Het MAB vóór 50 jaar
Geschiedenis

A. F. Tempelaar

Het MAB vóór 50 jaar
september 1937

Dit nummer is geheel gewijd aan de gevolgen van de muntdepreciatie van
27 september 1936 en van de daarna opgetreden prijsstijgingen; prijsver­
hogingen, welke volgens de redactie zich ontwikkelden los van de depreciatie
van de gulden.
Formeel beschouwd was er alleen sprake van depreciatie van de gulden en
niet van devaluatie, omdat de Muntwet de waarde van de gulden nog altijd
stelde op de waarde van 0,6048 gram fijn goud.
Wel werd de uitvoer van goud verboden en was De Nederlandsche Bank
ontheven van de wettelijke verplichting het voor uitvoer benodigde goud
beschikbaar te stellen. De Regering wilde de koers van de gulden voorlopig
zwevende houden tot er meer inzicht mogelijk was hoe groot de devaluatie
van de gulden zou moeten zijn.
In het speciale nummer wordt aandacht geschonken aan allerlei aspecten,
zoals juridische, bedrijfseconomische, fiscale en administratieve. Voor het
historische verslag volsta ik met enkele grepen.
 Volgens het BW moeten overeenkomsten te goeder trouw ten uitvoer worden
gebracht, rekening houdend met hetgeen naar de aard van de overeenkomst
door de billijkheid, het gebruik of de wet wordt gevorderd. Betekent dit,
dat, voor zover overeenkomsten welke per de datum van de depreciatie nog
niet afgewikkeld waren, alle tevoren overeengekomen geldsbedragen door
de waardevermindering van de geldeenheid automatisch zouden moeten
worden verhoogd (met ca. 25%)? Men denke bijv. aan pachten, lonen,
huren, lijfrenten, koopsommen enz. Volgens Prof. Mr. S. van Brakel, die dit
onderwerp bespreekt, zou op die manier, hoe billijk het automatisme ook
moge lijken, de waardeverandering in feite alles bij het oude laten. En dat
was nu juist niet de bedoeling van de Regering. Terzake van terugbetaling
van geldleningen had het parlement op voorstel van de Regering dan ook
aanvaard, dat teruggave van de geleende som in zodanige specie dient plaats
te vinden ‘als ten tijde van de voldoening gangbaar is, berekend naar
derzelver gangbare waarde op dat tijdstip’. Dus geen gefilosofeer over
billijkheid of goede trouw.
De situatie wordt nog verder aangescherpt in de speciale Wet op de Goudclausule 1937, besproken door Prof. Mr. P. W. Kamphuisen. Deze wet
verklaart nietig de goudclausules voorkomend in binnenlandse overeenkom­
sten van geldlening of van vestiging van altijddurende renten, van verhuring
9-357

of verpachting, of tot vestiging van een zakelijk recht op een onroerende
zaak, voor zover die overeenkomsten vóór 27 september 1936 zijn aange­
gaan.
 Accountant J. P. Croin bespreekt de gevolgen van de muntdepreciatie voor
de administratieve verwerking van duurzame activa. Hij baseert zich op de
vervangingswaardeleer en concludeert tot een ‘inhaling’ van vroeger reeds
verrichte afschrijvingen (op het moment van de waardeverandering als
verlies te boeken), een verhoging van alle nog komende afschrijvingen en
boeking van de waardestijging van het actief op een kapitaalsaccresrekening. Dat accres is geen verteerbaar inkomen.
In zijn artikel over muntdepreciatie en prijsstijging onderscheidt Prof. A.
H. Kaag prijsbewegingen, welke zich snel in het wereldverkeer voortplanten
(zgn. mondiaal rijen of dominanten) en de prijsbewegingen, welke veel
sterker aan plaats gebonden zijn (regionaal rijen of plaatselijk gebonden
prijzen). Volgens Kaag zullen na een depreciatie of devaluatie noch de
prijzen van diverse goederen, noch de winst in een bepaalde bedrijfstak
evenredig aan het devaluatie-percentage veranderen. Er zullen altijd grote
verschillen in de bedrijfstakken worden geconstateerd. Bovendien zijn die
veranderingen afhankelijk van de omstandigheden waaronder de deprecia­
tie of devaluatie plaats vindt.
 Met zijn toestemming wordt in het MAB-nummer de circulaire van 19
januari 1937 van de minister van Financiën (namens hem ondertekend
door Secretaris-Generaal S. Karmelk) aan de Heeren Directeurs der directe
belastingen in zijn geheel afgedrukt. Historisch gezien is het interessant de
aanhef te citeren:
‘Mijn aandacht is er op gevestigd, dat in den laatsten tijd bij accountants
en andere bedrijfseconomen de belangstelling is herleefd voor methoden
van winstberekening welke zooals men het wel pleegt uit te drukken, de
waardeveranderingen van het geld uitschakelen. Men tracht voor die me­
thoden een wetenschappelijken grondslag te vinden in de stelling, dat de
winstbepaling vooral ook ten doel heeft te waken voor het behoud van de
in het bedrijf aanwezige goederen; een doel, dat bij toepassing van de tot
dusverre algemeen gebruikelijke methoden niet wordt bereikt, omdat deze
slechts gericht zijn op het behoud van het in het bedrijf geïnvesteerde
geldbedrag. De nieuwe grondstelling brengt mede, dat men een stijging van
de geldswaarde van in het bedrijf aanwezige goederen niet als bate be­
schouwt, omdat door zoodanige stijging niet méér goederen in het bedrijf
zijn gekomen; een waardestijging van aan het bedrijf onttrokken goederen
beschouwt men echter als een nadeel, omdat hun vervanging ten gevolge
van die stijging een grooter offer eischt. Overigens heerscht onder de
voorstanders van deze theorieën nog te veel onzekerheid en verschil van
meening om reeds van een afgerond systeem te kunnen spreken;. . . ’. De
minister wil een waarschuwende stem laten horen, alleen reeds om het feit
dat de bedoelde theorieën het bedrag van winst en zuiver vermogen aan­
zienlijk drukken. Het gaat volgens de minister om theorieën, ‘welke mis­
9-358

