Eenige pathologische en physiologische waarnemingen over koffie
Deze sporen zijn nu als voort¬
plantingsorganen aan te zien, die zooals de zaden van de hoogere
planten zich van de moederplant losmaken en, onder daarvoor
geschikte voor waarden gebracht, nieuwe schimmelplanten doen
ontstaan. Men kan de sporen voor dit doel b. v. op een voorwerpglaasje op eenen kleinen druppel regenwater brengen, die
echter om het toetreden van de noodige zuurstof niet te belem¬
meren, niet met een dekglaasje mag bedekt worden. Om dezelfde
reden is het ook noodig, dat de sporen slechts op het water-

— 28 —
druppeltje zwemmen. In het water ondergezonken sporen heb
ik nooit zien ontkiemen. Aan den anderen kant moet echter
natuurlijk het waterdruppeltje door bedekken met eene kleine
stolp of iets soortgelijks tegen uitdrogen beschermd worden.
Eindelijk moeten de cultures, om later nog nader te bespreken
redenen, ook in het donker gehouden worden.
Aan de op deze wijze uitgezaaide
sporen zal men nu na eenige uren
kunnen waarnemen, dat gewoonlijk
aan drie punten, die aan de grens tusschen het gladde en het met wratjes
bedekte gedeelte liggen (fig. 19, a) kleine,
nog kleurlooze voortzettingen gevormd
zijn, waarvan echter later gewoonlijk
slechts een, niet zelden echter ook
twee of alle drie, tot de zoogenaamde
kiembuizen uitgroeien, die, zooals de
figuren 19 b—d doen zien, langzamer¬
hand meer en meer in lengte toenemen.
Is echter het in figuur 19 d afgebeelde
stadium bereikt, dan wordt de groei der
kiembuizen gestaakt en sterven ook de
^ „
jonge schimmelplanten langzamerhand
Fig. 19. Sporen van
„
_
tj ...
, , ..
een voor een af, hetgeen daardoor te
Hemileia vastatrix in verschillende stadiën van kie-

’

°

verklaren is, dat hen in den waterdruppel
ming>
niet de noodige voedingsstoffen ter be¬
schikking staan.
 Om de verdere ontwikkeling der sporen te kunnen bestudeeren,
is het daarom ook noodzakelijk, hen aan den benedenkant van
een koffieblad uit te zaaien, dat b. v. door middel van eenen
kleinen pulvérisateur besproeid en tegen uitdrogen beschermd is.
In het op het blad aanwezige vocht kiemen de sporen dan
eveneens, maar de gevormde kiembuizen trachten zoo spoedig
mogelijk in het blad binnen te dringen en wel geschiedt dit
door de, bij het koffieblad alleen aan den benedenkant aanwezige,
huidmondjes. De door een zoodanig gaatje in het blad binnenge-

-

29

—

drongen kiembuizen groeien dan door de talrijke, tusschen de
bladcellen aanwezige, luchtruimten heen en breiden zich naar
alle kanten uit.
Op figuur 20 is een stuk van eenen door Hemileia door¬
groeiden plek van een koffieblad bij sterke vergrooting voor¬
gesteld. Men zal daarop wel zonder moeite tusschen de groote
bladcellen de fijnere
schimmeldraden van
Hemileia, die voor de
grootere duidelijkheid
iets donkerder zijn geteekend, kunnen her¬
kennen.
Bij nauw¬
keuriger beschouwen
van figuur 20 zal men
verder kunnen waarnem en, dat van de, al
leen tusschen de blad*
cellen zich bevinden¬
de,
schimmeldraden
eigenaardige organen,
de zoogenaamde haustoriën, uitgaan, die de
bladcellen binnendrin¬
gen en uit eenen, een.
zeer fijn buisje vor
mende, steel en een
bolvormig, of ook iets
langgestrekt, lichaam*
bestaan, zooals dit b
v. bij a, fig. 20 te zien
Fig. 20. Doorsnede van een door Hemileia is. Het doel van de
aangetast koffieblad.
haustoriën is nu, uit de
bladcellen de, voor de voeding der schimmeldraden noodige,
voedingsstoffen op te nemen en daardoor eene krachtige ontwik¬
keling der schimmelplant mogelijk te maken.
 - 30 —
Aan den anderen kant worden de bladcellen door de schim¬
mel zoodanig beschadigd, dat zij verkleuren en een meer
of minder gele tint verkijgen. Op deze wijze ontstaan op de
bladeren de, ook met het bloote oog zichtbare, gele plekken.
Hebben nu deze plekken eene zekere grootte bereikt, dan zijn
de daarin aanwezige schimmeldraden voldoende gevoed, om weer
op nieuw sporen te kunnen vormen. Voor dit doel treden eenige
schimmeldraden, die met elkaar tot een bundel vergroeid zijn,
door een huidmondje heen naar buiten en vormen aan de opper¬
vlakte van het blad een ongeveer bolvormig lichaam, waaraan, zooals dit bij 6 figuur 20 zichtbaar is, aan korte steeltjes de sporen
ontstaan en wel gaan van iedere cel een zeker aantal sporen uit.
De rijpe sporen scheiden zich dan van hare stelen af, die op
hare draagcellen achterblijven en daarna den indruk van korte
uitsteeksels verwekken. 1)
Daar nu echter aan den benedenkant van een koffieblad de
huidmondjes zeer dicht naast elkaar staan, is natuurlijk de gele¬
genheid voor het ontstaan van zeer talrijke zoodanige sporen¬
massa’s geboden en het wordt zoo begrijpelijk, dat op de Hemileiaplekken eene zoodanige hoeveelheid sporen ontstaat, dat zij
een reeds met het bloote oog zichtbaar poeder vormen. Nadat
wij nu dit poeder hebben zien ontstaan, zijn wij weer bij het
uitgangspunt van onze beschouwing aangekomen en hebben ook
inderdaad alle stadiën van den gewonen ontwikkelingsgang van
Hemileia leeren kennen.
Onder zekere voorwaarden worden echter buitendien nog
andere voortplantingsorganen gevormd, die vooral door Marshal
Ward nader onderzocht werden.
 Deze zijn van de gewone
daardoor gemakkelijk te onderscheiden, dat zij eene geheel gladde
membraan bezitten. Deze organen worden in de wetenschap
1) De bovenstaande beschrijving is gebaseerd op eigen waarnemingen van
den schrijver, die met de door Burck (Mededeel, uit ’s Lands Plantent. No. 5
p. 2), Dietel (Nat. Planzenfam. Uredinales. p. 54) en Delacroix (Les Maladies
et les ennemis des Caféiers. p 26) gegeven beschrijvingen en afbeeldingen niet
overeenkomen. Eene juiste beschrijving der sporen vorming van eenige verwante
Hemileia-soorten werd daarentegen door Raciborski (Parasitische Algen und
Pilze Javas. II Theil. p. 39) gegeven.
— 31 —
teleutosporen genoemd, omdat bij de meeste andere Uredinales, waartoe ook Hemileia behoort, analoge lichaampjes
regelmatig aan het einde van iedere vegetatieperiode gevormd
worden. Bij Hemileia zijn echter de teleutosporen slechts
betrekkelijk zeldzaam te vinden; althans ik heb hen op Java tot
nog toe geheel tevergeefs gezocht.
Een verder kenmerk der teleutosporen
bestaat nog daarin, dat zij niet zooals de ge¬
wone sporen eene kiembuis vormen, die door
de plant binnen te dringen direct nieuwe
infecties veroorzaakt. Uit de teleutosporen
ontwikkelt zich daarentegen een slechts
zeer klein buisje, dat gewoonlijk uit 4
cellen bestaat, waarvan ieder eene kleine,
ovale cel doet ontstaan, die gewoonlijk
sporidië wordt genoemd. In de neven¬
gaande figuur 21 is eene zoodanige gekiemde
Fig. 21. Ontkiemde
teleutospoor van Hemileia met de 4 daar¬
Teleutospoor van He¬
door gevormde sporidiën, naar eene teekemileia vastatrix, naar
ning van Marshall Ward, voorgesteld.
Marshal Ward.
 In deze sporidiën hebben hebben wij nu
eene derde soort van voortplantingsorganen voor ons, waarvan
echter het verdere lot voor Hemileia vastatrix nog niet is vast¬
gesteld. Voor andere Uredinales is daarentegen aangetoond, dat
de sporidiën zich slechts op eene andere plant verder kunnen
ontwikkelen. Het meest bekende voorbeeld hiervoor is wel de
roest van de graan vruchten, waarvan de sporidiën alleen op de
berberis nieuwe infecties kunnen veroorzaken. Op de, op deze
plant gevormde, plekken ontstaat dan eene vierde soort van voort¬
plantingsorganen, de zoogenoemde aecidiosporen, die dan
weer tarwebladeren kunnen infecteeren.
Of nu misschien ook Hemileia nog eene zoodanige tusschenplant bezit, is nog niet met zekerheid uitgemaakt. Het feit, dat
het tot nog toe niet gelukt is, door de teleutosporen eene infectie
van koffieplanten te veroorzaken, spreekt wel inderdaad voor
deze vooronderstelling. Aan den anderen kant is het echter tot

