ARTIKEL 16 VAN HET REGLEMENT VAN ARBEID VAN HET N.I.V.A.
ARTIKEL 16 VAN HET REGLEMENT
VAN ARBEID VAN HET N.I.V.A.
door Prof. Mr. H. J. Hellema
Er is in de loop van de laatste dertig jaar een vrij omvangrijke literatuur ver­
schenen over de accountantsverklaring met betrekking tot de jaarrekening.
Merkwaardig is, dat hoewel men over dit onderwerp moeilijk nieuwe gezichts­
punten naar voren kan brengen, de over en weer gewisselde argumenten par­
tijen in het geheel niet tot elkaar hebben gebracht. Het critisch bespreken van
de verschillende publicaties zou meer plaats vergen dan waarop ik in redelijk­
heid in dit tijdschrift aanspraak zou kunnen maken. Toch wil het mij voorko­
men, dat het zijn nut heeft om een aantal van de over en weer gewisselde argu­
menten nog eens de revue te laten passeren, waarbij dan zal opvallen, dat er van
gezaghebbende zijde soms met een felheid argumenten naar voren zijn gebracht,
die de toets der critiek toch moeilijk kunnen doorstaan.
Zoals bekend gaat het verschil in hoofdzaak over de vraag of de accountant
aan zijn verplichtingen voldoet, wanneer hij zich met de jaarstukken verenigt,
hoewel belangrijke geheime en stille reserves zijn gecrëerd. Onder geheime re­
serves zijn te verstaan die reserves waarvan zowel het bestaan als de omvang
geheim zijn gehouden, terwijl van stille reserves wordt gesproken als wel de
aanwezigheid daarvan, doch niet de omvang blijkt.
 De heer Willems heeft in de N.V. jaargang X X X (1952/53) pag. 221 daarom­
trent het volgende geschreven:
„Het vormen van stille reserves wordt zonder enige aarzeling vermeld,
maar dat betekent steeds, dat de winst te laag wordt gerapporteerd, waar­
mee dus a.h.w. de onwaarheid van het verslag door het bestuur erkend
wordt! Het kan niet anders dan als een euvel genoemd worden, dat voor
verschillende doeleinden verschillende balansen worden opgemaakt. Een
fiscale balans, die sterk afwijkt van de commerciëele is in ons land heel ge­
woon, maar veelal heeft men dan nog weer een onderscheid tussen de in­
terne balans en die welke gepubliceerd wordt. Men behoeft hier slechts het
woord balanswaarheid uit te spreken om te beseffen, hoe ver men in de
praktijk van de publieke N.V. is afgedwaald van wat behoort. In geen
enkel verslag van een publieke N.V. heb ik, om maar eens iets te noemen,
ooit aangetroffen de vermelding van de fiscale winst en van het fiscale
vermogen, een gegeven, dat voor de beoordeling van het aandeel als be­
leggingsobject toch van grote betekenis kan zijn.
 Niet alleen de vennootschapsbesturen treft hier een ernstig verwijt,
ook en vooral de accountants, die in alle gemoedsrust balansen en winst­
en verliesrekeningen zonder voorbehoud ondertekenen, die een beeld van
de inwendige toestand geven van de betrokken vennootschappen en van
de door haar gemaakte winsten, dat in vele gevallen belangrijk ongunstiger
is dan de werkelijkheid, werken deze verkeerde practijk van het vennootschapswezen in de hand. Terwijl de accountants in het algemeen terecht
de grootste bezwaren maken tegen het afgeven van een verklaring, waar­
in een te gunstige voorstelling van zaken wordt gegeven, aarzelen zij niet
om, als de balans een ongunstig beeld geeft, haar zonder voorbehoud te
mab

