BOEKBESPREKINGEN
BOEKBESPREKINGEN
A. L. Grader v. d. M aas, H A N D B O E K V O O R D O C U M E N T A IR E C R E D IE T E N ,
uitg. Stichting tot Bevordering van de Studie van het Bank- en Effectenbedrijf, 's-Gravenhage 1951
door Prof. D r J. F. Haccoü
Het is een goede gedachte van de Stichting tot bevordering van de studie van het
Bank- en Effectenbedrijf geweest om de heer Grader van der M aas de uitgave van
deze studie mogelijk te maken. De inhoud van het boek bevestigt wat Prof. M r Dr
G. M. Verrijn Stuart als voorzitter van het Bestuur van deze Stichting in zijn „Ten ge­
leide" zegt, n.1. dat hier een schrijver aan het woord is, die door zijn werkkring bij een
der grote Nederlandse bankinstellingen grondige kennis van de praktijk van het docu­
mentaire crediet heeft, terwijl het boek tevens de herkomst verraadt; het is n.1. ontstaan
uit een langjarige cursus en heeft daarvan ook de bezwaren in zoverre het nu en dan
in herhalingen vervalt. Op zichzelf zijn deze echter niet storend en zij worden gaarne
op de koop toe genomen.
 De bedoeling van dit werk van 375 blz. is, blijkens het voorwoord, om te trachten
de leek zowel als de bankemployé, die zich op dit gebied wenst te oriënteren, een vol­
komen inzicht te verschaffen op het terrein van documentaire credieten, in de uitgebreidste zin des woords. Bovendien bedoelt het een vraagbaak te zijn voor degenen
voor wie het documentaire crediet weliswaar geen onbekend, maar toch geen vertrouwd
terrein is in verband met een te geringe practijk op dit gebied. Inderdaad, het blijft
een populaire uiteenzetting voor de practijkman en de bankemployé en in deze zin vol­
doet het dus aan de opzet. Doch dan is o.i. de titel te groots; noch economische noch
diepgaande juridische beschouwingen komen voor en dat terwijl een materie (wissel,
connossement, vrachtbrief, etc.) wordt behandeld, waarbij tal van belangrijke juridische
facetten aanwezig zijn. Handleiding ware in dit geval een betere titel geweest. Het
komt ons bovendien voor, dat het werk aan bruikbaarheid maar ook aan aantrekkelijk­
heid zou hebben gewonnen, indien het beknopter, dus strakker ware gehouden: een der­
gelijk dik boek werkt in onze tegenwoordige zenuwachtige tijd eerder afstotend dan
aantrekkend. Daartegenover staat, dat het vermoedelijk meestal inderdaad als vraagbaak
zal worden gebezigd, welk gebruik door het register wordt vereenvoudigd.
 D e uitgave van een dergelijk werk lijkt ons op zichzelf volkomen gemotiveerd. Im­
mers, het documentaire (bank-) crediet heeft in de laatste decennia een dergelijke om­
vang gekregen, dat dit op zichzelf reeds een inventarisatie zou motiveren. Doch boven­
dien, de onder het documentaire crediet vallende vormen worden vooral gebezigd in het
verkeer tussen de zakenwereld en het bankwezen en juist voor het bedrijfsleven zou
over het algemeen een economische of juridische documentatie veeleer afschrikwekkend
dan aantrekkelijk werken. Hier wenst men te weten waaraan men toe is en in de da­
gelijkse practijk wordt weinig prijs gseteld op bespiegelingen en theorieën. W el echter
wenst men voor gevaren te worden gewaarschuwd en hierop is het boek mede gericht,
zij het, dat werd nagelaten een der grootste gevaren voor de begunstigde met vol­
doende nadruk te noemen. E r is een afzonderlijk hoofdstuk gewijd aan het onderzoek
door de bank van de bij haar door de begunstigde van een documentair crediet aange­
boden documenten, dat voor de zakenman vele leringen inhoudt, echter nalaat hem
voldoende nadrukkelijk en uitvoerig op het grote gevaar te wijzen, dat eraan kan zijn
verbonden, n.1. dat weigering van aanvaarding door de bank van de documenten we­
gens afwijkingen of onregelmatigheden ertoe kan leiden, dat deze begunstigde-verkoper weliswaar de connossementen heeft, maar dat de goederen buiten zijn macht zijn
gekomen zonder dat hij de waarde heeft ontvangen. T e veel staat in dit boek als uit­
gangspunt de bank.
 Hoewel de auteur uitdrukkelijk stelt, dat onder het documentaire crediet wordt ver­
staan het documentaire bankcrediet, dus de driehoeksverhouding koper-bank-verkoper,
wijdt hij toch een hoofdstuk aan de klassieke vorm van de accept- en rembourscredieten,
zoals deze vóór 1914 in de internationale handel overwegend voorkwamen, waarbij
dus sprake was van een verhouding tussen importeur of exporteur en een bank, een
vorm welke vooral voor Londen als internationaal centrum van grote betekenis is ge­
weest en overigens ook thans nog voorkomt. Hoofdzaak zijn echter in deze studie de
moderne vormen, ontstaan zowel door de internationale politieke spanningen en door
de moeilijkheden, welke de regeringen via de regelingen van het internationale goede­
ren- en betalingsverkeer hebben veroorzaakt (economische en daaronder contingenterings- en daarnaast deviezenpolitiek) als door het opkomen van nieuwe gebieden maar
vooral ook nieuwe personen in de internationale handel.
m ab

