Herman Langeveld en Bram Bouwens, Whisky, wapens en weelde. Daniël Wolf, ondernemer in crisis- en oorlogstijd
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 135 (2020) | review 69

Herman Langeveld en Bram Bouwens, Whisky, wapens en weelde. Daniël Wolf, ondernemer in crisisen oorlogstijd (Amsterdam: Boom, 2018, 308 pp., isbn 9789024424474).
Het verhaal van Daniël Wolf spreekt tot de verbeelding. Vanuit een
whiskyhandel met zijn schoonvader bouwde de Joodse ondernemer een
concern op dat hem in de jaren dertig tot een van de rijkste mensen in
Nederland maakte. Bovendien stelde Wolf vlak voor het uitbreken van de
Tweede Wereldoorlog een plan op om miljoenen Joden een veilig heenkomen
te bezorgen. Het moeten redenen zijn geweest voor Herman Langeveld en
Bram Bouwens om een biografie over deze figuur te schrijven, die de lezer
helaas met een kater achterlaat.
De jonge Wolf trof in 1916 op dansles zijn latere echtgenote René
Gokkes, die via haar moeder verwant was aan de vermogende Rotterdamse
familie Van den Bergh. Met kapitaal van Van den Bergh begonnen Wolf en
zijn schoonvader Salomon Gokkes in 1922 een handel in grondstoffen voor
alcoholische dranken en in die dranken zelf. Zij werden vertegenwoordigers
van de whiskystoker Calder, die houten vaten nodig had, waardoor het
vennootschap onder firma S. Gokkes jr. zich ook met houthandel ging
bezighouden.
 Aanvankelijk als vertegenwoordiger van Calder breidde Wolf vanaf
1924 de houthandel verder uit door houten dwarsliggers en ander spoorhout
aan de Nederlandse Spoorwegen (ns) te leveren. Vanwege een slimme
prijsstelling, handige foefjes, en het aanboren van een nieuwe markt in Polen,
boekte Wolf vanaf midden jaren twintig commercieel succes en wist hij in
Nederland nagenoeg een monopoliepositie bij de ns op te bouwen. Maar in
1933 brak de Spoorhoutaffaire uit, toen concurrenten uit de houthandel Wolf
beschuldigden van oneerlijke praktijken. Het Ministerie van Waterstaat en
een onderzoekscommissie van de Tweede Kamer onderzochten de zaak, maar
zij stelden beide geen corruptie vast. De auteurs menen dan ook dat Wolf
onterecht werd beschuldigd. Tegelijkertijd tonen zij aan dat Wolf zich in het
buitenland wel degelijk aan omkoping bezondigde, al dan niet via zijn broer
Mozes, die Langeveld en Bouwens de ene keer de stroman van Wolf noemen
en de andere keer juist niet.
 Begin jaren dertig zette Wolf S. Gokkes jr. om in een naamloze
vennootschap. Vervolgens leverde hij vanaf midden jaren dertig
levensmiddelen en wapens aan de Tweede Spaanse Republiek die in een
oorlog was gewikkeld met een groot deel van het leger onder aanvoering van
generaal Franco, terwijl Nederland en de westerse mogendheden tot een noninterventiebeleid hadden besloten. De auteurs spreken van wapenleveringen
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10860 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

aan de ‘wettige Spaanse regering’, een appreciatie die misschien niet eenvoudig
te rijmen is met de complexe politieke ontwikkelingen in Spanje in de jaren
1930. Wolf verbleef veel in Parijs en werkte bij het leveren van wapens aan de
Tweede Spaanse Republiek samen met de Comintern, het door de toenmalige
Sovjet-Unie gedomineerde internationale communistische netwerk. Zijn
contactpersoon, de Italiaanse communist Giulio Cerreti, herinnerde zich later
Wolfs passie voor goed eten en vrouwen. Wolfs vrouw René was er intussen van
op de hoogte geraakt dat hij in Parijs een maîtresse had.
Naast het spoorhout haalde Wolf ook wapens uit Polen. De auteurs
beschrijven deze wapentransporten uitvoerig. Zij laten zien hoe Wolf
diens betrokkenheid bij de wapenhandel zo veel mogelijk probeerde te
maskeren om zijn reputatie niet verder te beschadigen, want deze was
door de eerdergenoemde Spoorhoutaffaire bezoedeld. Wolf verdiende
met de wapenleveranties een fortuin waarmee hij in 1937 de buitenplaats
Groot Haesebroek in Wassenaar kocht. Ook investeerde Wolf in allerlei
ondernemingen, waaronder draadproducten en een olieraffinaderij. Deze
bleken weinig succesvol, want zijn vermogen slonk in drie jaar tijd van ruim
twintig naar minder dan vier miljoen gulden.
 In propagandabladen van de midden jaren dertig opkomende
nsb werd Wolf het mikpunt van antisemitisme. nsb’ers zagen hem als
een nietsontziende handelaar die zich had bezondigd aan omkoping in
de Spoorhoutaffaire en met wapenhandel in de Spaanse burgeroorlog
gewetenloos zijn geld verdiende. Wolf ging in de tegenaanval door
campagnes te financieren die de nsb bij de verkiezingen tegengas gaven. De
auteurs noemen hem in dit opzicht een weldoener. Zij gaan er echter nogal
gemakzuchtig aan voorbij dat Wolf er geen punt van maakte om in zijn
ondernemingen met pro-nazistische lieden samen te werken.
Ook beweren Langeveld en Bouwens dat Wolf Joodse doelen belangrijk
heeft gesteund, zoals met zijn emigratieplan eind 1938 om miljoenen Joden
uit Midden-Europa te redden. Dit stelde echter weinig voor, ondanks de
lovende woorden van de auteurs. Wolf stond niet achter het zionisme met de
kolonisatie van Palestina, maar zag meer in de emigratie van Europese Joden
naar andere gebieden. Hij richtte een eigen organisatie op, de International
Jewish Colonization Society, waarvoor hij naar eigen zeggen forse bedragen
wist op te halen. Wat er met dat geld is gebeurd, vermelden de auteurs niet.
Uiteindelijk koos Wolf Suriname als emigratiebestemming, waar zich als proef
eerst vijftig joodse gezinnen zouden vestigen. Dit ging echter niet door vanwege
het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, waarna Wolf zich met andere zaken
ging bezighouden. Het is geen wonder dat Loe de Jong in zijn Het Koninkrijk der
Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog geen aandacht schonk aan deze episode.
 In 1940 bevond Wolf zich in België en vluchtte hij met een
zakenpartner via Groot-Brittannië naar de Verenigde Staten. Volgens de
auteurs wist Wolf daar tijdens de Tweede Wereldoorlog veel geld te verdienen
in de wapenhandel voor Groot-Brittannië en andere partijen. Echter, in de

