Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
1475

Projectbureau IJburg, 1996c, p. 23; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 31; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 6.
1476

Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11-12, 18-19 ; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 16, 28.
1477

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 16.
 321

IJburg in woorden
INH

Door de toepassing op het Haveneiland en het Steigereiland werd “blok” uiteindelijk een van de
belangrijkste begrippen aangaande de wijze van bebouwing, vooral vanaf 1999; in ongelede vorm
kwam het zeer veel voor.1478 Daarnaast kwam uiteraard de samenstelling “bouwblok” in ruime
mate voor, en enkele keren “woonblok” en “stadsblok”.1479 Voor het Sluishuis op het Steigereiland
werd tot slot soms de term “sculpturaal blok” gebruikt.1480 Opvallend genoeg kwamen de woorden
blok en bouwblok in geen van de citaten voor in combinatie met open of halfopen (terwijl de
voorbeelduitwerkingen van bijvoorbeeld het SPvE voor het Haveneiland dit type wel toonden). Ook de
bij de Bijlmermeer gebruikte betekenis van ‘flat’ kwam overigens niet meer voor. “Gesloten bouwblok”
kwam wel voor, maar slechts drie keer.1481 Daarnaast werd in het GSP en het SP voor het HaveneilandOost de term “aaneengesloten (be)bouwen/bebouwing” gebruikt, die ook al bij Berlage voorkwam.1482
In de gevallen dat (bouw)blok zonder toevoeging voorkwam duidde het hetzij op de gesloten, fysieke
vorm in drie dimensies, hetzij op de begrenzing van het blok in het platte vlak, als privaat ‘eiland’ in
het netwerk van openbare ruimten.1483 Dat laatste sluit aan bij de toelichting in het boek van ‘Atelier
CDS’, waarin de “randen aan de straat” “formeel” werden genoemd en de blokken zelf ook “velden”:
“De velden zijn daarmee veel ruimer dan het standaard bouwblok van circa 40x60 meter. […] De
velden kunnen op allerlei manieren ingevuld worden. Met een aantal bouwblokken, één blok met
een binnenhof of -straat of een andere combinatie van bebouwing en open ruimte.”1484 Hiermee zou
op twee niveaus variatie ontstaan, “tussen de verschillende blokken” en: “In de blokken ontstaat de
variatie door de mix van het programma én de uitwerking van het blok door meerdere architecten. Op
de lange termijn is deze planvorm zeer geschikt om veranderingen op te nemen.  1479

“Bouwblok” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, 78, 85, 86, 90; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 50; Projectbureau IJburg,
1997a, pp. 14, 29, 39; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 16, Bijlage 1; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en
Kaan Architecten, 1999, pp. 5, 7, 10, 13, 18, 19, 20, 34, 44, 45, 53, 55, 60, 63, 65, 67, 68, 69, 76; Projectbureau IJburg, 2000d,
pp. 3, 16, 20, 33, 62, 68, 69; Atelier CDS, 2001, pp. 42, 46; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 2003, pp. 9, 11, 23, 24, 32, 42, 45, 47, 53, 58, 59, 60, 61, 62, 63; “woonblok” in: Projectbureau IJburg, 1998a, p. 16;
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 55, 63; Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 52; “stadsblok” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 45, 59.
1480

Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 9, 10; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 6.
1481

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 34; Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 61.
1482

Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 12, 18, 22, 26, 30, 34, 38, 42; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 11; Dienst Ruimtelijke Ordening,
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 58.
1483

Zie voor dit begrip: Heeling, Meyer, Westrik, 2002, p. 15.
1484

Atelier CDS, 2001, p. 46.
1485

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 13.
1486

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie. & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 76; De Architekten Cie., Claus en Kaan
Architecten, & Schaap en Stigter, 2000, pp. 88-89.
 322

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Haveneiland (afbeelding 5.27).1487 Het woord “solid” kwam echter alleen voor in de plantoelichtingen
van het trio, en in het ontwerp voor het oostelijke Haveneiland slechts nog als “nutssolid”; in totaal
echter te weinig om het een hoofdbegrip te noemen.1488
Een laatste woord op het vlak van de bebouwingstypen dat wel als hoofdbegrip kan worden
aangemerkt is laagbouw; een term die uiteraard raakvlakken vertoont met enkele woningtypen uit
paragraaf 5.9.1. In de complete plantoelichtingen kwam “laagbouw” veel voor; op het boek van ‘Atelier
CDS’ na stond het in alle documenten.1489 Het ontwerp voor het westelijke Haveneiland vermeldde
in de “appendix” de volgende definitie: “individueel ontsloten woningen waaronder of waarboven
geen andere woning of bedrijfsruimte wordt gesitueerd”.1490 Hiermee leek het dus synoniem te
zijn aan grondgebonden, maar het woord werd ook gebruikt voor de losse, niet-bouwbloksgewijze
bebouwing, bijvoorbeeld op de Rieteilanden en op het Steigereiland (afbeelding 5.69). In die zin
stond het tegenover “middelhoogbouw” en “hoogbouw”, termen die echter slechts twee en een keer
voorkwamen en dus zeker geen hoofdbegrippen waren.1491
Wanneer we tot slot bekijken in hoeverre de bebouwingswijzen werden behandeld in de teksten van
tijdgenoten dan valt het volgende op. Allereerst kwamen blok en bouwblok ook erg veel voor, bij alle
soorten commentatoren. Alleen bij bestuurders kwam bouwblok meer voor dan blok, mogelijk omdat
dit een concreter woord was. Het bedachte woord solid kwam slechts een enkele keer voor bij de
verschillende tijdgenoten, behalve bij voorlichters, en bij journalisten alleen in de uitleggende vorm
solidgebouw. Laagbouw werd hooguit regelmatig gebruikt door bestuurders.1492
In de woordenboeken kenden de woorden blok en bouwblok geen ontwikkeling sinds de jaren zestig
(het laatste ontbrak en ontbreekt nog steeds in Koenen).1493 Het voor de gelegenheid bedachte woord
solid stond uiteraard in geen enkel woordenboek. Laagbouw werd door alle woordenboeken vermeld,
zonder betekenisontwikkeling, behalve dan dat er in de Koenen uit 1966 nog “naar het Duits”
bijstond.1494
Zoals we in paragraaf 5.9.1 al zagen, werd de laagbouw uiteindelijk conform de vroege plannen
gerealiseerd op de Rieteilanden en grote delen van het Steigereiland (afbeelding 5.69 en 5.70).
 Langs de IJburglaan kwam op het Haveneiland echter eveneens bebouwing van drie lagen voor
(eengezinswoningen in rijtjes). De gerealiseerde blokken van het raster vertonen inderdaad een
menging van woning- en ontsluitingstypen: eengezinswoningen en appartementen in gestapelde
bouw met enkele accenten in hoogbouw , dat wil zeggen vanaf vijf bouwlagen (afbeelding 5.70).
1487

Atelier CDS, 2001, p. 110.
1488

“Solid” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 13, 19, 22, 25, 27, 34, 43,
78; Atelier CDS, 2001, pp. 51 53, 110, 111; “nutssolid” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
­Architecten, 2003, pp. 22, 51.
1489

