De Nederlandse casus: Een Politiek gevecht om de Grondwetsherziening
DE NEDERLANDSE CASUS: EEN POLITIEK GEVECHT OM DE GRONDWETSHERZIENING
Dr Jan Pelle Erasmus Univeristeit Rotterdam
1

Inleiding

Zonder een stevige empirische grondslag is wetenschappelijke kennis over het ontstaan van
grondwetten in de nationale en internationale context te vergelijken met theoretisch
drijfzand. Een wetenschappelijk verhaal moet zowel theoretisch als empirisch zijn. Daarom
zal in dit artikel de politieke geschiedenis van Hoofdstuk 1 van de Nederlandse Grondwet
van 1983, getiteld Grondrechten, worden gepresenteerd als een theoretisch relevante casus.
De Nederlandse casus demonstreert in de eerste plaats de langdurige politieke strijd die
geleid heeft tot de Grondwet van 1983, in het bijzonder de catalogus van klassieke en sociale
grondrechten (Hoofdstuk 1 van de Grondwet van 1983). Het theoretische perspectief van
wetenschappelijke interventie, in dit geval de staatsrechtswetenschap, blijkt van belang te
zijn met betrekking tot kennis over het ontstaan van grondwetten.
Daarnaast toont de Nederlandse casus ook hoe de wisselwerking tussen de nationale en de
internationale context vorm heeft gekregen tijdens de strijd om Hoofdstuk 1 van de
Grondwet van 1983. Een overwegend indentieke habitus van staatsrechtswetenschappelijke
interventie was kenmerkend voor alle relevante politieke actoren op het nationale niveau.
Hoe werden deze betrokkenen nu beïnvloed door de internationale context? Het artikel sluit
af met enkele empirisch-theoretische lessen.
2

De totstandkoming van Hoofdstuk 1 van de Nederlandse Grondwet van 1983

De geschreven Nederlandse Grondwet kan een rigide Grondwet genoemd worden. De
Grondwet herzien is in Nederland geen sinecure. Zo heeft de wijzigingsprocedure plaats in
twee lezingen en moet er bij de tweede lezing een twee-derde meerderheid zijn in beide
Kamers van het Parlement (Tweede en Eerste Kamer van de Staten-Generaal) om de

P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

2
Nederlandse Grondwet te veranderen. In 1983 werd deze zware politieke klus geklaard.
 Sindsdien opent de Nederlandse Grondwet met een pontificaal hoofdstuk, getiteld
Grondrechten. Hoofdstuk 1 omvat de catalogus van klassieke en sociale grondrechten, van
het trotse gelijkheidsbeginsel en het verbod op discriminatie1 tot en met de gekoesterde
bepalingen over het onderwijs.2

De totstandkoming van Hoofdstuk 1 was echter geen operatie in isolatie. Onmiskenbaar
voltrok zij zich in de context van een meeromvattend politiek proces: het streven naar een
algehele herziening van de Grondwet. Hoe langdurig was nu deze politieke strijd om de
grondwetsherziening! Tussen 1945 en 1983 werden op het politieke toneel in Nederland
talrijke relevante inititiatieven genomen. Hoofdstuk 1 (Grondrechten) blijkt – achteraf
beschouwd - het pronkstuk te zijn van het politieke proces dat leidde tot de Nederlandse
Grondwet van 1983:

in 23 artikelen kregen de klassieke en sociale grondrechten op

systematische wijze een prominente plaats, bestaande grondrechten werden uitgebreid en
nieuwe grondrechten zijn opgenomen in de Grondwet. Bovendien voorzag de Nederlandse
grondwetgever deze grondrechten in algemene zijn van spraakmakende interpretaties,
bijvoorbeeld voor wat betreft de werkingssfeer (de horizontale werking) en de
beperkingsmogelijkheden van grondrechten.
Gebaseerd op een variëteit aan historische bronnen vanaf 19453 heb ik de totstandkoming
van Hoofdstuk 1 van de Nederlandse Grondwet van 1983 gereconstrueerd. Hoe is dit
belangrijke hoofdstuk nu tot stand gekomen? Allereerst is het de vraag hoe dit bijzondere
politiek-historisch proces moet worden begrepen. Historische waarheid over historische
werkelijkheid, zo luidt mijn opvatting, manifesteert zich in een theoretisch standpunt. Zo'n
theoretisch standpunt is wat Max Weber ooit noemde een 'Gedankenbild' of 'Idealtypus'.
Gebruik makend van de 'Idealtypus' als een analytische constructie zou ik de nadruk willen
leggen op de functionele relatie tussen kennis, gezag en macht: wetenschap als macht.
1
2
3

