Is Philips van Marnix de Dichter van het Wilhelmus?
Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis

Is Philips van Marnix de Dichter van het Wilhelmus?
Author(s): J. W. Enschedé
Source: Tijdschrift der Vereeniging voor Noord-Nederlands Muziekgeschiedenis, Deel 7, 1ste
Stuk (1901), pp. 22-36
Published by: Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis
Stable URL: http://www.jstor.org/stable/947658.
Accessed: 21/06/2014 22:47
Your use of the JSTOR archive indicates your acceptance of the Terms & Conditions of Use, available at.
http://www.jstor.org/page/info/about/policies/terms.jsp.
JSTOR is a not-for-profit service that helps scholars, researchers, and students discover, use, and build upon a wide range of
content in a trusted digital archive. We use information technology and tools to increase productivity and facilitate new forms
of scholarship. For more information about JSTOR, please contact support@jstor.org.
Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis is collaborating with JSTOR to digitize,
preserve and extend access to Tijdschrift der Vereeniging voor Noord-Nederlands Muziekgeschiedenis.
http://www.jstor.org

This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER
VAN HET WITHETTLMUS?

Tot de vragen, waarop het historischonderzoeknog geen afdoend
antwoord heeft kunnen geven behoort ook deze: ,wie is de dichter
er voor
van het Wilhelmus"?Over het algemeen wordt MARNIX
niet
te
berde
daartoe
gebracht
gehouden, hoewel beslissende bewizen
als
TJALMA
1896
Dr.
dat
in
was
het
dus
Zoo
stelling
mogeljk,
zijn.
drukte: ,MARNIXis
achter zijn proefschrift over PHILIPSVANMARNIX

de dichter van het Wilhelmus".
Destids vernam ik bi geruchte, dat FRUINgeopponeerdhad en
sedert heeft zich dit bevestigd. In 1900 verscheen een geschrift over
en daarin is afgedrukteen brief, door
Het Wilhelmus door POSTMUS
FRUIN aan dien auteur gericht, waarin hi o.m. schrijft'):
,Het Wilhelmus is door een ons onbekendpersoon - zeker niet
- omstreekshet einde van 1568 gedicht.
 en niet COORNHERT
MARNIX
De auteur gevoelde innig met den Prins van Oranjemede en wist
dat gevoel kunsteloos,maar aangripend onder woorden te brengen."
Hoewel FRUIN
geen gronden voor zijn meening noemt, zullen zij wel
geweest zijn, dat de Wilhelmus-woordennoodwendiggedicht moeten
zijn door iemand uit 's Prinsen onmiddellike omgeving,in het einde
zich eerst in 1572 na
van 1568 of het begin van 1569 en dat MARNIX
zin ballingschapin dienst van Willem I begaf.
berust vooral op een mededeelingvan
Het vaderschap van MARNIX
den Nimeegschen

die in zin Praestantium aliquot
rector VERHEIDEN,

theologorumeffigies, in 1602 verschenen,schreef2):
') Blz. 101.
alleen dien zin, waar het om te doen is. Letterlijk overgedrukt
in M. ADAM, Vitae germanorum jureconsultorum et politicorum. Haidelbergae 1620.
Vol. I p. 336. Deze auteur, somtids aangehaald als een getuige, kan als naschrjjver dus
geen gewicht in de schaal leggen.
2) P. 145. Ik citeer

This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

23

,,Ab hoc Viro etiam profecta dicitur decantatailla CantilenacoInposita in laudem Principis Gvilielmi Nassavii, Ad Belgas Tyrannide
Albani oppressosedita."
In het volgend jaar verscheen van dit boek een vertaling door
DE KEMPENAER.
PAUWELS
Bi hem luidt deze passage 1):

,,Men acht oock dat van desen man, dat Liedekeneertits gesongen
ter eeren van den Prince Guilielmusvan Nassouwen, sy ghemaeckt
ende uytghegeven, als den Hertoge van Alba de Nederlande was
onderdruckende."
Dat deze vertaling slordig is, blijkt aanstonds. De beteekenisvan
decantatain het midden latende is het duidelijkdat er staat:
Ook zegt men, dat van hem (MARNIX)uitgegaan is het decantata

lied, dat [vroeger2)]gemaaktwas ter eere van PrinsWillem vanNassau,
toen de Nederlandersverdruktwerden door Alva's tyrannie.
 Dat met dit lied het Wilhelmus bedoeld wordt,meenik met anderen
te moeten gelooven.Maarwat beteekent ,decantata"?Het werkwoord
decantare heeft verschillendebeteekenissen gehad: recitareen valde
cantare volgens DUCANGE,o.a. chanter ca et la, chanter par vers, loven
die een ietwat latere latiniteit behandelt.
volgens CALEPINUS,

