Verenigd maar verdeeld. Constitutionele debatten over jacht en eigendom in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
Op 26 februari 1819 werd Kempers voorstel besproken in de Tweede
Kamer. Niet minder dan twintig kamerleden kwamen aan het woord.62
Kemper kreeg opvallend veel steun van Zuidelijke kamerleden. Uiteraard
sprak Dotrenge zich uit voor het voorstel. Daarnaast steunden andere
oppositionele Zuiderlingen het initiatief, zoals Leonard Pycke, burgemeester
officier en grondeigenaar Louis Ph.M.J. de Goër de Herve. Het voorstel kreeg
echter ook bijval uit onverwachte hoek. François M.Gh. della Faille d’Huysse,
lid van de Ridderschap van Oost-Vlaanderen en kamerheer van Willem i in
Brussel, stond te boek als een onafhankelijk politicus en stemde eveneens voor
het voorstel. Zelfs volgzame, koningsgezinde kamerleden als de Antwerpse

bruneel en wessels

van Kortrijk, de Henegouwse jurist Pierre Joseph Trentesaux en de Luikse

procureur des Konings Antoon Ph.J. de Moor, de Doornikse grondeigenaar
François Joseph Du Bus en Joseph Jan van Crombrugghe (later burgemeester

25

en boegbeeld van de Orangistische beweging in Gent) steunden Kempers
Vanuit het Noorden werd Kempers wetsvoorstel gesteund door
oppositionele kamerleden als de Amsterdamse financieel politicus Elias
Canneman en Daniel François van Alphen, een voormalige ambtenaar
uit Nederlands-Indië. Van Alphen prees het werk van Kemper omdat zijn
voorstel goed verwoordde wat het werkelijke probleem was. De jacht, zo
stelde hij, ‘n’est pas une affaire de parti, de passion qui nous occupe, c’est une
affaire de propriété et de ses droits; il faut une investigation mûre de l’objet,
une délibération calme, impartiale’,63 waaruit opnieuw blijkt hoezeer het
jachtdebat was verbonden met het omstreden moderne eigendomsconcept.
Jan van Lynden van Hoevelaken, die een jaar eerder het ontwerp van
de koning verdedigde, zette de toon voor de tegenstanders uit het Noorden.
 Hij beargumenteerde dat het jachtrecht ouder was dan het eigendomsrecht
en daarom minstens even sterk beschermd diende te worden door de
Grondwet. Daarenboven verzette hij zich tegen het uitgangspunt dat
(grond)eigendom het beginsel voor het jachtrecht zou moeten zijn. Volgens
Van Lynden van Hoevelaken kwam dit uitgangspunt te sterk tegemoet
aan de verzuchtingen van de grondeigenaren, die hij als uiterst partijdig
beschouwde, en stemde het niet overeen met de wil van de bevolking, ‘ook
van die talrijke leden der maatschappij, welke, hoe zeer geen duim grond
bezittende, toch nimmer afstand gedaan hebben van hun regt van te jagen’.64
Hij kreeg bijval van tal van koningsgezinde, Noordelijke parlementariërs,
onder wie de Friese ultraconservatieve advocaat Gijsbert Fontein Verschuir,
62 na, ddo, inv. nr. 1750, Briefwisseling tussen de
Noorderlijke en Zuidelijke Opperhoutvester

eigendom en bijbehorende rechten; deze kwestie
vereist een diepgaand onderzoek, een kalme,

naar aanleiding van het debat over het voorstel

onpartijdige beraadslaging’, htk, 1818-1819,

Kemper in de Tweede Kamer, februari 1819.
26/02/1819, 166-167.
63 ‘[de jacht] is geen partijkwestie, geen passie
die ons bezighoudt, het is een kwestie van

