Nieuwe verschuiving van mannelijke en vrouwelijke arbeidskrachten
NIEUWE VERSCHUIVING VAN MANNELIJKE
EN V R O U W E L I J K E A R B E I D f K R A C H T E N.
In c~e vier oorlogsja,reaa, die titans als een afgeslotem
tijdvak acl~er ons liggen, en welker beteekenis door dte
geweldige politieke gebeu~'tenissen die op bet sluiter~vma
den wapeastilstma~ volg,den ietwat verdoeze16 sclfi~r~,
l~eeft bet b~grip ,,vrou, wenarbeic~" in d,e oorer, der strijdende volkeren een voorheen ongekenden klank gekregen.
H o e v~r zijr~, conven.tie en overlevering ten spijt, de
grenzen van. bet vrou,wenarbeidSgebie6 in de landen van
Westersche zeden en c~m,ur achteruit geweken. Z66 v e t
aaiet zelden,, da.t her leek, als whren er geen grenzen
m e e t ......
De hulp der R o o d e
Kr~is-z~sters
~ in g~6n
oorlog vbOr d,ezeD ham ze zhlke MmetiI~gen a&n, el~ w e r d
zij op zoo uitgebrelde schoM officieel ingeroepen,. Keer~ij~e der mednille: g ~ n . oorlog v66r dezen zag z66velen tmrer Slmuve]en t Alleen op dte E n g e 1 s c 1~ e ,,roll ~f
honour" k w a m e n tusschen de 300 en 400 verpleegstersnamen root. Te h a t e r eere w e r ~ in Jmai 1918 een herdenldngsdienst in St. Paul's gehouden.
 Naast de verpleegster kreeg men J schier zo.n~er verbazing, want de mellscht~eid~ leerde zicl~ met veI'wonderlijke snelbei~ aa~ ongewor, e toestanden aanpassen - - d e
verschijaair~g van de vrouwealijke o f f i c i e r v a n g e z o n 6 1~ e i d, te zien. Nagenoeg a,lle belligerenten hebtYen vrouwelijke'militair-geneesktmdigen aangeste].d~ aan
wie bet, zooals in I t a l i a
en de V e r e e n i g d J e
Staten
van
Noor~-Amerikn,
weliswaar verboden
was, de uniform te d~agen, maar d~e o v e r i g e n s w ~ t ran~,
bevoegckh,eder~, werkza~rnheden en bezoldigi~g betrof, met
Imar m ~ e l i j k e
collegaJ's gelijk op gingen.
Het V e r e e n t g c ~
KoI~inkrijlk
telde O c t o b e r ' 1 6
reeds 40 vrouwelijke officieren va~ gezondhei~ aa~ bet
Fra~sche front; D e c e m b e r vma datzelfde jaar niet minder dma 80 op Malta, terwi]l c~oor de ,,Royal A r m y Me.
dfcal Corps" verzocht werdl, 50 vrouwelijke aa-tsen m66r

