E.J. Harenberg, Oorkondenboek van Gelre en Zutphen tot 1326. Tweede aflevering St. Maria-Magdalenaklooster te Nijmegen, Munsterabdij te Roermond (eerste gedeelte)
RECENSIES

vermelde kinderen en enkele bastaarden niet opgenomen (37, 46, 70, 102-103). Deze kleine
aanvullingen en verbeteringen op het genealogische materiaal zijn in wezen het belangrijkste
van het boek. Na het genealogische gedeelte volgen nog een aardig hoofdstuk over de ' grafelijke
bijzettingen' en de, niet erg sterke, 'samenvatting en conclusies'.
Gravinnen van Holland heeft op het eerste gezicht alle elementen in zich van een succesformule — vrouwen, middeleeuwen, stambomen —; de uitwerking maakt echter dat noch de
vrouwenhistoricus, noch de mediëvist, noch de genealoog met dit boek echt gelukkig kan zijn.
J. A. M. Y. Bos-Rops

E. J. Harenberg, e. a., ed., Oorkondenboek van Gelre en Zutphen tot 1326. Tweede aflevering
St. Maria-Magdalenaklooster te Nijmegen, Munsterabdij te Roermond (eerste gedeelte) (Rijks
Geschiedkundige Publication; 's-Gravenhage: Martinus Nijhoff, 1984, xix + 84 documenten nr.
1218.12.31-1318.05.30 + 31 blz. indices, ƒ40,-, ISBN 90 247 8061 6).
Deze tweede aflevering van het Gelders oorkondenboek wordt bezorgd door E. J. Harenberg en
M. S. Polak, bijgestaan door de heren F. Ketner en M. Dillo. De titelpagina vermeldt dat deze
aflevering de oorkonden omvat bestemd voor Gelderse instellingen en personen, bewaard in de
fondsen van St. Maria-Magdalena Nijmegen en van de abdij van Roermond, doch — geen
enkele titel is perfect — het eerste document komt uit het parochie-archief van Aldekerk.
Losbladig uitgeven laat toe niet chronologisch te werk te gaan, maar fonds per fonds. Het
positieve effect blijkt hier zonneklaar. In tal van gevallen kunnen de uitgevers uit confrontaties
van oorkonden uit het zelfde fonds belangrijke elementen halen voor reconstructie en kritiek.
Het is een weg die snelle en soliede resultaten meebrengt. Het is wel — zoals ik al aanstipte in
mijn recensie alhier, deel 100, 269-272 — geen zuinige uitweg. Prompt worden de voorziene
cumulatieve indices nu inderdaad afgevoerd.
 Nog meer bijsturing. Ik dacht dat de Münchense Schwaneberger Farbenführer uit 1968, in
aflevering 1 gehanteerd om de allersubtielste nuances in scribenten-inkten te detecteren, hèt van
hèt was. Weg ermee. Leve de tabel van Munsell (Baltimore) uit 1975. Geen nood dat nu alle
identificaties in aflevering 1 op slag fout zijn: op pagina xi van aflevering 2 redt een concordantie
ons uit deze nood. En opnieuw staat de recensent die al naïefweg in de oude kleuren was gaan
geloven, paf dat de uitgevers met zoveel trefzekerheid vaststellen kunnen, dat wat vroeger
geelbruin heette nu diepbruin is, en wat nu geelbruin is vroeger okerbruin was. En wie dacht dat
hij grijs en rood toch wel mooi van elkaar kan onderscheiden, moet nu verbauwereerd incasseren
dat grijsbruin van toen gewoon bruin is, terwijl bruin van toen in feite roodbruin blijkt te zijn.
Elke uitgever zal zo wel zijn eigen aller-individueelste kleurenblindheidjes bezitten (Monet lijkt
zelf niet beseft te hebben dat hij zoveel blauw gebruikte in zijn panelen). Ik bedoel maar: als er
ooit met die kleuren iets gedaan wordt voor authenticiteitskritiek (en welke andere finaliteit is
er denkbaar), zal toch vooraf een 'commissaris van kleuren' de kleur-appreciaties van de diverse
diplomatisten moeten homogeniseren.
De hiernavolgende kritische bedenkingen doen geheel geen afbreuk aan mijn grenzeloze
bewondering voor de hier geboden eruditie. Het gaat om verschillen in visie en invalshoeken,
waarbij (hopelijk) beide standpunten als honorabel zullen onderkend worden.
 Vooreerst op het terrein der chronologie. Vermits nieuwjaarstijl in de dertiende eeuw
436

