Impairment en de controlerend accountant
THEMA

Impairment en de
controlerend accountant
André Bindenga
SAMENVATTING In dit artikel wordt behandeld welke aspecten
voor de controlerend accountant zijn verbonden aan impairment
van activa. Daartoe zal een onderscheid worden gemaakt tussen
de situatie waarbij de ondernemingsleiding van oordeel is dat
impairment noodzakelijk is en de situatie dat de accountant
alleen dit oordeel heeft. Daarna wordt met name ingegaan op
impairment van materiële vaste activa en goodwill. Tot slot
wordt de aanpak van de controle gereleveerd.
1

2

Op welke wijze heeft de accountant met
impairment te maken?

Ik onderscheid twee mogelijke omstandigheden, waarbij de accountant kan worden geconfronteerd met het
verschijnsel ‘impairment’:
• Indien de ondernemingsleiding van oordeel is dat een
afwaardering nodig is van een materieel of immaterieel
vast actief.
• Indien de accountant zelf van oordeel is dat een afwaardering nodig is van een materieel of immaterieel
vast actief.
Inleiding
In dit artikel zal worden ingegaan op de gevolgen die
de recente aandacht voor impairment heeft voor de
werkzaamheden van de accountant. Ik beperk mij
in dit verband tot de accountantscontrole van de
jaarrekening. De werkzaamheden van accountants in
de adviserende functie, bij fusies en acquisities en bij
due diligence-onderzoeken vallen dus buiten het
bestek van deze beschouwing. Onder impairment
versta ik een incidentele, bijzondere afwaardering van
activa op het moment van het opstellen van de jaarrekening. Er zijn in de nationale en internationale
regelgeving voorschriften opgenomen wanneer een
dergelijke afwaardering noodzakelijk is. In dit speciale
nummer van het maandblad is aan deze voorschriften
reeds de nodige aandacht geschonken (Vergoossen,
2004), zodat deze hieronder niet opnieuw worden
behandeld.
Prof. Dr. A.J. Bindenga RA is emeritus hoogleraar Accountancy
aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, alsmede
oud-voorzitter van Ernst & Young en oud-voorzitter van
het Koninklijk NIVRA.
 j u n i

2 0 0 4

In het eerste geval zal de ondernemingsleiding zelf de
hoogte van de afwaardering vaststellen en zal de
accountant deze dienen te controleren. Van verschillende kanten (Knoops, 2004) is erop gewezen dat de
berekening van de afwaardering zeer subjectieve elementen bevat en het is de vraag of de accountant niet
zou moeten eisen dat de berekening wordt uitgevoerd
door een onafhankelijke organisatie. Vooral als het
gaat om de afwaardering van een immaterieel actief,
met name van geactiveerde goodwill, is dit zeer aan te
bevelen. Het is volgens nationale en internationale
controlerichtlijnen overigens niet toegestaan dat de
controlerend accountant zelf of de organisatie waaraan hij verbonden is, de berekening uitvoert (Bindenga,
2003). De controle van de accountant op de berekening van de afwaardering richt zich vanzelfsprekend
op de rekenkundige juistheid van de berekening, hetgeen het eenvoudigste onderdeel van de controle is.
Veel moeilijker is de beoordeling van de gemaakte
veronderstellingen en subjectieve inschattingen.
 In het tweede geval kan er sprake zijn van een situatie
waarbij de ondernemingsleiding geen aanleiding ziet
tot een afwaardering, maar de accountant van mening
is dat zulks wel dient te geschieden. De accountant zal
dan zelf de berekening dienen uit te voeren en te
maken krijgen met de hierboven gesignaleerde veron-

MAB

277

THEMA
derstellingen en subjectieve inschattingen. Indien hij
zich strikt zou houden aan de nationale en internationale controlerichtlijnen zou hij overigens een onafhankelijke organisatie de opdracht moeten geven om
de berekening uit te voeren, omdat hij bij de controle
anders zijn eigen werk gaat beoordelen. Feit blijft echter dat het constateren of impairment noodzakelijk is,
door hemzelf geschiedt. Het constateren kan toch niet
op andere wijze plaatsvinden dan zelf een inschatting
te maken. Naar mijn mening ligt hier dus een vrijwel
onoplosbaar probleem voor de onafhankelijkheid van
de accountant.
3

