De bijdrage van de accountant aan het voorkomen en bestrijden van corruptie
OMGEVING,

ALGEMEEN

ACCOUNTANCY,

ALGEMEEN

De bijdrage van de accountant
aan het voorkomen en
bestrijden van corruptie
Drs. A.J.E. Jansman
g
LU

ï

1 Inleiding'
Corruptie kan worden omschreven als het
misbruik van positie en kennis door functionaris­
sen in de publieke en private sector met het doel
daaruit financieel voordeel te behalen.
Met betrekking tot corruptie en de betekenis
van dit fenomeen voor de accountant in zijn
controlerende en adviserende functie bestaat nog
weinig literatuur. Dit is opvallend daar corruptie
een voor de accountant relevant maatschappelijk
verschijnsel is. Corruptie kan immers daar optre­
den waar controlesystemen niet adequaat zijn
opgezet dan wel onvoldoende werken. Het bestaan
van corruptie heeft zelfs bijgedragen aan de
ontwikkeling van het accountantsberoep. Corrupt
handelen door de leiding wordt door fatsoenlijke
eigenaren van ondernemingen niet geaccepteerd.
Deze eigenaren maken gebruik van de diensten
van accountants om meer zekerheid te krijgen
omtrent de vraag of de leiding corrupt heeft
gehandeld. Deze attitude van de eigenaren ten
opzichte van corruptie is minder vanzelfsprekend
dan zij op het eerste gezicht lijkt; eigenaren
kunnen immers ook financiële voordelen halen uit
corruptie. Een voorbeeld daarvan is de betaling
van steekpenningen aan potentiële opdrachtgevers.
Het ontbreken van literatuur en statistische
gegevens omtrent de aard en omvang van de uit
corruptie voortvloeiende maatschappelijke schade
hangt samen met de aard van corruptie: het speelt
zich af in het informele gedeelte van het econo­
misch leven.
 Het onderzoek naar corruptie is in het verleden
voornamelijk gericht geweest op corruptie in de
publieke sector. Beperking van het onderzoek naar
corruptie tot de publieke sector doet geen recht
aan de maatschappelijke realiteit; corruptie in de

JA N U A R I/ FE B R U A R I 1995

E0AB

publieke sector is in de meeste gevallen slechts
mogelijk als er een vorm van samenwerking
plaatsvindt tussen publieke en private sector. Ook
binnen de private sector als zodanig treedt corrup­
tie op; samenspanning tussen inkoper en leveran­
cier is hiervan een voorbeeld. De maatschappelij­
ke relevantie van corruptie wordt versterkt door de
invloed van de georganiseerde criminaliteit. De
financiële belangen van criminele organisaties zijn
vaak zo aanzienlijk dat zij grote druk uitoefenen
op de publieke en private sector corruptie te
accepteren of zelfs over te gaan tot corrupt gedrag.
Het belang van de deskundigheid op het gebied
van de opzet van controlesystemen en de uitvoe­
ring van controlewerkzaamheden die door accoun­
tants kan worden ingebracht in de strijd tegen
corruptie vormt onderwerp van dit artikel.
Het zou echter een illusie zijn te veronderstel­
len dat adequate controlesystemen en controle­
werkzaamheden corruptie in het geheel kunnen
uitschakelen. De beslissing van een individu of
een groep van individuen zich corrupt te gedragen
is bovenal een probleem van integriteit. Dit
gegeven alsmede de tussen individuele landen
bestaande verschillen in aard, omvang en maat­
schappelijke perceptie van corruptie stelt eisen aan
de opzet van het onderzoek naar corruptiebestrij­
ding. Een multidisciplinaire benadering, waarbij
juristen, antropologen, economen en technische
wetenschappers hun deskundigheid inbrengen ligt
daarbij voor de hand.
Drs. A.J.E. Jansman is vennoot van Coopers & Lybrand
Accountants en docent in de leer van de accountantscontrole
aan de Rijksuniversiteit Groningen.
 29