A 1 van de Nederlandse Grondwet van 1983.
Het politiek kleurrijke a 23 van de Nederlands Grondwet van 1983.
 Zoals archieven van departementen, politieke partijen en politici, interviews met sleutelfiguren en
literatuur.
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

3
Experts

(i.c.
ambtenaren,

leden

van

staatscommissies,

regeringscommissaris,

staatsrechtelijke adviseurs, parlementaire fractiespecialisten en ministers) zijn aldus de
politieke actoren in de strijd om de Nederlandse Grondwet van 1983. Het politiek proces
wordt verbeeld als een machtsstrijd. Wetenschappelijke kennis en wetenschappelijke gezag
kunnen in dit machtsspel figureren als vitale hulpbronnen. Door het meer of minder
weloverwogen aanwenden van deze hulpbronnen door sommige actoren wordt het
(voornemen tot) handelen van één of meer andere actoren getroffen, daar allen dezelfde
habitus hebben in dit specifieke veld van menselijk handelen, namelijk de habitus van
wetenschappelijke interventie.
Wetenschappelijke interventie betekent meer concreet dat een kleine groep van experts het
'politieke' probleem (i.c. de herziening van de grondwettelijke grondrechten) behandelt als
een 'wetenschappelijk' probleem. De deskundigen zijn er aan gewend om het 'probleem' te
definiëren, op te lossen of te bediscussiëren binnen de eigen wetenschappelijke discipline.
De experts communiceren zo op een 'normale' manier in hun eigen esotherische taal en tonen
diep respect voor relevante wetenschappelijke kennis en gezag.
handelen is geïnstitutionaliseerd in deze context.
Functioneel-rationeel

De institutionalisering van

wetenschappelijke interventie bevestigt dan de afhankelijkheid ofwel de machtsrelatie tussen
'de gevestigden' (de experts) en 'de buitenstaanders'.
De

genoemde

historische

bronnen

zijn

in

dit

theoretische

gezichtspunt

van

'staatsrechtswetenschap als interventiewetenschap' geïnterpreteerd. Wat kan nu worden
geconcludeerd met betrekking tot de totstandkoming van Hoofdstuk 1 van de Nederlandse
Grondwet 1983? Drie conclusies kunnen worden gepresenteerd.
2.1

Staatsrechtswetenschap

als

interventiewetenschap

werd

in

Nederland

geïnstitutionaliseerd ten behoeve van de grondwetherziening
In 1963 werd in het Nederlandse openbaar bestuur de staatsrechtswetenschap als
interventiewetenschap geïnstitutionaliseerd. Het Ministerie van Binnenlandse zaken stelde
een gloednieuwe afdeling Grondwetszaken in, bedoeld om de constitutionele expertise te
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

4
bundelen.
 De ontwerpers van dit idee wensten een 'Wahlverwandschaft' tussen de

staatsrechtswetenschap en de politiek om zo de grondwetsherziening voor te bereiden. De
afdeling moest een uniek 'wetenschappelijke laboratorium' en een 'kennisbank' worden voor
alle constitutionele zaken. Tussen 1963 en 1983 maakte de afdeling Grondwetszaken deze
ambitie inderdaad waar.
Naast deze speciale afdeling creëerde de minister van Binnenlandse Zaken ook een
informeel 'Hooglerarenberaad'. In het begin van de jaren zestig debatteerden bekende
Nederlandse professoren in het staatsrecht regelmatig met rijksambtenaren over de geplande
grondwetsherziening.
Toonaangevende academische staatsrechtsgeleerden maakten

bovendien deel uit van de staatscommissie-Cals/Donner.
In de periode 1968-1971

rapporteerde deze staatscommissie aan de regering over de grondwetsherziening. Tenslotte
werd D Simons, professor in het staatsrecht, in 1971 benoemd tot regeringscommissaris voor
de grondwetsherziening. Tussen 1971 en 1983 was Simons, samen met leden van de
afdeling Grondwetszaken, de drijvende kracht achter het proces dat leidde tot de Grondwet
van 1983. Zowel binnen als buiten het parlement verwierf hij een indrukwekkende reputatie
van expertise.
2.2

