Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d'achtbare overigheit van Uitrecht
VERANTWOORDINGH
VAN

RENATUS
AEN

DESCARTES

D’ A C H T B A R E
VAN

OVERIGHEIT

UITRECHT

Portret van René Descartes (1596–1650) door Jan Baptist Weenix (ca. 1647).
Rijksmuseum Het Catharijneconvent, Utrecht

VERANTWOORDINGH
VAN

RENATUS DESCARTES
AEN

D’A C H T B A R E
VAN

OVERIGHEIT

UITRECHT

EEN ONBEKENDE

DESCARTES –TEKST

Getranscribeerd, geannoteerd en ingeleid door
Erik-Jan Bos

Amsterdam University Press

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG
Descartes, Renatus
Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d’achtbare
overigheit van Uitrecht, in de welcke de lasteringen en
valsche beschuldingen van eenigen sijner tegenstrevers
tegens hem klaerlijck ontdeckt worden / getranscribeerd,
geann. en van een inl. voorz. door Erik-Jan Bos. Amsterdam : Amsterdam University Press
ISBN 90-5356-195-1
NUGI 612
Trefw.: Descartes, René “Verantwoordingh” / cartesianisme.
Ontwerp omslag: Joseph Plateau, Amsterdam
Afbeelding omslag: Portret van René Descartes door Jan Lievens (1645/49)
Collectie Groninger Museum, Groningen
ISBN 90 5356 195 1
c Amsterdam University Press, Amsterdam, 1996
!
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige
vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van
de uitgever.
Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van
Auteurswet 1912 j0 het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij
het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient
men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van
gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken
(artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.
 Voorwoord
Utrecht is niet alleen de eerste plaats geweest waar de denkbeelden van
René Descartes (1596–1650) onderwezen werden, de Domstad geniet ook
de twijfelachtige reputatie de cartesiaanse filosofie als eerste verboden te
hebben. De drijvende kracht achter het in 1642 uitgevaardigde verbod was
Descartes’ verbitterde tegenstander, de Utrechtse predikant en hoogleraar in
de Theologie, Gisbertus Voetius (1589–1676). Vanaf 1641 hebben Descartes
en Voetius regelmatig de degens met elkaar gekruist in een strijd die al snel
ontaardde in een persoonlijke vete.
In een laatste poging Voetius een hak te zetten, zond Descartes in
1648 een Franse brief samen met de Nederlandse vertaling ervan aan de
Utrechtse Vroedschap, waarin hij de hele affaire haarfijn uitlegt en de talloze
beledigingen opsomt die hij zich van Voetius en de zijnen heeft moeten laten
welgevallen. Vriendelijk doch dringend verzoekt Descartes de vroedschap
hem eerherstel te verlenen en zich te beraden over de positie van Utrechts
meest vooraanstaande hoogleraar en dominee.
Het originele handschrift van de Lettre Apologétique van Descartes is
in de loop der eeuwen spoorloos verdwenen, maar de Nederlandse vertaling, Verantwoordingh van Renatus Descartes, is bewaard gebleven en wordt
thans voor het eerst uitgegeven. Ofschoon de Nederlandse vertaling dichter
bij het Franse origineel staat dan de bestaande Latijnse (1656) en Franse
(1667) uitgaven, heeft men nooit de moeite genomen het manuscript nauwkeurig te bestuderen. Ten onrechte. De Verantwoordingh heeft nog een
andere meerwaarde ten opzichte van de overige uitgaven: het manuscript
verraadt letterlijk de hand van Descartes zelf. Vrijwel overal in de tekst van
een ons onbekende vertaler treft men de verhelderingen en de correcties van
Descartes aan. Voordat dit geschrift aangeboden werd aan de vroedschap
van Utrecht heeft Descartes de vertaling grondig nagekeken en verbeterd en
dit maakt de Verantwoordingh tot een echte Descartes-tekst.
 Het manuscript is in meer dan één opzicht uitzonderlijk te noemen. Ten
eerste omdat dit manuscript het laatste handgeschreven exemplaar is van
de Lettre Apologétique. Op de tweede plaats omdat de Verantwoordingh ook
het enige manuscript is dat ons rest van een vertaald werk van Descartes,
waarin de correcties van de filosoof zelf te lezen zijn. Deze twee gegevens
staan niet los van elkaar. In de zeventiende eeuw waren drukkers gewoon
een origineel manuscript weg te gooien of te hergebruiken nadat het manuscript eenmaal gezet en gedrukt was. Dat is de reden waarom er noch van
Descartes’ beroemde boeken als Discours de la méthode of Meditationes de
prima philosophia autografen bestaan, noch van minder bekende werken zo-

vi

Voorwoord

als de Lettre Apologétique. Het verklaart tevens de gebrekkige kennis over
Descartes’ invloed op de vertalingen die onder zijn toezicht van zijn geschriften werden gemaakt; al het relevante materiaal is simpelweg verloren
gegaan. Op één manuscript na, naar nu gebleken is. De Verantwoordingh
is een unieke bron van informatie op dit terrein en verdient dan ook nadere
studie.
Naast de presentatie van een onbekende Descartes-tekst beoogt deze
uitgave ook een nieuwe datering van de Lettre Apologétique te geven. In alle
handboeken en biografieën over Descartes zal men het jaar 1645 aantreffen
als het jaar waarin de brief geschreven werd. Deze veronderstelling is echter
onjuist; in werkelijkheid schreef Descartes zijn apologie enige jaren ná 1645.
Deze nieuwe datering werpt een ander licht op het leven van de Franse
wijsgeer tussen 1645 en 1648.
 In de Inleiding op de Nederlandse tekst zal eerst worden ingegaan op de
gebeurtenissen die voor Descartes de aanleiding vormden om zijn apologie
op te stellen (Paragraaf 1).1 Vervolgens wordt de kwestie van de datering van
de Lettre Apologétique aan de orde gesteld (Paragraaf 2), waarna de complexe tekstgeschiedenis van de Lettre Apologétique aan bod komt (Paragraaf
3). Daarna bespreken we het eigenlijke manuscript van de Verantwoordingh
(Paragraaf 4). In Paragraaf 5 gaan we na hoe het gesteld was met Descartes’
kennis van de Nederlandse taal en ten slotte volgt een korte verantwoording
van de tekstpresentatie (Paragraaf 6).
De tekst van de Verantwoordingh kan in deze uitgave zelfstandig gelezen worden. De annotatie is kort en bondig gehouden zodat de hoofdtekst
niet bezwijkt onder een overmaat aan voetnoten. Wel is er op gelet dat alle
noodzakelijke informatie voor een juist begrip van de Verantwoordingh opgenomen werd. Voor een uitvoerige historische toelichting leze men Paragraaf
1 van de Inleiding.
Dit boek werd gezet met behulp van het computerprogramma TEX
(EDMAC–formattering). Ik dank Freek Wiedijk, die mij op dit krachtige
editeerprogramma met zijn fraaie resultaten attendeerde en de nodige tijd
vrijmaakte om mij te adviseren inzake TEXnische problemen.
1 De wijsgerige en theologische achtergronden van het conflict tussen Descartes en Voe-

