NAAR AANLEIDING VAN EEN PROEFSCHRIFT (Inhoud december 1931 no. 11)
No. 11

8c JAARGANG

DECEMBER 1931

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY
S B E D R IJF SH U ISH O U D K U N D E
ONDER REDACTIE VAN: R. A. DIJKER, G. P. J. HOGEWEG, PROF. TH. LIMPERG JR„ A. NIERHOFF EN H. R. REDER.
RUBRIEK REDACTEUREN: EX AMEN-VRAAGSTUKKEN. Dra. ABR. MEY EN Dra. J. PAARDEKOOPER - LITERATUUR. Dra A. ROBLES BESLECHTE GESCHILLEN: Mr. P. J. DE KANTER - UIT DE FINANCIEELE HUISHOUDING DER OVERHEID. J. H. TEXTOR - UIT HET BUITEN.
LAND: W. BEIJDERWELLEN, J. E. ERDMAN, Ch. HAGEMAN EN A. M. VAN RIETSCHOTEN - EFFICIËNTIE. C. A. BLAZER EN L. POLAK BELASTINGVRAAGSTUKKEN : P. K. NIEKERK - REPERTORIUM VAN TIJDSCHRIFT LITERATUUR: Mej. Dr. R. PHILIPS, Dra. G. L. GROENEVELD,
J. P. DE HAAN EN J. C. SPANGENBERG
MEDEWERKERS: PROF. Mr. Dr. H. W. C. BORDEWIJK, J. P- CROIN, Mr. P. J. DAM, E. VAN DIEN, W. H. ELLES, G. W. FRESE, PROF. Dr. Ir.
-------- J. GOUDRIAAN Jr., S. KONIJN, JAMES POLAK, PROF. Dr. N. J. POLAK, J. E. SPINOSA CATTELA, Dr. A. STERNHEIM --------

SECRETARIS DER REDACTIE - C. VERWEY UITGEVER. J. M U U SSES
TESSELSCHADESTR. 15 - AMSTERDAM, TEL. 82444 TELEFOON 77
DE COPIE VAN INGEZONDEN BIJDRAGEN WORDT NIET TERUGGE­
GEVEN. - NADRUK IS GEOORLOOFD. ZOO DE BRON WORDT GE­
NOEMD. - BOEKEN TER RECENSIE EN ALLE ANDERE STUKKEN
VOOR DE REDACTIE ZEN DE MEN AAN DEN SECRETARIS. ----------

INHOUD
Naar aanleiding van een proeischrift.....................................Blz. 161
door H. R. Reder
Internationale discussieconferentie voor budgetcontröle „
165
door Mevrouw M. G. Mey—Koning (wordt vervolgd)
Repertorium van tijdschriftliteratuur op het gebied van
Accountancy en bedrijfshuishoudkunde.................................„
170
Boeken-repertorium........................................................................... „
173
Afterdinnerspeech ........................................................................... „
174
door Jac. H. M.
 Inhoudsopgave van den achtsten Jaargang................................. „
175

NAAR AANLEIDING VAN EEN PROEFSCHRIFT

Op den 6en Juli 1931 werd door den heer L. II. Belle verde­
digd een proefschrift ter verkrijging van den graad van Doctor
in de Handelswetenschap aan de Nederlandsche Handels-Hoogeschool te Rotterdam. Het is getiteld:
„Grondslagen der Accountancy”
Ik zou, hoewel de inhoud van dit mij toegezonden boekje in
verschillende opzichten aanleiding kan geven tot interessante
gedachtenwisseling, niet naar het- potlood hebben gegrepen, om
er in ons blad iets over te schrijven, ware het niet, dat de daar­
in tot uitdrukking gebrachte gedachtengang en de gegeven critische beschouwingen ten aanzien van bestaande publicaties zijn
aangekondigd als uitvloeisels van een aan de Handels-IIoogeschool gevormde afzonderlijke leer; als iets nieuws ten aanzien
van de grondslagen der verantwoordelijkheid, hetwelk men als
een voortschrijding op het gebied der contröleleer zou moeten
beschouwen.
Ik weet niet, of de heer Belle gelijk heeft, wanneer hij zich
in zijn voorwoord tot Prof. Volmer wendt met de woorden: „In
het proefschrift zult Gij, evenals mijn andere leermeesters, on­
getwijfeld op colleges uitgesproken denkbeelden onderkennen ’’.
Ik weet evenmin, of zijn op verschillende plaatsen gedane beï’oep op de nieuwe „Rotterdamsche of Economisch-Rationalistische School” gegrond is en of zjjn motiveeringen te dezen op­

