GRONDSLAGEN VOOR HET ACCOUNTANTSBEROEP
G R O N D SL A G E N V O O R H E T A C C O U N T A N T S B E R O E P
door Drs. C. Bakker
Als mensen, die een zelfde beroep - en wel in verschillende landen - uit­
oefenen, een congres houden, is het niet vanzelfsprekend, dat zij de grond­
slagen van dat beroep aan de orde stellen. Hoewel wij niet veel van andere
beroepen dan dat van de accountant weten, menen wij te mogen veronder­
stellen, dat als bijv. de medici of de architekten een internationaal congres
houden, zij er geen behoefte aan gevoelen om als afzonderlijk onderwerp
de grondslagen van hun beroep te bespreken; zij zullen waarschijnlijk
hoogstens bij de behandeling van in een ander vlak liggende vakproblemen
terugkomen op de daaronder liggende grondslagen. Dat op het internatio­
nale accountantscongres de grondslagen wel als afzonderlijk, als eerste
onderwerp werden behandeld, houdt ongetwijfeld verband met de jeugd
van het beroep. Terwijl andere, oudere beroepen in hoofdzaak slechts te
maken hebben met vraagstukken voortvloeiend uit voortschrijding van hun
techniek, moet de accountant zich behalve op de problemen van zijn tech­
niek - zoals winstbepaling, budgettering enz. - ook bezinnen op het uit­
gangspunt, op zijn functie en op wat met die functie verband houdt. De ont­
wikkeling van het accountantsberoep in de laatste halve eeuw is snel ge­
weest; de positie van de accountant in het maatschappelijk verkeer is belang­
rijk veranderd, onder invloed zowel van de omstandigheden als van het
door de accountants en hun organisatie gevoerd beleid.
 Het kan niet anders of na zulk een snelle ontwikkeling zijn de opvattingen
omtrent de functie nog niet uitgebalanceerd. Het blijft dan van belang om
de ontwikkeling en de opvattingen in het eigen land voorzover mogelijk
met de ontwikkeling en de opvattingen in andere landen te vergelijken.
Blijkbaar heeft het Congrescomité, terwille van de vergelijkbaarheid, aan
de inleiders enige richtlijnen voor de bespreking van de „grondslagen”
gegeven.
De schriftelijke
een Engelsman:
een Amerikaan:
een Zweed:
een Nederlander:
een Duitser:

inleidingen werden geleverd door:
Sir Thomas B. Robson, M BE, M.A., FCA.
Carman G. Blough, M.A., LL.D., C.P.A.
Ölar I. Cassel, Civ. Ekonom.
Dr. A. Th. de Lange,
W . P. Dr. Heinrich Wollert.
Zij volgden in hoofdzaak het volgende schema (wij vermelden de inde­
ling van De Lange):
I. Functie
II. Onafhankelijkheid
III. Verklaring en verantwoordelijkheid
IV. Taak
V . Vakbekwaamheid
V I. Gedragsregels
V IL Reglementering en toezicht
VIII. Adviezen
IX. Combinatie controlerende en adviserende functie.
Een der vijf inleiders, Robson, heeft, als entree tot de discussie, mon­
deling een „summary” gegeven. Aan de discussie hebben, behalve de vijf

