Tinbergen, de PvdA en het neoliberalisme
Tinbergen, de PvdA en het neoliberalisme
Leen Hoffman en Jan Pronk
TSEG 20 (2): 131–148
DOI: 10.52024/tseg.14742
In recente discussies over de geschiedenis van het neoliberalisme
in Nederland is onder andere in dit tijdschrift geopperd dat dit
neoliberalisme zijn wortels voor een deel zou hebben ontwikkeld
in de Nederlandse sociaaldemocratie,1 en dat deze terug te voeren
zouden zijn op het werk van Jan Tinbergen. In deze bijdrage aan het
debat betogen we dat als er al neoliberale wortels te vinden zijn in de
Nederlandse sociaaldemocratie, deze niet te vinden zijn bij Tinbergen,
en ook niet bij den Uyl.
De internationale economische orde heeft zich na 1945 stelselmatig
verder in kapitalistische richting ontwikkeld. Nationale economieën
die daarin geïntegreerd zijn, hebben zich eveneens steeds meer in die
richting ontwikkeld, in sommige landen sterker dan in andere. De mate
waarin dat geschiedde werd mede bepaald door het nationale beleid.
In het ene land werd er zonder aarzeling voor deze richting gekozen,
in het andere schoorvoetend, afhankelijk van de machtsverhoudingen,
ideologische voorkeuren, de mate waarin het land afhankelijk is van
ontwikkelingen in het buitenland, en de positie van ondernemingen en
financiële instellingen.
Dat geldt ook voor Nederland. Ook hier vormden ideologische
voorkeuren en politieke machtsverhoudingen het beleid, samen met de
concurrentiepositie op exportmarkten, de financiële globalisering en
de economische integratie in de Europese Unie. De concurrentiepositie
van de Nederlandse exportindustrie was na de Tweede Wereldoorlog
sterk, terwijl de afhankelijkheid van internationaal kapitaal en van de
1

‘The Dutch neoliberal turn’, TSEG themanummer 18:1 (2021)

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

131

TSEG

Europese Unie na 1950 stelselmatig groter werd. Maar er bleef ruimte
voor eigen beleid, tot op de dag van vandaag.
 Gedurende vele jaren na 1945 speelde de Partij van de Arbeid
(hierna PvdA) een belangrijke rol in de vormgeving en uitvoering van
dat sociaaleconomisch beleid. De partij maakte, met tussenpozen, in
totaal 35 jaar, deel uit van coalitiekabinetten, met altijd enkele posten
die essentieel waren op sociaaleconomisch gebied. De PvdA kon dus
een stevig stempel op dit beleid drukken. Welk stempel dat was hing
af van de visie die in de desbetreffende periode toonaangevend was
binnen de partij.
In zijn bijdrage aan een recent themanummer van dit tijdschrift
over het Nederlandse neoliberalisme stelt Tom Kayzel dat de wortels
van dat neoliberalisme mede te vinden zijn binnen de PvdA, en de
groeiende populariteit van de public choice theory onder PvdAeconomen. Om die geschiedenis van de PvdA-invloed op het beleid te
beschrijven moeten we terug naar de naoorlogse jaren, toen de PvdA
kort na haar oprichting een belangrijke rol vervulde in de Nederlandse
politiek met de kabinetten-Drees. Ze had prachtige plannen, geloofde
in economische planning, en actualiseerde daarom het Plan van de
Arbeid,2 dat in 1935 was verschenen, tot De Weg naar Vrijheid.3 Bij de
uitvoering van haar politieke wensen stuitte ze echter op het probleem,
dat de kapitaalvoorraad door de Tweede Wereldoorlog voor een groot
deel was vernietigd. Er moest worden geïnvesteerd, maar daarvoor
ontbraken de middelen. De Verenigde Staten sprongen bij met de
Marshallhulp. In de loop van de jaren vijftig ging het beter met de
economie, de lonen konden weer stijgen en daarmee de particuliere
consumptie. Het Keynesianisme deed zijn werk.
 Helaas ging het te goed. Er trad overbesteding op, de betalingsbalans
verslechterde, het financieringstekort van de overheid nam toe, de
inflatie steeg zelfs tot 6,5% in 1957. Gelukkig bleef de werkloosheid laag,
maar de oplossing van de overbesteding vereiste een veelomvattend
beleid. Daarbij ervoer de PvdA dat ze niet groot genoeg was om het
beleid te bepalen. Ze moest compromissen sluiten, aanvankelijk met de
KVP, die als het beter ging met de economie liever met de VVD regeerde.
In de jaren zeventig ontkwam ook het kabinet Den Uyl (19731977) niet aan het sluiten van compromissen. De PvdA kreeg te maken
met partijen die het kabinet hoogstens wilden gedogen en zich tegen
2
3

132

Het Plan van de Arbeid. Rapport van de commissie uit NVV en SDAP (Amsterdam 1935).
De Weg naar Vrijheid (Amsterdam 1951).
VOL. 20, NO. 2, 2023