tius zullen in de Inleiding niet of nauwelijks aan de orde komen. Zij zijn op adekwate wijze belicht in de werken van T. McGahagan, Cartesianism in the Netherlands,
1639–1676; The new science and the calvanist counter-reformation, Ann Arbor 1976;
Th. Verbeek, Descartes and the Dutch. Early reactions to cartesian philosophy, 1637–
1650, Carbondale 1992; J. van Ruler, The crisis of causality. Voetius and Descartes
on God, Nature and Change, Leiden 1995. Een korte maar heldere uiteenzetting treft
men aan in Th. Verbeek, De Wereld van Descartes, Amsterdam 1996.
 Verantwoordingh

vii

Ik dank het hulpvaardige en deskundige personeel van het gemeentearchief van Utrecht.
Mijn dank gaat verder uit naar Jeroen van de Ven, die ik bereid vond
eerdere versies van mijn manuscript kritisch te lezen en mij met name heeft
behoed voor ernstige misstappen op het gebied van de codicologie.
Ten slotte wil ik op deze plaats Theo Verbeek bedanken. Hij vestigde
mijn aandacht op de Verantwoordingh van Renatus Descartes en met grote
interesse heeft hij sindsdien mijn naspeuringen gevolgd. Met veel plezier
denk ik terug aan de discussies die we de afgelopen jaren hebben gevoerd
naar aanleiding van dit bijzondere manuscript.
Utrecht, 31 maart 1996
EJB

INHOUD
Voorwoord

v

Inleiding
1

De historische achtergrond, 1635–1650

2

Datering van de Lettre Apologétique

36

3

De tekstgeschiedenis van de Lettre Apologétique

41

4
4.1
4.2

Het manuscript van de Verantwoordingh
Beschrijving van het manuscript
De genese van het manuscript

45
46

5
5.1
5.2

De Verantwoordingh als Descartes-tekst
Descartes’ kennis van de Nederlandse taal
Descartes’ toevoegingen en correcties in de Verantwoordingh

55
66

6
6.1

De tekstweergave van de Verantwoordingh
Verklaring van de diacritische tekens

69
72

Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d’achtbare overigheit
van Uitrecht, in de welcke de lasteringen en valsche beschuldingen
van eenigen sijner tegenstrevers tegens hem klaerlijck ontdeckt
worden.
 3

73

Bibliografie
Primaire bronnen
Secundaire literatuur

132
134

Register op persoonsnamen

137

Inleiding

Verantwoordingh

3

1. DE HISTORISCHE ACHTERGROND, 1635–1650

Voordat de strijd om de cartesiaanse filosofie in 1641 in alle hevigheid losbarstte, bevonden alle hoofdrolspelers zich zes jaar eerder tegelijkertijd in
Utrecht, te weten Gisbertus Voetius, Henricus de Roy of Regius (1598–
1679), Maarten Schoock (1614–1669) en natuurlijk René Descartes.1 Nietsvermoedend en zonder de ander te kennen, passeerden de heren elkaar in
de straten van Utrecht. Descartes zou pas enkele jaren later met zijn vurige bewonderaar Regius in contact komen en Voetius of Schoock zou hij
nooit persoonlijk ontmoeten. Deze laatste twee kenden elkander in 1635 al
wel, sterker nog, Schoock was een beschermeling van de hoogleraar, hoewel Voetius tien jaar later zich zou verkijken op de band die op die manier
tussen hen was opgebouwd. Voorts had hij geen weet van de problemen
die Regius onder zijn rectoraat aan de universiteit zou veroorzaken. Tussen
Regius en Descartes zou het in de jaren die volgden ook geen pais en vree
blijven; in 1647 braken zij definitief. Maar vooralsnog woonde het viertal
gemoedelijk achter dezelfde stadsmuren en werkten zij onverstoorbaar aan
hun toekomstige triomfen. Schoock was bezig met zijn proefschrift en ontving een jaar later, toen de Illustre School tot universiteit verheven was, de
eerste doctorsgraad die in Utrecht verleend werd. Regius onderscheidde zich
als arts met een onderzoekende geest, hetgeen niet onopgemerkt bleef; in
1637 werd hij benoemd tot stadsdokter en in 1638 tot buitengewoon hoogleraar in Medicijnen en Botanie. Voetius wierp zich toen reeds op als hoeder
der gereformeerde rechtzinnigheid in de hoedanigheid van hoogleraar in de
Godgeleerdheid en Oosterse talen. Descartes ten slotte legde in Utrecht de
laatste hand aan zijn Discours de la méthode (1637), zijn eerste publikatie.2
De reden van Descartes’ aanwezigheid in Utrecht was zijn goede vriend
Henricus Reneri (1593–1639). Reneri beschouwde de Franse filosoof als het
1 In de zeventiende eeuw bestond er een tijdsverschil van tien dagen tussen Brabant,

Zeeland en Holland, en de overige gewesten. In de eerste drie provincies was men
reeds overgegaan op de nieuwe, Gregoriaanse tijdrekening, terwijl men in de rest van
de Republiek vasthield aan de oude, Juliaanse kalender. Zo kon het gebeuren dat de
brief die Descartes dateerde op 16 juni 1645 nieuwe stijl, op 13 juni 1645 oude stijl
door de vroedschap van Utrecht ontvangen werd.  2 Aan de Maliebaan nummer 36 in Utrecht hangt thans een plaquette waarop vermeld
wordt dat Descartes er gewoond heeft. Het is vrijwel uitgesloten dat Descartes reeds in
1635 aan de Maliebaan woonde, maar mogelijk wel gedurende een van zijn latere verblijven in Utrecht. Cf. Th. Verbeek, Descartes et les premières années de l’Université
d’Utrecht, p. 40–42.
 4

