Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
In Utrecht werd wel veelvuldig geklaagd over prostituees, maar niet over Duitse.82
Van de in totaal 735 prostituees was 14 procent buiten Nederland geboren; 7,8 procent
was Duits. Dit percentage heeft betrekking op negentien prostituees waarvan met zekerheid gezegd kan worden dat ze in Duitsland werden geboren. In 38 aanvullende gevallen was een Duitse geboorte waarschijnlijk; er werd geen geboorteplaats vermeld in
het prostitutie- of bevolkingsregister, maar er waren andere redenen om aan te nemen
dat het om Duitse vrouwen ging. Als voorbeeld kan Maria Agnes Theresia Peffer worden genoemd. Zij kwam op 2 november 1883 uit Elberfeld en keerde op 22 april 1884
daarheen terug. Ofschoon er bij haar geen geboorteplaats werd vermeld, suggereren
naam, plaats van herkomst en bestemming dat zij Duitse was. Dit betekent dat een
kwart van de prostituees Duits was. Het percentage Duitse vrouwen onder de prostituees was groter dan hun aandeel in de Utrechtse bevolking. Behalve Duitse vrouwen
werkten er in de prostitutie één Engelse vrouw, acht vrouwen waarvan het zeker was
dat ze Frans waren en zeven waarvan dat waarschijnlijk was, negen vrouwen die met zekerheid uit België kwamen en 19 vrouwen die waarschijnlijk Belgische waren. Buitenlandse vrouwen waren dus in de prostitutie nadrukkelijk aanwezig.
De komst van Duitse vrouwen was in Utrecht vooral gerelateerd aan de activiteiten
van de reeds eerder genoemde Duitse bordeelhoudster Maria Mörs. Zij werd in 1821 geboren in Müngersdorf bij Keulen en kwam in 1871 naar Utrecht, na eerst kort in Amersfoort en Amsterdam te hebben gewoond. Ze was toen reeds weduwe van Johannes Ree.
 In het bevolkingsregister werd ze ingeschreven als tapster. Uit het Amersfoortse bevolkingsregister bleek echter dat ze daar reeds een bordeel had gehad. In Utrecht nam ze
het bordeel in de Stroosteeg over van de Utrechtse Anthonia Levever, die deze gelegenheid sinds 1858 had. Zoals in alle bordelen, werkten voor Levever een groot aantal jonge
vrouwen, die allen slechts korte tijd bleven. Ieder jaar vernieuwde de bordeelbevolking
zich. Bij Levever was slechts één van de vrouwen Duits. Mörs bracht uit Amersfoort zeventien vrouwen mee onder wie één Duitse. Later kwamen er nog twee Duitse vrouwen
bij. Het merendeel van de prostituees was Nederlands. Daarnaast waren er enkele
Franse en Belgische vrouwen. In 1881 ging Mörs naar Duitsland, om enkele maanden
later terug te keren naar Utrecht. Kennelijk had ze een succesvolle rekruteringstocht
gemaakt, want in deze periode nam het aantal Duitse vrouwen in haar bordeel toe. In
het bordeel werkten tussen 1880 en 1882 negen Duitse publieke vrouwen. Zij waren allen, net als Mörs, katholiek. Na de wervingsactie werkten in het bordeel merendeels
Duitse vrouwen. De Duitse prostituees in Utrecht kwamen overwegend uit de door
Bossenbroek en Kompagnie aangeduide stedenvierhoek.
In 1882 werd het bordeel overgenomen door een nieuwe bordeelhouder en zijn
vrouw, beiden geboren in het Duitse Barmen. Voor hen werkten ook weer Duitse prostituees. Mörs verhuisde met de dochter van een van haar werkneemsters, omschreven
als aangenomen kind, naar de Zonsteeg in wijk I. Daar woonde ze enkele maanden,
waarna ze met het kind naar Duitsland vertrok.
 Be r o e ps s t r u ct u u r

|

In het geval van de prostituees is niet geheel duidelijk of Duitse vrouwen in andere
steden en op andere plaatsen inderdaad een belangrijk aandeel in deze beroepsgroep
hadden, of althans belangrijker dan in Utrecht. Mogelijk werd er aanstoot genomen
aan hun aanwezigheid en werd er vooral veel over hen geklaagd.
Kelners
De schrijver P.J. Andriessen dreef in 1871 de spot met de Duitse kelner en stak de draak
met de slepende s-klank in zijn uitspraak van het Nederlands.
 “Was soll ich Ihnen sagen, meinherr,” zeide de kellner, die een duitscher was en
zo goed mogelijk nederlandsch poogde te spreken. “Es ist ein grap von den herren reiziger. Was die al nicht uithalen, dass kan man zich nicht voorsjtellen.”83
Het Nederlandse woord ‘kelner’, aanvankelijk gespeld als ‘kellner’, werd in het midden
van de negentiende eeuw overgenomen uit het Duits als aanduiding voor hotel- en koffiehuisbediende.84 Hierin vinden we reeds een verwijzing naar het aandeel van Duitsers
in deze beroepsgroep. Het hotel- en koffiehuispersoneel viel feitelijk uiteen in twee
groepen. In 1907 werd hierover opgemerkt:
De koffiehuiskellner is gewoonlijk Hollander van geboorte en hij verlaat niet dan
om bijzondere redenen het land; een groot aantal der in de Amsterdamse hotels
werkende kellners daarentegen zijn vreemdelingen (meerendeels Duitschers)
en, voor zoover zij Hollander zijn, verlaten zij weldra hunne betrekking en
geboorteland, om plaatsing in den vreemde te zoeken; dit zwervend leven vindt
voor een goed deel zijn oorzaak in de noodzakelijkheid voor den hotelkellner,
om talen te kennen en wel zoo, dat alleen verblijf in het land zelf hem de noodige
oefening kan verschaffen; voor den koffiehuiskellner bestaat deze noodzakelijkheid volstrekt niet.85
De kelners in de grote hotels waren internationaal georganiseerd in de Deutscher
Kellner Bund Union Ganymèd. De Union Ganymèd was een internationale organisatie
die in 1878 was opgezet.86 De bond had lokale onderafdelingen.87 De Union Ganymèd
bemiddelde alleen al voor Den Haag en Scheveningen 1000 tot 2000 mensen per jaar.88
Zij hielp ook werkloos geworden Duitse kelners om naar Duitsland terug te keren.
 Utrecht was echter geen Amsterdam, Den Haag of Scheveningen. In de eerste helft
van de negentiende eeuw leidde de toename van handel en verkeer wel tot de oprichting
van tal van hotels en logementen in Utrecht,89 maar er waren veel minder hotels dan in de
andere drie plaatsen. De scheiding tussen koffiehuiskelner en hotelkelner was in Utrecht
bijgevolg minder rigide. De Duitse kelners werkten zowel in de hotels als in de koffiehuizen. In Utrecht vinden we Duitse kelners onder meer bij Carl Hühmann in zijn ‘Hotel la

