Duitse wegen in Den Haag. Johannes Visscher en de "südafrikanische Propaganda" in de Eerste Wereldoorlog
Om dit gevoel van zwakheid, die door alle nationale groeperingen in het Britse rijk wordt
ervaren, tegen te werken – schreef Visscher in een in oktober 1917 opgesteld memorandum
– lijkt het noodzakelijk hen te voorzien van nieuws en beschouwingen, die de Britse
nieuwsdienst corrigeren en informatie over nationale bewegingen in elk deel van het Britse
Rijk verschaffen. En wel zo, dat alle nationalistische groeperingen, waar in het Britse Rijk
ze zich ook mochten bevinden, hun nieuws en beschouwingen aan een centraal punt sturen
en dit deze vervolgens aan de nationalistische pers in alle delen van het rijk doorgeeft. Zo
komt de Hollands-nationalistische pers in Zuid-Afrika te weten wat de Ieren doen en hoe de
Franse Canadezen ten strijde tegen Engeland trekken. (…) De ondergetekende is leider van
het Nederlands-Zuid-Afrikaanse Persbureau en verzorgt zelf de oppositionele Hollandse pers
in Zuid-Afrika met beschouwingen over internationale betrekkingen met als doel de Engelse
representatie hiervan te corrigeren. (…) Nu is hij van plan om zijn nieuwsdienst op de
bovenvermelde manier op het gehele Britse Rijk uit te strekken. Zo hoopt hij ertoe te kunnen
bijdragen dat de eenheid van het Britse rijk vanuit het middelpunt wordt aangevallen en
verzwakt, zoals het levende lichaam door een gestage vermeerdering van bacteriën als het
ware geflauwd en zijn weerstandsvermogen ondermijnd wordt.27
Visscher vroeg tegelijkertijd om een reisvergunning om in Berlijn “vertegenwoordigers van
nationalistische groeperingen” (Vertreter nationalistischer Gruppen) te kunnen spreken. Bij deze
in oktober 1917 opgestelde en door het gezantschap goedgekeurde nota dient opgemerkt te worden
dat aan dit nooit uitgevoerde “idealistische maar desalniettemin voor Duitsland voordelige plan”
26

27

Secretaris van het Reichskolonialamt aan de staatssecretaris van het Auswärtige Amt, 21.6.1917;
Friedrich Rosen aan de staatssecretaris van het Reichskolonialamt, 24.8.1917, R123034, PA AA.
 Johannes Visscher aan Friedrich Rosen, s.d. (tussen 24.8.1917 en 16.10.1917), R123034, PA AA [Um
diesem Gefühl der Schwachheit aller nationalistischen Gruppen im Britischen Reiche entgegenzutreten,
ist es notwendig ihrer Presse Nachrichten und Aufsätze zu liefern, welche den britischen
Nachrichtendienst korrigieren und die Auskünfte über die nationalistischen Bewegungen in jedem
Teile des Britischen Reiches geben, und zwar in der Weise, daß von allen nationalistischen Gruppen,
in welchem Teile des Britischen Reiches diese sich auch immer befinden mögen, Nachrichten und
Aufsätze an eine Zentralstelle gesandt werden, um von dort aus wieder der nationalistischen Presse
in allen anderen Teilen übermittelt zu werden, so daß beispielsweise die holländische-nationalistische
Presse in Südafrika erfährt, was die Iren tun, wie die französischen Kanadier den Kampf gegen England
führen (...). Der Unterzeichnete ist der Leiter des Niederländisch-Südafrikanischen Pressebüros und
versorgt selbst heute noch die oppositionelle holländische Presse in Südafrika mit Betrachtungen über
internationale Beziehungen, die darauf berechnet sind, die englische Darstellung derselben zu
korrigieren. (...) Er gedenkt nun, diesen Nachrichtendienst in der oben gekennzeichneten Weise auf
das ganze Britische Reich auszudehnen. (...) Auf diese Weise hofft er, daran mitarbeiten zu können,
dass die Einheit des Britischen Reiches von einem Mittelpunkte aus angegriffen und geschwächt wird,
gleichsam wie ein lebender Körper durch die ständige Vermehrung von Bakterien geschwächt und in
seiner Widerstandskraft untergraben wird.]

Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

29

(sein gewiß sehr idealistischer, aber nichtsdestoweniger für Deutschland nur nützlicher Plan)28
een grondig overleg is voorafgegaan met de Ierse schrijver George Chatterton-Hill, die tijdens de
Eerste Wereldoorlog voor de Duitse diplomatieke dienst werkte en met wie Visscher (op eigen
verzoek en door bemiddeling van het Haagse gezantschap) sinds maart 1917 in contact stond.29
2.5

Visscher als redacteur van Holland Express

Vanaf het begin van de oorlog hield het Duitse gezantschap zich bezig met de vraag hoe de
Nederlandse pers het beste beïnvloed kon worden ten einde “deze in een Duitsgezinde geest te
laten werken” (um sie in deutschfreundlichem Geiste arbeiten zu lassen).30 Om een langdurige
invloed op het Nederlandse perslandschap te waarborgen zou hierbij indirect te werk zijn gegaan
door het oprichten van naamloze vennootschappen en het aanstellen van Nederlandse redactieleden.
 Een illustratief voorbeeld voor deze pogingen tot infiltratie in, verwerving en oprichting van
geheel nieuwe tijdschriften (Eversdijk 2010:274-298) was Holland Express. Tijdschrift voor kunst,
cultuur en verkeer (1908–1929), dat als “blad van een beter karakter” (eine Zeitschrift besseren
Charakters)31 werd beschouwd. Onderhandelingen over de aanschaf van het blad leidden tot
geschillen tussen de Duitse legerleiding en de diplomatieke dienst.
Tegen het einde van 1915 nam een vertrouwensman van de Meldesammelstelle bij de Oberste
Heeresleitung contact op met de redactie van Holland Express en startte financiële onder­
handelingen. De wekelijkse verkoop werd geschat op 40 tot 45 duizend exemplaren die vooral
werden afgenomen door in Amerika, Indië en Zuid-Afrika wonende Nederlanders met een
abonnement. De beïnvloeding van het blad zou volgens de vertrouwensman kunnen gebeuren
door “a) de verzending van persklare artikels, b) het opstellen van precieze richtlijnen voor
bijdragen die door de redactie zelf volgens afspraak met de opdrachtgever over bepaalde kwesties
worden geschreven”.32 In militaire kringen werd het tijdschrift al lang tevoren geschikt geacht
voor propaganda aangezien “als hoofdartikel in de regel een overzicht van de algemene politieke
of militaire situatie wordt gepubliceerd en het blad vandaar door de toonaangevende politieke
pers wordt geciteerd”.33 Vertegenwoordigers van de diplomatieke dienst dachten hier anders over:
“Omdat de oorlog ten zeerste afbreuk deed aan bestaande reismogelijkheden – schreef de
Amsterdamse consul-generaal C. H. Cremer aan het Auswärtige Amt – en de klas van verveelde
wereldboemelaars, die dit soort lectuur als tijdverdrijf plachten te studeren, bijna compleet van
het toneel liet verdwijnen, zouden de in het blad opgestelde publicaties een buitengewoon beperkte
lezerskring vinden”.34 Naar Cremers mening ging de wekelijkse oplage niet boven 15.000 uit,
bovendien was het tijdschrift in Holland volledig onbekend.
28
29
30
31
32

