BOEKBESPREKINGEN
BOEKBESPREKINGEN
Gordon B. Davis, CPA, PhD

AUDITING & EDP
Uitg.: American Institute of Certified Public
Accountants Ine., New York (1968, 344 pag.).
door Prof. Drs. Sj. Muller

Dat accountants zich bezorgd maken over de
acute of dreigende gevolgen van het in gebruik
nemen van computers, is blijkbaar niet alleen
een verschijnsel dat zich in Nederland of in
Europa voordoet. Zelfs aan de overkant van de
Atlantische Oceaan, in het land waar het kli­
maat blijkbaar uiterst vruchtbaar is geweest
voor het produceren en gebruiken van compu­
ters, blijken zich soortgelijke verschijnselen
voor te doen. Ook daar voelen collega-accountants een gemis aan kennis op het betrokken
gebied. Ook daar zoekt men naar wegen om
hierin te voorzien en om te verzekeren dat toe­
komstige beroepsgenoten gelegenheid zullen
krijgen zich in te werken in de vraagstukken die
het gebruik van computers in de administratie
en in het bijzonder m.b.t. de controle mee­
brengt. Het is prettig te constateren dat de ver­
schillen wat dit betreft tussen het land van de
onbegrensde mogelijkheden en landen met een
overmaat aan grenzen toch niet zo groot zijn als
sommigen ons wel eens willen doen geloven.
 Ook ginds heeft men nog behoefte te formule­
ren wat de accountant van computers en ge­
automatiseerde administratie zou moeten weten
(pag. 232-235) en ook ginds moet men toe­
geven dat de computerleveranciers de belang­
rijkste bron van kennis op het betrokken gebied
vormen (pag. 236) en als zodanig een voor­
sprong hebben op verschillende opleidingsinsti­
tuten. Eerst sinds 1965 hebben Universiteiten
en Hogescholen ,,responded slowly” op het be­
trokken gebied en eerst in 1966 startte het
A.I.C.P.A. 2-daagse inleidende cursussen over
computers en over daarmee samenhangende
controle-onderwerpen (vgl. Nederland, waar
sinds vele jaren inleidende cursussen worden
verzorgd door het Nederlandse Studiecentrum
voor Administratieve Automatisering - door
vele accountants bijgewoond - en sinds 1967
een applicatiecursus Administratieve Techniek,
onder auspiciën van het N.I.v.R.A. wordt gege­
ven). Redenen om ons op de borst te slaan zijn
er echter niet. Ten eerste kan het signaleren van
slechts betrekkelijke achterstand moeilijk aan­

leiding geven tot trots en ten tweede is het (het
A.I.C.P.A. vergeve mij mijn onbescheidenheid)
de vraag of de gemiddelde C.P.A. beter bij de
tijd is dan zijn Nederlandse collega. Het lijkt
alleszins waarschijnlijk dat er een groter verschil
is tussen de vooruitstrevende accountant
(C.P.A. of N.I.v.R.A.-lid) en degene voor wie de
omstandigheden het niet mogelijk hebben ge­
maakt zich op het betrokken terrein in te wer­
ken, dan tussen de meest ontwikkelde beroeps­
genoten in beide landen.
 Hoe dit ook zij, zowel ginds als bij ons is er de
vraag: wat moeten wij doen om bij te komen en
bij te blijven (waarbij in aanmerking te nemen
dat dit niet het enige terrein is waarop zich deze
vraag voordoet). Ongetwijfeld is het waar, het­
geen in het bovenvermelde boekwerk is ver­
meld, dat „most qualified business data proces­
sing personnel have been trained on the job”
(pag. 237), dat het leren programmeren nuttig
is omdat het leidt tot „awareness of the capa­
bilities of the computer” en dat de accountant
„should be able to supervise the running of the
computer audit programs” (pag. 234). Deze
wenselijkheden ter zijde latend kan gesteld wor­
den dat het kennisnemem van beschouwingen
van collega’s zeer vruchtbaar kan zijn, zeker als
deze kort en duidelijk zijn geformuleerd, geba­
seerd zijn op uitgebreide en veelzijdige ervarin­
gen en systematisch het gehele terrein bestrij­
ken. Deze kwalificaties acht ik op het hierboven
genoemde boek van toepassing en ik wil colle­
ga’s en toekomstige collega’s van harte opwek­
ken hiervan kennis te nemen. De aan de lezing
van dit boek bestede tijd zal ruimschoots be­
loond worden, ook als men zich aan het in het
voorwoord gegeven advies houdt „to . . . care­
fully read the whole text”. Slechts zelden zal
van een boek, dat geschreven is met het doel
kennis (en enige ervaring) over te dragen, ge­
zegd kunnen worden dat het geen overbodige
tekstdelen of zinnen bevat. Op dit boek acht ik
een dergelijke kwalificatie van toepassing! Elke
zin is zorgvuldig overwogen en duidelijk gere­
digeerd; overbodige zinnen zal men vergeefs
zoeken. Een prestatie voor een boek dat het
resultaat weergeeft van de werkzaamheden van
een werkgroep van 8 personen van het
A.I.C.P.A. en waarin de commentaren door 100
collega’s op een eerste ontwerp zijn verwerkt.
 In de inleiding wordt opgemerkt dat het doel
van de publikatie, naast het geven van richt­
lijnen t.b.v. C.P.A.’s die hieraan behoefte heb­
ben en het verschaffen van studiemateriaal ook

