„HUMAN RESOURCE ACCOUNTING”
„HUMAN RESOURCE ACCOUNTING”
door Drs. J. Bulte
„Human Resource Accounting” is een systeem van informatieverschaffing
over de produktiefaktor arbeid van een onderneming, met als doelstelling het
voeren van een effectief beleid inzake verkrijging, vervanging, alsmede aan­
wending van deze belangrijke produktiefaktor, die tot nu toe in het vak­
gebied der „accounting” betrekkelijk weinig aandacht kreeg. In dit laatste is
verandering waarneembaar en daarom is er aanleiding belangstelling te wek­
ken voor „human resource accounting” waarmee de bedoeling van dit artikel
is aangeduid. De research die wordt verricht bevindt zich in een allereerste
fase, zodat nog niet op zeer positieve resultaten gewezen kan worden. De
research is vnl. verricht door de University of Michigan (Ann Arbor, U.S.A.)
in samenwerking met de R.G.Barry Corporation of Columbus (Ohio,
U.S.A.).1) Bij deze onderneming is sedert januari 1968 een - voorlopig
beperkt - systeem van „human resource accounting” operationeel geworden
en in de gepubliceerde jaarrekening opgenomen.
De tot dusver verrichte research kenmerkt zich door een tweetal doelstel­
lingen, te weten:
1 Identificatie van de soort informatie, die nodig is om een effectief beleid
t.a.v. de menselijke arbeidskracht te kunnen voeren.
2 Het ontwerpen van een daarop gericht systeem van informatieverschaf­
fing.
In dit artikel zullen wij uitgaande van recente literatuur 2) nader ingaan op
de behoefte uit een oogpunt van management aan informatie omtrent de
„human resource”, op het ontwerp van een informatiesysteem - met name
ook de praktische toepassing bij de Barry Corporation - en op de betekenis
van enkele sociaal-psychologische faktoren - zij het uiterst summier - die een
rol spelen bij de evaluatie van de „human resource”.
 Management en informatie over de „Human Resource"

Een van de belangrijkste taken van management is het beslissen over verkrij­
ging en aanwending van produktiemiddelen teneinde de doelstellingen van
een onderneming zo efficient en effectief mogelijk te verwezenlijken. Een
belangrijke voorwaarde voor het vervullen van deze taak is het beschikken
*) Wij vermelden in het bijzonder Rensis Likert en R. Lee Brummet. Likert is Director of the
University of Michigan’s Institute for Social Research. Brummet is Professor of Accounting aan the
Graduate School of Business Administration van de University of Michigan en tevens als Research
Associate verbonden aan het Institute for Social Research. Beide zijn belast met de leiding van een
uitgebreid human resource accounting researchprogram. In 1966 startte een researchproject in samen­
werking met de R.G. Barry Corporation. Deze onderneming heeft ongeveer 1300 werknemers verdeeld
over een aantal vestigingen in de V.S. Omzet $ 20 miljoen in 1968 (5; miljoen in 1962). Assortiment
vnl. „personal comforts” als vrijetijdsartikelen, - kleding, e.d.
2) R. Lee Brummet, Eric G. Flamholtz en William C. Pyle, „Human Resource Accounting in
Industry” (in Personnel Administration, July -August 1969) en „Human Resource Accounting: A tooi
to increase managerial effectiveness” (in Management Accounting, August 1969).
m ab 469

