Ligamenten van de staat? Over regionale identiteit en de taaiheid van de provincie
University of Groningen

Ligamenten van de staat?
Duijvendak, M.G.J.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.6840
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2008
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Duijvendak, M. G. J. (2008). Ligamenten van de staat? Over regionale identiteit en de taaiheid van de
provincie. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 123(3), 342 - 353.
https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6840

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 16-07-2024

MAARTEN DUIJVENDAK

Ligamenten van de staat?
Over regionale identiteit en de taaiheid van de provincie
MAARTEN DUIJVENDAK

Het provinciale verband van Nederland
In het Latijn betekent het woord ‘provincie’ wingewest. Het betere
woordenboek zal dat bevestigen. ‘Toen het rijk zich uitbreidde kreeg het de
beteekenis van veroverd gebied onder een magistraat uit Rome’ voegt het
Woordenboek der Nederlandse Taal er nog behulpzaam aan toe. Nu neemt de
kennis van het Latijn onder de Nederlanders eerder af dan toe, dus gelukkig
zal niet iedereen deze associatie hebben. Integendeel, het lijkt wel alsof voor
veel Nederlanders het begrip ‘provincie’ juist een gevoel geeft van veiligheid
tegen ‘verovering’, een wijkplaats voor de Europese eenwording. En bij het
begrip ‘wingewest’ zullen sommige oudere katholieke Nederlanders misschien
nog een vage herinnering hebben aan het ‘anti-Hollandse’ proefschrift over
Limburg en Brabant van Gerard Knuvelder Vanuit wingewesten en wellicht
denken, ‘dat was toen’.1
Het is merkwaardig gesteld met de provincie in Nederland. De publieke
belangstelling voor dit bestuurlijke middenniveau is klein, als we naar de
opkomstcijfers voor de verkiezingen voor Provinciale Staten kijken. Tegelijk
timmeren provinciale bestuurders flink aan de weg en maken regionale kranten,
regionale omroepen, streektaal en streekproducten een heuse ‘comeback’ door.
Deze paradox roept een aantal vragen op; vragen naar de bestuurlijke
verhoudingen in Nederland en vragen naar de aard van de provincie. Is de
provincie een geografische eenheid waarmee inwoners zich identificeren? Zo ja,
wat maakt dit gebied nu zo bijzonder? Voelt men hier geborgenheid, biedt de
provincie een bijzondere band tussen haar bewoners? Wat melden historici
over deze liefde? Over deze laatste vragen gaat dit opstel. Vertrekpunt is mijn
veronderstelling dat in een klein en verstedelijkt land als Nederland, met een
zeer mobiele bevolking, geen sterke provinciale identiteiten kunnen bestaan.
 Identiteiten en sociale samenhang
De vraag naar provinciale identiteiten, naar deze vorm van regionale
culturele eigenheid, lijkt op het recent weer oplaaiende debat over de Nederlandse identiteit. Dat is vooral een publieke discussie waarop journalisten en
politici proberen te scoren. Maar er is ook een interessante inhoudelijke zijde.2
1

G.P.M. Knuvelder, Vanuit wingewesten. Een sociografie van het zuiden (Hilversum 1930).
2

Zie bijvoorbeeld W. Velema en H. Wansink, ‘Vaderlands gevoel geeft richting’, de Volkskant
(zaterdag 22 december 2007) Het Betoog, 1 en meer inhoudelijk P. Scheffer, Het land van
aankomst (Amsterdam 2006) of M. Grever en K. Ribbens, Nationale identiteit en meervoudig
verleden (Amsterdam 2007).
342

DE ARENA. DE TAAIHEID VAN DE PROVINCIE
In dit debat staan plots weer ‘believers’ tegenover ‘non-believers’ en schijnt de
notie van de afgelopen decennia, dat identiteiten geen authentieke oeroude
constanten zijn, even op de achtergrond te geraken. Algemeen is de opvatting
dat identiteiten constructies zijn. Ze berusten voornamelijk op beeldvorming
en worden vaak gemanipuleerd.3 En waar die beelden gevormd worden naar
aanleiding van gedrag van mensen, is dat omdat veel houdingen, normen en
waarden groepsgebonden zijn. Mensen geven vorm aan hun identiteit in een
dialoog met de sociale omgeving, een proces dat identificatie kan worden
genoemd.4 Deze dialoog vindt nooit plaats in een vacuüm. Er zijn altijd
politieke en maatschappelijke belangen in het spel. Nu klinken ook geluiden in
het publieke en wetenschappelijke debat die betogen dat er toch duurzame
essenties in identiteiten bestaan. Hedendaagse verhalen over de oeroude
eigenheid van de Twenten, de Zeeuwen, de Limburgers of de Groningers zijn
uitzonderlijk, maar ze bestaan. Volgens deze opvatting is er ‘iets’ wezenlijks
‘Drents’, ‘Fries’ of ‘Nederlands’. Recent verscheen een serieuze studie met deze
gedachte over Twente als ‘natuurlijk gegroeid leefgebied’.5
Dat ‘iets’ verwijst meer naar een complexe relatie, dan naar een essentie.
 Een regionale culturele oriëntatie is niet eeuwenoud en ligt niet voor altijd vast.
Hij wisselt naar plaats en naar moment. Het is een band met een buurt, een
dorp, of een streek die vergelijkbaar is met de binding met kerk, partij,
voetbalteam, familie, klas, of willekeurig welk ‘ons soort mensen’ dan ook.
Anders gezegd, mensen spelen verschillende rollen op verschillende podia en
in verschillende relaties. De meeste mensen hebben geleerd dat het nuttig is om
gedragingen aan te passen aan de omgeving waarin zij zich bevinden.
Socialisatie heet dat. Het resultaat daarvan is sociale vaardigheid.
 Toch zijn elementen te benoemen die samen beeldvormend zijn, die een
identiteit kunnen uitdragen. Constructies bestaan per definitie uit bronnen,
brokken en bouwstenen. Bij rollen passen tekst, kostuums en rekwisieten,
zaken die zich laten beschouwen en beoordelen. Deze onderdelen dragen bij
tot een identiteit die herkenbaar is voor acteur en kijkers. Ze laten zich in het
sociale verkeer uitdrukken als ‘zij’ en ‘wij’: ‘wij Friezen’, ‘wij Marokkaanse
jongeren’, ‘wij katholieken’, ‘wij vrouwen’ of ‘wij katholieke vrouwen’. Het
sluit de onzen in en de anderen uit. In de woorden van B. Anderson zijn dit
de ‘verbeelde gemeenschappen’. Met de getoonde identiteit geven mensen blijk
van hun oriëntatie op de sociale groep. Daarmee is tevens gezegd dat niet alle
identiteiten gelijk in sterkte zijn. Sommige oriëntaties leveren sterke banden
3

