Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Van de 381 mensen die buiten de Duitse groep huwden, trouwden in totaal 70 mensen buiten het eigen geloof en 241 er binnen (zie tabel 6.2 en figuur 6.2). Er was dus
sprake van religieuze endogamie. Van de katholieke Duitsers trouwden 154 mensen
buiten de Duitse immigrantenpopulatie. Daarvan trouwde 80 procent binnen de eigen
geloofsgroep. De katholieke Westerwalders huwden veelvuldig met in Utrecht geboren
Westerwalders van de zogenaamde tweede of derde generatie. Van de lutheranen
trouwde 30 procent binnen de eigen geloofsgroep, voor de hervormden was dat 59 procent en voor de joden 90 procent. De Duitse lutheranen kenden de minste religieuze

127

128

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

endogamie. Dit is ook vastgesteld voor Amsterdam in de negentiende eeuw en voor
Utrecht in eerdere eeuwen.26 Katholieken en joden kende een grote religieuze endogamie. Bij katholieken houdt deze endogamie gedeeltelijk verband met het aantal katholieken in Utrecht. Omdat zij een grote groep vormden, was de kans op een huwelijk

Tabel 6.2 Religieuze endogamie bij Duitse immigranten die buiten de Duitse immigrantenpopulatie trouwden in absolute aantallen.
katholiek
katholiek

123

calvinist

calvinist

luthers

joods

totaal

% binnen eigen geloof

22

8

1

154

80 %

87

39

0

148

59 %

21

1

68

31 %

10

11

90 %

381

63 %

luthers
joods
totaal

Bron Bestand Duitse immigranten 1849-1879.
Buiten de tabel zijn gehouden negen huwelijken met remonstranten, hersteld luthers, doopsgezind, waals
en oud-katholiek en drie huwelijken waarbij het geloof van een van beide partners niet vermeld was.
Duitse calvinisten worden in de bronnen soms vermeld als
. Ze zijn gelijkgesteld met Nederlands
Hervormden en in de tabel aangeduid als calvinisten.
Figuur 6.2 Religieuze endogamie als percentage.
100

80

60

40

20

0
Joods

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
 Katholiek

Calvinistisch

Luthers

Hu w e l i jk s g e d r ag

|

binnen deze geloofsgroep groter. Bij de joodse immigranten speelde mee dat de kloof
tussen hen en niet-joden groter was dan tussen de verschillende groepen christenen, en
een huwelijk dus minder waarschijnlijk (zie figuur 6.3).
Lutherse Duitse immigranten, die buiten de eigen geloofsgroep trouwden, traden
in het huwelijk met zowel calvinisten als met katholieken.
Als laatste kan bij de religieus gemengde huwelijken een opmerking worden gemaakt over het geloof van de kinderen. Kinderen werden gewoonlijk in het bevolkingsregister ingeschreven met het geloof van een van beide ouders. Dit was net zo vaak het
geloof van de moeder als dat van de vader. Op dit punt springen alleen de gemengd gehuwde lutheranen eruit. Bij hen bestond in de negentiende eeuw een opvallende gewoonte; zij lieten hun kinderen afwisselend als bijvoorbeeld luthers en hervormd registreren, of ze kozen voor een patroon waarbij alle meisjes als luthers werden genoteerd
en alle jongens als hervormd. We zien dit patroon bij de familie Halbisch. Jacob Halbisch, een luthers werkman uit Württemberg, was getrouwd met de hervormde Johanna Rennert uit Utrecht. Hun zonen Wilhelmus en Johannes werden ingeschreven

Figuur 6.3 Religieus gemengde huwelijken.
Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
Toelichting Het oppervlak van de vlakken komt overeen met het aandeel binnen de Duitse immigrantenpopulatie.
 129

130

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

in het bevolkingsregister als luthers, hun dochter Johanna en Wilhelmina als hervormd.27

Eerste huwelijken en huwelijksleeftijd
Hermina Schütter werd in 1838 geboren in Neuenhaus in Hannover en was protestants.28 In 1870 kwam ze op 32-jarige leeftijd naar Utrecht uit Vuren, samen met mevrouw Julia van Hall-Viruly, voor wie ze in Utrecht zou werken. Ze bleef vijf jaar als
dienstbode bij de deftige familie Van Hall op de Stationsstraat. Toen trouwde ze met de
tien jaar oudere, protestantse, Nederlandse weduwnaar Jacobus Smits.29 Hij had uit
zijn eerste huwelijk drie kinderen die tussen de 23 en 13 jaar oud waren. Zijn eerste
vrouw was een half jaar eerder overleden. Smits was conducteur bij het spoor. Hermina
Schütter en Jacobus Smits kregen nog twee kinderen, die zij samen met het in dezelfde
tijd geboren buitenechtelijke zoontje van Jacobus Smits’ oudste dochter opvoedden.
Duitse dienstbodes trouwden over het algemeen weinig en als ze trouwden, was het
vaak met een weduwnaar en was er sprake van een groot leeftijdsverschil tussen de echtelieden. Dit beeld ging echter niet op voor de Duitse migrantenpopulatie in het algemeen.
In het midden van de negentiende eeuw werd 75 tot 80 procent van de huwelijken in
Nederland gesloten tussen een man en een vrouw die niet eerder getrouwd waren geweest. In de loop van de negentiende eeuw nam dit toe tot 90 procent.30 In Utrecht was
het algemene beeld niet anders. In 13 procent van de gevallen was het huwelijk geen eerste, maar een tweede of derde huwelijk.31 De Duitse immigranten verschilden op dit
punt niet van de Utrechtse of Nederlandse bevolking. Van de 425 huwelijken waren er
55 geen eerste huwelijk (dertien procent).
 De gemiddelde huwelijksleeftijd van de Duitse immigranten lag wel boven die van
de Utrechtse bevolking.32 Bij de Duitse immigranten ontbreken vooral de lagere leeftijden. Bij een gedeelte van de immigranten, van wie we de huwelijksleeftijd niet weten
omdat de huwelijksdatum onbekend is, zal het gaan om mensen die reeds in Duitsland
en op jonge leeftijd zijn getrouwd. Het ontbreken van dit gegeven duwt de gemiddelde
huwelijksleeftijd omhoog.33 Terwijl de laagste leeftijden ontbreken, kwamen onder de
Duitse immigranten huwelijken op relatief hoge leeftijd opvallend vaker voor. Zo waren er bijvoorbeeld de zussen Euphemia en Antonetta Buhrs, die een winkel dreven op
de Twijnstraat in Utrecht. De zussen trouwden op dezelfde dag. Euphemia (48) trad in
het huwelijk met de 59-jarige Nederlandse schilder-glazenmaker en reeds tweevoudig
weduwnaar Johannes de Bruijn (59). Antonetta (51) trouwde met de Duitse koopman
Bernard Segbers (43). De zussen waren met hun relatief hoge huwelijksleeftijd geen uit34
zondering.
De hogere huwelijksleeftijd van migranten, zou opgevat kunnen worden als een indicatie voor het ontbreken van sociale netwerken, die het vinden van een huwelijkspartner zouden moeten bevorderen. Er zijn echter ook twee alternatieve verklaringen.
Hu w e l i jk s g e d r ag

