HET VERSCHIJNSEL VAN DE BELASTINGAFWENTELING
H E T V E R SC H IJN SE L VAN DE BELASTIN G AFW EN TELIN G
door Dr. N. H. Douben

1 Inleiding
De vraag of belastingen kunnen worden afgewenteld, houdt tal van economisten,
fiscalisten, en politici reeds lang bezig. In de theoretische economie en met name
in de leer van de openbare financiën heeft men veel aandacht aan dit probleem
geschonken. Daarvan getuigt een indrukwekkende lijst van publikaties over dit
onderwerp. Interessant is daarbij dat de verschillende auteurs allen de term „ a f­
wenteling” gebruiken, terwijl zij er vaak uiteenlopende verschijnselen mee aan­
geven. Hier treffen we soms eenzelfde begripsverwarring aan als die welke op­
treedt indien verschillende schrijvers de term „inflatie” hanteren en daarmee
verschillende dingen op het oog hebben. Sommigen stellen afwenteling gelijk aan
prijsstijging (van eindprodukten), anderen bedoelen er een daling van de beloningsvoet van produktiefaktoren mee en een derde groep verstaat onder afwenteling:
het handhaven van het beschikbare reële inkomen van het belaste subjekt.
 Deze meervoudige begripsinhoud welke aan de term afwenteling vaak wordt
gegeven, heeft wel eens tot onvruchtbare discussies geleid, hetgeen de neiging deed
ontstaan deze term niet meer te hanteren, doch in elke casuspositie aan te geven
welke bepaalde gevolgen van de belastingheffing werden beschouwd. Het lijkt
ons niet noodzakelijk de term afwenteling te vermijden teneinde toch tot een zin­
volle discussie of probleemstelling te kunnen komen. Dit temeer daar het verschijn­
sel van de afwenteling steeds in één adem genoemd wordt met de problematiek
van de herverdelende werking van de belastingen, welke laatste afhankelijk wordt
gesteld van het al dan niet in sterke mate aanwezig zijn van afwentelingsmogelijkheden. Om dit duidelijk te maken wordt in dit artikel eerst het kenmerkende aspekt
van het afwentelingsbegrip besproken, vervolgens zal aandacht worden geschon­
ken aan de „klassieke” indeling van de reakties op de belastingheffing, en tenslotte
wordt getracht om voor enkele gevallen een concrete maatstaf voor de meting van
de afwenteling aan te geven.
2 De essentie van het afwentelingsbegrip
Het optreden van afwenteling van belastingen betekent in zijn algemeenheid dat
ook anderen dan degene die de belastingen moet betalen een vermindering van hun
beschikbare reële inkomen ervaren ten gevolge van het feit, dat de belastingbetaler
in staat is via de economische kringloop zijn eigen beschikbare reële inkomen met
minder te laten dalen dan overeenkomt met de (hogere) belastingheffing.1) De
essentie van het afwentelingsbegrip is dus hierin gelegen dat niet degene die de
belasting formeel moet betalen ook zijn beschikbare reële inkomen met het be­
lastingbedrag ziet dalen, maar dat hij door een verlaging van het beschikbare rëele
inkomen van andere economische subjekten de druk van de belasting geheel of ge­
deeltelijk weet over te dragen op andere participanten in het (nationale) inkomen.
 Zowel bij een gegeven omvang van het totale inkomen als bij een groeiend inkomen
J) Zie bijvoorbeeld: M. J. H . Smeets, De economische betekenis van de belastingen, Amsterdam
1954, pag. 64; C. Goedhart, Hoofdlijnen van de leer der openbare financiën, Leiden 1967, pag. 129
en H . C. Recktenwald, Steuerüberwalzungslehre, Berlijn 1966, pag. 41 en 82.
m ab

