EENIGE CRITISCHE BESCHOUWINGEN OVER DE LEER DER ORGANISCHE WINSTCALCULATIE (Inhoud januari 1931 no.1)
No. 1

JANUARI 1931

8e JAARGANG

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY
w B E D R IJFSH U ISH O U D KU N D E
ONDER REDACTIE VAN : R. A. DIJKER, G. P. J. HOGEWEG, PROF. TH. LIMPERG JR , A. NIERHOFF EN H. R. REDER.
RUBRIEK REDACTEUREN: EXAMEN-VRAAGSTUKKEN : Dr». ABR. MEY EN Drs. J. PAARDEKOOPER - LITERATUUR , M. M. DEEN Jr. EN Drs. A. ROBLES
BESLECHTE GESCHILLEN: Mr. P. J. DE KANTER - UIT DE FINANCIEELE HUISHOUDING DER OVERHEID: J. H. TEXTOR - UIT HET BUITEN.
LAND: W. BEIJDER WELLEN, J. E. ERDMAN, C. A. HUYSMAN EN A. M. VAN RIETSCHOTEN - EFFICIËNTIE: C. A. BLAZER EN L. POLAK
-------- REPERTORIUM VAN TIJDSCHRIFT-LITERATUUR: Mej. Dr. R. PHILIPS, Drs. G. L. GROENEVELD J. P. DE HAAN EN J. C. SPANGENBERG -------MEDEWERKERS: PROF. Mr. Dr. H. W. C. BORDEWIJK, J. P. CROIN, Mr. P. J. DAM, E. VAN DIEN, W. H. ELLES, G. W. FRESE, PROF. Dr. Ir.
-------- J. GOUDRIAAN Jr., S. KONIJN, JAMES POLAK, PROF. Dr. N. J. POLAK, J. E. SPINOSA CATTELA, Dr. A. STERNHEIM --------

SECRETARIS DER REDACTIE - C. VERWEY UITGEVER: J. M U U SSES
TESSELSCHADESTR. 15 - AMSTERDAM,TEL. 82444 TELEFOON 77

VERSCHIJNT MAANDELIJKS. BEHALVE IN DE MAAND AUGUSTUS.
ABONNEMENT PER JAAR F 10.-. FRANCO PER POST F 10.24, BUITEN­
LAND F 10.60.
MEN ABONNEERT ZICH VOOR DEN GEHEELEN
JAARGANG ----------------------------------------------------------------------------------------

DE COPIE VAN INGEZONDEN BIJDRAGEN WORDT NIET TERUGGE­
GEVEN. - NADRUK IS GEOORLOOFD. ZOO DE BRON WORDT GE­
NOEMD. - BOEKEN TER RECENSIE EN ALLE ANDERE STUKKEN
VOOR DE REDACTIE ZENDE MEN AAN DEN SECRETARIS. -----------

INHOUD
Van de R ed a ctieta fel.......................................................... ..... Blz.
 Eenige critische beschouwinugen over de leer der orga­
nische w instcalculatie.......................................................... „

door Drs. Abr. Mey

Rekwest aan zijne Excellentie den Minister van Arbeid,
Handel en Nijverheid, ’s-Gravenhage inzake het verslag
der Commissie tot regeling van het Accountantswezen „
Lastige g e v a lle n ...................................................................................
De waarde eener accountantsverklaring.......................... „

door R. A. Dijker

PURMEREND
GIRO No. 15062

boekenrepertorium te zenden, indien zjj hem daartoe hun ver­
langen te kennen geven.
Wij zeggen èn den heer Groeneveld èn den heer Muusses voor
1
hun medewerking hierbij ten zeerste dank.
Wij vestigen de aandacht der lezers op de prijsvraag voor­
1
komende op bladz. 9.
Tenslotte wijzen wjj erop, dat in dit nummer bij het Reper­
torium der tijdschriftartikelen de lijst der geraadpleegde tijd­
6 schriften en de gevolgde ssytematiek ten dienst der lezers weder
8
werden afgedrukt.
8

E ffic iën tie.............................................................................................
9 EENIGE CRITISCHE BESCHOUWINGEN OVER DE LEER

Boekbeoordeeling

9 Inleiding

Red.: C. A. Blazer en L. Polak
^
Prijsvraag Ned. Inst. v. Efficiency inzake de Renda­
biliteit van mechanische hulpmiddelen in de admini­
stratie — Efficiëntie en vrije tijd

.............................................................................
De balans en de belastingen naar inkomen en ver­
mogen van B. Schendstok, door A. Nierhoff

Repertorium van tijdschrift-literatuur op het gebied van
Accountancy en Bedrijfshuishoudkunde . . . . . . • „
Boeken-Repertorium .........................................................................
Vragenbus ........................................................................................ „
Nederlandsche Handels-Hoogeschool..............................................
Mededeelingen waarvan plaatsing werd verzocht . . . „
Ontvangen b o ek w erk en .................................................................„

DER ORGANISCHE WINSTCALCULATIE

10

15
16
16
16
16

VAN DE REDACTIETAFEL

Wij spreken er ons leedwezen over uit dat het Januari-nummer verlaat verschijnt. De omstandigheden zijn ook thans weer
sterker gebleken dan onze goede voornemens.
 Het is ons aangenaam te kunnen mededeelen, dat, dank zij de
vriendelijke bereidwilligheid van den heer Drs. G. L. Groeneveld, de stof der „Nieuwe Boeken”, die wij, met nooit falende
trouw, maandelijks van een der medewerkers ontvangen, voor­
taan, te beginnen met dit nummer, den lezers wordt aangeboden,
gesystematiseerd naar hetzelfde systeem, dat voor het Reper­
torium geldt. Wij mogen daaraan toevoegen, dat de uitgever
zich heeft bereid verklaard, om aan hen, die op de afzonderlijke
uitgave van het Repertorium geabonneerd zijn, voortaan zonder
verhooging van kosten, tevens een afzonderlijken afdruk van het