64 Ibidem, 162.
verenigd maar verdeeld

voorstel.
 article – artikel
de Utrechtse wiskundige Jacobus M.K. van Utenhove van Heemstede en de
burgemeesters Arnould J.B. van Suchtelen van de Haere (Deventer) en Cornelis
Gerrit Bijleveld (Middelburg). Opvallend genoeg stond ook het gematigd
oppositionele Zuidelijke kamerlid Jean François Gendebien kritisch tegenover
het voorstel van Kemper. Volgens Gendebien was het voorstel te complex,
terwijl het eigendomsrecht als uitgangspunt een aanvullende jachtwetgeving
in principe onnodig maakte – een argumentatie die tijdens de tweede helft
van de negentiende eeuw meermaals zou terugkeren.65
Al met al kreeg Kempers voorstel bij de stemming beduidend
meer bijval van de aanwezige Zuidelijke dan van de Noordelijke Tweede
Kamerleden. Historicus Paul Janssens greep deze stemming aan om te
beargumenteren dat er sprake was van een tegenstelling tussen Noord en
Zuid.66 Die stelling vinden wij wat voorbarig. De jachtwet die Kemper voor
ogen had zou een einde maken aan de bevoorrechte positie van edelen en
bezitters van heerlijke rechten in het Noorden. Deze groepen, die sterk
vertegenwoordigd waren in het parlement, trokken en masse naar Brussel
(waar de Tweede Kamer in 1819 samenkwam) om tegen het voorstel te
stemmen.67 Opvallend is echter het grote aantal afwezige niet-adellijke
Tweede Kamerleden uit het Noorden.68 Het lijkt waarschijnlijk dat veel
Noordelijke aanhangers van het moderne eigendomsconcept zich verzekerd
voelden dat het voorstel ook zonder hun steun zou worden aangenomen en
om die reden thuisbleven.
Kemper zelf benadrukte dat het ‘onnauwkeurig en verkeerd’ zou
zijn als de verdeeldheid over zijn voorstel zou worden voorgesteld als ‘alleen
tusschen het Noorden en het Zuiden bestaande’. Hij ergerde zich aan de
65 F.C.W Koker, ‘De bescherming van het

heerlijkheid deel uitmaakte’, terwijl die bepaling

jagtveld’, De Economist, 1864, 181-188 https://doi.
 teruggaat tot 1814. Janssens gaat ook niet in op

org/10.1007/bf02180845; Lamoraal de Sitter, ‘De

de stemming over het jachtwetvoorstel van

afschaffing der jachtwet’, De Economist, 1871, 671-

Willem i of de uiteindelijke verwerping van

683 https://doi.org/10.1007/bf02180845; F.C.W.
Kempers voorstel door de Eerste Kamer. Beide

Koker, ‘Nog eens het wetsvoorstel tot afschaffing

gebeurtenissen zijn van groot belang om een

der jagtwet’, De Economist, 1874, 170-173 https://

oordeel te vormen over de politieke verdeeldheid

doi.org/10.1007/bf02203790; Lamoraal de Sitter,

inzake het jachtrecht.
‘Het wetsvoorstel tot afschaffing der jachtwet’,

67 Van de 45 Noordelijke stemmers behoorden er 31

De Economist, 1874, 33-68 https://doi.org/10.1007/

tot de adel. Op vier na, stemden alle Noordelijke

bf02203785.
edelen tegen het voorstel. Zie tabel weergegeven

66 Paul Janssens, ‘De politiek invloed in het Verenigd

in: Janssens, ‘De politiek invloed’, 113.
Koninkrijk der Nederlanden’, in: Coen Tamse

68 Slechts 14 van de 45 Noordelijke stemmen

en Els Witte (reds.), Staats- en natievorming in

werden uitgebracht door niet-adellijke leden,

Willems i’s koninkrijk, 1815-1830 (Brussel 1992)

