Toekomstbestendig renoveren
De totale renovatie duurt tien dagen waarvan er drie dagen binnenshuis
werkzaamheden worden verricht. Tijdens de renovatie blijven de bewoners in huis en
blijft de woning aan de binnenzijde intact. De bestaande woning is het uitgangspunt
en deze wordt energiezuinig gerenoveerd. De bewoners hebben een beperkte invloed
op de uitvoering. Er is door de corporatie een format opgesteld met daarin afgestemde
keuzes. Daarin zijn verschillende buitenafwerkingen mogelijk en eventueel kan de
badkamer worden verplaatst naar de kleine slaapkamer om zo een grotere badkamer

198

Toekomstbestendig renoveren
TOC

te maken. Het inspelen op marktdynamiek is niet mogelijk en ook voorzieningen voor
klimatologische veranderingen zijn niet getroffen.
Het renovatieconcept van Heijmans Zero Ready is op twee punten positief beoordeeld,
op drie punten neutraal en op acht punten negatief. Bij dit renovatieconcept wordt
het bestaande buitenblad verwijderd en worden nieuwe elementen aangebracht. Het
concept is bedacht voor seriematige blokrenovatie en invloed van de bewoner op de
renovatie is beperkt. Wat opvalt, is dat er geen voorzieningen getroffen zijn om in de
toekomst eenvoudiger te kunnen renoveren en ook de reversibiliteit van gebruikte
elementen is niet in dit concept opgenomen. Inspelen op marktdynamiek is niet
mogelijk, maar eventueel kan de badkamer wel worden geplaatst op de plek van een
kleine slaapkamer, zo wordt ingespeeld op de huishoudensdynamiek. Er worden geen
voorzieningen getroffen voor installatieveranderingen en ook voorbereidingen op
klimatologische veranderingen ontbreken.
Hemubo Scoop
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Scoop (Bron: Hemubo)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.15 Analyse Hemubo Scoop

Hemubo Scoop is een consortium van Hemubo Bouw, Rudy Uytenhaak
Architectenbureau, Cauberg Huygen en KCP.
 Bij deze renovatie worden een nieuwe beganegrondvloer, nieuwe kozijnen met
triple glas, een nieuwe (goed geïsoleerde) schil, een nieuwe HR-ecoketel en een op
aanwezigheid gestuurd ventilatiesysteem aangebracht. Verder worden badkamers,
keukens en toiletten vernieuwd.
De nieuwe schil bestaat uit een buitengevelisolatie op de begane grond en

199

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

geprefabriceerde woningbrede HSB-elementen op de verdieping. De prefab
houtskeletbouwelementen worden tegen de bestaande buitengevel aangebracht nadat
deze is schoongemaakt en de bestaande kozijnen zijn verwijderd. De gevels worden
bekleed met ‘Western Red Cedar’ rabatdelen.
Het dak is geïsoleerd met een renovatieplaat die over het bestaande dakbeschot wordt
aangebracht. De beganegrondvloer is samengesteld uit dubbele staalframeliggers
voorzien van 160 mm polystyreen met een laag gerecycleerd glaswol en een
dampremmende folie. De vloer wordt afgewerkt met 22 mm spaanplaat. Voor deze
‘droge’ vloerconstructie is gekozen omdat de hele renovatie in tien werkdagen
moet kunnen plaatsvinden.
Bewoners verblijven tijdens de verbouwing twee weken in een ‘hotelwoning’. De
complete renovatie ( inclusief keuken, badkamer en toilet) duurt tien werkdagen. In
deze periode wordt ook de beganegrondvloer vervangen. De invloed van de bewoners
is beperkt; alleen de kleur en de grootte van de deuren en kozijnen kunnen worden
bepaald. Er zijn geen aanpassingen die een andere indeling van de woning mogelijk
maken en ook in eventuele uitbreidingen is niet voorzien. De klimaatinstallatie is uit
te breiden met een warmteterugwinunit en warmtepomp, maar voorzieningen voor
klimatologische veranderingen zijn niet aanwezig.
 Het renovatieconcept van Hemubo Scoop is op drie punten positief beoordeeld, op
één punt neutraal en op negen punten negatief. Bij dit renovatieconcept zijn alle
elementen op basis van levensduur geselecteerd. Het is mogelijk om zonnepanelen,
een warmteterugwinunit en warmtepomp te plaatsen, eventueel na de oplevering van
de woning. Het valt op dat de invloed van de bewoners beperkt is, ze kunnen alleen
kleur en grootte van de kozijnen bepalen. Dit concept is niet toepasbaar in de serie van
één. De nieuwe schil wordt tegen de bestaande schil aangebracht en er worden geen
voorzieningen getroffen om in de toekomst eenvoudiger te kunnen renoveren. Het
plaatsen van de nieuwe dak- en gevelelementen gaat gepaard met sloopwerk en ook
in de toekomst zullen bij veranderingen sloopwerkzaamheden nodig zijn. Het is niet
mogelijk om in te spelen op marktdynamiek en huishoudensdynamiek. Verandering
aan de woning zijn binnen dit concept niet mogelijk. Ook de voorbereidingen op
eventuele klimatologische veranderingen zijn niet aanwezig.
200

Toekomstbestendig renoveren
TOC

KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Renovatiewinkel (Bron: Trebbe Groep)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.16 Analyse KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel

Met de Reimarkt Renovatiewinkel hebben KAW-architecten, KUUB en Trebbe Groep
een concept ontwikkeld waar woningeigenaren en -huurders ‘duurzaam wonen’
kunnen realiseren en kopen in een renovatiewinkel. De Reimarkt renovatiewinkel
is vernoemd naar Reimar von Meding, partner bij KAW-architecten. Er zijn nu twee
Reimarkten in Nederland, in Bergen op Zoom en Enschede.
Het doel van deze renovatiewinkel is energiebesparing en wooncomfortvergroting.
 Vanuit dit oogpunt is een productenlijn ontwikkeld waar bewoners gebruik van
kunnen maken. Voor iedere woning liggen er kant-en-klare oplossingen in het schap,
van dubbel glas tot Nul-Op-de-Meterwoningen. Bewoners zien direct wat producten
kosten en wat deze opleveren. De kosten zijn prijs-huurverhoging en het resultaat is
energiebesparing. Er is een keuze mogelijk, want op een duidelijke wijze wordt inzicht
gegeven in de huidige energielasten, mogelijke besparing, prijs, technische specificatie,
waardeverhoging van de woning, de comfortklasse en financiering. In de winkel maken
de bewoners een keuze voor pakketten van simpele tot energieneutrale renovatie. Het
is mogelijk te kiezen uit bijvoorbeeld een daklichtvenster of een totale gevelrenovatie.
Het renoveren in de serie van één is het uitgangspunt van dit concept. Hierdoor is het
ook mogelijk om bijvoorbeeld een kleine aanbouw te realiseren. Het is niet mogelijk in
te spelen op de marktdynamiek, omdat dit concept is ontwikkeld voor de particuliere
markt en samenvoegingen gaan over meerdere woningen. Uitbreidingen binnen de
woning of in de tuin zijn wel mogelijk. De installatie in de woning wordt niet aangepast
en ook voorbereidingen voor de klimatologische veranderingen zijn niet te koop.
 201