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 43, 45, 56, 81, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 42, 43, 47, 56, 57, 58, 59, 101;
Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 18, 30, 31, 32, 33, 61; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 5, 26, 71, 87; Projectbureau IJburg,
1999b, p. 22; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 22, 76; Projectbureau
IJburg, 2000d, pp. 12, 13, 21, 27, 28, 30, 33, 44, 60, 68, 70; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 2003, pp. 7, 9, 42.
1490

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 76.
1491

“Middelhoogbouw” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 47; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 12; “hoogbouw” in: Projectbureau
IJburg, 2000d, p. 12.
1492

Geerts & Heestermans, 1992, p. 1594; De Boer, 1992, p. 625; De Boer, 2006, p. 601; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1493

Geerts & Heestermans, 1992, p. 400; De Boer, 1992, p. 183; De Boer, 2006, p. 146; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; zie ook
de appendix.
 1494

Drewes, 1966, p. 581; Geerts & Heestermans, 1992, p. 1594; De Boer, 1992, p. 625; De Boer, 2006, p. 601; Den Boon &
­Hendrickx, 2015, online.
323

IJburg in woorden
INH

Omdat de architectuur echter meestal per blok gelijkgetrokken werd (de architectonische eenheid viel
samen met de stedebouwkundige eenheid), heeft dit programmatische (functionele) uitgangspunt
niet tot een (te) grote variatie in (ruimtelijk) beeld geleid (afbeelding 5.68).1495 Door de constructieve
beperking van de aanwezige parkeergarages en door de ingewikkelde eigendomssituatie is het
overigens de vraag of het plan flexibel is aan te passen.1496 Verder is het opvallend dat de smalste
blokken, die van 60 meter tussen Binnengracht en ‘boulevard’, nog voor de helft onbebouwd zijn
gebleven; mogelijk was de opgave hier té moeilijk (afbeelding 5.68). Van de zeven geplande solids zijn
er op dit moment overigens ook slechts drie gerealiseerd – het Centrum voor Vrije Tijd, een solid aan
de zuidkant van de haven en de middelbare school – en een voor de helft (op de westkop).
afbeelding 5.67 De ‘occupatiestrategie’ van het Haveneiland en de Rieteilanden volgens het SPvE 1996 (links), met van zuid
naar noord ‘waterwereld’, ‘P3-straat’, ‘stadskavels’, ‘binnenwereld’ en ‘maritieme wereld’, en uitgevoerd in 2013 (rechts), met
vrijstaande en rijen bebouwing op de Rieteilanden en blokken op het Haveneiland, gezien vanuit het zuiden.
afbeelding 5.68 Maquette van het Haveneiland met de geplande verdeling van architecten per blok 2000 (links), en uitgevoerd
in 2015 (rechts), gezien vanuit het oosten.
1495

Zie de architectenverdeling in: ARCAM, 2003-2009.
1496

Nycolaas, 2015, pp. 148-153.
324

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 5.69 Plananalyse ontwerp 1996: typen bebouwing.
 hogere dichtheden, met kantoren en bedrijven (bruin)
wonen op land, normale dichtheden (beige)
lagere dichtheden en drijvende woningen (olijfgroen)
					
					

0

hoofdcentrum (oranje)
subcentrum (geel)
scholen (blauw)
kantoren (paars)
bedrijven (grijs)

500 m

afbeelding 5.70 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen: typen bebouwing.
appartementen in (gesloten) hoogbouw (donkerbruin)
appartementen in (gesloten) gestapelde bouw (bruin)
eengezinswoningen in (gesloten) rijtjeshuizen (beige)
twee-onder-een-kapwoningen, vrijstaande woningen
of villa’s (olijfgroen)				

325

openbare gebouwen of voorzieningen (rood)
buurtwinkelcentrum of winkels (geel)
scholen (blauw)
kantoren (paars)
bedrijven (grijs)

IJburg in woorden
INH

§ 5.10

Bevindingen
Wat bij de vergelijking van de casus IJburg met de Bijlmermeer en het Plan Zuid direct in het oog
springt is het grote aantal bronnen. Deze vormen een weerslag van een lang en ingewikkeld ontwerpen besluitvormingsproces, waarin geen van de actoren vanzelfsprekend het primaat had. De wens
vanuit de politiek om middels het met het Plaberum verplichte aantal producten het planproces
nauwgezet te volgen én tegelijkertijd de uitvoering voor een groot deel over te laten aan ‘de markt’
heeft geleid tot een bijna onontwarbare kluwen van plandocumenten met dito stedebouwkundige
regels. Desondanks is in dit casusonderzoek geprobeerd de belangrijkste getekende objecten en de
woorden die daarvoor gebruikt zijn naar boven te halen, om antwoord te krijgen op de drie deelvragen
uit dit onderzoek.
§ 5.10.1

Het woordgebruik van de ontwerpers en extra planinzichten

In antwoord op de eerste deelvraag kan vastgesteld worden dat met name de vroege plantekeningen
van IJburg schetsmatig van aard waren en de nadruk legden op de kleuren groen en blauw, in
combinatie met voor het tweede en derde betekenisveld weinig concrete begrippen in de vorm van
metaforen en (soms niet de lading dekkende) archetypen.
 Het eerste betekenisveld, de structuur van de stadsplattegrond, vertoonde duidelijke verschillen met
de eerdere casussen, met name qua rol van het landschap. In lijn met de tijdgeest werd dat begrip bij
het ontwerp voor IJburg zowel in tekening als in tekst omarmd, inclusief het (onder)waterlandschap;
om maar aan te tonen dat IJburg een goede invulling van het IJmeer was. Dat ook het gecreëerde
landschap een doorslaggevende rol kon gaan spelen bij de latere ontwerpbeslissingen (de nieuwe
eilanden zelf als gegeven en landschappelijke inspiratie) is een eerste extra planinzicht. Aan het woord
stad werden nog steeds drie betekenissen toegekend – geheel Amsterdam, de nieuwe uitbreiding
en in conceptuele zin ‘woonomgeving’ – maar de eerste en de derde waren nu het belangrijkste.
Daarnaast was het relatief jonge begrip regio in opkomst; overigens zonder een duidelijke afbakening.
Wat betreft de begrippen voor de onderdelen van de stad had binnenstad een constante betekenis,
maar nam het gebruik van centrum in de betekenis ‘binnenstad’ af (ten gunste van de betekenis
‘gebouw(encomplex) van samenkomst’, zie de bevindingen voor het derde betekenisveld). Stadsdeel
werd nog steeds gebruikt om IJburg als te onderscheiden ‘deel van een stad’ mee aan te duiden, maar
de bestuurlijke betekenis als een van de zestien officiële stadsdelen kreeg de overhand. Vinex-wijk
IJburg werd dan ook het meest aangeduid met wijk, dat inmiddels ook in de woordenboeken een
duidelijk ruimere betekenis had dan buurt; hét woord waarmee delen van de eilanden van IJburg door
iedereen werden aangeduid, maar zonder concrete afmetingen.
 De compositie van de stadsplattegrond is bij IJburg te verklaren uit een combinatie van het landschap
met een raamwerk dat bepaald werd door dichtheidszones en hiërarchische openbare ruimten;
hetgeen ons brengt bij het tweede betekenisveld. Bovenaan in de hiërarchie stonden de hoofdwegen,
een term die al snel werd vervangen door concretere benamingen: de boulevard op de noordwestoever
van het Haveneiland kreeg uiteindelijk de naam kade (ondanks de uitvoering met een talud van
basaltblokken), de centrale stadsstraat werd op het Steigereiland Steigerdam genoemd en op het
Haveneiland IJburglaan, en de stadsas op het Haveneiland Pampuslaan; met laan dus net zoals bij
het Plan Zuid in de betekenis ‘stadsboulevard’. Qua secundaire straten waren op het Steigereiland
en het Haveneiland respectievelijk een en vier dwarslanen voorzien; op het Steigereiland kreeg