2 Corruptie: een nadere beschouwing
Corruptie is een verschijnsel dat zich in
velerlei vormen voordoet. Te noemen zijn omko­
ping van potentiële opdrachtgevers en het op
oneigenlijke gronden verstrekken en verkrijgen
van subsidies. Ook de benoeming van niet capabe­
le. bevriende, personen in bepaalde functies valt in
de termen van de hiervoor gegeven definitie van
corruptie. Hierna wordt ingegaan op factoren die
van invloed kunnen zijn op de aard en omvang van
corruptie.
Deze factoren zijn:
- waarden en normen;
- economische situatie;
- organisatie van de publieke sector;
- management in de private sector;
- invloed van de georganiseerde criminaliteit.
a Waarden en nonnen
De waarden en normen binnen een samenle­
ving zijn bepalend voorde vraag in hoeverre
corruptie binnen die samenleving als een probleem
wordt ervaren. Uit onderzoek naarde maatschap­
pelijke perceptie van corruptie in ontwikkelings­
landen die na de Tweede Wereldoorlog zelfstandig
werden is gebleken dat de economisch zwakkeren
berusten in het bestaan van corruptie; zij bekom­
meren zich slechts om hun primaire levensbehoef­
ten. Corruptie bestond reeds gedurende de periode
van kolonisatie; de maatschappelijke bovenlaag
fungeerde in deze als verlengstuk van de kolonisa­
tor. De kolonisator moedigde corruptie zelfs aan
om op die wijze de maatschappelijke bovenlaag
aan zich te binden. Bij het vertrek van de koloni­
sator kwam de maatschappelijke bovenlaag aan de
macht in een maatschappij waarin corruptie als
vanzelfsprekend werd beschouwd.
In Afrikaanse, Zuidamerikaanse en Zuideuropese landen bestaan vaak uitgebreide, op familierela­
ties gebaseerde, sociale netwerken. Het economisch
belang van deze netwerken wordt belangrijker
geacht dan het voor velen onvoldoende tastbare
maatschappelijk belang. Corruptie uitmondend in
voordelen voor een bepaald sociaal netwerk past
binnen het stelsel van waarden en normen dat
uitgangspunt vormt voor het gedrag van individuen.
 Door sommige auteurs, waaronder Bayley, wordt
opgemerkt dat corruptie ook positieve aspecten
heeft. De mogelijkheid in overheidsbetrekking
financieel voordeel te behalen uit hoofde van zijn

30

positie, maakt het voor vakinhoudelijk bekwame
ambtenaren, ondanks de lage salarissen, aantrekke­
lijk een functie bij de overheid te aanvaarden. Ook
wordt gesteld dat corruptie daar ontstaat waar
overheidsinstanties slecht functioneren; corruptie
maakt het mogelijk imperfecties in het optreden van
overheidsinstanties op te heffen.
b Economische situatie
Een verslechtering van de economische situatie
kan voor individuen en bedrijven aanleiding zijn
minder zorgvuldig om te gaan met ethische
normen in het kader van de verkrijging en aan­
vaarding van opdrachten tot levering van goederen
en diensten. Ook kunnen tegemoetkomingen van
de zijde van de overheid, i.c. subsidies, bepalend
zijn voor de overlevingskansen van deelnemers
aan het economisch verkeer. Deze omstandighe­
den versterken de mogelijkheid dat corruptie
ontstaat, waarbij ook de samenwerking met
criminele organisaties niet kan worden uitgesloten.
c Organisatie van de publieke sector
De mate waarin de overheid actief participeert
in het economisch proces door middel van regel­
geving en het verrichten van overheidsuitgaven
verschilt per land. De mogelijkheid dat door
overheidsfunctionarissen corruptie wordt bedreven
treedt in het algemeen daar op waar de publieke
sector directe financiële raakvlakken heeft met de
private sector. Het zijn juist deze financiële
raakvlakken waar het accountantsberoep een rol
zou kunnen spelen in de bestrijding van corruptie.
Deze raakvlakken betreffen belastingen, subsi­
dies, overheidsinvesteringen en concessies.
Al deze raakvlakken kenmerken zich dooreen
materieel financieel belang, zowel voorde publie­
ke als voor de private sector. De regelgeving is
vaak zeer complex. Deze complexiteit hangt
samen met het streven van de overheid door
middel van een bepaalde uitgavencategorie
meerdere politieke doelstellingen te realiseren.
 d Management in de private sector
Corruptie brengt in het algemeen met zich mee
dat functionarissen uit verschillende organisaties
met elkaar moeten samenwerken om het met
corruptie beoogde doel te bereiken. Ook in de
private sector zal de kans op dergelijke samenwer-

