Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
1315

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 70; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 65.
1316

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 70, Bijlage 3.
1317

“Stadsas” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 70, 83; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 94; “stadsstraat” in: Projectbureau IJburg,
1996b, p. 70; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 18, 19, 20, 23, 26, 27, 28, 34, 36, 38, 41, 42, 44, 55, 60, 61, 63, 65, 67, 79, 101;
Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 6, 8, 10, 12, 18, 20, 21, 24, 27, 29, 35, 39, 45, 46, 47, 49, 59, 60; Projectbureau IJburg, 1998a,
pp. 3, 5, 6, 15, 24, 28, 30, 32, 34, 35, 44, 45, 46, 50, 51, 52, 55, 57, 72, 74, 76, 77, 78, 82, 83, 85, 86, 87.
1318

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 26, 68.
1319

Projectbureau IJburg, 1996c, p. 23; Interview F. Palmboom.
1320

Projectbureau IJburg, 1997a, p. 41; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 50.
1321

De naam IJburglaan was eerder al vergeven aan een weg haaks op de Entrepothaven, die in 1997 hernoemd werd in ­Th. K. van
Lohuizenlaan, zie: Commissie voor de straatnamen, 26 september 1997, 30 oktober 1998; “IJburglaan” in: Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 5, 13, 15, 18, 19, 29, 33, 34, 36, 39, 40, 45, 49, 55, 68, 75;
Atelier CDS, 2001, pp. 44, 46, 51, 52, 81; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003,
pp. 11, 19, 23, 25, 26, 29, 30, 34, 37, 43, 47, 58; “Pampuslaan” in: Atelier CDS, 2001, pp. 51, 52, 81, 119; Dienst Ruimtelijke
­Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 11, 14, 19, 22, 23, 25, 26, 29, 30, 34, 35, 37, 43, 47, 58.
 1322

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 30; Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 31.
290

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.43 ‘Auto’ volgens de NvU 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
afbeelding 5.44 ‘Autoverkeer’ volgens het SPvE 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
afbeelding 5.45 ‘Fiets’ volgens de NvU 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
291

IJburg in woorden
INH

Op het Steigereiland kreeg tot slot het verlengde van de IJburglaan in het SPvE en het SP een
asymmetrisch dijkprofiel van 74 meter met aan de noordzijde water of bebouwing, aan de
zuidzijde een ventweg, en de trambaan uit het hart, daarmee voorsorterend op de Piet Heintunnel
(afbeelding 5.18 links en 5.25 linksboven).1323 Deze werd twee keer “stadsstraat” genoemd (en niet
IJburglaan); veel vaker werd echter de naam “Steigerdam” gebruikt.1324
In de verschillende plandocumenten kwamen voor de belangrijkste infrastructuur in mindere mate
(en minder systematisch) nog andere woorden voor: “hoofdweg”, “hoofdverkeersweg” “verkeersweg”,
“hoofdontsluitingsweg”, “wijkontsluitingsweg”, “ontsluitingsweg” en “hoofdstraat”; dus vooral
samenstellingen op -weg.1325
Vanwege de veranderingen in hiërarchie gedurende het ontwerpproces worden de secundaire straten
en de woonstraten hieronder in samenhang behandeld.
 Qua ‘secundaire straten’ werden voor het Haveneiland en de Rieteilanden tot en met het GSP in de
woorden van het SPvE “twee types” onderscheiden (afbeelding 5.56): een met een profiel van 30 meter
met “middenberm” (afbeelding 5.11 middenonder) en een zonder middenberm (en zonder getekend
profiel).1326 Van het eerste type waren er vier noord-zuid dwars over het Haveneiland getekend. Deze
werden in eerste instantie regelmatig “dwarslaan” genoemd.1327 In het SPvE stond onder het kopje “De
dwarslanen” wel als uitleg (afbeelding 5.47): “Deze klassieke stadsstraten verbinden in één beweging
de twee kusten. Zij vormen vizieren die vanuit het midden van het eiland een doorkijk bieden naar zowel
de lJburgbaai als de Rieteilanden en het Diemerpark.”1328 Vanaf het SPvExtra nam “vizier” het langzaam
over en in het GSP werd dat woord voor het eerst met een hoofdletter geschreven; uiteindelijk kwam
het twee keer zoveel voor als dwarslaan.1329 Het woord stond dus ook in de plannen van Schaap, Claus
en Van Dongen, want ook al schreven zij “Een neutraal grid van gelijkwaardige straten past daar beter”,
was hun grid niet echt neutraal: ze namen de drie meest westelijke vizieren met dezelfde breedte van
30 meter over.1330 Wel werd de middenberm vervangen door “aan weerszijden van de rijbaan […] een
groenstrook met bomen van de eerste orde” (afbeelding 5.22 rechtsboven en 5.57).1331

1323

Projectbureau IJburg, 1999b, p. 37; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 77.
1324

“Stadsstraat” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 10, 28; “Steigerdam” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 9, 10, 11, 14, 15, 21,
22, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 4, 6, 7, 11, 12, 14, 15, 16, 22, 24, 26, 27, 28, 30, 32, 33, 34, 35,
36, 37, 38, 40, 42, 43, 44, 50, 51, 52, 54, 56, 58, 61, 63, 65, 70, 74.
 1325

“Hoofdweg” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 7, 69, 70, 72, 76, 87, 99; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 65, 66, 67, 70, 76;
Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 47, 49, 50, 52; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 45, 46, 47, 54, 57, 60, 78, 82; Projectbureau
IJburg, 1999b, p. 28; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 51; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 2003, p. 41; “hoofdverkeersweg” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 70, 83; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 60;
Projectbureau IJburg, 1997a, p. 34; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 34; “verkeersweg” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 93;
Projectbureau IJburg, 1996c, p. 24; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 52; “hoofdontsluitingsweg” in: Projectbureau IJburg, 1996b;
p. 85; HR Projectbureau IJburg, 1997a, p. 39; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 28; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 37; “wijkontsluitingsweg” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus
en Kaan Architecten, 1999, p. 39; “ontsluitingsweg” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 85; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 20;
Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 46, 47, 56; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999,
p. 33; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 16; “hoofdstraat” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 44; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 21.
1326

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 19, 40, 65.
1327

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 44; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 19, 20, 23, 24, 26, 28, 32, 34, 38, 41, 42, 44; Projectbureau
IJburg, 1997a, pp. 6, 27, 28; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 6, 16, 24, 32, 36.
1328