326

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

deze later gezelschap van een verbindingslaan, en op het Haveneiland werden ze metaforisch vizier
genoemd (waarvan er drie overbleven). Hun naamgeving was overigens niet geheel consequent: op
het Steigereiland gingen ze dijk en laan heten (wel in overeenstemming met hun ligging aan water en
profiel met bomen), maar op het Haveneiland een keer laan en twee keer straat voor hetzelfde profiel
van 30 meter breed. Op het laagste niveau, dat van de woonstraten, werden in het gridplan voor het
Haveneiland 22,4 meter brede parallel- en dwarsstraten ingevoerd, alle met bomen, feitelijk tussen
het secundaire en tertiaire niveau in. Omdat ook de vizieren exact werden overgenomen en omdat
de blokdiepte van noord naar zuid toenam, was het ‘neutrale grid’ dus niet geheel neutraal; een
tweede extra planinzicht. Op het Steigereiland werden enkele smallere lanen met bomen getekend
en vooral straten zonder bomen. Aldus kon het woord laan naar drie verschillend getekende objecten
verwijzen: ‘groene stadsboulevard’, ‘groene dwarsverbinding’ en ‘groene woonstraat’, maar de laatste
kon net zo goed straat genoemd worden: beide typen liepen dus door elkaar. Hetzelfde gold voor de
oorspronkelijk gelijksoortig ontworpen waterlopen op het Haveneiland, die later veranderd werden
in in breedte variërende grachten (Binnengracht, Dwarsgracht en Insteek). Klassieke, archetypische
grachten waren het overigens niet, want direct langs het water bevonden zich geen straten maar
zij- en achterkanten van bebouwing. De metaforische groene tunnel, het langgerekte water tussen
Haveneiland en Rieteilanden, was en is noch groen noch een tunnel (de geplande overhangende
bomen kwamen er niet), maar kennelijk was de kracht van de nieuwvorming zo sterk dat hij wel
beklijfde, zelfs in kaarten.  327

IJburg in woorden
INH

in de woordenboeken stond. Het werd veel gecombineerd met verschillende functionele voorvoegsels
(winkel-, gezondheids-, jongeren- et cetera) en in de vaste verbinding Centrum voor Vrije Tijd.
Overigens werden ook hier de ‘planologische’ termen hoofd-, sub-, wijk- en buurtcentrum gebruikt.
Voor de opzet van het Haveneiland werd oorspronkelijk hiërarchisch onderscheid gemaakt tussen
een hoog exterieur en een laag interieur, maar in de latere plannen werd dit vervangen door het (min
of meer) neutrale raster; een verschuiving die aansluit bij het derde extra planinzicht. Hoe dan ook
werden vooral de termen blok of bouwblok en laagbouw gebruikt. De vaste verbinding gesloten ­
(bouw)blok kwam echter amper voor, en de verbindingen halfopen (bouw)blok en open (bouw)blok
helemaal niet – ook al werden die wel gerealiseerd. Ook de termen middelhoogbouw en hoogbouw
kwamen niet voor, terwijl er wel gebouwd werd in meer dan respectievelijk drie en vijf lagen. Opvallend
hierbij is dat de mengingseisen vooral op programmatisch en ontwikkelingsvlak waren gedefinieerd,
waardoor ook niet per se een erg gevarieerd ruimtelijk beeld is ontstaan: de gerealiseerde blokken van
het raster bevatten weliswaar een mix van woning- en ontsluitingstypen, maar omdat de blokken in
veel gevallen door één architect werden uitgewerkt, viel de architectonische eenheid alsnog samen
met de stedebouwkundige eenheid; een vierde extra planinzicht.
 § 5.10.2

Het woordgebruik van de overige actoren

Als reactie op de tweede deelvraag over het woordgebruik van de tijdgenoten kan gesteld worden dat
er veel minder alternatieve woorden voor dezelfde getekende objecten voorkwamen dan het geval was
bij het Plan Zuid en (met name) de Bijlmermeer. Zo bestond er over alle begrippen binnen het eerste
betekenisveld (de structuur van de stadsplattegrond) een grote consensus tussen de verschillende
actoren: stad, regio, landschap, binnenstad, centrum in de betekenis ‘binnenstad’ en wijk (‘heel
IJburg’) werden door iedereen op vergelijkbare wijze gebruikt. Buurt betekende bij alle tijdgenoten
‘deel van (een eiland van) IJburg’, maar het kwam als niet duidelijk afgebakend begrip niet veel voor
bij journalisten en voorlichters. Van stadsdeel werden beide betekenissen – ‘IJburg’ en ‘bestuurlijk
orgaan Zeeburg’ – overgenomen; de eerste vooral door vakgenoten en journalisten, de tweede
uiteraard vooral door bestuurders en voorlichters. Voor het tweede betekenisveld (typen openbare
ruimte) was de overeenstemming iets minder groot. Wat wel overeenkwam waren de woorden groen
en park, en de overgang in gebruik van waterloop naar gracht. Voor veel andere openbare ruimten
gold dat de meeste tijdgenoten de door de ontwerpers geïntroduceerde woorden niet veel overnamen:
stadsstraat, secundaire straat, vizier, dwarslaan, sportveld en speelplek kwamen amper voor. Het
metaforische groene tunnel werd wel gebruikt, maar meestal uitgelegd, een enkele keer als singel door
de Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling. Een andere overeenkomst tussen de tijdgenoten
was dat ze in algemene zin de meeste onderdelen van het verkeerssysteem aanduidden als laan of
straat (en niet als weg). Voor het derde betekenisveld (typen bebouwing) gold juist weer een duidelijke
consensus tussen de verschillende actoren, al werden niet alle functies ook benoemd. Wel werden
de woorden voorziening(en) en (bouw)blok door alle tijdgenoten overgenomen – kennelijk waren die
nu geaccepteerd.
 Van de verschillende tijdgenoten valt op dat de vakgenoten tot aan de bouw overwegend positief
waren, en dat ze geen unieke woorden gebruikten of woorden in een andere betekenis. Bij hun
enthousiasme hoort ook de overname van het begrip eilandenstad. Verder namen ze van het
ontwerpjargon voor openbare ruimten stadsstraat, secundaire straat en dwarslaan niet over, en vizier,
sportveld en speelplek slechts weinig.
328