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Het renovatieconcept van KAW, KUUB en Trebbe Groep is op drie punten positief
beoordeeld, op twee punten neutraal en op acht punten negatief. Dit renovatieconcept
maakt gebruik van een renovatiewinkel waar het mogelijk is voor bewoners om hun
eigen inkopen te doen. Op deze manier wordt het mogelijk om een kleine aanbouw te
realiseren om bijvoorbeeld een slaap- of een badkamer in te maken. Afhankelijk van
de keuze van de bewoners zal er gesloopt moeten worden en zijn er maar zeer beperkt
prefabricatiemogelijkheden aanwezig. Dit concept biedt geen voorzieningen die
renovatie in de toekomst eenvoudiger maken. Het valt op dat er geen aandacht is voor
de levensduur van elementen en reversibiliteit en ook het inspelen op marktdynamiek,
dat wil zeggen het samenvoegen of splitsen van woningen, is niet mogelijk. De
installatie blijft als bestaand en aanpassingen voor klimatologische veranderingen
zijn niet opgenomen. Als dit concept wordt aangepast voor woningcorporaties kan
er wel ingespeeld worden op de marktdynamiek, omdat de corporatie eigenaar is
van naastliggende woningen.
 KlaassenGroep NotaNul
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
NotaNul (Bron: KlaassenGroep)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.17 Analyse KlaassenGroep NotaNul

Bij de KlaassenGroep is het mogelijk om een keuze te maken uit vijf
renovatieconcepten. De keuzes zijn: renovatie naar label B, renovatie naar label A,
renovatie naar label A++, renovatie energieneutraal en renovatie naar NotaNul. De
woningen worden aan de buitenzijde voorzien van houtskeletbouwelementen met
steenstrips en dakelementen. Deze zijn aangebracht tegen en op de bestaande
woning. De gevelindeling wordt niet aangepast en hierdoor is de variatie in de nieuwe
gevel zeer beperkt. De NotaNul-woning wordt compleet geïsoleerd en voorzien van

202

Toekomstbestendig renoveren
TOC

lagetemperatuurverwarming. Ook wordt een luchtwarmtepomp aangebracht. Verder
zijn er uitbreidingspakketten; deze pakketten bieden de mogelijkheid om het toilet,
de badkamer en de keuken te vervangen. Het uitgangspunt van dit renovatieconcept
is het zogenaamde back casten. Dit betekent dat er een einddoel gesteld is, maar dat
dit einddoel om diverse redenen niet direct haalbaar is. De mogelijkheid bestaat om
via gestapelde oplossingen het einddoel te bereiken. Zo kan via label B naar NotaNul
gerenoveerd worden. Dit wordt vooral gerealiseerd door de aanpasbaarheid van de
installaties. De analyse is gebaseerd op de laatste twee concepten. Het verschil tussen
de twee concepten is een luchtwarmtepomp die geleverd wordt bij de NotaNul-woning.
Er is niet gewerkt met geprefabriceerde oplossingen en dit zorgt voor een verlenging
van de renovatietijd. De bouwtijd ligt voor een complete renovatie tussen de vier en zes
weken. Er wordt gewerkt met tijdelijke woonunits (Portakabins) op locatie. Het inspelen
op de marktdynamiek en de huishoudensdynamiek is met dit concept niet mogelijk.
Ook zijn er geen maatregelen om voor te bereiden op klimatologische veranderingen.
 Het renovatieconcept van KlaassenGroep NotaNul is op vier punten positief
beoordeeld, op drie punten neutraal en op zes punten negatief. De invloed van de
bewoner is beperkt en ook het renoveren in de serie van één is beperkt mogelijk.
Het optimale resultaat wordt gerealiseerd als alle woningen tegelijkertijd worden
gerenoveerd. Opvallend is dat de totale renovatie vier tot zes weken kan duren.
Elementen met een kortere levensduur kunnen tussendoor worden vervangen. De
mogelijkheid om woningen samen te voegen of te splitsen is niet aanwezig. Wat
opvalt, is dat er gebruik wordt gemaakt van het zogenaamde back casten. Back casten
is het terugredeneren vanuit een langetermijnvisie naar het nu. Zo is het mogelijk om
met een stapeling van mogelijkheden het einddoel van een NotaNul te bereiken. Dit
komt vooral door de aanpasbaarheid van de installaties. Alleen het voorbereiden op
klimatologische veranderingen is daarin niet meegenomen.
203

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Gevelrenovatie (Bron: Nederlandse Bouw Unie)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.18 Analyse Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie

Het renovatieconcept van de Nederlandse Bouw Unie (NBU) bestaat uit een
gevelsysteem waarin de kozijnen en deuren compleet geïntegreerd zijn. Het bestaat
uit één samengesteld element zonder naden die afgedicht moeten worden. Dit
element is gemaakt van Polyisocyanuraat (PIR) schuimplaten die verstevigd zijn
met een polyester coating. Op de coating worden flexibele minerale steenstrips
aangebracht en het geheel wordt met de gebruikte lijm gevoegd. De steenstrips zijn
slechts 4 mm dik en buigzaam waardoor ze gedurende het transport niet scheuren.
 Door toepassing van deze buitengevelisolatie tegen de niet-geïsoleerde spouwmuur
ontstaat er een gevelconstructie met een Rc-8 m2 K/W. Het element weegt maar 35
kg/m² en daarom hoeft de fundering niet aangepast te worden. In het gevelelement
zijn kunststof kozijnen verwerkt met daarin ventilatieroosters opgenomen voor een
natuurlijke ventilatie. Ook is het mogelijk mechanische ventilatievoorzieningen aan
te brengen. In de gevels en de daken kunnen ventilatiekanalen worden geplaatst die
uiteindelijk uitmonden op de zolder van de woning waar ze worden aangesloten op
de mechanische ventilatiebox. De dakelementen bestaan uit een vuren sporenkap
gevuld met 170 mm Isover. Het dakelement wordt geplaatst op de bestaande
dakconstructie waar de tengels, panlatten en dakpannen zijn verwijderd. Op dit
dakelement worden nieuwe keramische dakpannen aangebracht. De goten zijn van
zink en de hemelwaterafvoeren zijn gemaakt van recyclebaar PVC en zijn bevestigd op
de stelstroken die tussen de woningen aanwezig zijn.
Het plaatsen van de gevels en het dak gebeurt in vijf dagen waarbij op de vijfde dag de
tuinen weer in orde worden gebracht. Dit systeem wordt uitgevoerd in de serie van één.
Elk element wordt per woning vormgegeven en gefabriceerd. De minerale steenstrips