blz. 121

betekent afwenteling dat een groter aandeel van de overheid in het particuliere
inkomen tot gevolg heeft, dat het aandeel van de belastingbetaler met minder daalt
dan de stijging van het overheidsaandeel.
De basisgrootheid waaraan de problematiek van de afwenteling wordt ge­
relateerd is dus het inkomen. De belastingheffing houdt immers een aanslag van
de fiscus op het inkomen van de contribuabele in en daartegen tracht deze laatste
zich te wapenen.
 Deze afbakening van het afwentelingsvraagstuk tot veranderingen in het be­
schikbare reële inkomen impliceert niet dat de analyse van de afwenteling nu ook
een partieel karakter heeft. In deze opvatting wordt namelijk uitdrukkelijk reke­
ning gehouden met het feit dat de belastingheffing gepaard gaat met een groot
aantal economische effekten die alle hun invloed uitoefenen op de inkomensver­
deling in de particuliere sektor. Voor de bepaling van het afwentelingsbegrip zijn
niet al deze effekten direkt van belang, wel oefenen zij indirekt invloed uit op de
uiteindelijke afwentelingsresultaten. Door de inhoud van het afwentelingsbegrip
nauwkeurig af te grenzen wordt ook niet getornd aan de veelzijdigheid van het
mechanisme dat in de economische kringloop aanwezig is en dat de mogelijkheden
tot het realiseren van de belastingafwenteling in zich draagt. In de oude literatuur
over de afwenteling van de belastingen werd wél een aanzienlijke beperking aan
het afwentelingsmechanisme opgelegd, waardoor de „klassieke” behandeling van
dit probleem een sterk partieel karakter droeg. Voordat wordt ingegaan op de
nadere concretisering van het hier aangegeven afwentelingsbegrip zal daarom
eerst enige aandacht worden geschonken aan de „klassieke visie” op dit vraagstuk.
 3 De klassieke visie en haar bezwaren
In de klassieke visie wordt het verschijnsel van de belastingafwenteling gekoppeld
aan de prijsvorming van eindprodukten en van produktiefaktoren. Daarbij wordt
er impliciet van uitgegaan dat de produktie- en afzetstruktuur gegeven zijn, waar­
door van het bestaan van substitutie-effekten wordt geabstraheerd. De prijsvor­
ming in deze enge zin opgevat (dus zonder substitutiemogelijkheden) wordt vaak
zelfs als het wezenskenmerk van de belastingoverdracht gezien. De afwenteling
wordt daarmede beperkt tot die gevallen, waarin de handhaving van het beschik­
bare reële inkomen tot stand komt door middel van een verhoging van de prijzen
der eindprodukten of een verlaging van de prijzen der produktiefaktoren, van de
grond- en hulpstoffen, alsmede non-faktordiensten. In het eerste geval is er dan
sprake van voortwenteling, in de andere van terugwenteling. Andere reakties die
door de belastingheffing worden opgeroepen en die - anders dan via de primaire
prijseffekten - van invloed zijn op de inkomensverdeling worden geheel buiten het
afwentelingsbegrip gehouden. De effekten van de belastingheffing worden in de
klassieke visie namelijk ingedeeld in:
a) ontwijking (door de belaste handeling achterwege te laten);
b) compensatie (door opvoering van de aktiviteit) en
c) afwenteling (door middel van voort- en/of terugwenteling).
 Zoals reeds is opgemerkt wordt de term afwenteling hier gereserveerd voor de
invloed die het beschikbare reële inkomen van de belastingbetaler ondergaat ten
gevolge van de (door de belastingheffing) opgeroepen prijsmutaties. Deze beper­
king van het afwentelingsmechanisme en het afwentelingsbegrip vindt zijn oor-