419
d.a~ tot d~sver voor d~n dienst in de militaire hospk~lem
in 1-~et l a i ~ z~if te bestemme~.
In Rusl~nd~, niet tevreden met zij~ 3000 Fehlscberitza's,
vrouwelij,ke heelmeester~ besloot in Juni '17 de yoorloopige regeering, voor alle vrouwelijke artsen bened~n
45 ja~r, die geen kleine ki~w~ron, ha~l~n, den militairen
dEenstplicht in te voerem Titel, rang, rechten, bezoldiging, zou~en ook clear g~lijk ~j~n ao~n die der ma~melijke
doktoren.
 E v e n nieuw als (~e v~ouwel~jke officier van gezondheld, was (~e u,itsluitend ~it yro.~welijk personeel b e s ~ d~e a m b u 1 a m c e. De boroem~lSte van d.eze werd, ge-r
door Dr. Elsie Inglis, die am~tonds bij het ~ t breken v a a ~e~ oorlog haar ,,Scottish W o m e n ' s Hospitals" or aniseer~e, wa.armede zii eerst in Servie. la,ter in
I
*
9
Rustan,d,g w a r e w oi n d e r e n moet ~heb,ben
verncl~t;
die in
den vorigen winter, na~r h a a r geboortelamd terugkeerende, en atwe~er ~amne,a b e r a m e n d e voor een volg~ende
expeditie, plotseling uit haar zege~rijk levon, weggerukt,
door Servisc'he sol~aJte~ naar ham" rustplaats op bet kerkhof te Edinburg w e t 8 gedi-age~.; en w i e r nagedacht.enis
Groot-Brittazmie zal eeren d~or bet sfichten van ee.~ ElsieInglis-stoe! voor Geneesktm~e aa~n de Universiteit va~
Bel~rado.
 Van gel~eel ~nderen aa.r@, maar niet m i ~ e r .beia,ngrijk, w a s l~et oorlotgswerk ~ e r v r o u w op o c o n o m ~ s e.h
get:led;
In den zomer van 1916 v e r s c h e e n in d~t tlj'dschadft, o ~
d,er d~en titel ,,Verac~erende GroepeeringvamMa~ane!ijke
en Vrouwe~ij,ke Arbeid.skrach.ten", een tot einde Mei van
dat jaar bij,gewerkte studie over het aa~Seel, in d e oorlo~-r
l a d e n door de v r o u w ge_nomen in de~, muni~ie-aanmo2~k, (~e voedselvoorziemng, n.ljvcerh.eid, handel~
v~ervoer en verkeer. Aan de hom~ d e r toemmaMs' beschik't~are gegovens w e r d n~gegaa, n, in beeverrle de voormati~
ge arbeik]staak va.~ den ma,n door de v r o u w w a s overgenomen, hoe zij zicl~ volgens h.et oordeel van bevoegt~en
(Marva~ kweet, op welken voet zij da~arvoor bezold~gd
werd, te~ slotte hoe de ka~sen stonden, da:t na de demobilisatie d~ plaatsverva~gend.e v r o u w e n w e d e r door mannen zouden w o r d e n verdreven, of wel in de v e r o v e r d e
b r o o d ~ r i n ~ g ' , l~et voorh'een niet . door tmar beoefenKle yak,
zoud, en gel'mnd~aafd b!ij.ven.
Nu d~ vija~d~lijkh, ed~n zijn gestaakt, en ~ b e e seep'tisch men ook moge 8enken over eer~ ,,daurzamen" v r e d e
tussch.en de weinig vreed~aam voe~ende menschen, eft
menschengr0epen op a a x ~ e ~ verm6edeAijk n i e t s p o e d i g op zoo groote sclmal zullen worde~ b e r v a t , ' is o.i.
 420
h~t ooger~blik .aa~gebmkej~ om de lijnen door t e trekkea~,
en een zoo vglledig mogehjk beeld te geven, v~r~ hetgee n
in d e voornaamste b e l l ~ e r e n t e land.en~ tijder~s den oorlog
door de vrouw~en werd~, g~pre~teer~.
Samer~va~ttende
cijfers worden ons slechr
uit
~n.kele la~den verstrekt.
- Zoo k u n n e n wij omirent. I t a 1 i e niet aaders mel~en,
d ~ vol~ens een regeeringsenquate, w a a r v a n de resuRaten ei~de 1918 w e r d e n openl~aar gemaakt, i n ongev e e r 2000 van r Jneest uiteen~oopend~ takken v~n n~j~erheld 43.000 .vrouwe~ ~werkzaam wa~en naast 75.0.00 manz
~en, terwijl de oorlogsbed~'ijrven, ~vo~gens de laatste statistiek :. vain November 1917, 130.000 vrouwelijke a.rbeidsk-mch.te~ telden..
F r a n k r ij k h~eft nooit verzamel-cijr
nocl~ oretrent d e toename van den vrouwena.rbeid~, nocb om,tren.{
d~ vervangi~g van marmen d~or vrouwen, gepubl~ceerd.'.
Wij kun.nen er even.wel verzekerd, va.n z~jn, dat d ~ r
eve~als overa~ elders beide verschijnselen plaa,~s ~repen,
en w e l o v e r l~et geheele gebied va~ bet bed~-ijfs- e n be;
roepsleven.
In Groot-Brittannia
w e r g in Maart 1916 het
a ~ t a l m o ~ n n e m - ~ e e ~ e n d e vroumem a an her I)epartoment van Lai~Sbou~r op 275.000 geschat. Ei~xt April
1917 w a s d~i.t cijfer reeds 1.256.000 geworden. Begin
1918 b e 6 r o e g l~et v o l g e n s de ,,Labou~ Gazette:'" 1.413.000.
 De ch~idelijkste Vermeerd.ering van den vrouwen- n ~ s t ,
later ib6ve~, d'eI~ m,%n~en~arb'eid; toont het D ,u i t s c 1~ e
cijfern~teriaal. Telden d.e 'ziekenfo.ndsen (Krankenkassen.)
op 1 Januari 1915 hog 4.300.000 ma.nnen en 2.700.000
vrouwen, 'op 1 November ~an ~lat jaar w a r e n die getallen reeds resp. ~4.400.000 en 3.700.000 geworden, hetgeen
d,us een t0ena~.e _van ~r
arbeidskrach~er~ v~a
een mfllioen am%wij.st ; 1 Ju1~1916, 4.200.000 en 3.800.000,
chts vermi'udering der mannen met 200.000, vermeerdering der v r o u w e n met 100.000; terwlj~l op 1 M a a x t 1917
her mannelvaa~tal w e e r w a s gestegen tgt 4.369.000, maar
her vrouwen-amatal tot 4.361.000, en 1 April 1917 l~et
vrouwen-aanta~: 4.403.000, her mman,en-aa,ntah 4.393.000~
o vertrof.
 H e b b e n I Juli 1916 P r u i s e n ,
Saksen,
Wurtemherg
en H e s s e n ,
img lets m e e t mama. en
d a n vrouwen-a~beiders, in B e i e r e n e n . B a d e n zien
wij ket omgekeerde het geval. H e t aantal verzekerden
toch bed,roeg daar resp. 358,000 en 133.000 mo~n~ate~n,
385.000 en 149.000 v r o u w e n. W a t c~e s t e d e n betreft',
hebbon, o.a. te N i i r i ~ b e r g ,
Leipz-ig,
Stuttgart
en D a r mi s t adt t de maw_nelijke arbeidskrachten eenigermate d,e overhoJndl, terwijl deze in G r o o t - B e r 1 ij n ,

421
Liegnitz,
Mttnchen,
Dresden,
Karlsrul~e
en M aln r~ h e i m soms vrij, sterk d~oor d.e vrouweh'].ke
collega's overvleugelc~ worden. G r o o t - B e r 1 i j n bijv.
telSe lmast 415.000 m a n ~ n e l i j , k e 593.000 v r o u w e 1 ij k e verzeker<len, welke cijfers te M ti, n c h e n 93.000
en 125.000, te K a r I s r u h. e 44.000 el154.000 bedroegen.
 l t e t bela,ngr(kst van al is uitteraard de in u i~i t i c a r b e i d geweest. Wat d,e v r o u w e n dfi5rin gepresteerd
h.et:.ben, zou men 5 jaa.r geled~en n,~o ongelooflijk h.ebben
geacht, en gee~a ~nkele legeering is dtm ook in gebreke
g'ebleven, openlljk haar l-ewondering en erken~elijMlei6
te betuigen veer hetgeen d,e burgeressen des lm:,ds veer
zij.n verd,edtigin,g hebben g edaan.
Op betrouwbaar clfermateriaal Nel:iben wij in tusschen
slech.ts sporaktisch d.e ha~.d kua~.nen leggen. Wij zagen,
dlat volger~s stalisfisch:e opgavem va.n November 1917
I t a l i e 130.000 v r o u w e n werkten in de oor]ogsbedrljven.
Niettegenste~ar~c~e de a r b e i d s v o o r w a a r d e a er ongu, nstig
w a r e n zoowel wat loon, als wat arbei.d,s(luur, veeding en
(tiydelijke) tmisvestiag "oetreft, behoorde toch in sommige
munitie-fabrieken 95 pCt. va~ h,et personeel tot bet vrouv
weli~k gesi&eht.
In Augustus 1914 l~a,cb K r u p p naast 39.000 rnacmen
slech,ts t200 vrouwen in dienst ; cijfers, die in e%pril I916
tot resp. 56.000 en 13.000, in November van da,t jaar
tot 60.000 en 1:5.000 w a r e n gestegen, terwijl in Januari
1.918 d,e firms over 30.000 vrouwelijke arbeidskracN:en
beschikte.
 Niet wi.llende aohterblij,ven bij den aartsvijand EngelareS, besloten, na e e n beroep v a n den Minister va~ Oorlog yon Stein op h,aar steun, in Augustus 1917 een aantart meisjes-studenter, te M t1 n s t e r, als munitie-arbei&
stets her vaderlan~l t,e h.ul.p te komen. En aaasto~rds vertrokken er twee tra.nsporten jonge dames naar M fi lh, e i m
san .c~e Rubr. H a a r voorbeel4"werd0 .g,evo..lgd, door vrou~
welijke stu.c~en,ten uit B ' o n n , F r a n k f o r t aan de
Main en H e i dle 1 b e r g. Ook in d.'e fabrieken te T r o i s {I o r f werkten meis~es vaa~. goeder, en gegoeden hhize.
 In d.,e mtmitie~faJbrieken te L y o n steegh~et aantal vrouwelij.ke werkkracl~en van 3 Yo op de 572 a r b e N e r s in
Ju.~i 1915 tot ruim 50 ~ op de 12.045 arbeiders in Mei
1917. I n O c t o b e r 1 9 1 6 werkten er in F r a ~ k r i j k
.45.000 v r o ~ w e n bij den aanmaak va~ .ammunitie, welk
cijfer korten tij'dJ later reeds 100.000 bedr
en, volgens
mec~ec~eeEng van gen,eraal Maleterre in de ,,Temps!', i n
D e c e m b e r '16 tot 250.000 gestegen w a s . . T o c h wortlen,
w~rd'en zii aithans in 1916, niet voor Nle w e r k z a a m h e d e n
gebruikt. D e b i j z o n d e r e correspondeat van ,,De AvondtEcom 1919