Wanneer men in het huidige oogenblik onder collega’s den
term „organische balans of organische winstrekening” gebruikt,
dan hoort men veelal de eritiek, dat deze methode van winst­
bepaling zichzelf overleefd heeft, nu de dagen der inflatie al
weer lang achter ons liggen. Door Schmidt en diens volgelingen
wordt dit ten sterkste ontkend; zij meenen. dat, waar het geld
voortdurend in waarde verandert, de redenen om een organische
winstrekening te gebruiken steeds aanwezig zijn. Tijdens de in­
flatie mogen die schommelingen meer marquant en omvangrjjker
geweest zijn, daarin is alleen een quantitatief verschil, dat de
noodzaak tot zoodanige rekening scherper doet uitkomen, maar
waaruit zeker nooit geconcludeerd mag worden, dat in z.g.
„normale tijden” met kleinere schommelingen van prijsniveau,
de theorie niet toepasselijk zou zijn. Zelfs gaat Schmidt zoover,
dat hij de conjunctuur heeft getypeerd als gevolgverschijnsel
van een verkeerde methode van calculeeren en winstbepaling.
 „Die Industrielle Konjunktur — ein Rechenfehler!”
Hoewel ik er verre van ben om een dergelijke leuze te gaan
aanheffen en hoewel ik volkomen overtuigd ben, dat zulk een
eonjunctuurtheorie het conjunctuurverschjjnsel in zijn gecom­
pliceerdheid en in zijn noodzakelijk verband tot de maatschapp ij-structuur niet voldoende heeft bestudeerd, meen ik toch,
dat er in deze beschouwing eenige kern-waarheden liggen, die
niet zonder meer ter zijde gesteld mogen worden; althans aan
calculatie op basis van vervangingswaarde een groote beteekenis

2

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE

moet worden toegekend ter bepaling van juiste kostprijzen en in de conjunetuurpolitiek der bedrijfshuishouding. Wanneer
juiste resultaten en dat in die juistere calculatie een factor men deze rekenwijze gecombineerd ziet met de andere mogelijk­
ligt-, die voor de conjunetuurpolitiek in de bedrjjfshuishouding heden der „innerbetriebliche Konjunkturpolitik” n.1. conjunctuurstudie (marktanalyse) en budgetcontróle, dan zal ten eerste
van groot belang is.
Wanneer ik mij dus opmaak, om in het krijt te treden voor de toepassende bedrijfshuishouding daarbij baat vinden, maar
calculatie op basis van vervangingswaarde, meen ik wel te ten andere, bij veralgemeende toepassing, ook de golfbeweging
moeten stellen, dat ik daarmede niet de beschouwingswijze van der conjunctuur vervlakt worden. Op den jongsten AccounSclimidt als grondslag heb aangenomen, omdat in die beschou­ tantsdag heb ik daar eveneens op gewezen in het debat met Prof.
Verrijn Stuart. De vervangingswaardeleer, van welke ik die
wingen te veel, voor mij, onaanvaardbare momenten zijn.
Ik zou haast zeggen, dat de praktijk behoefte heeft aan een taak verwacht, is echter niet die, zooals Prof. Schmidt ze ge­
waarde-theorie der dynamica (niet in den zin van Schmalen- steld heeft, maar die, welke door Prof. Limperg wordt gedo­
,
bach), terwijl de Reproduktionswert-theorie van Sclimidt in ceerd.
 wezen een statische theorie is, een gecamoufleerde theorie de Bij verwantschap op vele punten blijft de laatste dichter bij
rharmonie économique; Bastint in modern costuum en zonder de werkelijkheid der verschijnselen.
De beide theoriën met elkander te vergelijken, in elkander uit­
besteedsterparapluie.
De waardeleer, die voor den bedrijfshuishoudkundige in de gedrukt te schetsen tegen den achtergrond van de conjunctuurpraktijk der bedrijfsvoering, een bruikbaar richtsnoer geeft verschynselen, is de bedoeling van dit opstel.
moet aanpassen bij alle waardeveranderingen in liet ruilverkeer, Schmidt’s theorie in hoofdlijnen.
en kostprijsberekening moet, op elk moment, op alle verande­
ringen van waarde der samenstellende kostenfactoren zijn ge­ Die organische Bilanz ist eine rein wirtschaftliche Bilanz die
baseerd.
ihre Maszstäbe ausschlieszlich unter wirtschaftliche Gesichts­
De waardeleer, die zoodanig gefundeerd is, stelt inderdaad punkten zu gewinnen sucht. Die Grundsätze dieser Bilanzauf­
in staat om de bedrijfsresultaten vast te stellen, afgescheiden fassung werden aus der Marktwirtschaft abgeleitet, in der die
van de vermeerderingen in de vermogensgrootte, die geen ver­ Unternehmung deren Gesicht die Bilanz verkörpert, als Ein­
meerdering van welvaart, geen inkomen zijn, maar slechts zelzelle lebt. „Aus diesen Gründen ist auch die Bezeichnung
bloote rekenkundige vermeerderingen. Daardoor calculeert ze „organisch” gewühlt, weil die organische Verknüpfung mit der
dus, in de hausse de z.g. „conjunctuurwinst” niet als bedrijfs­ Marktwirtschaft ihr unlösbares Verbundensein auf leben und
