Pyroen
PYROEN
DOOR
DR. MR. S. MULLER

?DER dezen

Fz.
titel

plaatste ik onlangs in het Bulletin van
Bond een artikeltje ter verklaring
Oudheidkundigen
van de middeleeuwsche
die in verschillende
monumenties,
middeleeuwsche
steden verrezen
en die (naar ik meen
den

aangetoond
niteit der

te hebben) de symbolen waren van de immusteden,
hetzij dan de geestelijke immuniteit
de stedelijke immuniteit (Luik) of de marktim-

(Utrecht),
muniteit (Chichester en andere Engelsche steden).
.... , , . , zooals in den kloostergang
van den Vom,
De Utrechtsche
pyroens-kruxsen,
waren zonder twijfel symbolen van de geestelijke
immuniteit, daar Dr. HASLINGder Utrechtsche St. Nicolaashet
kerkhof
vond
vermeld
HUIS een "piroets-cruus"
op
die slechts eene zeer beperkte immuniteit bezat (en
eene parochiekerk,
kerk, bezitten kon) in haar kerkhof. De Luiksche immuniteit, waarop de beroemde perron de Li?ge betrekking
had, was zonder twijfel eene stedelijke immuniteit, daar
KAREL DE STOUTE dit symbool der stedelijke zelfstandigheid
bij de sac de Liege
in 1468 als zegeteeken medevoerde naar Brugge, van waar de Luiksche burgerij het
in 1478, bij den grooten opstand na KARELS dood, in triomf naar hare stad terugvoerde. Deze zeer bekende perron, waarvan de nazaat nog steeds te Luik prijkt
en onlangs zelfs op de nieuwe Belgische postzegels herleefd is, heeft echter een

8
pyroen : zij draagt o. a. geen kruis. En
geheel anderen vorm dan de Utrechtsche
ook de Engelsche "market-crosses"
hebben, zooals ik door eene afbeelding verduidelijkte, een geheel anderen vorm, hoewel zij, blijkens hun naam, bepaaldelijk moeten
van het kruis, dat altijd opgericht werd, als de markt geopend werd
afstammen
om de marktvrijheid
in beeld te brengen en te doen handhaven.
 was ik, toen ik in het Bulletin schreef ; maar thans ben ik wel verder. Natuurlijk levert de geheele afwijkende vorm van den Luikschen perron zonder
met de Utrechtsche "piroets-crusen"
kruis een groot bezwaar tegen zijne verwantschap
en de Engelsche "market-crosses",
die, zooals hunne namen verklaren, een kruis op
een pijler moeten vertoond hebben. Dit bezwaar kan ik nu opheffen : de vorm van
Zoover

den Luikschen

perron

is slechts

eene ontaarding.
ik toevallig over het geval

met mijn vriend prof. PIRENNE,
Onlangs sprak
voor de verklaring van den beroemden
zich bijzonder interesseerde
perron de
Liege ; hij wees mij toen op zeer oude Luiksche munten, die den perron zouden
en daarbij op een groot zegel van Huy, waarop de perron zeer
voorstellen,
ook Huy had dus oudtijds zijn (minder bekenden) perron.
duidelijk is afgebeeld:
die

Natuurlijk heb ik aanstonds werk
en ik kan ze nu hier mededeelen.
er van gemaakt,

om deze afbeeldingen

te vinden,

de Liege van baron J. DE CHESTRET
de la princ£pauté
In de Numismatique
couronn6es
de
van
DE HANEFFE (M6moires
Belgische Akademie, dl. V) vindt men
op plaat IV een muntje van den Luikschen proost ANDRIES VAN CUYCK (1 I 2 Ii i23), later bisschop van Utrecht, dat de buste van den proost vertoont en op de
keerzijde

de Luiksche

wel zeer gebrekkig afgebeeld, maar toch duidelijk
kathedraal,
te
stellen, dat voor de kerk op eene hooge pilaar het
twijfel
zonder twijfel als symbool van de immuniteit:
opgericht,
nog altijd

