Graduation work
Voor de scriptie is voornamelijk gebruikgemaakt van primaire bronnen, zoals het archief van de VA , negentiendeeeuwse architectuurtijdschriften en onderzoeksrapporten
geschreven door hygiënisten, filantropen en beroepsverenigingen. Hieruit blijkt dat de bouwpraktijk rond 1850 bestond uit een compact netwerk van architecten, bouwkunWillem Hekking, tekening
van het Planciusblok vlak
na de oplevering in 1857
(Stadsarchief Amsterdam)

ROMY SCHUIT

BOUWEN VOOR DE ARBEIDENDE KLASSE
Een onderzoek naar de ontwikkeling van het
arbeiderswoningencomplex aan de Planciusstraat
(1854-1856) in Amsterdam
digen en welgestelde Amsterdammers die zich al vroeg
bewust waren van het belang van een goede volkshuisvesting. Men koppelde medische motieven aan ruimtelijke
criteria en Hamer vertaalde dit in een zorgvuldig geconstrueerd ontwerp. Als referentie gebruikte hij het ontwerp
voor vier Engelse arbeiderswoningen van architect Henry
Roberts. Daarnaast ontwikkelde Hamer meerdere technische innovaties voor een gezond binnenklimaat. Hierdoor
kreeg het Planciusblok een experimenteel karakter.
Het in deze scriptie geschetste beeld van de totstandkoming en navolging van het Planciusblok, met oog voor de
historische context, is een vernieuwende toevoeging aan
de bestaande literatuur. De scriptie bevat een belangrijke
les met betrekking tot de destijds eenzijdige zienswijze van
de overheid op het arbeidersvraagstuk. De negentiendeeeuwse particuliere wooncomplexen voor arbeiders zoals
het Planciusblok werden gezien als ‘goede’ woningen, met
name vanwege de aandacht die in het ontwerpproces en
de uitvoering werd besteed aan de bouwtechnische kwaliteit en een gezond binnenklimaat. Het woningtekort in de
tweede helft van de negentiende eeuw resulteerde echter
in overheidsbeleid dat was gericht op de hoeveelheid woningen die in korte tijd gebouwd moesten worden en de
woonkwaliteit en betaalbaarheid te weinig stimuleerde. Arbeiderswoningen gerealiseerd door particuliere bouwmaat­
schappijen kregen daardoor slechts beperkt navolging.
 ROMY SCHUIT MA is architectuurhistoricus en werkzaam
bij MOOI Noord-Holland. Zij is als secretaris en adviseur
be­trok­ken bij gemeentelijke adviescommissies en werkt aan
uiteenlopende erfgoedprojecten die raakvlakken hebben
met (architectuur)historie en omgevingskwaliteit.
(romy.schuit@live.nl)

FREBUS VAN SLOCHTEREN

VAN GREPPEL TOT DRAINAGEBUIS
Een interdisciplinair onderzoek naar het verleden en de
toekomst van detailontwatering in het noordelijke kleilandschap
Rijksuniversiteit Groningen, Master
Landschapsgeschiedenis
Begeleiders: dr. Mans Schepers en
Jeroen Wiersma MA
Jaar van afstuderen: 2021

S. de Winter, het eeuwenoude
greppelland nabij Jorwert,
gelegen in het midden van het
Friese kleiweidegebied, 2013
(Natuurmonumenten)

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

16

Ontwatering en het beheersbaar houden van water is een
dominant thema in het heden en verleden van het noordelijke kleilandschap. In het verleden verliep de ontwatering
op kleine schaal, door middel van drainage, greppels of
kleine sloten, ook wel detailontwatering genoemd. Typerend voor het noordelijke kleilandschap in Friesland en Groningen is het greppelland. Vanaf de jaren zestig is onder
invloed van de ruilverkavelingen een groot deel van het
eeuwenoude greppelland verdwenen; op nog maar enkele
plekken zijn aaneengesloten gebieden met greppelland
aanwezig. Deze worden bedreigd door de schaalvergroting
in de landbouw.
 Een gedegen overzicht van de geschiedenis van detailontwatering ontbreekt. Dit is echter nodig om te zien in
welke mate deze geschiedenis een sleutel kan bieden voor
hedendaagse uitdagingen in de landbouw. De hoofdvraag
die hieruit naar voren komt is: welke gevolgen hebben de
veranderingen op het gebied van detailontwatering in het
noordelijke kleilandschap in de periode 1500-heden gehad
voor het landschap?
Het onderzoek maakt de geschiedenis van detailontwatering in het noordelijke kleilandschap inzichtelijk door de
historie en de relicten hiervan in het landschap in beeld te
brengen. Op basis hiervan is onderzocht wat dit kan betekenen voor de toekomst van het noordelijke kleilandschap.
Daartoe is gebruikgemaakt van archiefonderzoek, interviews, literatuuronderzoek en een booronderzoek.
Al in de periode van terpbewoning maakten bewoners
gebruik van de kwelders en ontgonnen zij delen voor kleinschalig gebruik. Met de bedijkingen omstreeks 1200 raakte
dit in een stroomversnelling. In deze tijd telde het land, voor

