Eenige pathologische en physiologische waarnemingen over koffie
De waarde van de beschreven waarneming schijnt mij ook
vooral daarin te bestaan, dat daardoor een weg wordt aange¬
wezen, die voor de verdere studie der sterretjeskwestie goede
uitkomsten belooft. Het zal immers gemakkelijk zijn, bij zooda¬
nige proeven naar verkiezing het toegevoerde waterkwantum te
doen varieeren en ook de watertoevoer op verschillende tijden,
vooral bij verschillende ontwikkelingsstadiën der bloemknoppen,
te doen plaats hebben. Het is wel aan te nemen, dat op deze
wijze over den éénen, voor de sterretjesvorming misschien be¬
langrijksten, factor, de watertoevoer, betrouwbare resultaten zijn
te verkrijgen.
Dat gebrek aan eenen langeren drogen tijd aanleiding tot
sterretjesvorming kan geven, wordt verder ook door waarnemin¬
gen, die op eenige Smeroelanden gemaakt werden, zeer waar¬
schijnlijk. Hier bestond in het midden van October 1901 op
het eene land (1) de bloei bijna uitsluitend uit sterretjes, die
wel is waar eene zeer verschillende grootte bezaten, doch
waarvan slechts een betrekkelijk klein gedeelte de normale
bloemen nabij kwam. Op de twee andere landen (II en III) zat
daarentegen een zeer goede bloei aan de boomen met betrek¬
kelijk weinige en meest zeer groote sterretjes.
Door vergelijking op de op bijgaande tabel weergegeven regenstaten van deze drie ondernemingen kon nu gemakkelijk gecon¬
stateerd worden, dat na de abnormaal sterke regenperiode in Juni,
Juli en Augustus, beginnende met den 26sten Augustus eene
droogte van 40 dagen was ingetreden, die op de landen II en
III alleen door 2, resp. 1 regendag van 3 mM. werd onderbro¬
ken. Op het land 1 heeft het daarentegen in 5 dagen 42| mM
geregend en bovendien werden nog 4 dagen genoteerd met een
zoogenaamden motregen 1), die door den regenmeter niet aan¬
getoond wordt.
1)

In de tabel door een

x aangeduid.
BI

'Samen.
Regendagen.
 _
—

+
+
70
47
1
35

5

_

_

_

_

2

_

2
H/2
6
14
8
9V2

—

—

—

—

4

—

—

—

5
—

+
35
36

+
3 V2
15
36
5

23
207a

—

—

16

13
1

—

v2
15
32

2

_

—

+
572
32
272
6
+
1

1

803
22

19572
22

2
5
25
5
2

—

—

—

—

—

2

—

■—

—

—

—

—

—

—

—

251/s
3

—

—

—

1

—

—

,—
4
131 —
10
33
9
+
3072 +
—
18
13
+
—
6
—
8

42
H186
72
200
72
11
76
7
72
16 1 172
1 10

—

9
17
66
10
2

—

5
172
13
1

—

77
26
79
3

—

-

—

7

82
52
9
15
5
10
2
2

—

—

14
6

—

-

14
29
5

27
14
—

—

—

12

—

—

_

—

—

—

—

272
43
20
1

172

11

—

—

—

25
—

—

2

—

—

—

—

42.5
8

—

—

—

—

13

—

3

—

—

53
150
214
59

•

—

—
—

43

3
3

—

198
15

290
19

—

+
346
20

—

2
44
21
3

775
14

<L>

2

1
27
19
111
17
51

—
—
—

19

—

—
3
—
—

3
6

75

—
—

14
7

20
4
24

17

11

4
47
8

19

—
—

O-i

m
1

j Sept.
—

3

Aug.
_

o
O

Juni

—

&D

Sept.
+

Onderneming III.
Aug.
 1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31

Onderneming II.
Juli.
Juni.
Onderneming I.
35
29
2

14
11

64
50
4
22
2
6

—
—
—
—
—

3
17
27
4

—

—
—
—
—
—-

24
124
275
43
10
25

17

6
2

751
18

316
17

3

2
5

249
14

Het is nu wel eenigszins waarschijnlijk, (
retjesvorming op het land I aan de, tusschen den 26en Augus¬
tus en 6 October gevallen, regens is te wijten. In hoever ech¬
ter ook gebrek aan licht, temperatuur, hoedanigheid van den
grond, vooral het vermogen water te absorbeeren en door te
laten, daarbij eene rol hebben gespeeld, is niet met zekerheid
uit te maken en dit zal ook altijd bij toepassing van alleen
statistische methoden zeer moeilijk of onmogelijk zijn.
Meded. PI. LXVil.
Oct.
REGENVAL IN m M.
 6

—

82

—

Dut overigens de regen niet alleen op de sterretjesvorming
influenceert, wordt reeds door het zeer dikwijls te constateeren
feit zeer waarschijnlijk gemaakt, dat van hoornen, die onmid¬
dellijk naast elkaar staan, de eene vol sterretjes, de andere
vol normale blo emen zit of dat in dit opzicht een zeer
groot verschil bestaat. Men zoude in dit geval misschien,
zooals bij den reeds aangehaalden Liberiaboom aan eene, door
de constitutie der planten veroorzaakte, van uitwendige voor¬
waarden onafhankelijke, hoedanigheid der bedoelde planten kun¬
nen denken. Maar in de meeste van deze gevallen betreft het
toch zeker planten, die onder gunstiger voorwaarden wèl
normale bloemen kunnen voortbrengen. Het is ook zeer goed
denkbaar, dat overdracht in de vroegere jaren, bladziekte
of iets soortgelijks op de sterretjesvorming van invloed zijn
kunnen. Onbetwistbare gegevens hieromtrent zullen echter
zeker alleen door een zeer moeilijk onderzoek te verkrijgen zijn.
Ten slotte wil ik op deze plaats nog opmerken, dat men
bij Coffea arabica vrij dikwijls een ander verschijnsel kan waar¬
nemen, dat namelijk bloemknoppen in meer of minder jeug¬
digen toestand eene eerst witte, dan zwarte kleur verkrijgen
en afvallen zonder open te gaan. Zoodanige knoppen worden
ook wel sterretjes genoemd en zij stemmen met deze ook in
zoover overeen, dat zij geene vruchten aanzetten. Voor den
plantenphysioloog kan echter wel geen twijfel daaromtrent
bestaan, dat wij hier met twee verschillende verschijnselen te
doen hebben, die men niet met elkaar moet verwarren, wanneer
men de oorzaak daarvan wil vaststellen. Overigens zijn mijne
waarnemingen over het laatst beschreven verschijnsel nog zoo
onvolledig, dat het mij overbodig toeschijnt, over de oorzaak
daarvan reeds nu eene meen in g te uiten.
VI.
OVER VARIATIES IN DEN VORM DER VRUCHTEN
VAN COFFEA LIBERICA.
 Zooals bekend bevindt zich aan het boveneind der koffievruchten een navelvormige plek, die door de lijn, waar vroeger de
rudimentaire kelk en de corolla geinsereerd waren, begrensd
wordt. Deze plek is gewoonlijk zoowel bij Cofïea arabica als
bij C. liberica in verhouding tot de geheele vrucht betrek¬
kelijk klein. Wanneer men echter een groot getal vruchten in
dit opzicht onderzoekt, zal men vinden, dat bij de Liberiakoffie,
die immers ook in andere opzichten sterk varieert, ook de groot¬
te van de beschreven plek aan groote variaties onderhevig is.
Zoo werden mij b. v. in het Kedirische Liberiakoffievruchten aange¬
toond, waarbij de plek, zooals fig. 50
doet zien, bijna half zoo groot was als
de geheele vrucht. Deze vruchten
V*
' *
stamden af van eenen boom, die, zooals
Fig. 50.
Vruchten van
mij verzekerd werd, constant zoodaLiberiakoffie.
nige vruchten voortbracht. Men zou
hier dus aan eene mutatie in den zin van Hugo de Vries
kunnen denken.
Aan den anderen kant heb ik echter opgemerkt, dat zelfs een
en dezelfde boom in den
vorm der vruchten
groote variaties kan
vertoon en. Zoo stelt
fig. 51 vruchten voor,
die ik in Buitenzorg
op een en denzelfden
Fig. 51. Vruchten van Liberiakoffie, op
boom heb verzameld.
een en denzelfden boom verzameld Nat. gr.
Nadat men in den