praktijk brachten deze zaken Wolf maar weinig op. Voordat hij naar Verenigde
Staten vluchtte, maakte hij 200.000 dollar over naar een Amerikaanse
rekening en het lijkt erop dat hij dat geld opmaakte. Wolfs echtgenote René
en dochters waren in Nederland achtergebleven, terwijl zijn maîtresse uit
Parijs wel de overtocht naar New York maakte. René verweet Wolf dat hij
zich onvoldoende inspande om hen over te laten komen. Zij werden door de
Duitsers via Westerbork gedeporteerd naar Bergen-Belsen en wisten dit kamp
te overleven.
Tijdens zijn verblijf in de Verenigde Staten liet Wolfs gezondheid hem
steeds meer in de steek: eind 1943 overleed hij op 46-jarige leeftijd in New
York. Langeveld en Bouwens stellen dat zijn arts hem vanuit Groot-Brittannië
volgde naar de Verenigde Staten, maar niet dat hij toen al leed aan hartfalen.
Wellicht zijn dergelijke medische gegevens niet te achterhalen, maar het feit
van zijn kwalen in de Verenigde Staten valt nogal uit de lucht. Na zijn dood
werd Wolfs boedel onderzocht en bleek in de wirwar van ondernemingen
weinig geld aanwezig te zijn. De auteurs trekken hier geen conclusie uit, maar
de lezer bekruipt het gevoel dat de rijkdom van Wolf altijd overdreven werd.
 Aan het begin van de biografie vermelden de auteurs dat Wolf als
een oplichter beschouwd wordt door de historici Guus Veenendaal en
Gerard Aalders. Langeveld en Bouwens stellen dat zij zullen onderzoeken
of die typering de toets der kritiek kan doorstaan en menen dat dit niet het
geval is. Zij slagen er echter niet in om die karakterisering te weerleggen.
Het boek staat vol aannames die niet met feiten onderbouwd worden en
onwaarschijnlijkheden die als geloofwaardig worden gepresenteerd. Zo
vormen verhalen van de dochters geen objectieve weergave van het leven van
hun hoofdpersoon. Anders dan het beeld van een Joodse mecenas krijgt de
lezer van Whisky, wapens en weelde vooral de indruk van een zwendelaar. Ook
daarover valt een intrigerend verhaal te vertellen, maar de auteurs hadden
dan meer naar de feiten, dan naar de eventuele wensen van de familie moeten
schrijven.
Tot slot is het een gemiste kans dat de auteurs weinig ‘dwarsliggers’
gebruiken. Waarom wordt geen relatie gelegd met bankier en
kunstverzamelaar Fritz Mannheimer? Hij werd net als Wolf midden jaren
dertig in de rechts-radicale pers afgeschilderd als ‘de geldjood’ die met zijn
speculaties en gedrag de samenleving bedreigde. Hij woonde ook in een
luxueuze villa met veel kunst, vertoefde evenals Wolf veel in Parijs, had
eveneens een passie voor vrouwen, en leed aan het einde van zijn leven aan
een hartkwaal. Beiden leidden een onconventionele levensstijl, hadden
een waas van controverse om zich heen, waren gewiekste zakenlieden en
gedroegen zich briljant in hun vak: in hoeverre kwamen zij in hun karakter en
achtergrond overeen en in hoeverre hadden zij te maken met dezelfde soort
maatschappelijke kansen en uitsluitingsmechanismen?
Diederick Slijkerman, Universiteit Leiden.
