Christelijke literatuur in Nederland aan het einde van de 20e eeuw
Christelijke líteratuur in Nederland aan het
einde van de 20e eeuw
Hans W erkman
Amersfoort
NEDERLAND

Abstract
Christian literature in the Netherlands at the end of the 20th
century
Christian literature im plicitly or explicitly incorporates the idea o f
hope in Christ. Literature has an inherent ethical element and this
elem ent can also bear a Christian character. Following upon the
ergocentric literary approach o f the sixties more room has recently
been given to “moralizing the literary domain as a corrective o f the
aestheticising o f literature’’ (J.J.A. Mooij). Despite this trend
Christian literature has not flourished in secularized Dutch society.
Internally, Christian literature is endangered by Christian readers
expecting a one-dimensional message; externally Christian literature
as such is not recognized sufficiently by literary critics having no ties
with or knowledge o f Christianity.
The existence o f Christian literature in the Netherlands is, however,
evident at the end o f the 20th century. Although narrative prose
inspired by the Christian message has not produced remarkably many
novels, the novels o f M ance ter Andere have definitely attracted
attention. Christian poetry, however, is flourishing (Inge Lievaart,
Guillaume van der Graft, Koos Geerds).
In this essay it is contended that Christian literary critics have the
advantage o f being able to interpret and fathom biblical elements in
literature, thus adding an ethical dimension to the evaluation o f
literature.
1.
 “Christelijke iiteratuur bestaat niet”

Enkele citaten uit de jaren tachtig geven de omstreden positie aan van de
niodem e christelijke Iiteratuur in Nederland. De literatuurcriticus W im Zaal
schreef: “De christelijke Iiteratuur heeft zichzelf van de kaart geveegd” (Zaal,
1982). Jacques Kruitliof, literatuurhistoricus, meende:
Literator / 7(1) April 1996:5-25

ISSN 025S-2279

5

Christelijke literatuur in Nederland aan het einde van de 20e eeuw__________________
Het Vijfstromenland van de verauilde literatuur [heeft] zijn einde gevonden.
Opvolgers van confessionele woordvoerders als Anton van Duinkerken en C.
Rijnsdorp hebben zich niet aangediend, en raochten er essayisten zijn die in
hun trant schrijven, dan worden zij toch buiten hun subcultuur niet langer
opgemerkt (Kruithof, 1986:176).
Henk van der Ent, dichter en essayist, tenslotte: “Christelijke literatuur bestaat
niet” (Van der Ent, 1990:50).
Dit laatste citaat is tevens de titel van een essay, in September 1989 opgenomen
in een them anum m er van het christelijk literair tijdschrift Woordwerk. In dit
them anum m er over “christelijke literatuur tegen het einde van de twintigste
eeuw” was dit Paardje van Troje bewust toegelaten: “Christelijke literatuur
bestaat niet”. Van der Ent, ooit als de dichter Anton Ent begonnen binnen de
christelijke literatuur, nam overigens iets van zijn statement terug. Ik citeer:
“Het predikaat Christelijk wil ik geven, m aar dan met een hoofdletter, aan
liederen en gedichten die Christus bij nam e noemen en Hem als bevrijder
belijden.” Ik niaak hieruit op dat bij V an der Ent wél christelijk is “De
disgenoten” van Ida Gerhardt, waarin Christus expliciete namen draagt:
Waar aan de witte dis
uw teken wordt beleden
verschijnt Gij - “u zij vrede”
gij Brood - gij Wijn - gij Vis
(Gerhardt, 1992:266).
 M aar een gedicht w aarin de christelijke noties impliciet verwerkt zijn, kan
volgens hem niet christelijk heten. N iet dus van Ida Gerhardt de regels:
De maartse regen had h e t’s nachts gedaan:
daar stond zijn doopnaam, in sterkers gezaaid
(Gerhardt, 1992:494).
Toch vormen deze regels het slot van het gedicht “Pasen”. M aar deze titel
hoeft niet p e r se te verwijzen naar de opstanding van Christus. “Pasen” kan,
aldus Van der Ent, ook door een lezer ervaren worden als een gedicht over
“blijdschap om wat de aarde geeft”, over een doopnaam in de zin van “een
groeiende naam , fris, nieuw, levend”, zonder expliciet christelijk perspectief
(Van der Ent, 1980:39). In dat geval is het gedicht niet christelijk, omdat de
lezer het als niet-christelijk ervaart. Christelijk zou het voor een moment
worden als een ander lezend individu de begrippen “doopnaam” en “Pasen”
vult m et christelijke inhouden. De inhouden kom en vooral uit de lezer, ze zijn
niet voorbehouden aan het gedicht. Aldus ongeveer de visie van Van der Ent.
 ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April 1996:5-25

Hans Werkman
Deze ervarings-exegese van literatuur lijkt mij verwant aan de ervaringstheologie, waarin a! het geloven van onderaf komt, vanuit het subject van de
mens, en niet vanuit een van bovenaf geopenbaard geloofsobject. N aar mijn
m ening houdt Van der Ent te weinig rekening met een objectieve inhoud van
literatuur, een inhoud die mede bepaald is door de context, waartoe ook het
andere werk van die bepaalde dichter behoort. Zo gezien, kan men “Pasen” van
Gerhardt toch wel een christehjk gedicht noemen. Een schijnbaar-christehjke
tekst valt dan voor de objectieve lezer al gauw door de mand, zoals het gedicht
“Johannes 12:44” uit de bundel Bijbelplaatsen van Jan Kuijper:
Die in mij gelooft, gelooft in mij niet,
en ook de rest niet. Jammer is dat wel,
ik hang hier toch maar in mijn blote vel
(Kuijper, 1983:30).
Ik ontken natuurlijk niet dat er legaal verschil in lezerservaring bestaat, maar
meestal houdt de inhoud deze verschillen binnen grenzen, althans zolang men
op niet-postmodemistische wijze het begrip “inhoud” relateert aan wericelijkheidservaring binnen een tekst.
2.
Definities van christelijke literatuur

