Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
en Zuidn.) sloot in het land, tot afscheiding of tot ontwatering
–– lemma Koenen 1966: 1. gegraven water; 2. de straat, de huizen langs een gracht
–– lemma Van Dale 1992: 1. (veroud.) uitgraving in de grond; 2. met water gevuld kanaal, m.n. om of
door een stad of rond een vesting; 3. de straat langs een stadsgracht; […] 6. (gew.) sloot in het land, tot
afscheiding of tot ontwatering
–– lemma Koenen 1992: 1. gegraven kanaal; 2. de straat, de huizen langs een gracht
–– lemma Koenen 2006: 1. kanaal, m.n. in of om een stad of rond een vesting; 2. de straat, de huizen
langs een gracht
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) uitgraving in de grond; 2. met water gevuld kanaal, m.n. om
of door een stad of rond een vesting; 3. de straat langs een stadsgracht; […] 6. (Belgisch-Nederlands)
sloot in het land, tot afscheiding of tot ontwatering
–– etymologie: Het erfwoord gracht luidde oorspronkelijk graft (het is ontwikkeld uit het ProtoGermaanse *grab-ti- ‘gegraven gat, graf’, dat teruggaat op de Proto-Germaanse wortel *graban‘graven’) en betekende ‘graf’ en ‘sloot’. Uit die laatste betekenis, die in België nog steeds bestaat,
ontwikkelde zich ‘slotgracht’ en sinds de zestiende eeuw vooral ‘gracht binnen de stad’. De gracht
wordt sindsdien gekenmerkt door stenen kaden ten behoeve van overslag en meestal door hoge
bebouwing aan weerskanten.
 groen (groenvoorziening) (groenstrook) (groengebied) (groenzone) (groenelement)

–– lemma Van Dale 1914: groen3 het gebladerte der boomen; loof, takken met bladeren; loof van knol- en
wortelgewassen (-) (-) (-) (-) (-)

–– lemma Koenen 1916: gras, weide; gebladerte der boomen (-) (-) (-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: groen3 (coll.) het gebladerte der bomen; (bij uitbr.) plantsoen; loof, takken met
bladeren (-) (-) (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1966: 2. 1. gras, weide; in ‘t groen zitten onder het loof (-) (-) (-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 2groen II 3. (verzameln.) het gebladerte van de bomen, loof van knol- en
wortelgewassen enz.; 4. (bij uitbr.) plantsoen (groenvoorziening 1. aanleg van openbaar groen; 2.
 plantsoen) (groenstrook beplante strook grond in of langs een gebouwd gebied; vgl. groengordel)
(groengebied groenzone) (groenzone met groen beplante zone in of aan de rand van een woonwijk of
stad, vaak als buffergebied tussen dichtbevolkte gebieden) (-)
–– lemma Koenen 1992: - (groenvoorziening de aanwezigheid van gewassen) (groenstrook 1. beplant,
begroeid open terrein in of om een stad, groengordel; 2. strookvormige beplanting: een groenstrook
langs de spoorbaan) (groengebied agrarisch gebied, natuurgebied of -monument) (-) (-)
–– lemma Koenen 2006: - (groenvoorziening de aanwezigheid van planten en bomen) (groenstrook
1. beplant, begroeid open terrein in of om een stad; groengordel; 2. strookvormige beplanting: een
groenstrook langs de spoorbaan) (groengebied agrarisch gebied, natuurgebied of -monument) (-) (-)
–– lemma Van Dale 2015: groen2 4. (verzamelnaam) het gebladerte van de bomen, loof van knol- en
wortelgewassen enz.; 5. (bij uitbreiding) plantsoen of plantsoenen (groenvoorziening 1. aanleg van
openbaar groen; 2. plantsoen) (groenstrook 1. groenzone; 2. wegberm) (groengebied groenzone)

398

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

(groenzone met groen beplante zone in of aan de rand van een woonwijk of stad, vaak als buffergebied
tussen dichtbevolkte gebieden, synoniem groenstrook, groenzoom) (-)
–– etymologie: De kleurnaam groen gaat terug op de Proto-Germaanse wortel *groni- en heeft vanouds
de associatie met ‘lover’. Al in 1285 is de gesubstantiveerde vorm met betekenis ‘gewas’ aangetroffen.
Voor eetbare gewassen ontstonden later de afleidingen groensel en groente.
 grondgebonden

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: verbonden met de grond: grondgebonden appartement, woning waarvan de

benedenverdieping op de begane grond staat, geen appartement
–– etymologie: De samenstelling grondgebonden (met binden in de betekenis ‘in directe verbinding staan
met’) is vanaf 1958 aangetroffen in een agrarische context. In 1976 is voor het eerst de combinatie
grondgebonden woning aangetroffen.
halte

–– lemma Van Dale 1914: plaats waar een spoortrein of tram korten tijd stilhoudt om reizigers uit te

laten en op te nemen; gewoonlijk voorzien van een klein perron en een wachtlokaaltje of een afdak wat
men bij eene stopplaats niet aantreft
–– lemma Koenen 1916: stationnetje, wachtpost op spoor- of tramweg
–– lemma Van Dale 1961: 1. punt van een traject en plaats langs de baan daarvan waar een spoortrein,
tram of bus kort stilhoudt om reizigers uit te laten of op te nemen; gewoonlijk voorzien van een klein
perron en een wachtlokaaltje of een afdak (wat men bij een stopplaats niet aantreft);
–– lemma Koenen 1966: 1. plaats waar de trein, tram of bus een korte tijd stilhoudt; 2. wachtlokaaltje of
afdak voor wachtenden op de trein, enz.
 –– lemma Van Dale 1992: 1. punt van een traject waar een trein, metro, tram of bus korte tijd stilhoudt
om reizigers uit of in te laten stappen, gewoonlijk voorzien van een klein perron en een wachtlokaaltje
of een afdak (wat men bij een ‘stopplaats’ niet aantreft); 2. wachthuisje of afdak voor wachtenden bij
een halte (1)
–– lemma Koenen 1992: plaats waar de trein, tram of bus een korte tijd stilhoudt
–– lemma Koenen 2006: plaats waar de tram, bus of metro stopt om passagiers in of uit te laten stappen
–– lemma Van Dale 2015: 1. punt van een traject waar een trein, metro, tram of bus korte tijd stilhoudt
om reizigers uit of in te laten stappen, gewoonlijk voorzien van een klein perron en een wachtlokaaltje
of een afdak (wat men bij een ‘stopplaats’ niet aantreft); 2. wachthuisje of afdak voor wachtenden bij
een halte (1)
–– etymologie: Halte is meerdere keren ontleend aan het Frans, in eerste instantie in de zeventiende
eeuw in de betekenis ‘het stoppen’, en in het laatste kwart van de negentiende eeuw in de betekenis
‘stopplaats voor treinen’ (aangetroffen in 1872), een uitbreiding van ‘stopplaats’ (in het Frans voor het
eerst aangetroffen in 1794). Het Franse woord is op zijn beurt in de zestiende eeuw ontleend aan het
Duitse militaire commando halt, gebiedende wijs van halten ‘stilhouden’.
399