De beteekenis van herhaaldelijkzingen meen ik, dat hier niet van
toepassing kan zin, omdat geen enkel voorbeeldbekend is van een
Wilhelmusgebruikin de zestiende eeuw - wel van stemaanwijzing
bij andere liederen,wat hier niet in aanmerkingkankomen- hetgeen
een beletsel is aan een ruime verspreidingte gelooven.
Met loven komt men evenmin verder, omdat de bizin (composita
enz.) reeds voldoende uitdrukt, dat het Wilhelmus een lofliedis en
het niet aan te nemen is, dat VERHEIDEN
tweemaal hetzelfde gezegd

zou hebben.
Een andere beteekenisschjnt mn nog mogeljk. Het huidigeFransche
dechanter,etymologisch hetzelfde als decantare,is geljk aan changer
Gedachten over het oude volkslied Wlilhelmzis. Leyd.
') Ik citeer volgens SCHOTEL,
1834 blz. 14.
') Ofschoon dit woord in den tekst geen equivalent vindt, meen ik echter met
DE KEMPENAEB het te moeten opnemen; de zinsbouw schUnt mi er op te wizen, dat
dit inderdaad in de bedoeling van VERHEIDEN
lag.
 This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

24

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

de ton, welke beteekenis er bijkens den lexicograafRICHELETomstreeks 1700 ook reeds aangegevenwerd, terwijl het Fransche decantation, volgens LITTR!, is een ,operation par laquelle, apres avoir
laiss8 deposerune liqueur,on la verse doucementen penchantla vase."
Ook die beteekenisis geen nieuwe; althans in 1731 vind ik vermeld
het latijnsche decantatio als een scheikundigeterm met den zin van
als het decantarewijzen op een verafgieting'). Zoowel het d&chanter
andering,op een overbrenging.Is het daarom dus onmogelik, datmet
ook iets dergeljks bedoeld kan zin ? Geheel
het decantata van VERHEIDEN
onwaarschinlijk acht ik het niet, en ik meen het woord dan zoo te
moeten verstaan, dat het lied is af-, is overgegoten,van toon is veranderd,is nagezongen,vertaaldis.
kan wellicht dus bedoeld hebben, dat naar het zeggen
VERHEIDEN

vertaaldis.
het bekend loflied op Prins Willem door MARNIX
De tweede getuigenis, die voor MARNIXte berde gebracht wordt,
is de Mechelsche rederiker DE GORTTER, die onder zin afschrift van

het Wilhelmus schreef:
D'eynde
1568
Ghecomponeertende
Ghemaecktdoor ionckheer philips van
marnicx heere
van sinte aldegonde
excellent poeet.
het Wilhelmus dichtte
Volgt daaruit, dat naar zin oordeel MARNIX
in 1568? Wanneer hi geschrevenhad
D'eynde
Ghecomponeertende
Ghemaecktenz.
1568
ongetwifeld; nu hij het jaartal echter bovenaanplaatstekan men er
met eenigen goeden wil ook uit lezen, dat het lied in datjaar ontstond,
I) L. MEYEx, Woordenschat 9e dr. Amst. 1731 blz. 320.
This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

25

maar dat de redactie,die hij afschreefaan MARNIX'
pen te danken is
en dus later vervaardigdmoet zijn.
 Een en ander wint in waarschinlikheiddoorde FranscheWilhelmustekst van FOURMENNOIS,
die in 1895 ondekt is '). Daar toch luidt let

opschrift: Selon le translateurFlameng",volgens den Dietschen vertaler. Nu kunnen deze woorden tweeledig opgevat worden. De mogehet Dietsch niet voldoendemachtig,
lijkheid bestaat, dat FOURMENNOIS
door een Flamand het Wilhelmus uit het Dietsch in het Franschheeft
laten overbrengenen dezen Franschentekst op eigennaamgepubliceerd
heeft. Meer voor de hand ligt echter de andereuitlegging.FOURMENNOIS
deelt dan mede, dat zin voorbeeld,d. i. het DietscheWilhelmusreeds
vertaald was. Welke zijn voorbeeldwas is duideljk door de bikans
letterljke overeenkomstvan zijn Guillelmusen het Wilhelmus.
Deze laatste uitlegginggeeft dus grooten steun aan de interpretatie,
gegeven aan het decantata van VERHEIDEN,
terwijl ook omgekeerd deze