terwijl zij meer dan vijftig procent van de

112-113. Janssens’ artikel bevat enkele feitelijke

Noordelijke Tweede Kamerleden vormden in de

onjuistheden. Zo schreef hij dat ‘in 1818 in het

periode 1815-1830. Janssens, ‘De politieke invloed’,

Noorden [was] bepaald dat het jachtrecht van de

113; Meerts, ‘Kamerleden 1815-1830’, 437.
houding van de koningsgezinde critici. Zij zouden de tijd terug willen draaien
naar 1795. ‘[D]e eenige vraag’, zo stelde Kemper, ‘komt ten laatste alleen
hierop neer: of gij op de belangen en wenschen van duizende landbewoners
meer dan op de belangen en wenschen van een honderdtal bezitters van
heerlijke regten hechten wilt?’69 Kempers voorstel werd aangenomen in de
moest zich echter nog uitspreken.
 In de weken die volgden ontving de Eerste Kamer een reeks reacties
tegen het voorstel van Kemper.70 Het hevigst was de memorie opgesteld door
de Utrechtse juristen Daniel Gerard van der Brugh en Evert Rein van Nes. Zij
riepen de Eerste Kamerleden op om ‘nooit hunne goedkeuring [te] verlenen

bruneel en wessels

Tweede Kamer met 52 stemmen voor en 38 stemmen tegen. De Eerste Kamer

tot zulk eene verkrachtig der Grondwet’. Zij beschouwden hun jachtrechten
als bijzondere eigendommen, die net als grondeigendommen beschermd

27

dienden te worden door de Grondwet. Daarnaast merkten ze op dat indien
beter te beschermen tegen wildschade, ook het tiendrecht vanuit diezelfde
redenering zou kunnen worden afgeschaft.71 Met dit schrikbeeld wilden ze
duidelijk de Noordelijke tiendeigenaren in de Eerste Kamer overtuigen om
niet in te stemmen met het voorstel.
Bij missive liet de Eerste Kamer weten zich niet te verenigen met het
voorstel voor een nieuwe jachtwet. Kemper reageerde in een zitting van de
Tweede Kamer. Hij was ervan overtuigd dat de memorie van Van der Brugh en
Van Nes de reden was waarom de Eerste Kamer zijn voorstel had verworpen.72
Kempers eerdere aanvaring met een aantal Utrechtse notabelen kan hierbij
een rol hebben gespeeld.73 Na enige twijfel besloot hij geen nieuw voorstel
uit te werken om verdergaande wederzijdse verbittering te voorkomen.
Ondertussen schaarde de publieke opinie zich meer en meer achter Kemper.
De Amsterdamse hoogleraar Hendrik Constantijn Cras schreef anoniem een
vurig pleidooi voor Kempers voorstel in het liberale tijdschrift De Weegschaal.
Hij veroordeelde de verwerping door de Eerste Kamer, die volgens hem
in strijd was met de redelijkheid. Zijn voornaamste argument was dat
69 htk, 1818-1819, 27/03/1819, 210-211.
 70 Naast Van der Brugh en Van Nes

71

Over het tiendrecht: Maarten Duijvendak,
‘Boeren en collectieve actie. Tienden en

richtten vanuit Utrecht ook L. Bols, J.A.
groepsvorming in Noord-Brabant in de

Faets van Auwerogen, Van Beusichem, Van

negentiende eeuw’, Tijdschrift voor Sociale

Hardenbroek van Lockhorst, Van Lynden van
Lunenburg, De Geer van Oudegein, J.G.G.
Geschiedenis 16 (1990) 364-386.
72 na, Eerste Kamer der Staten-Generaal, 1814-

Taets van Amerongen en Van Tuyll van

1945, inv. nr. 376, reactie aan Eerste Kamer naar

Serooskerken van Vleuten een protestbrief

aanleiding van de aanneming van het voorstel

aan de Eerste Kamer. Vanuit Dordrecht

Kemper in de Tweede Kamer, 10 maart 1819; htk,

kwamen eveneens twee brieven, onder

1818-1819, 27/03/1819, 210-212.
meer ondertekend door Jacob Noels van
Serooskerke.
73 Zie passage over deze ‘onaangename zaak’ in
Utrecht: Van Zanten, Schielijk, 137-141.
 verenigd maar verdeeld