— 32 —
nog toe even zoo weinig gelukt, eene zoodanige tusschenplant te
vinden en er zijn in de litteratuur ook reeds talrijke Uredinales beschreven, waarvan met zekerheid kon aangetoond worden,
dat zij haren geheelen ontwikkelingsgang op dezelfde planten¬
soort voltooien. In ieder geval zoude het zeer wenschelijk zijn,
deze vraag voor Hemileia vastatrix met volkomen zekerheid op
te lossen. Dit onderzoek wordt echter door het zeldzame optre¬
den van de teleutosporen van Hemileia zeer moeilijk gemaakt.
6.
Verspreiding van Hemileia vastatrix.
Coffea ardbica wordt door Hemileia in iederen ouderdom aange¬
tast van af de jongste, pas ontkiemde planten tot de oudste toe.
 Ik heb mij ook nooit met zekerheid er van kunnen overtuigen,
dat bij Javakoffieplanten in hare vatbaarheid voor Hemileia een
merkbaar verschil voorhanden was, voorondersteld natuurlijk,
dat deze zich onder dezelfde voorwaarden en ook in denzelfden
toestand van vruchtdracht enz. bevonden. Zoude zich echter
ergens een zoodanig verschil voordoen, dan zoude het zeker de
moeite waard zijn, de minder aangetaste planten voort te telen,
om op deze wijze misschien langzamerhand een ras te ver¬
krijgen, dat minder onder de aanvallen der bladziekte heeft te
lijden. Volgens hetgeen ik in de talrijke koffietuinen, die ik in
de laatste 5 jaren kon bezoeken, heb waargenomen, schijnt het
mij echter niet zeer waarschijnlijk, dat men op dezen weg
spoedig tot resultaten van praktische waarde zal komen.
Evenzoo schijnt het mij ook eenigszins twijfelachtig, of dit
doel door importeeren van koffiezaad uit streken, waar Hemileia
niet voorkomt (Amerika), zal te bereiken zijn. Het is zelfs niet
geheel onwaarschijnlijk, dat deze planten nog meer door de
bladziekte zullen te lijden hebben, dan de uit Javazaad geteelde,
die zich misschien reeds een weinig aan de aanvallen der blad¬
ziekte hebben aangepast.
Op dezelfde wijze als de gewone Coffea arabica worden ook
de variëteiten van deze soort, zooals b. v. Maragogypekoffie, door
Hemileia aangetast.
 — 33 Omtrent Coffea liberica is aan te merken, dat deze wel
is waar eveneens zeer sterk onder de aanvallen van Hemileia kan
lijden, dat echter bij deze soort aangaande het weerstandsvermo¬
gen tegen bladziekte een groot individueel verschil bestaat,
zooals overigens ook in andere opzichten (grootte en vorm der
bladeren en vruchten, richting der takken enz.). Het is
een vrij algemeen voorkomend verschijnsel, dat zich te midden
van boomen, die bijna vrij zijn van Hemileiaplekken, enkele
boomen bevinden, waarvan bijna ieder blad aan den benedenkant
groote hoeveelheden van het oranjekleurige poeder van Hemileiasporen draagt en het grootste gedeelte der bladeren reeds is
afgevallen. Gewoonlijk gaan zoodanige boomen na eenigen tijd
te gronde.
Hierdoor is nu natuurlijk nog niet aangetoond, dat deze
boomen door bladziekte gedood zijn; het zoude immers even goed
mogelijk zijn, dat zij reeds te voren door eene andere ziekte
aangetast waren, die hen meer vatbaar maakt voor Hemileia en
in werkelijkheid de oorzaak van het afsterven voorstelt. Of¬
schoon nu in dit opzicht een nader onderzoek zeker zeer wenschelijk is, moge hier toch reeds aangeteekend worden, dat ik bij
verschillende zoodanige boomen geheel tevergeefs naar eene
andere ziekteoorzaak heb gezocht.
De hybriden van Java- en Liberiakoffie hebben over het algemeen
veel minder onder de aanvallen der bladziekte te lijden dan de
beide moederplanten. Dit was ook de hoofdreden, waarom dooi¬
den Heer van Riemsdijk de op Kalimas gevonden hybride op
groote schaal werd in cultuur genomen. Overigens zijn ook de
beste tot nog toe waargenomen hybriden niet volkomen tegen
de aanvallen der bladziekte bestand.
c.
Natuurlijke

vijanden

van Hemileia vastatrix.
 Onder de natuurlijke vijanden van Hemileia is vooral de larve
van eene Diptere te noemen, die zich met de sporen van Hemileia
voedt. Deze larven zijn reeds op zeer verschuilende plaatsen
tusschen de Hemileia-sporen waargenomen en behooren volgens
Meded. PI

