Dirk H.A. Kolff, Frans Naerebout (1748-1818) en het Vlissingen van zijn tijd. Loods en burger van een stad in verval
BOOK REVIEWS

Dirk H.A. Kolff, Frans Naerebout (1748-1818) en het Vlissingen van
zijn tijd. Loods en burger van een stad in verval (Zutphen: Walburg Pers,
2022). 510 p. ISBN 9789462498396.
DOI: 10.52024/tseg.14446
Van roem alleen kun je niet leven, althans niet in de achttiende eeuw.
 Frans Naerebout zou nu een ideale zeeheld zijn. Een mensenredder
die geen militaire acties ondernam, geen politieke drijfveren had,
noch bedrijven actief hielp koloniën te exploiteren. Een bedaard en
ingetogen persoon die desgewenst duidelijk zijn mening gaf, sober
leefde en zich van bijzaken afzijdig hield. Of zouden er toch mensen
aanstoot aan nemen dat hij als loods diende bij de VOC en de marine?
Naerebout is vooral bekend vanwege het (samen met zijn broer
Jacob) redden van 87 opvarenden van het in 1779 voor de kust van
Walcheren verongelukte VOC-schip Woestduin, maar speelde als loods
ook een belangrijke rol in het mislukken van de door geldroof gedreven
muiterij op het VOC-schip Berbestein in 1786; in het redden van het
VOC-schip Zuiderburg in 1788/89 door met een galjoot en kabels het
schip aan de achterzijde bij te sturen nadat het roer verloren was gegaan
en met het loswerken van een zandbank bij Texel van het VOC-schip
Voorland in 1794. Het bijzondere aan dit boek is dat het niet alleen
een persoonlijke biografie is, maar tevens die van de stad Vlissingen
gedurende Naerebouts leven; en juist die dubbeling van onderwerpen
maakt het zeer boeiend. Het boek is een standaardwerk geworden voor
het Vlissingen in de periode 1770-1815, een tijdvak waarin de stad van
aanvankelijk kort oplevende economische bloei in de meest intensieve
periode van de slavenhandel (ca. 1755-1775) snel afglijdt naar een stad
in verval en armoede (1780-1815), een gegeven dat schrijvers over de
slavenhandel doorgaans onvermeld laten omdat het schuurt met de
vermeende hausse ervoor. Je zou als lezer dus verwachten dat leven en
werk van Naerebout vervlochten worden met de stadsgeschiedenis,
maar dat blijkt amper het geval. Kolff beschrijft de politieke, militaire,
economische en religieuze ontwikkelingen van de stad, maar slaagt
er slechts zelden in het leven van Naerebout en zijn gezin daarin te
kapselen. Uiteraard moeten de bronnen zich daartoe lenen en
Naerebout heeft hierover zelf zo goed als niets nagelaten.
 Kolff doorloopt het leven van Naerebout chronologisch, maar omdat
hij tegelijk de geschiedenis van de stad beschrijft moet hij in volgende
paragrafen nogal eens een sprong terug in de tijd maken. Dat kan tot
VOL. 20, NO. 2, 2023