|

Ten eerste houdt een relatief hoge huwelijksleeftijd verband met de leeftijdsopbouw
van de migrantenpopulatie. De wat oudere migranten waren onder hen, zoals we zagen, sterker vertegenwoordigd. De beroepsstructuur speelt eveneens een rol. Bij eerder
onderzoek werd vastgesteld, dat in het midden van de negentiende eeuw in Utrecht de
huwelijksleeftijd van kooplieden gemiddeld hoger lag dan die van andere sociale groepen.35 Het grote aandeel van handelaren en kooplieden onder de Duitse immigranten,
kan de hogere huwelijksleeftijd mede verklaren.
 Scheiding en verlating
Johann Rosenbaum werd geboren in Keulen in 1812 en kwam in 1870 uit Pruisen naar
Utrecht. De eerste twee keer dat hij kwam – in juni 1870 en mei 1872 – werd hij in het bevolkingsregister ingeschreven als ‘Israëliet’, daarna als katholiek. Van beroep was hij
muzikant en koopman. Rosenbaum woonde in kosthuizen op meerdere adressen in
het armoedige deel van wijk C. Tussendoor woonde hij ook op andere adressen in de
stad. Hij verhuisde vaak: zeven keer in twee jaar. In 1874 trouwde hij met de Utrechtse,
protestantse koopvrouw Maria Haagen.36 Zij was bij het huwelijk 31, hij 62. Maria
Haagen was een natuurlijke dochter van de uitdraagster-koopvrouw Martiena
Haagen.37 Johann Rosenbaum was vier jaar ouder dan zijn schoonmoeder. Maria
Haagen had reeds twee kinderen, die bij het huwelijk werden geëcht. Er kwamen nog
vier kinderen bij. Rosenbaum was 71 bij de geboorte van zijn laatste kind. In 1887 vertrok hij zonder zijn vrouw, schoonmoeder en kinderen naar Arnhem, waarna zijn
vrouw in het bevolkingsregister wordt vermeld als verlaten vrouw.
Het huwelijk van Johann Rosenbaum en Maria Haagen lijkt voorbestemd voor een
slecht einde. Het grote leeftijdsverschil tussen de echtelieden en Maria’s onduidelijke
relaties voor het huwelijk, dreigen de afloop te voorspellen. Het huwelijk was uitzonderlijk. In de literatuur omtrent gemengde huwelijken, is het echter niet ongebruikelijk
dat er een verband wordt gelegd tussen gemengde huwelijken en scheidingen.38 De veronderstelling is, dat gemengde huwelijken een grotere kans lopen om in een scheiding
te eindigen dan niet-gemengde huwelijken.
 Om de vraag te kunnen beantwoorden of scheidingen bij de gemengd gehuwde
Duitsers vaak voorkwamen, moeten we weten welk scheidingspercentage in de tweede
helft van de negentiende eeuw gebruikelijk was. Officiële scheidingen kwamen in de
negentiende eeuw weinig voor.39 Scheiding was vooral een stedelijk verschijnsel, maar
tussen de grote steden waren belangrijke verschillen. Het scheidingspercentage lag in
Amsterdam, Rotterdam en Den Haag veel hoger dan in Utrecht. Terwijl in deze drie
steden gezamenlijk tussen 1848 en 1881 1312 scheidingen werden geregistreerd, lag dit
cijfer in Utrecht op 29.40
Wanneer een getrouwde vrouw door haar man was verlaten, werd dit in het bevolkingsregister aangetekend. Bij gehuwde mannen die hun vrouw hadden verlaten, werd

131

132

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

geen vergelijkbare vermelding opgenomen. Verlatingen kwamen meer voor dan officiele scheidingen.
Bij de autochtone Utrechtse bevolking eindigde minder dan een procent van de huwelijken in een scheiding.41 Bij de huwelijken van gemengd gehuwde Duitse immigranten in Utrecht lag het percentage hoger. Vijf huwelijken eindigden in een scheiding
(twee procent) en dertien in een verlating (vijf procent).42 Scheiding en verlating kwamen onder gemengd gehuwde Duitse immigranten meer voor dan onder de Utrechtse
bevolking in het algemeen.
 Buitenechtelijke geboorten
De scharenslijper Joseph Waldorf werd in 1824 geboren in Düsseldorf. In 1853 werd hij
ontslagen uit de gevangenis in Hoorn. In Utrecht trok hij in bij de familie DucaatZevenboom; een gezin met vier kinderen. De vader was metselaar, de moeder koopvrouw. Eén van de dochters, Stina – geboren 1827 in Amersfoort – had reeds drie onechte kinderen, die werden geboren tussen 1849 en 1855. Stina Ducaat was koopvrouw
en ventte met garen, band en galanterieën. Johan Waldorf en Stina Ducaat, beiden protestants, vormden samen een huishouden, maar trouwden niet. In 1860 woonden zij
met de kinderen in het Poortje Nooit Gedacht in wijk C. Hier werd in 1862 een zoon geboren en 1866 een dochter. Deze twee kinderen overleden kort na hun geboorte. In 1862
trouwden Ducaat en Waldorf en werden de nog levende kinderen, waarvan de oudste
inmiddels dertien jaar was, gewettigd.
Stina Ducaat kreeg vijf buitenechtelijke kinderen. Waldorf was waarschijnlijk de
vader van de twee jongsten, maar van de drie ouderen zeker niet. Vijf buitenechtelijke
kinderen was volgens negentiende-eeuwse normen uitzonderlijk veel. De Westerwalder koopvrouw Catharina Klauer kreeg vier buitenechtelijke kinderen – in 1855, 1857,
1860 en 1863 – voordat ze in 1863 trouwde met de Utrechtse werkman en weduwnaar
Nicolaas Bergsteijn.43 Catharina Klauer was zelf een zogenaamde natuurlijke dochter
van de koopvrouw Anna Eva Klauer.
 Opmerkelijk was ook het leven van Anna Catharina Rulfs, die in 1810 werd geboren
in Bremen. Zij woonde in 1849 bij haar oom en tante aan de Oudegracht. Haar oom, Johan Momberg, geboren in Wildingen in 1781, was een gepensioneerd legerkapitein. In
november 1849 beviel Anna Catharina Rulfs in het huis van een politieagent aan de
Biltstraat van haar dochter Anna Karolina. Ze erkende het kind niet. Dat deed ze pas
bijna tien jaar later, in 1858, kort na de dood van haar tante. Weer enkele jaren later,
bleek wie de vader van het kind was; haar oom Johan Momberg. In 1862 verwierf dochter Anna Karolina het recht om haar ooms naam Momberg aan de hare toe te voegen.44
45
Als laatste voorbeeld kan Marianne Welters worden genoemd. Ze werd in 1819 in
Kleef geboren. In Utrecht woonde ze aanvankelijk in een slaapstee in wijk C. In 1840 beviel ze in Utrecht, op 21-jarige leeftijd, buitenechtelijk van haar dochter Johanna. In
1843 volgde Geertruida en in 1845 Carel. In 1847 trouwde ze met de muzikant Carel