blz. 3

ondertekenen, zulks terwijl toch, de verhandelbaarheid van aandelen een­
maal een feit zijnde, daaraan even grote bezwaren verbonden zijn als aan
te optimistische verklaringen.”
Volmer heeft in een artikel in de N.V. jaargang VIII pag. 1 e.v. daarentegen
met klem niet alleen de geoorloofdheid maar ook de rationaliteit van het creëren
van stille reserves verdedigd. Hij verdedigt dit speciaal voor conjunctuurgevoelige
bedrijven. Hij schrijft o.a.:
De periode van een jaar is voor de bepaling van de verdeelbare winst in
al die bedrijven te klein. Het risico moet zoveel mogelijk verdeeld worden
over alle jaren ener welvaartcyclus en daarbij eist de voorzichtigheid, dat
dan die jaren, die het grootste bruto overschot laten, het grootste deel der
lasten dragen.”
En even verder schrijft hij:
„Het ligt voor de hand, dat het meest competente orgaan voor de be­
oordeling van al die vragen - en ook van die welke wijze van financiering
der expansie der onderneming de beste is - de facto het bestuur is. De aan­
deelhouder is daartoe in het algemeen onbekwaam. Hiermede is ook reeds
een voorlopig antwoord gegeven op de vraag of het dan wel goed is in het
geheim te reserveren, waarvan de treurige gevolgen zouden zijn:
1. dat iets aan de kennis der algemene vergadering wordt onthouden
waarvan de wetenschap voor de individuele aandeelhouder van belang
kan zijn.
 2. dat de overgrote afschrijvingen op activa en het opvoeren van het aan­
deel in de kosten van toekomstige jaren in die latere jaren de blik op de
vorming van de kostende prijs verduistert.
Zij die deze bezwaren opperen, verliezen uit het oog, dat de kennis­
geving aan de aandeelhouders ook inhoudt: het oordeel, en daartoe is de
aandeelhoudersvergadering - ik moet het herhalen - onbekwaam. Reeds
om die reden is volledige mededeling ongewenst van het creëren, maar
meer nog van het gebruik, der geheime reserves. Het publiek zou, als het
er kennis van nam dat een bank in ene depressieperiode haar geheime re­
serves sterk had moeten aantasten, weinig nodig hebben om haar vertrou­
wen aan die bank te onttrekken, hoewel ze dat vertrouwen ten volle
waard was, juist omdat ze tijdig voorzieningen getroffen had tegen de ge­
volgen van een risico, dat nu eenmaal onafscheidelijk aan het bedrijf der
bank is verbonden. Wie al die onzin heeft gelezen over banken en scheep­
vaartmaatschappijen in de jaren na 1921 weet, dat het kathederwijsheid
is, die leert dat door openbaarheid in alle gevallen de belangen der ge­
meenschap het best zijn gediend.”
Keuzenkamp in het M.A.B. 1939 pag. 193 e.v. meent, dat men bij de N.V.
 scheiding moet maken tussen eigendom en beheer en hij schrijft dan:
„De bevoegdheden van de beheerders worden, voorzover zij niet wet­
telijk geregeld zijn, in statuten en reglementen vastgelegd waarin ook hun
verplichtingen worden geregeld. Tot die verplichtingen behoort het af­
leggen van de verantwoording van het gevoerde beheer, hetgeen o.m. ge­
schiedt door overlegging van een jaarrekening. Indien voor de samenmab

blz. 4

stelling dezer jaarrekening op de beheerder geen andere verplichtingen
rusten of aan die samenstelling geen andere gevolgen zijn verbonden dan
die, welke de alleen handelende koopman draagt, dan is er geen enkele
grond waar op het te verdedigen zou zijn, dat de beheerder bij de samen­
stelling dier rekening een andere gedachtengang zou moeten volgen dan
hij als alleen handelende koopman zou volgen. Dat wil dus zeggen: hij be­
paalt het bedrag der vermogensvermeerdering, beslist welk deel ervan voor
onttrekking aan het bedrijf in aanmerking komt en welk deel aan het
kapitaal moet worden toegevoegd en brengt deze beslissing in zijn jaar­
rekening tot uitdrukking. De zo opgestelde jaarrekening legt hij als de ver­
antwoording van zijn beheer aan eigenaren over en beantwoorden de
uitkomsten van dit beheer aan gerechtvaardigde door eigenaars gestelde
verwachtingen, dan zou men zeggen, dat zij geen grond hebben zich te
beklagen en dat zij dus hun sanctie aan de verantwoording zullen geven.
 Voor het vormen van een oordeel over de vraag of het beheer juist is ge­
weest, kunnen eigenaren zich toch niet in details verdiepen, zij moeten
zich er praktisch toe bepalen om te beoordelen of de verkregen uitkom­
sten hun verwachtingen hebben gedekt en is dit niet het geval dan moeten
zij zich laten voorlichten omtrent de oorzaken om daarna hun beslissing
te nemen over de vraag of zij het beheer in de gegeven omstandigheden in
dezelfde handen willen laten of niet; is dit wel het geval, dan keuren zij de
rekening goed. Het beheer in een bepaalde richting sturen, voorzover het
de beheerder, binnen de grenzen die daarvoor door wet, statuten en regle­
menten gegeven worden, gerechtigd is die richting te bepalen, daartoe zijn
eigenaren door hun overdracht van bevoegdheden niet alleen niet gerech­
tigd doch zij zijn daartoe als regel ook niet bekwaam.”
En even verder zegt Keuzenkamp:
„Hierin ligt de kern van het vraagstuk. Aan wie behoort organisatorisch
de bevoegdheid tot het splitsen van de vermogensvermeerdering, aan de
beheerder of aan de eigenaren? Organisatorisch behoort deze bevoegdheid
naar mijn mening aan de beheerder, omdat het hier in wezen niet anders
betreft dan een beheersdaad.”
Drs. B. M. de Groot heeft in het MAB 1940 pag. 91 enige bezwaren tegen de
opvattingen van de heer Keuzenkamp naar voren gebracht. Ten aanzien van
de kwestie aan wie organisatorisch de bevoegdheid behoort tot het splitsen van
een vermogensvermeerdering aan de beheerders of de eigenaren, stelt de heer
de Groot: dat de heer Keuzenkamp die bevoegdheid zondermeer toekent aan
de beheerder, „feitelijk zonder enige andere motivering dan dat de beheerder
zich moet beschermen tegen de zucht naar winstuitkering, welke de aandeel­
houders bezielt.”
Daar tegenover stelt de heer de Groot, dat het de taak van de accountant is,
mede te werken tot een verslaggeving welke doelmatig is, d.w.z. volkomen
juist (zo juist als mogelijk is) en zich te houden buiten de belangenstrijd tussen
beheerder en eigenaren.
 De accountant „dient verslag uit te brengen van zijn bevindingen, hoe par­
tijen (beheerder en eigenaren) daarop reageren is niet zijn zaak.”
De heer Keuzenkamp reageerde in een naschrift daarop als volgt:
mab

