ECONOMISCHE MEDEDINGING
E C O N O M IS C H E M E D E D IN G IN G
door
P rof. M r J. V alkhoff
V an het O ntw erp W e t Econom ische M ededinging, d at .— ondertekend
door niet m inder dan acht M inisters 1) — bij Koninklijk Besluit van 24
Novem ber 1953 (N o 3295) bij de Tw eede Kamer der S taten-G eneraal
ingediend w erd, luidt de considerans: „Alzo W ij in overweging genomen
hebben, d at het wenselijk is nieuwe regelen te stellen om trent de economi­
sche m ededinging." „N ieuw e regelen’’. D at veronderstelt het bestaan van
een of meer oude regelingen. Inderdaad w aren die er. In het m idden van
de jaren dertig kwam de eerste. In die periode van zw are economische crisis
w erden er allerlei belangrijke economische w etten gem aakt. D aaronder
w aren er, die •—- anders dan de echte crisisw etten als de C risisinvoerw et
1931, de C risisuitvoerw et 1931, de C risispachtw et 1932, de Landbouw ­
crisiswet 1933 ■
—■als blijvend bedoeld w aren. Zij kwam en er alleen m aar
verhaast en in sneller tempo door de afzet-crisis van die jaren.
 Z o werd, in verband met de crisis met haar economische ontw richting
in het algem een en met het oog op de vaak funeste en desastreuze concur­
rentie in het bijzonder, de W e t van 24 M ei 1935, S taatsblad No. 310, tot
het algem een verbindend en onverbindend verklaren van ondernem ersovereenkom sten gem aakt. R eeds uit de considerans (bew eegredenen), w aarin
gesproken w erd van algem een verbindend en onverbindend verklaren van
ondernem ersovereenkom sten, die voor „de economische verhoudingen in
eenigen tak van handel of nijverheid overw egende beteekenis hebben” ,
bleek dat deze w et het economisch leven betreft. O ok in de w et zelve —
artt. 1 sub c, 2 lid 1 en 9 lid 2 — w erd van „economische verhoudingen”
gesproken. O p het gebied van de handel en van de nijverheid „in den
ruim sten zin” 2 ) bracht deze w et een regeling en beperking van de mede­
dinging. Tijdens de eerste w ereldoorlog 1914— 1918 vooral w aren er in
onderscheidene bedrijfstakken verenigingen van ondernem ers ontstaan.
D e overheid w aardeerde een dergelijke sam enw erking tussen ondernem ers.
Evenals de B edrijfsvergunningenw et, die drie jaar later tot stand gebracht
w erd (1938), w as de O ndernem ersovereenkom stenw et van 1935 min of
meer een gevolg van de toepassing der C risisinvoerw et 3). Zij vorm de een
begin van economische ordening. Zij w as een echte ordeningsw et als
onderdeel ener actieve economische politiek, nu de vrije economie bleek te
falen.
 In de bezettingstijd w erd de W e t tot het algem een verbindend en „het”
onverbindend verklaren van ondernem ersovereenkom sten 1935/9 vervan­
gen door het K artelbesluit van 5 N ovem ber 1941, V erordeningenblad
208/1941. O ok dit betrof w eer — blijkens artikel 1, sub 3 — handel en
1) N.l. de Ministers van Economische Zaken, van Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie,
van Financiën, van Justitie, van Wederopbouw en Volkshuisvesting, van Verkeer en
W aterstaat, van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening, van Sociale Zaken en Volks­
gezondheid.
2) Landbouw, veeteelt en visserij vielen erbuiten, zoals deze sectoren van het bedrijfs­
leven thans buiten de Handelsregisterwet 1919/1954 (art. 2), de W et op de Kamers van
Koophandel en Fabrieken 1950 (art. 2), de Vestigingswet Bedrijven 1954 (art. 2) en de
Bedrijfsvergunningenwet 1954 (art. 3) vallen.
3) Zie H. M. Hirschfeld: „Actieve economische politiek”, blz. 70 (1946). Commentaar
èn op de Ondernemersovereenkomstenwet 1935, èn op de Bedrijfsvergunningenwet 1938
gaf Dr J. C. Kruisheer in zijn „De practijk der ordening” (1939).
ma b

blz. 51

nijverheid. H et w as ingesteld op de oorlogseconomie. N a de bevrijding
van ons land is dit K artelbesluit grotendeels gehandhaafd (B esluit E 93,
Lijst C ). De door het K artelbesluit buiten w erking gestelde O ndernem ersovereenkom stenw et w erd practisch niet opnieuw in w erking gesteld. In
1951 w erd een W e t Schorsing Bedrijfsregelingen gem aakt (S taatsblad
1951, No. 107). E n dan is nu het in de aanhef verm elde O ntw erp W e t
Econom ische M ededinging bij de S taten-G eneraal in behandeling.
 W a n n e e r dit W e tso n tw erp de algemeen verbindend verklaring van een
tussen bedrijfsgenoten gesloten ondernem ersovereenkom st bevat, is dit niet
iets nieuws. D it instituut kwam er reeds bij de O ndernem ersovereenkom stenw et van 1935 (artikel 2 ). In de toenm alige economische situatie was
zij het meest van practisch belang, als eventuele remedie tegen een te weinig
binding in een bedrijfstak. V o o r de juristen bracht zij een belangw ekkende
problem atiek met zich in verband met de eeuw enoude contractsgedachte
(a rtt. 1351, 1376 Burgerlijk W e tb o e k ), w a ar immers door de algem een
verbindend verklaring ook buitenstaanders, bedrijfsgenoten —- niet con­
tractanten, tegen hun wil gebonden w orden. V elen hebben zich in het
rechtskarakter van de algem een verbindend-verklaring v e rd ie p t4 *). T w ee
jaar later w erd ook de reeds eerder beraam de algem een verbindend ver­
klaring van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkom sten w ettelijk
mogelijk gem aakt. D e regeling dezer laatstgenoem de algemeen verbindend
verklaring •— op sociaal terrein — is inmiddels overgegaan in artikel 15
van het B uitengewoon Besluit A rbeidsverhoudingen (B .B .A .) van 5 O cto­
ber 1945 (St. F. 214). O n d e r vigeur van de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 viel, zoals reeds opgem erkt w erd, de nadruk op dit positieve
element, de verbindend verklaring. In de periode 1935—'1940 is zij in acht
bedrijfstakken toegepast. O ok het K artelbesluit 1941 kende de algem een
verbindend verklaring. A an deze konden door de S ecretaris-G eneraal voor­
w aarden verbonden w orden (art. 3 ).
