Boekbespreking
♦

Boekbespreking
J. F. A. Spangenberg

Economies of atmosphere. The joint
impact of scale, scope and atmosphe­
re on scientific performance in clinical
medicine and economies
Assen/Maastricht: Van Gorcum, 1989,
248 pp.
Prijs: ƒ 48,Onlangs bracht minister Ritzen een no­
titie1 uit waarin hij bepleitte dat er aan
de Nederlandse universiteiten onder­
zoekscholen moeten komen waarin het
beste onderzoek bijeen wordt gebracht
en gekoppeld aan onderzoekersoplei­
dingen. Een van de argumenten voor
deze aparte organisatievorm is de sti­
mulerende ambiance die er van uitgaat.
’De kwaliteit van de begeleiders, de in­
ternationale oriëntatie, en dergelijke
scheppen voorwaarden voor een intel­
lectueel stimulerend klimaat’, schrijft
de minister.
Japanse fabrikanten produceren pro­
dukten van betere kwaliteit tegen lage­
re kosten dan vergelijkbare Amerikaan­
se of Europese fabrikanten. Waarom
doen de Japanners het beter? Vele ver­
klaringen zijn daarvoor in omloop: ze
schermen hun markten af, ze vormen
kartels, werkgevers en werknemers
staan niet tegenover elkaar, maar vor­
men een osmotisch verband. Maar er is
meer. Dat meer is met name de cultuur
die zich kenmerkt door een grote toe­
wijding en loyaliteit aan het bedrijf waar
men werkt en aan bestaande instituties
in het algemeen.
 Dit zijn twee voorbeelden die laten zien
dat ambiance, klimaat, bedrijfscultuur,
en dergelijke zijn op te vatten als een
produktiefactor. De gedachte dat de
produktiviteit van organisaties medebepaald wordt door ’economies of at­
mosphere’ (cultuureffecten) is voor het
eerst stelselmatig uitgewerkt door Oli­
ver Williamson2 in 1973. Sindsdien is
over de betekenis van cultuurverschil­
len voor de economische performance
van landen baanbrekend onderzoek
gedaan door Geert Hofstede. Hofste­

sep tem b er 1990

MAB

de, van huis uit cultureel antropoloog,
en Hein Schreuder, leerstoelhouder or­
ganisatie, waren de promotoren van
John Spangenberg die op 21 septem­
ber 1989 aan de Rijksuniversiteit Lim­
burg promoveerde op ’Economies of
atmosphere. The joint impact of scale,
scope and atmosphere on scientific
performance in clinical medicine and
economies.’ Van het proefschrift is in­
middels een commerciële editie uitge­
bracht, voorzien van een kort voor­
woord van Hofstede.
Het boek bestaat uit drie delen. In het
eerste deel (hoofdstukken 1 t/m 3)
wordt onderzocht of er een economi­
sche rationale bestaat voor de samen­
hang tussen cultuur en bedrijfsecono­
mische prestaties. In deel II (hoofdstuk­
ken 4 en 5) wordt de vraag behandeld
hoe je één en ander empirisch zou kun­
nen vaststellen. In het derde deel
(hoofdstukken 6 t/m 9) worden de re­
sultaten van het empirisch onderzoek
gepresenteerd en wordt afgesloten
met conclusies. Naast de literatuurlijst
bevat het boek nog twee appendices:
een lijst van een aantal geïnterviewde
personen in onderzoeksland en de vra­
genlijst die de basis vormde van het
empirisch gedeelte. Deze vragenlijst is
in het Nederlands.
 ’Rational choice’ is het (neo-klassieke)
paradigma waar economen zich door­
gaans op baseren. Maar de praktijk van
alle dag vloekt met de theorie. Er vindt
niet iedere keer een nauwkeurige kosten-baten-afweging plaats; veel beslis­
singen zijn het resultaat van gewoon­
tes, routine, vuistregels, intuïtie, enzo­
voort. Deels weerspiegelt die geaggre­
geerde informatie uit het verleden en
kan er op een meta-niveau toch van ra­
tionele besluitvorming worden gespro­
ken (wanneer we rekening houden met
informatiekosten). Maar daarnaast fun­
geren gezamenlijk gedeelde waarden
als informatiesysteem in een bedrijf,
land, clan, of welke organisatorische
eenheid dan ook. Spangenberg stelt
zich in zijn studie de vraag of dergelijke
cultuureffecten (de Nederlandse verta­
ling die hij hanteert voor economies of
atmosphere) ook binnen het rationele
gedragsparadigma kunnen vallen. Dat