Hu w e l i jk s g e d r ag

|

Muijs. Carel Muijs was geboren in Deventer en woonde steeds enkele huizen van haar
vandaan. Bij de geboorte van Marianne Welters’ eerste kind was hij 15 jaar. Hoewel de
voorkinderen bij het huwelijk niet werden erkend, bleven ze wel hij het echtpaar wonen. Het gezin kreeg nog zes kinderen en vertrok in 1870 naar Hilversum.
 De levens van deze Duitse immigranten waren opmerkelijk, maar de vraag is of ze
ook uitzonderlijk waren voor de Duitse immigranten, of voor de Utrechtse bevolking
in het algemeen. In de negentiende eeuw was het niet ongebruikelijk dat er een kind net
voor of na een huwelijk werd geboren.46 Bij de autochtone Utrechtse bevolking was bij
negen procent van de huwelijken sprake van erkenning van een kind of meer.47 Bij veruit het grootste deel van de huwelijken ging het slechts om één kind. Dat betekent niet
dat er ook slechts één kind voor het huwelijk werd geboren. Er kunnen meer kinderen
zijn geboren, die op het moment van het huwelijk reeds waren overleden of die bij het
huwelijk niet werden erkend. Een vergelijking tussen de gegevens uit geboorte- en huwelijksakten leert, dat niet alle voorechtelijk geboren kinderen, die nog leefden, bij het
huwelijk werden erkend. Zo kreeg de Utrechtse Maria Ras een kind een jaar voor haar
huwelijk met Lambert de Bruin. Ofschoon dit kind bij het huwelijk nog leefde, werd
het niet erkend.48
Terwijl één buitenechtelijk geboren kind niet ongewoon was in de negentiende
eeuw, gold dat niet voor meerdere buitenechtelijke kinderen. Vrouwen met meerdere
voorechtelijke kinderen behoorden tot de groep (clandestiene) prostituees, of maakten
deel uit van zeer geïsoleerde, mogelijk incestueuze groepjes in notoire achterbuurtjes.49
Het handjevol mensen dat hierboven is beschreven, behoorde wel tot een dergelijke geisoleerde groep. Voor het merendeel van de Duitse immigranten gold dat echter niet.
 Tot besluit
In het bovenstaande zijn tal van factoren genoemd die endogamie beïnvloeden. In
schema 6.1 worden die factoren samengevat. Gemengde huwelijken zijn hier gebruikt
als een van de voornaamste indicatoren voor de mate waarin immigranten geïntegreerd zijn in de ontvangende samenleving. Indien we dat als uitgangspunt nemen,
blijkt de integratie van Duitse immigranten beperkt te zijn geweest. Wanneer Duitse
immigranten buiten hun eigen groep trouwden, trouwden ze met andere – binnenlandse of buitenlandse – migranten en slechts zeer beperkt met mensen die geboren
waren in Utrecht.
Binnen de Duitse immigrantenpopulatie als geheel, was geen sprake van een scheve
sekseratio. Voor de verschillende deelgroepen binnen de Duitse migrantenpopulatie
lag dat anders. De grootste exogamie kenden die migranten die behoorden tot groepen
die alleen uit mannen of alleen uit vrouwen bestonden, zoals stukadoors, vijlenkappers
en dienstbodes. Winkeliers en Westerwalders, waarbij de sekseratio binnen de groep
min of meer gelijk was, kenden een grotere endogamie. Bij de Westerwalders vinden
we bovendien het grootste aantal mensen dat reeds gehuwd was voor hun komst naar

133

134

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Nederland. Een eventueel gemengd huwelijk was in dat geval pas mogelijk bij de zogenaamde tweede generatie, maar ook bij deze tweede en zelfs bij de derde generatie Westerwalders kwam endogamie vrij veel voor. Nakomelingen van Westerwalders trouwden op grote schaal met kinderen en kleinkinderen van andere Westerwalders.
 Exogamie was gerelateerd aan geloof. Lutheranen kenden een grote exogamie, joden en katholieken een geringe. Bij de stukadoors, die merendeels luthers waren, is er
een overlap tussen beroepsgebonden en religieuze exogamie. Voor de eveneens lutherse vijlenkappers gold dat minder; zij trouwden niet met Duitse vrouwen, maar wel
overwegend met lutherse. Huwelijken binnen de eigen groep hielden voorts verband
met concentraties in bewoning. De verspreid wonende dienstbodes kenden de grootste
exogamie, de geconcentreerd wonende Westerwalders de grootste endogamie.
Van de gemengde gehuwde Duitsers, eindigden er meer huwelijken in een scheiding dan bij de autochtone Utrechtse bevolking. Ofschoon aan de relatie tussen scheiding en gemengd huwelijk in de literatuur relatief veel aandacht wordt besteed, wordt
daar geen uitspraak gedaan over het effect dat een scheiding kan hebben op het integratieproces.50 Gaat dit proces ondanks de scheiding door, stopt het of keert het zich juist
om? Een antwoord op deze vraag is moeilijk te geven. Het aantal scheidingen onder de
Duitse immigranten was weliswaar groter dan onder de Utrechtse bevolking als geheel,
maar het aantal was toch nog wel zo laag dat het effect op de totale populatie gering zal
zijn geweest.
De Duitse immigranten waren, gemeten naar hun huwelijksgedrag, wel slecht geintegreerd, maar tussen de groepen bestonden grote verschillen. De Duitse migrantenpopulatie vormde immers een weinig homogene groep. Een grote heterogeniteit zou,
volgens de theorie, moeten leiden tot een grote exogamie.51 Dat er desondanks binnen
de Duitse migrantenpopulatie groepen waren met een geringe exogamie, bevestigt het
beeld van groepsvorming binnen de migrantenpopulatie.
Schema 6.1 Factoren die endogamie beïnvloeden.
 – omvang van de immigrantenpopulatie (hoe kleiner de populatie, hoe groter de exogamie)
– samenstelling immigrantenpopulatie naar huwelijkse staat (hoe meer ongehuwden, hoe
groter de exogamie)
– concentratie van immigranten in wijken en beroepen (hoe groter de concentratie, hoe groter
de endogamie)
– homogeniteit van de immigrantenpopulatie in sociaal-economische en religieuze zin (hoe
groter de homogeniteit, hoe groter de endogamie)
– sekseratio binnen immigrantenpopulatie (hoe schever de sekseratio hoe groter exogamie)
– sekseratio binnen bevolking als geheel (hoe schever de sekseratio, hoe groter de exogamie)
– aard van het migratieproces
– beeldvorming