blz. 5

„Heb ik werkelijk zonder enige andere motivering dan dat de beheerder
zich moet beschermen tegen de zucht naar winstuitkering van aandeel­
houders gesteld, dat de bevoegdheid tot splitsing van de vermogensvermeerdering aan de beheerder toekomt? Ik meen van niet. Ik heb dit recht
afgeleid uit de vertrouwenspositie, die hij van eigenaren verwierf, een
positie, die hem stelde in de plaats van de alleen handelende koopman, die
ook voor zichzelf de splitsing m aak t..............
 Om wat bedrijfseconomisch juist is, gaat het bij het bepalen van het be­
drag der uitdelingen en daarover kan de bedrijfseconomisch geschoolde en
dus de goede beheerder beter oordelen dan deze of gene persoon, die toe­
valligerwijze juridische rechten heeft op een deel van wat statuten winst
noemen en die zich aandeelhouder noemt. Diens taak is het slechts de
goede beheerder te benoemen, maar hem dan ook in zijn beheer ten volle
vrij te laten zolang niet blijkt, dat hij dient te worden vervangen.”
Het is haast onbegrijpelijk, dat de heer Keuzenkamp zelf niet heeft ingezien,
dat zelfs indien de directeuren, die met het beheer van het bedrijf zijn belast,
veel beter dan de aandeelhouders kunnen beoordelen of en tot welke bedragen
stille reserves moeten worden gevormd, dit hen niet ontslaat van de plicht om
als beheerders van dit op zichzelf wellicht onberispelijke beheer openlijk en eer­
lijk verslaggeving te doen. Hoe zou men oordelen over een uiterst deskundige
executeur-testamentair, die zich zou veroorloven aan de weduwe en de kin­
deren een volstrekt onjuist beeld te geven van de inkomsten uit een nalaten­
schap met de motivering, dat aan hem het beheer is opgedragen en dat men dus
nu ook maar aan hem moet overlaten, hoeveel hij aan de rechthebbenden om­
trent de gang van zaken wenst mede te delen.
 De heer Hinnen heeft in de N.V. VIII pag. 49 geprotesteerd tegen het artikel
van Prof. Volmer. Naar zijn mening verklaart de accountant door onder­
tekening van de balans, dat deze een juist beeld geeft van de vermogenstoestand
en het past z.i. de deskundige niet, zoals Prof. Volmer doet, de aandeelhouders­
vergadering als onbekwaam te behandelen. Ik laat hier enkele alinea’s volgen
uit het naschrift van Volmer:
„Het wil mij voorkomen, dat het artikel van de heer Hinnen aan be­
tekenis gewonnen zou hebben, indien hij zich niet beperkt had tot een
beginselverklaring, maar zich nog de moeite gegeven had, aan te tonen,
dat ik ten onrechte beweerd heb:
a. dat in de balansen van tal van ondernemingen, wier bezit door het pu­
bliek op hoge prijs wordt gesteld, geheime reserves voorkomen of
juister de gemaakte reserves niet alle tot uitdrukking komen;
b. dat de nieuwe wet het creëren van geheime reserves niet verbiedt;
c. dat de aandeelhoudersvergadering onbekwaam is te oordelen over de
door mij (pag. 3 o.a. en pag. 4 b.a.) ter sprake gebrachte problemen.
Het feit - zo het er een is - dat het de deskundige niet past de aandeel­
houdersvergadering als onbekwaam te behandelen, bewijst nog allerminst,
dat zij bekwaam is.”
Ook hier valt weer op, hoe men langs elkaar heen redeneert. Het feit, dat in
de balansen van tal van ondernemingen wier bezit door het publiek op hoge
prijs wordt gesteld, geheime reserves voorkomen, is geen enkel argument voor
mab