O rgan isatie

is de efficiënte-cultuur-hypothese. Hij
onderkent daarbij dat de slinger twee
kanten uit kan slaan. Cultuureffecten
kunnen ook schadelijk zijn voor een or­
ganisatie. Ze kunnen bijvoorbeeld lei­
den tot inertie of kortzichtigheid (’myo­
pia’). Naast cultuureffecten onder­
scheidt Spangenberg schaaleffecten
en assortimentseffecten (economies of
scope; de potentie om tegen dezelfde
kosten een groter assortiment aan pro­
dukten voort te brengen en daarmee de
markt beter te bedienen). In een verge­
lijking van vergelijkbare produktie-eenheden zal moeten worden vastgesteld
waarom de één produktiever is dan de
ander en in welke mate dat aan deze
drie effecten kan worden toegerekend.
 Alvorens aan die empirie toe te komen,
krijgen de lezers in het eerste deel een
tour d ’horizon langs de moderne orga­
nisatietheorie.3 Aan de hand daarvan
wordt in hoofdstuk 1 (p. 21) cultuuref­
fecten gedefinieerd als’.... the joint po­
sitive impact of a distinct set of values,
more or less tacit knowledge (codes
and information) and competences on
the technical efficiency of a unit. Tech­
nical efficiency is indicated by production/transaction cost minimization or
performance maximization (for given
inputs).’ Cultuureffecten kunnen zowel
de gedaante hebben van een publiek
goed (voor een land of een bedrijfstak)
als van een privaat goed (voor een or­
ganisatie). Hoofdstuk 2 geeft een over­
zicht van hetgeen de literatuur te
bieden heeft over 'extemal economies
of atmosphere’. Hoofdstuk 3 behandelt
de ’internal economies of atmosphere.’
Omdat de auteur vooronderstelt dat
cultuureffecten met name van invloed
zijn op de transactiekosten (en niet zo­
zeer op de produktiekosten) wordt in
dit laatste hoofdstuk uitgebreid inge­
gaan op de leerstukken transactiekos­
teneconomie en agency theorie. Om te
voorkomen dat agenten ('agents’) de
kantjes eraf lopen (’shirking’), maar
handelen in de geest van hun princi­
paal, zijn hoop en vertrouwen (’trust
and confidence’), teamgeest en loyali­
teit belangrijke factoren in de verhou­
ding agent-principaal, zo leert de agen­
cy theorie. In deze verhouding spelen
'economies of atmosphere’ zich af.
 393

MAB

In het tweede deel ('design and measu­
rement’) wordt de brug geslagen tus­
sen theorie en empirie. Hoe en waar ga
je nu het containerbegrip 'cultuur' me­
ten? Daartoe sluit Spangenberg in
hoofdstuk 4 ('foundations in organizati­
onal Science’) aan bij Ouchi’s typologie
van organisatievormen in markten, bu­
reaucratieën en clans.4 De clan is het
meest kleinschalige en informele type,
sterk trekkend op onderlinge arrange­
menten, sociale controle, professione­
le waarden, charismatisch leiderschap
en altruïstisch gedrag. In dit organisatietype mag je positieve cultuureffecten
het eerst verwachten. Om deze reden
heeft Spangenberg zijn empirisch on­
derzoek toegespitst op clan-achtige
organisaties als universitaire vakgroe­
pen. Terecht spreekt hij van ’clanachti­
ge organisaties’ en onderkent hij dat
het geen echte clans zijn, maar onder­
delen van een multi-niveau-systeem. 5
Universitaire vakgroepen hebben naast
clan-achtige kenmerken ook trekken
van het bureaucratische organisatietype.
Om cultuureffecten te kunnen meten,
maakt Spangenberg gebruik van het
door zijn promotor Hofstede ontwikkel­
de instrumentarium, te weten het Value
Survey Module en het Organizational
Culture Module. Dit leidt tot uitgebreide
vragenlijsten, die antwoord moeten ge­
ven op de in hoofdstuk 5 (university re­
search management), p. 104, geformu­
leerde centrale onderzoekvraag ’...
which factors faciliate (incentives) or in­
hibit (constraints) academie research
performance, and to what degree?’ Be­
halve vragen die betrekking hebben op
schaal, assortiment en cultuur, zijn er
ook vragen opgenomen, die betrekking
hebben op leeftijd en onderzoekervaring, de kwaliteit van het management,
de motivatie van onderzoekers, en de
communicatienetwerken die ze onder­
houden. In totaal levert dit een lijst van
ruim twintig punten op waarop beke­
ken wordt waarin sterke en zwakke
groepen in een zelfde vakgebied zich
van elkaar onderscheiden.
 In het derde deel van het boek wordt
verslag gedaan van de twee empiri­
sche onderzoeken, die de auteur (sa­
men met anderen) gedaan heeft. In

