« Institutions pour Bruxelles et valeurs chères à la communauté belge » par Henry Tulkens et réponse de Victor Ginsburgh
Brussels Studies

La revue scientifique électronique pour les recherches
sur Bruxelles / Het elektronisch wetenschappelijk
tijdschrift voor onderzoek over Brussel / The e-journal
for academic research on Brussels
Collection générale | 2009

“Instellingen voor Brussel en waarden van de
Belgische samenleving” van Henry Tulkens,
opmerkingen van Victor Ginsburgh

“Institutional design for the Brussels area and values for the Belgian
community” by Henry Tulkens, comments of Victor Ginsburgh
« Institutions pour Bruxelles et valeurs chères à la communauté belge »
par Henry Tulkens et réponse de Victor Ginsburgh
Henry Tulkens et Victor Ginsburgh
Traducteur : Els van de Perre et Ben Winant

Édition électronique
URL : http://journals.openedition.org/brussels/666
DOI : 10.4000/brussels.666
ISSN : 2031-0293
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Henry Tulkens en Victor Ginsburgh, « “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische
samenleving” van Henry Tulkens, opmerkingen van Victor Ginsburgh », Brussels Studies [Online],
Algemene collectie, nr 26, Online op 25 mai 2009, geraadpleegd op 19 mars 2020. URL : http://
journals.openedition.org/brussels/666 ; DOI : https://doi.org/10.4000/brussels.666

Licence CC BY

het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

nummer 26, 25 mei 2009. ISSN 2031-0293

I. Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving
Henry Tulkens

p. 1

II. Enkele opmerkingen over de tekst
« Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving »
Victor Ginsburgh

p. 8

III. Antwoord
op het commentaar van Victor Ginsburgh
Henry Tulkens

p. 11

strabismen
de debatten van Brussels Studies

De reeks Strabismen publiceert artikels over debatten
tussen wetenschappers uit
verschillende disciplines die
een vraagstuk vanuit hun
standpunt belichten en daarover gelijklopende of tegengestelde meningen hebben.
 Brussels Studies is gepubliceerd met steun van het IWOIB (Instituut ter bevordering van het
Wetenschappelijk Onderzoek en de Innovatie van Brussel - Brussels Hoofdstedelijk Gewest)

Brussels Studies
la revue scientifique électronique pour les recherches sur Bruxelles

Hoe kan België uit de impasse van de communautaire spanningen geraken?
Hoe kan men garanderen dat de democratische principes inzake het gebruik
van de talen geëerbiedigd worden?
Deze twee kwesties, die in de eerste plaats betrekking hebben op Brussel en
zijn rand, worden behandeld door Henry Tulkens, emeritus hoogleraar politieke
economie en openbare financiën aan de Université catholique de Louvain, in de
laatste aflevering van Brussels Studies (reeks Strabismen).
Volgens de auteur kunnen de communautaire gemoederen in België worden
bedaard, als het gebruik van de talen wordt vastgelegd op lokaal niveau, als
men afstand doet van het jus soli en als tweetaligheid – en niet eentaligheid –
op grond van een democratisch genomen pragmatische beslissing de regel
wordt in de gemeenten waar een voldoende aantal inwoners zulks wenst. De
gemeenschappen moeten immers in hun wederzijdse betrekkingen een nietnulsomspel spelen waarbij ze niet elkaars concurrenten zijn, maar partners die
zelf gebaat zijn bij de ontplooiing van de andere partner. Brussel wordt als
voorbeeld aangehaald, aangezien het Nederlands er zijn positie heeft kunnen
behouden dankzij de tweetaligheid en de solide garanties voor de Nederlandstalige minderheid, de communautaire tegenstellingen er veel minder uitgesproken zijn dan in de rand, en dialoog en samenwerking tussen de taalgemeenschappen er in eenieders voordeel zijn, zoals bleek tijdens de Staten-Generaal
van Brussel.
Zoals altijd in de reeks Strabismen wil de gepubliceerde bijdrage een reflectie
en een debat op gang brengen. In dat kader dient Victor Ginsburgh, emeritus
hoogleraar politieke economie aan de Université libre de Bruxelles, Henry Tulkens van repliek.
 Victor Ginsburgh roept de Franstaligen op tot realisme, want ze zouden zich
bewust moeten worden van het Vlaamse natiegevoel. Voorts verwerpt hij het
idee dat een deel van de bevolking, op lokaal vlak, de taalregeling die op haar
van toepassing is, kan wijzigen. Hij stelt gewoon voor dat de minderheid de
taal van de meerderheid leert, niet om in die meerderheid op te gaan, maar om
naar tweetaligheid te streven. Ten slotte is hij het eens met het voorstel om een
niet-nulsomspel te spelen: beide gemeenschappen zijn erbij gebaat als de andere gemeenschap zich cultureel kan ontplooien, zelfs op « haar eigen grondgebied ». Maar eerst moet men meer werk maken van tweetaligheid voordat de
gemeenschappen in de praktijk zo'n niet-nulsomspel kunnen spelen.
Contact Brussels Studies : M. Hubert (dir.) – hubert@fusl.ac.be – ++ 32 (0)485/41.67.64 – ++ 32 (0)2/211.78.53

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

I.
1

Henry Tulkens

Instellingen voor Brussel en waarden van de
Belgische samenleving
Vertaling: Els Van De Perre

