De cirkel van goede intenties : De economie van het publieke belang
Het verhaal van de monopolist draait om de winst die hij kan behalen. Voor

43

het gemak concentreren wij ons op het geval dat de productiekosten van een
extra auto constant zijn. De aanbodcurve loopt dan dus horizontaal. Een blik op
de voorgaande figuur 2.1 leert dat met een horizontale aanbodcurve bij volledige
concurrentie het volledige surplus aan consumenten toevalt. Als de monopolist
zich aan die uitkomst zou conformeren, zou hij dus geen enkele winst maken en
de prikkel om auto’s aan te bieden zou eveneens nihil zijn. Figuur 2.2 laat zien wat
de monopolist daaraan kan doen. Door zijn prijs te verhogen tot boven de evenwichtsprijs weet hij een deel van het consumentensurplus af te romen en in zijn
eigen zak te steken. Dat kan hij echter alleen doen als hij voor lief neemt dat een
deel van de consumenten als koper afhaakt. Het gaat om die consumenten bij wie
de waardering voor zijn product hoger is dan de maatschappelijke kosten, maar
lager dan de prijs die de monopolist vraagt. Zij zijn wel bereid de maatschappelijke kosten voor het product te betalen, maar als de monopolist daar ook nog
zijn monopoliewinst bij optelt, dan haken zij af.
 Figuur 2.2

Winst en welvaartsverlies van een monopolie

Welvaartsverlies
PM
Monopoliewinst
Variabele
productiekosten

p

QM

44

q

Een monopolist zal zijn prijs (P M) zo kiezen dat zijn monopoliewinst maximaal
is. Dat betekent dat de extra winst van een iets hogere prijs – voor de consumenten die het product ondanks de hogere prijs blijven afnemen – precies opweegt
tegen het verlies aan winst op de afhakende consumenten. Hoe hoger de monopolieopslag, des te meer zal een monopolist ervoor terugschrikken zijn prijs nog
verder te verhogen, omdat iedere extra klant die hij dan verliest ook het verlies
van een aanzienlijke monopolieopslag betekent. Hoe steiler de vraagcurve loopt,
des te groter de marktmacht van de monopolist. Immers, hij kan zijn prijs nagenoeg straffeloos verhogen, de klanten lopen toch niet weg.
Vergeleken met de ideaalsituatie van volledige concurrentie zijn er nu dus
twee dingen gebeurd. Ten eerste is een deel van het totale maatschappelijke surplus, de (gearceerde) rechthoek in figuur 2.2, overgeheveld van consumenten
naar de producent; dit is de monopoliewinst. Ten tweede gaat een deel van de
maatschappelijke welvaart, het (grijze) driehoekje in figuur 2.2, verloren. De
uitkomst is dus niet langer efficiënt: een deel van de potentiële welvaart gaat verloren. De monopolist heeft meer informatie nodig om zijn optimale prijs te bepalen dan de producent in een markt met volledige concurrentie. De laatstgenoemde hoeft alleen de marktprijs te kennen, de monopolist moet de volledige
vraagcurve kennen om zijn prijs te kunnen bepalen.
 Waar inefficiënties zijn, daar ontbreekt een markt voor transacties die wederzijds voordeel kan bieden. Of weer anders gezegd, ergens worden door één of
meer partijen externe effecten niet goed in de transactie betrokken. Maar waar
dan? Laten we de zaak bekijken vanuit de monopolist die zijn prijs bepaalt. Bij
een eventuele prijsverhoging weegt de monopolist twee zaken tegen elkaar af.
Enerzijds verhoogt hij de winstmarge op zijn verkochte productie. Anderzijds
verlaagt hij zijn afzet, omdat sommige consumenten het product bij die hogere
prijs niet meer kopen. De kosten van een prijsverhoging voor de monopolist
sporen met de maatschappelijke kosten daarvan. De baten van de prijsverhoging
voor de monopolist, daarentegen, zijn geen maatschappelijke baten. Het gaat
daarbij immers slechts om het herverdelen van surplus van consumenten naar
producenten. Tegenover de particuliere baten van een hogere prijs voor de producent staat een even groot negatief extern effect voor de consument. De producent houdt geen rekening met deze negatieve externe effecten en rekent daarom
een te hoge prijs.
We kunnen de zaak ook bekijken vanuit het gezichtspunt van de consument,
die de verkoopprijs als een gegeven beschouwt. Neem consumenten wier waardering voor auto’s ligt tussen de maatschappelijke kosten van een auto en de
monopolieprijs die ervoor gevraagd wordt. Zij besluiten daarom geen auto te

45

kopen omdat die auto hun meer kost dan die voor hen waard is. Zij houden er
geen rekening mee dat de prijs die zij betalen niet volledig uit echte productiekosten bestaat. Een deel van de prijs is immers de winstopslag voor de monopolistische autoproducent. Deze consumenten houden dus geen rekening met het
positieve externe effect van hun koopbeslissing op de winst van de monopolist.
Publieke interventie?

Er zijn dus inefficiënties en externe effecten verbonden aan monopoliemacht.
 Maar zijn die externe effecten ook gecompliceerd? Of kunnen ze, indachtig het
Coase-theorema, via simpele aanvullende transacties worden geïnternaliseerd?
Een manier waarop dat hier zou kunnen worden uitgevoerd is als consumenten
een tegenmacht vormen door ook hun acties te coördineren. In de praktijk van
alledag gebeurt dat soms, bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt, via een vakbond of
op de markt voor consumptieproducten via de Consumentenbond. Het organiseren van de vraag eist echter veel van de coördinatiekracht van consumenten, in
de praktijk waarschijnlijk te veel, te meer daar belangen van consumenten met
een hoge en een lage betalingsbereidheid niet parallel lopen. De eerste groep zal
het eerder op een akkoordje met de monopolist willen gooien dan de tweede
groep. De tweede groep heeft immers weinig te verliezen. Als de prijs te hoog
wordt vastgesteld haken zij simpelweg af. Deze groep zal dus bij de onderhandelingen tot het uiterste willen gaan. Bovendien dreigt uitvretersgedrag: iedere
consument zal proberen te profiteren van de inspanningen van andere consumenten om de prijs laag te houden.
 Een interventie van de overheid met als belangrijk middel ‘dwang’ kan dus zin
hebben. Maar hoe moet die dwang er dan uitzien? Wij hebben gezien dat er bij
een monopolist sprake is van een negatief extern effect: hij neemt het negatieve
effect van een prijsverhoging op het consumentensurplus ten onrechte niet in
beschouwing. Bijgevolg zou een interventie in het geval van een monopolistische autofabrikant neerkomen op een subsidie per verkochte auto! Bij de bepaling van zijn prijs houdt hij er rekening mee dat voor iedere verloren klant hij niet
alleen de winstmarge op de verkoopprijs misloopt, maar ook de subsidie van de
overheid. Hij zal zijn consumentenprijs dus lager vaststellen dan zonder subsidie, om zo minder klanten en dus subsidie te verliezen. Als de subsidie op het
juiste niveau wordt vastgesteld, dan is dit neerwaartse effect op de prijs precies
gelijk aan het opwaartse effect van monopoliemacht. In feite wordt de inefficiëntie opgelost door de monopolist meer macht te geven.
 46