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

hobbyruimte (hobby)

–– lemma Van Dale 1914: - (-)
–– lemma Koenen 1916: - (-)
–– lemma Van Dale 1961: - (hobby 1. stokpaardje; 2. liefhebberij)
–– lemma Koenen 1966: - (hobby (Eng.) stokpaardje, geliefde bezigheid etc.)
–– lemma Van Dale 1992: vertrek waarin men zich aan zijn hobby kan wijden (hobby 1. stokpaardje; 2.
 liefhebberij)

–– lemma Koenen 1992: - (hobby stokpaardje, liefhebberij, geliefde bezigheid enz.)
–– lemma Koenen 2006: - (hobby iets dat men in zijn vrije tijd voor zijn plezier geregeld doet;

liefhebberij)
–– lemma Van Dale 2015: vertrek waarin men zich aan zijn hobby kan wijden, synoniem hobbykamer,
knutselruimte (hobby 1. stokpaardje; 2. liefhebberij)
etymologie:
De samenstelling hobbyruimte is voor het eerst aangetroffen in 1955. Het woord hobby is
––
als simplex voor het eerst in het Nederlands aangetroffen in 1934 in de betekenis ‘liefhebberij’, maar
al 1785 in de combinatie hobby-horse ‘stokpaardje, favoriet onderwerp’. Ook in het Engels heeft deze
verkorting plaatsgevonden, zodat waarschijnlijk sprake is van herhaaldelijke ontlening. Hobby (horse)
was een klein Iers paardenras, waarnaar mogelijk speelgoed in de vorm van een paard genoemd werd;
hieruit ontstond de betekenis ‘eindeloze activiteit’. Ruimte is een vijftiende-eeuwse afleiding met -te
van het bijvoeglijk naamwoord ruim, ontwikkeld uit Proto-Germaans *rūma- ‘wijd’.
hof

–– lemma Van Dale 1914: (gew.) houten heining om eene weide; omheinde ruimte, tuin; (Zuidn.) open

ruimte bij een huis, binnenplaats, (ook) voorplein; besloten ruimte met woningen voor onverzorgde
oude vrouwen
–– lemma Koenen 1916: omheinde of omtuinde ruimte; ruimte, waar-om-heen eenvoudige woningen
liggen; woning van een aanzienlijke, landhuis, vorstelijk verblijf; gerechtshof; eerbiedige opwachting,
ceremonieel
–– lemma Van Dale 1961: hof1 1. (Zuidn.; in N.-Nederl. gew., dicht. of deftig) omheind stuk grond
beplant met bloemen, kruiden of bomen, tuin; 2. (gew.) houten heining om een weide; hof2 1. (gew. en
Zuidn.) bij een woning behorend en eromheen gelegen afgesloten erf, werf; (Zuidn.) binnenplaats, ook
voorplein; besloten ruimte met woningen voor onverzorgde oude vrouwen; 2. (Zuidn.) boerenwoning,
hofstede, pachthoeve; 3. woning of verblijf van een adellijk of aanzienlijk persoon, slot; alleen nog als
hist. term., als naam van plaatsen waar een hof stond; in Z.Nederl. thans: landgoed, buitenverblijf; 4.
 het geheel van de vertrekken en zalen, met al wat erbij behoort, dat een vorst tot verblijf dient, waar hij
plechtig ontvangt, feesten geeft enz.
–– lemma Koenen 1966: 1. omheinde ruimte, tuin (Zuid-Nederland, Oost-Nederland): bloemen in veld
en hof; huis en hof verkopen; 2. 1. afgesloten ruimte met woningen van oude vrouwen; 2. woning van
een vorst; 3. (bij overdr.) hofhouding; 4. rechtbank van hogere rang; 5. de gezamenlijke raadsheren
in zo’n rechtbank; 6. met maken: eig. eerbiedige opwachting; 7. (Zuid-Nederland) hofstede;
binnenplaats van een hoeve
–– lemma Van Dale 1992: hof I. 1. (gew., arch.) omheind stuk grond beplant met bloemen, kruiden of
bomen, syn. tuin, gaard; 2. (gew.) boomgaard; 3. (gew.) houten heining om een wei; […] hof II. 1.
(gew,) bij een woning behorend en eromheen gelegen afgesloten erf, syn. werf; 2. (gew.) binnenplaats;
3. (gew.) voorplein; 4. (veroud.) besloten ruimte met woningen voor bejaarde arme vrouwen; […] 6.
(gew.) boerenwoning, pachthoeve; 7. (hist.) woning of verblijf van een adellijk of aanzienlijk persoon,
syn. slot; 8. (gew.) landgoed, buitenverblijf; 9. het geheel van de vertrekken en zalen, met al wat erbij
behoort, dat een vorst tot verblijf dient, waar hij plechtig ontvangt, feesten geeft enz.
400

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– lemma Koenen 1992: hof I. omheinde ruimte; tuin; II. 1. afgesloten ruimte: a) met woningen; b)

om de kerk; 2. woning ve vorst; 3. hofhouding; 4. rechtbank van hogere rang; 5. de gezamenlijke
raadsheren in zo’n rechtbank
–– lemma Koenen 2006: hof I. omheinde ruimte; tuin; II. 1. afgesloten ruimte met woningen; 2.
 afgesloten ruimte om een kerk; 3. woning ve vorst; 4. hofhouding; 5. rechtbank van hogere rang; 6. de
gezamenlijke raadsheren in zo’n rechtbank
–– lemma Van Dale 2015: hof1 1. (niet algemeen, archaïsch, Belgisch-Nederlands, spreektaal)
omheind stuk grond beplant met bloemen, kruiden of bomen, synoniem tuin, gaard; 2. (niet
algemeen) boomgaard; 3. (niet algemeen) houten heining om een weide; […] hof2 1. (niet
algemeen) bij een woning behorend en eromheen gelegen afgesloten erf, synoniem werf; 2. (niet
algemeen) binnenplaats; 3. (niet algemeen) voorplein; 4. (verouderd) hofje1; […] 6. (niet algemeen)
boerenwoning, pachthoeve; 7. (historisch) woning of verblijf van een adellijk of aanzienlijk persoon,
synoniem slot; 8. (niet algemeen) landgoed, buitenverblijf; 9. geheel van de vertrekken en zalen, met
al wat erbij behoort, dat een vorst tot verblijf dient, waar hij plechtig ontvangt, feesten geeft enz.
–– etymologie: Het erfwoord hof gaat terug op de Proto-Germaanse wortel *hufa- met als oorspronkelijke
betekenis waarschijnlijk ‘gebouw’. In het Oudnederlands had de betekenis zich al ontwikkeld tot
‘ommuurde ruimte, tuin’. Mogelijk staat deze betekenis (en andere, latere) onder invloed van Latijn
cohors ‘erf, binnenplaats’ en/of Oudfrans cort (Nieuwfrans court)).
hoogbouw