RECENSIES

onbekend lijkt zijn oplossingen als 1218.12.31 en 1218.00.00 (eerste en tweede document) uit
den boze. Termini geven de afstand aan, niet op basis van de '1218' uit de bron, doch van de
mogelijk gebruikte jaarstijlen, in dit geval 24-25 december 1217 (Kerststijl) en 5-6-7 april 1219
(Paasstijl). Het is dus fout in het eerste stuk '31 dec. 1218' te hanteren, en in het tweede stuk
'1218 apr. 13/14', indien, zoals de uitgever daar zegt 'naar kerst-of voorjaarstijl gedateerd is'
(ik vermoed dat met kerst hier paasstijl bedoeld is). Ik zou ook 'voorjaarstijl' vermijden: is dat
paas- of boodschapsstijl? Deze laatste komt namelijk ook voor (bijvoorbeeld 1223.03.24). Nog
iets: in het eerste stuk had de hele datum in het kopregest tussen haakjes moeten komen, zoals
bij ' 1231.11.11 '. De moet bekennen dat ik nog steeds niet begrijp waarom in de kopregesten de
ene keer wel een eenheid van de vroegst mogelijke datering wordt afgetrokken, en dan weer niet
(ix).—En waarom is er in document ' 1228.03.25 ' plots slechts paas-zaterdag als terminus, waar
dit elders steeds paas-zaterdag en -vrijdag was. — Wanneer er bij document ' 1223.03.24' twee
jaar ligt tussen de rechtshandeling en de oorkonding, waarom zou dan de bevestiging door de
voogd van Meersen niet één jaar later mogen komen, zodat de twee opties ' 1222 mrt 25-31 ' en
'1223 mrt. 1-24' even valabel blijven. — Steunen de beweringen dat de schepenen van
Nijmegen ('1292.02.22') en Geldern ('1292.02.26') geen paasstijl hanteren, en de abt van Kamp
(' 1295.03.20') wel, op echt jaarstijl-onderzoek? Zo ja, zou dat toch best geëxpliciteerd worden.
 Wat is de waarde van, in het tweede geval, 'geen reden te veronderstellen', en in het derde 'het
gebruik ... is verondersteld'?
Op het vlak van de diplomatiek verbaas ik me er over dat Harenberg zich lijkt te verbazen over
het nochtans heel frequent voorkomen van oorkonden-zonder-datatio. Bij document 1218.12.31
nummer 1, wenst hij het ontbreken van een datum-regel toe te schrijven aan een onvolledige
overlevering. Het gaat nochtans om een diplomatisch type waarbij dit heel normaal is. — De
diplomatische vergelijkingspunten beperken zich tot andere documenten uit de gebruikte
fondsen (bestemd voor dezelfde destinataris). Indien ook, zij het sporadisch, vergeleken was
met oorkonden van dezelfde oorkonders in andere fondsen, zouden misschien heel wat nu
onoplosbare, maar gestelde, vragen hun beslag krijgen. Documenten ' 1229.07.04' en ' 1230.01.02 '
respectievelijk uitgaande van de vrouwe van Putten en de bisschop van Luik, zijn erg verwant.
Vermits het tweede stuk zeker jonger is, moet het eerste dus voor-oorkonde zijn. De bewuste
oorkonden vertonen nogal wat Romeins-rechterlijke termen, en dat is heel vroeg. Smeets schrijft
ze aan het milieu van St. Servaas Maastricht toe, en dat zou wijzen op een redactie in Maastricht,
waar het eerste document geacteerd werd. Maar Harenberg prefereert Luik. Om zijn these hard
te maken ware het wenselijke na te gaan via diktaatvergelijking met Luikse bisschopsoorkonden
of het tweede stuk daar kan opgesteld zijn. Zo ja, dan zijn de gelijkende zinnen in stuk één
eveneens aan Luik toe te schrijven, waar ze dan beide zijn voorbereid qua redactie (niet evident
qua scriptio).
 Tenslotte mijn paleografische bedenkingen. In tegenstelling tot de heer Harenberg, en vele
andere uitgevers van middeleeuwse teksten, ben ik, op grond van mijn onderwijs-ervaring van
schriften van de laat-romeinse tijd tot de negentiende eeuw, tot de overtuiging gekomen dat u,
v en n door scribenten werden weergegeven hetzij door twee gejuxtaposeerde beentjes (dubbele
i zonder punten), hetzij door iets dat op u of op v of op n gelijkt, dat sommige scribenten het
onderscheid tussen deze drie symbolen wel, andere dat niet maken, sommigen een systeem
volgen, anderen de vier vormen willekeurig door elkaar hanteren. De vormen zijn onderling
verwisselbaar net zoals de drie vormen van de r (waar niemand zich om bekommert, omdat het
resultaat toch steeds r is) of de vele gedaanten van de s. Ook bij r en s speelt soms de grafische