Inleiding

grootste genie dat hij ooit had ontmoet, hij ging zelfs zover dat hij Descartes beschreef als ‘mijn licht, mijn zon, mijn god’.3 Voor Descartes betekende
Reneri het enige contact dat hij in de jaren dertig onderhield met de professionele, akademische wijsbegeerte. Toen Reneri in 1631 te Deventer een
professoraat aan de Illustre School aanvaardde, volgde Descartes hem naar
die stad. Drie jaar later bekleedde Reneri dezelfde functie aan de Illustre School van Utrecht en zou ook de eerste hoogleraar in de Wijsbegeerte
worden aan de universiteit van Utrecht. Opnieuw vestigde Descartes zich
begin 1635 in dezelfde stad als Reneri. Misschien zocht Descartes via Reneri toegang tot de akademische wereld, want het lijkt waarschijnlijk dat
het gedeelte van het Discours dat Descartes in Utrecht schreef, bedoeld was
als leerboek voor Reneri’s studenten.4 Volgens de Leidse hoogleraar Claude
Saumaise (1588–1653) gebruikte Reneri het Discours tijdens zijn colleges en
bezat Descartes al in die tijd niet weinig volgelingen in Utrecht.5
Reneri was niet de enige vriend van Descartes in Utrecht. Gedurende
zijn verblijf van een jaar in het Stichtse (Descartes vertrok begin 1636 naar
Leiden om toe te zien op het drukproces van het Discours) leerde Descartes
vele regenten en andere invloedrijke personen kennen, waarvan er enkelen
een belangrijke rol in de komende gebeurtenissen zouden spelen. Zoals de
Franse officier Jean-Alphonse Pollot (1602–1668), die zijn dienstverloven in
Utrecht doorbracht en Peter van Leeuwen (1592–1654), lid van de schepenbank (vanaf 1640) en later ook van de vroedschap (vanaf 1643). Verreweg
de machtigste magistraat die Descartes leerde kennen, was Gijsbert van der
Hoolck (†1680), die tot drie maal toe herkozen werd als één van de twee
Utrechtse burgemeesters, in 1635, 1638 en 1641 (telkens voor één jaar) en
vervolgens de provincie vertegenwoordigde in de Staten-Generaal.6
Zoals hierboven werd opgemerkt, leerde Descartes Regius pas later kennen. In augustus 1638 kreeg Descartes een brief van een hem onbekende
arts. Regius had zijn moed bij elkaar geraapt en Descartes aangeschreven
omdat hij meende dat hij in zekere zin zijn aanstelling als buitengewoon
hoogleraar aan de Fransman te danken had. Via Reneri was Regius bekend
geworden met het gedachtengoed van de wijsgeer en voor zichzelf begon hij
3 Reneri aan Mersenne, maart 1638, AT II 101–103.
 4 Het gaat om het zesde deel van de Discours en het bijbehorende ‘essai’ Les météores.
Cf. Th. Verbeek, ‘Henricus Reneri’, in Deventer denkers, p. 123–134.
5 AT X 556.
6 Verder ontmoette Descartes in Utrecht de hoogleraren Antonius Æmilius en Cyprianus

Regneri ab Oosterga, Anna Maria van Schuurman en haar broer Johan Godschalk,
Gerard van Wassenaer (advokaat bij het Hof van Utrecht), Abraham Studler van Surck
(kapittelheer), Goyert Baron van Haestrecht, Jacob van Waessenaer (landmeter) en
Jacob van Eyck (componist/beiaardier).
Verantwoordingh

5

die nieuwe filosofie nader uit te werken. Zijn groeiend enthousiasme wist
Regius, die vanwege zijn akademische graad het recht bezat universitaire
studenten privé-lessen te geven, met succes over te brengen op zijn studenten: zij beijverden zich voor Regius’ installatie als vroedschapslid of als
hoogleraar. Uiteindelijk benoemde de vroedschap Regius tot hoogleraar in
de Medicijnen, zelfs met goedkeuring van Gisbertus Voetius, hoewel deze
in eerste instantie twijfelde aan Regius’ orthodoxie met betrekking tot de
gereformeerde leer.
 Descartes reageerde verheugd op de brief van Regius. Volgens Baillet
feliciteerde hij Reneri met de succesvolle introductie van zijn filosofie aan de
universiteit.7 Zozeer was Descartes verguld met deze ontwikkeling dat hij
een kennis aanried zijn zoon in Utrecht te laten studeren. ‘Voor wat betreft
zijn studies geloof ik dat hij veel beter af is in Utrecht, want daar is een
universiteit die, omdat zij pas vier of vijf jaar geleden is opgericht, nog niet
de tijd heeft gehad te bederven. En er is een professor genaamd De Roy, een
intieme vriend van mij, die mijns inziens meer waard is dan alle hoogleraren
in Leiden bij elkaar.’8 Vergist Descartes zich hier, of bedoelt hij werkelijk
Regius in plaats van Reneri? Of meende Claude Clerselier (1614–1684), de
eerste uitgever van deze brief, dat de initiaal ‘R’ in het (inmiddels verloren)
handschrift voor ‘De Roy’ stond? Dat Descartes juist Regius zou noemen,
is des te merkwaardiger als we beseffen dat zij elkander niet persoonlijk
hebben ontmoet voordat Reneri een half jaar later stierf.
 De dood van Reneri luidde een nieuwe fase in in het leven van de Franse
filosoof. Vanaf dat moment, zo legt Descartes de Utrechtse Vroedschap in
zijn Verantwoordingh uit, was het gedaan met zijn felbegeerde rust. Op
18 maart 1639, daags na de begrafenis van Reneri, verzamelde de universitaire gemeenschap zich in de Domkerk om de hoogleraar Wijsbegeerte te
herdenken. Bij die gelegenheid sprak Antonius Æmilius (1589–1660) de lijkrede over Reneri uit, maar in plaats van uitgebreid in te gaan op het leven
en de goede werken van de overledene, besteedde Æmilius het grootste gedeelte van zijn toespraak aan Descartes.9 Reneri’s grootste deugd scheen
zijn vriendschap met deze Franse filosoof te zijn geweest! Omdat de naam
van Descartes hier voor het eerst tijdens een officiële akademische plechtigheid genoemd werd, is het de moeite waard even bij de woorden van Æmilius
stil te staan.
7 Baillet, II, p. 8.
8 Descartes aan (De Beaune), 12 september 1638, AT II 379. Descartes refereert niet

naar de oprichting van de universiteit maar naar de oprichting van de Illustre School.
9 A. Æmilius, Oratio in obitum (Utrecht 1639), herdrukt in zijn Orationes (Utrecht