PURMEREND
GIRO No. 15062

VERSCHIJNT MAANDELIJKS, BEHALVE IN DE MAAND AUGUSTUS.
ABONNEMENT PER JAAR F 10.-. FRANCO PER POST F 10.24. BUITEN­
LAND F 10.60.
 MEN ABONNEERT ZICH VOOR DEN GEHEELEN
JAARGANG -------------------------------------------------------------------------------------

zichte in overeenstemming zijn met de door deze mij tot nu on­
bekende „School” gehuldigde leerstellingen. Maar wèl weet ik,
dat de tot de scherp bccritiseerde „Amsterdamsehe of Ethische
School ’’ behoorende beroepsgenooten, die in den gedachtengang
van den heer Belle in de eerste plaats zouden zjjn aangewezen
tot het zich ten nutte maken van de nieuwe leerstellingen, er
belang bij hebben te ervaren, of dit inderdaad zoo is, dan wel of
dit proefschrift moet worden beschouwd als een op zichzelf
staande uiting van een jongen man die na afloop van zijn
studie het practische leven nog moet intrekken.
Mijn bedoeling met het schrijven van dit artikel is niet een
„boekbeoordeeling” te leveren, doch opnieuw te trachten een
uitgangspunt te verkrijgen voor het scheppen van meer klaar­
heid op een gebied, dat voor ons beroep van het grootste belang
is.
Ik ben in het proefschrift niet genoemd als een der voorvech­
ters van de „Amsterdamsehe of Ethische School” ; uitsluitend
Prof. Th. Limperg, Dr. A. Sternheim en G. P. J. Hogeweg ge­
nieten deze eer. Klaarblijkelijk ben ik bij mijn tot nu toe aan­
gewende pogingen, om mij door verschillende meeningsuitingen,
zoowel schriftelijk als in vergaderingen, op te werken tot de
hierbedoelde kwaliteit, niet geslaagd. Daarom stel ik er prijs op,
vooraf te verklaren, dat ik mjj in het gezelschap der voorvech­
ters van de „Amsterdamsehe School” altijd heel behagelijk heb
gevoeld en dat ik daaraan het recht meen te mogen ontleenen,
om mij op te werpen als bestrijder van de in het proefschrift
tot uitdrukking gebrachte beginsel-leer en als verdediger van
degenen, tegen wier opvattingen de schrijver, volgens hemzelf
op gezag van vooraanstaande docenten in ons vak, scherp oppo­
neert.
 De kern van het proefschrift is de telkens op den voorgrond
geplaatste tegenstelling: „Rotterdamsche of Economisch-Rationalistische School” en „Amsterdamsehe of Ethische School”. Ik
moet dit eerst door enkele toelichtingen verduidelijken en begin
daarbij met de beide volgende citaten.
Bladzijde 18.
„Economische wetten bepalen dus de hoeveelheid arbeid,
„welke de accountant in de onderneming te verrichten heeft.
„De z.g. Nut- en Offer theorie, welke ten aanzien van den ac-