— 84 —
aatsten tijd meer en meer de variaties der verschillende koffiesoorten heeft nagegaan, scheen mij eene korte mededeeling
van deze waarneming niet geheel zonder belang.
5. Over polyembi'yonaal koffiezaad.
 Bij jonge kiemplanten van Javakoffie, die zich zooals gewoon¬
lijk bij het uitplanten nog in de hoornschil bevonden, kon ik
herhaald waarnemen, dat uit één zaad twee planten voort¬
kwamen, een verschijnsel, dat in de wetenschap polyembryonie
genoemd wordt. Blijkbaar wordt hierdoor, even als bij de reeds
door verschillende schrijvers waargenomen zoogenoemde „veelzadige” koffieplanten bereikt, dat zich uit eene bes meer dan

Fig.
52 Jonge kiemplanten

van Javakoffie

met

2 kiemen uit een

zaad. 2/3 nat. gr.
2 planten kunnen ontwikkelen. Het verschil tusschen de veelzadige en de polyembryonale bessen bestaat echter daarin,

— 85 —
dat bij de eersten de vruchten in meer dan twee vakken ver¬
deeld zijn, waarvan ieder met eene hoornschil is omgeven, ter¬
wijl bij de polyembryonale bessen uit een zaad, dus ook in
een vak, 2 of meer kiemplanten ontstaan.
Van de uit de polyembryonale zaden ontstaane kiemplan¬
ten kunnen zich beiden tot normale planten ontwikkelen. Zooals fig. 52, 1 duidelijk maakt, kan het echter ook gebeuren, dat
de eene kiemplant achterlijk blijft en door de andere naar bo¬
ven wordt geheven, zoodat zij den grond niet kan bereiken
en later verdroogt.
 Zooals de twee andere op figuur 52 voorgestelde kiemplanten
doen zien, groeit van de twee kiemplanten de eene gewoon¬
lijk aan het einde van het zaadkorreltje uit en deze plant is
ook zeer waarschijnlijk als de normale, uit de bevruchte eicel
gevormde, kiem aan te merken. De tweede kiemplant groeit daar¬
entegen gewoonlijk op eenigen afstand van de einden der
zaden uit. Uit welke cellen zij gevormd wordt, heb ik niet
kunnen constateeren. Omdat het beschreven verschijnsel bij
betrekkelijk weinig kiemplanten werd waargenomen, zoude
men slechts weinig kans hebben bij het onderzoek der jonge
vruchtbeginselen zulke te vinden, die de eerste ontwikkelings¬
stadiën der twee kiemplanten doen zien. Indien echter er
gens boomen gevonden worden, die het verschijnsel van polyembryonie in bijzonder hevige mate vertoonen, dan zoude
het wel van theoretisch belang zijn, de jonge vruchtbeginselen
van deze planten te onderzoeken, om de ontwikkelingsgeschie¬
denis van de twee kiemen vast te stellen.
6.
Over den invloed van het licht op de
koffieplant.
 Dat de bladeren der kofïïeplanten na het overplanten eene
meer of minder gele tint vertoonen, is reeds dikwijls waarge¬
nomen In vele gevallen speelt hierbij zeker het licht eene
groote rol. Dit wordt reeds zeer waarschijnlijk door eene reeks
van proeven, waarbij jonge in potten gekweekte kofïïeplanten,

—

86

—

die te voren in meer of minder zware schaduw hadden gestaan,
plotseling in de felle zon werden overgebracht. Zij verkregen
hier binnen korten tijd eene meer gele tint, dan de controle¬
planten, die op de oude plek waren achtergebleven. Als voor¬
beeld wil ik in dit opzicht slechts aanhalen, dat 8 planten,
waarvan de eene helft in de felle zon werd gebracht, de andere
helft onder eenen grooten doekoeboom, na 16 dagen een groot
kleurverschil vertoonden en wel van dien aard, dat de in de
felle zon gebrachte eene sterk gele tint hadden verkregen, ter¬
wijl de andere donker groen waren gebleven. Niet zelden
werd ook bij de plotseling in de felle zon gebrachte planten
waargenomen, dat vooral de rand der bladeren eene gele tot
bijna witte tint vertoonde.
Werden de bladeren voor het overbrengen in de felle zon
gedeeltelijk verdonkerd, hetgeen b. v. daardoor kon gebeuren,
dat eene streep staniol met eene speld daarop werd vastgehecht
dan kon men waarnemen, dat de verdonkerde bladgedeelten
hare groene kleur behielden. Bij eene zoodanige proef was
reeds 6J uren na het overbrengen in de felle zon een dui¬
delijk kleurverschil tusschen de met staniol bedekte en de niet
bedekte gedeelten der bladeren waar te nemen; maar ook na
8 dagen waren de onder het staniol zich bevindende bladge¬
deelten nog zuiver groen, terwijl de aan het licht blootgestelde
eene geelgroene kleur verkregen hadden.
 Om nu verder te zien, welke lichtintensiteit voor de jonge
koffieplanten als de gunstigste is te beschouwen, werd een klein
kweekhuis geconstrueerd, dat aan den eenen kant open, maar
van boven en aan de drie andere kanten afgesloten was en wel
werden deze wanden, om eene reflectie van het licht zoo veel
mogelijk tegen te gaan, aan den binnenkant door teer zwart
gekleurd. De in dit huis opgestelde planten verkregen dus
des te meer licht, naarmate zij dichter bij den open kant
van het kweekhuis stonden. Werd verder eene reeks van
planten zoo geplaatst, dat zij loodrecht stond op dien kant dan
moesten deze planten blijkbaar eene meer en meer afne¬
mende lichtintensiteit verkrijgen en men kon zoo de uitwerking

