EFFICIËNTIE
104

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE

„eise of his judgement, you reduce him to the position of an tweede betreft door een zelfstandig oordeel over de verplich­
,,automaton.......” (R. H. Montgomery, Auditing, Theory and tingen, die de verantwoordelijkheid hem in elk bepaald geval
Practice, Volume I pag. 498).
oplegt.
M. M. DEEN Jr.
Een meening, die nog dikwerf „onder stoelen of banken ge­
stoken” wordt — niet zoo zeer omdat men eigen opinie niet
wenscht te geven, doch meer omdat men voldoende steunpunten
EFFICIËNTIE
voor een betoog in die richting mist — is die, welke tusschen de
Red. L. POLAK
theorie en de praetijk der accountantscontrole niet ziet een ver­ (Bijdragen en mededeelingen
zende men aan den Secretaris
band, doch een tegenstelling.
der
Redactie)
De verklaring voor het bestaan van een dergelijke misvatting
ligt voor de hand. De bestudeering van het onderdeel der
accountancy, de contrôle, Leeft tot zeer logisch gevolg, dat het
NADEELEN DIE KUNNEN ONTSTAAN BIJ
systematisceren van de contróle-techniek tot zulk een perfectie EENIGE HET
GEBRUIK VAN PLANBORDEN
wordt opgevoerd, dat deze alleen dan practisch toepassing kan
vinden, indien de administratieve en de technische organisatie Tn enkele vorige nummers hebben wij een en ander mede­
van de onderneming zoodanig is, dat zij aan alle eisehen, welke gedeeld over de werking van planborden in het algemeen en
ten behoeve van de accountantscontrole kunnen worden gesteld, van een enkele toepassing, die wij in den loop der tijden in
voldoen, en vooral 'ook overigens aan de practische uitvoerbaar­ verschillende fabrieken daarvan hebben gezien. Nu willen wij
heid geen enkelen hinderpaal in den weg wordt gelegd.
eenige bedenkingen naar voren brengen, die zich bij het gebruik
De omstandigheid, dat er zich bij de toepassing van de theo­ kunnen voordoen.
 retische grondstellingen bezwaren van practischen aard voor­ Het zal menigeen opgevallen zijn dat het bijhouden der
doen, doet bij velen de misvatting ontstaan, dat de practische planborden een zeer ingewikkeld werk moet zijn. Het vaststellen
accountantscontrole toch eigenlijk iets geheel anders, op geheel van de kleur van de kartonnen strookjes, het uitrekenen van
andere leest geschoeid is, dan de theoretische accountantscon­ de juiste breedte, die deze papiertjes moeten hebben, ook al zijn
trole. Men oordeelt de bestudeering van de theorie dan nog wel daar tabellen voor, het in en uitnemen op het bord en het op
nuttig voor een examen, doch overigens heeft zij zoo goed als en afnemen van de ruitertjes in de verschillende kleuren, dit
afgedaan en wordt nog al te gemakkelijk toegegeven, dat de alles eiseht een hoeveelheid werk en een zeer groote nauwkeurig­
bezwaren, die de praetijk ons in de uitoefening van het beroep heid, die niet onderschat moeten worden.
biedt, onoverkomenlijk zijn voor een meer consekwente toepas­ Het groote bezwaar, dat wij er tegen hebben is, dat er op
sing van wat bij de studie volledig en juist werd bevonden.
deze wijze een administratie ontstaat, die wat vóór-stellingswijze
Juist omdat deze opvatting niet aan het papier wordt toe­ betreft wel is waar duidelijker is, dan de gewone fabrieksadmivertrouwd, is de noodzaak van haar bestrijding te grooter.