mab

blz. 122

zaak niet in de economische theorie, maar is toe te schrijven aan de fiskaal-juridische benadering van het afwentelingsvraagstuk. In een economisch model is het
immers niet logisch om deze verschillende effekten van de belastingheffing te
isoleren, want daardoor wordt de algemene interdependentie die een belangrijke
rol speelt in de kringloop op volkomen willekeurige wijze afgekapt. Het klassieke
afwentelingsbegrip mist daardoor de algemeenheid en de reikwijdte die in verband
met de omvang van het afwentelingsverschijnsel der belastingen aan dit begrip
moeten worden gesteld. Met andere woorden: het klassieke afwentelingsbegrip
heeft een sterk partieel karakter omdat de economische relaties kunstmatig worden
gekortwiekt. Een van de meest nadelige consequenties van deze begripsvorming is
geweest, dat er een oneindig aantal casusposities werd onderscheiden, afhankelijk
van marktvorm en vraag- en aanbodelasticiteiten, die een bevredigende benade­
ring van het afwentelingsvraagstuk in de weg hebben gestaan.
 Teneinde nu de algemene interdependentie tussen de economische variabelen tot
hun recht te laten komen en een meer algemene afwentelingstheorie te ontwikkelen,
kan de volgende weg worden bewandeld. Er moet rekening worden gehouden met
alle effekten die ten gevolge van een belastingverhoging invloed uitoefenen op het
beschikbare reële inkomen van de belastingplichtigen. Het totaal-effekt van de
belastingverhoging moet echter geheel geïsoleerd worden van de autonome wijzi­
gingen in andere variabelen, d.w.z. alle andere autonome grootheden (behalve de
belastingtarieven) moeten constant worden gehouden. Dit laatste nu is mogelijk
geworden door te werken met vergelijkingenstelsels die een bepaald economisch
model formaliseren. Door uit zo’n model de herleide vormvergelijking te bere­
kenen voor het beschikbare reële inkomen van de contribuabele en daarbij in die
vergelijking alleen het belastingtarief te laten muteren, kan een algemene conclusie
ten aanzien van de afwenteling worden getrokken. Afhankelijk van het concrete
model zal dan de uitkomst variëren, doch de interdependentie wordt geen geweld
meer aangedaan. Het belangrijkste bezwaar van de klassieke visie op het afwente­
lingsbegrip en afwentelingsmechanisme, namelijk de partiële benadering, is daar­
mede uit de weg geruimd.4

4

Nadere concretisering noodzakelijk

Ofschoon in deze beschouwing de nadruk wordt gelegd op de begripsbepaling van
de belastingafwenteling in het algemeen kan hiermede toch niet worden volstaan,
indien men wil nagaan hoe de afwenteling van een concrete belasting gemeten kan
worden. Voor de verschillende economische subjekten en voor de verschillende be­
lastingen moet het concrete afwentelingsbegrip daarom exact worden gedefi­
nieerd. Uitgangspunt is daarbij, dat wordt aangenomen dat elk economisch subjekt
er naar streeft zijn beschikbare reële inkomen tenminste te handhaven, want alleen
dan lokt belastingheffing afwentelingsreakties uit.
 Het is niet de bedoeling om in dit artikel alle afwentelingsmaatstaven die in
voorkomende concrete gevallen kunnen worden toegepast de revue te laten pas­
seren. Hier wordt slechts bij een tweetal stilgestaan, namelijk de afwenteling van
de vennootschapsbelasting (vpb) en de afwenteling van de inkomstenbelasting (ib).
Voor andere belastingen en andere situaties kan een analoge redenering worden
gevolgd.
mab