1651).
 6

Inleiding

Descartes werd als volgt bij de toehoorders geı̈ntroduceerd: ‘Zoals in
het Trojaanse paard, wilde onze [Reneri] samen met slechts weinig anderen
opgenomen worden in het gezelschap van deze nieuwe onderneming [in de
filosofie], onder leiding en toezicht van een Frans edelman, de Archimedes
van onze tijd, Renatus Cartesius. Juist zoals het edele ros bij het zoete
klakken van de tong van de voerman, zo ook ontvlamde zijn gemoed, alsof
hij op het punt stond samen met Odysseus over alle landen en zeeën rond
te trekken; alsof hij met Dædalus tot de hoogste hemelen en met Hercules
de donkerste diepten ging doordringen; dat wil zeggen, hij wijdde zich met
lichaam en ziel aan het onderzoek der natuur en hierin volgde hij liever zijn
inspirerende aanvoerder dan de opvattingen van de ouden.’10 Nu de Fransman eenmaal ten tonele is gevoerd, verandert de toespraak in een uitzinnige
lofrede op Descartes: ‘U Cartesius, machtige Atlas, die gans alleen de wijde
hemel steunt, niet met omhoog geheven schouders, maar met de kracht van
de redeneringen uwer goddelijk verstand.’11 Æmilius gaat zelfs zover dat hij
bladzijdenlang Reneri sprekend opvoert die zich vanuit de hemel persoonlijk
tot Descartes richt en hem meedeelt dat hetgeen vroeger alleen Descartes
wist, zij nu beiden kennen. Een variant op die gedachtengang vinden we
terug in een toegevoegd gedicht waarin de overledene wordt aangesproken
met de woorden: ‘Ghij bevind nu klaerlijck dat de nieuwe dingen welcke hij
U geleert heeft waerachtich sijn, sulcks ghij billich moogt twijfelen of hij die
door sijn konst beter weet of ghij die salich sijt.’12 Hier wordt gesuggereerd
dat de ziel van Reneri, nu in het bezit van goddelijke kennis, bemerkt dat die
kennis niet verschilt van hetgeen Descartes hem leerde. Volgens Descartes
waardeerden de notabelen van de stad de ‘lijkrede’ zodanig dat zij Æmilius
toestonden dit gedicht aan de gedrukte redevoering toe te voegen. Descartes vergist zich echter in deze toestemming; het vervaardigen en drukken
van gedichten bij belangrijke akademische gebeurtenissen was een normale
zaak. Wel is het hoogst ongebruikelijk dat gedurende een begrafenisrede
van een professor van de universiteit lof werd gesproken over iemand die
geen enkele band had met die universiteit.
 Onder het publiek in de Domkerk bevond zich Gisbertus Voetius, die
zich zal hebben afgevraagd, en velen met hem, wie deze nieuwe Archimedes
wel mocht wezen. Het is zeer de vraag of Voetius voordien ooit van Descartes
gehoord heeft. De wijze waarop Æmilius Descartes omschreef, moet Voetius
het idee gegeven hebben dat Reneri daadwerkelijk het paard van Troje de
universiteit had binnengeleid. De blasfemische ondertonen in de lijkrede
10 Orationes, p. 114.
11 Orationes, p. 119.
12 Verantwoordingh, f. 3r◦; Orationes, p. 413.
 Verantwoordingh

7

en het gedicht zullen de hoogleraar Godgeleerdheid ertoe hebben aangezet
de wijsbegeerte van Descartes, voorzover die gevonden kon worden in het
Discours, te onderzoeken op haar theologische consequenties. Wat deze
consequenties volgens Voetius inhielden, wordt duidelijk als we toespelingen
op Descartes terugvinden in de disputaties Over het atheı̈sme die onder het
voorzitterschap van Voetius enkele maanden later gehouden werden.13 Zo
waarschuwde Voetius voor fantasten die alwetendheid beloven, een in de
ogen van Voetius godslasterlijke belofte omdat dergelijke kennis voor de
mens na de zondeval onbereikbaar is geworden. Daarnaast bestempelde hij
de twijfel aan het bestaan van God, al was het maar voor een moment, als
een zware zonde. Ofschoon zijn naam niet in de disputaties voorkomt en
ze grotendeels gericht zijn tegen Voetius’ remonstrantse tegenstander Jean
Batelier (1593–1672), voelde Descartes zich persoonlijk aangevallen. ‘Ende
al hoe wel ick daer niet genoemdt en wierde, soo konnen evenwel de geene die
mij kennen lichtelijck sien dat hij daer den gront heeft willen leggen van die
hardtneckige lasteringe bij de welcke hij sedert dien tijt halsstarck gebleven
is; want hij heeft er onder de kentekenen der godloosheijt alle de dingen
vermencht welcke hij wist dat men mij gemeenlick na gaf, al en wasser gans
geen die daer toe diende.’14
Dat de opvattingen van Descartes tot atheı̈sme leidden is van begin
af aan Voetius’ belangrijkste en ernstigste beschuldiging geweest. In de
zeventiende eeuw werd atheı̈sme beschouwd als een groot maatschappelijk
gevaar; atheı̈sme zou leiden tot immoreel gedrag en zelfs tot de ondergang
van de beschaving. Voetius was zo overtuigd van het gevaar van Descartes,
dat hij hem hield voor een vijand van de ganse christelijke wereld. In die
geest benaderde Voetius, deze vurige bestrijder van alles wat naar katholicisme rook, Marin Mersenne (1588–1648), een monnik in de zeer strenge
orde der Miniemen. ‘Ghij hebt buijten twiffel,’ zo schrijft hij Mersenne, ‘eenige philosoopsche proef stucken van Rene des Cartes in 4◦ in het Frans wt
gegaen gesien. Desen man soude geeren (maer alte laet na dat ick meene)
een nieuwe secte oprechten die voor desen in de gansche wijde werelt nooijt
gehoort noch gesien is geweest; sommige admireren ende bidden hem aen
13 De vier disputaties De atheismo zijn gehouden tussen 22 juni en 13 juli 1639 en werden

verdedigd door Gualterus de Bruyn. Ze zijn herdrukt in Voetius’ Disputationes theologicæ selectæ, I (Utrecht 1648), p. 114–225. Zie ook hieronder, p. 32–33.  14 Verantwoordingh, ff. 3v◦–4r◦.
Gisbertus Voetius (1589–1676)
Foto Iconografisch Bureau, ’s-Gravenhage

