The Netherlands’ first architectural couples: women architects in their own right?
‘Ik zal dus compromissen moeten sluiten; dit kost natuurlijk kracht,
met een gezin van 4 kinderen.’
Jannie Kammer-Kret

‘Hij wilde me op hetzelfde level hebben.’
Koos Pot-Keegstra

P A G I N A ’ S 2 0 -3 8

20

1. Het echtpaar Pot-Keegstra (derde en vijfde van links) bij het
slaan van de eerste paal van het bejaardentehuis aan de Cornelis
Outshoornstraat, Amsterdam, 1966 (Stadsarchief Amsterdam)

‘Architectuur is een vak voor vrouwen,
want het heeft zo te maken met de
vraagstukken van het leven.
 Vrouwen schrikken vaak af voor de
technische kant ervan, maar die is
helemaal niet zo moeilijk.’
Koos Pot-Keegstra

DE EERSTE ARCHITECTENECHTPAREN VAN NEDERLAND:
VROUWEN OP EIGEN KRACHT?
Erica Smeets-Klokgieters

B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

22

In 1917 voltooide Grada Wolffensperger (1887-1965) als
eerste vrouw in Nederland haar architectenopleiding.1
In een tijd waarin de vrouw geacht werd de rol van echtgenote en moeder te vervullen, was het volgen van zo’n
opleiding, laat staan het opbouwen van een architectencarrière, geen voor de hand liggende keuze. Tot aan
het einde van de Tweede Wereldoorlog voltooiden 21
vrouwen in Nederland hun academische opleiding
tot architect. Negentien van hen studeerden af als
bouwkundig ingenieur aan de toenmalige Technische
Hogeschool (TH) in Delft, twee voltooiden hun opleiding aan het Voortgezet en Hooger Bouwkunst Onderricht (VHBO) in Amsterdam. Over de meeste vrouwen
was tot nu toe weinig bekend. Margaret Staal-Kropholler (1891-1966) wordt beschouwd als de eerste vrouwelijke architect van Nederland. Zij was echter niet gediplomeerd en behoort dus niet tot deze groep. Van de
21 gediplomeerde vrouwelijke architecten trouwden
er zeven met een architect. Dit artikel gaat over de vijf
van hen die samen met hun echtgenoot een eigen architectenbureau in Nederland hadden.2
Met het doorlopen en afronden van de architectuurstudie lijkt het logisch te veronderstellen dat de vrouwelijke bouwkundig ingenieurs die op een archi­tec­
ten­bureau wilden werken, daar een volwaardige
functie ambieerden, in een associatievorm met reeds
zittende architecten. Dit was echter ondenkbaar gezien de toenmalige maatschappelijke opvattingen en
het mannenbolwerk dat de architectenpraktijk destijds was. Trouwde een architecte daarentegen met
een architect, dan deed de mogelijkheid zich voor om
samen zo’n praktijk te vormen. Staal-Kropholler omschreef het als volgt: ‘Voordat erkenning van de vrouwelijke bekwaamheid in de architectuur plaats kan
hebben, moet er eerst gelegenheid zijn prestaties te
laten zien. Hiervoor geeft het compagnonschap met
een man […] een uitstekende gelegenheid.’3
De vrouwelijke architecten in dit artikel blijken zowel typologisch als stilistisch een verrassend en interessant oeuvre te hebben voortgebracht, vooral ten tijde van de naoorlogse wederopbouw. Zo behoorde
utiliteitsbouw evengoed tot hun orderportefeuille als
de eerder voor de hand liggende woningbouw. In deze
laatstgenoemde sector profiteerden zij van hun huishoudelijke inzichten en praktische zin door toepassing van efficiënte plattegronden, moderne inrichting
en nieuwe, eenvoudig schoon te houden materialen.
 Met name in de particuliere woningbouw (waaronder
hun eigen woning), bejaardencentra en scholen pasten
zij het gedachtegoed van het Nieuwe Bouwen toe. Deze
functionalistisch ingegeven, strakke en sobere architectuur had niets te maken met vrouwelijke connotaties als elegante, sierlijke en decoratierijke vormgeving. De rationele nieuwe bouwstijl lag evenmin voor
de hand in het licht van de genoten opleiding. Studenten van de faculteit bouwkunde van de TH kwamen be-

gin jaren dertig nog nauwelijks in contact met de moderne architectuuropvattingen en bouwmethoden die
toen opgeld deden.4
De echtgenoten van deze vijf vrouwen werden verdienstelijke architecten. Waren deze gediplomeerde
vrouwelijke architecten succesvol op eigen kracht, of
dankten zij dit aan de naam en faam van hun echtgenoot? Als er sprake was van een samenwerking, hoe
zag hun samenwerkingsmodel er dan uit?
Om deze vragen te kunnen beantwoorden werden
van Koos (Jacoba) Pot-Keegstra (1908-1997) en Lotte
Stam-Beese (1903-1988), de enige twee vrouwen die
in genoemde periode hun studie voltooiden aan het
VHBO, archieven geraadpleegd in Het Nieuwe Instituut (HNI) in Rotterdam. Het mediagerichte echtpaar
Pot-Keegstra gaf niet alleen interviews in dagbladen,
zelf schreven zij ook artikelen in vakbladen.5 Dit laatste deed ook Stam-Beese. Over haar verschenen na
haar overlijden twee monografieën.6 Van het eigen
oeuvre van Toki Lammers-Koeleman (1911-2000), wier
werk en dat van haar echtgenoot altijd onder beider
naam werd gepubliceerd, kon dankzij een ooit afgenomen interview en persoonlijke rapportages over haar
werkzaamheden een beeld worden gevormd.7 Wat betreft Jannie Kammer-Kret (1906-1984) en Jeanne van
Rood-van Rijswijk (1904-1960) vormden archiefonderzoek en contacten met nabestaanden onderdeel van
het onderzoek.
 Dit artikel kent een thematische opbouw. Na een
algemeen en contextueel beeld van de architectenechtparen en hun gezamenlijke praktijken worden de
samenwerkingsmodellen besproken, evenals de wijze
waarop de vrouwelijke architecten hun eigen architectuuropvattingen vormgaven. Deze worden vervolgens
verder uitgewerkt aan de hand van een selectie van
hun oeuvre. Dit artikel beperkt zich tot de woningbouw; de door de meeste van deze vrouwen ook ge­
realiseerde utiliteitsbouw blijft buiten beschouwing.
CRISIS EN WEDEROPBOUW

De meeste architecten uit deze onderzoeksgroep
zagen het begin van hun loopbaan beperkt door slechte economische omstandigheden als gevolg van de
beurskrach in 1929 en onzekere tijden in aanloop naar
de oorlog. Tijdens de oorlogsjaren werden echter al
plannen voor de wederopbouw uitgewerkt, die de opmaat voor een voorspoedige naoorlogse architectuurpraktijk zouden blijken te zijn. Niet alleen moesten
zwaargehavende steden worden herbouwd, overal in
het land moest oorlogsschade worden hersteld, vervangende nieuwbouw gepleegd en woningnood gelenigd. In de jaren vijftig en zestig groeiden de steden en
steeg de vraag naar woningen, maar ook naar scholen,
kerken, winkels, bank- en industriegebouwen.
Een jaar na haar afstuderen aan de TH in 1931 trouwde Jannie Kret met Harm Kammer (1902-1988). Het