162

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE

countantsarbeid voorgestaan wordt door die richting in de ac­ de door hemzelf gekozen bewoordingen.
countancy, welke men de Rotterdamsehe School pleegt te noe- a. De hoeveelheid aiheid, de offers, die worden gebracht ter
„men en waarvan prof. Dr. Volmer, prof. Dr. N. Polak, Dijker bereiking van het nut, hetwelk men met het onderzoek beoogt,
„en Blazer de leiders zijn, staat dus op den bodem der econo- wordt niet blootweg bepaald door vaktechnische eischen, welke
„mische theorie, waar zij doceert, dat het offer aan accountants- aan den arbeid van den accountant worden gesteld. Deze maken
„arbeid steeds moet kunnen opwegen tegen het nut, zoo die slechts één der factoren uit, welke tezamen normgevend zijn
„arbeid economisch gerechtvaardigd wil zijn.
voor den omvang van den arbeid; dit quantitatief probleem is
„Daarnaast spreekt men van de Amsterdamsche School; prof. zonder een erkenning van de economische wetten, welke ook
„Limperg, Hogeweg, Dr. Sternheim e.a. rekent men tot de voor­ den accountantsarbeid beheerschen, niet oplosbaar.
plannen er van”.
b. H'et gaat voor den accountant niet om de „menscheljjkerwijs”
bereikbare zekerheid, doch om de zekerheid, welke econo­
Bladzijde 20.
 misch bereikbaar is. Wat men in het maatschappelijk verkeer
„De bepaling van de taak des accountants en de begrenzing noodig heeft, is de „normale” zekerheid, of zoo men wil de
„van den ömvang van zijn arbeid wordt in de vakliteratuur be­ 100 % zekerheid, welke onder de geldende omstandigheden, d.i.
schouwd in verband met de verantwoordelijkheid van den ac­ binnen de sfeer der economische wetmatigheid, bereikbaar is.
countant.
e. De „missing link” in Limperg’s constructie wordt aange­
„Bij deze beschouwing nu wordt door de Rotterdamsche duid door de volgende zinsnede in zijn congres-referaat:
„School het accent gelegd op den economiscben kant van de „Het is dus ook niet mogelijk, in concrete vast te stellen,
,,accountantsfunctie, terwijl de Amsterdamsche richting den na- „welke de omvang van de verantwoordelijkheid van den ac­
„druk pleegt te leggen op het ethisch moment. Maar er is nog countant in verband met zijn verklaring op dit oogenblik is. ’’
„meer; het verschil ligt niet slechts in het accent, doch in het Gekomen in het stadium van het betoog, waarin hij (Limperg)
„kiezen van het uitgangspunt en de samenstelling van de cau- den omvang van de verantwoordelijkheid begrijpelijk moet
„saliteitsketen. De Rotterdamsche School gaat uit van de taak maken en aan Se norm der verantwoordelijkheid inhoud moet
„des accountants en leidt daaruit de verantwoordelijkheid af, geven, spreekt hij het non-possumus uit.
 „onder uitdrukkelijke erkenning van de onderworpenheid van Hij ontvlucht die noodzaak door een ongemotiveerde ontken­
„den arbeid van den accountant aan economische wetten. De ning van de mogelijkheid, om in concrete de verantwoordelijk­
„Amsterdamsche School neemt in haar theoretische bespiege­ heid van den accountant te bepalen. En daarmede is in onze
lingen tot uitgangspunt: de verantwoordelijkheid van den ac­ (Belle’'s) oogen de intrinsieke waarde van de z.g. „leer van het
countant en/of het aanverwante begrip „opgewekt vertrou- opgewekte vertrouwen” gemeten.
„wen” en zij tracht in aansluiting daarop tot een omschrijving d. Onbeantwoord is gebleven de vraag, waardoor het ver­
„van de taak en tot een bepaling van den omvang van den ac- trouwen wordt bepaald, hetwelk den omvang van de accoun­
tants-verantwoordelijkheid zou bepalen.
„countantsarbeid te geraken.
 „Waar zij aan het begrip verantwoordelijkheid zulk een pri- De lust is groot, om enkele zinsneden aan te halen, waaruit
„maire plaats toewijst in den bouw van haar controleleer zou voorts blijkt, hoe beklagenswaardig men in de „Rotterdamsche
„men mogen verwachten, dat zij aan dit ethische begrip de noo- School” eigenlijk de aan ethiek lijdende Amsterdammers vindt
„dige filosofische fundeering had gegeven. Deze is harerzijds en hoe „weltfremd” de door hen aangehangen leer is. Ik moet
„echter nog niet gegeven. Dit zal naar het ons voorkomt de oor- het echter bij de hierboven gegeven toelichtingen^ welke voor
„zaak zijn van haar dwalingen op dit kardinale punt. De ver- een juist begrip van de later volgende uiteenzetting mijnerzijds
„antwoordelijkheid van den accountant wordt door haar te ab- noodig zijn, laten. Vooraf echter nog enkele mededeelingen om­
„soluut gezien; zij miskent het feit, dat een begrip, hetwelk in trent hetgeen het proefschrift, tegenover kritiek, brengt aan
„het domein der ethiek in absoluten zin denkbaar is, in de rea­ aanduiding en verklaring van de beginselen der „Rotterdamsche
liteit van het maatschappelijk leven relatief genomen dient te School. ’’
„worden. ”
Eigenlijk moest ik zeggen „omtrent hetgeen het proefschrift
In deze beide citaten is omvat het stramien, waarop in het niet brengt”. Ontdoet men n.1. het principieele betoog van den
proefschrift verder geborduurd wordt. Zich hieraan houdende schrijver van de algemeenheden, die hij ten aanzien van de „Rot­
tracht de schrijver, zich beroepende op filosofen van grooten terdamsche School ’’ te berde brengt, en zoekt men naar de logi­
naam, in de eerste plaats den lezer duidelijk te maken, welke sche consekwenties van de leerstellingen dier school ten opzichte
de filosofische grondslagen voor de verantwoordelijkheid zijn, van den omvang der accountants-werkzaamheden, dan kan men
en hem het bewijs te leveren, dat de mensch en dus ook de ac­ een gevoel van teleurstelling niet onderdrukken. Feitelijk is dit
countant gedwongen is economisch te handelen en zich te hou­ principieele betoog (derhalve niet de in een dergelijk proef­
den aan de wetmatigheid, welke in het economisch leven schrift uiteraard onvermijdelijke reeks van opmerkingen, die het
heerscht. Daarop aansluitende geeft hij zijn „Critiek op be­ beginsel niet rechtstreeks raken en waarin ik veel lezenswaar­
staande opvattingen”, die in wezen niet anders bevat dan een digs heb aangetroffen) niet anders dan een kritiek op het be­
critiek op het referaat, hetwelk door Prof.  geven; ik kom hierop elders in dit stuk nader terug.
Ik mag, aangezien het niet doenlijk en ook niet noodig is, Alleen aan het einde van het proefschrift heb ik, bijna ge­
het betoog van den heer Belle hier op den voet te volgen, heel los van de veel vroeger gegeven principieele beschouwingen,
zijn bezwaren ten aanzien van de „bruikbaarheid” van het re- énkele aanduidingen gevonden omtrent hetgeen de schrijver ziet
tevaat-Limperg en van de theorie, welke daarin is uiteengezet, als consekwenties voor de praktijk van het vak. Wat daar echter
als volgt samenvatten, waarbij ik mij zooveel mogelijk houd aan is geschreven omtrent het steunen op interne controle en andere