m ab

blz. 368

inleiders enkele daartoe aangewezen „panel-leden” deelgenomen, nl.
Paul Busuttil, FM IA ,
uit Malta
W . L. Mc. Donald, FCA, uit Canada
U. Shein,
uit Burma.
De leiding van de discussie was in Nederlandse handen, nl. in die van
L. van Essen Lzn. Deze heeft aan het einde van de mondelinge behandeling
een samenvatting daarvan gegeven.
 Het is onvermijdelijk, dat een - noodgedwongen niet uitvoerige - behan­
deling van ,.grondslagen” hier en daar leidt tot voor een lezer of hoorder
uit een ander land weinigzeggende uitspraken. Het is ook onvermijdelijk,
dat vergelijking tussen de landen, zoals door Robson in zijn „summary"
gedaan, soms leidt tot het constateren-zonder-meer van feitelijke verschil­
len, dus zonder dat oorzaken of gevolgen van die verschillen naar voren
komen. Het lijkt ons een verstandig beleid van de discussieleider, dat hij
niet getracht heeft in de paar uur, die voor het debat ter beschikking ston­
den, het gehele terrein te bestrijken en alle punten van vergelijking te doen
afwerken, doch dat hij de besprekingen heeft beperkt tot enkele onderwer­
pen, ten aanzien waarvan men mocht verwachten, dat discussie enige ver­
dieping van inzicht kon brengen. Wij trachten hem in dit opzicht te volgen
en streven dus niet naar volledigheid, doch roeren slechts die punten aan,
waar de referaten en/of de discussie een goede gelegenheid voor verge­
lijking boden.
Vooraf zij opgemerkt, dat bij het schrijven van deze regels een schrif­
telijk verslag van de mondelinge behandeling nog niet ter beschikking stond.
 De inleiders stellen bij hun omschrijving van de functie in het algemeen
de openbare accountant voorop en vatten bij hun verdere uitwerking mees­
tentijds slechts hem in het oog. Zij bespreken de verschillende kanten van
de accountantsfunctie nl. die van controleur en die van adviseur, in welke
laatste dan mede die van administratief-deskundige is begrepen. Zij gaan
in hoofdzaak in op de controlefunctie en geven, voorzover zij de adviserende
functie behandelen, vooral aandacht aan de verhouding van die adviserende
tot de controlerende functie. W at de controle betreft, staat in het algemeen
de controle van de jaarrekening in het centrum. Al dit min of meer beper­
ken - tot de openbare accountant, tot de controleur, tot de jaarrekeningcontrole - is waarschijnlijk verklaarbaar uit het betrekkelijk hoge percen­
tage dat de openbare accountants van het totaal aantal accountants, de
controle-arbeid van de gehele praktijk en de jaarrekening-controle van de
gehele controlearbeid uitmaakt. Daarnaast zal deze beperking echter ook
een gevolg zijn van het feit, dat juist in de controle-functie en vooral bij
de jaarrekening en in het bijzonder bij de openbare accountant er verschil­
lende problemen rijzen, die zich niet of althans in mindere mate in de andere
delen van het beroep voordoen, problemen die verband houden met de
eigenaardigheid, dat de openbare accountant in zijn controle van de jaar­
rekening een functie vervult niet alleen voor zijn feitelijke opdrachtgevers
(leiding of eigenaars van het bedrijf) maar ook voor anderen (crediteuren,
aandeelhouders, enz.) en in verband daarmee los van of in voorkomende
gevallen zelfs min of meer tegenover zijn feitelijke opdrachtgevers staat.
In zijn slotwoord als discussieleider heeft Van Essen op deze eigenaardig­
heid van de accountantsverantwoordelijkheid sterk de nadruk gelegd en
daaruit de behoefte van de accountant om zijn verantwoordelijkheid telkens
aan nadere beschouwingen te onderwerpen verklaard.
 mab

blz. 369

Als reden om de grondslagen - in hoofdzaak de verantwoordelijkheid op dit congres aan de orde te stellen, heeft de voorzitter van het Congres­
comité, bij de opening van het congres, in het bijzonder genoemd, dat de
sterke toeneming van de betekenis van de accountantsverklaring in het
internationale verkeer een bespreking in internationaal verband wenselijk
heeft gemaakt.
Bij de omschrijving van de functie vermeldt Robson1) bij de „other duties
besides auditing" o.m., dat de openbare accountant „assists in the admini­
stration of deceased estates, acts as trustee in bankruptcies or as liquidator
in the winding up of Companies or as receiver or trustee on behalf of de­
benture holders” . Ook Wollert2) noemt als werkzaamheden van de W irt­
schaftsprüfer o.m. de werkzaamheid ........... als Liquidator, Konkurs- und
Vergleichsverwalter sowie als Testamentsvollstrecker und Treuhänder”.
 Dit zijn vrij sterke afwijkingen van de Nederlandse beroepsontwikkeling
en van de Nederlandse opvattingen. W eliswaar zijn er in Nederland te
dien aanzien geen bindende voorschriften, doch het bestuur van het Neder­
lands Instituut van Accountants heeft indertijd in een rondschrijven van
29 mei 19453), aan de leden mededeling gedaan van zijn opvatting, dat
in het algemeen beheersfuncties voor de openbare accountant ongewenst
zijn, zulks naar aanleiding van de benoemingen van beroepsgenoten als
„beheerders" voor het na de oorlog ingestelde Beheersinstituut. De Raad
van Tucht heeft in 19534) in het geval van benoeming van een accountant
tot faillissementscurator als oordeel uitgesproken „dat het ongewenst is dat
de accountant in één bedrijf een beheersfunctie uitoefent en tegelijkertijd bij
andere bedrijven zijn controlerende en adviserende taak vervult", doch con­
stateerde, dat er geen uitdrukkelijk verbod in deze is; in deze zelfde zaak
overwoog de hogere instantie, de Raad van Beroep, dat hij het niet op zijn
weg achtte te liggen „een algemene uitspraak te doen omtrent de al of niet
wenselijkheid, dat een lid van het Instituut zekere functies, waaronder mede
begrepen die van curator in een faillissement, bekleedt” . Wij menen, dat
mag worden aangenomen, dat genoemde werkzaamheden in Nederland in
het algemeen niet geacht worden te liggen op de weg van de accountant.
 Ook al vormt de administratieve taak soms een betrekkelijk groot deel van
een dergelijk beheer, het overige deel van dat beheer - bijv. het commerciële
deel - maakt het ongewenst, dat de openbare accountant een dergelijke
functie aanvaardt. Wellicht moet daar waar de neiging bestaat om een
accountant in een dergelijke functie te benoemen, dit, behalve aan zijn
geschiktheid voor de administratieve taak, soms mede worden toegeschre­
ven aan de - onjuiste - opvatting, dat men het beheer en de verantwoording
van een accountant-beheerder niet door een accountant-controleur zou
behoeven te laten controleren.
Een hiermede verwant vraagstuk is dat van de aanvaardbaarheid van
andere beheersfuncties, bijv. in het bestuur van vennootschappen (waarin
de accountant niet tevens als accountant optreedt). Robson5) zegt;
„M any public accountants who act as directors of Companies of
which they are not auditors do not regard such directorships as im­
*) Robson blz. 6.
2) Wollert blz. 73.
3) Bijlagen Algemene vergadering 21 september 1945.
4) De Accountant, oktober 1953, blz, 15 e.v.
5j Robson blz. 6.
ma b

