Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken? Gereformeerde theologie en klimaatverandering
43 Dit punt lijkt niet begrepen in een boekje dat ons wil helpen om ‘dichter bij Dordt’ te komen:
S.M. de Bruijn e.a., Leren van Dordt 1618-2008 [Bijlage bij het Reformatorisch Dagblad]
(Apeldoorn 2018), 62, waar gesuggereerd wordt dat de DL een soort smalle weg tussen lijdelijkheid en verantwoordelijkheid zouden wijzen, zodat die verantwoordelijkheid niet te veel
benadrukt moet worden. Ik dank deze kritische constatering aan Gijsbert van den Brink.
44 Zie voor deze onderstreping in de context van een gereformeerde blik op klimaatverandering, Gijsbert van den Brink en Eva van Urk, ‘Climate Change and God’s Work of Election,’
in T&T Clark Handbook of Christian Theology and Climate Change, eds. Ernst Conradie en
Hilda Koster (te verschijnen).
45 Vgl. voor een studie die deze visie op de verhouding van goddelijk en menselijk handelen
als de algemeen-christelijke beschouwt: Kathryn Tanner, God and Creation in Christian
Theology: Tyranny or Empowerment? (Oxford 1988).
 132

E. van Urk

Daar komt nog iets bij. Ook al worden we volgens Dordt in eerste instantie uitgeschakeld bij de totstandkoming van ons heil, aangezien God ‘zonder
ons in ons werkt’ (III/IV 12), in tweede instantie worden we toch weer ingeschakeld. Want in de wedergeboorte ‘wordt de wil, die vernieuwd is, niet
alleen door God aangedreven en bewogen, maar door God bewogen, werkt
deze zelf ook’ (idem), zodat ‘een gewillige en oprechte gehoorzaamheid door
de Geest de overhand begint te krijgen’ (III/IV 16). Zo’n visie is – verrassend genoeg – ook in de klimaatdiscussie een behulpzame sleutel. Want ook
ten aanzien van het klimaat geeft het geen pas om een ‘lijdelijke’ houding
aan te nemen, alsof we stokken en blokken zijn die slechts passief en machteloos hebben te wachten op de nieuwe hemel en aarde. Verkiest God ons
niet tot zijn dienst, als verantwoordelijke rentmeesters in het bewerken en
onderhouden van de schepping (en dus ook het klimaat)?46 Als God ons
daarbij doet heersen over zijn werken, en alles onder onze voeten heeft
gelegd (Psalm 8:5-7), is het ongetwijfeld niet de bedoeling dat we dat alles
met voeten treden.
 Daarnaast onderstrepen de Leerregels, in het licht van de leer van de verkiezing, dat het niet de bedoeling is dat mensen verslappen of zorgeloos gaan
leven (zie I.13). Integendeel, ‘[a]an de ervaring en de zekerheid van hun verkiezing ontlenen Gods kinderen dagelijks meer reden om zich voor God te
verootmoedigen, de diepte van Zijn barmhartigheid te aanbidden, zich van
de zonde te reinigen en Hem, Die hen eerst zo uitmuntend heeft liefgehad,
vurige wederliefde te bewijzen’.47 Het is interessant om na te gaan wat ‘zich
van zonden reinigen’ zou kunnen betekenen als het gaat om onze ecologische zonden, zoals onnodige vlieguren, onnodig veel vleesconsumptie et
cetera. Zouden we die ook niet ‘hoe langer hoe meer’ moeten ‘haten en ontvluchten’ (HC antw. 89)? In elk geval dienen we de omgang met het klimaat
niet slechts vanuit de scheppings- en voorzienigheidsleer (met eventueel nog
de eschatologie) aan de orde te stellen, maar minstens zozeer vanuit de heiligingsleer – en als we uitgaan van antropogene klimaatverandering ook vanuit
de zondeleer. Wie dat doet kan niet verslappen of zorgeloos worden ten aanzien van het welzijn van de schepping vanuit het idee dat het uiteindelijk
God is die haar leidt en voltooit (hoe waar dat op zichzelf ook is). Klimaat-­

46 Ondanks de nodige (en vaak terechte) kritiek op de notie ‘rentmeesterschap’ als te topdown, antropocentrisch en managerieel, lijkt ze van blijvende waarde vanwege haar bijbelse en praktische zeggingskracht.
47 Dit citaat is afkomstig uit Verboom, De Dordtse Leerregels, 25. Zie ook de Heidelbergse
Catechismus, zondag 24, vraag en antwoord 64 over de ‘vruchten van dankbaarheid’.
 Wat heeft Dordrecht met Katowice te maken?
Gereformeerde theologie en klimaatverandering