over informatie en dus over een doelmatig functionerend informatiesysteem.
Volgens de traditie werd vrijwel uitsluitend informatie verschaft omtrent de
„non-human resources”, de (physieke) produktiemiddelen als vaste - en vlot­
tende kapitaalgoederen; aan de verschaffing van informatie over de „human
resource” - de menselijke produktiecapaciteit - werd geen of vrijwel geen aan­
dacht besteed.
In overeenstemming met goedkoopmansgebruik worden investeringen in
vaste - en vlottende kapitaalgoederen geactiveerd en - elke groep naar zijn
aard - ten laste van de resultatenrekening gebracht.
 Amortisatie van vaste kapitaalgoederen vindt plaats op grond van de
gedachte, dat de investering daarin over een reeks van jaren zijn vruchten
afwerpt. Het is een logische procedure, die algemeen wordt aanvaard. Het
informatiesysteem verschaft op deze wijze basisinformatie over verkrijging en
aanwending, van deze kapitaalgoederen.
Geheel anders is de procedure, die bij investeringen in de „human assets”
wordt gevolgd. Te denken valt hierbij aan bv. uitgaven inzake recrutering en
opleiding van personeel; deze worden over het algemeen rechtstreeks ten
laste van de resultatenrekening gebracht. Op het feit, dat deze uitgaven een
positief effect teweeg kunnen brengen over een reeks van jaren wordt „prin­
cipieel” niet gelet; men gaat a.h.w. uit van de veronderstelling dat deze
uitgaven na de lopende periode voor de onderneming geen waarde meer
hebben. Deze imparitaire behandeling van „physieke” activa enerzijds en het
„human” actief anderzijds heeft als konsekwentie, dat de volgtijdelijke resul­
taten van een onderneming een vertekend beeld kunnen geven. Logisch lijkt
daarom de gedachte van „matching costs and revenues” ook hier toe te
passen en tot activering en amortisatie over te gaan. Slechts in het uitzonde­
ringsgeval van een ideaalcomplex, waarbij de afschrijvingen in enig jaar steeds
gelijk zijn aan de investeringen in dat jaar, heeft de keuze van de te volgen
afschrijvingsmethode geen invloed op de hoogte van de berekende winst.
 Generaliserend kan men stellen, dat een duidelijke noodzaak bestaat tot een
betere informatie over de kosten van verkrijging en aanwending van de men­
selijke arbeidskracht; het probleem van de waardebepaling staat hierbij cen­
traal. Op deze noodzaak is reeds lang gewezen, maar tot effectuering is men
nooit gekomen omdat kwantificering vrijwel onmogelijk leek en bovendien en nu voor een ver verleden - investeringen in personeel nooit die omvang
hadden als heden ten dage het geval is. Dat nu van een urgent probleem kan
worden gesproken wordt reeds duidelijk door te wijzen op de hoge investe­
ringen die tegenwoordig nodig zijn voor kwaliteitshandhaving en vooral ver­
betering van met name management - en technisch personeel, waarvan boven­
dien de relatieve schaarste eerder toe- dan afneemt.
Informatie over de „human resource” heeft als doelstelling het ondersteunen
van het beleid inzake acquisitie, opleiding, ontwikkeling en aanwending van
de menselijke arbeidskracht.
Acquisitie betreft de werving, de selectie en het in dienst nemen van
personeel. Voor planningdoeleinden zal inzicht noodzakelijk zijn in de
m a b 470

hoogte van de in deze te maken kosten. De kosten van opleiding en ontwik­
keling vormen een belangrijk gegeven voor het beantwoorden van de vraag of
hoger gekwalificeerd personeel moet worden aangetrokken, dan wel kan wor­
den volstaan met lager gekwalificeerd personeel, dat nog verder (intern) moet
worden opgeleid. Voor de aanwending van de „human resource” bestaat vnl.
behoefte aan informatie over toekomstige netto-kasontvangsten (cash flows)
van ,,de human resource”. In feite betekent dit dat een „economie value”
(indirecte opbrengstwaarde) wordt berekend door kapitalisatie van de te
verwachten netto-kasontvangsten. Op deze „economie value” komen wij uit­
voeriger terug.
 Tot de investeringen in de „human resource” worden niet alleen gerekend
de investeringen t.b.v. de individuele werknemer, maar ook die gericht op het
effectief doen functioneren van een onderneming als een „sociaal systeem”.
Voorbeelden van deze zgn. „organizational investments” zijn uitgaven inzake
de opbouw van nieuwe organisatorische verhoudingen, een nieuwe organisa­
tiestructuur, alsmede de gederfde opbrengsten t.g.v. een - door de introduktie - lagere produktie dan normaal.
Voorts uitgaven t.b.v. organisatieplanning en moeilijk aan de individuele
werknerner toe te rekenen investeringen in personeelsafdeling, gezondheids­
zorg, bibliotheek, veiligheid e.d.
Ook de waardering naar vervangingswaarde krijgt aandacht. De informatie
op basis van de historische uitgaafprijs en die op basis van verwachte nettokasontvangsten voldoen slechts gedeeltelijk aan de behoefte. Voor planningdoeleinden is aanvullende informatie nodig over de vervangingswaarde van de
„human resource”.
Hieronder wordt verstaan die uitgaven, die moeten worden gedaan ter
adequate vervanging van de aanwezige „human resource”, hetzij in totaliteit,
hetzij per individuele werknemer; tot deze vervangingswaarde behoren ook
de „opportunity costs” als gederfde winst, t.g.v. het feit, dat de prestatie van
de „vervanger” voorlopig op lager niveau zal liggen. Zo is, voor zover het
investeringen in individuele managers betreft, bij de Barry Corporation naast de historische uitgaafprijs - ook de vervangingswaarde geihtroduceerd.
Bovendien wordt aanvullende informatie verschaft over toekomstige (uitbreidings-) investeringen en informatie over investeringen die niet meer worden
herhaald.
In het voorgaande hebben wij een summier overzicht gegeven van de soorten
informatie waarover management moet beschikken voor het voeren van een
effectief beleid inzake de „human resource”. Wij hebben een drietal waardeconcepties geihtroduceerd; de historische uitgaafprijs, de vervangingswaarde
en de „economie value” (earning power).
Ieder van deze concepties heeft een eigen functie en zij zullen naast elkaar
nodig zijn in een geïntegreerd „human resource accounting system” („Diffe­
rent information for different purposes”).
 m ab 471