m ab blz. 39

is, een uitgangspunt te creëren voor een me­
ningsvorming over controle bij geautomatiseer­
de administratie. Het zal wel niet verwonderen
dat in hetzelfde voorwoord wordt opgemerkt
dat de inhoud „does not represent an official
position of the Institute”. De omvang van het
boek behoeft niemand af te schrikken. Het
totale aantal pagina’s bedraagt wel tegen de
350, maar er is een royale letter gehanteerd
(prettig leesbaar) en de rechtermarge is zeer
ruim gekozen (ruimte voor eigen aantekenin­
gen? ). In de eerste sectie (ca. 100 pag.) wordt
in 7 hoofdstukken ingegaan op de organisatie­
vraagstukken die met administratieve automa­
tisering samenhangen. Ook hier reeds valt de
nadruk op de controle-aspecten, zoals controle
op in- en uitvoergegevens (hoofdstuk 5, ca. 20
pag.), (geprogrammeerde) controles op het
computerproces (hoofdstuk 6, ca. 7 pag.) en
beveiliging van gegevensverzamelingen/bestanden (hoofdstuk 7, ca. 15 pag.). De tweede
sectie (eveneens ca. 100 pag.) concentreert zich
op die zaken, die voor de accountant van het
meeste belang zijn. Na een inleidende be­
schouwing over interne controle bij computer­
gebruik - waarbij zowel wordt ingegaan op de
controle op de organisatie van de computerafdeling als op die van de aldaar uitgevoerde
processen - en een beschouwing over ,,audit
trail” - waarbij richtlijnen worden gegeven voor
het verkrijgen daarvan in de gevallen dat deze
niet gemist kan worden - wordt ingegaan op de
controle van geautomatiseerde administraties.
 Hoofdstuk 10 (18 pag.) handelt over de ge­
vallen dat de computer bij de controle verder
geen rol speelt omdat de aard van het proces
(stapelsgewijze verwerking), de wijze van eerste
registratie (met de hand) en de wijze van ver­
werking (volledige afdruk bij alle bewerkingen)
hier geen aanleiding tot geeft. Deze situatie
wordt toegelicht met een tweetal voorbeelden:
een loonadministratie en een debiteurenadmini­
stratie. Voor beide gevallen wordt in voldoende
mate (en met weglating van overbodige details)
de gang van zaken duidelijk gemaakt en worden
de toe te passen controlemaatregelen bespro­
ken. Wellicht valt daarbij de nadruk op de
interne controlemaatregelen, maar de wijze
waarop een verbijzonderd controle-orgaan hier­
van gebruik zal kunnen maken en de wijze
waarop deze de eigen werkzaamheden kan
regelen, worden eveneens duidelijk gemaakt.
De resterende hoofdstukken van deze sectie
handelen over de gevallen dat het nuttig of
nodig is op enigerlei wijze de computer een rol
te laten spelen bij de controle. Met name wordt

m ab blz. 40

ingegaan op de wijze waarop het voor een derde
mogelijk is vast te stellen dat de bij een computer-verwerkingssysfeem gevolgde procedures aan
de daaraan te stellen eisen voldoen (hoofdstuk
11, ca. 16 pag.; nl. hoofdzakelijk via testgeval­
len of door herhaling van bepaalde computerbewerkingen) en op de wijze waarop kan wor­
den vastgesteld dat de juiste gegevens zijn ver­
kregen (hoofdstuk 12, ca. 14 pag.; hoofdzake­
lijk via het gebruik van eigen programma’s).
 Merkwaardig is dat, hoewel verschillende aan­
wijzingen worden gegeven m.b.t. eigen controle­
programma’s (o.a. zelf opstellen van flow­
charts, gebruik Cobol e.d.) en wordt opgemerkt
dat ,,the auditor needs assistence from EDP
specialists” (pag. 42), het probleem dat de
accountant in zijn eigen werk in zekere(? ) mate
afhankelijk gaat worden van andere specialisten,
verder buiten beschouwing wordt gelaten. Dit is
des te merkwaardiger, daar uit opmerkingen op
pag. 193 uitdrukkelijk blijkt dat zelfs niet ver­
ondersteld wordt dat de accountant zelf kan
programmeren, zodat hij voor deze werkzaam­
heden gebruik zal moeten maken van de programmeerfaciliteiten bij zijn cliënt of bij een
onafhankelijk bureau. Ook het gebruik van de
computer bij de controle wordt met voorbeel­
den toegelicht. Beschreven wordt hoe de
accountant zekerheid kan verkrijgen dat een
systeem van tijdverantwoording en loonberekening naar wens functioneert (o.m. door het
invoeren van gesimuleerde registratie voor
hypothetische werkkrachten tijdens feitelijke
computerbewerkingen). De mogelijkheid om
zekerheid te krijgen omtrent de juistheid van
verkregen Computerresultaten wordt geillustreerd met een beschrijving van een voorraad­
administratie, waarbij de accountant een
programma hanteert waarbij gegevens worden
geproduceerd die niet alleen uit controle-overwegingen van belang zijn (tellingen, vergelijkin­
gen, etc.) maar ook dienstig zijn voor het ver­
krijgen van inzicht door de leiding (omzetsnelheden, signalering verliesgevende artikelen,
etc.). Blijkbaar accepteerde de cliënt in het
betrokken geval dat de accountant dit pro­
gramma tot stand bracht en gunde hem ,,a more
effective letter of recommendation” (pag. 204);
een goed voorbeeld hoe de accountant verder
kan gaan dan het bevredigen van controlebehoeften en kan bijdragen tot het beschikbaar
komen van waardevolle informatie.
 Tenslotte wordt in een laatste sectie aan­
dacht geschonken aan moeilijkheden en moge­
lijkheden voor de controle bij geavanceerde
toepassingen (ca. 12 pag.; online, realtime, ver-

gaand geihtegreerde processen zijn ook in
U.S.A. blijkbaar nog lang geen dagelijks ver­
schijnsel), aan bijzondere maatregelen die ge­
troffen dienen te worden bij het doen verrich­
ten van werk in service (ca. 11 pag.; bv. vraag
hoe te waarborgen dat servicebureau zorgt voor
afdoende beveiligingen) en aan wenselijkheden
en mogelijkheden van opleidingen voor accoun­
tants (ca. 8 pag.). Het boek wordt besloten met
een aantal aanhangsels, waarin de belangrijkste
elementen van de computer de revue passeren
(ca. 20 pag.), een voorbeeld wordt gegeven van
een documentatie (ca. 10 pag.), een overzicht
van de in het verleden en thans in schema’s
gehanteerde symbolen (ca. 10 pag.) en een
woordenlijst van de meest gebruikte computer­
termen (ca. 25 pag.). Tenslotte zij nog vermeld
dat een interne-controlevragenlijst is opge­
nomen, zowel voor het geval dat de cliënt over
eigen computerfaciliteiten beschikt als voor het
geval dat van een servicebureau gebruik wordt
gemaakt.
Ondanks het feit dat het profijt van het lezen
van het hierbesproken boek door degenen die
meer specifiek studie van het behandelde onder­
werp hebben gemaakt in de eerste plaats gele­
gen zal zijn in het kennisnemen van de overzich­
telijke systematiek, mag worden aangenomen
dat ook zij van verschillende nieuwe suggesties
en opmerkingen met belangstelling zullen
kennisnemen. Uiteraard kan bij een boekbespre­
king slechts een enkel punt als voorbeeld wor­
den aangehaald. Reeds werd gewezen op het
feit dat het blijkbaar mogelijk is gebleken de
juiste werking van een verwerkingssysteem en
de ingebouwde, geprogrammeerde controles te
testen door het invoeren van gesimuleerde
transacties. Interessant is het ook kennis te
nemen van het feit dat blijkbaar in de U.S.A.
 uniforme controleprogramma’s worden gehan­
teerd (o.m. voor effectenmakelaars). Daarnaast
zijn ook algemeen bruikbare controlepro­
gramma’s ontwikkeld1) waarover gunstig wordt
geoordeeld o.m. omdat die belangrijk goed­
koper zijn dan voor een specifieke toepassing
ontwikkelde controleprogramma’s.
Voorts zullen lezers met enig genoegen (of