— 87 —
van alle overgangen van vrij intensief tot zeer zwak licht bestudeeren.
Op plaat 4 is nu eene reeks koffieplanten, die als gelijkmatig
groote kiemplanten met een stel bladeren in het lichthuis ge¬
bracht waren en c. 10 maanden daarin gestaan hadden naar
eene door den schrijver genomen photographie afgebeeld. En
wel bevinden zich de planten in de bovenste figuur in hare na*
tuurlijke positie, zoodat niet slechts de stengel, maar ook de blade*
ren naar het van den rechter kant komende licht zijn toegekeerd
en ten gevolge daarvan de grootte der bladeren minder goed zicht¬
baar is. Om deze redenen werden dezelfde planten in de onderste
figuur van plaat 4 in eene 90 graden gedraaide positie af*
gebeeld, zoodat de bladeren goed te zien zijn.
 Aan beide figuren is nu zeer duidelijk te zien, dat geenszins
die planten, die het meeste licht hadden verkregen, zich ook
het best hebben ontwikkeld. Integendeel hebben blijkbaar de
op eenigen afstand van den open kant van het kweekhuis zich
bevindende planten de grootste afmetingen bereikt en wel geldt
dit op gelijke wijze voor de bladeren en voor de stengels. Ook
de kleur der planten was bij de door het intensiefste licht ge*
troffen planten duidelijk minder donker groen dan bij de op
eenigen afstand van den open kant van het kweekhuis zich
bevindende.
Gaat men verder van de grootste planten naar den anderen
kant over, waar de lichtintensiteit meer en meer afneemt, dan
zal men opmerken, dat in overeenkomst hiermee de grootte
der bladeren en der geheele planten eveneens meer en meer
afneemt; maar ook de meest van het invallende licht afgekeerde
planten zijn langzaam doorgegroeid en hebben, hetgeen op de
afbeeldingen niet te herkennen is, normaal groene bladeren
gevormd.
Nadat ik bij deze v o o r p r o e f de beschreven gunstige resultaten
had verkregen, was ik van plan, door exacte photometrische
methoden de lichtintensiteit in de verschillende gedeelten van
het kweekhuis vast te stellen en zoo het gewonnen resultaat
onder cijfers te brengen. Later moesten dan natuurlijk op de

-

88

—

kweekbedden en in de tuinen photometrische bepalingen gemaakt
worden. Door mijn vertrek van Java werd mij echter dit
onderzoek onmogelijk gemaakt.
7.
Eenige proeven met ijzer en kalk.
 Bij Coffea arabica kan men vrij dikwijls waarnemen, dat de
bladeren plotseling of langzamerhand eene meer of minder gele
tint verkrijgen, waarbij de bladnerven gewoonlijk donkerder en
meer groenachtig gekleurd blijven. Dit verschijnsel gelijkt
zeer veel op het bij verschillende planten waargenomen geel*
worden der bladeren, wat door gebrek aan ijzer veroorzaakt en
in de wetenschappelijke literatuur gewoonlijk chlorose genoemd
wordt.
Om nu te zien, of een bepaald blad aan gebrek aan ijzer zijne
gele kleur te danken heeft, kan men b. v. daarop een druppel
van eene vrij geconcentreerde ijzeroplossing (b. v. eene 1 pCt.
oplossing van ijzerchlorid) brengen. Eene zoodanige oplossing
werkt schadelijk op de bladcellen en doodt deze, waar zij in
eenigszins geconcentreerden toestand daarmee in aanraking komt.
Bij het doordringen in het blad wordt de oplossing dan echter
langzamerhand meer en meer verdund, zoodat zij eindelijk
niet meer als vergiftige stof werkt en de bladcellen, zonder
schade te lijden, het ontbrekende ijzer daaruit kunnen op¬
nemen.
Op deze wijze is het dan ook te verklaren, dat op de bla¬
deren onmiddellijk onder de ijzeroplossing eene bruine plek ont¬
staat, terwijl in de omgeving daarvan, waar de ijzeroplossing
in meer verdunden toestand met de bladcellen in aanraking
komt, bij chlorotische bladeren eene langzamerhand donkerder
en donkerder wordende groene verkleuring is te constateeren.
Was daarentegen bij het bedoelde blad de gele kleur niet door
ijzergebrek veroorzaakt, dan ontstaat natuurlijk ook eene bruine
plek onder de ijzeroplossing, maar het groenworden in de om¬
geving daarvan blijft uit.
 Ik heb nu op deze wijze eenige proeven met jonge koffie-

— 89 —
planten genomen en inderdaad kunnen constateeren, dat hier
in sommige gevallen een groenworden der bladvlakte in de om¬
geving van de, door de ijzeroplossing veroorzaakte, bruine plek¬
ken had plaats gehad. Overigens gelukt dit experiment des te
spoediger, naarmate de bedoelde bladeren jonger zijn en men moet
ook bij jonge gewoonlijk 2—4 weken wachten, totdat een zeer
duidelijk kleurverschil tusschen de chlorotische en de door toe¬
voer van ijzer groen geworden gedeelten der bladeren is te
constateeren. Men kan overigens het toetreden der ijzerop¬
lossing ook bespoedigen, als men op het chlorotische blad op
de plaats, waar later het ijzerdruppeltje moet gebracht worden,
met een scherp mes eene kleine wond aanbrengt.
Daar nu verder dikwijs beweerd werd, dat vooral op kalkrijke
gronden chlorose is waar te nemen, heb ik jonge koffleplanten
in aarde gebracht, die een meer of minder groote hoeveelheid
gebluschte kalk of calciumcarbonaat bevatte en ook in gewone
aarde staande planten met kalkmelk (eene oplossing van ge¬
bluschte kalk, die nog een overschot van het calciumhydraatpoeder bevatte) begoten.
Ik heb echter bij deze proeven tot nog toe niet het ontstaan
van gele bladeren kunnen waarnemen. In de aarde, die slechts
1 pCt. gebluschte kalk bevatte, groeiden de jonge planten
normaal door, terwijl ze in aarde met 5 of meer pCt. kalk spoedig
afstierven. Calciumcarbonaat werkte daarentegen zelfs in eene
concentratie van 50 pCt. niet doodelijk en ook de gedurende
2l/2 maand met kalkmelk begoten planten groeiden normaal
door.
8.
Over het voorkomen van Nematoden in de wortels van den
dadap (Erythrina lithosperma).
 De vraag of de dadap door de koffieaaltjes wordt aangetast,
is voor de praktijk vooral daarom van belang, omdat men reeds
op verschillende ondernemingen begonnen is, de aaltjesplekken braak te laten liggen of met kratok te beplanten, ho-

