Ondernemingsdoel, winst en werkgelegenheid
Ondernemingsdoel, winst
en werkgelegenheid

COLUAAN

Sytse Douma

Kortgeleden werd ik door een ondernemings­
raad uitgenodigd om eens te komen praten over
het verplaatsen van werk vanuit Nederland naar
andere landen. De betreffende onderneming
heeft een deelneming in een bedrijf in OostEuropa en betrekt ook al jarenlang onderdelen
uit landen in Zuid-Oost Azië. Sommige leden van
de ondernemingsraad, die uiteraard alleen de
werknemers in Nederland vertegenwoordigt,
maakten zich zorgen over de ontwikkeling van de
werkgelegenheid bij de Nederlandse vestigingen
van het bedrijf. Moet het bedrijf niet in de eerste
plaats zorgen voor het veiligstellen van de
werkgelegenheid van de huidige werknemers?
Dat was feitelijk de kern van de vraag van deze
ondernemingsraad.
De bovenstaande vraag is een mooie aanlei­
ding om eens een korte beschouwing te wijden
aan het onderwerp doelstellingen van de onder­
neming. Is het enige doel van de onderneming
het streven naar een zo hoog moge lijke winst of
zijn er ook andere doelstellingen, zoals het
veiligstellen van de werkgelegenheid van de
bestaande werknemers? Als je die vraag zou
voorleggen aan tweedejaars studenten economie
is de kans groot dat de meerderheid kiest voor
het maximeren van de winst. Dat is hen in de
eerste cursus micro-economie immers geleerd
(consumenten maximeren hun verwachte nut.
producenten streven naar een zo hoog mogelijke
winst). Maar ook een prominente Amerikaanse
econoom als Milt on Friedman zou dat antwoord
kunnen geven. Het is het typische antwoord van
de micro-econoom die gelooft in de werking van
de onzichtbare hand: als ieder maar streeft naar
zijn eigen belang, komt het met het algemeen
belang ook wel goed.
 D ECEM BER 1995

ÜfflAB

Nu staat in de micro-economie het verklaren
van de werking van markten centraal, niet het
verklaren van het gedrag van een individuele
onderneming. De aanname dat producenten
streven naar een zo hoog mogelijke winst blijkt
voldoende voor het verklaren van de werking van
markten. Daarmee wordt licht de conclusie
getrokken dat ondernemers ook feitelijk streven
naar een zo hoog mogelijke winst. De aanname
waarop de theorie is gebouwd krijgt aldus ook
het karakter van een redelijk accurate beschrij­
ving van de werkelijkheid. Daarnaast heeft een
opvatting als die van Friedman ook een sterk
normatief element: ondernemers behoren te
streven naar een zo hoog mogelijke winst. Dat is
hun opdracht. De onzichtbare hand van het
marktmechanisme, waar nodig gecorrigeerd
door overheidsingrijpen, zorgt voor de rest.
Wie echter kijkt naar het gedrag van indivi­
duele personen kan tot heel andere inzichten
komen. Individuele personen hebben niet alleen
belangstelling voor of belang bij geld. Ze ontwik­
kelen ook vriendschappen en voelen zich vaak
ook mede verantwoordelijk voor het wel en wee
van anderen. Dat geldt natuurlijk ook voor
ondernemers. Ondernemers in het kleinbedrijf
voelen zich vaak in hoge mate verantwoordelijk
voor hun werknemers. In de keuzes die zulke
ondernemers maken spelen gevoelens van
loyaliteit ten opzichte van hun werknemers
waarschijnlijk een grote rol. En waarom zou dat

Prof. Dr. S.W. Douma is hoogleraar Bedrijfseconomie, in
het bijzonder organisatie van de onderneming, aan de Katho­
lieke Universiteit Brabant.
733