blz. 370

pairing their independence in their work as auditors of other Com­
panies. Some accountants, however, make a practice of not accepting
directorship of any company lest knowledge acquired by them as
auditors of one company might influence, or be suspected of in­
fluencing, their judgment in their capacity as directors of another
company.”
Het bestuur van het N.I.v.A. heeft zich in zijn bovenaangehaalde cir­
culaire van 1945 omtrent de benoeming tot ,.beheerder” in zo algemene
termen uitgesproken, dat de afwijzing ook op andere functies moet slaan.
 Trouwens in het jaarverslag 1954/556) heeft genoemd Bestuur onder het
hoofd „Onzijdigheid van de accountant” medegedeeld, dat het aandacht
had moeten besteden „aan de werkzaamheden van een tweetal leden, die,
behalve de accountantspraktijk uit te oefenen, tevens fungeerden als direc­
teur van een naamloze vennootschap” en dat het zich op het standpunt
stelde, „dat dit laatste een met de onzijdigheid strijdig belang van algemene
aard, als bedoeld in art. 4 lid 2 van de Ereregelen oproept”. In de jaarver­
gadering van 17 december 19557) heeft de voorzitter gezegd, dat in overleg
met de Commissie voor Advies in Beroepsaangelegenheden een circulaire
aan de leden in overweging was ten aanzien van het „door openbare ac­
countants vervullen van functies van beherende aard” , van welke circulaire
de algemene strekking zou zijn, „dat het bestuur van oordeel is, dat het
bekleden van zodanige posities anders dan op het terrein van een zuiver
charitatieve instelling de onzijdigheid van de openbare accountant in gevaar
brengt.” De aangekondigde circulaire is nog niet verschenen. Bij het stellen
van de ongewenstheid van het vervullen van „functies van beherende aard”
kan men uitgaan van de mogelijkheid, dat de objectiviteit van de accoun­
tant in gevaar komt, indien hij een functie van beherende aard zou vervullen
in een branche, waarin hij ook - in een andere onderneming - als accountant
optreedt; men kan echter ook uitgaan van het standpunt, dat voor een open­
baar accountant onzijdigheid en objectiviteit dermate kenmerkende en do­
minerende eigenschappen dienen te zijn, dat hij - èn met het oog op zijn
eigen houding èn met het oog op de indruk bij derden - nergens, dus ook
niet in andere branches, bij beheer betrokken mag zijn. Het laatstgenoemde
standpunt heeft uiteraard verdergaande konsekwenties dan het eerste. De
door Robson genoemde accountants, die tegen het bekleden van commis­
sariaten door openbare accountants zijn, nemen blijkbaar het eerste stand­
punt in. In dit verband zij gereleveerd, dat W ollert8) onder „wesentliche
Berufsgrundsätze” in de eerste plaats noemt „die Hauptberuflichkeit” ,
welke hij als volgt toelicht:
„D as Postulat der Hauptberuflichkeit läszt sich dahin kennzeich­
nen, dasz die spezifischen Prüfungs- und Beratungsaufgaben die
Arbeitskraft des W .P.  0) De Accountant, november 1955, blz. 32.
7) De Accountant, oktober 1956, blz. 8.
8) Wollert blz. 75.
mab

