'Geschiedenis is nu eenmaal altijd politiek.' De studie-Drooglever als symptoom van de moeizame omgang van Nederland met het koloniaal verleden en de complexe relatie met Indonesië. Discussie over Een daad van vrije keuze
University of Groningen

'Geschiedenis is nu eenmaal altijd politiek'
Meijer, Hans
Published in:
BMGN - Low Countries Historical Review
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.6533
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2007
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Meijer, H. (2007). 'Geschiedenis is nu eenmaal altijd politiek': De studie-Drooglever als symptoom van de
moeizame omgang van Nederland met het koloniaal verleden en de complexe relatie met Indonesië.
Discussie over Een daad van vrije keuze. BMGN - Low Countries Historical Review, 122(1), 72-90.
https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6533

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 16-07-2024

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE

‘Geschiedenis is nu eenmaal altijd politiek.’ De
studie-Drooglever als symptoom van de moeizame omgang van Nederland met het koloniaal
verleden en de complexe relatie met Indonesië
HANS MEIJER

Politieke ophef
Het komt niet vaak voor dat een historische studie in Nederland
voorpaginanieuws is, laat staan politieke ophef teweeg brengt. Het op
regeringsverzoek door het NIOD geschreven Srebrenica-rapport dat leidde tot
de val van het kabinet-Kok-II in april 2002 was in die zin een uitzonderlijk
geval. Maar ook een ander, door een lid van datzelfde kabinet-Kok-II
ingewilligd parlementair verzoek om geschiedkundig onderzoek te laten doen,
bracht een Nederlandse regering (het kabinet-Balkenende-II (mei 2003-juli
2006)) in de problemen, zij het dat dit keer (buitenlandse) politieke averij —
met enige moeite — kon worden afgewend.
Wat was het geval? Halverwege november 2005 werden onder grote
mediabelangstelling en in aanwezigheid van tal van binnenlandse en buitenlandse mensenrechtenorganisaties de resultaten gepresenteerd van het onderzoek van de bij het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis (ING) werkzame
historicus P. J. Drooglever naar de finale afwikkeling van de zogeheten
kwestie-Nieuw-Guinea. Daarbij ging de aandacht speciaal uit naar de verwikkelingen rondom de zogeheten ‘Daad van vrije keuze’ in de zomer van 1969,
waarbij Nieuw-Guinea middels een door Jakarta georganiseerde volksraadpleging definitief werd ingelijfd bij Indonesië. Het was een publiek geheim dat dit
op een oneerlijke manier was geschied. Ook op het Binnenhof keek men met
een zekere gespannenheid naar Drooglevers bevindingen. Immers, het was
bekend dat het kabinet er mee in zijn maag zat vanwege de te verwachten
ongemakkelijke eindbevindingen die de traditioneel gevoelige bilaterale betrekkingen tussen Nederland en Indonesië leken te zullen gaan compliceren.
 Sterker nog: dat sinds de aanvang van het onderzoek al deden. Bevreesd als het
kabinet was om ook maar op enigerlei wijze naar buiten — zowel naar de
Papoea’s toe, maar bovenal richting Jakarta — de indruk te wekken dat het,
ondanks herhaalde ontkenningen, aan de studie enige politieke betekenis
hechtte, laat staan er gevolgtrekkingen aan zou verbinden, liet minister van
Buitenlandse Zaken B. R. Bot (december 2003-februari 2007) verstek gaan op
de presentatiebijeenkomst. Hij zag er van af Drooglevers monografie Een daad
van vrije keuze. De Papoea’s van westelijk Nieuw-Guinea en de grenzen van
het zelfbeschikkingsrecht overreikt te krijgen door de auteur. Met zijn
afwezigheid getuigde Bot niet alleen van weinig respect en waardering voor de
WEBPUBLICATIE

1

HANS MEIJER
inspanningen van Drooglever als wetenschapper, maar valt zijn absentie ook
als uiterst curieus, zo niet ‘bizar’ te bestempelen, aangezien het onderzoek toch
was geschied in opdracht van zijn voorganger, J. J. van Aartsen (1998-2002).1
Die had in december 1999 de studie gelast en het daarmee formeel tot een
regeringszaak gemaakt. In dat licht was Bot als huidige bewindsman op het
ministerie toch de aangewezen man om het eindresultaat in ontvangst te
nemen. Door dit te weigeren desavoueerde Bot niet alleen Drooglevers werk,
maar distantieerde hij zich nota bene van een onderzoek dat zijn departement
zelf had doen instellen. Nu Bot op de boekpresentatie ontbrak, was het Van
Aartsen (inmiddels fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer) die het
eerste exemplaar overhandigd kreeg.
 Hoe merkwaardig Bots handelwijze ook oogde, en de pers2 en een enkele
politicus er ook schande van sprak3, zijn afwezigheid wekte bij ingewijden
geen verbazing. Dat goed fatsoen even plaats moest maken ter wille van het
landsbelang en zowel Drooglever als de Papoea’s daarbij werden geschoffeerd,
dat was een prijs waarvan men wist dat de minister bereid was die te betalen.
Wat het zwaarst was, moest immers het zwaarst wegen: het behoud van de
goede betrekkingen met Jakarta had voorrang boven wellevendheid jegens de
auteur.
Lastige positie
Of ook Drooglever verrast zal zijn geweest dat hij zijn pennenvrucht nu
aan Van Aartsen moest aanbieden, is overigens maar de vraag. Als kenner bij
uitstek van de (post)koloniale Nederlands-Indonesische relatie was hem al wel
duidelijk geworden dat het op deze weinig elegante gang van zaken zou
uitdraaien. Gedurende zijn onderzoek had hij al ondervonden dat zijn taak op
weinig warme instemming kon rekenen van de politiek, zeker in Jakarta, maar
ook in Den Haag. Hij verkeerde in de paradoxale positie dat hij als
wetenschapper een facet van de gecompliceerde bilaterale betrekkingen als
neutrale buitenstaander onderzocht, maar tegelijkertijd nu zelf ook actor was
in die doorgaans gevoelige en ietwat broze relatie. Drooglever verkoos wijselijk
geen partij te willen zijn. Conform zijn reputatie als bedachtzaam academicus
stelde hij zich gedurende de jaren waarin hij aan zijn opdracht werkte strikt op
als wetenschapper. Hij trok zich terug in wat hij zelf noemde zijn ‘ivoren
toren’ en wijdde zich nauwgezet en in stilte aan zijn taak.4 Van enig openlijk
1

