Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
5 Rommes Oost, west, Utrecht best?, 50.
6 Faber en Rommes, ‘Op weg naar stabiliteit’, 251-314, 305.
7 Het Utrechts Archief (hua), 86 BA 1 gilden 56, Publicatie van Vroedschap 27-11738.
8 Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 42.
Utrecht was niet uitzonderlijk in dit
beleid. In Nijmegen, Arnhem, Zwolle en
Zutphen golden vergelijkbare beperkingen. B. Panhuysen, Maatwerk. Kleermakers, naaisters, oudkleerkopers en de gilden
(1500-1800) (Amsterdam 2000) 83-86;
Maarten Prak, Republikeinse veelheid,
democratisch enkelvoud. Sociale verandering in het Revolutietijdvak ’s-Hertogenbosch 1770-1820 (Nijmegen 1999) 36; P.
Lourens en J. Lucassen, ‘“Zunftlandschaften” in den Niederlanden und im benachbarten Deutschland’, in: W. Reininghaus
(red.), Zunftlandschaften in Deutschland
und den Niederlanden im Vergleich
(Münster 2000) 11-43.
9 R. Rommes, ‘Duitse immigratie in
Utrecht vanaf de zestiende tot de achttiende eeuw’, in: K. Davids, M. ’t Hart, H.
Kleijer, J. Lucassen (red.), De Republiek
tussen zee en vasteland. Buitenlandse
invloeden op cultuur, economie en politiek
in Nederland 1580-1800 (Leuven/Apeldoorn 1995) 169-188, 169.
10 Rommes, Oost, west, Utrecht best?
11 Tussen 1795 en 1815 vonden er veel veranderingen plaats, maar deze veranderingen
zijn vanwege hun tijdelijke karaker in het
kader van dit verhaal minder relevant en
worden daarom buiten beschouwing gelaten.
|

12 Cottaar, Lucassen en Lucassen, Van over
de grens, 38; Lucassen en Vermeulen,
Immigranten en lokale arbeidsmarkt.
13 Met dank aan Corrie van Eijl die mij op
deze regelgeving heeft gewezen.
14 Zitting van den 8ste maart. ix Beraadsl.
over de regeling en beperking der uitoefening van het regt van Vereeniging en Vergadering. Bijblad Handelingen Tweede
Kamer 18-9-1854 tot 23-8-1855, 587-598,
589.
15 Wet van 28-7-1850, Staatsblad nr. 44.
16 De Gemeentestem 25-6-1862, nr. 560, 4.
 17 Slechts 0,1 procent van de in Nederland
wonende Duitsers liet zich in de tweede
helft van de negentiende eeuw naturaliseren. Heijs, Van vreemdeling tot Nederlander, 85. Zie voor berekening van dit percentage aldaar.
18 Heijs, Van vreemdeling tot Nederlander, 87.
Onduidelijk is hoeveel procent van de
naturalisaties kosteloos waren.
19 Schmitz, ‘Discriminatie of integratie’, 124145.
20 na, Ministerie van Justitie, 1813-1876,
2.09.01, 4917 bestrijding van landloperij en
bedelarij 1815-1829. Stukken betreffende de
uitlevering van Pruissische deserteurs en
de wederzijds genomen maatregelen
omtrent het wegzenden van landlopers en
andere dergelijke lieden. Brief van 23-51818 nr. 350 en brief van 14-1-1819 nr. 84.
21 hua, Archief provinciaal bestuur, Notulen van de vergadering van gedeputeerde
staten met bijlagen, 668, 1847 mei.
22 hua, Archief provinciaal bestuur, Notulen van de vergadering van gedeputeerde
staten met bijlagen, 668 1847 mei.
23 hua, Archief provinciaal bestuur, Notulen van de vergadering van gedeputeerde
staten met bijlagen, 668, 1847 mei. 5-51847.
24 hua, Archief provinciaal bestuur, Notulen van de vergadering van gedeputeerde
staten met bijlagen, Nr. 674 30-11-1847
bijlage 32 Signalement opgemaakt 8-111847.
343

344

|

N o t e n p p . 30-36

25 Correspondentie Buitenlandse Zaken onder meer gedateerd 2-8-1843, 12-7-1843, 312-1844, 11-1-1843. Verzameld en bewerkt
in: C.W. van Santen, Het internationale
recht in Nederlands buitenlands beleid (een
onderzoek in het archief van het ministerie
van buitenlandse zaken) (Den Haag 1953)
820-821.
26 Geheime brief 22-4-1848 in archief Buitenlandse Zaken, aangehaald in: Van Santen,
Het internationale recht, 823.
27 Louk Pöckling en Marlou Schrover, ‘Registers van verstrekte en geweigerde reisen verblijfpassen (1849-1923)’, in: Marlou
Schrover (red.), Bronnen betreffende de
registratie van vreemdelingen in Nederland
in de negentiende en twintigste eeuw. Broncommentaren 5 (Den Haag 2002) 35-68.
 28 Staatsblad no 39 wet van 13 den augustus
1849 tot regeling der toelating en uitzetting van vreemdelingen.
29 Pöckling en Schrover, Registers van verstrekte en geweigerde reis- en verblijfpassen; Zie ook: De Gemeentestem 9-12-1878
nr. 1419, 1-2.
30 Lucassen, Naar de kusten van de Noordzee,
111-117; Lucassen, En men noemde hen
zigeuners, 33.
31 Bijvoegsel tot het Staatsblad 1862 circulaire
no. 121, 252. Afschaffing verplicht tonen
paspoort 26-4-1862.
32 Bijvoegsel tot het Staatsblad 1861 no. 131,
256. Missive van Minister van Justitie 295-1861.
33 Bijvoegsel tot het Staatsblad 1861 no. 139,
267.
34 ‘Vreeemdelingen-wet’, Weekbl. V. h. Regt
25-5-1871; gereproduceerd in De Gemeentestem 29-5-1871 nr. 1026, 2.
35 De Gemeentestem 12-7-1875, nr. 1241, 1.
36 na, Ministerie van Justitie, 1813-1876,
2.09.01 5190, Toelating en uitzetting van
vreemdelingen (vreemdelingenwet) 18491876.
37 Met dank aan Corrie van Eijl.
38 Verslag over de verrigtingen aangaande het
Armbestuur over 1854, onderdeel van Rege-

39

40

41

42
43

44

45

46

47

48
49
50
51

52

ringsverslag, Handelingen Tweede Kamer
1855-1856, 874.
M.P. Bossenbroek, Volk voor Indië. De
werving van Europese militairen voor de
Nederlandse koloniale dienst 1814-1909
(Amsterdam 1992) 189.
na, Ministerie van Justitie, 1813-1876,
2.09.01 5181 Toelating en uitzetting van
vreemdelingen (vreemdelingenwet) 18491876.
Verslag over de verrigtingen aangaande
het Armbestuur over 1854, onderdeel van
Regeringsverslag, Handelingen Tweede
Kamer 1855-1856, 874.
Idem.
hua, Archief provinciaal bestuur 79, 7545
stukken betreffende de zorg voor armlastige vreemdelingen 1848-1849.
hua, Stadsarchief (sa) sa V 719 29-3-1856
Brief aan Burgemeester en wethouders
betreft werking gedurende afgelopen jaar
der wet van 13-8-1849 staatsblad 39 houdende regelingen van de toelating en uitzetting der vreemdelingen.
Verslag over de verrigtingen aangaande
het Armbestuur over 1856, onderdeel van
Regeringsverslag, Handelingen Tweede
Kamer 1857-1858, 858.
 Marco H.D. van Leeuwen, Bijstand in
Amsterdam, ca. 1800-1850. Armenzorg als
beheersings- en overlevingsstrategie
(Utrecht 1990) 94.
hua, Archief provinciaal bestuur 79, 7545
stukken betreffende de zorg voor armlastige vreemdelingen 1848-1849.
Idem.
Idem.
Idem.
hua, Archief provinciaal bestuur 79,
Notulen en bijlagen 668 mei 1847 Brief
van de Minister van Binnenlandse Zaken
aan Heren Gedeputeerde Staten der Provincie Utrecht 29-4-1847.
hua, Archief provinciaal bestuur 79,
Notulen en bijlagen 668 mei 1847 BenW
van Utrecht aan Gedeputeerde Staten der
Provincie 18-5-1847.
N o t e n pp. 3 6 - 4 5