Een systeem van „human resource accounting".
Een systeem van „human resource accounting” is een systeem van informa­
tieverschaffing t.b.v. balans en resultatenrekening (intern en/of extern).
Voor zover het informatie op basis van de historische uitgaafprijsgedachte
betreft, en dan voorlopig alleen nog voor investeringen in individuele mana­
gers, is het systeem sedert januari 1968 operationeel bij de Barry Corpora­
tion, zowel intern als in de gepubliceerde jaarrekening. De introduktie van de
„economie value” in het systeem - waarvoor als benadering eventueel de ver­
vangingswaarde kan dienen - is een futuristisch element en gelet op de begin­
fase van de research, nog niet geschikt voor praktische toepassing.
De uitgaven t.b.v. de individuele werknemers worden naar soort op functio­
nele rekeningen geactiveerd zoals bijv. de rekeningen acquisitie, recrutering,
opleiding, etc. („individual employee functional accounts”) alsmede op indi­
viduele rekeningen per werknemer afzonderlijk (individualized accounts).
Boekingen op deze laatste groep rekeningen zijn bij de Barry Corporation
beperkt gebleven tot de categorie managers. Men overweegt niet om deze
soort rekeningen ook in te voeren voor fabrieks- en administratief personeel.
 Al deze geactiveerde uitgaven worden geamortiseerd over een reeks van
perioden, gedurende welke de „human resource” diensten zal verrichten
t.b.v. de onderneming. Is dit niet meer te verwachten dan worden de nog
resterende uitgaven als kosten direkt t.l.v. de resultatenrekening van de lo­
pende periode gebracht. Een vraag blijft uiteraard over welk tijdvak ge­
amortiseerd moet worden. Voor de hand ligt af te schrijven tot het moment
dat de werknemer de onderneming verlaat. Een maximaal tijdvak zal zijn de
periode tot aan zijn pensionering. Een ervaringsfeit is echter, dat velen eerder
het bedrijf zullen verlaten en dat dus een kortere periode in aanmerking
dient te worden genomen. Deze „verwachte levensduur” is een waarschijn­
lijke grootheid, die o.m. afhankelijk is van factoren als leeftijd van de werk­
nemer, hoogte van de positie binnen het bedrijf, werkbevrediging e.d.
Periodiek worden de rekeningen zonodig herzien (herwaardering boek­
waarden) op grond van verliezen door ontslag, veroudering van kennis e.d. en
achteruitgang van gezondheid van het personeelslid. Ontslag is direkt identifi­
ceerbaar en ook het bedrag van de afboeking; bij de laatstgenoemde factoren
is dat niet het geval. De mate van veroudering wordt door de direkte chef
beoordeeld, terwijl herwaardering door achteruitgang van gezondheid vnl.
gebaseerd wordt op actuariële gegevens. In feite gaat het hier om het perio­
diek beoordelen van kwantiteit en kwaliteit van de nog te leveren prestaties
van de werknemers.
Wij hebben in het voorgaande alleen gesproken over een „human resource
accounting system” voor zover het betreft de investeringen in individuele
werknemers. Enige aandacht willen wij nog besteden aan de zgn. organisato­
rische investeringen, waarvan wij reeds enkele voorbeelden hebben gegeven.
 Ook deze uitgaven worden op afzonderlijke functionele rekeningen geacti­
veerd, zoals planning, ontwikkeling, start-up etc. („organizational functional
accounts”) alsmede op rekeningen voor organisatorische eenheden, (organim ab 472