Zie het ingezonden artikel van de koloniaal historicus en oud ambtenaar op het ministerie van
Buitenlandse Zaken J. J. P. de Jong. De Volkskrant, 6 juni 2004.
 2

Zie perscommentaren in alle landelijke dagbladen, speciaal de confessionele als het Nederlands
Dagblad, het Reformatorisch Dagblad en Trouw alsmede regionale kranten waaronder het
Brabants Dagblad en Tubantia in de periode 14-21 november 2005.
3

De parlementariër F. Karimi (Groen Links) noemde het ‘laf en schandalig’ dat Bot het rapport
niet in ontvangst heeft willen nemen. Christen-Unie vertegenwoordigster J. C. HuizingaHeringa, deelde deze mening, zij het wat minder hard van toon. Zij toonde zich ‘hoogst
ongelukkig’ met de absentie van Bot. Ook PvdA-woordvoerder A. G. Koenders vond dat Bot
het boek had moeten aannemen. Handelingen der Tweede Kamer (HTK), 2005-2006, 23 en 24
november 2005.
 2

WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
engagement met het lot van de Papoea’s viel bij hem in deze tijd niets te
bespeuren. Desondanks besefte hij dat hij er niet aan ontkwam meegezogen te
worden in deze politiek beladen opdracht, of zoals hij het zelf verwoordde:
‘geschiedenis is nu eenmaal altijd politiek.’5
Ongeacht zijn terughoudendheid verkeerde Drooglever gedurende zijn
taakvervulling al met al in een lastige positie. Immers, de Haagse opstelling
jegens zijn onderzoeksopdracht getuigde van een merkwaardige tweeslachtigheid. Terwijl hij alle vrijheid en medewerking kreeg van regeringszijde om zijn
opdracht als historicus naar behoren en eigen inzicht te kunnen verrichten6,
ontkrachtte het ministerie van Buitenlandse Zaken — niet zozeer toen Van
Aartsen nog aan het bewind was, maar wel toen Bot het roer in handen kreeg
— steevast het politieke belang ervan en liet het departement telkens weten
zich niet gebonden te achten aan het resultaat ervan, bang als men daar was de
inmiddels sterk bekoelde relatie met Indonesië nog meer te belasten. Want
Jakarta toonde zich alles behalve ingenomen met de regeringsopdracht. Sterker
nog: daar waren de autoriteiten uitermate gepikeerd en zij staken hun wrevel
niet onder stoelen of banken. Terwijl Van Aartsen meende dat het Indonesische
ongenoegen wel meeviel en de Nieuw-Guinea-studie de bilaterale relatie tijdens
zijn bewind niet wezenlijk beïnvloedde7, schatte Bot de zaak geheel anders in.
 Die onderkende dat het Drooglever-onderzoek wel degelijk schade berokkende
aan de verstandhouding. De bewindsman stelde dan ook alles in het werk om
de verkilling in de betrekkingen zoveel mogelijk te beperken door het project
te depolitiseren. Zo minimaliseerde hij de betekenis ervan door de studie niet
als een regeringsopdracht te beschouwen, maar als ‘een inwilliging van een
parlementair verzoek’ dat vervolgens door zijn ministerie was uitbesteed aan
het ING.8
Gezien deze ambivalente houding van enerzijds het onderzoek gelasten en
bekostigen en vervolgens stellen dat dit geen regeringsbetrokkenheid impliceerde, is dan ook de hamvraag: had Van Aartsen deze onverenigbaarheid van
doeleinden — de Nederlandse geschiedenis en de Papoea’s recht doen door een
onderzoek te laten plegen én Indonesië te vriend houden — niet kunnen en
moeten voorzien? Als zowel Jakarta als politiek Den Haag (lees het
departement van Buitenlandse Zaken) zich al snel zo ongemakkelijk voelde
met deze studie inzake de Daad van vrije keuze vanwege de politieke
implicaties ervan, waarom had hij daar dan überhaupt opdracht toe gegeven?
Immers, hij had het verzoek van de parlementariër E. van Middelkoop (GPV)
van begin december 1999 tot een ‘eerlijk en volledig onderzoek’ na een
voortdurende aandrang van Papoea-zijde om een officieel onderzoek te laten
4

Leeuwarder Courant, 15 november 2005.
5

NRC Handelsblad, 7 juni 2000.
6

Aldus Drooglever in Nationaal Archief Magazine (2005) iv, 15.
7

Interview met Van Aartsen door Maaike te Rietmole, 22 september 2006. Met dank aan
Maaike te Rietmole. Zie ook haar afstudeerscriptie ‘‘Unfinished business’. Een onderzoek naar
de Nederlands-Indonesische betrekkingen vanaf 1949 tot heden vanuit Rationele Keuze
perspectief’ (Groningen, 2006).
8

NRC Handelsblad, 16 november 2005.
 WEBPUBLICATIE

3

HANS MEIJER
verrichten naar de inlijving van Nieuw-Guinea door Indonesië9, gemakkelijk
naast zich neer kunnen leggen. Het parlement, dat weinig op had met deze
aangelegenheid uit de oude doos, zou in het geval van een weigering niet
hebben geprotesteerd. Maar nog voor Van Middelkoop zijn wens in een motie
had gegoten10, was deze door de minister feitelijk al ingewilligd.11 Heeft Van
Aartsen met andere woorden ondoordacht en overhaast gehandeld vanuit het
perspectief van het Nederlands buitenlands belang of betrof het hier wel
degelijk een weloverwogen, zij het ongelukkig uitgepakt, besluit? Calculeerde
Van Aartsen misschien een kleine, maar niet schadelijke verstoring van de
bilaterale relatie met de Indonesische autoriteiten in, om vervolgens zijn
geweten te volgen in de zin dat Nederland nog iets goed te maken had jegens
de Papoea’s door deze duistere bladzijde uit zijn verleden onder ogen te zien?
Schoon schip
Het lijkt er inderdaad op dat Van Aartsen meende dat een dergelijke
geschiedschrijving de autoriteiten in Jakarta weliswaar de wenkbrauwen zou
doen fronsen, maar dat het verder geen repercussies zou hebben, daar hij in
zijn toelichting bij zijn honorering van de (overigens niet in stemming
gebrachte) motie-Van Middelkoop toch had gesteld dat de territoriale integriteit
van Indonesië niet ter discussie stond.12 Derhalve meende hij dat Indonesië
ook geen reden had om zich druk te maken hierover, laat staan wantrouwend
te zijn tegenover zijn intenties. Bovendien was kort tevoren (oktober 1999) de
hervormingsgezinde Abdulrachman Wahid (‘Gus Dur’) president geworden die
juist openheid en transparantie predikte in het kader van zijn politiek van
reformasi. Deze gematigde islamitische leider stond een politiek van toenadering en dialoog voor met alle opstandige gebieden (speciaal Atjeh en NieuwGuinea (dat op 1 januari 2000 van hem de naam Papoea kreeg)) om de chaos
die het land sinds de val van president Suharto in 1998 teisterde, te beteugelen
en de wankelende natiestaat bijeen te houden.13 In dat licht zou het wegnemen
van de grief van de Papoea’s dat de volksraadpleging in 1969 frauduleus was
verlopen en dat hier helderheid over diende te komen, wellicht juist bijdragen
aan de beoogde verzoening met de bevolking van het meest oostelijke deel van
de Indonesische archipel.
 9