204

Toekomstbestendig renoveren
TOC

kunnen op vele manier verwerkt worden en dit geeft de bewoner de mogelijkheid om te
kiezen uit vele verschijningsvormen. Dit concept is gericht op de renovatie van de schil
en daarom is het niet mogelijk in te spelen op markt- en huishoudensdynamiek. Ook
zijn geen voorzieningen getroffen voor klimatologische veranderingen.
Het renovatieconcept van NBU is op zes punten positief beoordeeld, op nul
punten neutraal en op zeven punten negatief. Dit renovatieconcept bestaat uit
een gevelrenovatiesysteem waarin deuren en kozijnen compleet geïntegreerd zijn.
 Voordeel van dit systeem is dat het een woningbreed gevelelement is. Dit betekent
dat in dit gevelelement geen naden aanwezig zijn. Ook het dakelement bestaat uit een
compleet element en zo wordt dat op dezelfde wijze gerenoveerd. Het is mogelijk om
in de serie van één te renoveren en deze renovatie binnen een dag uit te voeren. De
bewoners hebben de mogelijkheid om de gevelindeling zelf te bepalen. Het valt op dat
in dit concept geen voorzieningen zijn opgenomen om in de toekomst eenvoudiger
te kunnen renoveren. Het is niet mogelijk om woningen samen te voegen of op te
splitsen tot kleinere wooneenheden. Ook het aanbrengen van uitbouwen en andere
vergrotingen is niet mogelijk. Wel zijn voorzieningen opgenomen om mechanische
ventilatie toe te passen en dit te verwerken in de gevelelementen. Voorzieningen voor
klimatologische veranderingen zijn niet opgenomen in dit concept.
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Duurzaam en confortabel (Bron: NVT Onderhoudsgroep)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.19 Analyse NVT Onderhoudsgroep

205

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

De renovatieaanpak van NVT Van Tour bestaat uit drie stappen. Als eerste stap wordt
de bewoner bewustgemaakt van zijn energieverbruik. Geadviseerd wordt om alle
witgoedapparatuur ouder dan zeven jaar te vervangen door A+++ apparatuur. Ook
wordt de bewoner gewezen op de in huis aanwezige en verstopte energieverbruikers als
de stand-bystand van de televisie of de decoder en de oplaadapparatuur van mobiele
telefoons en laptops. Tevens wordt geadviseerd om alle verlichting te vervangen door
ledverlichting.
 Als tweede stap wordt er een isolatiecheck uitgevoerd. Met thermische camera’s
wordt er een beeld gegeven van de woning. De woning wordt voorzien van HR++
glas en de beganegrondvloer, de gevels en het dak worden geïsoleerd. De verbeterde
kierdichting helpt bij het comfort van de woning. De toegepaste isolatiematerialen
zijn HR-Termoparels® en minerale wol (glas- en steenwol). Deze worden in de
spouwmuur geblazen. Bij met pannen gedekte daken kan de dakspouw, de ruimte
tussen de pannen en het dakbeschot, geïsoleerd worden. De dakpannen moeten dan
in goede staat zijn. De dakisolatie met HR-Termoparels® vindt plaats door om de circa
twee meter een rij pannen in verticale richting weg te nemen en door middel van een
inblaaspistool de parels samen met een krachtig bindmiddel tussen de dakpan en het
dakbeschot te blazen. Ook kan gekozen worden voor een binnenisolatiesysteem. De
vloerisolatie bestaat uit het aanbrengen van bodemhygrolatie®. Bodemhygrolatie®
bestaat uit een dubbelwandig isolatiematras van kunststof folie, op basis van
polyethyleen, waarin zich HR-Termoparels® bevinden.
Als derde stap is er de mogelijkheid om PV-panelen en een zonneboiler aan te
brengen. De stapsgewijze aanpak biedt de mogelijkheid de woning uit te breiden of te
koppelen aan de naastgelegen woning. Voor de installaties wordt er gebruikgemaakt
van het ‘no-regretsysteem’ van Brink. Dit systeem kan in de toekomst uitgebreid en
aangepast worden. De hemelwaterafvoeren worden niet geïntegreerd in de gevel
voor toekomstige aanpassingen.
 Het renovatieconcept van NVT Van Tour is op tien punten positief beoordeeld, op
nul punten neutraal en op drie punten negatief. Het renovatieconcept bestaat uit
een samengesteld pakket voor elke afzonderlijke woning. De ingrepen vinden vooral
aan de buitenzijde van de woning plaats. Hierdoor wordt het mogelijk om binnen
één dag renovaties uit te voeren. De renovatie start bij de vraag van de bewoner. Hij
bepaalt wat aan de woning moet gebeuren, de bestaande woning is het uitgangspunt
waardoor de sloopwerkzaamheden beperkt blijven. Wat opvalt is dat alle oplossingen
woningspecifiek zijn en daarom kunnen er samenvoegingen of splitsingen gerealiseerd
worden evenals vergrotingen en verkleiningen. Er wordt gebruikgemaakt van het
‘no-regretsysteem’ van Brink. Dit betekent dat installaties in de toekomst aangepast
kunnen worden. Aanpassingen met betrekking tot klimatologische veranderingen
kunnen in de toekomst aangebracht worden. Deze maken nu geen onderdeel uit
van het concept.
206

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Plegt-Vos Nul Op de Meter
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Nul Op de Meter dakelement (Bron: Plegt-Vos)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.20 Analyse Plegt-Vos Nul Op de Meter

Het NOM-renovatieconcept van Plegt-Vos duurt vijf dagen. In die dagen worden
de gevels, het dak en de installaties vervangen. De overlast voor de bewoners wordt
beperkt door te werken met geprefabriceerde houtskeletbouw-gevelelementen en
-dakelementen waarin onderdelen van de installatie zijn verwerkt. In deze elementen
zijn gevelklikverbindingen aanwezig om de nieuwe buitenbladen aan de bestaande
binnenbladen te bevestigen. Hierdoor kunnen de bewoners tijdens de renovatie in
hun woning verblijven. Er is een beperkte invloed van de bewoners. Op basis van drie
uitgewerkte stijlen kunnen de bewoners een keuze maken.
 De eerste dag van de renovatie wordt het oude dak verwijderd en zijn er, over het
bestaande dakbeschot, nieuwe dakelementen met dakpannen geplaatst. Als
voorbereiding op dag twee worden de buitenbladen van de gevel losgemaakt van
de binnenbladen en wordt het aanbrengen van de leidingen voorbereid. De tweede
dag wordt het buitenblad van de voorgevel en de achtergevel verwijderd en wordt de
nieuwe houtskeletbouw-voorgevel en houtskeletbouw-achtergevel gemonteerd tegen
de binnenbladen. Binnen de woning wordt het ventilatiesysteem aangebracht en
worden de leidingen aangesloten. Ook wordt een nieuwe cv-ketel geplaatst. De derde
dag worden de gevelelementen afgewerkt. Vensterbanken en vloerplinten worden
aangebracht en de zonnepanelen worden geplaatst en aangesloten. Op dag vier worden
de dakgoten en de hemelwaterafvoeren aangebracht en waar nodig vindt timmerwerk
en schilderwerk plaats, wordt de installatie ingeregeld en wordt de kruipruimte
geïsoleerd. Dag vijf is voor het repareren van de bestrating en het schoonmaken
van de tuin en de woning. Na de renovatie kunnen de bewoners het energieverbruik

