David Ormrod en Gijs Rommelse (reds.), War, Trade and the State. Anglo-Dutch Conflict, 1652-89
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 137 (2022) | review 5

David Ormrod en Gijs Rommelse (reds.), War, Trade and the State. Anglo-Dutch Conflict, 1652-89
(Woodbridge: Boydell & Brewer, 2021, 344 pp., isbn 9781783273249).
De historiografie van de Engels-Nederlandse relaties in de zeventiende
eeuw is vooral bepaald door twee debatten. Het eerste debat gaat over
de oorzaken en aard van de Engels-Nederlandse Zeeoorlogen. De oudste
maar meest dominante these stelt dat de conflicten gestuwd werden door
commerciële overwegingen met als doel de concurrentie de pas af te snijden.
Een rivaliserende these legt meer de nadruk op politieke oorzaken. Een laatste
meer controversiële visie wijst vooral op de sterk ideologische en religieuze
verschillen tussen Anglicaanse royalisten en Nederlandse republikeinen. Het
tweede debat draait juist meer om overeenkomsten en kruisbestuiving op
het vlak van religie, cultuur, economie en financiën, cultuur en maritieme
ontwikkeling. Het onderzoek richt zich dan met name op de vraag of en hoe
de twee staten elkaar op deze terreinen hebben beïnvloed.
De bundel War, Trade and the State. Anglo-Dutch Conflict, 1652-89,
geredigeerd door David Ormrod (University of Kent) en Gijs Rommelse
(University of Leicester), beweegt zich door beide debatten heen en probeert
een integrale visie te ontwikkelen op de paradoxale relatie waarin twee rivalen
bondgenoten werden. Oorlog, handel en de staat zijn volgens Omrod en
Rommelse verweven en moeten in samenhang worden bestudeerd. Op basis
daarvan poneren de twee redacteuren dat de Republiek en Engeland kunnen
worden geconceptualiseerd als fiscal-naval states met ‘imperial ambitions’ (29).
Het concept is afgeleid van de fiscal-military state, een vroegmoderne staat
die een staand leger onderhoudt door de economie en het belastingsysteem
efficiënter in te richten.
 De bundel bestaat uit dertien hoofdstukken verdeeld in drie secties
over conflicten in de Noordzee, conflicten in de Atlantische Wereld en Azië,
en de publiek-historische verwerking van de Engels-Nederlandse relatie.
Het eerste deel opent met een origineel artikel waarin Rommelse en Roger
Downing de vergeten Europese dimensie van de Engels-Nederlandse
Zeeoorlogen onderzoeken. Paul Seaward bestudeert en verwerpt ideologie
als oorzaak van de Engels-Nederlandse Zeeoorlogen. Elizabeth Edwards
schetst een beeld van de diplomatieke relatie tussen de twee landen tussen
1665 en 1688. John Hattendorf laat zien hoe Engeland en de Republiek
qua organisatorische en bestuurlijke systemen sterk verschilden, maar toch
allebei groeiende marines met een grote slagkracht en steeds verfijndere
krijgstactieken ontwikkelden. Richard Blakemore en Pepijn Brandon deden
comparatief onderzoek naar de twee fiscal-naval states. Ze tonen aan hoe de
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.11620 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