Het echtpaar startte in Amsterdam een eigen ontwerpbureau en ging een tijdelijke samenwerking aan met
collega’s Willem van Tijen (1894-1974) en Hugh Maaskant (1907-1977), voor onder meer de bouw van driveinwoningen in Amsterdam.14 Na negen jaar gingen
Beese en Stam uit elkaar. Lotte Stam-Beese behaalde
in 1945 haar VHBO-diploma Bouwkunst en ontwikkelde zich tot een verdienstelijk stedenbouwkundige.
 SAMENWERKINGSMODELLEN

Konden deze vrouwen binnen hun gezamenlijke architectenpraktijk hun eigen loopbaan ontwikkelen? Was
er sprake van een gelijkwaardige samenwerking tussen de partners? Valt er een specifieke taakverdeling te
ontdekken? Het is niet verrassend dat huishoudelijke
en opvoedingstaken van invloed waren op de rol van
de vrouwelijke architecten binnen de architectenpraktijk. De praktijken waren meestal aan huis verbonden,
waardoor vermenging van gezin, huishouden en werk
voor de hand lag. Toen de – ongetrouwde! – bouwkundig ingenieur Wil Jansen (1904-1989) eens werd gevraagd of zij het architectenberoep verenigbaar achtte
met een gezin, antwoordde ze: ‘Ja, zeker, tenzij men
ergens in vasten dienst is, kan het teekenwerk immers
thuis gebeuren?’15 Hoewel het veelal niet ontbrak aan
huishoudelijke hulp of kindermeisjes, woog de zorg en
aandacht voor het gezin soms zwaarder dan het werk.
 Zo schreef Jannie Kammer-Kret in reactie op een enquête naar de werkzaamheden van vrouwelijke bouwkundig ingenieurs in 1951 aan Staal-Kropholler:
‘Helaas deed ik minder dan ooit aan architectuur!
Edoch ik ben vreselijk doende mijn huishouding te
vereenvoudigen en tijd vrij te maken! En toevallig
kreeg ik een dezer dagen een opdracht voor een dokterswoning aan de zee! Ik zal dus compromissen moeten sluiten; dit kost natuurlijk kracht, met een gezin
van 4 kinderen (resp. oud 15, 12, 5 en 2 ½ jaar).’16
GEËMANCIPEERDE ECHTGENOTEN

•3

In het eerste jaar van hun gezamenlijke architectenbestaan deden Harm en Jannie Kammer-Kret beiden
mee aan een ontwerpprijsvraag voor een Groningse
dorpskerk met pastorie. Dergelijke prijsvragen boden
beginnende en/of werkloze architecten de gelegenheid ervaring op te doen en, in geval van een goede
waardering, de kans om een geldbedrag en enige
naamsbekendheid te verwerven. In aparte ruimten
werkten Jannie en Harm ieder aan hun eigen prijsvraagontwerp.17 Jannie won met haar ontwerp ‘Rust’
de tweede prijs én een bedrag van 75 gulden, dankzij
haar praktische plattegronden en sobere architectuur
die volgens de jury ‘toch een voornaam karakter’ had.18
Het was het begin van een geëmancipeerde samenwerking.
 Enkele bewaard gebleven ontwerpschetsen voor een
montessorischool (1936) in Schiebroek geven een inte-

B U L L E T I N K N O B 2 021

echtpaar vestigde zich in Schiebroek, met een architectenpraktijk aan huis.8 Kammer was sinds zijn afstuderen in Delft in 1929 werkzaam bij architectenbureau
Brinkman en Van der Vlugt. Dat het echtpaar ondanks
de crisisjaren in 1933 een eigen praktijk startte, was
mogelijk mede ingegeven door het gebrek aan carrièremogelijkheden voor vrouwelijke architecten. Bovendien waren gehuwde vrouwen uitgesloten van een
overheidsbaan. Samen met haar echtgenoot een architectenbureau starten, was voor Kammer-Krets loopbaan de enige uitkomst. Vooral in de vooroorlogse jaren werkte zij zowel aan eigen als aan gezamenlijke
opdrachten met Kammer. Later vroeg het gezin steeds
meer aandacht en werd zij vooral zijn adviseur.9
Toki Koeleman trouwde kort na haar afstuderen in
1940 in Delft met haar werkgever Hendrik Lammers
(1909-1990). Deze was in 1936 afgestudeerd als bouwkundig ingenieur en voerde een eigen praktijk in Arnhem, waar Toki tijdelijk werk verrichtte. Het echtpaar
won in 1944 met een gezamenlijk ontwerp een prijsvraag voor een kantine van de Koninklijke Stoom­
weverij in Nijverdal. Deze weverij werd een substan­
tiële opdrachtgever. Het echtpaar bleef kinderloos en
Toki wijdde haar gehele werkzame leven aan haar
eigen opdrachten die voornamelijk de woningbouw
betroffen.
 Koos Keegstra en Joop Pot (1909-1972) leerden elkaar
kennen tijdens de VHBO-opleiding in Amsterdam,
waar Koos in 1935 als eerste vrouw het diploma Bouwkunst behaalde.10 Na hun huwelijk in 1938 startten zij
hun eigen architectenbureau. Reeds gedurende de
oorlog werkten zij aan wederopbouwprojecten. Na de
oorlog legde het echtpaar zich vooral toe op schoolen woningbouw, de laatste variërend van particuliere
woonhuizen tot uitbreidingswijken in onder andere
Enschede, Diemen, Amersfoort en de Westelijke Tuinsteden van Amsterdam. Het succesvolle architec­
tenechtpaar ging in 1967 de uitdaging aan om voor
laatstgenoemde stad een penitentiaire inrichting te
ontwerpen, later bekend als de Bijlmerbajes.
Na haar afstuderen in Delft in 1934 werkte Jeanne
van Rijswijk (1904-1960) een halfjaar als tekenares op
het Wassenaarse bureau van Albert van Rood (18851947), met wie zij nog datzelfde jaar trouwde.11 Van
Rood, zowel civiel als bouwkundig ingenieur, was een
toonaangevend industriearchitect.12 Voor de Koninklijke Nederlandsche Hoogovens en Staalfabrieken (het
huidige Tata Steel) in IJmuiden ontwierp hij het complete industriële complex. Van Rijswijk was zijdelings
bij de praktijk betrokken, totdat Van Rood overleed. Zij
zette het bureau voort en realiseerde voor zover bekend alleen utiliteitsbouw. Van Rijswijk overleed reeds
op 55-jarige leeftijd.13
Lotte Beese neemt binnen deze groep vrouwelijke
architecten een enigszins afwijkende plaats in. Zij
trouwde in 1934 met architect Mart Stam (1899-1986).
23