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

hervormingen verzetten. Bij haar aantreden had het kabinet Den Uyl
vier hervormingsvoorstellen gelanceerd:
1. Vermogensaanwasdeling, waardoor werknemers deelnamen in de
groei van het vermogen van een onderneming;
2. Grondpolitiek om speculatie van grond met steeds hogere
grondprijzen te voorkomen;
3. Wet op de Investeringen, om deze te sturen in een maatschappelijk
gewenste richting;
4. Wet op de Ondernemingsraden, om werknemers meer inspraak te
geven in het ondernemingsbeleid.
Dit waren bepaald geen neoliberale voorstellen. Integendeel, net als
de ideeën van Tinbergen c.s. in het Plan van Arbeid waren dit tamelijk
ingrijpende correcties op de kapitalistische markteconomie die zich in
ons land had ontwikkeld. Maar ze stuitten bij de coalitiepartners en de
oppositie op verzet. Het kabinet viel voortijdig op de grondpolitiek.
 In de jaren tachtig en negentig was de noodzaak van aanpassing aan
de kapitalistische markteconomie een onderwerp van voortdurende
politieke strijd. Tijdens de kabinetten Lubbers 3 (1989-2094) en Kok
1 en 2 (1994-2002) gaf de PvdA prioriteit aan de werkgelegenheid,
werd flexibilisering van de arbeidsmarkt tegengegaan en de sociale
zekerheid zoveel mogelijk in stand gehouden. Maar ook werd in
die periode meegewerkt aan een gedeeltelijke privatisering van
overheidstaken. Beïnvloed door het zogenaamde Derde Weg denken
van de Amerikaanse president Clinton en de Britse premier Blair
wilden de kabinetten-Kok (1994-2002) een brug slaan tussen
socialisme en liberalisme omdat het, ook na het kabinet-Den Uyl, niet
erg wilde vlotten met de economische groei. Meer marktwerking moest
een oplossing brengen. Daarom werden veel overheidsactiviteiten
geprivatiseerd of verzelfstandigd. De overheid hield nog wel aandelen
aan in die bedrijven, maar deze moesten zich houden aan de regelgeving
van de private sector. De overheid bleef eigenlijk alleen geïnteresseerd
in hun dividenden. In dat opzicht vormde het beleid van de PvdA na de
eeuwwisseling geen breuk met het beleid in de jaren negentig, maar een
versnelling van de aanpassing aan gewijzigde marktomstandigheden.
Door de partijleiders na Kok werd de noodzaak van aanpassing zonder
veel tegenspraak omarmd en met overtuiging uitgedragen.
 Dit beleid werd na de kabinetten Kok versterkt, vooral na de
bankencrisis van 2008. Met de totstandkoming van de Europese
Monetaire Unie hadden de eurolanden zich verplicht zich te houden
HOFFMAN EN PRONK

133

TSEG

aan strenge budgettaire regels, inhoudende dat het financieringstekort
en de schuld van de overheid maximaal respectievelijk 3% en 60% van
het bruto binnenlands product mochten zijn. Vooral tijdens het kabinetRutte 2 (2012-2017), een coalitie van VVD en PvdA, leidde dit tot
forse bezuinigingen, die de sociale zekerheid en het sociale evenwicht
aantastten. Die bezuinigingen waren gezien de economische situatie
niet nodig, omdat Nederland over een fors spaaroverschot beschikte.
Met het oog op de toen hoge werkloosheid was een keynesiaans
beleid zeer wel te verdedigen. In de coalitiekabinetten-Balkenende 4
(2007-2010) en Rutte 2 (2012-2017) nam de PvdA weinig afstand
van coalitiepartners die een uitgesproken voorkeur hadden voor
liberalisatie van markten, een terugtredende overheid, decentralisatie
van voorzieningen en bezuinigingen om de gevolgen van de financiële
crisis van 2008 op te vangen.
De strijd die de PvdA vanaf de jaren tachtig voerde ging voornamelijk
over het zoveel mogelijk verzachten van de gevolgen van die
bezuinigingen voor de kwetsbaren. Die strijd werd vaak niet gewonnen.
 Een van de auteurs van dit artikel maakte deel uit van de laatste drie
kabinetten voor de eeuwwisseling (en eerder ook van het kabinet Den
Uyl) en moet tot zijn teleurstelling vaststellen dat veel is mislukt. In
een terugblik op deze periode in hun boek Dat hadden we nooit moeten
doen, schrijven Duco Hellema en Margriet van Lth dat de PvdA met
de stroom was meegegaan, de maatschappelijke ontwikkelingen
als onvermijdelijk had beoordeeld en het heersende neoliberale
gedachtegoed had geaccepteerd. Degenen die dit aanhangen zijn
van mening dat marktwerking, vrijhandel en globalisering voor een
maximale welvaart zorgen. Neoliberale politieke stromingen vinden
dat de overheid zo klein mogelijk moet zijn en dat, om de markt vrij spel
te bieden, de macht van vakbonden moet worden beperkt. Dat de PvdA
in de jaren negentig zich voor neoliberale denkbeelden ontvankelijk
toonde was volgens Hellema en van Lith deels het gevolg van een
bewust in gang gezette heroriëntatie van het eigen gedachtegoed, deels
van een al te grote inschikkelijkheid jegens coalitiepartners en deels
omdat men vond dat het allemaal ‘niet anders kon’. Daarom had men
verzuimd ‘een eigen verhaal te vertellen’.4
Dat is niet helemaal terecht. Anders dan Hellema en van Lith
schrijven is door PvdA-functionarissen geprobeerd het tij te keren
door met alternatieven te komen, hard te onderhandelen, voet bij
4 Duco Hellema en Margriet van Lith, Dat hadden we nooit moeten doen. De PvdA en de neoliberale
revolutie van de jaren negentig (Amsterdam 2020).
 134

VOL. 20, NO. 2, 2023

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

stuk te houden en de achterban te mobiliseren. Met minder resultaat
dan beoogd, maar proberen het neoliberale tij te keren is iets anders
dan de neoliberale sluizen wijd openzetten. Dat vond pas plaats in de
beide eerste decennia van deze eeuw, toen de globalisering niet meer
werd gestuurd door de macht van het investeringskapitaal, maar door
het financiële kapitaal, dat niet geïnteresseerd is in investeringen in
materiële productiemiddelen, maar in profijt via financiële transacties,
met weinig aandacht voor materiële realiteiten.
In 2007 werd duidelijk dat de kapitalistische financiële globalisering
de loop der gebeurtenissen was gaan bepalen. Sindsdien zetten
sociaaldemocratische politici niet meer alles op alles om ongebreidelde
marktkrachten in te tomen, zoals jaren geleden was beloofd. Ze
legden zich erbij neer, misschien omdat, zoals Hellema en van Lith
veronderstellen, zij de ontwikkelingen als onvermijdelijk beschouwden.
 Tinbergen
Stel dat die neiging de overhand kreeg en dat men dacht niet meer te
kunnen doen dan accommoderen en proberen de ergste gevolgen te
voorkomen, wanneer is dat dan begonnen? Begon het al in de jaren
zeventig, tijdens het kabinet Den Uyl? Of reeds in de jaren vijftig, toen
Tinbergen zijn ideeën ontvouwde over de economische orde en de
economische politiek?
Die opvatting is naar voren gebracht in de discussie naar aanleiding
van de recente biografie van Tinbergen, geschreven door de historicus
Erwin Dekker. Daarin wordt Tinbergen neergezet als een sociaal gedreven
econoom, die zijn kennis van wiskunde en statistiek toepaste in de
bestudering van economische vraagstukken, en die in de jaren dertig
samen met Ragnar Frisch de grondslag legde onder een nieuwe tak
van de economie, de econometrie. Met Frisch ontving hij daarvoor in
1969 de eerste Nobelprijs in de economie. Dekker zet Tinbergen neer
als een baanbrekend wetenschapper, gedreven door idealen en morele
overtuigingen, die zich niet tot de theorie wilde beperken. Aanvankelijk
opgeleid als fysicus door Nobelprijswinnaar Paul Ehrenfest, maakte hij
van de economie een exacte wetenschap, gebaseerd op statistische data
en wiskundige modellen. Die modellen waren een gestileerde weergave
van economische processen en beschreven complexe relaties tussen tal
van variabelen in een economie. Daartoe introduceerden Tinbergen en
Frisch de dimensie ‘tijd’ in hun modellen: een ontwikkeling in de ene fase
HOFFMAN EN PRONK