Op 19 november 1999 was nog een petitie van deze strekking door de Papoealobby aan de
Vaste Kamercommissie voor Buitenlandse Zaken aangeboden. Zie de bundel West Papua: van
marge naar middelpunt (Utrecht, s. a.) 12-13. Zie ook Algemeen Dagblad, 11 november 1999,
alsmede het Nederlands Dagblad, 13 maart 2000 en de Volkskrant, 12 mei 2000.
10
11

HTK, 1999-2000, 9 december 1999, 2519-2520.
Van Aartsen had eerder al in reactie op een schriftelijke vraag te kennen willen geven dat hij
met Van Middelkoops verzoek instemde, maar in de schriftelijke beantwoording door zijn
ambtenaren was dit niet zo expliciet duidelijk gemaakt. Ibidem, 8 december 1999, 2504. Het
vermoeden rijst dat deze niet directe inwilliging een poging is geweest van zijn adviseurs om
het verzoek te omzeilen vanwege de voorziene repercussies in de relatie met Indonesië.
12

Ibidem, 9 december 1999, 2523.
13

Zie P. King, West Papua and Indonesia since Suharto. Independence, autonomy or chaos?
(Sydney, 2004).
 4

WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
Ongeacht of Van Aartsen nu wel of niet de politieke gevolgen zorgvuldig
heeft ingeschat met betrekking tot de relatie met Indonesië, zelf stelt hij dat
zijn beslissing louter een op een binnenlands motief gegrond besluit was: dit
weggestopte hoofdstuk van de Nederlandse koloniale geschiedenis diende
onder het tapijt vandaan gehaald te worden en te worden opgehelderd.14 Deze
behoefte om met het verleden in het reine te komen, paste ook in de tijdgeest
van boetedoening. Het kabinet-Kok-II voelde zich geroepen schoon schip te
maken waar het alle onafgedane en voor talloze landgenoten emotioneel nog
altijd belastende historische zaken betrof, die in essentie allemaal te herleiden
vielen tot de Tweede Wereldoorlog en de Indonesische dekolonisatie. Niet
langer wenste de regering weg te lopen voor beschamende zaken met betrekking tot het voor zovele oorlogsslachtoffers onbevredigende Nederlandse
beleid inzake de materiële en emotionele nasleep van deze dramatische periode
1940-1945, respectievelijk 1945-1949. Nu de oorlogsgeneratie bezig was te
verdwijnen, was de tijd rijp om de keerzijde van de toen gevoerde naoorlogse
politiek te erkennen en verantwoordelijkheid te nemen jegens degenen die zich
door het niet afdoende overheidsbeleid decennia miskend en benadeeld hebben
gevoeld. Het kabinet was kortom bereid pijnlijke feiten onder ogen te zien.
Om die echter te kunnen vaststellen, diende eerst geschiedkundig onderzoek
gepleegd te worden.
 Deze trend tot penitentie was overigens al ingezet door het kabinet-Kok-I
(1994-1998) met dezelfde paarse signatuur (een coalitie van PvdA, VVD en
D66). Die had als een vorm van morele tegemoetkoming jegens de Indische
gemeenschap halverwege de jaren negentig al ingestemd om een omvangrijke
studie naar haar lotgevallen te financieren. De Indische Nederlanders voelden
zich vergeleken met andere Nederlanders stelselmatig genegeerd in de
historiografie.15 De verontwaardiging over het ontbreken van financieel rechtsherstel van joodse Nederlanders die de Duitse tijd hadden overleefd (de
zogeheten LIRO-affaire), vormde vervolgens de katalysator van de tot dan toe
vooral onderhuids gebleven onvrede bij de vele groepen oorlogsgetroffenen om
erkenning van de in hun ogen onzorgvuldige en ontoereikende behandeling die
hen na afloop van de oorlog ten deel was gevallen. De breed gevoelde behoefte
tot genoegdoening had effect. Tal van ambtelijke onderzoekscommissies
werden ingesteld, die resulteerden in de opdracht tot diepgravende historische
vervolgonderzoeken. Dit leidde onder andere tot studies naar de roof en
teruggave van bezit van joodse Nederlanders na 194516 en in het kielzog
daarvan naar de financiële afwikkeling van de door Nederlanders in Nederlands-Indië tijdens en direct na de Japanse bezetting geleden materiële schade.17
14

Interview Van Aartsen, 22 september 2006.
15

Dit heeft geresulteerd in een drietal studies over de geschiedenis van de Indische Nederlanders
respectievelijk dat van W. Willems, De uittocht uit Indië 1945-1995 (Amsterdam, 2001), U.
Bosma, R. Raben, De oude Indische wereld 1500-1920 (Amsterdam, 2003) en H. Meijer, In
Indië geworteld. De twintigste eeuw (Amsterdam, 2004).
16