B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

24

ressant beeld van de wijze van samenwerken toen er
nog geen kinderen waren. De meeste tekeningen vermelden de officiële signatuur ‘Ir. H. Kammer b.i. Ir. J.
 Kammer-Kret b.i. Architecten Schiebroek’, maar de parafering varieert.19 Zo zijn er ontwerpen getekend door
een onbekende tekenaar en ‘gezien’ door ‘JKK’ [Jannie
Kammer-Kret]; getekend door ‘JK’ [Jannie Kammer?]
en gezien door ‘HK’ [Harm Kammer]; getekend door
‘HK’ en gezien door ‘JKK’. Vooral de laatste parafering
is interessant en laat zien dat de door Harm getekende
ontwerpen ook door Jannie gezien en geparafeerd werden. Dit duidt op een gelijkwaardige samenwerking.
Architect Han van Loghem (1881-1940) roemde in een
bespreking van het uitgevoerde ontwerp ‘de samenwerking van vernuft en gevoel van het echtpaar Kammer-Kret’.20
De nauwe samenwerking van het echtpaar bestond
ook uit het bezoeken van bouwplaatsen en het in de
avonduren, aan de gezinstafel, bespreken van ontwerpschetsen.21 Ondanks een inwonende kinderoppas verkoos Kammer-Kret uiteindelijk de opvoeding
van de kinderen boven uitvoerende werkzaamheden
in de praktijk.22 Deels schreef zij deze keuze toe aan
haar individualistische aard, die het haar zou beletten
met anderen samen te werken. Daarbij doelde zij op de
tekenaars in dienst van het bureau, waarvan het aantal
na de oorlog toenam als gevolg van het groeiende aantal opdrachten. Kammer-Kret werd hoofdzakelijk adviseur van haar echtgenoot. ’s Avonds aan tafel voorzag zij hem van commentaar en gaf zij aanwijzingen,
bijvoorbeeld voor de plaatsing van de ramen.
 Het echtpaar Van Rood-Van Rijswijk vluchtte tijdens
de Tweede Wereldoorlog naar Londen, waar Van Rood
de Nederlandse regering in ballingschap adviseerde
op het gebied van militaire noodwoningen.23 Jeanne
werd Hoofd Afdeling Volkshuisvesting van het Departement van Binnenlandse Zaken, waar ze zich bezighield met de voorbereidingen voor de Nederlandse
woningbouw na de bevrijding.24 Hier werkte ze samen
met haar echtgenoot, die als adviseur aan deze afdeling verbonden was. Direct na hun terugkeer naar Nederland na de bevrijding werd Jeanne, zoals ze zelf
schreef, ‘weer huisvrouw’.25 Zij beperkte zich tot het
volgen van Van Roods werk en sprong in drukke tijden
bij met tekenen. Haar loopbaan ontwikkelde zich
wrang genoeg pas na het overlijden van haar echtgenoot, toen zij de praktijk voortzette.
Toki Lammers-Koeleman en Koos Pot-Keegstra waren, evenals Jannie Kammer-Kret, getrouwd met geëmancipeerde mannen. Toki en haar echtgenoot beschouwden elkaar als collega’s en hadden samen de
verantwoordelijkheid over de drukke praktijk, waar
tal van tekenaars, opzichters, secretaresses en stenotypistes werkzaam waren.26 Haar functie omschreef
zij later als ‘Directeur part. bureau 1945-1979’, met als
activiteit ‘Ontwerpen en bouwen’.27 In een interview

waarin zij op haar loopbaan terugkeek zei ze dat het
werken aan de zijde van een man de uitoefening van
het vak wel vereenvoudigde.28 Zo veronderstelde ze dat
opdrachtgevers, aannemers en uitvoerders met wie zij
op de bouw de werkbesprekingen voerde haar als vrouwelijke architect accepteerden, omdat zij op de achtergrond ook nog een man aanwezig wisten.
 Het echtpaar Lammers-Koeleman werkte nooit aan
eenzelfde ontwerp. Opmerkelijk was daarom hun keuze om hun werk zonder uitzondering onder beider
naam te publiceren. Binnen deze geëmancipeerde samenwerking was het vakgebied waarin ieder van hen
zich specialiseerde minder verrassend: Hendrik hield
zich bezig met utiliteitsbouw, Toki voornamelijk met
woningbouw. Als reden hiervoor gaf zij dat ze zich niet
tot ‘die techniese kant’ aangetrokken voelde.29 In retrospectief vatte ze haar carrière en de samenwerking
met haar echtgenoot samen als ‘alles wat een vrouwelijk bouwkundig ingenieur zich maar wensen kan’.30
Bij Koos en Joop Pot-Keegstra was evenmin sprake
van competitie. Integendeel, daar waar Koos aangaf
het huishouden prettig te vinden en een combinatie
met werk heel zwaar, wilde Joop haar bij het werk blijven betrekken. ‘Hij had natuurlijk ook steun aan me.
Hij wilde me op hetzelfde level hebben’, vertelde ze in
een interview.31 Een architectenpraktijk aan huis, in
1954 door beiden ontworpen, was voor Joop een voorwaarde: ‘[…] anders krijg ik mijn vrouw nooit de keuken uit.’32 Dit leidde tot een langdurige samenwerking,
waarbij ze nog een stap verder gingen dan het echtpaar
Lammers-Koeleman: ze ontwikkelden alles samen,
zodanig dat zij zelf niet konden aangeven wie wat had
gedaan (afb. 1).
 Dankzij de eerdergenoemde samenwerking met Van
Tijen en Maaskant had het echtpaar Stam-Beese in de
crisisjaren enige substantiële projecten omhanden,
waarbij Lotte zich richtte op de interieurinrichting.33
De overige activiteiten van het echtpaar bestonden
voornamelijk uit tentoonstellings- en prijsvraagontwerpen. In een interview zou Stam-Beese over de samenwerking met haar echtgenoot hebben aangegeven
dat zij achter de tekentafel stond, terwijl hij de besprekingen voerde.34 De conclusie van Hanneke Oosterhof
in haar monografie dat Stam-Beeses werk dus vooral
uitvoerend was, lijkt snel getrokken. Aan de tekentafel
zou Stam-Beese net zo goed creatief scheppend werkzaam geweest kunnen zijn. In een brief aan Lotte in
1935, toen zij tijdelijk in Duitsland verbleef, schreef
Mart dat hij ‘een geschematiseerd arbeidsritme’ met
haar miste en wenste dat zij meer haar plaats naast
hem aan de tekentafel zou innemen.35 Bovendien wilde hij dat hun werk niet uitsluitend van hem of van
haar zou zijn. Dit duidt op zijn minst op een streven
naar een nauwere en meer gelijkwaardige samenwerking dan in werkelijkheid het geval was.
 Zocht Stam-Beese naar een vorm van competitie om

zichzelf te ontwikkelen? De ontwerpen die zij in die
tijd onder haar eigen naam uitbracht waren vooral grafische en meubelontwerpen, waarvoor zij een (onvoltooide) studie aan het Bauhaus had gevolgd. Interessanter is dat een architectuurontwerp uit 1939 voor
een woongebouw voor werkende vrouwen in Amsterdam was voorzien van een afwijkende signatuur: ‘Architekten Stam-Beese’ in plaats van ‘Stam en Beese
architecten’.36 Het zou, in het licht van Stams eerdere
aanmerkingen op hun samenwerking, denkbaar kunnen zijn dat Lotte haar echtgenoot niet aan dit project
liet meewerken. Het is heel goed mogelijk dat StamBeese, eigenzinnig als ze wordt gekarakteriseerd, binnen de architectenpraktijk naar dit soort wegen zocht
om aan haar eigen loopbaan richting te geven.37 Opvallend is dat zij na de scheiding de naam Stam-Beese
aanhield, ook toen zij allang haar eigen carrière had
opgebouwd.
EEN SELECTIE UIT HET REPERTOIRE

Nu we een beeld hebben van de samenwerkingsvormen van deze architectenechtparen, is het interessant
om te bezien welk repertoire aan de vrouwelijke architecten valt toe te schrijven. Welke architectuuropvattingen lagen aan hun oeuvre ten grondslag? Was er
binnen de architectenpraktijk met hun echtgenoot
sprake van wederzijdse beïnvloeding, versterking, inspiratie?
Deze vragen worden beantwoord aan de hand van
een selectie van het repertoire, gericht op de woningbouw. De woningbouwprojecten van deze architecten
geven immers een goed beeld van hun architectuurprincipes en de uitwerking daarvan in kleinschalige
en in grotere projecten zoals woonwijken en stedelijke
ensembles. Eerst worden de eigen architectenwoningen van enkele echtparen besproken als treffend voorbeeld van hun gedachtegoed. Vervolgens wordt aandacht besteed aan de toepassing door de vrouwelijke
architecten van nieuwe woontypologieën, bouwmaterialen en -technieken. Het laatste deel betreft gerealiseerde woonvormen voor bepaalde bewonersgroepen.
 DE ARCHITECTENWONING. DOOR UITERSTE EENVOUD SCHOONHEID BEREIKEN