resultaat, hetgeen juist is, omdat die z.g. winst, noch winst, Sterben den Zwang schafft nicht nur die Lebensbedingungen
noch inkomen genoemd mag worden. Het is alleen maar een des Organismus Einzelzelle (Unternehmung) sondern auch die
rekenkundige vermeerdering van de grootte van het vermogen Leb ensbedingungen der Gesamt Wirtschaft zu erforschen um aus
opgesloten in quantitatief-gelijkgebleven kapitaalgoederen, ont­ ihnen die wichtigsten Richtlinien für die Bilanzierung zu erfor­
staan door verandering van prijzen ter koopmarkt. Die („fic­ schen”.
 tieve” ) vermogensvermeerdering gaat straks automatisch te Schmidt stelt de plaats van de onderneming (ik zou hier het
niet, bij een terugloop van prijzen. Men heeft dus weer een ge­ meer algemeene woord bedrijfshuishouding verkiezen) tusschen
ringere vermogensgrootte bij dezelfde stoffelijke welvaart. Maar Beschaffungsmarkt und Absatzmarkt. Die onderneming ziet hij
die vermogensteruggang is al evenmin verlies, het is alleen maar dan „dauernd von Geld einerseits und Güter und Dienstleis­
de correctie van de vermeerdering in de hausse. De bedrijfs- tungen anderseits durchströmt”, zoodat een voortdurende
man, die dat doorziet en overeenkomstig calculeert behoeft, kringloop van geld en goederen ontstaat. Geld wordt omgezet in
(andere oorzaken die bewust worden gezocht en aanvaard daar­ grondstoffen en arbbid en die weer in product, en product in
gelaten) geen conjunctuurverlies te lijden. Hij, die in de hausse geld. Eene variatie op de bekende formule van Marx: Geld­
echter de te hooge calculatie als winst gerekend en uitgekeerd Ware-Geld u. s. w.
heeft, zal straks niet alleen een verlies constateeren, maar ook Een korte samenvatting van de hoofdmomenten uit dc
met zijn financiering te kort schieten. Hij zal dus de schaarschte Schmidtsche theorie zou ik als volgt willen geven:
ter kapitaalmarkt vergrooten door zijn behoefte aan nieuw De theorie ontstond in den Duitschen inflatietijd, uit de
vermogen, welke vraag zeer dringend zal zijn of hij zal den nor­ waarnemingen, die Schmidt in dien tijd in de bedrijfshuishoumalen omloop van zijn vlottend vermogen zien stremmen en dus dingen deed, en in den strijd, die in dien tijd met den fiscus ge­
het bevriezen van het crediet (typisch crisis-symptoon) bevorde­ streden is, over de erkenning van de waardebepaling in het fis­
ren.
 caalrecht. De daar waargenomen beweging van het prijsniveau
Bovendien de onderneming, die te hooge winsten uitkeert, herhaalt zich echter met mindere sterkte in de schommelingen
te groote dividenden declareert, vergroot de miscalculatie van de conjunctuur. In beide gevallen een veranderen van de
in de waardeering van haar aandeelen op de fondsenmarkt, koopkracht van het geld of zooals men zegt in de waarde van liet
versterkt dus de speculatie in niet onbelangrijke mate. De geld. Het eene geval door staatsmaatregelen, het andere geval
onderneming, die als gevolg van te hooge winstcalculatie in door contractie en expansie van de girale geldschepping in
hausse, thans ook de verliezen te hoog calculeert, influenceert de credietverleening. De onderneming, die in de inflatie niet
alweer den beurskoers, waarmede dus in te sterke mate tot ten onder wilde gaan, moest met die geldswaardeverandering
„spuien” van fondsen geprikkeld en zelfs tot baisse-speculaties rekenen en dus aansluiten aan de bewegingen van het prijsni­
gestimuleerd wordt.
veau. Hoe kon dat? Door den kostprijs van het product te calDenkt men nu nog aan de gevolgen van het te kort aan vlot­ culeeren naar de kosten, op den omzetdag noodig om het pro­
tende middelen tegenover crediteuren en tegenover de bank, duct te vervangen. Door die calculatie van voortbrengingskos(die bovendien nog het crediet in zulke tijden beperkt), dan ziet ten op den omzetdag (Reproduktionswert of Wiederbeschaf­
men ook hier, dat de gebruikelijke winstcalculatie zeer mis­ fungswert) sluit men aan bij de marktverhoudingen van het mo­
fortuinlijke gevolgen hebben kan, die zeer nauw met het con- ment, en vindt dus de voorwaarden om het afgezette product
junctuurverschijnsel verbonden zjjn.
resp. de daarin aangewende productiemiddelen te vervangen.
 De opmerking, dat de organische winstcalculatie verouderd Men is dus verzekerd zijn plaats in het ondememingencomplex
zou zijn is dan ook in flagranten strijd met de werkelijkheid, (uitdrukking van v. Overveen) te behouden. In de beschouwing
eerder geloof ik, dat deze theorie, mits in hare voordracht niet loopen prijs van koop- en verkoopmarkt, algemeen en individueel
gekneld in een statisch systeem, een groote toekomst zal hebben prijsniveau, dooreen, maar daarover later. Indien de omvang