blz. 231

Herroepelijke en onherroepelijke, uitbetalings-, zicht- en acceptcredieten, special en
general credits, special en general letters of credit, negociëringscredieten en letters of
Authority passeren de revue. Aan aflopende en renouvellerende, overdraagbare en
niet-overdraagbare credieten, aan subsidiaire, enkel- en meervoudige, deelbare en on­
deelbare credieten wordt ruimschoots in hun betekenis voor de practijk aandacht be­
steed, evenals aan local currency en foreign currency, simple en reimbursement credits.
 D at deze aandacht noodzakelijk is, weet een ieder, die met de practijk van deze vormen
te maken heeft. De slordigheid waarmede men een geopend crediet vaak in de practijk
bekijkt, kan uitermate kostbaar worden en het is dus goed, dat hierop met klem van
argumenten wordt gewezen, ook al omdat door verbetering in dit opzicht het werk in
het zakenleven en in de bankpractijk belangrijk zou kunnen worden vergemakkelijkt en
vereenvoudigd. De verschillende documenten — zoals connossement, vrachtbrief, con­
sulaire factuur, certificaat van oorsprong, wichtnota enz. — worden met hun mérites en
zwakheden, ook in onderlinge vergelijking voor de verladingspapieren, besproken.
Het spreekt vanzelf, dat, hoezeer de auteur ernaar heeft gestreefd het populaire ka­
rakter van het boek te handhaven, hij toch niet kon vermijden herhaaldelijk melding te
maken van de spraakverwarring op dit uitgebreide en ondanks de decennia van bestaan
nog zo nieuwe gebied, terwijl uitvoerige beschouwingen worden gewijd aan de inter­
nationale regelingen, onder auspiciën van de Internationale Kamer van Koophandel tot
stand gekomen; een vertaling van deze uniforme regelen en usances met betrekking
tot documentaire credieten en van de herziening-1951 werden in het aanhangsel opge­
nomen.
De Amerikaanse verhoudingen op dit gebied zijn onderwerp van een uitvoerige be­
schouwing, toegelicht met modellen van de verschillende in gebruik zijnde gestandaar­
diseerde formulieren, terwijl in het aanhangsel de herziene Amerikaanse definities op
het gebied van de internationale handel-1941 zijn opgenomen in de oorspronkelijke taal.
Door de hele tekst zijn de nodige modellen en voorbeelden toegevoegd, welke de
lezer in staat stellen het gelezene nog eens aan de hand van deze stukken te over­
denken.
 Aan de aansprakelijkheid in verband met het wisselrecht en vooral aan de vraag
in hoeverre de begunstigde als trekker van de wissel in verband met het regresrecht
aansprakelijk zal kunnen worden gesteld, zijn een kleine twintig bladzijden gewijd,
waarbij na een korte populaire juridische beschouwing weer in hoofdzaak de practische
zijde van het vraagstuk wordt besproken en dus ter sprake komen de clausules with en
without recourse to drawer, terwijl voorts de figuren van documents against payment
en documents against acceptance, de rente- en rabatclausules en de red letter clause
worden behandeld.
Het is jammer, dat de auteur hier en daar, indien hij buiten zijn gebied komt, minder
gelukkige opmerkingen maakt. Z o lezen wij b.v. op blz. 199, dat wanneer de vreemde
valuta direct bij het afsluiten van de transactie of bij het openen van het documentaire
crediet contant wordt gekocht, hierin een gevaar kan schuilen, indien later de goe­
deren niet geleverd worden en dus van het documentaire crediet geen gebruik wordt
gemaakt. Het komt ons voor, dat hier het gevaar niet schuilt in het dekken van de
vreemde valuta <— zoals wordt gesuggereerd — doch in het niet-nakomen van haar
verplichting door de wederpartij. Het betoog, dat hieraan bovendien nog wordt ge­
koppeld, n.1. dat het eventuele verlies op de valutatransactie .— door devaluatie van
de gekochte valuta — wordt ontgaan indien er andere aankopen van goederen in deze
valuta lopen, waarvoor zij ter betaling kan worden gebezigd, werkt dan verwarrend;
immers, hier is alleen maar sprake van een gelukkige samenloop van omstandigheden.
 Als conclusie kan worden gesteld, dat deze publicatie, ook al •— en misschien zelfs
wel juist •— omdat zij niet pretendeert wetenschappelijk te zijn, zeker nuttig is en wij
wensen haar in handen van de tallozen, die met documentaire credieten in hun bedrijf
hebben te maken. Het boek zal veel extra-werk kunnen voorkomen, indien van de in­
houd met aandacht wordt kennis genomen, en een vraagbaak kunnen zijn voor allen,
die met de practijkmoeilijkheden hebben te kampen. De auteur heeft hier een rijke prac­
tische ervaring op dit moeilijke gebied vol voetangels en klemmen, mede in verband
met de internationale verschillen, op een over het algemeen vlot leesbare wijze ter be­
schikking van het bedrijfsleven gebracht en het werk verdient als documentatie dus
alleszins zijn plaats.
Wellicht dat het ertoe kan bijdragen, dat het aantal gevallen, waarbij de banken
moeten constateren dat niet volledig aan de voorwaarden van het crediet is voldaan,
dan in de toekomst beneden de 40 a 60 % van het totale aantal documentaire credieten —
zoals zulks in Amerika het geval blijkt te zijn en welk cijfer voor ons land vermoedelijk
niet veel lager ligt — zal dalen. Dit cijfer toont reeds aan hoezeer een gids op dit
gebied van nut kan zijn.
ma b