Dit klinkt contra-intuïtief: instinctief zou men de monopolist juist extra willen belasten, om aldus zijn monopoliewinst af te romen ten bate van andere nuttige bestedingen. En in plaats daarvan zou de monopolist juist gesubsidieerd
moeten worden? Deze paradox volgt uit het verschil tussen efficiëntie- en verdelingsmotieven om in te grijpen. Velen huldigen de politiek correcte opvatting dat
monopoliewinsten onrechtvaardig en dus ongepast zijn. En dus willen zij de
overwinst van de monopolist graag weg belasten. Dat heeft echter niets met efficiëntie te maken, louter met het verdelingsmotief. Vanuit het oogpunt van doelmatigheid moet de overheid de monopolist juist subsidiëren om hem te verleiden meer te produceren dan hij anders zou doen. Prijsregulering is een
alternatief instrument om de inefficiëntie op te lossen. Waar een subsidie de
monopolist macht geeft, daar lost prijsregulering de inefficiëntie op door de
monopolist macht te ontnemen. Vanuit verdelingsoogpunt ligt dat meer voor de
hand. Efficiëntie- en verdelingsmotieven lopen dan immers juist parallel. Door
de prijzen door regulering aan een maximum te binden wordt én de monopoliewinst aangepakt én de efficiëntie bevorderd. Immers, de monopolist gaat zich
gedragen als producent onder volledige concurrentie, voor wie de prijzen gegeven zijn, althans in theorie. Hij heeft er dus geen belang meer bij zijn productie
wat terug te schroeven om de prijzen hoog te houden. De prijs ligt immers bij wet
vast. Dus zal hij produceren totdat hij voor die prijs geen auto’s meer kan afzetten, precies zoals in figuur 2.1, in het geval van volledige mededinging. Prijsregulering kent echter ook bezwaren, zoals wij later zullen zien.
 De determinanten van monopoliemacht

In de praktijk van alledag probeert de monopolist een nog groter deel van het
surplus naar zich toe trekken. Zijn vermogen om dat doel te bereiken is afhankelijk van een aantal factoren die wij in het vervolg zullen bespreken. Om te beginnen bekijken wij het geval dat de monopolistische autoproducent al zijn klanten
bij naam kent en weet hoeveel ieder van hen voor zijn auto wil betalen. Veronderstel nu ook eens dat hij kan voorkomen dat zijn klanten die auto’s ondershands
aan elkaar doorverkopen. Hij kan dan bij de vaststelling van zijn verkoopprijs
discrimineren tussen klanten met een hoge en een lage betalingsbereidheid. De
consument met de hoogste betalingsbereidheid, die dus het meest links in de
vraagcurve staat, moet I 50.000 betalen, de tweede minder, enzovoort tot de
marginale consument, die precies de productiekosten betaalt. De prijscurve van
de monopolist valt dus precies samen met de vraagcurve. We spreken daarom
van perfecte prijsdiscriminatie. In tegenstelling tot het simpele geval, is de uit-

47

komst nu efficiënt: het volledige maatschappelijke surplus wordt gerealiseerd,
omdat de extra consumenten een lagere prijs in rekening wordt gebracht. Het
consumentensurplus valt echter wel volledig als monopoliewinst toe aan de
monopolist.
Dit is een typisch voorbeeld van het adagium ‘kennis is macht’. Zolang individuele klanten hun betalingsbereidheid kennen en weten af te schermen, zijn zij
nog enigszins beschermd tegen de monopoliemacht van de producent. Consumenten krijgen weliswaar minder dan onder volledige concurrentie, maar ze
houden in ieder geval nog iets over. Zodra de monopolist echter volledig over de
individuele betalingsbereidheid van consumenten geïnformeerd is, worden zij
helemaal uitgekleed. Het hiervoor besproken simpele monopolie is daarom eigenlijk het geval van asymmetrische informatie: de consument kent zijn betalingsbereidheid, de monopolist niet.
 Prijsdiscriminatie kan alleen worden toegepast als er geen onderhandse markt
voor bijvoorbeeld auto’s bestaat. Waarom is dat? Stel nu eens dat die markt er wel
was. Dan zou de monopolist iedere consument een prijs in rekening proberen te
brengen die precies gelijk is aan zijn betalingsbereidheid. Neem nu de ‘marginale’ consument van wie de betalingsbereidheid net boven de productiekosten ligt.
Hij kan die auto ondershands doorverkopen aan de meest linkse consument, die
de hoogste betalingsbereidheid heeft. Iedere prijs tussen de productiekosten en
de hoogste betalingsbereidheid strekt beiden tot voordeel. De meest linkse consument betrekt zijn auto dus niet langer bij de monopolist, maar koopt die
ondershands bij consumenten die hem goedkoop kunnen kopen bij de monopolist. De monopolist loopt zijn meest lucratieve klanten mis. In feite zijn nu
consumenten met een lage betalingsbereidheid concurrenten geworden van de
monopolist, die daardoor zijn marktmacht uitgehold ziet.
De conditie van het ontbreken van een tweedehands markt is de conditie van
de individuele uitsluitbaarheid. De monopolist moet in staat zijn om individuele
consumenten uit te sluiten van het genot van zijn auto’s. Alleen op die manier
kan hij zich het volledige consumentensurplus toe-eigenen. Zonder uitsluitbaarheid heeft kennis van de betalingsbereidheid van de consument voor de
monopolist geen meerwaarde. Immers, iedere prijsdiscriminatie die hij toepast
zal achter zijn rug ongedaan worden gemaakt. Hij heeft dus maar één alternatief,
namelijk één uniforme prijs vragen. Daarmee zijn we weer terug in het simpele
monopoliemodel, waarvoor de monopolist niets hoefde te weten van de betalingsbereidheid van de individuele klant.
 De mate van uitsluitbaarheid verschilt van product tot product. Voor persoonlijke diensten is uitsluitbaarheid geen probleem: de kapper knipt uw haren,