Verantwoordingh

9

als eenen nieuwen wt den hemel gevallen godt.’15 Dat de keuze van Voetius
juist op deze pater viel, mag niet verwonderen. De beroemde Mersenne
was de auteur van verschillende geschriften tegen het atheı̈sme, waarvan
Voetius in zijn disputaties dankbaar gebruik maakte, en vormde de spil
van een omvangrijke correspondentie tussen tal van geleerden. Wat Voetius
echter niet wist, is dat Descartes één van Mersennes correspondenten was
en een goede vriend bovendien. Alle brieven die Mersenne van Voetius
ontving, stuurde hij door naar Descartes! Na ontvangst van de eerste brief
antwoordde de filosoof Mersenne als volgt: ‘Dank u voor het nieuws over
de Heer Voetius. Ik vind er niets raars aan, behalve dan dat hij niet op
de hoogte is van onze vriendschap, want iedereen die me maar een beetje
kent, weet dat. Hij is de meest pedante man op aarde en barst van woede
omdat er een professor in de Medicijnen aan hun Academie van Utrecht
is, die openlijk mijn filosofie doceert, en zelfs privé-lessen in mijn physica
geeft, hetgeen zijn leerlingen na een paar maanden in staat stelt de draak
te steken met de oude filosofie in zijn geheel.’16
De zaken namen een andere wending toen Voetius in 1641 rector werd.
 Regius liet op 8 december van dat jaar in een disputatie een stelling verdedigen die tijdens het debat uiterst controversieel bleek te zijn. De disputatie
eindigde in groot tumult, toen duidelijk was geworden dat de naar voren
gebrachte stelling dat de mens een toevallig zijnde is, een ‘ens per accidens’, in strijd was met het orthodoxe leerstuk van de opstanding van het
lichaam.17 Als de verbintenis tussen lichaam en ziel niet noodzakelijk is,
lijkt het dogma van de lichamelijke opstanding overbodig; een visie die door
verschillende protestantse afsplitsingen in die tijd werd aangehangen. Wat
de zaak er niet beter op maakte, was het feit dat Regius deze disputatie nota
bene had opgedragen aan de hoogleraren van de Theologische faculteit, Voetius, Carolus Dematius (1597–1651) en Meinardus Schotanus (†1644). Zij
besloten enige corollaria aan een op 18 december geplande disputatie van
Voetius toe te voegen waarin de verdedigers van de bovengenoemde stelling
beschuldigd werden van atheı̈sme. Gewaarschuwd door Regius greep Van
der Hoolck in en zorgde ervoor dat de felle toon van de corollaria enigszins
werd getemperd. Ook bedong hij dat deze toegevoegde stellingen niet in
naam van de hele faculteit der Theologie verdedigd zouden worden, maar
alleen namens de presiderende hoogleraar, Voetius. Van der Hoolck kon
15 Voetius aan Mersenne, oktober 1640 (Verantwoordingh, f. 4v◦). Verwezen wordt naar

Descartes’ Discours de la méthode. Zie voor het antwoord van Mersenne, Verantwoordingh, ff. 5r◦–v◦.
16 Descartes aan Mersenne, 11 november 1640, AT III 230. In totaal schreef Voetius vijf
brieven die Descartes allemaal onder ogen kreeg.
17 Th. Verbeek, Descartes and the Dutch, p. 17.
 10

Inleiding

echter niet voorkomen dat Voetius op 23 en 24 december extra zittingen
hield over een appendix waarin de aristotelische fysica werd verdedigd. Zij
die aan de oude filosofie tornden, zouden de akademische jeugd bederven en
eindigen als atheı̈sten of beesten.18
Misschien had Van der Hoolck de zaken nog in den minne kunnen schikken, ware Regius niet vastbesloten geweest Voetius van repliek te dienen.
Hij schreef een verdedigingsschrift dat hij aan Descartes liet zien. In eerste instantie ried Descartes zijn vriend af de affaire op de spits te drijven,
maar toen hij zijn vriend niet van zijn voornemen kon afbrengen, deinsde
Descartes er niet voor terug olie op het vuur te gooien. Hij herschreef het
geschrift zodanig dat de verdenking van atheı̈sme nu op de aanhangers van
de oude, aristotelische wijsbegeerte viel.19 Regius was zeer ingenomen met
deze aanscherping en publiceerde de Responsio onverwijld.20
De reactie van Voetius op de Responsio laat zich raden. Hij riep de
senaat van de universiteit bijeen en verklaarde dat het pamflet niet alleen
zijn rectorale waardigheid aantastte, maar de eer van de hele akademie.
Hij kreeg de senaat achter zich en men besloot de vroedschap in te lichten. De vroedschap verbood daarop het pamflet van Regius, nam de nog
in Utrecht aanwezige exemplaren in beslag en stond de senaat toe zijn oordeel uit te spreken. Dat oordeel volgde op 17 maart en werd door alle
hoogleraren ondertekend, uitgezonderd Regius en de overige met Descartes
sympathiserende professoren Æmilius en Regneri ab Oosterga (1614–1687).
 De senaat stelde het niet op prijs dat leden van dezelfde akademie elkaar
met vlugschriften bestreden en hun argumenten met beledigingen kracht bij
zetten. Daarnaast verwierp de senaat wel uitdrukkelijk de nieuwe filosofie,
met name omdat zij de jonge onervaren studenten van het rechte pad der
orthodoxe theologie afbracht. Op 24 maart 1642 keurde de vroedschap het
oordeel goed en gaf de senaat toestemming het te publiceren.21
Het eerste officiële verbod op de filosofie van Descartes was daarmee
een feit. De pogingen deze filosofie aan de Utrechtse universiteit te introduceren leken mislukt. Descartes echter scheen alles luchtig op te nemen
en ried Regius aan te kalmeren en om net als hij met de hele zaak te lachen: iedereen met een beetje verstand zou het ongelijk van Voetius inzien
18 De corollaria en het appendix ‘Stellingen over de substantiële vormen’ van de dispu-

tatie De jubileo kunnen gevonden worden in de Disp. theol. sel., I, p. 869–881, en in
Narratio historica (Utrecht 1643), Querelle, p. 100–115.
19 AT III 491–510.
20 Regius/Descartes, Responsio seu notæ in appendicem ad corollaria theologico-philosophica, [Utrecht] 1642. Het pamflet verscheen kort na het akademische winterreces op
16 februari 1642.
21 Judicium senatus academici inclutæ academiæ Ultrajectinæ (AT III 551–553; Duker,
II, bijlage LVI; Querelle, p. 121–122).
 Verantwoordingh