blz. 6

een onvolledige verslaggeving. De bekwaamheid of onbekwaamheid van dege­
nen aan wie verslag uitgebracht wordt, mag er de verslaggever niet toe brengen
verschil aan te brengen in de normen, die hij bij zijn verslaggeving heeft aan te
leggen.
 Wanneer ik met deze enkele voorbeelden uit de discussie volsta, is dit niet uit
gebrek aan waardering voor hetgeen ook anderen over deze materie hebben ge­
schreven. Vast staat, dat er in de praktijk van de verslaggeving bijzonder weinig
is veranderd ondanks alle theoretische beschouwingen en dat er zich juist in de
laatste maanden een aantal opzienbarende gevallen hebben voorgedaan, die op­
nieuw met klem de vraag naar voren hebben doen komen of de bestaande prak­
tijk mag worden gecontinueerd. Ik noem als enkele van dergelijke voorbeelden
de inkoop van aandelen door het bestuur ener n.v. tegen koersen, die belangrijk
lagen beneden de koers, die men zou hebben geaccepteerd als de aandeelhouders
beter geïnformeerd waren geweest; het geval van Calvé Delft, waarbij men
na deze gegevens vele jaren verzwegen te hebben, plotseling mededeling deed
van het aantal aandelen Unilever, dat in het bezit van vennootschap was, het­
geen tengevolge had, dat de koers in enkele dagen vele tientallen punten steeg;
de poging tot overname van de aandelen van Vlissingen te Helmond en de
daarop gevolgde reactie van het bestuur.
 De eerste vraag, die in dit verband nu rijst is, of art. 16 van het reglement
van arbeid van het N.I.V.A. hier al of niet een duidelijke richtlijn geeft. Speciaal
van belang is art. 16 2e lid, waar staat: „Deze verklaring houdt de bevestiging
in, dat de jaarrekening is opgemaakt volgens goed koopmansgebruik en betreft
mede het bestaan en de waardering der aktiva en passiva en de omschrijving
van de posten.” Wanneer kan men nu zeggen, dat de jaarrekening is opgemaakt
volgens goed koopmansgebruik?
Schendstok heeft in zijn voordracht, gehouden op de Belastingconsulenten­
dag 1956, aangetoond, dat het goed koopmansgebruik, dat voor het eerst voor­
komt in art. 10, 2e lid, van de wet I.B. 1914, is ontleend aan het pruisische Ein­
kommensteuergesetz van 24 juni 1891. Daarin staat o.m.:
„Mit dieser Massgabe ist der Reingewinn aus dem Handel und Gewerbe­
betrieben nach den Grundsätzen zu berechnen, wie solche für die Inven­
tar und Bilanz durch dass Allgemeine Deutsche Handelsgesetzbuch vorge­
schrieben sind und sonst dem Gebrauch eines ordentlichen Kaufmannes
entspricht.”
Algemeen wordt aanvaard, dat goed koopmansgebruik een begrip is, dat
speciaal bij de winstbepaling naar voren komt.
Het wil mij dus voorkomen, dat wanneer men spreekt over een jaarrekening,
opgemaakt volgens goed koopmansgebruik, men dan speciaal gedacht heeft aan
de winstbepalende balans, en dat in een winstbepalende balans die naar goed
koopmansgebruik is opgemaakt, belangrijke stille reserves kunnen voorkomen,
behoeft geen nader betoog.
Men denke aan nog niet gerealiseerde winst bij de voorraadwaardering, aan
effecten en deelnemingen, die op kostprijs blijven gewaardeerd en de grote no­
minale stille reserves, die ontstaan door de ontwaarding van de munteenheid.
Niet geheel duidelijk is de betekenis van de woorden: „en betreft mede het
bestaan en de waardering van de activa en passiva en de omschrijving van de
posten”.
 m a b blz. 7