201

202

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
90

Station’ op het Stationsplein. Bij de volkstelling van 1879 werden hier de Duitse kelners
Robert Biehme, Carl Krumbing en Carl Hoffman ingeschreven. Zij hadden zich kort
daarvoor vanuit respectievelijk Parijs, Brussel en Den Haag in Utrecht gevestigd. In totaal waren er in Utrecht twaalf Duitse kelners in de periode 1849 tot 1879. Het merendeel
kwam aan het einde van deze periode. De kelners hadden weinig met elkaar gemeen wat
betreft geloof en herkomststreek. Wel werkten ze merendeels voor Duitse werkgevers.
De afwezigheid van een groot aantal Duitse kelners in Utrecht laat zich verklaren uit het
feit dat de hotels kleiner waren en het toeristisch verkeer minder was.
 Sigarenmakers
Werk was er juist wel in overvloed in de sigarenindustrie, de snelst groeiende Utrechtse
industrie. In de volkstelling van 1849 komen nog geen sigarenmakers voor. Er waren
wel tabakskervers: 201 jongens en mannen. Sigaren bestonden al, maar het merendeel
van de tabak werd nog verwerkt tot snuif- en pruimtabak. Tussen 1850 en 1870 maakte
de Utrechtse sigarenindustrie een zeer snelle ontwikkeling door. In 1869 telde deze
nieuwe bedrijfstak in Utrecht 35 fabrieken, die werk gaven aan 1700 mensen.91 In de
volkstelling van 1889 werden 841 sigarenmakers geteld. Omstreeks 1860 werd er geklaagd over een tekort aan personeel.92 Utrecht’s grootste sigarenfabrikant, Ribbius Peletier, wees in 1859 orders af, omdat hij niet genoeg personeel had.93 Sigarenmakers
maakten van de ruime werkgelegenheid gebruik door regelmatig van werkgever te veranderen. Ze werden aangemerkt als zwervend personeel, dat door heel het land werk
zocht. Lonen in deze sector waren relatief hoog.94 Ribbius Peletier begon, naar zijn zeggen, vanwege een tekort aan mannelijke sigarenmakers met een vrouwenfabriek naast
zijn reeds bestaande mannenfabriek. De vrouwenfabriek gaf in 1859 werk aan zeventig
vrouwen. In 1865 waren er al 60 vrouwen en 79 meisjes.95
Als er in Utrecht ergens een gat in de markt was, dan zou dat hier moeten zijn: een
nieuwe en sterk expanderende industrie, waarin verhoudingen nog niet vastlagen en de
vraag naar personeel groot was. Opmerkelijk is daarom dat immigranten vrijwel ontbraken in deze nieuwe bedrijfstak. De afwezigheid van immigranten is ook opvallend,
omdat het sigaren maken in Nederland werd geïntroduceerd door een Duitser.96 In
New York waren er wel veel sigarenmakers onder de Duitse immigranten.97
In de hele periode van 1849 tot 1879 vinden we in Utrecht slechts vier Duitse sigarenmakers, die bovendien slechts tijdelijk in Utrecht verbleven. Zo was er bijvoorbeeld Jacob Niekiel.98 Hij woonde met zijn gezin in een periode van krap drie jaar in Utrecht,
Gouda en in de sigarenstad Kampen. Bij hem in woonde de tien jaar jongere Pieter Niekiel, die tabakskerver was.99
Wie werkten er dan wel in de expanderende sigarenindustrie? Het is ondoenlijk om
voor alle sigarenmakers op te zoeken waar ze vandaan kwamen. Opvallend is echter dat
de socioloog De Vooys opmerkte dat sigaren maken een typisch ‘inheems’ beroep was,
waarmee hij bedoelde, dat mensen die buiten de stad geboren waren er vrijwel geen

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

100

emplooi in vonden.  Gezien de tekorten aan arbeidskrachten in de bedrijfstak, is het echter weinig aannemelijk dat ze echt deze macht hadden. Wel duidelijk is, dat het gat in de markt een onvoldoende verklaring biedt voor het ontstaan van niches.
Fotografen
De fotografiesector is niet zozeer interessant omdat die elders werd aangemerkt als typisch Duits, als wel omdat we hier niet alleen te maken hebben met een nieuwe en expanderende markt, maar ook met een verschuiving van een niche van de ene groep migranten naar de andere. De Amerikaanse socioloog Waldinger ziet een dergelijke verschuiving als een historisch gangbaar verschijnsel onder immigranten. Volgens zijn
‘stoelendans’, of de successiethese, kon de ‘stoel’, die werd vrijgemaakt door de ene
groep immigranten, worden ingenomen door een volgende groep.101 In Utrecht was de
fotografie de enige sector waarbij we deze stoelendans zien, zij het in afgezwakte vorm.
Fotografie was een nieuw vak in de negentiende eeuw en aanvankelijk een uitgesproken Franse niche. Na Daguerre’s uitvinding in 1839, werd fotografie ongekend populair in Parijs.102 De mode woei snel over, omdat mensen voor een foto minutenlang
stil moesten zitten. Lijnen waren hard, de blik verkrampt en de ogen onnatuurlijk gesperd. Het resultaat was weinig flatteus. Toen de nieuwigheid er voor de Parijzenaars af
was, zwierven Parijse fotografen uit over Europa. Het Nederlandse publiek was reeds
van de Franse vinding op de hoogte, maar de fotografie werd nog niet actief beoefend.
De markt lag dus open voor deze ondernemers.
 De Franse fotografen resideerden in logementen, hotels of winkels en brachten via
kranten hun meestal welgestelde publiek op de hoogte van hun komst. Ze bleven enkele weken. Daarna was de markt verzadigd en trokken ze verder.103 De kleine potentiële
afzetmarkt maakte het voortdurend op en neer reizen van de fotografen noodzakelijk.104 Niet alle fotografen waren in dit tijdvak overigens even ‘Frans’ als ze zich voordeden.105 De associatie van fotografie met Franse immigranten, reserveerde deze sector in
feite voor deze groep nieuwkomers, en fotografen die daar niet toe behoorden afficheerden zich als Frans, ook als ze dat niet waren.
Het Nederlandse publiek raakte, net als het Franse, spoedig op de nieuwe vinding
uitgekeken en de markt zakte in. Omstreeks 1850 verbeterde de fototechniek, al bleef de
prijs van een foto hoog: vier tot vierentwintig gulden.106 Van een foto kon bovendien
slechts één afdruk worden gemaakt. Dit veranderde omstreeks 1860, waarna het zogenaamde visitekaartportret ongekend populair werd.107 Visitekaartportretten werden
niet per stuk betaald, maar kostten zeven gulden per dozijn. Het uitwisselen van portretten en het in albums verzamelen van ‘kiekjes’ – genoemd naar de Leidse studentenfotograaf David Kiek – werd een rage.108 Omdat de markt verruimde, werd het voor fotografen mogelijk zich blijvend ergens te vestigen. De inkomsten waren echter nog