207

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

in de gaten houden en bijsturen door slimme meters en monitoringtools via
smartphone of tablet. Er bestaat geen mogelijkheid om de woningen te schakelen,
maar een vergroting achter de woning of een dakkapel is mogelijk. De installaties
kunnen in de toekomst worden opgeschaald, maar er zijn geen voorzieningen
voor klimatologische veranderingen.
Het renovatieconcept van Plegt-Vos NOM is op zes punten positief beoordeeld, op twee
punten neutraal en op vijf punten negatief. Dit renovatieconcept wordt uitgevoerd
met geprefabriceerde gevel- en dakelementen. Hierdoor is de invloed van de bewoner
beperkt. Er kunnen keuzes gemaakt worden op basis van drie stijlen en hiermee is
de serie van één beperkt uitvoerbaar. Door middel van een gevelklikverbinding is
het mogelijk de nieuwe gevelelementen aan de bestaande woning te verbinden.
 Hiermee kunnen in de toekomst eenvoudiger aanpassingen worden uitgevoerd.
Elementen met een kortere levensduur kunnen eenvoudig vervangen worden.
Ook bestaat de mogelijkheid om een uitbouw achter de woning te plaatsen of een
dakkapel op de woning. De installaties zijn zo ontworpen dat ze opschaalbaar zijn.
Sloopwerkzaamheden zijn nodig om de bestaande buitengevels en het bestaande dak
te verwijderen. Het is niet mogelijk om woningen samen te voegen of op te splitsen.
Ook voorbereidingen voor klimatologische veranderingen zijn niet meegenomen
in dit concept.
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Kwaliteit in Balans (KIB) (Bron: Rutges Vernieuwt)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.21 Analyse Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)

208

Toekomstbestendig renoveren
TOC

In het concept van Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB) staan integrale
exploitatiebenadering, de opdrachtgever en de bewoner of gebruiker centraal. De
bewoners worden actief betrokken bij de renovatieontwikkelingen. In een collectieve
aanpak is individueel maatwerk mogelijk. Keukens, zonnepanelen, meterkasten,
kozijnen, isolatieglas, mechanische ventilatie, cv-installatie en dergelijke kunnen
binnen een dag en per woning in de serie van één gerealiseerd worden. De
installatie is voorzien van een prefab installatiekast of installatiewand met extra
standleiding. Verder is er een gescheiden rioleringssysteem aangebracht met een
grindkoffer voor overtollig regenwater. Het aanpassen van de woningindeling hoort
bij de standaardoplossingen.
 Het ‘Kwaliteit in Balans (KIB)-model’ geeft inzicht in het rendement op korte en
lange termijn. Door toepassing van verschillende scenario’s is het mogelijk inzicht
te krijgen in diverse keuzes. Niet alleen geld, energie en milieu, maar ook veiligheid,
gezondheid, wooncomfort, leefomgeving en toekomstwaarde zijn opgenomen in de
scenario’s. Bij deze scenario’s worden ook de bewoners betrokken. Hiermee nemen
zij verantwoordelijkheid voor de keuzes die gemaakt kunnen worden. Daarmee neemt
het draagvlak voor de renovatie toe. Hiervoor wordt gebruikgemaakt van sociale media,
woonconsulenten, een woonbox en een wooncoach. Verder is ook milieuvriendelijke
energiewekking met warmte-koudeopslag , warmteterugwinning en zonne-energie
mogelijk. Deze toepassingen worden meegenomen in de exploitatieberekeningen op
korte en lange termijn.
Het renovatieconcept van Rutges Vernieuwt is op negen punten positief beoordeeld,
op twee punten neutraal en op twee punten negatief. Het valt op dat Rutges
Vernieuwt bij dit renovatieconcept de bewoner beslissingen laat nemen in een
collectieve aanpak. Daarmee is de participatie in de serie van één gewaarborgd. Als
het toilet, de badkamer en standleidingen onderdeel uitmaken van de renovatie,
dan is een meerdaagse doorlooptijd nodig. Toekomstbestendige voorzieningen
worden aangebracht in de installatie. Standleidingen worden aangebracht in prefab
installatiekasten of installatiewanden. Hergebruik is mogelijk; het gaat daarbij
niet altijd om circulair hergebruik. Bovendorpels van kozijnen worden bijvoorbeeld
omgebouwd naar kozijnonderdorpels. Het inspelen op marktdynamiek is mogelijk,
maar geen standaardoplossing. Het inspelen op huishoudensdynamiek behoort tot de
standaardoplossingen. De voorbereiding op klimatologische veranderingen bestaat
uit het gescheiden rioleringssysteem, de vergroting van hemelwaterafvoeren en het
aanbrengen van grindkoffers om grote hoeveelheden regenwater te kunnen verwerken.
 209

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Containerrenovatie (Bron: Schutte bouw & ontwikkeling)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.22 Analyse Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie

Het ‘containerconcept’ van Schutte bouw & ontwikkeling is stapelbaar en kan leiden
tot een woning waarbij evenveel energie wordt opgewekt als gebruikt. De bewoner
kan kiezen voor het zelf aanbrengen of het laten aanbrengen van de materialen en
installaties. De bewoners krijgen zo keuze in materiaal, werkzaamheden en tijd.
Naast de energetische maatregelen die zijn getroffen kan ook het toilet, de badkamer
en de keuken worden vervangen. Na een bouwtijd van circa vier weken voldoet de
woning aan de wensen en eisen van de bewoner en van deze tijd.
In dit concept is de toepassing van elektrische wandverwarming mogelijk in geïsoleerde
voorzetwanden. De wandverwarming is aangestuurd door een thermostaat in
combinatie met een aanwezigheidssensor. Ook leveren de voorzetwanden een
significante verbetering op in de geluidsisolatie. De vloer RC-5,0 m2 K/W, het dak RC3,5 m2 K/W en de spouw RC-5,0 m2 K/W worden nageïsoleerd. De voor- en achtergevel
zijn, naast de spouwisolatie, ook van binnenuit geïsoleerd.
 Deze aanpak bestaat uit een integraal plan van stapelbare maatregelen om zo te komen
tot een Nul-Op-de-Meterrenovatie. Door verschillende type activiteiten op elkaar af
te stemmen wordt de bewoner de kans gegeven om tot woningverbetering te komen
door een flexibel, door de bewoner zelf te modeleren, ‘doe-het-zelfaanpak’. Het is
voor de bewoner mogelijk in stappen te denken aan verbouwen richting NOM. Het
concept is zo opgebouwd dat de genomen beslissingen geen belemmering vormen
voor de nog komende werkzaamheden. Het is mogelijk om woningen samen te
voegen omdat alle werkzaamheden aan de binnenzijde van de woning plaatsvinden.
De indeling van de woning kan ook direct worden aangepast en de installatie wordt

210

Toekomstbestendig renoveren
TOC

volgordelijk aangeboden. Dat wil zeggen dat het aanbrengen van een installatiedeel
geen belemmeringen vormt voor het volgende deel. Er zijn geen maatregelen getroffen
voor klimatologische veranderingen.
Het renovatieconcept van Schutte Containerrenovatie is op tien punten positief
beoordeeld, op nul punten neutraal en op drie punten negatief. Dit concept biedt
bewoners een integraal plan van stapelbare maatregelen om uiteindelijk te komen
tot een Nul-Op-de-Meterrenovatie. Naast de energetische maatregelen kunnen ook
het toilet, de badkamer en de keuken worden vervangen. Dit concept maakt het voor
elke bewoner mogelijk afzonderlijke beslissingen te nemen. Het valt op dat het zo is
opgebouwd dat genomen beslissingen geen belemmeringen vormen voor toekomstige
werkzaamheden. Gekozen oplossingen kunnen na elkaar worden aangebracht en
zo is ook de levensduur op elkaar afgestemd. De bewoners hebben de keuze om alle
producten te laten aanbrengen of dit zelf te doen. Het is mogelijk om woningen samen
te voegen omdat alle werkzaamheden aan de binnenzijde van de woning plaatsvinden.
Mede hierdoor zijn aanpassingen in de plattegrond van de woning mogelijk.
Voorbereidingen voor klimatologische veranderingen zijn niet getroffen.
 Smits Vastgoedzorg Dashboard Resultaatgericht Samenwerken
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Dashboard Resultaatgericht Samenwerken
(Bron: Smits Vastgoedzorg)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.23 Analyse Smits Vastgoedzorg Dashboard Resultaatgericht Samenwerken

Smits Vastgoedzorg renoveert op basis van kwaliteitsthema’s: veiligheid, gezondheid,
energieprestatie, gebruikskwaliteit, toekomstwaarde en wonen. Met deze thema’s zijn
zes scenario’s ontwikkeld die zijn vastgelegd in een dashboard. Het dashboard laat per
scenario zien wat de investeringskosten, onderhoudskosten, beheerlasten en GPR-

211

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

scores zijn. Ook zijn de effecten op energiebesparing, woonlasten, huuropbrengsten
en de bedrijfswaarde of desgewenst de marktwaarde in verhuurde staat zichtbaar.
De renovaties zijn uitgevoerd met geprefabriceerde onderdelen. De installatie is
uitgevoerd met modulaire onderdelen die later aangepast kunnen worden.
Een standaardrenovatie duurt tien werkdagen en gedurende die periode moet er
ook binnen gewerkt worden. De renovatie is inclusief keuken, badkamer, toilet
en installatie. Het dashboard biedt de bewoners de vrijheid om ook niet aan de
renovatie deel te nemen. Het is mogelijk om de levensduur van alle beslissingen via
het dashboard te sturen. Het is mogelijk koppelingen te maken tussen woningen en
uitbreidingen toe te passen zoals een uitbouw of dakkapel.
De ontwikkeling van het dashboard heeft geleid tot de ontwikkeling van het
renovatiekompas. Met dit renovatiekampas is het mogelijk om binnen enkele
stappen inzicht te krijgen in de kosten en baten van het renovatieproject. Dit
renovatiekompas is een initiatief van Hemubo, Rutges Vernieuwt, Smits Vastgoedzorg,
ERA Contour, Hazenberg Bouw en Koopmans Bouwgroep. Het renovatiekompas is
voorzien van alle beschikbare data van grondgebonden rijwoningen gebouwd voor
1945 tot galerijwoningen uit de jaren ’90. Dit is gedaan op het gebied van techniek,
duurzaamheid, veiligheid, et cetera voor dertig verschillende (bestaande) woningtypen.
 Het renovatieconcept van Smits Vastgoedzorg is op zes punten positief beoordeeld,
op één punt neutraal en op zes punten negatief. Dit renovatieconcept bestaat
uit een dashboard waarmee diverse keuzes door de bewoners gemaakt kunnen
worden. Zo zijn er keuzemogelijkheden in de kwaliteitsthema’s veiligheid,
gezondheid, energieprestatie, gebruikskwaliteit, toekomstwaarde en wonen. Op
deze wijze is het mogelijk te renoveren in de serie van één. Dit heeft tot gevolg dat
de bewonersparticipatie toeneemt. Hier wordt wel de invloed op het dashboard
bedoeld en niet welke materialen er bij de renovatie gebruikt worden. Het dashboard
met de mogelijkheid van scenariorekenen leidt tot afstemmingen op het gebied van
levensduur. Het is met het dashboard ook mogelijk te reageren op marktdynamiek
en huishoudensdynamiek en er ontstaat de mogelijkheid te werken met modulaire
installatieonderdelen die later aangepast kunnen worden. Het is niet mogelijk om nu
al voorzieningen te treffen die toekomstige renovaties niet belemmeren. Er zal veel
gesloopt worden en ook bij aanpassingen in de toekomst zal sloopwerk nodig zijn.
Reversibiliteit is in dit concept niet ontwikkeld. Ook aanpassingen met betrekking tot
klimatologische veranderingen zijn niet mogelijk.
 212

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Van Wijk Vastgoedonderhoud Badkamerplan
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Badkamerplan (Bron: Van Wijk VGO)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.24 Analyse Van Wijk Vastgoedonderhoud Badkamerplan