11

en de vroedschap verbood zijn pamflet enkel om de boel te sussen. Met dat
verbod, vervolgt Descartes, bewezen ze Regius eigenlijk een goede dienst:
nu was de belangstelling ervoor verdubbeld! En ja, hij had de theses van
de jonge Voet gelezen en er hartelijk om gelachen en hij verheugde zich op
de publikatie van een zekere monnik over het appendix van Voetius, omdat
het de onnozelheid van de Utrechtse hoogleraar zou bevestigen.22 Descartes
eindigde zijn brief met de belofte dat ‘uw tegenstanders snel genoeg gestraft
zullen worden’.23
Blijkbaar was op dat moment Descartes’ persoonlijke antwoord op de
handelingen van Voetius al gereed. Eind april verscheen de Brief aan Dinet,
die Descartes aan de tweede druk van zijn Meditationes toevoegde.24 De
tweede helft van deze open brief is gewijd aan de gebeurtenissen in Utrecht.
Terwijl Descartes tegenover Regius de schijn ophield dat de kritiek van
Voetius hem koud liet, blijkt uit de toonaard waarin de brief is opgesteld
het tegendeel. Voetius wordt er geportretteerd als een onruststoker, een
volksmenner, een vijand van de waarheid. In feite was hij jaloers op het
succes van Regius en het oordeel van de senaat moest geheel op het conto
van de autoritaire rector geschreven worden; de overige professoren waren
onder zijn druk bezweken. Descartes prees de vroedschap vanwege hun
aanstelling van Regius, hetgeen alleen zou zijn geschied op basis van zijn
kundigheid in de nieuwe wijsbegeerte. Descartes toonde begrip voor het
verbod op de Responsio, dat de vroedschap uitgevaardigd zou hebben om
de gemoederen te bedaren.
 Descartes leidt uit Regius’ berichtgeving af dat zijn Utrechtse vrienden
tevreden zijn over zijn aanpak. ‘Ik ben blij,’ schrijft hij Regius, ‘dat mijn
verhaal over Voetius de uwen niet heeft mishaagd; ik heb tot nu toe niemand
gezien, zelfs niet onder de theologen, die niet scheen toe te juichen dat ik
hem heb afgerost.’25 Toch kan zijn opmerking dat de vroedschap als het ware
een cartesiaanse leerstoel had ingesteld, terwijl Regius bij zijn aanstelling de
22 Paul Voet (1619–1667), de oudste zoon van Gisbertus, werd in 1641 aangesteld als

buitengewoon hoogleraar in de Metafysica, omdat het zijn vader zeer dienstig en ten
hoogste aangenaam zou zijn (Kernkamp, p. 154). Op 19 maart 1642 presideerde Paul
Voet over een disputatie De causis, waarin opnieuw wordt ingegaan op de substantiële
vormen (Duker, II, p. 172). De respondent van de disputatie van december ’41, de
afvallige monnik Lambertus van den Waterlaet (1618/19–1678), schreef een antwoord
op de Responsio, getiteld Prodromus justæ defensionis (Leiden 1642).
23 Descartes aan Regius, april 1642, AT III 558–560.
24 Meditationes de prima philosophia (Amsterdam 1642). De Epistola ad Dinetum is
gericht aan Jacques Dinet (1584–1653), van 1639 tot 1642 provinciaal der jezuı̈eten in
Parijs en Ile de France (Francia). Descartes trachtte de aarzelingen van de orde met
betrekking tot de nieuwe filosofie, zoals geformuleerd door Pierre Bourdin (1595–1653),
weg te nemen.
25 Descartes aan Regius, juni 1642, AT III 565.
 12

Inleiding

eed had afgelegd niet van de gangbare (aristotelische) filosofie af te wijken,
niet bepaald handig worden genoemd. Zeker niet nu de vroedschap juist een
verbod op de nieuwe wijsbegeerte had goedgekeurd. Tevens joeg Descartes
de senaat van de Utrechtse universiteit tegen zich in het harnas door ze af
te schilderen als volgzame schapen. Op deze manier maakte Descartes de
universiteit van Utrecht, de trots van de stad, in de ogen van de hele wereld
belachelijk.
 Een tegenoffensief kon dan ook niet uitblijven. Diep beledigd besloot de
senaat een geschrift op te laten stellen vervattende al hetgeen aan de akademie sinds de aanstelling van Regius gebeurd was, met de bedoeling Voetius
te zuiveren van Descartes’ aantijging van machtsmisbruik.26 Zelf benaderde
Voetius zijn oud-leerling Maarten Schoock om hem te verdedigen. Al eerder
hadden de twee samengewerkt in Voetius’ strijd tegen Batelier en de Leuvense theoloog Cornelius Jansenius (1585–1638) en opnieuw nam Schoock,
inmiddels hoogleraar Wijsbegeerte aan de universiteit van Groningen, de
pen voor Voetius op. Dit resulteerde in een boekwerk dat in april 1643
verscheen, getiteld Admiranda methodus novæ philosophiæ Renati des Cartes.27
Voor wat betreft het gehalte aan venijnige beledigingen steekt het boek
de Brief aan Dinet naar de kroon. Vanwege zijn omzwervingen door de
Nederlanden noemt Schoock de Franse filosoof een ‘zwervende Kaı̈n’, een
spoor van bastaardkinderen achterlatend. De ‘wonderbaarlijke’ methode
van Descartes, die een ieder in een handomdraai kennis van de eerste beginselen belooft, zou een direct gevolg zijn van diens notoire luiheid. Prins
der Kretenzers,28 jezuı̈etenleerling, vagebond en kroegloper, zo wordt hij
afgeschilderd. Voor Descartes vormde het meest bedreigende punt de vergelijking met de in 1619 op de brandstapel gezette Vanini (1585–1619), een
naam die in de zeventiende eeuw synoniem stond voor atheı̈sme.29 Volgens
Schoock leek Descartes zich net als Vanini in te spannen de muren van het
atheı̈sme te slechten, in werkelijkheid verstevigde hij ze en bouwde hij ze
uit.
Schoock begon in de zomer van 1642 aan de Admiranda methodus te
werken terwijl hij bij zijn schoonouders in Utrecht verbleef. Toen hij aan
het eind van de akademische vakantie terugkeerde naar Groningen, was het
26 Narratio historica (Utrecht 1643).
27 Admiranda methodus novæ philosophiæ Renati des Cartes (Utrecht 1643). Een mo-

derne Franse vertaling is opgenomen in Querelle, p. 157–320.
 28 Verwijzing naar de beroemde paradox van de Kretenzer, die beweerde dat alle bewo-

ners van Kreta leugenaars zijn. Als dat het geval is, is de stelling onjuist, enz.
29 De vergelijking komt in Admiranda methodus steeds weer terug (Querelle, p. 315–317);