blz. 371

Ook Cassel9) vermeldt in dit opzicht een stringente regeling; volgens
de „statutes of the chambers of commerce” mag in Zweden een „authorised
public accountant - not carry on or be an active partner in a business enterprice of any kind whatsoever, nor may he hold a salaried public or private
office, other than employment with an authorised public account.”
Naar aanleiding van het bovenstaande kan de vraag rijzen of de Neder­
landse accountants tot reglementering of althans tot richtlijnen dienen te
komen, wat betreft de benoeming van openbare accountants tot curator,
executeur e.d. en tot directeur commissaris e.d.
W at in de inleidingen en in de discussie naar voren is gebracht ten aan­
zien van het centrale vraagstuk van „verklaring en verantwoordelijkheid”
biedt op verschillende punten gelegenheid tot vergelijking.
Robson, de Engelsman, zegt in zijn inleiding10), dat de accountant als
controleur „no responsibility under civil law” heeft „to third parties such
as bankers and others with whom he is not in contractual relationships”.
Hier valt het sterk op, dat hij de verantwoordelijkheid uit een financieel
oogpunt beziet. In Duitsland vindt men ongeveer het zelfde standpunt als
in Engeland; Wollert zegt11*);
„Verletzt der Wirtschaftsprüfer ....... seine vertraglichen Pflich­
ten, so haftet e r ....... dem Auftraggeber - grundsätzlich jedoch nicht
Dritten gegenüber - auf Ersatz des durch seine Pflichtverletzung ent.
 standenen Schadens.”
Ook de Zweedse inleider, Cassel, bespreekt de financiële aansprake­
lijkheid18 ):
„An accountant can be ordered to pay compensation for damage
suffered by the company if he or his assistant wilfully, or by omis­
sions in carrying out his commission, has caused the damage.”
In afwijking van Duitsland en Engeland heeft Zweden ook aanspra­
kelijkheid tegenover derden:
„H e may also be made liable for losses sustained by shareholders,
creditors or other third party if he causes such losses w ilfully....... ”
De Lange bespreekt niet tegenover wie de accountant financieel aan­
sprakelijk is. W aar hij de financiële aansprakelijkheid aanvoert, laat hij
er onmiddellijk op volgen13):
„U it een beroepsoogpunt is de verantwoordelijkheid uiteraard veel
belangrijker dan de aansprakelijkheid; de financiële gevolgen van
het niet nakomen van de vaktechnische verplichtingen zijn van minder
gewicht voor de accountant dan het hem opzeggen van het vertrou­
wen voor de toekomst."
De Nederlandse inleider behandelt nog een ander vraagstuk betreffende
verantwoordelijkheid tegenover verschillende groepen van belanghebben­
9) Cassel blz. 30.
10) Robson blz. 8.
11) Wollert blz. 78.
!2) Cassel blz. 27.
13) De Lange blz. 37.
ma b