groei van de vloten ter ondersteuning van de wereldwijde commerciële
expansie tot een voor beide staten verschillende krachtige impuls voor het
staatsvormingsproces leidde. De auteurs wijzen erop dat het juist ook de
onderlinge rivaliteit was die deze ontwikkelingen stuwde. Ook Ann Coates en
Alan Lemmers schreven een vergelijkend artikel waarin ze tonen hoe politieke
instituties en financiën werden ingezet om de vloten en kustdefensies te
onderhouden.
Het tweede deel van de bundel onderzoekt de wereldwijde context van
de Engels-Nederlandse relaties in wat Nuala Zahedieh een ‘defining moment
in the histories of both the British and Dutch Atlantic’ (185) noemt. De
grote ambities van de Engelsen en Nederlanders overzee zetten de financiën
en de organisatie van de vloten zwaar onder druk. Waar de Nederlanders
uiteindelijk kozen voor een afgeslankt Atlantisch handelsimperium, gingen
de Engelsen zich juist meer op territoriale expansie en volksplanting richten.
 Erik Odegard ziet de wereldwijde conflicten tussen Engeland en de Republiek
als een logisch uitvloeisel van hun rivaliteit in Europa maar laat zien dat
die conflicten een dynamiek hadden die onafhankelijk was van de Europese
Engels-Nederlandse Zeeoorlogen. Jaap Jacobs en Martine van Ittersum
analyseren de overzeese expansie vanuit een juridisch perspectief. Jacobs
onderzoekt claims op grond in Amerika en concludeert dat handelsoctrooien
belangrijk waren. Ook benadrukt hij het principe van de ‘rechtvaardige
oorlog’, een moreel denkkader waarin verovering onder bepaalde
voorwaarden gelegitimeerd kan worden. Van Ittersum laat zien hoe de
Engelsen en Nederlanders internationale verdragen inzetten in de Aziatische
wereld om hun ‘empire of paper’ (269) te vergroten. De term duidt het belang
aan van geschreven teksten, zoals verdragen en diplomatieke correspondentie,
in het bestuur van een rijk.
Het laatste en kleinste deel bestaat uit twee hoofdstukken en betreft
de ‘public history’ van de Engelse Zeeoorlogen. Remmelt Daalder laat zien
hoe Michiel de Ruyter van de zeventiende tot de eenentwintigste eeuw werd
ingezet als een ‘multipurpose hero’ (273). Zijn identiteit en belang voor
Nederland veranderden voortdurend naarmate culturele verschuivingen in
de maatschappij plaatsvonden. Tijdens de Verlichting werd De Ruyter gezien
als een voorvechter voor individuele vrijheid, in de vroege negentiende eeuw
werd hij beschouwd als een held van de natie en de Canon van Nederland gaf
hem zijn eigen paneel als zeeheld. Het laatste artikel van Ormrod bespreekt de
politiek beladen herdenking van de Glorieuze Revolutie in 1989.
 Tezamen laten de artikelen een multifocaal perspectief zien op de
Engels-Nederlandse rivaliteit van de late zeventiende eeuw. De fiscal-naval
state als concept geeft een duidelijke richting aan het onderzoek dat voor
een belangrijk deel comparatief is uitgevoerd. Een belangrijke meerwaarde
van de bundel is dat duidelijk wordt gemaakt dat de ontwikkelingen tot een
dergelijke fiscal-naval state gedreven werden door de onderlinge rivaliteit en
uitwisseling, en bovendien niet los kunnen worden gezien van de wereldwijde

expansie. Er is echter ook kritiek mogelijk op de keuze die de redacteuren
hebben gemaakt. Door Engeland en de Republiek te kenmerken als fiscal-naval
states worden organisatorische en economische factoren voorgeselecteerd en
hanteert de bundel een reductionistisch perspectief op oorlog en expansie.
Hoewel ideologie, religie en nationale identiteit expliciet worden genoemd in
de inleiding worden die factoren gaandeweg in de bundel gemarginaliseerd
– al duiken ze curieus genoeg weer op in de laatste hoofdstukken over
historische verwerking – omdat ze a priori buiten het blikveld van het
onderzoek naar de fiscal-naval state vallen. Het is de vraag of dat terecht is.
Danny Noorlander verwierp in zijn Heaven’s Wrath (2019) juist het exclusieve
militair-commerciële beeld van de wic en liet zien dat Nederlandse expansie
in Amerika een sterk religieuze dimensie kende.
De auteurs hebben een stimulerende en goed onderzochte bundel
gepresenteerd die als impuls kan dienen voor meer debat en onderzoek naar
de maritieme geschiedenis van de vroegmoderne tijd. Gijs Rommelse overleed
helaas op 2 november 2020, een half jaar na het verschijnen van deze bundel
die getuigt van de tomeloze energie en eruditie waarmee hij het veld van de
‘Age of Sail’ op de kaart heeft gezet. May the wind be always at his back.
David Onnekink, Universiteit Utrecht.