 In de W e t van 1935 ging het om een algem een verbindend verklaren
van — m inder gelukkig uitgedrukt ■
—- ondernem ersovereenkom sten. D at
w aren, volgens de om schrijving in artikel 1, sub c dier wet: „afzonderlijke
bedingen en besluiten, economische verhoudingen betreffende, welke ver­
plichtingen inhouden, wijzigen of doen te niet gaan tusschen personen, die
een bedrijf uitoefenen in eenigen tak van handel of nijverheid in den ruimsten zin, of die daarbij betrokken zijn, alsm ede tusschen bovengenoem de
personen en hun organisaties.” A fzonderlijke bedingen (in kartelcontracten ) en besluiten (van syndicaten); niet derhalve de gehele overeenkom st.
E en arbitrage-beding in een overeenkom st kan immers niet voor derden
verbindend verklaard w orden in verband met artikel 170 van de G rondw et,
volgens hetwelk niem and tegen zijn wil kan w orden afgetrokken van de
rechter, die de w et hem toekent.
In de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 w erd derhalve de overeenkom stgedachte op de voorgrond gesteld. E erst moest er een privaatrechte­
lijke binding tussen particuliere ondernem ers zijn. O verigens bevatte die
w et allerlei publiekrechtelijke elementen: de rol van de M inister (van
Econom ische Z ak en ) op allerlei plaatsen, de Algem ene M aatregel van
B estuur in diverse artikelen, de R aad van S tate daarbij, de Commissies
4) Vóór Wereldoorlog II: A. E. Kauffmann, H. L. van Zanten, J. C. van Oven, Ph. A.
M. Hillen, (allen in het „Ned. Juristenblad”) e.a. Daarna: A. van Oven en P. Verloren
van Themaat. Uitstekend komt mij de karakterisering van laatstgenoemde auteur voor in
het tijdschrift „Economie”, No. 4, Januari 1950, blz. 15/16.
 m a b blz. 52

zowel van artikel 8 als van artikel 12, de B edrijfsraad (art. 8, lid 3 ), het
V erslag aan de S taten-G eneraal, de strafrechteiijke sanctie (op de onver­
bindend verklaring alth an s). E r w as hier een sam enw erking van overheid
en particuliere ondernem ers. Als zodanig kwam rudim entair de latere pu­
bliekrechtelijke bedrijfsorganisatie (P .B .O .) erin n aar voren 5).
V eel meer publiekrechtelijk w ordt dan het K artelbesluit 1941. De alge­
meen verbindend verklaring in die bezettingsregeling w as er een van
,.bedrijfsregelingen” (een betere term dan „ondernem ersovereenkom sten ” ). In artikel 1 van het K artelbesluit zijn deze om schreven als: „bepa­
lingen, regelende de m ededinging tussen personen, w aarvan althans één
in N ederland is gevestigd. O nder bepalingen, regelende de m ededinging,
w orden begrepen bepalingen regelende de financiële verplichtingen, welke
aan de regeling van de m ededinging voor de daarbij betrokkenen zijn ver­
bonden.” D it is heel w at ruim er dan de ondernem ersovereenkom sten uit de
vóóroorlogse w etgeving. H ier behoeft er niet een overeenkom st te zijn. D e
overeenkom st-gedachte is op de achtergrond gedrongen en daarm ee het
privaatrecht.
 In zijn arrest van 2 Juni 1953 —■zie „Sociaal-Econom ische W e tg e v in g ”
1953, blz. 465 e.v. — inzake de V ereniging van D etailhandelaren in vaste
b randstoffen in verband met de aanm eldingsplicht van artikel 2, lid 3 van
het Kartelbesluit, tro k de H oge R aad dan ook de consequentie en besliste
hij, dat ook niet bindende afspraken eronder vallen. E en privaatrechtelijke
binding is niet nodig. Los van de oude privaatrechtelijke dogm atiek, met
een eigen in terpretatie voor het publiekrecht van het bedrijfsleven, de
economische aspecten geldend makend en rekening houdend met de econo­
mische realiteit kon de rechter tot deze uitlegging komen, waarbij echter
gevaren voor de rechtszekerheid opdoemen.
O nm iskenbaar w as het K artelbesluit dus meer publiekrechtelijk gedacht
dan de w et van 1935. T w ee jaar later w erd dit nog sterker door de inlassing
van artikel 7a, d at hieronder nog wel eens ter sprake zal komen.
H et W e tso n tw erp Econom ische M ededinging van 1953 spreekt van
mededingingsregelingen. V olgens artikel 1, eerste lid verstaat de w et onder
m ededingingsregeling: „een overeenkom st of burgerrechtelijk besluit,
waarbij de economische m ededinging tussen eigenaren van ondernem ingen
w ordt geregeld.” N a a st overeenkom st dus burgerrechtelijk besluit. Dit
laatste behoeft geen overeenkom st in civielrechtelijke zin te zijn. M en denke
aan besluiten van ledenvergaderingen van ondernem ers-verenigingen of
aan uitvoeringsbesluiten van een kartelorgaan. W e l moet het besluit b u r­
gerrechtelijk zijn; dus niet publiekrechtelijk.
E r moet bedrijfsuitoefening zijn. D e vrije beroepen vallen er niet onder.