Zo is ook het bestaan van christelijke literatuur in de jaren negentig mogelijk.
Het begrip “modeme christelijke literatuur” vraagt ora een definiëring. We
hoeven dit wiel niet helemaal opnieuw uit te vinden, en daarom haal ik eerst
enkele oude definities aan.
In 1932 schreef de dichter Willem de M érode aan zijn vriend Barend de Goede:
“Christelijke litteratuur is litteratuur die Christus als den Heer belijdt. En dat
kan alleen, als de auteurs Hem zelf zoo kennen en belijden.” W at aan deze
definitie ontbreekt, is een omlijning van het begrip “literatuur” (Werkman,
1983:221).
 Deze definitie lijkt veel op die van W.A.P. Smit, zes ja ar eerder gegeven en
later veel geciteerd: “Christelijke kunst is kunst van christenen” (Smit,
1926:344; 1991:11 -12). Smit was ertegen om versjes en romans vanwege hun
vrome inhoud in te lijven bij de christelijke literatuur. M aar anderzijds: als
een kunstenaar echt christen is, dan kom t het christelijke bijna automatisch mee
in zijn kunst. Smits definitie was een pleidooi voor zowel artistieke als
christelijke oprechtheid. Ook hy definieerde echter niet het begrip “kunst” of
“literatuur”.
Na veel getheoretiseer over het verschil tussen christelijke literatuur en
literatuur van christenen formuleerde Bert Holman in 1984 een nieuwe
definitie. Hij sprak van “bijbelse literatuur” : “Bijbelse literatuur is die
Literator 17(1) April 1996:5-25

ISSN 0258-2279

7

Christelijke literatuur in Nederland aan het einde van de 20e eeuw__________________
literatuur waarin de persoonlijke situatie van de auteur versmelt met toepasbare
elementen uit de Heilige Schrift, zó dat deze hem blijvend inzicht verschaffen
en in de concrete verwoording een structurele plaats krijgen” (Hofman,
1984:27-28). Een voordeel van deze definitie is dat het begrip “christehjk”
omlijnd wordt. Een nadeel, dat het “bhjvend inzicht” van een auteur merkwaardigerwijs deel uitmaakt van een definitie van iiterair werk. W eer ontbreekt
echter een om lijning van het begrip “ literatuur”. In de definities van De
Mérode en Smit zat hier geen artistieke niveauverlaging achter. M aar bij
Hofman is dit, naar ik vrees, wel het geval. Hij wil binnen de kring van
literatuur bijvoorbeeld ook de ciichématige pastorale poëzie een legale plaats
geven.
 Z elf definieer ik de drie woorden in het begrip “m odeme christelijke literatuur”
graag apart, m aar wel in elkaar hakend. Als volgt:
♦

Christelijke literatuur is literatuur w aaruit expliciet o f inipliciet blijkt dat er
hoop is omdat Christus is opgestaan; de weg naar de hoop gaat menigmaal
via wanhoop en twijfel.
♦

Christelijke literatuur moet kunstzinnige verfijning en originaliteit bezitten.
*

M odem e christelijke literatuur bemoeit zich met de problemen van haar
eigen tijd en zal in de tweede helft van de twintigste eeuw daardoor vaak
geëngageerde literatuur zijn.
René van W oudenberg zoekt de taakstelling van een christen-literator allereerst
in het positieve: “een kunstenaar voldoet aan zijn roeping inzoverre hij op
enigerlei wijze bijdraagt aan de shalom, de Godsvrede.” Dit is één kant van de
zaak. De andere is dat ook een christen-literator onafgebroken als Picasso aan
zijn afschuwelijke m aar w aarachtige Guernica schildert. M aar ook daarvoor
heeft Van W oudenberg oog; “het kunstwerk deelt volop in de menselijke
conditie: het deelt in onze grandeur, m aar ook in onze m isére” (Van
W oudenberg, 1989:10).
Christelijke literatuur die zich opsluit in zichzelf, vervalt tot wensvervullende
lektuur. Grote christelijke verwachtingen zijn gericht op samenleving en
cultuur en liggen daardoor altijd in de vuurlinie, ondergaan het w angeloof en
de twijfels van een m odem e vaderloze wereld, ervaren op weg naar de godsverlichting een grote mate van godsverduistering.
 Christelijke literatuur
schuurt zich aan de tijd, loopt daarbij wonden op en m aakt zich mede daardoor
geloofwaardig. Christelijke literatuur m ag niet bij voorbaat geruststellen. Ze
moet ook verontrusten en onveilige literatuur zijn. Echter niet tot het bittere
einde, want aan christelijk geloof is inherent dat het uiteindelijk deel heeft aan
8

ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April 1996:5-25

Hans Werkman
de shaloom. Die vrede kan in literatuur nooit goedkoop gestolen zijn, die moet
meestal bevochten worden op het wangeloof.'

3.
De ethische factor van literatuur

Christendom is per definitie ethisch van karakter. Mag men ook het esthetische
verenigen met een ethische factor? Ik ken nauwelijks kunst zonder ethische
factor. Ruimer; alle mensehjke handelen heefl een ethische component, omdat
de mens bedoeld is als een verantwoordehjk wezen. Sterker: omdat de mens
een verantwoordehjk wezen is, heefl de ethiek het laatste woord, en “dat geldt
voor alle menselijke handelen, van voetballen tot filosoferen toe” (Van Doome,
1975).
Verantwoordelijkheid is, ook in artistieke zin, geen besmet woord. De Nederlandse beweging der Tachtigers (Kloos, Perk) heeft de kunst jarenlang
opgezadeld met het idee dat kunst bestond om zichzelfswille, in de ivoren toren
van de artisticiteit, en die toren had geen vensters naar buiten, men zag in die
toren geen mensen, m aar alleen kunst als idee, geen kunst met een inhoud op
mensen gericht.
 De Vlaamse rom anschrijver M am ix Gijsen heeft in de jaren zestig gezegd:
“Kunst zonder ethische inhoud is een hond die in zijn eigen staart bijt, die
krijgt nooit iets beters te pakken.” In diezelfde jaren zestig mocht er echter in
de literatuurkritiek geen ethiek binnensluipen. Het was de tijd van de kunstzinnige inteelt. Alleen het literaire werk bestond, alleen letters op papier, die
met het pincet van de close-reading ontleed dienden te worden. De bloedwarme
schrijver en de bloedwarme lezer behoorden in dit bedrijf absent te zijn. Deze
ergocentrische benadering van literatuur ontkende een ethische component.
Romans werden beoordeeld uit zogenaamd “zuiver literair standpunt”. De
protestants-christelijke literatuurcriticus C. Rijnsdorp noemde dit al in de jaren
zestig “een hogere vorm van scheelzien” (Rijnsdorp, 1966:87).
In 1973 viel J.J.A. Mooij hem in een artikel in De Gids zakelijk bij. Een
literair waardeoordeel kan volgens Mooij mede berusten op een moreel
argument. Hij distancieerde zich van een bloedeloos “zuiver literair standpunt”
in de literatuurkritiek en hij formuleerde een reeks invalshoeken voor een
literatuurcriticus:

1

De Zuidafrikaanse roman Jujfrou Sophia vlug vorentoe door Berta Smit (1993)
beantwoordt in vele opzichten aan de normen die ik stel aan een modeme literaire
christelijke roman.
Literator 17(1) April 1996:5-25