7 ‘Waaraan herken je een Duitser?’
Organisaties

‘Waaraan herken je een Duitser? Als er twee zijn richten ze een vereniging op, komt er
een derde bij dan zijn er twee verenigingen.’ Het is een grap die Duitse immigranten in
het hedendaagse Argentinië onder elkaar vertellen.1 De grap echoot een beschrijving
uit 1903 van Duitse immigranten in Londen: ‘It has been said with truth that whenever
a dozen Germans meet there is sure to be a Verein of some sort.’2 Zowel geneigdheid tot
organisatie, als particularisme waren kenmerkend voor Duitse immigrantengemeenschappen. De Duitse nieuwkomers vormden beslist geen eenheid in politiek of sociaal
opzicht, maar waren wel – of misschien juist daardoor – de best georganiseerde immigranten. Ze klonterden samen in talloze organisaties.3
Deutschtum is de term die in (Engelstalige) studies wordt gebruikt om zowel de sociale infrastructuur te beschrijven van Duitse immigrantengemeenschappen, als die
gemeenschappen zelf. Het woord duidt niet alleen op Duitsheid of Duits-zijn, als meer
op alles waarin dat Duits-zijn vorm wordt gegeven: taal, kranten, kerken, voedsel en
drank, theater en muziek.4 Duitse immigranten richtten verenigingen op – en zelfs opmerkelijk veel – maar ze organiseerden zich niet als één Duitse gemeenschap.5 Ze organiseerden zich niet als één groep, maar wel afzonderlijk van de Nederlandse, Amerikaanse of Engelse samenleving.  Om antwoord te geven op vragen omtrent de deelname van Duitse immigranten aan
organisaties is het echter niet noodzakelijk om van elk gezelschap – hoe efemerisch en

136

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

kleinschalig ook – het ledenbestand te kennen. Gegevens over de grotere en belangrijkere organisaties volstaan en die zijn er gelukkig wel.
Bij de verenigingen kan onderscheid worden gemaakt tussen organisaties die toegankelijk waren voor Duitse immigranten, organisaties die zich Duits noemden of zich
als Duits profileerden en organisaties die vooral Duitse leden hadden. Het onderzoek
naar de verenigingen was slechts mogelijk met behulp van het bestand van Duitse immigranten dat op basis van de bevolkingsregistergegevens werd samengesteld. De ledenadministraties van verenigingen vermelden immers wel namen en soms aanvullende gegevens zoals adressen, maar nooit nationaliteit of geboorteplaats. Alleen door
de combinatie van deze ledenadministraties met het bestand van Duitsers kon worden
vastgesteld of organisaties toegankelijk waren voor Duitse immigranten en hoeveel leden er Duits waren.
 Als sociaal verkeer een indicator is van collectieve identiteit, dan moet de vraag
worden gesteld wanneer een vereniging als Duits kan worden aangemerkt. Zoals zal
blijken, veranderde het karakter van organisaties veelvuldig na verloop van tijd. Organisaties konden meer of minder ‘Duits’ worden onder invloed van ontwikkelingen in
zowel de herkomststreek als in Utrecht of Nederland. De vraag naar de deelname van
Duitse immigranten aan het sociale verkeer valt uiteen in drie deelvragen: waren algemene verenigingen toegankelijk voor Duitse immigranten? Hoe ‘Duits’ waren Duitse
verenigingen en welke Duitse immigranten vinden we in welke verenigingen?

Het Deutsches Theater
Op 29 maart 1839 kondigde het ‘Deutsches Theater in der Amstelstrasse’ te Amsterdam
in de krant De Avondbode in het Duits aan dat enkele dagen later de opera ‘Othello oder
der Mohr von Venedig’ zou worden opgevoerd.10 Het was de 51ste voorstelling die het
zeer actieve Deutsches Theater in Amsterdam dat theaterseizoen gaf. Twee keer per
week was er de afgelopen maanden een uitvoering geweest, steeds van een andere opera
of een ander muziekstuk.11 Bezoekende Duitse zangers en zangeressen werden voor de
leidende rollen gevraagd. Ondanks deze grote activiteit ging het toch niet goed met het
Deutsches Theater. Een halve week na de opvoering van Othello verscheen er een ingezonden mededeling in De Avondbode – in het Nederlands ditmaal – waarin werd gemeld dat het met de ‘Hoogduitsche’ schouwburg financieel slecht ging. Het zou jammer zijn als de schouwburg, ‘de eenigste van dien aard in geheel Nederland’, daardoor
zou moeten sluiten, meende de directie. Behalve financiële problemen speelden gebrekkige belangstelling en interne tegenstelling het theater parten. Met het Theatre
Français, zo werd geklaagd, ging het een stuk beter.12
Utrecht had in 1839 geen Duits theater en zou er later in de negentiende eeuw ook
geen krijgen. Een Frans theater was er wel. Ongetwijfeld werd dat theater niet alleen gefrequenteerd door Franse immigranten, die een veel kleinere gemeenschap vormden

Or g an i s at i e s

|

dan de Duitsers, maar eveneens door leden van de Utrechtse elite, die de Franse taal en
cultuur hoog aansloegen.
 De problemen rond het Deutsches Theater, die in 1839 in Amsterdam speelden, illustreren twee van de factoren die aard en omvang van organisaties van migranten beinvloedden: organisaties moesten een draagvlak hebben om te kunnen blijven bestaan
en dat draagvlak werd aangetast door interne verdeeldheid.13 De omvang van het
draagvlak– zo leert de vergelijking met het Theatre Français – werd mede bepaald door
de mogelijkheid om mensen buiten de eigen, in dit geval Duitstalige, groep voor initiatieven te interesseren. Daarnaast waren er andere factoren, die hieronder kort de revue
passeren.
Bij een inventarisatie van factoren die de mogelijkheden en beperkingen van eigen
organisaties bepaalden, moet een eng lokale opvatting worden vermeden. In de tweede
helft van de negentiende eeuw ontstond er de nieuwe mogelijkheid om in de avonduren
vanuit Utrecht het Duitse theater in Amsterdam te bezoeken. In januari 1878 liet de
Rhijnspoorwegmaatschappij speciale zogenaamde nachttreinen rijden tussen Utrecht
en Amsterdam. Daar voorstellingen vroeg begonnen – om 7 uur ’s avonds – was een reis
van en naar Amsterdam in de avonduren goed mogelijk. De trein deed een uur over het
traject. ‘’t Is te verwachten’, zo werd er geschreven in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad, ‘dat velen […] van deze gelegenheid gebruik maken, om te Amsterdam de
aangekondigde voorstellingen bij te kunnen wonen.’14 272 mensen gingen er die avond
van Utrecht naar Amsterdam. Niet allemaal gingen ze echter naar het Duitse theater; er