Projectbureau IJburg, 1996c, p. 19.
 1329

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, 57, 59; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 19, 28, 40, 72; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 12,
16, 20, 27, 29; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 3, 5, 6, 16, 22, 24, 26, 42, 43, 46, 51, 55, 56, 57, 60; Dienst Ruimtelijke Orde­
ning, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 5, 15, 29, 30, 33, 34, 37, 49, 54; Atelier CDS, 2001, pp. 81, 87.
1330

Schaap, 2008, p. 28.
1331

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 33.
292

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Het tweede type ‘secundaire straat’ liep in eerste instantie alleen oost-west over de Rieteilanden.
 In het GSP kreeg deze een profiel van 21 meter breed met dubbele bomenrij; ook werd er parallel
ten noorden van de IJburglaan een extra secundaire weg toegevoegd met een profiel van 18 meter
breed en eveneens een dubbele bomenrij (afbeelding 5.16 rechtsboven).1332 Hiervoor werd het woord
“parallelstraat” geïntroduceerd; dat werd overgenomen voor de oost-west lopende straten in het grid
van Schaap, Claus en Van Dongen, gecompleteerd door noord-zuid lopende “dwarsstraten”.1333 Beide
kregen een profiel van 22,4 meter breed met bomen aan weerskanten van de rijbaan (afbeelding 5.22
rechtsonder en 5.31 rechtsboven). Overigens verviel het vizier op Haveneiland-Oost en werd dit in het
rechtgetrokken raster een ‘gewone’ ‘dwarsstraat’.1334 Hiermee ontstond “een stelsel van stadsstraten
[…] met een gemengd gebruik door alle verkeerssoorten”, dat welbeschouwd ruimtelijk gezien op het
niveau van de oorspronkelijke ‘secundaire straten’ lag, maar functioneel gezien meer op het laagste
niveau uit de originele plannen tot en met het GSP, dat van de ‘indicatieve woonstraten’ zonder exacte
posities en profielen (afbeelding 5.58 en 5.39); daarom is het in de analyse met dat niveau vergeleken
(afbeelding 5.59).1335
Voor het Steigereiland was in de NvU op secundair niveau alleen een weg dwars op de Steigerdam
getekend, met een profiel van 47,2 meter breed met aan een kant drijvende woningen en aan de
andere kant bebouwing (afbeelding 5.8 en 5.56). Met de veranderde eilandcontour werd deze in het
SPvE in de Waterbuurt een dijk van 13 meter breed, en in de Zuidbuurt een straat van 18,8 meter
(afbeelding 5.18 rechts).1336 In het SPvE werd deze “Dwarslaan” gedoopt, een woord dat hiervoor
regelmatig voorkwam, ook in het SP.1337 In dat document werd deze in de Waterbuurt een dijk met
taluds met een totale breedte van 23,6 meter (afbeelding 5.25 linksmidden) en in de Zuidbuurt
een straat met een profiel van 20 meter breed (afbeelding 5.25 rechtsboven).1338 In het SP werd het
secundaire netwerk nog aangevuld met de zogenoemde “Verbindingslaan” langs het voormalige
Proefeiland.1339
Op het laagste niveau werden in het SPvE in de Zuidbuurt noord-zuid vier “voorstraten” getekend;
pas in het SP kregen ze uitgewerkte profielen van 20 meter breed en de naam “laan”: de meest
westelijke asymmetrisch met bomen aan de oostkant en de andere drie symmetrisch met parkeren
en bomen in een middenberm (afbeelding 5.25 rechtsmidden en rechtsboven).  1333

“Parallelstraat” in: Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 56, 83; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 1999, pp. 15, 33, 34, 54; “dwarsstraat” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
­Architecten, 1999, pp. 15, 33, 34, 37; Atelier CDS, 2001, p. 44.
1334

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 31.
1335

Schaap, 2008, p. 28.
1336

Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 36, 38.
1337

“Dwarslaan” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 9, 28, 29; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 4, 6, 12, 15, 16, 20, 22, 24, 26, 27,
32, 35, 36, 42, 50, 56, 61, 65.
1338

Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 79, 82.
1339

“Verbindingslaan” in: Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 4, 16, 24, 26, 35, 50.
1340

“Voorstraat” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 13, Bijlage 1; “laan” in: Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 6, 12, 15, 28, 31,
32, 33, 70, 79.
1341

“Dwarsstraat” in: Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 31, 32, 33, 69; “achterstraat” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11. 13, 39,
Bijlage 1; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 11, 28, 31, 32, 33, 69, 70.
1342

Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 18, 19; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 6, 8, 16, 20, 21, 28, 30, 31, 42, 43, 44, 48, 52, 69, 74.
293

IJburg in woorden
INH

Natuurlijk kwamen er in de verschillende plantoelichtingen nog andere woorden voor voor de
secundaire straten en de (woon)straten; dit gebruik was echter minder regelmatig en systematisch.
 Allereerst betrof dit de functionele benamingen “secundaire straat”, “secundaire weg” en “woonstraat”
zelf.1343 Andere verbindingen met -weg en -straat waren enkele keren “buurtontsluitingsweg” en een
paar keer “stadsstraat” in de betekenis ‘levendige, stadse straat’.1344 Varianten voor de woonstraten
waren “zijstraat” en “buurtstraat”.1345 Tot slot kwamen weg en straat als ongeleed woord voor,
verwijzend naar totaal verschillende onderdelen van het verkeersnetwerk, van breed tot smal.1346
Een laatste onderdeel van het verkeersnetwerk was dat voor fietsers (afbeelding 5.45). Op de
eilanden van IJburg werden de “fietspaden” in de hoofdwegen “vrijliggend” aangebracht; in de
woonstraten werden fiets en auto geïntegreerd.1347 Daarnaast werd er in de plandocumenten
aandacht besteed aan “externe” “fietspaden” of “fietsroutes”, die IJburg met het vasteland moesten
verbinden; het tweede woord kwam veel vaker voor.1348 Hiervoor waren in de NvU twee bruggen over
het Amsterdam-Rijnkanaal gedacht, een in het westen bij de A10 en een in samenhang met de
geplande metroverbinding. Via de Diemerzeedijk zouden fietsers zich vervolgens met zes bruggen
naar het Steigereiland, het Haveneiland en de Rieteilanden kunnen begeven (afbeelding 5.60). Met
de metroverbinding verviel een van de bruggen, en in het SPvExtra werd het aantal bruggen tussen
Diemerzeedijk en Rieteiland-Oost teruggebracht tot een.
 Zoals in het bovenstaande gebleken is, werden er in de plantoelichtingen zeer veel woorden gebruikt
voor de verkeersstructuur. Samenvattend kan het volgende opgemerkt worden. Voor zover de autoontsluiting hiërarchisch gepland was, werd in eerste instantie vooral geschreven over hoofdwegen of