B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

Om een beeld te vormen van de architectuuropvattingen en bouwstijl van de onderhavige vrouwelijke architecten, ligt het voor de hand om de door henzelf en hun
echtgenoten ontworpen eigen (praktijk)woningen te
bestuderen. Hier waren zij immers vrij om hun ideeën
te realiseren, zonder rekening te hoeven houden met
specifieke wensen van opdrachtgevers die mogelijk
niet geheel in hun gedachtegoed pasten. Bij dit onderzoek kon niet worden vastgesteld wie waar precies de
hand in had. De eigen woningen kunnen dan ook niet
anders worden beschouwd dan als het resultaat van
een nauwe samenwerking tussen beide partners.
Het echtpaar Kammer-Kret toonde zich vanaf het begin aanhanger van het Nieuwe Bouwen. Kammer-Kret
herinnerde zich haar ‘heel traditionele’ afstudeeropdracht om een natuurstenen raadhuis te ontwerpen.38
Zij vond het jammer dat hoogleraar Marinus Jan Granpré Molière (1883-1972), die de als traditionalistisch
bekendstaande Delftse School vertegenwoordigde,
zich een tegenstander toonde van het in zijn ogen ‘onedele’ materiaal beton.39 Kammer-Kret stond negatief
tegenover de sfeer op de afdeling bouwkunde van de
TH, het gebrek aan aandacht en openheid voor nieuwe
ideeën en de kritiekloze houding van veel medestudenten.40 Samen met Kammer sloot zij zich aan bij de
vooruitstrevende architectenvereniging Opbouw, die
het Nieuwe Bouwen propageerde.41 Het is evident dat
deze omgeving het echtpaar inspireerde. Ook Kammers ervaringen bij Brinkman en Van der Vlugt, waar
hij ten tijde van de bouw van de Van Nellefabriek werkzaam was, moeten van invloed zijn geweest.
 De eerste eigen woning in Schiebroek, waar de Kammer-Krets hun architectenpraktijk in 1933 startten,
was ingericht in een stijl die we terugzien in het interieur voor een luxehut op het passagiersschip de NieuwAmsterdam dat het echtpaar in 1937 ontwierp. Voor de
inrichting van dit schip van de Holland-Amerika Lijn
waren tal van modernistische ontwerpers, kunstenaars en architecten uitgenodigd zoals Willem Gispen, J.J.P. Oud, Hendrik Wijdeveld en de compagnonarchitecten Ben Merkelbach en Charles Karsten.42 De
luxehut was voorzien van een modern, strak vormgegeven interieur met kunstleer en handgeweven stoffen, alles in wit en grijstinten, en metalen accessoires
(afb. 2).43 Toen er eenmaal kinderen kwamen, werden
in de eigen woning de principes van een perfect afgestemd interieur losgelaten; elementen als witte vloerbedekking en buistafeltjes met glazen platen bleken
niet langer praktisch te zijn.44
De modernistische kernbegrippen lucht, licht en
ruimte kon het echtpaar in 1960 volledig toepassen op
het ontwerp voor een eigen woning annex architectenpraktijk in Berkenwoude (afb. 3).45 In een interview
begin jaren tachtig gaf Kammer-Kret nog eens haar eigen architectuuropvattingen weer: een gebouw moest
functioneel, degelijk en onderhoudsvriendelijk zijn.
 Daaraan voldeed ‘de nieuwe kneuterigheid met al die
puntdakjes’ die ze een ‘modegril’ vond allerminst.46
De strak vormgegeven splitlevelwoning van de Kammer-Krets was voorzien van grote glazen schuifpanelen, met een weids uitzicht op de polder.47 De praktische plattegrond en de gebruikte materialen zorgden,
geheel volgens Kammer-Krets opvattingen, voor een
minimum aan onderhoud. Een vestibule scheidde de
slaapafdeling van het woon- en werkgedeelte. Een dergelijke rationele ordening van functies had KammerKret al in 1934 in de praktijk gebracht bij een vakantiehuis voor een opdrachtgever in Oostvoorne. In de

25

2. Door het
echtpaar
Kammer-Kret
ontworpen luxehut (1937) op
passagiersschip
de NieuwAmsterdam met
interieur in wit
en grijstinten
(de 8 en Opbouw
1940, 132-133)

3. Bestek­tekening eigen woning met architecten­praktijk van het echtpaar Kammer-Kret, 1960 (Streek­archief Midden-Holland)

4. Eigen woning
met architectenpraktijk (1954)
van het echtpaar
Lammers-Koeleman,
Arnhem (Heuvelink
1955, 677)

•3

de plattegrond een functionele indeling, met op de
hoofdverdieping de rond een grote hal gegroepeerde
woon- en werkruimten. In het souterrain werden de
garage, logeerkamers en archiefruimten ondergebracht.
 In een interview na het behalen van haar VHBOdiploma – ruim vóór haar huwelijk met Joop Pot – propageerde Koos Keegstra al het Nieuwe Bouwen. Zij verwachtte dat met nieuwe materialen als beton en glas
de schoonheid ‘vanzelf weer terug zou komen’.50 Pot
deelde deze architectuuropvatting.51 Zij kenden elkaar
van de VHBO-opleiding in Amsterdam en ontmoetten
daar gelijkgestemde medestudenten als Arthur Staal
(1907-1993) en Koen Limperg (1908-1943).52 In de tijd
dat zij er studeerden waren er docenten die het Nieuwe

B U L L E T I N K N O B 2 021

eigen splitlevelwoning stond de grote woonkamer met
hoge stookplaats in open verbinding met een zitkamer, die als een zwevende vloer hing boven het atelier,
dat als een souterrain anderhalve meter diep in de
grond lag. De woon- en werkfuncties waren gericht op
het zuid-zuidwesten. Het echtpaar creëerde een huis
‘waar alles mogelijk was’, met plekken voor velerlei bezigheden. De fiets kon naast de bank worden gerepareerd, terwijl er bij de open haard geborreld werd.48
Het echtpaar Lammers-Koeleman woonde in een
zelfontworpen bungalow met praktijkruimte (1954)
in Arnhem. Het sobere, rechthoekige gebouw heeft
een plat dak en grote glasramen in de gevel (afb. 4).49
Een buitentrap verbindt de boven een souterrain gelegen hoofdverdieping met de tuin. Ook hier vertoont

27

5. Eigen woning met architectenpraktijk
(linkerdeel van het pand) naar ontwerp van
het echtpaar Pot-Keegstra, Amsterdam,
1955 (Stads­archief Amsterdam)
6. Woonkamer van het echtpaar
Pot-Keegstra, jaartal foto onbekend
(Het Nieuwe Instituut/
foto Pot-Keegstra)