— 90 —
pende, dat op deze plekken de koffieaaltjes in eenige jaren uit
gebrek aan voedsel zullen verdwijnen. Hiervoor zoude natuur¬
lijk minder kans zijn, wanneer de koffieaaltjes ook in de dadapwortels kunnen leven. Mag men nu den dadap op de aaltjesplekken laten staan en mogen de wortels daarvan van de nog
niet aangetaste gedeelten naar de aaltjesplekken groeien?
Om nu te weten, of de koffieaaltjes, vooral de Tylenchus
acutocaudatus, in de dadapwortels voorkomen, heb ik het eerst
op de onderneming Soember Soeko van verschillende aaltjesplekken afkomstige dadapwortels onderzocht. Bij dit onderzoek
waren de voor de aaltjesziekte der koffiewortels karakteris¬
tieke verschijnselen, vooral een zich naar boven voortplantend
afsterven der wortels en eene opeenhooping van aaltjes op de grens
tusschen de nog gezonde en de reeds afgestorven gedeelten, in
geen geval aan de dadapwortels aan te toonen. Evenwel heb
ik aan de dadapwortels vrij dikwijls plekken gevonden,
waar eene verrotting plaats had en deze schijnt vooral door
schimmels veroorzaakt te zijn. Bij het onderzoek van deze plek¬
ken vond ik verder vrij dikwijls eenige nematoden, vooral
eene Tylenchus-soort, waarvan de mannetjes zoo zeer met die
van Tylenchus Coffeae overeenkomen, dat ik hen in het eerst als
tot deze soort behoorend heb aangezien. Bij nader onderzoek
is echter toch gebleken, dat de, in de dadapwortels voorkomen¬
de, aaltjes niet tot Tylenchus Coffeae behooren, maar tot eene
andere soort, die ik als Tylenchus Erythrinae zal aanduiden.
 Dat dit aaltje echter bij den dadap dezelfde rol zou spelen
als de koffieaaltjes bij de koffie is mij vooral daarom niet waar¬
schijnlijk, omdat ik Tylenchus Erythrinae altijd slechts in ge¬
ring aantal in de dadapwortels heb aangetroffen. In andere planten,
vooral in de koffie heb ik het genoemde aaltje nog niet kun¬
nen vinden. In den dadap vond ik daarentegen alle ontwikke¬
lingsstadiën en zal nu eene korte beschrijving daarvan geven.
Tylenchus Erythrinae.
De larven (fig. 53, I) bezitten eene lengte van 0,3—0,4 mM. en

— 91 —
zijn van eenen krachtigen, aan het achtereinde verdikten mond*
stekel voorzien. Van de larven der kofüe-Tylenchus zijn zij
gemakkelijk te onderscheiden,
doordat zij aan het achter*
einde van het lichaam een fijn
spitsje dragen. Zij komen dus
in dit opzicht met de larven van
Aphelenchus Coffeae 1) overeen.
Deze zijn echter van eenen groo*
ten en zeer duidelijken bulbus
voorzien, terwijl bij de larven van
Tylenchus Erythrinae — ten min*
ste in levenden toestand en na
behandeling met jodium en chlo*
raalhydraat — niets van een bul*
bus te zien is. Aangaande de af¬
metingen der larven wil ik nog
mededeelen, dat de dikte ervan
4,3 pCt. 1 (pCt. der lichaams*
lengte 2) bedraagt, de lengte van
den staart 5,1 pCt. 1. De porus
excretorius is 19,0 pCt. 1 van
het vooreinde verwijdert. De
wijfjes (fig. 53 II) vertoonen met
die van Aphelenchus Coffeae
eene zekere overeenkomst en
zijn zooals deze aan het ach¬
tereinde van een fijn spitsje
Fig. 53. Tylenchus Erythrinae. voorzien.
Zij zijn van deze ech¬
I larf, II wijfje, III mannetje.
 ter reeds door den krachtigen en
aan het achtereinde sterk verdikten mondstekel te onderscheiden*
Deze bezit eene lengte van 23 mik. Als lengte van het geheele
lichaam vond ik 0,56—0,70 mM., voor de dikte gemiddeld 3,75
pCt. 1. De vulva is gemiddeld 60 pCt 1, de porus excretorius
1) Cf.
2) Cf,

De Nematoden der Koffiewortels I p. 44.
i, c. p. 22, nota.
— 92 —
16 pCt. 1 van het vooreinde verwijderd. Als lengte van den
staart vond ik 4 pCt. 1. De bulbus was niet duidelijk te zien.
De mannetjes (fig. 53, III) vond ik aanzienlijk korter dan de
wijfjes; hun lengte bedroeg gemiddeld 0,47 mM. Zij bezitten
eenen aan het achtereinde vrij sterk verdikten mondstekel en
ook vrij groote spicula. Hun dikte bedraagt gemiddeld 3.8 pCt.
1, de porus excretorius is 17,4—18,6 pCt. 1 van het vooreinde
verwijderd, de staart slechts 5,3 pCt. 1 lang.
*
* *

In aansluiting aan het bovenstaande wil ik nog mededeelen,
dat ik gedurende mijn verblijf op Soember Soeko en ook later
op verschillende andere landen de op de aaltjesplekken aan¬
wezige onkruiden op aanwezigheid van aaltjes heb onderzocht
en wel werden de onkruiden bij voorkeur in de onmiddellijke
nabijheid van aaltjeszieke koffieplanten uitgegraven en het geheele wortelstelsel eerst makroskopisch op ziekelijke, meer of
minder gebruinde plekken onderzocht en dan eenigszins ver¬
dachte plekken aan een nauwkeurig mikroskopisch onderzoek
onderworpen. Als resultaat van deze onderzoekingen kan ik
nu echter slechts mededeelen, dat het mij tot nog toe nooit ge¬
lukt is een spoor van Tylenchus Coffeae of T. acutocaudatus
in de wortels der onderzochte onkruiden te vinden.
9.
Biologische proeven met koffieaaltjes.
 Daar op eene koffieonderneming de uitgegraven wortels we¬
gens de onkosten van het transport eenvoudig in de tuinen bleven
liggen, scheen het mij wel de moeite waard, na te gaan of de
aaltjes spoedig door droogte gedood worden.
Eerst werden nu eenige proeven genomen, waarbij ik uit
de koffiewortels geïsoleerde nematoden liet uitdrogen. Ze werden
voor dit doel in een, van eene halfbolvormige verdieping voorzien,
glazen blokje gebracht, waarin zich een vrij groote waterdruppel
bevond. Nadat dan geconstateerd was, dat zich in ieder praeparaat levende, d. w. z. zich bewegende exemplaren van Tylen-