Cf. Brief aan Voet, AT VIIIB 182, Querelle, p. 393.
Verantwoordingh

13

eerste deel klaar. Vanuit Utrecht spoorde Voetius Schoock aan het werk zo
snel mogelijk af te maken en hij bracht het manuscript dat hij in handen had
alvast naar de drukker. Voetius kreeg haast omdat zijn remonstrantse vijand
Batelier een gedeelte uit de Brief aan Dinet in het Nederlands vertaalde
en publiceerde.30 Hij wilde zo snel mogelijk een krachtig tegengif voor de
beledigingen van Descartes en de cartesiaanse wijsbegeerte.
 In december bemachtigde Descartes de eerste zes katernen van de Admiranda methodus, waarin hij direct de hand van Voetius meende te herkennen. Het boek werd immers te Utrecht gedrukt door de vaste drukker
van Voetius en was zodoende in de ogen van Descartes in ieder geval afkomstig uit het kamp van de Utrechtse hoogleraar. Daarmee was Voetius voor
hem de eigenlijke auteur. Opnieuw beweerde Descartes met veel plezier te
vernemen wat Voetius tegen hem uitkraamde, of liever tegen het spook dat
Voetius de naam van Descartes gaf. Voor zichzelf achtte hij het niet nodig
erop te reageren, ‘maar omdat hij [Voetius] over het gewone volk regeert van
een stad waar een groot aantal notabelen wonen die mij goedgezind zijn en
die graag zouden zien dat zijn gezag verminderde, zal ik genoodzaakt zijn
hem te antwoorden ten voordele van hen, en ik hoop mijn antwoord tegelijkertijd met zijn boek te doen drukken’.31 Descartes’ luchthartigheid moet
opnieuw met een korreltje zout genomen worden. Het antwoord dat hij zou
vervaardigen, kan niet anders gezien worden dan als een poging Voetius te
verpletteren. In tegenstelling tot wat Descartes Mersenne op deze plaats
en Regius in zijn brief van april 1642 wilde doen geloven, was de Fransman zeer slecht bestand tegen kritiek. Zo deed hij het werk van Pierre de
Fermat (1601–1665) af als drek toen deze grote wiskundige kritiek op hem
had.32 Soms richtte Descartes zich tot de superieuren van zijn critici om
zich bitter over hen te beklagen, zoals de jezuı̈et Bourdin overkwam en later
ook Voetius toen Descartes zich met zijn Verantwoordingh tot de Utrechtse
Vroedschap wendde. Maar in dit stadium van zijn conflict met Voetius
verkoos Descartes een open brief aan Voetius te publiceren waarin hij geen
blad voor de mond nam. Hierin voelde Descartes zich blijkens bovenstaand
citaat gesteund door de bovenklasse van de stad Utrecht. Het lijkt erop
alsof de Utrechtse notabelen Descartes de indruk hebben gegeven dat Voetius reeds op de wip zat en dat een rake klap zijn tegenstander voorgoed
zou uitschakelen.
 In zijn tweede aanval op de Utrechtse predikant trok Descartes alle re30 J.J. Batelier, Verantwoordinge tegen Gisberti Voetii Remonstrantsche catechismus

(Amsterdam 1642), p. 74.
31 Descartes aan Mersenne, 7 december 1642, AT III 599.
32 Descartes aan Mersenne, december 1638, AT III 464.
14

Inleiding

gisters open. Om het gewone volk de ogen te openen, besloot Descartes ook
een Nederlandse vertaling van zijn antwoord te laten maken.33 Hij vroeg
Mersenne om een aan Voetius gerichte brief, waarin de geleerde kloosterling
ondermeer zou verklaren dat de filosofie van Descartes in theologisch opzicht
geen gevaar betekende. Descartes was van plan die brief te drukken, zodat
duidelijk zou worden dat Voetius alleen uit persoonlijk motieven tegen hem
tierde.34 Bovendien zou iedereen dan weten dat de gereformeerde hoogleraar onder één hoedje had willen spelen met een rooms-katholieke priester.
 Descartes kreeg hetgeen hij van Mersenne verlangde en verzocht Constantijn Huygens (1596–1687) de brief door te sturen naar Voetius, opdat deze
niet zou weten dat hij hem gelezen had.35
Descartes’ eigen antwoord, Epistola Renati Des-Cartes ad celeberrimum
virum D. Gisbertum Voetium, verscheen ongeveer een maand na Schoocks
Admiranda methodus bij de Elzeviers in Amsterdam. De leidende Utrechtse
notabelen die Descartes bij het schrijven van zijn antwoord op het oog had,
Gysbert van der Hoolck en Peter van Leeuwen, boden het pamflet bij de
vroedschap aan. Deze stelde op 5 juni 1643 een commissie samen om de
Brief te onderzoeken.36 Op 13 juni kwam de vroedschap tot het besluit,
‘dat nae het oordeel van onpartydighe ende hun dies verstaende Mannen,
welcker advijs daer over is versocht, sodanighe Persoon in humeur ende conditie daer by beschreven [nl. in de Brief aan Dinet en de Brief aan Voetius],
niet alleen onnut, maer oock ten hoochsten schadelick soude wesen in eenighe publijcque bedieninghe, soo vande Academie, als vande Kerck.’37 De
vroedschap scheen de zaak verder te willen uitspinnen en verzocht derhalve
Descartes naar Utrecht te komen, ‘ghenietende ten dien fine vry acces ende
reces’, om hetgeen hij over Voetius geschreven had nader te verifiëren. Omdat men zogenaamd niet precies wist waar Descartes zich ophield, zorgde
de vroedschap ervoor dat haar publikatie over stad en land verspreid werd.
Dit laatste gegeven wekt echter de indruk dat het laatste wat de vroedschap
zich wenste, was dat Descartes daadwerkelijk naar Utrecht kwam. Indien
Descartes niet op de oproep zou reageren, kon hij achteraf volhouden dat
hij nooit persoonlijk op de hoogte was gesteld. Wellicht had de Utrechtse
Vroedschap de ijdele hoop dat alles met een sisser afliep.
33 Descartes aan Maresius, januari (?) 1643, AT III 607.
 34 Descartes aan Mersenne, 7 december 1642, AT III 601. Uiteindelijk zag Descartes van

publikatie af.
35 Descartes aan Huygens, 5 januari 1643, AT III 799–800; Roth, p. 184.
36 Deze commissie bestond uit de schepenen Peter van Leeuwen en François van der Pol

en de professoren Dematius en Antonius Matthæus.
37 W.P.C. Knuttel, Catalogus van de pamflettenverzameling berustende in de Koninklijke

