Anke van Herk, Fabels van liefde. Het mythologisch-amoureuze toneel van de rederijkers (1475-1621)
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 128-3 (2013) | review

60

Anke van Herk, Fabels van liefde. Het mythologisch-amoureuze toneel van de rederijkers
(1475-1621) (Rederijkersserie; Amsterdam: Amsterdam University Press, 2012, 314 pp., ISBN
978 90 8964 339 1).
Op de theaterpodia in de Lage Landen werden gedurende de ‘lange zestiende eeuw’ (late
vijftiende eeuw tot ca. 1620) met een onmiskenbaar enthousiasme antieke
liefdesverhalen gerecycled. In het bewaard gebleven (zo’n achthonderd toneelteksten
omvattende) rederijkersrepertoire bevindt zich een klein maar duidelijk identificeerbaar
deelcorpus dat bekend staat als ‘mythologisch-amoureus toneel’: negen speelteksten
(waarvan enkele in verschillende versies), plus een beschrijving van een tiende spel dat
verloren is gegaan. Ze gaan over fatale of anderszins ongelukkige liefdesaffaires, zoals die
van Pyramus en Thisbe, Mars en Venus en Narcissus en Echo. Opmerkelijk is alleen al dat
het thema ‘liefde’ in het rederijkerstheater vrijwel exclusief gekoppeld is aan deze
mythologische verhaalstof. Alsof de wonderlijke en exotische wereld van heidense goden
en bovenaardse wezens een uitgelezen ambiance bood om de lotgevallen van geliefden
in te etaleren en te becommentariëren, en om er lessen in de liefde aan te verbinden.
 Anke van Herks Fabels van liefde is in de eerste plaats al een belangrijke bijdrage
aan de groeiende bibliotheek rederijkersstudies vanwege de aandacht die het vestigt op
deze amoureuze spelen. De rederijkers staan niet bekend om hun frivoliteit, maar uit deze
stukken blijkt duidelijk dat zij een goed gevoel voor romantische komedie, soap en
fantasy hadden ‒ om het in eigentijdse genretermen uit te drukken ‒ en dat hun
dialoogtechniek en idioom zich uitstekend leenden voor emotionele ontboezemingen en
erotische pikanterie. Het is materiaal dat ook buiten kringen van historici en
letterkundigen aandacht verdient, zoals enkele experts een paar jaar geleden betoogden
in het vakblad voor theatermakers TM (november 2008). Met zijn taalspel en muzikaliteit
is het uitermate geschikt voor opvoering ‘als camp-achtige musical’, aldus Dirk Coigneau.
‘Op stellages met meerdere verdiepingen en verrassende tableaux,’ stelt Bart Ramakers
voor, ‘met schreeuwende, jankende en zingende sinnekens, overdadige, veelkleurige
kostuums, opvallend allegorische attributen, wonderbaarlijke gedaanteverwisselingen,
opstijgende zielen en boodschappers die neerdalen uit de hemel’. Van Herk stelt zich in
haar boek bescheidener op; het is in de eerste plaats een rapportage van
literatuurhistorisch promotieonderzoek, vooral geschikt voor een publiek van ingewijden.
© 2013 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-109978 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