LXVII.
3

— 34 —
(l.c. p. 18) misschien tot Cecidomyia uredinicola. Zij
zijn ook op Java vrij dikwijls aan te treffen en verdelgen onge¬
twijfeld eene groote hoeveelheid sporen, hetgeen men gemak¬
kelijk kan waarnemen, wanneer men een weinig sporenpoe¬
der, dat van een door de bedoelde larven bezocht plekje afkomstig
is, onder het mikroskoop onderzoekt. Men zal dan onder deze
sporen een aantal vinden, die geheel leeg en kleurloos zijn, omdat
zij blijkbaar door de larven zijn uitgezogen. Maar men vindt
onder dit poeder toch altijd ook nog eene groote hoeveelheid
onbeschadigde, oranjekleurige sporen en het is dus niet te be¬
twijfelen, dat door de larven slechts in zeer beperkte mate de
verspreiding der Hemileia wordt tegengegaan.
Omtrent het uitzien van de bedoelde larven (fig. 17 op pl. 1)
mag hier nog worden medegedeeld, dat zij een oranjekleurig
lichaam bezitten, iets donkerder dan de sporen van Hemileia. Zij
zijn verder in volwassen toestand c. 1,2 mM. lang en 0,3 mM.
breed, dus reeds met het bloote oog tusschen de Hemileia-sporen
duidelijk waar te nemen. Bij zwakke mikroskopische vergrooting
kan men verder constateeren, dat hun kopeinde puntig uitloopt,
terwijl het achtereinde stomp is. Buitendien ziet men op het
lichaam vrij talrijke fijne haren en twee dikkere uitsteeksels aan
het kopeinde.
De uit deze larven ontstane poppen zijn eveneens oranje van
kleur en met het bloote oog niet van de larven te onderscheiden.
 Het uit deze poppen ontstane vliegje bezit eveneens een
roodachtig lichaam met donker gevlekte vleugels en lange parel¬
snoerachtige sprieten. Vleugels en pooten zijn bedekt met fijne
haartjes.
Delacroix

2

Gloeosporium coffeanum Del.
Deze schimmel werd het eerst door Delacroix 1) op koffie¬
bladeren, die van de eilanden Réunion en Madagascar afkomstig
waren, aangetoond. De bedoelde bladeren waren echter gelijk1)

Vergel.
Delacroix, Les

maladies et les ennemis des caféiers. p. 84.
- 35 —
tijdig ook door Hemileia vastatrix aangetast, zoodat het niet
mogelijk was, met zekerheid uit te maken, in welke mate de
beschadiging der bedoelde planten aan Gloeosporium was te
wijten.
In den Cultuurtuin te Buitenzorg vond ik nu de door Delacroix
beschreven schimmel op bladeren van Coffea liberica, die even¬
eens gelijktijdig door Hemileia waren aangetast en wel in bijzon¬
der hevige mate. De door Gloeosporium veroorzaakte plekken
waren echter van de gewone Hemileiaplekken daardoor gemak¬
kelijk te onderscheiden, dat zij, zooals fig. 18 op plaat 1 doet
zien, zeer donkerbruin tot bijna zwart van kleur zijn en ook
meest eene zeer aanzienlijke grootte bezitten.
Wanneer men eene zoodanige plek onder de loup beschouwt,
kan men daaraan zeer talrijke, kleine wratjes waarnemen, die
iets boven de oppervlakte van het blad uitsteken. Deze wrat¬
jes zijn nu de fructificatieorganen van onze schimmel, die
echter alleen met het microscoop nader kunnen bestu¬
deerd worden. Om ten eerste alleen de in deze organen
gevormde sporen te zien, is het voldoende, met eene naald of
een klein mesje een weinig van de oppervlakte der bruine
plekken af te krabben en in een klein waterdruppeltje te brengen.
 Bij sterke vergrooting zal
men dan in dit druppeltje
talrijke hyaline lichaampjes
vinden, die de in figuur 22,B
voorgestelde gedaante bezit¬
ten en c. 15 mik. lang en 5
mik. breed zijn. Deze liFig. 22. Gloeosporium coffeanum a. ,.
,
,
..
, chaampies stellen de sporen
vrucntlager b. rijpe
vergroot

sporen 350 maal

van G-l°eosP°rium coffeanum
voor, die in eene voedings¬
stof gebracht, vrij vlug ontkiemen en op de koffiebladeren weer
nieuwe infecties kunnen veroorzaken.
Wil men nu echter onderzoeken, hoe deze sporen ontstaan, dan
moet men fijne dwarse doorsneden door eene bruine bladplek
maken. Het onderzoek ervan geschiedt doelmatig in eene op-

\

— 36 —
lossing van chloraalhydraat in water, waarin de sneden beter
doorzichtig worden. Aan zoodanige sneden zal men kunnen zien,
dat de, de gezonde bladeren bedekkende, uiterste huid, de cuticula, op sommige plekken gesprongen en om geslagen is, zooals dit op figuur 22 a is voorgesteld. De bladcellen zijn op
deze plekken alle afgestorven en met eene bruine, gomachtige
massa gevuld, terwijl hun gedaante nagenoeg onveranderd is
gebleven. Alleen enkele cellen der opperhuid zijn samengeperst
en de vroeger door hen ingenomen ruimte met kleurlooze schirnmeldraden gevuld. Verder kan men nu op die plekken, waar
de cuticula gesprongen is, nog constateeren, dat de resten
der afgestorven opperhuidcellen met eene laag van cylindrische
cellen bedekt zijn, die aan hare uiteinden, zooals figuur 22 a doet
zien, rondachtige cellen van verschillende grootte dragen. De
laatste zijn nu niets anders dan de jonge sporen van Gloeosporium
coffeanum, die aan de
uiteinden van de cylindervormige cellen ge¬
vormd worden, zich ech¬
ter spoedig daarvan los¬
maken, zoodra zij hare
normale grootte bereikt
hebben (fig. 22, B)
3.
Fig.
23.
Coniothyriura Coffeae. a. Door¬

Coniöthyrium Coffeae
sp. n. 1).
 snede door den bovenkant van het blad met

Deze schimmel heb ik
b. Id. van den benedenkant met eene door¬ vrij dikwijls op bladeren
gesneden pyknide.
van Liberiakoffie aangec. rijpe sporen, a en b 175, c 450 maal vergr. troffen en wel op plekken,
die aan den bovenkant
eene meer grijsachtige kleur bezaten. Dikwijls waren aan den
benedenkant van deze plekken gelijktijdig ook de sporen van
Hemileia te zien; niet zeldzaam was er echter met het ongewaeene pyknide,