Dit artikel is een antwoord op een uitdagende uitnodiging1 tot ‘radicale herziening
(…) – die er niet voor terugschrikt de waarden en de doelstellingen die toekomstige
hervormingen moeten dienen nauwkeurig te omschrijven’. Ik zal hier drie kwesties
bespreken die voor België problematisch zijn en, zoals gevraagd, een radicale herziening voorstellen door op waarden te focussen die we hopelijk allen delen binnen
de Belgische samenleving. Op basis van die drie kwesties wil ik komen tot een
nauwkeurig en welomschreven voorstel voor institutionele hervorming in het Brusselse gebied. De ‘radicaliteit’ van dit voorstel komt naar mijn mening voort uit de
waarden die ik zal inroepen.
 Subsidiariteit: een uitweg uit het dilemma meerderheidsregel versus democratie in de Belgische overlappende kieskringen

Auteur
Hoogleraar Politieke Economie en Openbare
Financiën aan de UCL en de FUSL van 1965 tot
2003. Lid van het Center for Operations, Research and Econometrics (CORE) van de UCL,
van 1966 tot op heden. Dr. in de Rechten aan de
KULeuven en Dr. In de Economische Wetenschappen aan de UCL. Hoogleraar aan Princeton
(1973, 1983), Stanford (1979) en Paris 1 (2003).
Recente publicatie: Public goods, environmental
externalities and fiscal competition: 22 selected
papers in public economics by Henry Tulkens,
edited and introduced by Parkash Chander,
Jacques Drèze, C.Knox Lovell and Jack Mintz,
Springer, Boston 2006 (588 pp.).
Contact :
Henry Tulkens,026601138 - 0478455956 Henry.Tulkens@uclouvain.be

Democratie is een van die waarden. ‘Een stem per persoon’ is een summatieve
beschrijving. Een meer volledige beschrijving wordt echter verkregen door democratie te zien als een collectief verkozen instelling die erop gericht is de meest adequate
sociale uitkomst te verkrijgen ten opzichte van de voorkeuren van het volk. De paradox van Condorcet en het theorema van Arrow buiten beschouwing gelaten, blijft de
meerderheidsregel de meest gebruikelijke manier om democratische waarden te
verwezenlijken, en het is niet mijn bedoeling om dit in vraag te stellen. Echter, de
meerderheidsregel heeft zo zijn gebreken: als er een meerderheid is, dan is er ook
een minderheid wiens voorkeuren niet worden behouden in de collectieve beslissing
waartoe de meerderheidsstem leidt. De meerderheidsregel is dus een vrij imperfecte
manier om de democratie te verwezenlijken.
 1

Deze tekst werd voorbereid voor de verkennende workshop ‘Rethinking radically Belgium’s
socio-economic institutions’ (‘Een radicale herziening van de Belgische socio-economische
instellingen’), georganiseerd op initiatief van de professoren Paul De Grauwe en Philippe Van
Parijs. De workshop vond plaats in de Universitaire Stichting in Brussel op 11 december 2008,
en gaf nadien aanleiding tot de creatie van de Re-Bel Initiative; zie
contact@rethinkingbelgium.eu

Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

2

Mijn punt nu is dat dit gebrek erger wordt binnen een overheidsstructuur die uit
meerdere lagen bestaat, zoals binnen een federatie, waar kieskringen elkaar overlappen, of, juister nog, waar grotere kieskringen kleinere kieskringen omringen. Dit
gebrek wordt erger op de volgende manier: wanneer in een grotere kieskring een
minderheid tegelijk een meerderheid is in een kleinere deelkieskring, dan lijkt een
kortzichtig gebruik van de meerderheidsregel binnen de omringende kieskring, aangaande kwesties die de meerderheid van de kleinere omringde kieskring aanbelangen, een serieuze aanfluiting te zijn van het democratische principe van adequaat
beleid ten opzichte van de voorkeuren van het volk. Als een meerderheid op een
kleiner niveau alleen een minderheid op een ander hoger niveau kan zijn, dan zullen
instellingen die de wil van de meerderheid van de grotere kieskring opleggen aan de
meerderheid van de kleinere kieskring een onontkoombaar gevoel van dictatuur
oproepen.
 In feite zijn hier twee tegenstrijdige meerderheden in het spel, die elk een aantal
voorkeuren uitspreken, maar allebei worden gebruuskeerd. Een verwijzing naar de
BHV-chaos is hier op zijn plaats. Een manier om uit dit dilemma te geraken is, geloof
ik, het inroepen van het subsidiariteitsbeginsel, dat in wezen betekent dat de lokale
voorkeuren worden erkend als primaire voorkeuren, en dat kieskringen zo worden
georganiseerd dat ze het mogelijk maken dat die voorkeuren worden uitgesproken
en dat beslissingen naargelang worden genomen.
Laat ons nu deze bedenkingen toepassen op het gebruik van talen in lokale (i.e.
gemeentelijke) aangelegenheden in ons land, vooral rond Brussel. Als we terugkeren
naar de fundamentele betekenis van democratie, zoals ik heb gedaan, die begrepen
wordt als adequaat beleid ten opzichte van de voorkeuren van het volk, dan kan ik
op dit punt alleen besluiten met het radicale institutionele voorstel dat het gebruik
van talen 2 op het lokale niveau moet worden beslist door de stem van de meerderheid3 binnen elke gemeente, en niet langer door het federale of regionale parlement.
 Een versoepeling van het starre, ‘eentalige’ territorialiteitsprincipe
Naast subsidiariteit is er nog een ander principe in omloop bij sommige Belgische
intelligentsia, namelijk het zogenaamde territorialiteitsprincipe. In 2004 heeft Philippe
Van Parijs een onderzoeksartikel 4 gepubliceerd – het beste dat ik ken – over de institutionele aspecten betreffende het gebruik van talen binnen de Europese samenlevingen. Een opmerkelijk vervolg op dit artikel verscheen in 2008 5. Dit richtte zich
direct tot de Vlaamse gemeenschap en betrof de Brusselse kwesties. Ik beveel u
aan die twee artikels te lezen, ten eerste omdat ze een aantal constructieve en substantiële ideeën bevatten (beter dan iemand ooit tevoren heeft verwoord) waar ik het
nadrukkelijk mee eens ben, maar ook omdat ze één stelling bevatten waar ik het