f17

422

post", zij~ bezoek aa~ een zeer belamgrijke fabriek beschrijvende, waar ruim 3000 van c~e 16000 a~'b'eidskrachten v r o u w e n waren, b'erichg c~at hij in de s m e ~ e r ij
geen enkele v r o u w aantrof, terwijl in de g i e t e r i} vrouw e n stechts wer, d,em toegelaten ~ o r hat gieten va,n, shrapnellskogels. De automar
w e r k e n d e machine, die, zoolang d.e oven met klon'~p,en lood: were[ gevoed, getme]e
reepen kogels tegelijk aflever&e, w e r d door m a n,D e n
bediend,. De v r o u w e n
d~arentege~ bed~er~d~n de
,,sectiormeer-ma, ch~nes", waar in de smj,cylinders de k o gelreepen w e r d e n losgemaakt. Ook de ,,triage", de keuring der kogels, was aa~ haar opgeda'agen. De meeste
vrouwen trof d:e berichtgever evenwel aan bij de z.g.
 ,,d~coltetage". Honderd~en. werklied~e~ van bei~ierlef k~,mne
storLd.en daar zij aan zij aa~ d,e banken. Nergens werd'
er z66 vlug gearbeid, als dg~ar. ,,Ond,er de kleine vro<~wehand .gaat h.et we.rk vooruit in ongetoomde.n k o e r s ; de
messem.. ~ i t e n 1-~appig in 6e sta~en, c~e kleine m a c h ~ e s
spuwen vajzen, er~ sch~-oeven. Het ijzer valt er tot korrels, als her koren. (>nd,er den vlegel tier dorschers . . . . . . . "
,,De
blikken van mam.ne~ en vrouwe= zijr~ frank e~ern,stig, de grootheid htm~er taak waardig. ..... "
Niet geringer zijn d,e ernst en de toewijding van de
E n g e I s c h., e m , v2nitie-a~'beidster geweest, w i e r aa.ntal
ter~ slotte 700.000 b e d T o e g . Maar in tegenstelliTLg met
hare Fra,nsche collega werd, er~ briar w~l alle werkzaamhe6en in de munitie-faJbricage opgedragen. Alleem. heart
de g e s p e c i a ,
iiseerde
machine ~ een samengesteld~e machine, die vroe;~er 14 verric.htingen, in zich
vereeni.o..de, werdl, juist ten bel~oeve (ler vrouweCi.ike werkkrachte~, gesplitst ~ haar h,et w e r k gemakkelijker gemaakt, terwij'l een doel.matig c o s t a u m : eer~ sterke, korte
k.ho~ki-rok en b~ouse, een m~uts met gummiband, g,-ummischoenen en sterke lederea homdsch~enen, haar zooveel
mogelijk bescherming verleende.
 Ook in d,e Engelsche militaire b a 1 t o n f a :b: r i e k e n
wordJer~ v r o u w e n aaagetroffen. Zij werke= er z o o w d binhen als b.uiten d:e on~hc~lseas; en behalve hat lakken., dm
~oor met maskers besch, ermd,e mannen geschiedt, worden
de geheele reuzer~gevaarten goor vfouwemh~md, vervaardigd,. Vrou,wer~vi~ers - - verhaalt Mevrouw Savel A. Toolay, die. m e t ver e:~mning d e r re~zeering verschil~lev~le fabrieken bezoeh} w~ar vlie~mach~nes w e r d e n gemaakt
bekleed:den al hat metaalwerk met linnen, er~ vrouwel{jke
timmerlied,en hielpen aa.n hat maken van de houte~vle~a~e]s der oorlogsvogels. Zij s m e e g d e n . Zij d,rilde~ gaten
in metaal, en gel~eele rijen meisjes met ledere~a schootsx,ellen en met groote ronde ckmkere brilleglazen zaten