‘In stand houden, verbeteren en verduurzamen’ in bewoonde staat zijn de
werkzaamheden van Van Wijk Vastgoedonderhoud. De klanten zijn professionele
vastgoedeigenaren en niet de individuele eigenaar of bewoner. Het Badkamerplan®
is een voorbeeld van het verbeteren. Bestaande sanitaire ruimtes worden
getransformeerd in nieuwe badkamers. Bij een badkamerrenovatie zijn gewoonlijk
slopers, stukadoors, tegelzetters, loodgieters, schilders en kitters nodig. Met het
BadkamerPlan® hebben de bewoners te maken met drie disciplines; de timmerman, de
loodgieter en een allround vakman. Badkamers en douchecellen worden in twee dagen
volledig gerenoveerd, zonder breekwerk en met minimale overlast voor de bewoners.
Er wordt gewerkt met panelen. De panelen voor wanden en plafond worden op een
regelwerk geplaatst dat op de bestaande tegels wordt gemonteerd. De vloerpanelen
worden verlijmd op de bestaande tegels. Op deze wijze is het mogelijk snel een
badkamer te renoveren.
Het renovatieconcept van Van Wijk VGO is op vier punten positief beoordeeld, op één
punt neutraal en op acht punten negatief. Dit renovatieconcept is ontwikkeld om te
renoveren in bewoonde staat. De klanten zijn professionele vastgoedeigenaren en niet
individuele bewoners. Renoveren in de serie van één is mogelijk. De participatie van
de bewoners is echter gering, omdat de vastgoedeigenaren de beslissingen nemen en
er vooral gestuurd wordt op financiën. Aanpassingen binnen de woning zijn mogelijk.
Wat opvalt, is dat geen rekening is gehouden met aanpassingen om in de toekomst
eenvoudiger te kunnen renoveren. Verder wordt gewerkt met onderhoudsscenario’s
waarin de levensduur van de verschillende onderdelen niet op elkaar is afgestemd.
 213

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

Inspelen op de huishoudensdynamiek is niet mogelijk net als de mogelijkheden om
de installaties in de toekomst aan te passen. Ook de voorbereiding op klimatologische
veranderingen is niet in dit concept aanwezig.
VolkerWessels Plus Renoveren
Serie van één
Prefabricage
Uitvoeringstechniek
Levensduur
Reversibiliteit
Participatie
Productie
Sloop
Inspelen op marktdynamiek
Plus Renoveren (Bron: VolkerWessels)

Inspelen op huishoudensdynamiek
Geschikt voor installatieveranderingen
Voorbereid op klimatologische veranderingen
Beheer

Figuur 4.25 Analyse VolkerWessels Plus Renoveren

Het Plus Renoveren-concept van VolkerWessels is erop gericht om op eenvoudige wijze
een woning snel te renoveren. In de gerenoveerde woning zijn zonnecellen, warmtekoudeopslag (koelen en verwarmen), gebalanceerde ventilatie, warmteterugwinunit
, douche-warmteterugwinunit en lagetemperatuurvloerverwarming aangebracht.
Aan de voorzijde van de woning wordt een energiezuil (600 mm diep) geplaatst
waar de installatie wordt aangepast of onderdelen worden toegevoegd zonder de
bewoner te storen. De installaties zijn op afstand te resetten. Tijdens de bouw worden
energiebesparende maatregelen genomen (granulaat, FSC-hout, kunststof leidingen,
groene bouwplaats, etc.). Alle gebruikte onderdelen zijn demontabel en vervangbaar.
Tijdens de schilrenovatie blijven de bewoners in hun woning. Na een korte
voorbereiding waarbij ook het buitenblad wordt verwijderd, worden in één dag de oude
kozijnen gesloopt en afgevoerd. Ook wordt op deze dag het nieuwe geprefabriceerde
buitengevelelement aangebracht. Op de tweede dag wordt de binnenschil
afgetimmerd, worden alle doorvoeren hersteld (wasemkap, buitenaansluitingen
elektra, buitenkraan) en worden de eigendommen (zonneschermen, buitenlampen,
etc.) teruggeplaatst. Het vervangen van het dakelement duurt drie dagen. De
dakpannen, panlatten en tengels worden verwijderd en de nieuwe dakelementen
worden geplaatst. Voor de buitenafwerking van de gevel zijn esthetische keuzes

214

Toekomstbestendig renoveren
TOC

mogelijk. Ook is het mogelijk uitbouwen of dakkappelen aan te brengen. Het inspelen
op markt- en huishoudensdynamiek is niet mogelijk.
 Het renovatieconcept van VolkerWessels Plus Renoveren is op zeven punten positief
beoordeeld, op één punt neutraal en op vijf punten negatief. Dit concept is ontwikkeld
om op een eenvoudige wijze een woning snel te renoveren. Serie van één is mogelijk
mits de corporatie het toelaat. Bewoners kunnen kiezen uit verschillende kleuren
en gevelafwerkingen, maar alles in overleg met de corporatie. Er zijn beperkte
voorzieningen aanwezig om de aanpasbaarheid in de toekomst te vergroten. Het is
mogelijk in de toekomst een uitbouw aan te brengen in de achtergevel. Verder is het in
de nieuwe gevel mogelijk is om installaties aan te brengen die aanpasbaar zijn. In de
nieuwe schil zijn de goten aangepast en de woning voldoet aan de Flora- en faunawet.
De complete buitengevel is net als de kozijnen die hierin aanwezig zijn verwijderd. In
de toekomst is het mogelijk om in deze nieuwe gevel nieuwe isolatiematerialen aan te
brengen. Het inspelen op marktdynamiek en huishoudensdynamiek is niet mogelijk, de
indeling van de woning blijft gelijk.
§ 4.4

Vergelijking toekomstbestendigheid onderzochte
renovatieconcepten per beoordelingsaspect
In deze paragraaf worden de scores van de renovatieconcepten per beoordelingsaspect
vergeleken om overeenkomsten en verschillen vast te stellen en na te kunnen gaan
aan welke aspecten van toekomstbestendigheid relatief vaak of weinig tegemoet
wordt gekomen. Tevens wordt, mede op basis van de gesprekken met de aanbieders,
een mogelijke verklaring gegeven. Bij de analyse van de beoordelingsaspecten is
gebruikgemaakt van kleuren: groen is positief, geel is neutraal en rood is negatief. Op
deze wijze is er snel overzicht of het beoordelingsaspect gemiddeld goed, neutraal of
slecht scoort met betrekking tot de toekomstbestendigheid.
 215

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

1

Serie van één

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.26 Scores serie van één

216

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Is het renovatieconcept te gebruiken in de serie van één?