93 —
chus Coffeae of T. acutocaudatus bevonden, liet ik den cultuurdruppel langzaam in de schaduw of ook spoediger in de zon
verdampen.
Bij al deze proeven vond ik, dat alle exemplaren van de
genoemde koffieaaltjes, die op de beschreven wijze eenmaal
geheel luchtdroog gemaakt waren, bij latere watertoevoer niet
weer bewogen, ook niet nadat zij na het uitdrogen langeren
tijd in water hadden gelegen. Op de tevoren geïsoleerde
koffieaaltjes schijnt dus droogte in ieder geval doodelijk te
werken.
Natuurlijk bleef nu echter de mogelijkheid bestaan, dat de in
de schors der koffiewortels ingesloten aaltjes zich in dit opzicht
onder voor haar bestaan gunstiger voorwaarden bevonden en ik
heb daarom ook deze nader onderzocht.
 Eerst werden eenige wortels, die eene maand te voren
uitgegraven en in de tuinen waren blijven liggen, aan een
inikroskopisch onderzoek onderworpen. De uit de droge schors
van deze wortels door afkrabben geïsoleerde aaltjes werden voor
dit doel in de reeds beschreven glazen blokjes gebracht en zoo¬
wel dadelijk, als ook na langere tijdruimten (b. v. bij eene proef
na 3 en 21 uren) onderzocht. Ik kon echter in deze praeparaten in geen enkel geval sporen van zich bewegende koffieaaltjes
vinden, ofschoon daarin zeker vrij talrijke nematodeneieren en
de meest verschillende stadiën van Tylenchus Coffeae aanwezig
waren. Of zich echter uit de eieren niet na eenige dagen
levende Tylenchuslarven zouden ontwikkeld hebben, kan ik niet
met zekerheid aangeven, omdat ik tot mijn spijt de bedoelde
praeparaten na zoo langen tijd niet meer onderzocht heb.
Dat echter de nematodeneieren tegen droogte een bijzonder
groot weerstandsvermogen bezitten, is later uit eene andere
reeks van proeven gebleken, waarbij ik versch uitgegraven
aaltjeszieke wortels onder verschillende voorwaarden liet uit¬
drogen. Bij eene van deze proeven, die overigens nog niet als
afgesloten kunnen gelden, werden van een wortelstelsel, dat
na het uitgraven 4 dagen lang in de open lucht had gelegen,
eenige praeparaten gemaakt, waarin een uur na de praeparatie

- 94 slechts één zich bewegend exerapaar van Cephalobus kon waar¬
genomen worden. 9 uren later vond ik in deze praeparaten tal¬
rijke zich bewegende Cephalobus, maar geen Tylenchus. 3
dagen later bewogen zich daarentegen in het eene praeparaat
eenige zeer jonge larven van Tylenchus Coffeae, die blijkbaar
intusschen uit eieren waren voortgekomen.
 Bij eene andere reeks van proeven werden wortels 8 dagen
lang zoo bewaard, dat zij gedurende een groot gedeelte van
den dag aan de directe zonnestralen waren blootgesteld en
werden daarna uit de, talrijke aaltjes bevattende, schors eenige
praeparaten gemaakt. Zelfs na 3 dagen konden daarin echter
geene zich bewegende nematoden aangetoond worden.
Bij een ander wortelstelsel, dat na het uitgraven 13 dagen
op de voorgallerij, waar het niet door directe zonnestralen ge¬
troffen werd, bewaard was, kon daarentegen waargenomen wor¬
den, dat zich in de daaruit gemaakte praeparaten reeds 23 uren
na de praeparatie talrijke exemplaren van Tylenchus Coffeae
en Cephalobus bewogen.
Reeds uit de beschreven proeven kan wel worden afgeleid,
dat de koffieaaltjes voor sterke droogte zeer gevoelig zijn, maar
dat onder zekere voor waarden vooral de eieren nog langen tijd
in drogen toestand hun levenskracht kunnen bewaren. Het
was mijn plan door eene grootere reeks van proeven deze voor¬
waarden nog nader te onderzoeken.
Ten slotte moge in dit kapittel nog een proef worden aan¬
gehaald, waarbij een door aaltjes aangetast wortelstuk langeren
tijd onder water gedompeld werd, om te zien, of de aaltjes
daardoor gedood werden. Door eene reeds vroeger gepubliceerde
reeks van proeven was wel is waar reeds aangetoond, dat de
koffieaaltjes onder zekere voorwaarden langen tijd in water kun¬
nen leven; maar bij de in de wortels ingesloten aaltjes kon
toch b. v. de opname van de, voor de ademhaling noodige, zuurstof
zoo moeilijk gemaakt zijn, dat zij na korteren of langeren tijd

— 95 —
moesten verstikken. Wanneer dit spoedig het geval ware, dan
zoude men blijkbaar van eene irrigatie der aaltjesplekken gun¬
stige uitkomsten voor de bestrijding der aaltjesziekte kunnen
verwachten.
 Bij de eenige tot nog toe genomen proef bleek echter,
dat in praeparaten, die 5 dagen na het onder water brengen
gemaakt waren, na 3 dagen talrijke zich bewegende exemplaren
van Tylenchus Cofïeae en Cephalobus te vinden waren.
10.
Eenige opmerkingen over de biologie der koffiebloem.
In het navolgende zal ik eenige opmerkingen kort mededeelen, die ik in de eerste weken van mijn verblijf op Java over
de biologie der koffiebloem heb kunnen maken. Dit onderzoek heb
ik spoedig moeten afbreken, daar eerst andere voor de praktijk
belangrijker schijnende onderwerpen moesten bewerkt worden.
Zooals bekend, zijn nu bij de koffiebloem als mannelijke
sexuaalorganen de aan de meeldraden vastzittende antheren op
te vatten, waarvan het getal met die van de slippen der bloem¬
kroon overeenstemt. Deze antheren bevatten nu het zooge¬
noemde stuifmeel, dat uit mikroskopisch kleine korreltjes bestaat.
Opdat de vereeniging der sexueele cellen plaats hebbe, is
het eerst noodzakelijk, dat deze stuifmeelkorreltjes op het lit*
teeken geraken, dat bij de normaal ontwikkelde koffiebloem aan
het einde van den griffel twee van elkaar afgebogen takken
vormt. Op het litteeken vormen de stuifmeelkorreltjes dan
kiembuizen, die in den griffel binnendringen en tot aan de, in
het vruchtbeginsel ingesloten, zaadknoppen naar beneden groeien.
In deze heeft dan op eene hier niet nader te bespreken wijze
de vereeniging der sexueele cellen plaats.
 Het eerst scheen het mij van belang te onderzoeken, of
misschien het opengaan der antheren alleen in droge lucht zou
plaats hebben. Hierdoor zoude men namelijk verklaren kunnen,
waarom voor het slagen van den bloei, zooals dikwijls beweerd
werd, minstens eenige uren zonneschijn noodig waren. Om nu
deze vraag te onderzoeken, werden uit bloemen, die den vol-

96 —
genden dag moesten opengaan, de antheren afgesneden en ge¬
deeltelijk in vochtige lucht gebracht, gedeeltelijk op water drij¬
vende gelaten. In beide gevallen openden zich de antheren
op normale wijze, zoodat de boven gestelde hypothese moet
opgegeven worden.
Door verschillende waarnemingen werd verder aangetoond,
dat bij Coffea liberica zonder toedoen van wind of insecten de
stuifmeelkorreltjes op de litteekens kunnen geraken, doordat
de twee horizontaal omgebogen litteekens direct met de geopende
antheren in aanraking komen. Dat eene zoodanige aanraking
plaats heeft kan men gemakkelijk waarnemen, wanneer men
heel vroeg in den ochtend bloemen, die op het punt staan open
te gaan, opmerkzaam beschouwt. Men zal dan gewoonlijk kunnen
constateeren, dat ieder litteeken met een of twee antheren in
aanraking is.
Van eene, zeker op denzelfden morgen opengegane, bloem werd
verder om 7 uur in den ochtend het litteeken afgesneden en
mikroskopisch onderzocht, waarbij eene oplossing van cbloraalhydraat tot opheldering gebruikt werd. Bij dit onderzoek bleek
nu, dat op het litteeken reeds talrijke stuifmeelkorreltjes aan¬
wezig waren, die gedeeltelijk reeds hun kiembuizen gevormd
hadden, die tusschen de op het litteeken aanwezige papillen
doorgroeiden.
Hetzelfde resultaat verkreeg ik ook bij afgesneden bloemen,
die zich in het laboratorium geopend hadden en hier geheel
tegen insectenbezoek beschermd waren Ook bij deze werden
reeds zeer vroeg in den ochtend stuifmeelkorreltjes op het lit¬
teeken aangetroffen.
 Eindelijk heb ik ook verschillende bloemknoppen, die een dag
of eenige dagen voor het opengaan stonden, zoodanig met draad
omwikkeld, dat zij niet konden opengaan, en toen op den mor¬
gen, waarop zij anders zich zouden geopend hebben, de litteekens
daarvan mikroskopisch onderzocht. Ook in dit geval werden
op het litteeken altijd talrijke stuifmeelkorreltjes aangetroffen,
en het wordt dus door al deze proeven aangetoond, dat de be¬
stuiving van Cofïea liberica geheel onafhankelijk van insecten,