1) Eene zuiver wetenschappelijke beschrijving van de in deze mededeeling
aangehaalde nieuwe schimmelsoorten zal binnen kort in het Centralbl. f. Bac¬
teriologie en Parasitenk. verschijnen.
— 37 —
pende oog geen spoor van waar te nemen. In deze gevallen kon
ik echter toch door microscopisch onderzoek öf het mycelium
of ook enkele sporen van Helmileia aantoonen. Op gezonde, niet
door Hemileia aangetaste bladeren heb ik Coniothyrium Coffeae
tot nog toe niet kunnen vinden.
De genoemde schimmel is daardoor gekenmerkt, dat zij aan
den boven - en benedenkant der bladeren kleine, ongeveer kogel vor¬
mige vruchtlichaampjes („pykniden”) vormt, die reeds met eene
goede loup als kleine zwarte puntjes zijn waar te nemen. Aan
dwarse doorsneden door de bedoelde plekken (fig. 23, a en b)
kan men verder constateeren, dat de pykniden diep in het weef¬
sel van het blad verzonken zijn en slechts met de wratachtige
opening aan de oppervlakte van het blad raken. Hier is ook
de, het blad bedekkende, cuticula gesprongen. Binnen deze pyk¬
niden vindt men de voortplantings-organen van onze schimi
mei, de „sporen.” Deze zijn bruin-geel van kleur,
kogel- of ei vormig, met eenen diameter van slechts
2—3 mik. (fig. 23c).
4.
Colletotrichum incarnatum Zimm.
 Deze schimmel vormt hare voortplantingsorga¬
nen bij de door Hemileia veroorzaakte bladplekken aan den bovenkant der bladeren. De sporen
ontstaan in dit geval echter niet binnen een ge¬
sloten lichaam, maar in eene laag, die eerst door
de cuticula bedekt is, en later na het springen van
Fig. 24. Colle¬
de cuticula geheel vrij ligt. Onderzoekt men nu
totrichum incar¬
deze laag door middel van het microscoop, dan val¬
natum. I. bor¬
len het eerst lange, donker gekleurde lichaampjes
stel; II. sporen drager met on¬ (fig. 24, I) in het oog, die echter niet als voort¬
rijpe sporen III. plantingsorganen, maar als sterile borstels zijn te
rijpe sporen 460 beschouwen en een kenteeken voor het geslacht
maal vergroot, Colletotrichum vormen.
Buitendien vindt men
in deze laag nog kleurlooze korte cellen, die, zooals figuur
24, II. doet zien, puntig uitloopen en aan dit einde de lang-

— 38 —
werpige, eveneens hyaline sporen (tig, 24. III) doen ontstaan.
Worden door deze schimmel aangetaste bladstukken een of
twee dagen in vochtige lucht gehouden, dan worden daaraan
talrijke sporen gevormd, die door eene slijmachtige massa wor¬
den samengehouden en reeds met het bloote oog als kleine witte
of roodachtige stippeltjes zichtbaar zijn. Zijn daarentegen de
sporen nog niet in groote hoeveelheden gevormd, dan is onze
schimmel zelfs met eene loup niet gemakkelijk te herkennen.
Men kan dan alleen zien, dat de fructificatielaag, nadat de cuticula is afgeworpen, zich minder glad vertoont.
 Dat deze schimmel op door Hemileia veroorzaakte bladvlekken
van Coffea liberica dikwijls voorkomt, heb ik met zeker¬
heid kunnen constateeren. Buitendien komt zij zeker ook
onafhankelijk van Hemileia op stam en bladeren van Coffea
liberica en C. arabica voor. Inzonderheid op afstervende takken
is zij, zooals ik reeds vroeger 1) heb medegedeeld, vrij dik¬
wijls te vinden. Of zij hier echter als oorzaak van het afsterven
is te beschouwen of als een meer of minder secundair ver¬
schijnsel, heb ik tot nog toe niet met zekerheid kunnen uitmaken.
5.
Cercospora coffeicola Berk & Cooke.
Op het eiland Jamaica werd het eerst eene koffiebladziekte
waargenomen, die door Berkeley en Cooke nader onderzocht
werd 2). Volgens dit onderzoek wordt deze ziekte door eene
als Cercospora coffeicola aangeduide schimmel veroorzaakt. Later
werd dezelfde schimmel door Scribner 3) ook op bladeren, die
van Guatemala afkomstig waren, en door Delacroix 4) ook op
van het eiland Guadeloupe stammend materiaal aangetoond.
Eenigen tijd geleden vond ik eene, met de beschrijving der ge¬
noemde natuuronderzoekers volkomen oveereenstemmende, ziekte
ook op een, aan den Malangkant van den Smeroe gelegen, koffle1) Centralbl. f. Bact. u. Parasitenk. II. Abth, Bd. 7 1901 p. 143.
2) Journal of the Linn. Soc. Bot. Vol 18 1881. p. 466.
3) Volgens Delacroix, Les Maladies et les ennemis des Caféiers. II. Ed. Paris,
1900. p. 81,
4)

Delacroix, 1. c.
— 39 —
land *) en heb 1. c. de door deze schimmel veroorzaakte ziekte
onder den naam van amerikaansche bladziekte kort beschreven.
Intusschen heb ik deze schimmel ook op verschillende andere
landen van Oost-, Midden- en West-Java kunnen aantreffen.
Wanneer men nu de door
A
Cercospora veroorzaakte
bladvlekken (fig. 19 op pl.
 1.) met de door Hemileia
veroorzaakte
vergelijkt,
moet het in de eerste plaats
opvallen, dat de Cercosporaplekken meestal eene cir¬
kelvormige gedaante bezit¬
ten Verder zijn zij scher¬
per begrensd en verkrij¬
gen langzamerhand, in het
centrum beginnende, eene
heldere, bijna witte kleur,
Fig. 25. Cercospora coffeicola a. door¬ die aan den rand in bruin
snede door een vruchtlager, b. rijpe sporen, overgaat. In plaats van het
c. gekiemde sporen, 20 uren na het uit¬ oranjegele
sporenpoeden
zaaien in water a. en b. 450, c. 140
dat de ïïemileiaplekken aan
maal vergroot.
den benedenkant bedekt,
vindt men verder op de Cercospora-plekken aan beide zijden
kleine zwarte puntjes, die inzonderheid met een vergrootglas
goed te herkennen zijn. De diameter der plekken bedroeg bij
de door mij onderzochte planten gewoonlijk 3—5 mm, zeld
zaam meer, tot 9 mm.
Door microscopisch onderzoek vindt men, dat het bladweefsel in de Cercospora-plekken met schimmeldraden doorgroeid is,
die gedeeltelijk eene meer of minder donkerbruinachtige
kleur bezitten. Voor de voortplanting wordt door een conglo¬
meraat van deze draden de cuticula opengescheurd. Op deze
plekken (fig. 25. a) groeien dan donkerbruin gekleurde draden tot
op eene zekere lengte uit het blad en vormen de reeds met
!)

