Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
111

112

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Tegenover de ongeveer tien procent van de Duitse immigranten die onderdak vonden bij een familielid, stond negentig procent waarvoor dat niet gold. Mogelijk hadden
zij wel andere banden dan familiebanden met mensen binnen de stad. Die banden zijn
niet altijd eenvoudig vast te stellen. De Duitse schoenmaker Frans Ebenwien, geboren
in Hannover in 1813 en luthers, kwam in 1859 naar Utrecht uit Schoonrewoerd. Hij nam
zijn intrek bij de weduwe Van den Heuvel, een schuitentrekster in wijk M. Hier bleef hij
drie maanden, waarna hij naar Beest vertrok. Krap drie jaar later kwam hij opnieuw
naar Utrecht en vond onderdak bij een Nederlandse familie in de Gasthuissteeg in wijk
I. Na meer dan een jaar nam hij zijn intrek bij zijn Duitse collega-schoenmaker en
streekgenoot Johan Groen (geboren in Lingen in Hannover in 1816 en katholiek). Op
dit adres overleed hij vijf maanden later op 56-jarige leeftijd. Van de twee jaar dat Ebenwien in Utrecht was, woonde hij dus vijf maanden bij zijn beroeps- en streekgenoot.
Dit patroon zien we ook bij andere Duitse immigranten. Ze woonden een deel van hun
tijd bij een werkgever, collega of streekgenoot, en de rest van de tijd niet.
Bij de niet-familiale netwerken speelde vooral het beroep een rol. Het Duitse winkelpersoneel, een omvangrijke groep onder de Duitse immigranten, werd gedeeltelijk
gehuisvest in grote internaten behorende bij de winkels. Deze internaten herbergden
gedurende enkele tientallen jaren honderden Duitse immigranten. Vijlenkappers en
stukadoors woonden voor een deel bij hun werkgever. Bij de andere beroepsgroepen
zien we ook wel dat jongere ambachtslieden bij oudere beroepsgenoten inwoonden.
 Een groot aantal jonge mannelijke migranten, zo’n dertig procent van de alleengaande
jonge mannen, woonde echter in kosthuizen, waar ze geen band met hun huisbaas lijken te hebben gehad. Duitse studenten woonden verspreid over de stad in studentenhuizen, ofschoon er wel één huis als een Duits studentenhuis kon worden aangemerkt.
Lineair, stapsgewijs, seizoensmatig of circulair
In 1875 verscheen in het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad een advertentie van
Mina Schütze.20

Migr atiep atr o o n, l e e f t i jd s o pb o u w e n r e l i g i e

|

Mina Schütze behoorde tot een groep rondreizende handelaren die nergens lang bleef.
Deze groep bestond niet alleen uit venters of kramers, maar ook uit mensen die zich
richtten op een meer welgesteld publiek en die hun uitstallingen presenteerden in hotels. Scharzman, die in de krant van 18 december 1839 adverteerde, behoorde tot deze
groep.
Magazijn van galanterien en fer de Berlin S. Scharzman, uitgepakt in het Logement den gouden Leeuw, berigt het geërde publiek, dat hij vele nieuwigheden
ontvangen heeft […] en zullen alle voorhandene goederen tot de laagste
Fabrijkprijzen uitverkoopen; blijft uiterlijk tot Vrijdag 20 december uitgepakt.21
Aan de hand van krantenadvertenties kunnen deze rondreizende handelaren op hun
weg door Nederland worden gevolgd.
 Voor armere immigranten biedt de correspondentie omtrent het domicilie van onderstand een mogelijkheid voor reconstructie van het migratiepatroon. Wilhelmina
Fuchs, die werd geboren in 1822 in Norden in Oostfriesland, kwam naar Nederland als
koopvrouw in kindergoed. In 1847 werd over haar geschreven:
Zij bevindt zich sedert 6 jaren binnen hetzelve [Nederland], en heeft steeds
altijd met hare handel het land rondgereisd, zonder ergens een vaste verblijfplaats te hebben gevonden. Alleen lijkt zij eenige weken te Arnhem geweest en
aldaar den 4 november 1846 van eene dochter bevallen.22
Over Catharina Maria Wagner, geboren in 1822 in Hundsdorf in Nassau, werd in 1847
geschreven:
In maart 1842 is zij in dit Rijk gekomen en per stoomboot direct op Rotterdam
gereisd en vervolgens op Leijden alwaar zij is gebleven tot in het laatst van 1844.
Daarna is zij als rondventster in potten en pannen in de provincien Zuid Holland en Utrecht van de eene plaats op de ander gegaan en heeft zich slechts eenige dagen opeen in dezelfde plaats opgehouden.23
Schütze en Scharzman reisden seizoensmatig met hun handel. Fuchs en Wagner trokken jaren achtereen rond, zonder ergens lang te blijven.
De geboorteplaatsen van kinderen bieden, naast krantenadvertenties en correspondentie omtrent het domicilie van onderstand, een indicatie van het migratiepatroon.
 Geboorteplaatsen van kinderen worden in migratieonderzoek veelvuldig gebruikt
voor het reconstrueren van migratiepatronen.24 Aan de hand van geboorteplaatsen
kunnen niet alle migratiebewegingen in kaart worden gebracht, maar ontstaat er wel
een beeld van het minimale aantal migraties dat een gezin heeft doorgemaakt. De kinderen van de Duitse werkman Johannes Fischer en zijn vrouw Margaretha Klosch, werden achtereenvolgens geboren in de Duitse plaatsen Eschweiler en Ehrenbreitstein, in