53 hua, Archief provinciaal bestuur 79, 7545
stukken betreffende de zorg voor armlastige vreemdelingen 1848-1849.
54 Annemarie Cottaar, Kooplui, kermisklanten en andere woonwagenbewoners.
Groepsvorming en beleid 1870-1945 (Amsterdam 1996) 138.
55 hua, Archief provinciaal bestuur 79, Jaarverslag Provinciaal Bestuur 1813-1920, Inv.
nr. 213, Verslag over 1861, 236.
56 Cottaar, Kooplui, kermisklanten en andere
woonwagenbewoners, 141.
57 De Gemeentestem 28-4-1856 nr. 239, 4.
10 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 1912-1851.
11 Conrad Busken Huet, Lidewijde (oorspronkelijke uitgave Amsterdam 1868, hier
geciteerd uit de herdruk Utrecht/Amsterdam 1981) 156.
12 Huizinga, Cultuur-historische verkenningen, 143.
13 Het navolgende stuk stoelt op het verslag
dat Hermann Bauer zestig jaar later (in
1913) schreef. Een Nederlandse bewerking
van een gedeelte van dit verslag door
Annelies Krekel-Aalberse verscheen als:
‘Utrecht in 1853 Het begin van de
Utrechtse zilverindustrie’, Maandblad
3 Beeldvorming
Oud Utrecht (november/december 1996)
Beeldvorming
124-128. Ik wil Annelies Krekel-Aalberse
1 J. Huizinga, Cultuur-historische verkenninheel hartelijk bedanken voor het ter
gen (Haarlem 1929) 188.
beschikking stellen van het originele
2 Theo Meder, Vertelcultuur in Waterland.
 document, dat zich bevindt in het (nog
De volksverhalen uit de collectie Bakker in
niet overgedragen) archief van de zilverfahun context (ca. 1900) (Amsterdam 2001)
briek Van Kempen en Begeer. Hermann
151. De Poepengrappen gingen volgens
Bauer werd geboren in Abstatt in 1833 en
Meder gedeeltelijk terug op een in 1827
overleed in Schwäbisch Gmünd in 1919.
anoniem verschenen anti-Duits schot14 In deze en volgende noten wordt steeds de
schrift: Hans Hannekemaaijers’s kluchtige
eerste pagina van het bevolkingsregister
lotgevallen en ontmoetingen op zijne reis
genoemd, waarop een bepaalde migrant
naar en door Holland. Dat werd mogelijk
wordt genoemd. Vanaf dat adres is de migeschreven door Maarten Douwes Teengrant eenvoudig verder te volgen. Bevolstra 1795-1864 (in 1978 herdrukt). Dezelfde
kingsregister 1850-1859, Oudegracht 67,
grappen komen echter ook reeds voor in
fiche 156, vel 83. Frederik Geuer en Emilie
zeventiende- en achttiende-eeuwse kluchJaeger uit Elberfeld en Unna.
ten.
15 Hermann noemt Gustav steeds ‘Freund
3 Meder, Vertelcultuur in Waterland, 231.
Gustav’. Volgens Annelies Krekel was het
4 Justus van Maurik, Toen ik nog jong was
een neef van Hermann. Volgens het
(Amsterdam 1901) 55.
bevolkingsregister werd Gustav in 1830 in
5 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
Heilbronn in Würtemberg geboren. Vol4-6-1892.
gens zijn huwelijksakte was hij het buiten6 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
echtelijk kind van Caroline Bauer. Bevol15-6-1892.
kingsregister 1850-1859, wijk C, Oude7 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 22gracht 77, fiche 102, vel 77; huwelijksakte
9-1851 advertentienummer 5786.
409 5-12-1855.
8 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 19- 16 Krekel-Aalberse ‘Utrecht in 1853 Het begin
12-1851.
van de Utrechtse zilverindustrie’, 124-128.
9 Utrechtsche Provinciale en Stadscourant 18In 1858 verhuisde de fabriek van Van
7-1851 advertentienummer 5239.
 Kempen met vijftig personeelsleden naar
Voorschoten. Gustav Bauer bleef na het

|

345

346

|

17

18

19
20

21

22

23
24

25

N o t e n p p . 45-49

vertrek van Hermann nog enkele jaren bij
Van Kempen werken. Kort voor de verhuizing naar Voorschoten verliet hij deze
onderneming. In 1857 richtte hij samen met
S. en J. van Lier de fabriek Van Lier en
Bauer op, gevestigd op het Domkerkhof. In
1868 werd dit bedrijf overgenomen door
C.J. Begeer. Gustav Bauer trouwde in 1855
in Utrecht met de Vlaamse Adelaïda
Stengel. Onduidelijk is of dit dezelfde
vrouw was door wie hij eerder bekoord was
en welke relatie zo ijverig door haar familie
en kennissen was bevorderd. Hij en zijn
vrouw kregen zeven kinderen. Bevolkingsregister 1860-1869, F Domkerkhof 293, fiche
386, vel 549. Na de overname van zijn
bedrijf door Begeer verhuisde hij met zijn
familie naar Duitsland waar hij docent aan
een kunstacademie werd.
Otto Brües, Das Mädchen von Utrecht.
Erzählung (Berlijn 1933). De roman speelt
in de negentiende eeuw, maar werd
geschreven in de jaren dertig van de twintigste eeuw.
P. Groen, ’t Grunneger Zangbouk. Tweede
druk van Oude en Nieuwe Groninger Liederen (Winschoten 1958) 76. Het Lied heet
de Nijsverteller en is uit 1823.
Van Maurik, Toen ik nog jong was, 9.
W. A. Ornée, De ‘Mof’ in de Nederlandse
blij- en kluchtspelen uit de 17e en 18e eeuw
(Groningen 1970) 12.
Willem van Iependaal, Onder de pannen.
Belevenissen in hotel Stoot-je-hoofd-niet, de
lijmkit van Moeke Mullemans (Bussum
z.j.) 125.
Norbert Elias en John L. Scotson, De
gevestigden en de buitenstaanders. Een studie van de spanningen en machtsverhoudingen tussen twee arbeidersbuurten
(Utrecht en Antwerpen 1976) 20.
Meder, Vertelcultuur in Waterland, 151.
Zie voorbeelden bij het lemma Westfaalsch in Woordenboek der Nederlandsche
taal.
 Van Dale, Groot Woordenboek der Nederlandse taal, onder lemma ‘sauger’.
26 Alex van Nancy, De nomaden van Nederland. Onthullingen uit het leven der rondreizende kooplieden, alias venters en bedelaars (Geertruidenberg 1902) 7.
27 Van Nancy, De nomaden van Nederland,
21.
28 Zie bijvoorbeeld de verwijzingen onder
het lemma Mof in het Woordenboek der
Nederlandsche taal, negende deel (Leiden
1913) 990.
29 Lucassen en Penninx, Nieuwkomers, 122,
alwaar wordt verwezen naar deze editie
van het Woordenboek.
30 Van Maurik, Toen ik nog jong was, 34.
31 Ornée, De ‘Mof’ in de Nederlandse blij- en
kluchtspelen; Leo Lucassen, ‘Poepen,
Knoeten, Mieren en Moffen. Beeldvorming over Duitse immigranten en trekarbeiders in zeventiende- en achttiendeeeuwse kluchten’, in: Vreemd gespuis
(Amsterdam 1987) 29-38; H. MertensWestphalen, ‘De Duitsers en de Hollandganger in kluchten uit de 17e en 18e eeuw’,
in: A. Eiynck e.a. (red.), Werken over de
grens. 350 jaar geld verdienen in het buitenland (Assen 1993) 52-59; Lucassen en Penninx, Nieuwkomers, 118-199.
32 Lucassen, ‘Poepen, Knoeten, Mieren en
Moffen’, 29-37.
33 Ornée. De ‘Mof’ in de Nederlandse blij- en
kluchtspelen; 9; Lucassen, ‘Poepen, Knoeten, Mieren en Moffen’, 29-38.
34 L.J. Rogier en N. de Rooy, In vrijheid herboren. Katholiek Nederland 1853-1953 (Den
Haag 1953) 300-301; J.W.C. van Campen,
‘De Handelsfirma Trip 1820-1890, volgens
familieaantekeningen medegedeeld’, Oud
Utrecht (1958) 115-141, 120.
35 Van Campen, ‘De Handelsfirma Trip, 120.
36 Utrecht tussen Pruis en Francoos 1780-1800.
Uit de papieren van tijdgenoot C.J. Nagtglas, aangevuld door F. Nagtglas, opnieuw
uitgegeven met aantekeningen van dr. A.
van Hulzen (Utrecht 1975) 58.
37 Utrecht tussen Pruis en Francoos, 62-63.
38 Rogier, Katholieke herleving, 263.
39 Rogier, Katholieke herleving, 265-266.
N o t e n pp. 4 9 - 5 5

