Johannes Hus1)
volstrekt geen afstand zou willen doen van zijne dwalingen, na zulk eene onderrichting,
zeg ik niet, dat zoo
iemand niet ook lichamelijk gestraft zou moeten worden,
maar altijd beweer ik, dat zoodanig onderricht moet voorafgaan". Er ontstond gemompel en opschudding. Men las
uit het boek eene zinsnede voor, waarin hij te velde trekt
tegen de zulken, waarvan in het voorafgaande sprake is,
zeggende: "Zeker zijn ze hierin gelijk aan de overpriesters,
Farizeers
en schriftgeleerden,
die, terwijl ze tot Pilatus
zeiden:
het is ons niet geoorloofd iemand ter dood te
brengen, Jezus aan hem overleverden, en ze zijn grooter
moordenaars
dan Pilatus". Onder groot rumoer riepen zij
Hus toe: zie
Imbedoelt . gij met dat ,ze zijn
mers dezen, die een ketter overgeven aan den wereldlijken arm?" Hij antwoordde:
"degenen die een onschulter
doodstraf
aan
den
dige
wereldlijken arm overgeven,
de
met
Farizeers
en schriftgeleerden
gelijk
overpriesters,
Christus gedaan hebben, toen zij hem aan Pilatus over1) Petri de Mladenowic relatio, 1. l., p. 285-308.
'

48
Zij riepen: "Neen, neen, gij spreekt hier slechts
gaven".
van de doctoren"
(der kerk). En Pierre d'Ailly zeide:
veel
is
dan het artikel dat men uit het
"Dit
ernstiger,
boek getrokken had; men heeft dit wel met verschooning
gedaan" 1). Bij de bespreking der stelling, dat een paus
of bisschop in doodzonde verkeerende geen paus of bisschop' is, verklaarde Hus, dat iemand in doodzonde verkeerende ook niet waardiglijk voor God koning kan zijn.
Hij bracht hierbij 1 Sam. XVI te pas, de geschiedenis der
verwerping van Saul.
 had
Intusschen
koning Sigismund zijn hoofd gestoken
buiten het venster der eetzaal. Hij sprak met den paltsgraaf van den Rijn en den burggraaf van Neurenberg,
is er nooit grooter
en zeide: "in de geheele Christenheid
ketter ge?veest dan die", wijzende op Hus. De bisschoppen,
die Hus verhoorden, schreeuwden:
"roept den Koning!"
Daar de Koning te druk in gesprek was, moesten zij
schreeuwen
tot degenen,
die dichter bij hem
nogmaals
waren: "haalt hem hierheeri, want dit raakt hem". Daarop
lieten zij Hus dezelfde bewering herhalen. Toen hij zich
nader verklaard had, zeide koning Sigismund:
,Johannes
En Pierre
leeft zonder
niemand
Hus,
overtreding".
te baat nam om de wereldd'Aillv, die de gelegenheid
in
hem
het harnas te jagen: "het
lijke personen
tegen
was u niet genoeg den geestelijken stand door uwe geschriften
en leeringen der verachting prijs te geven, gij
wilt ook den stand der vorsten naar beneden rukken" 2).