2

In de terminologie van het grondwettelijke recht betekent dit dat elke gemeente behoort tot
een van de vier taalgebieden die worden vermeld in artikel 4 van de Belgische grondwet.
3

Waar de voorgestelde alternatieven zijn: één taal versus twee talen, en niet één taal versus
een andere taal.
4

Van Parijs 2004.
5

Van Parijs 2008.
Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

3

grondig oneens mee ben, en wel om die fundamentele reden die aan de basis ligt
van dit artikel.
 De zaak is als volgt. Van Parijs is terecht bezorgd om de bescherming van die talen
die dreigen te verdwijnen omdat ze gedomineerd worden door andere talen. Hij
zoekt naar manieren om ze te beschermen. Ik ben het eens met de meeste van zijn
voorstellen, maar er is één manier die ik niet kan accepteren: hij vat ze samen in een
zinsnede die hij ook gebruikt als subtitel in zijn artikel uit 2004, ‘Grab a territory (Baken een territorium af)’ 6. Dit betekent dan dat je een gebied eentalig maakt en de
omringende meerderheid gebruikt om instellingen te vestigen die ervoor zorgen dat
die toestand voor altijd zo blijft, onafgezien van hoe lokale meerderheden evolueren.
Maar wanneer instellingen op een bepaald ogenblik worden opgericht (toegegeven
door een democratisch gebruik van de meerderheidsregel) met als doel het territorialiteitsprincipe op een eentalige manier af te dwingen, zonder rekening te houden
met de linguïstische heterogeniteit van de lokale bevolking, is het dan niet logisch
dat het land op een bepaald moment regelrecht afstevent op het democratische
dilemma dat ik zonet heb besproken? Vele landgenoten hebben oprecht gedacht
dat het vaststellen van een taalgrens voor eens en voor altijd een redelijke oplossing
zou zijn voor onze institutionele problemen. Vandaag leren we echter dat het probleem ligt in de aanname ‘voor eens en voor altijd’. Mensen en samenlevingen veranderen na verloop van tijd – dat is het leven – en instellingen zouden het leven
moeten volgen. Ik beweer dat de aan tijd gebonden starheid van het eentalige territorialiteitsprincipe ingaat tegen de democratische waarden.
 Om dit punt te illustreren wil ik graag verwijzen naar een interessante presentatie7 –
die ik recent in Louvain-la-Neuve mocht horen – over het territorialiteitsprincipe en
hoe het in de taalafspraken van het Graubünden kanton in Zwitserland is geïnstitutionaliseerd. Het besluit dat hier duidelijk uit naar voren kwam, is het volgende: als
het ‘principe’ in de toekomst zijn doelstelling – i.e. ervoor zorgen dat het Romansh
als taal overleeft – wil waarmaken en dit op een democratische manier wil doen, dan
doet het kanton afstand van de eentaligheid en evolueert het, door aangepaste
stemprocedures en tot op redelijke hoogte, naar meertaligheid. In andere woorden,
starre eentalige territorialiteit en democratie bleken in het geval van de Graubünden
onverenigbaar te zijn en de democratische waarden hebben voorrang gekregen op
de lexicografische eentalige voorkeuren. En net in die context overleeft het Romansh
goed.
Er zijn nog talrijke andere voorbeelden: Singapore, met zijn vier officiële talen – Chinees, Maleis, Tamil en Engels, en – tot onze verrassing – het Brusselse Gewest zelf,
dat officieel tweetalig is. Kijk ook naar Luxemburg, waar drie talen worden gesproken, die het alle drie overleven. Al die voorbeelden en nog vele andere illustreren het
meertalige territorialiteitsprincipe in actie. In tegendeel, waar het ‘droit du sol’/grondrecht’ wordt ingeroepen – zij het omwille van taalkundige of andere redenen – krijgen eindeloze conflicten de overhand.
6

Om zeker te zijn dat alles juist wordt begrepen, laat me duidelijk stellen dat de auteur wil
zeggen: neem een kieskring waar het jus soli, grondrecht of droit du sol daadwerkelijk wordt
nageleefd.
7