–– Beoordelingsaspect: serie van één
–– Toelichting: Bij de serie van één kan iedere woning op elk moment verbeterd worden.
Dit kan in een renovatiecyclus, bij mutatie, bij veranderende regelgeving of op verzoek
van de bewoner zelf plaatsvinden. Het werken in de serie van één leidt ertoe dat elke
woning op elk gewenst moment gerenoveerd kan worden. Voor de bewoner betekent
dit dat er gerenoveerd wordt op het moment dat het hem beste uitkomt. In het geval
dat de woning in het bezit is van een corporatie betekent dit dat zij verlost is van de
70%-eis. Deze eis betekent dat 70% van de bewoners in een te renoveren complex
akkoord moet zijn met de voorgestelde renovatie. Voor het vastgoedonderhoudsbedrijf
of de aannemer betekent dit dat het renovatieproces zo vormgegeven moet zijn
dat er een aantal standaardoplossingen is die met aanpassingen direct uitgevoerd
kunnen worden.
Positief: als het mogelijk is om elke woning apart te renoveren.
Neutraal: als het volgens de opdrachtgever mogelijk is om elke woning apart te
renoveren, maar dit levert bouwtechnische problemen op of is financieel niet rendabel.
 Negatief: als het niet mogelijk is om per woning te renoveren.
Deze vraag is vijftien keer positief beoordeeld, zeven keer neutraal en drie keer negatief.
Positief betekent hier dat elke woning op elk moment verbeterd kan worden in zijn
levenscyclus. Dit kan zijn bij mutatie en veranderende regelgeving of op verzoek
van de bewoner zelf. Neutraal betekent hier dat het in principe mogelijk is om elke
woning op ieder moment te renoveren, maar dat hieraan extra kosten verbonden
zijn. Dit is bijvoorbeeld als het concept ontwikkeld is voor blokrenovatie of renovaties
van meerdere woningen tegelijk. Het renoveren van de woning resulteert dan in
hogere kosten. Negatief betekent hier dat het niet mogelijk is om de woning in de
serie van één te renoveren. Wat opvalt, is dat vooral de renovatieconcepten van
vastgoedonderhoudsbedrijven in staat zijn om in de serie van één te renoveren. De
renovatieconcepten van aannemers zijn niet of moeilijk in staat om individueel te
renoveren. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat aannemersbedrijven
zich in een transitieperiode bevinden. Van oudsher zijn aannemers gewend om grote
hoeveelheden woningen te bouwen. Contact met de eindgebruiker/bewoner was er
niet of was minimaal. Dit schreef Habraken (1961) al in zijn manifest en in al die jaren
is er weinig veranderd. Grotere aannemers zijn mogelijk niet gewend om een-op-een
met de klant te overleggen. Als er in opdracht van woningcorporaties gewerkt wordt,
wordt er vooral gewerkt met bewonerscommissies.
 217

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

2

Prefabricage

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.27 Scores prefabricage

218

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Zijn de werkzaamheden van het renovatieconcept die binnenshuis
moeten worden uitgevoerd binnen één werkdag te realiseren?

–– Beoordelingsaspect: prefabricage
–– Toelichting: De aanpassing is zodanig uitvoerbaar dat er maximaal één werkdag
activiteiten binnenshuis plaatsvinden. Dit is van belang om de bewoner zo min
mogelijk overlast te bezorgen tijdens de renovatie.
Positief: als de werkzaamheden binnenshuis binnen één dag mogelijk zijn.
Neutraal: als de werkzaamheden binnenshuis deel uitmaken van een keuzepakket.
Negatief: als de werkzaamheden binnenshuis langer dan één dag duren.
Deze vraag is zeven keer positief beoordeeld, vier keer neutraal en veertien keer
negatief. Positief betekent hier dat renovatie binnen één dag kan worden uitgevoerd.
 Neutraal betekent dat een aantal werkzaamheden (bijvoorbeeld voor- of achtergevel
vervangen) binnen één dag kan worden uitgevoerd en dat additionele werkzaamheden
meer tijd vragen. Wat opvalt, is dat de meerderheid hier negatief scoort. Dit is te
verklaren omdat veel van de werkzaamheden binnenshuis installatiegerelateerd
zijn. Dit zijn aanpassingen aan de keuken, de badkamer en het toilet. Het is voor de
conceptontwikkelaars op dit moment niet mogelijk om snel aanpassingen te doen aan
de installatie. Ook het aanpassen van de gevelelementen aan de woning zorgt voor veel
werkzaamheden binnenshuis. Alleen BJW, BVR-groep Reno+ en de Nederlandse Bouw
Unie zijn in staat om gevelelementen binnen één dag te vervangen.
Als de eis dat er maximaal één werkdag activiteiten binnenshuis mogen plaatvinden,
aangepast wordt naar maximaal drie werkdagen activiteiten binnenshuis dan blijkt
dat dit bij 16 van de 25 renovatieconcepten wel mogelijk is. Het aantal positieve scores
neemt met negen toe. Dit is het gevolg van het feit dat dak- en gevelelementen wel
binnen drie dagen geplaatst kunnen worden en aan de binnenzijde afgewerkt kunnen
worden. Als er tijdens de renovatie ook aanpassingen aan de badkamer, de keuken en/
of het toilet gedaan moeten worden, lopen de werkzaamheden binnenshuis op naar
acht tot tien dagen. Er is dus duidelijk een onderscheid te maken tussen de renovatie
aan de schil en de renovatie van de badkamer, de keuken en/of het toilet.
 219

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

3

Uitvoeringstechniek

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.28 Scores uitvoeringstechniek

220

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Zijn de aansluitingen en verbindingen geschikt om de bestaande
inbouw te verwijderen en te vervangen door andere inbouw?

–– Beoordelingsaspect: uitvoeringstechniek
–– Toelichting: De aansluitingen en verbindingen zijn in staat om blijvend fysieke

veranderingen te kunnen ondergaan ten dienste van de gebruiksflexibiliteit. De
montageruimte die daarvoor nodig is moet altijd toegankelijk zijn.
Positief: als er voorzieningen zijn die aanpassingen in de toekomst mogelijk maken.
Neutraal: als na de renovatie alsnog voorzieningen aangebracht kunnen worden (deze
leiden dan tot meer werk).
Negatief: als er geen voorzieningen zijn die aanpassingen in de
toekomst mogelijk maken.
Deze vraag is tien keer positief beoordeeld en vijftien keer negatief. Positief betekent
dat er zowel in de drager als de renovatieoplossing mogelijkheden zijn om deze later
aan te passen. Hiermee wordt de gebruiksflexibiliteit vergroot zonder of met slechts
kleine gevolgen voor de overige bouwonderdelen. Negatief betekent dat er later geen
aanpassingen mogelijk zijn. Sloopwerkzaamheden zijn dan nodig.
 Klikverbindingen of andersoortige montageverbindingen zijn een middel om in de
toekomst eenvoudig aanpassingen te doen. Het is dan mogelijk om onderdelen
eenvoudig te verwijderen en te monteren. Wat opvalt, is dat de aannemers van deze
renovatieconcepten niet de mogelijkheid hebben benut om hun renovatieconcept in
de toekomst eenvoudiger aan te passen. De aanbieders van oplossingen die bestaan
uit losse componenten zijn nu al aanpasbaar. Deze componentaanbieders scoren
ook goed in de serie van één. Als oplossingen remontabel (Rau, 2016) zijn gemaakt,
betekent het dat alles weer teruggebracht kan worden in de originele staat. Bij het
remontabel maken van producten of oplossingen denkt men automatisch na over
hoe er gemonteerd moet worden. Het is hierbij overigens van belang om ook een
materialenpaspoort te maken. Daarin staan alle gebruikte producten en de plaats waar
zij zich bevinden in een gebouw.
221

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

4

Levensduur

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.29 Scores levensduur

222

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Is de technische levensduur van de verschillende onderdelen op elkaar afgestemd?