1343

“Secundaire straat” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 70; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 65, 77, 90; Projectbureau IJburg,
1997a, pp. 47, 49, 53; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 45; “secundaire
weg” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 76, 99; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 65, 76; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 47, 52;
Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 46, 47; “woonstraat” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, 70, 71, 76; Projectbureau IJburg,
1996c, pp. 19, 21, 47, 65, 66, 77; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 47, 49; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 53, 61; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 30; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie.,
& Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 37, 41.
1344

“Buurtontsluitingsweg” in: Projectbureau IJburg, 1999b, p. 29; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 54; Dienst Ruimtelijke Ordening,
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 37; “stadsstraat” ‘levendige, stadse straat’ in: Projectbureau IJburg,
1996b, p. 68; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 19, 20, 64; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 46; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 46.
1345

“Zijstraat” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 70; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 67; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 49; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 34; “buurtstraat” in: Projectbureau IJburg,
1996b, p. 78;.
 1346

“Weg” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 76, 87, Bijlage 2, Bijlage 3; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 18, 63, 67, 86, 90, 95;
Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 35, 47, 49, 59, 61; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 46; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 21; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 19, 39, 40, 52, 69; Projectbureau IJburg, 2000d,
pp. 20, 36, 54; Atelier CDS, 2001, p. 32; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp.
28, 30, 40, 41, 43, 63; “straat” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, 48, 53, 59, 69, 78, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c,
pp. 14, 24, 26, 28, 34, 36, 38, 47, 48, 79; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 8, 20, 47, 59, 61; Projectbureau IJburg, 1998a 6, 24,
26, 32, 34, 36, 44, 45, 50, 60, 64, 72; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 18, 19, 32; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 7, 13, 15, 16, 19, 26, 29, 33, 34, 35, 39, 63; Dienst Ruimtelijke Ordening, ­
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 7, 13, 15, 16, 19, 26, 29, 33, 34, 35, 39, 63; Atelier CDS, 2001, pp. 37,
42, 44, 45, 46, 51, 81, 85, 86, 91, 110; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp.
7, 9, 11, 15, 19, 23, 29, 30, 34, 37, 41, 57.
 1347

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 71, Bijlage 3; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 26, 66, 67, 89; Projectbureau IJburg, p. 49; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 29; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 29, 34;
Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 8, 42, 44; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003,
pp. 29, 30.
1348

“Fietspad” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 66; “fietsroute”: in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 39, 51, 71; Projectbureau
IJburg, 1996c, p. 72; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 48, 49; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 7; Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 34, 35; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 5, 6, 42, 58; Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 29,.
 294

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

andere functionele samenstellingen met het woord weg. De belangrijkste hoofdweg was zonder
meer de stadsstraat, die vanwege zijn brede, groene karakter uiteindelijk de naam (IJburg)laan
kreeg. Kennelijk sloot dit begrip het beste aan bij het boulevardachtige profiel, net als in het Plan
Zuid.1349 Een niveau lager was een groep wegen gedacht onder de noemer secundaire straat, die
echter relatief gezien weinig voorkwam. Op het Haveneiland was dit vier keer een dwarslaan, die
steeds vaker de metaforische naam Vizier kreeg; op het Steigereiland waren dit de Dwarslaan en
de Verbindingslaan. Het begrip laan kon dus naar twee objecten van verschillende breedte en sfeer
verwijzen. Op het laagste niveau van de woonstraten werden bijna alle verbindingen straat genoemd
of een samenstelling hiermee, zoals parallelstraat, dwarsstraat, achterstraat en voorstraat; de laatste
werden op hun beurt echter ook weer laan genoemd, waarmee er dus een derde object was met
die naam. Tot slot werd voor de fietsverbindingen naar het vasteland vooral het functionele woord
fietsroute gebruikt.
De teksten van tijdgenoten laten opvallend genoeg een ander beeld zien. Zo werd het woord weg of
samenstellingen ermee door vakgenoten slechts enkele malen gebruikt voor de ontwerpen voor IJburg
en datzelfde gold voor journalisten; voorlichters gebruikten het iets vaker. Alleen bij bestuurders kwam
het woord weg zeer veel voor, ook regelmatig in de samenstelling hoofdweg. Het veelvuldig door de
ontwerpers gebruikte stadsstraat kwam nog minder voor: enkele keren bij bestuurders en journalisten,
een keer bij vakgenoten en in het geheel niet bij voorlichters. Kennelijk was deze samenstelling niet
aantrekkelijk genoeg of niet duidelijk genoeg om aan te slaan. De uiteindelijke naam IJburglaan kwam
wel vaker voor (veel bij bestuurders en enkele keren bij vakgenoten, journalisten en voorlichters).
 Overigens kwamen bij journalisten voor dit getekende object wel “allee” en “boulevard” voor; en
“stadsboulevard” ook een keer bij voorlichters.1350 Op het secundaire niveau werd de combinatie
“secundaire straat” alleen gebruikt door voorlichters.1351 Ook het beeldend bedoelde vizier werd
niet al te veel overgenomen: alleen in ruime mate door bestuurders, maar slechts twee keer door
vakgenoten en helemaal niet door journalisten of voorlichters. Dwarslaan kwam slechts twee keer voor
voor dit getekende object op het Haveneiland (eenmaal bij journalisten en eenmaal bij voorlichters),
en ook maar enkele keren voor de secundaire lijn op het Steigereiland, telkens bij bestuurders.
Verbindingslaan werd niet overgenomen. Ook de combinatie woonstraat kwam amper voor: twee keer
bij bestuurders en twee keer bij voorlichters. Van de overige namen op -straat kwamen parallelstraat
en dwarsstraat alleen regelmatig voor bij bestuurders, en dwarsstraat twee keer bij voorlichters;
achterstraat eenmaal (bij bestuurders) en voorstraat niet. Uiteraard kwam het ongelede woord straat
voor alle niveaus wel erg veel voor, en in mindere mate gebruikten tijdgenoten ook het woord laan.
Kennelijk associeerden tijdgenoten de ontwerpen voor IJburg vooral met stenige en stadse straten,
en minder met groen uitgevoerde lanen, laat staan met op de verkeersfunctie gerichte wegen. Het
algemene woord fietsroute werd in redelijke mate gebruikt; als tijdgenoten hier al over schreven.
Voor de gebruikte begrippen bieden de woordenboeken uit de jaren negentig in vergelijking met
die van nu weinig verrassingen. In de betekenis van het woord weg was en is in alle woordenboeken
het element “geschikt gemaakt voor het verkeer” aanwezig.1352 De samenstelling hoofdweg stond
ook in de woordenboeken als betekenis “voornaamste weg”.1353 Overigens ontbrak en ontbreekt de
samenstelling ontsluitingsweg, die kennelijk als jargon kan worden aangemerkt. Bij straat stond juist