Enkele opmerkingen over de impairment van
materiële vaste activa

Voor wat betreft de soorten impairment kan onderscheid worden gemaakt in:
• bijzondere waardeverminderingen van materiële vaste
activa, met name duurzame productiemiddelen;
• bijzondere waardeverminderingen van immateriële
vaste activa, met name goodwill;
• bijzondere waardeverminderingen van financiële vaste
activa.
Op bijzondere waardeverminderingen van financiële
vaste activa ga ik in dit artikel niet in.
 De eerste categorie is voor Nederlandse accountants
niet zo bijzonder revolutionair. Al vele jaren is de
waarderingsgrondslag kostprijs of lagere marktwaarde bekend. Onder de lagere marktwaarde wordt dan
verstaan de hoogste van directe of indirecte opbrengstwaarde. Dit laatste begrip is afkomstig uit de
theoretische beschouwingen van de vervangingswaardetheorie en opgenomen in de Nederlandse
wetgeving onder de naam bedrijfswaarde. De directe
opbrengstwaarde van een materieel vast actief is dikwijls niet al te moeilijk vast te stellen aan de hand van
beschikbare informatie over de opbrengst van gelijke
objecten of door middel van taxatie. De vaststelling
van de bedrijfswaarde gaat evenwel gepaard met subjectieve inschattingen over toekomstige kasstromen
die het betreffende actief kan opleveren. Bij productieinstallaties dient men zich een voorstelling te maken
van de hoeveelheid te produceren eenheden en de
verkoopprijzen hiervan, alsmede van de complementaire kosten om de eenheden voort te brengen. Vele
onzekerheden zijn hieraan verbonden.
In elk geval zijn bijzondere waardeverminderingen
van materiële vaste activa geen onbekend verschijnsel.
Het betreft elke tot uitdrukking gebrachte daling van

278

MAB

de boekwaarde uit andere hoofde dan systematische
afschrijving. Er zijn vele oorzaken voor een waardevermindering, zoals valuta-, koers- en prijswijzigingen,
schattingsherzieningen, gewijzigde aanwending of
plotseling optredende economische of technische
slijtage.
Indien de ondernemingsleiding zelf van mening is dat
een bijzondere waardevermindering aan de orde is,
dan zal de accountant de toereikendheid van de
hoogte dienen te beoordelen. De grote subjectiviteit
en de mate van onzekerheid van inschattingen zal
hierbij zijn grootste probleem zijn. Moeilijker wordt
het als de accountant van oordeel is, dat er aanleiding
is tot een bijzondere waardevermindering, maar dat
de ondernemingsleiding hiervan niet overtuigd is.
 Men kan deze situatie vergelijken met verschillen in
inzicht tussen ondernemingsleiding en accountant bij
de signalering van dreigende discontinuïteit. Hierbij
wordt in het algemeen nog een aantal mogelijkheden
onderscheiden, zoals:
• ondernemingsleiding is positief en de accountant
onzeker over de toekomst;
• ondernemingsleiding is positief en de accountant
negatief over de toekomst;
• ondernemingsleiding is onzeker en de accountant is
negatief over de toekomst.
Het behoeft geen betoog dat in dit soort situaties er
gevolgen zijn voor de af te geven accountantsverklaring. In veel gevallen zou men moeten komen tot een
niet goedkeurende accountantsverklaring.
Bij verschil van mening over een bijzondere waardevermindering van materiële vaste activa geldt in principe hetzelfde, ook met dezelfde gevolgen. Deze bestaan
uit een verlies van vertrouwen in de onderneming bij
analisten en beleggers en tot een aanmerkelijke schade voor aandeelhouders. De aansprakelijkheid van de
accountant en mogelijke claims van derden zijn ook
aan de orde. Men moet als accountant derhalve wel
stevig in de schoenen staan om in zo’n geval een
afkeurende verklaring te geven. In elk geval is het
gewenst een second opinion te verkrijgen. De accountant is niet altijd voldoende deskundig en zal dan wel
genoodzaakt zijn deskundigen in te schakelen. Hij
blijft echter te allen tijde ongedeeld verantwoordelijk
voor zijn verklaring.
 4