Door Stojanovic 2008.
 Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

4

Een uitweg uit het nulsomspel-dilemma, dat voortkomt uit onze achterhaalde taalwetten uit 1962
Nu wil ik me even beroepen op een andere gerenommeerde collega, Mark Eyskens,
die ook Minister van Staat is en die enkele weken geleden een column heeft gepubliceerd in het Trends-Tendances 8 businessmagazine. Hierin bepleit hij om instellingen te ontwerpen met de kenmerken van ‘niet-nulsomspelen’, en daardoor een
basis bieden voor “win-win” coöperatie, m.a.w. die wellicht voor iedereen voordelig
is.
Ik was erg verheugd dit te lezen, omdat hij door dit te zeggen impliciet de stelling
onderschreef die ik enkele maanden eerder in Leuven had verdedigd9 , namelijk dat
onze huidige instellingen dezelfde logische natuur hebben als het nulsomspel precies omdat het territorialiteitsprincipe 10 op een restrictieve manier wordt toegepast
door eentaligheid.
De nulsomspelcomponent komt voort uit de nauwe connectie tussen het territorium
van een kieskring en de bevolking van slechts een van de taalgemeenschappen die
er leven. Bijgevolg, als een minderheid opduikt (om het nog niet te hebben over een
meerderheid!) die om publieke steun vraagt voor sommige rechtmatige aspecten
van zijn sociale leven, dan wordt de toekenning van steun of erkenning beschouwd
als een verlies door diegenen die zichzelf de eigenaars voelen van de grond en die
een (democratisch gebrekkige) instelling ter beschikking hebben die hen het recht
geeft om het sociale leven volledig volgens hun wil te regelen.
 Ik denk nu dat die situatie een resultaat is van een betwistbare interpretatie van de
taalwetten uit 1962, die vaak de (Gaston) Eyskens en Gilson-wetten worden genoemd. Naast de formele definitie van de vier taalgewesten (in artikel 4 van de huidige versie van onze Grondwet) – die zeker noodzakelijk was 11 – hebben de voornamelijk Vlaamse politici en commentatoren later geleidelijk een notie toegevoegd
aan deze structuur waarbij het geografische gebied collectief toebehoort aan de
taalkundige deelgroep van mensen die er leven, zonder rekening te houden met hoe
die bevolking evolueert. Het is die eenzijdige interpretatie van onze wetten, niet de

8

Zie Eyskens 2008.
9

Pp. 7-12 van de gastlezing op het colloquium ‘35 jaar Openbare Financiën in België’ georganiseerd ter ere van de professoren Wim Moesen en Paul Van Rompuy, 24 oktober 2006, zie
Tulkens 2006.
10

Eyskens 2008 heeft het alleen over ‘nationalisme’ dat aanleiding geeft tot instellingen van
het nulsomspeltype. Dit verzwakt het argument echter door het heel algemeen en niet precies
genoeg te maken. Mijn punt is dat de specifieke strategie waarbij men een territorium associeert met eentaligheid – de grab a territory (afbakening) strategie – de bron is van ons institutioneel dilemma. Ik stel hieronder een specifieke strategie voor die die andere strategie bevecht,
met een precieze institutionele inhoud. Ik weet niet welke instellingen ik kan inbrengen tegen
nationalisme.
11

Met inbegrip van welomschreven procedures om de grenzen van het Gewest aan te passen,
en belangrijker, het behoren van gemeenten bij een of andere taalgewest.
 Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

5

wetten zelf, die een nulsomspelcomponent hebben geïntroduceerd in de manier
waarop onze instellingen nu functioneren, die een inherente bron van conflicten is. 12
Om die situatie te deblokkeren en te evolueren (zoals aanbevolen door onze collega,
Mark Eyskens, en volgend op mijn oproep aan collega’s in Leuven) in de richting van
instellingen met de kenmerken van positieve-somspelen, durf ik hier duidelijk stellen
dat de geschikte manier hiervoor zou zijn dat we de oorzaak van de blokkering,
namelijk de eentaligheid en ‘gebiedsafbakening’ opgeven en vervangen door een
officiële tweetalige status in die gemeenten waar een redelijke lokale13 meerderheid
om die wijziging verzoekt.
 Het zou niet echt eerlijk zijn om te beweren dat de aanvaarding van een tweetalige
status als alternatief voor een eentalige status (die typisch Vlaams is rond Brussel)
een ‘verfransing’ zou betekenen van de betrokken gemeenten. Het Vlaams is meer
verspreid binnen de bestaande negentien gemeenten dan de voorbije decennia het
geval was. Inspanningen om het Vlaams te promoten worden meestal goed ontvangen. De bevolking verzet er zich niet tegen en de tweetaligheid werkt erg goed. Het
culturele leven zowel in het Vlaams als in de twee talen bloeit er. Daarom kunnen we
nauwelijks sympathie voelen voor hen die het telkens als een verlies beschouwen
als een eentalige gemeente tweetalig wordt omdat de bewoners hiervoor hebben
gestemd. 14
Ten slotte is het hier zeker op zijn plaats om erop te wijzen dat de belangrijkste taalproblemen die het politieke leven van ons land teisteren zich niet voordoen binnen
de officiële tweetalige negentien gemeenten van het Brusselse Gewest. Ze zijn geconcentreerd in de omgeving van Brussel waar een lokaal opgelegde eentaligheid
alleen voortkomt uit een meerderheid van buitenaf die zijn wil oplegt aan de lokale
meerderheid en zo het conflict uitlokt. In plaats daarvan resulteert, zoals we leren uit
de ervaring van de negentien gemeenten, een tweetalige status in een vredevol samenleven, wat de deur opent voor vrijwillige samenwerking die gebaseerd is op
verdraagzaamheid en wederzijds respect eerder dan op discriminatie en uitsluiting.
En vele volgende unilaterale beslissingen genomen door de Vlaamse sectie van de Raad van
State hebben die evolutie bekrachtigd, en het een begrijpelijk betwistbare ‘wettelijke’ status
bezorgd (zoals bijvoorbeeld de zogenaamde ‘circulaire’ Peeters van 1997).
 12