om buiten

genoeg
kruis staat

St. Lambert, waar de (afgebroken) Luiksche
placht te staan. Het muntje wordt (volgens
(aan St. Lambert
hierachter afgebeeld sub N°. i.
 de lVumismatiql/e)
van bisschop
vinden
HENRIC VAN LEYEN
Daarnaast
wij een muntje
reeds
het
veel
immuniteitsteeken
voorkomt. De
duidelijker
waarop

staat

de Luiksche

op de place
gewijde) kathedraal

perron

vertoont
het kruis, reeds veel
weder 's bisschops
buste, de tegenzijde
voorzijde
meer gelijkende
bovenop een zuil met
op den lateren perron : het is aangebracht
en
die
rust
twee
steenen
treden
basement,
kapiteel
(,,de perron"?); daarbij leest men
op
het opschrift : Signu(m) sal(u)tis.
De afbeelding voigt hierachter sub N°. 2.
En eenige jaren
later zien wij een munt van bisschop
RUDOLF VAN
's
ZAERINGEN (I167-i191).
De voorzijde
vertoont
weder
buste, de
bisschops
de zuil, ditmaal op drie treden,
een bal rust, weder
waar bovenop
keerzijde
bekroond
door het kruis, en aan weerszijden
twee manshoofden.
Daarbij de

De pyroen van Luik c. I 122.
De pyroen van Trier. 95S.
De perron van Verviers. 1?68.
L)e pyroen van Luik c. 1150.
T)e pyroen van Luik c, 1178.
De perron vau Iluy. 1422.
De perron van I,uil;. I9e eewv.
10
en waarop nog een pyroen prijkt.
.En het geval deed mij er ook aan denken, dat de Utrechtsche
kloostergang,
heette. Stellig zal dit ook niet
waar onze pyroen verrees, vroeger ook "Vrijthof''
anders geweest zijn bij de Luiksche kerk, die zoo nauw met de Maastrichtsche
verwant is. Want men zegt mij, dat ook daar de perron (die thans, evenals in
dat zich uitstrekt

ten westen

van de kathedraal

Luiksche steden, tegenover het stadhuis op de markt staat) vroeger stond
van de oude Luiksche kathedraal; hetde
place St. Lamhert, het emplacement
op
met de boven afgebeelde
munt van proost
geheel overeenkomt
geen trouwens
de
staat
voor
de kathedraal
ANDRIES VAN CUYCK (1121-1123),
waarop
perron
1).
 ook
het
Triersche
Freihof
66n
zal geweest zijn met
Ik vermoed dus, dat
vroeger
zoodat ook daar de pyroen
het aangrenzende
marktplein,
op het Freihof zal
de andere

gestaan

hebben.
Door deze bewering kom ik in strijd met KENTENICH, die in zijne Geschichte
Trier
op pag. 107 uitgaat van de stelling, dat het monumentje
is (blijkbaar omdat het thans op de markt staat). Maar
eenvoudig een marktkruis
de feiten schijnen mij tegen deze stelling te pleiten.
staan
Op het monumentje

