Willem Huberts, Soli Deo. Wouter Lutkie (1887-1968). Biografie van een priester-fascist
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 138 (2023) | review 33

Willem Huberts, Soli Deo. Wouter Lutkie (1887-1968). Biografie van een priester-fascist (Amsterdam:
Boom, 2022, 463 pp., isbn 9789024446414).
De biografie van Wouter Lutkie, een opmerkelijk priester van het bisdom
Den Bosch, een man die zich het grootste deel van zijn leven terugtrok
uit de reguliere parochiale dienst en leefde op het Nulandse domein van
de Brabantse familie Ras-Van den Eerenbeemt, is in de eerste plaats een
indrukwekkend en lijvig stuk onderzoekswerk. Om te beginnen levert dit
levensverhaal een waardevolle bijdrage aan de historische studie van NoordBrabant in de eerste helft van de twintigste eeuw, met name voor wat het
tijdsgewricht tussen de twee wereldoorlogen betreft. Lutkie was een wat
verborgen, maar desalniettemin bewogen en niet onbesproken figuur uit de
klerikale rangen van het bisdom Den Bosch, binnen het landschap van jonge
katholieke schrijvers en denkers, en last but not least binnen het milieu van
Nederlandse fascisten.
Op dit laatste punt komen we later terug, maar vooreerst stippen
we graag aan dat dit werk een uitzonderlijke inkijk biedt in een generatie
die, getekend door de Eerste Wereldoorlog, de vleugels uitsloeg. Nederland
mocht dan neutraal zijn gebleven, de val van de grote negentiende-eeuwse
imperia en de schok van de massale slachtingen van de oorlog zorgden overal
in Europa voor een culturele omwenteling en een zoektocht naar een nieuwe
identiteitsconstructie. Meer dan andere provincies kreeg het overwegend
katholieke, sterk op Vlaanderen gerichte Noord-Brabant hiermee te maken.
Tegelijk wordt inzake de populatie van Nederlands zuidelijkste regio’s vaak
de stereotypering gehanteerd van een gesloten, strak katholieke, en benepen
regionalistische leefomgeving, in contrast tot de ontwikkelingen boven
de rivieren. Los van de figuur van Lutkie biedt de voorliggende biografie,
geschreven door Willem Huberts, een genuanceerde schets van die context.
 Het gaat echter ook om het hoofdpersonage zelf. Lutkies
zelfportrettering als teruggetrokken kluizenaar wordt door de biograaf
opengetrokken door uitgebreid te wijzen op de manier waarop deze
Brabantse polyglot voortdurend gericht was op de ontwikkelingen in zijn
eigen regio, op de jongeren van zijn tijd en op de maatschappelijke debatten
van zijn tijd. Dit laatste deed Lutkie met oog voor stemmen in Oostenrijk,
Italië, Frankrijk (al worden slechts grammaticale fouten in Lutkies Frans
gecorrigeerd, wat syntactisch soms vreemde taalwendingen oplevert) en
Vlaanderen (zij het opmerkelijk weinig, gegeven de grote aandacht voor wat
daar gebeurde bij zowat al Lutkies omstaanders). Letterkundig bevlogen
was de hoofdfiguur betrokken als redacteur, auteur (onder eigen naam of
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.13819 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