weer gegevens aan de hand doet om FOURMENNOIS'
zeggengemakkelijk
te verklaren. Bi geen andere verklaring der teksten komen deze
elkaar zoo zeer te hulp en ik meen daarom,ze met elkandervergelikende, tot het besluit te mogen komen, dat zi ons leercn, dat
het Wilhelmus vertaaldis, en wel door MARNIX.
Het Wilhelmus is dus niet ontworpen,maar vertaalddoor MARNIX.
Wanneer? 1k stel in de eerste helft van 1572, al heel spoedig, nadat
hi zich in 's Prinsen dienst heeft begeven. De doorgaansnauwkeurige
en welingelichteWAGENAAR
zegt,dat het omslaander Hollandschesteden
in 1572 de aanleiding was tot het dichten van het lied 2); BRANDT,
die
van
een
van
HUGO
DE
die
mondelinge mededeeling
op gezag
GROOT,
zinerzids zich beriep op een dagregister van UITENBOGAERT,
te onrechte
COORNHERTvoor den dichter hield, noemt ongeveerhetzelfdejaar; en

welke aanmerkingen ook gemaakt worden op zUn WilhelmusVALERIUS,

teksten, heeft het lied opgenomenter plaatse,waar hi spreektvanhet
verschijnen van Oranje met zin leger voor Bergen in Henegouwen

1) Ik drukte deze vertaling in haar geheel af in Balletin des1eglises wctaltonnestom.
VII (1899) p. 354, naar de Bibliotheca belgica F 33.
in zijne opkocs8t.
 2) WAGENAAR, Amsterdam
Amst. 1767 3e st. blz. 201

This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

26

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

in 1572. Allen noemen 1572. Deze eenstemmigheidin het noemen van
hetzelfdejaar geeft te denken.
Vooral aan VALERIUS'
getuigenis moet waarde gehecht worden, als

oudste bericht en omdat het afkomslig is van een Zeeuw. Van FOURMENNOIStoch wordt gezegd, dat hi zich in 'sPrinsen leger bevond,
dat van 1572 tot 1574 voor Middelburg
lag, waar hij kennisgemaaktkan
worden in
hebben met het lied; leden van het geslacht FOURMENNOIS

het begin der zeventiendeeeuw uitsluitendaangetroffente Middelburg1);
in 1578 2) wordt MARNIX eigenaarvan de heerlikheid Aldegondeop
een magistraat van Veere, dus
Walcheren, terwijl het juist VALERIUS,

een bewoner van het eiland Walcherenis, die zich met zooveel lof
uitlaat over de moreele uitwerkingvan het lied. Er is dus wel reden
om aan te nemen, dat op zijn vroegst eerst sedert 1572 van Walcheren uit het Wilhelmus zich verspreidheeft over ons land, te meer,
omdat het oudst bekende lied dat op de Wilhelmus-melodiegezongen
wordt, het Ras seventienprovincenontstond kort na de overgangvan
Vlissingenin April 1572. Het valt op te merken, dat ook dit lied, een
klare en krachtigeweerklankop het Wilhelmus naar het oordeel van
met de grootste waarschinlijkheid eveneens aan
VAN TOORENENBERGEN,

wordt toegeschreven.Uit een en anderblikt dus, dat de oudste
MARNIX
geschiedenis van het Nederlandsche Wilhelmus geheel voorvalt op
Walcheren.
 en WAGENAAR
BRANDT
Die tijdrekenkundige aanwizingen van VALERIUS,

werden immer als onnauwkeurigeberichten ter zide geschoven,omdat
de inhoud van het lied maar al te duidelik wist op de jaren 1568
brengt het
of 1569. Trouwens de aanteekeningin de Geuzenliedboeken
1) In 1618 huwt

