Raymond Fagel en Joke Spaans, Nonnen verdreven door geuzen. Cathalina del Spiritu Sancto’s verhaal over de vlucht van Nederlandse clarissen naar Lissabon
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 136 (2021) | review 3

Raymond Fagel en Joke Spaans, Nonnen verdreven door geuzen. Cathalina del Spiritu Sancto’s
verhaal over de vlucht van Nederlandse clarissen naar Lissabon (Hilversum: Verloren, 2019, 181 pp.,
isbn 978 90 8704 801 3).
Herinneringen aan de Opstand in de Nederlanden hebben zich in de
zeventiende en achttiende eeuw ver en divers verspreid. In 1627 publiceerde
de uit de Nederlanden afkomstige drukker Pedro Craesbeeck in Lissabon een
Spaans verslag door de katholieke clarisse Cathalina del Spiritu Sancto van de
vlucht van enkele van haar medezusters uit Alkmaar in 1572, van het roerige
decennium van steeds weer vluchten dat er op volgde en van hun uiteindelijke
veilige landing in een door de Spaanse koning Filips ii gepatroneerd Lissabons
klooster. Twee eeuwen later, van 1780 tot 1786, werd het klooster herbouwd
in rococostijl. Bij die gelegenheid werd de kerk opgesmukt met een reeks
medaillons van blauwwitte tegels (azulejos) waarop verschillende fases van de
migratie van de Nederlandse nonnen uitgebeeld zijn op basis van de kroniek
van Cathalina. Beide, de kroniek en de tegels, zijn het onderwerp van dit boek.
Ze tonen hoe in Portugal de fallout van de Nederlandse Opstand lang in het
collectieve katholieke geheugen verankerd bleef.
Het boek brengt voor het eerst een uitstekende Nederlandse
vertaling van het origineel. De vertaling is zorgvuldig geannoteerd met
zowel verwijzingen naar Bijbelcitaten als naar soms moeilijk toegankelijke
informatie over de Iberische wereld waar deze kroniek voluit in past. Na
de vertaling volgen twee essays van de initiatiefnemers van dit project.
 Joke Spaans belicht de geringe vrouwelijke sporen en bronnen in de
herinneringscultuur van de Opstand. Het opmerkelijke aan de kroniek van
Cathalina is niet dat het geweld tegen de religieuzen niet verzwegen wordt,
maar dat het perspectief van de nonnen gehanteerd wordt om erover te
spreken. Dit perspectief is er een van vrouwen die zich ondanks alle ellende
gesteund weten door God. Zo wordt op pagina 49 een bijna-aanranding
verteld vanuit het oogpunt van een goed van de tongriem gesneden, assertieve
non. Het relaas suggereert hoe de herinneringscultuur haar werk heeft
gedaan en hoe de gevluchte nonnen de herinneringen aan het geweld hebben
omgewerkt tot een boodschap van vertrouwen in God:
Toen in 1581 de calvinisten Antwerpen overnamen en de kloosters
binnendrongen, daagde ‘een hele mooie en jonge non’ hen al grappend uit: wie
wil met mij trouwen? Toen een Antwerpse kolonel haar antwoordde dat als hij
niet getrouwd was hij het had gedaan, repliceerde zij dat zij al gehuwd was met

Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10886 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