 H et moet verder de m ededinging betreffen. Hierbij kan opgem erkt w orden,
dat niet vereist is, dat elk der bepalingen in de overeenkom st of het besluit
op zichzelf rechtstreeks de m ededinging regelt. N iet nodig is bijvoorbeeld
om afzonderlijk te bepalen, dat financiële verplichtingen als contributies en
boeten, welke aan de m ededingingsregeling verbonden zijn, onder die
regeling begrepen w orden. D e algem een verbindend verklaring kan der­
halve ook op dergelijke financiële verplichtingen betrekking hebben 6). H et
tw eede lid van artikel 8, dat over de mogelijkheid van vrijstelling en -— op
6) De Leidse hoogleraar Prof. Mr A. van Oven .— tot voor kort de juridische docent in
de Economische Faculteit te Groningen — ontkent dit in zijn Groningse inaugurele rede
,.Privaatrechtelijke Bedrijfsorganisatie" (1950). Zie P. J. Oud: „Honderd Jaren 1840.—
1940", blz. 305 (1954).
®) Vgl. vóór de oorlog het arrest van de Hoge Raad van 11 November 1938, N. J. 1938
No. 1116 (annotatie Prof. Mr P. Scholten) en de wetswijziging van 15 Dec. 1939, S. 639
Y. Ook ,,Ned. Juristenblad”, 4 Februari 1939 (A. E. Kauffmann).
 mab

blz. 53

verzoek .— ontheffing van een verbindend verklaarde m ededingingsrege­
ling handelt, bepaalt dan ook: „D e vrijstellingen en ontheffingen kunnen
onder beperkingen w orden verleend. A an de vrijstellingen en ontheffingen
kunnen voorschriften w orden verbonden; deze kunnen ook financiële ver­
plichtingen b etreffen.”
„O vereenkom sten” : dus burgerrechtelijk; „besluiten” : burgerrechtelijk;
„ondernem ingen” in de zin van afzonderlijke bedrijfshuishoudingen („za­
ken” ). E en uitbreidingsm ogelijkheid ligt echter in artikel 1, lid 3, volgens
hetwelk bij A .M .v.B. bepaald kan w orden, dat daarbij aan te wijzen over­
eenkom sten of burgerrechtelijke besluiten, die, zonder de economische me­
dedinging tussen eigenaren van ondernem ingen te regelen daarop noch­
tans wel van invloed zijn, voor de toepassing der w et als m ededingings­
regeling beschouw d w orden.
 H et begrip „m ededingingsregeling” als boven om schreven is stellig
beperkter dan het begrip „bedrijfsregeling” uit het Kartelbesluit, dat wel
heel ruim w as, n aar uit 's H ogen R aads arrest van 1953 blijkt. M ede n aar
aanleiding van dit arrest is er ook een uitbreidingsm ogelijkheid geschapen
in artikel 1, lid 4, luidende: „Bij algem ene m aatregel van bestuur kan w or­
den bepaald, dat daarbij aan te wijzen schriftelijk vastgelegde, doch rech­
tens niet bindende afspraken en bepalingen, w aarbij de economische mede­
dinging tussen eigenaren van ondernem ingen w ordt geregeld of die daarop
van invloed zijn, voor de toepassing van de artikelen 2 en 3 als m ededin­
gingsregelingen w orden aangem erkt.” Z o kunnen, althans voor de —
later te bespreken .—■plicht tot aanm elding en de plicht tot het verschaffen
van inlichtingen n ader aan te wijzen niet bindende regelingen uitdrukkelijk
als m ededingingsregelingen aangem erkt w orden. Die mogelijkheid van uit­
breiding staat nu explicite in de w et. Zow el in art. 1, lid 3 als in art. 1, lid 4
is een Algem ene M aatregel van B estuur voorgeschreven; delegatie van
w etgeving, zoals deze in het zich uitbreidend adm inistratief of bestuurs­
recht zo veel, m aar ook in het m oderne privaatrecht meer en meer voorkom t.
 D e uitbreidinq geschiedt nu algem een, n aar objectieve norm en door de
Regering (A .M .v.B .) en niet van qeval tot geval door de rechter. D e R aad
van S tate moet gehoord w orden. T evens is in deze gevallen artikel 41 lid 2
van de W e t op de B edrijfsorganisatie 1950, St. N o. K. 22 van toepassing,
volgens hetwelk de betrokken M inisters •—■tenzij het landsbelang zich n aar
hun oordeel ertegen verzet —' het advies van de Sociaal-Econom ische R aad
(of Commissies uit die R aad) moeten vragen om trent alle belangrijke
m aatregelen op sociaal of economisch gebied, w elke zij voornem ens zijn te
treffen.
 Bij de algem een verbindend verklaring in het K artelbesluit 1941 w aren
de w aarborgen voor rechtszekerheid en objectiviteit, welke de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 behelsde, verdw enen. A rtikel 2 van de W e t
van 1935 w as enerzijds vrij streng („overw egende” betekenis voor de be­
drijfstak; „vereischte” v. h. algem een b elan g ), anderzijds soepel (betekenis
hebben of „kunnen hebben” ; „algem een belang” 7). N u m aakt artikel 6
van het R egeringsontw erp 1953 algehele of gedeeltelijke (m inisteriële)
verbindend verklaring mogelijk, indien n aar het oordeel der M inisters I
het aantal of de gezamenlijke omzet der bij een m ededingingsregeling
7) Behalve in de considerans werd ook in de artt. 2 lid 1 ,6 lid 1 en 9 lid 2 van „alge­
meen belang" gesproken. Anders dan in art. 2 van de W et verbindend verklaring van
c.a.o.’s 1937. In de vele moderne sociale en economische wetten is het begrip „algemeen
belang" schering en inslag. Zie de praeadviezen van Dr S. O. van Poelje en Prof. Mr
C. H. F. Polak voor de Vereniging voor Administratief recht, 19 Mei 1950 (XIX en XX).
m a b blz. 54

betrokken ondernem ingen in een deel van het bedrijfsleven aanzienlijk
groter is dan het aantal of de gezamenlijke omzet der overige ondernem in­
gen in dat deel, en II bovendien het belang van dat deel in overeenstem m ing
met het algem een belang zulks vereist. Sub I vindt men een quantitatieve
m aatstaf. Sub II w orden verschillende belangen naast elkaar g e s te ld 8).