blz. 232

P. J. Potgieser, IN L E ID IN G T O T D E B E D R IJF S E C O N O M IE . X X III, 328 pag..
Uitgave J. Muusses, Purmerend 1952.
 door D r A. I. Diepenhorst
Z oals de titel van dit boek reeds aanduidt, betreft het hier een inleiding, met name
bestemd voor de candidaten voor het examen M.B.A. en S.P.D . Als zodanig heeft het
boek zeker zijn qualiteiten; het is meestal helder en steeds onderhoudend geschreven
en het brengt de lezer in vrij kort bestek in aanraking met de voornaamste onderdelen
van de bedrijfseconomie. N a een korte inleiding, gewijd aan de methodologie en de
ondernemingsvormen, worden achtereenvolgens de kostprijs, de balans, de financiering
en de organisatie behandeld.
Bij de analyse van het kostprijsvraagstuk valt op de afleiding van de wet van de
continuïteit uit het verschijnsel van de complementariteit. „D e complementariteit” , aldus
Potgieser, „dwingt tot continuïteit"1) en deze continuïteit „dwingt tot vervanging van
de kostenelementen, die in het eindgoed begrepen op de afzetmarkt zijn afgestoten". 2)
E r is hier dus sprake van een vervangingsverplichting als een „absolute noodzakelijk­
h eid ".3) In deze opvatting is geen plaats voor de mogelijkheid, dat vervanging irratio­
neel zou zijn, met andere woorden voor een doorbreking van de continuïteit. Het alter­
natief tussen vervangingswaarde en opbrengstwaarde wordt dan ook nergens gesteld.
Potgieser verwijdert zich daarmede van de gangbare grondslagen van de leer van de
vervangingswaarde. Dit is zijn goed recht, maar wij vragen ons af of een inleidend
leerboek de geschikte plaats is om een zo afwijkend standpunt te introduceren, en of
een nadere argumentatie en een critische analyse van wat hier zo radicaal wordt ver­
worpen de door Potgieser ingenomen positie niet w at nader zouden kunnen afbakenen.
 Aan de rentefactor wordt ons inziens te geringe aandacht geschonken; ze wordt
slechts bij de behandeling van de kostencategorie der duurzame productiemiddelen, en
dan nog zeer terloops, ter sprake gebracht. Over de aan te houden rentevoet wordt
gezwegen.
In de beschouwingen over de verbijzondering van de kosten wordt eerst uitdrukkelijk
gesteld, dat de kostprijs gebaseerd dient te worden op „een bedrijfsbezetting die nor­
maal is en niet op een bedrijfsbezetting, zoals die zich op een bepaald geval incidenteel
ontwikkelde". 4) Even later wordt dan echter de kostprijsformule ontwikkeld:
,
constante kosten
kostprijs — —
, , --------normale bezetting