der Stadt

i. (op de dekplaat van het kapiteel): Henricus episcopus Trevirensis
drie inscripties :
me erexit. (Dit is het oorspronkelijke
opschrift en heeft betrekking op aartsbisschop
van 956-964).
2. (op de voorzijde van het
HENRIC I van Trier, die regeerde
kruis zelf) : Ob memoriam signorum S. Crucis, quae caelitus super omnes venerant,
nostri secundo.
anno Domini 958, anno vero episcopatus
Henricus
me erexit.
(Deze inscriptie is zeer veel jonger, volgens KENTENICH van r58o, en wel aangebracht met de bedoeling te bewijzen, dat het kruis geen marktkruis was.) 3. (achter
anno 1724.
 de vorige inscriptie) :
Renovat(um)
De tweede inscriptie bedoelde natuurlijk eene legende over een kruisregen
te brengen
de bedoeling zou gehad
in herinnering
(in 958). Dat zij daarentegen
hebben duidelijk te maken, dat de zuil met het kruis geen marktkruis
was, komt
voor. De bewering is voor ons alleen van beteekenis,
mij bijzonder onaannemelijk
omdat zij bewijst, dat er personen zijn, die het karakter van de zuil als marktkruis
1) Naar het schijnt, lag het "vrijthof" voor de westzijde der kerk: althans bij den Dom van
Utrechtsche
Trier en dien van Maastricht (de vroegere kathedraal van het bisdom) is dat het geval het
;
vrijthoff is veel jonger en dus wellicht bij den bouw van den nieuwen Dom verplaatst. Of men ook bij
andere kerken, evenals bij den Dom, een vrijthof had, is niet zeker; maar het verdient opmerking,
dat zich voor het oude westfront der Utrechtsche Mariakerk een voorhof ("atrium") bevond, dat door
een zuilengang omgeven was, zooals dat ook wel bij Italiaansche kerken het geval was. Zulk een voorhof
heette ten onzent wel eens "paradijs"; of zich in dezen voorhof van de Mariakerk vroeger ook een zuil
met kruis bevond, is niet bekend. Volgens een artikel in het oudfiei<iki<nd(jJ'aarboek (II p. 30), is
naar Herder's Conversations-lexicon"a,trium ecclesiae" - "freithof", en "freithof" = ,,jetzt allgemein
begrabnissplatz".Juist i; dit voor den pyroen van de Utrechtsche Sint Nicolaas-kerk,misschien ook voor
andere kerken. Of echter een Freithof een Friedhof of een Vrijhof beteekent, blijft onbeslist.
9
merkwaardige
sub N°.3.
inscriptie:

Peru(m)

voc(or).
 De afbeelding

volgt

weder

hierachter

De heer CHESTRET zegt over deze beide laatste merkwaardige
muntjes (p. 98,
en
ce
offre
un
interet
dernier
exceptionnel
qu'il prouve que si, au milieu
to8): ,Ce
était
un
tout
croix
hauss6e
du 12e siecle, la
deja
symbole
liegeois, elle n'etait pas
sous le nom de perron", en : "Ce curieux denier
encore pass6e à 1'6tat d'armoiries,
dans le tresor de Fillet),
a ete frappe en tres grande quantite (1000 exemplaires
comme pour apprendre A
desormais
tous, que l'ancienne croix hauss6e s'appellera
perum vocor, je m'appelle perron".
van den vorm van den perron tot omstreeks
Ziehier dus de ontwikkeling
1 180. Maar eene veel grootere verandering begint sedert dien tijd. Wanneer wij den
op het stadszegel van Huy van 1422 (zie hierna N°. 5), dan
perron terugvinden
is de perron zelf onveranderd
met den bal, die nu bliikt een pijnappel
gebleven:
te zijn, bekroond
door het kruis, - doch zonder zichtbare treden onder de zuil.
de zuil staat bovenop een hoog
Maar er is toch eene groote verandering
gekomen:
met twee verdiepingen
voetstuk
van puntbogen
op zes rijen treden ; de reden,

perron :

deze perron

zoo verhoogd is, blijkt niet.
verhooging
blijft bestaan : in y 568 kreeg de stad Verviers (die sedert
1457 ook een perron bezeten had) een nieuwen. Deze perron, die hierna afgebeeld
zeer verschillend van dien van Huy van
wordt onder N°. 6, is in bijzonderheden
maar in hoofdzaak is hij daaraan gelijk: evenals toen staat de zuil op een

waarom

Deze

zeer

hoog

voetstuk

(ditmaal

zonder

is, de pijnappel is bijvierkant) en, wat opmerkelijk
het
kruis
verdwenen
is. Wat de pijnappel
terwijl
geheele

duidelijk geworden,
is mij niet duidelijk.
 als symbool (naast het kruis) beteekent,
En eindelijk komen wij dan tot den tegenwoordigen
tijd: den nog bestaanden
die weder gelijk is aan den perron van
modernen Luikschen perron (hierna N°.7),
uit
in de vormen.
behoudens
Van belang is
14:22,
Huy
eenige moderni.seering
echter, dat zoowel de pijnappel als het kruis wel nog bestaan, maar volkomen on
duidelijk zijn geworden:
blijkbaar is men zich geheel niet meer bewust, dat dit de
hoofdzaken

van het monumentje
waren.
Zoo is dus de ontwikkeling
van den vorm van den pyroen klaar ; evenals
vorm
ook
karakter
en beteekenis in den loop der tijden gewijzigd
zijn
schijnen
zijn
te zijn. Ik wil dit nog even toelichten.
Dr. H. E. VAN GELDER vestigde er mijne
aandacht

