Media-aandacht en maatschappelijke verslaggeving: de bouwfraude
ET X
HTE EMRAN E V E R S L A G G E V I N G

Media-aandacht en maatschappelijke verslaggeving:
de bouwfraude
Dirk van Eijk en Reggy Hooghiemstra
SAMENVATTING Onderzoek in het buitenland heeft aangetoond
dat ondernemingen informatie over de maatschappelijke
aspecten van hun bedrijfsvoering op een strategische wijze
hanteren. Meer in het bijzonder is gesuggereerd dat zij dit soort
informatie zouden verschaffen in een poging om de in de media
naar voren gekomen (negatieve) beeldvorming te corrigeren. In
deze bijdrage wordt in dit verband enerzijds onderzocht op
welke wijze de geschreven media aandacht hebben geschonken
aan de bouwfraude en anderzijds hoe de betrokken bedrijven
daarop

reageerden

in

de

vorm

van

maatschappelijke

verslaggeving.
1

Inleiding
De laatste decennia heeft maatschappelijke verslaggeving aanzienlijk aan populariteit gewonnen. Uit
onderzoek blijkt dat (beursgenoteerde) ondernemingen uit diverse landen in de loop van de jaren
steeds meer, veelal op vrijwillige basis, informatie
over de maatschappelijke aspecten van hun bedrijfsvoering in het jaarverslag en/of in afzonderlijke maatschappelijke verslagen zijn gaan opnemen (Berthelot
et al., 2003; Hibbitt, 2004; Kolk, 2005). Hoewel de
specifieke beweegredenen van ondernemingen om
dit soort informatie te publiceren uiteen kunnen
lopen, lijkt het voldoen aan publieke druk een belangrijk motief te zijn (Deegan, 2002; Deegan et al., 2000;

Drs. D.W.D. van Eijk is sinds juli 2006 werkzaam als auditor bij
Zorgverzekeraar Zorg en Zekerheid. Dr. R.B.H. Hooghiemstra
RA is als universitair docent verbonden aan de Rijksuniversiteit
Groningen, Faculteit der Economische Wetenschappen,
Vakgroep Accountancy en aan de Faculteit Bedrijfskunde,
Vakgroep Financieel Management. Het artikel is gebaseerd op
de doctoraalscriptie van Dirk van Eijk.
250

MA B

Deegan en Unerman, 2006; O’Donovan, 2002).
 Binnen de legitimiteitstheorie, die momenteel de
theorievorming op het gebied van maatschappelijke
verslaggeving domineert (Deegan, 2002), wordt in
dat verband beargumenteerd dat ondernemingen
maatschappelijke verslaggeving veelal benutten om
de percepties die het publiek heeft van de onderneming te beïnvloeden. Meer in het bijzonder wordt
informatie over de maatschappelijke aspecten van de
bedrijfsvoering in het jaarverslag (of in een afzonderlijk verslag) verstrekt om ervoor te zorgen dat het
publiek de bedrijfsactiviteiten als legitiem – dat wil
zeggen vallend binnen de waarden en normen die in
de maatschappij heersen – beschouwt of als zodanig
weer gaat beschouwen (Berthelot et al., 2003; Deegan,
2002; Deegan en Unerman, 2006; Patten, 1992). Sinds
kort wordt binnen de legitimiteitstheorie ook
aandacht geschonken aan de rol die de (geschreven)
media in dit proces hebben (Brown en Deegan, 1998;
Cormier en Magnan, 2003; Deegan et al., 2000, 2002;
Patten, 2002). Enerzijds komt naar voren dat van de
media een zekere druk uitgaat op ondernemingen om
zich ethisch te gedragen. Dit wordt mede veroorzaakt
doordat, zoals binnen de media-agendasettingtheorie
(McCombs, 2004) is beargumenteerd, de media de
publieke opinie, bijvoorbeeld ten aanzien van het
milieu, voor een belangrijk deel bepalen (Ader, 1995).
Anderzijds blijkt dat ondernemingen die veel mediaaandacht genieten ook meer, veelal positief getinte,
informatie over de maatschappelijke aspecten van
hun bedrijfsvoering in het jaarverslag opnemen
(Cormier en Magnan, 2003). Deze tendens is met
name sterk indien de berichtgeving negatief van toon
is (Brown en Deegan, 1998; Deegan et al., 2000, 2002).
De resultaten lijken dus te suggereren dat ondernemingen door middel van maatschappelijke verslaggeving de beeldvorming trachten bij te sturen.
 In dit artikel wordt, in navolging van eerdere studies,
onderzocht in hoeverre ondernemingen in Nederland
op tactische wijze, als reactie op de berichtgeving in