De internationale discussie hierover is bijzonder breed. Een voor de auteur hier inspirerende
bijdrage is Ch. Tilly, Stories, Identities and Political Change (Oxford 2002). Voor Nederland
zijn van belang: C. van der Borgt e.a. (eds.), Constructie van het eigene. Culturele vormen van
regionale identiteit in Nederland (Amsterdam 1996); Ad de Jong, De dirigenten van de
herinnering. Musealisering en nationalisering van de volkscultuur in Nederland 1815-1940
(Amsterdam 2001) en Barbara Henkes, Uit liefde voor het volk. Volkskundigen op zoek naar
de Nederlandse identiteit 1918-1948 (Amsterdam 2005).
4

Pauline Meurs e.a., Identificatie met Nederland (Den Haag 2007).
5

F.G.H. Löwik, De Twentse beweging. Strijd voor modersproake en eigenheid (Enschede 2003)
citaat op 20.
 343

MAARTEN DUIJVENDAK
op, anderen zwakkere. De meesten vinden bevestiging in verenigingen en
andere organisaties. Sterke identificatie levert een binding met een krachtige
loyaliteit. Een gedeeld verleden kan daarbij van groot belang zijn. Of zoals
Ch. Tilly dit formuleerde,
Accumulated history always provides material for construction of identities, always set
limits to identity construction, and increases the likelihood that certain social relations will
become the bases of identity construction. Yet history also leaves space open for the
creative talent of identity builders.6

Regionale eigenheid
De laatste decennia is een aantal studies in Nederland verschenen waarin de
ontwikkeling van een regionale identiteit of eigenheid door historici wordt
geproblematiseerd. Vaak, maar niet noodzakelijk, gaan deze over provincies.
Die provincie kan een belangrijk kristallisatiepunt voor deze regionale identiteitsvorming vormen, maar staat daarin niet alleen. Heel recent verschenen
artikelen over Limburg die vragen over provinciale eigenheid opwierpen.7 Iets
langer terug waren er vergelijkbare bijdragen over delen van Noord-Nederland.8 Tussen de uitkomsten van deze studies doen zich een aantal interessante
verschillen en overeenkomsten voor. Omdat het regionalisme een cultivering
van de ‘eigenheid’ is, moet in een bespreking met de verschillen worden
begonnen.
De noordelijke identiteit van de Drenten, Friezen en Groningers wordt
altijd beschouwd als verbonden met het platteland. Als een restant van een
verdwenen of verdwijnende samenleving, met daarbij karakteristieken van
gedrag, geschiedenis en taal. Het ontstaat, zo betogen D. Broersma en G.
 Jensma, als reactie op het moderniseringsproces, als een gevolg van de sociaalculturele eenwording van Nederland in de negentiende eeuw. Jensma typeert
het ontstaan van de Friese beweging als antwoord op de aansluiting van de
Friese elite met de Nederlandse bovenlaag. Een proces dat in het midden van
de negentiende eeuw volop gaande was en samenviel met de infrastructurele en
culturele eenwording van Nederland. Een periode waarin de Friese elite zich
oriënteerde op de Nederlandse elite en daarin wenste op te gaan. Door de
beeldvorming rond en cultivering van het Friese eigene versterkte de regionale
elite haar positie in de regio zelf en binnen Nederland.9
6

Tilly, Stories, Identities, 57.
7

Jos Perry, ‘’t Nachtegaaltje zingt’. Regionalisme in Nederlands-Limburg 1900-1950’, Studies
over de sociaal-economische geschiedenis van Limburg. Jaarboek van Sociaal Historisch
Centrum voor Limburg 52 (2007) 7-46 en Joep Leerssen, ‘Een beetje buitenland: Nederlandse
natievorming en Limburgs regionalisme’, Ibidem, 47-65.
8