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE

3

van de vraag is afgenomen, dan zal de calculatie naar Tages­ de vroeger genoemde verandering van techniek en van gebruiks­
wiederbeschaffungswert slechts in staat stellen een zoodanig gewoonte.
verminderde productenhoeveelheid te reproduceeren als met de Elke soort van productie is nu te zien als een continueele
verminderde vraag overeenkomt, dan moeten de ondernemers stroom vloeiende van oerproducent naar finaalconsument, waar­
dus de vrijgekomen kapitalen richten naar andere productie- bij echter het, tot verbruikbaarheid te bewerken, oerproduct
takken. Blikbaar wordt hier aangesloten aan de loi des débou­ allerlei opvolgende bewerkingen en verplaatsingen ondergaat.
chés van Say en dus alleen op een partieele hoogconjunctuur Dat bewerken en verplaatsen doen de bedrijfshuishoudingen
en elke goederenstroom wordt (als we ons dit in grafische voor­
gezien.
 Schmidt sluit voorts in zijn denken aan bij de opvatting, dat stelling denken) geleid door een kolom van bedrijven die voor
de verruiming der credietverleening zooal niet de eenige oor­ de opéénvolgende étappen laagsgewijze verdeeld is in bedrijfs­
zaak is, dan toch de voorwaarde is, waaronder conjunctuur­ takken. Die opeenvolgende bedrijfstakken geven aan elkander
schommeling mogelijk is, gaat echter niet naar prjjsstabilisatie de te bewerken stof door, tot uiteindelijk na de laatste bewer­
middels bankpolitiek, maar acht, dat de ondernemers, door naar king of verplaatsing het finaalproduct aan den consument
vervangingswaarde te calculeeren, den invloed van de conjunc- wordt aangeboden. Dat doorgeven (of aanbieden ten gebruike)
tuurmatige prijsniveaubeweging kunnen elimineeren. Zoo acht gaat in onze maatschappij door middel van de markten (in den
hij de conjunctuursoorzaak in het tot dusver onbekend zijn van zin waarin de economie dat woord gebruikt) en zoo is dus elke
deze „Rechenfehler”. Een andere consequentie, die hij ziet is, bedrijfshuishouding gesitueerd tusschen koop- en verkoopmarkt,
dat wanneer de ondernemers met vervangingswaarde calculee- Welke consequentie heeft nu deze plaatsing van het bedrijf in
rende dus aansluiten bij de verhouding van vraag en aanbod de organisatie der productie ten aanzien van de waardeleer.
van elk moment, en naar de daaruit volgende aanwijzingen um­ Ze leert, dat de goederen, waarmede de bedrijven te doen
disponieren, de productie op elk moment wordt aangepast aan hebben, belmoren tot een geregelden stroom van productie, het
de vraag en dus een Gleichlauf von Produktion en Konsump- gaat dus om vervangbare goederen. Reeds uit dien hoofde wordt
tion verkregen wordt.
het begrip vervangingswaarde gesuggereerd. Daarmede echter
zou het waardebegrip nog niet voldoende omschreven zijn, om­
dat de verhouding van den omvang der productie eenerzijds en
Limperg’s theorie in hoof.dtrekken.
 den omvang der koopkrachtige vraag naar dat product ander­
Waar deze theorie in geschrifte nog niet is uitgekomen, zoo- zijds niet constant is en dus niet zonder meer het beeld der
als met die van Schmidt wel het geval is, moet ik de schets statische economie kan gelden, dat de waarde steeds door het
nauwkeuriger maken en dus een grooter plaats aan deze theorie offer der vervanging kan worden gemeten.
inruimen.
Als algemeene basis voor waarde geldt de beteekenis, die de
Limperg baseert eveneens zijn waardetheorie op de plaats goederen hebben voor de behoeftebevrediging. Deze definitie is
die de bedrijfshuishouding in de sociale organisatie der voort­ echter bizonder ingesteld op den consument. In de bedrijfshuis­
brenging inneemt. Hij gaat daartoe terug op de wet van de houding hebben we noodig de waarde, die de producent aan de
arbeidsverdeeling, die de maatschappelijke verdeeling der pro­ goederen toekent en die houdt verband met het algemeene doel
ductie beheerscht, als gevolg van verschil in natuurlijke gesteld­ van de producenten, het streven naar een inkomen afhankelijk
heid der productiegebieden, van de verschillen in aanleg en van de uitkomsten van het productieproces. Men kan dus zeg­
geschiktheid der menschen en last not least van de vergrooting gen, dat de waarde in de onderneming wordt bepaald door de
en perfectioneering daarvan door verbizondering op de taak, beteekenis, die goederen (productiemiddelen zoowel als pro­
waarvoor de grootste aanleg bestaat, voor scholing tot die ducten) hebben voor het inkomensstreven van de onderneming.
 taak, training en ervaring door de taakverrichting. Maar De beteekenis, die een goed heeft, voor het inkomensstreven
tevens stelt hij dan als tegenstuk tot die wet der arbeidsverdee­ der onderneming wordt nu, gezien de maatschappelijke plaat­
ling, de wet der continuiteit. Zonder continuiteit in de verdee­ sing en de regelmatigheid van den goederenstroom bepaald door
ling van de voortbrenging zijn alle offers van scholing tever­ het offer ter koopmarkt te brengen voor het nieuw verwerven na
geefs gebracht en wordt alle effect van ervaring waardeloos. aanwending, (in het voorbijgaan zij opgemerkt, dat die aan­
Indien dus de voortschrijding van de techniek, en de verande­ wending geen verlies in dat inkomensstreven beteekent, maar
ring van de gebruiksgewoonte of de uitbreiding van de bevol­ een noodzakelijkheid ter bereiking van het beoogde doel is). De
king nopen tot een hergroepeering, zal het voordeel uit die her- grootte van het offer wordt dus bepaald door wat op het moment
groepeering verminderd moeten worden met het nadeel dat de van aanwenden of verkoopen, resp. het moment van waarveranderde organisatie brengt door verlies aan continuiteit. deeren, ter koopmarkt voor de vervanging moet worden betaald.
 (verlies aan verworven kennis, aan verkregen scholing etc.)
We vinden dus de vervangingswaarde als waardeeringsmaatDit spreekt te sterker wanneer we zien naar de huidige ver­ staf. Die vervangingswaarde zou slechts dan het uitsluitend
deeling der maatschappelijke productie over de verschillende waardeeringsmiddel zijn, indien de verhouding van koopkrach­
bedrijfskolommen en bedrijfstakken, waarin de tot die bedrijfs­ tige vraag tot aanbod resp. tot beschikbaarheid van duurzame
takken behoorende productiehuishoudingen zijn toegerust met productiemiddelen door den tijd heen onveranderd zou blijven;
kostbare, duurzame productiemiddelen, niet alleen van steen en dus onder volkomen werking der continuiteit, welke echter niet
staal, maar ook van kennis en ervaring bij hoogere en lagere bestaat. Een koopman zal, indien op zijn verkoopmarkt niet zoo­
leiders. Die productiemiddelen zijn op een bepaalden afzet van danige koopkracht op de daar aangeboden goederen geconcen­
een bepaald product ingericht, zelfs vaak aangepast bij de treerd wordt, dat hij minstens de vervangingswaarde der goe­
speciale omstandigheden der enkele bedrijfshuishouding. En deren kan maken, genoodzaakt zijn de goederen af te geven tot
terugblijven van de vraag beneden de verwachting, waarop de wat de vraag hem zal beschikbaar stellen (althans als hij toch
bouw van het productiemiddel geprojecteerd is, geeft groot ver­ afzet). Hij zal dan dus niet naar de vervangingswaarde, maar
lies omdat de continuiteit te loor gaat. Het productiemiddel uit naar die opbrengstwaarde waardeeren. Deze toch geeft dan zijn
staal of steen laat zich geheel niet, dat van kennis en ervaring welvaartsafhankelijkheid aan. Limperg heeft dus twee gecoördi­
slechts met enorme offers en overeenkomstige risico’s omstellen neerde waardemaatstaven, overeenkomstig de oriënteering naar
tot een andere productie. Daarin hebben dus de schommelingen koop- en verkoopmarkt n.1. opbrengstwaarde en vervangings­
in de koopkracht, die, in de golfbeweging der conjunctuur, den waarde, van welke twee de laagste de welvaartsafhankelijkheid
omvang van de vraag doen verandei’en, groote beteekenis, naast aangeeft.
 4