48

u kunt die dienst niet doorverkopen. Een typisch voorbeeld met perfecte uitsluitbaarheid is ook de advertentiemarkt: de adverteerder zal zich bekend moeten maken, daar was het immers juist om te doen. Onvermijdelijk weet de eigenaar van het advertentiemedium dat dus ook. Deze kan zijn prijs dus afstemmen
op de betalingsbereidheid van de adverteerder.
Voor duurzame consumptiegoederen zoals auto’s is uitsluitbaarheid veel
moeilijker. Er zal in ieder geval een tweedehands markt ontstaan, waar oudere
auto’s worden doorverkocht. Autoproducenten kunnen echter terugvallen op
indirectere manieren om de markt te differentiëren, door kenmerken te benutten die direct gerelateerd zijn aan de betalingsbereidheid van consumenten. Zo
hebben mensen die wat extra luxe in een auto waarderen vaak ook een hogere betalingsbereidheid. Door de ene auto iets luxueuzer uit te voeren dan de ander,
wordt de consument gedwongen te kiezen tussen ‘extra kwaliteit’ en prijs. Technisch gesproken is die extra kwaliteit zijn extra prijs lang niet waard, de productiekosten zijn veel lager dan het prijsverschil. Zo worden computerprinters standaard met alle opties geproduceerd en worden bij sommige series doelbewust
achteraf sommige opties onbruikbaar gemaakt. De lagere kwaliteit gaat hier dus
met hogere productiekosten gepaard! Het doel van de kwaliteitsverschillen is
echter vooral om consumenten met hoge en lage betalingsbereidheid te scheiden. Niet direct, door ieder naar zijn betalingsbereidheid aan te slaan, maar indirect doordat consumenten met een hoge bereidheid in het algemeen ook een iets
andere voorkeur hebben. In feite gebruikt de monopolist informatie over kenmerken die gecorreleerd zijn met betalingsbereidheid om degenen met een hogere betalingsbereidheid aan te slaan. Dergelijke indirecte prijsdiscriminatie
werkt niet zo goed als perfecte prijsdiscriminatie, maar komt daar vaak aardig in
de buurt.
 Een typisch voorbeeld van prijsdiscriminatie zijn retourtickets met én zonder
weekendovernachting op de plaats van de bestemming. Het retour met weekendovernachting is voor de toerist met een lage betalingsbereidheid, het retour
zonder weekendovernachting is vooral bedoeld voor de zakelijke reiziger met
een ongelimiteerde onkostendeclaratie. Bij duurzame consumptiegoederen als
auto’s spelen nieuwe modellen een belangrijke rol: door ieder jaar een nieuw
model uit te brengen, wordt een effectief onderscheid gemaakt tussen de verouderde tweedehands modellen en het hippe, chique, nieuwste-van-het-nieuwste
model voor degenen met de hoogste betalingsbereidheid die daarmee ook willen
pronken. En dat snobisme maakt het mogelijk om prijsdiscriminatie profijtelijk
toe te passen.
 Een tweede machtsfactor die grote invloed heeft op de verdeling van het sur-

49

plus betreft de mate waarin partijen zich geloofwaardig kunnen binden aan hun
prijsbeleid. Dit speelt vooral als niet alleen de producent maar ook de afnemers
geconcentreerd zijn in één hand, zodat er zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde geen concurrentie is. Er is dan sprake van een bilateraal monopolie. Werkt
de prijsdiscriminatie van de monopolist in dat geval nog? Dat hangt vooral af
van de vraag hoe geloofwaardig de monopolist zich kan binden aan zijn prijsbeleid. Als die geloofwaardigheid maximaal is, dan rest consumenten weinig anders dan het prijsbeleid te accepteren en het goed aan te schaffen zolang men het
goed hoger waardeert dan de door de producent voorgeschreven prijs. Immers,
iets is beter dan niets. Maar als de geloofwaardigheid van de monopolist in de
binding aan zijn prijsbeleid beperkt is, dan komt dit prijsbeleid onder druk te
staan. In plaats van een eenzijdig vastgesteld prijsbeleid zijn dan bilaterale onderhandelingen mogelijk, waarbij de consument het goed niet aanschaft, ook al is
de door de producent vastgestelde prijs lager dan de betalingsbereidheid van de
consument. Met deze halsstarrigheid hoopt de consument de producent te vermurwen de prijs te verlagen, zodat een groter deel van het surplus aan de consument toevalt. De uitkomst van het onderhandelingsspel laat zich minder eenvoudig voorspellen. Een denkbare uitkomst is een patstelling, waarin beide
partijen halsstarrig weigeren elkaar tegemoet te komen en waarin uiteindelijk
het surplus wordt verspeeld bij gebrek aan overeenstemming over de verdeling.
Wanneer de consument echter weet wat de productiekosten van de producent
zijn en wanneer de producent de betalingsbereidheid van de consument kent, is
het meest waarschijnlijke resultaat een efficiënte uitkomst waarbij het surplus
min of meer gelijkelijk over beide partijen wordt verdeeld.
 Geloofwaardige binding speelt ook een belangrijke rol in het simpele monopoliemodel, waarbij de producent de betalingsbereidheid van de consument
niet kent. Zijn verleiding is groot om eerst via de hoge monopolieprijs het surplus af te romen van de consumenten met een hoge betalingsbereidheid. Als al
die klanten hun zaken hebben gedaan, kunnen de consumenten met een lagere
betalingsbereidheid met een lagere prijs worden bediend. In gewoon Nederlands: de uitverkoop. Maar zoals iedere middenstander weet, is de uitverkoop de
voornaamste concurrent van de reguliere verkoop: de klant wacht op de uitverkoop. Alleen door zich geloofwaardig te binden aan de reguliere hoge verkoopprijs kan de monopolist zich de volledige winst toe-eigenen door te voorkomen
dat hij zijn eigen concurrent wordt. Het voorbeeld maakt duidelijk dat prijsdiscriminatie geloofwaardige binding vereist. Een gebrek aan flexibiliteit is in dit
geval dus in het belang van de producent, omdat dit het gedrag van de consument beïnvloedt.
 50