ISSN 0258-2279

9

Christelijke literatuur in Nederland a m het einde van de 20e eeuw
♦

De intentionele benadering, waarbij het vooral gaat om de bedoeling van
de auteur.
♦

De em otivistische benadering, waarbij de criticus verteit wat het boek hem
gedaan heeft.
♦

De realistische benadering, waarbij de criticus een tekst beoordeelt op
werkelijkheidsgehalte.
♦

De morele benadering, waarbij hij een boek meet naar zijn eigen levensbeschouwehjke, dus ook religieuze, normen.
♦

De vemieuwingsbenadering, waarbij hij speurt naar het nieuwe, het
verrassende, het andere in het boek.
 ♦

De structurele benadering, waarbij hij ingaat op de opbouw van het
kunstwerk en op de werkwijze van de auteur (Mooij, 1979:253-278;
Bakker, 1989:115-123).
Deze reeks geefl een duidelijke verruim ing vergeleken bij de ergocentrische
benadering. Mooij luidde daannee een wending in: de ethische dimensies
begonnen weer in de literatuur geaccepteerd te raken. Twintig jaar later
verdedigt hij dit standpunt nog steeds: het ethische gezichtspunt kan in een
aantal opzichten voorrang hebben boven het esthetische. Literatuur is immers
een vorm van handelen, zegt hij, en dus onderworpen aan een morele
beoordeling. Bovendien is m enigeen gespitst op de vraag wat literatuur
bijdraagt tot ons welzijn. Dit is een ethische vraag (Mooij, 1992:70-75). Mooij
pleit voor “m oralisering van het literaire gebied (...) als correctie op de
esthetisering ervan” (Jansen e.a., 1994:21).
De Nederlandse literatuurcnticus en huidige staatssecretaris van cultuur, Aad
Nuis, accentueerde in 1989 in zijn gastcolleges aan de Universiteit van
Groningen de ethische factor van literatuur. Hij zei:
Literatuur doet een aanslag op onze overtuigingen, onze verbeelding, onze
ziel. Ze wil ons veranderen en daagt uit tot een reactie.
Een boek is een werktuig, een wapen, een gevaar dat de ziel in wil,
Ontbreekt het besef daarvan en een reactie erop, dan lijkt een bespreking op
een beschrijving van een bijl als een siervoorwerp in een vitrine in plaats van
als een werktuig waar je bout mee hakt. Hoe de bijl in elkaar zit, wordt pas
interessant voor wie wil weten hoe het komt dat de inslag in het hout zo
krachtig was, of zo krachteloos (Nuis, 1989:66 en 49).
 10

ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April 1996;5-25

Hans Werkman
Terecht kwam men terug van de overwaardering van literariteit. Literatuur
gaat ergens over, neem t een standpunt in, o f het nu existentialistische literatuur
is (W.F. Hermans) o f mystiek-humanistische literatuur (Maarten ’t Hart) of
christelijke literatuur (Mance ter Andere). Een inhoud kan nooit literariteit
alleen zijn. Bovendien: de hele mens leest, niet alleen een afgesplitste estheet
in de mens, o f een afgesplitste realist in een mens, en ook niet een afgesplitste
moralist o f ethicus in de mens. Literatuur heeft inhoud, en inhoud is drager
van ook realistische zaken, ook emotivistische zaken, ook structurele zaken, en
vooral: ook ethische zaken.
Hermans en Mulisch verkondigen in hun romans het deficit van de mensheid.
Kellendonk verkondigt, hoe dan ook, mystieke waarden, B em lef verkondigt de
hum aniteit van mensen. Als schrijvers geen waarden o f onwaarden mee te
delen hebben, vertegenwoordigen ze geen inhoud en betekenen ze niets. Ik ben
het daarom met Mooij, met Rijnsdorp, met Nuis en anderen eens dat ook de
etliiek een duchtig woord mee moet spreken in de beoordeling van een literair
werk.
 Men zou denken dat deze vemieuwde aandacht voor de ethiek in het voordeel
werkt van de aandacht voor christelijke literatuur. Deze is immers per defmitie
geladen - impliciet o f expliciet - met christelijke ethiek. M aar nee. De herwonnen ethiek maakt kennelijk deel uit van een wereld waarin het christelijk
geloof aan het voorbijgaan is. De grote pers in Nederland heeft nauwelijks
aandacht voor christelijke literatuur, o f het moest zijn voor de fraaie Gezellebiografie van Michel van der Plas die bijna de prestigieuze AKO-prijs haalde,
en natuurlijk voor christelijk-literaire ruzietjes. In Vlaanderen ligt het anders,
daar wordt het rooms-katholieke dagblad D e Standaard nog breed gelezen. In
Nederland is, sinds de ontkerstening van het dagblad Trouw, geen grote
christelijke krant meer. De kleinere - Reformatorisch D agblad en Nederlands
Dagblad - worden nauwelijks buiten de eigen aanhang gelezen.
4.
Overmaat aan religie

Op de christelijke literatuur werken mijns inziens twee bedreigende processen
in. Het ene bedreigt haar artisticiteit, het andere haar christelijkheid. De
kwantiteit van de geloofsfactor namelijk kan haar als literatuur minder
geloofwaardig maken, en de secularisatie dreigt haar te ontkerstenen.
Kort over het eerste. Een overmaat aan religie m aakt de boodschap van een
tekst topzwaar. Die boodschap deelt zich onmiddellijk aan de lezer mee.
 Herlezing van pastorale verhalen en gedichten tilt geen nieuwe vondsten naar
het licht. Ze hebben naar hun eigen aard een belangrijke taak. Niemand mag
eenvoudig en duidelijk pastoraat m inachten, ook niet als dit pastoraat gebracht
wordt door dichters o f verhalenschrijvers. M aar literatuur is het niet. De
Literator 17(1) April 1996:5-25

ISSN 0258-2279

11

Christelijke literatuur in Nederland aan het einde van de 20e eeuw
boodschap is hier zo belangrijk dat deze de witte plekken van de literaire
setting niet verdraagt. De program matisch-religieuze gedichten van de Vlaming
Anton van W ilderode zijn bijvoorbeeld aanzienlijk zwakker van literaire
kwaliteit dan de gedichten die los van zijn priesterschap-als-ambt zijn ontstaan.
Eéndim ensionale boodschappen verdragen zich niet goed met literaire
vormkracht, want artisticiteit is naar haar aard meerdimensionaal. Dit is
nauwelijks een punt van discussie tussen een cliristen-literatuurbeschouwer en
zijn seculiere collega. Het is wel een punt van discussie met de achterban van
christelijke lezers.
5.
Secularisatie