33

34

Friedrich Rosen aan het Auswärtige Amt, 16.10.1917, R123034, PA AA.
 Friedrich Rosen aan Theobald von Bethmann-Hollweg, 11.3.1917, R8318, PA AA.
Richard von Kühlmann, “Plan zur Erwerbung holländischer Zeitungen”, 16.11.1915, R122708, PA
AA.
Königliche Preussische Meldesammelstelle Nord (Tèschemacher) aan Generalstab der Armee,
stellvertretende Sektion IIIb, 25.11.1915, R8313, PA AA.
 Idem [a) die Einsendung von hier aus fertig anzuliefernder Artikel oder b) die Abgabe genauer
Richtlinien für Abhandlungen, welche die Schriftleitung nach vorheriger eingehender Verständigung
mit der auftraggebender Stelle über bestimmte Themata selbst abfassen würde.]
VII Armeekorps, Stellvertretendes Generalkommando aan Stellvertretender Grosser Generalstab,
21.1.1915, R8316, PA AA [Als erster Leitartikel erscheint in der Regel eine Übersicht über die
allgemeine politische oder Kriegslage und nicht selten wird dieserhalb (sic) das Blatt von der führenden
politischen Presse zitiert.]
C. H. Cremer (Kaiserlich Deutscher Konsul, Amsterdam) aan het Auswärtige Amt, 14.1.1915, R8314,
PA AA [Da der Krieg das Reisen ausserordentlich beeinträchtigt, insbesondere aber die Klasse der

Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

30

Toch werd Holland Express in juni 1918 aangeschaft door een zekere, met het Haagse
gezantschap in verbinding staande, Johannes van Oordt, directeur van de Uitgeversmaatschappij
“De Hollandsche Illustratie”, voor een bedrag van 17.000 gulden. Deze “overhaaste aankoop”
(überstürzter Kauf), waaraan geen overleg met het gezantschap is voorafgegaan, kreeg
desalniettemin steun vanuit Den Haag. Omdat het blad naar verluidt o.a. in Zuid-Afrika werd
verspreid, zouden vanaf nu op een geschikte manier de “geschillen tussen Nederland en de Entente,
en vooral tussen Hollanders in Zuid-Afrika en de Engelsen” (Differenzen zwischen Holland und
der Entente, insbesondere aber den Holländern in Südafrika und den Engländern)35 benadrukt
kunnen worden. De kosten waren niet gering: naast de reeds betaalde koopsom en de bijkomende
aanvangsskosten van 30.000 gulden rekende men met een jaarlijks verlies van 7.400 gulden. Met
het oog op de “impact van het weekblad op het politieke, economische en artistieke gebied”
(Wirkung der Wochenschrift auf politischem, wirtschaftlichem und künstlerischem Gebiet) werden
de geplande uitgaven door het Auswärtige Amt goedgevonden.
 Tot redacteur van het nieuwe tijdschrift werd Johannes Visscher benoemd, “één van de
toonaangevende vertegenwoordigers van de Groot-Nederlandse gedachte, met name ten aanzien
van Zuid-Afrika” (einer der führenden Männer der großniederländischen Bewegung, im
besonderen in Hinsicht auf Südafrika).36 Naast zijn Duitsgezinde instelling werd hij vooral
gewaardeerd omdat hij zich tot dusver in het openbaar niet gecompromitteerd had met zijn
‘Prodeutschtum’. In het door het gezantschap opgestelde contract tussen Visscher en de
Amsterdamse uitgever S. L. van Looy, die als “vertegenwoordiger” (Vertreter) van het gezant­
schap37 optrad, werden exacte inhoudelijke richtlijnen gegeven:
Het weekblad zal in politiek opzicht tenderen in de richting van de Groot-Nederlandse
beweging, het Hollandse activisme, met name in het buitenland, steunen en zijn aandacht
aan binnen- en buitenlandse gebeurtenissen schenken. (…) In economisch opzicht zal het
blad ten aanzien van de Hollandse wereldhandel (…) voorzichtig attent maken op HollandsDuitse betrekkingen (…). In literair-artistiek opzicht zal het weekblad in verbinding staan
met jonge, sterke talenten. De medewerking van toonaangevende Nederlandse literaten zal
echter eveneens gewonnen worden.38
3.
TOT SLOT

In juni en augustus 1918, toen het keizerlijk gezantschap in Den Haag en het Berlijnse ministerie
van buitenlandse zaken Johannes Visscher met een nieuwe missie op pad stuurden, werd het laatste
Duitse offensief (“Friedensturm”) bij de Marne tot staan gebracht. Bij Amiens beleefde het Duitse