Tabel 2.1

Hoe onderhandelingsmacht en informatie welvaart beïnvloeden

Marktvormen

Onderhandelingsmacht
Is er sprake van:
Coördinatie producenten?
Geloofwaardige binding
producent aan (prijs)strategie?
Informatie
Kent de producent betalingsbereidheid afnemers?
Is het mogelijk om consumenten
op individuele basis uit te sluiten?
Marktuitkomsten
Is er sprake van efficiëntie?
Hoe wordt het consumentenproducentsurplus verdeeld?

Volledige
concurrentie

Simpel
monopolie

Monopolie met
prijsdiscriminatie

Nee

Ja

Ja

Irrelevant

Ja

Ja

Irrelevant

Minimaal één van
beide vragen met
‘nee’ beantwoord

Ja

Irrelevant

Ja
Naar consument

Ja

Nee
Monopoliewinst
naar producent

Ja
Naar producent

Tabel 2.1 geeft een overzicht van de invloed van de besproken factoren op de efficiëntie van de uitkomst en de verdeling van het surplus tussen producenten en
consumenten. Eenvoudigheidshalve is het geval van een bilateraal monopolie
niet in de tabel opgenomen. De factoren zijn onderverdeeld naar de determinanten van macht en van informatie. Concurrentie holt de macht van producenten
uit, coördinatie versterkt die. Gebrek aan geloofwaardige binding doet dat ook;
in feite is een partij met haar verwachte toekomstige gedrag dan een concurrent
van zichzelf, zoals de reguliere verkoop vandaag wordt gehinderd door de voor
morgen geplande uitverkoop. De beschikbaarheid van informatie vergroot het
aandeel van de monopolist in het maatschappelijk surplus, maar die informatie
helpt alleen als zij gepaard gaat met uitsluitbaarheid, zodat de monopolist geen
last heeft van de concurrentie van consumenten die zijn productie achter zijn
rug om onderling verhandelen.
 Onder volledige concurrentie zijn binding, informatie en uitsluitbaarheid irrelevant. Hoe verder we vervolgens naar rechts komen, des te groter is het aandeel van producenten in het surplus. Alleen in de middelste kolom, een simpel
monopolie, is de uitkomst inefficiënt. Dit is het geval dat de producent wel
onderhandelingsmacht heeft, maar geen informatie. Er is dan sprake van een

51

onderhandelingsprobleem: de ongeïnformeerde monopolist kan slechts een deel
van het surplus naar zich toetrekken door zijn aanbod te verminderen. Van hieruit is het ook eenvoudig in te zien waarom de overheid de inefficiëntie op kan lossen, zowel door de monopolist met een subsidie juist meer macht te geven als
door de monopolist juist macht te ontnemen door zijn prijs aan een maximum
te binden: vanuit de middelste kolom beweeg je met prijsregulering een kolom
naar links, terwijl je met een subsidie juist een kolom naar rechts beweegt. We
stuiten hier op een belangrijk principe bij de toedeling van eigendomsrechten:
beslissingsmacht moet zoveel mogelijk worden toebedeeld aan de geïnformeerde
partij. De welvaart van een land is daarmee het meeste gediend. Als de beslissingsmacht toevalt aan de niet-geïnformeerde partij, zoals bij een monopolist
die beslist over de prijs en die de betalingsbereidheid van zijn klanten niet kent,
dan leidt dat tot efficiëntieverlies.
 Prijsregulering als een bilateraal monopolie

‘Burn, baby, burn’, zong de Enron-medewerker aan het begin van deze paragraaf
toen een elektriciteitscentrale door bosbranden moest sluiten. Door het aanbod
van elektriciteit te beperken gingen de prijzen omhoog. Dit spel is symptomatisch voor de relatie tussen een regulerende overheid en de monopolist. Het is
verleidelijk om te denken dat de regulerende overheid de prijs vaststelt en dat de
producent die prijs vervolgens als een gegeven aanneemt, net zoals hij dat zou
doen als hij geen monopolist was, maar in heftige concurrentie stond met vele
andere producenten. Zo mooi is de wereld echter niet. Monopolisten hebben de
neiging de gereguleerde prijs als een onderhandelbare parameter te beschouwen, en terecht. Want het spel tussen overheid en monopolist is in feite een bilateraal monopolie, met de monopolistische producent als enige aanbieder en de
overheid in zijn rol als regulator als enige vrager. Beide partijen kunnen niet om
elkaar heen. De machtsverhoudingen in dat onderhandelingsspel zijn afhankelijk van alle factoren die we hiervoor hebben besproken, zoals de mate waarin
partijen zich kunnen binden aan hun aangekondigde strategie en de informatie
waarover zij beschikken. Op beide punten staat de overheid zwak. Mochten beide partijen het niet eens worden over de verdeling van het surplus, dan kan de
monopolist simpelweg weigeren te produceren. De overheid als belangenbehartiger van alle consumenten komt dan onder grote druk van individuele consumenten met een hoge betalingsbereidheid om de monopolist een hogere prijs
toe te staan. Het is dus zeer de vraag of de overheid zich geloofwaardig kan binden. Hetzelfde geldt voor de beschikbaarheid van informatie. De producent kent