1349

Vergelijk Berlages lanen in 3.8.2.
 1350

“Allee” in: Van Rooy, 1997b, online; “boulevard” ‘IJburglaan’ in: Heijmans, 2004e, online; “stadsboulevard” in: Jolles, 1997, p. 13.
1351

“Secundaire straat” in: Jolles, 1997, p. 17.
1352

Geerts & Heestermans, 1992, pp. 3544-3545; De Boer, 1992, p. 1289; De Boer, 2006, p. 1291; Den Boon & Hendrickx,
2015, ­online.
1353

Geerts & Heestermans, 1992, p. 1185; De Boer, 1992, p. 484; De Boer, 2006, p. 456; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
 295

IJburg in woorden
INH

in alle gevallen “tussen […] rijen huizen” vermeld; in die zin sluit het woord ook het beste aan bij de
(op de kades na) overal met aan weerskanten bebouwing ontworpen profielen.1354 De samenstelling
stadsstraat kwam en komt alleen voor bij Van Dale, met als weinig veelzeggende betekenis “straat
in een stad”; het woord stond in 1961 overigens nog niet in het woordenboek.1355 Van de overige
veel gebruikte samenstellingen stond dwarsstraat wel in alle woordenboeken en parallelstraat
in geen enkele; voorstraat kwam alleen bij Van Dale voor als ‘hoofdstraat’ en achterstraat bij Van
Dale en in de oudere Koenens als ‘achteraf gelegen straat’.1356 De samenstellingen dwarslaan en
verbindingslaan stonden en staan in geen enkel woordenboek; het ongelede woord laan uiteraard
wel, waarbij in alle gevallen “een of meer rijen bomen” genoemd worden.1357 Ook vizier kwam in
alle woordenboeken voor, maar meestal in de concrete betekenis van een “helmklep”; slechts in de
latere woordenboeken van Van Dale was een overdrachtelijke betekenis van “kijkgat (in verschillende
toepassingen)” opgenomen.1358 Het is deze betekenis die hier als metafoor werd ingezet: niet voor
niets stond het woord in de NvU nog vermeld als “als vizier” of als “[…] vormt […] vizieren”; pas later
volgde het zelfstandige gebruik van het woord, uiteindelijk met een hoofdletter.1359 Fietspad stond
tot slot in bijna alle woordenboeken.1360 Fietsroute kwam alleen voor in de Van Dale uit 1992, en
dan zonder betekenis; ook deze samenstelling is mogelijk meer jargon of is duidelijk op grond van de
onderdelen.1361
De wegenstructuur van het Haveneiland en de Rieteilanden is uiteindelijk gerealiseerd zoals
aangegeven in de plannen van Schaap, Claus en Van Dongen. De IJburglaan en Pampuslaan kregen
respectievelijk vier en twee bomenrijen met de tram tussen lage hegjes (afbeelding 5.46 en 5.55). De
Vizieren kregen als straatnamen Daguerrestraat, Diemerparklaan en Lumièrestraat, met een gelijke
inrichting; de middelste loopt alleen door naar het Diemerpark. Overigens werden ze niet verhoogd
aangelegd, waardoor het water vanuit de straat niet zichtbaar is, maar de zichtlijnen in het zuiden
‘doodlopen’ op bruggen en in het noorden op de verhoogde kade (afbeelding 5.47 en 5.57). Op de
Rieteilanden zijn lanen en straten gerealiseerd, zonder dat ze werkelijk verschilden qua hoeveelheid
groen: zo heeft de Mattenbiesstraat op het Grote Rieteiland meer bomen en groene voortuinen dan
de Lisdoddelaan op het Kleine Rieteiland.  1354

Geerts & Heestermans, 1992, pp. 2943-2944; De Boer, 1992, p. 1089; De Boer, 2006, p. 1079; Den Boon & Hendrickx,
2015, ­online.
1355

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2870; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; zie de appendix.
1356

Zie de appendix.
1357

Geerts & Heestermans, 1992, p. 1595; De Boer, 1992, p. 625; De Boer, 2006, p. 602; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1358

Geerts & Heestermans, 1992, p. 3405; De Boer, 1992, p. 1242; De Boer, 2006, p. 1241; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1359

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, 59; Projectbureau IJburg, 1996b, p. 57.
1360

Geerts & Heestermans, 1992, p. 834; De Boer, 1992, p. 358; De Boer, 2006, p. 325; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1361

Geerts & Heestermans, 1992, p. 834.
296

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.46 De ‘Stadsstraat’ volgens het GSP 1998 (links) en uitgevoerd als IJburglaan bij de Diemerparklaan in 2016 (rechts).
afbeelding 5.47 ‘Dwarslaan’ of ‘Vizier’ met op de voorgrond de ‘Stadsstraat’ volgens het SPvE 1996 (links) en uitgevoerd als
Lumièrestraat met op de voorgrond de IJburglaan in 2017 (rechts).
§ 5.8.3

Groen: park, sportveld en speelplek

In vergelijking met het Plan Zuid en ook met de Bijlmermeer nam de beschrijving van de groene,
vlakvormige openbare ruimte in de plandocumenten van IJburg een voornamere plaats in. Hiervoor
werd in alle plandocumenten het ongelede woord “groen” gebruikt, en zeker in het begin nog de
samenstellingen “groenstructuur” en “groenvoorziening”.1362
De NvU stelde in een aparte paragraaf ‘Groenstructuur’: “Het water tussen de eilanden vormt de
belangrijkste ‘groenstructuur’ van het plan.”1363 Dat gezegd hebbende toonde de ‘afsprakenkaart’ vier
categorieën in groen en groengeel, namelijk ‘groen’, ‘natuurgebied’, ‘strand’ en ‘sport’ (afbeelding 5.8).
 Dit kwam ongeveer overeen met het bijbehorende schema, waarin in vier kleuren groen onderscheid
gemaakt werd tussen – van groot naar klein – ‘natuurontwikkeling’, ‘wijkgroen’, ‘buurtgroen’ en
‘sportvelden’ (afbeelding 5.48 en 5.62).1364 De kleuren zijn opnieuw een voorbeeld van symbolisch
tekengebruik: ze leken niet op de werkelijkheid, maar stonden voor gradaties in de realiteit.1365