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: [hoogbouw verwerpelijk germ. voor hoge bouw]
–– lemma Koenen 1966: germ. voor: bouw van hoge huizen of verdiepingswoningen = naar de vorm:

Duits Hochbau
–– lemma Van Dale 1992: hoge bouw, hoge gebouwen, tgov. laagbouw
–– lemma Koenen 1992: 1. bouw van hoge huizen of flats (tegenst laagbouw); 2. gebouw, huis met een
groot aantal verdiepingen
–– lemma Koenen 2006: 1. bouw van hoge huizen of flats (tegenst laagbouw); 2. gebouw, huis met een
groot aantal verdiepingen
–– lemma Van Dale 2015: 1. hoge bouw, het bouwen van hoge gebouwen, antoniem: laagbouw (1); 2.
 (verzamelnaam) hoge gebouwen; 3. (verzamelnaam) gedeelte van een complex dat uit verscheidene,
m.n. veel verdiepingen bestaat, antoniem: laagbouw (3)
–– etymologie: Tot in de jaren zeventig werd hoogbouw gezien als een ‘verwerpelijk germanisme’,
een leenvertaling van het Duits Hochbau. Overigens kan het woord net zo goed zelfstandig in het
Nederlands gevormd zijn, al ligt hoge bouw dan meer voor de hand. Hoogbouw kwam in ieder geval
al in ruime mate voor in kranten van rond 1900, met name om hoge fabrieksgebouwen mee aan te
duiden, en iets later, in 1906, voor het eerst voor hoge gebouwen in het algemeen.
horeca

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: - (horecabedrijf bedrijf dat is aangesloten bij de bedrijfsgroep van hotel-,

restaurant- en caféhouders en aanverwante bedrijven (pensions e.d.))
–– lemma Koenen 1966: - (horecabedrijf hotel, restaurant of café als lid van het bedrijfschap Horeca)
–– lemma Van Dale 1992: bedrijfstak van hotels, restaurants, cafés, pensions e.d.
–– lemma Koenen 1992: - (horecabedrijf hotel, restaurant, café)
–– lemma Koenen 2006: hotel, restaurant, café

401

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Van Dale 2015: bedrijfstak van hotels, restaurants, cafés, pensions e.d.
–– etymologie: In 1890 werd de Nederlandse Bond van werkgevers in hotel-, restaurant-, café- en

aanverwante bedrijven “Horecaf” opgericht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd deze naam
gewijzigd, toen de Duitse bezetter het Rijksbureau Horeca oprichtte, een verkorting op basis van de
eerste twee letters van de kernwoorden uit de volledige naam Rijksbureau voor het Hotel-, Restaurant-,
Café- en Pensionbedrijf.
 hotel

–– lemma Van Dale 1914: voornaam woonhuis (inz. in Parijs); groot logement
–– lemma Koenen 1916: groot, voornaam huis; deftige naam voor een groot, modern logement
–– lemma Van Dale 1961: 1. (volgens Fr. spraakgebruik) stadswoonhuis (inz. in Parijs) van een

aanzienlijk persoon; gebouw van een gezantschap; 2. in de spreekt. het gewone woord voor logement,
inrichting waar men als reiziger onderdak vindt
–– lemma Koenen 1966: 1. groot, voornaam huis inz. in Frankrijk; 2. groot logement
–– lemma Van Dale 1992: 1. (veroud.) stadswoonhuis (m.n. in Parijs) van een aanzienlijk persoon; 2.
(veroud.) gebouw van een gezantschap; 3. gebouw ingericht voor het onderdak brengen van reizigers
–– lemma Koenen 1992: groot logement
–– lemma Koenen 2006: gebouw waarin reizigers tegen betaling op een kamer kunnen overnachten
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) stadswoonhuis (m.n. in Parijs) van een aanzienlijk persoon (nog
in namen van gebouwen); 2. (verouderd) gebouw van een gezantschap; 3. gebouw ingericht voor het
onder dak brengen van reizigers
–– etymologie: Hotel is in de eerste helft van de negentiende eeuw ontleend aan het Franse hôtel,
opvallend genoeg eerst in de bijbetekenis ‘voornaam huis’ (denk ook aan hôtel de ville ‘stadhuis’) en
daarna in de oorspronkelijke en nu prevalerende betekenis ‘voornaam logement’ (voor het eerst in
het Nederlands aangetroffen in 1855). Het Franse woord heeft zich via de tussenstap hostel (waarop
rond 1930 de Engelse combinatie youth hostel is gebaseerd) ontwikkeld uit Laatlatijn hospitale
‘gastenverblijf’ (waarvandaan ook ons woord hospitaal ‘gasthuis, ziekenhuis’ komt), een afleiding van
Latijn hospes ‘gast’.
 huis (eengezinshuis) (tweegezinshuis) (meergezinshuis) (onderhuis)

–– lemma Van Dale 1914: gebouw om in te wonen; woning, verblijfplaats; het huis als verblijf van

het gezin (-) (-) (-) (onderhuis 1. het benedenste gedeelte van een huis; dat gedeelte dat in vele
ouderwetsche Hollandsche woningen half in den grond gebouwd is, en waarin zich het kantoor,
de keuken enz. bevinden, of dat tot woning voor schoenlappers, kruiers, uitdragers enz. dient; het
benedenste gedeelte van een huis, het gedeelte dat gelijkvloers onder de bovenverdiepingen zich
bevindt; gewoonlijk het benedenhuis genoemd)
–– lemma Koenen 1916: menschenwoning (-) (-) (-) (onderhuis benedenhuis)
–– lemma Van Dale 1961: 1. bouwwerk of bouwsel dat tot woning voor mensen dient of geschikt is;
2. (met betr. tot de bewoners) iemands woning, (zonder dat bepaaldelijk aan een gebouw wordt
gedacht) (-) (-) (meergezinshuis woonhuis waarin twee of meer woningen geheel of gedeeltelijk boven
elkaar zijn gelegen) (onderhuis 1. het benedenste gedeelte van een huis; dat gedeelte dat in vele
ouderwetse Hollandse woningen half in de grond gebouwd is; het gedeelte dat gelijkvloers onder de
bovenverdiepingen zich bevindt; gewoonlijk benedenhuis genoemd)
–– lemma Koenen 1966: 1. mensenwoning; 2. kasteel; aanzienlijke woning (-) (-) (-) (onderhuis 1. de
lager dan de straat gelegen vertrekken; 2. benedenhuis)
–– lemma Van Dale 1992: 1. bouwwerk of bouwsel dat mensen tot woning dient of als zodanig geschikt
is; 2. (in relatie tot de bewoners) iemands woning (zonder dat bepaaldelijk aan een gebouw wordt
gedacht); 3. in toepassing op andere gebouwen dan woonhuizen; […] 6. (meton.) (woning met) de