zational accounts) als werkgroep, fabriek of gehele onderneming. De proble­
matiek inzake amortisatie is duidelijk gecompliceerder mede omdat veel uit­
gaven een nuttig effect zullen hebben over een periode, die anders dan bij
uitgaven t.b.v. de individuele werknemers - geen verband zal houden met de
diensttijd van de individuele werknemers. Dit onderdeel van het totale sys­
teem is bij de Barry Corporation momenteel nog niet operationeel. Wel
worden over de introduktie van „organizational functional accounts” en de
daarmee verbandhoudende problemen studies verricht.
Een fictief cijfervoorbeeld

Een onderneming besluit om met ingang van 1 januari 1970 de financiële
gegevens over de „human resource” volledig in de administratie op te nemen.
Berekend is, dat op 1 januari 1970 het totaal aan investeringen in de „human
resource” ƒ 1,00 miljoen en de „economie value” van de „human resource”
ƒ 1,50 miljoen bedraagt. De „economie value” is de gekapitaliseerde waarde
van de toekomstige netto-kasontvangsten. De balansen vóór introduktie
(31.12.1969) resp. na introduktie (1.1.1970) zien er als volgt uit (in milj.):
Vaste activa
V lottende activa
Investeringen in de
„hum an resource”
E xcedent w aarde v.d.
 „hum . res” boven de
investeringen

31 . 12 . ’69 1 . 1 .’70
2,00
2,00
A andelenkapitaal
0,80
Reserves
0,80
Reserve - „hum an
1,00
resource”
H erw aardering
„hum . resource”
0,50
Schulden
—
—

2,80

4,30

31 . 1 2 .’69 1 . 1.’70
2,00
2,00
0,20
0,20
—

1,00

0,60

0,50
0,60

2,80

4,30

—

De rekening „Investeringen in de huiman resource” omvat het totaal van
reeds vermelde functionele rekeningen. Dit totaal is uiteraard gelijk aan de
som van de individuele rekeningen per werknemer en de rekeningen voor
organisatorische eenheden. De waardering is geschied op basis van de histori­
sche uitgaafprijs.
De creditering op 1.1.1970 ad. ƒ 1,00 miljoen op de rekening „Reserve human resource” is in feite een correctie op de in het verleden te laag
berekende winsten omdat investeringen in de „human resource” toen direkt
t.l.v. de resultatenrekening zijn gebracht. De rekening „Herwaardering
human resource” toont de waardetoename op basis van de waardering naar
„economie value”. Deze wijze van waarderen wijkt af van de traditionele
accounting principles.
Over 1970 is het volgende bekend (in milj.):
Omzet
3,00
m ab 473

„Human resource” uitgaven:
waarvan t.l.v. 1970
0,10
waarvan te activeren
0,20
„Human resource” desinvestering
t.g.v. ontslag, ziekte e.d.
0,06
Afschrijving „human resource” 0,05
Investeringen in vaste activa
0,30
Afschrijvingen vaste activa
0,20
Andere kosten (t.l.v. 1970)
1,50
Op 31.12.1970 berekent men wederom de „economie value” van de „human
resource”. Deze blijkt nu ƒ 1,60 miljoen te bedragen. En toename dus van
ƒ 0,10 miljoen t.o.v. 1.1.1970.
 De balans per 31.12.1970 en de resultatenrekening over 1970 luiden als volgt
(in milj.):
Balans 31.12.1970
Vaste activa
2,30
2,00
Aandelenkapitaal
- afschrijvingen
0,20 2,10 Reserves (inch winst)
1,20
Vlottende activa
1,70 Reserve - „human resource” 1,09
Investeringen in de
Herwaardering „human
„human resource” 1,14
resource”
0,51
- afschrijvingen
0,05 1,09 Schulden
0,60
Excedent waarde v.d.
„hum. res.” boven de
investeringen
0,51
5,40
5,40
Resultatenrekening 1970
Omzet
3,00
Kosten:
- „human resource”,
direkt t.l.v. 1970
0,10
afboeking
0,06
afschrijving
0,05
- afschrijvingen vaste activa
0,20
- diverse kosten
1,50
1,91
Netto winst op basis van historische kosten
1,09
Toename in excedent waarde van de „human resource”
boven de investeringen (1,60 - 1,09) - 0,50
0,01
Nettowinst
1,10
m ab 414