G. Jensma, Het rode tasje van Salverda. Burgerlijk bewustzijn en Friese identiteit in de
negentiende eeuw (Leeuwarden 1998); E.H.K. Karel, Grenzen in Drenthe. Vier historische
beschouwingen over scheidslijnen in cultuur en landschap (Assen 2000); M.G.J. Duijvendak
(ed.), Regionaal besef in het Noorden (Assen 2003); Daniel Broersma, Het wonderland achter
de horizon. Groninger regionaal besef in nationaal verband 1903-1963 (Assen 2005).
 344

DE ARENA. DE TAAIHEID VAN DE PROVINCIE
Een oud-Groninger liedjeszanger aan ‘zijn’ stamtafel in De Jachtwaide van het
Vaderlandsch historisch volksfeest te Arnhem in 1919 (Uit: D.J. van der Ven,
‘Neerlands Volksleven’ (Amsterdam 1920))

Broersma beschrijft een wat latere ontwikkeling, waarin het Gronings
eigene wordt vormgegeven vanuit een in wezen nostalgisch verlangen naar de
geboortestreek van Groningse migranten elders in Nederland. Het waren de
ex-Groningers die in hun verenigingen en tijdschriften begin twintigste eeuw
omschreven wat typisch Gronings was. Het op deze wijze vanuit Holland en
Utrecht geconstrueerde nostalgische Groningenbeeld botste met het gebruik
van de Groningse identiteit als embleem voor een moderniseringsproject, zoals
de toenmalige Commissaris van de Koningin J. Linthorst Homan dat voor
ogen stond. Linthorst Homan trachtte zijn Groninger Gemeenschap te
formuleren als remedie voor de achterblijvende Groningse economie en tevens
als middel tegen de Nederlandse ‘hokjesgeest’, maar slaagde in geen van beide.
Niet iedereen zag deze provinciale eenheid. Ondermeer gereformeerden en
communisten wezen zijn streven af. Voor hen waren de religieuze en
ideologische banden van grotere waarde dan de territoriale.10
9

Jensma, Rode tasje, 189-200.
10

Broersma, Wonderland, 101-121.
 345

MAARTEN DUIJVENDAK
Ten aanzien van de ontwikkeling van de Limburgse en Noord-Brabantse
regionale cultuur worden in de verklaring de accenten anders gelegd. De
ontwikkeling hier lijkt meer verbonden met het besef van katholieken als
tweederangs burgers in een overwegend protestantse natie en de daarbij
horende sociaal-politieke emancipatie. Maar het was ook een antwoord op de
gevolgen van de Brabantse industrialisatie en de mijnbouw in Limburg. J. van
Oudheusden heeft het ontstaan van de beweging Brabantia Nostra geanalyseerd als een poging van de katholieke elite om de sociale spanningen in
Noord-Brabant te bezweren. Door het versterken van het beeld van het rurale
en katholieke Brabant trachtte men een antwoord te geven op de bedreigingen
van urbanisatie en industrialisatie. Niet alleen trokken deze processen mensen
uit hun vertrouwde dorpssamenleving, maar lokten ook anderen naar Brabant,
beide resulterende in een bedreiging voor de rooms-katholieke status quo.
Recentelijk zijn ook de landschappelijke consequenties van dit streven naar
geborgenheid in de Noord-Brabantse regionale eigenheid door J. Jansen op
treffende wijze geanalyseerd.11
J. Perry toont op fraaie wijze hoe de Nederlands Limburgse identiteit in
minder dan 200 jaar stapsgewijs van een ‘lege huls’ tot rijk gevuld en ‘typisch
Limburgs’ werd. Hij onderscheidt verschillende fasen, verbonden met het
culturele klimaat in Limburg en Nederland. Perry verduidelijkt vooral de rol
van kunstenaars, onderwijzers en wetenschappers en hoe deze ‘identity
builders’ telkens nieuwe dimensies aan het begrip ‘Limburg’ gaven. Het
katholicisme komt niet bij elk van hen even prominent naar voren, maar
duidelijk is de dialoog tussen deze ‘regionalisten’, de buitenwereld (België,
Duitsland en Holland) en de Limburgers die kennis namen van hun ideeën.12
De hiermee aangegeven verschillen tussen het regionalisme in Noord en
Zuid zijn gradueel. Bovenal overheersen de overeenkomsten. De agrarische
achtergrond delen vrijwel alle regionale typeringen die op het verleden stoelen.
 Een nostalgisch verlangen naar de ongecompliceerde ‘dorpse’ wereld maakt
hiervan deel uit. Ook is helder dat elites de regionale identiteit trachtten te
gebruiken om een eenheid in de samenleving te versterken. Dat kunnen oudere
bestuurlijke elites zijn, maar ook nieuwe groepen die op deze wijze aan hun
streven naar positieversterking inhoud en urgentie trachtten te geven. In
Nederland heeft dit regionalisme slechts een zwakke politieke vertaling
gekregen. Bijvoorbeeld de Fryske Nasjonale Partij en de Grönneger Bond
werden niet veel meer dan randverschijnselen, maar bij lokale partijen speelt
dit wel zeker een rol. Andere overeenkomsten zijn te vinden in de
negentiende-eeuwse romantische belangstelling voor het verleden. Daar waren
de voorlopers van de huidige provincie te vinden buiten het huidige staatsbestel, waar een zekere emancipatoire trots aan kon worden ontleend. Juist voor
Friesland en Limburg fungeren deze middeleeuwse beelden van een zelfstandige regio met een duidelijk onderscheiden bestuurlijk en cultureel karakter
11