met oxy-acetyleen metalen staven saam te voegen. Aanvankelijk arbeid~lfen zij. slechts aan onderdeelen., m a a r de
opzich.ter zeide, da,t er niet ~ n reden wa6, wa~rom z i j
niet d,e ~eh~ele aeroplane zouden maken. .....
 W e r d , dxls de Engelsch,e arbeidsters een r e e l m m ~ g rijker arbeidstaak op de sclmuders gelegd', de voorwaa,rd,en wa~ron<ler zij, die tmak verv~lden w a r e n bela~agrijk
gu~stiger cla~ bij d eri bondgenoot over het Kanaal. Ma~
dame de Brimont, die (in 1917) vele m~nitiefab.rieken,,
zoowel in hoar vaderlarxl' als in bet Vereenigfc~ Koninkrijk bezoch,t, ha& ampel gelegenl~eid tot h:et maken yarb
vergelijk~rLgen,, w e l k e gellr
in het voord, eel van dit
la~tste lan~ uitvielen~ Werkte de Engelsche munitie-arbeid~.ter 108 tot 120 u,ur in de 14 dagen~, de arbeid~d~ur,
harer Fransch.e co}lega bed~'oeg in dienzelfde~a tid, 143
uur, d~orda,t hoar sleohts om den anderen Zorxlag rust
werd, gegu, nd,. Allerlei comfort, dat de Engelsche fabi:ieken ten bel~oeve der arbeidtsters hadden, a a ~ g e b r a c h t ,
ontbrak bij de Fransche. Aldaar g~6n waschka,mers, geer~
afzor~l, erlijke eet-gelegen,hei& De werkkrac,hten r,l~ttigc~en
er msscher~ de macllines een onsmakel,ijk toel~ereiO dejeuner.
In bet b e g , i n van cl:er~ oorlog zijn ook de E n g e l s c h e toestai~lten erbarmel[jk slecht geweest. Er w e r d
t0en in t w e e ploegen gewerkt, elke ploeg 12 uur, hetzij
dag-, hetzij imch,tarbei, dl, op Zon- zoowel als op werkdagen. Er w a r e n onvoldoel~l.e lU.stpoozen; er was onvoid~eiad,e voed~I~g. Gevallen van fla,uwte en collaps
kwamen veelvul~i..?2 vcor. Voer de 20.000 x-rouwen~ die
aan bdt Koninklijk Arsenoa~ te Woolwich werkten, w a s
aanvankelijk geen on,derd~k te vinden, zoodat ze ~s och~
tends ell 'savonc~s, de meesten staarnde, met haar zestienen in een coml~artiment, een uur per spoor v'~n .en
xmar Londen. moeste,n reizen...:..
 In Engelar~c~ her 6Orst is het bese[ w a k k e r geworden,
dat z66 niet langer m,et d,e gezondh.eid, van de vrouwelijke arbeidskrach,~, de mr
en toek0mstige m~eders
d.er natie, moch.t worc~e,n omgesprongen. Men k w a m ald a a r op de gelukkige g'ed~ach.te ~ eerst in e n k e l e . p a r t i culiere fabrieken, later, ~na versch, ijning va.n bet Ra,pport
~ler Staatscornlmissie, betreffend,e vermoeid~eid~, a~'beidsd,uur en overige arbekksvoorwaarden tier munitie~arbeitlsters, ook in d,e Staats- e,n d~or der~ S.taat gecontrNeerde
nmnitie-fabrieken ~ ,,lazl~y-superinteaadents" te b'enoexnen,
die zouden nagaa.n,, war in her bela~qg d'er muaaitie-werksters behoorde te word~exa gec~aa,n, l-)eze inspectrices wisten talrijke verbeterLngen te v e r k r i j g e n ; zij zorgder~v~)or
h~t instellen van behoo~lijke rustpoozen, ; het inricl~ten
van cantines en ontspa,nningslo.kalen., w a a r goed, e,n, goe~l-

424
ko6p voed~el, thee en melk beschikbaar w a s ; zij v0orkwamen c~oor haa.r raadgevingen, en haar hlttlp uitpu.tting
bier, beroepsziekte ginds. Op h/~ar initiatie[ w e r d e n a a n
de g'roote fabrieken., ter wille der gehuwde arbeidsters,
kind,erbewa~rpla/atserJ en zoogka.mers verbondem.
Van gelijken aa~-d. Ms van de Eagelsche ~,lazl~-superi.ntend, ent" was het an~bt g,er ,,Fabrikpflegerin"
b i j de
D u i t s c h e arsenalea, en w a p e ~ a b r i e k e n.
De F r a n s c h e ,,sur-i~ten~lantes", tot wier vorming
i n 1917 speciale opleid~ngscursussen w e r d e n o p g e r i c h t ,
hadden naa.r 't sct~jn,t eer~ beperkter a rbeidsterrein en
werd~n alleen aa,ngesteld aJan part[ct~!iere fabrieken. Toch.
 h e b b e n ook z i} voor de m,unitie-werksters w e l 66n en
ander tot stan~ ku.nnen brengen.
 Maar wat er ook geschied~e om l~am gezond~-re~dstoestan(i te verbeteren, de g e v a r e n en bezwaren, aan dezen
eigenaar~ligea fabrieksmbei~ v e r b o n d e n te verminiJeren,
O~n gevam" was er, dat niettegenstaande de nauwgezetste voorzorgsmaatregelen n66it geheel kon worden opgel ~ v e ~ : t~et gevaar voor ontp,loffirrg. De v r o u w e n waren
z i c h zeer we1 bew~st, dat dit ie&er ooge~Nik d~'eigde,
maar die wetenschap v e ~ h . t
haar niet te weerhou~e,n,
zich voor d~t w e r k aan te biedem
D $ berichtgevCr van ,,Het Ha~delsblad" bescha-ijft
14 Juni 1916 ~ zulk een grmm.terffabriek, warn'in ,,men
voeld'e, d at h,et gevaar overal loerde, en h~iverd~ b,ij, ~et
d,enken aan de gevolg'en van ook maar (le kleinste ver~issir~g. Overal" - - gaat hij.. voort - - , , d e d e n de meisjes
hart werk, kalm rustig, opgewekt, alsof zij z i c h - o p een
p l e k bevonden, waar geen ont~eil kon genakCn..." En
d~ verslaggever d,er ,,Nieuwe Rotterdamsche Courant" ,
eveneens een tocht door munitie-fab~:ieken bescl~ij~ende,
deelt 8 November 1917 me&e, hoe de ingenieur die hem
ror~dleidde Nj de Iaatste o,~tp,~offing's nachts op eenige
kilometers alstar, d, uit z i ~ b'ed w a s geworpen. ,. D e vrou~
w e n ' h admen zich na de eerste consternatie kranig gehouden e n vrijwillig a~ngebod~n voor opsporings- en opruimingswerkzaamheden.' !
Een ontploffing m e t noodtottig'er afloop had er in Februari 1918 plaats in een mu~itie-fabriek te R o m e . N i e t
mind, er d ~ n 76 arb.eiders, voor ' t meererM'eel vrouwen,
wer/deg~ gewond~ H e t aa~ntal &ooden is h~er te 1areolae niet
b e k e n d geworden ........ :
Als r e c h t s t r e e k s c h e vervanging van manr~en door vrouw e n ten b!ehoeve der ooflogvoering moet her aanstellen
van v r o u w e n i n ( t i e , s t
var~ her l-egerbest~ur
worden beschouwd.
 Men zM zich Imrirmeren, r
in April 1916 in F r a ~ k-