een CATHEBRNAFOURMENNOIBmet PIETEB BOUDAEN COUBTEN,kiesheer

te Middelburg en bewindhebber van de Oost Indische Compagnie. Haar broeder Jonkheer
koopt in 1631 de heerlUkheid Popkensburg. (SMALLEGANGE,
GUALTBnUSFOUnMENNOIS
Nieutwe cronyk van Zeeland, Middelb. 1696, blz. 484 en 669).
2) Hij kan er eerst in 1573 gekomen zijn, omdat hij zich toen eerst aan de zaak tegen
Spanje gewUd heeft. In de opdracht i. d. ,Mars 22. An. 1601"aan ,Messeignevrs dv Conseil
d'Estat des Provinces unies des Pais-bas" van zin Harangve descripte av livre dore'de Marc
Avrele emperevr, ... novvellement mis en vers. A Vtrecht, par Salomon de Roy.1601
(Knuttel nr. 1169) schrjft hi pag. 5: ,entre les fideles services, que jay faict, Dieu mercy,
autre
depuis XXVI 1 j. ans continuels, tant en la profession des armes, que par toute
voye a moy possible, pour la service de Dieu, vos Sries, & la patrie." Opblz. 8 wordthij
genoemd Capitaine.
This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

Wilhelmus wel in verband met die jaren, maar zegt bi nauwkeurig
lezen niet, dat het lied, zooals deze verzamelinghet mrdedeelt, ook
in die jaren gedicht moet zin. Een vertaling in 1572 heft deze
chronologischemoeielikheid op.
 Zij verklaart daarbij meer. Bestond het Wilhelmus v66r 1572 niet
in het Dietsch, dan kan het voor dat jaar in de Noordelike Nederlanden niet bekend geweest zijn als volkszang; de taal was een
beletsel voor de verspreiding.Het verdient dan ook de aandacht,dat
bikans 1) de eenige bron, die inlichtingkan geven
Geuzenliedboeken,
omtrent het Wilhelmus-gebruik v66r circa 1600, alleen liederen
kent op de wjze van het Wilhelmus gezongen,die gebeurtenissen
na Juli 1572 behandelen.
De beantwoordingder vraag, welke MARNIX'
voorbeeldgeweest zou
kunnen zin, is moeielik.De eerstegedachtenrichtenzichnaarFrankrik.
Het Fransch toch was Prins Willem gemeenzaam,zoo zeer zelfs, dat
de woorden, die hi stervende gesproken moet hebben, Fransche
woorden waren. De Wilhelmus-melodiekomt uit Frankrik en is
waarschijnlik naar 's Prinsen omgeving overgebrachtin 1568 door
huurtroepen,die uit Frankrik kwamen2).
Een bezwaar om tot een origineelFransch voorbeeldte besluiten
blift, althans voorshands, het feit, dat de eenig bekende Fransche
uit het Dietsche gedicht vertaald
Wilhelmus-tekst, die van FOURMENNOIS,

is, zooals uit het opschriftblijkt en dus niet voorhet origineelgehouden
mag worden.
 Er staat echter meer in dat opschrift:,Et se chante sur la mesme
vois. A sqauoir de Chartre". MARNIX' Wilhelmus, dat volgens de
Geuzenliedboeken gezongen werd op de Chartres wis en FOURMENNOIS'

i) ,BBukans".Behalve het straks te citeeren lied op het beleg van Steenwijk is mij bovendien nog slechts een 16e eeuwsch lied op de Wilhelmus-melodie bekend: Een liedeken, dancseggende ende biddende voor den staedt der landen, ende den eddelen heerre Maztrits
van Nassau, wiens naem gemaect wert van de eerste letteren van elc vaersse. Op de
voysse , Wilhelmus van Nassauwen", ofte ,Rijc Godt, wien zal ic claegen, dat heymelic
leyden", das es den 67en uuttterssen Psalm, ofte ,Mijn geest heeft my bedwongen", dat
es den 29en uuttersen

Psalm

van LAURENS

BEAAL,

gedagteekend

1592, afgedrukt

door

Dr. BREENin Bijdragen voor vaderlandsche gcschiedenis en oudheidk.nde 3e rks. dl. X 1
(1899) blz. 113.
2) Oud-Holland 1894 blz. 173.
This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

28

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

Guillelmus hebben dus dezelfde melodie.
 uitdrukkeUit FOURMENNOIS'

