Compilation of reviews / Verzamelde recensies
Na deze wat kritische noten blijft voorop staan dat Onbehagen in de polder een
informatieve en zeer lezenswaardige bundel is. De bundel slaagt er wat mij betreft ook in
om bij het poldermodel enkele vraagtekens te plaatsen, met name bij de werking en de
vanzelfsprekendheid daarvan. Duidelijk is dat Nederland niet alleen uit polderen en
polders bestaat, maar ook uit modderen en regelmatig kruiend ijs. Kortom, onbehagen
blijkt een prikkelend onderwerp voor vernieuwend historisch onderzoek te zijn en de
impliciete oproep in de inleiding om het onderzoek naar dit onderwerp uit te breiden,
wordt dan ook van harte gesteund.
Johan Joor, Amsterdam

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 6

Brecht Deseure, Onhoudbaar verleden. Geschiedenis als politiek instrument tijdens de
Franse periode in België (Dissertatie Universiteit Antwerpen 2011; Leuven: Universitaire
Pers Leuven, 2014, 424 pp., ISBN 978 90 5867 983 3).
 De geschiedschrijving van België concentreert zich doorgaans op de periode na 1830,
toen België een onafhankelijke natiestaat werd. De verheerlijking van het nationale
verleden vierde toen hoogtij, waarbij met name op roemrijke episodes uit de
middeleeuwen werd teruggegrepen. Maar welke rol speelde het verleden in de periode
daarvoor, bijvoorbeeld tijdens de Franse ‘bezettingsjaren’? De Franse revolutie staat
bekend als een tijdvak waarin radicaal met het verleden werd gebroken: de nieuwe
bewindhebbers vernietigden tal van historische monumenten en symbolen, om daar
andere voor in de plaats te stellen. Het staat buiten kijf dat de Franse revolutie met een
grote vernieuwings- en vernietigingsdrang gepaard ging, maar hoe radicaal was de breuk
met het verleden en hoe duurzaam?
Het zijn vragen die aan bod komen in het proefschrift waarop Brecht Deseure in
2011 aan de Universiteit van Antwerpen promoveerde, en waarvan onlangs een
handelseditie is verschenen. In het boek, getiteld Onhoudbaar verleden, staat de politieke
omgang met het verleden tijdens de Franse periode in België centraal ofwel de jaren 17921814. De centrale these luidt dat het verleden voor de Franse overheden veel bruikbaarder
was dan doorgaans wordt aangenomen. Ze waren er niet louter op uit om sporen uit het
verleden te wissen, maar gebruikten tal van elementen uit het lokale en nationale
verleden om hun beleid te legitimeren. Oude symbolen werden weliswaar vervangen
door nieuwe, maar er was ook sprake van creatieve integratie en aanpassing aan de
eigentijdse omstandigheden.
 Het boek kent een heldere, chronologische opbouw. Achtereenvolgens bespreekt
Deseure de jaren 1792-1794 (de eerste Franse ‘bezetting’), 1794-1799 (de tweede
‘bezetting’ en het Directorat) en 1799-1814 (het napoleontische bewind). Voor elke
periode onderzoekt Deseure welke rol het verleden speelde in redevoeringen, publicaties,
proclamaties en andere politieke symbolen van de machthebbers, zoals gebouwen en
standbeelden. Hij richt zich op twee steden, Antwerpen en Brussel, en gaat na hoe lokale
bestuurders de Franse geschiedenispolitiek toepasten. Recent werk van Martin Conway
en Peter Romijn over twintigste-eeuwse bezettingsregimes en de vele studies van Annie
Jourdan vormen daarbij een belangrijke inspiratiebron. In navolging van de
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110189 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

laatstgenoemde hanteert Deseure het begrip ‘cultuurtransfer’ om te benadrukken dat er
niet louter sprake was van eenzijdige oplegging door de nieuwe bestuurders, maar van
aanpassing, beïnvloeding en integratie van oude en nieuwe beelden.
Het lokale, stedelijke perspectief werkt zeer verhelderend. Een fraaie casus vormt
de Antwerpse Scheldepolitiek. In 1792 werd de heropening van de Schelde verdedigd op
basis van de revolutionaire ideologie: het herstellen van de open vaart en handelsvrijheid
sloten goed aan bij de nieuwe idealen. Daarbij werd teruggegrepen op de zestiendeeeuwse Antwerpse historie, toen de Schelde aan de basis van de rijkdom van de stad lag.
Hetzelfde gebeurde opnieuw in 1795, toen de Schelde na een korte sluiting opnieuw werd
opengesteld. De Franse autoriteiten presenteerden die gebeurtenissen niet als een breuk
met het verleden, maar trokken parallellen met het verleden om hun beleid te verdedigen.
 Een ander voorbeeld is de opname van historische elementen uit de oude Antwerpse
Ommegang bij revolutionaire stoeten, zoals de wagen van de Reus. Dit was een kolossaal
beeld, gemaakt in 1534, van een zittende veldheer. Het beeld herinnerde aan het
monarchale verleden, maar de Franse bestuurders gaven het beeld een Romeinse
aankleding en verzoenden het zo met de nieuwe republikeinse idealen.
Deseure besteedt verder aandacht aan de redevoeringen die in Antwerpse en
Brusselse democratische clubs werden gehouden in de jaren 1792-1794. Deze getuigen
van wederzijdse beïnvloeding tussen het Franse en Brabantse vrijheidsdiscours: de
radicale democraten wezen op de aloude vrijheidsliefde van de Belgen en zagen de
zestiende-eeuwse Opstand als een belangrijk moment in die bevrijdingsgeschiedenis. Ook
ontsponnen zich heftige discussies rondom de vernietiging van het standbeeld van de
landvoogd Karel van Lotharingen op het Koningsplein, waarbij de radicalen lijnrecht
tegenover de meer gematigden kwamen te staan.
Ging het in de periode tot 1799 vooral om het spanningsveld tussen vernietiging en
behoud van oude symbolen, na de installatie van Napoleon als eerste consul sloeg het
beleid om. Geschiedenis werd nu juist een belangrijk onderdeel van de officiële
machtspolitiek: het nationale verleden werd gerehabiliteerd en officieel gepropageerd.
Dat blijkt ook uit de hernieuwde aanwezigheid van het verleden bij Antwerpse en
Brusselse evenementen. Toen Napoleon deze steden met een bezoek vereerde, zochten
lokale bestuurders doelbewust de vergelijking met vorstelijke bezoeken van het ancièn
regime. In Brussel kreeg hij conform de eeuwenoude traditie erewijn aangeboden en in de
feestelijke stoeten werd verwezen naar gebeurtenissen uit Oostenrijks-Habsburgse tijd.
Een lokale bestuurder stelde dat grootse momenten uit de Belgische geschiedenis
gekenmerkt werden door uitzonderlijke vorsten, zoals Caesar, Karel de Grote, Karel V en
Napoleon. De vergelijking met Karel V kwam het vaakst voor om de heerschappij van
Napoleon over de Zuidelijke Nederlanden te legitimeren.
 Deseure weet overtuigend aan te tonen dat het verleden herhaaldelijk door Franse
overheden werd ingezet om hun macht te legitimeren, met name tijdens het tweede
‘bezettingsregime’ en de napoleontische jaren. De vraag is echter of hij ook genoeg
munitie weet aan te voeren om het bestaande beeld van de antihistorische revolutiejaren