misnoegen) kennis kunnen nemen van de code
bij verschillende vragen in de interne-controle­
vragenlijst waarmee wordt aangeduid of de be­
trokken vraag van belang is voor het oordeel
over de interne controle, voor de veiligheid op
zich (zonder invloed op specifieke controle­
maatregelen) of alleen voor de efficiency van de
uitvoering. Het bijhouden van een goede docu­
mentatie wordt bv. gerekend tot de laatstge­
noemde en het aanwezig zijn van een logboek
tot de tweede categorie. Een bijzonderheid die
mij persoonlijk trof is dat ook in dit boek even­
als elders2) aanbevolen wordt gebruik te maken
van een „control review sheet” waarin per
computerrun wordt aangegeven welke controle­
maatregelen op elk der te hanteren gegevens
dienen te worden toegepast en aan welke in­
stantie deze controle zal worden toevertrouwd.
Van een toepassing van een dgl. overzicht is het
bij mijn weten in Nederland nog niet gekomen.
Na lezing zal uiteraard niet iedereen weten
welke voorzieningen m.b.t. de controle in elk
concreet geval gewenst en mogelijk zullen zijn.
Kennisneming kan echter de ongerustheid weg
helpen nemen dat de effectiviteit van de con­
trole onder het verdergaande computergebruik
zou kunnen lijden. Men kan ook tot het stand­
punt worden overgehaald dat de ontwikkeling
het gunstige resultaat heeft dat deze „presents
the auditor with the opportunity to use the
computer in his analysis”. (pag. 185).
 1) Zie ook: B. S. Drent - Enkele waarnemingen
in Amerika over het gebruik van de compu­
ter in de accountantscontrole. „Informa­
tie”, februari 1969
en W. Thomas Porter - Generalized com­
puter-audit programs, .Journal of Accoun­
tancy”, January 1969.
2) Zie ook: A. Pinkney, F. C. A. - An audit
approach to computers Publ.: The general
educational trust of the Institute of Char­
tered Accountants in England and Wales
(1966)
en V.R.V. Cooper - Manual of Auditing.
Publ. Gee & Co., Ltd. (1967)

m a b biz. 41

Dr. N. H. Douben

AFWENTELING VAN DE VENNOOT­
SCHAPSBELASTING
(diss. Tilburg), Stenfert Kroese Leiden, 1967,
116 blz., ƒ 12,50
door Drs. J. C. P. A. van Esch

Bij het opzetten van een macro-economische
analyse van de belastingafwenteling staat de we­
tenschapsbeoefenaar voor de keus van een glo­
bale of een gedetailleerde behandeling. In een
globale benadering wordt in vergaande mate ge­
abstraheerd van medebepalende grootheden,
wat de mogelijkheid verschaft: van tamelijk alge­
mene conclusies. Een gedetailleerde behande­
ling vereist een omvangrijke casuïstiek. In beide
gevallen ontstaan conclusies van beperkte gel­
digheid; bij de globale behandeling omdat be­
paalde determinanten als constanten zijn opge­
voerd (onder de ceteris paribus voorwaarde), bij
de gedetailleerde benadering omdat in elke
casus de determinanten een bepaalde concrete
inhoud hebben. Douben heeft voor de globale
behandeling gekozen. Hij gaat uit van de volgen­
de vereenvoudigende veronderstellingen:
- volledige werkgelegenheid en volledige bezet­
ting van het produktie-apparaat;
- endogene overheidsuitgaven;
- constante structuur van de overheidsuitgaven.
Bij het interpreteren van de conclusies moet
men deze beperking voortdurend in acht ne­
men.
 Deze ceteris paribus voorwaarde maakt het de
schrijver mogelijk de afwenteling van de ven­
nootschapsbelasting in een groeiende'economie
te bestuderen; de studie heeft dan ook het ka­
rakter van een beschouwing van het long run
evenwicht. Dit heeft vermoedelijk ook een rol
gespeeld bij het kiezen van de inhoud van het
afwentelingsbegrip.
Afwenteling wordt als een mutatie in de se­
cundaire inkomensverdeling gedefinieerd. In
een macro-economische analyse kan de afwen­
teling het beste worden gemeten aan de secun­
daire categoriale verdeling der inkomens, d.i. de
verdeling van het nationale inkomen - na beta­
ling van belastingen - over de categorieën in­
komenstrekkers. Afwenteling van een winst­
belasting kan daarom - in de terminologie van
de schrijver - worden afgemeten aan wijzigingen
van de beschikbare winstquote in de toege­
voegde waarde.
m ab blz. 42

Wanneer men dit afwentelingsbegrip vergelijkt
met dat uit de micro-economie constateert men
punten van overeenkomst en van verschil. Het
buiten de analyse houden van de invloed op de
secundaire categoriale inkomensverdeling van
overheidsuitgaven gebeurt eveneens in de micro-economische analyse. In afwijking van deze
analyse beperkt Douben afwenteling niet tot
verdelingsmutaties die voortvloeien uit prijsmutaties welke worden veroorzaakt door reac­
ties van economische subjecten op belasting­
heffing. Men zou ook een andere inhoud aan
het afwentelingsbegrip kunnen geven. Ik zou de
voorkeur geven aan het in de analyse betrekken
van de economische gevolgen van de overheids­
uitgaven en aan de beperking van het begrip
afwenteling tot wijzigingen in de secundaire ca­
tegoriale verdeling als gevolg van prijsmutaties.
 De nadruk die in deze studie op de long run
aspecten ligt is mede een gevolg van het neo­
klassieke model dat wordt gebruikt. In de neo­
klassieke theorie ligt namelijk, evenals in de
klassieke theorie, de nadruk op aanbodsfactoren. In dit kader ligt het voor de hand, invloe­
den van de vraagzijde terzijde te laten (over­
heidsuitgaven; geen structurele kapitaalschaarste). Er bestaat dan geen afzetprobleem,
het conjuncturele aspect komt nauwelijks ter
sprake. Dit is ook de bedoeling van de schrijver,
want hij bestudeert op welke wijze na verhoging
van de vennootschapsbelasting het aanpassings­
proces verloopt dat tot een nieuwe evenwich­
tige groei leidt.
Het gaat daarbij om reacties van ondernemin­
gen op belastingheffing in een groeiende econo­
mie. In het neo-klassieke model ligt - anders dan
in de Keynesiaanse economie - de nadruk op de
produktiefactoren arbeid en kapitaal. Het ge­
volg hiervan is dat de categoriale verdeling bij
Douben slechts bestaat uit een arbeids- en een
kapitaalaandeel. Dit laatste identificeert hij ken­
nelijk met het winstaandeel. Het ligt voor de
hand dat zijn eerste conclusie luidt dat de sub­
stitutiemogelijkheden in de technische sfeer tus­
sen kapitaal en arbeid de afwentelingsmogelijkheid bepaalt. De substitutie-elasticitcit tussen
beide kostenfactoren neemt namelijk in de
neo-klassieke theorie een strategische positie in.
Deze conclusie ligt temeer voor de hand, indien
men zich niet beperkt tot gevolgen van prijs­
mutaties zoals de schrijver doet, maar ook in
ogenschouw neemt herallocatie van produktie­
factoren en wijzigingen in produktie- en afzetstructuur.
 De tweede conclusie luidt dat de aard van de
technische vooruitgang mede de mate van af-