J A N U A R I/ F E B R U A R I 1995

Gf f l AB

kingsverbanden toenemen naarmate interne
controlesystemen en procedures rond selectie van
personeel, opdrachtgevers en afnemers meer
gebreken vertonen. Beslissingen waarbij corruptie
aan de orde zou kunnen komen worden veelal
genomen op hoger managementniveau. Dergelijke
beslissingen zullen geen routinematig karakter
hebben; gedetailleerde richtlijnen zijn hierbij dan
ook niet te verwachten. In dit kader hebben
toezichthoudende organen als de Raad van Com­
missarissen een belangrijke functie. Zij zullen
moeten toezien op de mate waarin het manage­
ment handelt in overeenstemming met ethische
normen, te formuleren in samenspraak met dat­
zelfde management. Ook zullen de toezichthou­
dende organen er zorg voor moeten dragen door de
verschillende niveaus in de organisatie geïnfor­
meerd te blijven omtrent het ethisch handelen van
het hogere management.
e Invloed van de georganiseerde criminaliteit
Georganiseerde criminaliteit is een met corrup­
tie sterk verwant verschijnsel. De samenwerkings­
verbanden van waaruit criminelen opereren
onderscheiden zich nauwelijks van niet-criminele
organisaties. Gemeenschappelijke kenmerken zijn
ondermeer:
- binnen de organisatie zijn de financierings-,
inkoop-, opslag-, verkoop- en transportfunctie
te onderkennen;
- internationale vertakkingen;
- meerdere produkten en afzetmarkten.
 In hun bedrijfsvoering maken criminele
organisaties gebruik van diensten die door derden
worden aangeboden. Nadrukkelijk zij vastgesteld
dat het overgrote deel van deze derden-leveranciers volledig te goeder trouw betrekkingen
onderhoudt met criminele organisaties. De georga­
niseerde criminaliteit of onderwereld kan niet
functioneren zonder deze diensten vanuit de
zogenoemde bovenwereld. Ook de publieke sector
maakt deel uit van deze voor de georganiseerde
criminaliteit zo belangrijke bovenwereld.
Dat de overheid zich zorgen maakt over de
invloed van de georganiseerde criminaliteit blijkt
uit het beleidsplan (september 1992) voor de
aanpak van de georganiseerde criminaliteit in
Nederland dat door de toenmalige ministers van
Justitie en Binnenlandse Zaken aan de Tweede

JA N U A R I/ FE B R U A R I 1995

E2AB

Kamer is aangeboden. Zij wijzen op de sterke
groei van de georganiseerde criminaliteit en de
gevolgen daarvan voor de integriteit en slagvaar­
digheid van overheidsfunctionarissen. Zij geven
daarin aan dat onderzoek naar de activiteiten van
criminele organisaties mede wordt bemoeilijkt
door het risico van informatielekken ten gevolge
van corruptie binnen de overheid. Ook het functio­
neren van de private sector komt daarbij aan de
orde, waarbij de voor het accountantsberoep
relevante opmerking wordt gemaakt dat ‘finan­
ciële, fiscale en juridische experts diensten
verlenen aan de georganiseerde criminaliteit'.
 3 Accountant en corruptie
3.1. Algemeen
Het accountantsberoep ontleent zijn sociale
functie aan de maatschappelijke behoefte aan
zekerheid omtrent de betrouwbaarheid van finan­
ciële informatie. Dit stelt eisen aan de mate
waarin voor financiële informatie normen zijn
ontwikkeld alsmede aan de wijze waarop de
accountant zijn controle uitvoert. In landen of
sectoren waar corruptie op grote schaal voorkomt,
zal een accountant niet zodanig kunnen functione­
ren dat in de hiervoor genoemde sociale behoefte
wordt voorzien. Corruptie leent zich immers niet
voor standaardisatie in richtlijnen voor verslagge­
ving en controle. Uit de auditing Standard van het
IFAC betreffende Illegal Acts blijkt dit standaardisatieprobleem. Gegeven de grote diversiteit in
verschijningsvormen van corruptie zou de prakti­
sche toepasbaarheid van de Standard gediend zijn
met een nadere detaillering.
Dat het accountantsberoep zich zal moeten
gaan bezighouden met de corruptieproblematiek is
evident; gegeven zijn sociale functie kan de
accountant niet voorbijgaan aan corruptie, leidend
tot concurrentievervalsing en aantasting van het
rechtsstelsel.
Indien de accountant financiële verantwoordin­
gen certificeert waarin de effecten van corruptie
zijn opgenomen, zonder dat de accountant daarvan
melding maakt aan ten minste de toezichthoudende
organen binnen de betrokken organisatie, onder­
graaft hij de maatschappelijke betekenis van het
beroep.
Ook in zijn adviesfunctie wordt de accountant
geconfronteerd met corruptie. De geloofwaardig­
heid van het beroep is niet gediend met de blijkens