113

114

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
25

Deil in Gelderland, en in Utrecht. De familie kwam in 1867 uit Pruisen en ging daar in
1872 weer naar terug. De kinderen van de Duitse muzikant Georg Frétropp en de
Luxemburgse Maria Huebsch, werden geboren in de Belgische plaatsen St. JeanMolenbeek en Brugge, in Givet in Frankrijk en in Utrecht.26 De familie kwam in 1865
naar Utrecht en vertrok twee jaar later naar Harderwijk. Beide families waren niet kenmerkend voor de Duitse migrantenpopulatie in Utrecht. Voor meer dan 80 procent
van de gezinnen gold dat de kinderen of in de geboorteplaats van een van beide ouders
of in Utrecht waren geboren. De families Fischer en Frétropp waren, afgaande op de
geboorteplaatsen van de kinderen en in vergelijking met de andere Duitse immigranten, bijzonder mobiel.
 Het migratiepatroon van broer en zus Böker, hier merendeels gereconstrueerd op
basis van gegevens in het bevolkingsregister, was minder uitzonderlijk. Op 18 maart
1871 overleed in Utrecht om half tien in de avond de Duitse Maria Gertrud Böker. Ze
werd 42 jaar, was volgens de overlijdensakte zonder beroep en werd geboren in
Südlohn net over de Nederlands-Duitse grens bij Winterswijk. Haar twee jaar oudere
echtgenoot Dirk Prijs, werkman en geboren in het Nederlandse Beusichem, ging haar
zes uur eerder voor in de dood.27 De beide dochtertjes van het echtpaar, Maria Gesina
en Angenita, twee en zes jaar oud, werden overgebracht naar het katholieke weeshuis,
maar alleen het oudste kind werd daadwerkelijk op dat adres ingeschreven.28 De dood
van de echtelieden was geen gevolg van een ongeluk of misdrijf. In de lokale krant, die
gewoonlijk juist wel dit soort berichten opnam, werd in de dagen rondom hun dood
geen melding gemaakt van zo’n voorval. Maria Böker en haar man werden het slachtoffer van de heersende pokkenepidemie. In de week van hun overlijden bezweken 43
mensen aan de pokken, terwijl er zich tien nieuwe ziektegevallen voordeden. Tussen januari en half maart 1871 werden bijna negenhonderd mensen in Utrecht aangetast door
de pokken, waarvan er in maart reeds ongeveer 350 waren overleden.29
Maria Böker kwam oorspronkelijk naar Utrecht met haar vijf jaar oudere broer Johan en samen vestigden ze zich op het Vredenburg. Johan Böker werd net als zijn zus
geboren in Südlohn. Beiden waren katholiek. Volgens de opeenvolgende inschrijvingen in het bevolkingsregister was Johan Böker koopman in boter en kaas, bediende,
schrijver en muzikant. In 1851 trouwde hij met de Nederlandse Alberta Agtenberg en
het jaar daarop werd hun zoon Gerardus geboren.30 Toen de vrouw kort daarna overleed werd haar zoontje ondergebracht bij Alberta’s zus en broer, Christina en Franciscus Agtenberg. Vier jaar later, in 1856, beviel Christina van een dochter, Wilhelmina.
 Vervolgens is niet helemaal duidelijk wat er met Johan Böker gebeurde. Hij verliet de
Domstad en wij zien hem pas in 1874 in de registers terug. Hij kwam toen uit Nederlands-Indië en trouwde met zijn schoonzus Christina, moeder van zijn dochter Wilhelmina en pleegmoeder van zijn zoon Gerardus. Bij dit huwelijk werd de inmiddels 18jarige Wilhelmina door hem erkend. Johan Böker vroeg en verwierf dispensatie voor
het huwelijk met zijn schoonzus. Voor huwelijken met een naaste verwante, zoals een
schoonzus, was dit een vereiste. De laatste twintig jaar van zijn leven sleet Böker in
Utrecht tot hij in 1894 overleed.
Migr atiep atr o o n, l e e f t i jd s o pb o u w e n r e l i g i e

|

Het leven van Maria Böker was intussen niet over rozen gegaan. Vanuit de Domstad werd ze ‘opgezonden’, zoals dat heette, naar een bedelaarskolonie in Drenthe. In
1857 kwam ze opnieuw naar Utrecht en vond onderdak bij broer en zus Agtenberg, de
aangetrouwde verwanten van haar broer Johan. Ze werkte als dienstbode. In 1863 beviel ze buitenechtelijk van een dochter, Maria Gesina. Ze ging naar Duitsland, maar
was binnen een maand weer terug in Utrecht, nu als koopvrouw. Haar dochter overleed kort daarop. Maria Gesina werd gevolgd door twee andere buitenechtelijke kinderen: Dirk in 1864, die vrijwel meteen overleed, en opnieuw een Maria Gesina in 1865. In
1866 trouwde Maria Böker met de protestantse Dirk Prijs, een inlands kramer.31 De
bruid zette haar handtekening op de huwelijksakte, de bruidegom verklaarde niet te
kunnen schrijven. Bij het huwelijk werd dochter Maria Gesina geëcht. In 1869 werd
Angenita geboren. Twee jaar later overleden, zoals we zagen, binnen enkele uren na elkaar de beide ouders.
 Er zijn op basis van het databestand talloze migratieverhalen te schrijven zoals die
van Maria en Johan Böker. Broer en zus hadden Südlohn definitief verlaten, Utrecht
was de plaats waar ze beiden stierven. Hier woonden ook hun kinderen en aangetrouwde familieleden. Toch betekende dit nog niet dat zij zelf permanent in deze stad
woonden. Hun verblijf vertoonde grote hiaten, ofschoon ze met enige regelmaat naar
de Domstad terugkeerden. Het is moeilijk om het migratiepatroon van broer en zus
Böker in een simpele omschrijving te vangen.
Migratiepatronen worden gewoonlijk onderscheiden in lineaire, stapsgewijze, seizoensmatige en circulaire migratie en kettingmigratie. Daarnaast is er carrièremigratie,
waarbij mensen door internationale ondernemingen of organisaties worden overgeplaatst van het ene land naar het andere, en koloniale migratie, die verband houdt met
processen van kolonialisatie en dekolonialisatie.32 Het onderscheid tussen de verschillende vormen ligt zowel in de mate waarin migranten een band houden met de samenleving waar ze vandaan komen als in de mate waarin de migratie permanent is. Bij de
band met het herkomstgebied gaat het in feite om een spectrum, waarbij aan de ene
zijde de door de Amerikaanse historicus Handlin beschreven uprooted staan.33 Dit zijn
de mensen voor wie migratie een breuk betekende met al het bekende. Zij kenden niemand in hun nieuwe woonplaats en namen uit hun oude woonplaats vrijwel niets mee.
Aan de andere kant van het spectrum staan de transplanted villages van de Amerikaanse
historicus Kamphoefner.34 Hierbij nemen migranten hun familieleden, buren en
vrienden mee naar de nieuwe woonplaats, evenals alle sociale verhoudingen van hun
geboortedorp.
 De genoemde migratiepatronen kunnen beperkt of breed worden opgevat. In een
beperkte opvatting, zoals die hieronder geïllustreerd zal worden, valt slechts een klein
deel van de migratie naar Utrecht – iets meer dan dertig procent – in te delen in een bepaalde categorie. In tabel 5.2 wordt dat samengevat.
 Van vrijwel alle migratiepatronen, zoals die gewoonlijk worden onderscheiden,
kunnen in Utrecht voorbeelden worden gevonden. Een min of meer lineaire migratiebeweging maakte bijvoorbeeld Barnardina Wilting. Ze werd in 1826 geboren in Anholt