Een overwegend identieke habitus van staatsrechtswetenschappelijke interventie
was kenmerkend voor alle personen die betrokken waren bij de totstandkoming
van Hoofdstuk 1 sinds de jaren zestig

Kenmerkend voor de Nederlandse habitus (van staatsrechtswetenschappelijke interventie) in
die tijd was zowel de interesse in wetenschappelijke politiek als de hoge achting voor kennis
en gezag op het gebied van het staatsrecht. Een staatsrechtsgeleerde had een hoge sociale
status in dit specifieke veld van ambtenaren, commissieleden, regeringscommissaris,
staatsrechtelijke adviseurs, parlementaire fractiespecialisten en ministers.
 Bovendien

spraken alle betrokkenen dezelfde taal: de wetenschappelijke taal van het staatsrecht. Ze
behoorden tot een elite omdat ze de 'correcte' rechtstaal beheersten. 'Problemen' inzake de
grondrechten werden zo veelal beschouwd als 'juridisch-technische' problemen en
oplossingen en onenigheden werden uitgedrukt in het wetenschappelijke vocabulaire van het
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

5
staatsrecht. Staatsrechtelijke argumentaties telden; de partijpolitieke achtergrond van de
actoren of de partijpolitieke samenstelling van een Nederlands coalitiekabinet was zo goed
als irrelevant. De experts, relatief beperkt in aantal, waren uitermate geïnteresseerd in de
vernieuwing van de grondwettelijke grondrechten. Zij traden met elkaar in debat over de
kleinste details. Het kon zelfs gebeuren dat rechtswetenschappelijke debatten in universitaire
kring (bijvoorbeeld over de horizontale werking, het systeem van beperkingen, de vrijheid
van meningsuiting of rechterlijke toetsing) werden voortgezet op het niveau van politiekambtelijke besluitvorming van de Nederlandse rijksoverheid, en vice versa; het was één
debat.
2.3

Het debat over de vernieuwing van grondrechten in de Grondwet was een
politiek debat, ook al werd het exclusief in staatsrechtelijke termen gevoerd

In het Nederlandse staatsrechtelijke discours manifesteerde het 'politieke' aspect, conceptueel
gerelateerd aan macht, zich in teksten zoals de Proeve van een Nieuwe Grondwet uit 1966
(een compleet uitgewerkte nieuwe Grondwet, opgesteld door ambtenaren en bedoeld om een
maatschappelijk debat uit te lokken), in rapporten van de staatscommissie-Cals/Donner, in de
wetsvoorstellen en in de Memories van Toelichting. Deze teksten drukten in de terminologie
van het staatsrecht normatieve politieke standpunten uit: over de aard van een Grondwet en
van grondrechten; over de verdeling van bevoegdheden, bijvoorbeeld de bevoegdheid om
beperkingen aan te brengen op grondrechten of de bevoegdheid om wetten te toetsen aan de
Grondwet;

over de grondrechten die burgers toekomen;

grondrechten, enzovoort.
 over rechtswerking van de

Deze standpunten hadden betrekking op de 'goede'

machtsverhouding tussen de burgers en de staat en dus maakten de auteurs van de
bovenvermelde teksten politieke keuzes.
Daarnaast manifesteerde het politieke aspect zich ook in de poging om politieke waarden te
realiseren door middel van een grondwetsherziening.
Leden van de afdeling

Grondwetszaken (Ministerie van Binnenlandse Zaken) maakten deel uit van een
wetenschappelijk interventieteam. Zij waren de 'constitutional engineers' in het Nederlandse
openbaar bestuur. Ze belichaamden het functionele rationele handelen, maar in de zestiger
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