G. Aalders, Berooid. De beroofde joden en het Nederlandse restitutiebeleid sinds 1945
(Amsterdam, 2001).
 17

H. Meijer, Indische rekening. Indië, Nederland en de backpay-kwestie 1945-2005 (Amsterdam,

WEBPUBLICATIE

5

HANS MEIJER
In dezelfde tijd had het kabinet al opdracht gegeven tot een omvangrijk
historisch onderzoek naar de terugkeer en opvang van alle mogelijke
categorieën oorlogsslachtoffers na afloop van de Tweede Wereldoorlog. Dit
megaproject werd uitgevoerd door de Stichting Terugkeer en Opvang oorlogsslachtoffers (SOTO).18 Nog voor de resultaten bekend werden gemaakt die
duidelijk maakten dat de overheid wel degelijk tekort was geschoten, werd
door het kabinet bij monde van premier W. Kok in maart 2000 al aan alle
gedupeerden spijt geuit en verontschuldiging aangeboden. Er werd een
financiële tegemoetkoming in het vooruitzicht gesteld ter compensatie van het
onbegrip en de ‘formele, bureaucratische en kille bejegening’ die men van
officiële zijde had ondervonden in de naoorlogse jaren. Sommige groepen
vielen echter alsnog buiten de boot. Bijvoorbeeld de Indië-veteranen — die na
felle protesten om hun uitsluiting in tweede instantie van het SOTO-project
toch nog een apart gefinancierd onderzoek kregen naar hun terugkeerervaringen19, maar ook de Papoea’s. Als slachtoffers van het staartje van het
Indonesische dekolonisatieproces hadden zij — er waren begin jaren zestig een
paar honderd Papoea’s naar Nederland gekomen20— toch ook recht op
aandacht en genoegdoening. Niets van dit alles. Zij kwamen op geen enkel
lijstje voor. Aldus bleef er naar hen toe een rekening open staan.
 De aandrang van de Papoea’s richting het Nederlandse parlement in het
kader van hun strijd om onafhankelijkheid, om het voormalige moederland er
alsnog toe te brengen zijn morele en politieke verantwoordelijkheid te nemen
voor de gang van zaken omtrent de finale afwikkeling van de dekolonisatie van
hun eiland in 1962, respectievelijk 1969, en daar nog eens onderzoek naar te
laten doen21, vond in het licht van de geschetste excuuspolitiek en die van
boetedoening dan ook een gunstig onthaal. Hoewel Van Aartsen ontkent dat
zijn besluit inzake de Papoea’s iets te maken had met het rechtzetten van de
geschiedenis naar alle andere misdeelde Nederlandse groeperingen die de dupe
waren van de jaren 1940-1949, deelde hij de zienswijze van Van Middelkoop
met betrekking tot Nieuw-Guinea, dat Nederland nog altijd een ‘morele plicht’
2005) en P. Keppy, Sporen van vernieling. Oorlogsschade, roof en rechtsherstel in Indonesië
1940-1957 (Amsterdam, 2006).
18

M. Bossenbroek, De meelstreep. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog (Amsterdam, 2001), H. Piersma, ed., Mensenheugenis. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Getuigenissen (Amsterdam, 2001), C. Kristel, ed., Polderschouw. Terugkeer en opvang
na de Tweede Wereldoorlog. Regionale verschillen (Amsterdam, 2002) en idem, Binnenskamers.
Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Besluitvorming (Amsterdam, 2002).
19

M. Elands, ed., Oost west, thuis best? De opvang van uit Nederlands-Indië teruggekeerde
militairen 1948-1951 (Doorn, 2003).
20

H. C. van Wassenaar-Jellesma, Van Oost naar West. Relaas van de repatriëring van 1945 tot
en met 1966 (Den Haag, 1969) 57-72; Verslag over de jaren 1960-1961-1962-1963 van het
Centraal Comité van kerkelijk en Particulier Initiatief voor Sociale zorg ten behoeve van
gerepatrieerden C.C.K.P. (Den Haag, s. a.) 23. Zie ook Met vlag en rimpel. Erfgenamen van
Indië (Utrecht, 2004) 64-65.
 21

Zie Algemeen Dagblad, 11 november 1999 alsmede ingezonden artikelen omtrent het bestaan
van een ereschuld in NRC Handelsblad, 24 en 30 maart 2000 alsmede 26 juni en 3 juli 2000.
6

WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
had jegens de daar verblijvende voormalige rijksgenoten; dat er een ereschuld
was die alsnog gedelgd diende te worden.22 Ook jegens hen diende Nederland
in het reine te komen, af te rekenen met het verleden en oude rekeningen te
vereffenen.23
Deze snelle inwilliging was overigens ook ingegeven door een element van
meer persoonlijke aard. Zo was Van Aartsens vader, J. van Aartsen, als minister
van Volkshuisvesting in het kabinet-De Quay (1959-1963) direct medeverantwoordelijk geweest voor de bestuursoverdracht van Nieuw-Guinea en daarmee
voor het trieste lot van de autochtone bevolking in de jaren daarna. Dit
onderwerp was in huize Van Aartsen veelvuldig besproken en zo had ook de
jonge Van Aartsen er een zekere binding mee behouden. Hij was nu in de
positie iets recht te zetten in een zaak waarin zijn vader mede de hand had
gehad.24 Voor Van Aartsen fungeerde de studie in die zin als een soort van
persoonlijke genoegdoening en als symbool voor de erkenning van begaan
onrecht.
 Indonesisch ongenoegen
Van Aartsens inwilliging was — althans zo leek het toen — een grote
overwinning van de Papoealobby in Nederland. Deze voormalige overzeese
onderdanen waren ervan overtuigd (en zoals Drooglever aantoont, terecht) dat
het plebisciet dat conform de overdrachtsovereenkomst met betrekking tot het
gebied tussen Nederland en Indonesië van 15 augustus 1962 in juli/augustus
1969 in Nieuw-Guinea was gehouden en waarin beslist was over een blijvende
aansluiting van dit deel van Indonesië bij dat land, wederrechtelijk was
verlopen en dat de Indonesische autoriteiten de uitkomst ervan hadden
gemanipuleerd. Dit op zich was geen nieuws. Al in de eerste beantwoording
op Van Middelkoops schriftelijke verzoek tot een historisch onderzoek, had
Van Aartsen te kennen gegeven dat de Daad van vrije keuze ‘verre van
algemeen, eerlijk en vrij’ was verlopen.25 Maar dit besef was om pragmatische
redenen door Nederland gelijk alle andere betrokken partijen zo veel mogelijk
weggedrukt. Nu deze beschamende feiten na zoveel jaar stilzwijgen echter
alsnog dreigden te worden opgehaald en een officiële bevestiging leken te
zullen krijgen middels het door Van Aartsen gelastte onderzoek, met als
mogelijke consequenties dat de Papoea’s het gelijk aan hun zijde zouden
krijgen dat er frauduleus was gehandeld, reageerden de Indonesische autoriteiten als door een adder gebeten op het door Van Aartsen genomen besluit.
De Indonesische paniek was niet zonder grond. De nieuwe Indonesische
bewindhebbers hadden meer dan genoeg zorgen aan hun hoofd. Sinds de
ineenstorting van het Suharto-regime halverwege 1998 werd het land geteisterd
door grote sociaal-economische spanningen en politieke onrust. Profiterend
van de algehele binnenlandse chaos gebruikten tal van regio’s het politieke
machtsvacuüm en probeerden zich af te scheiden. De op handen zijnde
22