de wetgever wettig verkregen eigendommen zou vernietigen om de oogsten

article – artikel
jachtpartijen de veldoogsten zouden doen mislukken. De gedupeerde boeren
zouden zich echter niet durven verzetten vanwege ‘eene overgeërfde slaafsche
onderwerping van vroegere tijden’. Iedere grondeigenaar had volgens Cras
het recht om van zijn grond te weren wat hinderlijk was, ‘zoo wel ratten en
muizen als adellijke Heeren’.74
In april en mei 1819 kwam een indrukwekkende petitiebeweging
op gang in het Noorden. De Tweede Kamer ontving verzoekschriften
uit Gelderland, Overijssel en Noord-Brabant over het jachtrecht. Uit de
Ommelanden kwamen maar liefst 29 verzoekschriften ondertekend door
meer dan duizend personen. Het Zuidelijke kamerlid en voorzitter van
de verzoekschriftencommissie Reyphins vatte ze in een rapport samen
als een pleidooi voor het recht om te jagen op eigen grond.75 Ook buiten
het parlement werd er dus gediscussieerd over de jacht en het moderne
eigendomsconcept. Het Zuidelijke oppositionele kamerlid Plasschaert drong
erop aan dat het rapport gepubliceerd en rondgestuurd zou worden aan alle
leden van de Staten-Generaal, en vond daarmee algemene bijval in de Tweede
Kamer. Enkel Van Lynden van Hoevelaken sputterde tegen en meende dat de
beweringen in de verzoekschriften ‘geheel bezijden de waarheid’ waren.76
Het mocht niet baten. Een algemene jachtwet zou er nimmer komen
in het vkn. Zowel het koningsgezinde als het oppositionele kamp konden
geen meerderheid bijeen krijgen om een algemene jachtwet uit te vaardigen.
 In 1830 viel het vkn uiteen, maar dit betekende geenszins het einde voor
het debat over jacht en eigendom. De Nederlandse liberale staatsman Johan
Rudolph Thorbecke wilde de scheiding tussen publieke macht en privaat
eigendom definitief ingang laten vinden.77 In 1852 maakte hij heerlijke
jachtrechten afkoopbaar in Nederland.78 In België nam het artistocratische
gehalte van de jacht juist toe, nadat een gewijzigde jachtwet in 1846 de
toegang van kleine grondeigenaren tot de jacht beperkte.79

Conclusie: een (on)verenigd Koninkrijk?
De Franse Revolutie en de jaren die daarop volgden werden gekenmerkt
door grote politieke verdeeldheid. Na de val van Napoleon probeerden
74 De Weegschaal 2:1 (1819) 99-116. Op basis van

78 De heerlijke jachtrechten werden uiteindelijk

een manuscript in het archief Cras-Kemper (na,

pas bij de jachtwet van 1923 volledig afgeschaft,

Tweede Afdeling, Collectie 15, inv. nr. 49) kan het

nadat de tiendrechten reeds in 1907 op de schop

artikel aan Cras toegeschreven worden.
75 htk, 1818-1819, 19/05/1819, 439-441.
gingen.
79 Gedeeltelijk naar Frans voorbeeld, zie:

76 Ibidem, 441.
Christian Estève, ‘Les tentatives de limitation

77 Eke Poortinga, De scheiding tussen publiek- en

et de régulation de la chasse en France dans la

privaatrecht bij Johan Rudolph Thorbecke (1798-

première moitié du xixe siècle’, Revue historique

1872). Theorie en toepassing (Nijmegen 1989).
 297:1 (1997) 125-164; Dieter Bruneel, ‘“Een