omver te werpen. De casussen zijn treffend gekozen en gedetailleerd uitgewerkt, maar
het aantal voorbeelden blijft beperkt en is ingebed in lange voor- en nabeschouwingen.
Daarbij komt dat grote delen uit het Belgische verleden helemaal uit beeld verdwenen –
een onderwerp dat in deze context beslist meer aandacht had verdiend (de zogenaamde
‘politics of forgetting’). Als het boek iets laat zien, dan is het wel hoe groot het verschil
tussen de eerste twee ‘bezettingsregimes’ en dat van Napoleon was. Daarmee lijkt deze
studie het bestaande beeld van de antihistorische revolutiejaren eerder te bevestigen dan
te ontkrachten. Deseure wijst er terecht op dat er de nodige nuances in dat beeld zijn aan
te brengen, maar de breuk met het verleden springt nog altijd meer in het oog dan de
continuïteit.
 De verdienste van deze studie ligt dan ook vooral op een ander vlak. Deseure
verdiept zich in een tijdsgewricht dat tot dusver sterk onderbelicht is gebleven in de
wordingsgeschiedenis van België, maar wel zeer vormend is geweest voor latere
periodes. Hij laat bovendien fraai zien dat er een voortdurend spanningsveld tussen het
buitenlandse regime en de lokale politiek bestond, en dat het niet louter om een proces
van annexatie ging, maar ook om wederzijdse beïnvloeding en adaptie. Al bij al ligt er een
zeer waardevolle en goed gedocumenteerde bijdrage aan de historiografie van België,
waar toekomstige onderzoekers volop van kunnen profiteren. Dat profijt zou overigens
nog groter zijn geweest als er aan het boek een register was toegevoegd, al was het maar
om de verwijzingen naar belangrijke figuren uit de Belgische herinneringscultus sneller te
kunnen vinden, zoals Jeanne d’Arc, Maria van Bourgondië, Karel de Grote en Karel V.
Lotte Jensen, Radboud Universiteit Nijmegen

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 17

Roelof van Gelder, Naar het aards paradijs. Het rusteloze leven van Jacob Roggeveen,
ontdekker van Paaseiland (1659-1729) (Amsterdam: Balans, 2012, 335 pp., ISBN 978 94 600
3573 9).
 Jacob Roggeveen was an unusual explorer. Trained as a jurist and best-known in his day
as a promoter of libertine religious beliefs, this former inhabitant of Middelburg at age
sixty-two convinced the West-Indische Compagnie (WIC) to entrust him with the
command over a fleet of three ships destined to discover the imaginary Terra Australis
Incognita. Despite stumbling upon the most remote part of the inhabited world – the
previously unknown Easter Island (Rapa Nui) – the expedition of 1721-1723 fell miserably
short of expectations. Consequently, Roggeveen failed to establish himself as a famous
South Seas navigator along the likes of Magellan, Drake, Quirós, Schouten and Le Maire.
That his long life and ill-fated mission are nonetheless well worth recounting is amply
shown by Roelof van Gelder’s Naar het aards paradijs. While Roggeveen’s voyage takes
centre stage in the latter half of the book (chapters 10-20), the first one hundred and fifty
pages (chapters 1-9) situate his career against the background of social and religious life
in the Dutch Republic around the turn of the eighteenth century. This ‘life and times’
approach has resulted in a rich and stimulating account that will be warmly welcomed by
the general reader. At the same time, specialists will find much of use in this meticulously
researched and well-written book.
In chapters 1 to 9, Van Gelder successively discusses the early history of
exploration in the South Pacific; the career of Roggeveen’s father Arent; Jacob
Roggeveen’s youth in Middelburg and first short stint in Batavia; the major political and
religious disputes that shook late seventeenth-century Zeeland; Roggeveen’s troubled
career as a member of Batavia’s Council of Justice; and finally his involvement in religious
controversy after his return in Middelburg, on account of which he was expelled in 1719.
 The book’s most original contribution is its reconstruction of Roggeveen’s interaction
with a diverse network of freethinkers and the ensuing quarrels with orthodox ministers
of the Reformed church. The author relates how, after an early flirt with Spinozism,
Roggeveen was to become a life-long adherent of the dissident theologian Pontiaen van
Hattem. For circa half a century (1690-1740), this charismatic figure and his followers
remained prime targets for censure by church councils, the various Zeeland classes, and
civil authorities in Zeeland and beyond. Roggeveen would assume a leading role in the
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110200 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

