De Grote Kerk van Alkmaar
DE GROTE KERK VAN ALKMAAR
500 JAAR BOUWEN EN BEHOUDEN
Utrecht (Matrijs) 2018, 360 pp.,
ills. in zwart-wit en kleur,
isbn 978 90 5345 525 8, € 39,95

helder geschreven reconstructie van de gehele bouwgeschiedenis mogelijk gemaakt. Emmens heeft al eerder met monografieën over de Sint-Joriskerk in Amersfoort en de Stevenskerk in Nijmegen bewezen hiermee
opmerkelijk nauwkeurige resultaten te kunnen bereiken die ook het nodige onthullen over de toenmalige
bouwpraktijk. Ik zal niet vergeten hoe in Nijmegen enkele pijlers van het laatgotische transept binnen de
oude kerkruimte zijn opgetrokken en daar decennialang half afgebouwd gestaan moeten hebben in afwachting van de voltooiing van het transept. Het toont
aan hoe belangrijk het was de oude kerk zo lang mogelijk in gebruik te houden.
Het eerste hoofdstuk, over de voorgangers van de
huidige kerk, is van de hand van stadsarcheoloog Peter
Bitter, die eerder een dissertatie over het onderwerp
schreef. Zijn bijdrage is grotendeels gebaseerd op archeologisch en archivalisch onderzoek en beschrijft
hoe een eerste houten Sint-Laurenskerkje ergens rond
het jaar 1100 werd vervangen door een tufstenen exemplaar, dat geleidelijk werd uitgebreid en later wegens
ruimtegebrek werd geflankeerd door een bakstenen
kerk, gewijd aan Sint-Matthias. Daarbij geeft hij goed
gedocumenteerde hypothesen over het ontstaan, de
opdrachtgevers en rechthebbenden van de kerken.
 Het ruimtegebrek bleef echter nijpend. Toen de toren van de Sint-Laurenskerk in 1468 instortte en daarbij waarschijnlijk veel schade aanrichtte, werd dan
ook besloten tot volledige nieuwbouw. Binnen slechts
vijftig jaar werd de huidige zeer ruime kerk voltooid,

B U L L E T I N K N O B 2 021 • 1

Deze monografie over de Grote Kerk van Alkmaar verscheen ter gelegenheid van het 500-jarig bestaan van
de kerk. Voor de viering daarvan is uitgegaan van 1518,
het jaartal dat is aangebracht op de gewelfschildering
van het laatste oordeel in de koorsluiting. Het boek
past in een reeks publicaties die de afgelopen tien jaar
zijn verschenen over grote Nederlandse stadskerken,
zoals de Pieterskerk in Leiden (2012), de Sint-Joriskerk
in Amersfoort (2012), de Eusebiuskerk in Arnhem
(2013), de Sint-Jan in ’s-Hertogenbosch (2017) en de Stevenskerk in Nijmegen (2017). De hoofdtekst beschrijft
in tien chronologisch geordende hoofdstukken de
bouw, de latere aanpassingen en het onderhoud van de
kerk, terwijl door verschillende auteurs in aparte bijdragen een rijk scala aan onderwerpen wordt behandeld. De focus blijft beperkt tot de geschiedenis van
het gebouw en de inrichting ervan. Het liturgisch gebruik, waarvoor de kerk uiteindelijk slechts de omhulling vormt, komt alleen aan bod voor zover er een directe samenhang bestaat met de inrichting. Zo schreef
Karel Emmens een bijdrage over de kapellen en altaren, Paul Dijstelberge over de librije en Peter Bitter over
de begrafenispraktijk in de kerk.
 Karel Emmens en Jan van der Hoeve namen het leeuwendeel van de hoofdtekst voor hun rekening. De geïntegreerde aanpak die de resultaten van hun recente
bouwhistorische onderzoek combineert met gegevens
uit schriftelijke bronnen, waaronder in de eerste plaats
een achttiende-eeuws afschrift van excerpten uit de
kerkmeestersrekeningen, heeft een gedetailleerde en

BOEKBESPREKINGEN

Carly Misset (red.)