blz. 372

den, die geacht moeten worden op de controle van de accountant te steunen.
 Hij zegt14):
„Men kent de publieke verklaringen voor aandeelhouders en
schuldeisers en de niet-publieke-verklaringen voor commissarissen
en directie....... De cijferopstellingen, welke aan commissarissen wor­
den verstrekt, zijn aanzienlijk meer gedetailleerd: de gegevens, welke
de directie hanteert zijn uiteraard het meest volledig ....... Een en
ander betekent dat door de afgifte van een publieke verklaring de
accountant een minder ver gaande verantwoordelijkheid voor de juist­
heid van de gepubliceerde cijfers aanvaardt dan door het uitbrengen
van een rapport aan commissarissen; dit rapport schept op zijn beurt
een minder omvangrijke verantwoordelijkheid dan het rapport aan
de directie.”
Wellicht zullen sommige, bijv. buitenlandse lezers hieruit slechts lezen,
dat, als de accountant behalve zijn publieke verklaring omtrent de jaar­
rekening tevens een rapport met uitvoerige specificaties geeft, hij voor de
juistheid van die specificaties verantwoordelijk is, en zullen zij dit vanzelf­
sprekend vinden. De aangehaalde uitlating is echter een weergave van het
door de Nederlandse accountants ingenomen standpunt, dat het in het al­
gemeen rationeel is, indien zij hun controlearbeid voor aandeelhouders enz.
tegelijkertijd doen strekken ter voorziening in de behoefte, die de in zekere
zin lagere geledingen in de vennootschappelijke hiërarchie hebben aan
controle op het door hen bestuurde bedrijf of bedrijfsdeel en dat uit die
rationaliteit voor de accountant in het algemeen de plicht voortvloeit te
zorgen, dat die „lagere” geledingen de gegevens ontvangen, die zij voor hun
beleid nodig hebben.
 Ongetwijfeld zal ook in het buitenland de accountant, die een voor aan­
deelhouders of crediteuren bestemde verklaring afgeeft, in vele gevallen
mede ten behoeve van de directie enz. controleren: Blough heeft bij de dis­
cussie gezegd, dat dit het geval is in de kleinere bedrijven, waar men geen
interne controleur heeft. Anderzijds komt het ongetwijfeld in Nederland
meermalen voor, dat de accountant naast de te publiceren verklaring geen
uitvoerige rapporten aan de directie uitbrengt ( in welk geval hij er zich dan,
overeenkomstig het door De Lange ingenomen standpunt, van dient te
overtuigen, dat de directie de nodige uitvoerige gegevens op andere wijze
ontvangt, bijv. uit rapporten van de interne controleur). Niettemin lijkt
het ons niet toevallig, dat deze kwestie van de accountantsverantwoordelijkheid voor de volledigheid van het cijfermatige beeld, dat de directie
verkrijgt (De Lange sprak in de discussie van „verantwoordelijkheid voor
wat er niet in het rapport sta a t") niet is aangeroerd door de andere inleiders,
merendeels uit landen, waar een verplichte controle bestaat en de accoun­
tant dus waarschijnlijk in vele gevallen beschouwd wordt zonder meer als
degene die de noodzakelijke verklaring levert, en dat deze kwestie wèl is
aangeroerd door de accountant uit ons land, waar de accountantscontrole
niet van boven af als verplichting is voorgeschreven, maar dikwijls meer
of althans mede in verband met de behoefte van de leiding der bedrijven
werd ingesteld.
 Een ander opvallend verschil tussen een Nederlands en een buitenlands
14) De Lange blz. 39

ma b

blz. 373

standpunt menen wij op te merken ten aanzien van de beperkingen in het
onderzoek. Blough, de Amerikaan, zegt daaromtrent15):
„In his engagement of the auditor, the dient sometimes limits the
extent of the examination. This definitely has an influence on the
accountant’s responsibility, since he has no right to do what his client
has forbidden him to do. On the other hand, the client cannot place
limitations on the scope of the examination and also insist that the
auditor take the usual responsibility for the statements.”
Als De Lange zegt16):
,,De inhoud van de verklaring moet gedekt zijn door een deskundig
onderzoek, dat de inhoud rechtvaardigt.
Dit betekent, dat de verrichte werkzaamheden de verklaring moe­
ten kunnen dragen.”
dan wijkt hij niet van Blough af, doch De Lange voegt er aan toe:
„Van meer belang is evenwel, dat de verklaring alleen dan geen
groter vertrouwen opwekt dan gerechtvaardigd is, indien het onder­
zoek gericht is geweest op een rationele doelstelling. De verantwoor­
delijkheid voor de verklaring reikt dan ook verder dan de inhoud
van de verklaring; zij strekt zich uit tot het doel van het onderzoek.
 Door het aanbrengen van ondoelmatige beperkingen in de doelstelling
ontneemt de accountant aan de verklaring haar betekenis en wekt
hij bij de ondeskundige lezer een groter vertrouwen dan op grond
van de verrichte werkzaamheden gerechtvaardigd is.”
Over deze onaanvaardbaarheid van ondoelmatige beperkingen spreekt
Blough niet. Evenmin als Robson, die over de controle van niet-companies,
dus „sole traders and partnerships” , zegt, dat17):
......... the scope of an examination of the accounts of a private
trader or firm and of the accountant’s responsibility for that exami­
nation depends upon the arrangements made between the accountant
and his client and upon the extent to wich the client is aware of any
limitations on the scope of the work done. Reports on such accounts
should be so drawn that the client and any other person reading them
are made aware of the responsibility, which the accountant has under­
taken and should contain all the reservations necessary, whether as
regards limitations imposed by the client on the scope of the work or
as to the validity of the accountants or other-wise. The terms of the
report should be such that a reasonably informed reader would not
be led to infer that the association of the accountant’s name with the
accounts implies that they are more reliable than is warranted by the
circumstances.”
Men mag uit dergelijke - uiteraard summiere - uitspraken geen besliste
conclusies ten aanzien van een verschil van opvattingen in Nederland en
in het buitenland trekken. Wij zijn zelfs geneigd om aan te nemen, dat in
Nederland veel controles van (niet-gepubliceerde) jaarrekeningen plaats
hebben met ondoelmatige beperkingen, zoals geen-voorraadopname, geengoederenbewegingscontrole e.d., welke controles dan, net als in het buiten­
land, leiden tot een afwijzen of beperken van verantwoordelijkheid.
15) Blough blz. 17.
18) De Lange blz. 38.
17) Robson blz. 8.
 mab