J.L.G. van Oudheusden, Brabantia Nostra. Een gewestelijke beweging voor fierheid en
‘schoner’ leven 1935-1951 (Tilburg 1990) en Joks Jansen, Vooruit denken en verwijlen. De (re)
constructie van het plattelandschap in Zuidoost-Brabant, 1920-2000 (Tilburg 2006).
12

Perry, ‘Nachtegaaltje zingt’, 7 en 43-46.
 346

DE ARENA. DE TAAIHEID VAN DE PROVINCIE
als balsem voor de eigentijdse problematiek. Dat het oude hertogdom Limburg
heel ergens anders lag dan de huidige Nederlandse provincie Limburg, was
daarbij een detail, zo toont J. Leerssen.13
Een belangrijke overeenkomst zit in de perioden van ontstaan en opbloei
van dit regionalisme. Naast het genoemde proces van staatsvorming en de
daarbij behorende culturele en infrastructurele eenwording, waaruit als reactie
het regionale besef ontsproot, zijn er ook incidentele momenten van
katalysatie. In de laatste twee eeuwen is een aantal van zulke bijzondere
perioden aan te wijzen. De jaren dertig en veertig van de negentiende eeuw,
met de Noord-Nederlandse reactie op de Belgische afscheiding, moet hier als
voorbeeld dienen. Dan zien we in veel delen van Nederland een hausse aan
regionale gevoelens en symbolen waaraan iets nieuws werd toegevoegd. De –
toen één generatie oude – eenheidsstaat leek te wankelen en dit leidde niet
alleen tot een heroïsch optrekken van militairen en vrijwilligers naar het
zuiden, maar ook tot een keur van historisch en nationalistisch getinte uitingen.
In Groningen wees men nadrukkelijk op de band met Oranje en de regionale
bijdrage aan het gedeelde Nederlandse verleden. Een fraaie illustratie hiervan is
de versterkte intensiteit van de Groninger festiviteiten rond 28 augustus 1672
in deze jaren. Het ‘ontzet van Groningen’ had niet louter een regionale
betekenis zo werd beklemtoond. Het adagium ‘Groningen constant, ’t behoud
van het land’, plaatste de aftocht van de bisschop van Munster in een groots
nationaal perspectief. Het werd hiermee van vergelijkbare orde als het Leids of
Alkmaars ontzet.
 Zo zijn er verschillende golven van provinciaal regionalisme in Nederland
te onderkennen. De start van de twintigste eeuw mag als tweede algemeen
voorbeeld dienen. Als reactie op het proces van verstedelijking in Nederland,
de op gang komende migratie vanuit de rurale gebieden naar de industriële
centra, ontstond een opleving van dit regionalisme in Noord-Brabant, in
Twente, in Drenthe en in Groningen. Maar er was ook een pendant, een soort
diapositief, onder de groepen Groningers, Drenten en Friezen in die nieuwe
stedelijke gebieden.
Bij het construeren van de regionale identiteit viel men terug op een
opmerkelijk groot aantal algemene zaken: het gedeelde verleden in een
plattelandssamenleving, de veronderstelde historische provinciale eenheid, een
gevoel van geborgenheid tegenover het onbekende, vrees voor economische
verandering en werkloosheid. In elke provincie of regio destilleerde men
hieruit haar eigen mix. En dit lijkt niet alleen aan het verleden voorbehouden.
Momenteel blijken de provinciale overheden en de verschillende instellingen
voor cultuur en erfgoed belangrijke ‘identity builders’. De actoren en de zaken
van belang vormen telkens een nieuwe mix. Bijvoorbeeld de krachtige lobby
uit Groningen herfst 2007, leverde de prachtige, maar tamelijk onbekende
Menkemaborg in Uithuizen de Museumjaarprijs op. En ook ‘dreigde’ de
Groninger zanger Ede Staal in die maanden op dezelfde vleugels tot de
bovenste regionen van de top 2000 van Radio 2 door te dringen. Een lobby
vanuit de regionale krant en een krachtige stroom e-mails, verzonden door
13