Enkele opmerkingen over de impairment van
immateriële vaste activa
Een bijzondere waardevermindering van immateriële
vaste activa en dan met name van geactiveerde good-

j u n i

2 0 0 4

will, is voor de Nederlandse accountant wel een verschijnsel van recente datum. In het verleden werd
betaalde goodwill veelal ten laste van het eigen vermogen gebracht en waren waardeverminderingen niet
aan de orde. Nu de nationale en internationale regelgeving activering van betaalde goodwill verplicht stelt
en zelfs zonder hierop systematisch af te schrijven
(Krens, 2003) wordt de situatie echter anders.
Een vergelijking met de waardevermindering van
materiële vaste activa leert dat bij waardevermindering van goodwill meestal geen sprake is van een
directe opbrengstwaarde. Het gaat dus vrijwel altijd
om een lagere indirecte opbrengstwaarde ofwel een
geheel op de toekomst gerichte waarde.
Volgens de huidige regelgeving kan geactiveerde
goodwill uitsluitend betaalde goodwill betreffen en
geen eigen goodwill, dikwijls zelf gecreëerde goodwill
genaamd. De achtergrond van dit laatste verbod is dat
een dergelijke post niet voldoet aan de kenmerken
van een actief en bovendien kan de waarde niet
betrouwbaar worden vastgesteld. De argumentatie
om betaalde goodwill wel als actief aan te merken, is
dat de bij de aankoop van een onderneming overeengekomen prijs een min of meer objectief gegeven is.
De betaalde goodwill is het verschil tussen deze prijs
en de nettovermogenswaarde en is daarom ook min
of meer objectief. Indien men goodwill echter zou
omschrijven als de contante waarde van de in de toekomst door een onderneming te behalen overwinst is
het de vraag of het vorenbedoelde rekenkundige verschil overeenkomt met de in feite verworven goodwill. Een overnameprijs wordt immers beïnvloed
door vele factoren en is vrijwel altijd een gevolg van
onderhandelen. Het rekenkundige verschil dat men
goodwill noemt, is onderhevig aan dezelfde factoren.
 Het vraagstuk van de impairment zou dan ook al
direct na de verwerving aan de orde kunnen komen
als men zich realiseert dat goodwill uitsluitend de
contante waarde van de toekomstige overwinst is. In
de praktijk betekent dit dat accountants al direct na
een overname zich de vraag moeten stellen of impairment noodzakelijk is. Het antwoord op deze vraag is
echter niet eenvoudig (Krens, 2000).
Bovendien stuit men hierbij op het vraagstuk van de
vermenging van gekochte en zelfgegenereerde goodwill. Een impairment zou namelijk niet hoeven plaats
te vinden als de geactiveerde goodwill gerechtvaardigd
wordt door de contante waarde van de toekomstige
kasstroom van de zogenaamde kasgenererende eenheid, waaraan de goodwill toe te rekenen is. Hierin
kan echter eigen goodwill van de onderneming, die

j u n i

2 0 0 4

de goodwill heeft betaald, zijn begrepen. Dit activeren
van eigen goodwill is ongewenst, maar zou op deze
wijze wel in aanmerking worden genomen. Kortom,
de controlerend accountant heeft het niet gemakkelijk
bij het vaststellen van de wenselijkheid van impairment en het wordt nog moeilijker bij het controleren
van een eenmaal toegepaste impairment. Het valt
overigens te hopen, dat het in de toekomst weer
terugnemen van een toegepaste impairment niet langer zal worden toegestaan, aangezien de mogelijkheden tot winststuring en -manipulatie hierbij sterk
aanwezig zijn.
 5