Opmerkelijk is echter dat de seculiere collega-literatuurcriticus in Nederland
een flinke stap verder gaat. Als hij in een tekst iets belijdends-christelijks
ontmoet, is dit voor hem in het algemeen een belemmering om zo ’n tekst bij de
literatuur in te lijven. Het is een typisch verschijnsel van de tweede,
geseculariseerde helft van de 20e eeuw.
 Hans Ester schreef vorig jaar in een verontrust artikel “Cultureel geheugenverlies” : “Als een literair werk als christelijk bestempeld wordt, betekent dat
voor dat boek hooguit erkenning binnen een gesloten circuit van gelovigen en
een doodvonnis daarbuiten” (Ester, 1994). Ik ben het daar goeddeels mee eens,
al zijn er zeker uitzonderingen. Van de antenne om geloofsseinen op te vangen
is in de geseculariseerde literatuurkritiek m aar een stompje overgebleven. Dit
bleek heel duidelijk in de neersabelende kritiek op de novellenbundel D e inktvis
van Oek de Jong, een boek vol christehjk- en oosters-mystieke motieven, die
men eenvoudigweg het oor niet leende, om dat er een gat in dat oor zat, het gat
waaruit de kennis en ervaring van religie verdwenen was. In de grote pers was
het alleen Jaap Goedegebuure die de moeite nam in Oek de Jongs gedachtenwereld binnen te dringen. M aar Goedegebuure is in het cliristelijk geloof
opgevoed en staat daar op zich niet rancuneus tegenover, ook al rekent hij zich
niet m eer tot de gelovigen (Goedegebuure, 1993; W erkman 1994).
Deze onwilligheid om zich serieus in te leven in christelijke patronen, werd in
1953 al door Bom hoff gesignaleerd. Hij sprak van de “kleine terreur der
neutraliteit”, die de christelijke literatuur negeerde omdat ze vond dat de
inspirerende kracht van de christelijke idee m aar klein was (BomliofF,
1953/1988).
Eeuwenlang is kunst christelijk geinspireerd geweest. Het postcliristelijke
tijdperk van na 1965 heeft gebroken met dit verleden. N iet alleen het geloof is
goeddeels verdwenen, ook de aanwezigheid van kennis over geloofsmotieven.
 W.A.P. Smit kon in de jaren zestig aan de Universiteit van Utrecht niet zonder
meer de bijbelse dram a’s van Vondel gaan behandelen, hij nioest eerst de
12

ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April 1996:5-25

Hans Werkman
onbekende verhalen over Jozef en Jefla vertellen. Jaap Goedegebuure geeft
momenteel aan de Katholieke Universiteit Brabant bijbelles. Het onderwijs aan
6- tot 18-jarigen laat het afweten. Ook op christelijke scholen is bijbelkennis
mininiaal, laat staan doorleefd. In de Nederlandse culturele maatschappij is de
naam God praktisch inhoudloos geworden.
Het gevolg daarvan is natuurlijk dat literatuurcritici, uit deze scholen
afkomstig, het moeilijk vinden te reageren op christelijke kunst. Pas na de
Rijnsdorpprijs voor Guillaume van der Graft kwam er in de seculiere pers enige
aandacht voor de poëzie van V an der Graft. Zijn zoon Benno Barnard zei: Als
niijn vader dat verdoemelijke vak van dominee niet had uitgeoefend, had hij
allang grote literaire prijzen gehad. De Verzamelde gedichten van Jan Willem
Schulte Nordholt - poëzie van statuur, verschenen in 1989 - werden niet
besproken. De Verzamelde gedichten van W illem de Mérode, verschenen in
1987, evenmin. Literatuur die bij de christelijke uitgeverij Kok in Kampen
verschijnt, wordt door de literatuurkritiek weggeselecteerd op het uitgeversvignet. M aar ook christen-dichters die in het Amsterdamse seculiere circuit
uitgegeven worden en bij wie wel degehjk belijdend-christelijke elementen te
vinden zijn (Lenze Bouwers, Koos Geerds, Harmen W ind) krijgen slechts
mondjesmaat aandacht. De van oorsprong christelijke dichter Anton Ent kreeg
pas alle schijnwerpers op zich gericht en oogstte pas waardering toen hij zich in
travestie vertoonde als de dichteres Marieke Jonkman.
 Gerrit Komrij is in zijn zeer veel verkochte poëziebloemlezing uit 1987
uiterm ate gierig tegenover cliristelijke literatuur van de 19e en 20e eeuw. Hij
nam natuurlijk ook dichters op w ier werk aanzienlijke christelijke them a’s
bevat, m aar juist deze them a’s negeerde hij systematisch. Dit betekent dat in
deze bloemlezing wel een ruim bemeten plaats is voor Gezelle, Achterberg,
Gerhardt, De Mérode, Gossaert, Van der Graft, m aar dat van hen geen enkel
gedicht met een christelijk them a is opgenomen. Alleen van NijhofT is “De
moeder de vrouw” geplaatst, met die laatste regel “Prijs God, zong zij, zijn
hand zal u bewaren”. Komrij heefl op deze m anier grote dichters die niet los te
denken zijn van hun christelijke them a’s, postuum gecoupeerd voor een
geseculariseerd publiek. Dit is geestelijke m anipulatie (Komrij, 1987; W erk­
man, 1989:94-95).
In deze sfeer is het voor de m odeme christelijke literatuur niet gemakkelijk om
het hoofd boven de hekken van het eigen terrein uit te steken. Desondanks: ze
bestaat en ze betreedt hier en daar ook het Amsterdamse circuit van uitgevers.
Ik wil tenslotte een rondgang maken langs de drie gebieden van de modeme
Nederlandse christelijke literatuur:
de poëzie, het verhalend proza en de
essayistiek en literatuurkritiek.
Literator 17(1) April 1996:5-25

