
automatiseringsdeskundigen een reeks van appen­
dices samen met een vertaling van de regels naar
instellingen binnen de specifieke besturingssyste­
men. Dat zijn onder andere voor de mainframes
Multiple Virtual Storage (MVS), Virtual Machine
(VM) en Customer Information Control System
(CICS). Voor de middelgrote omgevingen is dat
Operating System/400 (OS/400), en voor decen­
traal onder andere AIX/6000 (IBM-variant op
Unix) en OS/2 LAN Server. De appendices
vormden een soort kookboek voor de systeembe­
heerders met eenduidige richtlijnen over hoe alle
opties van de besturingssystemen en de logische
575

toegangsbeveiliging moesten worden ingesteld om
veilige omgevingen te verkrijgen. Daarnaast
dienden deze documenten als basis voor de
controleprogramma’s van de EDP-auditors. Dit
had als voordeel dat de systeembeheerders vooraf
de normen van de EDP-auditors kenden, en hun
systemen en organisaties zo konden inrichten dat
zij een redelijke kans hadden op een goedkeurende
verklaring. Na accordering door de vice-president
werden deze regels wereldwijd veiplicht gesteld
voor de interne rekencentra en voor de overige
automatiseringsactiviteiten binnen IBM.
 Binnen Nederland is naar voorbeeld van deze
IBM-aanpak een overeenkomstige werkgroep
opgericht. Dit is het Overlegorgaan Technische
Beveiligingsstandaarden (OTB), waarin een
aantal interne accountantsdiensten en beveiligingsdeskundigen van overheidsinstanties en uit
het bedrijfsleven participeren. Gezamenlijk
bundelen zij hun kennis om implementeerbare
standaarden te ontwikkelen, die enerzijds zijn
bedoeld als een richtlijn voor de systeembeheer­
der, en anderzijds een basis vormen voor de
controle-aanpak van de interne en externe EDPauditors. Inmiddels zijn de ‘exposure drafts’
verschenen van de OTB-standaard (1996) ‘UNIX’
en de OTB-studie (1996) ‘Internet’, die na ont­
vangst van alle review-commentaren in het najaar
in een definitieve versie worden uitgebracht. Deze
documenten zijn een aanvulling op datgene wat de
leveranciers van apparatuur en programmatuur
leveren. Dat betreft de producten, die ieder op zich
een groot aantal vrijheidsgraden kennen voor de
instelling van de beveiligingsopties. De leveran­
ciers documenteren de opties, maar geven nauwe­
lijks aan welke combinaties men hoe moet instel­
len om het gewenste niveau van beveiliging te
bereiken. In dit kader vormen deze boekwerken
een goede aanvulling, omdat zij voorkomen dat
ieder bedrijf zelf het wiel moet uitvinden. Daar­
naast geeft het de systeembeheerders een warm
gevoel, omdat zij gebruik kunnen maken van
kennis van andere instanties en niet meer zelf
hoeven te investeren in het opbouwen van die
ervaring.
 3.3 Industrie standaarden
Een van de bekendste en breed geaccepteerde
industriestandaarden voor informatiebeveiliging is
het ‘orange book' van het Amerikaanse Depart­
576