52

zijn kosten meestal veel beter dan de overheid. Ook dat verzwakt de positie van
de overheid. Prijsregulering is dus geen panacee, voor een privaat monopolie net
zo min als voor een staatsmonopolie.
 2.2.3 Mededinging

Het is nog niet zo gek lang geleden dat de KPN monopolist was op het lokale netwerk van de telefonie. Wie met zijn telefoonsignaal de laatste meters van zendmast naar de telefoon thuis wilde overbruggen kon niet om de voormalige
staatsmonopolist heen. De situatie is inmiddels veranderd. Sinds telefonie ook
via de kabel kan, zijn er minimaal twee aanbieders voor de laatste meters. De mobiele telefonie is feitelijk een derde concurrent. Het lokale netwerk van kabels en
leidingen wordt daardoor geheel overbodig. Het oude monopolie is aldus opengebroken en vervangen door een ‘triopolie’. Welke krachten bepalen nu dat in deze markt drie concurrerende netwerken zijn ontstaan? Waarom is er niet nog een
vierde toegetreden? Of waarom heeft niet één van de drie als gevolg van heftige
concurrentie in deze markt zijn deuren gesloten? Over het antwoord op die
vraag zijn boekenkasten volgeschreven. Toetreding is afhankelijk van tal van factoren. Afschrikking van toetreders door insiders, toetredingsbarrières, verzonken kosten, de relatiegerelateerde markten, het belang van reputaties en netwerken – het zijn stuk voor stuk factoren die bepalend zijn voor de vraag of een
potentiële concurrent de sprong zal wagen door toe te treden. Het zou te ver voeren al die factoren hier te bespreken. Wij beperken ons tot de meest fundamentele vraag: is de omvang van het surplus voldoende om de vaste kosten te dekken?
Wederom is figuur 2.2 behulpzaam om de aard van het probleem te begrijpen.
 De horizontale aanbodcurve reflecteert de variabele kosten. Deze kosten zijn
proportioneel aan de productieomvang. Als de producent zijn prijs gelijk zou
zetten aan de variabele kosten, dan zou hij de variabele kosten dekken, maar zouden de vaste kosten ongedekt blijven. Maar als monopolist weet de producent
ook nog de monopoliewinst te realiseren, de rechthoek in figuur 2.2. Zolang de
vaste kosten dus kleiner zijn dan deze rechthoek, loont het voor de producent om
tot de markt toe te treden. Dit simpele raamwerk is onze gids voor de analyse van
mededinging. De verrassende conclusie is dat er twee exact tegengestelde problemen denkbaar zijn, die één op één corresponderen met de monopoliemacht
van de producent: als de producent te weinig macht heeft, is er te weinig toetreding en als hij te veel macht heeft, is er te veel toetreding. Beide gevallen worden
achtereenvolgens besproken.
53

Macht geven: tekortschietende monopoliemacht
Een privaat monopolie is vaak erger dan een staatsmonopolie.
 KLM-president-directeur Leo van Wijk over zijn vrees voor het monopolie van Schiphol, NRC Handelsblad, 24 oktober 2000

Zo’n vijftien jaar geleden moesten telecombedrijven overal ter wereld beslissen
of zij al dan niet zouden investeren in mobiele telefonie. Zo ook de kpn. Een
nieuwe markt diende zich aan, maar die markt kon slechts worden opengebroken ten koste van gigantische investeringen in nieuwe infrastructuur. Zouden
die investeringen door KPN ooit kunnen worden terugverdiend uit de te verwachten toekomstige winsten? Figuur 2.2 laat zien dat zijn monopoliewinst
slechts een deel is van het totale surplus. Een deel van het surplus gaat naar consumenten, een ander deel – het bekende driehoekje rechtsonder – gaat als welvaartsverlies verloren. Alleen als de monopoliewinst groter is dan de vaste
kosten, zal KPN de markt openbreken. De onvermijdelijke consequentie is dat
voldoende toetreding of mededinging niet gegarandeerd is: als de vaste kosten
groter zijn dan de verwachte monopoliewinst maar kleiner dan het totale surplus, zal geen enkele ondernemer bereid zijn de investering in de vaste kosten te
doen. En dat terwijl die kosten wel opwegen tegen de maatschappelijke baten van
toetreding.
De oorzaak van dit probleem is dat de monopolist na toetreding onvoldoende
macht heeft om voldoende surplus van zijn investering naar zich toe te trekken.
 Zou hij het volledige surplus kunnen bemachtigen, dan zou hij de maatschappelijk efficiënte afweging maken. In feite houdt de monopolist bij zijn investeringsbeslissing geen rekening met het positieve externe effect van toetreding en de
daarbij gemaakte vaste kosten op het consumentensurplus. Omdat consumenten een deel van het surplus van de investering van de monopolist naar zich toe
weten te trekken, investeert de monopolist niet. Dit probleem doet zich dus voor
als de vaste kosten relatief groot zijn ten opzichte van de totale omvang van het
surplus. Het probleem zou zich niet voordoen als de monopolist perfecte prijsdiscriminatie zou kunnen toepassen. In dat geval kan de monopolist immers het
volledige surplus naar zich toetrekken en heeft hij dus automatisch de juiste
prikkels om al dan niet te investeren in de vaste kosten. In dat geval leidt prijsdiscriminatie dus tot een beter resultaat.
54