 Om de procedure van de algem een verbindend verklaring w a t te vereen­
voudigen is men niet teruggekeerd tot het systeem uit de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 (art. 2, lid 1 en art. 6) van een aan de M inisteriële
beschikking voorafgaande Algem ene M aatregel van Bestuur. D e M inis­
ters •—• veelal die van Econom ische Z aken; bij m ededingingsregelingen op
het gebied van het bankw ezen of verzekeringsw ezen echter de M inister
van Financiën ■
— beoordelen nu of de voorw aarden voor de algem een ver­
bindend verklaring (art. 6) er zijn.
Evenals in de W e t van 1935 (artikel 4) zal de algem een verbindend
verklaring alleen kunnen geschieden op verzoek van een of meer eigenaren
van bij de m ededingingsregeling betrokken ondernem ingen. H et initiatief
berust dus w eer uitsluitend bij de eigenaren of hun gem achtigden (bijvoor­
beeld het bestuur van een vereniging, w anneer er sprake is van een verenigingsbesluit). D w angkartels als in het K artelbesluit 1941 zijn derhalve
uitgesloten 9).
E veneens overeenkom stig de W e t van 1935 (art. 8) is, dat de M inisters
vóór de verbindend verklaring de Commissie moeten horen (artikel 7, lid 1
en 2) en dat deze belanghebbenden hoort. V olgens lid 3 van artikel 7 moet
de Commissie in openbare zitting de belanghebbenden horen, die daarom
schriftelijk verzocht hebben. D e Commissie kan het horen van deze staken,
zodra zij meent voldoende inlichtingen te hebben verkregen. O ok w ordt
de P.B .O . in g esch a k eld 10), doordat de Commissie tevens het bevoegde
product-, hoofdbedrijf- en bedrijfschap moet horen. Zij kan ook anderen
horen. Z ie verder artikel 7, lid 4 en 5.
 D e Commissie w as in de W e t van 1935 (art. 8) een vaste Commissie uit
de toenm alige •— onder bewind van M inister V erschuur bij de w et van
2 Juli 1932, S. 346 ingestelde — Economische R aad. O ok vertegenw oordi­
gers van de N ijverheidsraad en de M iddenstandsraad ■
—■ beide advies­
colleges, nog bij Koninklijke Besluiten van 1919 in g e ste ld 11) en na de
tw eede wereldoorlog niet herleefd — zaten erin. In de W e t en in het In ­
stellingsbesluit (van 28 A ug. 1935, N o. 50) heette de Commissie dan ook
Commissie van de Econom ische R aad 12). In M aa rt 1948 w erd er ■
—• nadat
op 24 F ebruari van dat ja a r de Econom ische R aad w eer tijdelijk in w erking
8) Vergelijk o.a. in de taakomschrijving van de S.E.R. in artikel 2 van de W et op de
Bedrijfsorganisatie 1950: „belang van het Nederlandse volk”; „belang van het bedrijfs­
leven en de daartoe behorende personen”. Of artikel 71 dier wet (taakomschrijving der
„schappen” ): „belang van het Nederlandse volk”; „gemeenschappelijk belang van die
ondernemingen en van de daarbij betrokken personen” ....... In artikel 7a van het Kartel­
Besluit worden naast elkaar genoemd: „algemeen belang, het belang van het bedrijfsleven
als gehpel, van een of meer bedrijfstakken of van een of meer personen.”
9) Een soortgelijke ontwikkeling als bij de vestigingswetgeving: Vestigingswet Klein­
bedrijf 1937. St. 619, art. 1 en art. 4, —• Alg. Vestigingsverbod 1941, No. 234 — Vesti­
gingswet Bedrijven 1954, St. 99, art. 4 lid 2; Bedrijfsvergunninqenwet 1938, St. 619. artt. 3,
4 en 6, — Bedrijfsvergunningenbesluit 1941, St. 608, —• Bedrijfsvergunningenwet 1954. St.
 339, art. 4 lid 1 (verzoek tot sluiting nodiq althans bij een bedrijfsvergunninaenbesluit
uit hoofde van over-capaciteit in het bedrijf). Zie F(iscaal) E(conomische) D(ocumentatie) R.3.6.1 (29 Mei 1954) en R.3.3.25 (18 Sept. 1954).
10) Zie ook artikelen 18 lid 3 en 23 lid 3.
11) Sinds de Grondwetsherziening van 1922 moeten de vaste colleges van advies en
bijstand aan de Regering bij de wet worden ingesteld (thans art. 87 G .W .).
12) Vgl. de vaste Commissie van de Economische Raad in artikel 7 der vóóroorlogse
Bedrijfsvergunningenwet 1938, S. 619.
m a b blz. 55

gesteld w as ■
— een vaste Commissie ingesteld, de Commissie B edrijfsrege­
lingen. D eze is echter thans een volkomen zelfstandige adviserende com­
missie, welke onafhankelijk is van de in artikel 1 van de W e t op de Be­
drijfsorganisatie 1950 ingestelde S.E.R.
V olgens het W etso n tw erp Econom ische M ededinging w ordt dit de
Commissie Econom ische M ededinging. A rtikel 26 e.v. regelen deze be­
langrijke adviescommissie, w elker adviezen de overheid w elisw aar niet be­
hoeft te volgen, doch meestal wel zal volgen. Evenals de S.E.R . is zij een
vaste Commissie van advies en bijstand voor de Regering in de zin van
artikel 87 van de G rondw et. Zij zal w eer niet een Commissie uit de S.E.R.
 zijn, in welks taakom schrijving (art. 2 van de W e t B edrijfsorganisatie
1950) trouw ens — anders dan in het V oorontw erp t.a.v. de daarin voor­
gestelde Algem ene Bedrijfsorganisatie — opzettelijk niet van het „alge­
meen b elan g ” gesproken is. O bjectiviteit en deskundigheid moeten ge­
w aarborgd zijn. D e sam enstelling der Commissie in de practijk zal met het
oog daarop uiteraard belangrijk zijn. D e leden w orden voor 4 jaar door de
Regering benoemd en zijn terstond herbenoem baar. M et het oog op grotere
continuïteit bepleitten zowel de S.E.R., alsook de w erkgevers-organisaties
in hun nota een zittingsduur van 6 jaar. V olgens artikel 29 zijn de M inisters
en de d aartoe door deze aan te wijzen personen bevoegd de vergaderingen
der Commissie Econom ische M ededinging bij te w onen en aan h aar be­
raadslagingen deel te n e m e n 13). N auw contact met de D epartem enten
kan gew enst zijn. Bij de huidige Commissie B edrijfsregelingen w erkt de
practijk van dergelijke ministeriële bijzitters of contactpersonen goed.