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Van alle tijdgenoten namen de bestuurders in het geval van IJburg de meeste functionele begrippen
over. Begrippen van de ontwerpers die alleen bij bestuurders in ruime mate voorkwamen waren
boulevard, kade, weg en hoofdweg, vizier, de samenstellingen met groen wijkgroen, buurtgroen,
groenstrook en groengebied, meergezinswoning, laagbouw en de functies welzijn, onderwijs, kantoor
en horeca. Alternatieve woorden kwamen niet voor – bijsturing was hier dus kennelijk geen motief.
Journalisten vermeden opnieuw jargon (dat dus behalve bij bestuurders sowieso weinig voorkwam).
Bijzondere vermelding verdienen de vaktermen grondgebonden en gestapeld, die bij alle andere
tijdgenoten wel voorkwamen, maar bij journalisten niet. Verder werd de huidige IJburglaan door
journalisten behalve laan ook allee en boulevard genoemd, en kwam als enige het woord villa bij hen
voor voor de luxe bebouwing op de Rieteilanden. Ook viel op dat centrum bij journalisten vaker naar de
‘binnenstad’ verwees dan naar een ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’.
Voorlichters gebruikten in principe ook weinig vaktermen, maar omdat de folders veelal bewerkingen
waren van de ontwerpdocumenten bevatten ze bijvoorbeeld wel de functionele woorden secundaire
straat, weg, verkeersweg en hoofdweg. Voor de tegenwoordige IJburglaan werd ook het woord
stadsboulevard gebruikt.
§ 5.10.3

De relatie object-woord-betekenis

Voor wat betreft de derde deelvraag naar de relatie tussen de gebruikte woorden, de getekende
objecten en de betekenissen kunnen de aangetroffen begrippen wederom worden ingedeeld in
tweemaal vier taalkundige patronen.
 Vanuit de ontwerpperiode van IJburg (synchroon) zijn dat de volgende vier groepen:
1

2

3

4

329

Bij veel begrippen verwees een woord rond de laatste eeuwwisseling één op één naar een duidelijk
getekend object en had het een breed gedragen betekenis, met meestal ook een kenmerkende fysieke
vorm in de gebouwde werkelijkheid. Hiertoe behoren regio, landschap, binnenstad, wijk, buurt,
fietsroute, groen, park, sportveld, speelplek, appartement, de meeste voorzieningen, winkel, onderwijs,
kantoor, bedrijf, blok, bouwblok, en laagbouw.
Naar andere getekende objecten kon met meer dan één woord verwezen worden, waarbij de
taalgebruiker soms bepaalde motieven kon hebben om voor een specifiek woord te kiezen
(bijvoorbeeld functioneel, neutraal of beeldend taalgebruik), bijvoorbeeld bij de woorden met een
functionele en een meer ruimtelijke variant waterloop versus gracht, de woorden waarover nog geen
consensus bestond groene tunnel en singel, en dwarslaan, vizier en straat, en de woorden die in
hybride vorm voorkwamen (stads)straat en laan, boulevard en laan, en boulevard en kade.
Vervolgens waren er woorden die naar meerdere objecten konden verwijzen of die meerdere
betekenissen hadden (polysemen), te weten stad (‘Amsterdam’ of ‘woonomgeving’), centrum
(‘binnenstad’ of ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’), stadsdeel (‘deel van een stad’ of ‘bestuurlijk
lichaam’), en van de onder de tweede groep genoemde woorden de hybriden laan (‘boulevard’, ‘straat
met bomen’ en ‘straat met voortuinen’) en boulevard (‘brede laan’ en ‘promenade langs het water’).
Tot slot waren er woorden waarbij sprake was van (soms gedeeltelijke) overlap, bij de begrippenparen
weg en straat, en woning en huis.
 IJburg in woorden
INH

Wanneer de ontwikkeling van de begrippen door de tijd heen bekeken wordt (diachroon), zijn
eveneens weer vier groepen te onderscheiden; nu zijn de laatste drie groepen zoals te verwachten viel
gezien het korte tijdsbestek echter zo goed als leeg:
1

2
3

4

Bijna alle begrippen hebben in twintig jaar tijd amper een zichtbare betekenisontwikkeling
doorgemaakt; hiertoe behoren stad (alhoewel nu in ontwikkeling), regio, landschap, binnenstad,
centrum, stadsdeel, wijk, buurt, waterloop, gracht, boulevard, weg, straat, laan, fietsroute, groen, park,
sportveld, speelplek, woning, huis, appartement, voorzieningen, centrum, winkel, onderwijs, kantoor,
bedrijf, blok, bouwblok, en laagbouw.
Een volgende mogelijkheid is dat er de laatste twintig jaar nieuwe woorden zijn bijgekomen voor de
getekende of gebouwde objecten, zoals metropool(regio).
Er zijn slechts weinig begrippen die in de afgelopen twintig jaar verouderd zijn omdat het object in de
werkelijkheid niet meer bestaat of omdat het woord niet meer (frequent) gebruikt wordt (in die vorm
of betekenis); slechts in het geval van de als metafoor gebruikte woorden groene tunnel en vizier is niet
meteen duidelijk wat ze betekenen.
De laatste groep begrippen, waarbij zich in twintig jaar tijd (soms haast ongemerkt) een
betekenisverandering heeft voorgedaan, lijkt bij deze laatste casus leeg. Hoogstens kan worden
opgemerkt dat het begrip stad zelf momenteel aan verandering onderhevig is.
De hier gesignaleerde begrippen dragen dan ook niet zozeer bij aan het algemene inzicht over
het belang van het begrip van historische plantoelichtingen uit de vorige twee hoofdstukken,
maar ze dienen vooral als vergelijkingsmateriaal en brengen de meest recente ontwikkelingen op
begripsniveau in kaart.1498 De relaties met de andere casussen en het begripsmodel komen aan de
orde in hoofdstuk 6.
afbeelding 5.71 Topografische kaart 2015 met de belangrijkste straatnamen (het zuiden behoort tot de gemeente Diemen).
1498

Zie paragraaf 7.2.
 330

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

331

IJburg in woorden
INH

We cannot expect that to a nineteenth-century person the words ‘design’, or ‘form’,
meant the same as they would to us. It is almost certain that they did not.
[Forty, 2003, p. 15.]