6
jaren was dit handelen ingebed in een specifieke politieke waarde, namelijk de waarde van
massale participatie in het politieke proces. De bovengenoemde Proeve van een Nieuwe
Grondwet was hun juridisch-technisch vehicle om een maatschappelijk debat te initiëren
over de grondwetsherziening.
Meer in het algemeen probeerden alle leden van een

bijzondere Nederlandse 'epistemische gemeenschap' (dat wil zeggen alle personen die
betrokken waren bij de totstandkoming van Hoofdstuk 1 van de Grondwet) om nobele, maar
betwiste politieke waarden te realiseren, zoals participatie, vrijheid, rechtvaardigheid,
gelijkheid en solidariteit.
Zij werkten aan een nieuwe grondwettelijke catalogus van

grondrechten, bij uitstek een politieke waardenbasis verhuld in een juridisch jasje.
 Ten derde manifesteerde het 'politieke' zich in de wijze waarop het debat over de
vernieuwing van de grondrechten in de Grondwet werd gevoerd. Staatsrechtelijke kennis en
staatsrechtelijk gezag vormden vitale hulpbronnen in de politieke strijd om de Nederlandse
Grondwet van 1983. Door al dan niet bewust gebruik te maken van deze hulpmiddelen
beïnvloedden één of meer actoren het (voornemen tot) handelen van één of meer andere
actoren. Het wijzigen van de Nederlandse Grondwet was een argumentatief duel, maar
niettemin een strijd om macht. Een (staatsrechterlijk) taalspel is altijd een machtsspel. Om
het bekende aforisme van Von Clausewitz te parafraseren: in een epistemische gemeenschap
kan menselijk handelen, gedreven door wetenschappelijke interventie, worden beschouwd
als de voortzetting van een politiek conflict met andere middelen.
Het theoretische perspectief van staatsrechtwetenschappelijke interventie, zo kan worden
geconcludeerd, is een waardevol gezichtspunt om het verhaal over de totstandkoming van
Hoofdstuk 1 van de Nederlandse Grondwet van 1983 te vertellen. Staatsrechtswetenschap
als interventiewetenschap werd geïnstitutionaliseerd en sinds de zestiger jaren was een
overwegend identieke habitus van staatsrechtswetenschappelijke interventie kenmerkend
voor alle betrokkenen bij de totstandkoming van Hoofdstuk 1. Door middel van deze
habitus van wetenschappelijke interventie konden de leden van een bepaalde epistemische
gemeenschap macht uitoefenen.
Het theoretische gezichtspunt van wetenschappelijke

interventie bleek een vruchtbaar perspectief te zijn om de totstandkoming van Hoofdstuk 1
van de Nederlandse Grondwet van 1983 te reconstrueren.
 P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

7

3

De Nederlandse internationale context

De volgende vraag is hoe deze nationale politieke spelers beïnvloed werden door de
internationale context. De beschrijving van het Nederlandse politieke proces (tussen 1945 en
1983) leerde mij dat er niet zoiets bestond als 'de' internationale context in verband met de
vernieuwing van de grondrechten. In plaats daarvan waren er (meerdere) 'contexten'. Dat
wil zeggen: in de hierboven beschreven Nederlandse casus kunnen vier internationale
'feiten' worden beschouwd als de invulling van 'de' internationale context. Onderscheiden
kunnen worden:

(a) de context van de koloniale erfenis;
(b) de context van gepercipieerd internationaal gevaar;
(c) de context van internationaal recht en
(d) de context van de elders toegepaste organisatie van een grondwetsherziening.
Deze internationale `feiten' bleken politiek relevant, hoewel niet altijd in dezelfde mate.
Wat bedoel ik precies met politiek relevant? In relatie tot het ontwerpen van Grondwetten
moeten deze internationale 'feiten' worden beschouwd worden als 'politieke hulpbronnen'.
Een politieke hulpbron is een middel waarmee een (nationale) actor zowel zijn eigen
handelen kan rechtvaardigen als het gedrag van andere nationale actoren kan beïnvloeden.
Door internationale 'feiten' te gebruiken kunnen één of meer nationale actoren het
(voornemen tot) handelen van één of meer andere nationale actoren beïnvloeden. In dat
geval gebruiken degenen die invloed willen uitoefenen de internationale context als het
politiek kapitaal om de anderen te overtuigen, uit te dagen, te bedreigen of te inspireren.
In de Nederlandse casus werden vier internationale 'feiten' gevonden.
Nederlandse internationale contexten te illustreren.
 P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