Overheidsinterventie

De inefficiëntie in een simpel monopolie blijkt dus een doorwerking te hebben
naar nog een ander probleem: niet alleen is de productieomvang lager dan wat
maatschappelijk wenselijk is, misschien wordt er zelfs helemaal niets geproduceerd, omdat de monopolist onvoldoende surplus naar zich toe kan trekken.
 Opnieuw laten de externe effecten zich moeilijk internaliseren door markttransacties, zoals Coase dat voor ogen had, omdat de belangen van consumenten uiteenlopen. Consumenten met een hoge betalingsbereidheid hebben een groot
belang bij de toetreding van een producent. Voor consumenten met een lagere
betalingsbereidheid is dat van minder groot belang. Iedere consument zal proberen niet bij te dragen aan de vaste kosten, maar anderen daarvoor op te laten
draaien. Kortom: een typisch voorbeeld van uitvretersgedrag. Het vergt een
staaltje van coördinatiekunst om de vaste kosten precies te verhalen op die consumenten die bereid zijn daarvoor te betalen. Welke opties heeft de overheid om
de zaken ten goede te keren?
Een voor de hand liggende optie is dat de overheid de vaste kosten zelf voor
haar rekening neemt, bijvoorbeeld door te productie te organiseren in een
staatsbedrijf of door een private partij een subsidie te verstrekken. De subsidie
compenseert de producent voor dat deel van het surplus dat hij zich via de markt
niet kan toe-eigenen. Het voordeel van het toekennen van een subsidie boven
een staatsbedrijf is dat de overheid niet betrokken raakt bij de organisatie van activiteiten waar zij zelf weinig verstand van heeft. Het nadeel is dat de overheid het
juiste niveau van de subsidie moet zien te achterhalen, hetgeen informatie vereist
over de kostenstructuur en de betalingsbereidheid van consumenten. Dat probleem wordt verergerd door het bindingsprobleem: de producent zal trachten
meer subsidie los te peuteren door investeringsbeslissingen te traineren. Een
voorbeeld van een staatsbedrijf is de ns, waar de overheid bijna de volledige investeringskosten van nieuwe baanvakken voor haar rekening neemt. Een voorbeeld van een subsidie is het Nederlands Fonds voor de Film, dat subsidies toekent voor nieuwe filmproducties. Een andere methode is de aanbesteding of
veiling van productie- of dienstverleningsverplichting. Het voordeel van die
methoden is dat de overheid niet zelf het subsidiebedrag hoeft vast te stellen. De
concurrentie tussen potentiële aanbieders leidt tot de goedkoopste aanbieder.
 De overheid vergroot haar onderhandelingsmacht door meerdere aanbieders te
laten concurreren.
55

Monopolieprijzen als gedecentraliseerde belastingheffing

Er is echter nog een ander nadeel dat het staatsbedrijf en de subsidie aan het
Nederlands Fonds voor de Film gemeen hebben: zij zadelen de overheid op met
een financieel tekort, dat zij zal moeten dekken door belastingen te heffen. Veel
andere keuzes heeft zij niet. Die belastingen gaan echter ten koste van de efficiëntie van de economie. Sterker nog, in haar rol als belastinginner lijkt de overheid
verdacht veel op een monopolist. Belastingopbrengsten zijn net monopoliewinsten: zoals de monopolist een opslag zet op productiekosten om een monopoliewinst te kunnen realiseren, zo zet de overheid een opslag op de prijs om
belastinginkomsten te genereren en zich zo een gedeelte van het consumentensurplus te kunnen toe-eigenen. In beide gevallen gaat dat ten koste van de efficientie: consumenten met een betalingsbereidheid tussen de productiekosten en
verkoopprijs haken af.
De analogie gaat nog verder. Een overheid die als beheerder van het geweldsmonopolie zijn belasting zo effectief mogelijk wil innen en een monopolist die
zijn winst wil maximeren: beide staan in essentie voor hetzelfde probleem. In feite handelen zij volgens de metafoor van de Franse staatsman Colbert die belasting heffen vergeleek met het plukken van een gans: je probeert zo veel mogelijk veren te plukken met zo min mogelijk gesis. Het efficiëntieverlies van een
hogere prijs, het donkergrijze driehoekje in figuur 2.2, is voor goederen met een
steile vraagcurve relatief klein ten opzicht van de extra belastingopbrengst c.q.
de monopoliewinst. Op die goederen kan zowel de overheid als de monopolist
dus een groot deel van het consumentensurplus naar zich toe trekken zonder
veel ‘gesis’, zonder veel efficiëntieverlies. De afruil tussen verdeling en efficiëntie
is voor deze goederen dus gunstig.
 Tussen de winstmaximerende monopolist en de belastingheffende overheid
bestaat dus een nauwe verwantschap: beide zijn uit op een zo hoog mogelijke opbrengst, of die opbrengst nu monopoliewinst of belastingopbrengst heet.
Monopoliewinst is derhalve niet alleen vies en vuil. Monopoliewinst is ook een
compensatie voor de eerdere investeringen in vaste kosten. Iemand zal voor die
kosten moeten opdraaien. Monopoliewinsten en belastingopbrengsten zijn beide daarvoor bedoeld. Belastingopbrengsten zijn bijvoorbeeld nodig om de
kosten van het geweldsmonopolie te kunnen financieren. Vandaar dat monopoliewinsten veel weg hebben van een vorm van gedecentraliseerde belastingheffing.
We kunnen de analogie tussen de private monopolist en de belastingheffende
publieke geweldsmonopolist nog een stap verder doortrekken. Gebrek aan in-

56

formatie over de betalingsbereidheid van consumenten compliceert het leven
van zowel de private monopolist als de overheid. Net zoals de monopolist bij gebrek aan informatie over de betalingsbereidheid van de consumenten de efficientie verstoort om meer surplus naar zich toe te trekken, zo verstoort de overheid de efficiëntie bij het heffen van belastingen.
 Deze gedachte leidt tot een geheel andere aanpak van het probleem van de
dekking van de vaste kosten dan het traditionele staatsbedrijf of de subsidie voor
het Nederlandse Fonds voor de Film. Als een producent onvoldoende monopoliemacht heeft om een groot genoeg aandeel van het surplus af te romen ter dekking van de vaste kosten, dan is het misschien de meest eenvoudige oplossing
om die macht te vergroten. Hoe dat kan hebben we gezien in tabel 2.1. We kunnen
de producent meer informatie verschaffen over de betalingsbereidheid van consumenten. We kunnen ook de uitsluitbaarheid van consumenten vergroten. Beide ingrepen maken dat de producent meer prijsdiscriminatie kan toepassen, zodat hij een groter aandeel van het surplus naar zich toe kan trekken. In de limiet
kan de producent zich het volledige surplus toe-eigenen, zodat hij zeker voldoende prikkels heeft om te investeren. Immers, als de vaste kosten nog hoger
zijn, dan is die investering ook maatschappelijk niet rendabel, zodat de investering beter achterwege kan blijven. Het grote voordeel van deze aanpak is dat er
weliswaar sprake kan zijn van onderinvestering – door imperfecte prijsdiscriminatie kan de producent zich immers niet het volledige surplus toe-eigenen –
maar deze aanpak zal zeker niet tot overinvesteringen leiden. Het debacle van de
Betuwelijn maakt duidelijk dat dat laatste niet gegarandeerd is als de overheid de
kosten voor haar rekening neemt. De overheid tast immers in het duister over de
omvang van het surplus. In de praktijk probeert de overheid doelbewust de
macht van de monopolist te vergroten om hem in staat te stellen de vaste kosten
te dekken. Laten we een aantal voorbeelden eens bij de kop vatten.
 Kruissubsidies