blz. 374

Het verschil is echter, dat men in Nederland een basis heeft in de hier
door De Lange weergegeven en meer dan dertig jaar geleden - op het vorige
in Amsterdam gehouden internationale accountantscongres - door Limperg
ontwikkelde vertrouwenstheorie. Deze theorie leerde ons, dat we er niet
zijn als we maar zorgen voor overeenstemming tussen onderzoek en ver­
klaring, doch dat het onderzoek wordt bepaald door het vertrouwen dat de
verklaring - min of meer los van haar bewoordingen - in het maatschap­
pelijk verkeer opwekt; zij dwingt ons bijv. om niet zoals Blough18) zonder
meer te constateren;
,,If the statements are prepared from books without audit, that fact
should be clearly disclosed and the auditor should make it clear that
he is not in a position to take any responsibility for the fairness of the
statements."
maar ons af te vragen, of wij als accountant - die toch in het algemeen als
controleur wordt gezien - met het afgeven van de bedoelde toch uiterst
duidelijke verklaring („prepared from the books without audit” ) niet meer
vertrouwen wekken dan gerechtvaardigd is.
 Limperg, die met zijn vertrouwenstheorie stond tegenover degenen, die
meenden het probleem van de verantwoordelijkheid altijd te kunnen oplos­
sen door een doelmatige formulering van de verklaring, had ten onzent
ook te strijden tegen de bij velen bestaande neiging om door een verslag
van de verrichte controlewerkzaamheden de verantwoordelijkheid vast te
leggen en te beperken. De Lange heeft het blijkbaar nodig geoordeeld daar
ook nu nog van te zeggen19):
„Vermeden dient te worden een opsomming van de verrichte werk­
zaamheden te geven; voor de niet-deskundige lezer en zelfs veelal
voor de deskundige lezer is het niet mogelijk te beoordelen, of de
opsomming een beperking van de betekenis van de uitkomst van het
onderzoek inhoudt."
Men vindt dit standpunt en deze argumentering ook bij Robson20) :
„If the auditor has done with satisfactory results all the work which
was necessary to enable him to express a clear opinion, then in my
view he does not help the shareholders by either a long or short
description of the technical processes which he has followed."
De andere inleiders spreken niet over deze kwestie; ook in de discussie
is ze niet aangeroerd. Wellicht hebben de Engelse en de Nederlandse in­
leider hier en daar, in binnen- of buitenland, de neiging tot het geven van
een opsomming van verrichte werkzaamheden waargenomen; wellicht ook
zijn hun opmerkingen ten dele te beschouwen als een reminiscentie van de
vroegere strijd.
Het meest extreme volgen van de vertrouwenstheorie is wellicht het zet­
ten van de „blote handtekening” bij wijze van verklaring; elke eigen formu­
lering wordt dan overbodig geacht, omdat het maatschappelijk verkeer
zelf de betekenis van de verklaring (hier: de handtekening) bepaalt. In*20
!8) Blough blz. 18.
19) De Lange blz. 38.
20) Robson blz. 8.
 ma b