pseudoniemen als Exspectans) van tijdschriften als Vreugde, Roeping, Katholieke
(later Opbouwende) Staatkunde en Aristo. De biograaf gaat op dit alles in detail
in, met een opmerkelijke beheersing van de nalatenschap van zijn onderwerp:
studie van de talloze geschriften, de nagelaten bibliotheekcollectie, en een
ontzaglijke hoeveelheid notities en correspondentie vormen de basis voor dit
vlot geschreven portret.
 Zoals de ondertitel duidelijk maakt, gaat biograaf Huberts, die ruime
expertise heeft in het onderzoek ter zake, met name in op de fascistische
signatuur van Lutkie. Door dieper in te gaan op de verhoudingen van Lutkie
met de fascistische stemmen in Nederland, op diens contacten met Mussolini,
en op de aandacht voor antidemocratische en corporatistische strekkingen
in het katholicisme van die tijd in de regio rond Tilburg, brengt hij een
genuanceerd beeld van het fascisme in dit tijdperk. Dit alles is van belang,
omdat dé methodische kernvraag van iedere biografie uiteindelijk de balans
tussen de gebiografeerde en zijn context betreft. Tegelijk roept het werk
net op dit punt enige kanttekeningen op, met name omdat de biograaf door
zijn doorwrochte studie van het erfgoed van Lutkie een neiging vertoont tot
‘meebuigen’ met zijn onderwerp.
Die neiging valt al op wanneer het gaat over fascisme en corporatisme.
 Waar Lutkie beide noties als een quasi-eenheid beschouwt, neigt zijn
biograaf ernaar die identificatie over te nemen. In beschouwingen over de
professoren van de Tilburgse hogeschool worden figuren als Jan de Quay
en Martinus Cobbenhagen al te makkelijk mee op dit pad geplaatst, terwijl
een onvermeld gebleven prominente figuur als de tweede Tilburgse rector,
Frans Weve, zijn hele proefschrift aan het thema wijdde en de Tilburgse
hogeschoolgemeenschap met hem van meet af aan kritisch was voor de
valkuil van het fascisme. Ook in andere dossiers blijkt de sterke focus op het
Lutkie-archief niet risicoloos, bijvoorbeeld wanneer het gaat over Lutkies
protestacties tegen het ‘gedwongen’ ontslag van Hendrik Moller, roerganger
van de R.K. Leergangen met adepten als Gerard Knuvelder en Anton van
Duinkerken. Moller zelf sprak het beeld van de ‘afgezette’ leider nooit tegen,
maar een nadere blik op het archief van zijn opvolger Thomas Goossens (in het
Brabants Historisch Informatie Centrum) weerspreekt dit verhaal, toont dat
Moller zelf ontslag nam, en zelfs tot driemaal toe een verzoek om zijn positie
terug in te nemen obstinaat weigerde. Andere archieven dan het Lutkiearchief leveren een ander beeld van dezelfde zaken.
 Speelt het bovenstaande nog op het niveau van Nederland, af en toe
had ook een blik op de internationale context meer afstand tussen Huberts en
Lutkie kunnen opleveren. De herhaalde referenties aan Lutkies wens om terug
te keren naar de ‘echte’ Thomas van Aquino roept boeiende bijvragen op. Hoe
stond iemand die enerzijds sympathie had voor de antidemocratisch-gezinde
katholieke auteur Léon Bloy en de neothomistische filosoof Maritain, iemand
die zelf als jonge priester de antimodernisteneed zal moeten hebben afleggen,
tegenover het officiële roomse denkkader van het neothomisme? De vraag

raakt een debat dat in de omringende landen het katholieke denken in het
Interbellum bepaalde en daar tot schrille contrasten leidde, maar de kwestie
blijft buiten beeld in dit boek, en de positie van Lutkie ter zake komt niet uit
de verf.
 Nog is dit weinig problematisch. Zorgwekkend wordt het meedenken
met het hoofdpersonage pas waar het eindoordeel over Lutkies fascisme
ter sprake komt. Zoals gesteld, de sterke klemtoon die de biograaf legt
op het onderscheid tussen Mussolini en het nationaalsocialisme is van
belang. Het begrip fascisme staat al te snel een degelijke analyse in de weg
door de onvermijdelijke connotaties met antisemitisme en het Duitse
nationaalsocialisme. Lutkies biograaf bewijst indringend dat Lutkie wél
fascist was, maar noch een antisemiet, noch een nationaalsocialist. De
vraag blijft echter of dit een zodanig mild oordeel wettigt? Of biografische
elementen als het lidmaatschap van het Nationaal Front, de naoorlogse koers
van Aristo, en Lutkies volgehouden afkeer van democratische ontwikkelingen
of zijn onverminderde sympathie voor de Italiaanse Duce niet nopen tot een
strenger verdict?
Zonder te willen afdoen aan de grote onderzoeksverdiensten van dit
vlot geschreven boek, werpt deze lezer nog een slotvraag op, nu over het relaas
van Lutkies laatste levensjaren, dat zich kenmerkt door een opmerkelijke
stilte. Want, voor iemand die zich zo sterk als Lutkie aan zijn priesterlijk ambt
vastklampte, is het ronduit vreemd dat met geen woord wordt gerept over
de omwenteling die het katholicisme in de eerste helft van de jaren zestig
doormaakte met het verloop van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965).
Hoe oordeelde Lutkie, die nog in 1963 de verdediging van Pius xii opnam
inzake diens ‘zwijgen’, over de ontwikkelingen onder diens opvolger en het
concilie, over nieuwe openheid naar de moderne wereld, over de aandacht
voor interreligieuze dialoog en godsdienstvrijheid? Het kan haast niet
anders of de oude Lutkie moet deze evolutie, die ook katholiek Nederland
gekluisterd hield, met argusogen hebben gevolgd. De vraag blijft liggen.
Karim Schelkens, Tilburg University.