Het meest aannemelijk lijkt mij, dat men hier het oog gehad heeft op het
constateren van de aanwezigheid van bepaalde activa bijv. effecten, kasmiddelen
enz. Verder zal ten aanzien van de activa en passiva moeten worden medege­
deeld op welke wijze deze zijn gewaardeerd, terwijl een behoorlijk duidelijke
omschrijving van de balansposten moet worden gegeven.
Het wil mij dus voorkomen, dat men een accountant, die een goedkeurende
verklaring met betrekking tot de jaarrekening afgeeft, ook al zijn er zeer be­
langrijke geheime en stille reserves en wordt er ten aanzien van diverse posten
onvoldoende informatie aan de aandeelhouders gegeven, op grond van art. 16
van het arbeidsreglement niet in gebreke kan stellen, mits de jaarstukken vol­
gens goed koopmansgebruik zijn opgemaakt.
 Hoe nu echter te oordelen ten aanzien van het wegwerken van belangrijke
winsten door volstrekt willekeurige afboeking van activa of het opvoeren van
de post crediteuren? Men kan in de oude literatuur overvloedig materiaal vinden
ten bewijze, dat dergelijke handelingen inderdaad als goed koopmansgebruik
werden beschouwd. Dat de klem, waarmede deze bewering naar voren wordt
gebracht, veelal niet geheel evenredig is met de deugdelijkheid van de argumen­
tatie, kan moeilijk worden ontkend. Zo verwijs ik bijv. naar het artikel van
Prof. Fraser in het MAB van 1939 pag. 182 over „The importance of secret and
internal reserves for the bank”. De bij de banken bestaande usance om onder de
post crediteuren belangrijke reserves op te nemen wordt verdedigd met het ar­
gument:
„that however prudently the banker carries on his work he cannot
possibly hope to achieve stability in his annual returns: his profits are
bound to display variations from year to year. But these variations must
not be allowed to shew themselves to the outside world. For the present
state of public opinion if a bank were to admit in his published accounts
that it had passed through a bad year, it would run a great risk of losing
the confidence of depositors; and once that happened it would have to
close its doors.”
Nu is er geen enkele ondernemer, die verwachten kan, dat hij zijn winsten
kan stabiliseren en ook deze zou dus kunnen beweren, dat de fluctuatie in de
resultaten catastrophale gevolgen zou kunnen hebben, omdat zijn relaties hun
vertrouwen in het bedrijf zouden kunnen verliezen. Het ergste is echter, dat
deze argumentatie impliceert, dat men de in het verleden gevormde stille re­
serves mag gebruiken in een neergaande periode zonder hieromtrent iets te pu­
bliceren. Dan gaat men echter welbewust een geflatteerde indruk vestigen om­
trent de behaalde jaarresultaten. Dat dit ongeoorloofd is wordt heden ten dage,
althans in accountantskringen meen ik, niet bestreden. Ook in het rapport van
de Commissie Jaarverslaggeving van het Verbond van Ned. Werkgevers, het
C.S.W.V., het Katholiek Verbond van Werkgeversvakverenigingen en het Ver­
bond van Prot. Chr.  Artikel 16 lid 3 van het reglement van arbeid bepaalt, dat op een verklaring
met betrekking tot de jaarrekening de bepalingen van Hoofdstuk II van toepas­
sing zijn. Nu bepaalt art. 9 eerste lid:
De leden zijn gehouden de uitkomst van hun arbeid op zodanige wijze
mede te delen, dat een juist beeld van die uitkomst wordt verkregen.”
De vraag rijst of een balans waarin reserves onder de post crediteuren zijn
opgenomen „een juist beeld” van de situatie geeft. Het lijkt mij moeilijk te ver­
dedigen daarop een bevestigend antwoord te geven.
Waardeert men waardevolle activa op ƒ 1.—, dan is het voor iedereen dui­
delijk dat er een belangrijke stille reserve is gevormd. Bij reservering onder de
post crediteuren blijkt dit niet en de vermelding in de toelichting, dat er onder
de post crediteuren een reserve is opgenomen - een toelichting die veelal ont­
breekt - laat volkomen in het duister hoe groot de reserve is. Hetzelfde geldt
voor de waardering op ƒ 1.— van activa, wanneer de investeringen niet zijn ver­
meld, zodat ook in dat geval m.i. moeilijk van een „juist beeld” kan worden ge­
sproken.
De met zoveel klem naar voren gebrachte onbekwaamheid van de aandeel­
houdersvergadering om hun eigen belangen te beoordelen is m.i. al evenmin
een argument om delen van de winst weg te werken. Om te beginnen is de
onbekwaamheid van de aandeelhouders een volstrekt onbewezen generalisatie.
 Het merkwaardige is, dat de enkele n.v.’s hier te lande, die een juist beeld geven
van het soms bescheiden bedrag van de winst, dat zij uitkeren in verhouding tot
hetgeen zij in het bedrijf houden, daaromtrent niet de minste critiek horen van
hun aandeelhouders. Overigens is het weinig stijlvol om wel het geld van de
domme aandeelhouders te accepteren, en vervolgens hun beweerde domheid als
argument te gebruiken om ze niet behoorlijk in te lichten ten aanzien van de
resultaten met het door hen ingebrachte geld behaald.
Een ander argument, dat wordt aangevoerd om de vorming van stille re­
serves goed te keuren, is, dat het niet mogelijk zou zijn de winst zuiver te be­
palen. Als voorbeeld wordt dan genoemd de economische veroudering van een
machinepark, dat technisch nog in uitstekende staat verkeert. Dit feit zou in
voorafgaande jaren reeds bij berekening van de winst in aanmerking moeten zijn
genomen. Men kan dit m.i. op goede gronden betwisten. De plotselinge economi­
sche veroudering is een calamiteit, die men kan vergelijken met een natuurevene­
ment. Een dergelijke schade gaat men ook niet naar het verleden terugbrengen.
Maar afgezien van een dergelijk concreet voorbeeld, is mij niet duidelijk welke
betekenis dit argument heeft t.a.v. de vraag die ons bezig houdt.
De uiterste consequentie van het standpunt, dat men de winst niet zuiver kan
bepalen, zou zijn, dat men in het geheel geen winstuitkering doet, maar daar­
mede wacht tot het moment van liquidatie. Zo ver gaat niemand. De praktijk
komt er op neer, dat men als goed koopman er mede rekening houdt dat er on­
voorziene tegenslagen kunnen komen. Daarom schrijft men af aan de ruime
kant, waardeert de activa aan de lage kant en vormt reserves voor de kwade dag.
 Men kan dit nooit „zuiver” doen en het subjectieve inzicht speelt een voorname
rol.
mab