j uni

2 0 0 7

de media, informatie in het jaarverslag over de maatschappelijke aspecten van hun bedrijfsvoering
opnemen. Specifiek zal dit worden onderzocht aan de
hand van de bouwsector in de periode 1999 tot en
met 2002. De keuze voor de bouwsector houdt
verband met de bouwfraude die op 9 november 2001
in een spraakmakende uitzending van Zembla aan
het licht kwam. Tijdens die uitzending maakt Ad Bos,
voormalig directeur bij het bouwbedrijf Koop
Tjuchem, bekend dat verschillende bouwbedrijven
zich schuldig maken aan forse malversaties bij de
aanbesteding van bouwprojecten. Volgens hem is
sprake van verboden prijsafspraken, onderlinge
verrekening van de kosten, alsmede een omvangrijk
zwart betalingscircuit. Daarbij zou de opdrachtgever
stelselmatig te veel in rekening worden gebracht. Om
hieraan uitvoering te geven wordt een uitgebreide
schaduwadministratie bijgehouden. Direct na de
uitzending springen ook de geschreven media er
bovenop, getuige krantenkoppen als ‘Bouwers hebben
instructies voor schaduwboeken’ (de Volkskrant, 14
november 2001) en ‘Overheid onder vuur met bouwfraude’ (Het Financieele Dagblad, 15 november 2001)
– aandacht die sindsdien lijkt aan te houden. Ook
wordt snel duidelijk dat de Nederlandse Staat eveneens slachtoffer is van de frauderende bouwbedrijven.
 Deze onthullingen vallen nagenoeg samen met een
schikking die drie bouwbedrijven met het Openbaar
Ministerie hebben getroffen in verband met fraude bij
de aanleg van de Schipholtunnel waarvan het proces,
wederom na onthullingen van een klokkenluider, sinds
1998 liep. Het is dan ook niet verwonderlijk dat kort
daarop (februari 2002) de Parlementaire Enquêtecommissie Bouwnijverheid (PEB), onder voorzitterschap van Marijke Vos, wordt ingesteld. Na vele
verhoren en uitgebreid onderzoek publiceert de
Enquêtecommissie op 12 december 2002 haar rapport
‘De bouw uit de schaduw’ en concludeert dat de schaduwadministratie en de affaire rond de Schipholtunnel
‘slechts het topje van de ijsberg’ (PEB, 2002, p. 261)
zijn. Het is niet denkbeeldig dat onder invloed van
deze gebeurtenissen en de berichtgeving in de media
daaromtrent, bij het publiek twijfels zijn ontstaan ten
aanzien van de legitimiteit van de betrokken ondernemingen en wellicht ook ten aanzien van de bouwsector in zijn geheel. In dit artikel wordt enerzijds
onderzocht op welke wijze de geschreven media
aandacht hebben geschonken aan de bouwfraude en
anderzijds hoe de betrokken bedrijven daarop
reageren in de vorm van maatschappelijke verslaggeving.
Het vervolg van dit artikel is als volgt opgebouwd. In
de volgende paragraaf worden in hoofdlijnen de legi-

juni

2007

timiteitstheorie, alsmede de media-agendasettingtheorie uiteengezet. Dit wordt in paragraaf 3 gevolgd
door een bespreking van de onderzoeksopzet. In
paragraaf 4 komen de resultaten aan de orde.
Paragraaf 5, tot slot, bevat de conclusies.
 2

Legitimiteitstheorie

2.1. Basis van de legitimiteitstheorie
De legitimiteitstheorie gaat ervan uit dat ondernemingen en de maatschappij waarin zij opereren
invloed op elkaar uitoefenen (Deegan, 2002; Deegan
en Unerman, 2006; Hibbitt, 2004). Een belangrijke
veronderstelling daarbij is dat ondernemingen een
contract met de maatschappij, een license to operate,
hebben (Deegan, 2002; Hibbitt, 2004; O’Donovan,
2002). Dit contract heeft een aantal belangrijke
kenmerken (Deegan, 2002; Hibbitt, 2004). Ten eerste
is er sprake van een fictief contract tussen de onderneming en de maatschappij. Ten tweede bepalen de
op een gegeven moment in de maatschappij vigerende
waarden en normen, zoals blijkend uit wet- en regelgeving en de (impliciete) verwachtingen van de maatschappij ten aanzien van bijvoorbeeld ethisch
ondernemerschap, de voorwaarden van het contract.
Dit impliceert dat, om succesvol te opereren, het voor
ondernemingen noodzakelijk is om binnen de
grenzen van dat contract te blijven (Deegan, 2002;
O’Donovan, 2002). Zolang de onderneming daarin
slaagt, zal de maatschappij haar als legitiem
beschouwen. Op het moment echter dat de onderneming in de ogen van de maatschappij buiten de
grenzen treedt – er is dan sprake van een legitimiteitskloof (Lindblom, 1994; Deegan en Unerman,
2006) – kan de maatschappij besluiten om het contract
op te zeggen waarmee ook het voortbestaan van de
onderneming in het geding komt.
Ondernemingen is er dus alles aan gelegen om de
(gepercipieerde) legitimiteitskloof binnen de perken
te houden. In navolging van Dowling en Pfeffer
(1975) en Lindblom (1994) kunnen ondernemingen
van diverse strategieën gebruikmaken om percepties
van de maatschappij te beïnvloeden en daarmee eventuele legitimiteitskloven te dichten. Hibbitt (2004,
p. 266-267) vat deze strategieën als volgt samen:
1 Interne aanpassingen in de bedrijfsvoering doorvoeren.
2 Veranderingen in de externe verwachtingen ten
aanzien van de onderneming aanbrengen.
3 Veranderingen in de externe percepties ten aanzien
van de onderneming aanbrengen.
 4 Manipuleren van de externe percepties.
5 Ontwijking.
MAB

2 51

EXTERNE VERSLAGGEVING
Wat in het kader van dit onderzoek van belang is, is
dat het verstrekken van informatie aan de maatschappij, bijvoorbeeld via het jaarverslag, een belangrijke rol bij elk van bovenstaande strategieën vervult
(Deegan, 2002; Lindblom, 1994; O’Donovan, 2002).
Immers, wanneer een onderneming haar bedrijfsvoering verandert dan wel tracht de percepties van de
maatschappij ten aanzien van haar activiteiten te
wijzigen en dit niet gepaard gaat met de publicatie
van informatie daaromtrent (Cormier and Gordon,
2001; Deegan et al., 2000, 2002), zal er ook niets in de
percepties van de maatschappij kúnnen veranderen
omdat zij onwetend blijft (Deegan, 2002; O’Donovan,
2002). Een groot aantal studies bevestigt de validiteit
van de binnen de legitimiteitstheorie gemaakte argumenten (zie bijvoorbeeld Deegan et al., 2000, 2002,
Hibbitt, 2004; O’Donovan, 2002; Patten, 1992).
2.2. De rol van de media
De ideeën afkomstig uit de media-agendasettingtheorie zijn door diverse onderzoekers gehanteerd
om de rol en betekenis van de media in het legitimeringproces duidelijk te maken (Brown en Deegan,
1998; Deegan et al., 2000, 2002; Cormier en Magnan,
2003). In essentie komt de media-agendasettingtheorie erop neer dat naarmate een onderwerp meer
aandacht krijgt in de media dit ook belangrijker wordt
gevonden door de maatschappij (Brown en Deegan,
1998; Carroll and McCombs, 2003; McCombs, 2004).
Anders gezegd: de media zijn in staat om de publieke
agenda te bepalen. In onderzoek van met name Ader
(1995) is het media-agendasetting effect ook aangetoond met betrekking tot het milieu.
 Uit latere studies blijkt dat de sterkte van dit effect
door een aantal factoren wordt beïnvloed. Deegan et
al. (2002, pp. 315-316) wijzen er in dit verband allereerst op dat het effect sterker wordt naarmate het een
onderwerp betreft waar mensen niet direct mee te
maken hebben of bij betrokken zijn. In die gevallen
zal men meer afgaan op de berichtgeving in de media
om zich een oordeel over het onderwerp te vormen.
Uit onderzoek van Zucker (1978) en Ader (1995)
blijkt dat het milieu een voorbeeld is (evenals het
buitenlands beleid). Voorts wijzen Deegan et al.
(2002) en McCombs (2004) erop dat het publiek
onderwerpen belangrijker acht naarmate de berichtgeving negatief is. Tot slot zou het effect vooral bij
berichtgeving in dagbladen optreden (McCombs,
1981) en wordt dit extra versterkt indien een onderwerp op de voorpagina staat (Carroll en McCombs,
2003).
Uit onderzoek dat O’Donovan (2002) heeft verricht
onder bestuursleden van Australische beursgeno-