402

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

bewoners, huisgezin, familiekring; 7. gezin waarbij of waarvoor men werkt of waaraan men levert
(eengezinshuis eengezinswoning) (-) (-) (onderhuis het benedenste gedeelte van een huis; – dat
gedeelte dat in vele ouderwetse Hollandse woningen half in de grond gebouwd is; – benedenhuis)
–– lemma Koenen 1992: 1. mensenwoning; 2. kasteel; aanzienlijke woning (-) (-) (-) (onderhuis
benedenhuis)
lemma
Koenen 2006: 1. woning ve mens; 2. kasteel; aanzienlijke woning (-) (-) (-) (-)
––
lemma
Van Dale 2015: 1. bouwwerk of bouwsel dat mensen tot woning dient of als zodanig geschikt
––
is; 2. (in relatie tot de bewoners) iemands woning (zonder dat specifiek aan een gebouw wordt
gedacht); 3. gebouw dat niet bestemd is voor bewoning; […] 6. (metonymisch) (woning met) de
bewoners, huisgezin, familiekring; 7.  piramidevormig ondergedeelte van een wipmolen, met het woongedeelte)
–– etymologie: Het erfwoord huis gaat waarschijnlijk terug op Proto-Germaans *hūsa-, dat zelf terug te
voeren is op Proto-Indo-Europees *kuH-s-, te zien als een s-uitbreiding van de wijdverbreide wortel
(s)keu(H)- ‘bedekken’.
 ijsbaan

–– lemma Van Dale 1914: geveegde vlakte op het ijs voor de schaatsenrijder
–– lemma Koenen 1916: geveegde rijweg op het ijs
–– lemma Van Dale 1961: strook op een bevroren watervlak die voor schaatsenrijders begaanbaar is

gemaakt; ook een terrein waarop zo’n baan aangelegd kan worden
–– lemma Koenen 1966: 1. berijdbare, inz. berijdbaar gemaakte ijsoppervlakte; 2. terrein waar
gewoonlijk een ijsbaan wordt aangelegd
–– lemma Van Dale 1992: strook op een bevroren watervlak die voor schaatsenrijders begaanbaar is
gemaakt; 2. terrein waarop zo’n baan aangelegd kan worden
–– lemma Koenen 1992: 1. berijdbare, inz. berijdbaar gemaakt ijsoppervlakte; 2. terrein waar gewoonlijk
een ijsbaan wordt aangelegd
–– lemma Koenen 2006: 1. berijdbare, m.n. berijdbaar gemaakt ijsoppervlakte; 2. terrein waar gewoonlijk
een ijsbaan wordt aangelegd
–– lemma Van Dale 2015: 1. strook op een bevroren watervlak die voor schaatsenrijders begaanbaar is
gemaakt; 2. afgebakend terrein met ijs om op te schaatsen, synoniem schaatsbaan (2), schaatspiste
–– etymologie: De samenstelling ijsbaan is voor het eerst aangetroffen in 1813 en is gevormd uit ijs,
dat teruggaat op Proto-Germaans *īsaz maar waarschijnlijk een Noord-Europees substraatwoord is,
en baan, een erfwoord dat teruggaat op Proto-Germaans *banō- met als oorspronkelijke betekenis
‘vrijgemaakte ruimte’. Opvallend is dat baan de betekenis ‘werk’ kreeg naar aanleiding van de
uitdrukking baantje rijden, voor schaatsers die niet een verre en vermoeiende tocht buiten de ijsbaan
aandurfden; hieruit kreeg het verkleinwoord als zeeterm de betekenis ‘een betrekking bij het zeewezen
die vrijstelling geeft van de vermoeiende en drukke werkzaamheden aan boord’, en daaruit ‘werk’ in
het algemeen, pas sinds de twintigste eeuw ook in niet-verkleinde vorm baan.
 industrie (industrieterrein) (industriegebied)

–– lemma Van Dale 1914: nijverheid, technisch bedrijf, fabriekswezen (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: nijverheid, fabriekswezen, bedrijf (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. industrie 1. nijverheid, produktief technisch bedrijf, fabriekswezen;

(fig.) fabriekmatige produktie, b.v. van verhalen, prenten enz.; 2. een bepaald fabrieksbedrijf
(industrieterrein terrein waarop een industriële onderneming gevestigd is of dat daarvoor geschikt en

403

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

aangewezen is) (industriegebied gebied met vnl. industrie als middel v. bestaan of dat bestemd is om
er industrieën te vestigen)
–– lemma Koenen 1966: 1. nijverheid, fabriekswezen; produktief-technisch bedrijf; 2. fabrieksbedrijf
(industrieterrein terrein, bestemd voor of in gebruik bij industrieën) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1industrie 1. productief-technisch bedrijf, syn. nijverheid, fabriekswezen; 2.
(fig.) fabrieksmatige productie (b.v. van verhalen, prenten); 3. een bepaald fabrieksbedrijf, tak van
nijverheid; 4. (bij uitbr., angl.) in toepassing op grootscheepse ondernemingen die geen nijverheid zijn
(industrieterrein terrein waarop een of meer industriële ondernemingen gevestigd zijn of dat daarvoor
geschikt en aangewezen is) (industriegebied gebied met vnl. industrie als middel van bestaan of dat
bestemd is om er industrieën te vestigen)
–– lemma Koenen 1992: 1. nijverheid, fabriekswezen; produktief-technisch bedrijf; 2. fabrieksbedrijf
(industrieterrein terrein, bestemd voor of in gebruik bij industrieën) (-)
–– lemma Koenen 2006: 1. grootschalige vervaardiging van producten in fabrieken; 2. de fabrieken
(industrieterrein terrein waarop industriële ondernemingen gevestigd zijn) (-)
–– lemma Van Dale 2015: 1. economische bedrijvigheid waarbij grondstoffen technisch worden verwerkt
tot (half)producten; 2. bedrijfstak die zich met de verwerking van grondstoffen tot (half)producten
bezighoudt, synoniem nijverheid, fabriekswezen; 3. (figuurlijk) fabrieksmatige productie (bv. van
verhalen, prenten); 4. bepaald fabrieksbedrijf, bepaalde industrietak; 5. (bij uitbreiding) bedrijf
dat of bedrijfstak die geen grondstoffen verwerkt, maar zich bezighoudt met dienstverlening enz.
 (industrieterrein terrein waarop een of meer industriële ondernemingen gevestigd zijn of dat daarvoor
geschikt en aangewezen is) (industriegebied industrieterrein)
–– etymologie: Het leenwoord industrie werd begin zestiende eeuw ontleend aan het Frans in de
betekenis ‘ijver, nijverheid’ (zelf een geleerde ontlening van Latijn industria ‘ijver’, letterlijk
‘opstapelend bezig zijn’); de moderne betekenis van ‘fabriek(swez)en’ dateert van ongeveer 1845 en
werd opnieuw aan het Frans ontleend.
inrichting