ment of Defense (1983). Ondanks de inmiddels
hoge leeftijd van dit boek, is de visie van de
auteurs vandaag nog steeds relevant en toepas­
baar. De richtlijnen hebben betrekking op de
‘trusted computing base’ (TCB), de kern van ieder
informatiesysteem. Deze bestaat uit de apparatuur,
het besturingssysteem en de logische toegangsbe­
veiliging. In feite wordt hiermee een keurmerk
gegeven, na toetsing aan de in het boek genoemde
nonnen. Er zijn een aantal klassen gedefinieerd op
verschillende niveaus van vertrouwelijkheid en
integriteit, waarvan de belangrijkste de klassen C2
en BI zijn. Bij C2 (discretionary access control) is
er sprake van vrijwillige beveiliging, waarbij het
systeem de opties biedt en de houders van de
gegevens deze opties kunnen gebruiken om hun
gegevens en programmatuur te beveiligen. Bij BI
(mandatory access control) is sprake van afge­
dwongen beveiliging, waarbij de beveiligingsfunc­
tionaris alle gebruikers en gegevens classificeert,
en zo de mogelijkheden van de houders beperkt.
Hierbij kunnen de houders alleen die personen
toegang verstrekken tot hun gegevens die daartoe
door de beveiligingsfunctionaris zijn geautori­
seerd.
In de loop der tijden is er ook een Europese
variant op het orange book samengesteld onder
verantwoordelijkheid van de EEG. Dit is Informa­
tion Technology Security (ITSEC), die echter
nooit de status van het orange book heeft gekre­
gen. Momenteel is er sprake van een Amerikaanse
en Europese samenwerking om gezamenlijk de
opvolger van deze industriestandaard samen te
stellen (zie Computer Fraud & Security, mei
1996).
 Een beperking van deze standaarden is dat zij
alleen betrekking hebben op het product zoals dat
door een leverancier wordt geleverd. Men kan dit
vergelijken met KEMA-keur voor elektra: indien
een contrasteker is goedgekeurd door KEMA weet
men dat deze aan bepaalde normen voldoet. Laat
men deze echter dagen in de regen buiten liggen,
zal er toch kortsluiting optreden. Hetzelfde geldt
voor een TCB-keurmerk. Het product is goed,
maar het is een open vraag hoe de systeembeheer­
ders en de gebruikers hiermee omgaan. Via de
toepassingprogrammatuur, de netwerken, de
instellingen, het gebruik van opties en de organi­
satie kan het basisproduct op een totaal andere
manier worden gebruikt dan de bedoeling was van

NOVEMBER 1996

IfflAB

de ontwerpers, waardoor de effectiviteit van de
beveiliging geweld kan worden aangedaan. In dit
kader vormen de Code of practice en de technische
beveiligingsstandaarden een goede aanvulling op
zo een industrie-keurmerk. Met een combinatie
wordt zowel het basisproduct als het gebruik
geadresseerd.
4 Ter afsluiting
Informatiebeveiliging is en blijft een uitdagend
vakgebied. Enerzijds door de snelle ontwikkelin­
gen in informatietechnologie en de daaruit voort­
vloeiende bredere integratie van automatisering en
datacommunicatie in onze maatschappij. Ander­
zijds door de uitbreiding van de mogelijkheden tot
beveiliging en de toenemende aandacht en onder­
steuning voor het opstellen van standaarden en
richtlijnen. Daaraan is gekoppeld de ruime belang­
stelling voor het vak EDP-auditing, hetgeen onder
andere blijkt uit de grote belangstelling voor de
postdoctorale EDP-auditopleidingen aan de VU,
Erasmus en KUB. en de sterke groei in EDPauditafdelingen binnen de accountantskantoren en
de interne accountantsdiensten. Uiteindelijk zijn

NOVEMBER 1996

IfflAB

de EDP-auditors de experts bij uitstek die op de
werkvloer dagelijks aandacht besteden aan
informatiebeveiliging en veelal het voortouw
nemen bij het initiëren van standaardisatie- en
certificatie-activiteiten.
 LITERATUUR
British Standard BS 7799, (1995), Code of practice for infor­
mation security management, British Standards Institution,
Londen.
Department of Defense, (1983), Trusted computer system
evaluation criteria, document CSC-STD-001-83, USA.
NNI, (1994), Code voor informatiebeveiliging, een leidraad
voor beleid en implementatie, Nederlands Normalisatieinstituut.
OTB-standaard, (1996), Unix (concept), Overlegorgaan
Technische Beveiligingsstandaarden (verkrijgbaar via KPMG
EDP Auditors, Amstelveen).
OTB-studie, (1996), Internet (concept), idem.
Roos Lindgreen, E.E.O., (1996), A sense of secureness,
approaches to information security, proefschrift Techni­
sche Universiteit Delft.
577.