ISSN 0258-2279

13

Christelijke literatuur in Nederland aan het einde van de 20e eeuw

6.
 Poëzie

De poëzie is het meest vitale onderdeel van de huidige christelijke literatuur in
Nederland. Het valt op dat van de stuk o f tien belangrijke levende christelijke
dichters er slechts twee bij een uitgever zitten met een overwegend cliristelijk
boekenfonds. Dat zijn Frank Daen en Inge Lievaart, beiden 75+. Inge Lievaart
is al vele jaren meesteres in de Japanse haiku, een niet-christelijke vomi
natuurlijk, die zich volgens Lievaart ook niet leent voor expliciet christelijke
inhouden, m aar wel zijn vele van haar haiku verwant aan haar geloof. Ze
verwacht het koninkrijk Gods ook in haiku-vomi. Als volgt bijvoorbeeld:
Zonder vertragen
gaat het water zijn omweg
met haast en geduld
(Lievaart 1994:8).
Haar generatiegenoten, de historicus Schulte Nordholt, en de theoloog en
hyninoloog, Van der Graft, hebben een groot aandeel in de huidige liedcultuur
van de protestantse kerken in Nederland en publiceerden ook andere poëzie.
Bij beiden staat in hun laatste bundels geloven in het teken van de aarzeling,
van de godsverberging, die ze toch niet w illen accepteren. Van der Graft
schrijft over God: “Angst is een hinderlaag oni u heen” (Van der Graft,
1993:7). De in augustus 1995 overleden Schulte Nordholt brengt het wijkende
godsbesef van onze tijd onder woorden: “Ik hunker naar de god die er niet is”
(Schulte Nordholt, 1994:40). Ook de predikant Jaap Zijlstra, 60+, leverde vele
liedteksten en publiceert de laatste jaren behalve natuurpoëzie ook speelse
liefdespoëzie:
Ben ik in je gretige ogen
een bidsprinkhaan, zo traag,
wat ik je bidden mag, blijf komen,
ik zie je zo graag
(Zijlstra, 1991:39).
De dichters Koos Geerds, Lenze L. Bouwers, Harmen W ind en Henk Knol zijn
van een op Zijlstra volgende generatie. De eerste drie publiceren bij de nietchristelijke uitgevers Querido en Arbeiderspers.
 Bouwers introduceerde enkele bundels lang de rondeelvorm opnieuw in
Nederland. Zijn poëzie beweegt zich veelal tussen aards verval en bovenaardse
vervulling.
de luiaard heeft zich in de tijd vergist
want duizend wordt in één veeg uitgewist;
de ware tuinman keurt met brede lach
14

ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April 1996:5-25

Hans Werkman
een appelboompje voor de jongste dag
(Bouwers, 1985:39).
Harmen W ind is, veel meer dan Bouwers, in gevecht met traditionele geloofswaarheden.
Sedert wij beter weten vallen
mussen zinloos van het dak.
Wij leren onze kat wat ze
niet mag, geloven nog in
veiligheid, hopen op ons gemak
(Wind, 1994:32).
Lijden aan de tijd is een vast thema in het werk van Henk Knol. De fraaie
loftuitingen van het bijbelse Hooglied, in de 17e eeuw door Revius bewerkt,
roepen bij Knol anti-regels op.
[Ze] weigert borsten met zich om te dragen;
hun rimpel valt tussen haar ribben weg.
Ze telt de dagen af waarop ze bloeden moet
(Knol, 1994:11).
Hilbrand Rozema (geb. 1971) is de jongste van de huidige talentvolle christendichters. Hij weet scherp een sfeer van heil en onheil op te roepen.
In dat Egyptisch duister stelden jij en ik,
mijn vriend, ons plotseling de Jacobsladder voor.
Het scherpte ons gehoor.
Zeker vijf, zes uilen vlogen over, zuiver
geluidloos en wit in onze lichtkegels.
Toch even die huiver; klemvast in slaapzakken
geritst waren we prooien
om van te dromen
(Rozema, 1993:34).
Rondom de dichter Koos Geerds heeft zich in 1994 een typisch protestants
rumoer afgespeeld. Hij publiceerde in een poëzienummer van M aatstaf zijn
lange gedicht “Gods element”. In de christelijke pers riepen zijn water- en
vocht-metaforen weerstanden op.
 Hij [God] stuurt het zaad met voorbedachte rade,
maakt dat het vrijen lekker gaat, zijn top bereikt;
(...)

Hij pootjebaadt in oceanen, jaagt orca’s op, (...)
Literator 17(1) April 1996:5-25

ISSN 0258-2279

15

Christelijke literatuur in Nederland aan het einde van de 20e eeuw__________________
speelt met een ijsberg kiekeboe, kietelt
een walvis tussen z’n baleinen (...)
God heeft het land aan de woestijnen,
aan droge, saaie, humorloze praat,
aan preken waar geen letter poezie in staat;
Hij houdt van avontuur, muziek en donderjagen diep in zijn hart is God een ouwe zeepiraat
(Geerds, 1994:84-85).
Dit lofgedicht op God kreeg z ’n felle voorstanders op basis van gelovige en
literaire echtheid, en z ’n even felle tegenstanders op basis van traditioneel
vormgegeven eerbied en fatsoen.^ Binnen de niet-christelijke redactie van
M a a tsta f werd het vers herkend als uiterst vitaal. Koos Geerds is waarschijnlijk
het beste bewijs dat christelijke poëzie de m uren van de christelijke literaire
gemeente kan overstijgen. Wei moet gezegd worden dat de (gast)redacteuren
van het M aatstaJm m m eT zeer goed bekend waren m et het christelijk geloof.
Het postmodemistische tijdschrift Zoetermeer had het gedicht ongetwijfeld
geretoum eerd.
7.
 Verhalend proza

In 1993 heeft het literair tijdschrift Bloknoot een discussie op gang gebracht
over de vraag waarom er de laatste tien, vijftien ja a r zo weinig goed literair
christelijk verhalend proza is verschenen. H ier geen grote romanschrijvers in
de trant van A.F.Th. van der Heijden, M a a rte n ’t Hart, Connie Palmen, Tessa
de Loo; geen literaire schrijvers die om de paar ja a r hun nieuwe rom an klaar
hebben. H o ek o m td at?
Dirk Zwart, redacteur van Bloknoot, giste met anderen naar de oorzaken
(Zwart, 1993a;34-39,1993b:68-78). Te weinig talent? Te weinig ideahsm e om
een aantal beginjaren van droog brood te willen leven, zeals je dat ziet bij
doorbrekende rom anschrijvers als Thom as Rosenboom en W illem Jan Otten?
Is het eigenlijk wel mogelijk het geloof te integreren in een verhaal dat onder
literaire spanning staat? Nee, zei de niet-christelijke romanschrijver W illem
van Toom , want een christen is er zeker van dat God zijn leven leidt volgens

^

16

De discussie over dit gedicht werd gevoerd in Nederlands Dagblad, 5 juni en 23
juh 1994 en in Bloknoot, christelijk literair tijdschrift, nr. 9, aug. 1994, p. 121-129
en nr. 11, febr. 1995, p. 69-71). De dichter Ed Leeflang, gastredacteur van
Maatstaf waarin het gedicht was opgenomen, schreef me (met kennelijk enige
overdrijving): “Het vitaalste christelijke gedicht sinds Vondel. In Nederland dan,
anders doen we Gezelle tekort” (4 juni 1995).
ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April 1996:5-25