Tegen het einde der zitting kwamen dezelfde raadgevingen
en bedreigingen
als den vorigen dag, slechts uitvoeriger
en met klemmender nadruk herhaald.
Hus antwoordde o. a.: "ik ben bereid, nederig aan het
concilie te gehoorzamen,
en onderricht te worden. Maar
ik bid om Gods wil, dat gij mij geen strik moogt spanworde te liegen en stelnen, opdat ik niet gedwongen
lingen af te zweren, welke nooit bij mij zijn opgekomen,
1) Petri de Mladenowic relatio, 1.1., p. 293 seq.
2) Petri de Mladenowic relatio, 1.1., p. 299 seq.
49
zooals deze, dat na de wijding in het Sakrament des
altaars het stoffelijk brood zou overblijven. Die artikelen.
 welke in mijne boeken gevonden worden, wil ik nederig
herroepen, als ik overtuigd word van het tegendeel. Maar
als ik al de artikelen welke mij worden toegeschreven,
worden toegedicht,
afzwoer, terwijl vele mij valseheltk
zou ik liegen en mij zelven een strik bereiden, waardoor
het Oordeel niet zou ontkomen. Want afzweren
' ik aan
beteekent, zooals ik mij herinner in een woordenboek geaan een dwaling, die
lezen te hebben, vaarwelzeggen
Daar mij nu vele artimen vroeger heeft aangehangen.
kelen worden toegedicht die ik nooit geleerd heb en die
in mijn hart niet zijn opgekomen, schijnt het mij tegen
het geweten ze af te zweren en te liegen". Zij, zeiden:
afzweren niet". Hus: "Ik
,,Neen, neen, dat beteekent
heb toch gelezen, dat het dit beteekent". Velen schreeawden, toen hij zich op het geweten beriep: "En zou uw
geweten u misschien nooit leeren, dat gij dwaalt of hebt
De Koning:
"luister toch Hus, en waarom
gedwaald?"
zoudt gij niet al de dwalingen willen afzweren, die gij
zegt, dat de getuigen u ten onrechte hebben toegeschreven ?
Ik 'wil alle dwalingen wel afzweren, en zeggen, dat ik
geenerlei dwaling wensch aan te hangen. Dit behoeft niet
in te houden 7 dat ik ooit eene dwaling heb aangehangen".
Hus:
"Mijn Heer en Koning, dit beteekent het woord
afzweren niet" i)..
De stemming
Nog weken lang bleef Hus gevangen.
waarin hij verkeerde, en het buitengewoon gewichtige van
het vraagstuk waarom ten slotte alles zich bewoog, kunnen het best gekend worden uit een zijner laatste brieven,
gericht tot de vrienden in Bohemen: "Yeelvuldig is het
aantal geweest der mannen die mij vermaand hebben,
dat ik moet herroepen,
en dat ik het veilig kan doen,
door mqnen wil te onderwerpen
aan de heilige kerk,
welke het concilie vertegenwoordigt.
 Maar geen hunner
weet een uitweg te vinden als ik hem plaats in mijn
1) Petri de Mladenouricrelatio, 1.1., p. 309.
50.
'