135

TSEG

Illustratie 1 Jan Tinbergen en Joop den Uyl (bron: Nationaal Archief Den Haag).
 had ook effecten in een volgende. Dat maakte de modellen een nuttig
hulpmiddel bij beleidskeuzes. Wat in een analyse van een lopend proces
als gevolg van gedragingen werd vastgesteld, kon in het omgekeerde
beleidsmodel een gewenste doelstelling worden, te bereiken door de
gedragingen instrumenteel te beïnvloeden. Dat had in het beleid natuurlijk
alleen zin, wanneer de variabelen en de coëfficiënten die hun samenhang
weerspiegelden gekwantificeerd konden worden. Om die reden hechtte
Tinbergen groot belang aan meetbaarheid van de elementen die hij in de
modellen gebruikte. Wat niet gemeten kon worden, werd geschat.
Van het begin af aan werd de methodiek bekritiseerd. Modellen
konden nooit de hele werkelijkheid verbeelden. Lang niet alle elementen
konden gemeten worden. De samenhangen verschilden van land tot land
en konden in de loop van de tijd veranderen. De gedragingen van mensen
en instellingen werden niet alleen door economische motieven bepaald,
maar ook door sociale, culturele, psychologische en politieke. Datzelfde
gold natuurlijk ook voor de doelstellingen die mensen voor ogen staan.
Al die punten van kritiek snijden hout. Tinbergen was zich daarvan
bewust. Een van der auteurs van dit artikel, die het voorrecht had
bij Tinbergen te studeren en vervolgens enkele jaren een van zijn
medewerkers was, herinnert zich hoe Tinbergen steevast wees op de
betrekkelijkheid van modellen. Hij verabsoluteerde ze niet en nam

136

VOL. 20, NO. 2, 2023

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

afstand van econometristen als Theil, die aan modellen grote betekenis
toekenden en ze, net als Ragnar Frisch, steeds verder probeerden te
verfijnen. Tinbergen gaf de voorkeur aan eenvoudige modellen. Hij drukte
ons op het hart modellen niet te hanteren als middel om te toekomst te
voorspellen. Ze moesten gebruikt worden als hulpmiddel voor het beleid.
 Erwin Dekker heeft dat in zijn biografie ook telkenmale benadrukt: de
modellen van Tinbergen waren beleids- of beslismodellen.5
Het is van belang dit te benadrukken, omdat Knotter reeds in de
eerste zinnen van zijn artikel over deze biografie Tinbergen classificeert
als ‘een idealistische technocraat, bij wie een specifieke invulling van
het sociaaldemocratische programma samenhing met een naïef geloof
in de objectiviteit van de economische wetenschap en de voorspellende
waarde van econometrische modellen’.6 Geenszins, want, aldus Dekker,
‘scepsis over het voorspellen van de economie is een constante in zijn
werk’.7 Sterker nog: ‘Tinbergen bespotte het idee dat we de toekomst
konden voorspellen, we moesten het heft in eigen handen nemen en de
wereld en de economie die kant op sturen die wij wenselijk achtten’.8
Het ging Tinbergen om maakbaarheid en planning, niet om prognoses.
In tegenstelling tot wat Knotter veronderstelt, geloofde Tinbergen niet
in de objectiviteit van de economische wetenschap, maar in de neutraliteit
van een model als beleidsinstrument. Zo’n model verkrijgt haar subjectieve
betekenis voor het beleid door vooraf twee exogene keuzes te maken. Ten
eerste: de beginselen (foundations) waarop de samenleving is gegrond,
zoals spirituele waarden, vrijheden, rechten, privileges en de betekenis
toegekend aan sociale zekerheid, democratie en decentralisatie. Ten
tweede: de doeleinden, af te leiden uit een sociale welzijnsfunctie, zoals
vrede, sociale rechtvaardigheid, materiele vooruitgang, werkgelegenheid
en voedselvoorziening. Juist omdat doeleinden ten opzichte van elkaar
inconsistenties kunnen vertonen, kunnen zij niet uit het beslismodel zelf
worden afgeleid, maar moeten zij exogeen worden bepaald.9
Knotter schrijft dat volgens Tinbergen ‘het beleid kon worden
gestoeld op een modelmatige, gemathematiseerde economie’ waaruit
op een technocratische wijze voorspellingen werden afgeleid die
5 Erwin Dekker, Jan Tinbergen, Een econoom op zoek naar vrede (Amsterdam 2021) zie o.a. pp. 22, 25,
154, 221-222, 230-234 en 364.
 6 Ad Knotter, ‘Idealisme en technocratie. Naar aanleiding van Erwin Dekker: Jan Tinbergen. Een
econoom op zoek naar vrede’, in TSEG – The Low Countries Journal of Social and Economic History 20:2
(2023) 109-120.
7 Erwin Dekker, Jan Tinbergen,154.
8 Ibid., 13.
9 Jan Tinbergen, Economic policy. Principles and design (Amsterdam 1966).
HOFFMAN EN PRONK