40 Rogier, Katholieke herleving, 267.
Thorbecke’s moeder kwam uit Osnabrück
evenals zijn grootvader van vaderszijde.
 41 Rogier, Katholieke herleving, 267.
42 Karmela Liebkind, ‘The identity of a
minority’, International journal of multilingual and multicultural development
(1989) 47-57, 53.
43 Johannes Tack, Die Hollandgänger in
Hannover und Oldenburg. Ein Beitrag zur
Geschichte der Arbeiter-Wanderung (Leipzig 1902) 173.
44 Aangehaald in: Johan Frieswijk, Om een
beter leven. Strijd en organisatie van de
land-, veen- en zuivelarbeiders in het noorden van Nederland (1850-1914) (Leeuwarden 1989) 56.
45 Van Maurik, Toen ik nog jong was, 32.
46 Leonie van Nierop, De bevolkingsbeweging
der Nederlandsche stad (Amsterdam 1905)
111.
47 Van Nierop, De bevolkingsbeweging der
Nederlandsche stad, 111.
48 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 628.
49 Regeling van de toelating en uitzetting van
vreemdelingen en van de algemeene voorwaarden hunner uitlevering (Verslag van
de Commissie van Rapporteurs). Bijlage
Handelingen van de Tweede Kamer der
Staten Generaal 1849, 41-45, 42.
50 Idem.
51 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 626.
52 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 633, Van Zuijlen van Nijvelt (spreekt
voor Gelderland).
53 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 631, Kamerlid Sloet tot Oldhuis.
54 Handelingen Tweede Kamer, zitting 19 juli
1849, 643, Kamerlid De Man (Nijmegen).
55 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 631, Kamerlid Sloet tot Oldhuis.
56 Handelingen Tweede Kamer, zitting 19 juli
1849, 641.
57 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 638.
|

58 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 638.
59 Regeling van de toelating en uitzetting van
vreemdelingen en van de algemeene voorwaarden hunner uitlevering (Verslag van
de Commissie van Rapporteurs). Bijlage
Handelingen van de Tweede Kamer der
Staten Generaal 1849, 41-45, 42.
60 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 628.
61 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 634, verwoord door Van Heiden Reinestein.
 62 Regeling van de toelating en uitzetting van
vreemdelingen en van de algemeene voorwaarden hunner uitlevering (Verslag van
de Commissie van Rapporteurs). Bijlage
Handelingen van de Tweede Kamer der
Staten Generaal 1849, 41-45, 42.
63 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 626, Kamerlid Costerus.
64 Handelingen Tweede Kamer, zitting 18 juli
1849, 634, Kamerlid Van Heiden Reinestein.
65 J.C. Boogman, Rondom 1848. De politieke
ontwikkeling van Nederland 1840-1858
(Bussum 1978) 53.
66 P. Albers, Geschiedenis van het herstel der
hierarchie in Nederland (2 delen Nijmegen
1903-1904); C.B. Wels, ‘Kanttekeningen bij
‘Schrikbeeld van een staatsgreep in 1853’,
Bijdragen en Mededelingen voor de geschiedenis der Nederlanden xvii (1963) 70-77;
J.H. von Santen, ‘Politiek leven in de stad
Utrecht rond het midden van de negentiende eeuw (1840-1860)’, Jaarboek Oud
Utrecht (1985) 110-165.
67 Een stemgeregtigde, De zogenaamde
geheime genootschappen der protestanten in
Nederland verdedigd. Zestal brieven aan
den Nederlandschen kiezer (Amsterdam
1853) 17.
68 De Waakzaamheid, Prot. Courant 6-41853, geciteerd in: Albers, Geschiedenis van
het herstel der hierarchie, deel ii, 346; zie
ook: P.J.A. van Meegeren, ‘Katholiek
Utrecht in de tweede helft van de

347

348

|

69
70
71
72

73

74

75

76
77
78
79
80

N o t e n p p . 56-61

19e eeuw’, Utrechtse Historische Cahiers
jaargang 8 (Utrecht 1987) nr. 3/4, 15 en 20.
Albers, Geschiedenis van het herstel der hierarchie, deel ii, 348.
Een stemgeregtigde, De zogenaamde
geheime genootschappen, 61.
L.J. Rogier, Schrikbeeld van een staatsgreep
in 1853 (Amsterdam 1959) 242.
Toespraak eener Protestantsche Christin
aan hare landgenooten (Den Haag 1853) 46; geciteerd in Albers, Geschiedenis van het
herstel der hierarchie, deel ii, 347.
 De groote kwestie van den dag. Wat deze en
gene al zoo dacht, sprak en deed (Utrecht
1853) 5-6. Geciteerd in Albers, Geschiedenis
van het herstel der hierarchie, deel ii 348.
Niet iedereen legde het verband tussen
anti-Duitse en antikatholieke gevoelens.
De Utrechtse hoogleraar G.W. Vreede
vond de term Aprilbeweging volledig
overdreven. Vreede was beslist geen aanhanger van Thorbecke en stond weinig
sympathiek tegenover Duitsland. Van
antikatholieke sentimenten merken we
echter bij hem niets, evenmin als van een
koppeling met de Aprilbeweging. Levensschets van G.W. Vreede naar zijn eigen
handschrift uitgegeven (Leiden 1883).
Deze klacht was afkomstig van de Groningse afdeling van Unitas. Het standpunt
werd door de andere afdelingen gedeeld.
Citaat wordt aangehaald in: Hein Klemann, “Unitas” Georganiseerd antipapisme in Nederland in het midden van de
vorige eeuw. 1842-1853 (Ongepubliceerde
scriptie geschiedenis vu Amstelveen 1982,
te raadplegen Nederlands documentatiecentrum voor het Protestantisme).
Aangehaald in Klemann, “Unitas”.
Rogier, Katholieke herleving, 266.
S.J. van den Bergh, Een dichtbundel voor
mijn vaderland (Haarlem 1851) 129-135.
J.C. Boogman, Nederland en de Duitse
Bond 1815-1851 (Groningen 1955).
Deze constructie was onderdeel van het
eindverdrag tussen Nederland en België,

81

82
83
84
85

86

87
88

89

90

91
92

waarbij de afscheiding van België definitief werd geregeld.
J.C. Boogman, Rondom 1848. De politieke
ontwikkeling van Nederland 1840-1858
(Bussum 1978) 63-71.
Boogman, Rondom 1848, 23.
Utrecht tussen Pruis en Francoos, 76.
Utrechtsche Courant, 30 december 1839.
Zitting van den 8ste maart. ix Beraadslaging over de regeling en beperking der
uitoefening van het regt van Vereeniging
en Vergadering. Bijblad Handelingen
Tweede Kamer 18-9-1854 tot 23-8-1855, 587598, 589.
 Handelingen Tweede Kamer 1855-56, bijlagen 184ste vel, 723, Voorlopig Verslag der
Commissie van Rapporteurs. Uiteindelijk
werd in de Lager-onderwijswet van 1857
bepaald dat vreemde onderwijzers,
behalve bewijzen van bekwaamheid en
zedelijkheid, toestemming van de Nederlandse regering moesten hebben. In 1863
bepaalde de Minister van Binnenlandse
Zaken bovendien dat vreemdelingen een
examen moesten afleggen, waarna hen een
bewijs van bekwaamheid werd verstrekt.
Tot 1863 mochten vreemde leraren ook
reeds werken voor dat examen. De
Gemeentestem 4-5-1863 nr. 605, 2.
W. Bevaart, De Nederlandse defensie (18391874) (Den Haag 1993) 489.
Anne Doedens, Nederland en de FransDuitse oorlog. Enige aspecten van de buitenlandse politiek en de binnenlandse verhoudingen van ons land omstreeks het jaar
1870 (Zeist 1973).
Bevaart, De Nederlandse defensie, 470; G.
Umbgrove, Neerlands roeping (Arnhem
1871) 16-17.
Opvallend is dat in Denemarken in 1864,
bij de strijd om Sleeswijk en Holstein, ook
voorgesteld werd om het onderricht in
Duits op Deense scholen af te schaffen.
Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 214.
Umbgrove, Neerlands roeping, 15.
Umbgrove, Neerlands roeping, 42.
N o t e n pp. 6 1 - 7 0