geval en vraag: als hij zeker is, dat hij de dwaling
waarvan
wordt, nooit heeft aangehangen
hij beschuldigd
zou
hoe hij dan zijn - geweten
noch haar verkondigd,
willen redden en niet door de afzwering bekennen, dat
de ketterij heeft aangehangen ? Sommigen
hij valschelijk
maar
hebben gezegd, dat afzweren dit niet medebrengt,
slechts de verzaking der ketterij, al of niet aangehangen;
dat afzweren wil zeggen: ontkennen dat men
anderen,
aan hetgeen de getuigen verklaard hebben,
is
schuldig
te
recht
of ten onrechte. Tot hen heb ik gezegd : hetzij
ik
zal
gored,
zweren, dat ik de ten laste gelegde dwalindat ik ze nooit gepredikt of
gen nooit heb aangehangen,
heb, en dat ik ze nooit aanhangen, ze nooit
bevestigd
prediken of bevestigen zar. En terstond deinzen zij terug.
zeggen, dat een onschuldige, die zich onderSommigen
werpt aan de kerk door schuld te bekennen, zich wegens
zijne nederigheid verdienstelijk maakt. Iemand bracht uit de
het voorbeeld bij van een heilige, . wien
vital
patrum'
men ten laste had gelegd, dat hij zeker boek had gelezen.
Toen hij er over werd berispt, ontkende hij. Men zeide:
hebt het heimelijk weggenomen en het in bed gelegd?.
En nadat het boek gevonden was, bekende hij schuld. Een
andHr bevestigde dit door het voorbeeld eener vrome non,
die in mannenkleederen
binnen het klooster woonde, en
aan welke verweten
werd, dat zij de vader was van
zeker kind. Zij zeide: ja, verzorgde het knaapje, en liet
later bemerken, dat zij onschuldig was. Nog vele andere
Een Engelschsoortgelijke
gevallen werden bijgebracht.
 man zeide: ,Mijn geweten zou mij, als ik in uw geval was,
toelaten af te zweren;
want in Engeland
hebben alle
zeer
weldenkende
die
verdacht
waren
mannen,
magisters,
de meeningen van Wiclif aan te hangen, op de rij af volgens
het bevel des aartsbisschop
afgezworene. Ten laatste zijn
ze gisteren hierbij gebleven, dat ik mij geheel moet overgeven aan de genade des concilies. Paletz kwam op mija
verzoek, omdat ik bij hem biechten wilde. Ik had de
commissarissen
verzocht; dat zij mij hem .wilden geven,
of een ander. Ik heb gezegd: ,Paletz is mijn voornaamste
,.
51
ik wil bij hem biechten, of geeft mij een
tegenstander;
anderen geschikten
man, ik bid u om Godswil'. En' bet
is geschied. Ik heb gebiecht bij een monnik met den
die mij met teederheid en zeer vriendelijk
doctorsrang,
heeft aangehoord, geabsolveerd en geraden, maar niet zooals de anderen bevolen (te doen, wat zij willen, dat ik
doen zal). Paletz is gekomen, en heeft hard met mij geweend, toen ik hem verzocht mij te vergeven, als ik een
beleedigend woord tot hem gesproken heb, en inzonderheid,
dat ik hem in het vlugschrift een verdichter genoemd heb.
Ook heb ik hem gezegd, dat hij de aanstoker van alles
is, en hij heeft het niet geloochend" 1).
 Op Zaterdag 6 Juli had eene plechtige algemeene zitting
plaats van het concilie in de groote kerk 2). Hus werd
en geplaatst voor een kleine stellage, die op
binnengeleid
over een
eenes tafel geleek, en waarboven priesterkleederen
houten rek lagen. Een bisschop hield een preek over het
der ketterijen,
en den plicht des konings ze
gevaarlijke
uit te roeien. Nu volgde de voorlezing van een uitvoerig
requisitoir. Bij de opsomming der dwalingen en ketterijen
waaraan
Hus schuldig werd verklaard, trachtte hij herof eene nadere uitlegging te
haaldelijk te protesteeren
maar
telkens
werd
hem het zwijgen opgelegd.
geven,
knielde hij neder, vouwde de handen en
Herhaaldelijk
bad soms overlaid.' Na de voorlezing van het vonnis 3) riep
hij luide: "Heer Jezus Christus, vergeef aan al mijne vijanden, om de wille uwer grenzenlooze erbarming".
Hierbij
zagen vele aanwezigen, vooral de aanzienlijkste geestelijken,
hem hoonlachend
aan. De ontwijding geschiedde met al
de gebruikelijke
waarbij de bisschoppen
verwenschingen,
over de manier waarop de tonnog in twist geraakten
suur ontnomen
moest worden. Men plaatste eene ronde
1) Brief van Hus Amicis Bohemis, bij Palacky, 1.1., p. 135 seq.
2) Hetgeen hier volgt, is ontleend aan de uitvoerige beschrijving in
Petri de Mladenowic relatio, bij Palacky, 1.1., p. 316--324.
3) Het vonnis is o. a. afgedrukt in den Fascicudus rerum expetendarum et fugiendarum van Orthuinus Gratius, fol. CLI; bij Yon der
Hardt, Tomus IY Rerum concilii Con8tant1end0,p. 435-438.
'
'