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKÏJNDE

De vervangingswaarde geldt dus alleen dan als waardemeter, currehtie noodzaakt tot invoering van dat goedkooper werkende
wanneer de waardeeringen der koopers zoodanig liggen dat de productiemiddel, ook al is voor de bedrijfshuishouding daaraan
opbrengst minstens aan de vervangingswaarde gelijk is. De nog een verlies verbonden, door werking van de continuiteit.
hoogere opbrengst drukt dan de waarde niet uit, omdat het Zoo komt men tot een economischen gebruiksduur naast een
afstaan van het goed geen grooter offer eischt, dan door de technischen. De laatste is te benutten bij werktuigen, wier ge­
bruiksduur door de gebruiksslijtage bepaald wordt, de eerste
vervangingswaarde bepaald is. Dit is het normale geval.
Omgekeerd kan — onder bepaalde omstandigheden — de ver­ wanneer de gebruiksduur wordt verkort door voortgaande tech­
vangingswaarde zoo die hooger is dan de opbrengst de waarde niek of gebruiksverandering. We zien een productiemiddel in
niet registreeren, omdat het offer bij afstaan of verlies slechts dit verband als een fonds van prestatieeenheden, „fonds van
de geringere opbrengst is. Het kleinste der twee grootheden werkeenheden in het werktuig opgesloten” zegt Limperg. En
drukt de welvaartsafhankelijkheid uit. Dit is het geval, waarin de kosten, resp. de waarde, van een werkeenheid worden gevon­
de productie in haren vollen omvang niet zal worden voortgezet, den uit het quotiënt van jaarlijksche kosten van afschrijving,
maar de stroom der goederen, wegens afneming van koopkrach­ rente en gemiddeld onderhoud en van de beschikbare capaciteit.
tige vraag moet worden ingekrompen; het vervangingsbegrip Dat is de vervangingswaarde van de werkeenheid d.w.z. de zoo­
danig berekende waarde, dat de noodzakelijke vervanging moge­
treedt daarmede dan ook op den achtergrond.
 Ik moge er op wijzen, dat hier eenig verband ligt met den lijk geworden is, indien het werktuig overeenkomstig de quantiwaardeeringsregel der praktijk: kostprijs (vervangingswaarde) tatieve projectie van het gebruik benut wordt.
of marktprijs (opbrengstwaarde van de verko opmarkt), waar­ De opbrengstwaarde van productiemiddelen moet uit de op­
van de laagste als waarde wordt aangenomen. De begrippen brengst van het product worden afgeleid. Op welk van de vele
kostprijs en marktprijs zijn in de practijk echter wat vaag en productiemiddelen moet het overschot of het te kort, het ver­
schil met de vervangingswaarde worden toegerekend? Voor een
onscherp bepaald.
 Bij producten in de njjverheidsondernemingen wordt de overschot boven de vervangingswaarde zou dat niet te zeggen
vervangingswaarde bepaald door den kostprijs, echter niet naar zijn, in de gestelde theorie behoeft dat echter niet. Geldt echter
den kostprijs, in den historischen zin van, voor de productie ge­ een verlies, dan staat het anders. Dan behoeft de theorie een
dane, uitgaven, (zooals veelal in de literatuur wordt behandeld) bepaling van de opbrengstwaarde, maar dan is die ook te vin­
Tusschen de uitgaven indertijd gedaan voor de verwerving van den. Daar worden immers de doorgaande kosten der duurzame
de productiemiddelen en den prijs waartegen het product zal productiemiddelen blijvende verliezen, ook al zet men de voort­
verkocht worden bestaat geen verband. Die waarde kwam over­ brenging stop. Men werkt dus door, zoolang voor die kosten nog
een met de uitgaven op het verwervingsmoment, op een volgend eenige vergoeding gevonden wordt. De productiefactoren, die
oogenblik is deze van geen beteekenis voor de waarde. De voor bij stopzetten niet meer voorkomen, hebben als waarde hunne
de productie aangewende quantiteiten kunnen worden gemeten vervangingswaarde, de productiefactoren met doorgaande kos­
en moetc-n vervolgens worden gewaardeerd, naar de waarde, die ten ontleenen hunne waarde aan het overblijvende deel der op­
brengst. Soms vindt meii daarin grondslag voor herziening van
zij hebben op het moment van aanwending.
Bjj het meten dier verbruikte quantiteiten zal men voorts de boekwaarde.
buiten rekening moeten laten de verbruikte hoeveelheden, die Ik heb hierin vele problemen onaangeroerd gelaten, maar
om een of andere reden niet geacht kunnen worden waarde aan meen aan de schets voldoende perspectief gegeven te hebben om
het product toe te voegen. Men komt dûs op een kostprijs, die het beeld te doen spreken.
 de waarde meet, die aangeeft de beteekenis, die product en Deze waardebepaling geldt nu voor elk moment in de bedrijfs­
halfproduct hebben op het Jmidige moment voor het welvaarts- huishouding, zoowel bij de calculatie als bij de balansopmaking.
streven van de bedrijfshuishouding. Taalkundig is hierin het De balansopmaking kent geen speciale waardeering, bovendien
woord kostprijs volkomen juist. De uitgaafprijs is taalkundig de ideale boekhouding, de permanence de 1’inventaire behoeft
de prijs, die aangeeft wat het goed gekost heeft. Om echter mis­ geen balanswaardeering, behoudens ter correctie voor goederen
verstand te voorkomen kan men spreken van Economischen die qualitatieve vermindering hebben ondergaan.
De waardeering naar vervangingswaarde brengt voorts met
tegenover Historischen kostprijs.
Als tweede maatstaf voor de waarde geldt de opbrengst­ zich dat men slechts inkomen ziet ontstaan bij opbrengst boven
waarde, dus waardeering, met oriënteering naar de verkoop- de vervangingswaarde uit. Die winst kan ook zonder gevaar
voor de stabiliteit van het bedrijf uit het omloopproces van goe­
markt.
Bjj producten zijn vervangingswaarde, zoowel als opbrengst­ deren en geld worden afgezonderd.
 waarde gemakkelijk vatbare begrippen. Bij productiemiddelen, Indien dus de vervangingswaarde of een bedrag daar boven­
die tot éénmalige aanwending dienen, zooals grondstoffen, is uit kan worden ontvangen als opbrengst van het product, vindt
vervangingswaarde een eenvoudig begrip, maar wordt op­ men de voorwaarden voor financiering der vervangende ver­
brengstwaarde moeilijker te bepalen, (immers, wanneer meer­ werving. De techniek der verwerving brengt echter mede, dat
dere productiemiddelen, ineens verbruikbare en duurzame ge­ ze meer schoksgewijze, bij duurzame productiemiddelen zelfs
combineerd worden, welk van die zal het verlies dragen). Bij met groote intervallen gaat, terwijl de opbrengsten meer gelijk­
duurzame productiemiddelen is de opbrengstwaarde dus even matig binnendruppelen. Hierin dus een fluctuatie van langer of
lastig te bepalen, maar wordt ook de vervangingswaarde een korter duur in de beschikbare middelen. Kassaldo-toename of
bij langer duur belegging. Bjj een groot bedrijf, dat een groote
moeilijk begrip.
 Hierin toch gelden waardeveranderingen die van een korte ren diversiteit van grondstoffen heeft en dus een diversiteit van
en die van een längeren duur zijn. De waardeveranderingen aankoopmomenten treedt t.a.v. den invloed op het kassaldo een
van korter en duur, door schommeling van vraag en aanbod nivelleeringstendenz op. Evenzoo wanneer een groot aantal
stelle men voor de vervangingswaarde als van weinig beteekenis. werktuigen met een diversiteit van gebruiksduren wordt aan­
De waardeveranderingen naar den langen duur zijn uiter­ gewend t.a.v. de tijdelijke beschikbaarheid voor belegging van
aard van meer beteekenis. /ij worden bepaald, doordien door afschrijving vrijgekomen gelden. Het gevaar voor irratiovoortschrijding van de techniek maakt, dat de eenheid van neele expansie uit dien hoofde is dan geringer, met het gevaar
bewerking- of krachtsprestatie goedkooper (waarschijnlijk voor expansie, uit de voor vervanging benoodigde middelen en
echter in een kostbaarder productiemiddel van meer dan even­ als gevolg uitbreiding van het productieapparaat zonder em­
redig grooter capaciteit) kan worden verworven en nu de con- plooi. Dit is echter een financierings- en geen waardeeringsquestie.
 MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJF.SHUISHOUDKUNDE