13

Opmerking: het verzoek en de keuze dienen te gebeuren door een stemming binnen de
gemeenten, niet door een globale stemming binnen het hele gewest (bv. het Vlaamse Gewest, …) omwille van die redenen die duidelijk zijn ontwikkeld in de argumentatie in deel 1. Dit
is om de gebruikelijke tegenwerpingen op te vangen tegen ‘referenda’ in België. In dezelfde zin
is er geen sprake van om heel België tweetalig te maken, een idee die ook ingaat tegen de
argumenten uit deel 1. Historisch gezien, zoals mijn collega Jacques Thisse me ooit duidelijk
maakte, was de eentalige keuze voor het Frans door de Walen in de jaren dertig van de vorige
eeuw helemaal niet gericht tegen de Vlamingen, maar wordt die rechtstreeks verklaard door
het feit dat de plaatselijke talen toen Waals waren en niet Frans, zodat Frans reeds een tweede
taal was die moest worden aangeleerd, het Vlaams zou dan een derde taal geweest zijn die
het volk had moeten leren.
14

Om te weten hoe groot de meerderheid moet zijn die terecht zo’n verandering mag bewerkstelligen, kan men een blik werpen op de opvallend tactvolle, intelligente en bescheiden provisies die in het Graubünden kanton, zoals eerder vermeld, worden gehanteerd. Men kan de
volgende website raadplegen:
http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/etatsnsouverains/grisons-loi-langues2006-fr.htm.
 Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

6

Samenvatting en besluit: schaf het grondrecht af
Als antwoord op Paul De Grauwe en Philippe Van Parijs die hebben gevraagd ‘om
de waarden en doelstellingen die de toekomstige hervormingen moeten dienen
nauwkeurig te omschrijven’ stel ik voor dat men met de volgende hiërarchie van
waarden rekening houdt: 1. subsidiariteit als oplossing voor die situaties waar een
veelgelaagde meerderheidsregel leidt tot een impasse; 2. democratische meertaligheid in plaats van defensieve eentalige bescherming; 3. coöperatieve niet-gebiedsafbakenende instellingen in plaats van een conflictueuze nulsomspel-achtige territoriale organisatie.
De hierin geïmpliceerde institutionele boodschap is daarom als volgt: een fundamentele hervorming die de Belgische samenleving dringend nodig heeft is de afschaffing van het grondrecht – dit wil zeggen de afschaffing van de notie15 dat in
ons multiculturele land een gebied behoort tot een enkele gemeenschap (in dit geval
een taalgemeenschap) met de implicatie van eentaligheid. Dit moet worden vervangen door de idee16 dat voor elke plaatselijke kieskring (elke gemeente) de taal of
talen die een officiële status hebben, gekozen worden door een redelijk deel van de
bewoners. Op institutioneel vlak zou dit het nulsomspel van uitsluiting dat aanwezig
is in onze huidige instellingen veranderen in een positieve-somspel van samenwerking onder individuen die elkaar effectief respecteren, ongeacht het feit of ze een of
twee of meerdere talen spreken, gebruiken of ermee wensen te leven17.
 15

Of het geloof? (Ik durf het nauwelijks een idee te noemen.)

16

Dit woord gebruik ik absoluut zonder enige aarzeling!

17

Voor mijn kruistocht tegen geïnstitutionaliseerde eentaligheid vermeld ik graag dat ik inspiratie vond in de ideeën verwoord in Maskens 2000, en ook in de acties van deze auteur bij de
Manifesto-groep. Ook aangename conversaties met Léon Verbruggen hebben mijn motivatie
aangewakkerd.
Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

7

Bibliografie
EYSKENS, M. 2008, « Démocratie chrétienne et nationalisme », Trends-tendances
(4 septembre), p.18.
MASKENS, A. 2000, Monoflamands et monowallons: Errances et dangers des
idéologies mono-identitaires, Bruxelles, Éditions de la Longue Vue.
STOJANOVIC, N. 2008, « A Dynamic Linguistic Territorial Principle », discours de
présentation à la Chaire Hoover, Université Catholique de Louvain, Louvain-laNeuve, 30 septembre.
TULKENS, H. 2006, « Het federalisme, democratie en België », CORE Reprint
n°2038, CORE, Université catholique de Louvain, Louvain-la-Neuve. Publié ensuite en français, in Reflets et Perspectives de la Vie Économique, 2007 – 1, p.
65-73.
VAN PARIJS, Ph. 2004, « Europe’s linguistic challenge », Archives of European Sociolgy LXV, 1, p. 113-154.
VAN PARIJS, Ph. 2008, « Scenario’s voor Brussel: over de politieke toekomst van
een meertalige stad », Ons Erfdeel, 51ème année, n°4 (novembre), p. 26-39.
Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

II.
 8

Victor Ginsburgh

Enkele opmerkingen over de tekst « Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische
samenleving »
Vertaling: Benny Winant