 nistratie zonder planborden, maar die een nevenadministratie
Want al erken ik de beteekenis van de moeilijkheden, die zich doet ontstaan met al de gevaren, die daarvan zijn verbonden,
bij den practischen contróle-arbeid voordoen, dan acht ik daar­ waarvan als voornaamste genoemd moet worden, dat vele gege­
mede toch nog niet het standpunt gewettigd, dat de theorie vens, die ook op de loonbonnen voorkomen, ook op de kartonnen
niet is de grondslag van allen practischen contróle-arbeid. Een strookjes moeten worden overgenomen en dat de zekerheid,
verwijdering tusschen de theorie en de practijk kan slechts bei­ dat er tusschen beide aanteekeningen overeenstemming bestaat,
den tot een verzwakking van de beteekenis der practische op geen enkele wijze anders dan door onderlinge vergelijking
accountantscontrole, die veel verder gaat, dan, in verband met kan worden verkregen, een contrôle, waarvoor de tijd in den
die practische bezwaren en overeenkomstig een logisch aanpas­ regel ontbreekt. Bij het planbord in de machinefabriek, waar­
sen aan de theorie, noodig en wenschelijk is.
 van wij destijds een beschrijving gaven, had men, ten einde het
Ook een nadere beschouwing van den aard dier bezwaren, planbord niet te breed te maken, de dagkolommen zeer smal
welke in het algemeen betrekking hebben op :
genomen ; moest daar achter den naam van een machine of een
1°. den omvang van de verantwoordelijkheid,
werkman een werk, dat zeer geringen tijd in beslag nam op
2°. de aanvaardbaarheid van de opdracht,
het planbord worden aangeteekend, dan werd een uiterst smal
3°. de techniek van de controle,
strookje carton op het planbord gestoken. Komen op deze wijze
4°. de verklaring,
meerdere zeer smalle strookjes naast elkaar te staan, dan ont­
en welke ik voor ’t moment niet nader zal bespreken (— wel­ staat het gevaar, dat ze over elkaar schuiven of omvallen en
licht vind ik een volgend maal hiervoor gelegenheid —) kan dat daardoor het overzicht, dat men op het planbord wenscht
niet tot de meening leiden, dat men van theoretisch gevormde te krijgen, toch eenigszins minder duidelijk wordt.
principes zonder meer afstand doet.
 In enkele andere fabrieken zagen wij één dezer dagen plan­
Ik acht het dan ook in het algemeen juist, dat de accoutant borden, waarbij men bij de inrichting met de hierboven ont­
voor allen practischen contróle-arbeid den theoretischen con­ wikkelde bezwaren ter dege rekening had gehouden. De plan­
trole-vorm voor oogen houdt, de practische moeilijkheden nauw­ borden waren daar n.1. zóó ingericht, dat er niet afzonderlijke
keurig afweegt en zich zoo objectief mogelijk tracht af te vra­ strookjes carton voor moeten worden gemaaid, maar de werk­
gen, of de noodzakelijk geworden afwijking van wat in ieder be­ bonnen zelf werden op het planbord gestoken. Hierdoor krijgt
paald geval theoretisch wordt noodig geacht, een logisch uit­ men wel is waar planborden, die vrij breed zijn, maar de extra
vloeisel is van een redelijke toepassing van de theorie, dan; wel schrijverij naast het loonbonnenschrijven is vermeden.
een leemte in den contróle-arbeid veroorzaakt, welke niet zonder De^ borden, die wij zagen waren ingericht voor één maand,
desbetreffend voorbehoud in zijn verklaring kan worden ge­ d.w.z. er waren 31 kolommen naast elkaar, waarop kaarten kon­
doogd.
 den worden gestoken. Eén der borden was ingericht met gedeel­
Wanneer de accountant dit principe bij den practischen con­ telijk over elkaar vallende reepen blik, waartusschen ruimte
tróle-arbeid volgt, heeft hij èn als vertegenwoordiger van het opengelaten was om er kaarten tusschen in te zetten. Die kaar­
account antsberoep èn als individueel accountant gedaan, wat ten waren slechts gedeeltelijk te zien als ze op ’t planbord ge­
van hem redelijkerwijze kan worden verlangd : wat de eerste plaatst waren, omdat méér dan de helft wegzakte tusschen de
functie betreft door een zoo objectief mogelijk oordeel, wat de reepen blik. Bij het andere planbord waren aan den bovenkant

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY RN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE
o]) ieder veld twee haakjes gemaakt ; in alle loonbonnen waren
twee gaatjes, die op die haakjes correspondeerden, zoodat, als
een kaart op de haakjes gehangen werd, het veld juist bedekt
was.