wenteling bepaalt. Naarmate de technische
vooruitgang een meer autonoom karakter
draagt, leidt dit volgens de schrijver tot gunsti­
ger afwentelingsmogelijkheden. Een derde con­
clusie luidt dat de afwenteling - bij handhaving
van de groeivoet - groter zal zijn naarmate de
spaarquote van de loontrekkers groter en die
van de kapitaalinkomenstrekkers kleiner is. Ten
vierde is de afwenteling ceteris paribus groter
naarmate de groeivoet van het nationale inko­
men minder wordt gedrukt. Tenslotte wordt de
afwenteling moeilijker naarmate de tariefsver­
hoging een grotere omvang heeft. Zoals reeds is
opgemerkt gelden deze conclusies binnen de ge­
stelde veronderstellingen. Met name de constant
veronderstelde overheidsuitgaven-structuur en
het endogeen veronderstelde karakter van deze
uitgaven vind ik nogal extreme veronderstel­
lingen. De overheid doet veel uitgaven juist om
de secundaire inkomensverdeling te doen afwij­
ken van de primaire. Wanneer men nu de in­
vloed van de overheidsinkomsten - geheel of
voor een belangrijk deel - op deze inkomens­

verdeling bestudeert, kan men de met deze in­
komsten gefinancierde uitgaven - voorzover het
de invloed op de inkomensverdeling betreft niet buiten beschouwing laten.
Naast een macro-economische analyse van de
afwenteling van de vennootschapsbelasting
wijdt de schrijver nog aandacht aan de microeconomische analyse en aan empirische onder­
zoekingen op dit stuk.
 Concluderend zou ik willen stellen dat het
nut van deze studie is dat de genoemde conclu­
sies - gezien in het beperkte kader van de ge­
maakte veronderstellingen - bijeen zijn ge­
plaatst. Wel vraag ik mij af of de schrijver deze
conclusies niet zonder gebruik te maken van
een ingewikkeld wiskundig model had kunnen
trekken. Overigens wekt het boek de indruk, in
haast voltooid te zijn. Literatuur wordt zeer
summier verwerkt en registers ontbreken; wel
zijn een literatuurlijst en een engels „summary”
opgenomen.
m ab blz. 43

THE IMPACT OF COMPUTERS ON MANA­
GEMENT
Charles A. Myers, editor, the M.I.T. Press,
Cambridge, 1967, 310 biz.
BEDRIJFSAUTOMATISERING: GEVOLGEN
VOOR DE ORGANISATIE EN HET PERSO­
NEELSBELEID;
Stichting Stuurgroep Sociaal-wetenschappelijk
Onderzoek, 1967, 159 blz.
door Dr. B. Scheepmaker

I.
Het boek van Myers is een weerslag van een
konferentie, georganiseerd door MIT, waaraan
naast een 20-tal - bekende - personen van de
Sloan School of Management van deze universi­
teit, ook nog een 15-tal experts van andere
universiteiten, en een medewerker van IBM,
deelnamen.
Behalve een inleidend hoofdstuk van Myers
zelf, waarin de belangrijkste konklusies van de
verschillende andere hoofdstukken worden
weergegeven en een samenvatting van de konfe­
rentie door Forrester, bevat het boek zeven
hoofdstukken en een casus als appendix.
De titels en auteurs zijn:
- The impact of information technology on
Organizational Control; Thomas L. Whisler.
- Computers and Organization Structure in
Life-insurance firms: The external and inter­
nal economic environment; George E.
Delehanty.
- Tasks, Organization Structure, and Computer
Programs; David Klahr and Harold J. Leavitt.
- Implications of On-line, Real-time systems
for Managerial decision-making; Donald C.
Caroll.
- Computers and Profit Centers; John
Dearden.
- The Total-systems Concept: Its implications
for management; John A. Beckett.
 - Changes in management environment and
their effect upon values; Charles R. DeCarlo.
- appendix: The impact of Computerised Pro­
grams on managers and organizations: A case
study of an Integrated Manufacturing Com­
pany; Edgar F. Huse.
Na ieder hoofdstuk is voorts opgeno'men de
diskussie naar aanleiding van de presentatie van
de inleiding.
m ab blz. 44