zuil, die een kruis
op, dat ook te Trier zich een pyroen (een steenen
Ik heb dit dadelijk onderzocht en bevonden, dat het kruis zich
draagt) bevond.
bevond op de markt, vlak bij den Freihof, die daarvan door eene huizenrij gescheiden is (zie hierna N°. 4).
De

naam

Freihof

herinnerde

mij dadelijk

aan het Vrijthof

te Maastricht,

11
ontkennen,
terwijl ook, naar het schijnt, reeds veel
aan het karakter van de zuil getwijfeld werd. Van
(oudste) inscriptie, die ons bewijst, dat wij hier te doen
pyroen, die door den Trierschen
(den
aartsbisschop
zal zijn op het Freihof voor zijne kathedraal, evenals
voor
proost

de I,uiksche

kathedraal
afgebeeld
ANDRIES VAN CUYCK omstreeks

vinden

reeds c. 1580)
vroeger (wellicht
veel meer belang is de eerste
hebben met den oudstbekenden
aangewezen persoon) geplaatst
wij juist zulk een monumentje

op een muntje

van den Luikschen

i 122.
 in onze buurt; in
Wij kennen dus nu den pyroen in vier bisschopssteden
drie daarvan,
ook in de vierde, staat hij op het vrijthof. Ik twijfel dus
denkelijk
nu niet meer, dat de naam van het pleintje vooral ontleend is aan den pyroen,
die aan de plek zijn karakter van eene vrijheid verleende.
Wat is nu het eigenlijke karakter van den pyroen ? De oudstbekende (Luiksche)
perron en onze (Utrechtsche)
pyroen of piroon waren stellig symbolen van de
der
immuniteit
de plaatsing van de Utrechtsche piroens
geestelijke
bisschopssteden :
van den Dom en op het kerkhof van de
(zuilen met kruisen) in den kloostergang
van St. Nicolaas wijst zonder
parochiekerk
heerschte.
Te Maastricht
gewijde terreinen

twijfel op den godsvrede, die op deze
en te Trier hadden de pyroens voor
de kathedralen
zeker geene andere beteekenis.
En ook de oudste Luiksche perron
voor de kathedraal,
dien de bisschoppen
op hunne munten plaatsten, moet dezelfde

Overal was de pyroen het symbool van den godsvrede.
bedoeling
gehad hebben.
zal
zich deze beteekenis
hier en daar uitgebreid, gewijzigd
Maar mettertijd
hebben. Zoo wellicht te Trier, waar de pyroen thans staat b!y den Freihof, maar
een marktkruis is
op de markt, en waar de pyroen dus langzamerhand
geworden ,
en vooral in de Luiksche steden, waar hij een veel gewichtiger
beteekenis verkreeg.
In het Luiksche
in de middeleeuwen
waren de perrons
nog altijd symbolen
van immuniteit, maar van den vrede, die (tijdelijk) de markten en ook (duurzaam) de
wier organen,
(dikwijls uit markten ontstane) steden stempelde tot gewijde terreinen,
de stedelijke raden, het als hunne oudste bevoegdheden
beschouwden
om vrede te
Het
luidt
: Sigillum
randschrift
van
het
van
van
den
gebieden.
 zegel
perron
Huy
totius universitatis
de perron is dus daar het symbool geworden
opidi Hoyensis:
van de burgerij der stad. En aan de inwoners van de stad Verviers werd, naar
men zegt in
burgerrecht

het Luiksche
1457, ter belooning van hunne hulp, door de Luikenaars
Zoo
wordt het
en
tevens
als
daarvan
een
geschonken
perron.
symbool

van Luik in I468 den perron
bij de verwoesting
naar Brugge, terwijl de burgers hem na Karels dood in triomf terughaalden. Deze ontwikkeling
is eigen aan het Luiksche gebied. Zoover ik weet, is
de pyroen in de andere bisschopssteden
gebleven wat zij altijd was: het symbool

