Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten
Acta Neerlandica, 16-17 (2020)
© Debreceni Egyetemi Kiadó

DOI: 10.36392/ACTANEERL/2020/16-17/10

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar &
Frieda Steurs

Een toeristische brochure: een oefening
in persuasieve teksten
Casus: de Nederlandstalige brochure over Zagreb

Abstract
Persuasive documents are defined as documents that transfer the information to the
reader with the purpose of influencing their attitude. Travel brochures, like the brochure
of the city of Zagreb, the capital of Croatia, also belong to this category. Since tourism
plays an important role in Croatia’s economy and since every year the number of Dutch
speaking tourists visiting Zagreb is growing, a two-part study was conducted to test
whether the Dutch translation of the brochure fulfils its purpose, i.e. whether it is
convincing or not. The first part of the study was carried out using Hoeken’s (Het ontwerp van overtuigende teksten) pros-and-cons method. Six subjects participated in the
study: three from the Netherlands and three from Flanders, Belgium. The second part of
the study consists of authors’ analysis of the brochure based on Hoeken’s method as
well. Finally, advice is given on how the brochure could be improved.
Keywords: persuasive documents, attitude, acceptation process, Dutch, brochure, Zagreb,
tourism, pros-and-cons method, the Netherlands, Belgium

1

Inleiding

Elke hoofdstad wil zich in het best mogelijke licht presenteren, voor de
lokale mensen, maar voornamelijk voor de toeristen. Op die manier trekt
hij bezoekers aan en oefent invloed uit op een betere opbrengst voor de
stad en zijn bewoners. Er bestaan talloze strategieën om dit te bereiken,

198

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

onder andere door het ontwikkelen van brochures die een overtuigende
functie uitvoeren.
 Om te kijken of de stad Zagreb voor een goede strategie heeft gekozen,
wordt er een tweedelig onderzoek van de stadsbrochure gedaan. Het
onderzoek bevat het lezersonderzoek volgens de plus-en-minmethode van
Hoeken (2012) en een eigen knelpuntanalyse. Om de tekortkomingen van
de brochure te verbeteren, zal er een herschrijfadvies voorgesteld worden.
Van de zes respondenten komen er drie uit Nederland en drie uit België
(Vlaanderen). Ze worden in drie groepen verdeeld volgens hun opleidingsniveau.
Het onderzoek wil zich richten op de vraag of de brochure overtuigend
is, of er verschillen zijn in het overtuigingssucces tussen respondenten
met verschillende opleidingsniveaus en tussen respondenten uit Nederland en België.
Eerst zal het belang van de Nederlandstalige brochure over Zagreb besproken worden. Daarna wordt een theoretisch kader in verband met persuasieve documenten en overtuigingsproces gepresenteerd, gevolgd door
de onderzoeksvragen. Verder wordt de methodologie in stappen uitgelegd
en de resultaten uitgebreid behandeld. Een input van de auteurs van dit
artikel wordt alsnog gegeven met een eigen knelpuntanalyse en een herschrijfadvies. Tenslotte worden de opmerkelijkste conclusies getrokken.
 2

Het belang van de Nederlandstalige brochure over Zagreb

Als we de gelegenheid hebben om te kunnen reizen, zijn er ook talrijke
mogelijkheden waaruit we kunnen kiezen. De vraag is echter hoe we dat
doen. Op basis waarvan maken we onze keuzes? Wat maakt ons geneigd
om een bepaalde bestemming meer te bezoeken dan een andere? Als we
die mogelijkheden zelf nader willen onderzoeken, is de kans groot dat we
op webpagina’s van verschillende toeristische bureaus diverse slogans
zullen tegenkomen, zoals “Go to Hungary“, “I feel SLOVEnia”, “Serbia
– Life in the Rhythm of the Heartbeat”, “Kroatië, vol leven. Laat je dagen
overvloeien met leven”, of die van de hoofdstad van Kroatië, “Zagreb,
stad van een miljoen harten”.1

Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

199

200

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

Hoewel dat soort slogans ontworpen zijn om interesse te verhogen en om
reizigers aan te trekken, hebben we meestal toch meer informatie nodig
om overtuigd te zijn om Hongarije, Slovenië, Servië, Kroatië of Zagreb te
bezoeken. Dit type informatie is, behalve op webpagina’s, ook in
brochures te vinden, wat tot de volgende vraag leidt: wat moet een dergelijke brochure bevatten om ons te overtuigen om een land of stad te bezoeken? Verder, wat maakt een goede brochure, of een goede persuasieve
tekst in het gebied van het toerisme? Is de Nederlandstalige brochure van
Zagreb, de hoofdstad van Kroatië, ook succesvol in zijn rol? Deze
kwesties werden in dit onderzoek verder besproken.
Kroatië is een toeristisch land. Hoewel de meeste toeristen de Kroatische kust bezoeken, is het toerisme in Zagreb elk jaar ook aan het stijgen.
 In 2016 had Zagreb bijna twee miljoen overnachtingen, wat 15% meer is
dan in 2015. Voor 34 875 overnachtingen daarvan, wat 14% meer is dan
vorig jaar, zorgden toeristen uit Nederland. De toeristen uit België overnachtten 23 340 keer, wat 40% meer is dan in 2016.2 Omdat toerisme ook
voor opbrengsten zorgt, is het belangrijk dat er genoeg en kwalitatief in
wordt geïnvesteerd. Voor Zagreb betekent dat goede marketing, juiste,
passende en goed gepresenteerde informatie, zodat toeristen beter geïnformeerd worden en gemotiveerd en geïnteresseerd zijn om de unieke identiteit van de stad te ontdekken. Daarom is het van het grootste belang om
op de hoogte te zijn van de veranderingen en hoe succesvol de voor toeristen bedoelde materialen zijn.
De Nederlandstalige brochure over Zagreb is het enige officiële document van het Zagrebs Bureau voor Toerisme dat voor Nederlandstaligen
bedoeld is. De brochure is nog nooit onderzocht, ook niet door neerlandici
en dat maakt het ideaal voor dit onderzoek. Hoewel Zagreb steeds meer
Nederlandstalige toeristen aantrekt, wordt de stad nog altijd eerder beschouwd als een stoppunt op weg naar Istrië of Dalmatië dan als een eindbestemming. Om dat te veranderen en om toeristen aan te trekken die
vooral de identiteit van Zagreb willen ontdekken, is het onder andere belangrijk dat de stad in een brochure afgebeeld wordt op een kwalitatieve
en adequate manier voor het beoogde publiek. De brochure wordt namelijk niet alleen uitgedeeld op de infostands van het Bureau voor Toerisme,
maar wordt ook aan de toeristen aangeboden in verschillende toeristenbureaus in Nederland en België.
 Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