137

TSEG

richting gaven aan dat beleid.10 Dat is een misvatting. Het middel
mag technocratisch lijken, maar het staat ten dienste van een politiek
besluitvormingsproces, waarin alle keuzemogelijkheden openblijven.
Ook Ronald van Raak roemt Tinbergen in een recensie van de
biografie als een wetenschapper die gedreven werd door sociale
idealen. Hij voegt daaraan toe dat diens ‘modelmatig denken’ later
vooral populair werd in neoliberale kringen, waar zijn ideeën een plek
kregen in een ideologie van ‘meer markt en minder overheid’.11 Dat is
nog maar de vraag. De modellen van het Centraal Plan Bureau (hierna
CPB), met Tinbergen als eerste directeur, hebben een belangrijke rol
gespeeld in alle kabinetten en waren populair bij alle fracties, ook onder
Drees en Den Uyl, die een verre van neoliberaal beleid voerden.
Volgens Van Raak leidde het algemene vertrouwen in het CPB
ertoe dat de modellen van dat bureau de marges van het beleid gingen
bepalen. Inderdaad, maar dat betekent niet dat modellen per definitie
uitgaan van een neoliberale marktideologie. Binnen de marges was de
beleidsruimte klein, maar dat kwam niet door het denken in modellen,
maar doordat alle partijen kozen voor materiële economische groei
als de belangrijkste doelstelling en voor het handhaven van een open
economie en dus voor de export als prioriteit. Die keuzes vloeiden niet
uit de beslismodellen, maar werden exogeen vooraf bepaald. Van Raak
constateert dat ‘het CPB een motor werd van het marktdenken, dat
brak met Tinbergens ideeën over maakbaarheid en sociale planning’.
 Dat is niet juist, het CPB had wel degelijk oog voor inkomensverdeling
en werkgelegenheid. Economische beslismodellen, ook die van
het CPB, beschrijven geen marktprocessen, maar processen die met
beleidsinstrumenten worden beïnvloed. Wanneer van beïnvloeding
wordt afgezien, worden het louter marktprocessen. De CPB-modellen
konden toonaangevend worden omdat politici ze niet kritisch
konden bevragen, waardoor de veronderstelde verbanden nauwelijks
ter discussie stonden. Weliswaar kwam in de jaren zeventig onder
economen een discussie op gang over deze modellen12 en publiceerden
10 Knotter, ‘Idealisme en technocratie’.
11 Ronald van Raak, ‘Biografie Jan Tinbergen, De spanning tussen wetenschap en politiek’, Erasmus
Magazine 9 juni 2021, https://www.erasmusmagazine.nl/2021/06/09/biografie-jan-tinbergen-despanning-tussen-wetenschap-en-politiek/
12 Zie o.a. H. den Hartog en H.S. Tjan, ‘Investeringen, lonen, prijzen en arbeidsplaatsen’, CPB Occasional
Paper 2 (1974); C. de Galan, ‘De werkgelegenheidsnota’, Economisch-Statistische Berichten LX (1975)
240; Th. van de Klundert, ‘Structurele ontwikkelingen op de arbeidsmarkt’, Maandschrift Economie
XXXIX (1974) 86; J. Muysken en C.H. van Aardenne, ‘Den Hartog en Tjan’s vintage model as a tool for the
determination of structural employment. Some critical remarks’, De Economist 124:1/2 (1976) 83-102.
138

VOL. 20, NO. 2, 2023

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

wetenschappers buiten het CPB van tijd tot tijd alternatieve modellen,
maar die discussie drong nauwelijks door tot Den Haag. Dat was
jammer, want daardoor onthield de politiek zichzelf van een grotere
beleidsruimte.
In die discussie ging het vaak over de relatie tussen de hoogte van
de lonen, de technologische ontwikkeling en de werkgelegenheid. Dat
onderwerp heeft ook Tinbergen beziggehouden. In de jaren dertig, toen
hij een van de belangrijkste auteurs was van het Plan van de Arbeid,
verdedigde Tinbergen de stelling dat hoge lonen zouden leiden tot
meer werkloosheid.13 Daarmee kwam hij in conflict met de SDAP en
de vakbeweging. Voor hem stond de werkgelegenheid als doel voorop.
 In de crisisjaren was dat begrijpelijk. Ook in de periode van herstel en
wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog, toen de werkgelegenheid
in de open Nederlandse economie afhing van de concurrentiepositie
van de exportindustrie, bleef Tinbergen voorstander van een centraal
geleide loonpolitiek, waarmee de loonkosten gematigd konden
worden. Wie daaruit concludeert dat Tinbergen alleen dacht in
markttermen en het bedrijfsleven een vrije teugel wilden laten, vergist
zich. Zijn voorstellen betroffen niet alleen de lonen, maar gingen
verder: verhoging van het algemene bestaanspeil, verbetering van
arbeidsomstandigheden, verkorting van arbeidstijd, rechtvaardige
verdeling van arbeid, overheidsinvesteringen in publieke werken,
verhoging van de deelname aan het onderwijs, zekerstelling van
werkgelegenheid, vermindering van armoede en een meer gelijke
inkomensverdeling.
Die doeleinden kunnen niet allemaal tegelijkertijd worden bereikt.
De instrumenten om ze te verwezenlijken kunnen elkaar versterken,
maar ook tegenwerken. In de jaren dertig vreesde Tinbergen dat
arbeiders in sterke sectoren, die zich hogere lonen konden veroorloven,
loontrekkenden in zwakkere sectoren zouden verdringen, waardoor
de armoede zou toenemen. Daarom werd in het Plan van de Arbeid
gekozen voor ordening van het productieapparaat en beheersing van de
investeringen om dat uit te breiden. De beheersing van de investeringen
zou geschieden door de kredietverlening te sturen, uitbreiding van
ondernemingen te controleren en het rationalisatietempo in de hand
te houden. De ordening van de economie hield in dat de gemeenschap
invloed zou krijgen op beslissingen binnen en tussen bedrijfstakken.
Sectoren die produceerden om in primaire levensbehoeften te voorzien
13 J. Tinbergen, ‘De werkloosheid’, De Socialistische Gids 15 (1932) 817-823.
 HOFFMAN EN PRONK