Worden nu meerdere loonbonnen voor één werkman of één
machine uitgeschreven, die op één dag betrekking hebben, dan
worden op deze planborden de kaarten boven elkaar geplaatst.
 !>it laatste nu kan een nadeel zijn indien het een capaciteitsbord
is, dat overzichten voor längeren tijd moet geven; daar kan het
b.v. noodig zijn on middellijk de ordernummers te zien, om even­
tueel snel wijzigingen te kunnen aanbrengen. Voor een plan­
bord voor ’t gewone loopende werk op vrij korten termijn, lijkt
het ons, met het hulpmiddel, dat hieronder aangegeven wordt
om het bezwaar van het bovenelkaar plaatsen te vermijden, van
weinig gewicht, dat men de ordernummers niet zien kon. Hier
toch zal men als regel geen wijziging meer in de eenmaal geplan­
de werkzaamheden willen brengen en speelt wel het gegeven of
een man of een machine de eerste weken of dagen vol bezet is,
een rol, maar treedt de order of het werkstuk, waaraan gewerkt
moet worden op den achtergrond. In den regel kan het werk­
schema per order voldoende inlichtingen geven hoever ’t met
iedere order in de verschillende afdeelingen staat.
Het werkschema, is n.1. het papieren planbord voor één order.
Hierop kan regelmatig het verloop van de uitvoering aangeteekend worden, vanaf de afgewerkte loonbonnen.
Slechts voor het samenstellen van de dagelijksehe vervoer1ijst, waarop al de in de fabriek te transporteeren goederen ge­
plaatst worden, spelen de ordernummers een rol. maar in den
regel kan deze lijst even goed van de afgewerkte werkbonnen
van de voorgaande afdeeling worden opgesteld.
 Het hulpmiddel, waarvan wij hierboven spraken, is het vol­
gende: Iedere loonkaart of loonbon heeft aan den boven­
rand een zestien vakjes naast elkaar gedrukt; ieder vakje
stelt een half uur voor. Wordt nu een loonkaart voor
werk, waarvoor een halven dag gepland werd, uitgeschreven,
dan zal de man die het planbord verzorgt, acht vakjes van de
de zestien vakjes met een blauw potlood doorstrepen; komt
vervolgens een werk van twee uur dan wordt deze kaart er
boven opgezet, maar op de bovenste kaart worden 8 -f- 2 = 12
vakjes met blauw potlood doorgehaald. Op deze wijze kan men
steeds zien aan bet aantal niet doorgestreeptc vakjes van de
bovenste kaart, welk gedeelte van den dag nog niet bezet is.
Wil men per sé de ordernummers van de andere loonbonnen
kunnen aflezen dan is ’t nog mogelijk onmiddellijk onder de
vakjes het ordernummer te plaatsen, en de vakjes niet met
blauw potlood door te strepen, maar ze weg te knippen. Van
alle kaarten moeten dan ook de vakjes van de halve uren, waar­
over door de daarachter staande kaarten reeds gedisponeerd
werd, worden weggeknipt, zoodat naast elkaar de ordernum­
mers leesbaar worden.
Een tweede moeilijkheid, die zich voordoet, is dat een loonbon
die b.v. van een werk, dat drie dagen zal duren, uitgeschreven
wordt, slechts de breedte heeft van één dag. Dit bezwaar Avoi*dt
ondervangen door de kaart op bet veld van den laatsten dag,
waarop aan het accoord, waarop de loonbon betrekking heeft,
gewerkt wordt, te plaatsen. Hierdoor ontstaan open vakken,
hetgeen weliswaar een minder prettigen aanblik is, maar waar­
aan men zeer spoedig went.
De ruiters worden op de loonbonnen op de zelfde wijze aangebraeht als op de kartonnen strookjes.
105

naar meer efficiënte werkwijzen, die in den loop der laatste
jaren alom beeft weerklonken.