Advertentie uit het

12-1-1878.
 137

138

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

was ook een voorstelling van Circus Carré. Veertien dagen later reed er een speciale
avondtrein, zodat mensen uit Utrecht in Amsterdam de voorstelling ‘Freund Fritz’ konden bezoeken. De voorstelling werd gegeven in het ‘Grand Theatre’ van A. van Lier,
door het ‘Duitsch gezelschap’.15 (zie advertentie op de vorige pagina)
Het publiek reisde niet alleen naar het vermaak, het vermaak kwam ook naar het
publiek. In januari 1875 werd in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad geschreven:
Maandag wacht den kunstkenner een muziekaal genot van geheel anderen aard.
Het Duitsche operapersoneel uit Rotterdam komt dan den Lohengrin van Wagner geven, een toondicht, ’t welk hier te lande reeds lang bekend, te Utrecht nog
niet werd gegeven, en toch als een der schoonste gewrochten, van den Duitschen komponist, een kennismaking zozeer verdient.16
Het krantenartikel vervolgde met een beschrijving van Wagners leven en werk. Het
‘Duitsche operapersoneel uit Rotterdam’ hoefde niet op vergelijkbare wijze bij de
Utrechtse lezers te worden geïntroduceerd.
Wat orkest en uitvoering door ’t personeel betreft kan men een genotrijken
avond te gemoet zien. Lederer met zijn jeugdig en frisch geluid zingt de Lohengrin uitstekend; Rübsam, zegt men, is als Frederik, Fassbender als Hendrik de
Vogelaar zeer goed. Mevr. Ubrich treedt als Elsa van Braband en mej. Koch als
Ortrud op. De bezetting is dus naar wensch.
De schrijver van het krantenartikel ging er overduidelijk van uit dat de krantenlezers de
zangers en zangeressen van het Duitse operapersoneel kenden; Utrechtse liefhebbers
van de Duitse opera bezochten regelmatig voorstellingen in Rotterdam en het Rotterdamse gezelschap gaf vaker optredens in Utrecht.
 De omvang van de immigrantengemeenschap bepaalde mede of er eigen organisaties waren. De Duitse immigranten waren wel het meest talrijk in Utrecht, maar hun
aantal was kleiner dan dat in Amsterdam of Rotterdam. Buiten Nederland bestonden
er in steden als Londen, New York of Chicago Duitse gemeenschappen die getalsmatig
nog veel groter waren.17 Het percentage Duitsers in Londen in het midden van de negentiende eeuw wordt geschat op 0,4 tot 1,8 procent. Dat percentage was niet veel groter dan dat in Utrecht, maar het absolute aantal was dat uiteraard wel.18 In New York
woonden tussen 1855 en 1880 meer Duitsers dan in Berlijn.19 In steden met een getalsmatig grotere migrantengemeenschap bestond een uitgebreidere en meer gedifferentieerde etnische infrastructuur. In Chicago vonden de Duitse immigranten in de
tweede helft van de negentiende eeuw een aan alle wensen tegemoetkomend institutioneel netwerk met banken, winkels, kroegen, kerken, scholen, turn- en carnavalsverenigingen, geheime loges en socialistische clubs.20 Waar gemeenschappen kleiner waren,
21
zoals in Utrecht, was de infrastructuur minder uitgebreid.
 Or g an i s at i e s

|

In 1859 woonden er in Amsterdam 5.286 Duitsers op een totale bevolking van
241.348. Ofschoon het verschil tussen Utrecht en Amsterdam verhoudingsgewijs (2 versus 1,4 procent) niet zo heel groot was, bood het kleinere absolute aantal Duitse immigranten in Utrecht minder mogelijkheden voor activiteiten gericht op de eigen gemeenschap. Een groter aantal immigranten betekende overigens wel meer organisaties, maar niet noodzakelijkerwijs een grotere samenhang. Het verband tussen het aantal immigranten en de eenheid binnen de verenigingen kan beter als een klokvormige
curve worden verbeeld dan als een rechte lijn. Voor een handjevol immigranten was
het enerzijds weinig lonend om iets te organiseren – en zeker niet om een dergelijk initiatief te formaliseren – maar anderzijds leidde een zeer groot aantal immigranten tot
verwatering en verdeeldheid en daarmee tot afname van de eenheid in organisatie.22
De noodzaak of wens tot het oprichten van eigen organisaties werd, behalve door
de omvang van de gemeenschap, op de tweede plaats bepaald door het bestaan van vergelijkbare – concurrerende – organisaties in de ontvangende samenleving.23 Wanneer
er, bijvoorbeeld, reeds een kegelclub bestond, was het voor immigranten niet noodzakelijk daar een eigen organisatie naast te zetten, mits de bestaande organisatie voor hen
toegankelijk en aantrekkelijk was. Het Park Tivoli in Utrecht had een kegelbaan, die
elke avond beschikbaar was voor leden.24 In Rotterdam was er een Duitse club met een
kegelbaan, maar in Utrecht vervulde de algemene baan bij Tivoli deze behoefte.
 In het negentiende-eeuwse Nederland waren er talrijke organisaties, veelal verkaveld naar religie en klasse, die zich bezighielden met bevordering van de geneeskunde,
verbetering van de volksgezondheid en de landbouw, bescherming van dieren, bestrijding van drankmisbruik en prostitutie, ziekenverzorging en reclassering, onderwijs,
huisvesting van armen, werkverschaffing en ontspanning voor minvermogenden,
‘rechtbeoefenende gezelschappen’, verenigingen tot vermindering van criminaliteit bij
de jeugd, en kunst en wetenschap bevorderende maatschappijen. Sport in georganiseerd verband was belangrijk: boogschutterij en schietverenigingen, roeiverenigingen,
turn-, scherm- en gymnastiekverenigingen en als laatste de voetbalclubs. Hiernaast
waren er buurtverenigingen met een gezelligheidsdoel.25 In dit woud van organisaties
moesten die van immigranten een plaats zien te vinden. Formeel waren er weinig barrières. De enige wettelijke beperking was dat vreemdelingen die geen ingezetenen waren, uitgesloten werden van het lidmaatschap van staatkundige genootschappen. Aan
vreemdelingen die wel ingezetenen waren, werden geen beperkingen opgelegd. Voor
lidmaatschap van culturele verenigingen gold geen enkele beperking.
In Utrecht bestond een fijnmazig netwerk van verenigingen en instellingen, ieder
met hun eigen cliëntèle. In 1872 werd geschreven:
Wie Utrecht kent, weet dat nergens de Chinese afscheidingsmuren sterker tusschen de standen, neen tusschen de coterieën zijn opgetrokken dan juist hier.
Vandaar die talrijke vereenigingen hier ter stede.26