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE

163

middelen, om liet beginsel der „economiseh-rationalistische” ging van de juistheid van het door Prof. Limperg gepropageer­
school tot zijn recht te doen komen, is een aaneenschakeling van de beginsel.
klanken uit het verleden en zóódanig een herhaling van hetgeen Er zou tusschen de beide „Scholen” verschil zijn in uitgangs­
telkens weer door talrijke'anderen dan de in het proefschrift punt, in samenstelling van de causaliteitsketen ; een verschil,
genoemde leiders der „Rotterdamsche School” is verkondigd, dat uitgedrukt kan worden in de tegenstelling in volgorde:
dat ik mij met verbazing heb afgevraagd, waarin dan toch wel taak-verantwoordelijkheid (Rotterdam) en vertrouwen-verant„het nieuwe” bestaat, dat, wederom volgens den heer Belle, woordelijkheid-taak (Amsterdam). Is dit in het betoog van den
Prof. Volmer zou hebben gebracht en waarop de nieuwe school heer Belle in wezen iets anders dan een woordenspel?
Mij lijkt, van wet enschap pelijk-econom isch standpunt gezien,
gegrondvest zou zijn:
Ik zal hierop straks nader terugkomen; eerst echter het de leer van het opgewekte vertrouwen veel beter gefundeerd dan
die van de „Rotterdamsche School”, die het zwaartepunt feite­
critische deel.
 lijk geheel legt in de vermindering van de kosten der controle,
Voorop moet ik stellen, dat de heer Belle zich bij zijn hier­ zonder den grondslag voor den accountantsarbeid scherp en
boven sul) e weergegeven bezwaar tegen het referaat-Limperg duidelijk aan te geven. Men kan het „nut” van de contrôle in
heeft schuldig gemaakt aan een ganschelijk foutieve interpre­ den hier bedoelden dieperen zin niet beter benaderen dan door
tatie der daar aangehaalde zinsnede. Ik kan den schrijver van zich rekenschap te geven van de behoefte, die in het maatschap­
het proefschrift geruststellen; de aanhangers van de „ethische pelijk economisch verkeer aan de den accountant toebedeelde
school” hebben omtrent den omvang der verantwoordelijkheid vertrouwensfunctie bestaat. Zooals men dit, ongetwijfeld zonder
van den accountant positieve opvattingen, omdat zij niet in ge­ protest van de zijde der „Rotterdamsche School”, ook doet ten
breke zijn gebleven, het thans in Nederland bestaande vertrou­ aanzien van de functie van de trustee of van den notaris. Er­
wen in accountants-verklaringen te meten. Men moet echter be­ kent men dit, dan moet men ook toegeven, dat slechts uit het
denken, dat het referaat-Limperg werd geschreven ten behoeve wezen van deze in het maatschappelijk verkeer logisch gegroeide
van een vergadering, waarin accountants aanwezig waren uit behoefte de aard van de vertrouwensfunctie is af te leiden,
een groot aantal landen der wereld; landen, waarin het ontwik­ evenals uit deze functie de taak van den accountant, zijn ver­
kelingsstadium van het beroep onderling groote verschillen ver­ antwoordelijkheid en de omvang van zijn arbeid.
 toont, omdat het tijdsverloop ten aanzien van deze ontwikkeling Ik heb het altijd als een groot voordeel van het referaaten de economische omstandigheden, waaronder zij plaats vindt, Limperg beschouwd, dat het de discussies over de verantwoor­
eveneens sterk verschillen. Prof. Limperg heeft hierop in zijn delijkheid en den omvang van den arbeid door een logisch
referaat uitdrukkelijk gewezen en deed naar mijn inzicht ver­ opgebouwde redeneering verplaatst naar een ander ter­
standig, zijn beschouwingen te beperken tot de grondslagen der rein dan dat, waarop zij daarvóór werden gehouden. Niet van
verantwoordelijkheid en deze niet uit te strekken over den om­ onszelf uit kunnen wij onze verantwoordelijkheid bepalen. Nu
vang daarvan op een bepaald tijdstip in een bepaald land: het niet meer, omdat met jarenlangen noesten arbeid aan het vak