B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

29

Bouwen vertegenwoordigden, zoals Leendert van der
Vlugt (1894-1936) en Cornelis van Eesteren (1897-1988),
en behoudende architecten als Frits Eschauzier (18891957), die Keegstra in haar laatste opleidingsjaar begeleidde.53 Met het streven naar een evenwichtige samenstelling van het docentencorps hoopte het
VHBO-bestuur de kritiek vanuit de progressieve architectuurgroeperingen De 8, Opbouw en Groep '32 dat
het Nieuwe Bouwen onvoldoende vertegenwoordigd
was te pareren. Te midden van dit richtingendebat had
Keegstra haar koers al bepaald.
 In 1954 grepen Koos en Joop Pot-Keegstra de kans
om hun moderne architectuuropvattingen toe te passen op het ontwerp van hun eigen praktijkwoning op
een aangekocht perceel aan de Haringvlietstraat in
Amsterdam-Zuid. De tuin, grenzend aan de Boerenwe-

tering, lieten zij ontwerpen door de in Amsterdam
gevestigde tuinarchitect Mien Ruys (1904-1999).54 Het
resultaat was omstreden: de reacties varieerden van
‘hoogtepunt van het eigentijdse bouwen’ tot ‘lelijke
schoenendoos’.55 Het contrast tussen de praktijk­
woning van het echtpaar en de ernaast gelegen jarendertigwoningen in late Amsterdamse-schoolstijl met
invloeden van de Engelse landhuisarchitectuur kon
niet groter zijn. De gevelgeleding van het rechthoekige gebouw onder een plat dak wordt uitsluitend gevormd door de plaatsing van diepliggende ramen
(afb. 5). Als enige elementen doorbreken de aan weerszijden aangebrachte muuropeningen subtiel de symmetrie. Het architectenechtpaar wilde ‘[…] in dit laatste open gat een zo gaaf mogelijk bouwlichaam […]
plaatsen, dat door zijn vorm karakter heeft.’56 Zij

7. De Bergerhof (1941-1942) van het echtpaar Pot-Keegstra. De eerste strokenbouw in Alkmaar (Het Nieuwe Instituut)

streefden ‘het strakke en zuivere’ na in plaats van ‘allerlei in- en uitspringertjes en tal van tierlantijnen, die
geen wezenlijke functie vervullen’.57 De gevel van hun
woning vonden zij ‘af’, daar kon niets aan toegevoegd
of van afgenomen worden zonder het evenwicht te verstoren. Het echtpaar had zijn architectuuropvattingen
in de eigen woning onversneden toegepast. Het interieur van de woning was een schoolvoorbeeld van Goed
Wonen, de in 1946 opgerichte stichting die een goede
wooncultuur voorstond en deze propageerde in het gelijknamige tijdschrift (afb. 6).
 NIEUWE WONINGTYPEN EN BOUWMETHODEN

8. Drive-inwoningen te Amsterdam naar ontwerp van
Van Tijen, Stam en Stam-Beese (1935-1937) (de 8 en Opbouw
1937, 115)

•3

voor een kantine in een ‘gematigde Delftsche schoolstijl’.64 De ‘veel te moderne’ inzendingen van collega’s
als Ben Merkelbach (1901-1961) en Jan Piet Kloos (19052001) werden door de opdrachtgever niet op prijs gesteld.65 Voor de weverij, evenals voor motorenfabriek
Thomassen in De Steeg, ontwierp Lammers-Koeleman
diverse arbeiders- en middenstandswoningen. Al eerder waren in Nederland woningen voor fabrieksper­
soneel verrezen in zogenaamde tuinwijken, zoals
in Tuindorp ’t Lansink (1911-1917) in Hengelo in opdracht van machinefabriek Stork waarmee Thomassen in 1948 een samenwerking aanging.66 Mogelijk liet
Lammers-Koeleman zich door deze tuinwijk inspire-

B U L L E T I N K N O B 2 021

De wederopbouw zorgde bij de architectenpraktijken
uit dit onderzoek voor een veelheid aan woningbouwopdrachten. Reeds tijdens de oorlog werkte het echtpaar Pot-Keegstra aan ontwerpen voor nieuwe woningtypen als splitlevel- en drive-inwoningen. In een
splitlevelwoning werd door het toepassen van halve
verdiepingshoogten meer ruimte gecreëerd. Het echtpaar realiseerde dergelijke woningen (De Bergerhof,
1941-1942) in Alkmaar in strokenbouw, een noviteit
voor de stad (afb. 7).58 De woningen waren bestemd
voor vluchtelingen en évacués uit Den Helder en zouden later bewoond moeten worden door de inwoners
van Alkmaar. Drive-inwoningen kenmerken zich door
een ingebouwde garage met een erboven gelegen
woongedeelte. Hoewel Pot-Keegstra in een later interview de indruk wekte dat de nieuwe woonvormen door
haar en Pot waren bedacht, waren beide woningtypen
al voor de oorlog toegepast. Een voorbeeld hiervan zijn
de reeds genoemde drive-inwoningen van Stam en
Beese architecten en Van Tijen (afb. 8).59 Ook de eerdergenoemde Wil Jansen realiseerde al in 1938 dergelijke
woningen in Heerlen.60
De Pot-Keegstra’s streefden ernaar ‘met vrij revolutionaire plattegronden meerruimte’ te creëren om aan
de ‘hokkerigheid’ te ontkomen en zochten naar eenvoudige praktische oplossingen als een fietsenstalling, een wasdroogkelder of een overdekt balkon.61
Ook deze aan het huishouden gerelateerde elementen
poneerde Pot-Keegstra als een gezamenlijk gedachtegoed van hen beiden, zoals het echtpaar dat consequent in de media deed. Frappant is dan ook haar opmerking in hetzelfde kranteninterview, ruim na het
overlijden van Pot: ‘Mijn man is daar nog voor geridderd, hij was toen nog geen 40.’62 Van enig misnoegen
van haar zijde over deze eer die alleen haar echtgenoot
ten deel viel valt niets te bespeuren.
 Toki Lammers-Koeleman legde zich voornamelijk
toe op woningbouw. Bouwde zij in het begin naar eigen zeggen nog ‘traditioneel in Molière-stijl’, allengs
werden haar ontwerpen moderner.63 De naoorlogse
opdrachten van de Koninklijke Stoomweverij in Nijverdal, het latere Ten Cate, dankten Toki en haar echtgenoot aan het eerder genoemde prijsvraagontwerp

31

ren. De percelen voor de personeelswoningen in Nijverdal waren ruim van opzet. Lammers-Koeleman
plaatste de in een landelijke stijl opgetrokken tweeonder-een-kapwoningen (1949) voor het hogere personeel van de weverij schuin verspringend achter elkaar.67 Door de haaks op de woningen geprojecteerde
schuren ontstond een domino-achtige opstelling die
voor privacy zorgde.
 Voor de kantoormedewerkers van Thomassen realiseerde zij duplexwoningen (1948-1949).68 Deze nieuwe
woonvorm van gescheiden beneden- en bovenwoningen die de naoorlogse woningnood moest lenigen,
bleek ook in De Steeg een efficiënte oplossing. De
haaks op elkaar staande bouwblokken konden ruim
worden opgezet langs kleine plantsoenen en zorgden

voor voldoende lucht- en lichttoetreding in de woning
(afb. 9). De gunstig geprijsde huurwoningen waren
vooral voor jonggehuwde ‘Thomassenaren’ een uitkomst.69
Het echtpaar Lammers-Koeleman was nauw betrokken bij de wederopbouw van Arnhem. Hendrik was tijdelijk hoofd van het Bureau Stadsplan Arnhem en Toki
kreeg, mogelijk mede daardoor, diverse woningbouwopdrachten.70 In de wijk Marlburgen-West verrezen
vierhonderd flatwoningen (1950-1951) die gebouwd
waren volgens het korrelbetonsysteem.71 Door naoorlogs materiaalgebrek was korrelbeton, in dit geval bestaande uit gemalen Arnhems baksteenpuin en specie, een goed alternatief. Het systeem berustte op
normalisatie van de bekisting waarin het beton werd