blz. 9

Maar mag dit nu een argument zijn om deze schattingen volkomen ongecon­
troleerd in handen van directie en commissarissen te leggen en de aandeel­
houders ieder inzicht in wat er gebeurt te onthouden? Vanzelfsprekend zal de
A.v.v.a. verstandig doen zich in deze beleidskwesties in sterke mate te laten lei­
den door het bestuur, maar omgekeerd zullen m.i. aan aandeelhouders de ge­
gevens, die hen in staat stellen om zich een inzicht in dit beleid te vormen, niet
mogen worden onthouden.
Men idealiseert bovendien de toestand als men meent, dat de directie en com­
missarissen bij deze reserveringen steeds uitsluitend en alleen geleid worden door
het belang van hun aandeelhouders. Er is in het verleden in geruchtmakende
zaken wel degelijk geput uit reserves om verliezen weg te werken waarmede
men niet naar voren durfde te komen. En wie zou willen garanderen, dat dit ook
nu nog niet geschiedt. Bovendien versluieren deze geheime en stille reserves in
ernstige mate het inzicht in de rentabiliteit van het bedrijf. Wanneer men bij
alle n.v.’s in staat zou zijn om de winsten te zien in verhouding tot het ge­
ïnvesteerde kapitaal, i.p.v. tot het nominale kapitaal, zou blijken, dat tal van be­
drijven alleen door de camouflage van de nominale kapitalen in schijn een be­
hoorlijk dividend uitkeren.
 In de literatuur die in de laatste jaren omtrent de betekenis van goed koopmansgebruik is verschenen, is men meer en meer tot de conclusie gekomen, dat
goed koopmansgebruik en bedrijfseconomisch verantwoord toch wel heel dicht
elkaar benaderen. De ruwe methodes, die men vroeger toepaste, kan men bij
de huidige stand van de bedrijfseconomische wetenschap toch moeilijk meer als
verantwoord accepteren. Bij de balansopstelling is men in het verleden hoofd­
zakelijk er van uit gegaan, dat de crediteuren van de n.v., waaronder dan de aan­
deelhouders als postconcurrente crediteuren mede werden begrepen, niet moch­
ten worden benadeeld. En men ging er dan van uit, dat een crediteur nimmer
benadeeld wordt, wanneer de reële situatie gunstiger was dan uit de balans
bleek. Dit is juist. In dit opzicht is een balans als van de N.V. Algemene Norit
Maatschappij te Amsterdam, waarin alle patenten, kantoorgebouwen met in­
ventaris, de fabrieken, terreinen, gebouwen, machines en verdere inrichting en
de veengronden voor welgeteld vijf maal ƒ 1.— te boek staan, volmaakt. Maar
een dergelijke balans is ten enenmale onvoldoende voor een aandeelhouder, die
bij overdracht van zijn aandelenbezit er belang bij heeft zo goed mogelijk de
factoren te kennen, die de waarde van de aandelen bepalen. Men heeft terecht be­
toogd dat de waarde van een aandeel hoofdzakelijk wordt bepaald door hetgeen
het in de toekomst zal opleveren. Dit is op zichzelf volkomen juist, maar bij
de beoordeling van dit gegeven is het toch ook van belang om de intrinsieke
waarde van het aandeel te kunnen benaderen, al was het alleen maar om de ren­
tabiliteit in verhouding tot het kapitaal te beoordelen. Aangezien de verslag­
geving juist in de allereerste plaats geschiedt ten behoeve van aandeelhouders, is
het eigenlijk onbegrijpelijk, dat zo weinig met hun belangen wordt rekening ge­
houden. De accountant zal m.i. bij het verstrekken van gegevens in zeer sterke
mate rekening moeten houden met het doel, waarvoor de van hem verlangde
gegevens worden gevraagd.
 Hij schiet m.i. in de vervulling van zijn taak tekort, wanneer hij er bij zijn
verslaggeving geen rekening mede houdt, dat de aandeelhouders naast een be­
hoorlijk inzicht in de reël gemaakte winst en het gedeelte dat daarvan wordt
mab