een groot deel in gemeenschappelijk gebruik, veel leien,
een vroege en brede vorm van greppels. Met de opkomst
van windmolens omstreeks 1500 begon de intensivering
van het landbouwmatig gebruik in het kleigebied en werden de leien vergraven tot sloten. Vanaf de zestiende eeuw
kwam het snijden van greppels op gang. Er is een onderscheid tussen bouwlandgreppelsystemen (regelmatige,
blokvormige structuren ontstaan door ploegen) en graslandgreppelsystemen (onregelmatige structuren ontstaan
door snijden). De negentiende eeuw staat bekend om haar
innovaties op het gebied van ontwatering. Zo werd gedraineerd met ondergrondse kanalen van riet, takkenbossen,
turf of stenen. Vanaf 1851 werd gebruikgemaakt van aardewerken buizen om percelen te draineren. Vanaf de jaren
zestig zijn grote delen van het eeuwenoude greppelland
verdwenen als gevolg van drainage en egalisatie ten behoeve van de ruilverkavelingen. De enkele nog aanwezige
aaneengesloten gebieden met eeuwenoud greppelland
worden ernstig bedreigd door de voortgaande schaalvergroting in de landbouw.
 Kansen voor bescherming liggen bij het compenseren
van agrariërs via waarden voor weidevogels, het vastleggen
van CO 2 of het behouden van landschappelijke waarden.
FREBUS VAN SLOCHTEREN MA werkt als Adviseur Landschap
en Ruimtelijke Kwaliteit bij het Gelders Genootschap.
(f.van.slochteren@geldersgenootschap.nl)
www.rug.nl/research/kenniscentrum-landschap/voor-studenten/masterscripties/2021-mascr-f-van-slochterengreppel-drainagebuis.pdf

MARGREET WIESKE

THE GLAZING OF YESSE
Analyses of the medieval window glass from a former
Cistercian nunnery (1215-1594 A.D.) in the Northern
Netherlands
Rijksuniversiteit Groningen, Research Master Archaeology
Begeleider: prof. dr. ir. Hans Huisman
Jaar van afstuderen: 2022

Verre vigneté glas-in-loodraam uit de
kathedraal
van Auxerre
(Frankrijk), ca.
1240-45
(The Metropolitan Museum of
Art, New York)

Glas-in-loodscherven uit klooster Yesse met een verre
vigneté beschildering (foto auteur)

MARGEET WIESKE MA deed na haar afstuderen in
opdracht van de Stichting Groninger Kerken vervolg­
onderzoek naar de beglazingsgeschiedenis van de
kloosters en kerken in de provincie Groningen tussen 1100
en 1600. Thans werkt zij als junior archeoloog bij archeologisch onderzoeks- en adviesbureau De Steekproef.
(wieske.m@protonmail.com)

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

In de zestiende en zeventiende eeuw werden veel kloosters
ontmanteld en gesloopt als gevolg van de Reformatie, zo
ook het cisterciënzer vrouwenklooster Yesse (1215-1594)
nabij het Groningse Haren. De glas-in-loodscherven die
tijdens de opgravingen zijn gevonden behoren tot de weinige verwijzingen naar het rijke religieuze verleden van
klooster Yesse.
 Het grootschalige verlies van kerken en kloosters door
sloop en herbestemming sinds de middeleeuwen, in combinatie met de sterke verwering van middeleeuws glas,
maakt dat vrijwel geen vensterglas uit de periode 11001600 bewaard is gebleven. Kennis over de herkomst, de betekenis en het uiterlijk van middeleeuws kerkelijk vensterglas is derhalve beperkt, waardoor een belangrijk deel van
de religieuze geschiedenis onbelicht blijft. Glas-in-lood is
bij uitstek een materiaalcategorie aan de hand waarvan de
beleving en beeldtaal van religie kan worden bestudeerd.
De archeologische collectie glas van klooster Yesse bestaat uit circa 1900 scherven met een gezamenlijk gewicht
van 3,2 kilogram. Dit onderzoek illustreert hoe moderne
technieken antwoorden kunnen geven op vragen naar de
vormgeving van het kloosterleven. Centraal staan de vragen: hoe kunnen we de variatie en de hoeveelheid van het in
Yesse gevonden vensterglas verklaren en wat zegt dit over
het monastieke leven van het klooster en de glasproductie
in het algemeen?
De aan- of afwezigheid van brandschildering en mor­
fologische kenmerken van het glas, zoals dikte, kleur,
productiekenmerken en de mate van verwering, geven
aanwijzingen voor de chronologie en de verschillende beglazingsstijlen van klooster Yesse. In combinatie met een
chemische analyse van het glas (röntgenfluorescentiespectometrie, afgekort XRF) ontstaat inzicht in het uiterlijk
en de herkomst van de glas-in-loodramen. Met deze kennis
kan de beglazing van Yesse worden geduid in relatie tot de
materiële cultuur van de cisterciënzer orde op Europese
schaal.
 Het onderzoek toont aan dat het klooster Yesse vanaf
1215 tot in de veertiende eeuw blankglazing en verre vigneté beglazing bevatte. Dat zijn beide vormen van kleurloos
figuurglas met symbolische patronen. Deze beglazingsstijlen zijn geïntroduceerd door de cisterciënzers, die tot 1254
het gebruik van kleur en figuratieve afbeeldingen actief
verboden. In de blankglazing stijl werden de symbolische
vormen in het loodpatroon verwerkt. In het latere verre
vigneté werd weliswaar gebruikgemaakt van brandschildering, maar beperkte dat zich tot een sterk gestandaar­
diseerd bladmotief. Het vrouwenklooster Yesse sloot daarmee aan bij de typerende stijl van cisterciënzerkloosters in
Europa. Gedurende de veertiende eeuw veranderde in Yesse
zowel de samenstelling van het glas als het uiterlijk van de
panelen. Glas-in-lood met figuratieve elementen zoals dieren, fabelachtige wezens en bijbelse figuren en het gebruik
van kleur (waaronder zilver-geel) laten zien dat de sobere
idealen van de cisterciënzerorde minder streng werden nageleefd.
17.