139

TSEG

(landbouw, volkshuisvesting) kregen prioriteit. De ordening hield ook in
dat de absolute particuliere beschikkingsmacht van de bezitters van de
productiemiddelen – het kapitaal – door de gemeenschap werd beperkt.14
Als criterium zou daarbij gelden: ‘het algemeen belang’.15 Dat werd
omschreven als ‘bestaanszekerheid bij een behoorlijk bestaanspeil voor
iedereen’.16 Dus wie denkt dat Tinbergen alleen geïnteresseerd was in de
regulering van arbeid, en niet in die van de factor kapitaal, heeft het mis.
 Knotter schrijft dat de huidige ‘loonmatigingsverslaving’ heeft
geleid tot een ‘onaanvaardbare verlaging van het aandeel van lonen en
salarissen in het nationale inkomen, een massale afhankelijkheid van
inkomenstoeslagen en schulden, een ongebreidelde bevoordeling van
het speculatieve financieringskapitaal en een sterke toeneming van de
sociale ongelijkheid’.17 Die gevolgen zijn er inderdaad. Zij traden vooral
op na de eeuwwisseling, onder verantwoordelijkheid van regeringen
waarvan de PvdA deel uitmaakte. Is dat mede toe te schrijven aan de
invloed die Tinbergen tot het einde van de jaren zestig heeft gehad
op het Nederlandse beleid? Knotter denkt van wel: ‘de desastreuze
uitkomsten van het loonmatigingsbeleid (kunnen) natuurlijk niet op
het persoonlijk conto van Tinbergen worden geschreven’, maar, voegt
hij daaraan toe, ‘Tinbergens technocratische visie op het loonbeleid
ging voorbij aan de machtsverhoudingen rond de loonvorming’. Hij zou
een overheidsbeleid hebben voorgestaan dat de machtsverhoudingen
in het nadeel van de loontrekkenden heeft versterkt.18
Ook in een gedegen en gedocumenteerde studie die hij in 1980
publiceerde onder de titel: ‘Sociaaldemocratische opvattingen van loon
en loonstrijd in Nederland’19 wees Knotter op de invloed die Tinbergen
vanaf de jaren dertig heeft gehad op de keuze voor een centraal
geleide loonpolitiek. Die politiek duurde, met enkele onderbrekingen,
tot in de jaren tachtig en had, aldus Knotter, het kapitaalinkomen
als percentage van het nationaal inkomen vergroot ten koste van het
arbeidsinkomen. In een kort weerwoord wees Tinbergen de opvatting
dat de centraal geleide loonpolitiek een vorm was van ondemocratische
machtsuitoefening en strijdig met socialistische idealen, op twee
punten van de hand. Ten eerste: de Nederlandse overheid had de macht
14 Plan van de Arbeid, 18.
15 Ibid., 19.
16 Ibid., 9.
17 Knotter, ‘Idealisme en technocratie’.
18 Ibid.
19 Ad Knotter, ‘Sociaaldemokratische opvattingen van loon en loonstrijd in Nederland (1918-1940)’,
Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 6 (1980) 3-44.
 140

VOL. 20, NO. 2, 2023

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

van de vakbonden niet beknot. De vakbeweging had in vrijheid gekozen
voor matiging van de looneisen, om de wederopbouw na de Tweede
Wereldoorlog niet alleen te laten uitmonden in hoge economische
groei, maar ook in volledige werkgelegenheid. Ten tweede: het
kapitaalinkomen was op lange termijn niet gestegen, maar gedaald.20
In zijn repliek noemde Tinbergen geen cijfers voor Nederland, maar
wel voor enkele andere westerse landen. Over een lange periode lieten
die een aanzienlijke daling zien van het aandeel van het nationale
inkomen dat aan kapitaalbezitters toeviel. Volgens Tinbergen had
er dus wel degelijk een zekere mate van socialisatie plaatsgevonden.
Hij had ook op Nederland kunnen wijzen. De arbeidsinkomensquote
piekte vanaf de Tweede Wereldoorlog tot aan het eind van de jaren
zeventig, vertoonde daarna schommelingen en daalde enigszins, om
zich daarna weer wat te herstellen. De invloed die Tinbergen had in de
jaren dertig, toen hij werkte aan het Plan van de Arbeid, en in de jaren
veertig en vijftig als directeur van het CPB en in adviesfuncties, leidde
dus zeker in die tijd geenszins tot een relatieve verslechtering van de
positie van loontrekkenden ten gunste van kapitaalbezitters.
 Het ging het Tinbergen nooit om de loonpolitiek als enig en
absoluut instrument om een evenwichtige economische ontwikkeling
te bewerkstelligen. Het was niet het enige instrument: tal van
instrumenten moesten in onderlinge samenhang worden toegepast om
het doel te bereiken van een socialistische politiek: bestaanszekerheid
bij een behoorlijk levenspeil voor iedereen.21 Het was evenmin een
absoluut instrument, want de toepassing hing af van randvoorwaarden:
evenwicht op de betalingsbalans, een redelijke inkomensverdeling
en sociaal evenwicht (bijvoorbeeld tussen werknemers in sterke en
zwakke sectoren of tussen werkenden, werklozen, ouderen en later
ook andere uitkeringsgerechtigden). In de jaren dertig tijdens de crisis
en direct na de Tweede Wereldoorlog waren deze voorwaarden niet
verwezenlijkt. Dat rechtvaardigde loonmatiging en beperking van
consumptieve bestedingen. Maar toen de voorwaarden waren vervuld
konden de teugels worden gevierd.22
Dat gebeurde steeds meer in de jaren vijftig en zestig. Door een
overvloed aan binnenlands en buitenlands kapitaal (Marshallhulp)
groeiden de investeringen, ging het beter met de betalingsbalans en
20 Jan Tinbergen, ‘Het loondebat in de jaren dertig’, Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 7 (1981) 44-47.
21 Jan Pronk, ‘Bestaanszekerheid bij een behoorlijk levenspeil voor iedereen’, in: John Jansen van
Galen e.a., Het moet, het kan. Op voor het Plan (Amsterdam 1985) 194-221.
22 Tinbergen, ‘De invloed van het loon op de werkgelegenheid’, (mimeo) (Den Haag 1950).
 HOFFMAN EN PRONK