Algemeen Dagblad, 10 december 1999.
23

Interview Van Aartsen, 22 september 2006.
24

Ibidem.
25

HTK, 1999-2000, 8 december 1999, 2504.
 WEBPUBLICATIE

7

HANS MEIJER
onafhankelijkheid van Oost-Timor dat eind 1999 onder VN-beheer was
gesteld26, was een bemoedigende ontwikkeling voor de ontevreden regio’s en
een teken dat in de toenmalige politieke wanorde het onmogelijke niet langer
onmogelijk was: afscheiding leek geen irreële wensdroom meer. Atjeh en
Nieuw Guinea (sinds 1973 Irian Jaya geheten) kwamen in opstand en eisten
onafhankelijkheid. Indonesië dreigde uiteen te vallen. Zich tot overmaat van
ramp nog eens geconfronteerd ziend met een escalatie van etnische en
religieuze tegenstellingen op de Molukken, wisten de nieuwe Indonesische
leiders zich ternauwernood staande te houden. Suharto’s opvolger B. J. Habibie
moest al in oktober 1999 het veld ruimen voor de meer democratisch gezinde
Wahid, die het echter ook niet kon bolwerken. Het handhaven van de
territoriale integriteit had al deze tijd de hoogste Indonesische prioriteit, zowel
van de politiek als het leger. Om de Indonesische natiestaat bijeen te houden,
zag Jakarta zich gedwongen de afvallige regio’s met veel militair geweld
tegemoet te treden. Een als traumatisch ervaren tweede afscheiding van een
deel van de archipel gelijk Oost-Timor diende koste wat het kost te worden
voorkomen.
 Was Wahid nog enigszins terughoudend ten aanzien van het gebruik van
grove machtsmiddelen om de Papoea-rebellen te bestrijden, dit gold minder
voor zijn vice-president Megawati Soekarnoputri die in juli 2001 president
werd. Zij zag het als haar plicht om het erfgoed van haar vader Soekarno, de
grondlegger van de Indonesische eenheidsstaat, te bewaren. Het Indonesische
leger als hoeder van de Republik Indonesia — en dat grote zakelijke belangen
in Papoea had — steunde haar daarin.27 En daar kwam Nederland vervolgens
olie op het vuur gooien door het onderzoeksverzoek van de Papoea’s naar de
volksraadpleging te honoreren en zo impliciet hun claim op onafhankelijkheid
te versterken! Het laatste wat de Indonesische regering wenste was een exmoederland dat zich bemoeide met interne Indonesische aangelegenheden.
Oude emotionele reflexen jegens de voormalige koloniale overheerser speelden
weer op. Juist ten aanzien van Nederland reageerde Indonesië altijd wat
overgevoelig en overtrokken. Zo ook ditmaal. Jakarta verweet Den Haag
onvoldoende lering te hebben getrokken uit de zogeheten affaire-Jan Pronk,
toen in maart 1992 Suharto persoonlijk abrupt de ontwikkelingsrelatie met
Nederland had verbroken vanwege Pronks scherpe veroordeling in zijn functie
als minister van Ontwikkelingssamenwerking van het gewapende Indonesische
optreden tegen weerloze demonstranten in Oost-Timor eind 1991 en diens
dreigement met sancties. Dat werd door Suharto als een onaanvaardbare
inbreuk op de Indonesische soevereiniteit beschouwd, met als gevolg de
eenzijdige en volledige opzegging van alle hulpbanden met Nederland. Het
duurde jaren eer de relatie zich weer enigszins normaliseerde.28 Het moge
duidelijk zijn dat Jakarta Van Aartsens instemming met Van Middelkoops
rekwest zeer kwalijk nam, of zoals de gezaghebbende Indonesische oud26

In mei 2002 werd Oost-Timor tenslotte formeel onafhankelijk.
27

King, West Papua, passim.
28

M. L. Vos, International cooperation between politics and practice. How Dutch-Indonesian
cooperation changed remarkably little after a diplomatic rupture (Amsterdam, 2001).
 8

WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
politicus, diplomaat en voormalig minister van Buitenlandse Zaken onder
Soekarno, Roeslan Abdulgani, de irritatie verwoordde: ‘Ik begrijp die Nederlanders niet. Ze halen niet alleen oude koeien uit de sloot, maar maken ook
oude wonden open. Wij hebben hier geen enkel bezwaar tegen als Nederland
de koloniale geschiedenis opnieuw wil beleven om het verleden te verwerken,
maar betrek ons niet daarbij. Wij hebben onze eigen problemen.’29 Van
Aartsens beslissing bleef dan ook niet zonder gevolgen, zoals Nederland — en
ook Drooglever — weldra zouden merken.
Om duidelijkheid te krijgen omtrent het Nederlandse regeringsstandpunt
was Den Haag door Wahid in juni 2000 al nadrukkelijk verzocht de overdracht
van Nieuw-Guinea aan Indonesië middels het verdrag van New York van 15
augustus 1962 expliciet te herbevestigen, en daarmee ook de Indonesische
territoriale integriteit. Van Aartsen weigerde dit. Hij wenste niet betrokken te
raken bij wat hij beschouwde als een binnenlands Indonesisch conflict en zich
niet voor het Indonesische karretje te laten spannen in het geschil met de
Papoea’s. Hij liet Jakarta weten dat het niet de gewoonte was van Nederland
om eens aangegane akkoorden nog eens te confirmeren; een verdrag is geldig
totdat het wordt opgezegd.30 In Indonesië toonde men zich over deze
afhoudende handelwijze die de indruk wekte dat Den Haag wellicht toch op
de hand was van de Papoea’s ‘not amused.’ Tegenmaatregelen waren het
gevolg. Zo werd Drooglever door de Indonesische autoriteiten tot persona non
grata verklaard en hem de toegang tot Indonesië — en dus tot Nieuw-Guinea
— onthouden. Voor een wetenschapper die juist gespecialiseerd is in de
betrekkingen met Indonesië, moet hem deze sanctie zwaar getroffen hebben.
 Daar bleef het overigens niet bij. Als uiting van ongenoegen over het
onderzoek — zij het dat een directe link niet met zoveel woorden gelegd werd,
maar insiders wisten wel beter — legde de Indonesische regering in februari
2004 voorts alle Nederlanders die Indonesië wilden bezoeken omslachtige
visumverplichtingen op.
Averij herstellen
Gezien de Indonesische reacties moet Van Aartsen al snel hebben ingezien
hoezeer de Drooglever-studie de relatie met Indonesië ondermijnde en hij een
foute inschatting gemaakt had. Tijd winnen was het devies. Op Drooglevers
voorstel werd ingestemd met een omvangrijkere studie dan sec de opdracht
was. In plaats van zich uitsluitend te richten op de verwikkelingen rondom de
Daad van vrije keuze zelf — een taak waarmee hij binnen een betrekkelijk
korte periode klaar zou zijn en waar bovendien weinig eer mee te behalen viel
omdat andere onderzoekers naar deze kwestie het gras min of meer al voor
zijn voeten aan het wegmaaien waren — werd besloten de gehele geschiedenis
van Nieuw-Guinea vanaf 1945 voorafgaand aan de volksstemming, met het
Papua-nationalisme als leidraad, tot onderwerp van studie te maken. De