De overheid staat twee staatsbedrijven – de Nederlandse Spoorwegen en Schiphol – toe om behalve in hun kernactiviteit ook actief te zijn in vastgoedontwikkeling op locaties in de directe omgeving van hun stations en terminals. Die kantoorlocaties zijn zeer gewild, omdat ze goed bereikbaar zijn. Niet voor niets
maken beide bedrijven meer winst op hun vastgoedportefeuille dan op hun
kernactiviteiten: het laten rijden van treinen en het afhandelen van vliegbewegingen. In feite is er dus sprake van een kruissubsidie: de huuropbrengst van de
kantoren draagt een deel van de vaste kosten van het transportnetwerk. Die

57

kruissubsidie is een vorm van prijsdiscriminatie: gebruikers met een hoge betalingsbereidheid voor een hoogwaardig transportnetwerk worden via de huurprijs van hun kantoor aangeslagen voor de vaste kosten ervan. Het in één hand
brengen van kantoorlocaties en netwerkbeheer maakt het zo mogelijk dat de
vaste kosten beter kunnen worden gedekt.
Uitsluitbaarheid bij r&d

Een duidelijk voorbeeld waar de overheid via wetgeving de macht van de monopolist versterkt zijn octrooien voor ‘research & development’ (r&d) en technologische innovaties. De kosten van r&d zijn bij uitstek vast: ze zijn volkomen onafhankelijk van de productieomvang die op basis van fundamenteel onderzoek
wordt gerealiseerd. Het gebruik van de resultaten van onderzoek is vaak ook
slecht uitsluitbaar. Is de uitvinding eenmaal gedaan, dan is het voor de investeerder moeilijk om te voorkomen dat andere producenten ook van de resultaten
van het onderzoek profiteren. Hier bieden juridische hulpmiddelen als octrooien en patenten uitkomst. Hiermee wordt de uitsluitbaarheid geregeld door de eigendomsrechten van het gebruik van de resultaten van de onderzoek toe te kennen aan degene die de investering heeft gedaan.
 In dit geval kan er een dilemma ontstaan van het optimale gebruik van de resultaten van r&d versus de optimale prikkels voor bedrijven om daarin te investeren. Als de r&d eenmaal is verricht, kunnen de resultaten het beste gratis
aan iedereen ter beschikking worden gesteld. De marktprijs wordt dan gelijk aan
de variabele kosten zodat het volledige consumentensurplus wordt gerealiseerd.
Maar in dat geval is er geen beloning voor de investeerder in r&d. Door de investeerder het alleenrecht te geven op het gebruik van de resultaten, verwerft hij
monopoliemacht. Die macht geeft hem de kans zich een deel van het consumentensurplus toe te eigenen, zoals in het simpele monopoliemodel. Ook hier geldt
dat prijsdiscriminatie tot een beter resultaat leidt, omdat de investeerder het volledige consumentensurplus naar zich toe kan trekken zonder dat deze strategie
ten koste gaat van de maatschappelijke efficiëntie.
 Uitsluitbaarheid en collectieve goederen

Een specifiek voorbeeld van het probleem van te weinig toetreding of mededinging zijn collectieve goederen. Een puur collectief goed heeft twee eigenschappen: niet-rivaliteit en niet-uitsluitbaarheid. Niet-rivaliteit betekent dat de
aanbieder zonder meerkosten een extra consument van het goed kan laten profi-

58

teren. De variabele productiekosten zijn met andere woorden gelijk aan nul en
de productiekosten zijn volledig vast. De eigenschap van niet-uitsluitbaarheid is
gerelateerd aan het begrip individuele uitsluitbaarheid dat wij in de vorige paragraaf bespraken. Als consumenten individueel uitsluitbaar zijn, dan kan een
producent zijn producten op naam verkopen en aldus uitsluiten dat een consument met een lage betalingsbereidheid ze doorverkoopt aan iemand met een hoge betalingsbereidheid. Zonder individuele uitsluitbaarheid kan de producent
niet bepalen wie er van de productie profiteert. Hij is dus gedwongen om een
uniforme prijs te vragen en om af te zien van prijsdiscriminatie, waardoor hij
zich slechts een deel van het surplus van zijn investering kan toe-eigenen. Nietuitsluitbaarheid gaat nog een stap verder. In dat geval kan de producent geen enkele prijs vragen voor het profijt van het goed, omdat hij niet kan voorkomen dat
consumenten profiteren van het goed, ook al betalen ze niets. Via vrijwillige
transacties kan de producent daarom geen enkel deel van de waarde die zijn productie genereert naar zich toe trekken. Op die manier blijven de vaste kosten volledig ongedekt en zal het collectieve goed niet worden geproduceerd. Als er veel
belanghebbende consumenten van dit collectieve goed zijn, is hier duidelijk
sprake van een complex extern effect: velen hebben baat bij de totstandkoming
van het goed, maar ieder individu heeft er belang bij zich aan zijn contributie in
de kosten te onttrekken. Hier kan alleen overheidsdwang helpen.
 Gebrekkige informatie over de individuele betalingsbereidheid speelt de
overheid echter parten bij de bepaling of het consumentensurplus de investering
rechtvaardigt. Door de eigenschap van het goed dat niemand van het genot kan
worden uitgesloten is deze informatie moeilijk boven water te krijgen. Als de
overheid consumenten laat bijdragen conform hun zelf gerapporteerde betalingsbereidheid, dan heeft iedereen er belang bij een (te) lage betalingsbereidheid te rapporteren. Als de overheid dit probleem probeert te omzeilen door aan
alle consumenten een gemiddelde bijdrage te vragen, dan zullen consumenten
hun verschillen in betalingsbereidheid uitvergroten. Consumenten met een hoge betalingsbereidheid hebben baat bij de totstandkoming, omdat hun profijt
hoger is dan gemiddelde kosten. Zij kunnen kosteloos hun betalingsbereidheid
overdrijven en zullen dat ook doen om de totstandkoming van het collectieve
goed te bewerkstelligen. Om dezelfde reden zullen consumenten met een lage
betalingsbereidheid dat profijt zelfs nog lager weergeven dan het feitelijk is. Bij
het aanbieden van een collectief goed staat de overheid dus voor een veel groter
onderhandelingsprobleem dan een private monopolist die de betalingsbereidheid van de consumenten niet kent. De overheid kan bij het aanbieden van collectieve goederen daarom ook niet vertrouwen op vrijwillige ruil om meer infor-