blz. 123

Eerst wordt ingegaan op de afwenteling van de vpb2). Nu eist de doelmatigheid
dat het concrete afwentelingsbegrip zal moeten aansluiten bij de inkomensvorming
binnen de onderneming. Het gaat er nu immers om duidelijk aan te geven wat hier
onder handhaving van het beschikbare reële ondernemingsinkomen wordt ver­
staan, daar dit de kern van het afwentelingsbegrip uitmaakt. Zonder bezwaar kan
worden gesteld dat het inkomen dat voortvloeit uit het ondernemen door de winst
wordt uitgedrukt. Handhaving van de winst - ondanks de hogere vpb - betekent in
onze gedachtengang dat deze belastingheffing volledig is afgewenteld. Daarbij
blijft echter discussie mogelijk over de vraag wat winsthandhaving exact inhoudt;
betekent dit handhaving van het absolute winstbedrag of handhaving van de rela­
tieve winst, zoals: winst ten opzichte van de omzet, winst gerelateerd aan het ge­
ïnvesteerde vermogen, of winst in relatie tot de totale toegevoegde waarde3*)? Wij
beschouwen deze opsomming als limitatief en sluiten daarmee de prijsstijging van
eindprodukten als maatstaf voor de afwenteling aldus uit. Deze opvatting kan
kort worden geargumenteerd.
De prijsstijging op zich geeft geen enkele informatie omtrent de mate waarin
het winstinkomen gehandhaafd kan worden. Zij geeft alleen aan, dat er afwentelingsreakties in het leven zijn geroepen, meer niet. In hoeverre de afwenteling
slaagt kan niet door middel van de prijsstijging worden uitgedrukt, ook al is dit
het enige middel om de afwenteling te realiseren, zoals bij de vrije beroepen veelal
het geval zal zijn.
 De keuze die nu nog overblijft is dus: absolute winst, winstmarge, rentabiliteit
en winstaandeel in de toegevoegde waarde.
Al deze potentiële maatstaven voor de concretisering van de afwenteling der
vpb hebben ieder hun voor- en nadelen welke tegen elkaar moeten worden af­
gewogen; dan pas kan een definitieve keuze worden gedaan. Nemen we nu een
situatie van economische groei als uitgangspunt dan is het duidelijk dat de absolute
winst (na aftrek van de vpb) hier als concrete afwentelingsmaatstaf moet worden
verworpen. In een dergelijke toestand betekent de handhaving van het absolute
winstbedrag toch een daling van de inkomenspositie van de onderneming ten op­
zichte van de groeiende andere inkomenscategoriëen (zoals bijv. de lonen en rente
over vreemd vermogen). Daarnaast betekent een gelijk absoluut winstbedrag bij
stijgende prijzen (welke door de afwentelingsreakties kunnen worden opgeroepen)
dat de reële absolute winst is gedaald4).
Daar hier echter speciaal het „groeiklimaat” waarin de onderneming werkzaam
is in het oog wordt gehouden, is het noodzakelijk het accent te leggen op een rela­
tieve winstmaatstaf. Hiervoor worden veelvuldig de winstmarge en het rendement
gebruikt. Het belangrijkste bezwaar tegen het gebruik van deze grootheden als
afwentelingsmaatstaf van de vpb ligt hierin, dat zij geen zuivere inkomensmaatstaven zijn. Bij de winstmarge wordt immers de absolute winst gerelateerd aan de
omzet en bij het rendement is de verhouding tussen winst en omvang van het ge­
ïnvesteerde vermogen relevant. Aan het verloop van winstmarge en rendement kan
dan ook niet worden afgemeten of de positie van de winst ten opzichte van de
2) Zie in dit verband ook: N. H. Douben, Afwenteling van de vennootschapsbelasting, Leiden
1967, hoofdstuk 1, waarin uitvoeriger op de hier behandelde problematiek wordt ingegaan.
 3) Onder toegevoegde waarde wordt hier verstaan: alle inkomens die in de onderneming zijn
gevormd, dus lonen en salarissen, rente, pacht en winst vóór aftrek van belastingen.
*) Dit geldt natuurlijk ook zonder dat er sprake is van economische groei.
m ab

blz. 124

andere inkomens al dan niet is veranderd. Dit manco maakt beide grootheden on­
geschikt om als afwentelingsmaatstaf van de vpb te dienen.
De derde relatieve winstmaatstaf, de winst als aandeel in de toegevoegde
waarde, heeft op de beide voorgaande maatstaven vóór, dat het wél een zuivere
inkomensmaatstaf is. Deze maatstaf is dan ook bij uitstek geschikt om in dit geval
de afwenteling uit te drukken. Een constante winstquote (na aftrek van de vpb)
betekent namelijk dat de verhouding tussen de winst (na aftrek van de vpb)
en de totaliteit van de overige inkomens ongewijzigd is gebleven; een daling van
deze quote geeft aan dat handhaving van het beschikbare reële winstinkomen niet
mogelijk is geweest. Met behulp van deze indicator kan ook gemakkelijk worden
aangegeven in welke mate de afwenteling is gerealiseerd. Een voorbeeld kan dit
verduidelijken.
Stel dat de toegevoegde waarde van een N.V. in de uitgangssituatie als volgt
is samengesteld:
beschikbare winst
vennootschapsbelasting
loonsom
betaalde rente