— 97 —
wind etc. kan plaats hebben, dat dus in de vrije natuur
reeds in het begin der anthese zelfbestuiving plaats heeft.
Ten derde heb ik onderzocht onder welke uitwendige voor¬
waarden het ontkiemen der stuifmeelkorreltjes van CofFea liberica plaats heeft. Voor verschillende planten is bekend, dat
de stuifmeelkorreltjes alleen in vrij sterke oplossingen van
suiker of soortgelijke zelfstandigheden normaal ontkiemen, in
zuiver water daarentegen spoedig bersten en afsterven. Was
dit ook bij de stuifmeelkorreltjes der koffieplant het geval, dan
zoude daardoor de nadeelige invloed van regenbuien op den
koffiebloei te verklaren zijn. Om nu de juistheid van deze
stelling te onderzoeken bracht ik versche stuifmeelkorreltjes
van Coffea liberica in en op een klein druppeltje versch op¬
gevangen regenwater. Bij later onderzoek van deze stuifmeel¬
korreltjes bleek echter, dat ze in den waterdruppel geenszins
waren gebarsten, maar na vrij korten tijd, b. v. twee uren,
reeds voor het grootste gedeelte ontkiemd waren. De verdere
ontwikkeling der kiembuizen was krachtiger, wanneer in het
waterdruppeltje, waarin zich de stuifmeelkorreltjes bevonden,
gelijktijdig ook een klein stukje van het, uit eene koffiebloem
ontnomen, litteeken gebracht was. Dit geldt vooral voor die
proeven, waarbij gedestilleerd water in plaats van regenwater
gebezigd was.
Door eenige proeven werd verder aangetoond, dat de ont¬
kieming der stuifmeelkorreltjes ook in vochtige lucht kan plaats
hebben.
 De ontkieming der stuifmeelkorreltjes heeft des te spoe¬
diger plaats, naarmate ze verscher zijn. Bij stuifmeelkorrel¬
tjes, die 2 dagen te voren uit de anthere waren gevallen,
kon voor het grootste gedeelte nog goede ontkieming aan¬
getoond worden, terwijl bij eene zoodanige proef 4 dagen
oude stuifmeelkorreltjes niet meer ontkiemden. Hierbij speelt
echter zeker de manier, waarop de stuifmeelkorreltjes be¬
waard waren, eene groote rol en het zoude zeker met het oog
op hybridisatieproeven van praktisch belang zijn nauwkeurig
te onderzoeken, onder welke uitwendige voorwaarden de stuifMeded. PI LXVII.
7

— 98 —
meelkorreltjes het langst hun kiemkracht behouden en hoe
lang zij bij de verschillende koffiesoorten kunnen bewaard
worden, zonder hun kiemkracht te verliezen.
Eenige proeven over de bestrijding der groene luis (Leccmium
viride) door besproeien met insecticiden.
Ofschoon door de te Molioardjo genomen proeven ter bestrij¬
ding der groene koffteluis door middel van blauwzuur 1) werd
aangetoond, dat dit middel bij jonge planten wel in de praktijk
in toepassing is te brengen, scheen het toch wenschelijk een
eenvoudiger en goedkooper middel voor dit doel te bezitten, dat
vooral ook bij groote epidemiën kan aangewend worden. Het
was daarom mijn plan zooveel mogelijk verschillende insecticiden
in dit opzicht te beproeven en wel moesten daarbij vooral die
middelen geprobeerd worden, die volgens de ontvangen antwoor¬
den op de, aan de verschillende koffleondernemingen van Nederlandsch-Indië gezonden, circulaires reeds in de praktijk goede
resultaten hebben opgeleverd.
Overigens is over de meeste van
deze middelen het oordeel der
verschillende planters zeer uiteenloopend en onder de algemee*
ner gebruikte is er ook niet een,
dat algemeen als werkzaam werd
erkend.
 Voor mijne proeven werden
potplanten van Java- en Liberia*
koffie gebruikt, die kunstmatig
met de groene luis geïnfecteerd
waren, doordat bladeren, die door
deze luis waren aangetast, met
Fig. 54. Eenvoudige pulverisa- spelden daaraan vastgehecht wer.
teur voor proeven in het klein.
F

in

,

den.
^

,

,

Zoodra deze bladeren be-

1) Vergel. de beschrijving van den Heer S. K. M. de Roij van Zuudewijn
»de Kolfie-Gids,” 1900 p. 792.
— 99
gonnen te verleppen en verdrogen, gingen de luizen ge¬
woonlijk op de jonge bladeren of stengeldeelen der potplant over.
Het te beproeven insecticide werd op deze planten door mid¬
del van eenen zeer eenvoudigen, uit twee buisjes bestaanden pulverisateur (lig. 54) gebracht, en wel geschiedt dit op die wijze,
dat in het dikkere buisje met den mond lucht wordt geblazen,
terwijl het andere met het ondereinde in het te beproeven
insecticide gebracht wordt. In het groot zouden deze toestel¬
len natuurlijk niet in toepassing te brengen zijn; maar voor
kleinere proeven, waarbij men dikwijls met een groot aan¬
tal verschillende vloeistoffen te doen heeft, is aan dit eenvou¬
dige instrument, dat men bovendien gemakkelijk zelf kan ver¬
vaardigen, boven de grootere pulvérisateurs, die in ieder geval
opnieuw moeten aangepompt worden en veel minder gemak¬
kelijk zijn schoon te maken, de voorkeur te geven.
Na het besproeien werden de planten dan gewoonlijk in den
schaduw gebracht en na verschillende tijdruimten onderzocht.
 In den eersten tijd na het besproeien was over het alge¬
meen alleen door mikroskopisch onderzoek met zekerheid
te constateeren of de bedoelde luizen nog in leven waren
en werd hierbij zoodanig te werk gegaan, dat de met een
zacht penseel op het voorwerpglaasje gebrachte luizen bij
zwakke vergrooting werden waargenomen. Aan de bewegingen
der pooten of ook aan de stroomingen binnen het lichaam der
luizen waren dan de levende individuen meest zeer duidelijk
te herkennen. Soms moest men echter ook wel eenigen tijd
wachten, voordat de bewegingen duidelijk te zien waren. Eenige
dagen na het besproeien vertoonden de gedoode luizen gewoon¬
lijk eene bruine kleur of vielen van de bladeren af.
Mijne proeven werden begonnen in de laatste maanden van
1900, moesten echter na eenigen tijd door gebrek aan lui¬
zen gestaakt worden. Later was ik door andere bezigheden
verhinderd deze proeven weer op te nemen. Slechts in den
laatsten tijd heb ik nog eenige proeven genomen. Maar toch
kan dit onderzoek nog geenszins als afgesloten gelden. Daar
het mij echter voorloopig niet mogelijk zijn zal in dit op-