9. Duplexwoningen (1948-1949) in De Steeg, naar ontwerp van Lammers-Koeleman (Van den Broek, Friedhoff en Vereniging
van Delftse Ingenieurs 1956, 194)

B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

32

10. De Oranjehof (1941-1942) van het echtpaar Pot-Keegstra met de achtergevel gelegen aan de Geuzenkade, Amsterdam, 1953
(Stadsarchief Amsterdam)

gestort. Dit zorgde niet alleen voor isolatie van wanden
en vloeren, maar ook voor een efficiënt bouwproces.
Echter, het beperkte de architecten in hun ontwerp. De
acht woonblokken van vier woonlagen van LammersKoeleman waren in hakenvorm gepositioneerd rondom binnenterreinen, bedoeld als speel- en recreatieruimten. Hierdoor konden lucht en licht ruimschoots
tot de woningen toetreden.72
NIEUWE BEWONERSGROEPEN

B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

De vraag naar woningen voor specifieke en ook nieuwe
typen bewonersgroepen bood Koos en Joop Pot-Keegstra al vroeg kansen om hiervoor ontwerpen te maken.
 Zo voerden zij tijdens de bezettingstijd hun eerste grote opdracht uit: een flatgebouw voor alleenstaande
vrouwen in Amsterdam-West.73 Door de nauwe samenwerking van het echtpaar valt niet vast te stellen welke
onderdelen van het ontwerp aan Pot-Keegstra zijn toe
te schrijven. De Oranjehof (1941-1942), een acht bouwlagen tellende, uit gewapend beton opgetrokken galerijflat toont hun hang naar een sobere en eerlijke architectuur (afb. 10). Van het rechthoekige bouwblok zijn
‘de verhoudingen […] van dien aard, dat correcties met
gewilde accenten of dergelijke niet noodig werden geacht’, zo lichtte Pot het ontwerp toe.74 ‘Aan het bouw-

programma heeft dan ook geen enkele toevoeging
plaats gevonden om een zekere vormgeving te bereiken […].’75
Het compacte flatgebouw is symmetrisch van opzet.
 De middenpartij met trappenhuis en liften deelt de
aan weerszijden gelegen galerijen doormidden.76 Hiermee werden lange, gevoelsmatig onveilige opgangen
naar de woningen voorkomen. De rationalistisch ingegeven plattegrond bevatte 108 oost-west georiënteerde
een- en tweekamerwoningen, evenals 28 pensionkamers voor studerende meisjes (afb. 11). Naast moderne
voorzieningen als verwarming, warm water en telefoonaansluiting in de woningen was er op iedere verdieping een vuilnisafvoer. De begane grond bood tal
van gemeenschappelijke voorzieningen.77
Bij woningopdrachten stelden de Pot-Keegstra’s
zich altijd de vraag of ze zelf in het ontwerp wilden
wonen.78 In een kranteninterview lezen we bij uitzondering een persoonlijke inbreng van Pot-Keegstra in
de verder zo dichtgetimmerde samenwerking van het
echtpaar. Haar vurige wens om bejaarden een eigen
douche en toilet te geven, kon in de jaren zestig niet
altijd in vervulling gaan: in Bejaardencentrum Maarten Lutherhuis (1959-1967) in Amsterdam-Osdorp bijvoorbeeld beperkten de voorzieningen van de bejaar-

33

11. Interieur van een woning in de Oranjehof (1941-1942) van het echtpaar Pot-Keegstra, 1956 (Stadsarchief Amsterdam/
foto Pot-Keegstra)
12. Geuzenveld, Amsterdam met midden links het door het echtpaar Pot-Keegstra ontworpen bejaardencentrum (1936-1967), 1975
(Stadsarchief Amsterdam)

B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

34

13. Bejaardencentrum De Hoge Es (1961-1963) in Nijverdal, naar ontwerp van het echtpaar Lammers-Koeleman (Bouwkundig
Weekblad 1965, 372-373)

den geïsoleerd in geval van een besmettelijke ziekte.
Lammers-Koeleman ontwierp woningen vanuit de gedachte dat bewoners zich er vooral thuis moesten voelen en zij er ook zelf zou willen wonen.85 De functionele
architectuur van De Hoge Es had als doel de bewoners
hun zelfstandigheid te laten behouden. Zij konden
zich vrij bewegen, bezoek ontvangen en in contact komen met andere bewoners. Hiervoor waren in de openbare ruimten zitjes voorzien.
 BESLUIT

•3

De in dit artikel behandelde vijf vrouwelijke architecten die gedurende kortere of langere tijd samen met
hun echtgenoot een architectenpraktijk hielden, wisten zich binnen hun vakgebied met succes te ont­
plooien. De samenwerkingsmodellen van de meeste
architectenechtparen vertonen een verrassend geëmancipeerd beeld waarbinnen de vrouwelijke partners
zich ruimschoots ontwikkelden. De op gelijkwaardigheid gestoelde samenwerking laat verschillende varianten zien. Werkte in het geval van het echtpaar Lammers-Koeleman ieder altijd aan zijn en haar eigen
project, zelfs voor eenzelfde opdrachtgever, in publicaties verscheen hun werk onder beider naam. De Kammer-Krets werkten zowel samen als individueel aan
opdrachten. Geheel aan de andere zijde van het spectrum bewoog zich het echtpaar Pot-Keegstra, dat con-

B U L L E T I N K N O B 2 021

denwoningen zich tot een eigen wc en kookplaat.79
‘Ietwat revolutionair’ vond Pot-Keegstra de situering
van de eet- en recreatiezalen op de bovenste, dertiende
verdieping van een door het echtpaar ontworpen bejaardencentrum in Geuzenveld (1963-1967), een nieuwe wijk in de Amsterdamse Westelijke Tuinsteden
(afb. 12).80 Behalve woningen voor bejaarden ontwierpen zij ook andere vormen van gemeenschapshuisvesting, zoals voor studenten en vrouwelijke verpleegkundigen.81
Toki Lammers-Koeleman realiseerde vanaf de jaren
zestig twaalf rijksgesubsidieerde bejaardentehuizen.82 Hierbij hanteerde ze een functionalistische indeling waarbij de met elkaar verbonden bouwblokken
elk hun eigen functie hadden, zoals de woonruimten,
de keuken, een ziekenafdeling en de werk- en kantoorruimten voor personeel en directie. Een van deze complexen was het Protestants Christelijk Bejaardencentrum De Hoge Es (1961-1963) aan de Bonteweg in
Nijverdal (afb. 13).83 De komst van dit centrum beantwoordde aan de grote vraag naar woonruimte voor de
ruim een miljoen bejaarden in Nederland.84 Het ging
voor het grootste deel om nog zelfstandig of bij familie
wonende ouderen, maar ook om bewoners in bestaande bejaardentehuizen die al lange tijd niet meer voldeden aan eisen op het gebied van gezondheid, veiligheid
en wooncomfort. Een deel van het complex kon wor-

35

sequent iedere opdracht in zeer nauwe samenwerking
realiseerde en gezamenlijk optrad in de media. Hoewel door een praktijk aan huis vermenging met huishouden en gezin voor de vrouw eerder voor de hand
lag, was het in het geval van Pot-Keegstra zelfs de echtgenoot die aandrong op gezamenlijke praktijkvoering.
 Kammer-Kret werd, toen er eenmaal een gezin was,
adviseur van Kammer. Ook Stam zag graag een nauwere samenwerking met Stam-Beese.
De samenwerkingsmodellen laten zien dat de vrouwelijke architecten niet leunden op de naam en faam
van hun echtgenoot en zeer wel in staat waren hun eigen loopbaan vorm te geven. Andersom zou ook de
vraag gesteld kunnen worden of de echtgenoten baat
hadden bij de kennis en kunde van hun vrouwelijke
wederhelften.
B U L L E T I N K N O B 2 021
•3