1362

“Groen” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 45, 55, 75, 78, 90, 95, 99; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 15, 43, 59, 72, 73,
74, 76, 89, 94; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 8, 10, 35, 37; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 12, 18, 26, 30, 34, 38, 42,
45, 74; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 10, 11, 14, 15, 17, 25; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en
Kaan ­Architecten, 1999, pp. 10, 13, 33, 34, 40, 46, 60; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 7, 8, 14, 15, 20, 23, 29, 32, 34, 38,
44, 68; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 14, 18, 28, 33; “groenstruc­
tuur” in: ­Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 78, 87, 90; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 72; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 6,24;
­Projectbureau IJburg, 1999b, p. 10; “groenvoorziening” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 63, 85; Projectbureau IJburg, 1998a,
pp. 48, 60, 61, 74, 76; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 34.
1363

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 78.
1364

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 78.
1365

Zie voor dit begrip paragraaf 2.4.1.
 297

IJburg in woorden
INH

“Natuurontwikkeling” was gepland op het PEN-eiland en langs de te saneren Diemerzeedijk, en verder
weg langs de Waterlandse kust; na de NvU kwam het woord overigens nog slechts vijfmaal voor in
plandocumenten, waarschijnlijk omdat het niet IJburg zelf betrof.1366
In de NvU werden vier gebieden als ‘wijkgroen’ getekend: het Diemerpark langs de Diemerzeedijk
(afbeelding 5.51), het “park [en] strand aan de zuidkust van het Strandeiland”, het Proefeiland, en
tot slot de “begraafplaats” op de westpunt van het Buiteneiland.1367 Het woord “wijkgroen” kwam
alleen maar enkele keren voor in de NvU, en dat gold ook voor “strand”, “strandpark” of concreet
“IJmeerstrand” en “begraafplaats”.1368 Met het uitstel van de tweede fase werden de laatste twee
immers op de lange baan geschoven, en het in 2003 geopende en sindsdien vier keer verhuisde
strand Blijburg kwam in de plannen niet voor. Het kleine Proefeiland werd in latere planfasen op
buurtniveau gedefinieerd.1369
Het ‘buurtgroen’ zou volgens de NvU verschillen per eiland: “ruim geprofileerde lanen” op het
Buiteneiland, de waterlopen op het Strandeiland kregen een groene “singelrand”, de “landtongen”
met drijvende woningen op het Steigereiland kregen groene “randen”, en op het Haveneiland werd
“het beschikbare groen zoveel mogelijk geclusterd in parkstroken parallel aan de kust”.1370 Ook
“parkstrook” kwam na de NvU nog maar een keer voor.1371 Het woord “buurtgroen” kwam in de NvU
regelmatig voor, maar in latere documenten nog amper; eigenlijk alleen in de legenda’s van de drie
SPvE’s (afbeelding 5.10, 5.13 en 5.17).1372 De positie van het buurtgroen werd na de NvU wel verder
gepreciseerd. In het SPvE voor het Haveneiland stond het ‘structureel’ en ‘indicatief’ getekend in de
‘afprakenkaart’ (afbeelding 5.10) en in aparte schema’s, waarin het uiteenviel in “gecultiveerde”
“intensief gebruikte tuinen […] tussen de bebouwing” en “wildernis […] langs de [zuidelijke] oevers”
(afbeelding 5.49).1373
In het SPvExtra werd het ‘interieur’ strakker georganiseerd en werden op regelmatige afstand van de
waterlopen twee noord-zuid lopende ‘groenstroken’ getekend (afbeelding 5.39), die in het GSP een
profiel kregen van 50 meter (afbeelding 5.16 linksboven). In het ontwerp van Schaap, Claus en Van
Dongen voor het westelijke Haveneiland werd deze opzet vervangen door drie parken als uitzondering
op het raster; op het oostelijke Haveneiland werd zelfs een park ter grootte van het Sarphatipark
ontworpen, dat het buurtniveau ontsteeg, het tegenwoordige Theo van Goghpark.  1366

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 35, 51, 63, 78, 90; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 5, 10; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 62;
Projectbureau IJburg, 1998a, p. 45; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 35.
1367

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 78.
1368

“Wijkgroen” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 78, 99, Bijlage 1J2; “Strand” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 45, 49, 53, 58,
66, 78, 83, 84, 94, 96, 99, 100, Bijlage 1; “strandpark” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 85; “IJmeerstrand” in: Projectbureau
IJburg, 1996b, 31, 34, 41, 47, 49, 51, 80; “begraafplaats” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 46, 63, 78.
1369

Projectbureau IJburg, 1999b, p. 17; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 15.
1370

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 78.
1371

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 41, 58, 78, 97, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 79.
1372

“Buurtgroen” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 78, 97, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 40, 41, 72, 90; Projectbureau
IJburg, 1997a, pp. 27, 37, 52, 61; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 5; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 21, 25.
1373

Projectbureau IJburg, 1996c, p. 72.
298

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.48 ‘Groenstructuur’ volgens de NvU 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
afbeelding 5.49 ‘Groenstructuur’ met ‘buurtgroen’ of ‘tuinen’ (links) en ‘wildernis’ (rechts) volgens het SPvE 1996 door
Palmboom, Van den Bout en Feddes.
afbeelding 5.50 Plankaart openbare ruimte Steigereiland, Haveneiland en Rieteilanden 2013 door dRO.
 299

IJburg in woorden
INH

Het meeste groen op wijk- en buurtniveau werd in de plandocumenten park genoemd, of een
samenstelling met dit woord. Naar de drie parken op wijkniveau werd een enkele keer concreet
verwezen met “wijkpark” voor dat van “15 hectare” op het Strandeiland, met “stadspark” naar het
“Diemerpark” van 90 hectare, en met “stadspark” naar dat van ruim 4 hectare op Haveneiland-Oost
(dat dus niet “wijkpark” of “buurtpark” heette); deze drie getekende objecten werden echter vooral
veel met het ongelede woord “park” aangeduid.1374 Datzelfde woord werd ook gebruikt voor het
‘buurtgroen’, evenals in de samenstelling “buurtpark”, voor de twee kleine parken op Steigereiland
(van noord naar zuid “10.000” en “9.000” vierkante meter) en de drie “parkjes” op HaveneilandWest (van west naar oost circa 7.500, 9.300 en 7.500 vierkante meter).1375 Deze afmetingen kwamen
overeen met het “buurtpark” zoals dat op vier plaatsen werd gedefinieerd: “7.000 tot 10.000 m2”
met “1 buurtpark per 1000 woningen”.1376 Het buurtgroen (met name dat in het SPvExtra en het
GSP) kon daarnaast nog worden aangeduid met samenstellingen beginnend met groen-, namelijk
“groenstrook”, “groengebied”, “groenelement” en “groenzone”.1377 Ook het woord “plantsoen” kwam
hiervoor enkele keren voor.1378
In de NvU was tot slot 12 hectare “sportveld” getekend in het Diemerpark (voetbal en hockey);
daarnaast moest binnen de 20 hectare “wijkgroen” 4 hectare “sportveld” over het plangebied verdeeld
worden, waaronder tennisbanen.1379 De op het Haveneiland geplande tennisbanen werden in het GSP
verplaatst naar het Strandeiland en uiteindelijk naar Rieteiland-Oost.1380 Het woord “sportveld” bleef
na de NvU nog enkele keren in gebruik.1381