141

TSEG

ontstond er meer ruimte om het sociale evenwicht te bevorderen,
waarmee voor steeds meer Nederlanders bestaanszekerheid en een
beter levenspeil kon worden verzekerd. Het kabinet Den Uyl stelde zich
ten doel dat te verduurzamen, maar kreeg te maken met de oliecrisis
van 1973. De ambities moesten worden ingetoomd. Maar de crisis
leidde niet tot een te grote aanslag op de betalingsbalans en zette de
sociale zekerheid in ons land niet op het spel. Om te voorkomen dat de
internationale crisis van 1979 en de internationale schuldencrisis van
1982 die gevolgen wel zouden hebben, sprak Tinbergen zich uit tegen
bezuinigingen. Hij bepleitte een internationaal stimuleringsbeleid,
monetaire financiering, arbeidstijdverkorting zonder de lonen
te matigen, meer hulp aan ontwikkelingslanden en een nieuwe
wereldwijde arbeidsverdeling.23 Dat is een ander recept dan wat in de
jaren tachtig en negentig werd gepredikt door neoliberale economen.
Tinbergen toonde zich toen ook niet bevreesd dat hogere lonen door
bedrijven zouden worden aangegrepen om sneller te rationaliseren
en te innoveren, waardoor de werkgelegenheid zou afnemen. Het
tegenovergestelde effect zou zich voordoen, verwachtte hij. Nieuwe
technologieën zouden de vraag naar nieuwe producten oproepen en
werkgelegenheid stimuleren. De ontwikkeling van de informatie en
communicatietechnologie heeft hem gelijk gegeven. De wereld was
veranderd en dat vroeg om een andere economische en sociale politiek.
 Terwijl Tinbergen in eerdere perioden bezorgd was over ongelijke
inkomensverhoudingen tussen werkenden in sterkere en zwakkere
sectoren alsook tussen werkenden en werklozen, is het evenwicht thans
in ander opzicht zoek. Tallozen worden door de markt gedwongen
flexibel te werken, als schijnzelfstandigheden dan wel met een nulurencontract. Die neoliberale flexibilisering van de arbeidsmarkt
vraagt om stevig overheidsingrijpen met andere instrumenten, maar
hetzelfde doel als beoogd in het Plan van de Arbeid: beheersing van
marktkrachten, niet centraal geleid of van bovenaf opgelegd, maar
rationeel beargumenteerde wet- en regelgeving, in combinatie met een
sterke en brede publieke sector, waardoor een optimale orde tot stand
kon komen.24 Zo’n gemengde economische orde als door Tinbergen
bepleit stond ver van een neoliberaal kapitalistisch marktmodel.
23 Pieter Broertjes, ‘Europa, het geld moet rollen. Prof. Dr J. Tinbergen en de weg naar herstel’,
interview met Tinbergen De Volkskrant 13 november 1982.
24 J. Tinbergen, ‘The theory of the optimum regime’, in: J. Tinbergen, Selected papers (Amsterdam 1959)
264-304; Idem, ‘De optimale organisatie der economische beslissingen’, Mededelingen der Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde, New Series, 24:7 (1961) 223-238.
 142

VOL. 20, NO. 2, 2023

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

Na 1950 heeft Tinbergen zijn ideeën uitgewerkt in studies over
ontwikkelingsprogrammering25 en in beleidsvoorstellen voor het
Eerste en het Tweede Ontwikkelingsdecennium.26 De strategieën
voor beide decennia werden vastgesteld door de Algemene
Vergadering van de Verenigde Naties en voorbereid door commissies
met Tinbergen als voorzitter. Daarbij vormden door hem en andere
economen opgestelde wereldmodellen een hulpmiddel. Het doel
was niet alleen de economische groei van ontwikkelingslanden
te versnellen en de kloof met rijkere landen te verkleinen,
maar ook om de voedselvoorziening, de gezondheidszorg, de
huisvesting, de waterhuishouding, de drinkwatervoorziening en
de energievoorziening in deze landen te verbeteren. Dat moest
in samenhang tot stand gebracht worden. Het vereiste planning
van het beleid, sturing van investeringen en internationale
kapitaaloverdrachten. Uit al zijn geschriften blijkt dat hij van mening
was dat bij dit alles niet kon worden volstaan met te vertrouwen op
marktmechanismen die aangedreven worden door de macht van het
kapitaal.
Zijn ideeën gingen ver. Samen met andere economen ontwierp
hij een plan voor een valutastelsel dat niet was gebaseerd op de
dollar, maar op internationaal verhandelbare grondstoffen. Dat
moest de kern worden van het internationale monetaire systeem.27
Zijn voorstellen om de terms of trade van ontwikkelingslanden te
ondersteunen door internationale grondstoffenvoorraden aan te
leggen ter correctie van het door kapitalistische ondernemingen en
grote landen gestuurde prijsmechanisme28 vormden een belangrijke
bijdrage in de discussie over een Nieuwe Internationale Economische
Orde (NIEO), haaks op het heersende Bretton Woods/Gatt systeem.
In de jaren zestig en zeventig werkte hij zijn ideeën uit tot een
samenhangend systeem. De boeken die hij daarover samen met
anderen schreef kregen wereldwijde erkenning, maar geen politieke
vertaling.29
25 Idem, Ontwikkelingsplannen (Amsterdam/Zeist 1967).
26 The United Nations Development Decade. Proposals for Action (New York 1962).
 27 A.G. Hart, N. Kaldor en J. Tinbergen, The case for an international commodity reserve currency
(Geneve 1964).
28 J. Tinbergen e.a., ‘Terms of trade and the concept of import purchasing power of the export of
developing countries (Rotterdam en Geneve 1966).
29 J. Tinbergen e.a., Shaping the world economy (New York 1962); J. Tinbergen e.a., Reshaping the
international order. A report to the Club of Rome (New York 1976).
HOFFMAN EN PRONK