332

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

6 Inzichten: honderd jaar
stedebouwkundige begrippen

§ 6.1

Inzichten in het woordgebruik van de ontwerpers en de ontwerpen
Wanneer de bevindingen van de drie casussen met elkaar vergeleken worden vanuit het woordgebruik
van de ontwerpers (doelstelling en deelvraag 1), kan worden vastgesteld dat:

–– de plantoelichtingen van de ontwerpers (de geschreven taal) in alle drie de casussen overeenkomsten

vertonen met hun plantekeningen (de ‘tekentaal’), qua opbouw, focus, detailgraad en
vooruitstrevendheid; terwijl vooral de combinatie van tekst en beeld het complete concept toont,1499
–– de ontwerpers verschillende motieven gebruiken om andere actoren (en zichzelf) te overtuigen,
namelijk vooral in functionele, technocratische of beeldende zin, en
–– het bestuderen van de plantoelichtingen veel extra planinzichten heeft opgeleverd, vergeleken met het
louter analyseren van de plantekeningen.
Deze drie inzichten worden hieronder uitgewerkt in aparte subparagrafen. De eerste twee betreffen
een uitwerking van het mechanisme ‘verwoorden en overtuigen’ (afbeelding 6.1 of 2.13).
conceptualiseren

concept of
bedoeling
associëren

cognitie
schetsen

fysieke
abstractie

verwoorden
en overtuigen

stimulus

tekenen

taalteken
woord

beeldteken
getekend object

uiting

werkelijkheid
gerealiseerd object
gebouwde omgeving
afbeelding 6.1 Begripsmodel met mechanismen vanuit de ontwerper en het gevraagde element (stimulus): 1. verzinnen
(associëren, conceptualiseren, schetsen), 2. verbeelden (tekenen), 3. verwoorden en overtuigen (zie paragraaf 2.4.5).
1499

Zie propositie 2 in het kader van deze dissertatie.
 333

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

§ 6.1.1

Woorden van de ontwerpers: tekst en tekening spreken vaak
dezelfde taal en vertellen samen het volledige verhaal

Bij alle drie de casussen valt op hoezeer het woordgebruik van de ontwerpers (de geschreven taal)
overeenkomt met hun ontwerpstijl of ‘tekentaal’. Tekening en toelichting kennen meestal dezelfde
opbouw (welke objecten worden getekend en beschreven), focus (welke objecten krijgen de nadruk),
detailgraad (welke objecten worden gedetailleerd getekend en beschreven, en welke niet), en
vooruitstrevendheid (belangrijke objecten krijgen ‘nieuwe’ namen).
Daarbij is het goed om de belangrijkste verschillen tussen tekening en toelichting te herhalen: aan de
ene kant is de tekening exacter dan de toelichting en openbaart de tekening zich in een oogopslag, aan
de andere kant kunnen tegenstellingen en betekenissen in de toelichting extra worden aangezet en
kan deze zo worden opgesteld dat iedereen hem begrijpt.1500 Ondanks of misschien wel dankzij deze
verschillen blijkt dat vooral de combinatie van tekening en toelichting het volledige verhaal vertelt, dat
voor de drie onderzochte plannen telkens anders is.
afbeelding 6.2 Gedetailleerde plantekening met uitgewerkte openbare ruimte en bebouwing ‘Uitbreidingsplan Zuid’ 1915 door
Berlage (links) en minder gedetailleerde presentatiekaart ‘Zuidelijk uitbreidingsplan’ 1917 door Publieke Werken (rechts).
 In het Plan Zuid van Berlage stond het streven naar een collectieve samenleving centraal, met
‘arbeiderspaleizen’ te midden van monumentale, lommerrijke lanen. Berlages geschreven taal én zijn
tekentaal kunnen op basis van zijn originele plankaart het beste worden omschreven als gedetailleerd,
functioneel en compleet, inclusief een soort ‘beeldkwaliteitsregels’. Als reactie op de negentiendeeeuwse, perceelsgewijs gerealiseerde revolutiebouw tekende Berlage een ‘zee’ van gesloten
bouwblokken, die volgens zijn ‘Memorie van Toelichting’ als complete straatwanden – maar getuige
zijn perspectieftekeningen tevens terughoudend – moesten worden vormgegeven (aangeduid als
blokbouw). In veel gevallen waren ze geprojecteerd rondom ‘hoven’, maar altijd vormden ze als precies
passende puzzel met de woonstraten een woonbuurtje, dat op zijn beurt exact werd omsloten door de
hoofdstructuur van openbare ruimten (afbeelding 6.2 links). Alle kleine ‘openbare’ of ‘gemeentelijke’
‘gebouwen’ werden als onderdeel van de gesloten bouwblokken getekend. Alleen grotere gebouwen
als het station, de academie, het volkshuis en enkele kerken zouden unica worden. Daarnaast werd
woonbebouwing verbijzonderd nabij belangrijke openbare ruimten (de bijzondere bebouwing).
De nadruk in het ontwerp lag dan ook op die monumentale openbare ruimten, zeer gedetailleerd
getekend in een geometrisch netwerk van lange lijnen op vier hiërarchische niveaus: van elk type
waren meerdere profielen opgenomen en op de plattegrond werd elke unieke boom door Berlage

1500

Forty, 2003, pp. 37-41; zie ook paragraaf 2.4.5.
 334

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

met twee cirkeltjes getekend (de stam en de kruin). Ook in de toelichting kreeg het verkeersnetwerk
de meeste aandacht, in een indeling met functionele benamingen (verkeerswegen, straalvormige
hoofdstraten, ringvormige hoofdstraten, en woonstraten).1501 Alleen voor de belangrijkste, 60 meter
brede Parkwegen werd door Berlage een beeldend woord gebruikt, geïnspireerd op de Amerikaanse
parkway. Het is opvallend dat de gemeente Berlages gedetailleerde plantekening met profielen niet
openbaar maakte en een presentatiekaart met minder details liet maken door Publieke Werken; de
dienst die uiteindelijk ook de deelplannen met woonbuurtjes uitwerkte (vergelijk afbeelding 6.2 links
en rechts). Desondanks bleven de belangrijkste ingrediënten van Berlages plan bij de realisatie van
het noordelijk plandeel overeind: een hiërarchisch en geometrisch openbareruimtenetwerk (zij het
met minder details en groen) en als continue straatwanden en rondom hoven vormgeven gesloten
bouwblokken (zij het veel expressiever en met meer dure woningen dan Berlage voorstond).
afbeelding 6.3 Abstracte plantekening ‘Struktuurschema’ 1965 (links) en impressie Bijlmermeer met niet-uitgevoerd
beplantingsplan 1968 (rechts), door Afdeling Bruggen, Publieke Werken (O. Jaring).
 Het ontwerp voor de Bijlmermeer was gericht op een soort ‘supercollectief’: een maakbare
samenleving van als het ware identiek gedachte inwoners, waarvoor dus één ideale woning
en woonwijk zouden volstaan, te weten als 90 procent hoogbouw in het groen. Individuele
verbijzonderingen zouden niet nodig zijn; niet voor niets waren ramen in de kopgevels van de
honingraten uit den boze. Het woordgebruik én de tekentaal van Nassuth en de zijnen zijn te
karakteriseren als abstract, technocratisch en soms zelfs hermetisch. De medewerkers van de Afdeling
Stadsontwikkeling van Publieke Werken tekenden hun ontwerp als een maakbare machine: het
‘struktuurschema’ is op de op- en afritten na amper herkenbaar als stedebouwkundige plattegrond en
lijkt bijna meer op een printplaat van een computer, met volledig van elkaar gescheiden kopersporen
uitkomend in vlakvormige schakelingen en chips (afbeelding 6.3 links). Ook de plantoelichtingen
lezen meer als technische handleidingen, zeker de in drie niveaus genummerde tekst van de tweede
‘Grondslagen’. Overigens was ook de uitvoering al tijdens het ontwerpproces vastgelegd als zeer
machinaal, door de toezeggingen aan industriële bouwers. De abstracte plattegronden waren eigenlijk
niet geschikt voor communicatie; daarvoor dienden profielen, maquettes en impressies, zeker na
het (pas laat) definitief worden van de honingraten. Toch bleef ook in die beelden de precieze sfeer
vaag; of op zijn minst volledig afhankelijk van het gedrag van de ideale inwoner. Het ontoegankelijke
plan strookte op woordniveau met hermetische begrippen als primaire en secundaire autoweg
en als toppunt de onbegrijpelijke afkortingen I.C.G. (inrichting voor het collectieve gebruik) en
I.H.V. (inrichting voor het huisvesten). Alleen de nieuwvormingen droogloop en binnenstraat – de
laatste term geïnspireerd op Le Corbusier – duidden op een duidelijk karakter. Voor de collectieve
blokvoorzieningen werden in de toelichting juist zoveel suggesties gedaan dat er geen duidelijke relatie