De „Economie Value" van de „human resource".
De „economie value” van de „human resource” kan worden omschreven als
de geschatte kapitaalwaarde van de arbeid, m.a.w. de contante waarde van de
toekomstige netto-kasontvangsten toe te rekenen aan de menselijke arbeid.
Is het niet eenvoudig een kapitaalwaarde te berekenen voor een investering
in bv. een vast actief, de materie is duidelijk gecompliceerder voor de factor
arbeid, vnl. omdat deze problematiek naast economische vooral ook door
sociaal-psychologische aspecten beheerst wordt.
Er bestaat daarom behoefte aan een interdisciplinaire aanpak vanuit be­
drijfseconomische- en sociale wetenschappen. Het zijn met name Rensis
Likert en zijn medewerkers van „the Institute for Social Research” van de
„University of Michigan” geweest, die zich met deze problemen hebben
beziggehouden. Niettemin, aldus Likert, „It wil require from five to ten
years and many millions dollars’ worth of work to collect the data and to
make the computation required before human asset accounting can become
fully operational”. Deze uitspraak laat aan duidelijkheid niets te wensen
over.
Wij zullen in onderstaande summier de essentie van de waardebepaling
weergeven.3).
 Investeringen in de „human resource” beogen het behalen van een rentabi­
liteit. Deze investeringen beïnvloeden in eerste instantie de kwaliteit en het
type van zgn. „causal variables” als opleiding, recrutering, managementgedrag. Des te hoger de kwaliteit des te groter zal het effect zijn op „end-result
variables”, zoals omzet, kosten, winst e.d. Dat er inderdaad een causale
relatie als vermeld bestaat is door sociaal-psychologische studies van het
Institute for Social Research van de University of Michigan aangetoond.
Voorlopig is als eerste resultaat geconstateerd dat veranderingen in de
„managerial behavior” en veranderingen in variabelen als motivatie en loyali­
teit na enige tijd het niveau van de produktiekosten bei'nvloeden.
Deze beginstudies vormen een basis voor de noodzakelijke kwantificering
van zowel de kwaliteit van de causale variabelen als de causale relatie tussen
de causule variabelen en de „end-result” variabelen. Mocht de techniek van
de meting m.b.v. deze sociaal-psychologische variabelen nader ontwikkeld
worden dan opent dit belangrijke perspectieven inzake het voorspellen van
trends in omzet, kosten en winst over een reeks van jaren. De berekening van
de „economie value” van de „human resource” en de veranderingen daarin
geeft de mogelijkheid tot periodieke beoordeling van de „human resource”,
hetgeen van essentieel belang is bij het voeren van een effectief personeels­
beleid. Met name kan een duidelijker beeld worden verkregen van de gevol­
gen van inkrimping van het totale personeelsbestand, hetzij van een bepaalde
categorie, hetgeen wellicht op korte termijn voordelig kan zijn, maar op
langere termijn funeste gevolgen kan hebben. Zo zal ook in het kader van
fusiebesprekingen de waarde van de „human asset” een belangrijk gegeven
zijn, alsmede bij de selectie van diverse investeringsalternatieven. Deze op­
somming is uiteraard niet limitatief.
 3) Voor een uitvoeriger bespreking van de theoretische aspecten, die aan deze benadering ten
grongslag liggen, verwijzen wij naar Rensis Likert, „the Human Organization: lts Management and
Value”. (McGraw-Hill) en Rensis Likert and Stanley Seashore, ,jVlaking cost control work” (Harvard
Business Review, 1963, 41 (6), 96-108).
,