185

TSEG

verwarring bij de lezer leiden omdat jaartallen daartoe wat duidelijker
in de tekst verwerkt hadden mogen worden. De stadsgeschiedenis wordt
in detail beschreven, zoals bijvoorbeeld fraai gebeurt in het geval van
commandant Monnet die met belastingfraude de Vlissingers afperst, de
viering van de tweehonderdjarige bevrijdingsfeesten in 1772, de protesten
tegen de psalmberijming en de komst van een katholieke kerk in de stad
in 1778 en het verbod op de jeneverhandel in 1803. Tegelijk wordt in deze
stukken (te) lang uitgeweid over soms triviale zaken. Is het bij de laatste
werkgever van Naerebout wel noodzakelijk om eerst een verhandeling
van twintig pagina’s (p. 360-380) te besteden aan de bakengelden, de
plaatsing van bakens en de bouw van een wachtershuisje? Dat had met
het oog op het hoofdthema beknopter gekund.
 Het boek is na een voorwoord en inleiding opgezet in zes delen
die elk uit een vijftal of meer hoofdstukjes bestaan. De eerste twee
delen handelen over de gebroeders Frans en Jacob Naerebout en hun
stadgenoten, de befaamde reddingsactie bij de Woestduin, de Vierde
Engelse Oorlog en de patriottentijd. Daarna wordt ingegaan op de
Bataafse tijd en in het vierde deel de flottielje, de armoede, stank en
smokkelhandel van de stad. Vervolgens verkast Naerebout na een
werkzaam leven als loods en visser in Vlissingen (hij werd overigens
geboren te Veere) naar de lichtbaak op Oost-Beveland om zijn laatste
levensjaren te slijten als lantaarnopsteker en havenmeester van het
Goese sas en wordt hij, in armoede vervallen, nog juist voor zijn dood
opnieuw gelauwerd. Er is een uitgebreid nawoord, waarin nadrukkelijk
de postume eerbewijzen en zijn standbeeld aan bod komen. Het
boek bevat verder een fotoverantwoording, literatuurlijst en register.
De beeldredactie van dit boek werd verzorgd door Ad Tramper:
Bevelander en gemeentearchivaris van Vlissingen. Een betere keuze
dan deze was niet denkbaar geweest want dit boek ontleent naast de
gedegen en doorwrochte tekst evenzeer zijn status aan de vele mooie
en passende afbeeldingen van plattegronden, kaarten en (technische)
tekeningen. Aan dit fraai vormgegeven vuistdikke boek is zichtbaar
met passie gewerkt door auteur Dirk Kolff (1938). Deze was tot zijn
pensionering in 2003 hoogleraar Moderne Geschiedenis van ZuidAzië aan de Universiteit Leiden. Zijn band met het onderwerp ligt
evenwel minder ver dan dit vakgebied, want hij groeide op in Vlissingen
als zoon van burgemeester Mr. B. Kolff, die de stad bestuurde in de
wederopbouwjaren 1946-1967.
 Er is door de uitgever voor gekozen om de verantwoording van
archiefbronnen en literatuur niet in het boek zelf op te nemen. Deze

186

VOL. 20, NO. 2, 2023

BOOK REVIEWS

staan in een beredeneerde bibliografie die via de site van de uitgever
raadpleegbaar is. Dat vormt geen probleem in een gedrukte versie,
maar die bronnen zijn lastig vindbaar als dat in een pdf-document
zit waar je online doorheen moet scrollen en er geen verwijzing naar
de betreffende paginanummers in het boek bij zit. De ‘leesbaarheid
en omvang’ lijken me evenwel niet de reden voor de beredeneerde
bibliografie in pdf. Er zijn de afgelopen jaren tientallen historische
boeken uitgegeven met een groter notenapparaat (de bronnen van dit
boek tellen zeventig pagina’s) en noten lees je niet om de leesbaarheid
maar voor de bronverwijzing. Het valt dan ook te betreuren dat de
uitgever niet het belang inziet van het bij elkaar uitgeven van noten
en onderzoeksgegevens samen met de hoofdtekst. Want bestaat die
online toegang over tien jaar nog? Dat lijkt me discutabel. Desondanks
mag deze publicatie worden gezien als een standaardwerk waarin
biografisch portret en stadsgeschiedenis van een tijdvak soms naast
elkaar oplopen en soms een symbiose vormen.
Johan Francke, Zeeuwse Bibliotheek Middelburg
Paul de Beer, De mythe van de arbeidsmarkt (Brussel: VUBPRESS, 2022).
216 p. ISBN 9789461173201.
 DOI: 10.52024/tseg.14447
De marktmetafoor is alomtegenwoordig in ons denken over werk en
inkomen. In De mythe van de arbeidsmarkt reflecteert Paul de Beer
kritisch op het arbeidsmarktconcept. De benadering is, aldus De Beer,
vooral een theoretische exercitie die weinig toevoegt aan ons begrip van
werk en het oplossen van gerelateerde maatschappelijke problemen: ‘De
interessantste en belangrijkste aspecten … kun je niet goed begrijpen
als je de arbeidsrelatie primair als de uitkomst van de arbeidsmarkt
ziet.’ (p.195) Desondanks speelt het perspectief een dominante rol in
overheidsbeleid. Onderzoekers, politici en beleidsmakers identificeren
maatschappelijke problemen rond werk en inkomen veelal door de
praktijk te vergelijken met de ideaaltypische arbeidsmarkt. Het gevolg
is dat zij de oplossing meestal zoeken in een verdere benadering van het
ideaaltype: meer marktwerking, minder ‘verstorende’ instituties.
De Beer zet de kern van zijn kritiek uiteen in de eerste hoofdstukken.
Het eerste hoofdstuk is gebaseerd op zijn inaugurele rede voor de
VOL. 20, NO. 2, 2023

187.