]ik zeggen nu, dat ze dezelfde melodie hebben, zoukunnenvolgen,dat
er destids een ander Wilhelmus bestond, dat op een andere melodie
en vanLOMAN
gezongen werd. Nu is het uit de studies van VANDUYSE
ons bekend
zooals
dat
de
die
bekend,
oorspronkelijkeChartres-melodie,
is uit een redactie van 1619, onder den invloed der Nederlandsche
enjambeerende versregels in elke strophe ingekort werd, waardoor
de aanpassing van den Wilhelmus-tekst aan die Fransche melodie,
althans in het tweede gedeelte, vrijwel onmogeljk is. Is het niet opmerkel]ik dat, hoewel de Wilhelmus-woorden en de Chartres-wijs
historisch buiten kif bij elkaar behooren, de oudste vaststaande
Wilhelmus-volksmelodie,die van 1607, betrekkelik weinig overeenkomst met de Chartres-vooisvertoonten dat op die zoo zeergewizigde
melodie van 1607 de Wilhelmus- en ook de Guillelmus-woordenzich
uiterst gemakkelik laten scandeeren?Het is niet wel aan te nemen,dat
een lied zou gemaakt hebben, dat zich zoo slecht
iemand als MARNIX
melodie kan, in verzou voegen naar die melodie van 1619; MARNIX'
band met FOURMENNOIS'
opschrift, wellicht dus alreeds een gewijzigde

Chartres-melodiegeweest zijn.
noteering van het Wilhelmus
Wanneer nu in dit verband VALERIUS'

geraadpleegdwordt, dan verschijnt deze in een nieuw licht. Weliswaar is deze noteering niet in logische verbindingte brengen met de
andere bekende teksten uit de 17e eeuw, in aanmerkinggenomen, dat
VALERIUS,

of wie hem in het muzikale gedeelte van zin arbeid

ter zijde gestaan heeft, uit zjn geheugen een melodie citeerde, zooals
haar
die vroeger gehoord was, terwij zij in den tijd, dat hj (VALERIUS)

neerschreef,zich principieelvervormdhad, is het dus niet onmogeIijk,
dat daarbij wel is waar grove fouten begaan werden, maar dat die
noteering toch wel degelijk een kern van waarheid,maar ook niet
meerdan dat,bevat. Die kernzoudanreedsafwikendzijnvande Chartresmelodie, een eigendommelijknationaal karakter vertoonen en in de
Gedenck-clank terecht opgenomen zin onder de Nederlandsche
stemmen '), wat tot heden raadselachtigbleef.
 ') Vgl. hiermede wat ik schreef in Oud-Holland 1894 blz. 189.
This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS
?

29

Uit FOURMENNOIS'Wilhelmus-opschrift kan dus de gevolgtrekking

gemaaktworden, dat in 1572 een ander te loor gegaan Fransch Wilhelmus bestond, dat gezongen werd op de nog niet gewijzigde
Chartres-voois.
lets anders is echter ook mogelijken we], dat die melodie van het
oorspronklik Wilhelmus een geheel andere geweest is. De aandacht
valt dan op den DuitschenWilhelmus-tekstin Das AmbraserLiederbuch
van 1582, waar als stemaanwizing gedrukt is: ,,Im Thon wie der
Graffzu Rom".
Deze melodie, die door BOHME
teruggevondenwerd in een druk van
1609, werd in 1771 aangegeven als stemaanwijzingvan het overoud
Grisellislied en nu is het wel opmerkelik, dat LOOTENS
en FEYSin
1879 ditzelfde lied publiceerdenmet een andere melodie'), waarin
VANDUYSEweer stellige overeenkomstontdektemet de drie eeuwen
oudere Chartres-wijs
2).
Moet op grond hiervan een DuitschWilhelmusals MARNIX'
voorbeeld
aangezien worden? De bekende Duitsche Wilhelmus-tekstenkunnen
niet in aanmerkingkomen,omdatzijblikbaarvertalingenuit het Dietsch
zin. De wisselwerkingder verschillendemelodieen op elkander,die bi
ontstentenis van de noodige gegevens, zich beter doet gevoelen dan
beschriven, maakt een vaste overtuigingin deze hoogst moeielijk,zoo
al niet onmogelik.
Als slotsom meen ik echter te mogen schrijven:
1. De gronden,waarop men MARNIX
houdt voor den ontwerpervan
het Wilhelmus, zjn geheel onvoldoende.
2. Wel daarentegen heeft hi aan het lied zin huidigen vorm
gegeven in 1572, door vertalingvan een bestaandlied.
3. Dat destijdsreeds bestaandlied is gedicht in 1568,waarschijnlijk
in het Fransch, wellicht op de Chartres-wis.
Zooals boven gezegd is, kan met goedegrondaangenomenworden,dat
het Wilhelmus,gezongenop een gewjzigdeChartres-melodie,
in 1572van
Walcheren uit zijn intree in de NoordelijkeNederlandengedaanheeft.
I) Zie VAN DuysE, Het oude Nederlandsche
dl. V blz. 177.
lied. 's-Gravenh.
1901 blz. 270, 271.
 2) Tijdschrift

This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

30

iS PHILIPS VAf MAINIX tfi DiMCHtERVAN tIEt WILHELMUt?