29

Trouw, 2 februari 2004.
30

NRC Handelsblad, 6 juni 2000. De VS en Australië voldeden wel aan hetzelfde Indonesische
verzoek en bevestigden wel de Indonesische staatkundige integriteit.
WEBPUBLICATIE

9

HANS MEIJER
beoogde voltooiing was voor 2004 voorzien. Het kabinet nam de met de
onderzoeksuitbreiding verbonden extra kosten graag voor zijn rekening.31
De tijd werkte inderdaad in het voordeel van zowel Den Haag als Jakarta.
Van Aartsen was echter niet in de gelegenheid zijn eigen faux pas te herstellen.
 De zojuist aangetreden president Megawati had meteen onderstreept dat
Papoea zuiver een binnenlandse aangelegenheid was waar buitenlandse inmenging niet op prijs werd gesteld.32 Behoedzaamheid en terughoudendheid was
dan ook geboden. Tijdens Van Aartsens bezoek aan Indonesië eind augustus
2001 moest hij op eieren lopen. Om geen extra irritatie te wekken werd de
Drooglever-studie slechts achter gesloten deuren besproken en trachtte hij de
Indonesische nervositeit daaromtrent weg te nemen.33 Naar buiten toe liet hij
overigens niet blijken het thema Nieuw-Guinea in zijn gesprekken met
Megawati te hebben aangeroerd.34 Hoe minder publiciteit er aan gehecht werd,
des te liever was het Jakarta.
Een vervolgbezoek zat er niet meer in. Met het aantreden van het kabinetBalkenende-I in juli 2002 ruimde Van Aartsen het veld. Zijn opvolger, de
Atlanticus J. G. de Hoop Scheffer, had weinig interesse in het herstellen van de
averij met Indonesië en liet alles op zijn beloop. Dit veranderde toen hij in
december 2003 secretaris-generaal van de NAVO werd en de beroepsdiplomaat
Bot hem opvolgde. Die nu gaf het herstel van de verkilde relatie wel een hoge
prioriteit. Geboren en getogen in dat land, had hij er als ‘Indische jongen’ een
speciale gevoelsband mee en beschouwde hij het als een persoonlijke missie om
alle bestaande pijnpunten weg te nemen. Zo ook de kwestie-Papoea. Gelijk
Van Aartsen had ook Bot een persoonlijke verbintenis met Nieuw-Guinea.
Zijn vader, Th. H. Bot, was als staatssecretaris van Binnenlandse Zaken in het
kabinet-De Quay speciaal belast geweest met Nieuw-Guinea en derhalve ook
nauw betrokken geweest bij het lot van de Papoea’s.
 Ondertussen kwam het Indonesische bewind de geschetste interne problemen moeizaam te boven. De opstandige gebieden — zowel Atjeh als Papoea
— kregen vergaande autonomie toegezegd en Jakarta deed tal van andere
concessies op bestuurlijk en financieel gebied. Geholpen door een langzaam
herstellende economie kreeg de fragiele democratie meer vaste grond onder de
voet. In oktober 2004 werd Susilo Bambang Yudhoyono als eerste president
rechtstreeks door het Indonesische volk gekozen. Deze oud-generaal en
voormalig minister van Defensie toonde zich meer dan Megawati voorstander
van een tegemoetkomende houding jegens de opstandige regio’s, zij het dat hij
eveneens liet weten geen afscheiding te zullen dulden. Al met al leek medio
31

Weliswaar was het zelfbeschikkingsrecht van de Papoea’s de leidraad tot het onderzoeksvoorstel, aldus de toelichting, maar nogmaals werd benadrukt dat het hier louter ging om het
‘verschaffen van een historisch overzicht’ en niet het ter discussie stellen van de territoriale
integriteit van Indonesië. Toelichting van het ministerie van Buitenlandse Zaken aan de Tweede
Kamer op de invulling van het Drooglever-onderzoek, 29 juni 2000 in de PaVo-informatiebrochure, West-Papua: van marge naar middelpunt, 40-42.
32