1501

De vlakvormige openbare ruimte kwam zowel in tekening als in toelichting veel minder aan bod.
 335

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

was met de (plek op de) tekeningen. Het groen werd pas laat gedetailleerd getekend en beschreven,
als grote ruimten met af en toe een boom (afbeelding 6.3 rechts), maar uiteindelijk door de Afdeling
Beplantingen anders aangelegd (namelijk in kamers met groenschermen tegen de flats). Bepalender
voor de realisatie ten opzichte van het ontwerp van de Bijlmermeer waren echter de diverse
bezuinigingen rondom de droogloop, de uitgestelde bouw van verschillende voorzieningen en het
gebrek aan doorstroming vanuit de tuinsteden. In plaats van een wijk voor ‘cultureel meer ontwikkelde
gezinnen van middelbaar of hoger inkomensniveau’ (zoals het heette in het rapport Laag of hoog
bouwen en wonen?) werd het een toevluchtsoord voor ‘rijksgenoten’ rond de onafhankelijkheid van
Suriname en voor vrije geesten die zich in de stad niet thuis voelden. Als de ideale identieke inwoner
uit de plannen en rapporten al bestond, kwam die er in ieder geval niet wonen.
afbeelding 6.4 Beeldende vogelvlucht met de symbolische kleuren blauw en groen ‘NvU’ 1996 door Palmboom (links) en
concrete plantekening ‘SP Haveneiland en Rieteilanden West' 1999 door dRO en Schaap, Claus en Van Dongen (rechts).
Bij het ontwerp voor IJburg werd juist een poging gedaan om te streven naar een balans tussen
diversiteit en regelmaat, als reactie op wijken uit de jaren zeventig en tachtig die qua architectuur
eenvormig waren maar vaak een chaotische plattegrond hadden. Bij de woord- en beeldtaal van de
eerste planfase van IJburg valt op hoe beeldend, symbolisch en metaforisch deze in eerste instantie is.
 Omdat IJburg was gepland in het open IJmeer moesten de eerste plantekeningen en plantoelichtingen
vooral tegenstanders overtuigen. Niet voor niets waren bijna alle tekeningen uit de ‘Nota van
Uitgangspunten’ schetsen en kende de belangrijkste tekening – de vogelvlucht van Palmboom –
alleen de symbolische ‘natuurkleuren’ blauw en groen; alsof het IJmeer er mét IJburg natuurlijker
op werd (afbeelding 6.4 links). Bij deze bijna manipulatieve beeldtaal pasten ook metaforische
begrippen als groene tunnel (in werkelijkheid niet groen en geen tunnel), vizier (gericht op ‘openheid’),
onderwaterlandschap en eilandenstad, of zoals Palmboom schreef: “De eilanden liggen in het
water als een zwerm vogels. Ze lijken allemaal naar het open water te zwemmen, elk in zijn eigen
richting.”1502 Ook de in de eerste planfase veel gebruikte archetypen boulevard, stadsstraat en laan
riepen vooral een positief beeld op in het hoofd van de lezer, terwijl de profielen juist niet constant
of nog niet concreet waren. Toen na het referendum de aanleg door kon gaan, leken de eilanden met
hun belangrijkste karakteristieken overigens een vaststaand uitgangspunt (een gegeven situatie)
voor de uitwerkingen van het ‘raamwerk’. Bij IJburg was er duidelijke sprake van meerdere planfasen,
met voor het Steigereiland vooral veranderingen voor de eilandvorm maar voor het Haveneiland veel
ingrijpender gevolgen, zowel in woord als in beeld. Met de komst van Schaap en het raster werd alles
concreter, en kwam de ontwerpvrijheid (de eerder aangehaalde gewenste diversiteit) te liggen bij
de invulling van de blokken, zowel qua programma als qua architectuur (afbeelding 6.4 rechts). De
orthogonale openbare ruimten lagen juist vast in een hiërarchie van duidelijk onderscheiden profielen

1502

Palmboom, 2010, p. 67.
 336

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

(hoofdwegen, dwarslanen, parallel- en dwarsstraten), al was het raster door de gehandhaafde vizieren
en variërende waterlopen niet geheel neutraal, en werden sommige benamingen gebruikt voor
verschillende getekende objecten (met name laan). Uiteindelijk werden de mengingsregels overigens
sterk versimpeld, waardoor IJburg minder divers en gemixt werd dan bedoeld, qua uiterlijk, maar
vooral qua woningtypen en prijsklassen.
Met deze korte schets is een van de belangrijkste vragen van dit onderzoek op hoofdlijnen beantwoord.
Op het niveau van de specifieke woorden, motieven en planinzichten is er uiteraard nog meer ontdekt.
Daarom worden de belangrijkste inzichten voor deze en de andere deelvragen hieronder puntsgewijs
vermeld (genummerd zodat er gemakkelijk naar verwezen kan worden). Samen vormen ze de
ingrediënten voor de algemene discussie in hoofdstuk 7.
 1