 D e algem een verbindend verklaring van een ondernem ersovereenkom st
geschiedde volgens de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 voor be
paalde tijd, terwijl intrekking ervan in die tijd mogelijk w as. In de practijk
w erd telkens voor één ja a r algem een verbindend verklaard. H et K artel­
besluit kende geen termijn. V olgens artikel 6 lid 2 van het O ntw erp 1953
zal de algem een verbindend verklaring voor een tijdsduur van maximum
drie jaar geschieden. N a het verstrijken van de geldigheidsduur der minis­
teriële beschikking wil men dan de zaak opnieuw bezien. D e vraag rijst
of deze m axim um -duur van drie jaar niet te stringent is.
Evenals in de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 14) is in het W e ts ­
ontw erp de sanctie op de verbindend verklaring een civielrechtelijke. „Een
ieder is tot naleving van een door hem algem een verbindend verklaarde
m ededingingsregeling gehouden tegenover ieder ander, die bij de nale­
ving een redelijk belang heeft” (art. 9, lid 1: actio popularis).
Eindigen wij deze beschouw ingen over de algem een verbindend verkla­
ring met de opm erking, dat ook in dit w etsontw erp, evenals tegenw oordig
in zovele w etten van het publiekrecht van het bedrijfsleven 15), het begrip
13) Vergelijk artikel 91 van de W et op de Bedrijfsorganisatie 1950. In de Memorie van
Antwoord op dit artikel in de Tweede Kamer werd door de Regering gewezen op de
gunstige ervaringen, welke in de practijk met het instituut van vertegenwoordigers van de
Minister bij de verbindendverklaring van ondernemersovereenkomsten opgedaan waren.
14) Zie Mr J. C. M. Ongering: „Het tuchtrecht in het bedrijfsleven”, blz. 97 (1946) en
Mr J. F. Taat: „Beschouwingen over tuchtrecht”, blz. 209 (1948).
 15) W et Bedrijfsorganisatie 1950, St. K. 22, artt. 17, lid 1 en 66 lid 3 (zie Prof. Mr M.
G. Levenbach in „Sociaal Maandblad”, Juni 1949).
Ondernemingsradenwet 1950, St. K. 174, art. 1, lid 3.
Vestigingswet Bedrijven 1954, St. 99, art. 1, lid 2.
Bedrijfsvergunningenwet 1954, St. 339, art. 1, lid 2.
Handelsregisterwet 1918 (St. 493) 1954 (St. 330), art. 1 lid 5.
In dit laatste geval kan de gelijkstelling van bedrijven zonder winstoogmerk met onder­
nemingen (in de zin van de nieuwe Handelsregisterwet) bij Algemene Maatregel van
Bestuur geschieden.
m a b blz. 56

ondernem ing voor deze w et uitgebreid w ordt, door er ook bedrijven, w aar­
mede niet het m aken van w inst beoogd w ordt, onder te begrijpen (artikel 1,
lid 2 ).
D e onverbindend-verklaring kwam zowel in de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 (art. 6 ), als in het K artelbesluit 1941 (art. 6) voor. V óór
de oorlog is zij nooit toegepast. N a 1945 kwam de nadruk op dit negatieve
element te liggen en kwam er juist geen algem een verbindend verklaring
voor. Volgens artikel 17 van het W etso n tw erp kunnen de M inisters, in­
dien een m ededingingsregeling n aa r hun oordeel geheel of voor een ge­
deelte in strijd is met het algem een belang of op een met d at belang strijdige
wijze w ordt toegepast:
a) gegevens om trent die regeling of dat gedeelte openbaarm aken, en
b) die regeling al dan niet voorwaardelijk, geheel of voor dat gedeelte
onverbindend verklaren. D it gebeurt volgens een soortgelijke procedure
als bij de algem een verbindend verklaring. U it de tekst ziet men, d at èn
voorwaardelijke, èn gedeeltelijke onverbindend verklaring mogelijk zijn.
 V o o r het laatstgenoem de geval bepaalt artikel 19, dat elk der partijen dan
binnen één m aand na het in w erking treden van de (gedeeltelijke) onver­
bindend verklaring uit de overeenkom st kan treden.
N ieuw is de generieke onverbindend verklaring. A rtikel 10 opent n.1. de
mogelijkheid -— naast de onverbindendverklaring van één bepaalde, afzon­
derlijke m ededingingsregeling ■
— , om, w anneer de Kroon van oordeel is,
dat het algemeen belang dit vereist, bij Algem ene M aatregel van Bestuur
te bepalen, d at m ededingingsregelingen van bij die A.M .v.B. aangew ezen
aard of strekking onverbindend zijn. Dit strekt zich dan uit over alle d er­
gelijke bestaande en nog te m aken m ededingingsregelingen. D oordat dit
moet gebeuren bij (gem otiveerde) Algem ene M aatregelen van Bestuur,
die immers volgens artikel 81 van de G rondw et (i.v.m. de W e t van 26 A pril
1852, St. 92) in het S taatsblad afgekondigd moeten w orden, w eten dege­
nen, die dergelijke regelingen willen treffen, dan w aar zij aan toe zijn. E r
bestaan dan vaste richtlijnen. Bereikt w ordt een gelijke behandeling van
gelijksoortige gevallen.
A .M .v.B .’s passeren niet zoals w etsontw erpen de S taten-G eneraal.
 D aarom bepaalt de derde alinea van artikel 10, dat die, w elke een generieke
onverbindendverklaring behelzen, niet eerder in w erking treden dan 2
m aanden na de dagtekening van het betreffende S taatsblad. D e S tatenG eneraal kunnen dan nog hun oordeel geven 16). D e norm ale ministeriële
verantw oordelijkheid aan de volksvertegenw oordiging w erkt anders pas
achteraf. Evenals ook in vele andere economische w etten bepaald is, schrijft
artikel 34 een jaarlijks ministeriëel verslag over de toepassing der w et aan
de S taten G eneraal voor. In artikel 14 van de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 w as dit een halfjaarlijks verslag.