115

116

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

bij Emmerich en was katholiek. In 1853 kwam zij uit deze plaats naar Utrecht en was
toen 27 jaar. Ze werkte bij een echtpaar op de Biltstraat in wijk I en bij hoogleraar Donders in wijk G. Na op nog enkele adressen te hebben gewoond, verhuisde ze, met de familie bij wie ze diende, naar Den Haag. Kort daarop, in 1872, kwam ze terug en werkte
bij griffier Blankenstein in wijk I en vervolgens bij een gepensioneerd luitenant ter zee
in wijk F. In een periode van vijftien jaar werkte zij bij vijf verschillende families. Dit
was, in vergelijking met haar Nederlandse collega-dienstbodes, niet opvallend veel. In
1879 – ze was toen 53 jaar – werd ze huishoudster in het kosthuis van Peek & Cloppenburg. Zij vervulde die functie veertien jaar. Tot slot woonde ze enige tijd samen met een
Belgische oud-dienstbode in wijk I en overleed daar in 1908, 80 jaar oud. Wanneer we
het korte verblijf in Den Haag buiten beschouwing laten, migreerde Wilting van haar
geboorteplaats Anholt naar Utrecht, waar ze meer dan vijftig jaar later overleed. Deze
lineaire vorm van migratie was echter uiterst zeldzaam. Slechts weinig migranten –
minder dan een procent – kwamen uit hun geboorteplaats naar Utrecht om daar de
rest van hun jaren te slijten.
 Stapsgewijze migratie was gebruikelijker. De joodse, Duitse koopman Joseph Wolff
en zijn vrouw Esther Marx, migreerden van hun geboorteplaatsen Bornheim en Wesseling – plaatsen tussen Bonn en Keulen – naar Keulen en kwamen vervolgens in 1875
naar Utrecht. Bij een stapsgewijs migratiepatroon wordt uitgegaan van een zekere progressie; iemand verhuist eerst naar een plaats die groter is dan de geboorteplaats, om
vervolgens verder te migreren naar een nog groter of verderweg gelegen oord. Bij Wolff
en Marx herkennen we dit patroon min of meer. Bij de lutherse dienstbode Adelheid
Richter gaat dat beeld niet helemaal op. Adelheid Richter werd in 1848 in Dresden geboren, ging naar Rotterdam en kwam in 1882 naar Utrecht. Zes maanden later vertrok
zij naar Engeland. Bij stapsgewijze migratie konden Nederlandse steden voor Duitse
migranten dienen als tussenstap voor migratie naar overzee. De katholieke winkelbediende Heinrich Osthues werd in 1869 geboren in het Duitse Beckum. In 1885 kwam hij

Tabel 5.2 Percentage van de migratie die gerekend kan worden tot een bepaalde typologie, opgevat in engere zin.
lineaire migratie

1

stapsgewijze migratie

3

circulaire migratie

13

seizoensmigratie

7

carrièremigratie

6

koloniale migratie

1

totaal
Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
31

Migr atiep atr o o n, l e e f t i jd s o pb o u w e n r e l i g i e

|

uit die plaats naar de Domstad. Hij werkte vijf jaar als winkelbediende bij het Duitse
manufacturenwarenhuis Van der Sandt & co. In 1890 vertrok hij naar Buffalo in Amerika. Osthues verre bestemming was niet typerend voor zijn Duitse collega-winkelbedienden; het merendeel ging naar een van de andere grotere Nederlandse steden.
Slechts bij drie procent van de immigranten kan het migratiepatroon als stapsgewijs in
engere zin worden aangemerkt.
 Van een zuiver circulair migratiepatroon, waarbij iemand een rondreis maakte om
uiteindelijk naar de geboorteplaats terug te keren, kan geen voorbeeld worden gegeven
uit het Utrechtse materiaal. De winkelbedienden reisden binnen Nederland wel veelvuldig heen en weer tussen steden, maar een circulair migratiepatroon was dit niet. Heinrich Esselman werkte bijvoorbeeld voor Sinkel in Utrecht en eveneens als winkelbediende in Rotterdam.35 De winkelbedienden lijken een rondreis langs de Duitse winkels
in Nederland te hebben gemaakt. Ze gingen naar allerlei plaatsen in een ogenschijnlijk
willekeurige volgorde en keerden merendeels niet terug naar hun geboortegrond.
Een rondreis, maar dan met een gemiddeld kortere verblijfsduur, maakten ook de
prostituees. Zij werkten enkele maanden in een bordeel, om dan verder te reizen naar
een andere grote stad in Nederland of daarbuiten. Na verloop van tijd keerden ze terug
naar in Utrecht. Zowel bij de winkelbedienden als bij de prostituees was het rondreizen
beroepsgebonden. Bij de winkelbedienden was het onderdeel van hun opleiding; het
rondreizen van de prostituees hing samen met de veronderstelling dat vaste klanten
van bordelen regelmatig nieuwe gezichten wilden zien. Ongeveer dertien procent van
de Duitse immigranten kende een periode van rondreizen binnen Nederland en daarbuiten, alvorens uiteindelijk ergens een vaste verblijfplaats te vinden of, zoals veel prostituees, betrapt te worden door de dood, die aan hun rondreizen een einde maakte.
Seizoensmatige migratie vinden we veel bij trekhandelaren en trekarbeiders, die
met vaste regelmaat naar een bepaalde bestemming reisden om na enkele maanden
weer naar hun geboortegrond terug te keren. De Westerwalder potverkopers vertoonden dit patroon gedeeltelijk. Niet alle Westerwalders keerden echter na een seizoen terug naar hun geboortestreek; een gedeelte woonde permanent in de Domstad, of ging
vanuit Utrecht naar een andere Nederlandse stad. Het seizoensmatig op en neer trekken zien we bij zeven procent van de Duitse immigranten.
 Bij de Westerwalders was sprake van een overgang van seizoensmatige migratie
naar kettingmigratie. Die kettingmigratie kan gedeeltelijk worden omschreven in termen van Kamphoefner’s transplanted villages.36 Het dorp Ransbach in het Westerwald
in Nassau telde in 1845 1462 inwoners. In Utrecht woonden in het midden van de negentiende eeuw ten minste 55 mensen die in dit dorp waren geboren. Het werkelijke
aantal was waarschijnlijk hoger omdat er ook nogal wat Duitse immigranten waren – 21
in totaal – bij wie slechts ‘Nassau’ als geboorteplaats werd vermeld. Het concept transplanted villages dekt in dit geval niet helemaal de lading. De Westerwalders kwamen
niet alleen uit Ransbach, maar uit een groter omliggend gebied. Op dit punt waren ze
vergelijkbaar met het winkelpersoneel; er was niet zozeer één dorp aan te wijzen, als wel
een grotere regio. Het waren niet de buren uit één dorp die buren werden in de stad van