 In het kort willen wij hier even de verschillende innings­
systemen behandelen die successievelijk in gebruik zijn geko­
men bij de gemeentelijke bedrijven.
In de kleinere en middelgroote gemeenten heeft men centrale
boekhoudingen (slechts enkele) en centrale inningen gekregen.
In deze gemeenten is als eerste stap veelal het gelijktijdig op­
nemen van gas-, water- en electriciteitsmeters ingevoerd, en
heeft men één quitantie, waarop de bedragen voor de drie
bedrijven gespecificeerd voorkomen, ingevoerd. Voor groote
gemeenten is dit systeem gebleken in de praktijk niet doorvoerbaar te zijn, doordat de bedrijven te lang op de afreke­
ning der incassi moesten wachten en niet onmiddellijk bij nonbetaling maatregelen tot afsluiting konden worden genomen.
Er zijn gemeenten, waar het centrale inningskantoor tevens
de algemeen« kwitantie schrijft. In die gevallen wordt op de
quitantie, die vrij breed wordt, de gegevens van de drie be­
drijven achtereenvolgens vermeld. Een der doorslagen is zoo­
danig in verticale richting geperforeerd dat hij in lijsten ge­
scheurd kan worden, n.1. één voor ieder der bedrijven afzonder­
lijk, en eene totaal kolom.
Het systeem van centrale inning kan in grootere gemeenten
geen toepassing vinden, zooals hierboven reeds uiteen werd ge­
zet. Daar heeft men andere methoden gevolgd waarbij, naar avij
meenen, de gasfabriek in den Haag is voorgegaan.
Daar schrijft de opnemer der meter n.1. een bon met doorslag.
 De bon is quitantie en de meteropnemer int onmiddellijk het
verschuldigde bedrag. Wordt bij deze eerste aanbieding niet
betaald, dan vult de opnemer een stortingsbiljet voor den Post­
cheque en Girodienst in. op naam van den administrateur van
bet gasbedi'ijf. Binnen vijf dagen moet het bedrag gestort
worden. Is de afrekening dan niet binnen gekomen dan wordt
eenvoudig de toevoer stopgezet. Er wordt voor gezorgd, dat
nooit twee opéénvolgende opnamen en inningen door een zelfde
beambte geschieden, zoodat ieder mogelijk geknoei de volgende
maand uitkomt.
Naast dit o.i. zeer practisch systeem staat de nieuwe inningswijze op kwitantie van het Gem. Electriciteits bedrijf te Am­
sterdam. Deze kwitantie is een Hollcrithkaart, die op een ma­
chine, die tegelijkertijd ponst en gewoon schrijfmachineschrift
schrijft, gemaakt wordt.Nadat deze kaarten geponst zijn, worden
ze gewoon behandeld als kwitanties en gaan dan, nadat alles
behoorlijk door de tabelleermachine in de verschillende rich­
tingen werd vastgelegd, als kwitanties mede met de loopers. Het
totaal der onbetaalde kwitanties wordt 'vastgesteld, door de
kaarten eenvoudig even door de tabelleermachine te laten loopen; met dit totaal plus het bij den kassier afgedragen bedrag
wordt een zeer snelle controle op de kwitantieloopers verkregen.
Naast het Amsterdamsch girokantoor, dat een Hollerithkaart
met text en ponsgaatjes als crediteeringsopgave zendt, gaat nu
het Electriciteitsbedrijf liet gebruik van Hollerithkaarten populariseeren. Op ’t girokantoor worden de ponsgaten en de text
•echter door twee afzonderlijke machines gemaakt. Bij bet Electrieiteitsbedrijf door één machine.