Wat we moeten terugbetalen, dat is een moeilijke berekening:
« We gaan toch niet de tolkkosten terugbetalen, niet overdrijven… »
Jean-Claude Van Cauwenberghe, terug van zijn reis als
Waals parlementslid naar het westen van de Verenigde Staten
RTBF, 16 april 2009

Toen ik de bijdrage van Henry Tulkens ontving, was ik het laatste boek van Shlomo
Sand, Comment le peuple juif fut inventé (Fayard, 2008), aan het lezen. Ik zou de
woorden van Etienne Balibar aan het begin van het hoofdstuk « Fabriquer des nations. Souveraineté et égalité » willen aanhalen: « Aucune nation ne possède naturellement une base ethnique, mais à mesure que les formations sociales se nationalisent, les populations qu’elles incluent, qu’elles se répartissent ou qu’elles dominent
sont ‘ethnicisées’, c’est-à-dire représentées dans le passé ou dans l’avenir comme
si elles formaient une communauté naturelle. » 1 Als Balibar gelijk heeft, dan bestaat
het begrip 'etniciteit' niet, moeten zowel het ‘jus soli’ als het ‘jus sanguinis’ worden
verworpen en zijn alle naties een uitvinding.
Auteur
Emeritus hoogleraar Economie aan de ULB.
Auteur en uitgever van een twaalftal werken en
ongeveer 165 artikelen over toegepaste en theoretische economie. Recente onderzoeksgebieden:
de economie van kunst, wijn en talen, waarover hij
meer dan 50 artikelen heeft gepubliceerd, die
onder meer verschenen zijn in American Economic Review, Journal of Political Economy, Games
and Economic Behavior, Journal of Economic
Perspectives, Journal of the European Economic
Association, European Economic Review, Economic Journal. Mede-uitgever van het Handbook
of the Economics of Art and Culture (Elsevier,
2006).
 Contact :
Victor Ginsburgh, 02 650 3846 - vginsbur@ulb.ac.be

Er bestaat geen beter voorbeeld van een « niet-natuurlijke gemeenschap » dan de
Verenigde Staten. Nochtans... Ik heb er het hele jaar 1975 gewoond. Mijn zoon, die
toen zes jaar was, sprak geen Engels. Na twee of drie dagen in zijn Amerikaanse
school kwam hij thuis en legde me uit dat hij bij het begin van elke schooldag de
volgende eed moest opzeggen: « I pledge allegiance to the flag of the United States
of America, and to the Republic for which it stands: one nation under God, indivisible, with liberty and justice for all ». Ik heb het niet zo op het te pas en te onpas aanroepen van God, ik ben helemaal geen nationalist en ik heb een grondige hekel aan
vlaggen en volksliederen, maar ik had er geen probleem mee dat mijn zoon de

1

Vertaling: “Geen enkele natie heeft een natuurlijke etnische basis, maar naarmate het nationaal gevoel in een samenleving toeneemt, worden de bevolkingsgroepen waaruit ze bestaat of
die ze domineert, 'geëtniseerd' : ze worden in het verleden of in de toekomst voorgesteld alsof
ze een natuurlijke gemeenschap vormen. »

Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

9

« Pledge » opzegde en was blij dat hij na drie maanden school enkel nog Engels
wilde spreken. De Amerikanen vormen (ondanks de passage van G.W.) een natuurlijke gemeenschap – die wellicht laat tot stand is gekomen, aangezien de Afrikaanse
zwarten en de indianen er lange tijd van uitgesloten bleven – en mijn zoon kreeg op
een bepaalde wijze, zoals ikzelf, zin om zich in die gemeenschap te integreren en
haar taal te spreken.
 De echte kwestie is waarom Vlaanderen de eigenschap (ik gebruik met opzet het
woord ‘eigenschap’ en niet ‘wil’, omdat het om een eigenschap en niet om een wil
moet gaan) om andere sociale groepen te integreren niet heeft en/of waarom de
Franstaligen, wellicht degenen die er (vaak uit opportunisme) wonen in grotere mate
dan de andere, geen zin hebben om er zich te integreren noch om de taal te spreken. Ik ben het niet eens met degenen die vinden dat integratie kan worden gestimuleerd door wetten, decreten, verordeningen en wandelingen langs de IJzer of, a
fortiori, door het verdrijven van degenen die zich niet integreren of door het weigeren
van degenen van wie men vermoedt dat ze zich niet zullen integreren. Degenen die
in Vlaanderen komen wonen, moeten evenwel de inspanning leveren om zich te
integreren en de taal van hun omgeving te spreken.
Dat het nationalisme in het leven is geroepen door de politieke elite (zoals mijn
Franstalige vrienden vaak beweren) wordt in twijfel getrokken door een groot aantal
historici. Hobsbawm zegt daarover bijvoorbeeld het volgende: “ [La nation] est un
phénomène double, essentiellement construit d’en haut, mais qui ne peut être
compris si on ne l’analyse pas aussi par le bas, c’est-à-dire à partir des hypothèses,
des espoirs, des besoins, des nostalgies et des intérêts des gens ordinaires.”2 Het
is dus verkeerd te denken dat enkele politici de hele bevolking in beweging brengen.
 De bevolking volgt hen enkel als ze zich kan vinden in wat haar leiders verkondigen,
maar ze kan ook het voortouw nemen. De Gulden Sporenslag – en wat er achteraf
van gemaakt werd – is populair geworden dankzij Hendrik Conscience, die zijn eerste gedichten echter in het Frans had geschreven. Hij publiceerde De Leeuw van
Vlaanderen of de Slag der Gulden Sporen in het Vlaams, omdat hij besefte dat men
een groot misprijzen had voor de Vlaamse taal.
Ik denk niet dat er veel veranderd is. Hoewel 59% van de Vlamingen Frans spreekt,
kent slechts 19% van de Walen Nederlands. De situatie in Brussel is gezonder: 96%
van de Brusselaars spreekt Frans en 59% spreekt Vlaams 3. Op basis van de beschikbare statistieken kan men jammer genoeg niet bepalen hoeveel van die laatsten van Franstalige origine zijn (het zou toch nuttig zijn om te beschikken over het
2