133

verantwoordelijk gedrag als ‘vrucht van dankbaarheid’ in een leven dat
gericht is op de wil van God doet daarentegen recht aan het geheel van het
christelijk getuigenis.48
Het juiste klimaatperspectief lijkt me er daarom een dat de noties van
Gods regering en voorzienigheid en menselijk handelen op elkaar betrekt
zonder ze afbreuk aan elkaar te laten doen. Aan de ene kant is het God die op
volkomen en getrouwe wijze zorgdraagt voor zijn schepping, en die schepping ook tot voltooiing brengt. Enige geruststelling mag ons dat zeker geven.
Paus Franciscus zegt het prachtig in zijn encycliek Laudato Si': ‘Mogen onze
strijd en onze zorg voor deze planeet ons de vreugde en de hoop niet
ontnemen!’49 Aan de andere kant dragen we als mensen een hoge mate van
verantwoordelijkheid, en zijn er ook grote consequenties als we die verzaken.
Dat zien we in de verdergaande opwarming van de aarde, met alle (overwegend) negatieve gevolgen van dien. Denk bijvoorbeeld aan oogsten die mislukken en dorpen die onder water lopen, maar ook de vele diersoorten die
uitsterven of met uitsterven bedreigd zijn. De Zuid-Afrikaanse, gereformeerde ecotheoloog Ernst M. Conradie spreekt in dit verband inderdaad gericht
van ecologische zonden waaraan we ons schuldig (kunnen) maken.50 Dat is
een perspectief dat zeer serieus te nemen valt; orthodox-gereformeerde christenen kennen van oudsher immers een grote invloed toe aan de zonde (vgl.
bijv. DL III/IV, 1 en 4), die zelfs in staat is Gods scheppingswerk te ontwrichten en kapot te maken. Zo vreemd is het dus niet om de door ons veroorzaakte ‘klimaatschade’ in dát licht te bezien, wat nog een reden te meer is om
gepaste maatregelen te nemen dan wel ons daarachter te scharen.
 Een christelijk besef van Gods voorbeschikking en leiding, en van eigen
kleinheid en onmacht, mag in elk geval niet worden aangewend om bij de
pakken neer te zitten of de kop in het zand te steken – de grotendeels door

48 Zie voor een verdere doordenking van de relatie tussen Gods verkiezing en klimaatverandering, en een houding van dankbaarheid die zich uit naar de schepping, Van den Brink en
Van Urk, ‘Climate Change and God’s Work of Election.’
49 Paus Franciscus, Laudato Si’: Encycliek van Paus Franciscus. Over de zorg voor het gemeenschappelijke huis (Utrecht 2015) 137. Vgl. breder over de verwantschap van Franciscus’
theologie met die van Dordt, Gijsbert van den Brink, ‘“Moge de Heer de Kerk bevrijden
van... pelagianisme”: Dordt en Franciscus over genade en autonomie,’ Perspectief 93 (2019):
76-97.
50 Zie Ernst M. Conradie, Redeeming Sin? Social Diagnostics amid Ecological Destruction
(Lanham 2017). Conradie laat bijvoorbeeld zien hoe trots / hoogmoed (‘pride’), hebzucht
(‘greed’) en luiheid/traagheid (‘sloth’) tot ecologische destructie (kunnen) leiden.
134

E. van Urk

ons veroorzaakte opwarming van de aarde is reëel.51 Het is God die de aarde
oordeelt en redt, en zeker niet de mens, maar God schakelt ons daar wel bij in.
Ook de hedendaagse contraremonstrant heeft alle aanleiding om zich te voegen naar het beleid van ‘Katowice’, in plaats van kritisch aan de zijlijn te blijven staan met een beroep op Gods eeuwige raad.52
E. van Urk is werkzaam als promovenda aan de Faculteit Religie en Theologie
van de Vrije Universiteit Amsterdam. Ze studeerde psychologie en theologie.
Haar onderzoek richt zich op christelijke en seculiere denkbeelden over ecologische verantwoordelijkheid.
 51 Vgl. ook Douglas J. Moo en Jonathan A. Moo, Creation Care: A Biblical Theology of the
Natural World (Grand Rapids 2018), m.n. 209-220. Hun uitgangspunt is: ‘(...) there is little
room for skepticism about climate change or its causes anymore: too many scientists, from
too many different countries and perspectives, are convinced that the earth is warming and
that human activity is the primary cause of it’ (209).
52 Graag dank ik Gijsbert van den Brink voor zijn kritische en constructieve feedback op dit
artikel, aan de hand waarvan ik het heb kunnen aanscherpen en uitbreiden.