143

TSEG

Hetzelfde lot trof zijn World Employment Plan voor een andere
internationale arbeidsverdeling.30 Zijn niet minder in het kapitalistische
wereldsysteem ingrijpende voorstellen om de inkomensverhoudingen
in de wereld drastisch aan te pakken door jaarlijks 5% van het inkomen
van de rijkere landen te bestemmen voor economische en sociale
doeleinden in het armere deel van de wereld en om dat te financieren
door middel van een progressief internationaal belastingtarief vielen in
dezelfde categorie.31
Tinbergens voorstellen tot herstructurering en ordening van de
internationale economie waren dus hetzelfde lot beschoren als zijn
adviezen in het Plan van de Arbeid tot beheersing en ordening van de
nationale economie. Hij heeft zich daarover nooit bitter uitgelaten,
maar bleef een en ander bepleiten in de hoop dat men ooit de
redelijkheid en de ethisch imperatief ervan zou omarmen. Die
hoop mocht hij koesteren, omdat zijn ideeën binnen de Verenigde
Naties, in ontwikkelingslanden en in het linkse politieke spectrum
in westerse landen veel steun kregen, vooral bij jongere generaties.
Maar na het einde van de Koude Oorlog en de opkomst van het
neoliberale marktfundamentalisme rolde de bal de andere richting
op.
 Den Uyl
Tinbergen heeft voor de PvdA de weg naar het neoliberalisme dus
niet geplaveid. Deden Den Uyl cum suis dat wel? In zijn artikel in
het themanummer over het Nederlandse neoliberalisme meent Tom
Kayzel dat dit het geval is geweest.32 Volgens hem maakten vanaf de
jaren zeventig economen en politicologen de PvdA ontvankelijk voor
het voeren van een neoliberale politiek vanwege de omarming van de
public choice theory.
Eigenlijk is die theorie een wetenschappelijk synoniem van
neoliberalisme. Ze is ontwikkeld door de Amerikaanse econoom
James Buchanan en staat lijnrecht tegenover het keynesianisme, dat
de overheid een belangrijke rol geeft bij conjunctuurbeleid. Keynes
was overigens een liberaal die van mening was dat het socialisme
30 J. Tinbergen e.a., ‘A new world employment plan’, Development and Peace 2:1 (1980) 10-20.
31 Jan Tinbergen, World security and equity ( Aldershot 1990).
32 Thomas Kayzel, ‘Towards a politics of restraint’, TSEG – The Low Countries Journal of Social and
Economic History 18:1 (2021) 53-78.
144

VOL. 20, NO. 2, 2023

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

kon worden beteugeld, als de overheid een actieve rol speelt door bij
laagconjunctuur de economie door middel van overheidsbestedingen
te stimuleren. Alleen zo zou het kapitalisme overleven. De public
choice theory werd eveneens ondersteund door de economen Hayek
en Friedman. Vooral de laatste koppelde ze aan een monetair beleid,
waarbij monetaire autoriteiten door middel van geldpolitiek de
economie willen sturen. In het Verenigd Koninkrijk werd dit toegepast
door de conservatieve Margaret Thatcher.
 Hoe valt te bewijzen dat de PvdA vanaf de jaren zeventig vatbaar
was voor de public choice theory? Kayzel doet dit door middel van
tekstanalyse van publicaties van aan de PvdA gelieerde economen en
enkele politicologen. Om de vatbaarheid goed te onderzoeken is het
echter beter de economische geschiedenis zelf te bestuderen. Dan
blijkt er weinig overeind van de conclusies van Kayzel, ook al waren er
binnen de PvdA ook toen reeds sporen van neoliberalisme te vinden
zijn. Zo’n geschiedenis is bijvoorbeeld te vinden in het boek van Van
der Zwan, Van Drees tot Bos, waarin hij de geschiedenis van de PvdA
beschrijft over een periode van zestig jaar.33 Ook Hoffman heeft erover
gepubliceerd in zijn in opdracht van de Wiardi Beckman Stichting,
het wetenschappelijk bureau van de PvdA, geschreven boek, Waar
is Arbeid gebleven?, over honderd jaar werkgelegenheidsbeleid van
de sociaaldemocratie in Nederland.34 Door zich vooral te baseren op
teksten van economen in de jaren zeventig en tachtig negeert Kayzel de
tijd en omstandigheden waarin deze werden geschreven.
 Het is storend dat Kayzel zijn artikel besluit met een passage dat
Den Uyl een goed voorbeeld was van de vroege intrede van neoliberale
ideeën in de PvdA. Hij moet toch weten dat Den Uyl, toen hij nog
directeur was van de Wiardi Beckman Stichting, het initiatief nam
voor een reeks publicaties onder de naam Om de kwaliteit van het
bestaan. In het eerste deel, De besteding van de groei van het nationale
inkomen, worden voorstellen gedaan om meer ruimte te geven aan de
publieke sector in navolging van Galbraith’, The Affluent Society.35 Deze
wees er terecht op dat de groei van de private sector ten koste ging van
noodzakelijke publieke uitgaven. Den Uyl heeft later als minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het kabinet Van Agt 2 (1981-1982)
33 Arie van der Zwan, Van Drees tot Bos. Zestig jaar succes en mislukking. Geschiedenis van de PvdA
(Amsterdam 2008).
34 Leen Hoffman, Waar is Arbeid gebleven? Honderd jaar sociaal-democratisch werkgelegenheidsbeleid
(Leeuwarden 2017).
35 J.K. Galbraith, The affluent society (Middlesex 1962).
HOFFMAN EN PRONK