394

hoofdstuk 6 wordt het onderzoek be­
schreven naar de wetenschappelijke
performance op het gebied van patiëntgebonden medisch onderzoek in
de Nederlandse academische zieken­
huizen (gebruik makend van eerder
door de Raad van Advies voor het We­
tenschapsbeleid verzamelde gege­
vens). De verschillende onderzoek­
groepen zijn ingedeeld in 'high perfor­
mers’ (de bovenste 50%) en 'low per­
formers’ (de onderste 50%). Op basis
van de individueel ingevulde vragenlijs­
ten wordt getracht verbanden te leggen
tussen de onderzoekprestaties en de
verklarende variabelen. Daar komt uit
dat sterke onderzoekgroepen langere
werkweken maken, veel contacten
hebben met andere onderzoekers, niet
zoveel tijd besteden aan de financieel
lucratievere patiëntenzorg (wie zich als
medicus op het onderzoek gooit, is een
altruïst, of althans een quasi-altruïst),
beter georganiseerd zijn, en makkelij­
ker aan geld en personeel kunnen ko­
men. Voor de hypothese dat een inno­
vatief onderzoekklimaat (’economies of
atmosphere’) een gunstige invloed
heeft op de prestaties, wordt echter
geen bevestiging gevonden.
Minder teleurstellend is de uitkomst
van het onderzoek naar economische
vakgroepen, waar in hoofdstuk 7 ver­
slag van wordt gedaan. Het basismate­
riaal wordt hier gevormd door de evalu­
atie die in 1985/86 is uitgevoerd door
de Verkenningscommissie Economi­
sche Wetenschappen die in opdracht
van de minister van O & W de kwaliteit
van het universitaire economisch on­
derzoek heeft onderzocht. Hier vindt
Spangenberg wel bevestiging voor de
efficiënte-cultuur-hypothese, maar de
bijdrage aan de verklaring van de mate
van onderzoekperformance is margi­
naal ten opzichte van schaaleffecten
als verklarende factor.
 Het proefschrift van Spangenberg ver­
dient waardering, in een aantal opzich­
ten. In de eerste plaats vanwege het
onderwerp. Hij is één van de eersten
die deze nieuwe loot aan de stam van
de economische theorie in Nederland
empirisch heeft onderzocht. In dit ver­
band is het interessant om te zien hoe

een nieuwe faculteit een nieuw theore­
tisch paradigma heeft weten op te pak­
ken, in de eerst plaats door het gevoer­
de aanstellingsbeleid van hoogleraren
en vervolgens door de Nachwuchs, zo­
als dit proefschrift.
Een tweede punt van waardering be­
treft de wijze van behandeling van het
onderwerp. Er wordt een helder en
eclectisch gebruik gemaakt van de mo­
derne organisatietheorie, maar ook van
andere disciplines, zoals de psycholo­
gie en de culturele antropologie. De
multidisciplinaire
achtergrond
van
Spangenberg (opgeleid als filosoof,
psycholoog en beeldend kunstenaar,
later bijgeschoold tot econoom) zal hier
niet vreemd aan zijn.
Als derde punt van waardering dient
genoemd te worden de goede balans
tussen theorie en empirie. De empirie
overheerst niet (het is geen 'van meten
tot weten’), maar hangt er ook niet bij.
De empirie wordt volgens alle regels
van de kunst beoefend (factoranalyse,
multipele regressie-analyse, vergelij­
king van de uitkomsten met de resulta­
ten van buitenlands onderzoek en de
noties van deskundigen).
Verder is dit boek in goed en vlot lezend
Engels geschreven.
Dat het boek je desondanks met een
gevoel van teleurstelling achterlaat,
valt de auteur nauwelijks te verwijten.
Het is het gevoel van ’operatie ge­
slaagd, patiënt overleden’. De theorie
is hoog te paard gezet, het concept van
cultuureffecten fraai neergelaten, maar
de empirie blijkt weerbarstig te zijn.
 Economies of atmosphere als zelfstan­
dige factor kunnen niet of nauwelijks
worden aangetoond. En dat juist in een
organisatorische setting waar je die in­
vloed wel zou verwachten. Spangen­
berg (p. 149) noemt zelf twee mogelijke
oorzaken waarom het niet lukt cultuur­
effecten hard te maken. In de eerste
plaats zou de meetlat niet kunnen klop­
pen (de vragen in de questionaire die
voor cultuureffecten staan zouden, zijn
niet de goede). In de tweede plaats zou
het kunnen zijn dat het holistische cul­
tuurconcept al in een aantal andere va­
riabelen (zoals leiderschap, motivatie)
gevangen wordt, zodat het daardoor
niet lukt het als aparte grootheid vast te
stellen.
sep tem b er 1990