117

118

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

bestemming. Het afstotingsgebied was groter en diffuser dan de metafoor van de transplanted village suggereert.
Als voorbeelden van negentiende-eeuwse carrièremigratie, kunnen leraren en universiteitspersoneel worden genoemd. De verplaatsing van legeronderdelen kan eveneens onder deze noemer worden gebracht. Beroepsmilitairen – zowel de Nederlandse
als de niet-Nederlandse – vormden een mobiele groep. Ze werden groepsgewijs van de
ene garnizoensplaats naar de andere overgeplaatst, samen met hun vrouwen en kinderen.
 Verlofgangers uit Nederlands-Indië, die in Duitsland waren geboren en die in
Utrecht met hun familieleden en personeel een verlof van enkele maanden doorbrachten, vallen onder de noemer koloniale migratie. In Utrecht waren elf families waarvan
de man Duits was en in het Nederlandse leger in Oost-Indië diende. Carl Vohl, bijvoorbeeld, werd in 1832 geboren in Bonn.37 Hij was officier in het Oost-Indische leger. In
mei 1879 kwam hij met zijn vrouw Amalia Muller, geboren in Soerabaja in 1854, naar
Utrecht. Twee maanden later reisde de familie verder naar Godesberg. De vader van
Amalia Muller kende een vergelijkbaar migratiepatroon. Hij werd geboren in Saksen,
trouwde een Amsterdamse vrouw en vertrok als militair naar Oost-Indië in dienst van
het Nederlandse leger. De kinderen van het echtpaar werden geboren in Maarssen,
Soerabaja en Batavia. Met enige regelmaat kwam het gezin met verlof naar Utrecht.
Minder dan een procent van de Duitse immigranten kan worden aangemerkt als koloniale migranten.
De bestaande migratietypologieën dekken, zeker wanneer ze in beperkte zin worden toegepast, de Utrechtse werkelijkheid onvoldoende. Migratiepatronen bestonden
naast elkaar en vloeiden in elkaar over. De migratiepatronen vormden geen strak van
elkaar gescheiden systemen. Circulaire migratie en seizoensmigratie konden overgaan
in kettingmigratie. De mogelijkheden die migranten hadden en veranderingen daarin,
bepaalden uiteindelijk of cirkels kettingen werden. Een vroege dood maakte van een
circulair of seizoensmatig bedoelde migratie een lineaire.
 Christiaan Wagner werd op 18 december 1837 geboren in het Utrechtse stadsziekenhuis.38 Zijn lutherse vader was Johann Wagner uit het Duitse Wesel; zijn katholieke
moeder was Maria Louise Flegelskamp uit Kaiserswerth. Het echtpaar trouwde volgens
de huwelijkakte pas op 14 december 1860, 22 jaar na de geboorte van hun zoon, in Spellen in Pruisen. Noch in de geboorteakte, noch in de huwelijksakte werd een erkenning
van zoon Christiaan opgenomen. Op 8 december 1855 vertrok de familie Wagner vanuit Utrecht naar Amsterdam. Vader Johann Wagner was kermisreiziger. Eerder werkte
hij als dompteur, totdat een leeuw een vingerkootje van zijn rechter wijsvinger afbeet,
zoals het signalement op zijn reispapieren vermeldt. Zoon Christiaan trouwde in 1863
met Maria Xhaflaire, geboren in een familie van kermisreizigers uit Roermond. In 1874
vertrok vader Johann Wagner met zijn draaimolen naar Amerika. Christiaan, zijn
vrouw en hun jongste kind reisden met hem mee. Christiaans drie oudere kinderen
bleven in Nederland achter. Christiaan Wagner keerde voortijdig met vrouw en kind

Migr atiep atr o o n, l e e f t i jd s o pb o u w e n r e l i g i e

|

terug naar Nederland, omdat zijn schoonmoeder stervende was. Johann Wagner bleef
in Amerika. Hij zou met een latere boot volgen, maar kwam nooit meer terug.
Een iets bredere invulling van de migratietypologieën leidt tot een betere dekking.
 Bij de orgelbouwer Christian Witte zien we een migratiepatroon dat ruimweg kan worden aangeduid als een variant op stapsgewijze migratie. Witte begon zijn reis naar
Utrecht op 27 april 1824. Hij reisde te voet en volgde een vooropgezet plan. Hij kende de
namen van orgelbouwers in Duitsland en Nederland, die hij wilde bezoeken. Witte liep
van Achim naar Hannover, toen naar Göttingen, vervolgens naar Kassel, Frankfurt am
Main, Koblenz, Keulen en Münster.39 Van Münster ging hij naar Utrecht, waar hij na
een reis van meer dan een maand, op 4 juni 1824 aankwam. Witte reisde geenszins via
de kortste weg. Hannover ligt hemelsbreed nog geen 350 kilometer van de Domstad.
Witte’s reisweg was meer dan 750 kilometer lang. Witte vond in Utrecht, net als in alle
eerdere plaatsen die hij aandeed, geen werk en daarom nam hij de trekschuit naar
Gouda en reisde door naar Leiden, Delft, Den Haag en Haarlem. Vier dagen na zijn
vertrek uit Utrecht, op 8 juni 1824, arriveerde hij in Amsterdam. Pas twee jaar later, in
1826, keerde hij in de Domstad terug om daar uiteindelijk vast werk te vinden en er, na
enkele reizen naar Suriname en Berbice, te sterven.40
De vijlenkapper Eduard Lange had een migratiepatroon dat min of meer vergelijkbaar was met dat van Witte. Hij werd geboren in 1839 in het Duitse Voerde en kwam
reeds voor 1850 met zijn moeder naar Utrecht.41 In 1864 vertrok hij naar Engeland. Vervolgens ging hij in 1869 ging naar Den Haag, waar hij trouwde met de Haagse Johanna
Pontier en waar zijn eerste kind werd geboren. In 1871 keerde hij terug naar de Domstad.
 Hij was nu niet langer vijlenkapper, maar werkte als beambte bij het spoor. Een jaar later
werd in deze stad zijn tweede kind geboren. In 1875 overleed hij op 35-jarige leeftijd.
De migratie van Ferdinand Thiessing is ook een voorbeeld van een variant in ruimere zin van stapsgewijze migratie. Hij werd in 1843 geboren in het Duitse Münster.
Hij trouwde met Maria Moormann, die in 1852 in Londen werd geboren als dochter
van een bekende Duitse handelaar uit Münsterland, die onder meer in Nederland actief was. De kinderen van het echtpaar Thiessing-Moormann werden geboren in het
Engelse Bowdon, in Loth in België, en in Amsterdam, Hilversum en Utrecht.42 In 1904
verkreeg de familie de Nederlandse nationaliteit en vertrok kort daarop naar Duitsland. Een vergelijkbaar migratiepatroon zien we bij de zoon van een andere grote
Duitse handelaar, Engelbert van der Sandt. Hij werd in 1852 in Amsterdam geboren als
zoon van de Duitser Gerardus van der Sandt (geboren in Elten in 1822) en Paula Moormann (geboren in Mettingen in 1819). Engelbert van der Sandt trouwde in New York
met de Amerikaanse Neena Mary Wolfe (die in 1852 in New York werd geboren).43 In
1875 kwam het echtpaar uit New York naar Utrecht, waar hun eerste kind werd geboren. Nog hetzelfde jaar vertrok de familie naar Parijs. De winkeliers en hun kinderen
legden grote afstanden af en woonden afwisselend in Utrecht en in wereldsteden als Parijs, Londen en New York.
 Voorbeelden van een migratiepatroon zoals dat van Witte, Lange, Thiessing of Van
der Sandt zijn er te over onder de Duitse immigranten in Utrecht. Het was een zoe-