 Tegen bet gelijk-innings-systeem, zooals het hierboven voor de
gasfabriek den Haag ingevoerde systeem genoemd wordt, wordt
nog al eens bezwaar gemaakt door hen, die beweren, dat het per­
soneel, dat de meters opneemt niet geschikt is kwitantiebonnen
te schrijven en stortingsbiljetten in te vullen. Over ’t algemeen
schijnt dit nog al mee te vallen, ten minste in den Haag en ook
in
Hilversum, waar een zelfde inningswijze in gebruik is, is men
EFFICIËNTIE IN DE ADMINISTRATIEN VAN
er
zéér over uit. Wij meenen dat, indien slechts er voor gewaakt
GEMEENTEBEDRIJVEN
wordt, dat de opnemers maandelijks in andere wijken gaan
Op de T.O.P.A. is er gelegenheid te over geweest, om te eonsta- innen, en nu en dan dooi’ afzonderlijke inspecteurs de opnamen
teeren, dat zij, die aan het hoofd van de administratiën der ge­ gecontroleerd worden, het gevaar voor fraude niet zoo veel
meente bedrijven staan, niet doof zijn gebleven voor den roep grooter zal zijn, dan bij de gewone inningswijze.
106

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE
GOEDKOOP KASGELD

Evenalsl Amsterdam zijn girokantoor heeft, heeft Zwolle een
('cntrale innings- en incassodienst. Het verschil tusschen beide
instellingen is, dat Amsterdam geen geld bij de aangeslotenen
gaat ineasseeren, en betalingen aan iedereen verricht, terwijl
Zwolle regelmatig vaste bedragen op kwitantie bij de aange­
slotenen ophaalt en uitsluitend betalingen verricht aan publiekreehterljjke lichamen. Over 1925 werden de volgende ge­
gevens verstrekt:
Het tegoed van de inleggers bedroeg ca. l 1/^ millioen gulden;
de dienst vergoedde zijn inleggers 3,6 % interest over ronde
bedragen van 100.—, vanaf den eersten van iedere maand.
In den loop van de maand gestorte bedragen worden pas
rentegevend op den eersten van de volgende maand.
 De gemeente had bij den dienst een gemiddelde schuld 8 a 9
ton, waarvoor ze 41/? % rente aan den dienst vergoedde. In
groote trekken behaalde de dienst de volgende resultaten:
Er werd een winst van ca. ƒ 22000.— gemaakt, die aan de ge­
meente werd uitgekeerd; de gemeente vergoedde den Dienst ca.
ƒ 28000 voor rente van opgenomen gelden. Per saldo werd dus
voor het gebruik van 8 a 9 ton gedurende het geheele jaar ca.
ƒ 6000 door de gemeente betaald.
De overtollige kasgelden werden belegd in leeningen op
korten termijn aan Gemeenten en Waterschappen, en in Voor­
schotten tegen courante fondsen met een ruime overwaarde.
Een dergelijke dienst is acceptabel, indien de gemeente, die
zoo’n dienst inricht, finantieel gezond is, de omvang van den
dienst niet zoodanig wordt, dat de belegging der overtollige kas­
gelden een moeilijk probleem gaat worden, en er voldoende
controle op de administratie en het Beheer worden uitgeoefend.
LITERATUUR

Red. G. J. JACOBS en J. KOSTER
INTERNE CONTROLE

De interne controle, ofschoon een vraagstuk der administra­
tieve organisatie, heeft ook voor de contróleleer groote beteekenis in verband met de vraag of de accountant bij het uitvoeren
van zijn contröle-arbeid gebruik mag maken van de uitkomsten
der interne controle, hetgeen men wel noemt steunen op interne
controle.
 Het geldt hier een vraagstuk omtrent den omvang van den
accountantsarbeid, voor welks beantwoording de maatschappe­
lijke beteekenis van dien arbeid, welke culmineert in de verant­
woordelijkheid, doorslaggevend is. Merken wij hiertoe in de
eerste plaats op, dat in den loop der jaren de ideeën hieromtrent
in vakkringen een sterke wijziging hebben ondergaan. Oorspron­
kelijk is de accountant de man, die in een algemeen toezicht
er voor zorg draagt, dat fouten in de administratie worden
hersteld en eventueele opzettelijke fouten, met den naam van
fraude aangeduid, ter kennis van belanghebbenden worden ge­
bracht. Deze primitieve meening vinden wij bijv. bij de Engelsche auteurs op dit gebied als Dicksee, Pixley, en Spicer and
Pegler. Het contróle-systeem dier schrijvers is geheel gebaseerd
op het grondbeginsel, dat bijvoorbeeld Spicer and Pegler in
hun Practical Auditing als volgt formuleeren :
„The two principal reasons for which an audit may be insti­
tuted are :
„(a) The détection of Fraud
„(b) The détection of Errors
„and coïncident with these the prévention of fraud and errors
„by reason of the deterrent and moral effect of the audit.