vorm en inhoud zijn gegeven en in het maatschappelijk verkeer
onze.
Van het uitspreken van een non-possumus is dan ook geen een mate van vertrouwen in onze verklaringen is ontstaan,
sprake; wèl van een door de omstandigheden geboden zelfbe­ waaromtrent men theoretisch wel kan discussi eeren, doch die in
perking. Trouwens, mag de heer Belle, mogen zijn leermeesters, werkelijkheid veel meer bepaald is dan men vaak wil doen gewaarop hij zich beroept, aannemen, dat een zoowel in de prak­ looven.
tijk als in den theoretischen opbouw van het aecountants- Wel degelijk is dit vertrouwen en zijn dus ook de consekwenberoep zóó ervaren man als Prof. Limperg zich zonder meer ties er van voor de practische beroeps-uitoefening te meten.
 zou schuldig maken aan het propageeren van een grondslag voor Ik zelf heb, na het verschijnen van het veïevaat-Limperg,
de verantwoordelijkheid, waarvan hij de gevolgen voor de be- enkele malen getracht, den omvang van het thans bestaande
roepsgenooten in het eigen land niet overziet? Eerlijk gezegd, publieke vertrouwen aan de hand van voorbeelden te demonbegrijp ik niet, dat de schrijver van het proefschrift, resp. de­ streeren. Schriftelijk in de beide door mij ten behoeve van de
genen, op wier gezag hij beweert te schrijven, niet tot nadenken ..Vereeniging voor Verzekeringswetenschap ” uitgebrachte refe­
gestemd zijn door de enormiteit van deze beschuldiging en niet raten ; mondeling in verschillende bijeenkomsten van vakgenoobij den samensteller van het veroordeelde referaat te rade zijn ten, welke aan gedachtenwisseling over dit onderwerp waren
gegaan, alvorens op de veronderstelling van een non-possumus gewijd. Ik ben ook gaarne bereid, deze gedachtenwisseling in
ons blad of elders weer op te nemen, evenals ik mij er van over­
hun verder oordeel te bouwen.
Ik meen met Prof. Limperg, dat het jarenlange streven van tuigd houd, dat Prof. Limperg bereid is, om de beweerde „misde talrijke beroepsgenooten, die aan den practischen en den sing-link” in zijn betoog zoo noodig aan te vullen.
 theoretischen opbouw van het vak hebben gearbeid, beloond is Dit neemt intusschen niet weg, dat ik het blijf betreuren, in
in dien zin, dat zich in ons land wel degelijk een thans oni- het proefschrift van den heer Belle een interpretatie van eens
grensbaar vertrouwen heeft gevormd in de accountants-verkla- anders meening te hebben aangetroffen, die hij bij eenig na­
ring; en ik ben het met hem eens, dat dit gaandeweg tot logisch denken zelf had moeten verwerpen ; aan een zoodanige „naïvi­
begrip gegroeide vertrouwen geleidelijk de plaats, die de teit” had de samensteller van oen dergelijk proefschrift, het­
accountant in het maatschappelijk leven inneemt en daardoor welk na jarenlange studie op wetenschappelijke basis blijkbaar
ook den omvang van zijn taak en van zijn verantwoordelijkheid in overleg met de leiders bij deze studie is geschrevu, zich m.i.
is gaan bepalen. Zonder storing is dit niet gegaan; de heer niet mogen schuldig maken.
Belle zelf heeft daaromtrent in zijn proefschrift lezenswaardige
opmerkingen gemaakt. Maar ook heeft de heer Belle in zijn Thans de omvang van den accountantsarbeid en de rol, welke
eerste hoofdstukken op verdienstelijke wijze betoogd, op welke door de ..Amsterdamsche School” bij de bepaling daarvan aan
plaats de contröleerende accountant thans in de maatschappij do ..ethiek” zou zijn toebedacht, mot veronachtzaming van de
is aangeland en welke grondslagen daaruit af te leiden zijn voor realiteit van het maatschappelijk leven.
 de bepaling van den omvang van zijn verantwoordelijkheid; in Tk mag wel zeggen, dat een beetje meer ethiek in de over­
wezen vormen zijn desbetreffende beschouwingen een bevesti­ wegingen van verschillende accountants bij de vaststelling van