203

204

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

steeds niet groot en dus combineerden fotografen hun beroep met dat van lithograaf,
portretschilder of winkelier.
 Opvallend is, dat niet de oorspronkelijke, Franse rondreizende fotografen de stap
naar een gevestigd bestaan maakten, maar de Duitse. Groningen lijkt daarbij gefungeerd te hebben als de toegangspoort tot Nederland voor deze zogenaamde tweede
lichting. Vanuit Groningen gingen de fotografen naar andere Nederlandse steden.109
Duitse fotografen overheersten het vak in Nederland niet. Numeriek waren de Nederlandse in de tweede helft van de negentiende eeuw belangrijker; ongeveer een op de
twintig fotografen was Duits.110 Belangrijker dan een numeriek overwicht, was de
Duitse invloed op de fotografie. Van de fotografen van naam was een groot deel wel
Duits.111
In het midden van de negentiende eeuw hadden in Utrecht, net als elders, de Franse
fotografen plaatsgemaakt voor Duitse.112 In Utrecht vormden zij een aanzienlijk aandeel van het totaal aantal fotografen. In 1849 komt deze nieuwe beroepscategorie nog
niet voor in de beroepentelling. In 1889 waren het er in totaal al twintig. Het Adresboek
van 1879 vermeldde veertien fotografen; vier van hen waren Duits. Hiermee was sprake
van een zekere oververtegenwoordiging van Duitsers in deze sector. Het belang van de
Duitsers werd versterkt door de omvang van hun ondernemingen. Alle grote zaken waren Duits.
In de periode van 1849 tot 1879 woonden er zeven Duitse fotografen in Utrecht. Ze
waren zowel katholiek als protestants. De voor Groningen geconstateerde oververtegenwoordiging van joden onder de Duitse fotografen, ging voor Utrecht niet op. De
Duitse fotografen hadden geen gemeenschappelijke regionale herkomst en woonden
niet geconcentreerd. Ze kwamen onder meer uit streken als Saksen en Westfalen en uit
plaatsen als Berlijn, Bonn, Oberhausen en Elberfeld. Zij werkten merendeels alleen of
met één assistent en trokken dus niet op grote schaal personeel aan.
 F.W. Deutmann, de eerste Duitse fotograaf in Utrecht, kwam in 1846.113 Hij kwam
eerst in maart en opnieuw tijdens de academische lustrumfeesten in juni, en keerde in
maart en juni van het jaar daarop terug. Deutmann was tevens de eerste blijvende beroepsfotograaf in Nederland. Hij had eerst een galanteriezaak in Haarlem en opende
daar een fotografische inrichting.114 In Utrecht werd hij gevolgd door de Duitser P.
Bimermann, die op het Domplein een atelier onder de naam ‘Weener photographie’ inrichtte. In augustus 1854 kwam de Duitser Frederik Kayser, ook wel genoemd Frederick
Kaijser. Kayser was katholiek en werd geboren in Hamm in Westfalen. Hij stond aanvankelijk genoteerd als portretschilder.115 Hij installeerde zich in het logement van de
weduwe De Groot op het Vredenburg. Een week later verhuisde hij naar de Lijnmarkt,
waar hij zijn intrek nam bij schoenmaker La Marchand. In oktober nam hij de zaak van
Bimermann over, die hij in het jaar daarop naar de Breedstraat verplaatste.116 Kayser
werkte niet alleen in zijn atelier, maar vulde zijn inkomen aan door te reizen in de provincie. In 1865 werd de zaak opgeheven en vertrok Kayser met zijn gezin naar Zwolle.
Gustav Lüssow, de vierde Duitse fotograaf in Utrecht, werd in 1837 in Berlijn geboren. In 1863 werd hij in het Utrechtse bevolkingsregister ingeschreven als ‘photograaf’

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

117

komende uit Berlijn. Hij was luthers en zijn vader was ambtenaar bij het Ministerie
van Justitie in Berlijn. Hij verhuisde veelvuldig binnen de stad.118 In 1889 vertrok hij
naar Berlijn.
 Een andere belangrijke Duitse fotograaf in Utrecht was Wilhelm Küppers, die in
1838 in Bonn werd geboren. Hij was katholiek en kwam in 1869 naar Utrecht.119 In 1879
ging Küppers een vennootschap aan met de Duitser Wilhelm Mannebach, ‘tot oprichting en uitoefening van de photographie en in verband daarmede de kunsthandel’.120
Het atelier van Küppers en Mannebach was gevestigd op het Vredenburg. In 1874
kwam Mannebach uit Amsterdam naar Utrecht. Hij stond in het bevolkingsregister
niet alleen ingeschreven als fotograaf, maar later ook als kelner.121 In 1880 ging hij naar
Xanten.
De fotograaf Richard Becher arriveerde in 1863 vanuit zijn geboorteplaats Oberhausen.122 Hij was toen reeds getrouwd met Louise Buddenberg uit Gravenhorst in
Münster. Richard Becher overleed kort daarop op 25-jarige leeftijd. Zij weduwe adverteerde dat ze de zaak voortzette met een assistent. Ongetwijfeld was dit Jacob Blind (geboren in Mannheim in 1833), die naar Utrecht kwam in 1865 en later trouwde met de
weduwe Buddenberg.
Behalve deze zelfstandig werkende fotografen, waren er in Utrecht, net als in enkele
andere grote Nederlandse steden, filialen van grote Duitse foto-ondernemeningen. De
belangrijkste waren Wegner & Mottu en Büttinghausen.123 Hun Utrechtse filiaal bestond van 1868 tot 1883 en werd gedreven door Nederlandse fotografen.124 Het Utrechtse
filiaal van de firma Büttinghausen werd geopend in 1879.125 Deze vestiging werd in 1880
gedreven door de Duitse fotograaf Gerard Brill en reeds na twee jaar opgeheven.126
In de fotografie konden Duitse immigranten meer mogelijkheden vinden dan in de
sterk expanderende sigarenindustrie. De fotografen waren zelfstandigen in een weliswaar nieuwe, maar niet bijzonder lonende bedrijfstak. De markt was klein en gauw verzadigd. Daarmee werden in bepaalde opzichten grenzen gesteld aan de aanwezigheid
van Duitse fotografen in de stad. Vernieuwing was er wel, maar expansie niet.
Ornamentenfabriek Rencker
Van vernieuwend ondernemerschap was ook sprake bij ornamentenfabriek Rencker.
 Christiaan Rencker, geboren in Groitzsch in Saksen in 1814, kan worden aangemerkt als
een succesvol en innovatief ondernemer. Hij kwam in de jaren veertig van de negentiende eeuw naar Utrecht.127 Rencker was luthers, zijn vrouw Nederlands Hervormd.
Hun twee kinderen werden luthers gedoopt. Bij Rencker werd bij zijn huwelijk genoteerd dat hij kunstdraaier en koopman in metalen ornamenten was. In het bevolkingsregister van 1860 werd hij vermeld als fabrikant van metalen ornamenten. Er lijkt op
dat moment enige twijfel omtrent zijn beroep te hebben bestaan. Iemand – waarschijnlijk de wijkmeester – heeft met potlood in de marge van het bevolkingsregister geschreven dat Rencker elders vermeld staat als werkman. Rencker kwam in het gemeentever-