Laat me de

8
De context van koloniale erfenis
Nederland heeft een koloniaal verleden. Nederlandse burgers woonden niet enkel in het
Europese vaderland, maar ook in landen als Indonesië, Suriname en een aantal Caribische
eilanden. Heeft het Europese vaderland dan de verplichting om haar grenzen open te stellen
voor alle Nederlandse burgers? Hebben alle Nederlandse burgers (de Nederlandse burgers
van Suriname, de Antillen, enzovoort inbegrepen) dan het onbeperkte grondwettelijke
grondrecht op toelating tot het Europees grondgebied? Of geldt voor hen slechts een beperkt
constitutioneel recht?

Tussen 1945 en 1983 waren de politieke actoren (betrokken bij de herziening van de
Nederlandse Grondwet) het hierover oneens, soms zelfs zeer grondig oneens. Sommigen
zeiden dat we de gevolgen van onze koloniale erfenis moesten aanvaarden. Wat hen betrof
zouden in de herziene Nederlandse Grondwet (de vigerende Grondwet zweeg over het recht
op toelating) alle Nederlandse burgers toegelaten worden tot Nederland.
Anderen

daarentegen zeiden te vrezen voor de sociale en juridische problemen van onbeperkte
toelating. In het beste geval zou er sprake kunnen zijn van een beperkt grondrecht: enkel
Nederlandse burgers, territoriaal behorend tot Nederland, zouden toegelaten worden. In de
beslissende fase van de besluitvorming besloot WF de Gaay Fortman (Minister van
Binnenlandse Zaken) in de jaren zeventig om terug te vallen op een reeds bestaande bepaling
in de Nederlandse Grondwet. Deze bepaling luidde: "De wet regelt de toelating en de
uitzetting van vreemdelingen".
Volgens de minister maakte deze bepaling het reeds

mogelijk om een toelatingsregeling in te voeren. Zijn interpretatie werd tenslotte aanvaard.
Daarom rept de Nederlandse Grondwet van 1983 met geen woord over het onbeperkte of
beperkte grondrecht op toelating voor Nederlandse burgers.
 In de Nederlandse context van koloniale erfenis ontstond een politiek conflict over de
noodzaak en de inhoud van het grondwettelijke grondrecht op toelating. Dit conflict heeft
echter niet geleid tot een tekstuele verandering van de Nederlandse Grondwet.
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

9
De context van gepercipieerd internationaal gevaar

De communistische machtsovername van het bewind in Praag (1948) had een schokkend
internationaal effect. Volgens een Nederlandse politieke meerderheid zou het communisme
krachtig moeten worden bestreden. In de jaren vijftig betekende de Nederlandse 'koude
oorlog' tegen het communistische 'rode gevaar' onder meer de uitsluiting van de
Communistische Partij Nederland (CPN) van de staatscommissie-Van Schaik (in de periode
1950-1954 rapporteerde deze staatscommissie aan de regering over de grondwetherziening).
De Nederlandse Ministerraad besloot in 1950 dat het misbruik van de grondrechten (de Raad
bedoelde 'misbruik' door communisten) besproken moest worden in de in te stellen
staatscommissie-Van Schaik en dus waren alle politieke partijen welkom in de commissie
behalve de CPN.
De bestrijding van het communisme betekende in de jaren vijftig ook de controversiële
poging (hoofdzakelijk geïnitieerd door de machtige Nederlandse Katholieke Volkspartij) om
bijzondere beperkingen op de persvrijheid aan te brengen. CPM Romme (de politieke leider
van de Nederlandse Katholieken) riep op tot een morele kruistocht tegen het communistisch
kwaad en beweerde dat de communisten de persvrijheid (zoals vastgelegd in de Nederlandse
Grondwet) gebruikten om het democratische systeem te vernietigen.
De context van