2

3

4

5

1503

De aantoonbare overeenkomsten tussen het woordgebruik van de ontwerpers (de geschreven taal)
en hun ontwerpstijl of ‘tekentaal’ kan qua opbouw, focus, detailniveau en vooruitstrevendheid als
volgt worden toegespitst. In algemene zin werd in de toelichtingen meestal dezelfde nadruk gelegd
als in de tekening: op de hiërarchische openbare ruimte, de bijzondere bebouwing en de blokbouw
in het Plan Zuid, op het ‘plan als maakbare machine’ bij de Bijlmermeer, en op het groen-blauwe en
dus natuurrijke karakter van IJburg. Op woordniveau werden nieuwe vindingen door ontwerpers vaak
benoemd met nieuwvormingen – bij Berlage Parkweg (naar Amerikaans voorbeeld), bij de Bijlmermeer
droogloop of binnenstraat (naar Frans voorbeeld), I.C.G. en I.H.V., en bij IJburg groene tunnel. Deze
werden overigens bijna nooit overgenomen door tijdgenoten.1503
Het woord stad werd door de ontwerpers van de drie onderzochte ontwerpen in drie betekenissen
gebruikt: de ‘afgebakende grote nederzetting met samenhangende bebouwing’ Amsterdam, de
nieuwe uitbreiding (bij Berlage de nieuwe stad, bij de Bijlmermeer Stad van de Toekomst, en bij IJburg
eilandenstad), en ‘stedelijke woonomgeving’. Bij het Plan Zuid overheerste de eerste betekenis, bij de
Bijlmermeer de eerste en de tweede, en bij IJburg de eerste en de laatste.
In het Plan Zuid en de plannen voor de Bijlmermeer was het begrip landschap afwezig, zowel in tekst
als in tekening, en zowel in de zin van de omgeving als van de ondergrond. In beide plannen werd de
bestaande ondergrond genegeerd, en bij de Bijlmermeer was de aansluiting op de omgeving zuiver
functioneel. De hoofdbetekenissen van het woord landschap waren destijds echter ook respectievelijk
‘gewest, streek’ en ‘uitgestrektheid lands voor zover men die met één blik overziet’. Bij IJburg werd het
landschap juist veelvuldig gebruikt. Vanwege de controversiële ligging in het open IJmeer werd zelfs
het onderwaterlandschap erbij betrokken.
 De begrippen buurt en wijk werden in de drie onderzochte ontwerpen anders gebruikt. Door Berlage
werden ze door elkaar gebruikt voor gebieden van gelijke omvang. Bij de Bijlmermeer werd wijk
meestal gebruikt voor een van de vijf deelplannen en buurt alleen in samenstellingen als buurtcentrum
(voor het niveau tussen het stadsdeel en de woongroep). Bij IJburg duidde wijk bijna altijd op de
gehele Vinex-wijk IJburg (dat eenmaal afgerond bijna een stadsdeel zal zijn) en buurt op een deel van
een van de eilanden; ze verwezen dus naar gebieden met een opeenvolgend formaat.
Het getekende water werd in de drie onderzochte ontwerpen anders benoemd en niet even
nadrukkelijk behandeld. Berlage gebruikte voor zijn op ontwatering en vervoer gerichte waterlopen
met vooral groene oevers het tegenwoordig stedelijk aandoende woord gracht, mogelijk nog in de
abstracte toenmalige betekenis ‘gegraven watergang’. In de eerste plannen voor de Bijlmermeer waren
de waterlopen schematisch; pas in de uitgewerkte plankaarten kregen ze een slingerend verloop, als
onderdeel van het groen. Bij IJburg werden de oorspronkelijk gelijk en technisch ontworpen waterlopen
vervangen door bevaarbare en in breedte variërende grachten, zij het met op de kademuren
bebouwing in plaats van straten (het waren dus geen klassieke grachten).
Zie ook paragraaf 6.2.
 337

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

6

7

8

§ 6.1.2

9

10

1504

Voor de als breedste getekende verbindingen bovenaan in de hiërarchie van het verkeersnetwerk
werd door de ontwerpers meestal een verkeerskundige samenstelling op -weg gebruikt: bij Berlage
verkeersweg, bij de Bijlmermeer primaire weg en bij IJburg hoofdweg. Bij het Plan Zuid werd ook
de beeldender benaming Parkweg gebruikt, en bij IJburg stadsstraat en boulevard. Een niveau
lager volgden straten – bij Berlage de straalvormige en ringvormige hoofdstraten en bij IJburg de
secundaire straten – en daar weer onder in beide ontwerpen de woonstraten. Weg en straat werden
bij het Plan Zuid en IJburg overigens ook door elkaar gebruikt, en bij IJburg kwam het woord laan
voor voor getekende objecten van verschillende breedte. Bij de Bijlmermeer waren er secundaire
wegen en ‘ontbrak’ de tertiaire straat; deze was ‘omgevormd tot parkeergarage’ en daarna tot de voor
voetgangers ontworpen droogloop of binnenstraat.
De woonbebouwing werd door Berlage vooral omschreven met het woord huis, in drie betekenissen:
een fysiek ‘woongebouw met woonruimte voor één huishouden’ (ook eengezinshuis), een gestapelde
‘woonruimte voor één huishouden in een woongebouw voor meerdere huishoudens’ (bijvoorbeeld
huizen per hectare) en een groter fysiek ‘woongebouw met woonruimten voor meerdere huishoudens’
(zoals tweegezinshuis); het woord woning kwam minder voor en alleen in de eerste twee betekenissen.
Bij de Bijlmermeer werd huis ook gebruikt in de drie genoemde betekenissen (de laatste bijvoorbeeld
als punthuis), maar nu kwam woning voor de eerste twee vaker voor. Bij IJburg kwam huis alleen nog
spaarzaam voor in de eerste betekenis en werd voor de eerste twee betekenissen veel vaker woning
gebruikt (eengezinswoning, woningen per hectare); voor de tweede betekenis kwam ook appartement
voor en voor de derde woongebouw.
 De overige bebouwing bestond in de drie onderzochte ontwerpen veelal uit vergelijkbare functies maar
deze werden desondanks soms verschillend omschreven: door Berlage als openbare gebouwen en als
winkels en industrie, bij de Bijlmermeer als openbare en bijzondere voorzieningen of bestemmingen en
als centra en industrie, en bij IJburg als (centrum)voorzieningen, uitgewerkt in onder andere winkel-,
onderwijs-, welzijns- en sportvoorzieningen, en als kantoren en bedrijven (industrie ontbrak).
Motieven van de ontwerpers: functioneel, technocratisch of beeldend overtuigen

De plantoelichting van het tweede Plan Zuid bevat in vergelijking met het eerste ontwerp én
overeenkomstig de ruimtelijk gedetailleerd uitgewerkte plantekening veel functionele en concrete
begrippen, met name voor het verkeerssysteem (afbeelding 6.5 linksboven), maar ook voor de
woningbouwklassen en de overige functies. Hiervoor zijn twee motieven aan te wijzen: enerzijds was
Berlage overtuigd geraakt van de noodzaak van een goede verkeersafwikkeling (onder andere door
zijn bezoek aan Amerika) en onderzoek naar de benodigde woningaantallen per klasse (cognitief
taalgebruik), anderzijds had hij met zijn ‘schilderachtige’, minder concrete en bloemrijker geformuleerde
eerste ontwerp slechte ervaringen qua aanvaarding en realisatie (retorisch taalgebruik).1504
De plantoelichtingen voor de Bijlmermeer zijn technocratisch van aard en bevatten hermetische
begrippen (I.H.V., I.C.G.); de plantekeningen zijn eveneens nogal cryptisch (afbeelding 6.3 links en
6.5 rechtsboven) en niet bedoeld voor communicatie (cognitief taalgebruik). Het motief hiervoor is
mogelijk dat de ontwerpers zo overtuigd waren van hun revolutionaire plan dat het niet uitgelegd en
begrepen hoefde te worden (afwezig retorisch motief). Daarbij speelt uiteraard een rol dat Nassuth
en zijn Bijlmermeerteam bij de gemeente werkten en dus alleen de politiek hoefden te overtuigen;
maar dat eigenlijk op voorhand al hadden gedaan: omdat de Bijlmermeer voor de gemeente zo’n
prestigeproject was, leek een baanbrekend plan op zijn plaats.
Zie paragraaf 2.4.1, 2.4.5 en 2.5.
 338