93 Umbgrove, Neerlands roeping, 16.
94 C.W. Opzoomer, De Bonapartes en het
recht van Duitschland ook na Sedan. Redevoering ter opening der akademische lessen
(Amsterdam 1871) 101.
95 Doedens, Nederland en de Frans-Duitse
oorlog, 144.
96 Opzoomer, De Bonapartes en het recht van
Duitschland, 23-24.
97 Panayi, German immigrants in Britain.
98 Opzoomer, De Bonapartes en het recht van
Duitschland, 24.
99 Opzoomer, De Bonapartes en het recht van
Duitschland, 27.
100 Pieter de Coninck, Een les uit Pruisen.
Nederland en de Kulturkampf, 1870-1880
(Leiden 1998) 148-149; Doedens, Nederland en de Frans-Duitse oorlog, 167-176.
 101 Jochem van Ondere, Pijpenfabrikant en
ouderling te Gouda, Mijn bezoek aan Bismarck in den zomer van 1875 (Deventer
1876). De Coninck, Een les uit Pruisen,
besteedde eerder in zijn boek aandacht
aan dit werk. Jochem van Ondere was een
pseudoniem van de classicus A.J. Vitringa
(1827-1901).
102 Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck, 1.
103 Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck,
49.
104 Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck,
102.
105 Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck,
103.
106 ‘Het oorlogsgevaar. Op, Mannen van het
Vredebond!’ in: Utrechtsche Courant 8 mei
1875. Herdrukt in: Hoofdartikelen van
wijlen professor Vreede, overgedrukt uit het
Utrechtsche Dagblad 1869-1880 (Leiden
1906) 227-228.
107 Idem.
108 ‘Onverzoenlijkheid van regeringsbeginselen. Pruissen – Nederland en België’,
Utrechtsche Dagblad 9-5-1875. Herdrukt in:
Hoofdartikelen van wijlen professor Vreede,
overgedrukt uit het Utrechtsche Dagblad
1869-1880 (Leiden 1906) 229-231.
109 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad, 19-1-1875.
110 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad, 19-1-1875.
111 De Coninck Een les uit Pruisen, 152;
Bevaart, De Nederlandse defensie, 477.
112 Huizinga Cultuur-historische verkenningen, 151.
113 17 november 1872 Rochussen, gezant te
Berlijn aan Minister Gericke van Herwijnen, in: J. Woltring, Bescheiden betreffende
de buitenlandse politiek van Nederland
1848-1919, tweede periode 1871-1898, eerste
deel 1871-1874 (Den Haag 1962) rgp 107,
nr. 302, 426-428.
114 Aantekening van de Minister van Justitie
De Vries, in: Woltring, Bescheiden betreffende de buitenlandse politiek, 429-430.
115 Utrechtsche Provinciale en Stedelijke Courant, 4-2-1884.
116 Bijlagen Handelingen Tweede Kamer 18911892 nr. 130, 3, 3.
117 Bijlagen Handelingen Tweede Kamer 18911892 nr. 130, 5, 17.
118 Bijlagen Handelingen Tweede Kamer 18911892 nr. 130 4, 9.
119 Panayi, German immigrants in Britain,
201-251.
120 Leopold Katscher, ‘German life in London’, Nineteenth Century (1887) 12, 740.
Geciteerd in Panayi, German immigrants
in Britain, 224.
121 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 219.
 122 Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 231.
123 Panayi, German immigrants in Britain,
232, 239.
124 Meder,Vertelcultuur in Waterland, 151.
125 Lucassen, En men noemde hen zigeuners,
236.
126 Zie ook: A. Wennemann, Arbeit im Norden. Die Italiener im Rheinland und Westfalen des späten 19. und frühen 20. Jahrhunderts (Osnabrück 1996).
|

349

350

|

N o t e n p p . 71-75

4 Registratie, omvang, herkomst
en vestiging
Registratie, omvang, herkomst en vestiging

Het bevolkingsregister is reeds veelvuldig
gebruikt bij historisch onderzoek. Zie
voor een uitgebreide literatuurverwijzing
op dit punt: Marlou Schrover, ‘Registratie
van vreemdelingen in het bevolkingsregister (1850-1920)’, in: Marlou Schrover
(red.), Bronnen betreffende de registratie
van vreemdelingen in Nederland in de
negentiende en twintigste eeuw. Broncommentaren 5 (Den Haag 2002) 93-111, 109.
2 De Gemeentestem 2-9-1921, 3649.
3 Idem.
4 NRC van 23 april 1893.
5 Handelingen Tweede Kamer 1-8-1893 uitspraak van Rutgers van Rozenburg, 1676.
6 Handelingen Tweede Kamer 3-8-1893 uitspraak Heemskerk, 1724.
7 Zie voor Utrecht bijvoorbeeld bevolkingsregister 1860-1879, wijk M, fiche 704, vel
481 of register 1900-1910 dl 2 290-548, wijk
4, Amsterdamsestraatweg, vel 493-499,
1890-1900, dl 13, 2995-3244-46.
8 In vestigings- en vertrekregisters – zogenaamde hulpregisters van de bevolkingsregisters – werd opgetekend wie zich in
een plaats vestigde of eruit vertrok. Mensen die ingeschreven werden in deze registers, werden ook ingeschreven in de
bevolkingsregisters. Registers van vestiging en vertrek kunnen wel worden
gebruikt voor het in kaart brengen van
migratiebewegingen, maar niet voor het
traceren van vreemdelingen, omdat ze
slechts plaats van herkomst of bestemming vermelden en geen nationaliteit of
geboorteplaats.
9 Schrover, ‘Registratie van vreemdelingen
in het bevolkingsregister (1850-1920)’, 93111.
10 De Gemeentestem 30-9-1889, nr. 1983, 3-4.
 11 H.A. Wijne, De wet op het regt van patent
uit een handels- en staathuishoudkundig
oogpunt beschouwd (Groningen 1853);
P.M.M. Klep, A. Lansink en W.F.M Ter1

12
13

14

15
16

17
18

19

wisscha van Scheltinga, De registers van
patentplichtigen 1805-1893. Broncommentaren II (Den Haag 1987).
Met dank aan Corrie van Eijl, die mij op
dit onderscheid heeft gewezen.
hua, stadsarchief 4, 5/250/9, patentregister 1859/60; bevolkingsregister 1850-1860,
fiche 178, wijk D, 507, vel 719.
Zie voor een uitgebreide beschrijving van
de vreemdelingenregisters: Louk Pöckling
en Marlou Schrover, ‘Registers van verstrekte en geweigerde reis- en verblijfpassen (1849-1923)’, in: Marlou Schrover
(red.), Bronnen betreffende de registratie
van vreemdelingen in Nederland in de
negentiende en twintigste eeuw. Broncommentaren 5 (Den Haag 2002) 35-68.
Idem.
De bevolkingsregisters vermelden wel de
datum van naturalisatie, veelal met het
nummer van het Staatsblad waarin de
naturalisatie bekend werd gemaakt.
Bijlagen Handelingen Tweede Kamer 18911892 nr. 130, 5, 20.
De zogenaamde relationele database waarin de gegevens zijn opgeslagen, bestaat uit
drie samenhangende delen. Het hoofdbestand bestaat uit bevolkingsregistergegevens met 5177 records, met binnen ieder
record 1103 velden. Met deze database in
verband staan een databestand met ‘namen’ waarin 3774 records en een bestand
met 3157 records waarin de gegevens over
de kinderen zijn opgeslagen (het aantal
velden in deze bestanden is gezien het
relationele karakter van de database in
principe ook 1103). De database werd ontworpen met het programma Filemaker
pro.
 In het bevolkingsregister staan voor elk
huis of zelfstandig huisdeel voor elke
bewoner de volgende twintig gegevens
genoteerd: volgnummer, datum van
inschrijving, achternaam, voornamen,
geslacht, relatie tot het gezinshoofd,
geboortedatum en –plaats, burgerlijke
staat, datum van wijziging daarin, geloof,

N o t e n pp. 7 5 - 9 3

beroep met in de latere delen de vermelding zelfstandige beroepsuitoefening (h)
of loondienst (o), datum van vestiging,
vorige woonplaats, datum van vertrek,
nieuwe woonplaats, overlijdensdatum en
in de vroege delen een aantekening of het
een woon- (w) of verblijfplaats (v) betrof.
De bevolkingsregisters vermelden ook de
datum van naturalisatie, veelal met het
nummer van het Staatsblad waarin de
naturalisatie bekend werd gemaakt. In de
marges van het bevolkingsregisterblad
werden aantekeningen geplaatst over het
wettelijk domicilie, wanneer dit afweek
van de werkelijke woonplaats. Er werden
voorts opmerkingen opgenomen over de
datum en plaats waar een reis- en verblijfpas was afgegeven en door wie een pas
was afgegeven.
20 Kamphoefner, The Westfalians, 8.
21 Onderzoek in andere plaatsen, zoals
Gouda, heeft inmiddels aangetoond dat
deze plaatsnaamverwarring niet tot
Utrecht beperkt was. Zie de uitkomsten
van een werkgroep die in het jaar 19992000 gegeven werd door Jan Lucassen,
naar gegevens zoals die voorkomen in de
volkstellingsregisters van 1830 en 1840 in
Gouda, Utrecht, Watergraafsmeer en Rotterdam. Voor Gouda: A.J. van Zoelen,
Nieuwkomers in de eerste helft van de
negentiende eeuw (onderzoeksverslag vu
Amsterdam 2000); L. Pöckling geeft ook
een voorbeeld van plaatnaamverwarring.
Een migrant uit Marienhausen werd in
het bevolkingsregister ingeschreven als
geboren in Haringhuizen. L. Pöckling,
Vestiging, groepsvorming en integratie
van de Westerwalders in Amsterdam in de
negentiende eeuw (Onuitgegeven scriptie
Open Universiteit Nederland, cultuurwetenschappen) (Amsterdam 2001) 16. Jelle
van Lottum heeft laten zien dat de plaatsnaamverwarring ook in het begin van de
negentiende eeuw in Utrecht voorkwam.
 Jelle-Jaap van Lottum, Nieuwkomers in
Nederland in de eerste helft van de 19e