36

		 noten
1 Dit artikel vloeit voort uit promotieonderzoek dat de auteur verricht naar
de opkomst van de eerste vrouwelijke
architecten van Nederland met een
afgeronde architectenopleiding. De
aanzet tot het onderzoek vormde haar
masterscriptie die zij aan de Univer­
siteit Utrecht in 2016 voltooide. Zie
hiervoor: E. Smeets-Klokgieters,
‘Vrouw in de bouw. De eerste vrouwelijke afgestudeerde architecten in
Nederland’, Bulletin KNOB 116 (2017) 1,
43-57.
2 De twee andere met een architect getrouwde vrouwen, beiden afgestudeerd
als bouwkundig ingenieur, vallen
buiten het bestek van dit onderzoek.
Joop (Johanna) Ferguson (1900-1982)
voerde met haar echtgenoot een architectenbureau in Johannesburg. Ada
Struyk (1908-1985) werd politica. Zij
was getrouwd met Johannes Albertus
Kuiper, partner van het architecten­
bureau dat later bekendstond onder
de naam Kuiper, Gouwetor en De
Ranitz.
3 Met ‘man’ bedoelde Staal-Kropholler
hier ‘echtgenoot’. Het Nieuwe Instituut
(HNI), archief Staal, J.F., Kropholler,
A.J. en Staal-Kropholler, M. (STAX),
inv.nr. 31, notitie M. Staal-Kropholler,
Nationale Vrouwenraad van Nederland.
Gegevens voor het verslag over de
Nederl. Kunst: Architectuur, typoscript,
27 maart 1950.
4 Zie hiervoor: J. Molema en S. Leemans,
Moderniteit in een behoudende omge­
ving. Jan Albarda en De Groep van Delft,
Heijningen 2010.
5 Zie voor een overzicht van publicaties
de website van Het Nieuwe Instituut,
www.zoeken.hetnieuweinstituut.nl/nl/
publicaties/?q=pot-keegstra (geraadpleegd 12 maart 2020).
 6 H. Damen en A. Devolder (red.), Lotte
Stam-Beese, 1903-1988. Dessau, Brno,
Charkow, Moskou, Amsterdam, Rotter­
dam, Rotterdam 1993; H. Oosterhof,
‘Want de grond behoort ons allen toe’.
7

8
9

10

11

12

13

14
15

16

In het werk van de vrouwelijke architecten in dit artikel vinden we het gedachtegoed van het Nieuwe Bouwen terug door de toepassing van een sobere vormentaal en rationalistische, praktische plattegronden.
Hun repertoire laat een verrassende variatie zien. Zij
speelden in op de tijdgeest en de moeilijke economische omstandigheden door nieuwe typen woningen,
bouwmaterialen en -technieken toe te passen, gebouwen te ontwerpen voor nieuwe bewonersgroepen of
door zich te verdiepen in de nieuwste eisen die in­
dustriële opdrachtgevers of overheidsinstanties stelden. Dat de architectenechtparen in belangrijke mate
dezelfde modernistische architectuuropvattingen
deelden, mede door de kringen waarin men verkeerde,
moet hebben bijgedragen aan wederzijdse inspiratie
en mogelijk ook beïnvloeding van elkaars werk.
Leven en werk van stedenbouwkundig
architecte Lotte Stam-Beese, Nijmegen
2018.
Het architectenbureau werd overgenomen door ZZDP Architecten te Amsterdam. Dit bureau beschikt niet meer
over de archieven van het echtpaar
Lammers-Koeleman.
De woning annex werkruimte lag aan
de Plataanweg 24 te Schiebroek.
E. van Kessel en M. Kuperus, Vrouwen
in de (stede)bouw wat doen jullie nou?
Over werk en werkervaringen van vrou­
welijke bouwkundig ingenieurs in Neder­
land, doctoraalscriptie kunstgeschiedenis VU, Amsterdam 1982, 103.
D. Wendt, Academie van Bouwkunst
Amsterdam 1908-2008, Rotterdam
2008, 67; HNI, www.zoeken.hetnieuweinstituut.nl/nl/archieven/details/
POTK/keywords/pot-keegstra (geraadpleegd 21 juli 2020).
HNI, archief STAX, inv.nr. 31, brief
A.P. van Rood-van Rijswijk aan
M. Staal-Kropholler, 17 februari 1949.
HNI, www.zoeken.hetnieuweinstituut.
nl/nl/personen/detail/20602a4a-f3985273-a2d6-65721d06ea90 (geraadpleegd
28 mei 2020).
Het bureau werd overgenomen door ir.
R.L. de Vries (1924-1986) te Wassenaar.
Of deze praktijk is voortgezet, is niet
bekend.
Oosterhof 2018 (noot 6), 86-91.
‘Een architecte aan het woord’, Het
Parool/De Schiedammer 14 november
1946.
 HNI, archief STAX, inv.nr. 32, briefkaart
J.J. Kammer-Kret aan M. Staal-Krop­
holler, 8 maart 1951. Mogelijk betreft
dit de ‘Villa Egmond, 1951’ die voorkomt op de lijst met werken van Harm
Kammer, maar ‘waar geen materiaal
van in het archief aanwezig is’. Het
archief van Harm Kammer bevat, behalve Jannies opleidingstekeningen,
geen van haar eigen ontwerpen. HNI,
www.zoeken.hetnieuweinstituut.nl/nl/
archieven/details/KAMM/keywords/
kammer, KAMM 110512230 (geraad-

17
18

19
20

21

22
23

24

25

pleegd 18 februari 2020). Staal-Kropholler rapporteerde aan de Nationale Vrouwenraad over de bezigheden van het
kleine groepje actieve vrouwelijke bouwkundig ingenieurs.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
102-103.
‘Uitslag van de prijsvragen uitgeschreven
door de Vereeniging tot Bevordering der
Bouwkunst te Groningen, ter gelegenheid van haar 50-jarig jubileum in 1933’,
Bouwkundig Weekblad Architectura 55
(1934) nr. 13 (31 maart), 120-122, citaat
121. Later werd de eersteprijswinnaar
gediskwalificeerd wegens plagiaat van
een ontwerp van M.J. Granpré Molière.
HNI, archief Kammer, H. (KAMM),
inv.nr. t15.
J.B. van Loghem, ‘Sch[oo]l van de Neutrale Montessorischool-Vereeniging
voor Voorbereidend Lager Onderwijs
te Schiebroek’, de 8 en Opbouw 7 (1936)
nr. 6 (21 maart), 66-69, citaat 66.
Met dank aan dochter Karen van
Manen-Kammer. Schriftelijke mede­
deling, 2 oktober 2020.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
102-105.
K. Bosma en C. Wagenaar (red.), Een
geruisloze doorbraak. De geschiedenis
van architectuur en stedebouw tijdens de
bezetting en de wederopbouw van Neder­
land, Rotterdam 1995, 239-241.
Van Rood-Van Rijswijk was uit hoofde
van deze functie afgevaardigde naar de
United Nations Works and Building
Committee, ingesteld door het Ministry
of Works, en naar de Inter-Allied Committee for Physical Planning and Reconstruction, ingesteld door het Ministry
of Town and Country Planning. HNI,
archief STAX, inv.nr. 31, brief A.P. van
Rood-van Rijswijk aan M. Staal-Krop­
holler, 17 februari 1949.
 HNI, archief STAX, inv.nr. 31, brief
A.P. van Rood-van Rijswijk aan M. StaalKropholler, 17 februari 1949. Er was
geen groot gezin om voor te zorgen.
Jeanne en Albert kregen vermoedelijk
één kind. Uit twee eerdere huwelijken,