m ab 475

In ons cijfervoorbeeld hebben wij aangenomen, dat de „economie value” van
de „human resource” op 31.12.1970 met ƒ0,10 miljoen is gestegen t.o.v.
1.1.1970 (van ƒ 1,50 miljoen tot ƒ 1,60 miljoen). Een mogelijke berekenings­
wijze van deze waardeverandering - althans men denkt in deze richting - kan,
gelet op het hiervoor besprokene de volgende zijn. Vastgesteld is, dat „causal
variables” (o.a. opleiding, managementgedrag, recrutering) invloed uitoefenen
op het niveau van de „end-result variables”, (o.a. omzet, kosten of winst).
De invloed van het totale complex causale variabelen kan worden gekwantifi­
ceerd in een zgn. „causale-reletie index” uit een schaal, die bv. loopt van 0
tot en met 100. Des te hoger deze index, des te groter de invloed van de
causale variabelen op het niveau van de „end-result” variabelen. Bij het bere­
kenen van de index, die dus geldt voor het totale complex van de causale
variabelen, wordt rekening gehouden enerzijds met het niveau (kwaliteit),
anderzijds met de relatieve belangrijkheid van de causale variabelen afzonder­
lijk. M.a.w. de index is een gewoon gemiddelde van de niveaus van de indivi­
duele variabelen, met als weg wegingscoëfficient de mate waarin iedere varia­
bele afzonderlijk invloed uitoefent op de „end-result” variabelen. Periodiek
wordt deze index berekend. In ons voorbeeld zijn wij uitgegaan van een
index van 40 opl.1.1970 en van 41 op 31. 12. 1970. Bij het berekenen
maakten wij de volgende vooronderstellingen. Wij onderkenden twee causale
variabelen nl. opleiding en managementgedrag met een verschillend niveau.
 Op 1.1.1970 is het niveau van de opleiding 50%, het niveau van het manage­
mentgedrag maar 25% van wat het maximaal (100%) zou kunnen zijn. Voor
31.12.1970 gelden de percentages 51%, resp. 26%. Een verbetering t.o.v.
1.1.1970; te verklaren o.m. uit een beter beleid m.b.t. de human resource.
Voorts veronderstelden wij dat, gegeven opleiding 1\ maal zo groot is als die
van het managementgedrag. De berekening van de indices is dan als volgt:
Causale variabelen:
1.1.1970
31.12.1970
- Opleiding
50 x Ij = 75 51 x = 76,5
- Managementgedrag
25 x 1 = 25 26 x 1 = 26
100
102,5
Index (Gewogen gemiddelde)
40
41
Op 1.1.1970 is - bij introduktie van het systeem - de „economie value”
geschat op ƒ 1,50 miljoen; de index bedroeg 40. Op 31.12.1970 wordt op­
nieuw een index berekend en deze blijkt nu te zijn gestegen tot 41. Tevens
wordt op 31.12.1970 een „economie value” van de „human resource” bere­
kend onder de veronderstelling, dat de factor arbeid „optimale prestaties”
levert, m.a.w. prestaties, die zouden worden geleverd als het kwaliteitsniveau
van de causale variabelen 100 (index) zou bedragen. Stel dat deze „economie
valua” ƒ 7,50 miljoen is. T.o.v. 1.1.1970 meent men nu, dat er een potentiële
verhoging van de waarde is met ƒ 6,00 milj. (7,50 - 1,50), waarvan op
31.12.1970 ƒ 0,10 miljoen is „gerealiseerd” nl.
41 - 40
----------- x ƒ 6,00 miljoen. Dit omdat de index is gestegen van 40 tot 41 uit
100- 40
een schaal van 0 - 100.
m ab 476