Uitgaande hiervan hebben deze schrijvers nu een contrólemethode opgebouwd, waarbij de accountant zich bij voortduring
moet af vragen, welke mogelijkheden voor fraude of onwillekeu­
rige fouten zich voordoen, hoe deze zijn te voorkomen door het
treffen van interne-contróle maatregelen en hoe hij zich op de
hoogte kan stellen van de behoorlijke werking dier interne
controle.
Tegenover deze opvatting kunnen wij die van Montgomery
(auditing Theory and Practice) stellen. Deze auteur vermeldt
als
yPurposes of nn audit.
 „1. To ascertain the actual financial condition and earnings of
,.an enterprise for:
,,a. lts proprietors
„b. lts executives
,,e. Bankers or investors, who are considering the purchase
„of its securities
,,d. Bankers who are considering the discounting or pur„chasing of its promissory notes
„2. to detect fraud or errors.
Montgomery onderscheidt dan ook naast deze opvatting,
welke hij de moderne noemt, het standpunt, zooals dat door
oudere schrijvers werd ingenomen, en waarbij de „detection of
fraud and errors” primair was.
De zienswijze van Montgomery komt het meeste overeen met
de meening van Nederlandsche auteurs op dit punt, zoo reeds
Heiman en Nijst, die in „de Accountant als controleur” be­
toogden, dat de accountantscontrole een wijdere strekking heeft
en een ander doel beoogt, dan het opsporen van fouten alleen,
terwijl wij in „de Accountants-contröle ” door Dr. A. Sternheim
lezen, dat de accountantscontrole is een zelfstandige naar eigen
aard zich regelende actie tegenover het beheer met het doel ge­
gevens te verzamelen om verantwoordelijkheid te kunnen dragen
voor een af te leggen verklaring omtrent den toestand, waarin
een gegeven beheer de zaken bracht.
 Volgens de moderne opvatting kunnen wij dus zeggen, dat de
beteekenis der accountantscontrole culmineert in het begrip der
verantwoordelijkheid. Dit blijft niettemin een zeer individueel
begrip, ook al heeft men getracht door reglementeering hieraan
een min of meer objectief karakter te geven. De meest strenge
opvatting, welke de verantwoordelijkheid van den accountant
uitsluitend beperkt tot hetgeen hij persoonlijk heeft waarge­
nomen, met uitsluiting dus van de overdracht van een deel van
den accountantsarbeid op assistenten, zal thans wel niet door
vele accountants gehuldigd worden. De overdracht op een doel­
treffend georganiseerden staf van assistenten in dienst van den
accountant wordt allerwegen erkend met het begrip verantwoor­
delijkheid vereenigbaar te zijn. Hierbij baseert de accountant
zijn oordeel op de verslagen van de resultaten van den arbeid
van in zijn dienst en onder zijn toezicht arbeidende personen.
Gaat hij nu nog een stap verder, dan zal hij dit ook kunnen uit­
breiden, tot niet in zijn dienst zijnde, doch wel volgens zijn
instructies arbeidende personen. Zorgt hij nu bij de organisatie
van hun arbeid, dat zij er zoo weinig mogelijk belang bij hebben
om de resultaten daarvan in één of andere richting te beinvloeden, of waar dit niet mogelijk moet worden geacht, door
het scheppen van belangentegenstellingen, dat voor het verkrij­
gen van onjuiste resultaten, tenminste de samenwerking van
twee personen noodig is, dan heeft hij een vrij groote zekerheid
dat de op de resultaten gebaseerde verklaring juist zal zijn.
Natuurlijk wordt hier geen mathematische zekerheid verkregen,
maar dat is bij het werken met assistenten evenmin het geval en
zelfs niet indien de accountant al het werk persoonlijk zou ver­
richten.