—

100

zicht verdere proeven te nemen, schijnt mij een kort bericht
over de tot nog toe genomen proeven niet geheel zonder be¬
lang. Ik zal hierbij de verschillende beproefde middelen een voor
een bespreken en zal beginnen met de groene zeep, waarmee
ik tot nog toe de beste resultaten heb verkregen.
1. Groene zeep. Op de met 5 pCt. oplossing besproeide plan¬
ten kon in de meeste gevallen na 24 uren of eenige dagen later
niet eene levende luis meer gevonden worden. Ook de nog on¬
der het moederdier opgeborgen jonge larven waren volgens het
mikroskopisch onderzoek gedood.
Na besproeing met 1 pCt. oplossing waren daarentegen nog
talrijke luizen op de bladeren aan te toonen.
 Door toevoegen van kleurstoffen (eosine, fuchsine en methyleenblauw) bij de oplossingen van de groene zeep werd ge¬
tracht de controle van het besproeien gemakkelijker te ma¬
ken. Eosine gaf van deze stoffen nog de beste resultaten,
wordt echter, vooral in het licht, na eenigen tijd ontleed.
2. Groene zeep en tabakswater. Het in de warmte gemaakte
extract van gefermenteerde tabaksbladeren gaf bij het vermengen
met 5 pCt. oplossing van groene zeep eenen fijnen neerslag, die
voor het grootste gedeelte door gewoon filtreerpapier heenging.
De met dit mengsel genomen proeven gaven, behalve bij Lecanium viride, ook bij Aphis Cofïeae gunstige resultaten.
3. Groene zeep en kalk. Bij het mengen van 2,5 pCt. oplossing
van groene zeep met kalkwater ontstaat een volumineuse witte
neerslag. Door het besproeien met dit mengsel worden de luizen
voor het grootste gedeelte niet gedood.
4. Groene zeep en petroleum. Door besproeien met een, vol¬
gens de gewone Amerikaansche methode samengesteld, mengsel
van groene zeep en petroleum werd slechts een gedeelte der
luizen gedood.
5.
Gele zeep.
Na besproeien met een versche 5 pCt. oplossing

101

—

werden geen levende luizen meer gevonden, maar wel na toe¬
passing van eene 0,5 pCt. oplossing.
6. Gele zeep en kalk. Een mengsel van kalkmelk en 0,5 pCt.
oplossing van gele zeep gaf zeer ongunstige resultaten.
7.
 Kalk. Kalkmelk is wel het middel, dat tot nog toe in
de praktijk het meest ter bestrijding der groene luis werd
in toepassing gebracht, ofschoon door velen beweerd wordt,
dat daarmee slechts zeer onvoldoende of bijna in het geheel
geene uitwerking te verkrijgen is. De door sommige planters
verkregen ongunstige resultaten zijn misschien gedeeltelijk
daardoor te verklaren, dat de voor het besproeien gebruikte kalk¬
melk niet uit versche, ongebluschte kalk bestond. Wordt na¬
melijk de kalk eenigen tijd aan de lucht blootgesteld, dan neemt
zij uit deze niet alleen water op, maar wordt ook langzamer¬
hand door opname van koolzuur in calciumcarbonaat veranderd,
dat in water zeer weinig oplosbaar is en ongetwijfeld ook op
de luizen veel minder schadelijk werkt dan kalkmelk, die uit
versche ongebluschte kalk is bereid.
Ook bij de met versche ongebluschte kalk genomen proeven
verkreeg ik echter van elkaar verschillende resultaten, zonder
de oorzaak daarvan te kunnen aangeven. Meest gaf echter
eene vrij dunne kalkmelk de beste uitkomsten, hetgeen dade¬
lijk duidelijk werd, doordat de meeste luizen bij besproeien of
penseelen met deze oplossing zeer spoedig eene roodbruine
kleur verkregen. Minder gunstige resultaten verkreeg ik daaren¬
tegen, wanneer ik de luizen alleen met het ültraat van de kalk¬
melk besproeide. Aan den anderen kant gaf echter ook een
bestrijken van de luizen met eene dikke brij van kalk geene
zeer gunstige uitkomsten. Hoe vooral de laatste waarneming
is te verklaren, ben ik niet in staat aan te geven. Het zal
echter zeker de moeite waard zijn de uitwerking van kalk op
de groene luizen nog nader te bestudeeren.
8.
Kalk en kopersulfaat.
Door besproeien met de zooge-

—

102

—

noemde bouillie bordelaise worden de groene luizen niet gedood.
 Ook luizen, die na het uitdrogen van de bouillie onder het
blauwgroene poeder geheel bedolven waren, waren 9 dagen later
nog levend. Niet voor eene luis kon met zekerheid aangetoond
worden, dat zij door het besproeien gedood was.
9. Aluin. Daar door sommige planters aluin ter bestrijding
der groene luizen werd aanbevolen, heb ik hiermee eenige proeven genomen en wel gebruikte ik eene 2 pCt. oplossing van
kali-aluin. Deze was zoo goed als zonder uitwerking op de
luizen.
10. Sublimaat. Door eene reeks van proeven werd vastgesteld,
dat reeds eene oplossing van 0,2 pCt. de bladeren der koffieplanten sterk beschadigt, terwijl zelfs eene oplossing van 0,5
pCt. slechts een gedeelte van de daarop aanwezige luizen doodt.
11. Tabakswater. Door besproeien met een extract van ge¬
fermenteerde tabaksbladeren werd bij alle proeven slechts een
gedeelte der luizen gedood.
12. Chinosol. Deze voor desinfectie aanbevolen stof was zelfs
in vrij hooge concentratie (1 tablette op 250 cM. water) zonder
uitwerking op de groene luizen.
13. Warm water. Daar door het besproeien met den pulverisateur het water te snel wordt afgekoeld, heb ik de
planten in dit geval met eene gewone tuinspuit bespoten of
ook direct uit een bekerglas met het warme water begoten.
Ofschoon de proeven, wegens gebrek aan luizen, niet geheel
zijn afgesloten, schijnt het mij, dat over het algemeen de kofhebladeren reeds door geringere warmte gedood worden dan de
daarop aanwezige groene luizen.
12.
Over kunstmatige „plasmodiën” in de koffieplant.
Bij het zoeken naar parasitaire organismen in blad en sten¬
gel van de koffieplant vond ik vrij dikwijls plasmodiënachtige