35

B U L L E T I N K N O B 2 021 • 1

36

mede dankzij de ijle constructiewijze en het gebruik
van geprefabriceerde, uit Brabant geïmporteerde natuurstenen elementen, zoals Merlijn Hurx in zijn bijdrage aantoont.
In hoofdstuk twee wordt beschreven hoe de vele
bouwnaden in het vanaf 1470 stapsgewijs gebouwde
schip hielpen bij de reconstructie van de bouwvolgorde op arcadeniveau. In het muurwerk waren verticale
sleuven aangebracht waarin bij een volgende fase
haakse muren konden worden ingevoegd. Dankzij deze vaststelling kon de tot voor kort volstrekt onduidelijke bouwchronologie op detailniveau worden geanalyseerd. Wellicht biedt deze nieuwe methodiek
aanknopingspunten bij het bouwhistorisch onderzoek van andere bouwwerken.
 Bij de veronderstelde bouwvolgorde van het schip, beginnend aan de zuidzijde, moet door de instorting van
de toren van de voorganger de hele dubbelkerk zijn verwoest, mogelijk op de koren na. Dat de overblijfselen
van de Sint-Laurenskerk meteen werden geruimd,
blijkt uit het feit dat de afkomende tufsteen waarschijnlijk in de nieuwe kerk werd hergebruikt. Mij viel op dat
een gespiegelde volgorde met een bouwbegin aan de
noordzijde het blijkens de plattegrond op pagina 22
theoretisch mogelijk zou hebben gemaakt een eventueel gespaard gebleven schipgedeelte van de Sint-Matthiaskerk voorlopig als kerkruimte te blijven gebruiken. Een dwingend argument voor de veronderstelde
bouwvolgorde wordt jammer genoeg niet expliciet gegeven. Of is dit de terloops genoemde veronderstelling
op pagina 69 dat de vermenging van steensoorten bij
de noordelijke (half)pijlers wijst op een bouwbegin aan
de zuidzijde?
De hoofdstukken hierna volgen de verdere bouw op
de voet. Daarbij is het de auteurs bijzonder goed gelukt
om steeds de opeenvolgende bouwfasen nauwgezet in
beeld te brengen, zodat de kerk in dit opzicht nog maar
weinig geheimen lijkt te bewaren. Slechts enkele onderdelen, zoals het houten gewelf van de voormalige
sacristie, waren bij het schrijven van het boek nog niet
onderzocht. Behalve voor de bouwchronologie is er
ruim aandacht voor onder meer de constructiewijze
van de deels nog oorspronkelijke kappen.
 Alleen bij de voorgestelde bouwvolgorde van de
koorzijbeuken en kooromgang met triforium in hoofdstuk vier rijst bij mij twijfel. Ze komt als enige ook wat
onduidelijk over. De auteurs gaan ervan uit dat eerst de
gehele buitenwand werd gebouwd, en uit 3D-reconstructies valt op te maken dat daarna het overige
muurwerk van de arcadezone voltooid zou zijn en tot
slot het triforium in samenhang met de kappen. Of
stroken de illustraties hier niet met de ideeën van de
auteurs? De 3D-reconstructies op pagina’s 108 en 109
komen namelijk ook niet helemaal overeen met de
tekst, waarin wordt gesteld dat de onderbouw van het
noorderdwarsschip ongeveer gelijktijdig met de zuide-

lijke tegenhanger werd gebouwd. De in de tekst zelf
geleverde schriftelijke gegevens lijken mij in ieder geval een andere bouwvolgorde van de genoemde koordelen te suggereren, waarbij de hele arcade- en triforiumzone in drie stappen tot stand kwam: ongeveer van
1498 tot 1500 de zuidelijke zijbeuk met triforium, in
1500 en 1501 de noordelijke pendant en in 1501 en 1502
de koorsluiting. Voor deze fasering pleit onder meer de
opdracht in 1500 voor het hakken van een van de colonnetten en de geprofileerde vensterdagkanten in de
buitenmuur van de kooromgang. Het is immers erg
onwaarschijnlijk dat deze onderdelen achteraf in het
muurwerk zijn ingemetseld. Waarom de auteurs een
andere volgorde voorstaan is mij niet duidelijk geworden. Misschien gaven overwegingen van stabiliteit de
doorslag, maar de tijdens de bouw aangebrachte trekstangen tussen alle pijlers onderling, de kennelijk
massief gebouwde gordelbogen en desnoods eventuele tijdelijke steunconstructies zullen de boel op zijn
plaats hebben gehouden.
 Het betoog over de bouwgeschiedenis maakt soms
nieuwgierig. Waarom zouden de op pagina 116 genoemde ‘spieghels’ niet op de kleine rondvensters in
het triforium kunnen slaan, zoals de spiegeltjes op pagina 128 worden verklaard? Hoe zouden de tijdelijke
voorzieningen eruit hebben gezien die het mogelijk
maakten het Van Covelens-orgel in de noordelijke
koorzijbeuk in gebruik te nemen, enkele jaren voordat
de koorkap werd gebouwd? En is nu wel of niet gepoogd om aan de hand van de op pagina 123-124 besproken steenhouwersmerken met meer zekerheid
vast te stellen of de steenhouwers de soms niet geringe, vrij duidelijk omschreven opdrachten eigenhandig
uitvoerden?
Het zijn slechts enkele kanttekeningen en overpeinzingen bij een verder uitstekend relaas over de bouwgeschiedenis. De hoofdstukken over de zeventiende
en achttiende eeuw gaan onder meer in op de nieuwe
zerkenvloer en het kerkmeubilair dat werd besteld om
de inrichting aan te passen aan het streven naar een
Hervormde preekkerk. Daarnaast wordt uitvoerig stilgestaan bij de grootschalige herstellingen aan de kappen, die aangetast waren als gevolg van de lichte en
instabiele constructie van de kerk.
De restauraties in de negentiende en twintigste
eeuw, in het laatste hoofdstuk beschreven door Carolien Roozendaal, komen er wat bekaaid van af en zouden nog eens meer in detail beschreven moeten worden. Positief is dat de auteur de restauraties in een
brede context plaatst, maar de suggestie wordt gewekt
dat het werk tijdens de restauratie door stadsarchitect
W.F. du Croix in de negentiende eeuw beperkt bleef tot
het herstel van het grote zuidelijke transeptvenster.
Uit de bijschriften van de foto’s op pagina 299 valt echter op te maken dat het werk veelomvattender moet
zijn geweest, waarbij het parement van de kerk deels