haar eeuwige, hemelse bruidegom en het bijgevolg totaal ongepast was dat zij
haar vroegen die belofte aan God te verbreken, waarop, aldus de kroniek,
‘de ketter verward achter bleef’.
Spaans analyseert helder hoe Cathalina’s kroniek past in een brede religieuze
cultuur van franciscanen en clarissen die met vervolging geplaagd zaten. Zij
benadrukt met aandrang en terecht hoe het profiel van vrouwelijke pelgrims
gestuurd door de goddelijke voorzienigheid een vrouwelijke variant biedt van
het mannelijke martelaarschap dat in alle martyrologia primeert.
 De volle betekenis van dat inzicht volgt in het tweede essay, van
Raymond Fagel, over de Iberische tentakels van het clarissenverhaal. Cathalina
was de natuurlijke dochter van een Spaanse edelman die gouverneur van
Hoogstraten was. Die hoge connectie bracht haar en haar vluchtende
medezusters in het blikveld en onder het patronage van de hoogste adellijke
en hofkringen in Madrid en Lissabon. De spiritualiteit van de clarissen had
voor de Habsburgers een bijzondere betekenis als de perfecte afspiegeling van
hun politieke verdediging van de katholieke zaak. Bovendien waren vanaf
1580 de kronen van Spanje en Portugal in één hand, zodat na hun vlucht
naar het Iberische schiereiland in 1581 de Alkmaarse nonnen rechtstreeks
onder bescherming van de kroon kwamen. Het nieuwe klooster van OnzeLieve-Vrouwe van de Sereniteit dat voor hen en anderen werd gebouwd in
Lissabon hield hun redding in levende herinnering. Het derde en laatste
opstel in dit boek geeft een beschrijving van het klooster, zijn architectuur
en interieurversieringen, met een bijzondere aandacht voor het tegeltableau.
Er is een katern met fraaie kleurenillustraties van prima kwaliteit, al hadden
de blauwwitte tegels met het vluchtverhaal misschien net iets groter mogen
weergegeven zijn om werkelijk alle details goed te kunnen zien.
 Dit boek vult de groeiende literatuur aan over de Opstand in de
Nederlanden als een vormingsperiode van langlopende, vaak traumatische
herinneringen. Kronieken nemen daarin een centrale plaats in, zoals
bestudeerd in de projecten van Judith Pollmann en Erik Kuijpers,
‘The practice of memory, narrating the Revolt’ (2008-2013) en ‘Chronicling
Novelty. New knowledge in the Netherlands, 1500-1850’ (sinds 2018). Deze
uitgave sluit daar perfect bij aan. Tegelijk suggereren Fagel en Spaans dat
een zekere correctie nodig is op de richting die het herinneringsonderzoek
over de Opstand uitgegaan is. Een specifiek vrouwelijk martelaarstraject, dat
bovendien de veelvoudige Iberische connecties van de Nederlanden sterk in
de verf zet, laat zien dat er van katholieke zijde nog steeds weinig ontgonnen
is en er zelfs tot voor kort onbekend terrein open ligt voor verder onderzoek.
 Zo benadrukt Fagel bijvoorbeeld dat kooplieden uit de Republiek in het
begin van de zeventiende eeuw zich in het katholieke Lissabon nog steeds
thuis voelden. Daarmee relativeert hij de sterke tegenstellingen tussen Spanje
en de Republiek en hun elkaar spiegelende vijandbeelden, zoals die in veel
onderzoek nog steeds op de achtergrond doorklinken. Het pleidooi van dit

boek om het Iberische Nachleben van de Opstandstrauma’s meer aandacht te
geven, is zeker verfrissend. Tegelijk nodigt de kroniek van Cathalina uit tot
nader comparatief onderzoek met andere kronieken: er zijn bijvoorbeeld
nog Nederlandse kloosterzusters die hun woelige wedervaren op schrift
zetten. Een aanzet tot een vergelijking van die geschriften geeft Spaans
door te wijzen op een kroniek uit 1594 van Engelse birgittinessen, waarmee
Cathalina’s relaas gelijkenissen vertoont. Het genre van haar geschrift was
heel specifiek en had evenveel te maken met haar hoge politieke connecties
als met het verlies van Nederlandse kloosters voor de clarissen en de
vervanging daarvan door nieuwe Iberische stichtingen. Die transregionale,
landsgrensoverschrijdende aspecten van de Opstand verdienen nog meer
aandacht in het historische onderzoek. Dit boek geeft een documentaire
aanzet daartoe die aanspoort om de Iberische erfenissen van de langdurige
relaties tussen de Nederlanden, Spanje en Portugal in hun veelzijdigheid te
erkennen en de oppositionele propaganda te overstijgen.
Johan Verberckmoes, ku Leuven.