22
23
24
25
26
27

28
29
30
31

32
33

34

35
36
37

38
39
40
41
42

eeuw. Een onderzoek op basis van de
volkstellingen in Utrecht van 1829 en 1839
(Ongepubliceerde doctoraalscriptie vu
2002, aanwezig op Het Utrechts Archief)
37.
Rommes, Oost, west, Utrecht best?
Faber en Rommes, ‘Op weg naar stabiliteit’, 251-314, 301.
Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 89.
Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 69.
Rommes Oost, west, Utrecht best?, 107.
Rommes, Oost, west, Utrecht best?; S. Hart,
Geschrift en getal. Een keuze uit de demografisch-economisch- en sociaal-historische
studiën op grond van Amsterdamse en
Zaanse archivalia, 1600-1800 (Dordrecht
1976) 115-182.
In de Hollandse steden was de huwelijksregistratie overigens beter dan in Utrecht.
Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 46-59.
Kamphoefner, The Westfalians, 35.
La Vern J. Rippley en Robert J. Paulson,
German-Bohemians. The quiet immigrants
(New Ulm 1995).
Fiets- en wandelkaarten boden soms uitkomst.
Opvallend is dat de Deense volkstellingen
vergelijkbare problemen kenden: Snell,
Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 86.
Bij het hoofdstuk over de beroepsstructuur en bij de beschrijving van enkele
afzonderlijke groepen wordt hier nader op
ingegaan.
Rogier, Katholieke herleving, 265-266.
P. D. ’t Hart, Utrecht en de cholera 18321910 (Utrecht 1990) 66.
P. Kooij, ‘Stad en platteland’, in: F.L. van
Holthoorn (red.), De Nederlandse samenleving sinds 1815. Wording en samenhang
(Assen/Maastricht 1985) 93-113, 95.
’t Hart, Utrecht en de cholera, 302.
’t Hart, Utrecht en de cholera, 303.
D. Bosschaert, De stad Utrecht als medisch
ontwikkelingsgebied (Utrecht 1969) 76-77.
Uitkomsten van de volkstelling 1849.
 Verslag van de Vereeniging tot Verbetering
der Volksgezondheid. Mededeeling op de

|

351

352

|

43

44
45

46
47

48
49
50
51

52
53
54

N o t e n p p . 93-103

eerste algemeene vergadering gehouden den
9den augustus 1866. L. van Vuuren, Rapport betreffend een onderzoek naar de sociaal economische struktuur van een gebied
in de provincie Utrecht, omvattende Utrecht
als centrumgemeente en negen randgemeenten (Utrecht 1937).
J.P. Fockema Andrea, ‘De stad Utrecht
omstreeks 1823’, Jaarboekje Oud-Utrecht
(1924) 28-39; Van den Hoven van Genderen en Rommes, ‘Rijk en talrijk’, 53-87, 61.
A. van Hulzen, Utrecht en het verkeer 18501910 (Baarn 1987) 7-15.
Carl Denig, Utrecht van ancien régime tot
nieuwe tijd. De bewoning van de Utrechtse
binnenstad in haar ruimtelijke structuur,
1793-1891 (Utrecht 1995) 59-60.
’t Hart, Utrecht en de cholera, 67.
Richard Loontjens, Marlou Schrover en
Peter Vuijst, Op zoek naar de wortels der
marginaliteit. Vijftig Utrechtse families
ten tijde van de industrialisatie (18501920) (Ongepubliceerde doctoraalscriptie
uu 1985 aanwezig op Het Utrechts
Archief); zie ook: hua, Stadsarchief iv,
1172-1173; Marlou Schrover en Peter Vuijst,
‘Familiereconstructies en bevolkingsregister’, in: Corrie van Eijl e.a. (red.), Hoe
krijg ik mijn bronnen aan de praat?
(Utrecht 1990) 34-53.
H.J. Broers, Utrecht. Historische wandelingen (Utrecht 1908) 296.
Van Meegeren, ‘Katholiek Utrecht in de
tweede helft van de 19e eeuw’, 25.
L. F. Jens, Criminaliteit te Utrecht in verband met familie en wijk (Utrecht zj) 26.
A.C. de Vooys, De trek van de plattelandsbevolking in Nederland. Bijdrage tot de
kennis van de sociale mobiliteit en de horizontale migratie van de plattelandsbevolking (Groningen en Den Haag 1932) 165167.
Jens, Criminaliteit te Utrecht, 28.
Jens, Criminaliteit te Utrecht, 29.
Broers, Utrecht. Historische wandelingen,
105.
55 Aaron S. Fogleman, ‘Immigration, German immigration and 18th-century America’, in: Eberhard Reichmann, La Vern J.
 Rippley en Jörg Nagler (red.), Emigration
and settlement patterns of German communities in North America (Indianapolis
1995) 3-22, 11.
56 McCaffery, Islands of Deutschtum, 5.
57 Van Maurik, Toen ik nog jong was, 59.
58 Wilhelm Sahner, Katholische und Evangelische Seelsorge des Deutschtums in Holland. Kirchliche und kulturelle Gliederung
(Emsdetten 1950) 181.
59 Zie het hoofdstuk over de Westerwalders.
60 Verschillen in de zorgvuldigheid van de
wijkmeesters bestonden er ook in eerdere
tijdvakken. Zie Jelle-Jaap van Lottum,
Nieuwkomers in Nederland in de eerste
helft van de 19e eeuw. De wijkmeester van
wijk G voegde bij de volkstellingen van
1829 en 1839 in geen enkel geval een regioaanduiding aan de geboorteplaats toe, terwijl wijkmeesters van andere wijken dat
wel deden.
5 Migratiepatroon,
leeftijdsopbouw en relegie
Migratiepatroon, leeftijdsopbouw en relegie

1

2

3

4

5

Maria Leijting werd in 1814 geboren in
Kleef, Theodorus Reintjes werd geboren
in Emmerik in 1806. Bevolkingsregister
1850-1859, wijk E, fiche 187, Haverstraat
117, vel 162.
Hij werd in 1827 geboren in Utrecht.
Bevolkingsregister 1860-1879, wijk E, fiche
348, Boterstraat 306, vel 668.
hua, Rijksarchief, toegang 182 arrondissementsrechtbank, 656 akte 261 13-5-1879 84.
Adelheid Leijting werd in 1844 geboren in
Kleef. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk
L, fiche 644, Nieuwe weg/Moreelse laan
168, vel 842.
Hij werd in 1815 geboren in Utrecht.
Bevolkingsregister 1860-1879, wijk E, fiche
358, Mariaplaats 448b, vel 954.
N o t e n pp. 1 0 3 - 1 0 7

6

7

De huwelijksakte werd in Kleef opgesteld
en vandaar opgestuurd en door de
Utrechtse burgerlijke stand verwerkt.
hua, huwelijksakte 218, 2-7-1869.
Paul-André Rosental, Les sentiers invisibles. Espace, familles et migrations dans la
France du 19e siècle (Parijs 1999) en Jose C.
 Moya, Cousins and strangers. Spanish
immigrants in Buenos Aires, 1850-1930
(Berkeley 1998), gebruikten bij hun onderzoek huwelijksgetuigen voor de reconstructie van netwerken. Voor Utrecht is
deze bron minder geschikt, omdat veelvuldig gebruik gemaakt werd van zogenaamde stadhuisgetuigen. Dit waren vier
mannen, waaronder de klerk en de bode
van het stadhuis, die bij vrijwel elk huwelijk als getuigen optraden. Niet in elke
Nederlandse plaats werd in dezelfde mate
van stadhuisgetuigen gebruik gemaakt en
niet alle religieuze groepen maakten er in
dezelfde mate gebruik van; bij katholieken
waren ze meer gangbaar dan bij protestanten. In Utrecht werd tachtig procent
van alle huwelijken gesloten met stadhuisgetuigen. Hiermee is deze bron voor het
reconstrueren van netwerken vrijwel ongeschikt. De twee getuigen die optraden
bij het opmaken van geboorteakten, bieden meer informatie over netwerken. In
Utrecht werd slechts tien procent van alle
geboorteakten opgemaakt in de aanwezigheid van stadhuisgetuigen. In de overige
negentig procent van de gevallen mogen
we aannemen dat de getuigen behoorden
tot het netwerk van de ouders van de
nieuwgeborene. Getuigen bij de doop van
het kind in de kerk zijn eveneens een bron
van aanvullende informatie. De informatie in de doopregisters is echter minder
uitgebreid dan in de geboorteakten van de
burgerlijke stand. Bij de katholieke doopgetuigen werden in Utrecht wel namen
vermeld, maar geen beroepen of adressen.
Zie ook: Snell, Deutsche Immigranten in
Kopenhagen, 235.
|