'

52.
'

papieren hoed op het hoofd, ter lengte van een el, waarop
duivels geschilderd
waren. Ook een
drie afschuwelijke
was
est
haeresiarcha".
Hij werd
aangebracht:
"Hic
opschrift
arm overgeleverd
en naar buiten
aan den wereldlijken
geleid. Over het kerkhof gaande, zag hij dat men reeds
bezig was het vonnis aan zijne boeken te voltrekken en
ze te verbranden.
 Hij glimlachte. De geheele bevolking
der stad was gewapend
en geleidde hem ter dood. De
der
was op den Bruhl, tusschen
plaats
terechtstelling
stadsmuur
en gracht 1). Hij zong en bad .hoorbaar, en sprak het volk aan. Sommige omstanders zeiden: "wij
weten niet, wat hij vroeger gedaan en gesproken heeft;
maar nu zien en hooren wij hem heilige woorden bidden
en spreken". Hij werd met touwen vastgebonden
aan een
de
handen
naar
achteren
paal, terwijl
getrokken waren.
een
Met
roestige ijzeren ketting werd zijn hals vastgemaakt,
terwijl hij een boei aan zijne voeten had. Takkebossen
werden rondom hem opgestapeld tot aan de kin. Terwijl
hij daarin stond, werd hij door Lodewijk van Beijeren,
den maarschalk die deze terechtstelling namens den koning
bestuurde,
nogmaals vermaand te herroepen. Maar Hus
verklaarde : "ik ben bereid te sterven in de waarheid des
evangelies, welke ik in schrift en woord naar de uitspraken
der heilige leeraars heb verbreid". Weldra verteerden hem
de vlammen 2).
van Praag te
Sedert 23 Mei 1415 zat ook Hieronymus
Konstanz
dan
Has
zuchtte
hij in
gevangen. Nog langer
den kerker. Men wist hem te bewegen tot eene herroeping,
maar hij herwon zijne zelfstandigheid.
Den 30sten Mei
1) Petrus de Mladenowic,Belatio de M. J. Hus causa, 1.1., p. 322:
,inter hortos in prato certo, exeundo de civitate Constantia versus propugnaculum Gotlebense,inter portas et fossatapraeurbii dictaecivitatis".
2) A#beeldingvan het martelaarsc:hapvan Hus bij Von der Hardt,
Tomus III rerum concilii Constantiensis, vóórin. Over de voorspelling,
door Hus op den brandstapel gedaan, zie D. Gerdes, Historia evangelii
seculo XVI. per Europam renovati, Gron. 1744, 4°, (T. I), p. 51 seq.
Aldaar ook de afbeelding eener naar het heet 15de-eeuwsche medaille,
waarop eene dergelijke voorspellingvoorkomt.
 53
1416 stierf ook hij moedig den marteldood 1). ?Hoogst leerzaam en stichtelijk is de brief waarin de bekende humanist Poggius van Florence, nog wel een der pauselijke
van het gebeurde,
de laatste
secretarissen,
ooggetuige
verhooren en de terechtstelling
heeft beschreven 2). Pogover het geloofsverschil.
His
gius doet geen uitspraak
legt zich neder bij het oordeel van hen, die voor de wijsten gehouden worden. Maar de bewondering en de
sympathie, waarmede hij den martelaar bespreekt, bewijzen,
dat Hus volstrekt geen dwaasheid
beging met nog te
meenen, dat hij binnen de katholieke kerk stond. Slechts
bevonden hij en de zijnen zich meor en meer buiten de
richting, welke de heerschende kringen uitgingen.
Met den dood der twee voornaamste geestelijke leidslieden was de oppositie tegen de Roomsche kerk niet
van Hus had in Bogefnuikt. Reeds de gevangenneming
hemen eene geweldige gisting verwekt. Men zag er ook
eene beleediging in der nationale eer. De woede des volks
wreekte zich aan eenige vijanden van Hus onder de
priesters, die gedood of in de Moldau geworpen werden.
De aartsbisschop
van Praag werd in zijn paleis door de
de zaken aan
menigte belegerd. Koning Wenceslaus- liet
haar beloop over. Koningin Sophia begunstigde de vereerders van Hus. Eenige Hussietisch
gezinde staatslieden
kregen het heft in handen. De landdag zond in Sept. 1415.
een protest tegen de behandeling van Hus aan het concilie
uit naam van 452 magnaten, baronnen en Heeren. Zij
verklaarden de beschuldiging,
dat Hus een ketter geweest
was voor valsch, en verzekerden, dat zij de wet des Heeren
Jezus Christus en hare predikers desnoods met hun bloed.
 wilden verdedigen,
ter zijde stellende alle vrees en alle
welke
daarmede in strijd waren 3). Den
menschengeboden,
1) Eene afbeelding van Hieronymus van Praag in de vlammen van
den brandstapel bij Beza, Les vraispourtraits des hommesillustres, p. 8.
2) Poggii Florentini Epistola ad Leonardum A retinum,30 Mei1416,
bij Von der Hardt, Tomus III rerum concilii Constantiensis,p. 64-71;
aldaar ook 's mans portret.
3) Het stuk met de namen der 452 onderteekenaars bij Palacky,
1.1., p. 580-590.
..
_
'