dissemination of Van Hattem’s ideas with his publication in four volumes of the latter’s
scattered writings, entitled Den Val van ’s werelts afgod (1718-1727). Based on the
venomous pamphlet war he waged with the Middelburg minister Carolus Tuinman as well
as his inflexible comportment in VOC service, Roggeveen is presented to the reader as a
stubborn, quarrelsome, and at times intractable personality.
 Fans of the travel genre are well served by the second half of Naar het aards
paradijs. Closely following the manuscript journals and printed accounts pertaining to
Roggeveen’s expedition, Van Gelder’s narration of events reads like a classic adventure
story. Albeit comparatively understudied, the voyage of the Arend, Tienhoven, and
Afrikaanse Galei has certainly been written about before. The sizeable collection of
relevant documents published by the Linschoten Vereeniging in 1911 remains indispensible
to researchers, while Anglophone scholars can turn to Andrew Sharp’s translation of
Roggeveen’s journal. In recounting the circumstances that led to the European discovery
of Easter Island on 7 April 1722, the principal value of the present book lies therefore not
in uncovering virgin territory, but in introducing largely known facts to a wider readership
in a lively narrative form. Highlights include the pieces of anecdotal evidence that
intersperse the account. They relate the experiences of individuals such as the sailor
Martinus van Gelder, who was abandoned at São Sebastião for violence committed on
board, and helmsman Steven de Wit, who was nearly stung to death when intoxicated by
Brazilian sugarcane brandy (presumably cachaça). Finally, Van Gelder also vividly brings to
life the ever more desperate conditions which the dwindling crews suffered when
crossing the Pacific.
 Writing an accessible book for a broad audience, Van Gelder has had to make
several concessions. His bibliography and endnotes are slim, and historiographical
discussion is largely omitted. The absence of an introduction and conclusion (the book
has a prologue and epilogue instead) perhaps illustrates best that Naar het aards paradijs
above all has a story to tell, not an argument to make. While the choices are
understandable, it does mean that opportunities for furthering historical debate are
missed. For instance, in discussing Roggeveen’s intellectual environment the author
makes ample mention of thinkers such as Spinoza or Balthasar Bekker, thus suggesting
links between his subject of study and the so-called Radical Enlightenment. Yet only very
summarily is the role of the hattemists in this wider movement addressed (301), and
indeed any engagement with the work of Jonathan Israel or his critics is lacking. Likewise,
more could have been made of the Dutch encounter with the indigenous inhabitants of
Easter Island. For example, Van Gelder’s speculation that the Rapa Nui perceived the
Europeans as divine creatures (218) would have gained more depth when situated against
the contesting anthropological views on this issue (Sahlins-Obeyesekere debate). Overall,
the author chooses to downplay the problematic nature of first contacts and their
representation in European sources, stressing admiration rather than contempt as
characteristic of Dutch responses (221, 256). Such a reading sits uneasily with
Roggeveen’s hacking into one of the sacred Easter Island statues, or the violence

perpetrated upon landing. Elsewhere, Van Gelder uncritically accepts the corporal Karl
Friedrich Behrens’ claims about Pacific Islanders’ sexual promiscuity (222, 241), despite
not only an abundance of critical scholarship about the European projection of sexual
desire onto ‘native’ women, but also his own admission that Behrens’ published journal
was adorned with invented sensational details (202). Ultimately, these points of criticism
do not diminish the fact that Van Gelder has succeeded in writing a masterful account
about a fascinating figure.
 Guido van Meersbergen, University of Amsterdam

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 9

Jaap Jacobs, Louis H. Roper (eds.), The Worlds of the Seventeenth-Century Hudson Valley
(New York: SUNY Press, 2014, xi + 265 pp., ISBN 978 1 4384 5099 5).
Within the flourishing field of Atlantic History, most studies from the past decades focus
on the position of a particular nation within the Atlantic world. The historiographical
emphasis on the various Atlantic empires, such as the English or the Spanish, has resulted
in invaluable studies. Even though Atlanticists agree that Atlantic History is also in need of
studies from a transnational point of view, there are relatively few studies that transcend
the perspective of one European nation. Taking a geographical area as unit of analysis is a
possible way of overcoming national limitations. By analyzing the development of young
colonial societies in the Hudson Valley, The Worlds of the Seventeenth-Century Hudson
Valley has the potential to do just that.
The collection of articles originates from a symposium on ‘Henry Hudson, New
Netherland, and Atlantic History’, organized as part of the four-hundredth anniversary
commemorations of Hudson’s arrival in the Hudson River. This West India Company
expedition led to the establishment of the Dutch colony of New Netherland and its main
settlement New Amsterdam ‒ present day New York. The papers presented by experts in
the field of New Netherland and early American history are now published with the goal
to ‘provide teachers and others interested in this period of the region’s past with an indepth introduction and ready reference to the issues involved in the expansion of
European interests to the Hudson River and the colonization of its environs’ (ix).
 The volume is divided into four parts, of which the first focuses on the ‘European
Worlds’. The articles describe the general history of the Dutch and the English Empires in
the seventeenth century, and the available cartographic knowledge during the time that
Henry Hudson set out for his now famous exploration in 1609. This part is particularly
useful for readers who are unfamiliar with either the Dutch or the English seventeenthcentury context. The volume’s next part focuses on ‘American Worlds’, with an emphasis
on European-indigenous encounters in New Netherland’s early decades. Starting with an
introduction on the Dutch and English colonization of the area, the articles illustrate
especially how the lives and societies of indigenous peoples changed because of their
dealings with European traders, and how they in return impacted the development of
European settlements and colonial economies. The second half of the volume is
concerned with the development of the colonies on the one hand and with the position

© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110192 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

of those colonies within the wider Atlantic World on the other. While the third part’s
contributions on the colonies focus on the European character of these colonies, the final
part of the book returns to the indigenous perspective and adds to this by valuable
insights on the position of African slaves in New Netherland.
 This volume is a successful introduction to many themes related to New
Netherland history from an Atlantic perspective. The articles are varied yet thematically
coherent, and most provide an abundance of references for further reading, particularly
to secondary literature. However, The Worlds of the Seventeenth-Century Hudson Valley
does not entirely fulfill the expectations this title raises, as the emphasis of the articles is
on New Netherland in the first half of the seventeenth century. The transition from New
Amsterdam to New York in 1664 and its consequences for the Hudson Valley feature only
modestly in the volume, specifically in the article of Timothy Shannon on ‘The Hudson
Valley in an Atlantic Context’. Given the occasion on which the authors of this volume
presented their research, the focus on the early seventeenth century is understandable.
The results are broad-ranged and well informed. Nevertheless, through this focus on New
Netherland the content of the articles is predominantly oriented on the position of one
colonizing nation ‒ the Dutch ‒ in relation to their new environment and the peoples they
met here. Extending the period of focus to include the English possession of New
Netherland more explicitly would have given the opportunity to investigate how much a
specific environment influenced the development of a European colony. This could have
led to the question how much was uniquely Dutch about this particular colony.
The inclusion in this volume of a concise article on the French Empire by Leslie
Choquette demonstrates the potential benefits of a transnational comparative approach.
 The Dutch are traditionally known as a people that stood out among other European
colonizers in the Atlantic. They were traders rather than colonizers, who attracted only
few settlers in their American territories. Choquette’s comparison of New Netherland
with scholarship on the French activities in Canada raises the question whether this was a
characteristic specific to the Dutch. The French in Canada needed only few European
settlers as long as they concentrated on trade with the indigenous population. Their
settlements were accordingly small. Only when their relations with the indigenous
peoples soured, more French laborers were necessary and the French presence
expanded significantly. This article shows how important it is to investigate more than
specific national characteristics for explaining the development of the Dutch settlements
in the Atlantic.
When considered from the perspective of studies on New Netherland, this book
provides an important contribution to this literature by including articles that explicitly
aim to incorporate the role of indigenous and African peoples in the development of the
colony. Studies on New Netherland often focus on Dutch or European interactions in the
colony. This volume brings together that scholarship with authors who show that the
Europeans were only some of the people that shaped the development of the Hudson
Valley. It thus successfully places New Netherland in an Atlantic context. That makes this

volume a valuable addition to the available studies on the colony that resulted from
Hudson’s explorations.
Suze Zijlstra, University of Amsterdam

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 8

Els Kloek, Kenau en Magdalena. Vrouwen in de Tachtigjarige Oorlog (Nijmegen: Vantilt,
2014, 344 pp., ISBN 978 94 6004 158 7).
 Kenau en Magdalena, het nieuwste project van historica Els Kloek, is een samenvatting van
en aanvulling op haar eigen werk over deze twee heldinnen uit de Nederlandse
geschiedenis. Het is geschreven naar aanleiding van de speelfilm Kenau, die het verhaal
vertelt van deze heldin van het beleg van Haarlem in 1572. Magdalena Moons, de vrouw
die Spaanse legerleider Francisco Valdez in 1574 overhaalde Leiden niet aan te vallen,
speelt een bijrol in deze film. Dit bijzonder vormgegeven boek is echter bovenal een
verslag van een zoektocht naar de rol van vrouwen tijdens de gruwelijke burgeroorlog die
het begin van de Nederlandse Opstand kenmerkte. Kenau en Magdalena spelen hierin
belangrijke bijrollen, zij zijn voorbeelden van vrouwen tijdens de Tachtigjarige Oorlog.
 Kenau en Magdalena bestaat uit drie helder geschreven delen. In het eerste deel
staat ‘oorlog’ centraal en stelt Kloek de vraag hoe vrouwen tot nu toe zijn bestudeerd als
onderdeel van de vroegmoderne oorlogsvoering. In vier hoofdstukken beschrijft zij de rol
van seks en sekse tijdens oorlog en het begin van de Nederlandse Opstand. In plaats van
het samenvatten van de bestaande, recente literatuur over de Opstand (bijvoorbeeld
Simon Groenveld, De Tachtigjarige Oorlog (Zutphen 2008) en Petra Groen e.a., De
Tachtigjarige Oorlog. Van opstand naar geregelde oorlog, 1568-1648 (Amsterdam 2013))
richt Kloek zich, zoals de titel van haar boek aangeeft, meer op vrouwen. Zo gaat ze
dieper in op ketterij, soldatenvrouwen, geweld tegen vrouwen en de verschillende
landvoogdessen die de Nederlanden in de zestiende eeuw bestuurden. Hoewel ze
toegeeft dat er nu meer aandacht onder militair historici is voor vrouwen, wil Kloek haar
publiek vooral overtuigen dat vrouwen een grotere rol spelen in oorlogen dan tot nu toe
is onderkend. Een nobele, maar niet altijd even geslaagde, zoektocht is het resultaat. Zo
wil Kloek vrouwen enerzijds uit hun slachtofferrol halen, maar kan ze niet heen om de
bronnen die juist het oorlogsgeweld tegen vrouwen benadrukken. Anderzijds wil ze
aantonen dat vrouwen als Margaretha van Parma een belangrijke rol vervulden in de
geschiedenis van de Opstand, maar juist de landvoogdes is altijd onderdeel geweest van
de historiografie over de Opstand.
 Het tweede deel gaat in op het leven van Kenau. Door te beweren dat er veel meer
vrouwen dan mannen in de stad waren in 1572, stelt Kloek de bredere vraag of vrouwen
nu wel of niet meevochten tegen het Spaanse leger buiten de stadspoorten tijdens het

© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110191 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

beleg van Haarlem. Ze laat zich daarbij niet tegenhouden door een gebrek aan
bronnenmateriaal, maar ze gebruikt het verhaal van Kenau om haar hypothese te
ondersteunen: vrouwen speelden wellicht een grotere rol tijdens het beleg dan wij
denken. Pas op pagina 156 begint Kloek aan de biografie van de Haarlemse weduwe. De
titel Kenau en Magdalena dekt daarom niet helemaal de lading van het boek, het gaat bij
Kloek vooral om vrouwen tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Tot slot gaat de auteur in op de
roem die Kenau verwierf, in ieder geval tot en met de negentiende eeuw. Op prenten,
toneelstukken, lofdichten, romans en schilderijen werd Kenau vereeuwigd, maar haar
reputatie liep steeds meer schade op. Wat had zij nu eigenlijk gedaan tijdens het beleg, en
kunnen we dit wel bewijzen? Deze vragen kregen de overhand en, zoals Kloek terecht
opmerkt, zorgden ervoor dat ‘sommigen zich zijn gaan afvragen of het hele verhaal van
Kenau niet één grote mythe is’ (156).
 Het deel over Kenau is een uitbreiding van het boekje Kenau. De heldhaftige
zakenvrouw uit Haarlem (1526-1588) dat Kloek in 2001 publiceerde. Daarnaast dient het als
de basis voor de speelfilm Kenau, die weer de aanleiding vormde tot het schrijven van dit
boek. De romantisering van het verhaal van Kenau in een film ziet Kloek als een
‘opmerkelijke breuk met het dominante beeld van dit moment’ (8). Helaas vermeldt
Kloek niet wie dit beeld dan uitdragen, want juist op dit moment ontstaat er een
herwaardering voor helden en heldinnen zoals Kenau. De speelfilm is hier een voorbeeld
van, maar ook in historisch onderzoek komt meer aandacht voor onderwerpen als
herinnering en heldenverering (bijvoorbeeld Lotte Jensen, De verheerlijking van het
verleden. Helden, literatuur en natievorming in de negentiende eeuw (Nijmegen 2008); Jori
Zijlmans, ‘Pieter Adriaensz. van der Werf. Held van Leiden’, in: Joris van Eijnatten, Fred
van Lieberg en Hans de Waardt (eds.), Heiligen of helden. Opstellen voor Willem Frijhoff
(Amsterdam 2007) 130-143; Judith Pollmann, ‘Een “blij-eindend” treurspel. Herinneringen
aan het beleg van Leiden, 1574-2011’, in: H. van Amersfoort e.a. (eds.) Belaagd en belegerd
(Amsterdam 2011) 118-145). Kloek ziet het vervolgens als haar missie Kenau en Magdalena,
‘weer iets van hun heldinnenstatus terug te geven’ (8). Hierin is zij goed geslaagd. De
feiten over de levens van de twee vrouwen worden aangevuld met een hoofdstuk over
hun reputatie en roem in de eeuwen die volgden op hun heldendaden.
De rol van Magdalena Moons wordt verder uitgewerkt in het derde en laatste deel.
 Ook hier maakt Kloek gebruik van eerder onderzoek, namelijk haar mooie vondst van het
document dat eindelijk bewees dat Magdalena wel degelijk was getrouwd met
legeraanvoerder Francisco Valdez. Het stuk over Magdalena past qua vorm en inhoud
goed bij de rest van het boek, maar het is in essentie een tweede voorbeeld van Kloeks
punt over de rol van vrouwen tijdens de Opstand. Het deel omvat een beschrijving van
het beleg van Leiden in 1574, een biografie van zowel Magdalena als Valdez en de roem
van deze Haagse juffrouw. Kenau en Magdalena hebben veel gemeen; het zijn vrouwen,
het zijn heldinnen en ze zijn onderdeel van de herinnering aan de Opstand. Bovendien
hebben hun reputaties geleden onder de negentiende-eeuwse geschiedschrijving die zich

richtte op de officiële bronnen. De huidige aandacht voor zowel Magdalena als Kenau
maakt echter veel goed.
 Met Kenau en Magdalena levert Els Kloek opnieuw haar bijdrage aan de
historiografie van vrouwen in de Nederlandse geschiedenis. Na het digitaal
vrouwenlexicon en de succesvolle uitgave van 1001 vrouwen in de Nederlandse
geschiedenis (2013) is dit een goed geschreven boek waarin alle informatie over deze
twee vrouwen en de rol van vrouwen in het begin van de Nederlandse Opstand samen
komt. Zoals Kloek echter zelf al aangeeft in haar epiloog heeft ze zich in dit boek niet
willen committeren aan een ‘proces van selecteren en kort houden’ (314). Het resultaat is
een lijvig werk van meer dan 300 pagina’s dat weliswaar interessant en helder is, maar
minder goed past als aanvulling op de film Kenau waarmee Kloek het ‘brede publiek’ wil
interesseren voor ‘deze fascinerende episode’ (8). Dit publiek was waarschijnlijk meer
gebaat geweest bij twee korte biografieën, die waren vorm gegeven als een
koffietafelboek. Desalniettemin is Kenau en Magdalena een boek dat voldoet aan de
verwachtingen die de auteur haar publiek schetst: ‘ik wil de lezers meenemen in mijn
omzwervingen door archieven en vakliteratuur, op zoek naar antwoorden op al die
vragen die zich aandienden in mijn speurtocht naar mythe en waarheid rond Kenau en
Magdalena’.
Marianne Eekhout, Universiteit Leiden