5

Tot zoover wat ik, in eigen toonzetting dan, van de theorie niet gesteld als doel, maar als het middel om een bepaald ef­
Limperg wenschte mede te deelen. Dus eveneens een Organische fect te bereiken n.1. om de onderneming haar plaats in het
resultatenbepaling en diensvolgens ook een Organische Balans. „ondememingencomplex ” (term van v. Overeem) te doen be­
Men vei'gelijke s.v.p. ook het verslag door den HeerKönings houden, of als Schmidt zegt haar „die Relative Stellung in der
betreffende mijn lezing over Economischen Kostprijs voor de Gesammtwirtschaft ” te doen behouden. Die relatieve „Stel­
Groep van bedrijfsambtenaren van de Vereeniging van Gemeen­ lungserhaltung” wordt bovendien niet verkregen door de verte-Ambtenaren in „De Gemeente-Financiën ” December 1927. vangingswaarde-calculatie zelve, maar door het effect, dat deze,
naar Schmidt meent, op de financiering zal hebben n.1. het seDe vergelijking der grondslagen.
 cureeren van de middelen om den kringloop van goederen en
Bij Limperg hebben we een theorie, die „einheitlich ” ge­ geld in stand te houden. Het is dus een financieringstheorie en
vormd is. Het is een waardeleer d.w.z. ze bedoelt niet anders geen waardetheorie. Wanneer men de „Werterhaltung” als
dan het meten van de economische grootte — de waarde of doel der waardeering stelt, dan ligt daarin, dat men het berei­
anders gezegd de kosten — van de offers, die naar de technisch ken van het doel mogelijk acht, het middel vervuld zijnde. Dus,
benoodigde hoeveelheden, in de productie gebracht worden. Of dank zij het calculeeren met vervangingswaarde wordt de „Er­
het meten van de waarde van het goed, dat men bij verkoop haltung” bereikt. Dat nu is niet juist. Toegegeven is, dat het
af staat en dat men dus stelt tegenover de ontvangen contra­ behoud der relatieve plaats niet mogelijk is, wanneer men de
prestatie om te weten wat het economisch resultaat is, of van prijsstelling niet baseert op huidige marktverhoudingen d.i. op
de bepaling van de waarde, met het doel te weten hoe groot de vervangingswaarde en tevens daarop de winstbepaling grondt.
 vermogensstand op een bepaald moment is. Het waardebegrip is Maar om bij de juistere calculatie de relatieve plaats te behou­
bij al die gevallen gelijk, de doelstelling van waardeering steeds den zal men op de afzetmarkt toch een opbrengst moeten ma­
dezelfde n.1. om opbrengst en kosten tegenover elkander te kun­ ken, die minstens aan den economischen kostprijs gelijk is. Zijn
de marktverhoudingen op de afzetmarkt niet zoodanig, dan
nen stellen. De waardegrootte schommelt uitteraard met de ver­ kan
de beste calculatie daarin geen verbetering brengen en ver­
anderingen van marktprijzen, dus met de verschijnselen der con­
krijgt
de Werterhaltung niet. Men vergete daarbij niet,
junctuur, waarmede de betreffende bedrijfhuishouding te doen dat eenmen
differentieele calculatie wel een giondslag voor prijs­
heeft. Elke waardeverandering wordt in beschouwing genomen,
geeft, maar dat zulk een calculatie niet alle kosten dekt
die der duurzame productiemiddelen zoowel als die der goederen stelling
en
dat
een
onderneming die met differentieele calculaties hare
van het vlottend kapitaal. En bij die eerstgenoemde groep komt volle productie
kan afzetten, toch tevens bewerkt, dat hare re­
nu — in tjjd van depressie — het belangrijke element van de latieve „Stellungerhaltung”
bereikt wordt.
lagere opbrengst-waarde van de werkeenheden der duurzame Schmidt negeert het begripniet
„opbrengstwaarde”, dat Limperg
productiemiddelen. De werkeenheden, waarover de afzetbehoefte als één der leden van zijn gecoördineerde
niet zal beschikken zijn „economische vrije goederen”, daarin hanteert. Hij moet dat doen, omdat, zoodra waardebegrippen
ij dat zou aan­
ligt de basis voor een differentieele kostenbeschouwing en voor vaard hebben, de Weterhaltung niet de vastehmogelijkheid
is,
de daarbij passende prijspolitiek.