Teysmannia. Deel. II p. 441.
— 40 —
eene loup zichtbare zwarte puntjes. Zooals fig. 25 a doet
zien, zijn de in deze puntjes aanwezige donkere draden meest
onregelmatig gebogen en door eenige dwars wanden geleed.
 Aan hun lichter gekleurd vooreinde vormen zij de kleurlooze conidiën, die in figuur 25 a in verschillende ontwikkelingsstadiën zicht¬
baar zijn. Zijn zij geheel rijp, dan bezitten zij (figuur 25, b)
eene lengte van 55 — 85 en eene breedte van 3 — 4 mik. Zij
loopen verder aan het vooreinde puntig uit en zijn aan de aan¬
gezwollen basis door 3 — 5 dwarswanden geleed.
Deze sporen ontkiemen in water vrij vlug en vormen eenige
kiembuizen, die spoedig aan lengte toenemen; zoo is b.v. het
in fig. 25, c voorgestelde mycelium in 20 uren gevormd. Bui¬
tendien kunnen ook stukken van de conidiëndrager soortgelijke
draden vormen.
De door Cercospora aangerichte schade is volgens Delacroix
in Amerika betrekkelijk gering, daar de door deze schimmel
aangetaste bladeren niet-eens verkleuren of voor den tijd af¬
vallen. Bij zware aanvallen moeten echter de planten daardoor
toch in hun groei benadeeld worden. Op Java heb ik Cercospora
coffeicola tot nog toe slechts bij uitzondering in eenigszins groote
hoeveelheden aangetroffen, meest gelijktijdig met de gewone
bladziekte. Overigens is het toch wel mogelijk, dat daardoor
onder zekere voor waar den eene vrij aanzienlijke schade veroor¬
zaakt wordt.
Over den oorsprong van de op Java waargenomen Cercospora
is het mij.niet mogelijk eene eenigszins betrouwbare mededeeling te geven. Het is echter wel waarschijnlijk, dat zij hier
reeds sedert langen tijd aanwezig is en voor de gewone bladziekte
is aangezien.
 Ten slotte zij hier nog aan gemerkt, dat ik Cercospora coffei¬
cola ook aan de nog groene stengels van zeer jonge planten van
Coffea arabica heb aangetroffen. De bedoelde planten stonden op
het punt van afsterven; of dit echter door Cercospora veroorzaakt
werd, kan ik niet met zekerheid aangeven, daar ik de zieke plan¬
ten niet in loco kon onderzoeken en de tot nog toe met Cercosporagenomen infectieproeven negatieve resultaten hebben gegeven.
41
5.
Boetdauw op de bladeren.
Bij vele koffieplanten kan men waarnemen, dat de bladeren
met eene zwarte, roetachtige schimmellaag bedekt zijn. Deze
zoogenoemde roetdauw wordt nu wel is waar niet direct door
het blad, waarop zij zich bevindt, gevoed, maar verkrijgt toch
in de meeste gevallen indirect van de koffieplant de voor hare
ontwikkeling noodige voedingsstoffen. Want het ontstaan van
de roetdauw staat bijna altijd in samenhang met het optreden
van luizen (Lecanium viride en a.) op dezelfde plant en de sa¬
menhang tusschen deze twee organismen is zoo te verklaren,
dat de genoemde luizen suikerhoudende stoffen uitscheiden, die
voor zoo ver zij niet door mieren worden verteerd, op de daar¬
onder zich bevindende bladeren neervallen en eene zeer geschikte
voedingsbodem voor de roetdauwschimmels vormen. Daar nu
echter de luizen natuurlijk de voor de vorming der zoete uit¬
scheidingen noodige stoffen aan de koffieplant moeten onttrek¬
ken, kan men inderdaad beweren, dat de roetdauw — ofschoon
slechts indirect — op kosten van de koffieplant leeft.
 In sommige gevallen kan men echter de zwarte schim¬
mellaag ook op koffieplanten waarnemen, waarop van luizen geen
spoor is te vinden. Onderzoekt men dan echter de tusschen de
koffie staande boomen, vooral de schaduwboomen, dan zal men op
deze de luizen kunnen ontdekken, die het ontstaan van de roet¬
dauw veroorzaken, doordat zij hun suikerhoudende afscheidin¬
gen op de koffiebladeren laten neervallen.
Schadelijk is de roetdauw in ieder geval vooral daardoor,
dat zij het op de bladeren vallende licht opvangt en daardoor
de groene cellen in hun assimilatievermogen, dat zooals bekend
van het licht afhankelijk is, benadeelt.
Eene directe bestrijding van den roetdauw door afwasschen
of besproeien met fungiciden zoude in het algemeen weinig aanbe¬
veling verdienen; maar men moet er vooral naar trachten, de op de
koffieplanten aanwezige luizen, te vernielen, Is dit gelukt, dan zal
de roetdauw ook vrij spoedig door gebrek aan voedsel afsterven en
dan door de zware regens van de bladeren afgewasschen worden.
 —

42

—

Onderzoekt men den roetdauw onder het mikroskoop, dan zal
men daarin meest draden en grootere lichaampjes van zeer ver¬
schillende gedaante kunnen aantoonen. Inderdaad bestaat ook
de roetdauw in de meeste gevallen niet uit eene enkele schimmelsoort, maar uit verschillende schimmels, die door elkaar ge¬
groeid en tot eene dikwijls vrij dikke laag versmolten zijn. Het
determineeren van deze schimmels wordt nog moeilijker gemaakt,
doordat de meeste ervan verschillende fructificaties vormen
en in het mengsel van verschillende soorten dikwijls niet zonder
langdurige cultures is uit te maken, welke fructificaties tot de¬
zelfde schimmelsoort belmoren. Yan een zoodanig onderzoek
geloofde ik echter voorloopig des te eer te kunnen afzien, omdat
al deze schimmels zich in phytopathologisch opzicht ongeveer
op dezelfde wijze gedragen en
dus eene nauwkeurige onderschei¬
ding der verschillende soorten,
wel voor de wetenschap van
belang zijn zoude, voor de praktijk
slechts van ondergeschikte beteekenis zijn kan. Ik zal mij daarom
ook daartoe beperken, eenigevan
de op koffiebladeren meest versprei¬
de fructificaties hier kort te be¬
schrijven.
Capnodium javanicum sp. n.
Bij boomen van Coffea liberica,
die door Lecanium viride aangetast
waren, vond ik in de omgeving
Fig. 26. Capnodium javanicum
van Buitenzorg vrij dikwijls in de
a. Doorsnede door een op de epi¬
op de bladeren zittende, meest
dermis van het blad zittend peri¬
thecium, iets geschematiseerd, b. vrij dikke laag roetdauw, kleine,
vermorzeld perithecium. a 220, b lïl©t het bloote OOg juist nog waai
120 maal vergr.
te nemen, zwarte lichaampjes, die
de fructificatie van eene tot het

— 43
geslacht Capnodium behoorende nieuwe schimmel voorstellen,
waarvoor ik den naam Capnodium javanicum heb gekozen.
 Wanneer men nu de bedoelde zwarte lichaamjes (fig. 26, a),
die in de wetenschap den naam peritheciën dragen, onder het
mikroskoop onderzoekt, kan men zien, dat zij eene ongeveer
bolvormige, maar iets afgeplatte gedaante bezitten en in het
midden van den bovenkant van eene fijne opening voorzien zijn.
Hun diameter bedraagt ongeveer 0,1—0,16 mM.
Om verder den inhoud der peritheciën, die direct door de
ondoorzichtige wand heen niet te zien is, te bestudeeren, doet
men goed hen te vermorselen, hetgeen b. v. door eene sterke
persing op het dekglas kan geschieden. Heeft men op deze wijze
den inhoud der peritheciën vrij gelegd (fig.
26, B) dan kan men — verondersteld dat
zij rijp en ook niet al te oud zijn — de ei¬
genlijke voorplantingsorganen of sporen
van onze schimmel waarnemen. Deze be¬
zitten eene ovale gedaante en zijn zooals
figuur 27,B doet zien, in talrijke cellen
Fig. 27. Capnodiumjava-verdeeld. Zij zijn 40—45 mik. lang en
nicum. a. ascus, b. 2 sporen. 10—16 mik. breed Deze sporen ontstaan
a. 350 b. 500 maal vergr. binnen de peritheciën in grootere buis¬
vormige cellen, die in de wetenschap den naam „asci” dragen
en voor eene groote groep van schimmels, de ascomyceten, ka¬
rakteristiek zijn. Bij onze schimmel wordt nu echter de wand
der asci betrekkelijk vroeg opgelost, zoodat de nog in den as¬
cus ingesloten sporen niet zoo gemakkelijk te zien zijn als bij
de meeste andere ascomyceten. Wanneer men echter bij een,
onder dekglas in water vermorzeld, perithecium (fig. 26, B) een
weinig jodiumoplossing brengt, kan men toch ook bij Capnodium
depressum duidelijk zien, dat de onrijpe sporen altijd ten getale
van 8 samenliggen met geringe plasmamassen daartusschen,
zooals dit op figuur 27, a is voorgesteld, waarop echter 3 sporen,
door de daarover liggende voor het grootste gedeelte bedekt zijn.
 Een zoodanig complex van 8 cellen stelt nu den inhoud van
eenen ascus voor, waarvan de membraan is opgelost. Slechts