145

TSEG

met zijn Werkgelegenheidsplan, eigenlijk geprobeerd zijn ideeën uit
Om de kwaliteit van het bestaan36 over industrie- en arbeidsmarktbeleid
alsnog te realiseren. Ook dit kabinet viel voortijdig, toen het Den Uyl
voor zijn plan niet de vereiste middelen wilde verstrekken. Dat Den
Uyl geen neoliberalisme mag worden verweten, blijkt ook uit zijn
pleidooien voor arbeidstijdverkorting en een eerlijke verdeling van de
werkgelegenheid, vergelijkbaar met de ideeën van Tinbergen. Zie ook
zijn Paradiso-rede in 1981, waarin hij kritiek gaf op de invloed van
Nieuw Rechts in de jaren zeventig en meer linkse activering bepleitte.
 Het is jammer dat Kayzel zich beperkt tot kritiek op de zijns
inziens neoliberale economen in de jaren zeventig. Die economen
stonden bepaald niet alleen. Genoemd moet ook worden de Sociaal
Economische Raad. Bijvoorbeeld drie adviezen van de Commissie
Economische Deskundigen (CED) in 1975, 1977 en 1978. In die jaren
speelde het advies van de CED een belangrijke rol in het economisch
beleid. In die Commissie zaten economen met een verschillende
politieke achtergrond, ook van de PvdA (maar niet de door Kayzel
genoemde neoliberale economen), aangevuld met directeuren
van De Nederlandsche Bank en het Centraal Planbureau. De CED
onderschreef in beide adviezen de door het kabinet ingezette beleid
van lastenverlichting ten gunste van de marktsector. Lid van de CED
was ook de Amsterdamse hoogleraar Driehuis die door Kayzel terecht
wordt genoemd als tegenstander van de neoliberale economie.
 Interessant was ook een advies van de SER in 1978 – het kabinet Den
Uyl was toen al gevallen -, voorbereid door een commissie van bekende
economen en vertegenwoordigers van sociale partners.37 Onder die
economen zaten PvdA-leden die bepaald niet tot de rechtervleugel van
de PvdA behoorden: Van der Zwan, Wolfson en De Galan. Wolfson wordt
door Kayzel ten onrechte als neoliberaal bestempeld. Van der Zwan,
uitgesproken anti-neoliberaal, wordt door Kayzel genoemd omdat hij
samen met Driehuis kritiek leverde op het CPB-model, gebaseerd op de
arbeidskostentheorie. Ook in dit advies wordt gepleit voor beperking
van de collectieve lasten ten gunste van de marktsector met als doel
inflatie- en werkloosheidsbestrijding. De Galan was er waarschijnlijk
toch niet helemaal gerust op, want hij stimuleerde de secretaris van
beide commissies een socialistische versie te schrijven voor de Wiardi
Beckman Stichting. De Galan was voor zijn hoogleraarschap directeur
36 Om de kwaliteit van het bestaan I. De besteding van de groei van het nationaal inkomen (Amsterdam
1971).
37 Advies inzake omvang en groei van de collectieve sector, SER, nr.11, Den Haag, 1978.
146

VOL. 20, NO. 2, 2023

TINBERGEN, DE PVDA EN HET NEOLIBERALISME

van deze stichting. De publicatie verscheen in een serie economische
notities.
Van belang is dat in het bijzonder de CED wees op een belangrijke
factor die de economie negatief beïnvloedde: de gasopbrengsten.
Nederland was een belangrijke exporteur van aardgas. Daardoor steeg
de waarde van de gulden met als gevolg dat de exportpositie van de
private sector verslechterde met negatieve gevolgen voor economische
groei en werkgelegenheid. Dit was te voorkomen geweest als Nederland
net als Noorwegen de aardgasinkomsten niet consumptief (privaat
en publiek) had aangewend, maar had besteed aan versterking
van de economische structuur door middel van bijvoorbeeld een
investeringsfonds.
 Conclusie
De mondiale neoliberale kapitalistische orde vindt haar oorsprong niet
in de socialistische ideologie zoals die door Tinbergen was verwoord,
en ook niet in de sociaaldemocratische politieke praktijk die hij mede
had vormgegeven. Integendeel, die orde kon na 1990 alle ruimte krijgen
omdat ideeën van Tinbergen en andere sociaaldemocratische denkers
in de wind waren geslagen.
Voor de kritiek van Kayzel op Den Uyl geldt min of meer hetzelfde.
In zijn artikel beweert Kayzel dat door de invloed van een aantal
economen en politicologen de PvdA beïnvloed werd door de public
choice theory, waardoor ze een neoliberaal beleid is gaan voeren.
Deze bepleitten in de jaren zeventig en tachtig een beleid met meer
marktwerking en een beperking van de publieke uitgaven. Hij hield
er echter geen rekening mee dat deze publicaties verschenen in een
periode van economische problemen met stagnatie van de groei, hoge
inflatie en hoge werkloosheid. Kabinetten moesten daardoor soms
impopulaire maatregelen treffen. Maar de PvdA wilde wel degelijk
hervormingen doorvoeren, vergelijkbaar met die van Het Plan van de
Arbeid. Zie bijvoorbeeld de hervormingsvoorstellen van Den Uyl. Het
is dan ook niet terecht de PvdA daarom neoliberalisme te verwijten.
Kayzel heeft wel een punt met de vermelding dat de eerder genoemde
Derde Weg een neoliberale invloed op de PvdA had, zoals hierboven al
is aangegeven. Pas tijdens de kabinetten-Kok en Rutte II bleek de PvdA
wel vatbaar voor neoliberalisme.
 HOFFMAN EN PRONK

147

TSEG

Over de auteurs
Leen Hoffman (1943) is econoom. In de jaren zeventig was hij
hoofdredacteur van Economisch Statistische Berichten. Daarna had hij
diverse functies bij SER, SZW, Arbeidsvoorziening en RWI. Hij is thans
research-fellow van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk
bureau van de PvdA, waarvoor hij het boek Waar is Arbeid gebleven?
Honderd jaar sociaal-democratisch werkgelegenheidsbeleid schreef
(Leeuwarden: Elikser, 2017). Hij schrijft maandelijks een blog over
sociaal-economisch beleid op www.leenhoffman.jimdofree.com.
E-mail: leenhoffman@ziggo.nl
Jan Pronk (1940) is econoom. Hij was na zijn afstuderen medewerker
van Jan Tinbergen aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. In
1971 stapte hij over naar de politiek. Hij was drie maal minister voor
Ontwikkelingssamenwerking (in de kabinetten Den Uyl, Lubbers 3 en
Kok 1) en daarna minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieu in het tweede kabinet Kok. In de jaren tachtig en na de
eeuwwisseling vervulde hij diverse functies bij de Verenigde Naties en
was hij hoogleraar aan het International Institute of Social Studies in
Den Haag. Hij schreef enkele essaybundels over globalisering en politiek,
alsmede over landen in conflict. Zijn laatste boek is Suriname. Van
wingewest tot natiestaat (2020). Zie ook de website www.janpronk.nl
E-mail: pronk333@gmail.com

148

VOL. 20, NO. 2, 2023.