Slechts langzaam heeft het zich daar vasten voet verworven,terwil
het zich in de Zuideljke Nederlandenniet zou weten staandete houden.
In 1569 dient zi nog voor een ander Fransch historie-lied1); een paar
als wisaanduiding ziner historie-liederen op
maal geeft FOURMENNOIS

het beleg van Doornik (1581) ,sur la vois de Chartres"en kent La
pievse alovette van 1619 de melodie, maar daarmedezin dan ook de
de eenig bekendeplaatsen aangehaald,die wijzen op een bekendheid
der melodie in de Walsche districten.
Voor de Noordeljke Nederlandenblijkt het bestaanvan het lied v66r
1580 mU alleen uit het Geuzenliedboek.In het noordeljk deel van
het land was de melodie naar het schint toen nog niet doorgedrongen.
Het lied toch Vande heerlijcketriumpheover 't vertrecder Wfalenuit
Groeningen (15762), geeft als stemaanduiding,na de wyse van den
Grave van Rotnen", dezelfdemelodie dus, waarop het Wilhelmus in
Duitschland gezongen werd. Zulks wist, in verbanden samenhang
beschouwd,er vrij wel op, dat de Wilhelmus-wijsdestids in Groningen
niet bekend, althans niet populairwas.
Zestien jaar later was zij het daarentegenwel in de noordeljke
contreien en zoo er eenige twifel nog mochtbestaanof de melodievan
0 la folle entreprise inderdaad wel geidentificeerdmag worden
worden met de ,,wyse van Chartres",is het volgendelied op het beleg
van Steenwik in 1592 wel het beste middel dien twijfelweg te nemen.
Het eerste couplet toch is een omwerkingvan het Chartres-lied- ter
vergelijkingvolge hier nog eens de eerste strophe 0 la folle entreprise
Du prince de Conde!
A Chartresla jolie
Il a voulu entrer;
C'est a luy grand folie,
Il n'y entrerapas:
Les bons soldatz de France
Ne le souffrirontpas.
') VAN DUYBE in Tyjdschrift dl. V blz. 156.
2) Geuzen-liedboek.
 Uitgave VAN LUMMEL nr. 121.
This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

iS PHILtPSVAN MAPNtXDE DICHTERVAN IIET WILHELMTUS?

31

terwil niet de Chartres-melodie,maar wel het Wilhelmus uitdrukkeljk als melodie wordt aangegeven. Daaruit blijkt dus hoezeer de
benaming der Chartres-wijsovergegaanwas in die van het Wilhelmus,
want, zoo ergens dan was hier zeker aanleidingte over het O la folle
entreprise voor te schriven. VAN DUYSEtwifelde aan die stemaanwijzing niet 1); citeerende echter naar VANVLOTEN'S
Nederlandsche
geschiedzangen, had hi geen absolute zekerheid, omdat VANVLOTEN,
niet

alleen slechts eenige gedeelten van het lied afdrukt,maar daarbi, zooals hij immer deed, stelselmatigde muzikaleaanwijzingenverwaarloost.
Ik neem uit die onvolledigheidaainleidinghet geheele lied naar het
origineel2) af te drukken:
CHANSON GETTEE IORS STEENVVIJC

par l'ennemy y assiege l'an 1592.
Et la Responce:
Sur la voix de Guillelmusde Nassauwe.
PROPOSITION.
RESPONCE.
De la folle entreprise
Des Comtesde Nassau
A Steenwijcla jolie
Is donnerontl'assault
Cest tout a eux follie
Ils ny entrerontpas
Les bons Soldats de Steenwijc
Ne le souffrirontpas.
Maulgrece grand Papau
Qui pense la defendre
Contre ce camp Royal
Mieulx feroit de la rendre
A nostre General.
Is pensent a la foulle
Entrer en ce lieu
Et nous donner la crainte
Ne pouoir resister
Vos coups de cannonades
Dont vous vous fiez tant
Mais Dieu par sa puissance
Fera bien tourner le vent.
Nos chiefs & gens de guerre
Se asseurent d'emporter
Ce lieu qui nest que terre
Ne poura resister
A tant de cannonades
Dont on le battera
Et a tant d'escalades
Dont ont I'attacquera.
0 la sage entreprise
Des Comtes de Nassau
Car Steenvvijcsera prise