_

54.
5 September
baronnen die het protest ondersloten .de
teekend hadden, een verbond van onderlinge bescherming.
Zij kwamen overeen de vrije prediking van het Woord
Gods naar de heilige'Schriften
op hunne goederen toe te
laten. De tucht over de geestelijlzen, die zij lieten prediken,
mocht alleen door een Boheemschen bisschop worden uituit de
hij iemand zonder gronden
geoefend. Bestrafte
heilige Schriften te kunnen bijbrengen, dan zou de beschulworden aan zijne rechtspraak.
digde onttrokken
Tegen
zouden zij zich met vereende , onwettige excommunicaties
'krachten
verzetten. Werd er nog eens een paus gekozen
op de wijze zooals in vroeger tijd geschiedde, dan zou
men bij hem eene klacht indienen over de aangedane oneer 1).
In de hoop, dat zij van een nieuwen paus iets te verwachten hadden, hebben zij zich bedrogen gezien. Het
concilie te Konstanz koos Otto van Colonna, die den naam
aannam
van Martinus V. Het was dezelfde die reeds in
het j. 1410 als' kardinaal aartsbisschop Sbynko vaa Praag
had aangespoord de vervolging van Hus krachtig door te
Na het uiteengaan
van het concilie in het j.
zetten2).
1418 heeft hij zelf de zaak der Hussieten krachtig aandoor de medewerking
van koning
gepakt. Hij trachtte
en
broeder
de
Wenceslaus
zijnen
Sigismund
geheele bemet
te
de bursmoren.
 Straks
ontbrandde
weging
geweld
en
kwam
ook
van
de
kruistocht
het
katholieke
geroorlog,
Duitschland
het concilie getegen Bohemen, waarmede
dreigd had. De aanhangers van Hus weigerden in dezen
tijd nog den naam van Hussieten te dragen; zij wilden
niets anders dan katholieke Christenen zijn. Sedert het j.
1419 worden twee groepen onderscheiden.
De eene groep
wilde slechts datgene als waar en geldig erkennen wat door
de Schrift uitdrukkelijk bevestigd of voorgeschreven werd.
De andere wilde alle leeringen
en gebruiken toelaten
welke met de Schrift niet strijdig zijn. De eersten waren
!) Pactio MtM?Of??tbaronum Bohemiae et Moraviae, bij Palacky,
1
l.l.,p.593sqq. sqq.
2) Zie hierboven biz. 24.
,

',

55
het vagevuur, de voorbidding
de radikalen:
verwierpen
de boetedoeningen
ter satisfactie
der heiligen, verklaarden
na de biecht voor overtollig, waren tegen den eed en de
doodstraf, ijverden tegen beelden en relikwiedn-vereering,
moederslechts de
gebruikten in de godsdienstoefeningen
taal, en schaften vasten en feestdagen af. Yrome leeken,
mochten
zelfs vrouwen,
ook op ongewijde
prediken;
kon
de
eeredienst
worden
gehouden. Het proplaatsen
der
in de 4 Prager argramma
gematigden, samengevat
'
hield
in
:
-.
tikelen,
1°, dat het Woord Gods in Bohemen- vrij en ongehiri'
derd moest gepredikt worden;
2°. het Sakrament
des heiligen Avondmaals moet aan
alle geloovigen
onder twee gestalten worden uitgedeeld;
3°. de wereldlijke heerschappij en de aardsche goederen,
welke de geestelijken
tot nadeel voor hun ambt en tot
schade voor den wereldlijken arm bezitten,. moeten hun
worden afgenomen; zij zelven moeten worden teruggebracht
tot een apostolischen levenswandel;
4°.. alle doodzonden, vooral die welke openbare ergernis geven, moeten in iederen stand door de autoriteiten
dien het aangaat, geheel verboden en bestreden worden.
De gematigde partij heette ,de Pragers", later de "Caof de "Utraquisten".
 llxtijners" (naar den avondmaalskelk)
De radikalen
den naam van Taborieten, naar
verkregen
de vesting Tabor, die zij op een heuvel bij Austi, ten
Z. van Praag gebouwd hadden 1).
De kruistochten
tegen de Hussieten duurden van het
j. 1420 tot het j. 1425. Hun aanvoerder was Johannes
Ziska 2), een dapper krijgsman, die vroeger zeer in de gunst
bij het hof gestaan had, maar sedert Wenceslaus zich op
aanstoken
van Sigismund
tegen de Hussieten was gaan
de
had
verlaten. Telkens wermoeten
keeren,
hofkringen
den de Duitschers
In
het j. 1427 wist men
afgeslagen.
1) Afbeelding van Thabor bij M. Merian, Topographia Boh4tniae?
Franckf. 1650, tegenover S. 80.
2) Zijn portret bij Von der Hardt, Tomus III rerum concilii Constantiensis, voorin.
'