Door het feit dat, op één uitzondering na, alle
inleiders „academie scholars” zijn, is het boek
nogal theoretisch. Toch komt ook de praktijk
van de automatisering aan de orde, daar in de
meeste amerikaanse universiteiten de docenten
daadwerkelijk betrokken zijn bij de konkrete
realisatie van automatiseringsprojekten. Ener­
zijds doordat zulks door de fakulteiten wordt
geëist (en in de salariëring tot uitdrukking
komt), anderzijds doordat, meer dan in Europa,
het bedrijfsleven bereid is om wetenschap­
pelijke studies en begeleiding in de onderne­
mingen mogelijk te maken.
Het doel van de konferentie, om de ideeën en
stand van zaken uit te wisselen en om tot een
verdieping van de inzichten te komen, komt in
het boek tot zijn recht. De verslagen van de
diskussies dragen daar in sterke mate toe bij. De
lezer die het ter hand neemt om nu eindelijk
eens gekonfronteerd te worden met het defini­
tieve antwoord op de diverse problemen van
automatisering, zal worden teleurgesteld. Nu is
zo’n uitgangspunt in feite irreëel, daar de auto­
matisering nog volop in beweging is. Dit blijkt
duidelijk in de diskussies.
Als bron van informatie over de diverse aspek­
ten van de betekenis voor en invloed van de
computer op de organisatie, het leidinggeven,
de kommunikatie e.d., geeft het boek echter in
grote mate bevrediging.
 Men zal het - uiteraard - niet eens zijn met alle
verkondigde meningen en de verslagen van de
diskussies geven soms een zeker gevoel van
irritatie, wanneer de lezer het gevoel heeft dat
de deelnemers langs elkaar heen praten of be­
paalde belangrijke elementen vergeten; als ge­
heel genomen laat het werk de - vaktechnische lezer wijzer achter, zowel wat betreft zijn zeker­
heden als zijn onzekerheden.
Daarmee is tevens de begrenzing aangegeven:
voor een manager die onbekend is met het
probleemgebied, voor de systeemman die op de
hoogte wil raken van nieuwe technieken en
methoden, voor de wetenschapsbeoefenaar die
uitsluitend geïnteresseerd is in de betekenis van
automatisering vanuit of voor één bepaalde
discipline: voor hen is het boek niet bestemd.
Voor degenen evenwel die in het vlak van de
automatisering werkzaam zijn, praktisch dan
wel theoretisch, en die behoefte hebben aan een
informatiebron waaraan zij zelf verschillende
nieuwe gedachten kunnen ontlenen of van
waaruit reeds bestaande gedachten - en zeker­
heden - opnieuw in diskussie worden gesteld, is
dit een waardevol boek.
Wij zouden het boek dan ook met name wil­
len aanbevelen voor adviseurs (accountants,
ekonomen, psychologen, sociologen) op het ge­
bied van de automatisering.
Voordat wordt stilgestaan bij de konkrete in­
houd van de diverse hoofdstukken, nog enkele
opmerkingen vooraf.
De rode draad van het boek wordt meer be­
werkstelligd door de daarin opgenomen diskussieverslagen dan door de inleidingen zelf. Het­
geen in deze inleidingen, soms met enige stellig­
heid, wordt behandeld, wordt juist vaak in de
diskussies in zijn relativiteit aan de orde gesteld.
 Zo blijkt dat voortdurend de vraag naar voren
komt: wat is nu eigenlijk managen? ; wat is een
manager? In enkele inleidingen wordt hierover
gesproken vanuit een - subjektieve - definitie
van deze begrippen; in de diskussie, wanneer
over deze definiëring wordt getwist, komt dan
de inhoud van het voorafgaande betoog in een
ander referentiekader te staan. Ik zelf heb dit
als een plezierige gewaarwording ervaren.
Een tweede algemene opmerking betreft het
feit dat de meeste auteurs trachten hun betoog
een zo systematisch mogelijke struktuur te
geven, en wel door hun feitelijke onderwerp te
plaatsen in een raamwerk, waarin eerst wordt
omschreven wat onder een organisatie, een
systeem, het leidinggeven, automatisering e.d.
wordt verstaan. Hierdoor lijkt de aanzet tot het
eigenlijke onderwerp van de diverse inleidingen
op het eerste oog nogal op elkaar. Bij nadere
beschouwing is deze overeenkomst vaak minder
groot en komt een aantal nuances naar voren.
Het is daarom aan te bevelen het boek niet in
één keer uit te lezen, omdat de lezer dan gauw
geneigd is over deze verschillen heen te lezen.
Leest men het boek wel achter elkaar uit, dan
blijkt uit de diskussieverslagen een aardig ver­
schijnsel naar voren te komen. Indien men de
reakties van de deelnemers bekijkt per indivi­
duele diskussiant, dan blijkt dat in vele gevallen
de betreffende persoon met betrekking tot zijn
op- of aanmerkingen na alle inleidingen in feite
hetzelfde - zijn eigen - stramien volgt.
Deze „eentonigheid” duidt op een zekere
„verstarring” in het denken van de „deskun­
dige”; aan de andere kant krijgt men, indien
men de door één bepaalde deelnemer gemaakte
opmerkingen naast elkaar legt, een duidelijk
beeld van zijn visie (in vele gevallen duidelijker
dan uit zijn publikaties, omdat hij daarin tracht
een „kompleet” verhaal te konstrueren).
 De voornaamste vragen die in het boek wor­
den opgeworpen en die door het ontbreken van
een duidelijke meerderheid van meningen niet

van een eenduidig antwoord worden voorzien,
betreffen:
- worden de organisatiestrukturen door auto­
matisering meer gecentraliseerd qua opbouw
en funktionering;.
- zijn de veranderingen in dit verband het ge­
volg van de computer of spelen ook andere
faktoren een rol;
- wat is de betekenis van de centrale plaats en
funktie van de aktiviteit (afdeling) informa­
tieverwerking;
- welke veranderingen ondergaat het leiding­
geven, het managen door invoering van auto­
matisering;
- welke veranderingen ondergaan met name de
hoogste niveaus in de organisatie.
Wat de eerste vraag betreft, tonen de onder­
zoekingen van Whisler (eerste hoofdstuk) aan,
dat door invoering van automatisering het aan­
deel van de beloning van de hogere niveaus in
de totale salaris- en loonsom van het bedrijf,
toeneemt. Hij ontleent in een helder betoog
hieraan enige konklusies ten aanzien van de toenemende - centralisatie in de organisatie.
Anderen, waaronder Klahr en Leavitt (derde
hoofdstuk), Dearden (vijfde hoofdstuk) willen
in dit verband een nader onderscheid aanbren­
gen tussen de invloed van automatisering op de
„controT’-funktie of operationele funktie in de
organisatie ten opzichte (of zelfs tegenover) die
betreffende de planning-funktie of nonoperationele funktie.
 Het betoog van Klahr en Leavitt geeft, vooral
in het eerste deel ervan, interessante parallellen
tussen de opbouw van computerprogramma’s
en de struktuur van de organisatie. Dearden ver­
loochent zijn reputatie niet en gaat in zijn inlei­
ding min of meer dwars in tegen een aantal zo­
genaamde „gevestigde” denkbeelden over de
mate waarin de automatisering de taak van de
leiding verandert. Daarbij dient te worden aan­
getekend dat zijn konklusies voor een belangrijk
deel voortvloeien uit een aantal uitgangspunten
over „profit centers” en „managen”, die in de
diskussies - m.i. terecht - nogal worden aan­
gevochten.
De studie over het verzekeringswezen door
Delehanty (tweede hoofdstuk) wijst ook in de
richting van centralisatie. Dit hoofdstuk is
overigens nogal wijdlopig en bevat allerlei - his­
torische - informatie over deze branche die in
het kader van dit boek weinig ter zake doen.
Met betrekking tot de tweede vraag, of ook
andere faktoren van belang zijn voor het pro­
bleem van centralisatie, wordt stilgestaan bij de
- moderne - visies en inzichten omtrent de orga-