59

matie te verschaffen over betalingsbereidheid, omdat de consument er geen enkel belang bij heeft om die betalingsbereidheid naar eer en geweten te rapporteren, aangezien hij niet uitsluitbaar is van het genot van het collectieve goed.
Consumenten moeten gedwongen worden om mee te betalen.
 Vandaar dat uitsluitbaarheid een maatschappij helpt om te komen tot een
meer afgewogen beslissing over het gewenste pakket van collectieve voorzieningen. Uitsluitbaarheid helpt om de relevante informatie over betalingsbereidheid
boven tafel te krijgen. Soms is uitsluitbaarheid een technisch probleem. Tot voor
kort was thuis afspeelbare muziek (lp’s, cd’s) redelijk uitsluitbaar. De enige bedreiging was het cassettebandje. Sinds de opkomst van internet en de cd-brander
is het met de uitsluitbaarheid gedaan. Thuis afspeelbare muziek is daarmee een
collectief goed geworden. Artiesten zijn dus op zoek gegaan naar andere kanalen
om de consumenten voor hun kunstje te laten betalen. Concerten zijn daarvoor
een nuttig instrument. Een voorbeeld van een terrein waar de uitsluitbaarheid
steeds beter realiseerbaar wordt is het gebruik van autowegen. We kunnen steeds
beter registreren wie wanneer waar rijdt, via detectielussen, fotocamera’s en in
auto’s ingebouwde zenders of chips. Wat vroeger een puur collectief goed was,
verandert daardoor geleidelijk in een gewoon product, waarvoor een normale
markt bestaat. Technologische innovaties hebben ertoe geleid dat steeds meer
producten hun status als collectief goed verliezen.
De paradoxale conclusie is dus dat monopoliemacht niet altijd slecht is. Soms
hebben monopolistische producenten te weinig macht. Ze zijn dan niet in staat
om de vaste productiekosten te dekken. Dat leidt tot onvoldoende toetreding.
 Puur collectieve goederen, zoals defensie, zijn een extreem geval van dit probleem. Daar kan de producent helemaal niets van het consumentensurplus naar
zich toetrekken, zodat deze goederen zonder overheidsdwang nooit zullen worden aangeboden. Maar alle productieprocessen met schaalvoordelen kampen in
potentie met hetzelfde probleem. De ultieme vraag is steeds: wie draagt de vaste
kosten? De verleiding is groot om de vaste kosten dan maar bij de overheid onder
te brengen. Die oplossing brengt echter grote kosten met zich mee. Vandaar onze
paradoxale conclusie: soms moet de overheid de monopoliemacht juist versterken, door prijsdiscriminatie, door kruissubsidies of door een wettelijke regeling
van uitsluitbaarheid (zoals met patenten en octrooien), zodat monopolisten zelf
hun vaste kosten kunnen terugverdienen. De intuïtie van klm-topman Leo van
Wijk waarmee deze paragraaf opende is dus niet zomaar terecht. Er zijn goede
redenen om private monopolies voldoende macht te geven om hun vaste kosten
te kunnen terug verdienen. Een staatsbedrijf is vaak een slecht alternatief.
 60

Macht ontnemen: excessieve concurrentie

Zoals het voorbeeld van de telefoniemarkt laat zien, is een te klein aantal toetreders niet het enige gevaar. Het omgekeerde is ook mogelijk: te veel toetreding. De
markt is zo aantrekkelijk dat er ruimte is voor meerdere aanbieders. Dat leidt tot
verspilling. Iedere nieuwe toetreder moet opnieuw de vaste kosten betalen. Na de
eerste toetreder is dat weggegooid geld. Waarom nog een kabelnetwerk aanleggen als het oude vertrouwde net van koperdraden van de kpn nog voldoet?
Historisch is dat verklaarbaar, omdat de kabel de mogelijkheid bood om televisiesignalen door te geven. Maar bij de discussie over de aanleg van een nieuw
glasvezelnet is deze vraag weer volop actueel. Laten we ons eenvoudigheidshalve
concentreren op het geval dat een tweede aanbieder zich een positie probeert te
verwerven op een monopolistische markt. De nieuwe aanbieder leidt tot meer
concurrentie en dus tot een lagere prijs. Het uiteindelijke effect is dat de winst
van beide aanbieders tezamen minder is dan die van de monopolist. Maar indien
die lagere winst voldoende is om twee keer de vaste kosten uit te betalen, dan bestaat de kans dat zich twee aanbieders op de markt melden. Ook hier geldt dat de
verdeling van het consumentensurplus niet simpelweg wordt bepaald door de
monopolistische marktvorm. Deze verdeling is ook afhankelijk van de beschikbare informatie, van de uitsluitbaarheid van klanten en van de mogelijkheid van
de monopolist zich geloofwaardig te binden (zie tabel 2.1). Een toetreder zal zich
wel drie keer bedenken voordat hij toetreedt tot een markt waar de monopolist
zich geloofwaardig kan binden aan de ‘belofte’ dat hij door felle prijsconcurrentie geen ruimte zal laten voor een nieuwe toetreder. Of er daadwerkelijk toetreding plaatsvindt is daarom afhankelijk van dit soort specifieke factoren, die we
hier echter niet zullen bespreken.