I

z

56
het tooneel van den oorlog te verplaat.sen buiten de gron.
zen van Bohemen. Dit geschiedde onder aanvoering van.
Procopius den Grooten 1), een veldheer der Taborieten, die
en
zijne troepen tochten liet maken ,door Duitschland
Nationale
schrik
waren
drijfveeren
verspreidde.
allerwege _
in deze oorlogen vermengd met religieuse. De kardinaal
Julianus
Cesarini leed aan het hoofd van den laatsten
kruistocht
hij
tegen de Bohemers een groote nederlaag;
, word
van het concilie te Bazel en sprak als
voorzitter
van ver- uit, dat slechts maatregelen
zijne overtuiging
zoenenden aard nog baten konden. Op eene uitnoodiging
van het concilie, tot de Boheemsche natie gericht, hadden
onderhandelingen
plaats tusschen wederzijdsche afgevaardigden. De Bohemers lieten zich eerst te Eger 2) beloven,
dat op het concilie niets anders als richtsnoer zou wordan "Gods wet, het voorbeeld
den aangenomen
van
en de oudste kerk, alsmede de
de apostelen
Christus,
der concilien en der kerkleeraars,
die zich
uitspraak
Daarna verschenen Boheemsche
zich daarop grondden".
 te Bazel; gezanten van het concilie trokken
gezanten
heen en
naar Bohemen. Nogmaals gingen afgevaardigden
totdat
in
het
1433
de
eerste
j.
weder,
zoogenaamde com.
De
werden.
onder
pactaten. gesloten
gvondmaalsviering
beide gestalten werd toegestaan. Maar de overige concessi6n waren bedriegelijk en leidden tot niets. Een nieuwe
brak uit. Doch sedert de Taborieten in het
burgeroorlog
1434
voor
waren, was het met de
j.
goed verslagen
kracht der Hussietische beweging gedaan. De. Utraquisten
vertoonden weldra slechts een droevig overblijfsel van de
eens zoo sterke neiging tot hervorming.
Aan de zijde
van Rome nam men met de weinige gedane concessi6n
nooit genoegen. Yooral paus Pius II (sedert 1458) heeft
alles gedaan wat hij kon om de Bohemers geheel te
van den nationalen
onderwerpen.
Tijdens de regeering
1) Zijn portret t. a. p., achter dat van Johannes Ziska.
2) Afbeeldingvan deze vesting bij M.Merian, Topographia Bohem1ae,
Franckf. 1650, tegenover S. 23.
I.
'
'.
57
Georg van Podiebrad,
vroeger een Hussietischen
als van nul en
leider, verklaarde
hij de compactaten
waarde.
Deze
die toen hij
was
dezelfde
man,
paus
geener
nog Aeneas Sylvius 1) heette, bij vele hervormingsgezinden
had opgewekt. Zijne "Gezulke schoone verwachtingen
schiedenis van Bohemen" doet zien, dat hij voor het werk
'
van Hus geen waardeering gevoelde.
vorst

I

Leiden.
-

i) Zijn portret bij Galle, Trirommi doctorum do disciplinis benemerentium e ffigiesXLIV, Antv. 1572, 40.