ma b blz. 45

nisatie als een „open systeem”. De invloed van
de omgeving op de organisatie, zowel van de
kant van de overheid, van konkurrenten, van de
maatschappij als geheel (met name ten aanzien
van de inzichten omtrent de plaats van de - wer­
kende - mens), de sociale psychologie e.d., wor­
den behandeld door Forrester, die een belang­
rijk aandeel in de diskussies heeft, door DeCarlo
(zevende hoofdstuk), die een pleidooi houdt
voor de horizontale organisatie vanuit de na­
delen die de pyramidale struktuur heeft in het
vlak van een doelmatige en effektieve informa­
tieverwerking en kommunikatie.
 De invloed die uitgaat van een centrale funktie van de informatieverwerking als afdeling
komt aan de orde, wanneer wordt gesproken
over real-time door Caroll (vierde hoofdstuk) en
de total-systems concept door Beckett (zesde
hoofdstuk). Het hoofdstuk van Caroll geeft
vooral omschrijvingen en definities van de tech­
nische en organisatorische aspekten van real­
time; Beckett gaat veel meer in op de voor- en
nadelen van integratie.
De veranderingen die de leiding en met name
de hoogste niveaus in de organisatie zullen
ondergaan als gevolg van automatisering, komen
in feite in alle inleidingen en diskussies aan de
orde. Dit is mede een gevolg van het feit, dat
het antwoord hier nauw verband houdt met wat
onder „managen” verstaan wordt en hierop
wordt steeds weer teruggekomen in het boek.
De casus die als appendix is opgenomen valt
wat tegen. In de eerste plaats geeft het een be­
schrijving van een aantal moeilijkheden die bij
de invoering van automatisering worden ervaren
in het sociaal-psychologische vlak, maar waar­
over reeds eerder (onder andere door Mann en
Williams), en beter is gerapporteerd. Voorts
wordt in dit betoog nauwelijks ingegaan op de
maatregelen die genomen zijn of genomen die­
nen te worden om de gesignaleerde frikties te
voorkomen of op te heffen.
Voor zover het mogelijk is om een aantal
gevolgtrekkingen te signaleren uit de inhoud
van het bock als geheel, zou ik de volgende wil­
len noemen:
- De vraag wat nu precies onder managen dient
te worden verstaan vraagt nog veel onderzoek
en analyse. De meningen hierover zijn dui­
delijk verdeeld; daarbij hangt van de defi­
niëring veelal af wanneer een onderwerp als
het onderhavige aan de orde wordt gesteld.
(Wat betreft de grootste tegenstellingen in dit
vlak, zij verwezen naar blz. 167-169, blz.
196-200, blz. 236-239).
 m ab blz. 46

In het kort weergegeven betreft het hier vra­
gen als:
• is een manager een „planner” of een „doe­
ner”; is het onderscheid tussen beleid
(policy) en planning hier relevant;
• is een manager iemand die - betere - ant­
woorden op bestaande vragen kan geven of
die - betere - vragen kan stellen in dyna­
mische on-gestruktureerde situaties;
• is een manager een „information-storage”
georiënteerde of een op „information-use”
ingestelde figuur?
De diskussie hierover komt uit deze samen­
vatting slechts gebrekkig naar voren. Het gaat
hier in feite om het hoofdmotief uit het
boek.
- Een ander belangrijk onderwerp in het boek
is het probleem van de beschikbaarstelling
van informatie. In dit verband is de vraag re­
levant of het mogelijk én zinvol is om een
ieder in de organisatie van die informatie te
voorzien die hij meent nodig te hebben.
De diskussie betreft hier de definiëring van
wat onder een flexibel systeem moet worden
verstaan en hoe de menselijke schakels daarin
funktioneren, met name indien van real-time
on-line systemen gebruik wordt gemaakt. De
mening van een aantal deelnemers aan de dis­
kussies hieromtrent is dat de bepaling van de
behoeften aan informatie op de verschillende
niveaus veeleer wordt bepaald door - traditio­
nele - ideeën over hiërarchie dan door wérke­
lijke behoeften die voortvloeien uit de taak­
stelling van de betrokkenen vanuit de (sub-)
doelstelling en de relaties met de omgeving
(in of buiten de organisatie).
 - Voorts komt de vraag aan de orde, wat moet
worden verstaan onder routine, onder cen­
tralisatie, onder gestruktureerd. De mening
komt naar voren dat de individuele werker,
ongeacht zijn niveau in de organisatie, waar­
schijnlijk - heel - anders over deze zaken
denkt dan algemeen wordt aangenomen. De
meest uitgesproken ideeën hier betreffen de
gedachten dat, indien door een duidelijker
taakafbakening de betrokken werker zijn rol
als minder onduidelijk ervaart (role ambi­
guity and role conflict), hij zich - in vergelij­
king tot de thans vaak onduidelijke situatie „vrijer” en „waardevoller” zal voelen.
Tenslotte wordt stilgestaan bij het feit, dat
vele problemen in het vlak van de invoering
van automatisering een gevolg zijn van het
ontbreken van een systematische aanpak. Het
is eigenlijk verwonderlijk dat men niet al veel
eerder heeft ingezien welk een hulpmiddelen

er m.b.t. administratieve automatisering ter
beschikking staan uit de sfeer van het door­
voeren van -technische- struktuurveranderingen in de produktiesfeer. Niettemin blijkt
een grote behoefte te bestaan aan een betere
zogenaamde „project management”, dat wil
zeggen het planmatig opzetten en begeleiden
van automatiseringsprojekten vanuit het
organisatorische gezichtspunt en niet primair - vanuit de technische aspekten van
de automatisering (computer). Deze proble­
matiek speelt ook weer door het vraagstuk
heen van de flexibiliteit, dat wil zeggen de
noodzaak om de thans vaak bestaande tegen­
stelling tussen een organisatorisch én een
computer-technisch optimum om te buigen
in een systeem, dat zowel naar de gebruikerskant als de verwerkingskant in zijn totaliteit
een optimum is.
II.
 Gelet op de Verantwoording over het boek Be­
drijfsautomatisering, eveneens in 1967 gepubli­
ceerd, dringt zich een zekere vergelijking op
met het boek van Myers. Het boek Bedrijfsauto­
matisering is, zo wordt daarin gesteld: opge­
bouwd uit ervaringen en feiten over automatise­
ringsprocessen en het sociale effekt daarvan, geprojekteerd tegen de achtergrond van een aantal
gegevens uit de nationale en internationale lite­
ratuur.
Een belangrijk verschil in opzet tussen beide
boeken is echter, dat Bedrijfsautomatisering be­
doeld is voor de leiding, dus de man in de prak­
tijk, van de middelgrote en kleinere industriële
bedrijven. Voorts dat, volgens dezelfde ver­
antwoording van het boek, vooral aandacht zal
worden besteed aan de fabrieks-automatisering,
mede omdat over kantoor-automatisering al
veel publikaties verschenen zijn.
Voor de beoordeling van dit boek is het ge­
wenst nog enkele passages uit deze verantwoor­
ding aan te halen, te weten:
• de studie gaat uit van een literatuuronder­
zoek en een verkenning van de nederlandse
auto ma tiseringspraktijk;
• wat de nederlandse automatiseringspraktijk
betreft, worden gegevens verzameld over de
invoering en toepassing van automatisering in
een dertigtal bedrijven, verspreid over diverse
bedrijfstakken.
Bij de inventarisatie van ervaringsfeiten is in­
gegaan op allerlei vragen, zoals de plaats van de
onderneming binnen de totaliteit van het be­
drijfsleven en binnen de eigen bedrijfstak, mo­
tieven voor automatisering, de verbanden tussen