26
27

28
29
30
31

32

33
34

35
36

37

38
39

40

41

42

44

47

48
49

50

51

52

53

54

55
56
57
58

59

60
61
62
63
64
65
66
67

68

69

70

71

72

73

74

De Bergerhof. HNI, www.zoeken.hetnieuweinstituut.nl/nl/archieven/details/
POTK/keywords/pot-keegstra (geraadpleegd 21 juli 2020); I.Th. van Rosse,
‘Woningcomplex “De Bergerhof” bij
Alkmaar’, Bouwbedrijf en Openbare
Werken 21 (1944) nr. 2 (28 januari), 9-15.
Roos 1978 (noot 31); C.P. Krabbe,
D. Broekhuizen en N. Smit, Huizen in
Nederland. De negentiende en twintigste
eeuw. Architectuurhistorische verkennin­
gen aan de hand van het bezit van Vereni­
ging Hendrick de Keyser, Amsterdam
2018, 131, 143. De locatie van de in het
interview genoemde drive-inwoningen
(1945) kon niet worden achterhaald. De
drive-inwoningen (1935-1937) van Stam
en Beese liggen aan de Anthonie van
Dijckstraat in Amsterdam. Oosterhof
2018 (noot 6), 86-87.
'Een architecte aan het woord' 1946
(noot 15).
Roos 1978 (noot 31).
Roos 1978 (noot 31).
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9), 111.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9), 111.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9), 111.
Krabbe, Broekhuizen en Smit 2018 (noot
59), 92-96.
J.H. van den Broek, G. Friedhoff en Vereniging van Delftse Ingenieurs, Neder­
landse architectuur. Uitgevoerde werken
van bouwkundige ingenieurs, Amsterdam
1956, p. 193.
Van den Broek, Friedhoff en Vereniging
van Delftse Ingenieurs 1956 (noot 67),
p. 194.
Schriftelijke mededeling C. Westhoven,
10 mei 2020. Met dank aan Stichting
De Schakels Thomassen te Doesburg.
 De nog steeds bestaande woningen aan
de Havelandse weg zijn later verkocht
aan de huidige gemeente Rheden.
HNI, www.zoeken.hetnieuweinstituut.
nl/nl/projecten/detail/?q=bureau%20
stadsplan%20arnhem&page=2 (geraadpleegd 11 juni 2020).
HNI, archief STAX, inv.nr. 31, C.Ch.
Lammers-Koeleman, Lijst van uitge­
voerde of in uitvoering zijnde bouw­
werken, s.a. [25 januari 1950]; brief
C.Ch. Lammers-Koeleman aan M. StaalKropholler, 8 maart 1951; Stedenbouw,
www.stedenbouw.nl/artikel/arnhemgelderse-rooslaan/ (geraadpleegd 11 juni
2020). De Meinerswijkseweg waar de
flats aan gelegen zijn, heet tegenwoordig
Gelderse Rooslaan.
‘Nieuwe woningen in Arnhem-Zuid’,
Arnhemsche Courant 2 augustus 1951. De
woningen werden in 2015 gerenoveerd.
Ook in de wijk Presikhaaf in ArnhemOost realiseerde Lammers-Koeleman
woningblokken van korrelbeton. Deze
werden in de jaren negentig van de vorige eeuw gesloopt.
HNI, 110452414, archief POTK; 'Archi­
tecten-echtpaar Pot-Keegstra' 1964
(noot 52).
J.W.H.C. Pot, ‘Gebouw voor alleenwonende werkende vrouwen te Amsterdam’, Bouwbedrijf en openbare werken
20 (1943) nr. 10 (7 mei), 69-74, citaat 71.
•3

45

46

school (1936) in Schiebroek. Als voorbeeld van het Nieuwe Bouwen stond de
school prominent afgebeeld op de
voorpagina van de 8 en Opbouw, samen
met de door Willem van Tijen gerealiseerde montessori-openluchtschool.
de 8 en Opbouw 7 (1936) nr. 6 (21 maart),
ongepagineerd, voorpagina.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
104.
Het ontwerp is bekend als bijlage bij de
aanvraag bouwvergunning van 6 december 1960, Streekarchief MiddenHolland, Gouda, toegangs- en inventarisnr. 0780.304. In het HNI bevindt zich
slechts één tekening van de fundering.
HNI, archief KAMM, inv.nr. t109. De
bungalow is gelegen aan de Zuidbroekse Opweg 16, Berkenwoude.
Schriftelijke mededeling K. van
Manen-Kammer, 2 oktober 2020.
H.J. Heuvelink, ‘Woningen en woningblokken’, Bouw 10 (1955) nr. 33, 677.
De bungalow is gelegen aan de Monnikensteeg 20 te Arnhem.
M. Moussault-Veegens, ‘Plannen en
idealen van mej. Keegstra, architecte.
“Op de nieuwe zakelijkheid moet worden voortgegaan”’, De Telegraaf 5 april
1936.
 Zie bijvoorbeeld: M.G. Emeis jr., ‘Joop
en Koosje bouwden niet à la Hans en
Grietje’, De Telegraaf 19 februari 1955.
‘Architecten-echtpaar Pot-Keegstra:
bijna dertig jaar samen bouwen’, Trouw
13 november 1964. Zowel Staal als Limperg verliet het VHBO alweer na een
jaar, zeer vermoedelijk uit onvrede met
de in hun ogen te traditionele koers
van de opleiding. Wendt 2008 (noot 10),
76-77.
Wendt 2008 (noot 10), 84-90; G.B.,
‘De architecte J.F. Pot-Keegstra: Iedereen heeft recht op een goede woning’,
Het Vrije Volk 22 september 1956.
Wederopbouw Amsterdam,
www.020apps.nl/kaart/wederopbouw/
Haringvlietstraat/12-14, (geraadpleegd
27 juli 2020). Het project, nu gemeen­
telijk monument, betrof een dubbel
woonhuis. Het echtpaar Pot-Keegstra
woonde en hield kantoor op nummer
14; huisnummer 12 werd bewoond
door ene Hola. Een connectie tussen
het echtpaar en deze persoon is
niet bekend. Zie voor Mien Ruys:
A.M. Backer, Er stond een vrouw in de
tuin. Over de rol van vrouwen in het
Nederlandse landschap, Rotterdam
2016, 472-481, en L. den Dulk, Mien
Ruys, de complete biografie. Zoeken
naar de heldere lijn, Rotterdam 2017.
Emeis 1955 (noot 51).
Emeis 1955 (noot 51).
Emeis 1955 (noot 51).
HNI, archief Pot, J.W.H.C. en PotKeegstra, J.F. (POTK), inv.nr. a16t2.
De ontwerpen bevatten toen nog
alleen de signatuur van Pot die in
die tijd, naast de eigen architectenpraktijk, werkzaam was bij de parti­
culiere bouwondernemer Huibert van
Saane (1903-1981), eigenbouwer van

B U L L E T I N K N O B 2 021

43

die beide in een scheiding eindigden,
had Albert zes kinderen. Het is niet
aannemelijk dat Jeanne voor deze
laatstgenoemde kinderen zorgde.
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
114-115.
Stadsarchief Delft, 606, collectie Ressing, inv.nr. 2, enquêteformulier voor
het boek 90 jaar Delftse vrouwelijke
ingenieurs, s.a. [ca. 1994].
Van Kessel en Kuperus 1982 (noot 9),
114.