164

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE

hun werkprogram in de praktijk naar mijn smaak zeker niet dat door het geheele betoog heen de interne controle en de
ongewenscht zou zijn; n ’en déplaise de groote wijsgeeren, waar­ noodzakelijkheid van het steunen daarop door den accountant
op een beroep is gedaan, om aan te toonen, dat de ethiek ons het „Leitmotiv” vormen.
accountants vreemd moet zijn, voel ik voor dit begrip toch altijd Dit vraagstuk is heelemaal niet nieuw. Reeds in mijn studie­
nog wel iets meer dan de heer Belle. Maar men heeft gelijk, tijd, die al tientallen jaren achter mij ligt, stelde men zich de
wanneer men zegt, dat het gevaarlijk is, om ethische neigingen vraag, of het voor den accountant al dan niet voldoende is, om
bot te vieren in een zoo bij uitstek practisch vak als het onze. steekproefsgewijze de „goede werking van het systeem van
En ook heeft men gelijk, wanneer men beweert, dat het econo­ interne controle na te gaan”, m.a.w. of hjj, nadat die steek­
misch beginsel door accountants moet worden hoog gehouden. proeven tot zijn tevredenheid zijn uitgevallen, verantwoord is
Eigenlijk vind ik den heer Belle ook hier weer naïef. Mij met op grond daarvan verder op de interne controle te steunen.
 dunkt, het is niet noodig, er een „Rotterdamsche School” op De „Amsterdamsche School” heeft dat, volgens den heer
na te houden, om de gewoonte ingang te doen vinden, dat ac­ Belle blijkbaar in tegenstelling met de Rotterdamsche, altijd
countants bij hun arbeid het nut daarvan doen opwegen tegen ontkent en haar streven voortdurend gericht op het ingang doen
de offers. Het geldt hier een waarheid als een koe! Het is na­ vinden van het beginsel, dat de accountant slechts op grond van
tuurlijk onmogelijk, dat de aanhangers van de „Amsterdamsche eigen waarneming, resp. op grond van waarneming door het
School”, waarvan er naar mij bekend is verschillende zijn met hem ter beschikking staande apparaat mag oordeelen. Eigen
een niet onbelangrijke praktijk, ooit iets van beteekenis in het waarneming in dien zin, dat het oordeel omtrent de vraag, of
beroep zouden hebben bereikt, indien zij deze eenvoudige waar­ een administratieve verantwoording en de daarop aansluitende
heid. ten bewijze waarvan geen zwaar economisch geschut be­ jaarrekening al dan niet juist zijn, gevormd moet worden los
hoeft te worden aangevoerd, zouden hebben veronachtzaamd. van het oordeel van in het bedrijf werkende personen; derhalve
De heer Belle ziet dit ook zelf wel in; enkele malen komt al­ op grond van een door externe contróle-maatregelen verkregen,
thans in zijn betoog de beschuldiging om den hoek kijken, dat op zichzelf staand sluitend geheel van waarnemingen. Ten on­
er „verschil is tusschen theorie en praktijk”. Blijkbaar stelt de rechte vereenzelvigt men dit beginsel met „de volledige veri­
„Rotterdamsche School” zich bij het verklaren van het wezen ficatie van de administratie in al haar onderdeelen ” ; ten on­
der „Amsterdamsche School” op het standpunt, dat deze alleen rechte neemt men aan dat de grenslijn hier slechts kan worden
maar in theorie het economisch beginsel verwaarloost. De getrokken tusschen deze volledige verificatie in alle détails en
vraag, of het niet anders zou kunnen zijn, is, indien men althans liet systeem der steekproeven ter beoordeeling van de goede
den heer Belle mag gelooven, bij haar niet opgekomen.
 werking der interne contrôle, waarvan het bestaan dan overi­
Het economisch beginsel weegt zwaar in de eontröle-leer; gens als grondslag voor de verklaring zou mogen worden aan­
eigenljjk geeft het daaraan in hoofdzaak aantrekkelijkheid. De vaard.
ontwikkeling, die dit leervak heeft genomen, dankt het aan het Ik heb meermalen pogingen gedaan, om met behulp van pracvoortdurende streven, om door het vestigen van betere begrip­ tische voorbeelden aan te toonen, dat men zonder in een geheel