–– lemma Van Dale 1914: organisatie: rechterlijke inrichting, regeling der rechtsmacht; de inrichting van

den staat; instelling, gebouw of gesticht tot openbaar gebruik: inrichting voor onderwijs; badinrichting;
leesinrichting; melkinrichting, melkwinkel, melkslijterij
–– lemma Koenen 1916: instelling, gebouw
–– lemma Van Dale 1961: 4. organisatie; 5. instelling, stichting, instituut; 6. zaak, bedrijf, etablissement;
7. gebouw, lokaliteit
–– lemma Koenen 1966: 7. instelling, gebouw, gesticht
–– lemma Van Dale 1992: 5. organisatie, organisatievorm […]; 7. instelling, stichting, instituut; […] 10.
zaak, bedrijf, etablissement; 11. gebouw, lokaliteit
–– lemma Koenen 1992: 7. instelling, gebouw, gesticht
–– lemma Koenen 2006: 6. instelling, gebouw
–– lemma Van Dale 2015: 5. organisatie, organisatievorm […]; 7. instelling, stichting, instituut […]; 11.
zaak, bedrijf, etablissement, lokaliteit
–– etymologie: Inrichting is afgeleid van het werkwoord inrichten, in verschillende betekenissen, te weten
‘samenstellen’, ‘geschikt maken’ en ‘ordenen’. De betekenis ‘instelling, instituut’ is gebaseerd op
de tweede, in het bijzonder omdat deze gebouwen geschikt gemaakt zijn voor een bepaald doel (dat
wordt omschreven in de eventueel aanwezige specificator).
 jeugdhonk

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: -

404

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: jeugdhonk
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: clubhuis voor jongeren
–– lemma Van Dale 2015: (Nederlands-Nederlands) clubhuis voor jongeren
–– etymologie: De samenstelling jeugdhonk is voor het eerst aangetroffen in 1919. Het eerste lid

jeugd, voor het eerst aangetroffen in het Oudnederlands in de vorm jugint in de tiende eeuw, is een
erfwoord dat teruggaat op Proto-Germaans *jugunþi-, vanwege rijm ontstaan onder invloed van
*dugunþi- ‘deugd’ uit ouder *juwunþi-, bij *juwun- ‘jong. Honk betekende in het Middelnederlands al
‘schuilplaats’ en is waarschijnlijk een substraatwoord met als basisbetekenis ‘hoek’.
 kade

–– lemma Van Dale 1914: zie kaai; [kaai laag dijkje langs de zomerbreedte der rivieren; gemetselde

oeverkant langs een vaarwater om meer ruimte en onmiddellijk een grootere diepte te hebben; straat
langs de kaai]
–– lemma Koenen 1916: kade, kaai dijk of straat langs een haven, een meer, enz.; ook, bebouwde oever in
een stad
–– lemma Van Dale 1961: 1. zie kaai 1.; 2. (waterst.) lage, smalle aarden dijk tot waterkering,
landscheiding enz. [1. kaai, ka, kade 1. beschoeide of gemetselde oeverstrook, wal, walkant langs
een vaarwater of haven, waaraan de schepen kunnen aanleggen, laden en lossen, en waarover het
vrachtverkeer daarvoor passeert; 2. (Zuidn.) schutmuur, b.v. een kleine muur langs een water, om te
beletten dat er kinderen in vallen of wagens in rijden; 3. bekade havenkom; 4. (Zuidn.) werf; 5. (Zuidn.)
(gall.) perron]
–– lemma Koenen 1966: ka(de), 1. oeverdam, waaraan de schepen kunnen aanleggen, laden of lossen;
(bij uitbr.) weg, straat [met de huizen] erlangs; 2. lage, smalle dijk tot waterkering, landscheiding
–– lemma Van Dale 1992: kade, ka, kaai [met latere invoeging van een hypercorrecte d] 1. beschoeide
of gemetselde oeverstrook, walkant langs een vaarwater of haven, waaraan de schepen kunnen
aanleggen, laden en lossen, en waarover het vrachtverkeer daarvoor passeert, syn. wal; 2. (gew.)
schutmuur, b.v. een kleine muur langs een water, om te beletten dat er kinderen in vallen of wagens in
rijden; 3. bekade havenkom; 4. (waterst.) lage, smalle aarden dijk tot waterkering, landscheiding enz.;
5. (gew.) gracht, singel
–– lemma Koenen 1992: kade, ka 1. oeverdam, waaraan de schepen kunnen aanleggen, laden of lossen;
(bij uitbr) weg, straat (met huizen) erlangs; 2. lage, smalle dijk als waterkering, landscheiding; z kaai
–– lemma Koenen 2006: kade, ka, kaai 1. oeverdam, waaraan de schepen kunnen aanleggen, laden of
lossen; (bij uitbr) weg, straat (met huizen) erlangs; 2. lage, smalle dijk als waterkering, landscheiding
–– lemma Van Dale 2015: [met latere invoeging van een hypercorrecte d] vormvariant: ka, kaai 1.
 beschoeide of gemetselde oeverstrook, walkant langs een vaarwater of haven, waaraan de schepen
kunnen aanleggen, laden en lossen, en waarover het vrachtverkeer daarvoor passeert, synoniem wal
(4); 2. (niet algemeen) schutmuur, bv. een kleine muur langs een water, om te beletten dat er kinderen
in vallen of wagens in rijden; 3. bekade havenkom; 4. (bij de waterstaat) lage, smalle aarden dijk tot
waterkering, landscheiding enz.; 5. (niet algemeen) gracht, singel
–– etymologie: Het leenwoord kade is ontleend aan een Keltisch woord voor ‘haag, afscheiding’, ProtoKeltisch *kajo-. Soms wordt het Oudfranse kay ‘oeverwal’ (Nieuwfrans quaie) als tussenstap gezien,
maar dit kan juist ook aan het Oudnederlands ontleend zijn. De vervanging van de j door een d is een
vroeg voorbeeld van hypercorrectie.
 405

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

kanaal

–– lemma Van Dale 1914: pijp, buis; gracht, gegraven waterleiding; eene zeeëngte in het groot
–– lemma Koenen 1916: gegraven waterweg
–– lemma Van Dale 1961: 1. pijp, buis, buisvormige doorboring; 3. smalle, natuurlijke verbinding tussen

grote watervlakten (meren, zeeën), straat, zeeëngte; 4. kunstmatige, gegraven waterweg (voor verkeer,
afwatering of bevloeiing); 7. (bouwk.) verticale groeve
–– lemma Koenen 1966: 1. gegraven waterweg; 2. pijp, buis
–– lemma Van Dale 1992: 1. buisvormige doorboring, syn. pijp, buis […]; 3. smalle, natuurlijke verbinding
tussen grote watervlakten (meren, zeeën), syn. straat, zee-engte; 4. kunstmatige, gegraven waterweg
(voor verkeer, afwatering of bevloeiing) […]; 7. (bouwk.) verticale groef of uitholling
–– lemma Koenen 1992: . gegraven waterweg; 2. pijp, buis
–– lemma Koenen 2006: 1. gegraven waterweg; 2. pijp, buis
–– lemma Van Dale 2015: 1. buisvormige doorboring, synoniem pijp, buis; 5. smalle, natuurlijke
verbinding tussen grote watervlakten (meren, zeeën), synoniem straat, zee-engte; 6. kunstmatige,
gegraven waterweg (voor verkeer, afwatering of bevloeiing); 9. (bouwkunde) verticale groef of
uitholling
–– etymologie: Het leenwoord kanaal is voor het eerst aangetroffen eind dertiende eeuw en is ontleend
aan de Noord-Franse (Picardische) variant canel van Oudfrans chanel ‘waterloop’, dat zich heeft
ontwikkeld uit Latijn canālis ‘geul, goot’, uit canna ‘riet’.
 kantoor