–– Beoordelingsaspect: levensduur
–– Toelichting: De technische levensduur van de verschillende nieuw toegevoegde
onderdelen is op elkaar afgestemd.
Positief: als de technische levensduur van de verschillende onderdelen op
elkaar is afgestemd.
 Neutraal: als de technische levensduur van de verschillende onderdelen beperkt op
elkaar is afgestemd. Dat wil zeggen dat niet alle onderdelen zijn bekeken.
Negatief: als de technische levensduur van de verschillende onderdelen niet op
elkaar is afgestemd.
Deze vraag is achttien keer positief beoordeeld, drie keer neutraal en vier keer negatief.
Positief betekent dat de levensduur van de gebruikte elementen op elkaar is afgestemd.
Hierdoor is het mogelijk dat bepaalde elementen vervangen kunnen worden terwijl
andere elementen nog jaren mee kunnen. Bij een neutrale score zijn niet alle
levensduren op elkaar afgestemd. Negatief betekent dat er geen rekening is gehouden
met de verschillende levensduren.
Opvallend is het aantal positieve beoordelingen. Dit betekent dat er doorgaans
rekening gehouden wordt met de afstemming van de levensduur van
de verschillende onderdelen.
223

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

5

Reversibiliteit

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Heijmans Zero Ready
Hemubo Scoop
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.30 Scores reversibiliteit

224

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Zijn onderdelen aan het einde van hun technische levensduur te
vervangen en kunnen ze dan ook verwijderd en hergebruikt worden?

–– Beoordelingsaspect: reversibiliteit
–– Toelichting: De te vervangen onderdelen kunnen worden verwijderd en hergebruikt.
Positief: als het mogelijk is de onderdelen makkelijk vervangen en te hergebruiken.
Neutraal: als het mogelijk is onderdelen te verwijderen, maar het hergebruik
nog uitgewerkt moet worden of er sloopwerk plaats moet vinden om
elementen te verwijderen.
 Negatief: als het niet mogelijk is om de onderdelen te vervangen en te hergebruiken.
Deze vraag is veertien keer positief beoordeeld, één keer neutraal en tien keer negatief.
Positief betekent dat onderdelen na hun levensduur verwijderd en hergebruikt kunnen
worden. Bij de neutrale score is het mogelijk onderdelen weg te nemen, maar het
hergebruik moet nog verder ontwikkeld worden. Negatief betekent dat onderdelen
moeilijk verwijderd en hergebruikt kunnen worden.
Als het renovatieconcept is opgebouwd uit losse onderdelen is het mogelijk om deze
aan het eind van een technische levensduur eenvoudig weg te nemen en eventueel
te hergebruiken. Zo is er de mogelijkheid om installaties in de gevel of op zolder te
vervangen. Dit is mogelijk bij Ballast Nedam NOM, BAM NOM, Dura Vermeer NOM,
NVT Van Tour en VolkerWessels.
Het remontabel maken van het renovatieconcept zorgt ervoor dat aan het einde van de
levensduur het renovatieconcept de mogelijkheid biedt om ontmanteld te worden. Wat
opvalt, is dat nog niet is bedacht wat er met de onderdelen moet gebeuren. Kunnen
deze eenvoudig hergebruikt worden of moeten deze eerst weer bewerkt worden in
de fabriek? Worden zij in onderdelen opnieuw gebruikt of worden de grondstoffen
opnieuw gebruikt? Dit is nog niet helder bij de onderzochte concepten.
 225

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

6

Participatie

Ballast Nedam NOM
BAM NOM
BAM W&R
BJW Duurzaam wonen
Bouwhulpgroep Alliantie+
Burgers van der Wal SMILE
Built4U Passiefhuisrenovatie
BVR-groep Reno+
Caspar de Haan Schilrenovatie
Droste Plan 5
Dura Vermeer NOM
Faay Prefab
Faay Renovatie
Hemubo Scoop
Heijmans Zero Ready
KAW, KUUB en Trebbe Groep Reimarkt Renovatiewinkel
KlaassenGroep NotaNul
Nederlandse Bouw Unie Gevelrenovatie
NVT Onderhoudsgroep Duurzaam en comfortabel
Plegt-Vos NOM
Rutges Vernieuwt Kwaliteit in Balans (KIB)
Schutte bouw & ontwikkeling Containerrenovatie
Smits Vastgoedzorg Dashboard RGS
Van Wijk VGO Badkamerplan
VolkerWessels Plus Renoveren
Figuur 4.31 Scores participatie

226

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Hebben bewoners invloed bij het renovatieconcept?

–– Beoordelingsaspect: participatie
–– Toelichting: Bewoners kunnen meebeslissen bij de renovatie van hun woning.
Positief: als de bewoners invloed hebben op de uitvoering van de oplossingen.
Neutraal: als de bewoners beperkt invloed hebben op de uitvoering
van de oplossingen. Dit is het geval als er gebruik wordt gemaakt van
bewonerscommissies of keuzepakketten.
Negatief: als de bewoners geen invloed hebben op de uitvoering van de oplossingen.
Deze vraag is negen keer positief beoordeeld, veertien keer neutraal en twee keer
negatief. Positief betekent dat bewoners zeggenschap hebben over de varianten
en de uitvoering van de oplossingen. Zij hebben bijvoorbeeld niet alleen keuze
in de afwerking van hun nieuwe gevel, maar ook vrijheid in de indeling. Hier
kunnen bewoners kiezen uit een aantal oplossingen. Dit kan betekenen dat de
conceptaanbieder per woning een oplossing creëert of, zoals bij Reimarkt, een
renovatiewinkel wordt opgericht. Hier kunnen de bewoners in een winkelomgeving
de voor hen beste renovatieoplossingen kopen. Bij neutraal hebben de bewoners
beperkte zeggenschap. Dit betekent dat ze kunnen kiezen uit een vooraf
vastgesteld aantal varianten. Deze varianten worden vastgesteld door de eigenaar
(bijvoorbeeld de corporatie) of een geselecteerd aantal bewoners die zitting nemen
in een bewonerscomité.
