ENIGE OPMERKINGEN OVER VERVANGINGSWAARDE
ENIGE OPMERKINGEN OVER VERVANGINGSWAARDE
door H. van Duyn
Wanneer in een onderneming de vraag beantwoord moet worden of
ruil -— en dat is dan ruil tegen geld ■
— rationeel is en zal plaatsvinden,
is het op dat ruilmoment niet de vervangingswaarde, die uitsluitend een
rol speelt, vooral niet indien er een continue stroom van productie is en
uit voorraad of lopende productie wordt verkocht. Op dat moment spelen
geheel andere factoren mede —■ en dan dikwijls een overheersende rol:
behoefte aan financiën, visie op prijsverloop en marktpositie van de eigen
onderneming en van concurrenten, onmogelijkheid om de productiestroom
in andere richting te dringen en dus drang tot verkopen, etc.
Indien overwogen wordt of bij een gegeven prijs al of niet tot ruil zal
worden overgegaan, is dikwijls vooral van belang de mate, waarin
behoefte bestaat aan geld, resp. aan het middel om in verplichtingen te
kunnen voorzien. En de waardering van de geldbehoefte kan beslissend
zijn of de ruil al dan niet zal geschieden tegen de bereikbare prijs.
 Het moment, waarop voor de ondernemer het vraagstuk van de ver­
vangingswaarde in het bijzonder op de voorgrond treedt, is dat, waarop
hij overweegt om het productieapparaat of een deel daarvan, in een
bepaalde richting te gebruiken of te blijven gebruiken. Op dat ogenblik
staat hij voor de vraag, of deze aanwending rationeel zal zijn, d.w.z, of
door productie en toekomstige ruil meer dan de te maken offers zal wor­
den ontvangen. Daarbij spelen wel een rol de resultaten, welke op dat
moment door ruil worden of zouden worden verkregen, maar in wezen
beslist de toekomstverwachting «— de verwachting ten aanzien van de
toekomstige ruil. Het is een kansspel, waaraan risico is verbonden, maar
dat is aan het ondernemer-zijn nu eenmaal inhaerent. Op dat moment
is het dus de vraag, of de offers meer dan goedgemaakt zullen worden
en die offers worden dan gemeten door de bedragen, welke, naar ver­
wachting, nodig zijn om het apparaat (en daaronder dan ook te rekenen
de organisatie, grondstoffen voorraad, enz.) in zijn paraten toestand te
houden, resp. na gebruik terug te brengen: de vervangingswaarde dus.
Veronderstellen wij, dat op 1 December de productie van een of ander
artikel overwogen wordt en dat 15 December het eerste product kan
worden afgeleverd.
 Op 1 December interesseert de vraag: wat voor offers 'zullen voor het
product nodig zijn en wat zal de ondernemer daarvoor over veertien dagen
en daarna ontvangen? Zal uit' de opbrengst voorziening in de te brengen
offers mogelijk zijn? Die vraag vraagt de aandacht zolang de productie
voortduurt. Is de productie eenmaal aangevangen dan zullen de conse­
quenties moeten worden aanvaard, indien de verwachting zich niet reali­
seert. Indien op ilO December blijkt, dat de offers wel niet goedgemaakt
zullen worden, dan is het rationeel om de ruil nog voort te zetten, gezien
de voorraad grondstoffen en nog lopende productiestroom — maar wel­
licht niet rationeel om de productie te continueren. „Wellicht” — want
het leiden van een onderneming is geen probleem, waarbij alleen de ver­
vangingswaarde van bepaalde productie-middelen een beslissende factor
is. Het is rationeel de productie voort te zetten, indien het eindigen grotere
schade voor de onderneming oplevert. Die schade kan b.v. het gevolg
zijn van het verlies van connecties, afbraak van de organisatie, enz. Ach­
teraf resp. periodiek zal nagegaan moeten worden in hoeverre de op­
brengst voldoende was om apparaat, organisatie en vlottende productie­
mab

blz. 134

middelen voor actie in stand te houden. Dit wil dan echter nog niet zeg­
gen, dat de middelen persé voldoende moeten zijn voor vervanging resp
instandhouding in vroegere vorm.
Het is overigens niet zo, dat productie (ruil) van een bepaald artikel
steeds rationeel is, indien de vervangingswaarde maar lager is dan de
opbrengstwaarde. De onderneming staat voor allerlei mogelijkheden en
de ondernemer zal door vergelijking van perspectieven een keus moeten
doen.
De vergelijking van vervangingswaarde met opbrengst geeft echter
geen voldoende maatstaf voor het beantwoorden van de vraag of pro­
ductie (ruil) van een bepaald artikel, al dan niet rationeel is, resp. om de
keus te bepalen.
 Laten wij eens aannemen dat een onderneming in staat is 25 prestaties
in een uur te verrichten van de soort a en 50 van de soort b. De onder­
neming kan produceren het artikel I waarvoor nodig zijn ll prestatie a
en 2 prestaties b of wel artikel II, waarvoor nodig zijn 11 prestatie a en
3 prestaties b. De vervangingswaarde voor de beide artikel bedraagt
Grondstoffen ........................................................ ƒ 5.—
1 prestatie a ƒ 1.— ....................................................... 1.—■
2 resp. 3 prestaties a ƒ 2.—• ...................................... 4.—