252

MA B

teerde ondernemingen blijkt dat bewust rekening
wordt gehouden met de berichtgeving in de media bij
het bepalen van de informatie die in het jaarverslag
wordt gepubliceerd. Voorts toont onderzoek van
Brown en Deegan (1998), Cormier and Magnan
(2003), Deegan et al. (2000, 2002) en Patten (2002)
aan dat ondernemingen geneigd zijn om hun maatschappelijke verslaggeving aan te passen aan de aard
en hoeveelheid aandacht die zij krijgen in de media.
Enerzijds blijkt uit het onderzoek van Cormier en
Magnan (2003) dat ondernemingen die veel mediaaandacht genieten ook veel aan maatschappelijke
verslaggeving doen. Anderzijds suggereert het onderzoek van Brown en Deegan (1998) en Deegan et al.
(2000, 2002) dat de hoeveelheid positief getinte informatie die in het jaarverslag over de maatschappelijke
aspecten van de bedrijfsvoering is opgenomen
toeneemt naarmate er meer negatieve berichten in de
media zijn verschenen.
 In het kader van dit onderzoek wordt gekeken of
bovengenoemde effecten zich ook hebben voorgedaan na de publiciteit rond de bouwfraude die op
9 november 2001 naar buiten kwam. Enerzijds wordt
gekeken hoe de aandacht van de media zich heeft
ontwikkeld na het bekend worden van de bouwfraude. Anderzijds wordt onderzocht of als gevolg
van die media-aandacht de maatschappelijke verslaggeving van de betrokken bedrijven is veranderd.
3

Onderzoeksontwerp
3.1. Selectie ondernemingen
De aandacht van de Parlementaire Enquêtecommissie
richtte zich op bedrijven die actief zijn in de GWWsector.1 Specifiek werd aandacht besteed aan drie
samenwerkingsverbanden: de Schiphol-8, de NoordHolland-8 en de WO-6.2 Zes bedrijven namen deel
aan alle samenwerkingsverbanden: Ballast Nedam,
Koninklijke BAM Groep, Heijmans, Hollandsche
Beton Groep (HBG), Koninklijke Volker Wessels
Stevin (KVWS) en Dura Vermeer. Met uitzondering
van HBG zijn deze bedrijven in het onderzoek meegenomen. HBG werd niet in het onderzoek meegenomen omdat het in 2002 door de Koninklijke BAM
Groep werd overgenomen en er derhalve over 2002
geen ‘regulier’ jaarverslag beschikbaar was. Behoudens
de eerdergenoemde ondernemingen, is ook de
Strukton Groep in het onderzoek meegenomen,
omdat het enerzijds in verband werd gebracht met de
Schiphol-8 en anderzijds omdat het een semi-overheidsinstelling betreft.3
Als onderzoeksperiode worden de verslagjaren 1999,
2000, 2001 en 2002 van de bouwondernemingen