31

het beleidsplan van de ministers van Justitie en
Binnenlandse zaken bestaande betrokkenheid van
accountants bij dienstverlening ten behoeve van
criminele organisaties.
 3.2 Onder welke omstandigheden kan het
accountantsberoep een bijdrage leveren?
Corruptie en controlemaatregelen zijn eikaars
tegenpolen. In principe betekent deze vaststelling
dat de accountant, gegeven zijn deskundigheid op
het gebied van preventieve en repressieve contro­
lemaatregelen. een belangrijke inbreng kan
hebben bij het voorkomen en bestrijden van
corruptie. Het effect van een dergelijke inbreng
wordt bepaald door een aantal factoren:
a de omgeving waarin de accountant functio­
neert;
b de vaktechnische mogelijkheden van de
accountant;
c de integriteit van de accountant.
In de analyse van de rol die de accountant kan
vervullen in relatie tot corruptie is het van belang
vast te stellen dat niet alle bovengenoemde
factoren door de accountant kunnen worden
beïnvloed. Dit betreft met name de sub a genoem­
de factor.
Ad a De omgeving waarin de accountant
functioneert

Corruptie houdt niet op bij de landsgrenzen en zal
zelf een omgeving zoeken waar imperfecties
bestaan in de regulering door de overheid. Dc
bestrijding van corruptie vergt dan ook een
internationale aanpak waarbij de verschillende
overheden zich dienen te verplichten een aantal
maatregelen te nemen. Deze maatregelen betref­
fen;
•

De regulering van het economisch teven.
De overheid dient zorg te dragen voor een transpa­
rante wetgeving zodat duidelijkheid bestaat over
het door de overheid gewenste gedrag van indivi­
duen en organisaties. De onderlinge afstemming
tussen nationale en supranationale wetgeving is
daarbij een belangrijk aandachtspunt. In dit
verband zij verwezen naarde uitvoeringsproble­
men die voortvloeien uit EC-regelingen op het
gebied van landbouwsubsidies, exportsubsidies en
kartels.
Ook zal de overheid zorg moeten dragen voor
adequate verslaggevingsstandaarden en een

32

wetlelijke basis voor het accountantsberoep.
Daarbij zal de overheid er op toe moeten zien dat
het accountantsberoep adequate controlestandaarden ontwikkelt.
 Een belangrijk element in de verslaggevings­
standaarden betreft de verantwoording van
transacties met ‘related parties'; onduidelijkheden
omtrent de kring van direct en indirect bij een
organisatie betrokkenen kan corruptie vergemak­
kelijken.
Tevens zal de overheid regels moeten stellen
ten aanzien van de organisatie van de kapitaal­
markt; een ondoorzichtige kapitaalmarkt verschaft
geen inzicht in de herkomst van financieringsmid­
delen die in de private en publieke sectoren
worden gebruikt.
Regulering van het economisch leven als
bovenbeschreven dient in onderling overleg tussen
overheden tot stand te komen.
De overheid zal er geen misverstand over
moeten laten bestaan dat corruptie voor haar ten
enenmale onaanvaardbaar is; in elk land zal een
adequaat systeem van wettelijke regelingen
terzake van de opsporing en vervolging van
corrupt handelende organisaties en individuen
dienen te worden ingevoerd. Gegeven de voort­
gaande internationalisering van de economische
activiteiten zullen eenzijdige maatregelen door
individuele overheden in het algemeen weinig
effect sorteren. Dc Foreign Corrupt Practices Act
(1977) in de Verenigde Staten, welke het verstrek­
ken van steekpenningen aan buitenlandse verte­
genwoordigers van bedrijven als economisch
delict strafbaar stelt, is hiervan een voorbeeld. De
maatschappelijke acceptatie van deze wet is
binnen de Verenigde Staten niet groot; vele
ondernemingen zien zich beperkt in de mogelijk­
heden zaken te doen in landen waar steekpennin­
gen onlosmakelijk verbonden lijken met handels­
transacties. Daar in deze landen een deugdelijke
wetgeving en -handhaving terzake van corruptie
ontbreekt, dreigt de Foreign Corrupt Practices Act
haar doel voorbij te schieten; juist de ondernemin­
gen uit de Verenigde Staten lijken benadeeld te
worden door deze wet die nu juist bedoeld is
eerlijke concurrentieverhoudingen te garanderen.
•