119

120

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

kende migratiebeweging, die meerdere jaren omspande en waarbij verschillende plaatsen werden aangedaan die ver uiteen lagen, en die pas na langere tijd op een definitieve
bestemming eindigde. Er was bij dat zoeken niet zozeer sprake van migratie van een
kleine naar een grotere plaats. Min of meer toevallige factoren lijken bovendien te hebben bepaald waar een reis eindigde. Had Witte in Göttingen, Kassel, Frankfurt am
Main, Koblenz, Keulen of Münster werk gevonden, dan was hij mogelijk niet doorgereisd naar Gouda, Leiden, Delft, Den Haag, Haarlem en uiteindelijk Utrecht. Met wat
minder geluk had hij in Berbice, in Suriname of op zee reeds zijn graf gevonden. Bijna
zeventig procent van de migratie kan worden gebracht onder de noemer mengvorm
van circulaire en stapsgewijze migratie in ruimere zin, met een zoekend karakter en een
grote actieradius.
Tot besluit
In dit hoofdstuk zijn beschreven de leeftijdsopbouw van de Duitse migrantenpopulatie, de religieuze samenstelling van de groep en het migratiepatroon.
De Duitse migrantenpopulatie bestond in Utrecht grofweg voor de helft uit katholieken en voor de helft uit protestanten. In deze verhouding deden zich in de tweede
helft van de negentiende eeuw geen grote veranderingen voor. De enige verandering op
dit punt was de komst, in de periode 1860-1879, van jonge, katholieke Duitse mannen,
die slechts kort bleven en als winkelbediende werkten.
 Religie was geen basis voor groepsvorming onder de Duitse immigranten in
Utrecht. We zien slechts concentraties van Duitse katholieke immigranten rond de
Oudegracht en in wijk K. De overige immigranten verdeelden zich min of meer willekeurig over de stad, waarbij lutherse en joodse nieuwkomers niet terecht kwamen in de
nabijheid van reeds gevestigde geloofsgenoten.
De mogelijkheden voor katholieke immigranten in Utrecht waren niet gelijk aan
die van protestanten. Katholieke tijdgenoten klaagden over achterstelling en over het
feit dat zij uit openbare functies zouden worden geweerd. Ondanks de afschaffing van
formele barrières betekende dat, dat de kansen voor bestuurlijke invloed en ontplooiing minder waren.
Bij het migratiepatroon zien we het hele spectrum van Handlin’s uprooted tot
Kamphoefner’s transplanted villages. Het belangrijkste is dat de migratie niet in één patroon te vatten is. De in de literatuur genoemde migratiepatronen dekken in beperkte
zin slechts eenderde van de Utrechtse werkelijkheid. Bij verder migratieonderzoek zou
van een al te rigide indeling in migratietypologieën afstand moeten worden genomen.
Het zoekende migratiepatroon, zoals hier is omschreven, kan niet worden afgedaan als
een variant van het lineaire migratiepatroon, waarbij vreemdelingen feitelijk van A
naar B reisden, zij het met een omweg. Het zoekende migratiepatroon impliceert dat
migranten reisden met een weinig vastomlijnd idee van hun uiteindelijk bestemming,
waarbij toeval en mogelijkheden op hun weg bepaalden, waar de reis eindigde.
6 ‘Wat is een Duitscher voor een vrouw?
Huwelijksgedrag

In zijn boek Mijn bezoek aan Bismarck laat Jochem van Ondere, ‘Pijpenfabrikant en ouderling te Gouda’,1 zijn ik-persoon, die juist terugkeert van zijn reis naar Duitsland, tegen zijn vrouw en drie volwassen dochters zeggen dat een Duitse huwelijkspartner toch
wel een aantrekkelijk vooruitzicht is.
 ‘Man, pa, mensch, monster!’ Gilde het uit vier monden. ‘Zijt gij krankzinnig
geworden! Onze lieve dochters weggevoerd naar dat land, waar ze net als de
boeren om twaalf uur eten, waar men onder de bedden slaapt in plaats van erop,
waar geene tapijten op den vloer liggen, waar men vergaat van de koude voeten,
omdat ze er geene stoven kennen …’2
De dochters hadden dan toch veel liever een Fransman. Van Ondere’s ik-persoon
wierp tegen:
‘Maar, liefste, de Duitscher is immers tegenwoordig ook zeer galant voor dames
…’
‘Ach, wat Duitscher!’ Viel mijne lieve dochter Mietje in, ‘wat is een Duitscher
voor een vrouw? […] als ik moest kiezen, dan nog honderdmaal liever een
luchtigen Franschman dan zoo’n zwaarmoedigen Duitscher.’3 […] ‘waag het
nimmer bij de Nederlandsche vrouwen met uwe Duitschers op de proppen te
komen. We willen nu eenmaal die Germanen, of hoe noemt ge al dat Noordsche
volk, niet’.4
Fransen wilden de dochters wel met open armen ontvangen.
‘Doch die Moffen … wij zullen hen het land uitschrobben en uitboenen! – En
gij, kom ons niet weer aan met zulke malle praatjes van uwe huwelijken met
Duitschers! Wat gij hier – misschien een beetje soezend, van dat nare Moffenbier, waar aan ge u waarschijnlijk op de grenzen nog rijkelijk heb te goed gedaan
– gezegd hebt, blijft natuurlijk onder ons. Maar waag het niet in tegenwoordigheid van ééne vrouw een enkel woord ter verdediging van de Duitschers te zeg5
gen.
 122