j uni

2 0 0 7

cellen waaruit het volledige jaarverslag bestaat
bepaald. Ook is in navolging van Hogner (1982) en
Brown en Deegan (1998) de toon (positief, negatief of
neutraal) van de verslaggeving bepaald.
 De hoeveelheid media-aandacht is vastgesteld aan de
hand van de volgende dagbladen: de Telegraaf, de
Volkskrant, het Algemeen Dagblad en het NRC
Handelsblad. Tezamen hadden deze vier kranten in
2002 een marktaandeel van ongeveer 40 procent
(www.mediamonitor.nl). Daarnaast is ook Het
Financieele Dagblad meegenomen omdat dit een
specialistisch dagblad is gericht op financieel en
economisch nieuws. Een andere overweging om deze
vijf kranten te selecteren is dat ze raadpleegbaar zijn
met behulp van de elektronische krantenbank.7 Met
behulp van zoektermen en combinaties daarvan is
naar relevante artikelen in de periode 1999 tot en met
2002 gezocht. Er zijn twee zoekopdrachten verricht.8
Vervolgens zijn alle artikelen doorgenomen en
gescoord op toon (positief, negatief of neutraal). In
navolging van Deegan et al. (2002) krijgt ieder artikel
dat is gewijd aan de bouwfraude een score van één,
onafhankelijk van de plek of het belang van het
artikel. Er wordt dus geen specifieke aandacht
geschonken aan het feit of een artikel op de voorpagina, de laatste pagina of in het midden van de krant
is afgedrukt. Verder wordt er ook geen aandacht
geschonken aan de omvang van de koppen of lengte
van de artikelen.
 genomen. Op deze manier zijn er twee jaarverslagen
voor het bekend worden van de bouwfraude in het
onderzoek opgenomen, alsmede de eerste twee jaarverslagen na het bekend worden ervan (zie ook Deegan et
al., 2000). Aan de hand van de gegevens uit deze jaarverslagen moet het mogelijk zijn om vast te stellen of er
sprake is van variatie in de aard en mate van maatschappelijke verslaggeving zowel voor als na het bekend
worden van de bouwfraude op 9 november 2001.4
3.2. Inhoudsanalyse
In dit onderzoek wordt gebruik gemaakt van de techniek van inhoudsanalyse. Inhoudsanalyse houdt kort
gezegd in dat een kwalitatieve tekst met behulp van
codeerregels in kwantitatieve gegevens wordt omgezet
(Neuendorf, 2002). Ook binnen het onderzoek op het
gebied van maatschappelijke verslaggeving is veelvuldig van deze techniek gebruik gemaakt (Brown en
Deegan, 1998; Hackston en Milne, 1996). Deze onderzoeken zijn gehanteerd bij het opzetten van het
inhoudsanalyse-instrument.
Ten aanzien van de op de jaarverslagen uitgevoerde
inhoudsanalyse kan het volgende worden opgemerkt.
Allereerst zijn alle jaarverslagen van de betrokken
ondernemingen integraal doorgenomen en zijn de
passages met informatie over maatschappelijk verantwoord ondernemen gemarkeerd. Om te bepalen of
een passage al dan niet informatie over maatschappelijk verantwoord ondernemen bevatte, is een beslislijst aan de hand van Hackston en Milne (1996) en de
Handreiking voor maatschappelijke verslaggeving
(RJ, 2003) opgesteld. In dit onderzoek werden zeven
categorieën van informatie onderscheiden: (1) integriteit en corruptie, (2) bouwfraude, (3) milieu, (4)
human resources, (5) product, (6) maatschappij en
(7) overig.5
In veel eerder onderzoek op het gebied van maatschappelijke verslaggeving worden woorden en/of
regels geteld om de hoeveelheid informatie te meten.
 Een bezwaar dat tegen deze methoden kan worden
ingebracht is dat geen rekening wordt gehouden van
de grootte van het gehanteerde lettertype, de opbouw
van de pagina en dergelijke (Unerman, 2000). In
navolging van onder meer Unerman (2000) hanteren
wij dan ook een ‘grid’ om de hoeveelheid informatie
te meten. Een ‘grid’ is eenvoudig gezegd een A4transparant dat onderverdeeld is in een aantal
kolommen en rijen, waardoor cellen van gelijke
omvang ontstaan. In dit onderzoek is een 8 bij 32 grid
gehanteerd. Op deze manier kan de hoeveelheid
aandacht in het jaarverslag worden gemeten door het
aantal cellen met gemarkeerde tekst te tellen6. Om de
relatieve aandacht te meten is ook het totaal aantal

juni

2007

4

Resultaten
4.1. Resultaten krantenartikelen
In totaal hebben de twee zoekopdrachten geresulteerd
in 3.334 op het eerste gezicht relevante krantenartikelen. Hiervan werden 511 artikelen meteen buiten
beschouwing gelaten, omdat zij zowel in zoekopdracht 1 als 2 voorkwamen. Teneinde de relevantie
van de resterende 2.823 artikelen vast te stellen is de
opening en waar nodig het gehele artikel gelezen.
Artikelen die slechts zijdelings refereerden aan de
bouwfraude zijn niet meegenomen.9 De uiteindelijke
selectie over de periode 1999 tot en met 2002 bestond
uit in totaal 784 artikelen (zie tabel 1). Deze 784 artikelen zijn vervolgens in hun geheel gelezen om zo de
‘toon’ van de berichtgeving vast te stellen. Tevens is
vastgesteld of er één of meerdere bedrijven waren die
met naam en toenaam werden genoemd.
 Uit tabel 1 blijkt allereerst dat de berichtgeving explosief toenam na de aflevering van het actualiteitenprogramma Zembla op 9 november 2001. Met name in
de tweede helft van 2002 is de publiciteit rond de

MAB

253

EXTERNE VERSLAGGEVING

Tabel 1: Totaal aantal geselecteerde artikelen (I = eerste halfjaar, II = tweede halfjaar)
Periode

1999-I

Aantal artikelen

Dubbel

zoekopdracht 1

zoekopdracht 2

179

60

Totaal

9

Geselecteerd

Dubbel

zoekopdracht 1

zoekopdracht 2

4

5

230

Totale selectie

4

5

1999-II

192

59

6

245

0

2

0

2

2000-I

230

60

10

280

11

14

8

17

2000-II

177

41

6

212

8

5

2

11

2001-I

173

73

5

241

1

0

0

1

2001-II

281

158

55

384

85

83

47

121

2002-I

383

255

143

495

169

153

112

210

2002-II

544

469

277

736

289

361

233

417

Totaal

2.159

1.175

511

2.823

567

623

406

784

Tabel 2: Overzicht van de ‘toon’ van de artikelen
1999

Negatief

2000

2001

MA B

Totaal

I

II

I

II

I

II

I

II

3

2

14

11

1

99

184

352

%

666

85%

Positief

0

0

1

0

0

4

0

1

6

1%

Neutraal

2

0

2

0

0

18

26

64

112

14%

Totaal

5

2

17

11

1

121

210

417

784

100%

bouwfraude erg groot. Dit kan aan twee factoren
worden toegeschreven. Enerzijds werden de openbare
verhoren door de Parlementaire Enquêtecommissie
Bouwnijverheid gehouden in de zomer van 2002.
 Anderzijds werd op 12 december 2002 het eindrapport van de Parlementaire Enquêtecommissie
Bouwnijverheid (PEB) gepresenteerd aan de Tweede
Kamer.10 Echter óók voor de uitzending van Zembla
waren er al berichten over frauderende bouwondernemingen in de kranten te vinden. Deze artikelen
hadden betrekking op het indienen van valse facturen
voor de aanleg van de Schipholspoortunnel. In 28 van
de 36 artikelen in de periode 1999 tot en met het
eerste halfjaar van 2001 werden de betrokken ondernemingen genoemd.
De resultaten voor wat betreft de ‘toon’ van het artikel
staan in tabel 2. In tabel 2 valt direct op dat de overgrote meerderheid (85 procent) van de artikelen als
negatief van toon is beoordeeld. Daarentegen is het
aantal positieve artikelen zeer klein te noemen. In
totaal werden slechts zes artikelen aangetroffen waar
in positieve woorden over de zes betrokken ondernemingen werd gesproken. Dit resultaat is nauwelijks
verrassend te noemen. Immers, de schaduwadministratie(s) vormde(n) fysiek bewijs van malver-