Johanna werd in 1847 geboren in Kleef.
Bevolkingsregister 1860-1879, wijk E, fiche
358, Mariaplaats 448b, vel 954.
9 G. Jansen, De verhouding tussen joden en
niet-joden in de stad Utrecht in de periode 1789-1824 (Ongepubliceerde doctoraalscriptie Geschiedenis Universiteit
Utrecht 1986) 40.
 10 Joden waren tot het einde van de achttiende eeuw uit Utrecht geweerd. Toen zij
zich er wel mochten vestigen, verplichtten
de Utrechtse bestuurders hen een woning
te kiezen binnen de stadswallen en niet in
de voorsteden. Opvallend is dat er ook in
de tweede helft van de negentiende eeuw
vrijwel geen joden buiten de singels
woonden, zelfs niet toen die wijken na
1860 sterk groeiden. De joodse gemeenschap bleef de hele negentiende eeuw van
geringe omvang. Jansen, De verhouding
tussen joden en niet-joden, 43.
11 R.E. de Bruin, Burgers op het kussen.
Volkssoevereiniteit en bestuurssamenstelling
in de stad Utrecht, 1795-1813 (Zutphen
1986) 179.
12 Van Meegeren, ‘Katholiek Utrecht in de
tweede helft van de 19e eeuw’, 23; zie ook
S.T. Buwalda, ‘Voor godsdienst, vaderland
en Oranje. Het verzet van Utrechtse protestanten tegen de liberale staatsinrichting
en het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie (1840-1853)’, Jaarboek Oud Utrecht
(2000) 103-124. Volgens historicus Renger
de Bruin verklaarde de relatieve toename
van het aantal katholieken in de eerste
helft van de negentiende eeuw mede het
antipapisme dat de Domstad in het midden van de negentiende eeuw kenmerkte.
R.E. de Bruin, ‘Stilte na de storm. Utrecht
in de eerste helft van de negentiende
eeuw’, Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 101
(1986) 510-528, 521-522. Waarschijnlijk
stoelde het antipapisme meer op een vermeende groei van de katholieke bevolking, dan de geringe reële toename.
8

353

354

|

N o t e n p p . 1 0 7-119

13 Van Meegeren, ‘Katholiek Utrecht in de
tweede helft van de 19e eeuw’, 24.
14 Utrechtsche Courant 8 mei 1854. Ook aangehaald in Van Meegeren, ‘Katholiek
Utrecht in de tweede helft van de 19e
eeuw’, 1.
 15 De directeur-generaal van de R.K. eredienst schreef dit in 1849 aan Willem ii;
aangehaald in Van Meegeren, ‘Katholiek
Utrecht in de tweede helft van de 19e
eeuw’, 3.
16 Utrecht wijkt op dit punt af van andere
grote steden, zoals New York en Londen,
waar een groot deel van de Duitse immigranten joods was. Panayi, German immigrants in Britain; Nadel, Little Germany.
17 In de bronnen worden calvinisten aangeduid met de term reformierten en ook wel
als hervormd.
18 Rommes, Oost, west, Utrecht best?, 190.
19 P.G. Witsen Geysbeek (red.), Algemeen
noodwendig woordenboek der zamenleving
(Amsterdam 1836-1861), Lemma Westfalen.
20 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
14-1-1875.
21 Utrechtsche Courant 18 december 1839.
22 hua, Archief Provinciaal bestuur 79,
Notulen en bijlagen 668 augustus 1847.
Bijlage 37 Brief Burgemeester en Wethouders van Utrecht 11-8-1847 aan Gedeputeerde Staten.
23 hua, Archief van Provinciaal bestuur 79,
Notulen en bijlagen 668 augustus 1847
Bijlage 37 Brief van Burgemeester en Wethouders aan Gedeputeerde Staten 3-41847.
24 Kamphoefner, The Westfalians; Charles
Tilly, ‘Migration in modern European history’, in: William H. McNeill (red.),
Human migration. Patterns and policies
(Bloomington 1978) 48-72; Tilly, ‘Transplanted network’, 79-95.
25 Johannes Fischer werd in 1823 geboren in
Aken; Margaretha Klosch in 1830 in Eppenich. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk
M, fiche 695, Gruttersdijk 126g, vel 240.
26 Georg Frétropp werd in 1832 geboren in
Anhalt Cothen en Maria Huebsch in 1832
Diekirch in Luxemburg, Bevolkingsregister 1860-1879, wijk K, fiche 573, Oosterkade 15, vel 21.
27 hua, Overlijdensakte 998, 18-3-1871.
28 hua, Gestichtsregister 1870-1879 G 305;
gestichten en schippers 622, 1870-1880, I
330, vel 181.
29 Utrechts Provinciaal en Stedelijk Dagblad
17-3-1871.
30 Alberta Agtenberg werd in 1822 geboren in
Utrecht. Bevolkingsregister 1850-1859 wijk
D, fiche 162, Vreeburg 166, vel 235.
31 Hij werd in 1826 geboren in Zoelmond.
 Bevolkingsregister 1860-1879, wijk C, fiche
167, Van Stockumpoort 373h, vel 743.
32 Tilly, ‘Transplanted network’, 79-95, 88.
33 Oscar Handlin, The uprooted (Boston
1973).
34 Kamphoefner , The Westfalians, 70.
35 Esselman komt ook voor in het bestand
dat Kasja Weenink aanlegde van Duitse
immigranten in Rotterdam, als onderdeel
van het pionierproject ‘Immigratie naar
Nederland 1860-1960’. Dit project wordt
afgerond door Henk Delger, Universiteit
van Amsterdam. hua, Bevolkingsregister
1860-1879, wijk G, fiche 413, Oudegracht
11/15, vel 478.
36 Kamphoefner, The Westfalians, 70.
37 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 1, wijk
A, Oude Gracht 2, vel 3.
38 De genealoog Ben Rigter maakte een
reconstructie van het leven van zijn familie, waarop de hier volgende beschrijving
stoelt. Ben Rigter, De Kermisfamilie Wagner-Wagenaar. Genealogisch manuscript.
Met dank voor het ter beschikking stellen
van dit materiaal.
39 Den Toom heeft de reis van Witte gereconstrueerd, op basis van het dagboek dat
deze tijdens zijn reis bijhield. T.W.F. den
Toom, De orgelmakers Witte. Een bijdrage
tot de geschiedenis van de orgelbouw in
Nederland in de tweede helft van de negentiende eeuw (Utrecht 1997).
N o t e n pp. 1 1 9 - 1 2 7

40 Den Toom, De orgelmakers Witte, 25.
41 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 352,
wijk M, Bemuurde Weerd OZ 92, vel 143.
42 Bevolkingsregister 1880-1889, fiche 182,
wijk D, Oudegracht Weerdzijde 54/56 32
en 34, vel 64.
43 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 286,
wijk D, Oudegracht 54, vel 76.
6 Huwelijksgedrag
Huwelijksgedrag

Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck.
Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck,
110.
3 Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck,
113.
4 Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck,
114.
5 Van Ondere, Mijn bezoek aan Bismarck,
115.
6 Zoals de in een eerder hoofdstuk genoemde Adelheid Leijting en Herman
Wormer.
7 Schrover, ‘Maria en Rocco’, 81-101.
 8 Hondius heeft de betekenissen geïnventariseerd, die in de loop van de twintigste
eeuw aan het begrip ‘gemengd huwelijk’
zijn gegeven. Dienke Hondius, Gemengde
huwelijken, gemengde gevoelens. Aanvaarding en ontwijking van etnisch en religieus
verschil sinds 1945 (Den Haag 1999); zie
ook: Rosemarie Buikema, ‘Someday,
somehow, somewhere. Interetnische relaties in West Side Story en Jungle Fever’,
Immigrantenstudies (2000) nr. 4, 260-274.
9 Glenda Riley, Building and breaking families in the American west (Albuquerque
1996).
10 Zie voor literatuur op dit punt: Hooghiemstra, ‘Voor de keuze’, 211.
11 Peter M. Blau, Inequality and heterogeneity; a primitive theory of social structure
(New York 1977).
12 Walter D. Kamphoefner, ‘Paths of urbanization: St. Louis in 1860’, in: Eberhard
Reichmann, La Vern J. Rippley en Jörg