De organisatie binnen de publieke sector.
 Als aandachtspunten kunnen worden genoemd:
- formuleren van ethische gedragsregels voor
overheidsfunctionarissen;
- zorgdragen voor een adequate beloning van
overheidsaccountants;

J A N U A R I/ F E B R U A R I 1995

E !

a b

- opzet van een deugdelijk informatiesysteem op
grond waarvan, deels op basis van schattingen,
inzicht ontstaat in de ontvang en de aard van
met het officieuze circuit samenhangende
geldstromen. Een dergelijk systeem vergemak­
kelijkt een gerichte aanpak van verschijnselen
als corruptie.
Voor het accountantsberoep zijn deze maatre­
gelen van groot belang; zij creëren een omgeving
waarin controle door accountants zinvol is.
Ad b De vaktechnische mogelijkheden van de
accountant

Corruptie zal met name optreden in situaties waarin
samenspanning tussen functionarissen van meerdere
organisaties plaatsvindt. Kenmerkend voor samen­
spanning is dat de betrokkenen bij voorkeur geen
registraties voeren van deze activiteiten. Registra­
ties zijn evenwel van groot belang voor de effectivi­
teit van accountantscontrole.
Een belangrijk controlemiddel van de accoun­
tant betreft het verkrijgen van inlichtingen van de
gecontroleerde. De accountant verkeert in een niet
benijdenswaardige positie indien de gecontroleer­
de corrupt handelt.
De noodzaak van een gedegen beoordeling
door de accountant van de aanvaardbaarheid van
opdrachten en de integriteit van opdrachtgevers
wordt hiermee onderstreept. In deze beoordeling
dient hij aandacht te besteden aan de aard van de
bedrijfsactiviteiten, de doorzichtigheid van
eigendomsverhoudingen, de wijze van financiering
en de attitude van de opdrachtgevers ten opzichte
van interne en externe controle. Ook na aanvaar­
ding van een opdracht is het voor de accountant
van belang regelmatig na te gaan in hoeverre
veranderingen binnen of in de omgeving van de te
controleren organisatie de integriteit van de
opdrachtgever en de gecontroleerde hebben
aangetast.
 Ad c De integriteit van de accountant

De openbare accountant heeft een direct financieel
belang bij de verwerving van winstgevende
opdrachten. De concurrentie op de accountancymarkt kan een bedreiging vormen voor integriteit
van de accountant. Dit kan zich uiten in een
minder diepgaand onderzoek naar de aanvaard­
baarheid van opdrachten, maar ook in de wijze
waarop de accountant zich opstelt ingeval hij
wordt geconfronteerd met corrupt handelen van de