35
36
37
38

gelangweilten Weltbummler und Kurgäste, welche derartige Lectüre zum Zeitvertreib zu studieren
pflegten, fast vollständig von der Bildfläche verdrängt hat, würden Publikationen, welche in diesem
Blatte erfolgten, nur einen ausserordentlich beschränkten Leserkreis finden.]
Kaiserlich Deutsche Gesantschaft aan Georg von Hertling, 22.7.1918, R122710, PA AA.
Idem.
Idem.
 Idem [Die Wochenschrift soll politisch in der Richtung der großniederländischen Bewegung arbeiten,
den holländischen Aktivismus, besonders auch im Ausland, fördern, jedoch auch anderen inner- und
außerpolitischen Ereignissen sich widmen. (...) Wirtschaftlich soll die Zeitung unter Beobachtung des
holländischen Welthandels vom großkaufmännischen Standpunkt vorsichtig auf die Beziehungen
zwischen Holland und Deutschland (...) hinweisen. (...). In literarisch-künstlerischer Hinsicht soll die
Wochenschrift die Verbindung mit jungen, starken Talenten pflegen. Sie soll jedoch auch die Mitarbeit
führender holländischer Literaten zu gewinnen suchen.]

Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

31

leger zijn “Zwarte Dag”. Een grote doorbraak van geallieerden en muiterij in de marinehaven van
Kiel maakten een einde aan de bloedige oorlog. Aan propaganda, Groot-Nederlandse gedachte
en Duitse belangen in Zuidwest-Afrika viel vervolgens niet meer te denken. Nadat de wapen­
stilstand te Compiègne was getekend, ontving Visscher echter nog steeds zijn maandelijkse subsidie
uit het Zuid-Afrikaanse fonds van het gezantschap. Pas in januari 1919 werd de overeenkomst
met de Nederlandse journalist als beëindigd verklaard.39
Van het in november 1915 door het Reichskolonialamt toegekende bedrag van 100.000
rijksmark voor “südafrikanische Propaganda” bleek er in december 1918 iets meer dan 34 duizend
mark over te zijn. De afzonderlijke uitgavenposten vallen moeilijk te reconstrueren. Wel blijkt
het dat het ter beschikking gestelde geld ruimhartig werd verdeeld onder verschillende
“vertrouwens­mannen” die zich, naar hun eigen mening, bijzonder verdienstelijk zouden hebben
gemaakt voor de breed opgevatte Groot-Nederlandse gedachte en de Zuid-Afrikaans-Duitse
betrekkingen. Ook Nederlandse ondernemers wisten van het Zuid-Afrikaanse fonds te profiteren.
 Zo beval Abraham Kuyper het Haagse gezantschap ene J. W. Bakhuizen aan, die “van een lange
reis uit Zuid-Afrika was teruggekomen, waar hij met bekende Boerenleiders in persoonlijk contact
stond” (von einer langen Reise in Südafrika zurückgekommen, auf der er mit allen nennenswerten
Burenführern in persönlicher Beziehung gestanden hat). 40 Bakhuizen stelde meerdere
“Stimmungsberichte” over de politieke situatie in Zuid-Afrika op en ontwikkelde plannen voor
het oprichten van een onderneming met als doel om onmiddellijk na de wapenstilstand het directe
verkeer van goederen tussen Duitsland en Zuid-Afrika op gang te brengen.41 De Nederlandse
ondernemer kreeg anderhalf jaar lang logistieke en financiële steun van het gezantschap en werd
in verbinding gebracht met het Auswärtige Amt. Bij nader inzien bleken zijn plannen echter weinig
betrouwbaar, en de eerder gemelde nauwe contacten met de Boerenleiders niks meer dan verzonnen
te zijn. Van de hem toegestane bewegingsvrijheid tussen Berlijn en Den Haag maakte hij vooral
gebruik om zijn autohandel draaiende te houden.42 Naar aanleiding van een ingesteld onderzoek
beëindigde Friedrich Rosen de samenwerking met Bakhuizen.43 Toch eiste Bakhuizen, zonder
succes, nog in 1925 bij het Berlijnse ministerie van financiën vergoeding van de “kosten die hij
tijdens de oorlog gemaakt had ten behoeve van de Zuid-Afrikaans-Duitse belangen “ (während
des Krieges im südafrikanisch-deutschen Interesse entstandenen Ausgaben).44 Zo gezien was de
samenwerking tussen Johannes Visscher en de Duitse diplomatieke dienst in Amsterdam en Den
Haag zeker het meest succesvolle project dat in het kader van het fonds “südafrikanische
Propaganda” werd gefinancierd.
 Ten slotte resteert nog de vraag: hoe valt Visschers activiteit tijdens de Eerste Wereldoorlog
te beoordelen? Bij het beantwoorden van deze vraag moet voorzichtigheid betracht worden
aangezien de kijk op de Eerste Wereldoorlog in de historiografie niet zelden teleologisch is
beïnvloed door de ervaring van de Tweede Wereldoorlog. Ismee Tames geeft aan hoe anders de
positie van Duitsland was in het Nederlandse nationale identiteitsdebat vóór de Tweede
Wereldoorlog:
39