Europese machtshebbers die verdeeldheid te bestrijden met de oprichting
van constitutionele monarchieën. Maar in het vkn leidde de vestiging van
een constitutionele monarchie, in tegenstelling tot wat de historici Van Sas
en Van Zanten stellen én ook de overwinnaars op Napoleon hoopten, juist
tot politisering.80 Het grote belang dat aan de Grondwet werd gehecht
uiterst moeizame discussie.81 Aan de hand van een analyse van het politiekmaatschappelijke debat over het jachtrecht hebben wij willen aantonen dat de
relatie tussen publieke macht en privaat eigendom een belangrijk twistpunt
was in de beginjaren van het vkn.
Tijdens het ancien régime was de jacht een privilege van de elite. Het

bruneel en wessels

maakte het vastleggen van de constitutionele beginselen van het vkn tot een

recht om te jagen was voorbehouden aan een klein aantal mensen op basis
van ambt, afkomst of status. Deze geprivilegieerden mochten tijdens de jacht

29

ook grond betreden die niet van hen was. In de Revolutietijd werd het recht
ontwikkeling, die aansluit bij Blaufarbs these over het ontstaan van een nieuw
eigendomsconcept ten tijde van de Franse Revolutie, leidde in het vkn tot
een patstelling toen Willem i de premoderne jachtrechten ten dele herstelde
in het Noorden. Hierdoor kende het vkn in het Noorden een gematigdconservatieve jachtwet, terwijl in het Zuiden de revolutionaire jachtwetgeving
nog altijd van kracht was. In de Landen van Overmaas gold nog tot 1822 de
overgangsregeling van gouverneur-generaal Sack.
 Zowel op nationaal als op lokaal niveau leidde deze situatie tot hevige
discussies. Daarbij werden grote woorden niet geschuwd. Terugblikkend
op zijn parlementaire loopbaan, klaagde het Zuidelijke Tweede Kamerlid
Reyphins dat liefhebbers van de jacht niet in staat waren ‘de parler de leur
idole sans passion’.82 Jachtdebatten groeiden uit tot een krachtmeting tussen
het monarchaal en parlementair constitutionalisme. De koningsgezinde
factie, waartoe Van Lynden van Hoevelaken en Van Maanen behoorden,
wilde het prerevolutionaire eigendomssysteem gedeeltelijk herstellen. In
1818 diende Willem i een wetsvoorstel in dat grotendeels was gebaseerd op
de Noordelijke jachtwet. Het voorstel werd door een ruime meerderheid
verworpen in de Tweede Kamer. De oppositie, aangevoerd door Dotrenge,
zette de koningsgezinde initiatieven weg als een terugkeer naar het ancien
menschenleven voor een konijntje”. De Belgische

de latere ontwikkelingen in België en Nederland

Werkliedenpartij en de politiek van de jacht,

– Op het spanningsveld tussen rigiditeit en

1894-1936’, Journal of Belgian History 47:2-3 (2017)

soepelheid’, in: Alen et al. (reds.), De Grondwet,

15-17.
80 Van Sas, Metamorfose, 127-128; Van Zanten,

57-102.
82 ‘om zonder passie over hun afgod [= de jacht] te

Schielijk, 48-49 en 74-75; Van Zanten, ‘Die

praten’, Luc François, Les mémoires d’un orangiste:

Niederlande’, 433-483.
L.A. Reyphins, ex-président de la Seconde Chambre

81 Jeroen van Nieuwenhove en Wim Voermans,
‘De grondwetsherzieningsprocedure in 1815 en

des États généraux, 1835 (Brussel 1989) 221.
verenigd maar verdeeld

om te jagen geherdefinieerd tot een afgeleide van grondeigendom. Deze

article – artikel


Portret van Hendrik Constantijn Cras, prent vervaardigd door Jacob Ernst Marcus, naar Charles Howard Hodges
(1784-1826). De Amsterdamse hoogleraar publiceerde in De Weegschaal een vurig pleidooi ter verdediging van
Kempers voorstel voor een nieuwe jacht. © Rijksmuseum Amsterdam, rp-p-1905-1643, http://hdl.handle.net/10934/
rm0001.collect.149110.
 régime. In reactie presenteerde het Noordelijke Tweede Kamerlid Kemper
in 1819 zijn eigen wetsvoorstel, waarin hij pleitte voor een jachtrecht op
basis van een modern eigendomsconcept. Dit voorstel werd verworpen
door de Eerste Kamer. De koningsgezinden vonden het primaat van het
grondeigendom een vorm van radicale nieuwlichterij. Dit toont opnieuw aan
verliep als Blaufarb doet voorkomen, en allerminst voltooid was aan het begin
van de negentiende eeuw.
Anders dan wat Remieg Aerts betoogt, toont dit artikel aan dat er wel
degelijk sprake was van een constitutioneel bewustzijn in de prille jaren van
het vkn.83 De debatten over het jachtrecht laten zien dat parlementariërs van