3

De kunst van persuasieve documenten

3.1

Attitude in het overtuigingsproces

201

Dit onderzoek is gericht op de Nederlandstalige brochure van Zagreb. Een
brochure is een persuasief document, d.w.z. dat deze ontworpen is “met
als doel de attitude van de lezer te beïnvloeden door middel van informatieoverdracht, waarbij de lezer een zekere mate van vrijheid heeft”
(Hoeken, 2012, p. 14). Zoals het evident is in de onderstaande zinnen, laat
de brochure van Zagreb dat doel makkelijk zien. “Het [Zagreb] is een stad
die graag door u ontdekt wil worden en zeker aan al uw verwachtingen
zal voldoen” (Petrinović, s.d., p. 2). “Wij adviseren u om de sfeer van de
stad in u op te nemen, die zoals men zegt, slechts overtroffen wordt door
de legendarische schoonheid van de vrouwen van Zagreb” (Petrinović,
s.d., p. 3). “De Strossmayergalerie van Oude Meesters heeft een bekende
collectie Europese schilderkunst, die zeker niet gemist mag worden door
liefhebbers van kunst uit de 15e tot de 19e eeuw” (Petrinović, s.d., p. 38).
 Het doel van de brochure is dus om de lezers te overtuigen om eens
naar Zagreb te komen. Om succesvol, d.w.z. overtuigend, te zijn, moet het
effect hebben op de attitudes van de lezers. Volgens Eagly en Chaiken
(1993, p. 1) wordt attitude gedefinieerd als een psychologische tendens
die wordt uitgedrukt door de evaluatie van een bepaald concept met een
bepaalde mate van plezier of juist het tegengestelde daarvan. Als dat
concept een gedrag is, bijvoorbeeld reizen naar Zagreb, valt de attitude in
de categorie van gedragsattitude. Volgens het integratieve model van “behavioral prediction” van Fishbein en Yzer (2003, pp. 166, 168) omdat gedragsattitude een van de directe variabelen is die onze intentie bepalen om
een gedrag uit te voeren, ligt het voor de hand dat hoe positiever onze
attitude is over bijvoorbeeld een stad zoals Zagreb, hoe meer we geneigd
zijn om die stad te bezoeken. Volgens Rudman (2004, p. 79), als onze
attitude, aan de ene kant, gebaseerd is op onwillekeurige gevoelens, bijvoorbeeld over Zagreb en ontstaat door automatische associaties als we
door de brochure bladeren, dan is dat een impliciete attitude. Aan de
andere kant, als onze gedragsattitude het resultaat is van een rationaal afwegingsproces, hebben we een expliciete attitude ontworpen. Impliciete
attitude lijkt in relatie te zijn met automatisch gedrag, dat vaak gedachteloos wordt uitgevoerd en dat moeilijk te veranderen is door middel van
communicatie, terwijl expliciete attitude gerelateerd kan zijn aan beredenerend gedrag (Hoeken, 2012, p. 54). Omdat bij beredenerend gedrag de
afweging van de voor- en tegenargumenten een belangrijke rol speelt, is

202

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

dat gedrag gemakkelijker te veranderen door middel van communicatie
(Hoeken, 2012, p. 54). Dat is bevestigd ook door het principe van ideomotor action van Bargh en Chartrand (1999) dat “stelt dat alleen het nadenken over een bepaalde handeling al de kans vergroot dat die handeling
wordt verricht” (Hoeken, 2012, p. 37). Dus alleen als we goed nadenken
over het reizen naar Zagreb, wordt de kans groter dat we Zagreb ooit
zullen bezoeken.
 3.2

Complexiteit van het acceptatieproces

Het proces dat tot de gedragsverandering leidt is volgens McGuire (1972)
een acceptatieproces dat uit drie deelprocessen bestaat: (1) aandacht voor
het document, (2) afweging van argumenten en (3) acceptatie van het
standpunt (Hoeken, 1998, p. 56). Zoals Hoeken opmerkt, is dat proces
ook door het Elaboration Likelihood Model (ELM) van Petty en
Cacioppo beschreven (Hoeken, 2012, p. 65). Hoeken beweert ook dat het
vertrekpunt van ELM is dat mensen correcte attitudes willen hebben
(Hoeken, 2012, p. 65). Zoals Hoeken het beschrijft, vinden mensen het
“belangrijk dat hun oordeel over objecten of gedragingen juist is” en “de
meest veilige manier om tot een correcte attitude te komen, is het zorgvuldig afwegen van alle relevante argumenten” (Hoeken, 2012, p. 65). Om
vast te stellen dat een evaluatief standpunt correct is, is het echter ook
noodzakelijk dat de ontvanger de argumenten begrijpt (Hoeken, 2012,
p. 65).
Om argumenten in een persuasieve tekst af te wegen, moeten de lezers
echter eerst aandacht aan het document of, preciezer, de tekst besteden.
Aandacht wordt beschouwd als het verkennen van een object en wordt gevormd door nieuwsgierigheid (Hoeken, 2012, p. 60). Dus, als we bepaalde kennis niet bezitten, zoeken we de informatie op die we nodig
hebben, zodat we het onaangename gevoel van onzekerheid wegnemen.
Nieuwsgierigheid kan echter ook door een meer plezierig gevoel ontstaan
en dat is onze interesse: “de behoefte om eens iets nieuws te horen of te
leren” (Hoeken, 2012, p. 60–61). In dat geval worden we nieuwsgierig
om ons niet te vervelen. Daaruit kan geconcludeerd worden dat de lezers
hun aandacht aan een persuasieve tekst kunnen besteden, ofwel omdat ze
op zoek zijn naar bepaalde informatie, ofwel omdat ze geïnteresseerd zijn.
 Bijvoorbeeld, in het eerste geval zouden de lezers van de brochure over
Zagreb precies voor die brochure kiezen omdat ze zouden willen weten
hoeveel inwoners Zagreb heeft of welke voetbalclubs er zijn. In het

Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

203

tweede geval zouden de lezers ervoor kiezen omdat het voor hen interessanter zou zijn dan de brochures over Istrië of Dalmatië.
De interesse is meestal bepaald door de voorkennis van de lezer, de
hoeveelheid nieuwe informatie en de interesse in het onderwerp. Zoals
Hoeken beweert, zijn teksten interessant als ze nieuwe informatie bevatten die aansluit bij de voorkennis van de lezer, die verrassend zijn en
die persoonlijk gerelateerd zijn aan de lezer (Hoeken, 2012, p. 64). Dus,
de brochure over Zagreb zou waarschijnlijk meer aandacht trekken bij degenen die nog niet alles over Zagreb weten, maar toch iets in het algemeen, zoals dat het de hoofdstad van Kroatië is, dat ze in het noordwesten
van het land ligt of dat ze bijna een miljoen inwoners heeft. De voorkennis kan er in dat geval voor zorgen dat de lezer met minder moeite
nieuwe informatie begrijpt en onthoudt (Hoeken, 2012, p. 63). De brochure over Zagreb zou ook meer aandacht kunnen trekken bij degenen die
familie of vrienden in Zagreb hebben omdat de persoonlijke relatie dan
ook sterker is.
Behalve alleen tekst kunnen persuasieve documenten ook illustraties
bevatten en uit de resultaten van Pieters en Wedel (2004, p. 36) blijkt dat
de illustratie “een grote invloed heeft op het trekken van de aandacht”.
 Daarbij is het wel belangrijk dat de illustratie relevant is, vooral als het
om kritische lezers gaat, omdat blijkt dat die in het overtuigingsproces effectiever is (Hoeken, 1998, p. 182). Zoals Hoeken aangeeft, blijkt uit het
onderzoek van Meyers-Levy en Peracchio (1996) ook dat als de foto’s
een deelnemersperspectief aan de lezers laten zien, waarbij de lezers zich
meer in de foto kunnen inleven, de lezers meer aandacht besteden aan de
argumenten (Hoeken, 1998, pp. 178–179). Dus, als er in de brochure over
Zagreb een foto is waarop de lezers het perspectief zien van iemand die
op een terrasje koffie drinkt, is het meer waarschijnlijk dat ze de argumenten in de tekst over de cultuur van koffiedrinken zorgvuldiger zouden
bekijken. Zoals Hoeken vermeldt en het onderzoek van Childers en
Houston (1984) beweert, zal hetzelfde effect plaatsvinden als het om representatieve illustraties gaat, die een landschap laten zien of wat er in de
tekst wordt beschreven. Volgens Hoeken ondersteunen dat soort
illustraties, foto’s of tekeningen in reisbrochures vooral de wenselijkheid
van het aanschouwen van de in de brochures gerepresenteerde locaties
(Hoeken, 1998, p. 182). Daardoor is het van cruciaal belang dat de foto’s
passend zijn en van goede kwaliteit.
 Als lezers aandacht aan de tekst besteden, kunnen ze de argumenten op
verschillende manieren afwegen. Lezers kunnen kritisch zijn en dat ge-

204

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

beurt vooral als ze meer voorkennis hebben. Hoeken geeft aan dat een
reeks experimenten van Wood (1982, 1988, 1985) laat zien dat lezers die
meer over een onderwerp weten, beter in staat zijn om de argumenten
zorgvuldig af te wegen (Hoeken, 1998, p. 96). Zo zal een IT’er makkelijker en zorgvuldiger een reclame over een nieuw mobieltje beoordelen,
omdat hij/zij precies weet wat 1.3GHz dual-core processor, 1GB RAM en
andere specificaties betekenen. Ook als lezers consequentiebetrokken
(hoog gemotiveerd) zijn, omdat ze bijvoorbeeld de consequenties van hun
gedrag zullen meemaken, zijn ze zorgvuldiger in de beoordeling van argumenten. Dat doen ze omdat ze een juiste beslissing willen nemen. Volgens Rossiter, Percy en Donovan (1991), zoals Hoeken het beschrijft, zijn
lezers meer betrokken als het over een product gaat dat heel duur is
(Hoeken, 1998, p. 116). We zullen bijv. niet te veel aarzelen over welk
soort pepermunt we zullen kopen, maar wel als het om een nieuwe auto of
een huis gaat.
 Behalve het beredenerende acceptatieproces van het ELM, wordt er
volgens Hoeken nog een type acceptatieproces beschreven via een ander
model, het Heuristic-Systematic Model (HSM) van Chaiken (1980, 1987;
Chaiken, Liberman & Eagly, 1989) (Hoeken, 2012, p. 65). Zoals Hoeken
het uitlegt, richten de lezers zich bij heuristische verwerking op het gedeelte van de tekst “dat hen in staat stelt om met behulp van eenvoudige
vuistregels vast te stellen of het standpunt correct is of niet” (Hoeken,
2012, p. 66). Deze manier is eenvoudiger omdat de lezers voor de afweging van argumenten gewoon een vuistregel zoals de volgende kunnen
gebruiken: ”de tekst is door een deskundige geschreven, dus ik accepteer
de argumenten en vervolgens ook het standpunt dat de tekst propageert”.
Volgens het HSM zouden de lezers van de brochure over Zagreb kunnen
observeren dat ze door Zagrebs Bureau voor Toerisme ontworpen is en
daaruit makkelijk concluderen dat alle argumenten en het standpunt van
de brochure correct zijn.
 Wat het acceptatieproces nog complexer maakt, zijn factoren zoals de
structuur en de stijl. Afhankelijk van het onderwerp, hebben lezers bepaalde verwachtingen over wat voor stijl passend is. Een geschikte stijl is
in persuasieve teksten bijzonder belangrijk omdat de geloofwaardigheid
van de bron, zoals Hoeken het beweert, gevoelig blijkt te zijn voor schendingen van de stijlverwachtingen, wat bijgevolg consequenties heeft voor
de acceptatie van het standpunt (Hoeken, 1998, p. 171). Bijvoorbeeld, als
de lezers van de brochure over Zagreb verwachten dat de brochure in een
formele stijl geschreven wordt en de brochure blijkt in een tantebetjestijl

Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

205

geschreven te zijn, zou de bron waarschijnlijk een negatieve status krijgen, wat ook de argumenten daarin meer aanvechtbaar zou kunnen maken. Verder, zoals Hoeken vermeldt, blijkt uit het onderzoek van Hamilton, Hunter en Burgon (1990) over intens taalgebruik “dat de geloofwaardige bron overtuigender was bij meer intens taalgebruik, terwijl de ongeloofwaardige bron overtuigender was bij minder intens taalgebruik”,
waarbij intensiveringen zoals astronomisch aantal misdaden als intens
taalgebruik beschouwd worden (Hoeken, 1998, p. 172). De ontwerpers
van persuasieve teksten zouden ook het gebruik van sterke adjectieven in
het oog moeten houden, vooral als het over reisbrochures gaat, waar dat
soort adjectieven vaak voorkomend zijn. Zoals Hoeken het aangeeft,
blijkt uit zijn onderzoek (1996) dat de kritische lezers meer overtuigd
raken door een tekst met meer informatieve adjectieven, zoals negentiende-eeuwse smalspoortrein en vierdaagse tocht, en zelfs negatief reageren op adjectieven met positieve connotaties, zoals leuke smalspoortrein en boeiende tocht (Hoeken, 1998, p. 174).
 Om een goede persuasieve tekst te ontwerpen, moet niet alleen de stijl
passend zijn, maar ook mag de schrijver de structuur van de tekst niet vergeten. Volgens Hoeken is het voor de evaluatie van de informatie “belangrijk dat het publiek een coherente representatie bouwt van deze
opeenvolging van zinnen” (Hoeken, 2012, p. 106). Om het lezen en de
verwerking van de tekst te faciliteren, worden gebruikelijk structuursignalen en signaalwoorden gebruikt. Zoals Hoeken vermeldt, is dat ook bevestigd in het onderzoek van Sanders, Land en Mulder (2007), dat laat
zien dat een tekst met signaalwoorden zoals bovendien, daarom en aan de
andere kant tot een beter begrip van de tekst leidt en bovendien ook hoger
gewaardeerd wordt (Hoeken, 2012, pp. 106–107). Aan de andere kant laat
het onderzoek van Kamalski, Lentz, Sanders en Zwaan (2008, pp. 18, 35)
zien dat subjectieve structuursignalen zoals want, omdat en daarom een
negatief effect op persuasieve teksten uitoefenen omdat “de lezers opmerken dat de tekst hun mening probeert te beïnvloeden of manipuleren”
en dat als gevolg de lezers zich kritischer opstellen. Het blijkt echter dat
meer neutrale woorden, zoals doordat en daardoor hetzelfde negatieve
effect niet veroorzaken (Hoeken, 2012, p. 107). Het bijwoord daarom
wordt namelijk gebruikt om een reden uit te drukken. Omdat een reden in
verband staat met persoonlijke wil of keuzes, waarop de persoon zelf invloed heeft, is het heel subjectief. Anderzijds wordt het bijwoord daardoor als objectief beschouwd, omdat het voornamelijk wordt gebruikt om

206

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

een oorzaak uit te drukken, wat in verband met externe omstandigheden is
en iets waar de persoon geen invloed op heeft.3
Als alles in aanmerking wordt genomen, is het duidelijk dat lezers na
het lezen van een persuasieve tekst een goede beoordeling willen maken
van het standpunt dat daarin gepromoveerd wordt. Dat is het uitgangspunt
van wat het hele proces complex maakt. Of lezers het standpunt van een
persuasief document zullen accepteren of verwerpen hangt ervan af of ze
het standpunt als correct of incorrect beoordelen en in welke mate ze er
zeker van zijn, d.w.z. of ze het standpunt mogelijk, waarschijnlijk of
zeker correct/incorrect vinden. Door systematische, beredenerende of
heuristische verwerking van de argumenten bepalen de lezers of het
standpunt correct of incorrect is.  Bijvoorbeeld, als iemand helemaal niet naar Zagreb wil en dan na het
lezen van de brochure toch van mening (attitude) verandert, wordt de al
bestaande attitude veranderd (Hoeken, 1998, p. 95).
4

Onderzoeksvraag

Er zijn verschillende factoren, zoals voorkennis van de lezer, consequentiebetrokkenheid en interesse, die invloed hebben op het overtuigingsucces van een persuasieve tekst, zoals de Nederlandstalige brochure van
Zagreb. Om te testen (1) of de brochure succesvol en overtuigend is, (2)
of er verschillen zijn in het overtuigingssucces tussen respondenten met
verschillende opleidingsniveaus en (3) tussen respondenten uit Nederland
en uit België (Vlaanderen), werd er een casestudy uitgevoerd met gebruikmaking van de plus-en-minmethode van Hoeken (2012) en een eigen
knelpuntanalyse.
Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

5

Methodologie

5.1

De brochure

207

Deze brochure staat op de webpagina4 van het Zagrebs Bureau voor Toerisme officieel als Kleuren van de stad, hoewel het door de medewerkers
van het Zagrebs Bureau voor Toerisme de rode brochure over Zagreb
wordt genoemd (waarschijnlijk door de rode kleur van de kaft; alleen de
voorkant, de achterkant is blauw). De brochure is al ongeveer 10 jaar in
gebruik. Het is niet duidelijk hoe lang precies omdat dat nergens in de
brochure vermeld staat; er moet vertrouwd worden op wat de medewerkers van het Bureau hebben beweerd, want die waren de bron voor deze
informatie. De brochure telt 65 pagina’s, heeft het formaat van 21 x 10,5
cm en is in zeven hoofdstukken ingedeeld: 1) Inleiding; 2) Geschiedenis;
3) Parken en tuinen; 4) Kunst, cultuur en evenementen; 5) Sport, recreatie, vrije tijd; 6) Lifestyle, gastronomie, shopping; 7) Zagreb in het kort.
 De titel van elk hoofdstuk is met een andere kleur aan het randje van de
pagina vermeld. Bepaalde hoofdstukken hebben ook eigen ondertitels die
het besproken thema nauwkeuriger introduceren (bijvoorbeeld bij Geschiedenis zijn er drie ondertitels De twee heuvels van Zagreb, De eenwording van de stad Zagreb en De moderne tijd). Het laatste hoofdstuk
heet Zagreb in het kort en geeft een kort overzicht in cijfers samen met
een kaart van het centrum van Zagreb en 2 kleine blinde kaarten van
Europa en Kroatië. De brochure bevat tekst, kleurrijke foto’s (soms over
twee pagina’s) en illustraties.
Deze brochure is door het Zagrebs Bureau voor Toerisme uitgegeven
en is als hun officiële brochure naar de meeste talen vertaald. De tekst
werd door de Kroatische Martina Petrinović5 geschreven die, onder
andere, lid is van de Kroatische Vereniging voor Kunsthistorici. De
vertaling werd gedaan door het Kroatische vertaalbureau Mediatranslation, dat haar vertalers nooit in de door haar vertaalde publicaties met
naam vermeldt. Dit is de reden waarom het niet bekend is wie precies
deze vertaling heeft gemaakt en wat de achtergrond is van de vertaler.
De brochure over Zagreb bestaat al een aantal jaar. Door de medewerkers van het Zagrebs Bureau voor Toerisme werd vermeld dat er aan een
nieuwe brochure gewerkt wordt. Desalniettemin kan een wetenschappelijke analyse van de persuasieve teksten, zoals deze brochure over Zagreb,
van groot belang zijn voor het ontwikkelen en vertalen van de nieuwe toeristische teksten. De medewerkers van het Zagrebs Bureau voor Toerisme
hebben al interesse getoond voor de resultaten van het onderzoek.
 Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

208

5.2

Respondenten

Er deden zes respondenten mee in het onderzoek. Allen zijn moedertaalsprekers van het Nederlands, drie komen uit België (Vlaanderen) en drie
uit Nederland. Een beter overzicht van de respondenten wordt in de tabel
1 weergegeven.
Nederland

België

Groep 1 (G1)