gepercipieerd internationaal gevaar veroorzaakte een bekend politiek dilemma: moeten we
de democratie beschermen met ondemocratische middelen? Romme en anderen dachten dat
dit moest. Een democratisch volk diende voorbereid te zijn op een oorlog. De herziene
Nederlandse Grondwet (in tegenstelling tot de geldende Grondwet) zou daarom de
mogelijkheid moeten bieden om een tijdelijk verbod van (communistische) publicaties op te
leggen.
 Een wijziging van de Nederlandse Grondwet, sommigen spraken over een

'versterking' van de Grondwet, werd blijkbaar beschouwd als een belangrijk middel om het
communisme te bestrijden. De poging om de grondwettelijke persvrijheid 'aan te passen'
werd heftig bediscussieerd, maar mislukte uiteindelijk. De regering besloot om vast te
houden aan het geldende staatsrecht. Het Parlement aanvaardde de opvatting dat de beste
remedie tegen veronderstelde ondemocratische krachten is om vertrouwen te blijven hebben
in de democratie, in dit geval uitgewerkt in de grondwettelijk gegarandeerde persvrijheid.
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

10

De context van internationaal recht

De meest invloedrijke internationale context met betrekking tot de totstandkoming van
Hoofdstuk 1 van de Nederlandse Grondwet was de context van het internationale recht. Na
de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog werden de mensenrechten een politieke
kwestie van het hoogste mondiale belang.
Deze groeiende aandacht culmineerde in

internationale juridische teksten, zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens (1948), de Europese Conventie voor de bescherming van de Mensenrechten en de
Fundamentele Vrijheden (1950) en de bijbehorende protocollen, het Europees Sociaal
Handvest (1961), het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten
(1966) en het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten
(1966).
 Deze internationale ontwikkelingen lokten fundamentele vragen uit in het naoorlogse debat
over de Nederlandse Grondwetherziening: maken de bovengenoemde juridische teksten de
Nederlandse Grondwet overbodig? Wat zou de relatie moeten zijn tussen internationaal
recht en de grondrechten in de nationale (Nederlandse) Grondwet?

Hoe moeten de

grondwettelijke grondrechten worden aangepast aan de internationale juridische
ontwikkelingen?

Over het algemeen gesproken bepaalde de internationale juridische context de politieke
agenda in de discussies over de manier waarop de grondrechten in de Nederlandse Grondwet
moesten worden geanalyseerd en vernieuwd. Deze context was een alom tegenwoordig
referentiekader. Het stelde de politieke actoren bijvoorbeeld in staat om de rapporten van de
twee staatscommissies te beoordelen en om nieuwe Nederlandse grondwettelijke
grondrechten te introduceren (zoals het verbod op discriminatie en de sociale grondrechten),4
of om eigen voorstellen te rechtvaardigen, zoals het plan om rechterlijke toetsing in te
voeren. Meerdere pogingen zijn ondernomen om de bevoegdheid tot rechterlijke toetsing in

4

Respectievelijk a 1 en de an 18-23 van de Nederlandse Grondwet van 1983.
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

11
de Nederlandse Grondwet vast te leggen, maar tevergeefs. De clausule 'De rechter treedt
niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen' is nog steeds
opgenomen in de Nederlandse Grondwet.5 In dit verband is een paradoxale situatie in
Nederland ontstaan. Dankzij internationale juridische ontwikkelingen erkent de Nederlandse
Grondwet sinds 1953 het primaat van het internationaal recht. Het huidige artikel 94 van de
Nederlandse Grondwet van 1983 luidt aldus:

Binnen het Koninkrijk geldende wettelijke voorschriften vinden geen toepassing,
indien deze toepassing niet verenigbaar is met een ieder verbindende bepalingen van
verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.
 Het gevolg is bijvoorbeeld dat Nederlandse rechters de nationale wetgeving mogen toetsen
aan het verbod op discriminatie, vastgelegd in artikel 26 van het Internationaal Verdrag
inzake Burgerrechten en Politieke Rechten, maar dat zij dit niet mogen doen aan de
vergelijkbare voorziening in Artikel 1 van de Nederlandse Grondwet.6