schien hier en daar toepassing vinden, doch zulks toch niet reeds in zoo­
danige mate, dat men een koopmansgehruife aanwezig kan achten’. De
minister beroept zich hierbij tevens op een tweetal arresten van de Hoge
Raad.
 W. J. de Langen, die enkele aspecten van de depreciatie van de gulden in
verband met de inkomstenbelasting bespreekt, meent dat de minister
bedoelde arresten ten onrechte aanvoert. Overigens kan hij de ongerustheid
van de bewindsman wel aanvoelen. De Langen heeft veel respect voor
hetgeen Limperg c.s. met de vervangingswaardeleer beogen. Hij vindt deze
leer een voortreffelijke bedrijfseconomische grondslag voor de onderneming.
Zij leert de onderneming vooruit te zien en zich niet blind te staren op het
resultaat van verkoopprijs en uitgaafprijs. Hij acht echter niet bewezen, dat
het verschil tussen vervangingswaarde en uitgaafprijs geen winst of verlies
is.
Dat volgt meer uit de voorwaarde van rationele financiering, maar is daarom
nog geen bewijs. De schrijver gaat er belastingtechnisch alleen maar mee
akkoord, als verwacht mag worden, dat t.z.t. tegenover de voordelige ver­
schillen nadelige zullen komen. Hij ziet die verschillen dan als conjunctuurverschillen, waarvoor een voorziening kan worden gevormd, zoals - zij
het op andere gronden - ook voorzieningen worden gevormd voor assurantie
eigen risico, garantiereserve e.a. Maar als het duidelijk wordt, dat er per
saldo een positief verschil zal blijven bestaan, dat dus niet gecompenseerd
wordt, is er z.i. sprake van belastbare winst. Zou een zware inflatie tot een
niet evenwichtige ‘conjunctuurschommeling’ leiden - dus tot een niet com­
penseerbaar verschil leiden - dan zouden er volgens de schrijver speciale
wettelijke maatregelen nodig zijn om dat verschil onbelast te laten.
 Prof. Limperg verzet zich op de van hem bekende gedegen, felle wijze tegen
hetgeen de minister in zijn circulaire naar voren brengt ten aanzien van de
leer van de vervangingswaarde. Alsof de leer thans als een paddestoel oprijst
en er nu getracht wordt er een theoretisch tintje aan te geven; alsof de leer
gericht is op vermijding van belasting! Zijn leer is al 15 jaar geleden
ontwikkeld en is juist in een tijd van dalende prijzen sterk verbreid. Hoe
weet de minister, dat maar hier en daar de leer wordt toegepast als hij nog
geen onderzoek naar de mate van het gebruik heeft ingesteld? Belasting­
inspecteur W. H. Meyburg, die een artikel contra de toepassing van de leer
in de Naamlooze Vennootschap had geschreven, krijgt ook de volle laag. Na
een hernieuwde uiteenzetting van de leer - zoals wij die van de grootmeester
kennen - eindigt Limperg met de conclusie dat de fiscus met de toepassing
van de vervangingswaarde bij het bepalen van de belastbare winst genoegen
dient te nemen, omdat de methode op goede gronden kan worden verdedigd.
Het Niva-lid J. E. Spinosa Cattela bespreekt de gevolgen van de depreciatie
van de gulden voor waarde en winst in het bedrijf ten aanzien van handels­
vorderingen en schulden, in het bijzonder die in vreemde munt. Interessant
is hierbij, dat de schrijver aan de vorderingen ook een kostprijs, dus een
samenstel van offers, toekent. Wil men de uitkeerbare winst kennen, dan
zal men eerst voor die offers de vervangingswaarde moeten bepalen. Spinosa
Cattela merkt hierbij op dat het begrip kostprijs van een vordering niet
vaak wordt gebruikt, z.i. ten onrechte.
9-359.