NL1 (71) ♀ ✓

BE1 (18) ♂

Groep 2 (G2)

NL2 (26) ♀

BE2 (40) ♀ ✓

Groep 3 (G3)

NL3 (58) ♂ ✓

BE3 (46) ♂

Tabel 1: Het profiel van de respondenten die meededen aan het onderzoek

In de eerste kolom zijn de drie groepen respondenten gemarkeerd met de
afkortingen G1, G2 en G3. In de tweede kolom zijn de gegevens van de
Nederlanders (NL1, NL2 en NL 3) en in de derde kolom de gegevens van
de Belgen (BE1, BE2 en BE3) gegeven.
De respondenten zijn in rijen (groepen) verdeeld volgens hun opleidingsniveau. De eerste groep zijn twee respondenten die middelbare
school hebben afgerond. De tweede groep bestaat uit twee respondenten
waarvan de ene een bacheloropleiding heeft afgerond en de andere een
masteropleiding. De derde groep zijn twee respondenten die een doctoraat
hebben (docenten/wetenschappers taalkunde en elektronica). In elke
groep komt één respondent uit Nederland en één uit België. Drie respondenten zijn nooit in Zagreb geweest (één respondent heeft wel de Kroatische kust bezocht, maar is niet in Zagreb gestopt), van wie twee van plan
waren om Zagreb in de zomer van 2017 te bezoeken. Het onderzoek is in
de eerste helft van 2017 uitgevoerd. De andere drie respondenten zijn er
wel geweest, wat in de tabel met een vinkje werd gemarkeerd. Ook zijn
drie respondenten mannen en drie vrouwen.
 De andere onderscheidende vragen die werden gesteld, maar niet in de
tabel werden opgenomen, zijn of de respondenten ooit in de toeristische
sector hebben gewerkt en of ze kinderen hebben. Dat was belangrijk om

Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

209

in te kunnen schatten hoe ze naar dit onderwerp kijken. Iemand die in de
toeristische sector heeft gewerkt, kijkt toch anders naar het aanbod van
een land. Er wordt verondersteld dat mensen met kinderen naar activiteiten of attracties gaan kijken die voor het hele gezin geschikt zijn. Maar
één respondent heeft in de toeristische sector gewerkt (als animator). Drie
respondenten hebben kinderen, maar die zijn ouder dan 18 jaar en de
respondenten gaan slechts af en toe met hun kinderen op vakantie.
5.3

Methode

De methode van dit onderzoek kan in twee grotere delen verdeeld worden: het lezersonderzoek en de input van de onderzoekers in de vorm van
een eigen knelpuntanalyse en het herschrijfadvies.
Het lezersonderzoek werd in twee delen gedaan. Het eerste deel werd
uitgevoerd op basis van de plus-en-minmethode van Hoeken (1998, pp.
 212–214). Deze methode wordt gebruikt om problemen met begrijpelijkheid en aantrekkelijkheid op te sporen en om te kijken of een tekst acceptabel is. Om de methode uit te voeren werd de brochure in content units
verdeeld. De units volgen hoofdzakelijk de indeling van de brochure,
maar zijn wegens een makkelijkere selectie van de evaluatiepunten van de
respondenten anders genoemd. Die units zijn: 1) Algemene indruk, 2)
Inleiding, 3) Geschiedenis, 4) Kunst, 5) Parken, tuinen en sport, 6) Leefstijl, 7) Zagreb in het kort en de kaften, en 8) Foto’s en illustraties. De
content units werden niet uitgelegd aan de respondenten. De respondenten
werd gevraagd met behulp van een korte maar duidelijke uitleg om tijdens
het lezen met plussen hun positieve en minnen hun negatieve bevindingen
te markeren in de marges van de tekst. Dat hebben ze direct in het PDFprogramma (reader) gedaan en teruggestuurd naar de onderzoekers. Ze
hoefden hun plussen en minnen niet uit te leggen. De meeste respondenten vonden deze methode een beetje verwarrend, omdat er geen verdere
gedetailleerde instructies gegeven werden. Dat is ook de reden waarom
sommige respondenten veel plussen en minnen hebben gemarkeerd en
anderen juist weinig.
Op basis van hun evaluaties werd het tweede deel van het lezersonderzoek gedaan. De brochure werd individueel met elke respondent in een
Skypegesprek besproken, waarbij de respondenten toelichting gaven bij
hun plussen en minnen, net als suggesties om de brochure te verbeteren.
 Dus in dit tweede deel hebben de respondenten een eigen knelpuntanalyse
van de brochure gegeven. Het Skypegesprek met elke respondent werd

210

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

opgenomen en daarna werden transcripties van elk gesprek gemaakt. Na
de commentaren die de respondenten zelf hebben gegeven, hebben de
onderzoekers nog extra vragen gesteld die ze belangrijk vonden om het
verhaal over de brochure rond te krijgen (bijvoorbeeld over het profiel
van de vertaling/vertaler; de woordkeuze, kaften van de brochure of de
vlag op de kaft die voor de respondenten onopgemerkt was gebleven). Op
basis van de plus-en-minmethode en de antwoorden van de respondenten
zijn er conclusies getrokken over hun attitude.
Tot slot werd er een eigen knelpuntanalyse gegeven en een herschrijfadvies gesuggereerd, dat gebaseerd is op de resultaten van het
lezersonderzoek en de knelpuntanalyse. De knelpuntanalyse van de
auteurs is een andere blik op de brochure gegeven door de auteurs die
oorspronkelijk uit Zagreb komen en die de veranderingen in de stad direct
meemaken. De analyse van de respondenten had geen invloed op de knelpuntanalyse van de auteurs en andersom.
6

Resultaten van het lezersonderzoek volgens plus-enminmethode (Hoeken, 2012)

De resultaten zullen op twee manieren behandeld worden; eerst als het algemene overzicht van de resultaten van de respondenten en later in de
tekst als concrete resultaten volgens de gemaakte content units.
 Elke respondent heeft zijn eigen criteria gemaakt om de tekst te beoordelen op basis van plus-en-minmethode. Het ging niet alleen om lage
resolutie van bepaalde foto’s of iets waar ze toevallig minder interesse
voor tonen (bijvoorbeeld sport bij sommige vrouwen). Vier respondenten
gingen de taalfouten (voornamelijk stijlfouten) verbeteren en vijf respondenten hebben hun reactie gegeven waar de tekst bijvoorbeeld stroef loopt
of onduidelijk is. De respondent NL2 vond het taalgebruik in sommige
delen van de brochure (voornamelijk in de inleidende tekst) minder
passend voor de brochure; volgens haar werd het verkeerde register gebruikt. In dit geval worden volgens Hoeken (1998, p. 171) dus de stijlverwachtingen van de lezer aangetast, wat de acceptatie van de argumenten
en het standpunt van de tekst moeilijker zou kunnen maken. De respondent BE2 zei dat min bij haar meestal met taaldetails te maken had. De
respondent NL3 “zette zich in de rol van de een schoolmeester, met een
potlood”; hij heeft zeer uitgebreide commentaren gegeven. Volgens hem
was deze brochure qua formulering “heel erg reclametaal”. Voorbeelden

Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

211

die hij markeerde als “mooie zinnen in de brochuretaal” waren “… kunstvormen weerspiegelen het cultureel bewustzijn van de inwoners”
(Petrinović, s.d., pp. 34–35) en “De markt is één van de bijzonderheden
van de stad” (Petrinović, s.d., p. 53).
 Het is te merken dat bepaalde en vaak dezelfde delen van de brochure
(of bijvoorbeeld zinnen) de aandacht van de lezer hebben getrokken, maar
dat de beoordelingen daarover verschillend waren. Bijvoorbeeld het begin
van de ondertitel bij Geschiedenis: De twee heuvels van Zagreb. In dat
deel van de tekst wordt de vroege fase van het ontstaan van de stad uitgelegd, die zelfs teruggaat naar de steentijd. Hoewel dit deel van de tekst
over 6 pagina’s verspreid is, wordt er snel overgeschakeld van de ene gebeurtenis naar de andere. Daarom waren de beoordelingen verschillend:
de ene respondent vond de context onduidelijk, dus de tekst zou volgens
haar herschreven moeten worden (NL1), de andere heeft positief daarop
gereageerd zonder verdere uitleg (BE1) en de derde vindt het chronologisch verwarrend, omdat de jaartallen onduidelijk zijn (BE3). De respondent NL2 denkt dat “het iets globaler had gemogen … omdat het te uitgebreid was, merkte ik op het gegeven moment dat ik afdwaalde”. De
meeste respondenten hebben verteld dat ze de beoordeling naar hun interesses of emoties hebben gedaan. Mythes werden in de hele tekst door de
respondenten geliefd en daarom werden ze makkelijker onthouden.
Foto’s werden opgemerkt en mooi gevonden. De illustraties waren
nauwelijks merkbaar; in ieder geval niet storend. Pas toen de onderzoekers nadruk op de illustraties hadden gelegd werd daarover gesproken.
Alle respondenten hebben heel goed meegewerkt en hun opdracht
volledig afgerond, hoewel ze vaak moeite hadden om de hele brochure uit
te lezen. Ze vonden de brochure te lang. Alle respondenten hebben na het
lezen van de brochure gezegd dat ze Zagreb zouden willen bezoeken.
 Daardoor kan er beschouwd worden dat bij de respondenten een positieve
attitude ten aanzien van Zagreb is versterkt of ontwikkeld. Als ze deze
brochure in Zagreb zouden krijgen, zouden ze alleen de delen lezen die ze
op dat moment interessant zouden vinden, omdat het “te gedetailleerd is”
(NL2). Ze zouden het waarschijnlijk nooit zomaar uitlezen.
Concrete resultaten uit dit onderzoek worden besproken volgens de
drie groepen respondenten (G1, G2 en G3) en naar aanleiding van de acht
al genoemde content units die meer het onderwerp dan de titels van elk
hoofdstuk volgen. Het opleidingsniveau werd daarom als hoofdcriterium
gebruikt, omdat er uiteindelijk in de resultaten geen zichtbare verschillen
volgens het land van herkomst waren, wat aan het begin van het onder-

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

212

zoek wel werd vermoed. Hoger opgeleiden hebben veel meer uitleg gegeven, waardoor hun commentaren in deze analyse vaker voorkomen en
meer nadruk in deze tekst krijgen. Ze hebben de onderzoekers ook geholpen met, onder andere, praktische tips en taaltips.
6.1

Algemene indruk

De respondenten vonden in het algemeen de brochure mooi en informatief, maar wel te uitgebreid. In de tekst ging men te snel om met alle details, wat onnodig was. De derde groep was kritischer. Ze vonden de brochure binnen zijn eigen genre passen maar ze zouden het niet zomaar
lezen. De tweede en de derde groep respondenten waren het er wel mee
eens dat de brochure met 65 pagina’s te lang is. De vertaling van de tekst
werd geprezen, hoewel sommige respondenten, vooral diegenen die elke
dag met de Nederlandse taal werken (G2 en G3) puntjes voor verbetering
hebben gegeven.
 6.2

Inleiding

In deze korte inleiding (drie pagina’s) hebben de respondenten veel
stijlfouten en onduidelijkheden gevonden. De sfeer wordt niet goed opgeroepen en de auteur gaat te snel met details (die volgens de respondenten
pas later in de tekst passen). De eerste zin is al “iets te cryptisch, net iets
te poëtisch voor een eerste zin” (NL2). Een algemene intro werd gemist
(BE2). De respondent BE2 is van mening dat de hele inleiding herschreven moet worden. Alleen één respondent vond hem goed (BE1). Veel
zinnen in de inleiding vonden ze “te bombastisch” (BE3) door de poging
“om de sfeer op te roepen” (BE3). Een opmerkelijke zin voor sommige
respondenten was “Het is een stad die graag door u ontdekt wil worden en
zeker aan al uw verwachtingen zal voldoen” (Petrinović, s.d., p. 2). De
respondent BE3 denkt dat zo’n bewering “wanhopig klinkt”. “En zeker
zeg je juist als het NIET aan de verwachtingen voldoet” (BE3). De
respondent NL2 dacht meteen aan “je weet helemaal niet wat mijn verwachtingen zijn”. Hoewel de brochure een geloofwaardige bron zou
moeten zijn, heeft het te intensief taalgebruik een negatief effect bij de
lezers, zoals het geval is bij ongeloofwaardige bronnen in het onderzoek
van Hamilton, Hunter en Burgon (1990; vermeld in Hoeken, 1998). De
andere opmerkelijke zin uit de inleiding was “Wij adviseren u om de sfeer
van de stad in u op te nemen, die zoals men zegt, slechts overtroffen

Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

213

wordt door de legendarische schoonheid van de vrouwen van Zagreb”
(Petrinović, s.d., p. 3). De respondent (NL2) vond deze zin “een beetje
overbodig … eigenlijk een beetje seksistisch. Vooral als een vrouw dat
leest (voor een man misschien niet zo).” De respondent BE3 zei dat “de
zin over de schoonheid van de vrouwen zo politiek incorrect is, dat het
wel sterk is” en daarom heeft hij er een plus naast gezet. Samenvattend
kan men concluderen dat de inleiding niet succesvol was, omdat de lezer
bij de stad en de rest van de tekst geïntroduceerd moest worden en in
plaats daarvan met onnodige zinnen en onduidelijk uitgelegde feiten werd
overspoeld. Het is te merken dat de andere hoofdstukken door het gebrek
aan de goede inleiding misschien niet zijn opgevat zoals het oorspronkelijk de bedoeling was van de auteur.
 6.3