254

2002

saties in de bouwsector en bood weinig aanleiding
om positieve dingen over de bouwsector te melden.
Het aantal artikelen dat als neutraal van toon is
beoordeeld, is met 14 procent evenmin groot te
noemen. In deze artikelen werd geen rooskleurig
beeld geschetst van de bouwsector of een specifieke
onderneming, maar werd de bouwsector evenmin
afgeschilderd als een club van louche ondernemingen.
 In totaal werd in 14 procent van de 784 artikelen de
naam van één specifieke onderneming genoemd (zie
tabel 3). In nog eens 25 procent werden meerdere
namen van (in dit onderzoek meegenomen) bouwondernemingen genoemd en in verband gebracht met
de bouwaffaire. Uit tabel 3 blijkt dat met name
Heijmans, Koninklijke Volker Wessels Stevin (KVWS)
en Strukton veelvuldig met naam en toenaam in de
artikelen zijn genoemd.11
Hier zijn diverse verklaringen voor aan te dragen. In
tegenstelling tot de topfunctionarissen van de andere
ondernemingen, zijn de topmannen van Heijmans en
KVWS regelmatig in de krantenartikelen geciteerd.
Daaruit valt af te leiden dat ze zelf de publiciteit niet
schuwden door interviews te geven of in ieder geval
bereikbaar waren voor commentaar. Ook kwamen

j uni

2 0 0 7

Tabel 3: Speciﬁeke verwijzing naar ondernemingen in
onderzochte artikelen
Onderneming
genoemd in
combinatie
met
andere(n)

Onderneming
alleen
genoemd

Ballast Nedam N.V.
67

7

74

BAM NBM N.V.
61

6

67

Aantal keren
onderneming in
totaal
genoemd

Dura Vermeer N.V.
24

3

27

Heijmans N.V.
99

53

152

KVWS N.V.
93

26

119

Strukton N.V.
102

11

113

Heijmans en KVWS in het nieuws door invallen door
de NMa. Een andere mogelijke verklaring is dat
Heijmans als onderneming het meest voorkwam in
de schaduwadministratie van Koop Tjuchem (de
Volkskrant, 20 maart 2003). Koninklijke Volker
Wessels Stevin werd ook vaak genoemd in verband
met dochteronderneming Koninklijke Wegenbouwer
Stevin (KWS B.V.) tijdens de openbare verhoren van
de PEB. Deze dochteronderneming hield er een uitgebreide landelijke schaduwadministratie op na met
daarin allerlei afspraken omtrent aanbestedingen.
 Voorts is het opvallend dat Strukton, een niet-beursgenoteerde onderneming, tenminste in dezelfde mate
de kranten haalde als grote beursgenoteerde bouwers
als BAM NBM en Ballast Nedam. Dat is vooral te
wijten aan de fraude die Strukton heeft gepleegd
samen met combinatiepartner HBG bij de aanleg van
de Schipholspoortunnel.
4.2. Resultaten jaarverslagen
In tabel 4 wordt voor de zes onderzochte ondernemingen de gemiddelde omvang (in termen van aantal

‘grids’) van het jaarverslag en de maatschappelijke
verslaggeving daarin gegeven in de periode voor het
bekend worden van de bouwfraude (1999 en 2000) en
de periode na de bekendwording (2001 en 2002) (zie
voor een soortgelijke benadering Deegan et al., 2000).
Uit tabel 4 blijkt allereerst dat het jaarverslag gemiddeld genomen qua omvang is gegroeid. Als we de zes
ondernemingen in hun totaliteit beschouwen dan valt
te constateren dat de omvang van de jaarverslagen
met bijna 50 procent is gegroeid. Een groot deel
hiervan kan worden toegeschreven aan Heijmans (het
jaarverslag verdubbelde in de onderzoeksperiode).
 Deze stijging is voor een belangrijk deel toe te
schrijven aan de toegenomen aandacht die in het
jaarverslag werd besteed aan de marktontwikkeling
en de positie van Heijmans in die markten. Zelfs als
we Heijmans buiten beschouwing laten is er sprake
van een aanzienlijke toename van 36 procent. Voorts
valt op dat ook de gemiddelde hoeveelheid maatschappelijke verslaggeving, in absolute termen, met
bijna 70 procent is toegenomen. Bij twee bedrijven
(KVWS en Strukton) is er zelfs sprake van tenminste
een verdubbeling. Ook qua relatieve omvang van de
maatschappelijke verslaggeving is een groei te constateren (toename van 17 naar 19 procent). Slechts
ingeval van Heijmans kan worden vastgesteld dat er
sprake is van een daling in de relatieve hoeveelheid
maatschappelijke verslaggeving. Indien we Heijmans
buiten beschouwing laten, constateren we zelfs een
toename in de relatieve aandacht voor de maatschappelijke verantwoordelijkheid van 17 naar 21 procent.12
Deze resultaten duiden erop dat de betrokken bouwondernemingen (met uitzondering van Heijmans) na
de bouwfraude en de toegenomen media-aandacht
meer aan maatschappelijke verslaggeving zijn gaan
doen.
 Het is ook interessant om te kijken naar een verandering in de toon van de maatschappelijke verslaggeving als gevolg van de bouwfraude. Uit onderzoek

Tabel 4: Gemiddelde omvang jaarverslag en maatschappelijke verslaggeving in de twee jaren voor en na de bouwfraude
Jaarverslag