25 %
10%
60 %
5%

toegevoegde waarde

100 %

In de volgende periode wordt de vpb verhoogd, waardoor haar aandeel in de
toegevoegde waarde stijgt tot 20%. Nu kunnen drie verschillende situaties ont­
staan, zoals uit de volgende opstelling blijkt.
 situatie

I

II

III

beschikbare winst
vennootschapsbelasting
loonsom
betaalde rente

15 %
20%
60 %
5%

20%
20 %
56 %
4%

25 %
20 %
51 %
4%

toegevoegde waarde

100 %

100%

100 %

Vergelijking van de uitgangssituatie met die van de verdeling der toegevoegde
waarde in situatie I doet meteen zien dat de verhoging van het vpb-tarief geheel
ten laste van de beschikbare winstquote is gekomen, zodat hier geen sprake is van
afwenteling. In situatie II is de beschikbare winstquote gestegen ten opzichte van
situatie I, waardoor de afwenteling gedeeltelijk geslaagd is. De mate van afwente­
ling in situatie II kan namelijk berekend worden als:
20 - 15

10

X 100% =

50%

De afwenteling is hier voor de helft gerealiseerd. Het cijfer 20 in de breuk geeft
aan: de feitelijk beschikbare winstquote na vpb-verhoging; 15 duidt aan: de be­
schikbare winstquote indien geen afwenteling optreedt en 10 is de verhoging van
de vpb als percentage van de toegevoegde waarde.
 m ab

blz. 125

Gemakkelijk is nu ook in te zien dat in situatie III van volledige afwenteling
kan worden gesproken: de beschikbare winstquote na vpb-verhoging is immers
gelijk aan die vóór de verhoging van de vpb. Toepassing van de breuk voor de
mate van afwenteling levert nu 100 % op:

25 - 15
X 100% =
10

100%

De beschikbare winstquote leent zich zowel voor de bepaling van de afwenteling
der vpb op micro als op macro economisch niveau. De toegevoegde waarde van alle
N .V .’s tesamen is immers niets anders dan het nationale inkomen voorzover ge­
vormd in de sektor der N .V .’s. Wel dient hier nog te worden opgemerkt dat voor
de individuele onderneming ook aan de winstquote als afwentelingsmaatstaf een
bezwaar blijft kleven, namelijk dat deze indicator abstraheert van de ontwikkeling
van het marktaandeel van de onderneming. Zou voor een afzonderlijke onderne­
ming het marktaandeel teruggelopen zijn ten gevolge van de afwentelingsreakties,
doch de beschikbare winstquote constant zijn gebleven, dan is het moeilijk staande
te houden dat de afwenteling volledig geslaagd is. Voor de individuele onderne­
ming dient deze maatstaf dan ook te worden aangevuld met de randvoorwaarde
dat het marktaandeel constant dient te blijven. Deze randvoorwaarde geldt ook bij
toepassing van de andere relatieve maatstaven.
Meting van de afwenteling van de inkomstenbelasting (inch loonbelasting) dient
- evenals de maatstaf voor de afwenteling der vpb - ook met behulp van een
relatieve grootheid te geschieden. De afwenteling komt nu tot uitdrukking in een
meer gedenivelleerde personele inkomensverdeling vóór aftrek van deze belasting.
Voor de totaliteit van inkomenstrekkers kan door middel van de Lorenzcurve
theoretisch het verschijnsel van de afwenteling worden bepaald. Daartoe wordt
de volgende figuur getekend.
 Op de vertikale as staan de gecumuleerde inkomens afgezet en de horizontale as
geeft de gecumuleerde aantallen inkomenstrekkers aan. De oorspronkelijke perso­
nele inkomensverdeling vóór belastingen en bij het aanvankelijke (lage) tarief
wordt aangegeven door curve 1. Treedt nu ten gevolge van tariefsverhoging c.q.
mab