JA N U A R I/ F E B R U A R I 1995

E lA B

gecontroleerde. De accountant moet immers sterk
in zijn schoenen staan indien een belangrijke
opdrachtgever informatie omtrent een kleinere
relatie van de accountant wenst en daarbij dreigt
met een heroverweging van de opdracht aan de
betreffende accountant.
Uitgangspunt in dit artikel is dat corruptie
negatieve maatschappelijke effecten veroorzaakt;
het economisch bestel raakt ontwricht en corrupt
handelen leidt tot concurrentievoordelen voor
corrupte ondernemers. Maar ook accountants die
meewerken aan corruptie of gedogen dat hun
opdrachtgevers corrupt handelen bereiken, zouden
een concurrentievoordeel kunnen realiseren ten
opzichte van collega’s die dergelijke werkzaamhe­
den afwijzen.
Het nastreven door individuele accountants en
accountantsmaatschappen van omzetmaximalisatie
op korte termijn, zonder daarbij aandacht te
besteden aan de aanvaardbaarheid van de op­
dracht en de integriteit van opdrachtgevers zal niet
alleen een rol van de accountant in de bestrijding
van corruptie in de weg staan; de maatschappelij­
ke functie van het beroep wordt aangetast.
In de agency-theorie wordt hier voor de
beroepsorganisatie een belangrijke taak aanwezig
geacht; zij dient te zorgen voor een adequate
tuchtrechtspraak en bescherming van de fungerend
accountant door regels te stellen voor wisselingen
van accountants bij organisaties. Dit is echter niet
voldoende: de individuele accountant dient op
basis van integriteit zijn functie uit te willen
oefenen.
 De accountant mag niet alleen staan in een
zorgvuldige beoordeling van de integriteit van zijn
opdrachtgever; alleen wanneer bankiers, advoca­
ten en notarissen samen met accountants een blok
vormen tegen corrupte opdrachtgevers kan sprake
zijn van een effectieve bestrijding van corruptie.
De hiervoor genoemde begrenzingen betreffen
met name de detectie door accountants van
corruptie. Daarbij dient nog te worden opgemerkt
dat detectie van corruptie, zeker ingeval daarbij de
georganiseerde criminaliteit is betrokken, niet
door accountants alleen kan worden uitgevoerd.
De accountant beschikt echter ook over kennis
van, interne, controlesystemen, welke kennis van
groot belang kan zijn voor de preventie van corrup­
tie. Als adviseur van overheden en private onderne­
mingen zal de accountant op het gebied van corruptiepreventie een belangrijke rol kunnen spelen.
33

3.3 Aandachtsgebieden voor de accountant
3.3.1 Algemeen

De terreinen waarop dc accountant een bijdrage
kan leveren in de bestrijding van corruptie kunnen
worden onderverdeeld naarde volgende sectoren:
- overheid;
- bedrijfsleven.
Hierna volgt een opsomming van werkzaamheden
die de accountant binnen de onderscheiden secto­
ren zou kunnen uitvoeren. De nadruk zal daarbij
liggen op de publieke sector.
3.3.2 Overheid

De overheid ziet zich in de bestrijding van corrup­
tie geconfronteerd met een tweetal aandachtsge­
bieden. de eigen organisatie en de private sector.
In het voorgaande is een viertal raakvlakken
tussen publieke en private sector genoemd waar.
gegeven het grote financiële belang, het risico van
corruptie groot lijkt te zijn. Deze raakvlakken
betreffen belastingen, subsidies, overheidsinveste­
ringen en concessies. Ten aanzien van deze
raakvlakken zijn de volgende aandachtspunten
voor corruptiepreventie te noemen.
 /

Belastingen en subsidies:

- voordat een regeling wordt ingevoerd moet
worden nagegaan of naleving ervan controleer­
baar is;
- de voorgeschreven inhoud van accountantsver­
klaringen bij subsidie-afrekeningen dient te
worden afgestemd met de accountantsorganisa­
tie. Interpretatieproblemen kunnen op deze
wijze worden voorkomen;
- bepaalde economische activiteiten worden
gesubsidieerd door meerdere overheidsinstel­
lingen. Het informatiesysteem binnen de
overheid dient zodanig te zijn dat centraal
inzicht bestaat in mogelijke overlappingen van
subsidieverstrekkingen door de verschillende
overheidsinstellingen. Een dergelijk informa­
tiesysteem dient in vele landen nog te worden
geïmplementeerd.
2 Overheidsinvesteringen:

- formuleren van specificaties waaraan het te
leveren object dient te voldoen;
- procedures voor het aanvragen van offertes;
- procedures voor de bewaking van de kosten
van uitvoering van openbare werken;
- functieroulatie.
34