205

206

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

slag van 1852 echter reeds voor als fabrikant van militaire ornamenten en metalen knopen. In de fabriek werkten op dat moment 23 mannen en 4 jongens. Veertien jaar later
waren dat 25 mannen en 12 jongens. In 1871 werd in de fabriek een stoommachine geplaatst.
 In de jaren tachtig van de vorige eeuw profiteerde Rencker van de groeiende vraag
naar zijn producten, die mede bevorderd werd door de uitbreiding van zijn productenpakket. De militaire ornamenten en metalen knopen werden vervangen door een assortiment waarmee hij inspeelde op een nieuwe vraag. In het Adresboek van 1880-1881
staat bij de firma Rencker en zonen: ‘koper en metaalgieterij, fabrikant van fournituren
voor spoorwegrijtuigen, zadel- en wagenmakers, koper- en blikslagerij, smederij, metaaldrukkerij, stoom- en andere kranen, metalen ornamenten, koper- en zilverpleteering, stempelgravering in alle metalen, verlichting van spoorwegen, gas- en waterleiding, Beijersche luchtdrukbierpompen in alle soorten’. In 1883 leverde de fabriek veertig grote en twintig kleinere brandspuiten aan het Departement van Oorlog en Koloniën. Het bedrijf maakte ook de gaslantaarns voor de gemeente Utrecht en veel ‘ver-

Interieur van de Ornamentenfabriek Rencker.
Het Utrechts Archief C.23.987.TA.U.2.107.
Be r o e ps s t r u ct u u r

|

lichtingstoestellen’ voor de tram- en spoorwegen. In 1895 werkten er 61 mannen en 8
jongens, terwijl de stoommachine er nu een was van 11 pk. Twee jaar later werd die vervangen door een machine van 30 pk.
 In 1897 melde het gemeenteverslag dat de fabriek in geen jaren zoveel werk had gehad als thans. Het bedrijf legde stoom-, gas-, bel- en waterleidingen aan en leverde alle
materialen voor gebruik van deze leidingen. In 1901-1902 werd Rencker vermeld als een
‘Nederlandsche fabriek van koper- en metaalwerken, brandspuiten en verlichtingsmiddelen. Aanleg van stoom-, gas-, water-, spreekbuis- en electrische leidingen. Reparaties van stoommachines, het maken en aanbrengen van complete drijfwerken.’ Het
bedrijf had een telefoonaansluiting: nummer 70. Rencker junior was lid van de Kamer
van Koophandel en Fabrieken. De succesvolle onderneming van Rencker werd voortgezet door zijn zoons. Een van Rencker’s Duitse werklieden, Heinrich Siegel richtte in
wijk M in 1882 een eigen werktuigenfabriek op.
Rencker speelde in op de nieuwe mogelijkheden van de markt. Hij werd een belangrijk leverancier van het stelsel van gas-, water- en elektriciteitsleidingen. Hij voorzag de
Utrechtse straten, de treinen en de trams van de nieuwe verlichting. De geschiedenis
van de firma Rencker is min of meer vergelijkbaar met die van zijn Amsterdamse tegenhanger Wilhelm Hibbeln,128 en de fabriek van de Duitser Benedictus Mohrmann in
Leeuwarden. In deze fabrieken werd eveneens ingespeeld op de – door de introductie
van gasverlichting – nieuwe behoefte aan ‘straatmeubilair’.129 Hibbeln, Mohrmann en
Rencker profiteerden van de komst van gasverlichting in de tweede helft van de negentiende eeuw. Hibbeln werd in 1847 in Kleinberg in Westfalen geboren. In 1869 begon hij
in Amsterdam een groothandel in gasverlichtingsartikelen. Aanvankelijk importeerde
hij zijn goederen uit Duitsland. Later zette hij in Amsterdam een grote metaalwarenfabriek op. Daarnaast bleef hij goederen uit Duitsland importeren uit de fabrieken die hij
daar inmiddels had opgezet en verworven. Hibbeln’s metaalwarenfabriek was groter
dan die van Rencker en had meer dan 350 werknemers. Hibbeln rekruteerde voor zijn
fabriek hoogopgeleide ambachtslieden uit Duitsland.
 Rencker trok Duits personeel aan. Deze werknemers kwamen niet in één keer, maar
verspreid over een langere periode. Hoe groot het aandeel van Duitsers onder zijn personeel was, is niet geheel duidelijk. Omstreeks de jaren zestig was ongeveer de helft van
het dertigtallig personeel Duits. Op dat moment werd het personeel door Rencker centraal in de nabijheid van zijn fabriek gehuisvest, later was dat niet meer het geval. Wel
woonden er in de nabijheid van de fabriek meerdere Duitse metaalbewerkers, fabrieksarbeiders en smeden. Zo woonde er naast de fabriek in een kosthuis een groot aantal alleenstaande mannen, die allen in het bevolkingsregister als metaalbewerker werden genoteerd.130 Twaalf van hen waren Duits. Het is aannemelijk dat zij voor Rencker werkten, maar helemaal zeker is het niet.
De Duitse personeelsleden van Rencker waren niet afkomstig uit één gebied in
Duitsland, maar uit verschillende streken. Terwijl hijzelf uit Saksen kwam, kwamen
zijn arbeiders onder meer uit Hannover, Westfalen en Pommeren (nabij Stettin).
Rencker was luthers, de werklieden waren vrijwel allemaal katholiek.
207