Hans Werkman
een vast plan, en dus m ist hij de voorwaarde tot scheppen, want scheppingsdrang komt vooral voort uit de wanhopige vraag waartoe al het lijden dient.
Wie gelooft dat de zingeving van het leven vast ligt in God, zei R.L.K.
 Fokkema, heeft de zoektocht naar een andere zingeving op het niveau van
verhaal o f gedicht niet nodig. Daarom bestaat er geen goed christelijk literair
proza (Van der Ent, 1986).
Ik vind dit een te enkelvoudige situatiebeschrijving. In de eerste plaats hebben
niet-christelijke schrijvers wel meer aandriften om te schrijven dan alleen het
wanhopige protest tegen een onoplosbare verscheurdheid. Zie het werk van J.
Bemlef, Koos van Zomeren, M a a rte n ’t Hart, Leo Pleysier. In de tweede plaats
staat het niet bij voorbaat vast dat christenen in principe spanningsloos leven en
dus verhalen schrijven m et een zoete afloop. Ze vergeten dat vele fel levende
christenen zich onophoudelijk verwonden aan onoplosbaar lijden, aan godsverduistering, aan starheid en conservatisme in kerk en christelijke instituten.
Enkele Nederlandse christen-schrijvers van de laatste tien ja ar hebben vanuit
zo’n verscheurdheid romans en verhalen geschreven. Misschien was het
gebrek aan groot talent (niet: groot gebrek aan talent!) waardoor ze
onopgemerkt bleven buiten hun christelijke pubhekskaders. M aar ook door het
eigen christelijke publiek werden ze niet naar herdrukken gevoerd.
 Ik zoek naar oorzaken. In de eerste plaats denk ik dat het christelijke leespubliek literair te weinig eisen stelt en de christelijke serieroman met een
voorgesclireven happy ending prefereert. In de tweede plaats accepteert het
kerkelijk meelevend publiek het m aar nauwelijks dat een christen-auteur vuile
was buiten hangt. Een literaire christen-auteur - naar zijn aard kritisch
ingesteld - zal zich op z ’n tijd geëngageerd willen gedragen ten aanzien van
zijn eigen christelijke milieu. Een hoera voor Jezus Christus kan ook inhouden
dat de schrijver ramen van heilige huisjes wil ingooien. Het publiek - veelal
behoudzuchtig genietend van rustgevende clichés - zegt: schrijver, wrik ons
niet los uit onze gevestigde orde. Een geëngageerd christen-auteur stuit op
kerkelijk-maatschappelijke weerstanden. Voor dichters is dat m inder erg. Een
dichtbundel wordt toch alleen m aar door de happy few gelezen. M aar verhalend proza is naar zijn aard m inder elitair, minder cryptisch en rekent op
meer publiek. Te veel christenen houden van “droge, saaie, humorloze praat”,
van “preken waar geen letter poëzie in staat” en niet van “avontuur, muziek en
donderjagen” (Koos Geerds). De kerk is nu niet de plek bij uitstek waar
speelsheid, ironie en satire graag ontvangen worden. Bovendien: “Binnen de
geloofsgemeenschappen betrefFen de prioriteiten veelal kerk en politick, de
literatuur (en de kunst in het algemeen) blijft een randverschijnsel. Daardoor
mist e re e n ideale receptieve sfeer” (Bakker, 1993:71).
Literator 17(1) April 1996:5-25

ISSN 0258-2279

17

Chrístelijke literaíuur in Nederland aan het einde van de 20e eeuw______________
Toch ontdekte Dirk Zwart tussen 1980 en 1992 nog e lf werken van tien auteurs,
die hij tot de Nederlandse christelijke m odeme verhalende literatuur rekende.
 Ik schuif wat op, naar de periode 1985-1995, en kom ook tot een lijstje met elf
werken van negen auteurs. Chronologisch:
♦

Dingeman van der Stoep schrijft in D e dader Ugt op M eerzijn (1985) halfironisch over de botsing tussen twee kerkelijke generaties.
Auke Jelsma verbindt in Ballingen (1985) het hart van de Middeleeuwen
aan een visie op God in onze tijd.
Lenze L. Bouwers was de eerste die met Lieve vader, vuile schurk (1988)
het probleem incest tot onderwerp van een jeugdrom an maakte.
Een avond in de polderkam er (1989) van Hans W erkman bevat verhalen
over het them a “vervreemding”. Enkele ervan zijn gerelateerd aan zijn
biografische studies over de dichter W illem de Mérode.
♦

Rijke de W olf schreef met Sapuru (1992) zijn debuut, een interessant
gecom poneerd heidens verhaal dat op Irian Jaya speelt.
*

Com elis Goslinga bhjkt een verteller van het brede, heldere, sociaal
geëngageerde A ntilliaanse verhaal te zijn in Sjons en slaven (1992) en Een
zweem van weemoed (1993).
♦

M eint R. van den Berg, een veelschrijver die de vorm van zijn werk
m eestal te kort laat rijpen, schreef met Pelgrimage (1992) zijn beste roman,
een verhaal over een curie-kardinaal op zoek naar zijn wortels.
♦

D e lichtwachter (1993) van de rooms-katholiek Pieter Nouwen is een
roman waarin een vuurtorenwachter de m etafoor is voor Jezus Christus, het
hcht der wereld.
 *

Mance ter Andere tenslotte veroorzaakte met twee boeken een forse morele
deining in de Nederlandse christelijke pers en heeft misschien alleen
daaroni al recht op een plaats binnen de m odem e christelijke literatuur. In
zijn rom an A ls een pleister van de rauwe huid (1993) vereffende hij een
rekening met de dom inantie van een vader en van een kerk. D e rand van
het heelal (1995) werd op verzoek van een christelijk convent van uitgevers
en boekhandelaren geschreven om te dienen als christelijk boekenweekboek. De novelle werd echter geweigerd toen bleek dat Mance ter
Andere zijn hoofdfiguur aanvankelijk in een godsverduistering plaatste en
hem liet protesteren tegen een gesloten hemel. Vooral de receptie van het
werk van Mance ter Andere toonde aan dat de conservatieve afdeling van
de reform atorische Nederlandse kerken nog een flink stuk wereldmijding te
overwinnen heeft. (M ance ter Andere is overigens de enige christen-

18

ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April ]996:5-25

Hans Werkman
schrijver van naam die in de compositie van zijn romans en verhalen
gebruik maakt van post-modemistische trucages als perspectiefverschuiving.)^