pen omtrent de beteekenis van cijferverhoudingen in de bedrij­ volledige verificatie te vervallen, maar ook zonder in den zin
ven en door het aanpassen van boekhouding en statistiek aan de van de „Rotterdamsche School” , of althans van den heer Belle,
eischen, welke door deze betere begrippen zijn ontstaan, den te steunen op het oordeel van in het bedrijf werkende per­
aeeountantsarbeid doeltreffender te doen zijn, zonder dat de sonen, zich telkens over bepaalde periodes een geheel zelfstandig
kosten er van in een ongunstigere verhouding komen te staan oordeel kan vormen; ik mag in dit opzicht verwijzen naar de
tot het nut. Wat dit betreft, is de „Amsterdamsche School” indertijd door mij gegeven inleiding voor een der studiezeker niet in gebreke gebleven. En er moet derhalve bij vergaderingen van het N. I. v. A. Ook anderen hebben gepoogd
den heer Belle een misverstand bestaan, waar hij aanneemt, dat ditzelfde te bereiken ; in dit blad komen uiteenzettingen voor
de hier bedoelde overwegingen den aanhangers dier school, al­ van Mey en Hartog, die beiden hebben aangetoond, dat men in
thans in theorie, vreemd zouden zijn.
 de zoogenaamde totaal-contróle een doeltreffend middel kan
Ik moet er, alvorens ik hier verder op inga, even de aandacht vinden tot belangrijk rationeeler arbeiden dan bij volledige
op vestigen, dat de schrijver van het proefschrift daar, waar hij detailcontrole, ook zonder dat men in wezen zijn zelfstandigheid
met voorbeelden het absurde van de consekwenties der leerstellin­ ten opzichte van de „internen” in het bedrijf prijsgeeft.
gen van de „Ethische School” tracht aan te toonen, grijpt naar Trouwens, ook een der door den heer Belle genoemde leiders
citaten uit het bekende boek van Dr. Sternheim. Persoonlijk der „Rotterdamsche School”, de heer Blazer, heeft zich open­
ben ik het met de in dit boek verkondigde en door voorbeelden lijk op een ander principieel standpunt gesteld dan hij ; van
nader toegelichte opvattingen in meerdere opzichten nimmer het door den heer Belle geprezen verouderde stelsel van steunen
eens geweest; men kan de noodzakelijkheid van grondigheid in op de interne contrôle is in de op 28 November 1929 door den
den aeeountantsarbeid en van een hoog opgevoerden verant­ heer Blazer gegeven „Openbare Les” gelukkig niets te bespeu­
woordelijkheidszin zeker beter en met minder gevaar voor be­ ren geweest.
schuldiging van overdrijving betoogen dan in dit boek is ge­ Mij dunkt, dit vraagstuk is heel wat verder gebracht dan de
schied. Ik kan begrijpen, dat daardoor misverstand is ontstaan uiteenzetting van den heer Belle feitelijk tot zijn eigen schade
en dat men zich verkeerde voorstellingen is gaan maken van de en tot die van de „School”, waarop hij zich beroept doet ver­
opvattingen dergenen, die met Dr. Sternheim•worden vereenigd moeden. Het is waarlijk niet noodig, om de mogelijkheid van
in het begrip „Amsterdamsche School”.
 rationeelen aeeountantsarbeid te demonstreeren door een tel­
Dit neemt echter niet weg, dat er een onmiskenbare tegen­ kens herhaald beroep op de interne controle, die ter wille van
stelling bestaat tusschen de volgelingen van Prof. Limperg c.s. het economisch beginsel niet herhaald mag worden. Zij behoeft
eenerzijds en de door den heer Belle naar voren geschoven niet. hei’haald te worden, mits men een open oog heeft voor de
groep anderszijds. Deze tegenstelling komt duidelijk tot uit­ mogelijkheden, die door een steeds beter ontwikkelde eontröledrukking in het laatste gedeelte van het proefschrift, hetwelk leer aan de hand worden gedaan.
 den titel draagt „De Accountantscontrole” en waarin, zooals Wanneer men, zooals blijkbaar in de „Rotterdamsche School”
ik elders reeds opmerkte, het economisch beginsel opduikt in geschiedt, den nadruk legt op het begrip „herhaling” bij het
een vorm, die aan lang vervlogen dagen doet terugdenken, om­ verklaren van den aeeountantsarbeid, maakt men feitelijk een