425

r ij k, d~or luitena~t-ko~onel Guiffray, tie proef w e r d genomen m e t c~e verva~ging van. een d'eel ivan h,et militaire personeel c~oor vrouwelijke werkkrachten. De p~oef
sla~gde uitstekend-: 50 vrouJwen deden bet w e r k van 80
ma.nnen, in de boekhoud,erij, inlichtingsdien~t, postpakketter~d~enst, kleermakerij, zieken.zaten, keukens, eetzalen ...... In D e c e m b e r van d~it jaar w e r d deze vrouwenarbeid bij. h,et Depaxtement van Oorlog: indeeling, wij~.e
van solIiciteereu% al~b'eidsd!uur, rust, vacaafie, ~rbeidsbelooni~g, v e r g o e d ~ g bij ziekte, bevailing, ongeval, wij,ze
x~an ontslagname, bij verordeni~g gerege18.
De bezold~ging bedl"oeg sinds 1 Januari 1917 voor
k a n t o o r w e r k va~ frs. 4 tot frs. 9 per d~g, waaa:,bi}
d e tioogero salazisse~: van [rs. 8 en [rs. 9 alleen~ a~n
geroutineerde s t e ~l o-t y p i s t e n, b o e k 1~o u, c~ ~ t e r s
en c h e f s
d e b u r e a , u w e r d e n uitgekeerd.; op de
kleed, in g-ateliers
xoor het h, o o [ d va~ frs. 5.50
tot frs. 7, voor d,e t i n ~ e n n a a ,
isters
vaa, [rs. 4 t o t
frs. 5.50; voor de k o 0 k s t e ,
r s var~ frs. 4.50 tot frs.
 6;
voor d.:e w a s c h , v r o u w e n ,
en alle l ~ u l p kracl~te~
in d,e k e t ~ k e r ~ s
en bij het v e r v ; o e r
van frs. 4 tot frs. 5.50 per d~g.
Ter behaztiging va~ de beJ~ngen van die duizer~len
vrouwelijke werkkrael~ten, en teve~s om op te tred, en als
tussche~,l~ersoon tusscl~en dezen en h e r legerbestuur, werd.
een inspectrice b'enoem~l,: Jane Guillemin. V a a ~nkele
der tot h~tar gericb2te k~.c'htea" over de on~ygianische
inHch,fing va~ sommige werkl~laatsen, w a a r bovend~'en
d~)orl6opend sigarenrook hing, en die door de ma,uschappen in ergeflijk ver~m,ilc~en toesta,nd, w e r d e n g e b r a c h t ;
over "het uitbetalen vaa. slech.ts 30 d~gen loon ook i~ de
maaadeii d i e 31 dagen teld~en,
h e b b e n wij doormid',del ~-an l~et 'v,rot~wenbl~8 ,,La F r a n g ~ s e " ke-nnis kunn,en nemen.
 In hetzelfC~e jaar Ns in Frankrijk, 1916, w e r d e n ook
in D t ~ i t s o h l a r ~ d ,
voor 't eerst voor vers~:t~llend~
t'akken van den militairer~ dienst b u r g e r k r a c 1"~t e n
gevraa~d:. Voor vele b e t r e k k i n g e a : in d,e bureaux, de
b d e k b i n d e r i j e n , drukkerijen, keukens-, canti~es, wasscherijen, in tie magazilnen v a a proviand,, bij de artil~erieen" d~e treind~p0ts, alsmede voor den orck)nnance-dienst,
kor~d,en ook d&ar v r o u w e n in aaamerking komen. Op
c l e z e w i j z e tmopte men vele d~izenden voor der~ veld~
d i e ~ t gescl~ikte mansc~ha.ppen vrij te krij,,gen. Voor dien
,,VaclerIandschen h.ulpdienst van ~'rouwen" werd, er aan
h,et Departement van Oorlog een afzond, erliike afdeeling
ingericht, welke geplaatst weri:l, ond, er leiding van Dr,
M f f r i e EIisabeth Ltl~ers,

426
De salalrieefing d~er h ~ p k r a c ~ t e n , voor zoover wij ze
kelmen, verscMlt n i e t r e e l van de Fransche. S t e n o-t ypisten
werd,en hezold~gd, met 120--170 M,, t y p i s t e n en t e l e f o n i s t e n
met 1 0 0 - - 1 4 0 M a r k p e r
maan~. Z~6r ergerlijk is 't alleen, dat volgens" order van
17 Maart 1917 de a c a d e m i s c h
gevormde
vrouwen in 0ienst van het leger slech.ts 2/3 ontvingen van
ket minimu,m-sNa,ris, d~ar aan de met haar gelijk, geste~d~e
m a n n e 1 ij k e am.br
werd, toegekend. De ,,Vereiniging der NationN6kouorrfinr~en Deutschilands" e n de
,,De~u.tsche Juristirn~len-Verein" hebben tegen die achteruitzetting aa.nstonds protest aa~geteekend,. Of zij succes
h~d,d.en kunnen wij tot ons leedwez.en niet med,ed.eele~.
 Ook in H o n ~ ~ r ij e w a r e n sin,d,s begin 1918 nieO minder daaa 30.000 vrol~wen bij h,et yeld,leger in dften~t.-O0k
clear werd als tusscher~persoon tussch, en her legerbestuur
en d'e Vrouwelij,ke hu;pkrach,ten een inspe~ctrice benoem,d,
die hare bela,ngen moest b'ehartigen.
D e meest systema,tisc,N ingefich~e vrouwen]aulpdienst
bestond, evei~wel in het V e r e e n i g d
K o l ~ i n l ~ r i j . k.
Daar w e r k t e in d,e eerste plaats bet corps vmx ,,Waacs"
(Wom.en's A r m y Auxiliary Corps), bestaand,e uit ruiln
15.000 in kh,aki-uniform gestoken jonge meisjes en vrouwen, ,d~e d~)or d,e ,,Orgmniser for the Women on A r m y
W o r k " : eerst Dr. Cha,lmers Watson, ]ater Mrs. Burleigh
Leach, na~r her front werd, en gezonden, en aldaar onder
leid4n,g" van Mrs. Gwyn.ne Va~t,t~han zorgden voor d,e ~u,tomoblelen, c}e paarden, de ma~ltijden, het sch~'ijfwerk, m
~ n w o o r d : optrad.en Ns Imlptroepen bij het Britscahe leger in, Frankriik. En be~.lve zii~ ,,W, a a,cs" had, Ol& En#amd zij.n ,,Wrens" (Women's R o y a l Naval S e r v i c e ) ,
die, in ~onkerbla~ve uniform gekleedt, onder leiding van
Dame Ca~teh,erine Furse, aan wal betzelf,d,e voor de zeelieden deden, als de ,,Waacs" voor bet la~r~dleger. Ten
slotte ook zijn ,,Wra,fs" (Womma's Royal Air Force) of
,,Pencluins"-corps,
de vrouwelijke hulptroepen bij den!
vliey,d~enst, ~ie bij het ein,de der vijandelijk_h.eden 23.000
,,vrou~r telden.
 A 1 - w e d e r tot orbs leedmezen zijn wij niet in staat, de
verklaring van het wo0rd ,,Penquin" t e gevenl n 6 c h l d e n
voet van bezoldi_o-ing te vermelden van d,eze Engelscl~e
arbeiSskra,chten bij h,et leger. Alleen omtrent tie vrouwelijke admiNstratieve ambter~aren b~j den luchtvaartdienst
weten wii, d a t haia.r snarls s 80 tot -2 160 per j a a r bedra.agt, benevens kost en h~isvegting,-terwiil h a a r bij
dienstreizen, waarbij zij eerste ldas reizen, 15 sh. p e r
da.~ extra worden verstrekt.
Als i n d i r e c t oorlogswerk ka~i b e t aani~eel d e r