bruneel en wessels

dat de scheiding tussen publieke macht en privaat eigendom niet zo zuiver

alle kanten van het politieke spectrum verwezen naar de Grondwet om hun
argumenten kracht bij te zetten. Vanuit het monarchale beginsel kon het

31

jachtrecht niets anders zijn dan een regaal van de koning. Een meerderheid in
eigendomsrecht als beginsel van het jachtrecht. Het jachtdebat laat eveneens
zien dat deze verschillende opvattingen niet louter zijn terug te voeren tot
tegenstellingen tussen Noord en Zuid. Het monarchaal-constitutionele
standpunt kreeg niet alleen bijstand uit het Noorden. Willem i ontving
verschillende verzoekschriften uit het Zuiden waarin werd gepleit voor het
herstel van heerlijke jachtrechten in heel het Koninkrijk. Evenmin kreeg het
parlementair-constitutionele standpunt alleen steun uit het Zuiden, hetgeen
blijkt uit vele Noordelijke petities waarin het wetsvoorstel van Kemper werd
onderschreven. De jachtdebatten in de vroege jaren van het vkn raakten
de kern van de constitutionele monarchie, namelijk de verhouding tussen
prerevolutionaire standsprivileges en moderne eigendomsrechten, tussen
koning en grondwet, en tussen privaat eigendom en publieke macht.
 Dieter Bruneel was als sociaal historicus werkzaam aan de vakgroep geschiedenis en
de onderzoeksgroepen ‘Sociale Geschiedenis sinds 1750’ en ‘Economies, Connections,
Comparisons’ (ecc) van de Universiteit Gent. Sinds oktober 2016 was hij er actief als
onderzoeksassistent. In oktober 2018 ging hij aan de slag als aspirant bij het Fonds voor
Wetenschappelijke Onderzoek Vlaanderen (fwo). Hij bereidde een proefschrift voor
onder de titel ‘Een machtsbundel in transformatie: landeigendom, gecontesteerde
autoriteit en strafrecht in de 19de-eeuwse Zuidelijke Nederlanden (België)’,
promotoren: Antoon Vrints en Thijs Lambrecht (beiden UGent). Over de historische
betekenis van de jacht publiceerde hij in Journal of Belgian History 47 (2017) het artikel
‘“Een menschenleven voor een konijntje”. De Belgische Werkliedenpartij en de politiek
van de jacht, 1894-1936’.
83 Zie onder meer: Aerts, ‘Het ingesleten pad’, 52.
verenigd maar verdeeld

de Tweede Kamer verdedigde daarentegen het door de Grondwet beschermde

article – artikel
Leon Wessels studeerde geschiedenis (onderzoeksmaster) aan de Vrije Universiteit
Amsterdam en is als promovendus verbonden aan de vakgroep Cultuurgeschiedenis van
de Universiteit Utrecht. Hij is met name geïnteresseerd in de geschiedenis van elites en
ideeën en de digitale geesteswetenschappen. Zijn promotieonderzoek is toegespitst
op de conceptuele geschiedenis van elites in Nederland en wordt gefinancierd door
het Europese Onderzoeksinfrastructuur Consortium clarin eric. Over de historische
betekenis van de jacht publiceerde hij eerder in Virtus: Journal of Nobility Studies 22 (2015)
het artikel ‘Jagen naar macht. Jachtrechten en verschuivende machtsverhoudingen in
Twente, 1747-1815’. E-mail: l.c.wessels@uu.nl.