139

140

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

De scheidslijnen tussen de verenigingen waren niet zo sterk als dit citaat wil doen geloven. Onder de bestuurders van de uiteenlopende verenigingen komen de namen voor
van steeds dezelfde Utrechtse vooraanstaande burgers.27 Die verstrengeling maakte de
verenigingen echter niet makkelijker toegankelijk voor buitenstaanders, in tegendeel.
De economische en sociale samenstelling van de immigrantenpopulatie had een
weerslag op het soort organisaties dat ontstond.28 Het relatief grote aantal Duitse arbeiders in New York en Londen leidde tot het ontstaan van Duitse arbeidersorganisaties.
 In Amsterdam speelden in het midden van de negentiende eeuw Duitse kleermakersgezellen een rol in de organisatie van een protestbijeenkomst op de Dam.29 Duitse
werklieden hadden in Amsterdam in het midden van de negentiende eeuw een rol in de
beginnende arbeidersbeweging. Het ontbreken in Utrecht van een Duits proletariaat
van enige omvang, verklaart de afwezigheid van een dergelijke organisatie in deze stad.
Omdat Utrecht geen industriestad bij uitstek was, kwam de arbeidersbeweging hier
laat en traag tot stand.30 Slechts in één geval zijn er sporen van de bemoeienis van
vreemde arbeiders met de arbeidersorganisatie. In 1866 richtten enkele geschoolde
werklieden een coöperatie op. Onder het handjevol oprichters waren H.L. Köhler, civiel ingenieur en de kleermaker Henri Steppé, beiden uit Brussel en de Duitser Julius
Sabler, een horlogemaker uit Essen. De coöperatie was geen lang leven beschoren. De
cholera en de oorlog in Pruisen maakten van de tweede vergadering meteen de laatste,
zo melden de notulen.31
Het maatschappelijk aanzien van immigranten speelde een rol bij de toegankelijkheid van verenigingen. Zo was Christiaan Schober, gepensioneerd luitenant kolonel,
sedert 1817 regent van de verenigde gods- en gasthuizen.32 Deze positie dankte hij ongetwijfeld aan het maatschappelijk aanzien dat hij binnen de Utrechtse samenleving genoot. We komen Schober ook tegen als honorair lid van andere verenigingen, zoals de
Utrechtsche Mannenzangvereeniging. Klasse bepaalde mede de toegankelijkheid van
verenigingen.
 Politieke ontwikkelingen in Duitsland hadden hun weerslag op de organisatie van
Duitse immigranten in landen daarbuiten. Duitse immigranten in Chili voelden de gevolgen van de Duitse eenwording van na 1871 zeer sterk in de houding die tegenover
hen in hun nieuwe vaderland werd aangenomen. Een Duitse immigrant schreef naar
een oud-klasgenoot dat hij sedert 1871 met heel andere ogen werd bekeken. Men zag
hem voor het eerst als Duitser, als onderdaan van een machtig land, en zo voelde hij
zich ook.33 De Duitse eenwording leidde onder de Duitsers in Chili tot ‘retrospectief
Duits patriottisme’.34 Iets vergelijkbaars zal voor Duitsers in Nederland hebben gegolden.
De Handels-Societeit
Om te bezien in hoeverre Duitse immigranten toegang hadden tot meer algemene
maatschappelijke organisaties, wordt hier gekeken naar één van de belangrijkste lo-

Or g an i s at i e s

|

kaal-politieke verenigingen in Utrecht: De Handels-Societeit. Deze organisatie was
niet alleen belangrijk in de lokale verhoudingen, het was bovendien een vereniging die
actief was in de handel; de sector waarin veel Duitse immigranten in Utrecht werkzaam
waren.
Het initiatief tot oprichting van de Handels-Societeit werd in 1851 genomen door
drie handelaren, waaronder de lutherse Duitser Peter Voswinkel Dorselen.35 Voswinkel
Dorselen was een genaturaliseerde Westfaler, eigenaar van het Suikerhuis – de suikerfabriek – aan het Lucas Bolwerk en lid van de gemeenteraad.36 De drie initiatiefnemers
nodigden zeven andere handelaren en fabrikanten uit om hun plan te steunen. Hieronder was ook de katholieke groothandelaar Trip, geboren in Weesp uit Duitse ouders.
 Deze tien mannen richtten in 1852 gezamenlijk de Handels-Societeit op. Aanleiding
was de instelling van een Kamer van Koophandel. Doel van de vereniging was de keuze
van geschikte leden te bevorderen en voor te bereiden.37 De vereniging was dus wat we
in hedendaagse termen een lobby-organisatie zouden noemen; ze bracht een stemadvies uit en benaderde stemgerechtigden om hun keuze te beïnvloeden. De vereniging
bewoog zich op een nieuw terrein. In het gedenkboek ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Handels-Societeit werd geschreven:
Er bestond destijds te Utrecht niet het minste vereenigingspunt voor handelaren en fabrikanten, er bestond wel eene afdeeling of Departement “Utrecht” van
de Mij. tot bevordering van Nijverheid, doch de handelaren hadden er geen deel
aan en de weinige fabrikanten, die er toe behoorden, werden gewoonlijk overstemd, door personen, die met de nijverheid niets te maken hadden, door:
geleerden, advocaten, ambtenaren en anderen; – vandaar, dat de oprichters bij
de vaststelling van het reglement, met opzet, het er op aan gelegd hebben, om
allen, die niet tot Handel of Nijverheid behoorden, buiten de kring der Handels-Societeit te houden.38
Het idee van de Handels-Societeit sloeg aan. Het ledental groeide van 20, naar 40 en 53.
Bij het veertigjarig bestaan telde de vereniging 66 leden. Het lidmaatschap werd aangeboden; geïnteresseerden konden zich niet zelf aanmelden. De vereniging wist haar
doelstelling te verwezenlijken.
 De jonge vereeniging had al dadelijk succes. Bij de eerste verkiezingen voor de
Kamer van Koophandel werden al hare candidaten gekozen (April 1852) en toen
deze Kamer den 5en Juni d.a.v. optrad, bestond zij geheel uit leden der HandelsSocieteit. 39
Welke Duitse immigranten hadden toegang tot deze relatief exclusieve club? Onderzoek van de ledenlijsten leert dat er in totaal tussen 1852 en 1892 180 handelaren en fabrikanten lid waren van de Handels-Societeit, waaronder vijftien Duitsers. Duidelijk is
dat de Handels-Societeit wel openstond voor Duitse ondernemers.
141