M et de W ag en in g se hoogleraar, Prof. D r I. Sam kalden kan men het
betreuren, dat de Regering in het nu aanhangig W etsontw erp bij de rege­
ling van de generieke onverbindendverklaring, welk instituut overigens zeer
toe te juichen is, juist om dat het kan bijdragen tot grotere rechtszekerheid
en meer objectiviteit, niet de mogelijkheid van dispensatie opgenom en heeft
zoals de Sociaal-Econom ische R aad in zijn advies (van 6 Juli 1951) over
het V oorontw erp 17) (van 27 Novem ber 1950) voorgesteld had. E en d er­
16) Vergelijk artikel 67, lid 4 van de W et op de Bedrijfsorganisatie 1950, dat een soort­
gelijk voorschrift behelst voor een A.M.v.B., waarbij een hoofdbedrijf- of een bedrijfschap
ingesteld wordt.
17) Zie over dit Vóór-ontwerp W et Economische Mededinging o.a. A. A. van Ameringen in „Socialisme en democratie", Juni 1951, blz. 321 e.v., en in „De Naamloze Vennoot­
schap", Jaargang 28, blz. 181 en Jaargang 29, blz. 22 e.v.
 m a b blz. 57

gelijke mogelijkheid van vrijstelling, van ontheffing door de Regering is
gew enst, om dat de generieke onverbindendverklaring anders veelal on­
mogelijk zal blijken te zijn. D e om standigheden zijn vaak toch verschillend
tussen diverse bedrijfstakken of tussen ondernem ingen in een en dezelfde
bedrijfstak en w anneer dit het geval is, kan een generieke onverbindend­
verklaring bij A.M .v.B. practisch alleen geschieden, w anneer er een ont­
heffingsm ogelijkheid b e s ta a t18).
A rtikel 12, d at voor het geval bepalingen krachtens een generieke onverbindverklaring onverbindend zijn, elk der partijen toestaat binnen 1
m aand na de inw erkingtreding van de A .M .v.B. uit te treden, geldt uiter­
aa rd alleen voor overeenkom sten en niet bij burgerrechtelijke besluiten. Bij
deze laatste zal immers de m eerderheid de m inderheid binden. A rtikel 13
bepaalt, d at gedragingen, welke strekken tot het tot standbrengen, naleven
of doen naleven van bepalingen in m ededingingsregelingen of van richt­
lijnen van een krachtens artikel 10 bij A .M .v.B. aangew ezen aard of strek­
king, verboden zijn.
Reeds de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 kende op de onverbin­
dendverklaring een strafrechtelijke sanctie (artt. 11 en 12). In het W e ts ­
ontw erp Econom ische M ededinging vindt men deze in artikel 32 19) in
verband met artikel 20, volgens hetw elk gedragingen, strekkende tot het
naleven of doen naleven van een onverbindend verklaarde m ededingings­
regeling of gedeelte daarvan, verboden zijn. D e duur van een verbod is ■
—
behoudens eerdere ministeriële ontheffing -— op 5 ja a r bepaald. In de
O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 w as het aan geen tijdsduur gebon­
den.
 Bij het K artelbesluit 1941 had de S ecretaris-G eneraal veel meer be­
voegdheden gekregen dan de M inister in de O ndernem ersovereenkom sten­
w et 1935 gehad had: kartelregistratie (art. 2 ), dw angkartels (artt. 4, 5 en
6 ), optreden tegen economische m achtsposities (sinds 1943: art. 7a). In
het O ntw erp W e t Econom ische M ededinging handelen de artikelen 2 t/m
5 over de —■ strafrechtelijk gesanctioneerde — plicht tot aanmelding van
mededingingsregelingen. D e uitbreiding van het begrip „m ededingings­
regeling” in artikel 1, lid 4, juist in verband met de toepassing der artikelen
2 en 3 (m ededelingsplicht), is reeds op blz. 4 besproken. D e aanm eldings­
plicht kan zo op nader aan te wijzen rechtens niet bindende regelingen van
economische m ededinging toepasselijk verklaard w orden.
N a de oorlog ging men de behoefte voelen aan een complement van de
regeling der onverbindend verklaring, n.1. de schorsing als overheidm aat­
regel om op korte termijn, in afw achting van de afloop der procedure voor
onverbindendverklaring, in te grijpen bijvoorbeeld bij prijsafspraken, welke
het algem ene loon- en prijsbeleid doorkruisen. D e —■reeds hierboven op
blz. 2 verm elde —■wettelijke regeling der schorsing kwam er op 11 April
1951 (S taatsblad 1951, N o. 107) 20). N u zal deze overgaan in artikel 21,
volgens hetw elk de M inisters, indien zij overwegen artikel 17 toe te passen
en n aar hun oordeel een gewichtige reden een onm iddellijke voorziening
eist, de m ededingingsregeling geheel of voor een gedeelte kunnen schorsen.
 D e schorsing kan, ook na verlenging, niet langer duren dan een jaar. De
procedure biedt w eer w aarborgen tegen willekeur. Strafrechtelijk verboden
18) Zie overigens Samkalden (I.) in „Sociaal-Econoraische Wetgeving", December
1953, blz. 649 en 650, en September 1954, blz. 283 en 284. Ook in „Socialisme en Demo­
cratie”, December 1954, blz. 728 en 729.
19) Krachtens artikel 36 een economisch delict in de zin der W et op de economische
delicten (Staatsblad 1950, Nr. K. 258).
20) Zie F.E.D. R. 4.1.5. 16 luni 1951.
m a b blz. 58

zijn gedragingen, beogende het naleven of doen naleven van een geschorste
m ededingingsregeling of gedeelte daarvan (art. 21, lid 5).