Leerssen, ‘Beetje buitenland’, 51-52.
347

MAARTEN DUIJVENDAK
liefhebbers van regionale cultuur en werkers in die sector, stonden daarvoor
garant.
 De laatste decennia bevorderen een aantal provincies de regionale identiteit
en steunen daarbij onder meer op Europese bronnen. Brussel vormt een
nieuwe bestuurlijke bovenlaag waar met een beroep op regionale problematiek
fondsen zijn te verwerven. Vooral de relatief arme provincies, zoals Friesland
en Groningen slagen daarin beter dan de anderen.14 Ze gebruiken dit geld ter
ondersteuning van de bedreigde streektalen en om de regionale eigenheid te
exploiteren als (toeristisch) product op de Europese binnenmarkt. Vooral de
opeenvolgende Leader programma’s (een onderdeel van de regionaal gerichte
structuurfondsen) hebben sinds 1990 de plattelandsprovincies met miljoenen
euro’s versterkt en hen met succes de regionale identiteit tot ‘selling point’
helpen maken. De provinciale identiteit als schutpatroon voor de Europese
eenwording is hiermee zelf een paradoxale constructie.
Provinciale geschiedenis
Geschiedschrijvers spelen in dit geheel een interessante rol. Veel onderdelen
van de Nederlandse regionale oriëntaties verwijzen naar het provinciale
verleden. In verschillende provincies verschijnen aparte historische canons,
naast de vele lokale canons van steden en dorpen. Ze worden door het publiek
onthaald, blijkend uit de verkoopcijfers. Historici dragen argumenten aan die
de regionale eigenheid kunnen versterken of ontmaskeren. Een eerste vraag
daarbij is vanuit wat voor motivatie zij dit doen. Op zoek naar zulke
argumenten ligt het voor de hand te kijken in de handboeken waarin het
provinciale verleden is opgetekend. De lezer zou daar een verklaring
verwachten. Dat is bijna vergeefse moeite. In de inleiding wordt zelden
uiteengezet wat het belang voor de provincie zou kunnen zijn van zo’n
uitgave. Blijkbaar sprak dat in de meeste gevallen helemaal voor zichzelf. De
redactie of de auteurs verantwoordden zich vooral als wetenschappers naar de
lezers.15
De recente Geschiedenis van Holland is in dit opzicht veelzeggend anders.
 De inleiding opent met de constatering dat dit deel van Nederland lang op een
provinciale geschiedenis heeft moeten wachten. Dat komt omdat de inwoners
van Holland zich ‘minder sterk met hun gewest (lijken) te vereenzelvigen dan
bijvoorbeeld Friezen, Limburgers en Brabanders. Dit heeft enerzijds te maken
met de overlap van de Hollandse met de nationale identiteit en anderzijds met
de sterke concurrentie van lokale en regionale identiteiten’. Th. de Nijs
verklaart verder deze situatie uit de bijzondere positie van dit gewest binnen
de Republiek, de verscheidenheid aan regionale en lokale identiteiten binnen de
provincie en, heel belangrijk, het sterk verstedelijkte karakter van de provincie.
Holland was één van de laatste provincies waar een provinciaal overkoepelend
historische vereniging ontstond, zo merkt hij op.16 Opvallend is dat de auteur
14

R.A.A. de Rooij, Nederlandse gemeenten en provincies in de Europese Unie. Gevolgen van het
nationale EU-lidmaatschap voos subnationale overheden (Deventer 2003) 172-177.
15

Zie bijvoorbeeld ‘Verantwoording’, in: J.J. Kalma, J.J. Spahr van der Hoek en K. de Vries
(eds.), Geschiedenis van Friesland (Leeuwarden 1968) 5.
348

DE ARENA. DE TAAIHEID VAN DE PROVINCIE
hier géén relatie legt met de heterogene achtergrond van de inwoners van
Holland. Immers vele ‘Hollanders’ zijn migranten en door de eeuwen heen
afkomstig van buiten deze provincie, zoals verderop in de Geschiedenis van
Holland helder wordt.17
Leest men verder in deze provinciale geschiedenissen dan ontstaat er meer
duidelijkheid. Vooral in de vergelijkingen met Holland valt de motivatie van de
auteurs te ontwaren. Voorbeeldig in dit opzicht zijn de artikelen in De
Geschiedenis van Friesland en de Historie van Groningen over cultuur. J.H.
 Brouwer zette zich in zijn bijdrage expliciet af tegen de opinie dat buiten
Holland de culturele ontwikkeling beperkt was en benadrukte het open
karakter van de Friese cultuur.18 In de middeleeuwen waren ook in Friesland
allerlei klassieke teksten bekend. Culturele stromingen, zoals de gotiek en het
classicisme, drongen door in Friesland. Nieuwigheden bereikten de provincie
via het Stadhouderlijke hof in Leeuwarden en/of de Academie in Franeker. De
internationale stijlen verkregen, zo stelde Brouwer met nadruk, daarbij een aan
‘Friesland eigen soberheid’. Vanaf omstreeks 1800 begon volgens de auteur een
periode waarin de culturele horizon in Friesland zich vernauwde. Mede onder
invloed van de Romantiek verkreeg de Friese taal weer meer betekenis en werd
de aansluiting met de internationale trends minder sterk. Brouwer wees als
verklaring hiervoor vooral op de sluiting van de Franeker Academie door de
nieuwe centrale overheid in Nederland. De bijdrage laat zich op veel plaatsen
lezen als een regionale apologie, met een zeker Fries chauvinisme.
In Groningen werd A.Th. van Deursen gevraagd een opstel over dit
onderwerp te schrijven.19 Hij opende zijn bijdrage met de opmerking van de
Leids/Groninger Johan Huizinga over de grote afstand tussen dit gewest en
Holland. Dit had een cultureel isolement en een cultuur met een ‘provinciaal
karakter’ tot gevolg, zo stelde hij. Groningen deelde wel in de ontwikkelingen,
maar alles beduidend later dan Holland. Het gebruik van wijn, koffie en thee
bereikte de Groninger consument met veel vertraging. Hoeveel? Dat liet de
auteur aan de verbeelding van de lezer over. Van Deursen schetste de
Groninger cultuur als eenvormig en niet origineel, maar wel als intens
calvinistisch. Culturele uitingen van schilderkunst, muziek en letterkunde
vonden alleen plaats in de betere kringen en dan vooral in de stad Groningen.
 Hier was het vertier van het patriciaat en de Ommelander elite. Via de
universiteit bereikten wel vernieuwingen het culturele leven, maar het niveau
en de betekenis daarvan waren mager. De schrijver illustreerde dit met
vermakelijke voorbeelden van onbegrip en wansmaak. De redactie van de
Historie van Groningen schrok toen men dit negatieve beeld van de Groninger
cultuur in conceptvorm te lezen kreeg. Het stuk was wel erg ‘antichau16