–– lemma Van Dale 1914: vertrek, kamer, waar een koopman en zijne klerken, waar bestuurders,

ontvangers, notarissen enz. hunne werkzaamheden verrichten; handelshuis, firma; factorij,
nederzetting (van den handel); studeerkamer, werkkamer
–– lemma Koenen 1916: bureau, bureel
–– lemma Van Dale 1961: 1. schrijf-, werkkamer; 2. vertrek of geheel der vertrekken waar een
koopmanen zijn klerken, in ‘t alg. zij die een zaak hebben welke geen winkel is (zie daarvoor kantoortje)
met hun personeel hun werkzaamheden verrichten; vand. zetel van een zaak; ook het gebouw;
vervolgens (overdr.) handelszaak, firma, huis; 3. (eert.) factorij, nederzetting (van de handel); 4.
werkvertrek(ken) van een notaris, advocaat, deurwaarder, accountant enz.; 5. bureau, zetel van enig
beheer, een administratie, een overheidsinstelling
–– lemma Koenen 1966: 1. schrijf- of werkkamer; 2. inz. vertrek of geheel van vertrekken waar een
koopman met zijn klerken hun werkzaamheden verrichten; 3. bureau van een notaris, ontvanger,
advocaat enz.
–– lemma Van Dale 1992: 1. schrijfkamer, studeerkamer, werkkamer; 2. vertrek of geheel van vertrekken
waar een koopman met zijn personeel administratieve werkzaamheden verricht; – (meton.) het
gebouw zelf, syn. kantoorruimte; – (vand., meton.) handelshuis, handelszaak, firma, huis; 3. (hist.)
nederzetting (van de handel), syn. factorij; 4. werkvertrek(ken) van een notaris, advocaat, deurwaarder,
accountant enz.; 5. bureau, zetel van enig beheer, een administratie, een overheidsinstelling
–– lemma Koenen 1992: 1. schrijf- of werkkamer; 2. bureau ve notaris, ontvanger, advocaat enz.; 3.
 bedrijfsgebouw ve dienstverlenend bedrijf; 4. (deel ve) gebouw waarin directie, administratie enz. ve
industriële onderneming, een winkel enz. zijn gevestigd
–– lemma Koenen 2006: 1. schrijf- of werkkamer; 2. bureau ve notaris, advocaat enz.; 3. bedrijfsgebouw
ve dienstverlenend bedrijf; 4. (deel ve) gebouw waarin directie, administratie enz. zijn gevestigd
–– lemma Van Dale 2015: 1. schrijfkamer, studeerkamer, werkkamer; 2. vertrek of geheel van vertrekken
waar een koopman met zijn personeel administratieve werkzaamheden verricht; 3. (metonymisch)
kantoorgebouw; 4. (vandaar, metonymisch) handelshuis, handelszaak, firma; 5. nederzetting (van de
handel), zoals handelsmaatschappijen vroeger hadden, synoniem factorij; 6. werkvertrek(ken) van een

406

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

notaris, advocaat, deurwaarder, accountant enz.; 7. bureau, zetel van enig beheer, een administratie,
een overheidsinstelling
–– etymologie: Kantoor werd in de veertiende eeuw als contoor ontleend aan het Franse comptoir in de
betekenis ‘geldkist’ of ‘tafel waaraan het geld geteld wordt’ (ontwikkeld uit het Latijnse werkwoord
computāre ‘tellen’). Rond 1500 ging de naam kantoor over op het werkvertrek waar het meubelstuk in
stond en rond 1800 op een heel gebouw van een ‘handelszaak’.
kavel

–– lemma Van Dale 1914: deel (inz. bij de verdeeling van landerijen)
–– lemma Koenen 1916: lot, deel, aandeel
–– lemma Van Dale 1961: 1. (oorspr.) wat iem. toegedeeld wordt, in ‘t bijz. bij de verdeling van een

nalatenschap, in Z.-Nederl. nog bekend; 2. stuk, perceel waarin bedijkt of drooggelegd land verdeeld
wordt voor de verkoop, en ook met betr. tot de verdeling door sloten; 3. elk der gedeelten waarin een
partij goederen voor de verkoop is gesplitst, kaveling
–– lemma Koenen 1966: 1. perceel van te verdelen of te verkopen grond of land; 2. hoefslag; 3. elk v. d.
 gedeelten v. e. te verkopen massa
–– lemma Van Dale 1992: 1kavel 1. (veroud.) wat iem. (door het lot) toegedeeld wordt; – (in ‘t bijz., gew.)
kaveling (3); 2. stuk, perceel waarin bedijkt of drooggelegd land verdeeld wordt voor de verkoop; –
(vand.) door kavel- en tochtsloten omgeven stuk land in een bedijking of droogmakerij; 3. elk van de
gedeelten waarin een partij goederen voor de verkoop, m.n. op een veiling, is gesplitst, syn. kaveling
–– lemma Koenen 1992: 1. perceel van te verdelen of te verkopen grond of land; 2. elk vd gedeelten ve te
verkopen massa
–– lemma Koenen 2006: 1. perceel van te verdelen of te verkopen grond of land; 2. elk vd gedeelten ve te
verkopen massa
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) wat iem. (door het lot) toegedeeld wordt, m.n. kaveling (4); 2.
 stuk, perceel waarin bedijkt of drooggelegd land verdeeld wordt voor de verkoop, synoniem kaveling;
3. door kavel- en tochtsloten omgeven stuk land in een bedijking of droogmakerij; 4. stuk land in het
algemeen; 5. elk van de gedeelten waarin een partij goederen voor de verkoop, m.n. op een veiling, is
gesplitst
–– etymologie: Het erfwoord kavel luidde in het Middelnederlands cavele en betekende tot in
de zestiende eeuw ‘lot, loting’ (het gaat terug op de Proto-Germaanse wortel *kabla- met als
oorspronkelijke betekenis waarschijnlijk ‘stokje om mee te loten’). Door de gewoonte om nieuw
land (ontginningen, inpolderingen, dijken) inclusief de eventueel bijbehorende onderhoudsplicht
door kaveling ‘loting’ te verdelen, kon de betekenis van kavel in Holland, Zeeland en Vlaanderen
verschuiven naar ‘het door loting aan iemand toegevallen stuk land’ en algemener ‘het op welke wijze
dan ook aan iemand toegevallen stuk land, perceel’. Parallel hieraan verschoof ook de betekenis van
het bijbehorende werkwoord (ver)kavelen van ‘(ver)loten’ via ‘door loting verdelen’ naar ‘verdelen
van land in percelen’. In stedebouwkundig opzicht wordt verkavelen ook wel gebruikt in de betekenis
‘bebouwingstypen verdelen over land’.
 kerk