Behoudens een kiem in artikel 6, lid 3 —■uitgebreid in 1939, m aar toch
slechts in verband met een ondernem ersovereenkom st, om dan een vacuum
te vullen — kende de O ndernem ersovereenkom stenw et 1935 alleen de
onverbindend verklaring om tegen economische m achtsposities op te tre­
den. D e inlassing van artikel 7a in het K artelbesluit (1941) in het jaar 1943
m aakte èn negatieve, èn positieve aanwijzingen van overheidsw ege om trent
de met de m arktverhoudingen te volgen gedragslijn aan bepaalde personen
•— opp. een algem een verbod bij onverbindendverklaring — mogelijk, los
van het bestaan van bindende overeenkom sten en andere regelingen.
 N u komt er in de w et een afzonderlijke regeling betreffende de econo­
mische machtsposities. In artikel 1, lid 1 w orden deze om schreven als: „een
feitelijke verhouding of rechtsverhouding in het bedrijfsleven, die een over­
w egende invloed van een of meer eigenaren van ondernem ingen op een
m arkt voor goederen of diensten m edebrengt.” M ededingingsregeling en
economische m achtspositie sluiten elkaar niet uit. E en m ededingingsrege­
ling kan een economische m achtspositie met zich brengen. N iet iedere
m ededingingsregeling echter schept een economische machtspositie. D a ar­
om zijn de wettelijke omschrijving en wettelijke regeling van beide apart
wel goed te keuren 21).
A rtikel 22 geeft aan de M inisters verschillende bevoegdheden, w anneer
er n aar hun oordeel een economische m achtspositie bestaat, die gevolgen
heeft, welke met het algem een belang in strijd zijn. Analoog aan de rege­
ling in artikel 17, lid 1 sub a ten aanzien van een m ededingingsregeling
kunnen zij om trent een zodanige m achtspositie gegevens openbaar maken.
O ok kunnen zij aan door hen aan te wijzen n aar hun oordeel bij die m achts­
positie betrokken natuurlijke of rechtspersonen:
„1°. de verplichting opleggen zich te onthouden van gedragingen, welke
er toe strekken door O nze M inisters aan te wijzen eigenaren van onder­
nem ingen feitelijk of rechtens te brengen tot door O nze M inisters te om­
schrijven gedragingen op de betrokken markt:
2°. de verplichting opleggen tot levering van bepaalde goederen of ver­
lening van bepaalde diensten aan door hen aan te wijzen personen tegen
gereed geld en, voor zover geen voorschriften zijn gegeven als onder 3°.
 of 4°. bedoeld, tegen de op de betrokken m arkt bij gereed geld gebruikelijke
prijs en onder de op die m arkt voor de levering of verlening gebruikelijke
voorw aarden:
3°. voorschriften geven met betrekking tot de prijs van bepaalde goe­
deren of diensten;
4°. voorschriften geven met betrekking tot de voorw aarden voor de
levering van bepaalde goederen, de verlening van bepaalde diensten en de
betaling daarvan, daaronder begrepen voorschriften, waarbij w ordt ver­
boden de uitoefening van het recht van beschikking over de gekochte goe­
deren voor de kopers te beperken of de levering van bepaalde goederen of
de verlening van bepaalde diensten afhankelijk te stellen van het kopen of
verkopen van goederen, het aanvaarden of verlenen van diensten of het
verrichten van bepaalde handelingen.”
D e positieve aanwijzingen, hierboven sub 1°. t/m 4°. genoemd, w orden
gegeven bij (gem otiveerde en gepubliceerde) ministeriële beschikking met
een procedure (art. 23) analoog aan die bij de algem een verbindendverkla­
ring en de onverbindendverklaring en met een geldigheidsduur van m axi­
21)
Anders: Prof. Mr A. van Oven: „Overheidsoptreden tegen machtsvorming in het
bedrijfsleven” in „Nederlands Juristenblad” 1954, blz. 434.
mab

blz. 59

mum 5 jaar. D e opsomming is limitatief. Zij is, meen ik, wel goed, hoewel de
doeltreffendheid uiteraard eerst in de practijk zal m oeten blijken. D e sanctie
vindt men in artikel 24 (civielrechtelijk) en artikel 32 i.v.m. 36 (strafrech­
telijk).
T e n aanzien zowel van m ededingingsregelingen alsook van economische
m achtsposities zijn ook nog bevoegdheden aan de M in ister(s) toegekend
in de artikelen 14, 15 en 16: het verlangen van inlichtingen en de inzage
van boeken en bescheiden 22).
 V o o r het internationale aspect zij verwezen n aar artikel 30, dat, behou­
dens vrijstelling of ontheffing, een verbod behelst om m aatregelen of be­
slissingen van een andere S taat, betrekking hebbende op m ededingings­
regelingen enz., opzettelijk na te leven. D e S.E.R., de w erkgeversorgani­
saties, de Kamer van Koophandel en Fabrieken te A m sterdam e.a. willen
de w et beperkt laten blijven tot overeenkom sten enz. betrekking hebbend
op de N ederlandse m arkt, o.a. om het klimaat voor buitenlandse vestiging
en deelneming niet te verstoren.
A fgezien van de onderbreking door de tw eede w ereldoorlog blijkt er een
zekere continuïteit te zijn: 1935/39; 1941/43; 1951; 1955? M en wil nu wel
meer m acht aan de overheid geven dan vóór de oorlog ( 1935), m aar tevens
wil men veel meer w aken voor rechtszekerheid en objectiviteit dan in de
bezettingsw etgeving (1941). H et grote punt in adressen, n o ta’s, tijdschrift­
artikelen en in het V oorlopig V erslag (ild e K am er) is echter: zijn er vol­
doende rechtsw aarborgen voor de betrokkenen?; waarbij in deze tijd vooral
aan de rechtszekerheid der ondernem ers bij de onverbindendverklaring
gedacht w ordt.
D oor het subjectieve criterium, dat wij herhaaldelijk in het w etsontw erp
aangelegd vonden („ n aar O ns oordeel", „naar hun oordeel” ) 23), is de
rechter bew ust uitgeschakeld als beoordelaar. D e M inister hanteert de
wet. D e rechter heeft in dit stelsel alleen een dienende taak, bij de civiel­
rechtelijke of strafrechtelijke sanctie.