De context van de elders toegepaste organisatie van een grondwetsherziening
Hoe moet een grondwetsherziening worden georganiseerd? In de jaren zestig vonden de
Nederlandse ambtenaren van het ministerie van Binnenlandse Zaken twee voorbeelden in het
buitenland. Het idee van de eerder beschreven institutionalisering van het staatsrecht als
interventiewetenschap (door een geheel nieuwe afdeling Grondwetszaken en door het
hooglerarenberaad)

werd

ontleend

aan

de

Oostenrijkse

'Verfassungsdienst

des

Bundeskanzlerants'. (Deze 'Verfassungsdienst' werd ingesteld in 1918. Bekende geleerden
zoals Kelsen en Ermacora waren met deze dienst verbonden.)

Het tweede voorbeeld werd gevonden in Joegoslavië. In 1962-1963 was in dat land de
voorgenomen nieuwe Grondwet de inzet van een succesvol maatschappelijk debat.
Nederlandse ambtenaren meenden dat een dergelijk proces van massale politieke participatie

5

A 120.
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

12
ook in Nederland moest worden georganiseerd. Inderdaad kregen zij toestemming om zowel
de bovengenoemde Proeve van een Nieuwe Grondwet te publiceren als om een
maatschappelijk debat over de Grondwetsherziening te starten.
 4

Besluit

De politieke strijd die leidde tot de Nederlandse Grondwet van 1983 (Hoofdstuk 1,
Grondrechten) is een empirisch-theoretisch relevante casus. Waarom?

Stil spel in de politieke arena
De Nederlandse casus maakt duidelijk dat de behandeling van een belangrijk politiek
probleem (de herziening van de grondwettelijke grondrechten) en het maken van
fundamenteel vernieuwende politieke keuzes (Hoofdstuk 1 als het pronkstuk van de
Grondwetherziening) verrassenderwijs kunnen plaatsvinden door middel van - wat ik zou
willen noemen - een stil spel in de politieke arena. De kunst om een Grondwet te ontwerpen
wordt toevertrouwd aan 'constitutional engineers' die het 'politieke' probleem beschouwen als
een 'wetenschappelijk' probleem. De experts kunnen natuurlijk van mening verschillen over
de oplossingen van dit probleem, maar buiten de epistemische gemeenschap besteedt
niemand aandacht aan dit vraagstuk, hoe belangrijk het ook moge zijn. Jammer of niet, maar
partijpolitieke ideologische conflicten, electorale belangen of het politieke lot van een
coalitiekabinet zijn niet altijd verbonden met het maken van een nieuwe Grondwet.
Technocratisch bewind

Als in een politiek systeem zoals dat van Nederland leden van een epistemische
gemeenschap het politiek slagveld inzake de herziening van de Grondwet kunnen
monopoliseren, en als de herziene Grondwet de vrucht is van hun werk, dan is er in feite
sprake van een technocratisch bewind in een formeel democratische staat.
6

Kortmann en Bovend'Eert Inleiding op de Nederlandse Grondwet 118.
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

13

Habitus van wetenschappelijke interventie als machtsbron

Het theoretische gezichtspunt van staatsrechtswetenschappelijke interventie toont hoe macht
in een concrete culturele context wordt uitgeoefend. Een kleine groep van experts behandelt
het politieke probleem als een staatsrechtswetenschappelijk vraagstuk.
 Zij zijn

gedisciplineerd om problemen in het perspectief van de staatsrechtswetenschap te definiëren,
op te lossen of te bediscussiëren. Zo communiceren zij in hun eigen esotherische taal en
tonen diep respect voor kennis en gezag op staatsrechtelijk terrein. Alle leden van de
epistemische gemeenschap hebben dezelfde habitus in dit specifiek veld van menselijk
handelen, namelijk de habitus van staatsrechtswetenschappelijke interventie. Niet door
middel van dwang, maar door de habitus van wetenschappelijke interventie kunnen zij macht
uitoefenen.
'De' internationale context bestaat niet