Geschiedenis

Hoewel de respondenten begrijpen dat dit een brochure is en dat een brochure informatie over de geschiedenis moet bevatten, hebben de meesten
moeite met de te uitgebreide tekst. Het gedeelte over de Twee heuvels van
Zagreb (een ondertitel, Petrinović, s.d., p. 6) was volgens de tweede en de
derde groep te gedetailleerd, te lang en sommige delen waren weer “te
bombastisch” (BE3). Deze beweringen kunnen gerelateerd zijn aan een te
grote hoeveelheid nieuwe informatie en blijkbaar te weinig voorkennis
om de interesse van de lezers door de hele tekst vast te houden. Het
gevolg daarvan is dat de lezers argumenten moeilijker volgen, begrijpen
en uiteindelijk afwegen (Hoeken, 2012, pp. 63–64). Het emotionele
verhaal over hoe Zagreb zijn naam kreeg (waarop sommige inwoners van
Zagreb zeer trots zijn) werd volgens de respondenten als cliché begrepen
(NL3) of ze hebben het verhaal niet helemaal begrepen (BE3) omdat ze
het Kroatische werkwoord zagrabiti niet in verband hebben gebracht met
de naam van de stad: zagrabiti - Zagreb. Het verhaal gaat over het meisje
Manda dat water uit de bron, die vandaag Manduševac heet, wilde
scheppen. Voor het woord scheppen wordt het originele Kroatische
werkwoord aangegeven (Petrinović, s.d., p. 11). Bij zagrabiti staat geen
markering dat het over de vertaling gaat, hoewel het met schuine letters
tussen de haakjes na het werkwoord scheppen werd geschreven. Het
voorstel van de respondent NL3 is dat “Kroatisch” voor het vertaalde
woord tussen de haakjes staat. Op dit manier zou de vertaling (maar ook
het verhaal) duidelijker zijn. Eén respondent heeft dat verhaal nooit gehoord en is erin geïnteresseerd geraakt na het lezen van de brochure

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

214

(BE2). De term Twee heuvels, die in de brochure staat, dus twee steden
die een eenheid, later Zagreb, worden, was onduidelijk. De indeling van
de geschiedenis naar de oudere en moderne tijd vonden de meeste
respondenten een pluspunt. De toren Lotrščak werd herkend als symbool
van Zagreb met het kanon dat traditioneel elke dag om twaalf uur ’s middags afgevuurd wordt. De respondent (BE2) zag dat als iets wat bijvoorbeeld in Brussel niet meer mogelijk zou zijn wegens terroristische aanvallen en daarom vond ze het bijzonder in Zagreb. De respondent BE3
vond het opvallend (en het grote minpunt) dat er in het gedeelte over geschiedenis niets over de onafhankelijkheidsoorlog, de zogenaamde Vaderlandse oorlog, in Kroatië (1991–1995) werd geschreven.  6.4

Kunst

Respondenten willen graag over de cultuur van een stad lezen als ze naar
een vreemde stad komen (NL1, NL2 en BE2). Een aantrekkelijk verhaal
in de brochure was volgens de respondenten (BE2, BE3 en NL3) het feit
dat er in Zagreb een Egyptische mummie te vinden is. Die bevindt zich in
het Archeologisch Museum. De respondent NL3 vond dat er hier wat
meer over geschreven moet worden. De enige informatie die hierover
werd vermeld is dat “deze vrouwelijke mummie uit het Egyptische Thebe
is gewikkeld in linnen waarop de langste onontcijferde tekst in de
Etruskische taal staat”. De respondent BE3 is het er met de respondent
NL3 mee eens dat er te weinig hierover werd geschreven en hij vraagt
zich af “waarom een mummie in de Etruskische taal werd gewikkeld en
niet in de hiërogliefen”. De verrassing, over de mummie die niet in
Zagreb verwacht wordt, verhoogt de interesse, ontwikkelt een positief
gevoel bij de lezers niet alleen met betrekking tot het thema zelf, maar
ook indirect over de hele brochure (Hoeken, 2012, p. 63). De respondenten vonden het handig om de namen van de musea op één plaats te hebben
(NL1, BE2); dat wekte interesse (bijvoorbeeld de naam van het Museum
van Naïeve Kunsten was provocerend genoeg om interessant te zijn –
BE3).
 Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

6.5

215

Parken, tuinen en sport

Over deze segmenten van het onderzoek hebben de respondenten het
minst geargumenteerd. Parken en tuinen werden voornamelijk positief beoordeeld: “Dat is iets wat ik heel graag zou willen lezen als ik ergens naar
toe zou gaan op vakantie” (NL2). De respondent BE2 had veel moois
over dit onderwerp te vertellen, hoewel ze dacht dat dit gedeelte van de
tekst vlotter zou zijn als de zinnen korter zouden zijn (“to the point
gaan”). Ze vond de omschrijvingen van parken aantrekkelijk en bepaalde
details (bijvoorbeeld over de meteorologische pilaar in park Zrinjevac; op
pagina 28) iets wat haar aandacht trekt om de stad te bezoeken. Sport
werd alleen maar positief beoordeeld als een respondent persoonlijke interesse daarvoor toonde (en die werd nauwelijks getoond, hoewel er onder
de respondenten begrip bestond dat er mensen zijn die dat belangrijk
vinden). Als dat wel zo was sprak de respondent met heel veel liefde voor
dit onderwerp (BE1), vooral als de kleuren van zijn favoriete voetbalclub
dezelfde kleuren delen als de Zagrebse voetbalclub, blauw en wit.
 6.6

Leefstijl

In dit gedeelte wordt voornamelijk veel over de souvenirs en de lokale
keuken geschreven in wat mogelijk het lievelingsgedeelte was van de
respondenten. De respondent BE2 vond deze unit, in vergelijking tot de
andere, niet te lang. Ze kon meer daarover lezen, omdat ze meer daarover
wilde weten. Het commentaar van de respondent BE3 was dat “de gerechten met net genoeg details werden omgeschreven om eindelijk bijna de
smaak in de mond te brengen”. “Je krijgt er honger van” (BE2). De
namen van gerechten (als bijvoorbeeld štrukli; deeg met kaas) vonden ze
aantrekkelijk. De omschrijving van de Zagrebse cafécultuur werd gewaardeerd (NL2, BE2 en BE3). “… Dit is ook iets wat ik heel leuk vind als ik
op een vreemde plek ben. Gewoon lekker uit eten gaan en lekker koffie
drinken en gewoon rondlopen. Dat zijn gewoon dingen die voor mij
relevant zijn als ik in een vreemde stad ben” (NL2). In deze unit werden
de Kroatische symbolen en uitvindingen met trots gepresenteerd (bijvoorbeeld een stropdas of een balpen). Een respondent (NL3) ging zoeken of
dat waar is en hij twijfelde aan de uitvinding van een balpen. Dit is weer
een voorbeeld van ontwikkelende individuele interesse, omdat de lezer
verrast was over onverwachte informatie (Hoeken, 2012, p. 63). De
andere respondenten uit de tweede en derde groep vonden deze feiten
interessant. Wat wel verwarrend was voor de respondent NL1 is het feit