1374

“Wijkpark” op Strandeiland in: Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 1J2; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 71; “stadspark” ‘Diemerpark’ in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 12; “Diemerpark” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 31, 45, 47, 49, 50; Atelier CDS,
2001, p. 119; “stadspark” op Haveneiland-Oost in: Atelier CDS, 2001, p. 119; “park” ‘wijkpark’ in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp.
 45, 49, 78, 83, 84, 85, 94, Bijlage 1J2; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 18; Atelier CDS, 2001, p. 37, 51, 53, 119; Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 6, 7, 11, 13, 14, 19, 23, 25, 28, 30, 32, 33, 41, 42, 44, 45,
47, 49, 58.
1375

“Buurtpark” in: Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 41, 72; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 37; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 55,
61, 69, 75; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 15, 17, 24; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 15; “park” ‘buurtpark’ in: Projectbureau
IJburg, 1996b, pp. 51, 78; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 10; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 61; Projectbureau IJburg, 1999b,
p. 40; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 10, 13, 22, 34, 69; Projectbureau
IJburg, 2000d, pp. 4, 6, 7, 14, 15, 16, 28, 32, 38, 40, 49, 51, 56; Atelier CDS, 2001, pp. 37, 51, 53, 119; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 32.
1376

Projectbureau IJburg, 1998a, p. 61; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 10;
Projectbureau IJburg, 2000d, p. 15; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 14.
 1377

“Groenstrook” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 42; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 20, 29; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 26,
55; Projectbureau IJburg, 1999b, Bijlage 2; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999,
p. 33; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 14; “groengebied” in: Projectbureau
IJburg, 1996b, p. 99; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 48; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 34; Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 10, 46; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 48; “groenelement” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 72; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 10; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 8; “groenzone” in: Projectbureau
IJburg, 1997a, p. 18; zie voor groen de eerste noot van deze paragraaf.
1378

“Plantsoen” in: Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 19, 42, 72; Atelier CDS, 2001, p. 119; “plantsoenstrook” in: Projectbureau IJburg,
1996b, p. 78.
1379

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 78.
1380

“Tennispark” in: Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage J1; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 62; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 36,
37; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 71, 75, 86; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten,
2003, pp. 15, 26.
1381

“Sportveld” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 49, 50, 78, 85; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 10; Projectbureau IJburg, 1997a,
p. 37; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 61; Atelier CDS, 2001, p. 119; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en
Kaan Architecten, 2003, p. 25.
 300

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Verder bevatten de plandocumenten voor het openbaar groen op buurtniveau nog samenstellingen
beginnend met speel-: “speelplek”, “speelveld”, “speelterrein”, “speelplein”, “speeltuin” of
“speelplaats” – het eerste woord kwam in ruime mate voor; de andere slechts een of een paar keer.1382
Voor de eerste twee begrippen werden in de latere plandocumenten overigens vastgestelde normen
gehanteerd: een “speelplek” was “150 m2 voor de 0-6 jarigen per 300 woningen”, een “speelveld”
was “1.000 m2 voor de 7-12 jarigen per 800 woningen”.1383 Toch werden de termen ook door elkaar
gebruikt en werd al in de NvU gesteld: “kleinere speelplekken [worden] door de wijk gespreid.”1384 In de
“plankaart voor de openbare ruimte” van het GSP werden ze bijvoorbeeld aangemerkt als “speelplek,
indicatief”; ze kregen dus geen vaste plek toegewezen.1385 Een uitzondering hierop vormden drie
“speelplekken” tussen de blokken in de Noordbuurt op het Steigereiland, en het middelste park op het
westelijke Haveneiland, het tegenwoordige Ed Pelsterpark, dat werd aangewezen als “speelveld” of
“activiteitenpark” met “speelplein”.1386 Ook in de plantoelichting op het oostelijke Haveneiland werden
de “speelplekken” en “speelvelden” min of meer per blok aangegeven.1387
Tot slot werd nog een enkele keer het woord “plein” gebruikt voor openbaar groen, maar zo weinig
dat geen sprake is van een kernbegrip.1388 Eigenlijk kwam het opvallend genoeg alleen voor voor de
drie buurtparken op het westelijk Haveneiland, die een enkele keer “groen plein” werden genoemd,
of in het geval van het meest westelijke ook een “plein” of een “marktplein” (het huidige Joris
Ivensplein).1389 Daarnaast werden in de Noordbuurt van het Steigereiland twee “pleintjes” getekend,
die ook dienst deden als speelplekken.1390
Tijdgenoten namen de verschillende woorden voor het vlakvormige groen in de meeste gevallen
over. Zo werd groen door alle actoren op de journalisten na in ruime mate gebruikt; vakgenoten
en bestuurders gebruikten zelfs af en toe de samenstellingen wijkgroen en buurtgroen. De
samenstellingen groenstrook, groengebied en groenelement werden alleen overgenomen door
bestuurders (de laatste slechts een keer). Het woord plantsoen kwam slechts een keer voor bij
bestuurders en twee keer bij journalisten. Park kwam uiteraard zeer veel voor; dat was een stuk minder
voor de planmatige samenstellingen stadspark (voor het Diemerpark, een keer bij bestuurders en

1382

“Speelplek” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 78; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 37; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 45, 48,
61, 63, 70, 75; Projectbureau IJburg, 1999b, p.  1383

Projectbureau IJburg, 2000d, p. 15; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 14.
1384

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 78.
1385

Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 48-49.
1386

Projectbureau IJburg, 2000d, p. 20; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 34;
Atelier CDS, 2001, p. 119.
1387

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 22.
1388

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 48; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 19, 47; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., &
Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 17; Atelier CDS, 2001, pp. 51, 53, 119.
1389

“Groen plein” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 7; Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 9; “plein” ‘Joris Ivensplein’ in: Dienst Ruimtelijke Ordening,
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 17; “marktplein” ‘Joris Ivensplein’ in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 19.
1390

Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 16, 17, 20, 21, 33.
 301

IJburg in woorden
INH

een keer bij journalisten), wijkpark (een paar keer door bestuurders voor het geplande park op het
Strandeiland) en buurtpark (enkele keren door bestuurders en een keer door voorlichters). Sportveld
kwam veel minder voor, ook omdat het een minder grote rol speelde in de ontwerpen (tweemaal bij
vakgenoten, enkele keren bij bestuurders, eenmaal bij journalisten en eenmaal bij voorlichters). De
samenstellingen met speel- kwamen ook weinig voor bij tijdgenoten (bij vakgenoten een paar keer
speelplaats, en een keer speelterrein, speelplein en speeltuin; bij bestuurders enkele keren speelplek,
speelplaats, speeltuin en speelveld; bij journalisten een paar keer speelplaats, en eenmaal speelterrein,
speelplein en speeltuin; en bij voorlichters eenmaal speelplek en speelplaats). Deze begrippen
werden door elkaar gebruikt voor dezelfde objecten. Tijdgenoten hadden het ook vrij regelmatig over
pleinen of groene pleinen. Zoals we al eerder zagen werd het woord natuurontwikkeling ook gebruikt
door tijdgenoten.1391
Wanneer we de belangrijkste begrippen in de woordenboeken uit 1992 en nu opzoeken blijken er
opnieuw weinig verschillen te zijn. Wel werden niet alle gebruikte termen opgenomen. Zo stond
groen in de stedelijke betekenis niet langer in de woordenboeken van Koenen, waar dat in 1966 nog
wel het geval was; in Van Dale was het nog wel aanwezig.1392 Van de samenstellingen met groenwaren groenvoorziening, groenstrook en groengebied in beide woordenboeken opgenomen, zowel in
1992 als in de meest recente editie, terwijl groenzone alleen in de Van Dales stond en groenelement
ontbrak; deze samenstellingen waren overigens nog niet opgenomen in de woordenboeken uit
de jaren zestig, maar waren inmiddels kennelijk gemeengoed.1393 Van plantsoen was in Koenen
de betekenis van ‘jonge aanplant’ sinds de jaren zestig verdwenen.1394 Park stond uiteraard in alle
woordenboeken, in een vergelijkbare betekenis.1395 Van de hier genoemde samenstellingen was
stadspark wel opgenomen, maar dat gold niet voor het waarschijnlijk te planologisch klinkende
wijkpark en buurtpark.1396 Plein was in de woordenboeken niet veranderd sinds de jaren zestig.1397
Het woord sportveld stond – net als het inmiddels verouderde sportterrein, dat in de tijd van
Berlage nog veel voorkwam – alleen in Van Dale; volgens de meest recente editie is het overigens
synoniem aan speelveld.1398 Dat woord werd op zijn beurt inderdaad gedefinieerd als “sportveld”,
door beide woordenboeken.1399 Deze synonymie correspondeert dus niet met het stedebouwkundige
taalgebruik.  1392

Geerts & Heestermans, 1992, p. 1046; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1393

Zie de appendix.
1394

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2303; De Boer, 1992, p. 876; De Boer, 2006, p. 859; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1395

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2227; De Boer, 1992, pp. 846-847; De Boer, 2006, p. 862; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1396

Zie de appendix.
1397

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2310; De Boer, 1992, p. 878; De Boer, 2006, p. 862; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1398

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2846; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1399

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2820; De Boer, 1992, p. 1051; De Boer, 2006, p. 1040; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1400

Zie de appendix.
302

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Al het groen werd gerealiseerd volgens de drie SP’s (afbeelding 5.63). Voor het Proefeilandpark en
het Diemerpark betekende dat tevens een overeenkomst met de eerdere planfasen (afbeelding 5.51),
al werden er in het Diemerpark ten opzichte van de NvU in eerste instantie minder sportvelden
aangelegd (twee hockeyvelden en twee voetbalvelden). Het meest westelijke park op het Haveneiland,
het Joris Ivensplein, werd inderdaad als enige deels verhard aangelegd, zodat het dienst kon doen als
marktplein, en deels groen, als speelplek. In de Noordbuurt van het Steigereiland werden uiteindelijk
drie kleine pleintjes annex speelplek gerealiseerd, op net iets andere plekken dan aangegeven in
het SP. Tot slot zijn anno 2018 enkele blokken nog niet uitgevoerd, waardoor hier open, meestal
groene ruimte is verschenen, met name op het westelijke Haveneiland en op de zuidoostpunt van de
Noordbuurt op het Steigereiland (vergelijk afbeelding 5.63 en 5.70).
afbeelding 5.51 Het ‘Diemerpark’ volgens de NvU 1996 (boven) en uitgevoerd in 2013
(onder), gezien vanuit het zuiden.
 303

IJburg in woorden
INH

1
2

4

3

5

6

0

500 m

afbeelding 5.52 Plananalyse ontwerp 1996: metro (grijs), tram (lichtgrijs) en water (blauw).
1 waterloop					
2 waterloop					
3      waterloop					

4 waterloop
5 waterloop
6      groene tunnel

1
2

4
6

0

3

5
6

500 m

afbeelding 5.53 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in arcering: tram (lichtgrijs) en water (blauw).
1 Binnengracht/Polygoongracht			
2 Dwarsgracht/Polygoongracht/Cineackade
3      Binnenhaven/Willy Mullens-/Krijn Taconiskade

304

4      Insteek/Profiltigracht
5      Binnengracht/Hollandiagracht
6      Groene Tunnel (verlegd en verlengd t.o.v. NvU)

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

10
9
8

7

0

500 m

afbeelding 5.54 Plananalyse ontwerp 1996: snelwegen (paars) en hoofdwegen (rood).
7      A10
8 stadsstraat, 44 meter breed
9 stadsas, 48 meter breed
10   boulevard, 45 meter breed (erfgrens tot water)

10
9
8

7

0

500 m

afbeelding 5.55 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn: snelwegen (paars) en
hoofdontsluitingswegen (rood).
7      A10
8      IJburglaan, 46 meter breed
9      Pampuslaan, 52 meter breed
10   Cas Oorthuys-/Bert Haanstrakade, 28 en 37 meter breed (erfgrens tot water)

305

IJburg in woorden
INH

12

11

0

13

14

15

500 m

afbeelding 5.56 Plananalyse ontwerp 1996: secundaire straten en dwarslanen of vizieren (oranje).
11   aan een zijde woonboten, 30 meter breed (vanaf 1999 Dwarslaan)
12 vizier of dwarslaan, 30 meter breed
13   vizier of dwarslaan, 30 meter breed
14 vizier of dwarslaan, 30 meter breed
15 vizier of dwarslaan, 30 meter breed