het door de leiding gevoerde algemeen-technische, financiële, kommerciële, sociale beleid
enz., alsmede in het bijzonder aan integratietendenzen (zoals fusie, koncentratie etc.).
Voorts is diepgaand ingegaan op allerlei
sociale problemen, zoals werkorganisatie, werk­
verdeling, arbeidsvoorwaarden, arbeidsbelasting
e.d.
 Degenen die op grond van de informatie die
over de inhoud in deze verantwoording wordt
gegeven, zou ik ten stelligste willen afraden het
boek aan te schaffen. Men vraagt zich namelijk
na het lezen van het boek zelf, wie deze verant­
woording heeft geschreven. De gedachte komt
daarbij op te veronderstellen dat zulks niet is
gedaan door iemand die bekend was met de
inhoud. Nu kan men stellen dat het vaak voor­
komt dat - om kommerciële redenen - de ver­
antwoording niet geheel de inhoud dekt, en iets
meer suggereert dan werkelijk wordt geboden.
Het betreft hier echter geen roman, maar een
geschrift dat wordt uitgegeven met een dui­
delijk wetenschappelijk etiket. Het boek is
namelijk een publikatie van de Stichting Stuur­
groep Sociaal-wetenschappelijk Onderzoek.
Nu vermeldt de verantwoording wel degelijk,
dat dit boek slechts als een terreinverkenning
moet worden beschouwd en dat niet is ge­
streefd naar volledigheid noch naar wetenschap­
pelijke exaktheid. Dat neemt niet weg, dat
ondanks deze beperking, de inhoud in weinig
opzichten tegemoetkomt aan de andere, in
dezelfde verantwoording, genoemde aspekten.
Mijn bezwaren betreffen konkreet de volgen­
de punten:
• het grootste deel van het boek is gebaseerd
op zaken die reeds eerder zijn gepubliceerd
en voor een groot deel in amerikaanse ge­
schriften. Daarbij komt dat het onderscheid
fabrieks- versus kantoor-automatisering lang
niet altijd duidelijk wordt gevolgd.
De doelstelling dat deze studie iets toevoegt
aan het kennisgebied op dit terrein is niet
gerealiseerd.
• de informatie over de nederlandse praktijk­
ervaring is summier, tevens veelal verweven
met uiteenzettingen gebaseerd op de bestu­
deerde literatuur. De behandelde cases zijn
naar mijn mening zonder meer vaag, zowel
wat betreft de beschrijving van de uitgangs­
situatie als de gevolgen van de automatise­
ring.
 • voor de leidinggevende funktionaris van het
middelgrote en kleinere bedrijf worden noch
in de beschouwingen over de literatuur noch

m a b blz. 47

in de daarmee verweven praktijkervaringen
enige konkrete suggesties gedaan. Met be­
perkt zich uitsluitend tot theoretische gevolg­
trekkingen zoals: tijdige voorlichting, syste­
matische aanpak, wanneer ekonomisch ren­
dabel etc.
Deze beperking geldt met name voor de
hoofdstukken 3 en 4.
• in de weergave van de enkele praktijkerva­
ringen komt voorts in genen dele de diepgang
van de vraagstelling tot uitdrukking, zoals in
de verantwoording gesteld.
• in het boek wordt nauwelijks ingegaan op de
verbanden die er dienen te bestaan tussen de
automatisering van deelprocessen (in het
technische vlak) en de besturing van het be­
drijf als geheel, vanuit de gezichtshoek van wat algemeen wordt aangeduid met - bestuur­
lijke informatie. Als zodanig wordt het be­
grip bedn//sautomatisering (titel! ) niet ver­
klaard.
De inhoud van het boek bestaat uit vier hoofd­
stukken, namelijk:
I. Automatisering als fase der industriële ont­
wikkeling; Drs. J. Dekker.
II. Automatisering, beschouwd vanuit het
bedrijf als produktiesysteem; Drs. J. Dek­
ker.
III. Gevolgen van de bedrijfsautomatisering
voor de organisatie; Dr. H. Feitsma.
IV. De gevolgen van bedrijfsautomatisering
voor het personeelsbeleid; Dr. G. Brenninkmeijer.
Indien we de verantwoording vergeten en de
inhoud op zichzelf bezien door de bril van dege­
nen die geihteresseerd zijn in de vraag: wat is de
betekenis van automatisering, vooral ten aan­
zien van de toepassing daarvan in industriële be­
drijven, geeft ons dit aanleiding tot de volgende
beschouwing.
Hoofdstuk I:
Hierin wordt een aantal achtergronden van het
verschijnsel automatisering behandeld, geillustreerd aan de hand van enkele cijfers over de
industrialisatie, beroepsbevolking e.d.
 Voorts wordt ingegaan op de ontwikkelings­
fasen van de industriële maatschappij. Dit alles
in een tiental bladzijden; de presentatie is daar­
door betrekkelijk elementair, maar wel dui­
delijk.
Hoofdstuk II:
In dit deel wordt nader stilgestaan bij het
onderscheid tussen machine- en arbeidstechniek
als begrippen voor de machinetechnische mid­