–– lemma Van Dale 1914: gebouw aan den Christelijken eeredienst gewijd
–– lemma Koenen 1916: bedehuis, tempel, huis des Heeren
–– lemma Van Dale 1961: 1. gebouw aan de openbare christelijke eredienst gewijd […]
–– lemma Koenen 1966: 1. een gebouw voor openbare christelijke godsdienstoefening
–– lemma Van Dale 1992: 1. aan de openbare christelijke eredienst gewijd gebouw, syn. kerkgebouw,
bedehuis, godshuis
lemma
Koenen 1992: 1. een gebouw voor openbare christelijke godsdienstoefening
––

407

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Koenen 2006: 1. een gebouw voor openbare christelijke godsdienstoefening
–– lemma Van Dale 2015: 1. aan de openbare christelijke eredienst gewijd gebouw, m.n. in het geval van
rooms-katholieke kerkgebouwen genoemd naar Christus, een heilige of een voorwerp van verering,
synoniem kerkgebouw, bedehuis, godshuis
–– etymologie: Kerk is ontleend aan het Grieks, de taal van het Nieuwe Testament, vermoedelijk in de
vierde eeuw aan Volksgrieks kūrikón ‘(gebouw) van de Heer’ (uit Grieks kūriakón, bij kūrios ‘heer’), en
voor het eerst opgetekend in de Oudnederlandse vorm kirika in 777.
kinderbewaarplaats (kinderopvang) (kinderdagverblijf)

–– lemma Van Dale 1914: bewaarplaats voor kinderen, wier ouders uit werken zijn (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: crèche (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: inrichting waar kinderen tot en met de kleutertijd overdag kunnen worden

ondergebracht (inz. als als hun ouders uit werken zijn), crèche (-) (-)
–– lemma Koenen 1966: plaats waar werkende ouders hun kinderen kunnen brengen (-) (-)
–– lemma Van Dale 1992: crèche, kinderdagverblijf (kinderopvang) (kinderdagverblijf gelegenheid waar
jonge kinderen van werkende ouders overdag onder toezicht kunnen verblijven, syn. crèche)
–– lemma Koenen 1992: - (kinderopvang 1. het bieden van hulp aan kinderen in noodsituaties, bv
aan dakloze, zwervende, door hun ouders verlaten kinderen; plaats waar die hulp wordt verleend; 2.
 tijdelijke verzorging van kinderen, waarvan de ouders overdag beroepsarbeid verrichten; plaats waar
die hulp wordt verleend; z opvang, bet 2 en 3) (kinderdagverblijf opvangplaats voor kinderen, inz.
kinderen van wie de ouders buitenshuis werken)
–– lemma Koenen 2006: - (kinderopvang 1. het bieden van hulp aan kinderen in noodsituaties, bijv.
aan dakloze, zwervende, door hun ouders verlaten kinderen; 2. tijdelijke verzorging van kinderen,
waarvan de ouders overdag werken; 3. plaats waar kinderopvang wordt verleend; zie opvang (2, 3)
(kinderdagverblijf opvangplaats voor kinderen, m.n. kinderen van wie de ouders buitenshuis werken)
–– lemma Van Dale 2015: (verouderd) crèche, kinderdagverblijf (kinderopvang 1. het opvangen van
verlaten, dakloze kinderen; 2. verzorging van kinderen van wie de ouders tijdelijk, m.n. vanwege
hun werk, afwezig zijn; 3. (metonymisch) instelling voor kinderopvang (2, 3)) (kinderdagverblijf
gelegenheid waar jonge kinderen van werkende ouders overdag onder toezicht kunnen verblijven, syn.
crèche; a. ziekenhuisafdeling waar kinderen overdag opgevangen kunnen worden)
–– etymologie: De inmiddels verouderde samenstelling kinderbewaarplaats is voor het eerst aangetroffen
in 1871 en hangt samen met de term bewaarschool, een uit Frankrijk overgenomen voorloper van de
kleuterschool uit de eerste helft van de negentiende eeuw.
kliniek

–– lemma Van Dale 1914: cliniek clinische geneeskunde, die welke zich bezighoudt met de behandeling

der ziekten, in het bijzonder beschouwd; gebouw daarvoor; ook kliniek.
–– lemma Koenen 1916: ziekenhuis
–– lemma Van Dale 1961: 1. geneeskundig onderricht op, gepaard met geneeskundige hulp aan
(minvermogende) patiënten; praktisch geneeskundig onderricht aan het ziekbed; 2. inrichting
waar als onder 1. gegeven wordt; (bij uitbr.) inrichting waar patiënten worden verpleegd, zonder
dat er onderricht plaatsheeft; gebouw van zulk een inrichting, ziekenhuis, inz. voor specialistische
behandeling
–– lemma Koenen 1966: 1. geneeskundig onderricht op [met geneeskundige hulp aan] patiënten; 2.
 inrichting waar dat onderricht en die hulp worden gegeven; 3. ziekenhuis waar de geneeskundige hulp
wetenschappelijk op hoog peil staat en nog in enig verband met een universiteit; 4. iedere inrichting
waar patiënten worden verpleegd

408

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– lemma Van Dale 1992: 1. geneeskundig onderricht aan studenten in de medicijnen e.d. aan de hand

van en gepaard gaand met geneeskundige hulp aan (vroeger vooral minvermogende) patiënten,
praktisch geneeskundig onderwijs aan het ziekbed; 2. inrichting waar als onder 1. gegeven wordt; – (bij
uitbr.) inrichting waar patiënten geneeskundige hulp (m.n. van hoog, eventueel specialistisch niveau)
krijgen, zonder dat er onderricht plaatsheeft
–– lemma Koenen 1992: 1. geneeskundig onderricht op (met geneeskundige hulp aan) patiënten; 2.
inrichting waar dat onderricht en die hulp worden gegeven; 3. ziekenhuis waar de geneeskundige hulp
wetenschappelijk op hoog peil staat en veelal in enig verband met een universiteit; 4. iedere inrichting
waar patiënten worden verpleegd
–– lemma Koenen 2006: 1. geneeskundig onderricht in combinatie met geneeskundige hulp aan
patiënten; 2. inrichting waar dat onderricht en die hulp worden gegeven; 3. ziekenhuis waar de
geneeskundige hulp wetenschappelijk op hoog peil staat
–– lemma Van Dale 2015: 1. geneeskundig onderwijs aan studenten in de medicijnen e.d. aan de hand
van en gepaard gaand met geneeskundige hulp aan (vroeger vooral minvermogende) patiënten,
praktisch geneeskundig onderwijs aan het ziekbed; 2. instelling waar kliniek (1) wordt gegeven; 3.
 (bij uitbreiding) instelling waar patiënten geneeskundige hulp krijgen (m.n. van hoog, eventueel
specialistisch niveau), zonder dat er onderwijs plaatsheeft
–– etymologie: Kliniek is circa 1815 waarschijnlijk ontleend aan het Franse clinique ‘medische inrichting
waar ook onderwijs wordt gegeven’, eerder al ‘medisch onderwijs aan het bed’, dat via Latijn clīnicus
en Grieks klīnikós ‘arts’ teruggaat op klīnē ‘bed’. Mogelijk is de latere, algemene betekenis ‘medische
inrichting (zonder onderwijs)’ ontleend aan Duits Klinik, omdat die betekenis in het Frans vrij laat
aangetroffen is (in 1890, tegenover 1800 in het Duits en 1905 in het Nederlands). In Nederland is een
kliniek tegenwoordig hetzij een afdeling van een Academisch Ziekenhuis, hetzij een klein ziekenhuis
waar speciale zorg wordt verleend; in België is kliniek meestal synoniem met ziekenhuis.
kruidenier