11

0

16

12

13

14

500 m

afbeelding 5.57 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn: straten en lanen en dijk (oranje).
 11   Jan Olphert Vaillantlaan/Haringbuisdijk, 20 en 16 meter breed
12   Daguerrestraat, 30 meter breed
13   Diemerparklaan, 30 meter breed
14   Lumièrestraat, 30 meter breed
15   (zie afbeelding 5.59)
16   Schokkerjachtdijk, 14 meter breed

306

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 5.58 Plananalyse ontwerp 1996: indicatieve woonstraten Haveneiland en Rieteilanden (geel).
28

17
20

27 272727
29 29
28 28

0

17

18

26

21
26

19
22

18
23
15 24

25 23
26

26

500 m

afbeelding 5.59 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn: straten (geel).
15   Fritz Dietrich Kahlenbergstraat,			21   dwarsstraat, 22,4 meter breed
27   lanen, 20 meter breed
         22,4 meter breed				22   dwarsstraat, 22,4 meter breed
28   (dwars)straten, 11 meter breed
17   parallelstraat, 22,4 meter breed			23   dwarsstraat, 22,4 meter breed
29   (achter)straten, 8 meter breed
18   parallelstraat, 22,4 meter breed			24   dwarsstraat, 22,4 meter breed
19   parallelstraat, 22,4 meter breed			25   lanen en straten, 18 meter breed
20   dwarsstraat, 22,4 meter breed			26. lanen en straten, 11 en 7 meter breed

307

IJburg in woorden
INH

0

500 m

afbeelding 5.60 Plananalyse ontwerp 1996: externe fietsroutes, extra ten opzichte van toegangswegen (bruin).
0

500 m

afbeelding 5.61 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in onderbroken lijn: fietspaden, extra ten opzichte van
toegangswegen (bruin).
308

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

34

33

32
30

31
0

500 m

afbeelding 5.62 Plananalyse ontwerp 1996: wijkgroen, park of strand (groen), buurtgroen en overig groen (lichtgroen),
sportvelden (blauwgroen) en begraafplaats (donkergroen).
30   Proefeilandpark
31   Diemerpark
32   PEN-eiland
33   IJmeerstrand
34   Begraafplaats Buiteneiland

41

40
30

36

35

32

37
38

39

31
0

500 m

afbeelding 5.63 Plananalyse realisatie 2015, met wijzigingen in arcering: parken (groen), overig groen (lichtgroen), sportvelden
(blauwgroen) en pleinen (grijs).
 30   Proefeilandpark				
31   Diemerpark					
32   PEN-eiland					
33   (niet uitgevoerd)				
34   (niet uitgevoerd)				
35   Joris Ivensplein				

309

36   Ed Pelsterpark
37   Brand Dirk Ochsepark
38   Theo van Goghpark
39   Steigerpark (niet in NvU)
40   pleintjes (niet in NvU)
41   Strand Blijburg (niet in NvU)

IJburg in woorden
INH

§ 5.9

Begrippen voor typen bebouwing

§ 5.9.1

Woning, huis en appartement

In vergelijking met het Plan Zuid en de Bijlmermeer ging IJburg veel meer eengezinswoningen
dan gestapelde woningen bevatten – iets meer dan de helft volgens de NvU (zie voor de
bebouwingstypologie paragraaf 5.9.3).1401 Toch kwam het woord woning in ongelede vorm bijna
overal voor in de complete plantoelichtingen, voor alle typen woonbebouwing, en het woord huis veel
minder, en alleen verwijzend naar vrijstaande of afzonderlijk duidelijk herkenbare huizen, dus in de
betekenis fysiek ‘woongebouw’ met zelfstandige ‘woonruimte voor één huishouden’.
De samenstellingen op beide woorden vertoonden een vergelijkbaar beeld. Ook de samenstellingen
op -huis verwezen in alle gevallen naar de betekenis fysiek ‘woongebouw met woonruimte voor één
huishouden’. Alleen de combinatie “herenhuis” kwam regelmatig voor, gevolgd door enkele keren
“rijtjeshuis”, “stadshuis” en “woonhuis”.1402 De samenstellingen “voorhuis” en “achterhuis” kwamen
slechts een paar keer voor in het SPvE van het Steigereiland, net als “tussenhuis” en “patiohuis”.1403 De
samenstelling “eengezinshuis” kwam tot slot driemaal voor in alle plantoelichtingen samen.1404
“Eengezinswoning” kwam daarentegen regelmatiger voor, en bovendien in alle plantoelichtingen.1405
Daarnaast bevatten de plantoelichtingen nog veel meer samenstellingen op -woning met de betekenis
fysiek ‘woongebouw met woonruimte voor één huishouden’, zij het geen van alle met grote regelmaat.
 Voorbeelden waren naar hun type “laagbouwwoning”, “rijtjeswoning”, “voor- en achterwoning” en
“stadswoning”, naar hun functie “hotelwoning”, “atelierwoning”, “praktijkwoning”, “bedrijfswoning”,
“woon-werkwoning” en “wisselwoning”, en naar hun vorm “cascowoning”, “serrewoning”,
“patiowoning” en “lamelwoning”.1406 Al deze woningtypen waren van het soort “grondgebonden”,
1401

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 81, Bijlage 2.
1402

“Herenhuis” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 44; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 32, 38, 42, 58; Projectbureau IJburg, 1997a,
pp. 21, 31; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 11; “rijtjeshuis” in: Projectbureau IJburg, 1998a, p. 36; Projectbureau IJburg, 2000d,
pp. 30, 31, 68, 69, 70; “stadshuis” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 28; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 20; Projectbureau IJburg,
2000d, p. 7; “woonhuis” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 42; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 28. Daarnaast kwam de samenstelling Sluishuis voor.
1403

“Voorhuis” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 12; “achterhuis” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 12; “tussenhuis” in:
Projectbureau IJburg, 1999b, p. 39; “patiohuis” in: Projectbureau IJburg, 1999b, Bijlage 1.
1404

“Eengezinshuis” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 44; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 21, 47.
1405

“Eengezinswoning” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 8, 13, 81, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 6; Projectbureau
IJburg, 1997a, pp. 30, 61; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 6; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 12; Dienst Ruimtelijke Ordening,
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 80; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 12, 46, 47, 55; Atelier CDS, 2001,
p. 46; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 7, 12, 19, 23, 53.