 zooals hij die stelt. Zoodra men andere oorzaken, dan een ver­
Vragen we ons nu af öf de technisch-gelyke werkeenheid in keerd
als conjunctuur-veroorzakend stelt,
hausse en depressie gelijke waarde heeft. De koopkracht, die zich kan mencalculatieprincipe,
niet
komen
tot
de
dat de industrieele con­
naar het product uitstrekt is in de hoogconjunctuur grooter, junctuur het gevolg van eenoplossing,
is en dus ook niet, dat
de opbrengstwaarde ligt dus hooger. Ligt nu ook de kostprijs de socialisten zoo dom geweestrekenfout
zijn om zich door een rekenfout
hooger in de hoogconjunctuur? Allereerst moet opgemerkt, te laten verleiden tot critiek op
de maatschappelijke organi­
dat de omvang van de vraag in hoogconjunctuur grooter is satie.
en dat dus — wil men voldoende afzetten — het productie­ Met het apriorisme, dat de Werterhaltung verkregen moet
apparaat op dien vraagomvang moet zijn ingesteld. Men neemt worden,
komt in de theorie de noodzaak, om nu alle dynami­
daarmede echter tevens den last van een te overvloedige capaci­ sche factoren
voor te stellen als betrekkeljk onbelangrijke sto­
teit in de depressie. De in de depressie vervallende werkeen­ ringen, waardoor
de goedgeleide onderneming niet gehinderd
heden zijn dus geen kostenfactoren van de productie in de wordt en om de verschijnselen
de actueele verdringing van
depressie, maar, in tijd verschoven, kostenfactoren van de pro­ ondernemingen te verklaren uitvan
yerouderdheid
hare inrich­
ductie in de hoogconjunctuur. Of m.a.w. de vervangingswaarde ting of onvoldoend beheer. Te stellen, dat alle van
afwijkingen
van
der werkeenheden in hoogconjunctuur is evenredig hooger, die den statischen harmonie-toestand opgeheven kunnen worden
in diepconjunctuur evenredig lager.
 door een tegengestelde werking op te roepen. Daarmede echter
Daaruit volgt, dat de afschrijvingsbepaling zoo gemaakt heeft
de dynamiek gestabiliseerd en is dus als grondslag
moet worden, dat in de jaren der welvaart méér afgeschre­ voor dementheorie
aangenomen, niet de dynamische werkelijkheid,
ven wordt dan in de jaren der depressie, overeenkomstig maar een statischen
toestand met eenige volkomen harmonieuze
liet verschil in de waarde van de werkeenheid. Streng theore­ bewegingen, zoodat het
evenwicht niet gestoord is.
tisch zou men — om tevens de verbondenheid der kosten Schmidt zegt, dat indien
men calculeert naar reproductievan rente en afschrijving uit te drukken — een annuiteiten- kosten, naar den „Wiederbeschaffungswert”
op den omzetdag,
systeem moeten toepassen, waarbij men de termen verzwaarde men in deze calculatie met zijn offerteprijs aansluit
de markt­
met coëfficiënten, uitdrukkende het geschatte verloop van verhoudingen van het moment van afzet. Dat is nietop scherp
ge­
de waarden der werkeenheden in hausse en baisse; practisch zal zegd, men moet aansluiten bij de verhouding van vraag en aan­
men, met boekwaardeafschrjjving — de rente daarbij toch be­ bod op de koopmarkt van een of andere grondstof, maar bij
schouwende als kosten met die der aanwending verbonden — den afzet heeft men met zoodanige verhoudingen van den vervaak tot een bevredigend resultaat kunnen geraken. Dit neemt koopmarkt
En de verandei’ingen van de verhoudingen
niet weg, dat ik de theoretisch juiste methode de voorkeur zal van vraag teenmaken.
aanbod bewegen zich niet op hooger1) gelegen
geven, wanneer ze niet te omslachtig wordt.
 gelijktijdig en gelijkmatig aan de lager gelegen mark­
In de leer van Prof. Schmidt wordt de vervangingswaarde markten
ten. Men kan zich dat gemakkelijk voorstellen als men zich
1) Hooger gelegen wordt hier bedoeld in den zin van dichter gelegen
*) In de uitwerking van een vraagstuk in „Uit en voor de Practijk”
in het Maandblad v. Bedrijfshuishoudkunde en Accountancy April en bij den finaalconsument, lager gelegen in den zin van dichter bij den
Juli 1924 heb ik deze theorie in een voorbeeld der practijk uiteengezet. oerproducent gelegen.
6