427
vroUw in de v o e r ~ s e l v o o r z i e n ~ n g
worden besclmuwd,. Mocht hetgeen in het bijzonder d~ 15 u i t s c hte
en de F r a r t s c h e
~~rouw op d~t gebied p r e s ~ e r d e n
begin 1916 reeds belangrijk heete~n, sinds d,ien~wer/ivrouwenarbeid in laad~ en tuirLbouw in aIle oorlogvoerende
land.en nog op r e e l uitgeb1'eic~er schaal beoefend.. I n
Rusland.,
Italifi,
Frankri~k,
E n g e l a 1 ~ d , ......
vrijwillig;
in D u i t s c l ~ l a n d ,
gedwongen.
 Om.trer~t R u s l a ~ d
is g~6n aader berich,t tot ons
gekomen dan d~oorde Millicent Garrett Fawcett-Amb~ilaace,
d~e daar werkte op d ezel[d'e wi~-ze als de ,,Scottish Women's Hospitals" van Dr. Elsie Ir~.lis in Servia. E6ne
d~er zusters, die haar verpleegsterstaak vervulde in een
boeren-milieu, deelt med~e, line haar vrouweli,ke koetsier
eens z e i d e : ,,deze oovlog toont aan de mannen, dat wij
h e e l wat ~oen kunaen. Zon~er c~ns zou er niets vaa~. d.en
oogst terechr komen, en ze zien nu, dat wij net zoo sterk
en bekwaam zion als zi) ...... "
In I t a 1 i ~ w e r d onla~_~s aa.n 4 Um~-,rische meisjes,
die tij~ens d,e afwezighei(l van hL~r vaders en broers aan
t~et front thais dten akkerlc~Ju~v ho~dtl~n ui~eoefe~d~ en
haar 10 hecta~'en even kraaig hadde~ bewerkt als vier
stevige land.,bou~vers, e ~ , officieele belooning toegekead.
De arbeid tier vrouw, in den tuir~bouw, bij den rijstbouw
en de moerbeie,nteelt altij~ reeds e~n, factor vaa beteekenis, is door d,en oorlog in het geh.eele landbouwl',ed~i.][
vo!strekt onmisb'aar geworden.
In E n g e l a n d
was aa~uvankekijk het aand~el tier
vrouwen in bet 'bebouwen van het land betrekkelijk ger i n g ; welk f e i t naast gebrek aan speciale land~bouwk~,nddo_-e vorming in hoofdzaak was toe te schrij.-v-en aa.n den
tegenzin d,er boeren tegen Vrouwe~ijke werkkracl~ten.
 Doch reed,s in 1916 hoordten wij, hoe d'e boeren, ged~'gven d~or welbegrepen e~genbelang, h~n verzet all.end,s
lieten varen. Volgens d,e ,,Daily Ma~l" ham de vraag
naar wrou.welij,ke arbeid~krack.ttea in, de melkerlj en z,uivelbereiding gestadig toe, terwij~ er tevens m e e r ontwikkelde vrou,wen w e r d e ~ gezoch,t. dfie de landarbeid~ters
in d~e d~rpen kond;en leeren e n leiden. De bezold~gir~yA
voor " ov~d:ergesc~ikten la~.dbouwarbei:d bed~'oeg in Jnni
1916 gemidtl~eld 25 shilling per week.
: B e g i n 1917 kond~.~d~e de Land,raad (,,National L a n d
Cotmcil") op aanplakbfljetten, a a n : ,,wij maken ons de
t.olk va~u de meening tier 'boeren uit ~lle deelen, d~s la~ds,
cht vrouwen,, en v r o u w e n a,l166n., o n s ku~n~en behoedea
voor een nood!ottig t e k o r t in voedin~sgewassen van eigen
bodem." Ia Maart van d~t jaar `werden er da~ ook tegen
half April, l~et t~j,dstip waarop d,e sold~ten, die lan~bouw-