blz. 375

het buitenland is de handtekening-zonder-meer veelal niet gebruikelijk.
Robson21), deze vorm vergelijkend met de in zijn land gebruikelijke, be­
trekkelijk lange verklaring, zegt:
„M y preference is to follow the latter course as this procedure ser­
ves to emphasise that the accounts are the responsibility of the direc­
tors, not of the independent auditor who reports upon them, and,
moreover, it enables the auditor to state clearly his opinion with any
reservations he wishes to make.”
Vortzover wij kunnen nagaan heeft de blote handtekening van de ac­
countant (in plaats van een lange verklaring) nooit tot misverstand ten
aanzien van de verantwoordelijkheid van commissarissen aanleiding gege­
ven, en o.i. kan de blote handtekening nimmer bedoeld zijn als vervanging
van een goedkeuring-met-voorbehoud.
 In het verleden hebben waarschijnlijk velen in de accountant slechts
degene gezien, die diende te waken voor fraude. Geleidelijk is men hem
meer gaan beschouwen als de vertrouwensman in het maatschappelijk ver­
keer, die als objectief beoordelaar voor de juistheid van het in de jaarreke­
ning gegeven beeld instaat. Om het misverstand, dat dit instaan-voor mede
een volkomen garantie ten aanzien van fraude zou inhouden, weg te nemen,
heeft Blough22) er blijkbaar de nadruk op willen leggen, dat het
......... should also be realized that, under present day thinking in our
country, the ordinary examination incident to the issuance of an opini­
on respecting financial statements is not designed and cannot be
relied upon to disclose defalcations and similar irregularities, although
their discovery frequently results. If a CPA were to attempt to dis­
cover defalcations and similar irregularities, he would have to extend
his work to a point where its cost would be prohibitive. It is generally
recognized that good internal control and surety bonds provide effec­
tive measures of protection from such frauds.”
en wat die „internal control" betreft zegt hij (in ander verband) 23):
.......... one of the first and most important steps in any examination
is to determine the nature of the internal controls that have been set
up and then to determine whether the controls are in fact functioning.”
Naar onze mening wijken de Nederlandse opvattingen in dit opzicht niet
af van de Amerikaanse. Ook wij menen, dat onze controle geen afdoende
waarborg tegen fraude biedt, doch dat het tot onze taak behoort - in rede­
lijkheid - door onze controle en door ons toezicht op en organisatie van de
interne controle de mogelijkheid van fraude te voorkomen of te beperken.
 W at de afwijzing van verantwoordelijkheid ten aanzien van fraudes be­
treft, gaan wij in Nederland o.i. niet zo ver als W ollert24), die zegt:
„Die Prüfung von Unterschlagungen gehort weder nach dem Ge­
setz noch nach Auffassung des Berufes zu den Aufgaben des Abschluszprüfers; es bedarf hierzu eines besonderen Auftrages.”
In de discussie naar aanleiding van een vraag van Shein, kwamen de
21)
22)
23)
24)

m ab

Robson blz. 7.
Blough blz. 17.
Blough blz. 19/20.
Wollert blz. 71.
blz. 376

meningen niet dichter bij elkaar; Wollert merkte o.m. op, dat zomin als de
brandweer brand kan voorkomen, de accountant fraude kan voorkomen.
Wij houden hem niet aan deze vergelijking, doch waar de afwijzing van
de verantwoordelijkheid zo scherp gesteld wordt als hij deed, moet men
zich toch afvragen, of in het internationaal verkeer omtrent dit punt geen
misverstand kan ontstaan, met name of de buitenlandse lezer van een Duitse
verklaring zich wel voldoende bewust is van het Duitse standpunt ten aan­
zien van de verantwoordelijkheid in deze.
Een onderwerp dat direct het internationale contact tussen accountants
betrof, werd aangeroerd door Busuttil, die de vraag stelde, welke verant­
woordelijkheid de accountant bij het afgeven van een goedkeurende ver­
klaring bij de jaarrekening van een moedermaatschappij draagt voor de
juistheid van de in die jaarrekening verwerkte gegevens van de jaarreke­
ning van een dochteronderneming, welke jaarrekening door een buiten­
landse accountant is goedgekeurd.
In het bijzonder vroeg hij, of de accountant van de moedermaatschappij
zich kan beperken tot beoordeling of de keuze van de buitenlandse accoun­
tant goed was, dan wel of hij tevens met die buitenlandse accountant over­
leg behoort te plegen over diens werkprogram en of hij toezicht moet hou­
den op de uitvoering van dat program.
 Blough heeft hier op geantwoord, dat naar zijn mening de accountant
van de moedermaatschappij de volle verantwoordelijkheid draagt en dat
hij voldoende contact met de accountant van de dochtermaatschappij moet
hebben om die verantwoordelijkheid te kunnen dragen; dit contact behoeft
volgens hem geen „supervision” te zijn, doch „consultation”.
Merkwaardig is het, dat het vraagstuk van de collectieve-verantwoordelijkheid-bij-praktijkuitoefening-in-maatschapsverband alleen door
De Lange25) en niet door de buitenlanders in hun referaten was aangeroerd.
De veelvuldige uitoefening van de praktijk in maatschapsverband en zelfs
in de vorm van het kantoor met een groot aantal vennoten, moest o.i. nood­
zakelijkerwijs leiden tot het bepalen van een standpunt ten aanzien van de
medeverantwoordelijkheid voor het werk van de vennoot. In Nederland
is de te dien aanzien gegroeide mening zelfs vastgelegd in het Reglement
van Arbeid (verantwoordelijkheid, dat de arbeid van de medevennoot wat
de algemene grondslagen betreft voldoet aan de bepalingen van het re­
glement).
Toen bij de mondelinge behandeling dit punt naar voren werd gebracht,
deelde Blough - in wiens land partnerships met meer dan 100 partners voor­
komen - mede, dat elke partner onbeperkt aansprakelijk is; de Amerikaanse
accountant is verantwoordelijk voor de toelating van een accountant als
partner en voor het werk van die partner en hij moet voldoende controle
op het werk van zijn partners uitoefenen om die verantwoordelijkheid te
kunnen dragen.
Waarschijnlijk staat dit standpunt praktisch niet ver af van het Neder­
landse, ook al trok Blough niet, zoals ons reglement, de grens bij de „al­
gemene grondslagen”.
De adviserende functie en de combinatie van controlerende en adviseHEDERUKDS INSTITUUT
2S) De Lange blz. 43.
van