MAANDBLAD VOOR ACCOUNTANCY EN BEDRIJFSHUISHOUDKUNDE

de beteekenis denkt, die de moderne conjunctuurtheoretici van waardeering naar het moment van aanwending wordt toe­
hechten aan de ongelijkmatige beweging van het prijsverloop bij gepast, in conflict met Schmidt, die de calculatie voor alle
verschillende soorten finaalgoederen eenerzjjds en verschillende offers maakt op het moment van verkoop van het product. In
de berekening van den economischen kostprijs waardeert men
groepen productiemiddelen anderzijds.
Ik zou dus hierbij reeds willen vaststellen, dat Sckmidt’s elk aangewend quantum naar de waarde bij aanwending. Men
standpunt tegenover de aanschaffingsprjjswaardeeringen weet de grootte van het offer. Schmidt veroordeelt deze methode
m.i. juist is. De waardeveranderingen van het vermogen opge­ •en rekent de offers naar de waarde van den omzetdag van het
sloten in duurzame productiemiddelen en bedrijfsvoorraden, product.
voor den geregelden bedrijfsgang noodig, de Wertänderung Een verdere critische analyse van de theorie van Schmidt
am ruhenden Vermogen, doet geen inkomen ontstaan, is geen be­ hoop ik in het vervolg Aan dit opstel te geven.
 drijfsresultaat, „Für diese Wertänderung bedarf es einer Son­ Hoe dit echter zij, welke critiek we ook hebben mogen, dc
derrechnung, die nicht über das heute übliche Verlust und Ge­ theorie heeft de verdienste, dat ze gelijk ook de theorie van
winnkonto, sondern direkt über Kapitalkonto oder über ein Limperg, ons aantoont, dat in de gebruikelijke methode van
Vermögenswertänderungskonto zu buchen ist!”
winstbepaling fouten zitten, die — gezien den invloed der
Scherper elders (in mijn bewoordingen weergegeven) dat het eonjunctuurbeweging — funeste gevolgen hebben voor het be­
aantal geldteekens, waarmede de vermogensgrootte geschreven drijf als zoodanig en bovendien de eonjunctuurbeweging in
wordt van secundaire beteekenis is, want dat het er om gaat sterke mate aggraveeren.
om de voorraden der productiemiddelen in de benoodigde quan- De conjunctuurschommeling moge al niet door een rekenfout
titeiten te bezitten of te kunnen vervangen. Zonder die kan (of een reeks rekenfouten) veroorzaakt zijn, zeker is, dat de
de bedi’ijfshuishouding niet werken. Verwaarloost men dat, groote winsten, die in de hoogconjunctuur gemaakt worden ten
rekent men de winst naar de in de praktijk geldende methode deele waanbeelden scheppen, die men bij een scherpere studie
van verandering in de geldsom, en keert dien overeenkomstig van de beteekenis van kosten en opbrengst zou kunnen ontgaan.
winst uit, dan doet men in waarheid een uitkeering uit het ver­ Om daartoe te geraken zal men de gebruikelijke boekhouding
mogen en moet met vreemd vermogen het gat aanvullen, met moeten omstellen in den bovenbesproken zin.
als gevolg een zwakkere financiering.
 Een beter begrip van calculatie zal veel vermogen om de
Men kan dit stellen als gevolg van verkeerd rekenen, maar emotioneele bewegingen der hoogconjunctuur te temperen. Men
daaruit volgt nog niet, dat bij het rekenen naar vervangings­ bedenke slechts, dat door te hooge winstcalculatie te hooge di­
waarde dus de relatieve Werterhaltung verzekerd is. Daartoe videnden worden verklaard, daaruit weer te hooge stimulansen
zou men macht moeten hebben om de gecalculeerde prjjzen ook op aandeelenkoersen ontstaan, de speculatie een prikkel te
werkelijk te ontvangen. In de socialistische Maatschappij of meer ontvangt, de hooge winsten gevoegd bij hooge balans­
bij monopolies zou men dat onder zekere voorwaarden kunnen, waarden van het actief gemakkelijke credietverleening en
in vrije concurrentie en bij vrije vraagbeweging heeft men (ten­ girale geldschcpping in de hand werken, voorts andere gevolgzij anderen hetzelfde doen) die macht niet.
vcrsehijnsclen, welke op te sommen niet in de bedoeling ligt.
Een ander verschilpunt ligt nog daarin, dat Schmidt het In de depressie geldt uitteraard het tegengestelde, trouwens
probleem behandelt als balanswaardeeringsprobleem.
voor hem, die in de hoogconjunctuur het ware karakter van de
„Die organische Bilanz musz zugleich Vermögens- und Er­ conjunctuurmatige prijsbeweging heeft gezien en dienovereen­
folgsrechnung sein” en „der richtige Umsatz- oder Betriebs­ komstig heeft gecalculeerd (in den geest van bovenstaande)
gewinn kann nur durch Gegenüberstellung von Tagesbeschaf­ heeft de depressie minder ernstige gevolgen. De vervangingsfungswert, Reproduktionswert oder Wiederbeschaffungswert waarde-calculatie als middel van conjunctuurpolitiek verdient
der einzelnen Kostenteile mit dem Erlös (Tageswert im Ab­ dus juist in dezen tijd onze aandacht.
satzmärkte) berechnet werden”. De zoo berekende Umsatzge­ (Wordt vervolgd) •
ABR. MEY
winn is de richtige Grundlage der Rentabilität. Nur soweit ist
die Unternehmung rentabel, als sie über ihr reales Vermögen
hinaus Ertrag erzielt.
 REKWEST AAN ZIJNE EXCELLENTIE DEN MINISTER
Nu is eigenaardig, dat Schmidt nu eens zegt, dat de vraag is VAN ARBEID, HANDEL EN NIJVERHEID, ’s-GRAVEN„Wie der Bilanzwert bemessen werden soll, um die relative
Stellung der Unternehmung zu behaupten” en elders in een HAGE INZAKE HET VERSLAG DER COMMISSIE TOT
REGELING VAN HET ACCOUNTANTSWEZEN
ander hoofdstuk van hetzelfde boek, dat zulks alleen bereikt
wordt met de „Kalkulation mit dem Werte des Gesamtproduk­
tes am Umsatztage. ’’ Maar indien de omzetdagwaardeering de Dit rekwest werd ons met verzoek om plaatsing toegezonden.
 eenige juiste is, dan behoeft het eenige verklaring, waarom, bij
de, voor het doel zoo belangrijke bepaling van het bedrijfsre­
vormende het Bestuur der Vereeniging
sultaat, met de reproductiekosten van den balansdag hetzelfde vanOndergeteekenden,
Academisch
gevormde
geven Uwe Excellentie
effect bereikt wordt. Gaat men uit van de vervangswaarde op eerbiedig te kennen, dat hetAccountants,
Verslag
der
ingesteld
het moment van waardeering, dan vindt men die verklaring bij de beschikking van Uwe Excellentie dd.Commissie,
2
Maart
1928,
met
vanzelf. Men waardeert naar de waarde van het moment,
de
opdracht
van
advies
te
dienen
omtrent
een
regeling
van
het
Schmidt ziet de geheele theorie als balanswaardeleer, en daar­ Accountantswezen, (hierna verder aan te duiden als Commissie
om is niet duidelijk, dat hij iets anders wil dan reserveeren van 1928), hun aanleiding geeft tot de volgende opmerkingen,
niet-gerealiseerde winsten, die ontstaan, wanneer men de ba­
lanswaarde naar Zeitwert opneemt. Schmalenbach neemt hem Verschillende uitlatingen in het Rapport en ook eenige stel­
zoo. Hij wil echter de geheele conjunctuurwinst uitschakelen, lige bepalingen in de ontworpen regeling wijzen er op, dat de
dus ook den invloed van de prijsstijging op de koopmarkt, Commissie 1928 de meening is toegedaan, dat voor de toekomst
gedurende den loop van het jaar, in aanmerking nemen als ver­ de opleiding door de aceountantsvereeniging op de eerste plaats
mogensmutatie. Hierin komt hij uit boven Kovero- (die alleen zal komen te staan en de academische opleiding daaraan tot op
niet-gerealiseerde winsten bespreekt) en heeft hij een nieuw zekere hoogte zelfs ondergeschikt moet worden gemaakt. Deze
beginsel.
opvatting van de Commissie blijkt allereerst uit het tweede
Bij de kostprijsberekening komt men, wanneer het beginsel criterium, door de Commissie gesteld voor het bij de regeling.