De Nederlandse casus leerde mij dat er niet zoiets bestaat als 'de' internationale context met
betrekking tot de herziening van de grondrechten. In plaats daarvan is er:

(a) de context van koloniale erfenis;
(b) de context van gepercipieerd internationaal gevaar;
(c) de context van internationaal recht en
(d) de context van de elders toegepaste organisatie van een grondwetsherziening.
Deze vier internationale 'feiten' kunnen worden beschouwd als de materialisatie van de
internationale context.
Internationale contexten blijken politiek relevant te zijn

Zoals samengevat in figuur 1 kan een tweevoudige politieke relevantie worden
onderscheiden. In de eerste plaats veroorzaken internationale contexten politieke issues.
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

14
Deze kunnen betrekking hebben op: politieke theoretische vraagstukken, fundamentele
juridische

vraagstukken,

juridisch-technische

vraagstukken

of

organisatorische

vraagstukken. In de tweede plaats kunnen deze contexten (gepercipieerd in issues) een
politieke impact hebben, zoals: het veroorzaken van een politiek conflict, het bepalen van de
politieke agenda, het vormen van een referentiekader, het initiëren van organisatorische
veranderingen of het herschrijven van de tekst van de Grondwet. In mijn opvatting wordt
'politieke relevantie' conceptueel verbonden met 'macht' of 'invloed'.
 Politiek relevant

betekent macht uitoefenen over politieke actoren. In dit opzicht was de context van het
internationale recht de meest invloedrijke internationale context in Nederland. De impact
van de context van het internationale recht demonstreert hoe krachtig het menselijke
handelen in de nationale politieke arena kan worden beïnvloed door een internationale
context

en

hoe

uiteenlopend

die

invloed

kan

zijn.
Als

de

habitus

van

staatsrechtswetenschappelijke interventie kenmerkend is voor alle betrokkenen bij de
totstandkoming van de Grondwet, dan lijkt het overigens niet zo vreemd dat hun habitus juist
doordrongen is van de context van het internationale recht.
P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

15
Figuur 1
Internationale contexten in de politieke geschiedenis van Hoofdstuk 1 van de Nederlandse
Grondwet (1945-1983)

Contexten

Issues

Impact

Koloniale erfenis

Heeft het koloniale vaderland de grondwettelijke
verplichting zijn grenzen open te stellen voor
alle burgers? Hebben alle burgers het
grondwettelijke grondrecht op toelating?

Politiek conflict. Geen
tekstuele verandering van
de Grondwet.
Gepercipieerd internationaal
gevaar

Moeten we de democratie verdedigen met
ondemocratische middelen? Moet de
grondwettelijke persvrijheid worden aangepast?

Politiek conflict. Geen
tekstuele verandering.
Internationaal recht

Maken internationale juridische teksten de
Grondwet overbodig? Wat zou het verband
moeten zijn tussen het internationaal recht en de
grondrechten in de nationale Grondwet? Hoe
moeten de grondwettelijke grondrechten worden
aangepast aan de internationale juridische
ontwikkelingen?

Politiek conflict. Het
bepalen van de politieke
agenda. Een altijd
aanwezig referentiekader.
Tekstuele en niet-tekstuele
verandering.
De organisatie van de
grondwetsherziening

Hoe moet het politieke proces van een
grondwetswijziging worden georganiseerd?

Een nieuwe afdeling
Grondwetszaken in de
rijksdienst. Het initiëren
van een maatschappelijk
debat over de
grondwetsherziening.
 P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/

16

5

Bibliographie

Kortmann en Bovend'Eert Inleiding op de Nederlandse Grondwet 118
Kortmann CAJM en Bovend'Eert PPT Het Koninkrijk Nederland: een inleiding op
de Nederlandse Grondwet (Kluwer Deventer 1993)

Wetgeving

Nederlandse Grondwet van 1983 (Hfdst 1, Grondrechten

Afkortinge

A – Artikel
a – artikel
An – Artikelen
an – artikelen
CPN - Communistische Partij Nederland
Hfdst – Hoofdstuk
hfdst – hoofdstuk
i.c. – in dit geval

P E R 1999 Vol 2 http://www.puk.ac.za/lawper/.