208

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Rencker was een succesvol ondernemer, maar zijn bedrijf was geen niche, noch
groeide zijn succes uit tot een niche. Succesvol ondernemerschap en nichevorming zijn
niet automatisch met elkaar verbonden.
 Hoedenfabrikant Brenner
De hoedenfabriek Brenner vertoonde overeenkomsten met de ornamentenfabriek
Rencker, maar dan met veel minder continuïteit en succes. Mouritz Brenner, geboren
in Keulen in 1844, kwam in 1878 met zijn Duitse vrouw en zijn twee in Duitsland geboren kinderen uit zijn geboorteplaats naar Utrecht.131 Samen met Nathan Cohn, wonende in Keulen, begon hij een viltenhoedenfabriek in Tolsteeg (wijk K), gedreven
door stoom. De fabriek was gevestigd in de Gansstraat. Brenner zelf woonde met zijn
gezin niet bij zijn fabriek, maar aan de statige Maliesingel en later aan de Oosterstraat,
beide in wijk I. Deze straten in wijk I lagen niet ver van de Gansstraat. Volgens een in
het Duits gestelde akte hadden Brenner en Cohn een handelsfirma in Keulen.132 Voor
de oprichting van hun Duitsche Nederlandsche Stoom Viltenhoedenfabriek gingen
beide ondernemers een firma aan voor de tijd van tien jaar met geldschieter J. de Groot.
Alleen Brenner en Cohn waren hoofdelijk aansprakelijk.
Brenner bracht uit Duitsland niet minder dan 38 hoedenmakers mee. Enigszins opmerkelijk is, dat van hun komst of van de opening van de fabriek in de lokale krant geen
enkele melding wordt gemaakt. Zeventien hoedenmakers waren geboren in Keulen, de
rest elders in Duitsland en in Zwitserland, Hongarije, Noorwegen en Italië.133 Brenner
en zijn compagnon Cohn waren beiden joods. De hoedenmakers die zij meebrachten
waren hervormd, luthers, katholiek en een enkeling was joods. Er waren drie vrouwelijke hoedenmakers. Enkele mannen waren gehuwd en kwamen met hun Duitse vrouwen en in Duitsland geboren kinderen. De ongehuwde mannen vonden bij deze gehuwde collega’s in de nabijheid van de fabriek onderdak. Alle hoedenmakers en hun
families – zo’n vijftig mensen in totaal – woonden in wijk K.
 Rondom de fabriek van Brenner ontstond een kleine gemeenschap van Duitsers,
los van de grotere groep Westerwalders die eveneens in wijk K woonde. De groepsvorming was in dit geval een bijzonder kort leven beschoren. Dit had vooral te maken met
het lot van de hoedenfabriek. In Utrecht was geen andere viltenhoedenfabriek en er
waren verder ook nauwelijks hoedenmakers, althans niet van vilten hoeden. Desondanks ging het met de fabriek niet goed. In 1880 werd in het gemeenteverslag gemeld
dat de stoomhoedenfabriek, die slechts drie jaar had bestaan, was opgeheven.134 In 1912
schreef Everwijn over deze poging tot fabrieksmatige productie van vilten hoeden:
Het machinaal bewerken van vilthoeden had hier te lande echter geen succes.
Een paar pogingen, omstreeks 1880 te Utrecht en daarna te Rotterdam gedaan,
mochten niet slagen; het afzetgebied binnen eigen grenzen scheen daartoe te
klein en geoefende arbeidskrachten waren schaarsch.135

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

Daar Brenner zijn eigen arbeidskrachten uit Duitsland meebracht, lijkt de geringe afzet
belangrijker te zijn geweest dan het tekort aan arbeidskrachten.
Brenners bedrijf werd gesloten. Bij notariële acte werd hij geboden zich verre te
houden van het hoedenvak.136 Hij mocht noch aan fabrieken, noch aan winkels hoeden
verkopen. De boete voor elke overtreding was vijfduizend gulden, te voldoen binnen
vier weken aan de heer De Groot.137 Brenner vertrok in 1883 met zijn familie naar
Amsterdam. De kleine gemeenschap van hoedenmakers bleef achter en viel spoedig
uiteen. De meesten gingen terug naar Duitsland.
 Brenner was een vernieuwend ondernemer, maar het gat in de markt dat hij
meende te hebben gevonden, bleek meer een bodemloze put waarin het kapitaal van
beide Keulse ondernemers en hun Utrechtse geldschieter verdween. Brenners bedrijf
had in potentie het begin kunnen zijn van een niche, maar het bestaan van de onderneming was te kort. Continuïteit en succes blijken aanvullende voorwaarden te zijn, naast
het gat in de markt.
De Chemiker
De chemische industrie was in de tweede helft van de negentiende eeuw een sterk expanderende bedrijfstak. Er deed zich een groeiende vraag voor naar het nieuwe industrieproduct zwavelzuur. Zwavelzuur was een van de belangrijkste grondstoffen van de
negentiende-eeuwse chemische industrie. Het werd gebruikt bij de productie van
kunstmest, kaarsen, rode kleurstof en soda en verder door katoendrukkerijen, ververijen en spinnerijen. De vraag naar zwavelzuur kende in de tweede helft van de negentiende eeuw een explosieve groei.
Tot 1833 waren er geen zwavelzuurfabrieken in Nederland.138 De eerste fabriek, opgericht in 1833, sloot reeds spoedig haar deuren. In 1835 werd in Utrecht de zwavelzuurfabriek Visser en Smits opgericht. Een jaar later werd daar de 27-jarige Duisburger
Friedrich Wilhelm Roos in dienst genomen. Roos had reeds als meesterknecht voor andere Nederlandse zwavelzuurfabrieken gewerkt.139 De Nederlandse chemische industrie was in de negentiende eeuw voor haar bestaan in hoge mate afhankelijk van de
kennis van Duitse meesterknechts, aan wie de leiding van het bedrijf werd toevertrouwd. Roos, die getrouwd was met een Friese vrouw en in Utrecht drie kinderen
kreeg, bleef tot 1857 in de Domstad. In het bevolkingsregister wordt hij opzichter van de
fabriek genoemd. In 1857 vertrok hij naar Uithoorn, waar in dat jaar de vierde Nederlandse zwavelzuurfabriek in werking trad.
 De Nederlandse zwavelzuurindustrie kwam kort daarop in een crisis te verkeren,
omdat door het uitbreken van de Amerikaanse burgeroorlog de vraag naar zwavelzuur
terugliep. De zwavelzuurfabrieken namen hierop hun toevlucht tot het maken van
soda. De productie hiervan kwam echter niet van de grond, door gebrek aan kennis.
Om deze reden werd in 1862 Ludwig Mond naar Nederland gehaald. Mond werd in
1835 in Kassel geboren als zoon van een joodse zijdehandelaar.140 Hij studeerde in 1855