MVO absoluut

MVO relatief

Voor

Na

Voor

Na

Voor

Na

1865

2128

345

398

18%

19%

BAM Groep

1578

2070

173

321

11%

16%

Dura Vermeer

1255

1463

166

247

13%

17%

Heijmans

1852

3635

680

1079

37%

30%

KVWS

1298

1878

161

402

13%

21%

Strukton

978

1948

97

291

10%

13%

Gemiddeld

1471

2187

270

456

17%

19%

Ballast Nedam

juni

2007

MAB

255

EXTERNE VERSLAGGEVING
Wessels Stevin) verwoordde dit als volgt: “Opvallend
was dat in de berichtgeving niet of nauwelijks ruimte
was voor nuancering. Er werd geen onderscheid
gemaakt tussen de verschillende deelmarkten. Het
onderscheid in welke deelmarkten onregelmatigheden
waren aangetroffen dan wel of in die deelmarkten
sprake was van een aanbestedingsmarkt verdween
veelal naar de achtergrond, waardoor de hele sector in
opspraak raakte. Ook bleek dat de aandacht vooral op
de grote en dan met name de beursgenoteerde bouwconcerns werd gericht.”

Tabel 5: Gemiddelde aandacht maatschappelijke verslaggeving
met positieve toon en voor bouwfraude en/of integriteit in de
twee jaren voor en na de bouwfraude
Positieve toon

Bouwfraude en/of integriteit

Voor

Na

Voor

Na

Ballast Nedam

140

150

1

27

BAM Groep

60

66

0

192

Dura Vermeer

88

109

0

64

Heijmans

194

458

0

293
120

KVWS

71

82

0

Strukton

28

148

0

65

Gemiddelde

97

169

0

127

van Brown en Deegan (1998) en Deegan et al. (2000,
2002) komt naar voren dat ondernemingen die negatief in de aandacht van de media staan als gevolg van
bijvoorbeeld een milieuschandaal, hierop reageren
door meer positieve informatie omtrent maatschappelijk verantwoord ondernemen in het jaarverslag op
te nemen. Tevens blijkt uit dat onderzoek dat ondernemingen aandacht besteden aan zo’n legitimiteitsbedreigende gebeurtenis. Tabel 5 bevat de resultaten
voor de door ons onderzochte ondernemingen.
 Uit tabel 5 blijkt duidelijk dat de hoeveelheid positief
getinte informatie ten aanzien van de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de onderneming in de
periode na de bekendwording van de bouwfraude
aanzienlijk groter is dan voor de bouwfraude. Ook dit
resultaat is in lijn met eerder onderzoek (Brown en
Deegan, 1998; Deegan et al., 2000, 2002).13
Voorts kan uit tabel 5 worden opgemaakt dat de bouwondernemingen expliciet aandacht hebben besteed aan
de bouwfraude, alsmede aan de maatregelen die zij
genomen hebben om de integriteit van de onderneming
te herstellen. Eén onderneming bood in het jaarverslag
zelfs expliciet haar excuses aan voor de malversaties in
de bouwwereld: “Het spijt de Raad van Bestuur van
Koninklijke BAM Groep ten zeerste dat niet alle
bedrijfsonderdelen de in 1992 gewijzigde regelgeving
ten aanzien van vooroverleg hebben nageleefd. Het is
onjuist geweest dat hangende de totstandkoming van
het Uniform Aanbestedings Reglement (UAR) 2000 het
vooroverleg is voortgezet bij een deel van de aanbestedingen.” Weer anderen volstonden met de melding dat
ze de uitkomsten van de bouwfraude met vertrouwen
tegemoet zagen. Wat voorts opviel was dat twee bouwondernemingen expliciet aandacht besteedden aan de
rol van de media. Deze bouwondernemingen waren
van mening dat de publiciteit ten onrechte erg negatief
was. Een van deze ondernemingen (Koninklijke Volker

256

MA B

5

Conclusie
In deze bijdrage is ingegaan op de vraag in hoeverre
de media-aandacht voor de bouwfraude ervoor
gezorgd heeft dat de betrokken bouwbedrijven meer
aan maatschappelijke verslaggeving zijn gaan doen.
 De bouwfraude vormde, mede gezien de negatieve
berichtgeving, voor de betrokken bedrijven een
directe bedreiging voor de legitimiteit: ze hielden zich
op met praktijken die door de maatschappij als
onaanvaardbaar werden beschouwd. De bouwondernemingen was er dus alles aan gelegen om deze
(gepercipieerde) legitimiteitskloof binnen de perken
te houden en waar mogelijk te dichten. De resultaten
van het onderzoek geven duidelijk aan dat de
betrokken ondernemingen, als reactie op de negatieve berichtgeving, meer informatie over hun maatschappelijke verantwoordelijkheid in het jaarverslag
zijn gaan opnemen.
De vraag blijft echter in hoeverre bouwbedrijven hun
gedrag daadwerkelijk hebben aangepast. Eén van de
beperkingen van het onderzoek is dat daarover geen
uitspraak kan worden gedaan. Anders gezegd, het is
goed mogelijk dat er slechts sprake is geweest van wat
Ashforth en Gibbs (1990) symbolic management
noemen. Dit zou er in feite op neer komen dat bouwondernemingen slechts de schijn hebben willen
wekken dat de bedrijfsvoering weer in lijn is met de
sociale normen en verwachtingen, zonder dat ze hun
gedrag daadwerkelijk veranderd hebben. Onduidelijk
is of er ook sprake is van substantive management
(Ashford en Gibbs, 1990). Met andere woorden, het is
de vraag of bouwondernemingen daadwerkelijk verandering hebben aangebracht in de doelen, structuur en
processen van de onderneming en/of in sociaal geïnstitutionaliseerde handelswijzen (Ashforth en Gibbs,
1990, p.178). De recente berichten in de krant, getuige
koppen als ‘Bouwfraude na enquête voortgezet’ (de
Volkskrant, 22 november 2006) en ‘Nieuw vermoeden
van bouwfraude’ (Het Financieele Dagblad, 22 november
2006), stemmen wat dat betreft somber. ■

j uni

2 0 0 7

Literatuurlijst
Ader, C.R. (1995), A longitudinal study of agenda setting for the issue of
environmental pollution, Journalism and Mass Communication Quarterly,
vol. 72, no. 2, pp. 300-311.
McCombs, M. (2004), Setting the agenda: The mass media and public
opinion, Polity Press, Cambridge.
 O’Donovan, G. (2002), Environmental disclosure in the annual report:

Ashford, B.E. en B.W. Gibbs (1990), The double-edge of organisational
legitimacy, Organization Science, vol. 1, no. 2, pp. 177-194.
Extending the applicability and predictive power of legitimacy theory,
Accounting, Auditing and Accountability Journal, vol. 15, no. 3, pp. 344-371.
Berthelot, S., D. Cormier en M. Magnan (2003), Environmental disclosure
research: Review and synthesis, Journal of Accounting Literature, vol. 22,
pp. 1-44.
Neuendorf, K.A. (2002), The Content Analysis Guidebook, Sage, Thousand
Oaks.
Parlementaire Enquêtecommissie Bouwnijverheid, 2002, De bouw uit de

Brown, N. en C. Deegan (1998), The public disclosure of environmental
performance information: A dual test of media agenda setting theory and
legitimacy theory, Accounting and Business Research, vol. 29, no. 1, pp. 21-41.
Carroll, C.E. en M. McCombs (2003), Agenda-setting effects of business
news on the public’s images and opinions about major corporations,

schaduw, te downloaden via www.regering.nl.
Patten, D.M. (1992), Intra-industry environmental disclosures in response
to the Alaskan oil spill: A note on legitimacy theory, Accounting,
Organizations and Society, vol. 17, no. 5, pp. 417-475.
Patten, D.M. (2002), Media exposure, public policy pressure, and
environmental disclosure: An examination of the impact of TRI data

Corporate Reputation Review, vol. 6, no. 1, pp. 36-46.
Cormier, D. en I.M. Gordon (2001), An examination of social and

availability, Accounting Forum, vol. 26, no. 2, pp.152-171.
and

Raad voor de Jaarverslaggeving (2003), Handreiking voor maatschappelijke

Cormier, D. en M. Magnan (2003), Environmental reporting management:

Unerman, J. (2000), Methodological issues – Reﬂection on quantiﬁcation

A continental European perspective, Journal of Accounting and Public

in corporate social reporting content analysis, Accounting, Auditing and

environmental

reporting

stratgies,

Accounting,

Auditing

Accountability Journal, vol. 12, no. 5, pp. 587-616.
Policy, vol. 22, pp. 43-62.
jaarverslaggeving, Raad voor de Jaarverslaggeving, Amsterdam.
Accountability Journal, vol. 13, no. 5, pp. 667-681.
 Deegan, C. (2002), Introduction: The legitimising effect of social and

Zucker, H.G. (1978), The variable nature of news media inﬂuence,

environmental disclosures – a theoretical foundation, Accounting,

Communication Yearbook No. 2., B.D. Rubin (redactie), New Jersey, pp.
Auditing and Accountability Journal, vol. 15, no. 3, pp. 282-311.
225-245.
Deegan, C., M. Rankin en J. Tobin (2002), An examination of the corporate
social and environmental disclosures of BHP from 1983-1997, Accounting,
Auditing and Accountability Journal, vol. 15, no. 3, pp. 312-343.
Noten

Deegan, C., M. Rankin en P. Voght (2000), Firms’ disclosure reactions to

1 Binnen de bouwsector is het mogelijk een onderscheid te maken

major social incidents: Australian evidence, Accounting Forum, vol. 24,

tussen enerzijds de Burgerlijke en Utiliteitsbouw en anderzijds de

no. 1, pp. 101-130.
Grond-, Wegen- en Waterbouw (oftewel: GWW) (PEB, 2002). In het

Deegan, C. en J. Unerman (2006), Financial accounting theory: European
edition, McGraw-Hill, Maidenhead.
PEB-rapport (2002) wordt erop gewezen dat met name in de GWWsector sprake is van een sterke concentratietendens.
Dowling, J. en J.R. Pfeffer (1975), Organisational legitimacy: social values

2 In het PEB-rapport (2002) wordt nader ingegaan op de samenstelling

and organisational behaviour, Paciﬁc Sociological Review, vol. 18, no. 1,

en werkzaamheden van deze samenwerkingsverbanden. Vele

pp. 122-136.
opdrachten van deze samenwerkingsverbanden waren afkomstig

Hackston, D. en M. Milne (1996), Some determinants of social and
environmental disclosures in New Zealand companies, Accounting,
Auditing and Accountability Journal, vol. 9, no. 1, pp. 77-108.
van de Nederlandse overheid. Daarbij kan worden gedacht aan: asfalteringswerkzaamheden, de aanleg van de HSL en de Betuwelijn.
3 In navolging van Hibbitt (2004) kunnen vier van de zes onderne-

Hibbitt, C. (2004), External environmental disclosure and reporting by large

mingen als ‘politiek zichtbaar’ worden aangemerkt, omdat hun

European companies, Limperg Instituut, Amsterdam (via www.
 aandelen op Euronext Amsterdam worden verhandeld (het betreft:

limperginstituut.nl te downloaden).
Ballast Nedam, Koninklijke BAM Groep, Heijmans en KVWS). Volgens

Hogner, R.H. (1982), Corporate social reporting: eight decades of

Hibbitt (2004) worden dit soort ondernemingen meer blootgesteld

development at US Steel, Research in Corporate Performance and Policy,

aan maatschappelijke druk door verschillende belangengroeperingen

vol. 4, pp. 243-250.
en worden dus in hogere mate gedwongen te reageren op deze

Kolk, A. (2005), Corporate governance en maatschappelijke verslaggeving,
Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, vol. 79, no. 12,
pp. 619-626.
maatschappelijke druk.
4 In dit onderzoek is, in overeenstemming met veel van het eerder
uitgevoerde onderzoek (zie Unerman, 2000) alleen gekeken naar de