Vertaling: “[De natie] is een tweevoudig fenomeen, dat hoofdzakelijk door de bovenlaag van
de samenleving is geconstrueerd, maar niet kan worden begrepen als het niet eveneens vanuit
de onderbouw wordt geanalyseerd op basis van de hypotheses, verzuchtingen, behoeften,
nostalgie en belangen van de gewone mensen. » uit Eric Hobsbawm, Nations et nationalismes
depuis 1780, Paris: Gallimard, 2001, p. 29, geciteerd door Shlomo Sand, Comment le peuple
juif fut inventé, Paris: Fayard, 2008, p. 62.
 3

Deze gegevens zijn afkomstig van een enquête in de EU15 die de Europese Commissie in
2000 heeft gehouden. Zie ook tabel 4 van het artikel van Victor Ginsburgh en Shlomo Weber,
La connaissance des langues en Belgique, in Micael Castanheira en Jean Hindriks, Réformer
sans tabous, Brussel: De Boeck, 2007, pp. 33-43. Er zij op gewezen dat deze cijfers verschillen van die van Rudi Janssens, Taalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele
recente bevindingen, Brussels Studies 13, januari 2008.
Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

10

deel van de enquête over het gebruik van de talen). De kennis van het Vlaams bij
jonge Franstaligen doet geen grote veranderingen in de komende jaren vermoeden.
Deze beschouwingen doen me geloven dat de voorstellen van mijn collega Tulkens,
hoe edelmoedig ook, niet erg realistisch zijn4. Ze komen waarschijnlijk te laat, omdat
de Franstaligen te lang gewacht hebben (De Leeuw van Vlaanderen van Conscience
is 171 jaar oud) en blijkbaar nog steeds niet begrepen hebben en nog minder aanvaard hebben dat Vlaanderen een natie geworden is. Ik overloop één voor één de
voorstellen van mijn collega.
 In de Vlaamse gemeenten rond Brussel moet de bevolking van elke gemeente met
meerderheid van stemmen beslissen over het gebruik van de talen. In de Verenigde
Staten wonen tien miljoen Polen (immigranten of inwoners van Poolse origine), van
wie er nog maar 660.000 thuis Pools spreken. Waarom heeft 94% van die Polen
Engels kunnen leren? Meer dan 1 miljoen van de tien miljoen Polen in de VS wonen
in Chicago en zijn goed voor ongeveer 12% van de bevolking van Grand Chicago. 5
Ze zijn natuurlijk niet eenvormig verspreid over het grondgebied, maar wonen in wat
men de “Polish patches” noemt, waarvan sommige wellicht een bevolking hebben
die vergelijkbaar is met die van de gemeenten rond Brussel. Kan men zich inbeelden
dat de Polen in elk van die “patches” zouden stemmen of ze hun belastingaangifte
in het Pools zouden doen, voor zover ze die taal nog kennen?
Philippe Van Parijs stelt voor dat een gemeenschap “zich een grondgebied toe-eigent”, er een eentalig gebied van maakt als ze in de meerderheid is en er zich “voor
altijd” vestigt. Henry Tulkens stelt voor om afstand te doen van het principe van eentalige grondgebieden wanneer de taalmeerderheid verandert. Ik stel voor dat degenen die tot de taalminderheid behoren de taal van de meerderheid leren, zelfs als ze
die niet binnen in gezinsverband spreken (omdat ze, zeker terecht, willen dat hun
kinderen tweetalig zijn). De zaken zullen dan bij consensus worden opgelost, zelfs al
vormen ze uiteindelijk de taalmeerderheid.
 Marc Eyskens en Henry Tulkens suggereren dat het « spel » dat de Vlamingen op
het vlak van het gebruik van de talen spelen in de gemeenten waar Franstaligen
wonen, bij gebrek aan samenwerking een 'nulsomspel' is. Volgens hen zou het voor
de twee gemeenschappen beter zijn dat de Franstalige cultuur zich kan ontwikkelen
in het Vlaams Gewest en zelfs gesubsidieerd wordt, zoals de Vlaamse cultuur. Ik
ben het daar volledig mee eens en stel voor om dat beginsel te aanvaarden, maar
om de definitieve goedkeuring ervan nog enkele (en een paar meer…) jaren uit te
stellen, de tijd om na te gaan of de Franstaligen niet alleen instemmen met (a) en (b),
maar er ook daadwerkelijk werk van maken.
4

Hij had die voorstellen moeten doen toen hij eind jaren 1950 student aan de Faculteit
Rechtsgeleerdheid van de Katholieke Universiteit Leuven was.
5

Zie http://en.wikipedia.org/wiki/Poles_in_Chicago.
Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