209

210

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

aan de universiteit van Marburg en een jaar later in Heidelberg. Hij verliet de opleiding
zonder een graad te hebben behaald en ging in 1860 werken als leerling in een azijnzuurfabriek in Mainz. Hij bezocht in Nederland de inmiddels samenwerkende zwavelzuurfabrieken, trad in 1863 in dienst van de firma Smits en begon in Utrecht met de
bouw van een grote sodafabriek onder de naam Smits & De Wolff.141
In 1865 huurde Mond een kamer bij een schippersweduwe aan de Weerdsingel na142
bij de fabriek. In het bevolkingsregister wordt hij onder meer vermeld als Chemiker.
 Hij trouwde met de Duits-joodse Frederika Loewenthal en vertrok in 1866 naar Keulen.143 Inmiddels had hij een patent verworven voor het produceren van soda. In de jaren zestig van de negentiende eeuw ging hij naar Engeland, omdat hij daar meer mogelijkheden zag voor zijn procédé en omdat, naar zijn idee de religieuze tolerantie tegenover joden er groter was. In 1881 opende hij in Engeland een alkalifabriek.144
De meesterknecht Roos en de Chemiker Mond zijn typerend voor de professionalisering die de nieuwe chemische industrie in de negentiende eeuw doormaakte. Nederlandse bedrijven haalden eerst geschoolde meesterknechts en later wetenschappers uit
Duitsland. De noodzaak voor het aantrekken van personeel uit Duitsland verminderde, toen meer Nederlanders zich toelegden op de studie van de chemie. Gedeeltelijk
gingen zij voor hun opleiding naar Duitsland.145
Duitsers speelden een belangrijke rol in de Nederlandse chemische industrie, maar
hun aantal was beperkt. Roos en Mond werkten allebei voor alle zwavelzuurfabrieken
in Nederland. In alle zwavelzuurfabrieken in Nederland was een Duitse immigrant
prominent aanwezig, maar feitelijk ging het steeds om dezelfde twee mensen: Roos en
Mond. Een Duitse overheersing van deze bedrijfstak kan dit moeilijk worden genoemd.
De orgelbouwers
Wel een belangrijke rol voor Duitse immigranten, maar eveneens geen overheersing
van de bedrijfstak, vinden we bij de orgelbouwers. In Utrecht was gevestigd de orgelmakersfirma Bätz & co. Bedrijfsleider van deze van oorsprong Duitse onderneming
was in het midden van de negentiende eeuw de Duitser Christian Gottlieb Friedrich
Witte.146 De firma werd gesticht door Johann Bätz, geboren in 1709 in Frankenroda in
Saksen. Hij kwam in 1733 naar Utrecht en ging werken als knecht van een orgelbouwer.
 Kort daarop vestigde hij zich zelfstandig. Hij vernederlandste zijn naam en ondertekende zijn rekeningen met de naam Beets. Toen hij in 1770 overleed, zette zijn weduwe
met haar zwager en zoons het bedrijf voort onder de oorspronkelijke naam Bätz.147 De
firma Bätz nam pas een hoge vlucht onder de leiding van Witte, die door huwelijksbanden verbonden was aan de familie Bätz.
148
Witte werd op 12 januari 1802 in Rothenburg bij Hannover geboren. Hij ging in
de leer bij orgelbouwer Baethmann in Hannover en in 1824 verliet hij zijn leermeester
om elders ervaring op te doen. In Duitsland was vestiging als zelfstandig orgelbouwer

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

moeilijk, vanwege het zogenaamde privilege- of monopoliestelsel dat daar voor orgelbouwers gold. Dit stelsel hield in dat een orgelbouwer in een bepaalde streek het monopolie kreeg op de bouw en het onderhoud van orgels. Nieuwe orgelmakers konden een
monopolie overnemen, bijvoorbeeld na het overlijden van een collega, maar ze konden
zich niet vrij vestigen. Veel jonge orgelmakers gingen daarom naar Nederland.149 Dat
wil niet zeggen dat alle orgelbouwers in Nederland Duits waren. Behalve de firma Bätz,
waren in het midden van de negentiende eeuw in Nederland onder meer de Duitsers
C.F.A. Naber (uit Westfalen) en H.G. Holtgräve en E. Leichel (uit Duisburg) belangrijk.150 Daarnaast waren er Nederlandse ondernemers. Van de orgelbouwers die in
west- en midden-Nederland actief waren, was de firma Bätz, onder Witte’s leiding veruit de grootste.
 De firma Bätz was gevestigd in Utrecht, maar bouwde instrumenten in tal van andere Nederlandse plaatsen, merendeels in het midden van het land.151 De orgelbouwers
werkten in de eerste helft van de negentiende eeuw niet alleen voor de lutherse gemeente, waartoe ze behoorden, maar ook voor andere protestantse kerkgenootschappen. In de bloeitijd van de firma kwamen de meeste opdrachten van hervormde kerken.152 De vele nieuwe katholieke kerken die in dit tijdvak verrezen, betrokken hun orgels van andere, katholieke orgelbouwers.153 De firma Bätz legde zich toe op de vervaardiging van grote orgels en wist in die markt een monopoliepositie te verwerven.154
De firma Bätz had beslist niet alleen Duits personeel in dienst. Orgelmakers werden
niet als afzonderlijke beroepsgroep vermeld in de beroepentelling van 1849. In de verzamelcategorie ‘Muzijkinstrument, orgel, forte pianomakers, stemmers en verkopers’
vielen 32 mensen. Bij de telling van 1889 werden de orgelbouwers wel afzonderlijk vermeld; 19. Er waren slechts enkele Duitsers onder en zij overheersten deze sector niet.
De mogelijkheden om werk te vinden in deze sector waren wisselend. De vraag naar
personeel werd beïnvloed door schommelingen in de vraag naar orgels. De orgelbouw
maakte een bloei door in de tweede helft van de achttiende eeuw, een inzinking in de
Bataafs-Franse tijd en een gestage vooruitgang in het begin van de negentiende eeuw.
 In 1815 klaagde Bätz dat hij geen personeel kon krijgen, een probleem dat ook enkele jaren daarna bleef bestaan.155 Omstreeks 1825 was er echter sprake van slapte in deze sector, waarna de werkgelegenheid in het midden van de eeuw weer toenam. Orgels wonnen aan populariteit en personeel werd schaarser. De vraag naar personeel bleef de hele
tweede helft van de negentiende eeuw bestaan. In 1850 vroeg orgelbouwer Naber in een
Amsterdamse krant om ervaren gezellen. In 1881 deed zijn Osse collega eenzelfde verzoek, maar nu in het Duits in Die Orgel- und pianobau-Zeitung.156 Het verloop onder de
orgelbouwers was vrij groot. Zij reisden veelvuldig door Europa om hun opleiding te
voltooien.
 In 1852 werkten bij de firma Bätz & co twaalf mannen en vier jongens.157 De omvang
van het personeel bleef in de tweede helft van de negentiende eeuw vrij constant met
veertien tot zestien personeelsleden. Het merendeel daarvan was Nederlands. Een belangrijke figuur binnen de firma was Carl Ludwig Horstman, die werd geboren in 1818
in het Duitse Minden en die bij de firma Bätz werkte als orgelmakersknecht en later or-