13

14
15

1
2

16
17
18

19

20
21

22
23
24

Nagler (red.), Emigration and settlement
patterns of German communities in North
America (Indianapolis 1995) 258-272, 264.
Lauren Ann Kattner, ‘Land and marriage:
German regional reflections in four Texas
towns, 1845-1860’, in: Eberhard Reichmann, La Vern J. Rippley en Jörg Nagler
(red.), Emigration and settlement patterns
of German communities in North America
(Indianapolis 1995) 237-257, 237.
Kattner, ‘Land and marriage’, 240.
Edna Bonacich en John Modell, The economic basis of ethnic solidarity. Small business in the Japanese American community
(Berkeley/Los Angeles 1980); Howard
Aldrich, John Cater, Trevor Jones, David
McEvoy en Paul Velleman, ‘Ethnic residential concentration and the protected
market hypothesis’, Social Forces 63 (4 juni
1985) 996-1009.
Light en Karageorgis, ‘The ethnic economy’, 647-670.
Riley, Building and breaking families in the
American west.
Herman Diederiks, Een stad in verval.
Amsterdam omstreeks 1800, demografisch,
economisch, ruimtelijk (Amsterdam 1982)
35, 68, 102.
 P. ’t Hart, De stad Utrecht en haar inwoners. Een onderzoek naar samenhangen tussen sociaal-economische ontwikkelingen en
de demografische geschiedenis van de stad
Utrecht 1771-1825 (Utrecht 1983) 114.
De Coninck, Een les uit Pruisen, 14.
Aan de kwestie werd in 1839 in verschillende kranten bij herhaling aandacht
besteed. Zie bijvoorbeeld de artikelen in
de Avondbode van dat jaar.
De Coninck, Een les uit Pruisen, 114.
Idem.
Monika Blaschke, ‘No way but out: German women in Mecklenburg’, in: Christiane Harzig (red.), Peasant maids – city
women. From the European countryside to
urban America (Ithaca en Londen 1997)
25-56, 40-41.
|

355

356

|

N o t e n p p . 1 2 7-133

25 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
15-5-1892.
26 Diederiks, Een stad in verval, 76; Rommes
Oost, west, Utrecht best?, 190.
27 Bevolkingsregister 1850-1859, fiche 250,
wijk G, Zonstraat 468, vel. 541.
28 Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 655,
wijk L, Stationstraat 1641, vel 1140.
29 Jacobus Smits werd geboren in Haaften in
1828. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk L,
Stationsstraat 1641, fiche 655, vel 1140.
30 F. van Poppel, Trouwen in Nederland. Een
historisch-demografische studie van de 19e
en vroeg-20e eeuw (Wageningen 1992) 275.
 31 Ik heb 425 huwelijken van de Duitse
immigranten, die tussen 1849 en 1879 in
Utrecht woonden en die tussen 1810 en
1835 waren geboren, vergeleken met de
450 huwelijken die gesloten werden binnen de beide controlegroepen (268 binnen
de hsn-controlegroep en 182 binnen de
groep winterbedeelden). hsn-controlegroep: van de 268 huwelijken waren er 35
(dertien procent) waarbij het een tweede
huwelijk was voor de man en 29 (elf procent) waarbij het een tweede huwelijk was
voor de vrouw. Bij slechts twee huwelijken
trouwde een van beide partners voor de
derde keer. Van de 168 huwelijken in de
controlegroep der winterbedeelden, waren
er zeventien tweede huwelijken en vijf
derde (dertien procent was dus geen
eerste huwelijk).
32 De mediaan voor de Duitse vrouwen was
28 tegen 25 bij de gecombineerde controlegroepen; voor Duitse mannen was deze
29 tegen 24 bij de controles. Bij het gemiddelde zijn de verschillen groter dan bij de
mediaan, vanwege enkele uitschieters naar
boven.
33 In de hsn-controlegroep zitten zestien
bruiden en vier bruidegoms, die jonger
zijn dan twintig jaar. Zulke jonge echtelieden ontbreken onder de Duitse immigranten. Onder de winterbedeelden waren
zulke lage leeftijden echter ook minder

34
35

36

37
38
39

40

41

42

43

44

45

46

gebruikelijk. Er waren slechts vijf vrouwen
onder de twintig en geen enkele man.
Bevolkingsregister 1860-1879, fiche 82,
wijk B, Twijestraat 216, vel 343.
A.C. de Vooys, Het huwelijkspatroon in
Nederland in het midden der 19de eeuw toegelicht aan een onderzoek in Utrecht. Mededeling no.1 van de afdeling Historische Geografie (Utrecht 1965) 3.
Maria Haagen werd geboren in Utrecht in
1843. Bevolkingsregister 1870-1879, wijk C,
fiche 250, Wijde Watersteeg 500, vel 1087.
Martiena Haagen werd in 1816 geboren in
Utrecht.
Hondius, Gemengde huwelijken, 53-100.
Van Poppel, Trouwen in Nederland, 551.
 Door een andere manier van berekenen
zijn de percentages van Van Poppel niet
simpelweg te vergelijken met de hier
genoemde percentages.
Van Poppel, Trouwen in Nederland, 474.
Er werden in die periode in Utrecht 16.500
huwelijken gesloten.
Bij de hsn-controlegroep eindigden van
de 268 huwelijken er twee in een scheiding
(minder dan een procent). Van de 168
huwelijken van winterbedeelden eindigde
er geen een in scheiding en maar één in
verlating.
Het gaat om huwelijken van immigranten
die geboren werden tussen 1810 en 1835:
255 huwelijken.
Catharina Klauer werd geboren in Ellenhausen in 1827. Bevolkingsregister 18601879, wijk B, fiche 91, Schutterstraat 301f,
vel 604.
Bevolkingsregister 1860-1879, wijk I, fiche
509, Cingel 217 b 2, vel 626. Geboorteakte
1446 20-11-1849.
Bevolkingsregister 1860-1879, wijk C, fiche
171, St. Jacobspoort 412 s, vel 860. Geboorteakte 471, 7-4-1840, geboorteakte 41, 8-11843, geboorteakte 1282 26-9-1845, geboorteakte 1359, 14-12-1847, huwelijksakte 287,
8-12-1847.
Hans Sterk, ‘Buitenechtelijke geboorten in
Utrecht 1775-1825. Een historisch-demo-

N o t e n pp. 1 3 3 - 1 3 8

47

48
49
50
51

grafish onderzoek.’ Tijdschrift voor Sociale
Geschiedenis (1987) 1-32.
Bij de 268 huwelijken in de hsn-controlegroep was in 24 gevallen sprake van erkenning van een of meer voorechtelijk geboren kinderen (negen procent). Bij twee
van deze huwelijken werden twee kinderen erkend; bij de overige één. Bij de 168
huwelijken in de groep winterbedeelden,
werden bij twaalf huwelijken kinderen
erkend (zeven procent). Bij tien huwelijken ging het om één kind, bij twee
huwelijken om twee kinderen. Eén van
deze twee huwelijken was dat van de
Duitse schoenmaker Groen, die ook in het
bestand Duitse immigranten voorkomt.
Bevolkingsregister 1850-1859, wijk H,
Pauwsteeg 184, vel 281.
Sterk, ‘Buitenechtelijke geboorten in
Utrecht’ 1-32.
Hondius, Gemengde huwelijken, 53-100.
Blau, Inequality and heterogeneity.
 7
8

9
10

11
12
13

7 Organisaties
Organisaties

1

2

3

4
5

6

Milena Veenis, Kartoffeln, Kuchen und
Asado. Over de verborgen keuken van Duitsers in Argentinië (Amsterdam 1995) 24.
Count E. Armfelt, ‘German London’, in:
George R. Sims (red.), Living London, vol.
3 (Londen 1903), geciteerd in Panayi, German immigrants in Britain, 184.
Dorothee Schneider, ‘The German bakers
of New York city: between ethnic particularism and working-class consciousness’,
in: Camille Guerin-Gonzales en Carl
Strikwerda (red.), The politics of immigrant workers. Labor activism and migration in the world economy since 1830 (New
York en Londen 1993) 49-70, 49; McCaffery, Islands of Deutschtum, 5.
McCaffery, Islands of Deutschtum, 155.
Henkes, ‘Gedeeld Duits-zijn aan de Maas’,
218-239; Panayi, German immigrants in
Britain.
McCaffery, Islands of Deutschtum.
14
15
16
17