ÏIEÜIST
ï

mab

blz. 377

rende functie werden door De Lange in zijn referaat betrekkelijk uitvoerig
besproken26).
 De Lange wijst op het gevaar, dat in de combinatie schuilt, n.I. dat de
accountant door het geven van adviezen zijn voor de controlerende functie
vereiste objectiviteit verliest. Hij meent, dat de accountant dit gevaar kan
ontgaan door „niet omtrent het beleid zelf te adviseren" maar slechts zorg
te dragen „dat alle voor het beleid bepalende factoren in hun juiste beteke­
nis ter kennis van de beleidsman komen” . O f deze scheidslijn principieel
en ook praktisch steeds te trekken is, zal bij de verdere ontwikkeling van
het beroep waarschijnlijk nog wel meermalen besproken worden. W at de
vergelijking met het buitenland betreft, trekt het in de eerste plaats de aan­
dacht, dat zowel de Engelse als de Duitse inleider dit vraagstuk praktisch
niet aanroeren.
 Niet aldus de Amerikaan. Hij behandelt, evenals De Lange de vraag27):
......... whether the accountant can engage in „management services”
for his cliënt and still maintain the degree of independence which
is considered essential in an audit engagement.”
Ook hij meent, dat het gevaar te ontgaan is: zijn gedachtegang is echter
anders dan die van De Lange: hij meent, dat er geen gevaar dreigt als de
accountant zijn „management service” maar geeft „in the form of a study,
a survey or as advice” en er „no managerial decisions are made and put
into effect by the accountant” . Afgaande op deze woorden distancieert de
Amerikaanse accountant in zijn adviserende functie zich veel minder van
het beleid dan De Lange; ook zijn volgende uitlating wijst daarop:
„Nevertheless, it must be recognized that there may be situations
in which the accountant is asked to take responsibility for the conduct
of some business management for a time or accepts responsibility
for management action to such an extent that he would not be able
to view the financial representations with sufficient objectivity to
be considered independent. It seems to me that the propriety of any
such relationship would have to be a matter of judgment in the indivi­
dual situation and that, whenever a service to management is of such a
nature that it might have a coloration of lack of independence, the ac­
countant should choose between acting in such a consultative capa­
city and acting as the company's independent auditor, since he could
not rightly do both."
Men zou hieruit kunnen concluderen, dat de Amerikaanse accountant
meent voorzichtig te moeten zijn met de mate, waarin hijzelf rechtstreeks
bij het beleid betrokken is, en dat De Lange meent voorzichtig te moeten
zijn met de mate, waarin hij het adviserende werk kan doen. Ook hier
echter geldt stellig, dat men voorzichtig moet zijn met het trekken van
conclusies uit beknopte uiteenzettingen van principiële standpunten.
 26) De Lange blz. 44 e.v.
27) Blough blz. 24.
ma b

blz. 378.