211

212

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

gelmaker. Hij was, net als zijn werkgever, luthers. Hij kwam in 1851 uit Alkmaar en
overleed in 1883 in Utrecht.158
Het voorbeeld van de orgelmakers is interessant, omdat er verschillende factoren
samenkomen: er bestond een zekere traditie in de migratie van Duitse orgelbouwers,
de orgelbouw was in de tweede helft van de negentiende eeuw een expanderende sector, het bedrijf van Bätz, dat onder leiding van Witte ook in de negentiende eeuw als
een Duitse onderneming kan worden aangemerkt, had een monopoliepositie in een
bepaald deel van de markt (de grote kerkorgels). Deze situatie verschilde van een klassiek voorbeeld van nichevorming omdat het hele monopolie slechts steunde op een
handvol arbeidskrachten.
Bakkers
Hierboven ging het steeds om sectoren die in sommige tijden en op sommige plaatsen
als Duits werden aangemerkt, maar die dat in het negentiende-eeuwse Utrecht niet waren. Opmerkelijk is dat in de Domstad echter ook twee beroepsgroepen ontbraken, die
overal door Duitse migranten werden gedomineerd; bakkers en kleermakers.
 In Amsterdam werd het bakkersbedrijf in eerdere tijdvakken door Duitse immigranten overheerst.159 In de negentiende eeuw bleven Duitse bakkers in deze stad belangrijk.160 Volgens Justus van Maurik was in 1901 het merendeel van de bakkers in
Amsterdam Duits en in ieder geval alle roggebroodbakkers. ‘Daarvan heb je nog ’t
rijmpje: ’t Lekkerst roggebrood wat je eet, is gekneed met moffenzweet.’161 In andere
landen was de situatie vergelijkbaar met de Amsterdamse. In 1887 telde Londen vierduizend meesterbakkers, waarvan tenminste tweeduizend Duitsers.162 In Kopenhagen
vormden Duitse bakkers eveneens een belangrijke groep: in 1846 waren van de 468 bakkers in die stad er 165 Duits.163 In het Russische St. Petersburg was in 1869 een kwart van
de bakkers Duits en de ‘Duitse bakker’ was er een literair stereotype.164 Manhattan telde
in 1880 1200 Duitse bakkers. Zij maakten de helft van de bakkers uit, terwijl Duitse immigranten slechts 15 procent van de bevolking vormden.165
De situatie in Utrecht week opmerkelijk af van dit algemene beeld. Er was een
handjevol Duitse bakkersknechts,166 maar hun aantal viel in het niet bij het totale aantal
van 284 bakkers en hun knechts, dat de stad in 1849 telde. De enige uitzondering op
deze in Utrecht zeer ‘Nederlandse’ bedrijfstak is een ‘Zwitserse’ banketbakkerij, die
veertig jaar lang nabij het Janskerkhof werd gedreven. De opeenvolgende Zwitserse eigenaars van deze zaak trokken voor hun bedrijf naast Zwitsers ook Duits personeel aan.
 De afwezigheid van Duitse bakkers kan verklaard worden uit het ontbreken van een
traditie in Utrecht op dit punt.167 Terwijl in Amsterdam de migratie van bakkers ver terug ging, komen we in Utrecht in eerdere tijdvakken ook slechts een enkele Duitse bak168
ker tegen. In de eerste helft van de negentiende eeuw lijkt in die situatie enige verandering te komen. Jelle van Lottum vond in 1829 in Utrecht de Duitse bakker Johannes
Arends, een lutheraan uit Emmerich, met drie Duitse knechts. Tien jaar later was zijn

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

in Utrecht geboren zoon Dirk baas van de bakkerzaak en waren alle knechts Nederlands.169 Duitse bakkers waren er dus kortstondig wel in Utrecht, maar verdwenen tussen 1829 en 1839. Hun aantal nam af en er kwamen geen nieuwe Duitse bakkers bij.170
Slechts kort na de opheffing van de gilden in 1805 vestigde zich een handvol Duitse bakkers in Utrecht. Omstreeks 1839 was hun rol al weer zo goed als uitgespeeld. Van Lottum vermoedt dat de Duitse bakkers in Utrecht hun geluk hebben beproefd en, bij uitblijven van een gunstig resultaat, naar elders zijn gegaan.171
In de tweede helft van de negentiende eeuw waren er enkele bakkers, maar zij hadden geen Duits personeel. De Duitse bakkerspatroon Hendrikus Gerritzen had tussen
1850 en 1859 elf knechts in dienst, die allen bij hem inwoonden.172 De elf knechts woonden er niet gelijktijdig, maar volgden elkaar op. Ze kwamen uit alle delen van Nederland, maar niet uit Duitsland. Een Duitse dienstbode had Gerritzen wel. De enige andere Duitser in zijn bedrijf was zijn jongere broer. In de periode 1860-1879 werkten opnieuw tientallen knechts voor Gerritzen. Zijn broer was inmiddels een zelfstandig bakkersbedrijf begonnen, waar ook een groot aantal knechts werk vond. Bij geen van beide
broers waren de knechts Duits. De knechts waren wel overwegend katholiek, net als
hun patroons.
 Het handjevol Duitse bakkersknechts dat er in Utrecht was, woonde verspreid over
de stad. Bakkersknechts woonden gewoonlijk bij hun werkgever in. Dit gold ook voor
de Duitse knechts. We zien in het bevolkingsregister inschrijvingen van soms wel twintig tot dertig knechts, die gelijktijdig of achtereenvolgens op het adres van een bakker
werden ingeschreven. Het verloop onder hen was groot. Voor een bakker werkten
meestal slechts twee of drie knechts op hetzelfde moment. In die eindeloze rijen
knechts vinden we een enkele min of meer verdwaalde Duitser.
De overheersing van het bakkersvak door Duitsers, wordt in de literatuur verklaard
door het leerlingenstelsel en het inwonen van de knechts. Leerjongens en gezellen
woonden bij hun patroon en hadden een persoonlijke band met hem.173 De Amerikaanse historica Dorothee Schneider, die het Duitse bakkersbedrijf in het negentiendeeeuwse New York heeft beschreven, kent aan het samenwonen van de bakkers en hun
knechts eveneens een belangrijke rol toe. Volgens Schneider was het echter niet alleen
de band tussen baas en knechts die een rol speelde, maar ook de mogelijkheid de arbeidsverhoudingen die reeds bestonden in Duitsland te continueren. Lange dagen,
slechte arbeidsomstandigheden en onvoldoende huisvesting en voeding werden alleen
door de knechts geaccepteerd binnen het kader van deze gecontinueerde patriarchale
verhoudingen. We herkennen in deze verklaring de theorie van de inheritable economic
base.174 Overheersing van de sector door Duitse werkgevers, hielp bij het in stand houden van deze verhoudingen. Een leerlingenstelsel en slechte arbeidsomstandigheden
bestonden echter ook in het Utrechtse bakkerijbedrijf, maar Duitse knechts ontbraken er.
 De afwezigheid van Duitse bakkersknechts kan niet worden verklaard uit een
gebrek aan vraag naar Duits brood. In Utrecht werd wel Duits brood verkocht, maar