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Gemengde huwelijken
Eenderde deel van de Duitse immigranten was reeds gehuwd bij hun komst naar
Utrecht. Van de mannen was een op de drie à vier reeds gehuwd. Sommigen hadden
hun vrouwen achtergelaten in de herkomststreek. Bij de vrouwen was het aantal ongehuwden groter. Van de vrouwen was in de periode van 1849 tot 1879 een op de acht à
tien gehuwd toen ze naar Utrecht kwamen. Slechts in enkele gevallen was hun echtgenoot in de herkomststreek achtergebleven. Of immigranten reeds getrouwd waren op
het moment van hun komst, was sterk beroepsgebonden. Dienstbodes waren nooit gehuwd, winkelpersoneel evenmin. Winkeleigenaren waren vaak wel gehuwd, stukadoors en vijlenkappers merendeels niet. De Westerwalder potverkopers waren gedeeltelijk wel en gedeeltelijk niet gehuwd.
 Het is niet eenvoudig om vast te stellen hoeveel van de Duitse immigranten, die betrokken waren bij een Duits-Duits huwelijk, reeds in Duitsland waren getrouwd, maar
in het grootste deel van de gevallen moeten we hiermee wel rekening houden. Bij 38 huwelijken werd het oudste kind in Duitsland geboren, zodat verondersteld kan worden
dat het huwelijk voor de migratie had plaatsgevonden. Van 91 huwelijken van Duitse
immigranten werd in Utrecht een huwelijksakte gevonden, zodat zeker is dat dat huwelijk in Utrecht werd gesloten. Van deze huwelijken hebben er vijf betrekking op een
Duits-Duits huwelijk; de overige 86 huwelijken zijn gemengd. Van de huwelijken die
niet in Utrecht werden gesloten en waarbij het oudste kind niet in Duitsland werd geboren, is onduidelijk of ze in Nederland, of in Duitsland zijn gesloten. Veel van deze
huwelijken zullen toch wel in Duitsland voltrokken zijn. Immigranten die in Utrecht
woonden, konden eenvoudig naar Duitsland terugkeren om daar te trouwen.6
Gemengde huwelijken worden hier gebruikt als maatstaf voor integratie en worden
gezien als het resultaat van en een stimulans voor integratie.7 Historisch gezien is aan
het begrip gemengd huwelijk niet steeds dezelfde betekenis toegekend.8 De term kan betrekking hebben op een huwelijk waarbij de partners verschillen wat betreft religie, fysiek voorkomen, etniciteit of nationaliteit. Huwelijken waarbij een verschil bestaat in
leeftijd, lokale herkomst, opleiding en sociale klasse, vallen gewoonlijk buiten de definitie.
 In het algemeen geldt dat, wanneer veel jonge alleenstaanden permanent migreren,
de kans op gemengde huwelijken groter is, dan wanneer veel van de immigranten reeds
getrouwd zijn en in familieverband migreren, of hun partner in de herkomststreek
achterlaten. In plaatsen met een hoog percentage ongehuwde immigranten, zo luidt
mijn veronderstelling, kan een sneller verloop van de integratie worden verwacht dan
in plaatsen waarin dit percentage lager ligt. Wanneer een groot deel van de migranten
reeds gehuwd is, is het verloop van de integratie langzamer. Pas de tweede generatie
maakt dan immers kans op het sluiten van een gemengd huwelijk.
Endogamie, het trouwen binnen de eigen groep, werd beïnvloed door de mate
waarin binnen een groep genoeg mannelijke en vrouwelijke huwelijkskandidaten beschikbaar waren.9 Bij wat gewoonlijk in demografisch onderzoek een scheve sekseratio

Hu w e l i jk s g e d r ag

|

wordt genoemd, is het aantal vrouwen binnen een populatie ongelijk aan het aantal
mannen. Wanneer binnen een immigrantengroep het aantal vrouwen aanzienlijk kleiner is dan het aantal mannen, dan kunnen wel alle vrouwen, maar niet alle mannen
binnen de eigen groep huwen. Dit verschijnsel wordt de marriage-squeeze genoemd.10
Cruciaal is dat, wanneer er inderdaad sprake is van een relatie tussen endogamie en
groepsvorming, verloop en tempo van integratie voor mannen en vrouwen binnen
eenzelfde immigrantenpopulatie ongelijk kunnen zijn. Bij de binnen de ‘eigen’ groep
gehuwde vrouwen, zou de integratie anders en langzamer kunnen verlopen dan bij
mannen uit dezelfde immigrantengroep die buiten de groep trouwen. Wanneer het
tempo van de integratie voor mannen en vrouwen binnen eenzelfde groep niet gelijk is,
kan de vraag gesteld worden hoe het integratieproces voor de groep als geheel moet
worden geduid.
 Naast de sekseratio binnen de groep immigranten is ook die binnen de bevolking
als geheel van invloed op de mate van endogamie. Endogamie wordt voorts beïnvloed
door de homogeniteit van een groep immigranten in sociaal opzicht.11 Een weinig homogene groep zal een grotere exogamie kennen.
Duits-Duitse huwelijken
Van de Duitse immigranten in Utrecht, die trouwden, waren er 622 met een nietDuitse partner getrouwd (64 procent) en 353 met een Duitse partner (36 procent) (zie
figuur 6.1).
Het huwelijksgedrag was voor mannen en vrouwen niet geheel gelijk. Er trouwden
minder Duitse mannen dan Duitse vrouwen. Duitse vrouwen trouwden iets vaker binnen de eigen groep dan Duitse mannen. Het verschil tussen mannen en vrouwen is niet

Tabel 6.1 Huwelijken van Duitsers in Utrecht 1849-1879.
Duitse mannen met Duitse vrouw
Duitse mannen met een niet-Duitse vrouw

Duitse vrouwen met een Duitse man
Duitse vrouwen met een niet-Duitse man

1850-1859

1860-1879

67 (21%)

108 (45%)

250 (79%)

133 (55%)