Th. de Nijs, ‘Een geschiedenis van Holland. Inleiding’, in: Th. de Nijs en E. Beukers (eds.),
Geschiedenis van Holland I (Hilversum 2002) 9-11.
17

Jan Lucassen, ’Holland, een open gewest. Immigratie en bevolkingsontwikkeling’, in: Th. de
Nijs en E. Beukers (eds.), Geschiedenis van Holland II, 181-215.
18
19

J.H. Brouwer, ‘Het culturele leven’, in: Kalma e.a. (eds.), Geschiedenis van Friesland, 601-635.
A.Th. van Deursen, ‘Cultuur in isolement’ in: W.J. Formsma e.a. (eds.), Historie van
Groningen. Stad en Land (Groningen 1976) 389-422.
349

MAARTEN DUIJVENDAK
vinistisch’ en daarmee het contrast met Friesland bijzonder groot. De redactie
vroeg de auteur nadrukkelijk of de ‘bijdrage wat minder ontluisterend gemaakt’
kon worden, hetgeen hij weigerde.20
Het verhalen van het provinciale verleden vereist omzichtigheid in het
verwoorden van oordelen en vergelijkingen, de keuzes voor jubeljaren en
natuurlijk de omschrijving van het grondgebied. Een voorzichtigheid die niet
aanwezig is bij elke auteur van regionale en lokale canons, zoals die nu
verschijnen.
 Provinciale eenheid
De meeste provincies in Nederland hebben een oude geografische afbakening. Veel grenzen van de huidige provincies liggen vast sinds de zestiende of
de zeventiende eeuw. Alleen de omtrek van Limburg is een resultaat van
diplomatie, eigendomrecht en toeval van veel latere jaren. Toch suggereert dit
meer continuïteit dan werkelijk is. De provincies vormden tot 1798 geen
bestuurlijke eenheid. Ze waren een lappendeken van territoria met onderscheiden bestuurlijke en juridische constellaties: zoals Holland met de stemhebbende steden en aparte plattelandsgebieden, Gelderland met zijn kwartieren,
Friesland met zijn steden en Groningen met Stad en Lande. Daarnaast waren
er enclaves, gebieden die geen deel uitmaakten van de Republiek.
Tijdens het Bataafse en Franse bewind, tussen 1798 en 1814, vonden
experimenten plaats met geheel nieuwe bestuurlijke grenzen. In een poging om
de oude provinciale soevereiniteit te breken en een nieuwe eenheid te bereiken,
verdween de vertrouwde afbakening van de provincies. De departementale
besturen behielden louter uitvoerende ‘administratieve’ taken, waarbij de
verschillende staatsregelingen in 1798, 1801 en 1805 het land in zeven of acht
departementen herverkavelden. In het noorden en oosten ontstonden grote
departementale eenheden, in het dichter bevolkte westen en zuiden kleinere
departementen. Met de komst van het Koninkrijk der Nederlanden in 1814
keerden de grenzen van de oude provincies min of meer terug, maar niet de
bestuurlijke bevoegdheden. Zo werden de eens soevereine, maar heterogene
gewesten, provinciale eenheden in de nieuwe staat. De formuleringen van
regionaal besef uit de negentiende eeuw moeten tegen deze achtergrond
worden gezien. Men was op zoek naar argumenten uit het verleden die de
nieuwe constellatie konden duiden als de uitkomst van een logisch historisch
proces. Dat was de voedingsbodem voor de opbloei van het regionalisme
binnen een nationaal verband rond 1830. Provinciale elites van bestuurders,
onderwijzers en geleerden namen daarbij het voortouw.
 Incidenteel vonden en vinden er grenswijzigingen plaats tussen de provincies. De herindeling die Vianen met enige plaatselijke discussie in 2001 van
Zuid-Holland naar Utrecht bracht, is daarvan een voorbeeld. Gezien de sociale
en economische oriëntatie van Vianen op Utrecht lag zo’n overgang voor de
20

Maarten Duijvendak, ‘Dertig jaar Formsma’s Historie van Groningen’, Historisch Jaarboek
Groningen (2006) 118-125. Dertig jaar later herhaalde Van Deursen zijn opinie in een
interview. Maarten Hell en Annemarieke Willemsen, ‘A.Th. van Deursen over Holland’,
Holland. Regionaal-historisch tijdschrift 38 (2006) 38-46, m.n. 43.
350