Aanpak van de controle
Het is tegenwoordig gebruikelijk de accountantscontrole te richten op het onderkennen van risico’s en het
beheersen van risico’s. De concrete werkzaamheden
van de controlerend accountant hangen dan af van de
sterkte en zwakte van de beheersingsstructuur en
-maatregelen. Kan deze benadering ook plaatsvinden
in het kader van de beoordeling van de wenselijkheid
van impairment, dan wel de controle van een toegepaste impairment?
In het algemeen kan worden gesteld, dat deze moderne
controlebenadering bruikbaar is voor verschillende
controleobjecten, maar dat professionele oordeelsvorming de kern van het controleproces blijft
(Gortemaker/Wallage, 2003). Ik meen dat dit bij uitstek het geval is bij de controle van waardeverminderingen.
 Ik geef een voorbeeld: Ondernemingen in een bedrijfstak, waar de resultaten niet sterk afhangen van het
gebruik van duurzame bedrijfsmiddelen, zijn bijvoorbeeld uitgeverijen, financiële instellingen en dienstverlenende bedrijven. Stel dat een onderneming in
een dergelijke bedrijfstak een andere onderneming
overneemt. De overnameprijs bestaat vrijwel uitsluitend uit goodwill. Bij de onderhandelingen tijdens het
overnameproces is bij de overnemende onderneming
diepgaand gesproken over de motieven om tot een
overname over te gaan. De accountant van de
betreffende onderneming neemt kennis van interne
rapporten, verslagen van het besturend en toezichthoudend orgaan, en dergelijke. Hij constateert dat het
belangrijkste motief voor de overname is het uit de
markt halen van een concurrent om de eigen omzet
zeker te stellen. Het overgenomen bedrijf heeft de
afgelopen jaren een redelijk resultaat gemaakt en men
verwacht dat het bedrijf dat ook in de toekomst wel
zal behalen. Uitsluitend het resultaat van het bedrijf
rechtvaardigt op zich echter geenszins de overname-

MAB

279

THEMA
prijs. Hieruit blijkt derhalve dat de overnemende
onderneming bereid is een premie te betalen om
gebruik te maken van overnamevoordelen, namelijk
het zeker stellen van de eigen omzet. Kort na de overname wordt het overgenomen bedrijf volledig geïntegreerd in de eigen bedrijfsactiviteiten en al zeer snel is
het resultaat van het overgenomen bedrijf niet meer
afzonderlijk te bepalen. Op de balans van het overnemende bedrijf prijkt wel een groot bedrag aan
goodwill waarop niet systematisch wordt afgeschreven
volgens de voorschriften van de ontwerpstandaard
‘Business Combinations’ van de International Accounting Standards Board. De resultaten van het geïntegreerde bedrijf zijn niet noemenswaardig hoger dan
van het overnemende bedrijf in het verleden en uit
begrotingen voor de komende jaren blijkt dat hierin
weinig zal veranderen.
 De lezer zal constateren dat in het voorgaande vele
vragen zijn opgeworpen. Ik meen dat er geen ondubbelzinnige antwoorden te geven zijn. Althans niet op
grond van de huidige regelgeving. Op grond van zijn
professionele oordeelsvorming zal de accountant echter moeten concluderen dat in dit voorbeeld in feite
sprake is van een afkoopsom aan een concurrent die
bereid is zijn positie op te geven. Zo’n afkoopsom
dient als kosten te worden aangemerkt en niet eeuwig
als goodwill op de balans te blijven staan.
De controlerend accountant van het geïntegreerde
bedrijf vraagt zich af of een impairment van goodwill
dient te geschieden. Hij overweegt dat als kasgenererende eenheid slechts de gehele onderneming kan
worden gekarakteriseerd. In de discussie met het
management blijkt dat men niet van plan is een
impairment toe te passen, omdat de berekende goodwill een objectief gegeven is als de prijs die tot stand is
gekomen in onderhandeling met derden.
 De lezer zal zich afvragen of er wellicht toch aanwijzingen te geven zijn die de accountant bij zijn controle
behulpzaam kunnen zijn. Puttend uit eigen ervaringen
bij zowel grote als kleine ondernemingen kan ik met
betrekking tot goodwill het volgende opmerken. In
veel gevallen is het raadzaam diepgaand te onderzoeken
wat de motieven van een verkopende partij zijn om
afstand te doen van zijn onderneming. Dikwijls gaat
het om bedrijven die jarenlang uitstekende resultaten
hebben laten zien, maar op korte of middellange termijn tegenwind krijgen. Kopers weigeren dit soms in
te zien, terwijl de verkoper zich dit maar al te goed
bewust is. Op een hoogtepunt in de resultatenontwikkeling wordt het bedrijf afgestoten en er wordt veel
goodwill betaald. Na verloop van tijd blijken de ingeschatte rooskleurige voordelen van de overname uit te
blijven en de accountant zal zich moeten afvragen wat
hiervan de oorzaak is. Zo kan hij op het spoor van
een noodzakelijke impairment komen.
In het bovenstaande voorbeeld ga ik er eenvoudigheidshalve aan voorbij dat het moeilijk is prognoses
en begrotingen te beoordelen en dat de accountant
eigenlijk voor een gedeelte zijn eigen werk controleert.
En bovendien zijn er nog veel complexere situaties
dan de bovenstaande.
 Wat moet het standpunt van de controlerend accountant zijn? Wel of geen impairment? Een goedkeurende
verklaring of een beperking of zelfs een afkeurende
verklaring?
Stel dat de accountant op goede gronden vertrouwen
heeft in de prognoses, inschattingen en begrotingen
van de betreffende onderneming. Stel dat hij een
inschatting kan maken van de contante waarde van
de begrote kasstroom van het overnemende bedrijf
vóór de overname en op deze manier een benadering
kan maken van de aanwezige zelfgegenereerde goodwill vóór de overname. Stel dat hij vervolgens hetzelfde doet nà de overname en nà de integratie van het
overgenomen bedrijf. Stel dat hij vervolgens geen
noemenswaardig verschil constateert. Moet hij de
conclusie trekken dat het bedrag aan betaalde goodwill volledig van de balans moet verdwijnen? Indien
dit niet geschiedt, moet hij dan een afkeurende verklaring geven? Of moet hij accepteren dat de voor de
overname bestaande goodwill mede in aanmerking
mag worden genomen bij de impairment-test? De
International Accounting Standards Board heeft
immers aangegeven dat het niet mogelijk is dit effect
te vermijden (IASB, 2002).
280