III.
11

Henry Tulkens

Antwoord
op het commentaar van Victor Ginsburgh
Vertaling: Benny Winant

Het commentaar van mijn collega Victor Ginsburgh is in vele opzichten interessant.
Hij voegt een historische en geografische dimensie toe aan mijn conceptueel denkwerk en verbreedt zodoende de perspectieven. Op basis van mijn persoonlijke ervaring aan de rechtsfaculteit van de KULeuven kan ik bevestigen dat zijn beschouwingen realistisch zijn.
 Ik deel evenwel niet het pessimisme waarvan hij in zijn vijfde alinea getuigt. Zou de
situatie niet veel veranderd zijn? De cijfers die hij aanhaalt, wijzen op een duidelijk
verschil tussen Wallonië en Brussel – slechts 19% van de Walen kent Nederlands,
maar “59% van de Brusselaars spreekt Vlaams” – maar dit laatste cijfer, dat de huidige situatie weergeeft, ligt zeker hoger dan in 1960, zoals ik in mijn tekst vermeld.
Een voorbeeld van deze evolutie, die ingaat tegen wat mijn collega in verband met
de jongeren suggereert, is het indrukwekkende aantal Franstalige leerlingen die door
hun ouders in de Vlaamse scholen van Brussel worden ingeschreven (en ze zelfs
overstelpen!). Tweetaligheid is in die gezinnen en volgens mij in de hele stad een
waarde waaraan steeds meer belang wordt gehecht.
Ik spreek natuurlijk van tweetaligheid in Brussel en niet in heel België. Maar is het
niet zo dat tweetaligheid het noodzakelijkst is in Brussel en er bijgevolg het meest
institutioneel moet worden ondersteund? Want het gaat hier over instellingen.
Niet realistisch? Door te zwijgen over het jus soli zoals de Vlamingen dat interpreteren, laten we hen geloven dat we hun interpretatie aanvaarden. Wegens die onrustwekkende evolutie, wil ik er in deze analyse in de eerste plaats op wijzen dat die
interpretatie beginselen zoals democratie, nondiscriminatie en rechtvaardigheid met
de voeten treedt. Verantwoordt de 'realiteitszin' dat die waarden terzijde worden
geschoven? In het denkwerk over nieuwe en duurzame instellingen zouden deze
laatste dan zeer broze grondslagen krijgen. In de loop der jaren zijn die waarden
afgestompt door de eenzijdige interpretatie in de zin van het jus soli en de wetten
van 1962. Daarom lijkt een terugkeer naar die waarden een realistische manier om
een verkeerd uitgangspunt, dat op te grote schaal wordt getolereerd, aan de kaak
te stellen.
 Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

12

Dan wil ik het nu hebben over het commentaar op mijn drie voorstellen:
(a) "In de Vlaamse gemeenten rond Brussel moet de bevolking van elke gemeente
met meerderheid van stemmen beslissen over het gebruik van de talen." Dat is niet
wat ik voorstel. Wat ik wel voorstel is dat men de bevolking van elke gemeente bij
eenvoudige meerderheid van stemmen laat beslissen of de gemeente tot een eentalig dan wel tot een tweetalig taalgebied behoort, zoals die taalgebieden worden opgesomd in artikel 4 van de Grondwet. De gevolgen voor het gebruik van de talen
zijn natuurlijk dezelfde, maar men stemt niet over hetzelfde, want er is een instelling
mee gemoeid, waardoor er natuurlijk over veel meer wordt gestemd. Aan de Polen
in Chicago wordt geen institutioneel alternatief voorgesteld. Ze hebben dat trouwens
niet nodig, omdat ze niet onderworpen zijn aan allerhande oekazes, verbodsbepalingen en discriminaties waarvan Franstaligen in de Brusselse rand het slachtoffer
zijn. De Polen in Chicago zijn een pittoresk voorbeeld, dat institutioneel gezien
evenwel irrelevant is. Wat het gebruik van de talen betreft, wordt daarentegen gestreefd naar tweetaligheid, waarmee we het natuurlijk volledig eens zijn.
 (b) Wat Victor Ginsburgh voorstelt in plaats van afstand te doen van het jus soli is in
feite ingegeven door hetzelfde idee als het mijne: streven naar tweetalige burgers,
ongeacht de taal die ze in gezinsverband spreken. Wil men die idee concreet gestalte geven in een gemeente van de Brusselse rand, is het dan niet beter dat ze behoort tot een tweetalig taalgebied dan tot een eentalig taalgebied? In dat verband
bezorgt mijn eerbare commentator me in zijn eigen beschouwingen het doorslaggevende argument: een officieel tweetalig taalgebied heeft, institutioneel gezien, geen
meerderheid of minderheid meer. In rechte bevinden de twee talen zich op voet van
gelijkheid (zoals in het Brussels Gewest). Is dat niet het ideale kader voor de consensuele regelingen die hij verkiest boven het huidige strikt eentalige kader?
Ik ben het ook eens met zijn laatste voorstel op voorwaarde dat de voorstellen (a) en
(b) worden herzien in de zin die ik in deze repliek voorstel.
Henry Tulkens, “Instellingen voor Brussel en waarden van de Belgische samenleving”,
opmerkingen van Victor Ginsburgh, Brussels Studies, Nummer 26, 25 mei 2009, www.brusselsstudies.be.