NRC Handelsblad, 17 augustus 2001.
33

Interview Te Rietmole met Van Aartsen, 22 september 2006.
34

NRC Handelsblad, 30 augustus 2001.
10

WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
2005 de ergste chaos te zijn overwonnen en de situatie zich te hebben
gestabiliseerd: de Indonesische staat was behouden gebleven, zij het dat de
eenheid fragiel bleef.
Jakarta was er kortom alles aan gelegen de teruggekeerde rust te behouden.
 De aanstaande presentatie van Drooglevers bevindingen werd dan ook met
argusogen bezien, te meer daar intussen ook het Amerikaanse Huis van
Afgevaardigden in juni 2005 had ingestemd met een wetsvoorstel waarin om
een analyse verzocht werd van de ‘Act of Free Choice’ en de Groene fractie in
het Europese parlement zich zelfs al had uitgesproken voor een nieuw
volksreferendum in Papoea.
 Nu Indonesië zich op een hoopgevend democratisch en economisch pad
bevond en Yudhoyono de juiste man op de juiste plek leek, spande Bot zich
tot het uiterste in om de verstoorde relatie te herstellen. Hij toonde begrip
voor de Indonesische ongerustheid dat de Papoea’s het Drooglever-onderzoek
zouden gaan gebruiken voor eigen politieke doeleinden, namelijk internationalisatie van de Papoea-kwestie.35 Hij liet er geen gras over groeien deze door
Jakarta als ‘obstakel’ bestempelde hindernis in de bilaterale relatie te verwijderen. In het eerste jaar van zijn ministerschap bezocht hij Jakarta maar liefst
vier maal. In alle contacten met de Indonesische overheid betuigde Bot namens
de Nederlandse regering uitvoerig zijn warme steun aan het Indonesische
bewind en liet keer op keer nadrukkelijk weten dat het kabinet de
Indonesische territoriale eenheid erkende. In augustus 2004 verwijderde de
minister tenslotte de politieke angel ten aanzien van het Drooglever-onderzoek
door het te bagatelliseren als zijnde ‘louter een academische studie’ van een
onafhankelijke professor waaraan de Nederlandse regering zich niet gebonden
achtte. Hij benadrukte tevens dat Nederland de aanspraak van de Papoea’s op
onafhankelijkheid niet steunde. Wat hem betrof had de kwestie-Nieuw-Guinea
dan ook niet opgerakeld hoeven te worden aangezien gedane zaken toch geen
keer konden nemen.36 Dat was geen Nederlandse verantwoordelijkheid meer,
maar een Indonesische. Zolang Indonesië zich hield aan gemaakte afspraken
naar letter en geest omtrent de eind 2001 toegezegde autonomie voor de
provincie Papoea, was een nieuwe discussie over de manier waarop Indonesië
de provincie in 1969 had ingelijfd, niet nodig.37
Nadat de Nederlandse regering al fors in de buidel had getast om bij te
dragen aan de schade veroorzaakt door de tsunami in december 2004 in Atjeh
(ruim 300 miljoen euro benevens 200 miljoen aan particuliere giften), zette Bot
op 17 augustus 2005 nog een stap verder in het apaiseren van Indonesië door
als eerste Nederlandse bewindsman officieel de verjaardag van de Indonesische
onafhankelijkheid in Jakarta bij te wonen en die als datum van Indonesische
onafhankelijkheid te erkennen en tevens zijn spijt te betuigen voor het Neder35

Zie uitlatingen van de Indonesische minister van Buitenlandse Zaken Hassan Wirajuda. De
Telegraaf, 13 augustus 2005.
 36

De meeste Indonesiëdeskundigen deelden deze opinie. Zo ook Cees Fasseur, hoogleraar in de
geschiedenis van Indonesië, in het bijzonder de Nederlands-Indonesische betrekkingen. NRC
Handelsblad, 7 juni 2000.
37

De Volkskrant, 27 augustus 2004. Zie ook Bots brief aan de Tweede Kamer, 5 oktober 2004.
WEBPUBLICATIE

11

HANS MEIJER
landse optreden ten tijde van de Indonesische dekolonisatie. Het was een
meesterzet. De Indonesische autoriteiten toonden zich ‘delighted.’38 De
verontschuldiging alsmede de de facto erkenning van de Indonesische
onafhankelijkheidsverklaring uit de mond van een man die geboren was in de
archipel en in een Japans interneringskamp had gezeten, maakten grote indruk
in Indonesië. Van de sterke wrevel die tot dan toe aanwezig was geweest jegens
de Nederlandse regering, was nadien weinig meer over, zij het dat er nog een
‘unfinished business’ was zoals een Indonesische diplomaat het noemde,
refererend aan Drooglevers Nieuw-Guinea-studie. Maar ook hier stelde Bot
zijn gesprekspartners gerust. Hij liet weten ‘geen enkele verplichting, moreel of
politiek’ te voelen ten aanzien van de uitkomst van het rapport en dat
Indonesië niet bevreesd hoefde te zijn voor de Nederlandse reactie op de
bevindingen van het onderzoek. Wat Den Haag betrof was en bleef Papoea
Indonesisch gebied en was het niet aan Nederland zich daarmee te bemoeien.
 ‘Als Frankrijk een rapport zou maken hoe wij zijn omgegaan met de Friezen,
zeggen wij toch ook ‘Bemoei je met je eigen zaken?’’, zo lichtte Bot zijn
standpunt toe.39
Aldus was de kou ver voor de presentatie van Drooglevers boekwerk al uit
de lucht en was duidelijk hoe de vlag er bij hing: er zouden geen politieke
gevolgtrekkingen aan diens bevindingen verbonden worden. Drooglever zelf
stelde zich bij die gelegenheid overigens zeer terughoudend op. Zijn stellingname was volstrekt neutraal; van enig openlijk engagement met de Papoea’s
was nog altijd geen sprake. Zijn studie was slechts een historisch onderzoek,
aldus zijn toelichting, en was niet bedoeld om te voldoen aan de wens van de
Papoea’s de geschiedenis recht te zetten. Bovendien mochten zijn bevindingen
ook niet gezien worden als een doelgerichte aanbeveling aan de regering.40
Doorwerking Drooglever-studie
Ondanks het feit dat Drooglevers bevindingen geheel de beschuldigingen
van de Papoea’s bevestigden, reageerden zij ietwat teleurgesteld op het
eindresultaat. Het had wat hen betrof wel wat pregnanter geformuleerd mogen
zijn: dat er door Indonesië geknoeid was met het referendum met medeweten
van Nederland en de VN en dat het moederland en de wereldgemeenschap
inderdaad een verantwoordelijkheid hadden om een begane fout te herstellen.
Maar anderzijds was men zich er ook van bewust dat indien Drooglever hen
naar de mond zou hebben geschreven, het boek aan geloofwaardigheid en
kracht zou hebben verloren. Desondanks was het evident voor hen dat
Nederland nu iets goed te maken had. De verwachting (hoop?) was dan ook
dat van regeringszijde adequaat zou worden gereageerd. Niets van dat alles.
Bot herhaalde zijn aloude standpunten en hulde zich verder in stilzwijgen.
 Ook vanuit de Tweede Kamer werd niet op excuses of anderszins een
tegemoetkoming jegens de Papoea’s aangedrongen. De coalitiepartijen (CDA/
38
39

De Telegraaf, 17 augustus 2005. NRC Handelsblad, 18 augustus 2005 en ibidem, 27 juli 2005.
De Volkskrant, 18 augustus 2005; het Algemeen Dagblad, 18 augustus 2005 en De Telegraaf,
18 en 20 augustus 2005. Zie ook NRC Handelsblad, 27 juli 2005.
40