437

RECENSIES

Umwelt, soms willekeur, zodat in een identieke grafische context de ene keer de lange, de andere
keer de ronde s opduikt. Wat is de consequentie van dit alles? Dat het geen zin heeft deze
grafische variaties u, v en n (want meer is het niet) krampachtig te willen respecteren in de
uitgave (zomin als bij de vormen van r en s). Mooiste bewijs is document ' 1285.10.17', waarin
novi staat waar evident noni dient gelezen. Toch geeft Harenberg novi uit omdat de scribent iets
schrijft dat op onze v (of u?) lijkt, wat echter niet zijn v of u hoeft te zijn. Trouwens in document
' 1292.02.22', voorlaatste lijn van de foto lees ik dui, wat door de uitgever zonder verpinken als
dni (voor Domini) gelezen wordt. Terecht. Ik wilde echter aantonen ex absurdo dat het geen zin
heeft te klagen over het moeilijke onderscheid tussen c en t, tussen n, v en u (in document
'1267.10.05' en '1265.08.24'). — Hetzelfde geldt overigens voor het respecteren van zogenaamde 'hoofdletters'. Behalve in enkele gevallen waar majuskel-vormen bewust diacritisch
bedoeld zijn om bijvoorbeeld een eigennaam te discrimineren, hecht de scribent, meen ik, er
zelden meer betekenis aan dan die van een grafische fantasie.  Op het vlak der tekst-editie koos Harenberg voor het uitgeven naar de eerste kopie, dus B,
indien het origineel ontbreekt, en is hij gekant tegen elke assemblage om de tekst te herstellen
(eerste aflevering, xxvii). Dat is zijn goed recht. Bc heb hierover reeds geïroniseerd in mijn eerste
recensie. Twee opmerkingen. Ik was in de waan datß (= basis der editie) steeds de beste kopie
zou zijn. Uit document ' 1245.03.08 ' blijkt nu dat B enkel de oudste kopie is. Wat nu als die kopie
schabouwelijk slecht is, en het jongere C perfect vormgetrouw? Maar vooral: in document
'1258.08.05' wordt B in de editie (en niet in de nopt, zoals men zou verwachten) verbeterd op
basis van de vroegere uitgave A. En ik die dacht dat B heilig was. Nochtans zei de uitgever in
aflevering 1, xxvii, dat hij de basistekst, A of B, uitgeeft, zelfs bij aperte fouten. Dit is evenmin
gerespecteerd in document ' 1223.01.28 ', waar passages (zie noten g en n) aangevuld werden op
grond van het formulier van overeenkomstige pauselijke oorkonden. Zo zou ik het ook doen,
maar Harenberg wees deze 'assemblagetechniek' precies af.
Er is nog meer glad ijs. In document '1244.04.02' suggereert de uitgever dat defencioni als
defensione (de vorm bij Niermeyer) dient gelezen. Waarom dan in document ' 1267.10.05 ' geen
sic, voor de evenmin bij Niermeyer voorkomende vorm 'discrecioni'.
 Net als in mijn vorige recensie, wil ik mijn bewondering voor deze lawine van erudiete
informatie nog eens duidelijk onderlijnen. Als er iets ontspoort is het omdat niet duidelijk is dat
de lawine ook ergens toe dient. Het nut zou bestaan in echtheidskritiek. Precies dat is na 1200
nog maar zelden aan de orde. In deze hele aflevering wordt slechts één keer (document
'1224.08.21 ', 2) dergelijke bedenking gemaakt èn afgewezen. De ironie wil nu dat precies met
deze oorkonde, èn de ermee samenhangende, meer aan de hand zou kunnen zijn. En precies op
deze puzzel gaat de uitgever niet echt in. Hij signaleert wel dat enkele keren 'juni' in data
voorkomt waar het 'juli' zou moeten zijn. Vermits deze 'fout' voorkomt in de kopieën van twee
verschillende oorkonden meent Harenberg terecht dat niet aan een kopiistenfout te kunnen
toeschrijven, maar wel aan een 'dateringsfout' in de twee verloren originelen (zie ' 1224.06.14',
2). Mogelijk. Maar er blijven vele intrigerende vragen. Document ' 1224.06.17' van dezelfde