8.
Essays

In de golf van biografieën die in Nederland de laatste tien jaar zijn verschenen,
had ook de cliristelijke literatuur haar aandeel. Henk van der Ent schreef de
biografie van de dichteres Jacqueline van der W aals (Van der Ent, 1981), G.
 Puchinger publiceerde biografieën van politici en een biografische schets van de
dichter Geerten Gossaert (Puchinger, 1987), J.W. Schulte Nordholt schreef een
biografie van de Anierikaanse president Woodrow Wilson (Schulte Nordholt,
1989), Niek van der Heide van de romanschrijfster W ilma Vermaat (Van der
Heide, 1992), Hans W erkman van de dichter W illem de Mérode en de
romanschrijver Bé Nijenhuis (W erkman, 1983, 1991, 1995b), Michel van der
Plas van de dichter Guido Gezelle en van de koopman-schrijver Alberdingk
Thijm (Van der Plas, 1990, 1995) en Anne Schipper publiceerde voorstudies uit
de biografie over de protestants-christelijke literatuurcriticus C. Rijnsdorp
waaraan hij werkt. Ik reken deze biografíeën tot de christelijke literatuur,
omdat uit deze boeken blijkt dat de schrijvers door hun eigen christelijke
achtergrond geholpen werden het christelijk perspectief van de gebiografeerde
te doorgronden.
Oudere christelijke essayisten als Ad den Besten, J.W. Schulte Nordholt en
Guillaume van der Graft hebben de laatste tien ja ar weinig meer aan de
essayistiek binnen de Nederlandse christelijke literatuur bijgedragen. Schulte
Nordholt en Van der Graft bundeiden hun essays over literatuur en aanverwante terreinen (Van der Graft, 1989; Schulte Nordholt, 1992). De
em inente kenner van de literaire 17e eeuw, prof. dr. Leen Strengholt, overleed
in 1989, 58 ja a r oud. Daarmee kwam een einde aan een reeks uiterst leesbare
essays over 17e-eeuwse dichters (Strengholt, 1990).
De christelijke literatuur heeft in de jaren negentig m aar enkele essayisten in
voorraad, en sommige van hen schrijven slechts druppelsgewijs: Sybe Bakker,
die zich aangetrokken voelt tot literatuur van Joodse Nederlanders (Bakker,
1992), Bert Holman, gespeciaiiseerd in de 16e eeuw (Hofinan, 1993), de
Gossaert-deskundige Jaap de Gier (De Gier, 1982).
^

De beide discussies werden samengevat door Dirk Zwart (1994:96-99 en 1995;8793) en door Hans Werkman (1995a:37-39).
 Literator 17(1) April 1996:5-25

ISSN 0258-2279

19

Christelijke literatuur in Nederland aan het einde van de 20e eeuw

9.
Literatuurkritiek

De christelijke literatuurkritiek wordt naar haar aard frequent beoefend door
Hans Ester in het dagblad Trouw, die vooral Zuidafrikaanse en Duitse literatuur
bespreekt, Hans W erkman in het Nederlands Dagblad en Woordwerk
(W erkman 1982, 1989, 1990, 1994), Mieke Wilcke-van der Linde in het
Nederlands Dagblad, Dirk Zwart in het Centraal Weekblad en Bloknoot en
Tjerk de Reus in Koers en Bloknoot.
W at is eigenlijk christelijke literatuurkritiek? T. van Deel, literatuurcriticus
van het voorm alig christelijke dagblad Trouw, geloofl er niet in, m aar hij
karikaturiseert haar eerst. Hij zei; “Een goed boek is veel te gecompliceerd om
direct met je levensbeschouwelijke vliegenmepper klaar te staan” (Diepstraten,
1982:29). A an de hand van een voorbeeld maak ik duidelijk wat Van Deel
bedoelt.
Sybe Bakker attendeerde aan het slot van een essaytje de Joodse dichteres Judith
Herzberg eens op haar ook vaak wanhopige bijbelse collega Asaf, die het
visioen van Sion in het oog hield (Bakker, 1985:2-5). T. van Deel reageerde
hierop. Hij vond dat de “volstrekt aanm atigende verwachting” van Bakker
getuigde “van een schokkend gebrek aan begrip” en dat “zulke stichtelijke
verwachtingen eigenlijk een subtiele vorm van laster” zijn (Van Deel, 1985;
W erkm an, 1989:100-102). Hij bedoelde dat de essayist de besproken dichter
niet in haar waarde had gelaten, maar aan haar literaire deur was komen zeuren
om met hem “kerk te gaan”.
E r bestaat inderdaad een soort van kritiek die de niet-christelijke literatuur
zonder meer met bijbelteksten wegmept. Daartegen wil ook ik protesteren.
M aar Van Deel schoot naast het doel, w ant Sybe Bakker hechtte zijn opmerking
aan een essay waarin hij het gedicht van Herzberg integer geinterpreteerd had.
 Ik meen dat zo ’n persooniijk-religieuze toevoeging de meerwaarde van
christelijke literatuurkritiek kan zijn.
Het kan ook veel subtieler. Door de weergave van een inhoud alleen al kan een
criticus zijn eigen identiteit bloot geven. Het kan ook voorkomen dat zijn
kritische frons heftig is, als hij bijvoorbeeld uitlegt dat in de romans van
M a a rte n ’t Hart de Bijbel slechts schijnbaar bestreden wordt, o m d a t’t Hart de
Bijbel meestal citeert in gecoupeerde o f verwrongen vorm. M ag dit in een
literatuurkritiek? Ik meen van wel, m its een kritiek integer en kwaliteitsvol is
en geen preek wordt. Een literatuurkritiek moet het besproken werk geheel
recht doen. M aar de criticus m ag zichzelf ook recht doen door zichzelf te zijn.
W aarom zou T. van Deel wel zichzelf mogen zijn en Sybe Bakker niet?
Judith Herzberg zelf vatte het essaytje van Bakker goed op. Ze schreef hem, al
voordat de discussie losbarstte, een vriendelijk dankbrieije. Soortgelijk
20

ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April 1996:5-25

Hans Werkman
reageerden M aarten ’t Hart, M arga Minco, Guus Kuijer, Leo Vroman en
anderen op literatuurkritieken die in een waam eem baar christelijk perspectief
geplaatst waren.
 Warn de Moor heeft jarenlang geschreven voor het rooms-katholieke opinieblad
De Tijd. Over deze periode schreef hij: “Mij is nogal eens verweten dat ik een
door de kleur van dat blad getekende visie zou hebben op literatuur” (De Moor,
1994:10-11). Hij verdedigde zich min o f meer tegen dit verwijt. M aar heeft
een katholiek gekleurde literatuurkritiek niet evenveel recht van bestaan als een
existentialistisch o f postmodemistisch gekleurde literatuurkritiek?
De Moor vervolgde: “Ik heb bij mijn weten altijd over literatuur geschreven
vanuit belangstelling voor de literatuur zelf en de menselijke waarden die zij
vertegenwoordigt.” Dit vind ik een mooie sam envatting van de taak van de
literatuurkritiek. Artistieke en menselijke waarden komen daarin samen tot
gelding en staan in wisselwerking met elkaar. Ik wens geen ethisch betoog te
houden als ik een rom an bespreek. Ik wens ook geen strikt literatiteitsbetoog te
houden. N iet een ivoren studeerkamer, m aar het léven wil ik ontdekken in
literatuur. Ik wens er als literatuurcriticus vanuit het leven op te reageren.
Natuuriijk is dat mijn leven, m aar die omstandigheid kan mijn kritische werk
kleur en karakter geven, op voorwaarde dat ik kwaliteit lever. Dat B em lef en
Mulisch en Minco mij zo dicht op de huid zitten, komt ju ist doordat zij in
literaire vorm met een visie op het leven komen. Aan het gesprek daarover wil
ik meedoen, vanuit mijn eigen pakket van zowel literaire als levensbeschouwelijke waarden.
 Ik kan me geen literatuurcriticus voorstellen die niet voortdurend in gesprek is
met mensen, dat wil dus in dit verband zeggen: met de mensen in de roman of
de dichtbundel en met de auteur die hen verwekt heeft. Het kan niet anders of
daarin spreekt mee wat de criticus ten diepste zelf gelooft over de grote vragen
van leven, liefde en lijden.
De vemieuwde aandacht voor de ethiek in de literatuur en de literatuurkritiek
(Mooij, Rijnsdorp, Nuis) geeft ook de christen-literatuurcriticus moed om
zichzelf te zijn in zijn kritieken.
Ik wil de eisen die ik stel aan een cliristelijke literatuurcriticus nog even op een
rij zetten.
*

Een christelijke literatuurcriticus moet in de eerste plaats begripsvol,
integer en evenwichtig lezen en beoordelen. W ie het boek dat hij leest
geen recht doet, wie aan vriendjespolitiek doet o f alleen m aar gal braakt,
die is het vak van criticus niet waard, en dat geldt dubbel en dwars de

Literator 17(1) April ]996:5-25

ISSN 0258-2279

21

Christdijke literatuur in Nederland a m het einde van de 20e eeuw
christen-criticus, die immers niet alleen een hoge literaire, m aar ook een
hoge ethische standaard behoort te koesteren.
*

In de tweede plaats moet de christen-criticus niet overal zijn geloof bij
slepen. Hij is geen hulpprediker. “Het hart van de wijze kent tijd en
wijze”, zegt de Prediker (8:5).
♦

In de derde plaats verkeert de christen-criticus in de prettige omstandigheid
dat hij de Bijbel kent, en dat is alleen al technisch een groot voordeel. De
rom ans van M aarten ’t Hart en de verhalen van M aarten Biesheuvel
houden honderden blinde plekken voor critici die wat Bijbelkennis betrefl
een blinde vlek hebben. Het aantal van die geseculariseerde critici neenit
toe.
 *

In de vierde en belangrijkste plaats zal een christen-criticus in gesprek
willen zijn met de auteur, terwille van het boek, terwille van de auteur,
terwille van zichzelf, terwille van zijn lezers. Dat kan soms op een
twistgesprek uitdraaien, en waarom ook niet?

Eén voorbeeld slechts. In de grote, boeiende en knappe roman De ontdekking
van de kernel (1992) van Harry M ulisch wordt de wet het ultieme genoemd in
de relatie tussen God en mens. De rom an is een typisch oud-testamentische
roman. Onno Quist geeft zijn zoon Q uinten op lange wandelingen uitvoerig
catechisatie over het Oude Testam ent van de Bijbel. Ik heb in geen enkele
bespreking van deze roman gem erkt dat iemand hier een vinger bij legde.
Lange w andelingen door Rome en door Jeruzalem, en waar is in ’s hemels
naam Jezus, de ultieme in de relatie tussen God en mens? Mulisch slaat Hem
gewoonweg over. Hij pleegt een m erkwaardige reductie op een werkelijkheid.
In Rome, in Jeruzalem is Jezus Christus uitgewist alsof Hij soft-ware was. Ik
denk dat alleen een christen-criticus zoiets merkt en het van een commentaar
kan voorzien.
M aar laten we het ook breder zien: geen enkele literatuurcriticus m ag zichzelf
ontvluchten in steriele kritieken. A nders wordt hij een houtenklaas die op de
ingeblikte muziek van voorgeprogrammeerde literaire regels recensies uit een
computer hamert. Men mag, men moet zelfs, ook in de literatuurkritiek, een
vent zijn die voor een standpunt staat.
10.
 Ten slotte

Ik wil afsluiten met twee citaten van Heinrich Boll. Hij begon zijn kleine essay
“Roos en dynam iet” met een misverstand;
Het is roerend maar helaas ontoelaatbaar het zo voor te stellen als bestond er
zo lets als een christelijke roman. De christenen verwachten traditiegetrouw
22

ISSN 0258-2279

Literator 17(1) April 1996:5-25

Hans Werkman
van een roman die door een christen geschreven is de literaire bevestiging
van de geloofswaarheden.
Ik hoop dat ik in dit artikel iets tegen dit misverstand heb ingebracht. Met het
tweede citaat uit hetzelfde essay ben ik het van harte eens. Het bevat een
noodzakehjke opdracht voor de christelijke literatuur in al haar genres en
facetten:
... hoe meer een christen zich als kunstenaar concentreert op stijl en
expressie, des te christeUjker wordt zijn werk. De taal is een geschenk van
God, een van de grootste, want God heeft zich, toen Hij zich openbaarde,
altijd van de taal bediend (Boll, 1975:7).
Bibliografie
Bakker, Sybe. 1985. De meeuwen van Judith Herzberg; gedachten bij een
gedicht. Woordwerk, 2 (8):2-5, maart.
Bakker, Sybe. 1989. Christelijke literaire kritiek nil. In: Hofman, Bert (red.),
Draagvlak - christelijke literatuur tegen het einde van de twintigste eeuw,
them anum m er Woordwerk, 7 (27). W erkendam : De Schans, p. 115-124.
Bakker, Sybe. 1992. Vuurproeven: Over literatuur. Bameveld : De Vuurbaak.
Bakker, Sybe. 1993. Christelijk proza?: E enreaktie. Bloknoot, 5:69-71, jm i.
Boll, Heinrich. 1975. Roos en dynamiet. A m sterdani/B russel: Elsevier.
Bomhoff, J.G. 1988. De kleine terreur van de zogenaamde neutraliteit.
Trouw, 12 juli (herdruk uit Wending, dec. 1953).
Bouwers, Lenze L. 1985. Rondelen. Amsterdam : Querido.
De Gier, J. 1982. Stichtelijke en onstichtelijke experimenten: Een onderzoek
naar Geerten Gossaerts dichterlijke ontwikkeling en de samenstelling van
zijn poeziehundel. U trech t: HES.