44 —
bij zeer veel jongere asci is deze membraan nog duidelijk te zien.
Behalve de asci en de daarin aanwezige, sporen bevattende,
organen, die altijd als de hoogst georganiseerde voortplantings¬
organen worden beschouwd, bezitten de meeste ascomyceten
echter nog andere eenvoudiger fructificatieorganen, die gewoon¬
lijk bijsoorten van fructificatieorganen genoemd
worden. De in deze ontstaande cellen of cel¬
complexen, die door kieming weer nieuwe schim¬
melplanten kunnen opleveren, worden verder
gewoonlijk niet sporen, maar conidiën genoemd.
Op den roetdauw vindt men gewoonlijk
verschillende soorten van zoodanige conidiën.
In de eerste plaats wil ik hier stervormige
lichaampjes aanhalen, waarvan een volwassen
exemplaar in figuur 28 B is afgebeeld, terwijl
figuur 28, A een jong en nog op den steel zit¬
tend exemplaar voorstelt. Deze lichaampjes zijn
Fig. 28. Coni¬
ongetwijfeld als conidiën op te vatten, die tot
diën uit den roet¬
eenen Ascomyceet als bijsoort van fructificadauw 300 maal.
tie belmoren, waarschijnlijk tot het voorstaand
vergr.
beschreven Capnodium javanicum.
Hetzelfde geldt voor de in figuur 29, a. voor¬
gestelde fleschvormige, maar van eenen meer of
minder langen steel voorziene lichaampjes, die zeer
talrijke, kleine, hyaline conidiën (fig. 29,B) be¬
vatten, die, wanneer de vruchtlichaampjes rijp zijn
geworden, uit de aan het einde ervan zich bevin¬
dende opening uittreden.
B

Fig. 29. a.
Pyknide uit den
roetdauw 90
maal vergr. b.
eenige conidiën
daaruit.
Rhombostilbella rosea sp. n.
 Deze zeer sierlijke, licht rosekleurige schimmel
heb ik in de omgeving van Buitenzorg eenige ma¬
len op bladeren van Liberiakoffie aangetroffen en
wel had hij zich hier in de peritheciën van Capno¬
dium javanicum ontwikkeld. Deze worden door
onze schimmel eerst geheel met fijne draden
gevuld, die dan uit de opening der peritheciën

— 45 —
uitgroeien, en als eene korenschoof met elkaar verbonden zijn
(fig. 30, a). Aan de uiteinden van deze draden ontstaan dan de
conidiën, zooals figuur (30, b) doet zien. In rijpen toestand zijn
deze conidiën aan beide einden puntig en 20 — 24 mik. lang¬
en 8 mik. breed.
Met nadruk wil ik er echter ten
A
slotte nog op wijzen, dat wij in dit
geval niet met eene bijsoort van frucM\iïlwe
tificatie, maar met eenen parasiet
van Capnodium javanicum te doen
hebben.
Antennaria setosa sp. n.
Deze schimmel heb ik herhaaldelijk
in den Buitenzorger Cultuurtuin op LiFig. 30. Rhombostilbella beriakoffie en Hybriden, die door Lerosea a. fructificatie uit een
canium viride of Pulvinaria Psidii
perithecium van Capnodium
aangetast waren, aangetroffen. De
javanicum
uitgroeiend: b
uiteinden van twee conidien- reeds met eene loup duidelijk waar te
dragers. a. 90, b. 350 maal nemen peritheciën [fig; 31, a] zijn aan¬
vergr.
zienlijk kleiner dan die van Capno¬
dium depressum en zijn verder vooral gekarakteriseerd, door¬
dat zij aan hun bovenkant eenige vrij lange, donkere borstels
dragen. De in de peritheciën aanwezige asci [fig. 31 b en c]
bevatten ook bij Antec
naria setosa 8 sporen
[fig. 31, d], die echter
slechts uit 4 cellen be¬
staan , waarvan het aan
den eenen kant gelegen
Paar dikker en korter
dan het aan den an120, b en c 300, d 600 maal vergr.
deren kant gelegene.
 Gelijktijdig met deze schimmel kwamen ook verschillende conidiënvormen voor, waarvan ik echter niet kon uitmaken, of zij
daarmee in genetischen samenhang staan.
Fig.
31.
Antennaria setosa. a. Perithecium,

b. jonge, c. volwassen ascus, d. rijpe sporen, a

— 46 —
7. De spinneicebziekte.
Onder den naam „spin¬
newebziekte” zal ik nu
eene ziekte beschrijven,
die wel is waar even¬
als de in het eerste ka¬
pittel van het navolgende
hoofdstuk, beschrevene
ziekte
dikwijls „djamoer oepas” genoemd
wordt, van deze echter
gemakkelijk is te onder¬
scheiden. Men vindt na¬
melijk bij deze ziekte aan
de aangetaste takken
[fig. 32] vrij dikke, zuiver
wit gekleurde schimmeldraden, die met hetbloo.
te oog gemakkelijk zijn
waar te nemen. Yan de
takken uit zetten zich
deze schimmeldradenook
op den benedenkant der
bladeren voort en ver¬
spreiden zich hier lang¬
zamerhand als zeer fijne
draadjes over de geheele
oppervlakte. Het door
deze fijne draadjes ge¬
vormde huidje kan men
zeer wel met een spinneweb vergelijken en ik
heb ook daarom voor de¬
Fig. 32. Door de spinnewebziekte aange¬
ze ziekte den naam spin¬
tast stengel- en bladstuk van Liberiakoffie.
newebziekte gekozen.
— 4? —
Be door de spinnewebziekte aangetaste bladeren verliezen vrij
snel hun groene kleur en worden langzamerhand meer of min¬
der donkerbruin gekleurd en sterven af. Wanneer aangetaste
bladeren met gezonde in aanraking komen, kan de schimmel op
deze overgaan en hierdoor en door het voortgroeien der dikke
draden langs de takken kunnen langzamerhand vrij groote com¬
plexen van bladeren tot afsterven gebracht worden. Ten gevolge
daarvan kunnen dan ook meer of minder dikke zijtakken vol¬
komen afsterven. Zoodanige plekken zijn natuurlijk reeds op vrij
groote afstanden aan de donkere kleur der bladeren te herkennen.
 De spinnewebziekte komt, voor zoo ver mij bekend, slechts
zeer zeldzaam op Javakoffie voor. Op de Liberiakoffle is zij
echter in West-, Midden- en Oost-Java waargenomen, ofschoon
tot nog toe slechts op eenige weinige ondernemingen. Ze schijnt
ook slechts op plekken op te treden, die door bijzonder groote
vochtigheid uitmunten en wordt door dichten groei der koffieplant en dichte schaduw begunstigd. Eene noemenswaardige
schade schijnt door deze ziekte slechts bij uitzondering veroor¬
zaakt te zijn.
Door mikroskopisch onderzoek van de, de spinnewebziekte ver¬
oorzakende, schimmel kan men gemakkelijk constateeren, dat
zoowel de op de stengels aanwezige dikkere strengen, als ook
het de bladeren bedekkende fijne weefsel, uit zeer fijne kleurlooze draden bestaan, die in de strengen meer parallel verloopen,
op de bladeren echter onregelmatig netachtig met elkaar ver¬
bonden zijn. Het op de bladeren aanwezige fijne net van schimmeldraden kan men b. v. zeer goed waarnemen, wanneer men van
een versch en nog groen gekleurd blad langs de oppervlakte fijne
doorsneden maakt en deze na toevoeging van een waterdrup¬
peltje snel met een dekglas bedekt. Daar het water niet zeer
gauw tusschen de schimmeldraden binnendringt, zal zich bij
deze wijze van praeparatie het grootste gedeelte der schimmeldraden in lucht bevinden en ten gevolge daarvan zeer scherp be¬
grensd en donker verschijnen.
 Aan een zoodanig praeparaat kan men ook gemakkelijk consta¬
teeren, dat de, het spinneweb vormende, schimmeldraden niet