438

/
RECENSIES

oorkonder, en met hetzelfde dictaat, geeft wel de juiste maand: zou die juist mikken? — In
document ' 1224.08.21 ', 4, staat er bij dezelfde oorkonder 'juli' waar het 'juni' zou moeten zijn
volgens noot h. En nog verrassender. In beide bewaarde originelen van document ' 1224.06.16'
is in beide gevallen in de datum het woord 'juli ' geschreven door een andere hand en/of met een
andere stijl (het eerste is opgemerkt, pagina 15, noot n, het tweede niet). Ik heb voor al deze
vragen geen pasklare oplossing, maar er lijkt een systeem, zelfs manipulatie, achter te steken.
 Wat ik zou wensen is dat de uitgever hier de kans niet onbenut zou laten om al deze gegevens,
die nu verspreid liggen, eens samen te brengen. Er is een begin van oplossing in document
' 1224.08.21 ', 2. Ik beweer niet dat de stukken onecht zijn, maar de 'fouten' met de data lijken
niet onschuldig.
Moge uit deze kritische opmerkingen mijn diepe erkentelijkheid voor het werk van de Gelderse
diplomatisten-ploeg gebleken zijn.
W. Prevenier

L. Breure, Doodsbeleving en levenshouding. Een historisch-psychologische studie betreffende
de Moderne Devotie in het IJsselgebied in de veertiende en vijftiende eeuw (Dissertatie Utrecht,
1987, Middeleeuwse studies en bronnen V; Hilversum: Verloren, 1987, 298 blz., ƒ46,-, ISBN
90 6550 2114).
Wellicht tot verbazing van velen blijft de Moderne Devotie een geliefd onderzoeksterrein voor
mediëvisten uit de Lage Landen. In het Utrechtse proefschrift van Leendert Breure wordt op het
gebied van de studie van de Moderne Devotie aangetoond hoe men nog tot nieuwe resultaten
kan komen door sinds lang bekende bronnen (klooster- en huiskronieken en gebundelde
biografieën) opnieuw te bevragen met behulp van recent verworven inzichten en onderzoeksmethodes.
De auteur had voordien al enkele keren zijn oorspronkelijke werkwijze toegelicht, onder meer
op het Nijmeegse Geert Grotecongres van 27-29 september 1984, in een bijdrage achteraf in de
congresbundel gepubliceerd als 'Het devote sterven als menselijke ervaring', Ons Geestelijk
Erf, LIX ( 1985) 457-469. Breure publiceerde toen de voorlopige resultaten van een bronnenonderzoek aan de hand van met de computer samengestelde woordenlijsten en frequentietellingen.
 En ook in de CIP-gegevens van zijn dissertatie wordt vermeld dat zijn boek onder de
trefwoorden ' Moderne Devotie/computertoepassing in de historiografie' moet worden opgenomen. Uit het 'voorwoord' (3-4) wordt duidelijk dat de auteur zich heel wat moeite heeft getroost
om allerlei computertechnieken onder de knie te krijgen. Een en ander heeft blijkens zijn
curriculum vitae (291 ) resultaten gehad voor zijn verdere loopbaan. Daar staat tegenover dat in
het boek, waarvoor in 'een betrekkelijk lange periode het bijbehorende onderzoek is verricht'
(3), nauwelijks 40 pagina's (218-252, 269-274) worden besteed aan de computeranalyse van
bronteksten met de resultaten daarvan 'in het perspectief van de historische ontwikkeling'.
Daarbij is dan nog een wijdlopige inleiding meegerekend. Hier dient benadrukt dat de auteur
pionierswerk heeft verricht. Er is sprake van teksten 'die integraal op ponskaarten dienden te
worden overgebracht' (3) en van een door hem met veel moeite ontworpen programma-pakket
Histora. Dit programma-pakket was door de auteur al gedurende enkele jaren ontwikkeld, toen
vanaf 1980 over heel de wereld het Oxford Concordance Program voor de analyse van teksten
werd verspreid (238-239). Dit alles noopt ons tot de bedenking of al die inspanningen werkelijk
439.
