De CEA en het verborgen curriculum: binnenkort in dit theater?
COLUMN

De CEA en het verborgen
curriculum: binnenkort in
dit theater?
Jim Emanuels

Na een anderhalf jaar noeste arbeid door een stuurgroep en diverse werkgroepen, heeft de Commissie
Eindtermen Accountancy eind vorig jaar de nieuwe
eindtermen voor de accountancyopleidingen bekend
gemaakt1. Deze eindtermen vertellen wat de accountant moet weten en kunnen voordat hij of zij kan toetreden tot het gilde der beroepsbeoefenaars.
Ik heb een zeer bescheiden rol mogen spelen in het tot
stand komen van deze eindtermen. Als hoogleraar bestuurlijke informatieverzorging (in de eindtermen inmiddels omgedoopt tot ICAIS2) heb ik met mijn collega’s in den lande de diverse conceptversies uitgebreid
besproken, geanalyseerd, geëvalueerd en geredigeerd,
daar waar ons ruimte werd gelaten.
Eén van de speerpunten in de nieuwe eindtermen is de
relatief grote aandacht voor de zachtere factoren die
de betrouwbaarheid van informatie beïnvloeden, zowel in de totstandkoming ervan (BIV), als in de controle erop (auditing). Steeds meer wordt erkend dat de
manier waarop een organisatie, als culturele biotoop,
bestuurders, managers, werknemers en accountants
kneedt en stuurt, met waarden en normen die lang niet
allemaal expliciet zijn, een belangrijke rol speelt. Als
rationele “betrouwbaarheids”tijgers proberen we daar
grip op te krijgen door de introductie van concepten
als “internal environment” en “informal controls”.
Concepten die in de praktijk al enige invulling krijgen
en waarvoor wij enthousiast aandacht vragen van onze
studenten, maar die wetenschappelijk gezien nog erg
beperkt zijn afgebakend, laat staan empirisch gevalideerd.
Best moeilijk dus en misschien daarom ook wel een
beetje de blinde vlek die wij (onderwijsinstellingen, beroepenveld en CEA) zelf hebben bij het vervaardigen
van eindtermen. Die blinde vlek is onze eigen internal
environment; de onderwijs-/leerbiotoop van onze eigen instelling of van ons eigen accountantskantoor.
Dit wordt ook wel het “hidden curriculum” genoemd.
 58 90E JAARGANG

MAART

Dit verborgen curriculum staat voor dat wat er in een
opleiding onbewust en informeel aan studenten wordt
meegegeven (“a set of inluences that function at the level of
an organisational structure and culture”3).
Laat ik een poging doen om voor onze accountancyopleidingen het onderscheid tussen het zichtbare en
het verborgen curriculum te duiden.
 Je zou de (nieuwe) eindtermen kunnen beschouwen als
de zichtbare, harde norm. Zoals gezegd voelen we ons
als opleiders erg comfortabel bij het beschrijven en millimeteren van dergelijke normen. Dat is immers ons
domein. Als straks de visitatiecommissies over ons
heen vallen om te beoordelen of we aan deze normen
voldoen (opzet, bestaan en werking!) dan mag u er vanuit gaan dat alle opleidingen de dossiers met onderwijsdoelen, vakbeschrijvingen, toetsnormen en -matrices en kwaliteitsbewaking klaar hebben liggen. Immers:
interne beheersing is ons vak! Aanvullend op deze expliciete eindtermen representeert het verborgen curriculum de “normen” waaraan een student moet voldoen
om zich, in de omgeving waarin hij of zij moet functioneren, geen buitenbeentje te voelen. Mijn veronderstelling is dat de meeste accountancystudenten zich
geen buitenbeentje willen voelen (anders waren ze wel
naar de kunstacademie gegaan) en dat het verborgen
curriculum daarom juist binnen onze opleidingen van
relatief grote invloed kan zijn. Het gaat daarbij zowel
om het theoretisch als het praktisch deel van de opleiding. Welk wereldbeeld (welke context) en welke normen ten aanzien van gedrag en attitude, geven wij mee
aan professionals in wording, in de collegezaal en in
de training “on the job”? Welke taal gebruiken we, welke voorbeelden hanteren we en wie zijn de rolmodellen?
Een wellicht sprekend voorbeeld van de invloed van
het verborgen curriculum heb ik meegemaakt toen ik
eind jaren negentig, ondersteund door een tolk, een
gastcollege gaf op een universiteit in China. Na een
tijdje college geven aan de hand van (vond ik zelf)