begrijpelijk,
meevoerde

dat Karel

van de immuniteit

de Stoute

en hare onschendbaarheid.
12
NASCHRIFT.
Nadat

ik bovenstaand

opstel verzonden had, werd mijne aandacht gevestigd
de l'Architecture
op hetgeen VIOLLET LE DUC in zijne Dictionnaire
(VII pag. I I8)
over
de
zegt
,,perron".
De "perron",
zegt hij, was in de i 3a° en 14 de eeuw een stoep met treden,
die toegang gaf tot de groote zaal van een kasteel
soms met eene dakbedekking,
of van een ander

voornaam

huis.
Een enkele maal was hij iets anders: een steenen
en
een grooten leeuw dragende
tafel, gedragen
(Coucy), of een
Derhalve,
groote steen met inscriptie.
hij was altijd een bouwwerk van geheel
anderen aard dan onze pyroen : de zuil met het kruis.
Maar als VIOLLET LE DUC de beteekenis van zijn "perron"
(stoep) gaat
komt
dan
toch
tot
verwante
"Le perron
hij
verklaringen :
bespreken,
eenigszins
door vier leeuwen

une marque de noblesse, un signe de puissance et de jurisdiction,"
zegt hij,
Het is zeer verklaarbaar,
dat groote heeren in het
maar zonder eenig bewijs.
 bouwden
voor hunne
middeleeuwsche
Frankrijk
dikwijls monumentale
trappen
dat zij, indien zij rechtspraak
bezaten, die
paleizen, en het is ook begrijpelijk,
dien
al
uitoefenden
boven
fraaien
waar
door
hunne
op
stoep,
onderhoorigen
gaarne
zij
6tait

konden

Maar daaruit volgt noch geenszins, dat, zooals VIOL LET
gezien worden.
evenmin bewijst
LE DUC ook zegt, "le perron était un signe de jurisdiction" ;
het iets, dat "les pr6vots rendaient la justice en plein air dll haut de leur perron,"
un perron." Het feit,
en zelfs dat "les hotels de ville poss6dalent habituellement
dat "les communes 6levaient des perrons (N.R. stoepen) devant leurs hotels de ville,"
niet, dat zij dit, zooals VIOLLET LE Due verzekert, deden
bewijst nog volstrekt
de
leurs
Wel zou dit het geval zijn, indien het ci.taat,
franchises."
,,comme signes
dat hij eraan toevoegt (ontleend aan een gelijktijdig gedicht over de "sac de
,,Encore fist-il (Karel de Stoute) plus, car, pour porter en Flandres, fist hoster le
had op een monumentalen
stoep. Maar
perron (van Luik)," inderdaad betrekking
dat
dit
het
was
en
dat
de
bekende
geenszins
geval
wij weten,
"perron de Liege"
steenen zuil was, bekroond
met een kruis (en wellicht met een
integendeel een
pijnappel).
Derhalve
geheel

de monumentale
VIOLLET LE DUC handelt, was
stoep, waarover
dan het ,,signe de jurisdiction"
en de "franchises,"
waarvan ik
het was eenvoudig de entree van een deftig heerenhuis,
terwijl de "signes

iets anders

sprak:
de franchise"

een embleem van vrijheid waren: zuil met kruis.
integendeel
De geleerde VIOLLET LE DUC verwart dus m. i. in zijn artikel twee geheel
zaken.
 En de reden van deze verwarring
verschillende
ligt ook voor de hand : de
monumentale

steenen

stoep

voor aan het kasteel heette

"perron",

het embleem

der

13
heette "franchises"
op het "vrijthof"
bijna evenzoo - "pyroen"
(spreek uit:
misschien
was
het
eerste
ook
is waar,
het
tweede
Het
Duitsch.
Fransch,
piroon);
dat de naamsverwarring
blijkens het aangehaalde
gedichtje reeds in 1468 bestond;
toch
dit
is
m.
i.
om
met
VIOLLET
LE Duc deze verwarring
maar
geene aanleiding
Naar het mij voorkomt, heet de bekende Luiksche zuil dus ten
over te nemen.
heeten. Het is alleen
,,perron" ; zij moet "pyroen"
de beteekenis van dit laatste woord nog niet kennen.
onrechte

te betreuren,

dat wij.