Van Herk heeft het corpus grondig en vanuit een aantal goed gekozen
perspectieven bestudeerd. Zo heeft ze zorgvuldig uitgezocht waar de auteurs de
(overwegend Ovidiaanse) verhalen vandaan moeten hebben gehaald. Aanvankelijk (ca.
 1480-1520) blijken ze te hebben voortgeborduurd op de levendige middeleeuwse
hervertellingstraditie en de beschrijvingen van de antieke godenwereld die in omloop
waren ten behoeve van dichters en beeldend kunstenaars. Drie van die vroege spelen (de
twee dramatiseringen van het verhaal over Pyramus en Thisbe en het verloren spel over
Pluto en Proserpina, alledrie van Vlaamse herkomst) namen daarbij ook de ‘christelijkallegorische’ oriëntatie van die traditie over: de liefdesgeschiedenis wordt omkaderd
door een ‘buitenspel’ dat de heidense fabel duidt in het licht van de liefde voor God. In
dezelfde periode werden in Brussel drie amoureuze spelen geschreven die een heel
andere sfeer ademen. In deze ‘Bourgondische’ spelen worden Narcissus en Echo, Mars en
Venus, respectievelijk Jupiter en Yo voorgesteld als the bold and the beautiful uit een min
of meer recent verleden: middeleeuwse vorsten, ridders en jonkvrouwen, enigszins
vergelijkbaar met die in de oudere abele spelen, waarin ook al werd geworsteld met
ingewikkelde liefdes. Van Herk kwalificeert de derde en jongste groep, overwegend
afkomstig uit Antwerpen en geproduceerd in de periode 1552-1600, als ‘humanistische’
spelen. Deze dramatiseringen (van de verhalen over Aeneas en Dido, Leander en Hero,
Cephalus en Procris, en Iphis en Anaxerete) zijn gebaseerd op de antieke bronteksten van
Vergilius en Ovidius, maar duiden de verhalen zodanig dat ze leerzaam zijn voor
eigentijdse (jonge) geliefden. Dat laatste doen ook de jongere remakes van
‘Bourgondische’ spelen.
 De fabels leenden zich goed voor ‘verscripting’ in de retoricale dramaturgie met
haar wisselend perspectief en haar versvormen die uitstalling van hevige emoties
mogelijk maakten. Sinnekensduo’s ‒ de grote troef van het rederijkersdrama ‒ waren bij
uitstek geschikt om de verleidingen te belichamen waaraan de hoofdfiguren
blootstonden en om smakelijke live-reportages te leveren van off-stage-vrijages. Van Herk
is hierover (en sowieso over het weelderige vocabulaire van de rederijkers) betrekkelijk
zwijgzaam, maar deze smeuïge beschrijvingen moeten tot de bijzondere attracties van de
amoureuze spelen hebben behoord. De plaatsen van handeling ‒ hemels, tempels,
priëlen, slaapkamers ‒ lieten zich goed uitbeelden in de architectuur van het retoricale
‘façadetoneel’, met verschillende, afsluitbare compartimenten naast en boven elkaar.
Hoewel Van Herk het onmiskenbaar innovatieve en experimentele karakter van de
toneelschrijfkunst en de scenografie van de rederijkers enigszins verhult door te spreken
van ‘traditie’ en ‘conventie’ ‒ theaterwetenschappelijk gezien is ze minder sterk dan
literatuurhistorisch ‒ maakt zij wel goed duidelijk dat we hier te maken hebben met een
subgenre waarin groots, spectaculair en uiterst beeldend werd uitgepakt.
Het was een vitaal en prestigieus subgenre, zo blijkt ook uit het feit dat er negen
teksten bewaard gebleven zijn, van sommige zelfs meerdere versies. Het hoofdstuk over
de overlevering van de teksten ‒ als regisseurstekst of als archiefmateriaal, in handschrift
of gedrukte uitgave, als speeltekst of als leesdrama ‒ laat goed zien hoe spelmateriaal in

rederijkerskringen circuleerde en hoe het werd gebruikt. Slechts één van de
overgeleverde teksten uit Van Herks corpus is duidelijk herkenbaar als
regisseursexemplaar. De spelen werden blijkbaar ook ‘gebruikt’ met andere dan
opvoeringsdoeleinden: om te collectioneren, om naar eigen inzicht te bewerken en om te
lezen.
 Beschouwd in het licht van het veranderende denken over de liefde laten de
mythologisch-amoureuze spelen zien dat het verheven ideaal van de hoofse minne in de
zestiende eeuw definitief had plaatsgemaakt voor een pragmatische en fysiologisch
georiënteerde visie op verliefdheid, seksualiteit, huwelijk en overspel. Zelfs in de
Bourgondische spelen, met hun middeleeuwse-ridderromansfeer, worden de
liefdesaffaires neergezet als natuurverschijnsel: lichamelijk, aards ‒ zij het mede bepaald
door de kosmos die het menselijk doen en laten beïnvloedde ‒ en herkenbaar. In de
jongste stukken komt daar bovendien nog een pedagogisch element bij. Net als de (nietmythologische) Spiegel der minne van Colijn van Rijssele lijken deze stukken vooral jonge
mensen, die ontvankelijk zijn voor heftige emoties, te hebben willen sterken in
zelfbeheersing en te motiveren voor een weloverwogen, verstandige partnerkeus.
De grote trends die Van Herk in dit boek signaleert, zijn minder verrassend dan de
inkleuring die ze eraan geeft met grondig gedocumenteerde details. Veel saillants zit
verstopt, middenin of aan het eind van paragrafen en hoofdstukken. Door deze
compositiekeus raak je als lezer nu en dan aan het dwalen in een veelheid aan namen,
titels, jaartallen en feiten waarvoor het interpretatiekader (nog) niet helemaal duidelijk is.
Maar wie aandachtig leest, kan een hoop leren van Van Herk. Over de rederijkers, en de
liefde.
Femke Kramer, Rijksuniversiteit Groningen.