blz. 10

uitgekeerd, ook wel degelijk belang hebben bij een juist inzicht in de vermogens­
positie van de N.V.
 Terecht wordt dan ook in „Het Jaarverslag” gesteld:
„Het veelal nog toegepaste criterium van de zgn. „minimumpositie” , dat
wil zeggen, dat het vermogen en het resultaat tenminste gelijk moeten zijn
aan de getoonde cijfers om een gepubliceerde jaarrekening aanvaardbaar te
maken, acht de commissie achterhaald; zij is van mening, dat het in be­
ginsel even onjuist is het vermogen en het resultaat te ongunstig voor te
stellen als te gunstig.”
Wil dit nu zeggen dat men alle gegevens moet blootleggen? Zulks doende zou
men m.i. te weinig rekening houden met het karakter van de onderneming als
strijdorganisatie. Er kunnen deugdelijke redenen zijn om bepaalde gegevens niet
te verstrekken. Bij ondernemingen met grote export is het voor de aandeel­
houders van belang te weten in welke gebieden de winsten worden gemaakt,
bv. met het oog op de politieke situatie in die gebieden, maar het is duidelijk, dat
de gedetailleerde verslaggeving daaromtrent een stimulans voor de concurrentie
zou zijn om zich eveneens op de gebieden waar de meeste winsten gemaakt wor­
den, te gaan werpen. In dat geval is het dus ook het belang van de aandeel­
houder, dat dergelijke gedetailleerde gegevens niet worden verstrekt. Maar al­
leen in die gevallen, waarin er deugdelijke motieven zijn om bepaalde gegevens
niet te verstrekken, mag men m.i. gegevens onthouden. Overigens gelde: zoveel
mogelijk opening van zaken. Vanzelfsprekend zal bij de bepaling van het ge­
deelte van de winst dat voor uitdeling beschikbaar is rekening gehouden moeten
worden met de eisen van het bedrijf t.a.v. interne financiering, dekking van toe­
komstige risico’s enz. Dat de aandeelhouders bovenal geïnteresseerd zijn in de
uitgedeelde winst en maar zeer weinig belangstelling hebben voor gereserveerde
winst, is naar mijn mening - uitzonderingen daargelaten - zeker niet gebleken.
 De hoge progressieve inkomstenbelasting die van de dividenden geheven wordt
en de belastingvrijdom van claims en kapitaalwinsten dragen aan dit verstandig
inzicht natuurlijk in belangrijke mate bij.
Moet het vorenstaande nu tot de conclusie leiden, dat de wetgever veel scher­
per voorschriften moet geven ten aanzien van de verslaglegging.
Ik betwijfel ten zeerste of dit wenselijk is en of het tot het gewenste resultaat
zou leiden.
De wetgever kan nu eenmaal met de grote verscheidenheid van het bedrijfs­
leven bij het geven van wettelijke voorschriften moeilijk rekening houden en
voorschriften die voor bepaalde bedrijven geen bezwaar zouden vormen, zou­
den voor andere bedrijven ernstige bezwaren kunnen opleveren.
Misschien mag ik als voorbeeld noemen een bedrijf hier te lande dat een bui­
tenlandse deelneming heeft. Het kan in verband met de politieke omstandig­
heden in het land waar de dochtermaatschappij is gevestigd, soms uiterst onge­
wenst zijn de winsten naar voren te laten komen. Omgekeerd is het mogelijk dat
de vermelding van de bedragen die in een buitenlandse onderneming zijn geinvesteerd, hoewel dit bedrijf nog de kinderziekten van vele nieuwe vestigingen
moet doormaken, een geflatteerd beeld geeft. Zoals hiervoor reeds werd op­
gemerkt kan een ruimere mate van publiciteit ook uit een oogpunt van na­
tionale en internationale concurrentie bijzonder gevaarlijk zijn.
mab