–– lemma Van Dale 1914: verkooper van specerijen en keukenbenoodigdheden enz.; (fig.) bekrompen

denkbeelden, kleingeestig, denkend man
–– lemma Koenen 1916: winkelier, kleinhandelaar in koffie, thee, rijst, meel, zout, zeep, gedroogde
vruchten, stokvisch, specerijen, enz.
 –– lemma Van Dale 1961: 1. eig. en oorspr. verkoper van specerijen; thans: kleinhandelaar in koloniale en
grutterswaren enz.; 2. (fig.) iem. met bekrompen denkbeelden, kleingeestig, krenterig denkend man
–– lemma Koenen 1966: 1. winkelier, kleinhandelaar in koffie, thee, rijst, meel, zout, zeep, gedroogde
vruchten, specerijen, enz.; 2. kleingeestig, bekrompen mens
–– lemma Van Dale 1992: 1. (eig., oorspr.) verkoper van specerijen; 2. (thans) kleinhandelaar of winkel
in koloniale waren, levensmiddelen enz., syn. grutter; 3. (fig.) iem. met bekrompen denkbeelden,
kleingeestig, krenterig denkend man
–– lemma Koenen 1992: 1. winkelier, kleinhandelaar in levensmiddelen; 2. kleingeestig, bekrompen
mens
–– lemma Koenen 2006: 1. winkelier, kleinhandelaar in levensmiddelen; 2. kleingeestig, bekrompen
mens
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) verkoper van specerijen; 2. kleinhandelaar of winkel in
grutterswaren; 3. (figuurlijk) iem. met bekrompen denkbeelden, kleingeestig, krenterig denkend man
–– etymologie: Kruidenier is voor het eerst aangetroffen in het derde kwart van de dertiende eeuw in de
Middelnederlandse vorm crudenare (als beroepsnaam), gevormd uit cruut ‘kruid’ en -aar, later met
-ier. Kruideniers bereidden en verkochten oorspronkelijk medicijnen, die bestonden uit (mengsels
van) planten en plantendelen (vandaar kruiden). Ook koffie en thee golden als medicinaal en werden
door kruideniers verkocht. In de loop van de achttiende eeuw gingen kruideniers steeds meer kanten-klare waren verkopen, terwijl de bereiding van medicijnen werd overgenomen door apothekers;

409

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

hierdoor ontstond de huidige (maar verouderde) betekenis ‘levensmiddelenwinkelier’ (voor het eerst
aangetroffen in 1770).
 kunstenaarshuis

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: –– etymologie: De samenstelling kunstenaarshuis (voor een woongebouw voor kunstenaars met

atelierruimte) is voor het eerst aangetroffen in 1867; het eerste lid kunstenaar (een afleiding van kunst
met -aar) in 1488 in de betekenis ‘vakman’ en in 1617 in de betekenis ‘artiest’. Voor de etymologie
van huis zie aldaar.
kwartier

–– lemma Van Dale 1914: oorspronkelijk vierde gedeelte eener stad, later zeker gedeelte, wijk
–– lemma Koenen 1916: stadswijk
–– lemma Van Dale 1961: 10. administratief onderdeel (oorspronkelijk vierde gedeelte) van een stad;
thans in ‘t alg. wijk

–– lemma Koenen 1966: 3. stadswijk
–– lemma Van Dale 1992: 14. administratief onderdeel (oorspronkelijk vierde gedeelte) van een stad; –

(thans in ‘t alg.) wijk
–– lemma Koenen 1992: 2. stadswijk
–– lemma Koenen 2006: 2. stadswijk
–– lemma Van Dale 2015: 14. wijk, oorspronkelijk administratief onderdeel (ter grootte van een vierde2
van een stad), synoniem stadskwartier, stadswijk
–– etymologie: Het leenwoord kwartier (Middelnederlands quartier) betekende oorspronkelijk net als
in het Frans slechts ‘vierde deel’ (uit Latijn quartarius, bij quartus ‘vierde’). De betekenis ‘(vierde)
stadsdeel’ is voor het eerst aangetroffen rond 1535 (en de betekenis ‘kwart uur’ rond 1580).
laagbouw

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: het bouwen van lage huizen; tegenst. hoogbouw; naar het Duits
–– lemma Van Dale 1992: 1. lage bouw, het bouwen van huizen met weinig verdiepingen; tgov.
 hoogbouw; 2. (meton.) uniforme lage huizen; gedeelte van een complex dat laag gebouwd is
–– lemma Koenen 1992: het bouwen van lage huizen (tegenst hoogbouw)
–– lemma Koenen 2006: het bouwen van lage huizen (tegenst hoogbouw)
–– lemma Van Dale 2015: 1. lage bouw, het bouwen van huizen met weinig verdiepingen, antoniem:
hoogbouw; 2. (verzamelnaam) uniforme lage huizen; 3. gedeelte van een complex dat laag gebouwd
is, antoniem: hoogbouw

410

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– etymologie: Laagbouw is voor het eerst aangetroffen in 1907. Het is waarschijnlijk een onzuivere

leenvertaling uit het Duits; onzuiver omdat het Duitse woord Flachbau luidt en het eerste lid dus niet
letterlijk vertaald is (vlakbouw komt niet voor).
laan (dwarslaan)

–– lemma Van Dale 1914: weg, aan beide zijden met eene of meer rijen boomen beplant; dijkje op een
kwelder aangelegd (-)

–– lemma Koenen 1916: wandeldreef (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. (vero.) zijpad; 2. weg, aan beide zijden met een of meer rijen bomen

beplant; (Zuidn.) boulevard; 3. (gew.) lange smalle weide of grasvlakte; 4. op een kwelder aangelegd
dijkje (-)
–– lemma Koenen 1966: wandeldreef; weg aan beide zijden met een of meer rijen bomen beplant (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1. (veroud.) zijpad; 2. weg, aan beide zijden met een of meer rijen bomen
beplant; ook beschouwd als zeer geschikt om er te wandelen, synoniem: allee, (gew.) boulevard; 3.