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 13

Petra van Langen, Muziek en religie. Katholieke musici en de confessionalisering van het
Nederlandse muziekleven, 1850-1948 (Dissertatie Radboud Universiteit Nijmegen 2014;
Hilversum: Verloren, 2014, 315 pp., ISBN 978 90 8704 460 2).
 Muziek en religie is geschikter als naam van een encyclopedie of tijdschrift, dan als titel
van een boek over een beperkt onderwerp, alleen Nederland en ook nog eens één
denominatie betreffende. De ondertitel van het recentelijk verdedigde proefschrift van
Petra van Langen geeft wat meer grip: Katholieke musici en de confessionalisering van het
Nederlandse muziekleven 1850-1948. Maar ook dan is precisering nodig. Echt niet het hele
Nederlandse muziekleven werd geconfessionaliseerd. Stel je voor! Wat is
confessionalisering eigenlijk? In de woorden van godsdienstwetenschapper Marjet Derks:
‘Het streven van kerkelijke gezagsdragers om het gedrag en de mentaliteit van personen,
groepen en instellingen volgens de eigen religieuze, sociale en moreel-zedelijke
opvattingen te beïnvloeden’. In de praktijk kwam en komt het erop neer dat het kerkelijk
gezag probeerde en probeert gelovigen te muilkorven en aan de leiband te leggen. Wat
betreft de kerkmuziek deden de paus, bisschoppen en priesters dat met allerlei ge- en
verboden. Vanaf het midden van de negentiende eeuw tot in feite de dag van vandaag.
 Het motu proprio, de brief ‘eigener beweging, van Paus Pius X (1903), ‘Tra le
Sollecitudini’ (Onder de zorgen) is in dezen wel het belangrijkste document en Van
Langen verwijst er terecht vaak naar. Het formuleerde de richtlijnen voor goede roomse
kerkmuziek: ze moest dichtbij het gregoriaans blijven, dichtbij de zestiende-eeuwse
polyfonie (met name voorbeelden volgen als Palestrina’s ‘Missa Papae Marcelli’ (1562)) en
spaarzaam gebruik maken van voor-, tussen- en naspelen. Ook kwam er een ban op
moeilijke akkoorden, moduleren (van de ene toonsoort naar de andere verhuizen), triolen
en al te wufte invloeden van opera- en amusementsmuziek. Speciale muziekcommissies
reisden door heel Nederland om de her en der aanwezige partituren te bestuderen en ‒
eventueel ‒ te vernietigen. Het was ondenkbaar dat men zich niet aan het motu proprio
zou houden. De passages waarin wordt geschetst hoe de commissies wild en wreed te
keer gingen, zijn wel de mooiste in het boek. Er valt hier ook veel te lachen! Graag had ik
meer gelezen over de status van een motu proprio. Het is een pauselijke brief, en geen
encycliek, want daarvoor is het onderwerp blijkbaar niet belangrijk genoeg. Er waren
meer ‘motu proprio’s’ in de geschiedenis, nog recentelijk van Benedictus XV. Namen
clerici, dirigenten en koorbesturen Pius’ instructies elders net zo serieus als in Nederland?
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110196 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

De hele tekst in een bijlage had overigens niet misstaan. De grote populariteit in de
Nederlandse katholieke kerk van de muziek van de Italiaanse priester-componist Lorenzo
Perosi (1872-1956) ‒ persoonlijk vriend van paus Pius X en op zijn minst co-auteur van het
motu proprio ‒ al meer dan een eeuw en tot op de dag van vandaag ‒ is intrigerend. Hoe
komt het toch dat Perosi veel goede Nederlandse kerkmuziek heeft verdrongen, terwijl
vriend en vijand het erover eens waren dat zijn muziek vaak op het randje van de kitsch
balanceert (en er vaak zelfs overheen valt)?
Van Langens boek bestrijkt de periode 1850-1950. Het midden van de negentiende
eeuw is een mooi begin: in 1853 immers werd in Nederland de bisschoppelijke hiërarchie
hersteld en mochten en konden rooms-katholieken zich weer pront manifesteren in het
openbare, maatschappelijke leven (met eigen kerken en eigen scholen die ook als
zodanig herkenbaar waren). Die bevrijding bleef ook voor de kerkmuziek niet zonder
consequenties.  Jurjen Vis, Amsterdam