18
19

Sahner, Katholische und Evangelische Seelsorge, 1.
Er waren organisaties, vooral in de sfeer
van liefdadigheid en armenzorg, waar de
Utrechtse elite in het bestuur zat. Dezelfde
bestuurders en leden komen we tegen bij
veel van deze organisaties. Hieronder
waren ook enkele Duitsers en dan vooral
de winkelier G.H. van der Sandt. Hij was
bijvoorbeeld lid van de Choleracommissie. Statuten van de Vereeniging genaamd
de Cholera Commissie te Utrecht opgericht
in 1866 (Utrecht 1874) 17.
Utrechtsche studentenalmanak 1862
(Utrecht 1861).
De Avondbode, algemeen nieuwsblad voor
staatkunde, handel, nijverheid, landbouw,
kunsten en wetenschappen, 29 maart 1839.
De Avondbode donderdag 4 april.
De Avondbode maandag 8 april.
Zie voor een uitgebreidere theoretische
beschouwing: Rinus Penninx en Marlou
Schrover, Bastion of bindmiddel? Organisaties van immigranten in historisch perspectief (Amsterdam 2001).
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
4-1-1878.
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
12-1-1878.
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
16-1-1875.
 Vergelijk op dit punt bijvoorbeeld de veel
grotere Duitse gemeenschappen in Londen, New York en Chicago. Zie behalve
Panayi en Nadel ook Hartmut Keil, ‘Die
deutsche Amerikaeinwanderung im städtisch-industriellen Kontext; das Beispiel
Chicago 1880-1910’, in: Klaus Bade (red.),
Auswanderer – Wanderarbeiter – Gastarbeiter. Bevölkerung, Arbeitsmarkt und
Wanderung in Deutschland seit Mitte des
19. Jahrhunderts. Band 1 (Ostfildern 1984)
378-405.
Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 217.
Nadel Little Germany, 1.
|

357

358

|

N o t e n p p . 1 3 8-145

20 Keil, ‘Die deutsche Amerikaeinwanderung’.
21 Voor Rotterdam Henkes, ‘Gedeeld Duitszijn’, 218-239.
22 McCaffery, Islands of Deutschtum, 40.
23 Vergelijk Peter Clark, British clubs and
societies 1580-1800. The origins of an associational world (Oxford 2000).
24 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
15-5-1892.
25 Jens, Criminaliteit te Utrecht.
26 Geciteerd in: T.H.G. Verhoeven, ‘Stedelijk
leven in een stroomversnelling’, in: R.E.
de Bruin, P.D. ’t Hart, A.J. van den Hoven
van Genderen, A. Pietersma (red.), ‘Een
paradijs vol weelde’. Geschiedenis van de
stad Utrecht (Utrecht 2000) 375-434, 389.
27 Zie bijvoorbeeld de Utrechtsche provinciale
en stads almanak voor het jaar 1861
(Utrecht 1861) waarin de namen van alle
bestuurders worden opgesomd.
28 Morawska, ‘The sociology and historiography of immigration’, 187-240, 215.
29 Jan Erik Burger en Peter Berntsen, ‘De
Duitse immigratie naar Amsterdam in de
19e eeuw’, Ons Amsterdam (maart 1986)
nr. 3, 60-64, 61.
30 P. D. ’t Hart, Stakers en onruststokers in de
Domstad. Uit de beginjaren van de arbeidersbeweging en socialisme in Utrecht tussen 1870 en 1895 (Utrecht 1996).
31 hua, Losse aanwinsten toegang 802, 1854,
Jaarverslag der Utrechtsche Winkeliersvereeniging.
32 Hij werd geboren in 1767 in Saksen Gotha.
Bevolkingsregister 1850-1859 wijk C, fiche
101, Oudegracht 30, vel 37. Utrechtsche
provinciale en stads almanak voor het jaar
1861 (Utrecht 1861) 181.
 33 Garardo Jorge Ojeda-Ebert, Deutsche Einwanderung und Herausbildung der Chilenischen Nation (1846-1920) (München
1984) 99.
34 Ojeda-Ebert, Deutsche Einwanderung und
Herausbildung der Chilenischen Nation,
100.
35 Hij werd geboren in Kluppelenburg.
Bevolkingsregister 1850-1859, wijk E, fiche
185, Oudegracht 90, 91, vel 117. A. Scheffer,
Herinnering aan het veertigjarig bestaan
der Handels-societeit te Utrecht, 1852-1892
(Utrecht 1892).
36 Von Santen, ‘Politiek leven in de stad
Utrecht’, 110-165, 145.
37 A.H. Laseur, Na vijftig jaren. De handelsSocieteit te Utrecht 1852-1902 (Utrecht
1902).
38 Laseur, Na vijftig jaren.
39 Idem.
Schrover, ‘Wie zijn wij?, 115-144.
41 Geciteerd in McCaffery, Islands of
Deutschtum, 53.
42 Nellie van Vulpen, ‘Vermaak in Utrecht
(1850-1880). Publiekswerving door de
Utrechtse Schouwburg en de koffiehuizen’, Jaarboek Oud-Utrecht (1995) 119-138.
43 Adresboek voor de stad Utrecht 1879.
44 Utrechtsche Provinciale en stads almanak
voor het jaar 1861 (Utrecht 1861) 59.
45 Mönzert werd geboren in 1829 in Lobenstein. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk
G, fiche 412, Neude 55, vel 434.
46 Rapp werd in 1836 in Baiersbronn in
Württemberg geboren. Rapp was
getrouwd met de Duitse Adeline Osberghaus. Na haar dood hertrouwde hij met
de Nederlandse Anna Ebling. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk G, fiche 407, Lange
Jansstraat 193, vel 310.
47 Johanna Wurlitzer werd geboren in 1840,
net als haar man in Lobenstein. Bevolkingsregister 1860-1879, wijk G, fiche 412,
Neude 55, vel 434.
48 Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad
2-5-1878.
49 Mönzert, die inmiddels weduwnaar was
geworden, verhuisde met zijn zoon naar
de Voorstraat, waar hij een nieuw koffiehuis begon. Hij hertrouwde met de
Nederlandse Johanna Gestel. Johanna
Gestel werd geboren in Gouda in 1853.
 Bevolkingsregister 1870-1879, wijk C, fiche
212, Oudegracht 30, vel 38. In 1897 over-

N o t e n pp. 1 4 5 - 1 5 2

50

51

52

53

54
55

56

57

58

59

leed Mönzert op 67-jarige leeftijd. Gestel
zette het café voort, nog steeds met
gedeeltelijk Duits personeel.
Franz Sturm werd geboren in Elberfeld in
1854 en Maria Louise Kunde in Zanow in
1853. Bevolkingsregister 1880-1889, wijk H,
fiche 334, Voorstraat 543 / 23, vel 984.
Catharina Wahl uit Bonn en Maria
Kautsch uit Ehrenfeld. Bevolkingsregister
1880-1889, wijk H, fiche 334, Voorstraat
543 / 23, vel 984.
Hij overleed in Utrecht in 1883. Bevolkingsregister 1850-1859, wijk D, fiche 175,
Donkerstraat 453, vel 625. Zie ook Van
Meegeren, ‘Katholiek Utrecht in de
tweede helft van de 19e eeuw’, 64.
Door katholieke Poolse immigranten in
Chicago werd de onmogelijkheid om in
de landstaal te biechten aangemerkt als
een belangrijk gemis. Joseph John Parot,
Polish Catholics in Chicago, 1850-1920. A
religious history (Illinois 1981) 21.
McCaffery, Islands of Deutschtum, 58-59.
H. van Woerden, De familie Schlatmann.
Geschiedenis van een Tjoddengeslacht
(Oegstgeest 1953) 39.
Bettina Goldberg, ‘Cultural change in
Milwaukee’s German Evangelical
Lutheran congregations of the Missouri
Synod, 1850-1930’, in: Eberhard
Reichmann, La Vern J. Rippley en Jörg
Nagler (red.), Emigration and settlement
patterns of German communities in North
America (Indianapolis 1995) 115-129, 116.
Ontwikkelingen binnen de lutherse Kerk
zijn door Ronald Rommes uitgebreid
beschreven. Rommes, Oost, west, Utrecht
best?, 195; Rommes, ‘Lutherse immigranten in Utrecht tijdens de Republiek’, 35-54.
Rommes, ‘Lutherse immigranten’, 50;
Opvallend is dat een vergelijkbare strijd in
het midden van de negentiende eeuw ook
gevoerd werd in Kopenhagen. Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen, 158.
Jaap Vogel, ‘Duitse predikant in opspraak.