De „human resource” wordt dus op de eindbalans gewaardeerd tegen
ƒ 1,50 + ƒ 0,10 = ƒ 1,60 miljoen. Dit betekent een toename van ƒ 0,01 mil­
joen in „excedent waarde van de human resource boven de investeringen”
(0,51-0,50).
 In ons fictieve cijfervoorbeeld en ook elders in dit artikel hebben wij getracht
een zekere indicatie te geven van de door ons verwachte ontwikkeling. Waar­
schijnlijk zal binnen niet al te lange termijn over de nadere uitwerking van
deze materie vnl. bij de Barry Corporation, met name over de integratie van
historische kosten, vervangingswaarde en „economie value” in één informa­
tiesysteem, een publicatie verschijnen. Wellicht zal hierin worden ingegaan
op het vraagstuk van de toerekening van winst aan de „human resource”, een
interessant en moeilijk probleem waarover thans geen nadere informatie be­
kend is. Evenzo is onbekend waarom de gedachte van de „economie value”,
die duidelijk herinneringen oproept aan de benadering van Palle Hansen’s
„economie concept of profit”4) partieel wordt toegepast op de „human
resource” alleen. Ook bij Hansen kan men lezen, dat het gewenst is de
waarde van de menselijke arbeidskracht te activeren; doet men dit niet, dan
is de waarde daarvan begrepen in het „invisible Capital”. Het wordt meer en
meer als een ernstige tekortkoming van de traditionele „accounting prin­
ciples” beschouwd, dat zij zich uitsluitend met concrete produktiemiddelen
bezighouden.
Volledigheidshalve vermelden wij, dat de door ons besproken mogelijke
berekeningswijze vooralsnog praktisch niet te realiseren is, vnl. omdat over
de causale relatie tussen de sociaal-psychologische factoren enerzijds en de
„end-result” variabelen anderzijds en zeker kwantitatief nog te weinig
bekend is om definitieve conclusies te kunnen trekken. Samenwerking tussen
accountants en beoefenaren der sociale wetenschappen is nodig om de pro­
blematiek bevredigend op te lossen. De start van Likert e.a. is veelbelovend,
maar een lange weg zal nog moeten worden afgelegd.
 Slot

„Human resource accounting” heeft nog een futuristisch karakter; bij de
Barry Corporation is een eerste stap gezet in de richting van praktische
toepassing. Weinig publicaties stonden ons ter beschikking; aanvullende in­
formatie kregen wij in persoonlijke gesprekken met Prof. Dr. R. Lee
BRUMMET van de Graduate School of Business Administration van de
University of Michigan.
De research bevindt zich nog in een pril stadium. Wij hebben in het boven­
staande getracht een kort overzicht te geven van de huidige stand van zaken
en mogelijke ontwikkelingen. Wij hebben ons vnl. gericht op de informatie te
verschaffen via de balans en resultatenrekening. Daarenboven zal aanvullende
informatie beschikbaar komen d.m.v. diverse rapporten, die een „human
resource accounting systeem” kan opleveren. Daardoor zal het mogelijk wor­
4) Palle Hansen, „The accounting concept of profit” 1966.
m ab 477

den, dat diverse aspecten afzonderlijk kunnen worden bestudeerd zoals bv.
de financiële consequenties van het personeelsverloop, de factoren die voor
het verloop verantwoordelijk zijn: periodieke vergelijking van werkgroepen,
fabrieken, etc.: alsmede het beter beoordelen van groeimogelijkheden van de
onderneming. Opgemerkt moet worden, dat wij de term „human resource”
in enge zin hebben geihterpretcerd, nl. als de factor „arbeid” binnen de
bcdrijfshuishouding. In ruime betekenis omvat de „human resource” ook de
relaties met cliënten, kredietverschaffers en aanbieders van grondstoffen e.d.
van dc onderneming. Ook in deze richting zal research worden verricht.
 N.o.m. schuilt de betekenis van het in dit artikel behandelde en voor
Nederland geheel nieuwe onderwerp in de eerste plaats in de mogelijkheid,
dat de vermoedelijk belangrijkste produktieve kracht in onze samenleving, de
menselijke arbeid, in de toekomst - indien de research tot positieve resultaten
zal leiden - beter beheerd en gebruikt zal worden. In de tweede plaats is het
niet van belang ontbloot, wanneer men er in zou slagen een belangrijke
winstbron van de onderneming in een actiefpost op de balans gestalte te
geven, haar a.h.w. te onttrekken aan het „invisible Capital” ten gunste van de
intrinsieke waarde der onderneming.
m a b 478.