ook niet in grote ondernemingen een zekere rol
spelen ?
In de 'behavioral theory ofthefirm ' vat men
de onderneming op als een coalitie van verschil­
lende groepen van participanten. Volgens die
theorie worden de doelstellingen van de onder­
neming bepaald in onderhandelingen tassen die
groepen van participanten. Iedere participant
levert bijdragen in ruil voor vergoedingen.
 Degene wiens bijdrage het moeilijkst kan worden
gemist staat in de onderhandelingen het sterkst.
Het is de taak van de ondernemingsleiding om te
zoeken naar een ‘balanced satisfaction ofstakeholders’. Dat komt wonderwel overeen met de
Nederlandse structuurvennootschap, waarin de
Raad van Commissarissen de belangen van de
onderneming als geheel en van allen die daarbij
betrokken zijn, moet dienen. De Raad van
Commissarissen van een structuurvennootschap
moet dus zeker niet uitsluitend de belangen van
de aandeelhouders dienen.
Toch kan men zich afvragen hoeveel ruimte
ondernemingen hebben om werkelijk rekening te
houden met de belangen van alle betrokkenen.
 Die ruimte wordt natuurlijk sterk begrensd door
de felheid van de concurrentie in de
bedrijfstak!ken) waarin de onderneming werk­
zaam is. Een onderneming met een wettelijk
monopolie, zoals de vroegere Nederlandse PTT,
kan zijn werknemers heel wat meer bestaansze­
kerheid bieden dan een onderneming die voort­
durend op het scherpst van de snede moet
concurreren. In heel veel bedrijfstakken is thans
sprake van een zeer felle concurrentie. Dat wordt
in belangrijke mate veroorzaakt door wat tegen­
woordig in slecht Nederlands ‘globalisering'
heet. In het bijzonder in Zuid-Oost Azië. maar
ook in Oost-Europa groeit de economie zeer
sterk. In die landen worden tegenwoordig Pro­
dukten en componenten gemaakt die aan de
hoogste Westerse kwaliteitseisen voldoen (vaak
mede dankzij joint-ventures met Amerikaanse,
Japanse of West-Europese ondernemingen
waarin know-how wordt overgedragen), terwijl
de loonkostenvoet in die landen vaak minder dan
tien procent bedraagt van het niveau dat wij in
Duitsland en Nederland gewend zijn. Daar moet
overigens wel bij worden gezegd dat de arbeidsproduktiviteit in die landen ook vaak een stuk
lager is, maar niet zoveel lager dat daardoor het

734

grote verschil in loonkostenvoet verdwijnt. Het
verplaatsen van arbeidsintensieve produktie
naar die landen is daarom niet alleen aantrekke­
lijk maar waarschijnlijk ook noodzakelijk om op
termijn te overleven. Nederlandse ondernemin­
gen die dat niet doen lopen het gevaar te worden
weggevaagd door ondernemingen die dat we!
doen. Het feit dat de winstgevendheid van de
meeste grote Nederlandse ondernemingen nu
(nog) op een alleszins acceptabel niveau ligt
doet daar niets aan af.
 Overigens voert de Nederlandse overheid de
laatste jaren een beleid dat erop is gericht meer
marktwerking in allerlei bedrijfstakken te intro­
duceren. In dat kader zijn horizontale prijsaf­
spraken en marktverdelingsregelingen sedert
kort verboden. Er is een voorstel voor een
nieuwe, aanzienlijk scherpere mededingingswet;
dat wetsvoorstel wordt waarschijnlijk in 1996
aan de Tweede Kamer aangeboden. Maar ook in
traditioneel sterk beschermde bedrijfstakken,
zoals de gezondheidszorg, openbaar vervoer en
telecommunicatie wordt meer marktwerking
geïntroduceerd. Dat betekent dat ook in die
sectoren de ruimte om andere doelstellingen dan
winstmaximalisatie na te streven kleiner wordt.
De conclusie is dan ook dat bij het vaststellen
van de doelstellingen van de onderneming naast
het streven naar een zo hoog mogelijke winst ook
andere elementen, zoals loyaliteit, vriendschap
en een evenwichtige afweging van de belangen
van alle betrokkenen een rol spelen. Tegelijker­
tijd moet worden vastgesteld dat de ruimte om
andere doelstellingen dan winstmaximalisatie na
te streven wordt beperkt door de felheid van de
concurrentie op de markten waarop de onderne­
ming actief is. Door het verschijnsel van 'globa­
lisering' en door het introduceren van meer
marktwerking in Nederland, wordt die ruimte
eerder kleiner dan groter. Zo heb ik het ook
ongeveer tegen de leden van de betrokken
ondernemingsraad gezegd. Daarbij kreeg ik de
indruk dat deze opvatting over het algemeen
werd gedeeld. Dat is een compliment voor de
betrokken ondernemingsraad en voor het Neder­
landse consensus-model.
 De laatste vraag van een van de leden van de
ondernemingsraad luidde: “Maar hoe moet het
dan met Nederland, als er zo veel werk uit

D EC EM BER 1995

EJA B

Nederland verdwijnt?". Mijn antwoord daarop
was dat Nederland het moet zoeken in verdere
verhoging van de produktiviteit door hetere
scholing en door het aantrekken van bedrijven
die gebruik maken van hoogopgeleide, hoog­
waardige arbeid. Dat dat kan blijkt wel uit het

D EC EM BER 1995

feit dat het aantal banen in Nederland sterk
groeit en dat in het bijzonder de werkloosheid
onder jongeren afneemt. Dat is voor iemand van
vijftig jaar die zijn baan verliest een schrale
troost, maar voor de beleidsmakers in Den Haag
en Brussel een groot succes.
735.