DE ARENA. DE TAAIHEID VAN DE PROVINCIE
hand. Vianen beschouwt zichzelf als een onderdeel van de suburbane schil
rond Utrecht met zijn winkels, openbaar vervoer en woningen, ook al is niet
iedereen daar gelukkig mee. Andere kleine grenscorrecties tussen provincies
veroorzaakten nog minder geruis. In de meeste gevallen ging het ook hier om
de zuigkracht van een stedelijk gebied, zoals de overgang van enkele hectaren
Drenthe naar de gemeente Groningen. Zeer uitzonderlijk is het ontstaan van
de nieuwe provincie Flevoland, met als enige oude bewoningskern het eiland
Urk. Het imago van deze provincie wordt echter niet zo zeer gedomineerd
door het verleden van dat eiland, de landbouw of de archeologie, maar door de
nieuwe stedelijke centra: Almere en Lelystad. In dit opzicht wijkt Flevoland
niet werkelijk af van Utrecht, Noord- of Zuid-Holland. Een provinciaal besef
bestaat in Flevoland nog slechts in een zwakke vorm, ondanks alle plannen om
de provincie een meer historisch profiel te geven.
 ‘Aibals mooie Daamster wichter’ als bedienden voor de Groninger koekwinkel,
tijdens het Vaderlandsch historisch volksfeest te Arnhem in 1919, met een voor
die tijd onwaarschijnlijk in het Gronings gestelde naam ‘De Zuite Inval’ (Uit:
D.J. van der Ven, ‘Neerlands Volksleven’ (Amsterdam 1920))

351

MAARTEN DUIJVENDAK
Provincies en steden, Europa en identiteit
Voor de afronding van het betoog is toch even aandacht voor de bestuurlijke verhoudingen nodig. De meeste hedendaagse vragen naar het waarom van
provincies rijzen vanuit een bestuurskundig perspectief. Provincies staan tussen
de sterke gemeentebesturen en de centrale overheid, ze zouden in deze relatie
een bijna overbodige bestuurslaag vormen, de stroperigheid bevorderen en zo
efficiëntie in de weg staan. Vaak wordt gewezen naar andere landen, zoals
Duitsland en Denemarken, waar men de afgelopen decennia juist het bestuurlijke middenniveau heeft aangepakt; het laagste niveau werd opgeschaald en
bestuurlijke verantwoordelijkheden van het middenniveau gedecentraliseerd. In
Nederland lukte dat de afgelopen vijfendertig jaar niet, al de verschillende
commissies, rapporten en plannen ten spijt. Een herschikking van bevoegdheden leidt voortdurend tot een patstelling tussen de nationale overheid, de
provincies en de grote steden.21
Dit is wat sterk uitgedrukt. De provincies hebben nadrukkelijk een eigen
bestuurlijk domein. De inrichting en het beheer van de ruimte behoren tot de
kerntaken en hierop zijn juist de provincies met veel landelijk gebied succesvol.
 Bovendien de verhoudingen tussen provincies en gemeenten verschuiven wel
degelijk, maar langzaam. Immers het bestaan van kleine gemeenten wordt nog
steeds beschouwd als een belemmering voor een effectieve bestuurskracht. Dit
leidt al jaren tot gemeentelijke herindelingen en niet alleen in de dunbevolkte
gebieden zoals Drenthe, Zeeland en Groningen. Waren er ruim 1200
gemeenten ten tijde van de Gemeentewet van 1851, in 1975 was dit verminderd
tot 900. De laatste dertig jaar is dit weer gehalveerd tot 443. Zo vindt in
Nederland van onder af een trage bestuurlijke herverkaveling plaats, zowel
rond de grote steden, als in de rurale buitengebieden. De vergrootte urbane
groei, met herverkaveling van bevoegdheden, kan op termijn ook gevolgen
hebben voor een regionale identiteit.
 Grootstedelijke bevolkingen ontwikkelen identificaties die een provinciale
oriëntatie tegengaan of verzwakken. In het verstedelijkte Nederland is dit een
factor zichtbaar in de meest urbane gebieden. Het werd bijvoorbeeld door De
Nijs voor de provincies Noord- en Zuid- Holland aangestipt. Gezien de
voortgaande migratie en verstedelijking lijkt dit een voortdurend proces. In de
stedelijke omgeving ontstaan nieuwe ‘urban’, kosmopolitische (transnationale)
en ook meer ‘transregionale’ oriëntaties. De groeiende steden worden bevolkt
door migranten, verhuisd van stad naar stad, van dorp naar stad of komend
vanuit het buitenland. Zij geven mede vorm aan een nieuwe urbane identiteit,
soms inderdaad heel ‘open’ kosmopolitisch, soms juist sterk op de ‘eigen’
urbane omgeving gericht. Waar de verhuisbewegingen binnen Nederland
mensen naar de grote steden brengen uit de provincies met een vertrekoverschot (vooral Groningen, Drenthe, Overijssel en Friesland) wordt de
identificatie van deze mensen met de nieuwe stedelijke samenleving geremd
door banden met de plek van herkomst. De relatieve nabijheid in het kleine
Nederland en de grote mate van mobiliteit helpen de bestaande relaties te
21