— 103 lichaampjes, die op echte plasmodiën zoo zeer geleken, dat ik
hen ook inderdaad eenigen tijd daarvoor heb aangezien en mis¬
schien ook bij anderen eene soortgelijke vergissing zou kunnen
ontstaan. Ik zal hen daarom hier kort beschrijven.
 De kunstmatige plasmodiën kan men b. v. goed zien, wanneer
men fijne, parallel met de oppervlakte genomen, sneden van
een koffieblad in eene jodiumjodkaliumoplossing brengt en dan
na eenigen tijd onder het mikroskoop onderzoekt. Men zal dan
vooral in de opperhuidcellen bruine, schuimachtige lichaampjes
vinden, die dikwijls eene dichtere kern insluiten en ook in
hun gedaante veel op plasmodiën gelijken.
Dat wij echter in dit geval toch met kunstproducten te
doen hebben, die eerst in de jodiumoplossing de beschreven
structuur en gedaante verkrijgen, kan men gemakkelijk constateeren, wanneer men soortgelijke sneden eerst levend in water
of suikeroplossing onderzoekt en dan van den eenen kant uit de
jodiumoplossing laat toetreden. Men kan dan zien, hoe de schijn¬
bare plasmodiën uit homogene, vrij sterk lichtbrekende kogel¬
tjes ontstaan, die bij zeer verschillende planten voorkomen en
door B. Lidfors onder den naam van elaiosphaeren uitvoerig
beschreven werden. Van deze lichaampjes wordt bij de koffieplant gewoonlijk slechts één in iedere cel waargenomen.
Gaat men nu echter van de gezonde, nog levende, tot de door
de jodiumoplossing gedoode over, dan zal men gewoonlijk meest
vrij spoedig alle overgangen tusschen de nog kogelvormige,
homogene elaiosphaeren en de beschreven plasmodiënachtige
lichaampjes kunnen vinden en kan zich op deze wijze met zeker¬
heid daarvan overtuigen, dat deze uit de elaiosphaeren ontstaan.
Wat de verdere reacties van de elaiosphaeren van het koffie¬
blad betreft, mag hier nog aangemerkt worden, dat zij in Eau
de Javelle blijven bestaan. Worden zij echter na het uitwasschen der Eau de Javelle met chloraalhydraat en dan met jo¬
diumoplossing behandeld, dan ontstaan uit de elaiosphaeren
bijzonder regelmatige, plasmodiënachtige lichaampjes. In ko¬
kend water blijven de elaiosphaeren bestaan. In osmiumzuur
worden ze bruin, door koken zwart.
 104 —
In chloralhydraat verkrijgen zij in het begin eene groene tint,
blijven echter bestaan. In phenolchloraalhydraat worden zij
daarentegen na het koken dadelijk opgelost.
Verklaring der platen.
Plaat I.
Fig. 1 — 6. Pentatoma plebeja 1 eieren, 2 — 5, larvenstadiën,
6 volwassen insect, 2 maal vergroot.
Fig. 7. Hypselonotus trigonus.
Fig. 8—1L Homaeocerus angulatus.
„ 8, ei, 9 en 10 larven, 11 volwassen insect.
„
12 —14. Mictis sp. 12 eieren, 13 larf, 14 volwassen insect.
„
15 en 16. Stuk van een door Hemileia vastatrix aange¬
tast blad van Coffea liberica 15 van boven, 16 van beneden
gezien.
Fig. 17. Vliegenlarf, die op de sporen van Hemileia parasi¬
teert. 15 maal ver gr.
Fig. 18. Bladstuk van Coffea liberica, door Hemileia vastatrix
en Gloeosporium coffeanum. aangetast.
Fig. 19. Blad, Fig. 20 stengelstukken van Coffea arabica, door
Cercospora coffeiccola aangetast.
Plaat II.
Fig 21. Takstuk van Coffea arabica met Corticium javanicum.
„ 22, ld. met witte stippeltjes.
„ 23. Id. met Necator decretus.
„ 24. Id. met Septobasidium spec.
„ 25. Takstuk van Erythrina lithosperma met Septobasi¬
dium spec.
Fig. 26 — 35. Vruchten van Coffea liberica, 26 — 28 aangetast
door Hemileia vastatrix, 29 en 30 met witte stippeltjes, 31 aan¬
getast door Corticium javanicum, 32 verdroogd, 33 en 35 te
sterk belicht aan den eenen kant, 34 door eene Bostrycliide
aangeboord.
— 105 —
Fig. 36. Wortelschors van Coffea arabica met de bruine wortelschimmel.
Fig. 87. Wortelhout van Coffea liberica met spleetziekte.
Plaat III
Door de bruine wortelschimmel aangetast wortelstelsel van
Coffea arabica.
Plaat IY.
Koffieplantjes onder licht van verschillende sterkte gegroeid.
l

d

11

£i

V»

SI

OS

91

81

Raden Risman del.
8s

ds

n

u

is

te

'

Mededeelingen uit ’s Lands Plantentuin No. LV.
Raden Risman del.
PI. 2.
 Mededeelingen uit *s Lands Plantentuin No. LV,

Zimmermann phot.
PI. 3.
Mededeelingen uit ’s Lands Plantentuin No. LV.
Zimmermann phot.
II.
PI. 4.
ERRATUM.
In plaats van Mededeelingeu mt ’s !ands
sooafc

oP

de platen vermeld staat je men

Uit ’sLauds Plantentuin Ho. LXYli.
Plantentuin No.
te lezen BLededeelingen

MEDEDEELINGEN UIT ’S LANDS PLANTENTUIN,
Van deze belangrijke serie verscheen het volgende:

No. 1.
jf

o

?>

8.
v

4.
»

5.
»>

7.
8

9.
„ 11.
10

12.
}>

13.
»

14.
»

15.
»

16.
» 17.
„ 18.
jj

19.
5)

20

»>.
21
22.
23.
24.
»» 25.
NV. Burck. Rapport omtrent een onderzoek naar de Gctah-pertja produceerende boomsoorten in de Padangsche Bovenlanden. Batavia 1884. ƒ 1.—
M. Treub. Onderzoekingen over sereh-ziek suikerriet gedaan in ’s Lands
Plantentuin te Buitenzorg. Batavia, 3 885 .,, 0.75
NV. Burck. Minjak Tengkawang en andere weinig bekende plantaardige
vetten uit Nederlandsch-Indië. Uitverkocht.„ —.—
NV. Burck. Over do koffiebladziekte en de middelen om haar te bestrij¬
den. Deel I. Uitverkocht.„ —
NV. Burck. Over de koffiebladziekte en de middelen om haar te bestrij¬
den. II 1889. Uitverkocht.„—.—
M. Treub. Geschiedenis van ’s Lands Plantentuin te Buitenzorg. Eerste
gedeelte. Batavia, 1889.„ 1.25
M. Gresiioff. Eerste verslag van het onderzoek naar de plantenstoffen
van Nederlandsch-Indië 1890. Uitverkocht.„ 3.—
J. M. Janse. Proeve eener verklaring van sereh-verschijnselen. Bat. 1891. „ 0.70
J. M. Janse. Het voorkomen van bacteriën in suikerriet. Batavia, 1891.