1) Tijdschrift dl. V blz. 156.
2) Achter Een historiael
Ifhesangh enz. In 's-Gravenhage, by Aelbrecht Heyndricxz.
Anno M.D.XCIII.
 This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

32

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

Alles courir en France
Au secours du biernoy
Lequel est en souffrance
Par la puissancedu Roy
d'Espaignenostre bon Prince
Auquel demeurerons
Fidel en son seruice
Tant que nous viuerons.
Craindantnostre vaillance
Ce Papau nous semond
D'aller courir en France
Secourirceulx qui nont
Besoin de gens de guerre
Pour mettre le ligeur
Sept fois sept pieds soubs terre
S'il attent la rigeur.
Roan ville fidelle
Au Catholicquefoy
Laquell'est deliuree
Des forces du biernoy
Par le bon Duc de Parme

Roan ville rebelle
A Dieu & a son Roy
Se ligant infidelle
Contre la vraye foy
N'est par le Duc de Parme
Remise en tel Estat
Que le Royal gendarme
Ne layt quand Dieu vouldrat.
Gouuerneurgeneral
Qui a acquisgrand gloire
Et tous ses bons soldats.
Icy n'auez que faire
Vous y serez battus

Nos enseignes Angloises
Feront plus sagement
Aussi nos Hollandoises
Et le grand Regiment
Du bon pays de Frise
Acoustransces Papaus
De Steenvvjc a la guise
De pellerinspitaux.
Vous Hugenotsrebelles
A Dieu & vostre Roy

L'Hugenotest fidelle
A Dieu & a son Roy

Seruez vne Isabelle
La Reyne des Angloys
Laquellesera sans doubte
De brief & en vn cop
Assailli de grands forces

La grand Reyne Isabelle
Defend la vraye foy
Que si le Roy d'Espaigne
La presse plus avant
11verra ce que gaigne

Retires vous Angloises

Et feres sagement
Vous aussi Hollandoises
Frisons vn regiment
Alles laicter vos vaches
Et eugraisser vos boeufs

Pour faire le has;'op.
Qui se va ruinant.
 This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

IS PIIILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN ItET WILHELMUS?
CONSEIL SALVTAIRE,

au]x assieges en Steenvvijc,
1592.
Soldats de la villette
De Steenvvijc,Rendes volls
Ne croyez a la teste
Qui vous abuse tous
Dieu par tout est propice
A ce que s'entreprendt
Par le Comte MAVRICE

Guerriertresexcellent.
Iadis Le Duc Maurice
Son ayeul deuant soy
Chassa Charlesd'Austrice
Pere de vostre Roy
Croyes que d'vn corage
Aultant noble & vaillant
Ce PRINCEpreux & sage

Luy en fera aultant.
Voire jusqu'en Espaigne
Il ira l'assaillir
De France & d'Allemaigne
I1 aura (sans faillir)
Seigneurs & Gentilzhommes
Qui l'accompaigneront
A qui les grosses sommes
d'Argentne mancqueront.
VII.
Mais avant qu'entreprendre
Cest exploit genereulx
Par force il fera rendre
Au parmoys cauteleux

This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

33

34

IS PHII.IPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

Ce dequoy par famine
En Flandres & Brabant
Et par sa doulce mine
11s'est faict conquerant.
La Reyne d'Angleterre
Nos Estats Generaulx
Et par mer & par terre
Donneronttant d'assaulx
A vostre Roy Philippe
Qui se met en pourpoint
Et ses tresors dissipe
Pour ce qu'il naura point.
Ce Roy sans Pair de France
Qu'appellesbiarnoys
Fera par sa prudence
Que tout vray bon Franqoy
Luy fera compaignie
D'vn vnanime vol
Pour chasser d'Italie
Le Pape' & l'Espaignol.
Quanda ce que de Parme
Auecq son grand arroy
A donne quelqu'allarme
Au camp de ce grand Ro
II s'est en fin de Compte
Retire bien blesse
Avecq sa Courtebonte
Confus& harrasse.
 Soldats on vous abuse
Vous naurez nul secours
Par force ne par ruse
En six fois trente jours

This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICHTER VAN HET WILHELMUS?