428
verlof harden germten, w e e r or~der de wapenen welnlen
geroepen, 10.000 vrouwen gevraagd,, n]. 5000 melksters,.
4000 ~eld~rb'eidsters en 1000 karrevo~rsters. Aanstond~
meldden zich 12.450 aa~.
Terwijl in Juli 1914 Itmtibouw Ns h,oofdberoep w e r d
uitgeoefem~ door 8001000 niannen ~
80.000 vrou.wen,
terwijl
120.000 persoaen m
marmen
eT~ ~r6trweri
tezamen gen,0men - - seizoenarbeid, im d e n land,bot~w verricl~tten, w a s ket aantal mprmen Jaauari 1917 tot 562.000
g e r a a 1 d~, dat tier va'ounven op h,etzelfde tijdstip, dus
v66r tie bovengen.oem.de vermeerderi_ng van ruim 12.000,
tot 270.000 ~ e s t e g e n, tij~elijke werkkrachten ir~be.grepen. Het bebbuwSe o.ppervlak zoowel als de oogst was
sin6s bet vorig jaa.r bela~grijk toege.n0men.
 Ook de F r a n , s c h e
vrouw heeft in de laa.tste jaren
op dit gebiec~ heel wat gepresteerd. Ei~nde Juli 1916 seinde
Havas uit Parij,s: ,,in h.r algemeen zal de oogst een
mtaal opleveren minstens gelijk, aan da.t van de jaren
v66r den oorlog. D.it rest~ltaat is te d a n k e n a a n
d,e
snelle
aanpassing
d,'ervrouwen
a, a n dl'e
n i e u w e o m s t .a ~., c~ i g h e d~ e n " (wij spatieeren), ,,de
bulp van rnilitairen en d e samenwerki9g der plata:tselij~:e
l~n(ibouwvereenigingen.' '
9 Het' is on3etwijfeld voor een z66r groot deel te da.r~ken
aan de v r o u w e n, dat Frankrijk eerst i n April en Mei
i918 aan c~e v(~lksvoecl~r~g eeni.ge beperking behoefde o p
te leggen, en d'at in den zomer van d'at ja~r het broodrantsoen hog 300 graaa ~aags beckoeg r o o f hen, die geen
zwaren arbei6 verric~tten, en 400 tot 500 gram voor de
h'andarbeitiers. Ook da,t de ve6stagel niet is' vermiiMerdl is
l~et werk d~er vro~mv. De boe,~imnen bezochten i ~ d e plaatS
van hlaar ma.nnen d,e week- ell de jaarmaxkten,. Zij bedtssel.d,en er sa,m.en tie wi.izen e n beklonken d e zaken.
 Itet vrouwenblad ,,La Fraawaise" maakte telkens op:
nieuw gewag, van bel0oninge)n : medailles, diploma's, uitgereikt aan v r o u w e n,, : ech%~,endoteL~, zusters en doch~ters van ffemobiliseertie boeren, die er gerust oi~ 'kond~n
zija , dat, terwijl zij Zelven aan h,et fron,t de loopgr~ven
groeven, h~n vrouwelijke verwan.ten th~ais de voren trok:
ken. Alleen in de arrondissementen Poitiers e n Ci~,ray
w a r e n begin 1918 ~oor tie lan'dtbot~wvereeniging, e n uit
l~et betrokken arrond,issement reeds 1100 zulke onderscti.eidingen uitgereikt. Ze werdtern met on.troering in o.n.ti-a,ngst
genomen, door tie bescheiden arbeidsters, aa.n w i e - N e t
vad,efla,n~ zd6~,eel is verplic'ht.
~n een artikel, getiteld .,Grenoble et;sa rfg~on" in de
,,Rev,~e de P a d s " van ~5 F e b r u a r i 1918 verhaalt d)e
ber0emde pa§
R. Bla~ehard',, : hoe te 2Sair~t-MaX~g

4~
rain" een v r o u w met ff6~n andere 'Imlp dan eea kind
van 10 jaar 10 iX 12 he~taren gronc~ b e w e r k t e , wij~aga~rden i n b e g r e p e n ; hoe zij daarb~ij een paard, 2 stieren en
6 koeien verzorgde, zonder dat N ~l,eze leverhd.eho.ve ook
maar in een enkel opzicht scho~e leed. Te Lans bebouwc~e een vrouw, geholpen &)or een grij~aaxd va~l 7.5
ja~ar, haa.r gron4 en verzorgde d~arbij e e n l - 5 - t a l koeie~,
Dit zi~,n slecl~ts v o o 1"b e e 1 dt ~ l]. De k-oerimnem in
den omtrek vaaa Grenoble plachten alle~, nadat zij i e d e ren morgen tmar prod~cten ha de sta~ ter markt hadden
gebracht, omstreeks te 10 u.ur terugkeerend(e, han4,aaw..
 den ploeg te slaaa ! En allen wa,ren bezield met hetzeifde
gevoeI van vera~twoor~telij~klaeid, en vadefla.ndsliefde~ tiat
eene h a t e r den ploeg ~esture~c~ op lintel mij,lei~ va,n cM
slaglime ir~ dorpen, wao~ bommen vielen, aangemaa~ad
om het gevaa, r te omvlied~rt, b e t a,ntwoord, in den mond
g a f : ,,Ik ga pas op bet u~terste ocgelzblik. Eerst moet
ik met d~t veldl klaar zij~. De gron~t moet immers koren
geven area t~en, die vechten om h,em te behoudelL"
De Fransch,e vrou,w, o p bet la.n,6 geboren, h.eeft den
bodem lief. Maar niet d,e op bet l a ~ l geborene al166n.
 Op ver.~cheiden groote lan.dgoederen w e r d e n er in den
ltmtsten tl}d, ,,r6gisseu~es" aa,ngestel6: sterke joll.g.e ,r
wen, die, e e r s t aan de t~niversiteit theoretisch, gevormd,
daarna in verschillertde streken de v.erschallendk G'ul.ture.n
pracfisch h a ~ l e n meegemaakt. ,,La F r a ~ a i s e " vai~ 119
Jaxm~ri 1918 geeft een leve~d~ge be'sch,rijvfing . v a n ' - d ~ veelomvaRenBe ta.al~, d~e zulk een v r o u w e l i j k b,ed~'ijfs-:
hoof8 i n den laaac~bou~r te verv,~,l~en hee[t. Op "v0or d~g
en dauw, zomer en winter,, op cte l~oogte t'an a',le voorkonie~d,e werkz,aamla~k~a, vertroum~ met atle macMneS,
bij een d~reigend~ onweersbui niet scbxo~el~d om zelveb e t h,ooi med:e bimien te Nalen, leidt zij bet gaasche bed~rijf, zoowel op tie hoofdtboerderij, als ~ gedeeltel~'jk althans - - bij 6e omringende paohters. Yeroucterd,e begrippen weet zij uit te roeien. Voor het invoeren van
verbeteringen w e e t zij c~en Fraaasche,/ ~oer, dien koppigsten en c~nservadefster/ vaaa alle menschel!ke w e z e n s ,
~atbaar t e nmken. In d e l l b e g i m a e Verzetten d,e v r o t~ w e 1 i} k e arbeidskraclaten zich tegen haar gezag, gew0on als zij waren, a l l e e n aan e e n - m a n te gehoorza~men l l~r
c~oor tact,~,ol en l~umaa.n optreden h e e f t zijook d~zen spoed~g gewonr~em De mai n n e a : ottdeI~ van
~agen, geva~agener~, ~quchtelinger~ - - gOWn dfie zich~ niet buigt
v o 0 r l~aar a.u,toriteiL Iedev htun,nei" is ge~-oelig voor h~ar kort
w o o f d vaaa lof of bloats. E n ook d'e d~i e r e n zijn t m a r
tmrfelijk toegeda.aa: de oroot6 stier, wiens w o r ~ z ~ j
genag, id,e: schap-en.en -de m estvarkentjes, wier-- ~roei zij:

430
eontroleert, l~et moe6erlooze veulen, dat zijn v e r z o r g s t e r
~ls een l'mndje naloopt .... ..
 : Frankrijk t e l t n o g slec'hts enkelen dezer ,,l~gisseuses~"
Maar het a a n t a l beodenaa,rsters vaa~ d$t door' den oorlog
gesch~pen a~nbt zal on~etwijfeld, toen,emen, indlen tenminste de groot-gron, d~bezitter; niet in staat zelf zij,ntgoederen te beheeren., zijn belavig begrijpt.
In D u i t s c h 1 a~.n d heeft men tot d, w a aa gmaatregelen zion toevlucht moeten nemen. ,,Die Fr~tuenfra~e" vaua
1 Jura 1 9 1 7 maakt gewag van een scl~romelijk t e k o r t
a2~nlaadarbeidsters: in Oost-Pru~sen, P o m m e r e n , - P o s e n ,
in S l e e s w i j k ~ H o l s t e i n a,1 niet-minder dan in Beieren. D e
vrouwelfjke arbekt~krach,ten da'ingen d,aa,r in menigte naar
d~ muv.itie-fabriek en her ka,ntoor. Voor 1 a n r
daa,rentegen blij,ft l~et aanl::od v e t bened,en, d,e vraag. Dit w a s
reeds in 1916 zoo geweest ; h,et euvel verergerde~i~, 1917-.
 De oorzaak van dezen afkeer moet worden gezocht in
d.e allerongunstigste a~,b~idsvoorwaard,en voor d,e vrouw e n en meisjes, bij}v, werklooze texfiel-aybeidsters en tabakbewerksters, die ~oor ben~idk~eling tier arbeid,sbeurzen
in 't bijzondter in Oost-Doitsct~and, op het land werd~n
te w e r k gesteld'. Zij h~d~der_, zich te vergeT~oegen met
het daa.r gebr~ikelijke loon., d~t, ongeschoold, als zij~w~:
ren en d~s aarJgewezen 6p d ~ g loon,, v ~ l lager was dan
hetgeen ~ij in de stac~ hadtllen verdiend.. Zij misten bet
recht; met een op~eggingsterm~:;.ga va,n 14 dagen, desnoodseen nmaad, h a i r dienst te verlaten, maar moestenonher-:
roepelijk bet gel~eele ,seizoen blija~en d~orwerker~. Zij, werd,em gel'misvest in sch~u,~ea, waoa" vd6rdien R~ssische of
Poolsche arbeiders i n hatd~el~ gewoond', terwijl een weinig ;r
stroo in den vuilen zak de eenige vernieu~
wing was, d~e te ha,ren ,behoeve w e r 6 a.angebracht. Haar
slaapvertrek hard. tot -r
de vastgestara~te an.rile, slechts
bij. uitzor~d~ring een venster, en was bereikbtmr van tlen:
stal uit met een la,dtler, d,fe iedere knech,t naar .welgevallen beklin/men, kon. Zij, was, in tegenstelling met den
m a n n e l i} k e n uit de stad~ overgeplanten arbekler, ge-heel onderw0rpen wan de ,,Gesir~de-O'rdw~ung", die met
haar begrip van recht en vrijheid, al heel weinig~over eenstemd,e.
P o ~ n g e n v~n 8en~ texfielarbeidersbond, ore. eem v a s t
minim~nloon van 1.50 of 2 M. voor haar te veroveren,
benevens verlof om met een opzegg-~nggterm.ijn van 14
d~,gen haar be,trekld.ng te .verlate~; ten slotte, om haav
a ~ n d,e bepa~i~gen der ,,Gesinde-Ord~*t~T~g" te onttrokken,
mocMen oeen van alle gelukken.
 : H e t restfit~at:der e r v ~ f i n g e n van 19t6 was de w e l t e ring , , e ~ nmsse" om zich voor he{ seizoen 1917 6p)niemw

43t
voor l a ~ d ~ h e i d te latea a a n w e r v e n . En als gevolg v a n
d~e i n de pers openbaar gemaakte weigering L-'wamen:
'dan, nu anc~erhalf jaar geled, en, de boven a~nge~tli'de
d w a n g ~egelen.
In bopa~d~e streken, S~lezia bijv., w e r d aan een ied~r,.
~ie op het lar~l w e r k z a a ~ was, eenvoudig v e r b o ~ e n
om zond~er verlof van den burgemeester of eer, ander
b e v o e g d persoon, vain yak te vera~cl, eren. Jonge lieden,
op h e r l~r~ woonachfig, ~ie nog geen beroep hadden gekozen, mocl-~ten ~lwed,er z o n e r ~q.aeh'ukkelijke v e r g ~ n i n g
in g6cS~n a~c~er yak werkzaam worden d~n irJ den lmafl,bouw. In alle streken, w a a r de burgedijke diemstl~licht
voor landa.rbeid, w a s ingevoerd,, w e r d eer> ieder gechvon~
gen, na oproephag door &e bevoegde autoriteiten, .dehorn
overeenkomstig krar
er~ bekwaa,mh~eid opged~'age~ lan.dL
bouwwerkza~x~h, eden te verrichte~, tegen het gebruikelijke loo~, in eigen wooa~l~laats of in de naaste omg6vi.aag
ckaarvan.