- 48 —
allen dezelfde gedaante bezitten. Men vindt namelijk behalve
de cylindrische en meest over vrij groote afstanden rechtuit
verloopende draden andere, die meer of minder gebogen zijn
en zeer talrijke korte zijtakjes dragen (fig. 38,B). Over de
functie dezer zijtakken kan ik niets mededeelen. Men zoude
kunnen denken, dat zich de draden daardoor aan het blad vast¬
hechten, maar in tegenstelling hiermee heb ik met zekerheid
kunnen constateeren, dat de korte zijtakken juist aan draden,
die met het blad direct niet in aanraking komen, maar vrij in
de lucht uitsteken, in bijzonder groote hoeveelheden voorkomen.
Buitendien vond ik
A
op het blad en den
stengel tusschen de
schimmeldraden en in
verband met deze
eigenaardig gevormde
lichaampjes (fig. 38, a)
die, wanneer zij vol¬
komen
uitgegroeid
zijn, uit eene zich in
het midden bevindenkoirelige inhoudsstoffen aangevulde holte en eenige,
uit homogene substantie bestaande, voortzettingen bestaan.
Yan de laatste onderscheiden zich twee door bijzondere groot¬
te en wel staat de eene met het, het lichaampje dragende,
draadje in samenhang, terwijl de andere aan het vrije einde iets
afgerond is. Bovendien vindt men gewoonlijk nog drie kleinere
voortzettingen, die zich ongeveer in het midden van de tusschen
de twee grootere voortzettingen verloopende vlakte bevinden.
Men kan deze lichaampjes, die ik met het oog op hun gedaante
als ankercellen wil aanduiden, het best waarnemen, wanneer
men dunne sneden van de oppervlakte van het blad of ook een
stukje van eene van den stengel afgetrokken streng met eene op¬
lossing van chloraalhydraat in water behandelt. Eventueel nog
Fig

33.
Schimmel der spinnewebziekte. a an-

kercellen. b myceliumdraden. 1000 maal vergr.
 — 49 —
aanwezige lucht kan men dan door koken der sneden in deze
oplossing gemakkelijk verwijderen.
Aan zoodanige praeparaten zal men vrij gemakkelijk ook
vroegere ontwikkelingsstadiën van de ankercellen (fig. 34, a, I)
kunnen vinden. Deze laten dadelijk zien, dat de ankercellen
uit eene langgestrekte cel ontstaan, die in het midden iets op¬
gezwollen is en later door uitstulping in de mediaanvlakte de
kleinere voortzettingen vormt.
Of de ankercellen, wat a priori wel als het waarschijnlijkste
moet worden beschouwd, als een soort van voortplantingsorgaan
[conidiën] zijn te beschouwen, kan ik niet met zekerheid aange¬
ven, omdat ik hen tot nog toe niet tot kiemen heb kunnen
brengen. Ongetwijfeld kunnen zij echter ter onderscheiding
van onze schimmel van andere verwante soorten nuttig zijn.
In dit opzicht zij nog aangemerkt, dat de ankercellen op gelijke
wijze aan uit West-, Midden- en Oost-Ja va afkomstig materiaal
gevonden zijn.
 Andere lichaampjes, die misschien als voortplantingsorganen
waren aan te zien, heb ik aan onze schimmel tot nog toe
niet kunnen vinden en het is dus ook nog niet mogelijk aantegeven welke wetenschappelijke naam en welke plaats in het
systeem der schimmels aan de schimmel der spinnewebziekte
te geven is. 1)
De schimmel der spinnewebziekte is, voor zoo ver mij bekend,
nog niet in de literatuur beschreven. Eene zekere overeenkomst
bestaat wel is waar tusschen deze en de door Cooke 2) op Cey-

1) Bij het mikroskopisch onderzoek der door de spinnewebziekte aangetaste
bladeren en takken zal men wel is waar niet zelden verschillende soorten van
schimmelsporen en ook wel meer of minder donkerbruin gekleurde schimmeldraden vinden. Ook de weinig oefening bezittende zal echter meest zonder veel
moeite kunnen constateeren, dat deze sporen en draden met de schimmel der
spinnewebziekte niet in verband staan. Dat wij in deze gevallen met toevallige
bijmengsels te doen hebben blijkt ook daaruit, dat de bedoelde sporen en draden
in tegenstelling met de ankerceilen niet constant tusschen de draden der spin¬
newebziekte voorkomen en niet zelden ook op plekken, die niet door de spin¬
newebziekte aangetast zijn.
2) Popular Science Review. No. L1X. 5.
Meded. PI. LXVII.
 4