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

11

De plantoelichtingen van IJburg maken gebruik van metaforen (vizier, groene tunnel) en in eerste
instantie van weinig concrete archetypen (boulevard, stadsstraat, stadsas, laan), die echter vooral een
bepaald beeld of gevoel moesten oproepen. Dit sluit aan bij de vroege plantekeningen die schetsmatig
van aard waren en de nadruk legden op ‘groen’ en ‘blauw’ (afbeelding 6.4 links en 6.5 onder) en de rol
van het (onderwater)landschap en de kansen voor natuurontwikkeling – overigens zonder concrete
begrippen voor milieuaspecten. Het retorisch motief is dus vooral beeldend van aard: metaforen,
archetypen en symbolische beeldtekens (kleuren) moesten tijdgenoten ervan overtuigen om het
ontwerp te aanvaarden – IJburg als beste (natuurrijke en visueel open) oplossing voor het IJmeer – en
verder te brengen in een kritisch en complex planproces.1505

afbeelding 6.5 Voorbeelden van overtuigende ‘tekentaal’ van de ontwerpers: functioneel getekende Parkweg en straalvormige
en ringvormige hoofdstraten op de plankaart van het Plan Zuid 1915 (linksboven), technocratisch getekend deelplan D en E
Bijlmermeer in voorlichtingsfolder Bouwen en wonen in Amsterdam 1968 (rechtsboven) en beeldend getekende samenhang met
het vasteland in ‘Nota van Uitgangspunten’ IJburg 1996 (onder).
1505

Zie propositie 5 in het kader van deze dissertatie.
339

Inzichten: honderd jaar stedebouwkundige begrippen
INH

§ 6.1.3

12

13

14

§ 6.1.4

15

16

17

Planinzichten in vergelijking: het Plan Zuid en IJburg versus de Bijlmermeer

Het netwerk van openbare ruimten werd in alle drie de onderzochte ontwerpen hiërarchisch
getekend en beschreven, maar op een andere manier, zowel qua structuur van de stadsplattegrond
als qua integratie van de verkeerssoorten: bij het Plan Zuid monumentaal en ruimtelijk geïntegreerd
(hoofdwegen en hoofdstraten gedifferentieerd), bij de Bijlmermeer zuiver functioneel en ruimtelijk
strikt gescheiden (op verschillende hoogten), en bij IJburg orthogonaal en weer ruimtelijk geïntegreerd
(hoofdwegen gedifferentieerd).
 De voorzieningen werden in de drie onderzochte ontwerpen qua spreiding en functiemenging op
twee verschillende wijzen getekend en beschreven: in het Plan Zuid en IJburg waren de winkels
geconcentreerd ontworpen en gemengd met woningen erboven, en waren de overige voorzieningen
verspreid over het ontwerp; voor de Bijlmermeer werden geconcentreerde centra met winkels en alle
andere voorzieningen ontworpen, strikt gescheiden van de woonbebouwing.
 Voor de bebouwingstypen van de drie onderzochte ontwerpen valt onderscheid te maken in
twee combinaties: het Plan Zuid en IJburg maakten gebruik van een grote hoeveelheid gesloten
bouwblokken (respectievelijk 95 en 85 procent) en een klein percentage open bebouwing (villa’s,
twee-onder-een-kap en in het geval van IJburg ook drijvende woningen), en de Bijlmermeer van een
grote hoeveelheid “tall buildings in open space” of hoogbouw in het groen (90 procent) en een klein
percentage patiowoningen.1506

Planinzichten Plan Zuid: monumentaal totaalontwerp versus realisatie in twee delen

Voor het Plan Zuid is er enerzijds een duidelijke overeenkomst qua focus tussen Berlages
plantoelichting (de taaltekens), zijn originele plantekening met profielen en zijn perspectieftekeningen
(beeldtekens): het monumentale stratennet moest de aandacht trekken en de straatwanden moesten
zich hieraan aanpassen (‘met het huizenmateriaal ruimte scheppen’). Anderzijds is er een groot
verschil in detailniveau en focus van de originele plankaart van Berlage (met uitgewerkte openbare
ruimte, profielen, tramlijnen, duidelijker woningbouwklassen, bouwhoogten, openbare gebouwen,
bijzondere bebouwing, en evenveel nadruk op openbare ruimte en bebouwing) en die van de
presentatiekaart van Publieke Werken (geen van deze details, en nadruk op gelijkvormige bebouwing);
kennelijk wilde de gemeente deze details niet allemaal vastleggen (vergelijk afbeelding 6.2 links en
rechts).1507
Berlage ging in zijn Plan Zuid paradoxaal om met de overgang tussen stad en land: op twee punten
liet hij de nieuwe stad plotseling en monumentaal beginnen (bij het Zuiderstation en de Amstelbrug),
anderzijds liet hij de nieuwe stad qua hoogte langzaam overgaan in het ommeland (met het park en
de Tuinstad).
 Tijdgenoten van Berlage (vakgenoten en journalisten) plaatsten vraagtekens bij zijn monumentale
totaalontwerp, waarvan enkele bepalende eindpunten vanwege hun ligging buiten gemeentelijk
eigendom onzeker waren qua realisatie (zoals het Zuiderstation en de Amstelbrug), waardoor de
samenhang van het ontwerp in gevaar zou komen. Inderdaad valt het plangebied tegenwoordig uit
elkaar in een in min of meer één stijl ontworpen noordelijk deel en een modern en onsamenhangender
zuidelijk deel (afbeelding 6.6).
1506

Giedion, 1941, p. 559.
1507

Zie propositie 3 in het kader van deze dissertatie.
340

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

18

19

Het is opmerkelijk hoe Berlages blokbouw, het ‘bouwen in grotere architectonische eenheden’, en
bijzondere bebouwing, met een zekere monumentaliteit op sleutelplekken in het ontwerp, niet werden
omarmd, maar hoe ze in het noordelijke plandeel uiteindelijk toch gerealiseerd werden (zij het niet op
de schaal van het bouwblok of niet altijd symmetrisch ten opzichte van de straat), met de expressieve
gevelarchitectuur van de architecten van de Amsterdamse School; waar Berlage overigens kritisch
tegenover stond.
Berlage ging uit van driekwart volksklassehuizen, maar uiteindelijk is het Plan Zuid een veel chiquere
wijk geworden: er werden minder goedkope woningen gebouwd en door de relatief dure materialen
die de architecten van de Amsterdamse School gebruikten werden de huren hoger dan gepland.
afbeelding 6.6 Het westelijk plandeel van het Plan Zuid in 2015 gezien vanuit het noordwesten, met op de voorgrond het
Olympiaplein en Berlages monumentale Apollolaan en blokbouw, en rechts op de achtergrond ten zuiden van het Zuider
Amstelkanaal stroken en villa's.