MAB

Concluderend kan worden gesteld, dat het werk van
de controlerend accountant er niet gemakkelijker op
wordt. Ik meen zelfs dat hij in een onmogelijke positie
kan komen te verkeren. Het is te hopen dat het direct
afboeken van betaalde goodwill ten laste van het eigen
vermogen weer zeer snel mogelijk zal worden. Er zijn
vele argumenten voor in stelling te brengen, maar deze
vallen buiten het bestek van dit artikel.
 6

Conclusie
In bovenstaande beschouwing is aan de orde gesteld
op welke wijze de controlerend accountant met
impairment heeft te maken. In vrijwel alle gevallen
van impairment is er sprake van subjectieve veron-

j u n i

2 0 0 4

derstellingen en inschattingen. De impairment van
materiële vaste activa is niet nieuw, maar is daarom
nog niet objectief. Vooral bij verschillen van mening
tussen ondernemingsleiding en accountant zal de
accountant met goede argumenten moeten komen
om een niet goedkeurende verklaring bij de jaarrekening te geven. De impairment van immateriële vaste
activa, met name van goodwill, is in Nederland een
relatief nieuw verschijnsel. De accountant heeft het
hierbij niet gemakkelijker gekregen, omdat de subjectiviteit nog aanmerkelijk groter is dan bij materiële
vaste activa. De controle van impairments is derhalve
bij uitstek een zaak van professionele oordeelsvorming,
dat de kern van het controleproces blijft. Aan de hand
van een voorbeeld heb ik de aanpak van de controle
toegelicht. ■

Literatuur
Bindenga, A.J., (2003), Functie en taak van de accountant, in: Handboek
Accountancy, Deventer, Suppl. 1, december.
International Accounting Standards Board, (2002), Exposure Draft ED 3,
Business Combinations.
Gortemaker, J.C.A. en Ph. Wallage, (2003), Accountantscontrole gebaseerd op bedrijfsrisico’s, in: Handboek Accountancy, Deventer.
Knoops, C.D., (2004), Bijzondere waardeverminderingen: mogelijkheden
tot resultaatsturing?, in: Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, jg. 78, nr. 1/2, pp. 2-4.
Krens, F., (2003), Waardevermindering van geactiveerde goodwill, in:
M.N. Hoogendoorn, J.C.A. Gortemaker, E.A. de Knecht, H.C. Kocks en
Chr. de Kruis (redactie), Maatschappelijk Aanvaardbaar, opstellenbundel
aangeboden aan Prof. Dr. A.J. Bindenga RA, Deventer, 2003, pp. 109-120.
Krens, F., (2000), Goodwill, in: Handboek Accountancy, Deventer.
Vergoossen, R.G.A., (2004), Bijzondere waardevermindering van vaste
activa in de regelgeving, in: Maandblad voor Accountancy en
Bedrijfseconomie, jg. 78, nr. 6, pp. 261-268.
j u n i

2 0 0 4

MAB

281.