317

241

67 (30%)

111 (57%)

155 (70%)

84 (43%)

222

195

Bron bestand Duitsers in Utrecht.
Toelichting Het aantal Duitse vrouwen dat in de periode 1860-1879 trouwde met een Duitse man is niet
gelijk aan het aantal Duitse mannen dat in die zelfde periode trouwde met een Duitse vrouw, omdat drie
vrouwen trouwden met een Duitse weduwnaar, die daarvoor ook reeds met een Duitse vrouw was gehuwd.
 123

124

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

bijzonder groot. Opvallend is wel dat het huwelijksgedrag overeenkomt met dat van
Duitse vrouwen in de Verenigde Staten.12 Duitse vrouwen daar trouwden ook vaker
dan mannen binnen de eigen groep. In de Verenigde Staten was de sekseratio veel schever dan in Utrecht (veel meer mannen dan vrouwen). Ondanks de minder scheve sekseratio in Utrecht, was de endogamie onder vrouwen groter dan die onder mannen.
Verder valt in tabel 6.1 het verschil tussen beide tijdvakken op. Van de immigranten
die er reeds waren of kwamen tussen 1850 en 1859, was het grootste deel betrokken bij
een gemengd huwelijk. Bij de immigranten die naar Utrecht kwamen in de periode
1860-1879 was het merendeel getrouwd binnen de eigen Duitse groep. Het aantal huwelijken binnen de tweede groep was kleiner dan dat binnen de eerste groep. Er bestaat
een verband met andere verschillen tussen beide groepen: de leden van de tweede
groep waren gemiddeld jonger en korter in Utrecht. Zij hadden dus nog weinig tijd en
kans gehad om een huwelijkspartner buiten de eigen groep te vinden.
Tussen enkele grotere groepen met een gedeelde regionale herkomst bestonden
verschillen wat betreft het huwelijksgedrag. Van de immigranten uit het Westerwald in
Nassau trouwde een kwart, van de winkeliers en hun personeel 17 procent en van de
dienstbodes slechts 6 procent. Van de winkeliers en hun personeel trouwde 68 procent
met een niet-Duitse partner. Van de Duitse dienstbodes, die een lage huwelijksfrequentie hadden, trouwde niemand met een Duitse partner. De Amerikaanse historica

Figuur 6.1 Percentage Duits-Duitse huwelijken.
100
mannen

vrouwen

mannen

vrouwen

80

60

40

20

0
1850-1859

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
 1860-1879

Hu w e l i jk s g e d r ag

|

Lauren Ann Kattner heeft vastgesteld dat sommige Duitse immigranten niet alleen
trouwden met andere Duitsers, maar vooral ook met andere Duitse immigranten uit
dezelfde herkomststreek.13 De ‘Nassauers’ in Texas kenden een grotere regionale endogamie dan andere Duitse immigranten.14 Hierin stemmen ze overeen met de Westerwalders uit Nassau in Utrecht. Van de ‘Utrechtse’ Westerwalders trouwde 85 procent
met een andere Westerwalder. Bij deze groep was de endogamie het grootst van alle
Duitsers.
Van de Duitse immigranten trouwde 2 procent met iemand die geboren was in
Utrecht en 37 procent trouwde met een partner die elders in Nederland was geboren.
Opvallend zijn de huwelijken – 21 procent – met mensen die noch in Nederland, noch
in Duitsland waren geboren: Frankrijk, Nederlands-Indië, België, Italië, Luxemburg,
Denemarken en Oostenrijk. Huwelijken tussen Belgen en Duitsers kwamen het meest
voor. Omdat Belgen naar omvang de tweede groep immigranten in Utrecht vormden,
is dit niet onverwacht. Migranten uit andere landen waren er slechts in zeer beperkte
aantallen en de kans op een huwelijk was bijgevolg gering. Dat er desondanks tussen
migranten uit verschillende landen werd getrouwd, is daarmee des te opvallender.
Wanneer Duitse migranten buiten de eigen groep trouwden, trouwden ze met andere –
binnenlandse of buitenlandse – migranten.
Wanneer migranten samenwoonden in bepaalde buurten of samenwerkten in beroepen, was de kans groot dat ze ook een huwelijkspartner binnen die kring vonden.
De Duitse immigranten woonden, zoals gezegd, niet geconcentreerd in één buurt, met
uitzondering van de Westerwalders en de Münsterlandse winkeliers en hun personeel.
 Deze twee groepen kenden dan ook de grootste endogamie. Deze endogamie werd echter niet alleen bevorderd door veelvuldige contacten. Onderlinge huwelijken konden
ook worden gebruikt als strategie om het groepsgebonden monopolie te behouden.15
Dit verband tussen nichevorming en endogamie werd versterkt wanneer de niches mogelijkheden boden aan zowel mannen als vrouwen, zoals vooral bij de Westerwalders
het geval was.16 Endogamie was bij de Westerwalders gedurende de gehele negentiende
eeuw regel, tot hun niche aan het einde van die eeuw verviel.
Onder de Duitse migranten waren, zoals eerder bleek, ongeveer evenveel mannen
als vrouwen. Van een marriage squeeze was in Utrecht geen sprake. Naast de sekseratio
binnen de groep migranten, is ook die binnen de bevolking als geheel van invloed op de
mate van endogamie.17 In Amsterdam waren er aan het begin van de negentiende eeuw
in de bevolking als geheel aanzienlijk meer vrouwen dan mannen: 123 vrouwen voor
elke 100 mannen. Volgens de historicus Herman Diederiks werd dit veroorzaakt door
het grote aantal dienstbodes dat in de stad werkte, in totaal zo’n twaalf- tot dertienduizend.18 Deze scheve sekseratio binnen de bevolking als geheel verklaart, volgens Diederiks, de door hem vastgestelde geringere huwelijkskansen van Duitse immigrantes.
Omdat er in de stad als geheel meer vrouwen waren dan mannen, gaven zowel Duitse
als Nederlandse mannen de voorkeur aan een Nederlandse boven een Duitse vrouw.
 De scheve sekseratio stelde mannen in staat hun voorkeur te realiseren. In Utrecht was
geen sprake van een scheve sekseratio in de bevolking als geheel. Aan het begin van de