Bibliotheek, nr. 5023.
Verantwoordingh

15

Hoewel verbolgen over het feit dat de vroedschap voorgaf zijn verblijfplaats niet te kennen zodat zijn naam aan elke poort hing alsof hij
een gezochte bandiet was, toonde Descartes zich tevreden over de gevolgde
procedure. De vroedschap scheen van zins te zijn óf Voetius óf hem te
veroordelen, en Descartes maakte zich geen zorgen omdat alles wat hij geschreven had juist was en door de Utrechtse notabelen met instemming was
begroet.38 Daarom volstond hij met de vroedschap een schriftelijke reactie
te zenden, waarin hij hen prees om hun wijs besluit het doen en laten van
Voetius te onderzoeken en hij bood zijn volledige medewerking aan.39 Tegelijkertijd zorgde Descartes ervoor dat een Nederlandse vertaling van deze
reactie werd gedrukt en in Utrecht verspreid. Niet lang daarna verscheen
bovendien de vertaling van de Brief aan Voet, die bij de bevolking gretig
aftrek vond.40 De Brief aan Voet zou heel Nederland doorlopen hebben en
in herbergen en andere publieke plaatsen druk besproken zijn geweest.41
Naast een weerlegging van de voornaamste lasteringen in de Admiranda
methodus (op de spaarzame serieuze argumenten tegen zijn filosofie gaat
Descartes niet in) zocht Descartes het aanzien van zijn tegenstander langs
twee wegen te ondermijnen. Enerzijds door een demonstratie van Voetius’
waanwijsheid, anderzijds door hem af te schilderen als een oproerkraaier.
 In deel vier van de Brief aan Voet, getiteld ‘Over het gebruik van boeken
en Voetius’ geleerdheid’, verdeelt Descartes de lectuur die Voetius pleegt te
lezen in drie klassen.42 Ten eerste perverse en futiele boeken, waaronder alles
valt wat atheı̈sten, kabbalisten, tovenaars en allerhande bedriegers hebben
geschreven. Ten tweede controversiële geschriften die men zeker zou moeten mijden als de pest. Ten slotte samenvattingen, spreukenverzamelingen,
indices en dergelijke, die opzichzelf genomen niet slecht zijn, maar wel indien men geducht bronnenonderzoek door het raadplegen van deze boeken
vervangt, zoals Voetius gewoon is te doen. Daarom staan de werken van
Voetius bol van verwijzingen en citaten die hem een schijn van geleerdheid
verlenen. Voetius kan men met recht belezen noemen, maar hij is geen geleerde. De werkelijke geleerde speurt naar het juiste gebruik van de rede,
38 Descartes aan Huygens, 26 juni 1643, AT III 822–824; Roth, p. 205–208.
39 Het Antwoordt van den wel-Eedelen Heer René des Cartes (Amsterdam 1643) werd

op 11 juli 1643 door de Utrechtse Vroedschap ontvangen; Kernkamp, p. 182.
40 Naast de eigenlijke Brief aan Voet bevat de zeldzame eerste editie van dit werk een

bericht van de ‘over-setter’, een extract uit de Brief aan Dinet, het vonnis van de
Utrechtse senaat van maart 1642, het besluit van de vroedschap van 13 juni 1643 en
Descartes’ antwoord daarop. De Nederlandse vertalingen zijn niet van Jean Batelier,
hetgeen gebleken is uit een vergelijking tussen de twee extracten van de Brief aan
Dinet. Zie p. 13, noot 30.
41 Aengevangen procedueren (Utrecht 1644), p. [7].
42 AT VIIIB 39–42; Querelle, p. 349–351.
 16

Inleiding

die hem in staat stelt op exacte en complete wijze alle ideeën met betrekking tot de waarheid die hij zoekt in te zien. De pedant sprokkelt feitjes
bijeen en laat daar zijn syllogismen op los, hetgeen verhindert dat hij ooit
het geheel der dingen in één oogopslag zal kennen.
Het ontzag dat de dominee met zijn schijngeleerdheid bij het ongeletterde volk inboezemt, misbruikt hij, aldus Descartes, door ze op te zetten
tegen de welgestelden en de overheid. De rust en de vrede van een stad of
land hangt af van hoe de bevolking over haar bestuurders denkt, zodat een
ieder die onder valse voorwendselen de magistraat poogt zwart te maken,
zich schuldig maakt aan een ernstig vergrijp. Ook veroorzaakt Voetius met
zijn preken onrust in de gemeente zelf: ‘De vroukens hooren in de Kerck
een man, die zy seer wijs, en heyligh achten te zijn, teeghens andere luyden
uyt-roepen, disputeren, en schelden; de saeck, daer hy van handelt, verstaen
zy gemeenlijck niet; ende daerom en hebben sy niet beter te doen, dan dat
sy met Godvruchtighe gheneegentheydt sijn ontroeringhen naevolgen, ende
dierghelijcken in haer verwecken; ende hier door geschiet het, dat sy daer
nae t’huys gekoomen zijnde om d’alder-minste reeden teghen een yeder beginnen te kijven. De mans en konnen hier oock geen beeter vruchten uyt
scheppen. . . ’43 Volgens Descartes zijn dat nu de praktijken van Voetius die,
zoals hij voortdurend laat doorschemeren, een door de gereformeerde kerk
regeerde samenleving nastreeft.
 Ter illustratie van het twistzieke karakter van zijn tegenstander gaat
Descartes in op een kwestie die op het oog weinig met Utrecht of Descartes
zelf te maken heeft: de bemoeienissen van Voetius met de Illustre Lieve
Vrouwebroederschap te ’s-Hertogenbosch. Deze broederschap bestond al
sedert het begin van de veertiende eeuw en vormde een verzamelpunt van
de voornaamsten uit de clerus en adel van Den Bosch. Nadat Frederik
Hendrik (1584–1647) de stad in 1629 had ingenomen, werden de bisschop,
de kloosterlingen en priesters verdreven, maar mochten semi-religieuze instellingen zoals ziekenhuizen en broederschappen blijven bestaan. In 1642
besloot de Lieve Vrouwebroederschap ook protestanten toe te laten. Dit was
een doorn in het oog van de predikant der gereformeerde gemeente Cornelis
Lemannus (1599–1668), die deels theologische bezwaren uitte, maar zoals
verondersteld wordt, voornamelijk door jaloezie gedreven Voetius om advies
in deze zaak verzocht.44 Voetius antwoordde dat de bewuste lidmaten zich
schuldig maakten aan afgoderij en zich niet mochten verschuilen achter de
uitvlucht dat op die manier de broederschap voor het protestantse geloof
gewonnen werd: ‘Is dat de wegh om de Papisten te winnen, so en wete
43 Brief aan Voetius (Amsterdam 1661), p. 28–29.
44 G.C.M. van Dijck, De Bossche Optimaten (Tilburg 1973), p. 322.