216

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

dat de stadskleur blauw is en dat alles in de brochure naar rood-wit verwees. De gepresenteerde kleuridentiteit van de stad is verwarrend: de
voorkant van de kaft is rood en heeft drie rood-witte hartjes daarop (waarnaar in deze unit met foto’s ook wordt verwezen), parasols op de markt
zijn in dezelfde kleurencombinatie; rood is in het algemeen de kleur van
de hele unit. Men krijgt geen indruk dat blauw de dominante kleur zou
moeten zijn.
 6.7

Zagreb in het kort en de kaft

De respondenten hadden in het algemeen weinig bijzondere opmerkingen
over deze twee onderwerpen. “Het hoort bij een brochure. Als toerist heb
je bepaalde verwachtingen en deze voldoet aan die verwachtingen”
(NL3). Twee respondenten die al in Zagreb zijn geweest (NL1, BE2) hebben de hartjes op de voorpagina gemerkt; die vonden ze herkenbaar en
mooi als symbool van de stad. Op de kaft staat de Nederlandse vlag als
teken van taalherkenning, die niet door de respondenten werd opgemerkt,
maar daarover werd wel gesproken als extra, laatste vraag die aan de
respondenten werd gesteld. Volgens alle respondenten is het niet storend
dat op de voorpagina een Nederlandse vlag staat, hoewel twee
respondenten vlaggen overbodig vinden (BE2 en BE3). De respondent
NL3 denkt dat Nederlandse vlag een goede oplossing is ook voor een land
als België dat drietalig is, want “een Engelstalige brochure gaat ook geen
Amerikaanse of een Schotse vlag daarop hebben. Het moet wel een
Nederlandse zijn.” Een voorstel van de respondent BE2 is dat de taal, in
plaats van de vlag genoemd wordt. Ze zou daar Nederlands schrijven,
want ze veronderstelt dat in de Franse versie van de brochure een Franse
vlag staat, net als voor bepaalde overzeese gebieden waar eveneens Frans
gesproken wordt. “Ik ben voor het woord van de doeltaal” (BE2). Het
gedeelte dat door de auteur Zagreb in het kort werd genoemd (pagina’s
60–64) vinden de respondenten handig, vooral diegenen uit de eerste
groep. Hoewel respondent BE2 veel kritiek leverde over de (te)
uitgebreide tekst, heeft ze hier toegevoegd dat dit gedeelte ook wat langer
kon. Haar voorstel was dat de brochure in dit gedeelte “Lonely Planetachtig” wordt: hoe bereik je Zagreb (vliegtuig, bus), hoe verplaats je je in
de stad (tram) enz. “Het kan, maar het hoeft niet”, zegt ze.
 Een toeristische brochure: een oefening in persuasieve teksten

6.8

217

Foto’s en illustraties

Foto’s werden positief beoordeeld. “Omdat heel veel tekst in de brochure
staat … denk ik dat het prettig is voor de lezer om ook wat beeldmateriaal
te hebben en helemaal dat je op die manier een toch wat beter idee krijgt
hoe de stad eruit ziet” (NL2). “Foto’s geven in de eerste plaats meer lucht,
die maken de brochure minder zwaar” (BE2). Geen enkele foto in de
brochure heeft een ondertiteling of een concrete verwijzing naar de tekst,
hoewel de meeste van de plekken wel in de tekst genoemd worden. De
enige problematische foto was op pagina 4 die positief en negatief werd
gemarkeerd (“het is een mooie foto, maar het is niet duidelijk of Gradec
of Kaptol daarop staan” (NL3), ofwel welk gedeelte van de oude stad verbeeld wordt). De foto is eveneens van slechtere kwaliteit en een is slecht
gemonteerd. Illustraties waren nauwelijks opgemerkt en de respondenten
hebben er voornamelijk pas op gereageerd toen die apart genoemd werden. Er zou geconcludeerd kunnen worden dat de foto’s samen met de
illustraties representatief genoeg zijn voor Zagreb en dat ze de tekst in de
brochure ondersteunen. Volgens Hoeken (1998, p. 182) verhoogt een dergelijk beeldmateriaal de wenselijkheid van de lezers om de verbeelde locaties te bezoeken.
 6.9

Andere opmerkingen

Het taalgebruik vinden de respondenten in het algemeen “voldoende
goed” (BE3), hoewel ze veel eigen correcties hebben gesuggereerd. De
eerste groep vond de vertaling heel goed en ze denken dat het door een
moedertaalspreker van het Nederlands is vertaald. De derde groep en BE2
hebben de meeste suggesties gegeven en die waren zeer nauwkeurig in
hun analyse, hoewel ze hebben erkend dat de woordkeuze in het algemeen
niet storend was, voornamelijk omdat het om een brochure gaat. Twee
van die drie respondenten zijn dagelijks bezig met het onderzoeken en onderwijzen van de Nederlandse taal (BE2 en NL3). Ook als de respondenten de woordkeuze natuurlijk vinden, is die wel omslachtig; de zinnen zijn
te lang en te letterlijk vertaald (BE2).
De meningen van de respondenten zijn zeer verdeeld over het profiel
van de vertaler. Samenvattend kan gezegd worden dat de vertaler volgens
de respondenten geen moedertaalspreker is en dat hij/zij een Belgische
achtergrond heeft. De respondent NL3 heeft naar enkele voorbeelden in
de tekst verwezen waar dat duidelijk zichtbaar was. Volgens hem is dat
wegens het woordje er dat hier gebruikt wordt: “Rond de hele stad zijn er

218

Željana Pancirov Cornelisse & Ana Marija Žagar & Frieda Steurs

plekken voor recreatie te vinden” en “In de stad zelf zijn er veel parken en
tuinen tussen de straten en pleinen” (Petrinović, s.d., p. 26). De respondent (BE2) heeft twee verschillende stijlen van vertalen gemerkt en volgens haar is de tekst vanaf pagina 42 door een andere vertaler (ook geen
moedertaalspreker) vertaald.