— 50 —
Ion op koffieplanten waargenomene en onder den naain Pellicularia Koleroga beschreven schimmel. Met het bloote oog gezien
schijnt zelfs de door deze schimmel veroorzaakte ziekte, die be¬
halve op Ceylon ook in Zuid-Amerika veel kwaad heeft gedaan,
met spinnewebziekte volkomen overeen te stemmen. Volgens
de door Cooke gegeven beschrijving en afbeelding bestaat echter
tusschen de in het bovenstaande beschrevene schimmel en de
Pellicularia Koleroga in zoo ver een zeker verschil, dat door de
laatste, in plaats der ankercellen, met talrijke korte stekels be¬
dekte kogelronde lichaamjes, die door Cooke als sporen aangeduid
zijn, gevormd worden. Het is dus aan te nemen, dat onze
schimmel ten minste tot eene andere soort als de Pellicularia
Koleroga behoort. Omdat het echter waarschijnlijk is, dat beide
schimmels onder zekere, tot nog toe onbekende voorwaarden
eene hoogere fructificatie vormen, wil ik voorloopig de systema¬
tische stelling van de Javaansche schimmel niet uitvoeriger
behandelen.
Voor de praktijk is natuurlijk de vraag, hoe de spinneweb¬
ziekte te bestrijden is, van het grootste belang. In dit opzicht
is nu vooral in het oog te houden, dat de ontwikkeling der
spinnewebziekte door vocht begunstigd wordt. Op vochtige plek¬
ken zal men dus zeker door snoeien der koffleboomen en uit¬
dunnen van de schaduw het optreden der ziekte kunnen tegen¬
gaan. Wanneer echter de schimmel reeds in de tuinen aanwezig
is, is het zeker raadzaam, alle aangetaste takken zoo spoedig
en zoo volkomen mogelijk uit te snijden en te verbranden. Om¬
dat het echter gemakkelijk kan gebeuren, dat hierbij geringe
sporen van de schimmel der spinnewebziekte over het hoofd
worden gezien, is het misschien doelmatig na het uitsnijden der
aangetaste takken de omgeving der aangetaste plekken met
een fungicied, b.v bouillie bordelaise, te besproeien.
B.
De schimmels van stam en takken.
 Aan den stam der koffleboomen komen op Java vooral twee
ziekten voor, waarvan de eene gewoonlijk kanker, de andere
djamoer oepas genoemd wordt.
—

51

—

Yoor den kanker heb ik reeds vroeger 1) kunnen aantoonen,
dat hij door eene schimmel wordt veroorzaakt, die ik onder
den naam van Rostrella Goffeae uitvoerig heb beschreven. Ik
wil daarom ook op deze ziekte hier niet nader ingaan en slechts
nog aanmerken, dat de kanker op twee aan den Smeroe en
Kawi gelegen plekken weer talrijke koffieboomen gedood heeft,
dat zij echter op de meeste andere landen öf slechts zeer spo¬
radisch, of in het geheel niet voorkomt.
Wat verder de djamoer oepas aangaat, kan mijn onderzoek
nog geenszins als afgesloten gelden. Ik wil mij ook daarom
er toe beperken, drie verschillende schimmels, die met deze ziekte
in samenhang gebracht zijn, kort te beschrijven.
Ten slotte zal dan nog on¬
der den naam van „scheur¬
ziekte” eene kort geleden
op Sumatra waargenomen
ziekte beschreven worden.
1.
Gortidum javanicium Zimm.
De onder den naam van
Corticium javanicum be¬
schreven schimmel vormt
aan de oppervlakte van
stam en takken een licht¬
rood of bijna wit huidje (fig.
21 op pl. 2), dat den stam
gewoonlijk aan alle kanten
omgeeft, bij de takken ech¬
ter alleen op de naar be¬
Fig. 34. Corticium javanicum. Doorsne¬ neden gekeerde zijde voor¬
de 440 maal. vergr.
komt.
Worden nu dwarssneden door dit huidje onder het mikroskoop
onderzocht (fig. 34), dan zal men vinden, dat het uit cylindrische,
door elkaar gewonden draden bestaat, die aan de zijde, welke tegen
den koffiestam ligt, groote luchtruimten tusschen zich laten,
1)

Deze Mededeelingen No. 37 p. 24.
 — 52 —
naar buiten echter nauwer aaneen sluiten. Aan deze zijde wor¬
den ook de voortplantingsorganen gevormd, en wel geschiedt
dit op die wijze, dat enkele cellen („basidien”), die iets naar
buiten uitgegroeid zijn, vier op fijne stelen staande sporen
vormen. Verschillende stadiën van deze ontwikkeling zijn in
fig. 34 voorgesteld. Deze soort van spoorvorming is overigens
voor eene van de grootste schimmelfamiliën, die daarom basidiomyceten genoemd worden, karakteristiek.
De beschreven schimmel komt zoowel op Liberia- als ook
op Javakoffie voor en op beide koffiesoorten dikwijls in zeer
groote hoeveelheden. Dat zij werkelijk met de djamoer oepas
ziekte in verband staat en niet eerst later de, reeds door eene
andere oorzaak gedoode, takken heeft aangetast, wordt daardoor
zeer waarschijnlijk gemaakt, dat de schimmel over geheel Java
aan takken werd waargenomen, die blijkbaar in de eerste ziektestadiën stonden. Aan den anderen kant moet ik echter toe¬
geven, dat de meeste van mijne met Corticium javanicum ge¬
nomen infectieproeven geheel negatieve of minstens twijfelach¬
tige resultaten hebben gegeven. Dit mislukken is nu misschien
daardoor te verklaren, dat de infectie met Corticium javanicum
slechts onder zekere tot nog toe onbekende voorwaarden plaats
heeft of dat benevens deze schimmel nog andere oorzaken bij
de djamoer-oepas-ziekte eene rol spelen. In ieder geval zal men
bij het verder onderzoek van deze ziekte ook op alle andere
parasitaire organismen, die op de daardoor aangetaste takken
voorkomen, acht dienen te slaan.
 Benevens de, in de navolgende zinsnede beschreven, schimmel
kan men aan de door djamoer oepas lijdende takken zeer dik¬
wijls een verschijnsel waarnemen, dat misschien door een
vroeger ontwikkelingsstadium van Corticium javanicum wordt
veroorzaakt en daarom in aansluiting aan deze schimmel hier
kort moge beschreven worden. Men vindt namelijk zeer dikwijls,
dat takken, die nog in de eerste stadiën der djamoer-oepasziekte staan, aan de oppervlakte kleine witte stippeltjes dragen
(fig. 22 op pl. 2), die met een eveneens buiten op de takken
zittend fijn weefsel van schimmeldraden in samenhang staan en

— 58 —
volgens het mikroskopisch onderzoek ook zelve uit kleurlooze
draden bestaan. De functie van deze witte stippeltjes heb ik
tot nog toe niet kunnen vaststellen; vooral heb ik geen spoor
van fructificatieorganen van welken aard ook daarin kunnen
vinden. Bij mijne pogingen, om hen tot verdere ontwikkeling
te brengen, zijn zij altijd na eenigen tijd verdroogd of verrot,
zonder verschijnselen te vertoonen, die ook slechts als een
aanleg van een fructicatie konden uitgelegd worden. Om dezelf¬
de redenen was het mij ook niet mogelijk met zekerheid vast
te stellen, of de witte stippeltjes veroorzakende schimmel wer¬
kelijk met Corticum javanicum in genetischen samenhang staat.
Dat deze schimmel echter als zeer schadelijk is te beschouwen,
wordt door de dikwijls te maken waarneming aangetoond, dat
bij de aangetaste takken het schorsweefsel alleen tot zoover af¬
gestorven was, als de witte stippeltjes en het daarmee in
samenhang staande mycelium te vervolgen waren. Nog beter
vindt men het afsterven rondom de witte stippeltjes dik¬
wijls bij de daardoor aangetaste vruchten gelocaliseerd (fig.
30 op pl. 2).
2.
Necator decretus Massee.