blz. 11

Ik betwijfel ook of aan dit bezwaar voldoende wordt tegemoetgekomen door
het ontwerp Meyers boek 2.3.3. art. 13 lid 3 bepalende:
„Omtrent de inrichting van de balans en de winst- en verliesrekening
worden bij algemene maatregel van bestuur voorschriften gegeven”.
 In het door de Wiardi Beckmann Stichting uitgegeven rapport „De Hervor­
ming van de Onderneming” gaat men er, in strijd met de tekst van het Ontwerp
Meyers zelfs van uit dat er meer dan één A.M.v.B. zal worden uitgevaardigd en
men stelt dan verder:
„Een zekere differentiatie van de A.M.v.B’s naar bedrijfstak teneinde
een elastische aanpassing aan specifieke verhoudingen en omstandigheden
mogelijk te maken, zal in bepaalde gevallen stellig noodzakelijk zijn.”
Naar mijn mening zal een differentiatie per bedrijfstak soms ook nog niet vol­
doende zijn. Het verdient m.i. dan ook verre de voorkeur, dat de wetgever zich
in de voorschriften beperkt en dat het bedrijfsleven uit welbegrepen eigenbelang
voor een zodanige verslaglegging zorgt, dat al te gedetailleerde wettelijke rege­
lingen achterwege kunnen blijven.
De toelichtingen die in prospecti bij emissies worden gegeven tonen aan, dat
men zonder bezwaar meer inlichtingen kan geven dan normaal in de jaarver­
slagen worden gegeven.
Van het allergrootste belang is de mentaliteit die overheerst. Bij sommige be­
drijven is het een zekere sport om zo min mogelijk mede te delen. Andere daar­
entegen zien het belang in om hun aandeelhouders met inachtneming van de be­
langen van het bedrijf zo goed mogelijk in te lichten en hun belangstelling voor
het bedrijf te wekken.
Wanneer ik naga hoe gereserveerd men een twintig jaar geleden nog stond
tegenover de verplichting om aan het C.B.S. tal van statistische gegevens te ver­
strekken en hoe men nu vaak met ongeduld op het verschijnen van deze cijfers
wacht, dan lijkt mij mogelijk dat er op korte termijn ook een gewijzigd inzicht
kan ontstaan in het nut van een betere verslaggeving.
 Dat de accountants daarbij een belangrijke taak kunnen vervullen is m.i. dui­
delijk. De vraag rijst daarbij of artikel 16 van het Reglement van Arbeid, dat
wel heel sterk uitgaat van de winstbepalende balans, niet te eng is geformuleerd.
Maar als men dit artikel wil wijzigen, zal men, op de gronden die ik hiervoor
noemde zich moeten hoeden voor al te veel detaillering.
Mijn gedachten gaan in deze richting, dat artikel 16 2e lid zou kunnen worden
gewijzigd als volgt:
Deze verklaring houdt de bevestiging in dat de jaarrekening is opgemaakt
volgens goed koopmansgebruik. Uit de jaarstukken en de daarop gegeven toe­
lichting zal het bestaan en de waardering der aktiva en passiva moeten blijken,
zodat men een redelijk inzicht in de vermogenspositie van de onderneming krijgt.
Ik geloof dat dit een bescheiden poging tot verbetering van de bestaande toe­
stand is, die toch praktisch belangrijke consequenties zou hebben. Immers van
het bestaan en de omvang van stille en geheime reserves zou verantwoording
moeten worden gedaan, daar men anders geen redelijk inzicht in de vermogens­
positie krijgt. Ook in „Het Jaarverslag” wordt als algemene eis gesteld:
„Het jaarverslag heeft ten doel aandeelhouders en anderen een getrouw
beeld te geven van de gang van zaken in de onderneming gedurende de
m ab

blz. 12

verslagperiode en van de samenstelling van het vermogen op de balans­
datum.”
Voorlopig zou ik niet zo ver willen gaan, dat ook de fiscale balans en verlies­
en winstrekening moeten worden gepubliceerd. Naar ik meen wordt niet alleen
met de bestaande maar ook met de latente belastingverplichtingen bij het op­
maken van de jaarstukken in het algemeen voldoende rekening gehouden. Voor­
al voor bedrijven met buitenlandse vestigingen kan de fiscale balans en v. en w.
 rekening zoveel complicaties bevatten, dat deze meer verwarring zou stichten
dan inzicht zou geven, tenzij men wel zeer verstrekkende inlichtingen zou ver­
schaffen.
Het rapport van de Wiardi Beckmann Stichting, dat verscheen nadat ik met
dit artikel bijna gereed was, toont aan, hoe politieke opvattingen en het inzicht
omtrent de plaats van de onderneming in de maatschappij, mede bepalend zijn
voor de opvattingen omtrent de verslaggeving.
In dit artikel heb ik gemeend mij buiten de politiek te moeten houden en mij
zoveel mogelijk te moeten beperken tot de taak van de accountant bij de ver­
slaggeving, gezien in het licht van het reglement van arbeid, mij bewust zijnde
dat daarbij andere belangrijke facetten van het vraagstuk onvoldoende naar
voren zijn gekomen.
m ab

blz. 13.