35

Cependanton s'appreste
Pour d'vn sault furieux
Getter vostre villette
Jusqu'auplanchier des cieulx.
FIN.
Wie de dichter van deze strophen was, blijkt nergens; welliclit was
Daarde opdrachtvan Een historiiaelghesanlgh
Ilet eveneensFOURMENNOIS.
aan de Staten Generaal is onderteekend: ,,Vr. Excion.ende Ee. ootmoedighe ende dienstvvilligheDienaer ende Soldaet C. V. T.", achter
welke inlitialenschuil gaat een persoon, die zich elders ') Trellonoemt,
is er aanleiding te over den vervaardigervan dit Steenwijkschlied
in het leger te zoeken. Daarnu de geuzenliederenook soldatenliederen
zijn en het Willielmus voor zoo ver bekend in dezen tijd elders zoo
good als niet aangehaaldwordt, blijkt er opnieuw uit, hoe of het lied
eigenlik alleen bekend was in het leger v66r 1600 2).
Eenigszinsvreemd staat daar tegenover de bekendemededeelingvan
waaruit gelezen kan worden, dat het lied alom verspreid
VERHEIDEN,
was. Toch is zulks te verklaren.VERHEIDEN'S
boek verscheen in 1602,
dat is acht jaar na zin huwelijk, den 13 Augustus 1594 gesloten met
NAELEKEVAN DORNICKS,
weduwe van den kapitein (hopman) ARENDT

HESSELS
en JANwaren eveneens krijgslieden
:); haar broeders WOLTER

en zij zelve was hlerhaaldelijkbij militairefeiten geweest, o.a. in 1579
bij de inneming van Maastricht.VoldoendeaanwUzingenzin daarin
omnmet goeden grond te kunnen vermoeden,dat VERHEIDEN's
zegslieden
zijn naaste familieleden geweest zijn. Aan zijn bericht kan dus geen

verdere strekking gegeven worden dan dat in 1600 het Wilhelmus
bekend was vooral, zoo niet uitsluitend,in het leger en dat men daar
MARNIX
voor den vertalerhield.
') Vel C. 1 recto.
2) Zie Olid Holland t. a. p. blz. 223.
 3) Oorkondenboek van het geslacht Doornick of Doorninck. Haarl. 1894 ur. 526
Ik dank de kennis van dit huwelijk als ook van de andere genealogische
gegevens aan
den heer P. N. VAN DOORNINCIK, den samenlsteller

van het Oorliondenboek.
This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

36

IS PHILIPS VAN MARNIX DE DICEITERVAN HET WILHELMUS?

Ten slotte nog enkele positieve bijdragen.
In mijn eerste Wilhelmus-opstel1)bracht ik bi elkander,wat mij
bekend was geworden omtrent het Wilhelmus-gebruikin vroegere
eeuwen. Door POSTMUS
wordt daaraan toegevoegd Haagsche straat-

jongens, die in 1653 op het Binnenhof het Wilhelmus bliezen op
trompetjesmet Oranjepapier omwonden2). Die bijdragenwordenvcrmecrderdmet de berichten,dat den30 November1600doorHollandsche
trompettershet Wilhelmus geblazen wordt op de kade te Antwerpen,
toen den vorigen dag van Dordrechtuit met goed gevolg een onderneming tegen die stad op touw gezet was 3), dat, toen Schoonhoven
den 19 September1787 in handenderPruisengevallenwas ,,'t beruchte
liedje" Wilhelmus rondom weergalmde4) en dat gedurende de omwenteling en de Fransche overheerschingde melodicdoor het klokkenspel te Arnemuiden gespeeld werd 5). Het valt op te merken, dat
beide eerste berichtenwederom alleen sprekenvan het gebruikender
melodic op de trompet, niet der woorden, en het bekend zijndaarvan
in het leger en bi het gepeupel.Zi bevestigetndus de meening, dat
het historischvolkomen onjuist is, het Wilhelmus te beschouwenals
van ouds een volkslied in den zin van hymne national, hetgeen maar
al te dikwerf geschiedt.
J. W. ENSCHEDE.
Haarlem,
1) Oudc-Holland t. a. p. blz. 220 vlg.
2) t. a. p. blz. 98.
3) J. EYSTEN in Elsevier's

Maandschrift

1900 blz. 448.
4) VONPFAU, Geschiedenis van de veldtogt der Pruissen in Holland. Amst. 1792blz. 75.
5) KESTELOO, Geschiedenis
blz. 71.
en

plaatsbesclhrijvinf

van

Arnemwiden.
 This content downloaded from 62.122.73.177 on Sat, 21 Jun 2014 22:47:26 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

Middelb.
1875.