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 7

Karin van Leeuwen, Uit het spoor van Thorbecke. Grondwetsherziening en
staatsvernieuwing in naoorlogs Nederland (1945-1983) (Dissertatie Nijmegen 2013;
Amsterdam: Boom, 2013, 304 pp., ISBN 978 94 6105 759 4).
Het heeft iets paradoxaals: Karin van Leeuwen wil in haar dissertatie laten zien dat belang
en betekenis van de grondwet voor het functioneren (en het begrip) van de
democratische staat zijn afgenomen en tegelijkertijd staan de diverse grondwetten en
grondwetsherzieningen vanaf 1798 sterker dan ooit in de belangstelling. Het onderzoek
van Van Leeuwen is mogelijk gemaakt door de ontsluiting van het archiefmateriaal van de
grondwetscommissies uit de periode 1883-1983
(http://resources.huygens.knaw.nl/grondwetscommissies). In haar studie staat de
naoorlogse periode tot 1983 centraal.
De kern van haar betoog is dat het debat over de grondwet allengs ‘uit het spoor
van Thorbecke’ is geraakt. Hiermee doelt zij op het inzetten van de grondwet om
maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen. Begin twintigste eeuw betoogde de
Groningse hoogleraar H. Krabbe dat de grondwet inmiddels een blok aan het
staatkundige been was geworden. Door de zware herzieningseisen werd de institutionele
aanpassing aan de ontwikkelingen van de democratische samenleving belemmerd. Ook
volgens zijn tegenstander A.A.H. Struycken werd het belang van de grondwet kleiner
naarmate de rol van de samenleving toenam, maar de grondwet bleef in zijn visie toch de
grondvorm die de historische ontwikkeling van de staat uitdrukte.
 Deze twee benaderingen blijven herkenbaar in de door Van Leeuwen bestudeerde
debatten. De Krabbe-lijn is terug te zien in de aanbevelingen van de door Drees
ingestelde commissie-Van Schaik, en nog sterker in een door Toxopeus ingestelde
ambtelijke werkgroep. Deze bracht in 1966 een Proeve van een nieuwe grondwet uit
waarin de grondwet vooral een document van grondrechten werd en onder andere de
inrichting van gemeente en provincie buiten de grondwet werd geplaatst. Dat laatste
voorstel haalde het niet aangezien aantasting van het ‘Huis van Thorbecke’ werd
gevreesd: de gedecentraliseerde eenheidsstaat. Ook in de commissie-Cals/Donner
overheerste een neiging tot deconstitutionalisering. De nadruk kwam te liggen op de
grondrechten waaraan nu sociale grondrechten moesten worden toegevoegd – die
echter al deel uitmaakten van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM). Maar: van zelfs een beperkt toetsingsrecht bij de rechter kwam het niet. Het
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110190 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

sluitstuk was de herziening van 1983: een ingrijpende modernisering van de tekst, geen
staatkundige vernieuwingen en vooral: een manifest van klassieke en sociale
grondrechten.
Deze inhoudelijk beperkte redactie was een teleurstelling voor degenen die meer
hadden verwacht van een grondwetsherziening. Kritiek op het functioneren van de
parlementaire democratie leidde in de kringen van D66 en Nieuw Links tot voorstellen tot
staatkundige vernieuwing ‒ in de lijn van Thorbecke-Struycken. In de commissieCals/Donner ontbrak het aan een dergelijk sense of urgency. Spreekbuis van de commissie,
A.M. Donner, had het volste vertrouwen in het functioneren en aanpassingsvermogen
van het bestel. In diens visie was er geen toename van een kloof tussen politiek en burger
in de door partij-oligarchieën bepaald systeem.
 In haar analyse problematiseert Van Leeuwen de visie van Donner cum suis
nauwelijks. De door hem verwoorde constitutionele opvattingen worden niet besproken
in de politiek-culturele context van bijvoorbeeld de confessionele machtsvorming in het
bestel van 1848(-1917) – wat wel de pretentie van de studie is. Het begrip politieke cultuur
wordt in veel recente studies overigens een stoplap. Zicht op politieke cultuur van de
verschillende ‘zuilen’ krijgt de lezer in dit overzicht van opvattingen over constitutie niet.
Verder wreekt zich dat Van Leeuwen een verkort historisch perspectief hanteert als het
gaat om de doorwerking van negentiende-eeuwse constitutionele uitgangspunten. Tot
‘het spoor van Thorbecke’ behoort een zekere onafhankelijkheid van de
volksvertegenwoordiging en dus de volksvertegenwoordiger die volgens de grondwet
zonder last zijn stem kon uitbrengen. Rond 1900 werd de politieke cultuur steeds sterker
bepaald door partijen met als gevolg dat de positie van afzonderlijke Kamerleden
veranderde. De band tussen kiezer en gekozene verzwakte. Ideologische banden
kwamen hiervoor in de plaats. Cort van der Linden hoopte met de grondwetswijziging
van 1917 – de invoering van evenredige vertegenwoordiging – de macht van de politieke
partijen tegen te gaan door meer macht bij het volk te leggen. In het interbellum nam
echter de betekenis van coalitiepolitiek verder toe, maar: er bleef een onderlaag van
kritiek bestaan op het partijstelsel zoals zich dat in het systeem van 1848 had genesteld
(zie onder andere de dissertatie van Patrick van Schie, Vrijheidsstreven in verdrukking.
 Liberale partijpolitiek in Nederland 1901-1940 (2005)). Dat gold ook voor de werking van
het dualisme tussen regering en Staten-Generaal. In het doctrinair-liberale systeem van
Thorbecke werd dit gewaarborgd door het recht van de Koning om ministers te
benoemen. Eind negentiende eeuw werd dit een formaliteit en maakten feitelijk de
partijelites uit wie er minister werd. In de analyse van Van Mierlo cum suis werd de erosie
van ideologieën in de democratische samenleving als uitgangspunt genomen. In feite
werd aangesloten bij de negentiende-eeuwse meer op personen geënte politieke cultuur.
Dientengevolge werden herstel van het districtenstelsel en invoering van de gekozen
minister-president bepleit. De kiezer moest meer directe invloed krijgen op zowel de
afvaardiging als de samenstelling van de uitvoerende macht.
 Zoals bekend hebben de staatkundige vernieuwingsvoorstellen van de jaren zestig,
zeventig nauwelijks iets opgeleverd, ook al zetten de ontideologisering en
individualisering van het electoraat zich voort. Juist hier ontbreekt een breder politiekcultureel perspectief. De teneur van het betoog van Van Leeuwen is dat deze
vernieuwingsvoorstellen teruggaan op een verouderd beeld van de rol van de grondwet –
het spoor van Thorbecke. De politieke cultuur vernieuwt zich inmiddels langs informelere
lijnen. In een nabeschouwing staat zij wel kort stil bij de Fortuyn-revolte, de nationale
conventie en het nee tegen de Europese grondwet, waarin de grondwet tot verrassing
van velen ineens weer een sterke politieke lading kreeg. Toch een spoor van Thorbecke?
Dit brengt mij op mijn belangrijkste bezwaar, niet tegen haar op zichzelf
interessante onderzoek naar het bonte palet van opvattingen over de constitutie, maar
tegen de conceptionele inbedding van het betoog. Het denken over de rol van de
grondwet was bij negentiende-eeuwse denkers – onder wie Thorbecke – veel
genuanceerder. In een historisch-evolutionair perspectief kon een grondwet inmiddels
zodanig zijn ingeburgerd dat de tekst nauwelijks nog een rol speelde in de politieke
cultuur. Ook kon er een spanning ontstaan tussen politieke praktijken en de grondwet,
zodanig dat een herziening noodzakelijk werd om de positie van de staatsinstellingen te
(her-)bevestigen. Niet iedere tijd is in een dergelijke visie een ‘constitutionele tijd’. Maar:
onderdeel van het politieke spoor sinds de Franse Revolutie was volgens deze denkers
wel dat de verhoudingen tussen regering, volksvertegenwoordiging, kiezers en instituties
uiteindelijk een grondwettelijk anker behoeven om willekeur, machtsmisbruik,
elitebestuur, vervaging van de scheiding der machten, aantasting van de rechten van de
burger te voorkomen. Interessant in dit verband is dat de ontwikkeling van de EU recent
een ‘constitutionele spanning’ genereerde, een moment waarop de verhouding tussen
burgers en Europese staatsinstellingen kritiek werd. Dit was toch echt ‘een spoor van
Thorbecke’: ook informele staatvorming leidt onvermijdelijk tot een constitutioneel
moment.
 Jan Drentje, Ernst Kossmann Instituut, RUG