213

214

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

door een in Utrecht geboren bakker. In 1878 adverteerde bakker C. de Bouter in het
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad met zijn Duitse brood (zie illustratie op deze pagina).175
De Bouter richtte zich tot Duitse immigranten. De aanhef van zijn advertentie H.H.
– de heren – duidt erop dat hij als potentiële klanten meer welgestelden voor ogen had;
waarschijnlijk in ieder geval de heren studenten. De Bouter zal zijn Duitse mikken echter ook aan anderen hebben afgezet. Hij had zijn winkel in de Ganssteeg in wijk K, waar
immers het hart van de Duitse gemeenschap van Westerwalders was.
In de negentiende eeuw haalden mensen dagelijks vers brood bij een winkel op
loopafstand. Het verspreid wonen van de Duitse immigranten beperkte de mogelijkheden voor Duitse bakkers. Tegelijkertijd had een bakkerswinkel om te kunnen bestaan
echter voldoende aan de klandizie van zo’n 35 gezinnen.176 Bij de Oudegracht en in wijk
K woonden in ieder geval genoeg Duitse immigranten bijeen om een onderneming lonend te maken, maar een Duitse bakker vinden we er niet.
 Een verklaring voor het ontbreken van de Duitse bakkers, ligt waarschijnlijk in een
combinatie van de geslotenheid van de groep bakkers en het erfelijke karakter van het
beroep. Zonen van bakkers volgden veelal in de voetsporen van hun vaders. De bakkers
vormden een vrij hechte gemeenschap. De getuigen bij inschrijving in het geboorteregister van het kind van een bakker, waren vrijwel altijd beroepsgenoten. De erfelijkheid
van het beroep en de geslotenheid van de beroepsgroep, maakten het moeilijk voor
buitenstaanders om in deze sector een eigen bedrijf te beginnen. Het waren ook deze
kenmerken van het vak, die elders een Duitse overheersing van het vak in stand hielden
wanneer het Duitse immigranten wel lukte om een succesvolle entree te maken.
Advertentie van bakker C. de Bouter in het
25-5-1878. De
Bouter had zijn bakkerij in de Ganssteeg, in het hart van de Duitse gemeenschap van de Westerwalders.
Be r o e ps s t r u ct u u r

|

Kleermakers
Het kleermakersvak was, net als het bakkersvak, in andere landen een typerend beroep
voor Duitse immigranten.177 De textielindustrie is wel aangemerkt als een bedrijfstak
die zich bij uitstek leende voor nichevorming onder immigranten. De weg die joodse
immigranten in de negentiende eeuw in New York in de textielindustrie gingen, blijkt
een eeuw later opnieuw te kunnen worden gevolgd door Pakistanen in Manchester of
Turken in Amsterdam. Werbner heeft de textielsector hierom aangeduid als de ‘classic
immigrant niche’.178 De sector is laagdrempelig en moeilijk af te sluiten en het werk is
arbeidsintensief.
 In het Deense Kopenhagen was in het midden van de negentiende eeuw ongeveer 25
procent van de Duitse ambachtslieden in de kledingproductie actief.179 Van de 1.615
kleermakers die Kopenhagen in 1845 telde, waren er 184 Duits (11 procent).180 In
Amsterdam vormden Duitse kleermakers veruit de belangrijkste beroepsgroep onder
de immigranten.181 Het overwicht van de Duitse kleermakers in Amsterdam kan in verband worden gebracht met een oudere migratietraditie.182 In de periode van 1730 tot
1811 kwamen de leden van het kleermakersgilde voor 37 procent uit Duitsland.183 In
Amsterdam werkten in de negentiende eeuw op de maatateliers veel Duitsers. De kledingsector in Nederland als geheel expandeerde sterk. Er was tekort aan personeel en
daarom werden werkkrachten van elders aangetrokken.184
In Utrecht waren er eerder wel Duitse kleermakers geweest, maar deze waren in de
achttiende eeuw reeds verdwenen.185 In de periode van 1849 tot 1879 waren er in Utrecht
33 Duitse kleermakers. Dit aantal valt in het niet bij de 628 kleermakers die bij de volkstelling van 1849 werden geteld. De Duitse kleermakers in Utrecht vertoonden geen enkele samenhang. Ze kwamen uit allerlei plaatsen in Duitsland, zowel uit het westelijke
deel, als uit plaatsen in het oosten, en waren luthers, calvinistisch of katholiek. Binnen
Utrecht woonden ze niet geconcentreerd, ofschoon het aantal kleermakers in de wijken
E en G groter was dan in de andere wijken.
Behalve de Duitse kleermakers in de stad waren er enkele Belgische kleermakers,
een Zwitserse en drie Poolse: Dolinski uit Lemberg in Gallicië,186 Glazewski uit Krakau,187 en Patraminski uit Rudana.188 De Polen waren allemaal katholiek en lijken mobieler te zijn geweest dan hun Duitse collega’s. De vrouw en zoon van Glazewski waren
in Parijs geboren, terwijl Patraminski in 1852 met zijn familie ook naar die stad vertrok.