♦

Spangenberg ziet echter af van een
herinterpretatie van zijn gegevens zo­
dat hem niet het verwijt kan treffen be­
zig te zijn met 'facts in search of a theo­
ry’. En mijns inziens verdient de auteur
ook op dit punt waardering.
Dr. C.A. Hazeu

Binnengekomen
boeken
Financiële verslaggeving 1990
Redactie: Coopers & Lybrand Dijker
Van Dien
Uitgever: Kluwer, Deventer
Prijs: ƒ 45,-

Financiële Instrumenten
Drs. P. J. W. Duffhues,
Drs. J. G. Groeneveld RA
en Dr. J. van der Hilst
Uitgever: Kluwer, Deventer
Prijs: ƒ 55,-

Noten
1 Minister van Onderwijs en Wetenschap­
pen, Notitie commissie onderzoekschool
(bijlage bij de beschikking houdende in­
stelling van een tijdelijke adviescommissie
'onderzoekschool’), Zoetermeer, 9 februari
1990.
2 O. E. Williamson, Some notes on the
economics o f atmosphere, discussion pa­
per 29 Fels Center of Government, Uni­
versity of Pennsylvania, Philadelphia,
1973, later uitgewerkt in Markets and hier­
archies. Analysis and antitrust implica­
tions, New York, Free Press, 1975.
3 Zie ook het overzichtsartikel van G. W.
J. Hendrikse en H. Schreuder, Economi­
sche organisatietheorieën, ESB, 1987,
biz. 810-815.
 4 W. G. Ouchi, Markets, bureaucracies
and clans, Administrative Science Quar­
terly, 1980, pp. 120-141.
5 Vgl. C. A. Hazeu, Systeem en gedrag in
het wetenschappelijk onderzoek. Een mo­
del voor toedeling van taken en verant­
woordelijkheden in een multi-niveau-systeem, toegepast op het universitaire on­
derzoek (dissertatie), Den Haag, VUGA.
6 De economische faculteit van de KUB,
die destijds als slechtste uit de bus kwam
in het overzicht van de verkenningscom­
missie heeft hieruit onder andere de con­
clusie getrokken de bestaande 27 vak­
groepen terug te brengen tot 6 (grote)
vakgroepen. Zie Hazeu, op noot 5, hoofd­
stuk 7 (Case studie 4: De economische
faculteit van de Katholieke Universiteit
Brabant. Een faculteit professionaliseert
haar bestuur en decentraliseert bevoegd­
heden naar het vakgroepniveau).
Dr. C. A. Hazeu is afgestudeerd
algemeen econoom aan de Erasmus
Universiteit Rotterdam, in 1989
gepromoveerd. Uitvoerend secretaris
NWO-stichting ECOZOEK,
momenteel tevens secretaris van de
door de minister van O&W ingestelde
Adviescommissie Onderzoekschool.
sep tem b er 1990

Waardering voor opties
L. A. Ankum en A. G. Z. Kemna
Uitgever: Academie Service,
Schoonhoven
Prijs: ƒ 29,90
Landbouw en fiscus
3e geheel herziene druk
Eindredactie Ing. G. H. J. Tuinte
Uitgever: Kluwer, Deventer
Prijs: ƒ 26,50
Kluwer Sociale Gids 1990
Mr. A. M. P. Janssen,
Drs. P. Kavelaars
en L. Opheikens
Uitgever: Kluwer, Deventer
Prijs: ƒ 55,Auditing today
4e druk
E. Woolf
Uitgever: Prentice Hall,
Hemel Hempstead, UK
Prijs: £32.95
Kleinschalig ondernemen
1990
Uitgever: EIM, Zoetermeer
Prijs: ƒ 35,Financial Analysis
Bill Rees
Uitgever: Prentice Hall,
Hemel Hempstead, UK
Prijs: £ 32.95
Financial Accounting
N. Marriot en J. Simon
Uitgever: Prentice Hall,
Hemel Hempstead, UK
Prijs: £ 30.95

395.