variabele kosten
+ werkelijke
bezetting

hetgeen met de eerder gedane uitspraak niet valt te rijmen, omdat nu niet langer van
één basis, de normale bezetting, sprake is.
In hoofdstuk V III, handelende over winstbepaling en winstverdeling, duikt voor het
eerst een nadere definiëring van het kostenbegrip op. Bovendien wordt het niet geheel
duidelijk welke positie Potgieser zelf met betrekking tot de door hem overgenomen om­
schrijving inneemt.
Het hoofdstuk, gewijd aan de balansanalyse, dat inderdaad in een behoefte voorziet,
had ons inziens beter in het deel handelende over de financiering geplaatst kunnen
worden.
 De analyse van het vraagstuk van de quantitatieve verhoudingen achten wij het
meest onbevredigende deel van het boek. Toegegeven zij, dat het geen gemakkelijke
taak is in kort bestek hiervan een verantwoorde behandeling te geven. Potgieser maakt
het zich echter wel té gemakkelijk, als hij zich uitsluitend bezig houdt met de stand­
vastige verhoudingen en de substitutiemogelijkheid eerst aan het slot, in een voorbeeldje,
in enkele regels afdoet om dan direct over te stappen op „het streven naar geleidelijke
industrialisatie van ons vaderland”. 4)
De beschouwingen over de interne organisatie schijnen ons het meest geslaagde deel
van het boek. In bondige vorm wordt hier een goed overzicht van gegeven.
Tenslotte willen wij nog opmerken, dat het boek bij gebruik van twee lettertypen
belangrijk aan overzichtelijkheid zou kunnen winnen. De talloze voorbeelden, anecdotes
en uitweidingen, die thans in de doorlopende tekst zijn opgenomen, werken op den
duur storend.
4)
2)
3)
4)