Lindblom, C.K. (1994), The implications of organisational legitimacy for

hoeveelheid in jaarverslagen aangetroffen informatie. Als argu-

corporate social performance and disclosure, Critical Perspectives on

menten om alleen jaarverslagen in het onderzoek te betrekken

Accounting Conference, New York.
kunnen worden aangevoerd (Unerman, 2000): informatie opge-

McCombs, M. (1981), The agenda-setting approach, Nimmo, D. en K.
nomen in jaarverslagen zijn in hoge mate geloofwaardig en jaarver-

Sanders (red), Handbook of Political Communication, Sage, Beverly Hills,

slagen vormen voor veel stakeholders dé primaire bron van

pp. 121-140.
informatie.
juni

2007

MAB

257

EXTERNE VERSLAGGEVING

5 De onderliggende beslisregels en nadere verﬁjning van de zeven
hoofdcategorieën zijn op aanvraag beschikbaar.
 of de media zich in het bijzonder richtten op de in het PEB-rapport
genoemde ondernemingen. Zelfs indien we zoeken op alleen de

6 Om de hoeveelheid MVO-informatie te bepalen is allereerst het jaar-

naam van deze vijf bouwondernemingen bleef het aantal aange-

verslag in zijn geheel doorgenomen. Op basis van de criteria is vast-

troffen artikelen beperkt tot 98. Slechts twee daarvan hadden betrek-

gesteld of het MVO-informatie betrof. Indien dat het geval was, is de

king op de bouwfraude (een aanzienlijk deel ging in op de overname

betreffende passage gearceerd en geclassiﬁceerd naar categorie.
door Heijmans van IBC in de loop van 2001). Dit bevestigt dat de

Vervolgens is op iedere pagina in het jaarverslag de grid gelegd en

media-aandacht vooral uitging naar de in het PEB-rapport genoemde

vastgesteld hoeveel hokjes de gearceerde passages omvatten.
bouwondernemingen, alsmede dat deze ondernemingen met de

7 De elektronische krantenbank is een database waarin alle krantenarti-

fraude werden geïdentiﬁceerd.
 kelen in gedigitaliseerd formaat zijn opgeslagen. De elektronische

12 In bijna alle gevallen is sprake van een statistisch signiﬁcant verschil

krantenbank biedt de mogelijkheid om met behulp van (combinaties

op het 5% niveau (op basis van een niet-parametrische Wilcoxon

van) zoektermen naar artikelen te zoeken. Daarbij is het mogelijk om

signed ranks test). Het enige geval waar geen sprake was van een

aan te geven waar gezocht moet worden: de kop, in de opening of in

signiﬁcante toename betrof de relatieve aandacht voor de maat-

de gehele tekst van het artikel. In dit onderzoek is ervoor gekozen om

schappelijke veranwoordelijkheid waarbij alle ondernemingen (inclu-

slechts ‘in de opening’ te zoeken. De opening betreft de al dan niet

sief Heijmans) waren meegenomen. Zonder Heijmans was ook dit

vetgedrukte eerste alinea van een krantenartikel. De belangrijkste
reden is dat hier de kern van het artikel wordt weergegeven.Verwacht
wordt dat deze manier van selecteren een goede afspiegeling is van

verschil signiﬁcant.
13 Ook hier duiden Wilcoxon signed ranks toetsen op signiﬁcante
effecten (p-waarden < 0.05).
de media-aandacht voor de bouwfraude.
8 In de eerste zoekopdracht werden de namen van de onderzochte
bouwondernemingen gehanteerd. In de tweede zoekopdracht is
gezocht naar de volgende woorden: aanbesteding, AVBB (Algemeen
Verbond Bouwbedrijf), corruptie, enquête, enquêtecommissie, GWW,
kartel, kartelafspraken, kartelpraktijken, kartelvorming, malversaties,
marktverdeling, marktwerking, mededinging, Noord-Holland, NS,
omkoping, onregelmatigheden, opdrachtgever, parlementaire, prijsafspraken, prijsoverleg, schaduwadministratie, schiphol acht, schipholclub,

schiphol-spoortunnel,

strafrechtelijk,

vooroverleg,

waterstaat, wegenbouwer of Zembla. Deze woorden werden gezocht
in combinatie met (een samenstelling van) het woord bouw. In beide
zoekopdrachten werden de volgende katernen/secties buiten
beschouwing gelaten: boeken, buitenland, cultuur, kunst, media en
sport.
 9 Zo is er een behoorlijk aantal artikelen aangetroffen (in vooral de
eerste helft van 2002) waarin verslag wordt gedaan van onderling
gesteggel door de politieke partijen over het voorzitterschap van de
parlementaire enquête bouwnijverheid. Voor zover er in die artikelen
geen mededelingen over de bouwfraude zijn gedaan zijn deze uitgezonderd van de selectie. Hetzelfde geldt voor de artikelen die gewijd
zijn aan het aftreden van Minister Korthals naar aanleiding van het
PEB-eindrapport. Er is door de kranten ook behoorlijk veel aandacht
besteed aan de rol van de accountant in de bouwfraude. Als in die
artikelen ook inhoudelijke mededelingen werden gedaan over
misstanden in de bouwwereld dan zijn ze geselecteerd.
10 In de eerste helft van 2003 was de bouwaffaire nog steeds volop in
het nieuws: in de desbetreffende periode resulteerden de twee
zoekopdrachten in 185 relevante artikelen. Dit is onder meer toe te
schrijven aan een na-ijleffect van de presentatie van het eindrapport
van de PEB, alsmede aan het feit dat de Nederlandse
Mededingingsautoriteit (NMa) aanwijzingen gevonden had dat de
bouwondernemingen nog steeds verboden vooroverleg voerden.
11 Met behulp van een controlegroep, bestaande uit Hurks Bouwgroep,
IBC, TBI Holdings, Victor Rijssen en Van Wijnen Holding, is vastgesteld

258

MA B

j uni

2 0 0 7.