142

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Niet alle ondernemers waren even lang lid. Sommigen bedankten reeds na korte
tijd – enkele Duitsers omdat ze teruggingen naar Duitsland – anderen waren tientallen
jaren lid. Het cijfer van vijftien kan daarom niet simpelweg tot een percentage worden
omgerekend. Wel kan worden gezegd dat ongeveer tien tot vijftien procent van de leden Duits was. Daarmee waren Duitsers in deze organisatie sterker vertegenwoordigd
dan in de Utrechtse bevolking als geheel.
De vijftien Duitse leden waren, net als de andere leden, handelaars en fabrikanten.
 Ze behoorden daarbinnen niet tot één beroepsgroep, kwamen niet uit een bepaald deel
van Duitsland en behoorden evenmin tot één geloof. Onder leden vinden we de lutheranen Christiaan Schanze uit Leipzig, een ingenieur-werktuigkundige bij het spoor,
Carl Grothe, werktuigkundige uit het Westfaalse Hagen, ornamentenfabrikant
Rencker en orgelbouwer Witte. De grote Duitse winkeliers uit het centrum van de stad
waren in de Handels-Societeit eveneens goed vertegenwoordigd door de protestantse
winkeliers Thueré, Bohlen en August en Heinrich Schlüter en hun katholieke tegenhangers Stuckenborg en Van der Sandt. Verder waren lid Johan Carp, een waals fabrikant uit Düsseldorf, en de pianohandelaar Rahr. Uit deze opsomming blijkt dat de vereniging openstond voor zowel katholieken als protestanten. Alle leden behoorden tot
de economische top van de Utrechtse gemeenschap. Welstand of klasse was veel meer
een selectiecriterium dan geloof. De katholieke Westerwalder handelaren, die het
grootste percentage van de Duitse immigrantenpopulatie uitmaakten, vinden we niet
onder de leden van de Handels-Societeit. Deze afwezigheid kan verklaard worden uit
het feit dat zij tot een lagere sociale klasse behoorden dan de katholieke winkeliers aan
de Oudegracht. Het kan echter ook duiden op een geringe integratie in de Utrechtse samenleving.
 Bayerisch bier
Eten en drinken en de gewoonten die ermee samenhangen hebben samenbindende,
groepsafbakenende en identiteitbepalende kenmerken.40 Als er drie Duitsers naar
Amerika emigreren, opent de eerste een kroeg, zodat de andere twee een plek hebben
om ruzie met elkaar te maken. Het is een negentiende-eeuwse grap die in Duitsland
over de Amerikagangers werd gemaakt.41 Het koffiehuis was meer dan alleen een plek
om koffie of bier te drinken. In de negentiende eeuw verschaften koffiehuizen georganiseerd vermaak in de vorm van concerten, optredens en lezingen.42 Bovendien waren
ze een plaats van vergadering voor verenigingen en clubs. Koffiehuizen boden de mogelijkheid kranten te lezen, waaronder buitenlandse periodieken. Mede hierdoor konden koffiehuizen of kroegen een trefpunt zijn voor immigranten.
Een van de voorwaarden waaronder eten en drinken een rol kunnen spelen als etnische marker zijn de verschillen met de ontvangende samenleving. Het Bayerisch bier
was in ieder geval anders dan het Nederlandse. Het bovengistende bier werd in de negentiende eeuw door Duitse brouwers in Nederland geïntroduceerd. Het Bayerisch

Or g an i s at i e s

|

143

bier verdrong in rap tempo het Nederlandse en het is het bier dat nu standaard in Nederland wordt gedronken.
In het midden van de negentiende eeuw openden kroegen hun deuren die zich toelegden op de verkoop van het Bayerisch bier. In de zomermaanden werd in het zogenaamde Spanjaardsgat een Bayerische Bierhalle ingericht. Het Spanjaardsgat was een
restant van het kasteel dat ooit op het Utrechtse Vredenburg had gestaan. De dikke
muren en het Duitse bier moesten verkoeling brengen in de warme zomermaanden.
De Bayerische Bierhalle was niet de enige ‘Duitse’ gelegenheid in Utrecht. Tussen
1849 en 1879 waren er in Utrecht 35 Duitsers die als ondernemers in de horeca werkten.
 Er waren twee Duitse bierhuishouders en -houdsters, vier koffiehuishouders en -houdsters, acht tappers en tapsters, vijf logementhouders en -houdsters, zes kasteleins en
drie kroeghouders en -houdsters. In 1879 waren vijf van de dertig bierhuishouders in
Utrecht Duits.43 Van de negentien logementen die de stad telde, waren er drie in Duitse
handen.44 De benaming logement is wat misleidend. Onder deze aanduiding werd bij-

op het Vredenburg 1880. De Bierhalle werd in de zomermaanden ingericht in een restant van het
kasteel dat hier ooit had gestaan. Achter de dikke muren was het aangenaam koel. Er werd in deze gelegenheid Duits bier
geschonken, maar of dat bier verdween in Duitse kelen is de vraag.
Het Utrechts Archief C.5086.
144

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

voorbeeld ook verstaan Het Oude Kasteel van Antwerpen op de Bakkerbrug van de
Duitser F.H. Geuer. Dit is niet het soort gelegenheid waar we aan denken bij het woord
logement. Iets vergelijkbaars geldt voor hotel Bellevue op het Vredenburg van de Duitser W. Holterman (zie illustratie), dat ook in de categorie logementen werd gerangschikt.
Er waren in Utrecht enkele uitspanningen die als Duits kunnen worden aangemerkt omdat ze in bezit waren van opeenvolgende Duitse eigenaars en met Duits
personeel werkten. Het bierhuis van Heinrich Mönzert is daar een voorbeeld van.
Mönzert, die krantenadvertenties zijn naam ook spelde als Munzert, kwam in 1870
naar Utrecht uit Zeist.45 Hij vestigde zich in de Lange Janstraat en nam een bierhuis
over van de Duitser Johannes Rapp.46 Rapp begon een nieuw bierhuis op de Mariaplaats. Mönzert trouwde in 1871 met de Duitse Johanna Wurlitzer.47 In 1873 had
Mönzert een bierhuis op de Neude, drie jaar later een bierhuis op de Oudegracht.
 Mönzert adverteerde met zijn ‘echt Beijersch lager-bier’, dat hij naar eigen zeggen be48
trok uit de brouwerijen ‘H. Henniger & zoon, te Frankfurt a/M en Erlangen.’
Mönzert had een voorkeur voor Duits personeel. In zijn bierhuis op de Oudegracht
werkten tussen 1876 en 1879 zes Duitse dienstbodes en kelners. In de periode 1880-1889