blz. 126

invoering der ib afwenteling op, dan gaat de kromme 1 naar rechts verschuiven
en de verdeling wordt dan (vóór aftrek van de hogere belasting) door curve 2 aan­
gegeven. De afwenteling is groter naarmate curve 1 en 2 verder uit elkaar liggen.
De inkomensverdeling na aftrek van belastingen wordt door de gestippelde curve
voorgesteld; de afwenteling kan dus ook worden gemeten door de gestippelde
curve en curve 1 met elkaar te vergelijken: naarmate beide curven dichter bij
elkaar liggen, is de afwenteling groter. Vallen deze beide curven samen dan is er
door de belastingheffing geen verandering in de beschikbare 'inkomensverhou­
dingen ontstaan hetgeen betekent dat de progressie van de ib geheel is afgewenteld.
 Met behulp van deze eenvoudige methode kan ook een onderzoek worden inge­
steld naar de ontwikkeling van de verhouding tussen de beschikbare inkomens van
personen die op verschillende plaatsen in de inkomenspyramide verblijven. Zo kan
bijvoorbeeld de verhouding tussen het beschikbare inkomen van iemand uit het
hoogste en laagste deciel van de inkomensopbouw worden vergeleken. Is die ver­
houding ondanks gewijzigde ib-tarieven constant dan zou dit een aanwijzing kun­
nen inhouden dat in dit geval de progressie afgewenteld is geworden. Een analoog
resultaat kan worden verkregen door de beschikbare inkomens van personen met
verschillende funkties (bij gestegen belastingtarieven) te vergelijken. In de over­
heidssfeer zou hierbij gedacht kunnen worden aan de verhouding tussen de be­
schikbare salarissen van bijvoorbeeld een secretaris-generaal en een schrijver, of
een hoogleraar en een onderwijzer bij het lager onderwijs. Ook bij de concreti­
sering van het afwentelingsbegrip voor de ib geldt weer dat het doel van de
probleemstelling grote invloed heeft op de keuze van de concrete afwentelingsmaatstaf.
 5 Slotbeschouwing
In het voorafgaande is getracht een begripsbepaling van het verschijnsel der belastingafwenteling te geven zonder dat werd ingegaan op een of andere concrete
situatie. De kern van de afwentelingsproblematiek wordt vaak in discussies niet
nauwkeurig in het oog gehouden, waardoor gemakkelijk verwarring tussen het
afwentelingsbegrip zelf en de wijzen waarop de afwenteling kan worden gereali­
seerd, ontstaat. Om de inhoud van het begrip afwenteling duidelijk aan te geven
werd daarom in dit artikel de nadruk gelegd op de essentie van de afwenteling. De­
ze wordt gevonden in het inkomensaspekt dat de kern van de afwentelingsproble­
matiek bevat. Afwenteling houdt in dat de aanslag van de fiscus op het beschikbare
reële inkomen van het belaste subjekt niet (volledig) slaagt, doordat het subjekt
de mogelijkheid heeft de hogere belasting (geheel dan wel gedeeltelijk) op het be­
schikbare reële inkomen van anderen te laten drukken, zodat zijn eigen reële in­
komen (geheel dan wel gedeeltelijk) gehandhaafd blijft5). Voor uiteenlopende si­
tuaties en belastingen kunnen dan verschillende concrete afwentelingsmaatstaven
worden gehanteerd waarvan er hier twee werden besproken.
5) Hier zij nog opgemerkt dat sommige schrijvers van groeitheoretische beschouwingen de winst
(vnl. van N.V .’s) niet als een vrij beschikbare inkomenscomponent beschouwen, doch macro
economisch als kostenfaktor van de groei zien. Deze visie delen wij ook. Wij zijn het echter niet
eens met de opmerking die aan deze visie wordt vastgeknoopt, namelijk dat het kapitaalrendement
en niet het winstaandeel in de toegevoegde waarde als een adequate afwentelingsmaatstaf moet
worden beschouwd, omdat de winst niet vrij consumptief kan worden aangewend (zonder de
groei te schaden). De reden voor deze afwijzing is dat het niet gaat om de besteding van het in­
komen als het afwentelingsvraagstuk aan de orde wordt gesteld, doch om de verdeling van het
totale inkomen.
mab

blz. 127.