12

De Volkskrant, 16 november 2005.
 WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
VVD/D66), maar ook de PvdA, voelden niets voor een mea culpa. Men was al
lang blij dat Bot de affaire tot een goed einde had weten te brengen; hij had
zich kundig van deze lastige taak gekweten. De feiten waren met de afgeronde
studie nu op papier gezet en daarmee was de zaak afgedaan. Heimelijk werd
gehoopt dat deze kwestie als een nachtkaars zou uitgaan. Er was al genoeg
heibel hierover met Indonesië geweest. Een afzonderlijk Kamerdebat werd dan
ook niet aangevraagd. Ook klein rechts — Van Middelkoop was intussen geen
lid meer van de Tweede Kamer — en de linkse partijen zagen in dat het geen
zin had de boel nog eens op scherp te zetten. Bot werd tijdens de begrotingsbehandeling van Buitenlandse Zaken eind november 2005 dan ook niet het
vuur na aan de schenen gelegd.41
Toch bleef de zaak niet geheel onbesproken. In het parlement zelf lichtte de
minister kort zijn houding nog eens toe. Hij herhaalde zijn standpunt dat
gedane zaken geen keer konden nemen. Het ging hem om de huidige realiteit
en niet om wat in het verleden was geschied. (Een uitspraak die overigens
haaks staat op zijn uitlating drie maanden eerder toen hij in Nederland de
Japanse capitulatie herdacht en in welke rede hij te kennen gaf de 17e augustus
te willen erkennen als de dag van de Indonesische onafhankelijkheid. In die
rede stelde hij dat ‘historische kennis een voorwaarde is voor een heldere blik
op de toekomst’ en dat dit zeker gold voor de relatie tussen Nederland en
Indonesië.42 Blijkbaar waren er voor hem twee soorten historische kennis; een
die de Nederlands-Indonesische relatie ten goede kwam en een die beide
landen niet zo goed paste om te worden belicht.) Hij liet vervolgens weten dat
de Kamer een uitspraak dat het kabinet de Nederlandse rol in 1962 en 1969
betreurde, niet uit zijn mond te horen zou krijgen; een spijtbetuiging was niet
aan de orde. Desondanks beklemtoonde de bewindsman dat de zorg voor de
Papoea hem wel degelijk na aan het hart lag. ‘Ik stel voorop dat ik meer dan
wie ook begaan ben met de Papoea’s, ook omdat ik meer dan anderen hier in
het verleden mee te maken heb gehad.’ De verkregen autonomie voor Papoea
achtte de minister een geschikt raamwerk om verder zorg te dragen voor een
goede ontwikkeling.  42

Deze uitspraak werd gedaan door Bot tijdens de herdenking van de Japanse capitulatie in het
Congresgebouw in Den Haag op 15 augustus 2005. Nederlands Dagblad, 16 augustus 2005.
43

HTK, 24 en 25 november 2005, 1742-1743 en 1779. Zie ook de beleidsnotitie Indonesië van 13
juni 2006 die in dezelfde bewoordingen was gesteld inzake Papoea.
 WEBPUBLICATIE

13

HANS MEIJER
keer om Suharto en zijn op het Westen georiënteerd Orde baru-bewind te
vriend te houden. Enige twijfel aan de oprechtheid en duurzaamheid van Bots
woorden is dan ook op zijn plaats. Wetende hoe gevoelig een bemoeienis met
Papoea ligt, is het maar de vraag of Den Haag zich nu in de praktijk wel zo
veel gelegen zal laten liggen aan de ontwikkeling van de bevolking van dit
gebiedsdeel als het doet voorkomen. Niet voor niets maakte Bot duidelijk dat
een Nederlandse bemiddeling in een dialoog tussen de Papoea’s en de
Indonesische overheid geen optie was vanwege het koloniaal verleden; een
dergelijke opstelling zou alleen maar contraproductief werken. Dat diende
uitsluitend in multilateraal, dat wil zeggen in Europees verband, te geschieden.44 Het parlement was het met hem eens. Zand erover was het devies, zij
het dat het eveneens te kennen gaf dat de Papoea’s op een blijvende Haagse
belangstelling mochten rekenen. Maar daarmee was wat de Tweede Kamer
betrof de kous dan ook af.45
Het tweedaagse bezoek van minister-president J. P. Balkenende aan
Indonesië in april 2006 tenslotte onderstreepte de nieuwe vriendschappelijke
relatie tussen beide landen. Het bezoek vond plaats in een sfeer van
verzoening. Opnieuw onderstreepte Balkenende de Indonesische territoriale
integriteit en wenste voor de rest weinig woorden meer aan de kwestie-Papoea
te wijden. ‘Wat met Papoea is gebeurd, is gebeurd, en wat er nu gebeurt is
zaak voor de Indonesische regering. Het mag geen belemmering meer zijn
voor de opbloeiende betrekkingen.’46 Dat was precies wat Jakarta wilde horen,
waarop als verzoenend gebaar de tijdrovende visumverplichting werd opgeheven en Nederlanders weer gemakkelijk toegang kregen tot het land.47
Daarmee waren alle plooien glad gestreken en was alles weer pais en vree. In
een gezamenlijk slotcommuniqué betitelden de twee leiders de wederzijdse
relatie als ‘uitstekend.’48
En Drooglever? De ban op hem is ook opgeheven. Inmiddels gepensioneerd, houdt hij zich beroepshalve niet meer bezig met het land dat in zijn
wetenschappelijke loopbaan zo centraal heeft gestaan. Als ambteloos burger is
ook hij weer welkom in Indonesië.
 Historisch debat?
Anderhalf jaar na de openbaarmaking van zijn onderzoek lijkt het erop dat
de studie dat is gebleven wat zij ook beoogde te zijn, namelijk een onderzoek
van wetenschappelijke waarde. Van een debat tussen historici over de Nederlandse rol inzake Nieuw-Guinea is geen sprake. De geuite wens tijdens de
boekpresentatie dat Drooglevers studie een bijdrage zou gaan leveren aan een
‘open discussie’ over het gebeurde en het ‘rechtzetten van de historie’, is een
wensdroom gebleken en de vraag is of ook deze bijdrage alsnog een discussie
zal losmaken. De door Drooglever geschetste gang van zaken omtrent de Daad
44

HTK, 24 en 25 november 2005, 1742-1743 en 1779.
45

Ibidem.
46

De Volkskrant, 10 april 2006.
47

Trouw, 10 april 2006.
48

Ibidem.
