Anne-Maria van Egmond, Materiële representatie opgetekend aan het Haagse Hof 1345-1425
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 136 (2021) | review 42

Anne-Maria van Egmond, Materiële representatie opgetekend aan het Haagse Hof 1345-1425
(Hilversum: Verloren, 2020, 472 pp., isbn 9789087048556).
In 2020 verscheen Materiële representatie opgetekend aan het Haagse Hof
1345-1425, de handelsversie van het proefschrift uit 2019 waarop Anne-Maria
van Egmond promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam. Van Egmond
richt zich op facetten van materiële representatie die nog niet eerder of niet zo
uitvoerig aan bod zijn gekomen. In haar (kunst)historische onderzoek staan
de betekenis van luxe voorwerpen en afbeeldingen, de vervaardiging ervan, de
organisatie rond het verkrijgen van de objecten en de financiële administratie
centraal. De monografie is opgedeeld in drie delen, elk voorzien van een
inleiding waarin de auteur eerder onderzoek recht aandoet, de definiëring van
de gebruikte begrippen bediscussieert en de opzet van het deel uiteenzet.
In de periode 1345-1425 regeerden de graven van het Beierse huis over
Holland, Zeeland en Henegouwen en het hertogdom Beieren-Straubing.
Ze verbleven regelmatig en voor langere perioden op het Binnenhof.
De representatie van de graaf op het Haagse hof werd onder meer zichtbaar
in de inrichting en decoratie van de gebouwen, de kleding en sieraden
van de vorst en zijn hofhouding, voorwerpen met liturgische betekenis en
de aankleding van banketten met luxe vaatwerk en tafelstukken. Al deze
onderwerpen en meer komen aan bod in dit boek.
In deel 1 gaat Van Egmond eerst in op de verbeelding in de hofkapel.
 De hofkapel van Floris v werd door Albrecht van Beieren in 1367 omgevormd
tot een kapittelkerk waaraan twaalf geleerde kanunniken en een deken
waren verbonden. Zij moesten dagelijks bidden voor het zielenheil van de
grafelijke familie en vervulden functies in het grafelijk bestuur. Het aanzien
van de hofkapel werd sterk vergroot door het kapittel en door een aantal
relieken, die een geschenk waren van de Franse koning. De privékapel
voor de grafelijke familie veranderde tegelijkertijd in een semiopenbaar
gebouw, de parochiekerk voor de hele hofhouding. De inrichting van
de kapel werd ingezet voor de verbeelding van de macht van de vorst.
De tresoriersrekeningen wijzen er bijvoorbeeld op dat er een aantal houten
gravenbeelden vervaardigd is dat de legitimiteit en dynastieke continuïteit
van het bestuur benadrukte. Deze representatie van macht is ook zichtbaar op
het rijk uitgevoerde grafmonument dat Albrecht van Beieren oprichtte voor
zijn eerste vrouw, Margaretha von Brieg. Daarnaast plaatst Van Egmond het
grafmonument en de gravenbeeldjes ook in hun religieuze context.
 Van Egmond behandelt in deel 1 vervolgens de munten en zegels
waarop de macht van de graaf werd verbeeld. Dergelijke voorwerpen deden
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.11284 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

uitstekend dienst als geschenken waarmee de adel banden met andere
families kon aanhalen. Zo waren gouden munten met portretten erop bij
uitstek geschikt als gift. Opvallend genoeg werd op veel munten niet de eigen
beeltenis gebruikt, maar die van een vorst waaraan de legitieme dynastieke
macht werd ontleend. Zo sloeg graaf Willem v van Holland munten waarop
zijn leenheer, de Duitse keizer, werd afgebeeld, en sloeg Albrecht in zijn rol
als ruwaard munten met het portret van Willem v. Ook de geïllustreerde
boeken en portretten van de graven op papier en perkament worden in dit
deel behandeld. Voor zover is na te gaan, zijn de graven volgens Van Egmond
zelden natuurgetrouw weergegeven. Wanneer de afbeelding bedoeld was voor
een ruimer publiek, werden heraldische wapens gebruikt ter herkenning van
de afgebeelde graaf. Een hilarisch voorbeeld daarvan is de schimpbrief uit
1419-1421 die handelt over de door Jan van Beieren geschonden belofte van
betaling in ruil voor de door Jan iii van Nassau-Dillenburg verleende militaire
ondersteuning. De brief is voorzien van een schandbeeld van Jan van Beieren
die zijn zegelstempel op het achterste van een varken drukt.
 Het geschreven bronnenmateriaal en de luxe objecten staan in deel
2 centraal. De belangrijkste bronnen zijn de rekeningen van de tresoriers
waarin de aankopen werden verantwoord op basis van de administratie
van de klerken. Dergelijke rekeningen zijn zowel overgeleverd uit beide
residenties van de graaf, het Haagse hof en het Henegouwse hof, als uit het
Beierse Straubing. Van Egmond is de eerste die vergelijkingen maakt tussen
de structuur van deze verschillende administraties. Ze beargumenteert
dat vanwege de compleetheid de Hollandse rekeningen het meest geschikt
zijn voor een uitputtend onderzoek en de andere belangrijke aanvullingen
geven. Het presenteren van nette kopieën van de jaarrekeningen, die steeds
verfijnder werden en zelfs door een externe verluchter werden versierd met
illustraties, wordt gezien in het licht van het stijgende aanzien van de tresorier
en het belang van de ceremonie van het afhoren van de jaarrekening waarbij
de vorst en de belangrijkste edelen aanwezig waren. Daarnaast onderstreept
de auteur het belang van de spaarzame boedelinventarissen. Er zijn maar
enkele voorwerpen overgeleverd en nadere omschrijvingen van de objecten
ontbreken veelal in de rekeningen. Van Egmond weet toch een beeld te
schetsen van de luxe op het Haagse hof door te refereren aan vergelijkbare
voorwerpen.
 Met de behandeling van de organisatiestructuur en de logistiek van
de verwerving van de objecten wordt in deel 3 een uitstapje gemaakt naar een
andere bron: de hofordonnantie. Daarin werd per functie en rang vastgelegd
met hoeveel paarden en knechten men zich op het hof mocht vertonen, welke
en hoeveel kledingstof werd uitgereikt en wie er meeat op het hof of daarvoor
een zeer ruime vergoeding kreeg. De kleuren en tekens op de kleding van
de hovelingen maakten duidelijk tot welke hofhouding ze behoorden en
welke rang ze daarbinnen hadden. Van Egmond toont dat er geen specifieke
hovelingen verantwoordelijk waren voor de aankoop van luxe producten.
Grafelijke instructies over het uiterlijk van dergelijke objecten ontbreken. Ook
waren er geen ambachtslieden in vaste dienst die luxe voorwerpen maakten.
Van een mecenaat van de graven was dus geen sprake. Veel dure aankopen
werden onderweg tussen Henegouwen en Holland besteld en gekocht. Pas
vanaf het eind van de veertiende eeuw, toen er minder tussen de residenties
werd gereisd, gingen de ambachtslieden en kooplieden in de regio profiteren
van het luxe consumptiepatroon van het Haagse hof.
Materiële representatie opgetekend aan het Haagse Hof 1345-1425 is relevant
voor iedereen met een meer dan oppervlakkige belangstelling voor het
middeleeuwse Haagse hof. Daarnaast biedt deze publicatie handvatten voor
onderzoekers die vergelijkbaar onderzoek willen gaan doen. Het is verrassend
veelzijdig en prettig leesbaar, ook voor lezers zonder een kunsthistorische
achtergrond.
Monique van Veen, Afdeling Archeologie, Gemeente Den Haag.