 D oor Prof. M r P. Borst is in zijn brochure „K artelcontröle. Adm ini­
stratie of rechter” (1954) op de valreep nog een heel an d er systeem bepleit:
kartelcontróle wèl aan de rechter (m et een oordelende ta a k ), i.pl.v. aan de
adm inistratie, welke dan alleen met vervolging en instructie belast zou zijn.
O ok het Katholiek V erbond van W erkgeversvakverenigingen blijkt de
rechter 24) de meest com petente instantie te vinden om te beoordelen of een
economische m ededingingsregeling of economische m achtspositie oirbaar
is.
D aar dit een volkomen doorbreking zou betekenen van het sinds 1935
gegroeide en gevoerde kartelbeleid als onderdeel van de economische poli­
tiek van de N ed erlandse overheid ■
— nu eenmaal geen kartelrechtspraak 25)
22j In verschillende wetten behorend tot het publiekrecht van het bedrijfsleven komt dit
laatste voor. Mijn lijst in „Bepalingen omtrent Boekhouding in de Nederlandse wetgeving”:
Overdruk uit „De Accountant” No. 8 (1949/50), blz. 20 e.v. (sub B), is reeds niet meer
volledig.
23) Niet, zoals in het Voorontwerp, in artikel 1, lid 1 (omschrijving van „economische
machtspositie”); wel in artikel 22, lid 1 aanhef en sub b.
24) Lang geleden is bij de collectieve arbeidsovereenkomst wel voorgesteld de algemene
verbindendverklaring — men sprak dan van „homologering" ,— door de rechter te doen
geschieden. Zie mijn „Een eeuw rechtsontwikkeling", blz. 111, noot 49 (uitgave 1949).
25) Anders bij de opzet-contracten, waar rechtspraak is en de rechter oordeelt over de
oorzaak (artt. 1371 en 1373 B.W.) van telkens één bepaalde, onbenoemde overeenkomst
(vooral na het arrest van de Hoge Raad van 4 Nov. 1927, N. J. 1928, 254; W . 11767).
Zie „Sociaal-Economische W etgeving” 1952, blz. 48 e.v., 105 e.v., 235 e.v. en 262 e.v.
 Bij de mededingingsregelingen gaat het niet alleen om overeenkomsten-recht, doch ook
om verenigingsrecht: groepsrecht -— gedecentraliseerde rechtsvorming -—, waarmee in het
nieuwe Burgerlijk W etboek ook rekening zal worden gehouden (Inleidende Titel, art. 5).
mab

blz. 60

■
— is er in dit stadium niet te verw achten dat deze suggestie van Prof. Borst
gevolgd zal w orden. H ier w ordt volstaan met te verwijzen n aar de critiek
van Prof. Sam kalden 26) en van mijzelf 27).
T h an s is het w achten op de M em orie van A ntw oord, w aaruit zal moeten
blijken, of de Regering met voorstellen komt —■en welke —- om tegem oet
te komen aan de van vele kanten uitgeoefende aandrang tot versterking
van de w aarborgen voor rechtszekerheid. H oger beroep tegen beslissingen
van de M inister op de Kroon, zoals de A m sterdam se Kamer van Koop­
handel en Fabrieken wil? H oger beroep op de M inister zelf, zoals de nieu­
we Bedrijfsvergunningenw et 1954 (St. 339) dit, evenals die van 1938, w eer
kent (art. 16)? Beide m.i. om diverse redenen ongew enst. Beter zou dan
een afzonderlijk adm inistratiefrechtelijk college als beroepsinstantie, met
beroep op een aantal limitatief opgesom de gronden 28), zijn.
 Z a l alsnog bekendm aking van het advies van de Commissie Econom i­
sche M ededinging, voordat de regeringsbeslissing genom en w ordt en met
een w achttijd van enkele m aanden, voorgesteld worden? D e S.E.R . wilde
dit (advies van 6 Juni 1951), m aar door de Regering is in haar O ntw erp dit
voorstel niet overgenom en, om dat zij het in strijd oordeelde met de positie
van de adviescommissie en die van de Regering, welke laatste niet een
hoger beroepsinstantie tegenover de eerste dient te zijn. Z o zullen nu v ast­
stelling en w aardering van de feiten — en niet volledig ■
— eerst bij de
bekendm aking van de ministeriële beslissing, welke tevens eindbeslissing
is, ter kennis van de betrokkenen komen. O f zal er alleen een bekendm aking
van het advies der Commissie voorgesteld w orden voor de gevallen w aarin
de M inisters bij hun beslissing van het advies afwijken? D it zou een w a ar­
borg zijn, dat niet lichtvaardig van het advies w ordt afgeweken. M oet de
M inister niet verplicht w orden de gronden voor afwijking van het advies
der Commissie in zijn beschikking op te nemen? H et antw oord op deze en
andere vragen zal nu wel spoedig gegeven w orden in en bij de M em orie van
A ntw oord.
 T h an s hebben wij op verzoek der Redactie van dit niet-rechtskundig
tijdschrift de voornaam ste punten van het W etsontw erp Economische
M ededinging juridisch belicht voor de lezers, die m erendeels niet juristen
zijn. H et gaat hier om een brok typisch „economisch recht” , voor economen
en ook accountants van belang. D e overheid m engt zich hier in kwesties
van economisch behoren: te veel aan binding, te weinig aan binding? Dit
is niet hetzelfde als juridisch behoren. Beide w etenschappen hebben hun
eigen beginselen, begrippen, c rite ria 29). D e onderhavige m aterie der
economische m ededinging betreft zowel economisch, als juridisch behoren.
Sam enwerking tussen economen en juristen is hier nodig en nuttig.
2B) „Sociaal-Economische W etgeving” 1954, blz. 273 e.v.
27) „Economist” 1954, blz. 646 en 647.
28) Voorlopig Verslag Ile Kamer (Zitting 1953—1954—3295), § 2, blz. 3. Ook de
Nota der Werkgeversbonden 12 Februari 1954.
29) Enkele waardevolle opmerkingen over de verhouding van rechtswetenschap en
economische wetenschap maakte Mr P. Verloren van Themaat in zijn reeds eerder vermeld
artikel „Enkele juridische aspecten van de evolutie der Kartelpolitiek” in „Economie”,
No. 4, fan. 1950.
m a b blz. 61.