m ab blz. 48

delen (hardware) tegenover de methoden (soft­
ware). Persoonlijk acht ik deze begripsaandui­
ding enigermate ouderwets. Wanneer we spre­
ken over geïntegreerde technische en bestuur­
lijke systemen, dan lijkt mij het hanteren van de
begrippen machine en arbeid niet afdoende
duidelijk, met name niet het tweede voor de
„methode(n)” die het - gehele - bedrijfsgebeuren omvatten.
Een andere opmerking betreft het feit dat,
waar wel wordt gewezen op de toenemende
belangrijkheid van het element „arbeidstech­
niek” in het kader van het funktioneren van het
bedrijf, de behandeling daarvan niet ingaat op
de methoden die dan ter beschikking zouden
(moeten) zijn voor het integreren van alle be­
drijfsonderdelen. Het begrip arbeidstechniek
(en de verschuivingen in de verhouding en rela­
tie tot de machinetechniek) wordt derhalve m.i.
onvoldoende in verband gebracht met het
begrip integratie.
Onduidelijk zijn enkele opmerkingen op de
bladzijden 37 en 38, waar wordt gesproken over
de ^noodzakelijke mentaliteitsbei'nvloeding, de
specialisatie van de topleiding en de betekenis
van de aktiviteit „personeelszaken”. Hier mani­
festeert zich m.i. het feit dat de auteur zich
onvoldoende rekenschap heeft gegeven van de
verschillen en overeenkomsten tussen het mid­
delgrote en het grote bedrijf.
De vraag dringt zich hierbij tevens op, wat
door alle auteurs wordt verstaan onder het mid­
delgrote en kleinere bedrijf. Dit wordt nergens
aangegeven, met alle onduidelijkheden van dien.
Het betoog over de rol van de specialist (blz. 39
en 40) doet voor het middelgrote bedrijf wat
vreemd aan.
 Hetgeen ik reeds eerder stelde over het ont­
breken van konkrete aanwijzingen over wat
moet worden gedaan wanneer de invoering van
(bedrijfs-)automatisering aan de orde wordt ge­
steld, blijkt bijvoorbeeld op blz. 45 van dit
hoofdstuk. Daar wordt gesproken over de vast­
stelling van het automatiseringsmomenf en het
bepalen van het tempo. Dit zijn twee bijzonder
belangrijke aspecten, maar daarom is het jam­
mer dat alleen met het konstateren van de bete­
kenis van deze elementen wordt volstaan.
Ik heb niet begrepen waarom (blz. 53) wordt
opgemerkt dat een nadere uitwerking van de
inhoud van integratie buiten het bestek van het
boek zou vallen, evenmin als waarom eenzelfde
soort opmerking in het volgende hoofdstuk
wordt gemaakt (blz. 69) over de organisatieleer.
In het tweede geval wordt op blz. 82 en verder
evenwel toch ingegaan op een aantal denkbeel­
den in dit verband (linking-pin principe van

Likert) en de organisatie als systeem.
Tenslotte valt de behandeling van het bedrijf
als arbeidsintensief versus kapitaalsintensief
tegen op grond van zijn traditionele aanpak en
het feit dat de integratie-aspekten in dit ver­
band vrijwel onbehandeld blijven.
Hoofdstuk III:
In de inleiding van dit deel worden twee vragen
centraal gesteld, namelijk of automatisering in­
vloed op de organisatie heeft en zo ja, op welke
wijze de gevolgen zo goed mogelijk kunnen
worden opgevangen en gereguleerd. Nu doet de
eerste vraag wat vreemd aan, als op de daarop­
volgende bladzijde al wordt gekonstateerd dat
men moet bedenken dat de invoering van auto­
matisering per definitie reorganisatie is.
Wat betreft de tweede vraag komt de auteur
niet verder dan theoretische voorwaarden zoals:
tijdige voorlichting, tijdige signalering, tijdige
werving, tijdige maatregelen.
 De vraag waar velen mee zitten is evenwel,
wat is tijdig en waardóór wordt het bepalen van
dit tijdig gekenmerkt. Juist in dit hoofdstuk
zouden de praktijkervaringen ter toetsing daar­
van aan de theoretische opvattingen van groot
belang zijn geweest. Aan ervaringen is hier even­
wel weinig te vinden; de drie afzonderlijke cases
zijn, zoals al gekonkludeerd, vaag.
Hoofdstuk IV:
De titel van dit hoofdstuk is, naar ik meen, niet
juist; onder personeelsbeleid wordt in het alge­
meen niet verstaan de gehele sociale problema­
tiek van de funktionering van organisaties in de
tijd, dat wil zeggen alle maatschappelijke
(makro) en interne (mikro) aspekten. In dit
hoofdstuk wordt op beide velden van verande­
ring wel ingegaan.
Daar is uiteraard geen enkel bezwaar tegen,
integendeel.
Betreffende meer algemene, maatschappelijke
aspekten van de automatisering is het betoog
filosofisch en - daardoor - abstrakt. De uit­
spraken zullen velen onderschrijven, maar de
lezer blijft in feite met dezelfde vraag zitten als
waarmee hij begon, namelijk: hoe dit te ver­

wezenlijken. Zo is de vetgedrukte uitspraak op
blz. 100, die luidt: „De zekerste weg om én tot
armoede én tot massale werkloosheid te komen
is echter, niet automatiseren daar waar het ekonomisch rendabel is”, wel plausibel maar biedt
verder geen enkel houvast.
Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor de alinea op
dezelfde pagina, die als volgt is geformuleerd:
„In een hoog geïndustrialiseerd en bovendien
zeer dicht bevolkt gebied als Nederland, zal de
grote opgave zijn: een maatschappij te vormen
waarin een ieder zich in persoonlijke vrijheid op
de gemeenschapsbelangen richt en waarin te­
gelijk de maatschappelijke ordening een maxi­
male speelruimte laat aan de individuele vrij­
heid. „Maar ook deze formulering zal menigeen
als utopisch kwalificeren.”
Ik sluit me gaarne bij de laatste zin aan.
 Ten aanzien van de mikro-aspekten van de auto­
matisering is de toon van het betoog konkreter,
maar naar ik meen in vele gevallen te konkreet.
Vele van de gesignaleerde gevolgen van auto­
matisering voor bijvoorbeeld de verschillende
niveaus in de organisatie, laten zich in de prak­
tijk genuanceerder waarnemen dan hier wordt
geformuleerd. Bovendien rijst bij het lezen
steeds meer de vraag: is dit alles nu gericht op
bedrijfsautomatisering alleen of ook op de - vol­
gens de verantwoording niet behandelde - kan­
toorautomatisering?
Deze opmerkingen betreft met name de in­
vloed t.a.v. de taakinhoud en -afbakening op
het niveau van de middelbare leiding, de hogere
leiding, de staffunkties e.d.
Hierbij wordt de gangbare, doch steeds meer
betwiste, redenering gevolgd dat automatisering
routine-arbeid vervangt, en dat de mens daar­
door meer gelegenheid krijgt voor kreatieve
arbeid, en dat daardoor een verdere humanise­
ring mogelijk is. De uitwerking hiervan, vooral
met betrekking tot de relatie tussen de kreativiteit enerzijds en de strakkere werkdiscipline
anderzijds komt slechts incidenteel aan de orde.
De laatste paragraaf draagt als titel: het kon­
krete personeelsbeleid, maar geeft in dit vlak
weinig operationele konkreetheid.
m a b blz. 49.