40

41

42
43
44

Kaiserlich Deutsches General-Konsulat aan Kaiserliche Gesantschaft in Den Haag, 8.1.1919, Akten
Südafrika 1911-1929, PA AA.
Kaiserlich Deutsches General-Konsulat für die Niederlande aan Theobald von Bethmann-Hollweg,
15.4.1916, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
Richard von Kühlmann aan Theobald von Bethmann-Hollweg, 5.3.1916, Akten Südafrika 1911-1929,
PA AA.
Auswärtiges Amtaan Richard von Kühlmann, 19.3.1916, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
Friedrich Rosen aan Georg Michaelis, 12.11.1917, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
Von Löhneysen (Finanzministerium), 24.2.1925, Akten Südafrika 1911-1929, PA AA.
 Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

32

(…) wat stond iemand die – toen, of door de latere historici – pro-Duits genoemd werd dan
precies voor ogen? Dat het Duitse keizerrijk Europa zou overheersen? Dat Nederland lid zou
worden van een Duitse bond? Dat Europa opnieuw geordend zou worden, ditmaal langs lijnen
van ras en etniciteit? Of dat Groot-Brittannië, dat enorme wereldrijk, eindelijk op de grenzen
van zijn macht gewezen zou worden en gedwongen zou worden een plaats te gunnen aan
nieuwe spelers op het wereldtoneel? Of geloofden sommigen gewoon dat Duitsland het meest
moderne land was en dat de ontwikkelingen daar – of het nu om wetenschap of socialisme
ging – onvermijdelijk voorbeeld en voorbode zouden zijn voor de rest van Europa? Over de
zogenaamde ‘anti-Duitsen’ kunnen vergelijkbare vragen gesteld worden. En wat te denken
aan al diegenen die zich bij hoog en bij laag ‘oprecht onzijdig’ noemden? (Tames 2006:13)
Inzicht in Johannes Visschers houding ten opzichte van Duitsland tijdens de Eerste Wereldoorlog
krijgen we niet als we simpelweg “pro”-kwalificaties blijven gebruiken. Een morele veroordeling
in termen van “goed” of “fout” biedt geen beeld van zijn ideeën. Wat zeker blijft, is dat Visscher
geen passieve buitenstaander was. Hij nam deel aan een culturele oorlog en aan de strijd om de
meningsvorming van de neutralen over Zuid-Afrika en van Zuid-Afrikaners over Duitsland. Hij
maakte deel uit van een wereld waarin de Grote Oorlog werd uitgevochten.
BIBLIOGRAFIE
Bodenstein, H.D.J. 1916. Was generaal Botha in 1900 ’n verrader? Amsterdam, Pretoria, Johannesburg:
J.H. de Bussy.
Eversdijk, Nicole. 2010. Kultur als politisches Werbemittel: Ein Beitrag zur deutschen kultur- und
pressepolitischen Arbeit in den Niederlanden. Münster: Waxmann.
Gerstenhauer, M.R. 1903. Zuid-Afrika. Neerlandia, 7:28-29.
 Godée-Molsbergen, E. C. – Johannes Visscher. 1913. Zuid Afrika’s Geschiedenis in Beeld / South-African
History Told in Pictures. Amsterdam: S. L. van Looy.
Graaff, Bart de. 2012. Van huistafel tot website. Geschiedenis van Maandblad Zuid-Afrika. Maandblad