3 Concessies:

Kenmerkend voor de verlening van concessies is
in hel algemeen dat enerzijds de financiële belan­
gen voor concessiehouders groot zijn. terwijl
anderzijds het aantal overheidsfunctionarissen
betrokken bij de verstrekking van concessies klein
is. De concessievoorwaarden dienen duidelijk
geformuleerd te worden, vooral ten aanzien van de
wijze waarop door concessiehouders gedurende de
looptijd verantwoording wordt afgelegd. Ook
daarbij is de controleerbaarheid van de verant­
woording een belangrijk punt.
In het algemeen kan nog worden opgemerkt dat
de overheid zorg moet dragen voor adequate
informatiesystemen; ten aanzien van subsidies is in
het voorgaande al het een en ander opgemerkt. De
registraties binnen de overheidssector kenmerken
zich in verschillende landen door achterstanden in
de registratie van de werkelijke gang van zaken,
onvoldoende analyse van verschillen tussen begro­
tingen en werkelijkheid alsmede een grote nadruk
op detailinformatie, waardoor een totaalinzicht in
de financiële gang van zaken wordt belemmerd.
Bovenstaande maatregelen en aandachtspunten
met betrekking tot raakvlakken tussen publieke en
private sector lenen zich voor advieswerkzaamhe­
den door accountants. De opsomming betreft
aspecten van preventief gerichte controle.
 De accountant kan, gebruik makend van zijn
kennis van controlesystemen, ook in het kader van
opsporing van corruptie een bijdrage leveren.
Gegeven de beperkte middelen waarover Justitie en
politie kunnen beschikken is het voor hen van
belang inzicht te krijgen in de corruptiegevoeligheid
van branches. Ook de mogelijkheid van infiltratie
door de georganiseerde criminaliteit is daarbij
relevant. De accountant kan behulpzaam zijn bij het
ontwikkelen van een analysemethode op het niveau
van bedrijfstakken. In een dergelijke analyse dient
aandacht te worden besteed aan zaken als:
- economische ontwikkelingen binnen de bedrij l'stak;
- mate van regulering door de overheid en de
invloed daarvan op de bedrijfsvoering;
- usances in de bedrijfstak (aard betalingsver­
keer, wijze waarop opdrachten worden verkre­
gen. onderlinge verrekeningen tussen partici­
panten in een bedrijfstak).
Op basis van een dergelijke analyse ontstaat
een eerste indruk omtrent de mogelijkheden van
corruptie binnen de betreffende bedrijfstak.
J A N U A R I/ F E B R U A R I 1995

EJA B

Een volgende stap is een analyse op het niveau
van individuele ondernemingen. Daarbij komen de
volgende elementen aan de orde:
- transparantie van juridische structuur en
eigendomsverhoudingen:
- rationaliteit van financiering en resultaatontwikkeling (indicatoren voor zogenoemde
witwasactiviteiten);
- beheersingsmaatregelen getroffen door de
leiding van de onderneming.
3.3.3 Bedrijfsleven

De in de vorige paragraaf beschreven analyse op
het niveau van bedrijfstak en individuele onderne­
mingen komt bij de uitvoering van een opdracht
tot controle van een jaarrekening steeds aan de
orde; het verschil betreft in het algemeen de mate
van diepgang.
Materiële financiële gevolgen van corruptie
voor de te controleren verantwoording zullen voor
de accountant aanleiding moeten zijn nader
onderzoek te verrichten naar oorzaak en om vang
van het geconstateerde geval van corruptie.
 In zijn risico-analyse voorafgaand aan de
uitvoering van zijn controle dient de accountant
zich bewust te zijn van een merkwaardige eigen­
schap van het verschijnsel corruptie. In het
algemeen zal corrupt handelen door de leiding niet
in het belang zijn van een grote groep van belang­
hebbenden bij een onderneming (aandeelhouders,
bankiers en werknemers). Voorbeelden van deze
vorm van corruptie zijn: omkoping van de leiding
door leveranciers en transacties met ondernemin­
gen waarin de leiding financiële belangen heeft. In
al deze gevallen verrijkt de leiding van het bedrijf
zich ten koste van genoemde belanghebbenden. Er
bestaan echter ook vormen van corruptie die voor
deze belanghebbenden op zich alleen maar
voordelen lijken te hebben. Verwerving van grote
opdrachten door omkoping van functionarissen in
dienst van belangrijke afnemers en dienstverlening
ten behoeve van criminele organisaties zijn
voorbeelden van dit aspect van corruptie.
Deze problematiek brengt met zich mee dat de
accountant in zijn risico-analyse rekening moet
houden met beperkingen in de waarde van binnen
de onderneming aanwezige monitoringcontrols,
gericht op de preventie van corruptie. Dit ontslaat
de accountant overigens niet van zijn plicht de
ondernemingsleiding te adviseren omtrent de
implementatie van dergelijke monitoringcontrols.
Overigens zullen vormen van corruptie die ook het