125

126

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

negentiende eeuw waren er in Utrecht, in de leeftijdsgroep van 15 tot 45 jaar, iets meer
vrouwen dan mannen.19 In de tweede helft van de negentiende eeuw waren de aantallen
echter vrijwel gelijk.
Huwelijksgedrag wordt beïnvloed door wetgeving. De vrouw volgde haar man
waar het ging om de nationaliteit. Bij een huwelijk tussen een Nederlandse man en een
Duitse vrouw, verloor de vrouw haar oorspronkelijke nationaliteit en verwierf ze de
nationaliteit van haar man. Trouwde een Duitse man met een Nederlandse vrouw, dan
werd zij Duitse. Bij overlijden van haar Nederlandse man of beëindiging van het huwelijk door scheiding, kon een vrouw haar oorspronkelijke nationaliteit terugkrijgen,
mits ze daarom verzocht. Duitse vrouwen zouden in principe een huwelijk met een Nederlandse man kunnen nastreven, om zo de Nederlandse nationaliteit te verwerven.
Een Nederlandse nationaliteit bood echter slechts geringe voordelen. Het belangrijkste
was dat een vreemde vrouw, die met een Nederlandse man was getrouwd, niet onder de
Vreemdelingenwet viel. Hetzelfde gold voor een vreemde man die met een Nederlandse vrouw was getrouwd en met haar kinderen had, die in Nederland waren geboren. Bij armenzorg en bij het betalen van patentbelasting bood een Nederlandse nationaliteit, zoals we zagen, ook enige voordelen.
 Bij het huwelijk van bordeelhoudster Maria Mörs, speelde mogelijk nationaliteit
een rol. Mörs trouwde in 1876 met Jean Rijsselberge. Hij werd geboren in Den Bosch en
woonde in Parijs. Zijn ouders woonden in Utrecht. Jean Rijsselberge werd na zijn huwelijk in het Utrechtse bevolkingsregister ingeschreven. Volgens die inschrijving was
hij geboren in 1859. Bij zijn huwelijk zou hij dan 17 jaar zijn geweest. Maria Mörs was 54.
Volgens de huwelijksakte was Rijsselberge 21 jaar. Omdat hij in beide gevallen minderjarig was, moesten zijn ouders toestemming geven voor het huwelijk. In 1879, drie jaar
na het huwelijk, vertrok hij naar Rotterdam. Op 15 juni 1880 werd het huwelijk door
echtscheiding ontbonden. Mörs verwierf bij haar huwelijk de Nederlandse nationaliteit. Indien zij na haar echtscheiding niet binnen een jaar haar Duitse nationaliteit terugvroeg, behield zij de Nederlandse nationaliteit en viel zij niet onder de Vreemdelingenwet. Mörs maakte na haar scheiding enkele reizen naar Duitsland, waar zij nieuw
personeel wierf voor haar bordeel. Een Nederlandse nationaliteit was voor haar op dat
moment belangrijk, omdat ze waarschijnlijk, en gezien haar beroep niet onterecht,
vreesde na een reis naar Duitsland niet opnieuw te worden toegelaten.
 De houding ten aanzien van religieus gemengde huwelijken onder immigranten zal
beïnvloed zijn geweest door ideeën daaromtrent in het land van herkomst. De zogenaamde Keulse Kwestie, die speelde van 1836 tot 1840, heeft daarop invloed gehad. In
1825 werd in Pruisen een Koninklijk Besluit uitgevaardigd dat kinderen die binnen een
gemengd huwelijk werden geboren, opgevoed moesten worden in het geloof van hun
vader. Dit besluit leidde tot problemen, toen in 1836 Clemens August Droste als nieuwe
aartsbisschop van Keulen aantrad. Droste hield vast aan het canonieke recht, dat bepaalde dat een huwelijk slechts kerkelijk kon worden ingezegend, wanneer de echtelieden verklaarden hun kinderen katholiek op te voeden. Vanwege zijn verzet tegen het
Koninklijk Besluit kreeg Droste van de Pruisische overheid opdracht zijn werk neer te

Hu w e l i jk s g e d r ag

|

leggen en zijn bisdom te verlaten. Toen hij weigerde, werd hij gearresteerd en opgesloten. Omdat er geen aanklacht was, verscheen hij niet voor een rechter en werd er geen
uitspraak gedaan over de duur van zijn gevangenschap.20 De Keulse Kwestie kreeg in de
Nederlandse bladen veel aandacht.21 De kwestie verscherpte in Pruisen de tegenstellingen tussen katholieken en protestanten. In 1840 kwam aan de kwestie een einde met
de troonsbestijging van Friedrich Wilhelm I. Het kb verviel en de Pruisische staat bemoeide zich niet langer met gemengde huwelijken. In 1874 werd in Pruisen het burgerlijk huwelijk verplicht gesteld. Tot die tijd was het alleen mogelijk geweest om voor de
kerk te trouwen. De kerk kon daarbij voorwaarden stellen, bijvoorbeeld ten aanzien
van de opvoeding van kinderen die werden geboren uit een gemengd huwelijk. Na 1874
verloren de kerken hun monopolie op huwelijksvoltrekking.22 Na 1876 ging de ‘obligatorische Zivilehe’ voor het hele Rijk gelden.23
De Nederlandse katholieke geestelijkheid stelde ook voorwaarden ten aanzien van
de opvoeding van kinderen, die werden geboren uit een gemengd huwelijk. Vooral bij
verzoeken om onderstand kon aan die voorwaarde worden vastgehouden. Wel was het
in Nederland al sedert 1811 mogelijk om alleen een burgerlijk huwelijk te sluiten.
 Behalve de kerkelijke overheid, was er ook de wereldlijke overheid, die beperkingen
oplegde ten aanzien van het huwelijk. Met uitzondering van Pruisen en Saksen golden
er voor alle Duitse staten beperkingen op huwelijkssluiting wanneer het ging om huwelijken tussen potentieel armlastigen. Ondanks de Duitse eenwording bleven de beperkingen plaatselijk gelden tot na 1900.24

‘Aufgebot’
‘Aufgebot’ liet Izak Frenkel in 1892 boven een in de Duits gesteld advertentie in het
Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad zetten, waarin hij aankondigde dat hij ging
trouwen met Emma Seligberger. Izak Frenkel woonde met zijn ouders in Utrecht, zijn
bruid en haar ouders woonden in Würzburg. De advertentie verscheen gelijktijdig in
de Utrechtse krant en in een tegenhanger in Würzburg.25 De partnerkeuze van de
joodse Frenkel paste bij die van zijn geloofsgenoten in Utrecht. Duitse joden in Utrecht
trouwden vrijwel allemaal binnen de joodse groep, maar ze trouwden lang niet allemaal met een Duitse partner. Religieuze endogamie was in dit geval belangrijker dan
regionale. Dit was niet voor alle geloofsgroepen het geval.