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUTSHOUDKUNDE

165

ernstige gedachten-fout. Men stelt zich daarbij in wezen op bekende filosofen breed opgezet betoog een beteekenis toe te
het standpunt, dat de bedrijfsleider gedekt zou zijn door het kennen, die een zoo reëel denkend mensch als prof. Limperg er
bestaan van interne controle in den hierbedoelden zin. Dit kan onmogelijk aan kan hebben toegekend? Welk nut heeft het, om
niet juist zijn. Los van de beteekenis van den accountants- de eenvoudige stelling: „de vaktechnische eischen bepalen den
arbeid als grondslag voor zijn verklaring, heeft deze arbeid ook omvang van het onderzoek” te bestrijden met een vele blad­
beteekenis als voorziening in een behoefte van de interne orga­ zijden beslaande uiteenzetting omtrent de noodzakelijkheid van
nisatie. indien de accountant, daartoe alleen al door zijn in economischen accountantsarbeid, welke door geen mensch met
het maatschappelijk verkeer vereischte functie als zelfstandig zin voor realiteit zal worden ontkend?
controleur gedwongen, zich rekenschap geeft van de goede wer­ Mij is dit volstrekt onduidelijk. En ik kan dan ook in gansck
king der interne controle, verricht hij tevens arbeid, die anders het proefschrift niets ontdekken, wat de slotsom zou wettigen,
door „internen” zou moeten worden verricht, omdat de organi­ dat hier iets nieuws is gebracht; iets, waardoor de hooggestemde
satie zonder een het geheel beheersChende eindcontrole van alle uitspraak, als zou er onder de leiding van Prof. Volmer e.a.
 onderdeden een ernstige leemte zou vertoonen. In plaats van een leer gegroeid zijn, die ons beroep in een verder stadium kan
een herhaling te zijn kan de externe accountantscontrole in­ brengen, te motiveeren zou zijn.
H. R. REDER
tegendeel in talrijke gevallen, gezien als maatregel in de interne
organisatie, het karakter dragen van „vervanging” en daardoor
in wezen besparend werken.
DISCUSSIE CONFERENTIE VOOR
Heeft men zich in de volgens den heer Belle bestaande „Rot- INTERNATIONALE
BUDGETCONTROLE
terdamsche School” wel rekenschap gegeven van het gevaar,
hetwelk verbonden is aan liet in dezen vorm propageeren der
zoogenaamde „Nut- en Offertheorie” ? Dit gevaar is verre van Aansluiting op voorafgaande behandeling.
denkbeeldig, omdat men, zoodra de noodzakelijkheid van zelf­
standig oordeelen door den accountant in beginsel wordt los­ In het November-nummer van den vorigen jaargang gaf ik, als
gelaten, de deur open laat of weer open doet voor principieel eerste deel van een verslag omtrent deze conferentie, een over­
gesanctionneerde willekeur. Ik heb nooit kunnen begrijpen, hoe zicht van de deelneming en een korte uiteenzetting omtrent het
een dergelijk beginsel innerlijke bevrediging kan schenken aan wezen der budgeteontröle. De beteekenis der budgetcontröle
degenen, die het als grondslag zouden moeten nemen voor hun ligt daarin, dat voor het geheele bedrijfsbeheer, in al zijn afdeclingen, budgets worden op gemaakt, waarin de verwachtin­
arbeid.
 Ik weet wel, dat de praktijk tot nu toe niet feilloos is geweest. gen en plannen voor de naaste toekomst zijn vastgelegd. Hoewel
Maar ik heb dat nooit zoo zwaar ingezien en behoor dan ook elke afdeelingschef zijn eigen plannen en calculaties maakt,
niet tot de beroepsgenooten, die hier spreken van het kweeken heeft toch ten directiekantore een samenvoeging en uniformeevan karakterloosheid door het propageeren van een beginsel ring van al deze plannen plaats („the coördination” ) ; de op­
van grondigheid, hetwelk in de praktijk niet doorvoerbaar zou bouw van het budget, aansluitende aan de organisatie van het
zijn. Ik meen integendeel, dat de ontwikkelingsgang van ons bedrijf, maakt het gemakkelijk, de informatiën, zoowel voor
beroep in dit opzicht tot tevredenheid mag stemmen, omdat er centrale leiding, als voor afdeelingsleiding, te beperken en
in ons land een onmiskenbare, vrijwel ononderbroken evolutie is schept tevens de basis om elk dier leiders verantwoordelijk te
in de richting van den geheel zelfstandigen controleur, die stellen voor de naleving van de generale plannen. Wijziging in
noch om theoretische noch om practische redenen uit den weg plannen en wijziging in exogene omstandigheden, die bedrijfsbehoeft te gaan voor de in de bedrijven reeds toegepaste interne uitkomsten, verkoopcijfers, enz. zullen beïnvloeden, geven aan­
controle. En dit zal beter worden, naarmate men de studeeren­ leiding tot modificatie van het budget, zoodat dit steeds als
den, de a.s. vervangers van de thans in de methode van werken norm kan worden gebruikt. Voor een en ander is uiteraard
nog overheerschende, in de onvermijdelijke bezwaren eener snelle noodig dat budget en boekhouding in rubriceering en opbouw
ontwikkeling gevangen ouderen, doordringt van de m.i. onom- samenvallen.
 stootelijke waarheid, dat ons beroep in dezen zijn beteekenis Al naar gelang van het doel der begrooting kan men den
ontleent aan deze volkomen zelfstandigheid. Mede uit een oog­ termijn laten varieeren en, bijv. voor den algemeenen bedrgfspunt van noodzakelijk evenwicht tusschen nut en offers. Want gang jaarbegrootingen hebben, met indeeling der cijfers van
ook de verkleining van het nut tot een zoodanigen omvang, dat maand tot maand (seizoeninvloeden) of meerjarige begrootingerechtvaardigde twijfel kan worden geopperd aan de econo­ • gen bijv. voor begrooting der kapitaalsuitgaven.
mische gegrondheid van het accountantsberoep, heeft heel Het budget bestaat uit een aantal deelbegrootingen: verkoopbudget, productiebudget, inkoopbudget, benevens verkoop­
groote bezwaren.
kostenbudget, productiekostenbudget, enz. Het geheel wordt
Ik hoop, dat dit artikel er toe moge bijdragen, dat de ver­ samengevat in het finaneieringsbudget, dat het geheele verloop
schillen tusschen de „Amsterdamsche ” en de „Rotterdamsche” der kapitaalbehoeften aangeeft. De jaarbegrooting loopt uit in
school, tusschen de „Ethische” en de „Economisch Rationalis­ een waarschijnlijke resultatenrekening.
tische” school, of hoe men deze begrippen verder nog met De budgetcontröle dient als middel ter verhooging van effi­
alarmeerende namen moge aanduiden, zich zullen uitwisschen. ciency (afwijking der kosten van den norm, blijven van den
De mogelijkheid daartoe groeit, naarmate men zich de moeite verkoop beneden verwachting); als basis voor personeelsbeoorwil getroosten, om behoorlijk te onderscheiden en afstand doet deeling (het slagen om de geprojecteerde cijfers te halen); als
van de geleidelijk gegroeide gewoonte, om in wezen eenvoudige middel om de resultaten op den voet te volgen (maandrapport
dingen onder het mom van wetenschappelijkheid een anderen resultaten met vermelding afwijking van projectie en gevolgen
daarvan voor volgende maanden); middel tot economische fi­
vorm te geven dan zij inderdaad hebben.
 In dit verband mag ik nog even terugkomen op de elders nanciering (overzicht verloop kapitaalbehoefte); middel tot
sub a. en b. genoemde bezwaren van den heer Belle tegen het snelle aanpassing, aan gewijzigde externe omstandigheden (conreferaat-Limperg. Wat heeft het voor zin, om aan het woord junctuurpolitiek); middel tot registreeren van de plannen der
„menschelijkerwijs” via een aan de hand van uitspraken van bedrijfsleiding en het volgen van de effecten daarvan. (Elk plan.