K. Peters, Het opgeblazen bestuur. Een kritische kijk op de provincie (Amsterdam 2007) 140147.
352

DE ARENA. DE TAAIHEID VAN DE PROVINCIE
bewaren met het herkomstgebied en de relatief sterke regionale oriëntaties. Dit
werkt mogelijk ‘transregionale’ identiteiten in de hand.
 Waar op termijn door verstedelijking nieuwe identiteiten ontstaan die zich
niet of minder richten op de provincies, wordt in onder meer Groningen,
Overijssel, Limburg en Friesland juist de regionale eigenheid opnieuw geformuleerd. Daarbij is een bijna exclusief provinciale bestuurlijke bevoegdheid
in geding: de herinrichting van het landelijk gebied, de versterking van de
economische structuur tegen de leegloop van het platteland. Europese fondsen
bieden extra mogelijkheden om vanuit een provinciale identiteit economische
kracht te ontwikkelen. Streekproducten, streektaal en een eigen historische
canon horen daarbij. In praktijk gaat veel geld naar de bevordering van het
toerisme, dat wil zeggen landschap en cultuurhistorie. Met een groen en
cultureel imago profileren deze provincies zich graag. Zij trachten zo de
banden met hun huidige inwoners en tijdelijke bezoekers te versterken. Of dit
slaagt of niet, voor historici van het regionale verleden levert het interessante
fenomenen op.
Maarten Duijvendak (1955) is bijzonder hoogleraar regionale geschiedenis aan de Rijksuniversiteit
Groningen. Een paar recente publicaties: Maarten Duijvendak, Hidde Feenstra, Martin Hillenga en
Catrien Santing (eds.), Geschiedenis van Groningen I. Prehistorie – Middeleeuwen (Zwolle 2008);
Michel Brandsma en Maarten Duijvendak, Canon van het Noorden. Het historische belang van
Noord-Nederland (Zwolle 2007); Maarten Duijvendak, ‘New Options for Old Opponents. IssueStrength of the Elite in Groningen 1870-1960’, in: S. Couperus, Ch. Smit en D.J. Wolffram (eds.),
In Control of the City. Local Elites and The Dynamics of Urban Politics (Leuven en Groningen
2007) 133-146.
Summary
Maarten Duijvendak, Ligaments of the State? On Regional Identity and the
Tenacity of the Provinces
Within the public forum, voices have recently been heard expressing the view
that regional and national identities should be considered to be key features.
 Apparently, they possess a central core that has been handed down from the
far distant past. There is, however, little support for this position within
scientific circles. Generally, regional and national identities are seen as
constructions based on group culture, group binding and image building. In
this process of group formation an important role is taken on by ‘identitybuilders’. Historians and others working in the sphere of cultural heritage are
included in this group. In this article, recent provincial histories and regional
cultural and economic policies are discussed in this light.
 353

AD KNOTTER

Limburg bestaat niet
Paradoxen van een sterke identiteit
AD KNOTTER
Rita Verdonk is trots op Nederland, maar niet op de Nederlandse
provincies. Zij wil ze afschaffen. Volgens de Volkskrant klinkt daarvoor overal
in Nederland applaus, ‘alleen in Limburg en Friesland kijken ze toch een
beetje zuinig. Hun bewoners zweren bij hun provincie’. Maar: ‘helemaal
afschaffen hoeft niet, bindt [Verdonk] in. Wat mag blijven is een piepklein en
symbolisch kantoor voor het behoud van geschiedenis en traditie’.1 Blijkbaar is
Verdonk van mening dat de provincies een residu uit het verleden zijn,
waarvan de bestuurlijke rol nu wel is uitgespeeld. Zij is niet de enige. De rol
van de provincies is omstreden. In de aanloop tot de Statenverkiezingen van
2007 karakteriseerde de Maastrichtse bestuurskundige Klaartje Peters de
provinciale bestuurslaag als ‘opgeblazen’.2 In haar kritische analyse besteedt zij
ook aandacht aan de provincie ‘als hoeder van de regionale identiteit’. Door
een actief beleid op het gebied van geschiedenis, erfgoed en streekcultuur
proberen provinciebesturen te stimuleren dat de inwoners zich meer gaan
identificeren met hun provincie als woongebied. Peters stelt vast dat het
imagoverlies van de provinciebesturen gepaard gaat met een verheviging van
het provinciale identiteitsbeleid. Zij wijst er echter terecht op dat regionale
tradities minder historisch zijn geworteld dan velen denken. Zij zijn veelal in
de negentiende eeuw uitgevonden en dat uitvindingproces gaat nog steeds
door. Dat wil niet zeggen dat ze daarom niet werkzaam zouden zijn als
identificatiemechanisme en als instrument om een gevoel van eigenheid en
anderszijn te creëren. Met name in perifere provincies worden bestaande of
uitgevonden tradities en cultuuruitingen vaak gekoppeld aan de provincie als
territoriale entiteit, ook als zij niet zozeer een provinciale, maar eerder een
lokale of juist een provincieoverstijgende oorsprong hebben. In Limburg
vinden wij daarvan treffende voorbeelden als het katholicisme en het carnaval.3
De provincies stonden al eerder ter discussie. In de jaren 1970 lanceerde het
kabinet-Den Uyl concrete plannen om te komen tot een bestuurlijke
1

De Volkskrant (7 juni 2008): ‘"Schei toch uit". On tour met Rita’.
 2

Klaartje Peters, Het opgeblazen bestuur. Een kritische kijk op de provincie (Amsterdam 2007).
Peter Nissen, ‘Confessionele identiteit en regionale eigenheid. De pastorale instrumentalisering

3

van regionale tradities in de vormgeving van de religieuze beleving’, in: C. van der Bogt, A.
Hermans en H. Jacobs (eds.), Constructie van het eigene. Culturele vormen van regionale
identiteit (Amsterdam 1996) 155-172; zie ook: idem, ‘Constructie en deconstructie van het
katholieke Limburg’, Studies over de sociaal-economische geschiedenis van Limburg/Jaarboek
van het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg 45 (2000) 79-95; Carla Wijers, ‘Eén onder
de Limburgse narrenkap. Een beschouwing over carnavalstradities en de creatie van een
Limburgse identiteit’, in: Van der Bogt e.a., Constructie van het eigene, 201-218.
354.