Zuid-Afrika, http://www.maandbladzuidafrika.nl/node/9 [12 augustus 2014].
Ham, Laurens. 2009. Boven ruimte, boven tijd. Het begrip ‘Groot-Nederland’ in twee tijdschriften uit de
Eerste Wereldoorlog. Tijdschrift voor tijdschriftstudies, 25-26:21-34.
Holland en Zuid-Afrika. 1916. Algemeen Handelsblad, 11 april: 1-2.
Jahnel, Markus J. 2007. Das Bodenrecht in “Deutschland über See”. Erwerb, Vergabe und Nutzung von
Land in der Kolonie Deutsch-Südwestafrika 1884-1915. Frankfurt am Main: Peter Lang.
Kiewiet de Jonge, H. J. 1915. Dietse stemmen. Neerlandia, 19:266-267.
Kuitenbrouwer, Vincent. 2012. War of Words. Dutch Pro-Boer Propaganda and the South African War
(1899-1902). Amsterdam: Amsterdam University Press.
Le Roux, N.J. 1953. W.A. Hofmeyr. Sy werk en waarde. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.
Morriën, Joop. 1986. Visscher, Johannes. Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de
Arbeidersbeweging in Nederland, http://hdl.handle.net/10622/49784528-824A-4E17-A9E330A3B84835A2 [12 augustus 2014].
Muller, C.F.J. 1990. Sonop in die Suide. Geboorte en groei van die Nasionale Pers 1915-1948. Kaapstad:
Nasionale Boekhandel.
Rinsum, Henk J. van. 2006. Sol Iustitiae en de Kaap. Een geschiedenis van de banden van de Utrechtse
universiteit met Zuid-Afrika. Hilversum: Uitgeverij Verloren.
Schölzel, Christian. 2006. Walther Rathenau. Eine Biographie. Padeborn: Schöningh.
Schutte, G.J. 2014a. De Amsterdamse persdienst van ‘De Burger’. Maandblad Zuid-Afrika, 8: 158-159.
Schutte, G.J. 2014b. Op de zolders van de Keizersgracht. Nederlands – Zuid-Afrikaanse geschiedenissen.
Amsterdam: Stichting ZASM.
Tames, Ismes. 2006. ‘Oorlog voor onze gedachten’. Oorlog, neutraliteit en identiteit in het Nederlandse
publieke debat, 1914-1918. Hilversum: Uitgeverij Verloren.
Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2

33

Valter, M.P.C. 1915a. Louis Botha contra Generaal Christiaan de Wet. Amsterdam: Van Langenhuizen.
Valter, M.P.C. 1915b. Generaal Botha tijdens de Engelsch-Afrikaanschen oorlog in 1900. Amsterdam: Van
Langenhuizen.
 Valter, M.P.C. 1915c. Bijdrage tot de wordingsgeschiedenis van den grooten oorlog. Amsterdam: Van
Langenhuizen.
Valter, M.P.C. 1918. Duitsland en de Hollandsche republieken in Zuid-Afrika. Amsterdam: s.n.
Visscher, Johannes. 1903. De ondergang van een wereld: historisch-oeconomische studie over de oorzaken
van den Anglo-Boer oorlog (1899-1902) : met een naschrift over de waarschijnlijke toekomst van
Zuid-Afrika. Amsterdam: Soep.
Wilke, Jürge. 1993. Deutsche Auslandspropaganda im Ersten Weltkrieg, die ZfA, in: Der Erste Weltkrieg
als Kommunikationsereignis, red. Siegfried Quandt, Horst Dieter Schichtel, Gießen: Justus-LiebigUniversität, Gießen 1993, 95-157.
Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 55 No. 1: Maart 2015
doi.10.17159/2224-7912/2015/v55n1a2.