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 18

Randall Lesaffer (ed.), The Twelve Years Truce (1609): Peace, Truce, War and Law in the
Low Countries at the Turn of the 17th Century (Studies in the History of International Law
6; Leiden, Boston: Brill, 2014, ix + 297 pp., ISBN 978 90 04 27491 4).
This collection consists of thirteen essays covering a wide variety of topics relating more
or less directly to the Twelve Years Truce, ranging from the revolution in tactics by the
Dutch army to the unfortunate consequences for the Malayan kingdom of Johor of the
signing of the truce in Europe. As is suggested by the inclusion of a reference to law in the
title, a legal perspective provides some unity of approach, despite the variety of subject
matter. This orientation is often refreshing, at least for the less legally-minded,
particularly as the historiography of the Truce has tended to run on rather settled lines,
with few new questions being asked let alone answered. On the other hand, for those
not familiar with the rather specialised vocabulary often involved, this approach can
prove somewhat disconcerting at times. For example, in her contribution Alicia Esteban
Estríngana uses the term ‘sovereignty’ with reference to the attempt by Philip III to ease
the way to a settlement with the rebellious provinces by transferring power to the
archdukes. Yet she also makes clear the distinctly limited nature of the dominium
conferred at this time, which at first sight seems contradictory. Such a limited authority
does not sound like sovereignty at all, at least as the term is normally understood by
historians.
 However, it soon becomes clear that one of the major messages of this volume is
the fluidity of meaning of such terms at this time. Evidently Bodin’s understanding of
sovereignty had not yet taken firm hold in contemporary legal and constitutional thinking,
which is hardly surprising in a discipline so deeply rooted in ideas and precedents from
the rather more distant past. (However, the attempt by George Martyn to argue that the
archdukes can be considered to have possessed real sovereignty by making a distinction
between internal and external sovereignty might seem to be stretching the possible
limits of the term’s meaning a little too far.) Such a pervasive lack of clarity had important
practical effects, as it would seem that it was this very ambiguity of constitutional
language which made the treaty of Antwerp possible despite the apparently incompatible
positions of the main parties. The final text of the treaty exploited the uncertain
definition of key terms so that both sides could interpret the agreement in ways they
found acceptable. While the Dutch could regard the text as constituting a recognition of
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110201 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

their independence, the other side could argue that they had made no such unambiguous
concession. Indeed, Estríngana argues that Philip III in any case could not have legally
alienated the crown’s dominium over the rebel territories, even if he had wished to do so.
 (The question how it nevertheless did prove possible at Münster less than thirty years
later is not considered here.)
A further complication in theory, and possibly in practice as well, was that it was
not at all clear just what a truce was. As the essay by the editor, Erik-Jan Broers and
Johanna Waelkens points out, technical terms with a suitable classical ancestry existed –
indutiae, treuga – for a situation somewhere between war and peace, but there was no
agreement among theorists as to its precise nature. It was clearly more than a simple
cease-fire, but equally clearly not a full peace, and this uncertainty led to at least some
practical problems, such as whether a new declaration of war was required at the end of
a truce. (In the event the Spanish resumed hostilities in 1621 without any such formal
declaration.) The uncertainties surrounding the term are also central to the essay by
Bernd Klesmann on peace and truce treaties in relation to the idea of bellum justum. The
discussion by Beatrix Jacobs of what was meant when the treaty of Antwerp referred to
the States General as free lands, provinces and states, whereas in the treaty of Münster
they were called ‘free and sovereign’, reveals a similar lack of precise definition. It was,
perhaps deliberately, left unclear in both cases whether this implied that the States
General were sovereign or that the Dutch Republic was free but with sovereignty lying
with its constituent provinces. That this was not simply a theoretical consideration was
demonstrated dramatically in the crisis of 1618-1619, and was to remain a problem for the
rest of the history of the Republic.