Hotel Bellevue op het Vredenburg in 1884, eigendom van het Duitse echtpaar Holterman-Veerkamp. Vanaf hier vertrokken diligences naar onder meer Zutphen en Antwerpen.
Het Utrechts Archief C.20.933.
Or g an i s at i e s

|

had hij nog steeds een uitspanning op de Oudegracht, nu een koffiehuis genoemd. Hij
had zes Duitse kelners, buffetjuffrouwen – een nieuwe beroepsgroep in deze periode –
een keukenmeid en meerdere bediendes. In 1883 werd dit koffiehuis overgenomen
door een Oostenrijker.49
Behalve het echtpaar Mönzert hadden ook Johan Rieges en zijn vrouw Anna Maria
Hummer een bierhuis op de Voorstraat. Beiden waren geboren in Nürnberg. Rieges
overleed in 1864, waarna zijn vrouw het bierhuis voortzette. Nadat ook haar zoon was
overleden, deed ze het bierhuis in 1888 over aan het Duitse echtpaar Franz Sturm en
Maria Louise Kunde.50 Dit echtpaar had een Duitse buffetjuffrouw en kelnerin in
dienst.51 Eerder hielden de Westerwalder Johan Koch en zijn Nederlandse vrouw Maria
Harmsen een ‘tafel’ in een ander pand op de Voorstraat. In tegenstelling tot Mönzert
en Rieges hadden zij geen Duits personeel.
 De laatste gelegenheid die nog kan worden genoemd in dit rijtje is die van de tapper
Johannes Schröder in de Donkerstraat, in een buurt vol bordelen. Schröder was katholiek en werd in 1793 geboren in Delmenhorst in Oldenburg. Deze uitspanning werd in
de wandeling aangeduid als de tapperij van Jan de Poep (Jan de Duitser).52
Ofschoon er in Utrecht een redelijk aantal gelegenheden waren die als Duits kunnen worden aangemerkt – met Duitse eigenaars, Duitse bedienden en Duits bier – is
het de vraag in hoeverre het Duitse bier ook verdween in Duitse kelen. Waren de Duitse
gelegenheden vergelijkbaar met de hedendaagse Italiaanse pizzeria’s, die vooral door
Nederlanders worden beklant, of meer met de Turkse koffiehuizen, waar vooral Turken komen? Of waren de Duitse kroegen en koffiehuizen iets er tussenin; een plek waar
Duitsers en Nederlanders elkaar ontmoetten? We weten dat de eigenaars, het personeel
en het bier Duits waren, maar naar de klandizie kunnen we slechts gissen. Daarmee is
het ook moeilijk hun rol te duiden in de Duitse sociale infrastructuur.
Advertentie uit de Stichtsche Spiegel van15-5-1879 van de Duitse bierhuishouder Mönzert, die zijn naam
in advertenties ook spelde als Munzert.
 145

146

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Religieuze heterogeniteit
Bij de religieuze organisaties speelde de religieuze heterogeniteit van de Duitse immigrantenpopulatie een rol. Net als bij andere organisaties, geldt ook voor kerken dat de
noodzaak voor het opzetten van immigrantenkerken gerelateerd was aan de toegankelijkheid van de bestaande kerken. De katholieke kerk verschilde op dit punt van de
lutherse. In de katholieke kerk was de liturgie in het Latijn en was de (Nederlandse)
preek minder belangrijk dan in protestantse kerken. Verondersteld zou daarom kunnen worden dat katholieke Duitse immigranten minder behoefte hadden aan een
Duitstalige parochie. Slechts de verplichte biecht voor Pasen was een probleem.53
Opmerkelijk is dat de biecht in Amerikaanse studies wordt genoemd als een belangrijke motief voor het oprichten van een eigen Duitstalige parochie.54 In de familiekroniek van het winkeliersgeslacht Schlatmann, waarvan de leden ook in Utrecht actief
waar, staat een opmerking over de biecht. De leden van de familie die in Duitsland waren geboren, verschilden uiterlijk niet van Nederlandse katholieke standsgenoten. ‘Het
accent was afgesleten en ook onderling werd bijna geen Duits meer gesproken. Alleen
hun zonden biechtten ze nog in het Duits, maar dat ging verder geen sterveling aan’.55
Of onder de stervelingen ook de pastoor werd begrepen is niet duidelijk. De Duitse immigranten uit het Westerwald, die seizoensmatig op en neer reisden tussen hun geboortegrond en Nederland, ondervingen het probleem door voor hun vertrek in
Duitsland te biechten. Duitse immigranten die langer in Nederland waren, moesten
een andere mogelijkheid zoeken. Uit de registers van de Martinusparochie blijkt dat ze
daar te biecht gingen. Tot initiatieven voor het oprichten van een Duitstalige parochie
kwam het in Utrecht niet. Nederlandse priesters beheersten het Duits waarschijnlijk
voldoende om een biecht af te nemen. De katholieke Duitse gemeenschap was bovendien te verdeeld in sociaal opzicht voor de oprichting van een eigen parochie. De grote
Duitse katholieke winkeliers, die in het centrum van de stad naar de kerk gingen, zochten geen aansluiting bij de ‘klompenparochie’ waartoe de Westerwalders behoorden.
 De lutherse kerk
De lutherse kerk is als casus interessant omdat deze kerk in Nederland vóór 1800 zowel
een minderheids- als een immigrantenkerk was. Deze kerk was in dat tijdvak een organisatie van overwegend Duitse immigranten. In andere landen, en bij uitstek in de Verenigde Staten, wordt de lutherse kerk gezien als ‘one of the strongest bulwarks of […]
Deutschtum’.56 Via eigen scholen en de dienst in het Duits wist juist de lutherse kerk de
Duitse cultuur en de samenhang binnen (een gedeelte) van de Duitse immigrantengemeenschap te behouden.
In het midden van de zeventiende eeuw was het merendeel van de lutheranen in
57
Utrecht van Duitse oorsprong. Geografische oorsprong, taal en religieuze zelforganisatie vielen hierdoor grotendeels samen. De lutherse gemeenschap was echter minder

Or g an i s at i e s

|

een eenheid dan op het eerste gezicht lijkt. Voor 1800 werd jaren achtereen en steeds
opnieuw strijd gevoerd over de vraag of er een Duits of Nederlands sprekende predikant moest worden aangesteld. De strijd ging niet alleen over wie het best verstaanbaar
was voor de kerkbezoekers. De inzet was vooral aanpassing aan Nederland dan wel orientatie op het herkomstgebied.58 Daarnaast speelde ook de mate van orthodoxie een
rol. In Holland ontwikkelde zich binnen de lutherse kerk een stroming die zich minder
vijandig opstelde tegenover andere godsdiensten dan gebruikelijk was in Duitsland.