mooie sheets en relevante voorbeelden, viel het mij op
dat niemand aantekeningen maakte of vragen stelde.
 Toen ik mijn verbazing hierover na afloop met de tolk
deelde, gaf deze als verklaring dat ik steeds had moeten aangeven op welke pagina in het studieboek mijn
verhaal terug te lezen was. Studenten werden namelijk
niet geacht om colleges van docenten, met eigen meningen of interpretaties, serieus te nemen als deze afweken van de waarheid (lees: partijlijn) zoals vastgelegd in de (gecensureerde) studieboeken. Ondenkbaar
in onze biotoop, volkomen normaal in die van hen.
 Stel u zelf de vraag: welk type accountants komt van
deze opleidingen en wat zou deze cultuur betekenen
voor de interpretatie van de vereiste “professioneel kritische instelling”, waarop in onze nieuwe eindtermen
zo wordt gehamerd?
Ik stel voor dat we bij de volgende herziening van de
eindtermen wat introspectief denkwerk besteden
aan het beantwoorden van de vraag in hoeverre ons
eigen verborgen curriculum bijdraagt aan de gewenste kwaliteit van de nieuwe accountants. Misschien
kan ik u hiertoe alvast prikkelen met wat random
vragen:
wie geven colleges en trainingen? Bevordert u diversiteit qua geslacht, leeftijd, professionele achtergrond, etc., of vindt u dit niet heel belangrijk?;
• worden er eisen gesteld aan het aantal verschillende
coaches en praktijkopleiders voor beginnende trainees, of vindt u dit niet praktisch?;
• bespreekt u in colleges en trainingen alleen uw “best
practices”, of geeft u ook voorbeelden van fouten die
u gemaakt heeft en wat u daarvan hebt geleerd?;
• vindt u het belangrijk dat u en uw docenten zo
transparant mogelijk zijn over de beoordeling van
de prestaties van studenten, of vindt u het eigenlijk ingewikkeld en lastig om u hierover te verantwoorden?;
•

vindt u het als praktijkbegeleider belangrijk dat uw
trainees hun studie echt prioriteit geven, of begrijpt
u het eigenlijk wel als colleges moeten wijken voor
deadlines bij klanten?;
• stimuleert u discussie en reflectie met betrekking tot
nut en noodzaak van gedrags- en beroepsregels, controlestandaarden, verslaggevingsregels, etc., of wilt
u eigenlijk zo min mogelijk lastig gevallen worden
met dergelijke vragen?;
• vindt u dat studenten accountancy die (pogen te)
frauderen om hun studieresultaten te verbeteren dezelfde behandeling verdienen als alle andere studenten, of gelden er andere normen en maatregelen?;
• is er ruimte en zijn er kanalen voor uw studenten om
hun praktijkervaringen en dilemma’s vrijelijk met
een vertrouwenspersoon buiten hun eigen organisatie te bespreken?;
• zijn uw docenten kritisch genoeg richting de (beroeps)organisaties waar zij zelf voor werken c/q lid
van zijn?;
• vindt u het belangrijk hoe docenten en studenten er
uit zien of kan en mag (bijna) alles?
•

Opleiders, zou het niet fantastisch zijn als u zelf de CEA
bij één van hun volgende bezoeken kon verrassen met
een visie op deze en wellicht andere relevante thema’s,
die u zelf rekent tot uw “internal environment”?

Prof. Dr. J.A. Emanuels is partner en mede-oprichter van de Tacstone Groep en
als hoogleraar Bestuurlijke Informatieverzorging verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen.
 Noten
CEA, Eindtermen Accountantsopleidingen
2016, december 2015.
ICAIS staat voor Internal Control & Accounting Information Systems

zie bijvoorbeeld Mossop, Dennick, Hammond
en Robbe (2013). Grondlegger van het denken over het verborgen curriculum is Philip
Jackson in zijn boek “Life in classrooms” uit

1968. Tegenwoordig wordt vooral bij het
onderzoek naar het ontwikkelen en evalueren van opleidingen voor medische professionals aandacht besteed aan dit fenomeen.
Mossop, L., Dennick, R., Hammond, R., &
Robbe, I. (2013). Analysing the hidden curri-

culum: use of a cultural web. Medical Education, 47: 134-143.
Literatuur
■

Jackson, P.W. (1968). Life in classrooms. New
York: Holt, Rinehart and Winston.
■

90E JAARGANG

MAART

59.