JA N U A R I/ F E B R U A R I 1995

IfflA B

economisch belang van direct bij de onderneming
betrokkenen dienen, vaak optreden bij onderne­
mingen waarvan de resultaten onder druk staan.
De accountant zal hiermee niet alleen op het
moment van acceptatie van een opdracht rekening
moeten houden; regelmatig dient een accountant
na te gaan of opdrachten gecontinueerd dienen te
worden. Hierbij zal hij de ontwikkeling in de
economische positie in relatie tot de mogelijkheid
van corrupt handelen in beschouwing dienen te
betrekken.
 Met betrekking tot de aanpak van corruptie in
het bedrijfsleven is het van belang te wijzen op
een ontwikkeling in de Verenigde Staten. De New
York State Organized Crime Task Force heeft
recentelijk het Certified Investigative Auditing
Firm Program ontwikkeld. In het kader van dit
programma, gericht op de bestrijding van corrup­
tie en georganiseerde criminaliteit, wordt gebruik
gemaakt van de diensten van Certified Investigati­
ve Auditing Firms (CIAF’s). Deze bureaus waarin
kennis van accountancy, techniek en andere
disciplines zijn vertegenwoordigd, voeren onder­
zoeken uit naar de mate waarin ondernemingen
opereren binnen het kader van de relevante
wettelijke voorschriften. Ook de binnen een
onderneming expliciet geformuleerde ethische
normen worden in het onderzoek betrokken.
Inschakeling van een CIAF is overigens verplicht
wanneer is vastgesteld dat een onderneming zich
schuldig heeft gemaakt aan onwettig of onethisch
handelen. Afhankelijk van de uitkomsten van het
onderzoek wordt aan de ondernemingen een
kwaliteitskeurmerk verleend.
Gelet op het maatschappelijk belang van
corruptie zou het aanbeveling verdienen ook in
Nederland de wenselijkheid van een dergelijk
kwaliteitskeurmerk te onderzoeken.
Daarbij zou ook de effectiviteit van het toe­
zicht door de Raad van Commissarissen van de te
certificeren ondernemingen in het onderzoek
dienen te worden betrokken.
4 Conclusie
Corruptie treedt over de gehele wereld op. Een
internationale aanpak van de bestrijding van
corruptie is gewenst. Daartoe zullen in eerste
instantie normen dienen te worden vastgesteld
voor de wijze waarop de verschillende overheden
maatregelen nemen gericht op de preventie van
corruptie. Deze maatregelen betreffen zowel de

35

publieke als de private sector. Het accountantsberoep kan daarbij een zinvolle bijdrage leveren.
Indien tegelijkertijd door het accountantsberoep bij de uitoefening van controlewerkzaamhe­
den bij individuele organisaties aandacht wordt
besteed aan de attitude binnen deze organisaties
ten aanzien van corruptie zal dit in een tweetal
opzichten maatschappelijke voordelen opleveren.
 Enerzijds wordt immers de overheid gesteund in
haar strijd tegen corruptie, terwijl anderzijds de
maatschappelijke functie van de accountant aan
betekenis wint.
Dassen, R.J.M ., (1989), De Leer van het Gewekte Vertrouwen:
Agency avant la Lettre?, Maandblad voor Accountancy en
Bedrijfseconom ie.
Jansman, A .J.E., (1992), The Integrity of the Profession, paper
Fifth International Anti Corruption Conference, Amster­
dam.
Manen, J.A. van, (1992), Fighting Corruption: What can
Accountants do?, paper Fifth International Anti Corruption
Conference, Amsterdam
Scott, J.C., (1972), Comparative Political Corruption, Engle­
wood Cliffs.
Supojo, S., (1972), Een Research Design van de Indonesische
Accountant in de Bestrijding van Corruptie, Maandblad
voor Bedrijfsadministratie en Bedrijfsorganisatie

LITERATUUR
Bayley, D.H., (1966), The Effects of Corruption in a Develop­
ing Nation, Western Political Quarterly.
Benaissa, H., (1992), Corruption and the Social Context,
paper Fifth International Anti Corruption Conference,
Amsterdam.
36

N O O T

1 De schrijver dankt M. van Dijk en J.A. van Manen voor
hun waardevolle opmerkingen bij een eerdere versie van dit
artikel.
J A N U A R I/ F E B R U A R I 1995

GfflAB.