pag.
pag.
pag.
pag.
27.
27.
27.
252 en 253.
mab

blz. 233

A U D IT S B Y C E R T IF IE D PU B LIC A C C O U N T A N T S . Uitgave van het American
Institute of Accountants 1950 (53 pagina's).
door A. C. J. de Jong
Deze brochure is bestemd om het publiek voorlichting te geven inzake datgene, wat
het publiek van het accountantsonderzoek mag verwachten en daartoe bevat zij mede
een populair inzicht in het accountantsonderzoek. Z oals het voorwoord zegt, is zij
bestemd voor credietverstrekkers, leraren in accountancy enz.
 De opzet is tweeslachtig en dientengevolge is de brochure voor credietverstrekkers
niet populair genoeg en voor leraren te populair. D e leraren in de accountancy zullen
van deze brochure echter in het kader van de verdere uitgebreide publicaties kennis­
nemen. Daarbij blijft dus alleen de vraag, welke verwachtingen de credietverstrekkers
na de lezing zullen koesteren.
Deze tweeslachtigheid komt voornamelijk tot uiting in het vierde hoofdstuk. N adat
het karakter van jaarstukken, de accountantsverklaring en het rapport is behandeld en
het doel van het accountantsonderzoek is uiteengezet, gaat men in op de methode en de
middelen, die de accountant bij zijn onderzoek volgt en gebruikt.
Aangezien het uiteraard niet goed mogelijk is om deze methode voor een publiek van
leken (credietverstrekkers) te behandelen, moeten de schrijvers zich beperken tot:
1° kleine en middelgrote ondernemingen (pag. 30)
2° methoden van onderzoek, waarover men op populaire wijze kan schrijven en waarbij
de nadruk valt op de bepaling van de juistheid van activa en passiva op balans­
datum.
De eerste beperking doet wonderlijk aan in een land w aar de grote onderneming tot
ontwikkeling is gekomen en doet onmiddellijk de vraag rijzen, w aar dit onderwerp be­
handeld zal worden. D e beperking hangt m.i. samen met de contröleproblemen, welke
ook in de Verenigde Staten op het gebied van de controle van grote ondernemingen nog
moeten worden opgelost.
 De tweede beperking wordt verdedigd met het argument, dat het onpractisch zou zijn
methoden te behandelen waarin de oordeelsvorming een zo grote rol speelt als bij de
controle van de resultaten het geval is. Uiteraard is dit geen argument van principiële
betekenis, het betekent alleen dat een behandeling van deze methoden veel moeilijker is
en bovendien varieert met de aard van de onderneming. D e belangrijkheid van deze
methoden is echter zodanig, dat deze tweede beperking de opzet van de brochure aantast.
D e schrijvers merken, ten aanzien van de resultatenrekeningen, terecht op, dat deze van
vitale betekenis zijn voor de credietgevers en minstens zo belangrijk als de balans, en ten
aanzien van de balans, dat de wijzigingen in de balansposten meer betekenis hebben dan
die posten zelve, waarmede o.i. de onaanvaardbaarheid van de beperking is aangegeven.
Aangestipt worden dan wel het gebruik van statistische gegevens en van de budget­
resultaten, maar dit gebruik wordt in het geheel niet toegelicht. D e methode van de bedrijfsvergelijking wordt zelfs niet genoemd, hoewel op dit gebied in de Verenigde Staten
resultaten bereikt konden worden en bereikt zijn. Men denke slechts aan de arbeid op het
gebied van de hotel-accountancy.
De brochure bevat dan ook twintig bladzijden, gewijd aan het (zelfstandig) balansonderzoek en ruim één bladzijde aan het onderzoek naar de resultaten, hetgeen ten dele
wortelt in de in de aanvang aangegeven, niet juiste opzet van de brochure.
 De schrijvers zijn zich dit blijkbaar wel bewust wanneer zij op pag. 30 mededelen dat:
„each audit must be designed to fit the particular circumstances. The discussion which
„follows does not constitute a „Standard audit program” . It does not describe a „typical
„audit” . This pamphlet does no teil a person how to make an audit; nor does it present
„a yardstick for weighing the adequacy of an audit. It is the C P A 's responsibility and
„his alone, to determine what procedures are necessary and how extensively they
„shall be applied in a particular audit."
Deze toelichting, welke de geringe waarde van dit vierde hoofdstuk aangeeft, kunnen
wij volledig onderschrijven. Zij wordt gevolgd door een goede bespreking van enige
methoden, die .— om boven aangegeven redenen — onvolledig moest blijven.
Het doel van het geschriftje is echter reeds bereikt in de eerste drie hoofdstukken, die
resp. het karakter van de jaarstukken, accountantsverklaringen en accountantsrapport,
en de philosophie van de accountancy behandelen. De verstandige leek heeft hieraan vol­
doende en de behandeling van deze hoofdstukken is uitstekend te noemen.
In deze hoofdstukken wordt het benaderende karakter van de jaarstukken onderstreept,
waarbij echter wordt opgemerkt, dat algemeen aanvaarde boekhoudkundige principes de
tolerantie aangeven. D e ontwikkeling van het karakter van de verklaring, waarin het

ma b

blz. 234

woord certificaat is vervangen door het woord opinie, omdat de accountant niet bedoelt
de cijfermatige juistheid van de jaarstukken te waarborgen, wordt uiteengezet. De
verantwoordelijkheid van de accountant ten opzichte van fraudes wordt terecht en juist
behandeld. Op pag. 22 worden daarna dan de wegen, waarlangs de doelstellingen van
het accountantsonderzoek bereikt worden, in een zestal punten duidelijk samengevat en
daarmede had de brochure besloten kunnen worden.
V oor studerenden vormt dit geschriftje een nuttige inleiding, echter alleen een inleiding.
 Aanvulling van kennis uit de overige publicaties van het Amerikaanse Instituut —- ver­
meld in de appendix bij deze brochure en uit de publicaties van de Securities and E x ­
change Commission („Accounting Series Releases” ) •— is noodzakelijk.
ma b

blz. 235.