werd vervangen door (later weer verwijderde) kunststeen. Dat lijkt mij interessant, maar het wordt niet
uitgewerkt.
 Een geïntegreerde aanpak zoals die is toegepast bij
de beschrijving van de bouwgeschiedenis ontbreekt
bij de hoofdopzet van het boek. Het bevat erg veel korte
en lange kaderteksten van verschillende auteurs. Deze
teksten, die soms het grootste deel van een hoofdstuk
uitmaken, vertonen grote verschillen in diepgang en
zijn niet altijd even logisch geplaatst. Dat maakt het
boek wat onevenwichtig en onduidelijk van structuur.
Naast de al genoemde teksten zou ik in ieder geval nog
de bijzonder informatieve, maar voor de geïnteresseerde leek wellicht wat hoog gegrepen bijdragen van restaurateur Willem Haakma Wagenaar over de gewelfschilderingen, het koorhek en de kast van het grote
orgel willen noemen. Bij de bespreking van de orgels
zijn instrument en kast in afzonderlijke bijdragen van
sterk verschillend gehalte behandeld. Bij het meubilair

uit de zeventiende eeuw wordt uitgebreid stilgestaan
in zowel de hoofdtekst als een bijdrage van Jeroen
Goudeau, met de nodige doublures, al ligt het accent
van beide teksten duidelijk anders. Idealiter waren er
twee aparte hoofdstukken over de inrichting voor en
na de Reformatie geweest, maar praktisch was dat
waarschijnlijk niet haalbaar.
De vele, goed gekozen illustraties ondersteunen en
verhelderen de teksten. Wel miste ik een duidelijke foto van de vieringtoren en van de toch uitgebreid besproken kansel. Samenvattend mag worden gesteld
dat dit boek een uitstekende, over het algemeen publieksvriendelijke documentatie van het kerkgebouw
biedt. Niets dan lof voor de gemeente Alkmaar, die het
initiatief heeft genomen tot deze monografie en ook
aan de financiering ervan heeft bijgedragen.
 Pepijn van Doesburg

Coert Peter Krabbe

HUIZEN VAN FORTUIN
WOONCULTUUR AAN DE AMSTERDAMSE
GRACHTEN 1860-1920
Amsterdam (Stokerkade Cultuurhistorische
Uitgeverij) 2020, 320 pp., ills. in zwart-wit en kleur,
isbn 978 90 7915 649 8, € 29,50

binnen in meer dan honderd Amsterdamse grachtenhuizen. Aan de hand van contemporaine en hedendaagse interieurfoto’s, ontwerptekeningen en afbeeldingen uit brochures en catalogi ontsluit hij het decor
van het dagelijks leven van de Amsterdamse elite in
de ‘tweede Gouden Eeuw’. In deze periode, waarin Amsterdam tot een nieuwe economische en culturele

B U L L E T I N K N O B 2 021 • 1

In Huizen van fortuin ontrafelt Coert Peter Krabbe de
wooncultuur aan de Amsterdamse grachten in de pe­
riode van circa 1860 tot 1920. Krabbe is als kunsthistoricus gespecialiseerd in de Nederlandse architectuur
van de negentiende eeuw en werkt sinds 2000 bij de
afdeling Monumenten en Archeologie van de gemeente Amsterdam. In dit boek neemt hij de lezer mee naar

37.