ƒ 5.—
„ 1.—
,, 6..—•

ƒ d 0 .~
„ 42.—■

ƒ 12—
„ 14.—

Verkoopprijs

De ondernemer moet zich nu hoeden voor de conclusie dat de productie
van beide artikelen in gelijke mate rationeel voor de onderneming is om­
dat de winstmarge in ieder geval ƒ 2.—- per stuk bedraagt. Immers, het
zou irrationeel zijn om II te maken, want dan kan hij slechts 16 stuks
produceren en blijven bovendien nog 9 prestaties a en 2 prestaties b
ongebruikt (winst ƒ 32.— verminderd met stilstandskosten), terwijl hij
25 stuks van I kan maken en het apparaat dan geheel bezet is. De winst
is dan ƒ 50.—. Indien de verkoopprijs van I daalt tot ƒ Ll.j29 (en zelf§
nog lager afhankelijk van de 'kosten van stilstand bij productie van II)
en het dus wel zeer rationeel lijkt om de productie van II te kiezen, zou
nochtans het produceren van II irrationeel zijn voor de betreffende onder­
neming.
 De productie van II zou alleen rationeel zijn, indien de winstmarge
voldoende was om daaruit te dekken de kosten van de niet gebruikte
prestaties en zou na dekking van deze kosten nog minstens ƒ 3.13 moeten
bedragen, resp. de prijs zou tot boven ƒ 15.11.3 moeten stijgen. Tenslotte
moet de onderneming zich dan nog de vraag stellen of het wellicht uit
bedrijfspolitieke overwegingen niet beter is van alles toch maar iets te
produceren en voor de ongebruikte prestaties andere aanwendingsmogelijkheid te zoeken. De eventuele winstderving zou men kunnen beschou­
wen als offer voor goodwill.
Behalve dat de vergelijking tussen de vervangingswaarde van een
product en de opbrengst op zich zelf dus nog niet beslissend is voor de
vraag of productie ter hand genomen zal worden is de vervangingswaarde
van het product zelf ook niet altijd de waarderingsmaatstaf die voor de
onderneming het offer dat gebracht wordt aangeeft resp. de juiste maat­
staf voor beoordeling van de prijs.
 Daartoe moet genomen worden de vervangingswaarde van het product,
mab

blz. 135

dat het beste resultaat zou hebben opgeleverd, maar welbewust niét werd
geproduceerd. De grotere winst, die met productie van!dit goed gemaakt
zou zijn, ontgaat aan de onderneming wanneer een ander product gemaakt
wordt. Dit is vooral van belang, wanneer grondstoffen en/of prestaties
schaars zijn en dus uit verschillende mogelijkheden een keus moet worden
gedaan. Bij beoordeling van het al of niet irrationeel zijn van een pro­
ductie, resp. bij het beoordelen van de prijs moeten de gevolgen van de
productiekeus wel overwogen worden. Ook indien de vervangingswaarde
(in de betekenis die daaraan gewoonlijk wordt toegekend) van een pro­
duct kleiner is dan de opbrengst (dus productie rationeel lijkt) kan deze
factor dus tot de conclusie leiden, dat productie nochtans niet moet wor­
den voortgezet of aangevangen. Daar het, zoals wij gezien hebben niet
gaat om de grootste marge per eenheid product, maar ook de prestatiecapaciteit in het geding is, is deze vraag niet zo eenvoudig te beantwoor­
den als het lijkt. Planmatig produceren en calculeren (budgettering) is
nodig.
De formulering van de theorie van de vervangingswaarde moet m.i.
met meerdere beperkingen rekening houden, indien het nut voor de ondernemerspolitiek wordt bepleit. De belangstelling van de ondernemer zal
veelal gericht zijn op de calculatie van de gewenste prijs. Het gaat in
casu niet om calculatie van een kostprijs in de betekenis, die aan dit woord
toekomt, het gaat om het kiezen van producten met de grootste winst­
mogelijkheid.
De calculatie met vervangingswaarde wordt in de regel geformuleerd
als een calculatie, waaraan niet de historische uitgaafkosten voor machi­
nes, gebouwen, grondstoffen e.d. ten grondslag worden gelegd, maar de
vervangingswaarde van deze, terwijl dan verder de uitgaafkosten van
lonen, e.d. in aanmerking worden genomen.
 Ik zou er de voorkeur aan geven de vervangingswaarde zo te formu­
leren dat daarin tot uitdrukking komt, dat een product eigenlijk uit grond­
stoffen ontstaat door een combinatie van prestaties van een productieorganisatie. De vervangingswaarde is dan dus de som van de vervan­
gingswaarde van grondstoffen en de vervangingswaarde van de pres­
taties, zoals deze uit de productiemethode en organisatie van de onder­
neming voortvloeien. Ziet men het vraagstuk zo, dan onttrekt men het
ook tevens psychologisch aan de financiële sfeer, waarin men zo gemak­
kelijk gevangen raakt, indien men alleen denkt aan de vervangings­
waarde van machines,, gebouwen, grondstoffen e.d. Indien uit de calcu­
latie dan blijkt, dat de vervangingswaarde groter is dan de opbrengst,
zal men ook beter inzicht in het vraagstuk krijgen en niet zonder meer
besluiten, dat dus geen productie zal mogen geschieden. Het is zeer wel
mogelijk, dat productie, mits op andere wijze, dus met andere prestaties
of door andere combinatie van prestaties wel rationeel is — het vraagstuk
wordt veel meer een kostenprobleem — men heeft aansluiting op het
gebeuren in de onderneming.
In wezen verandert dit natuurlijk niets aan de vervangingswaardetheorie.
Ondanks de betekenis, die aan de vervangingswaardethorie kan wor­
den toegekend, vraagt men zich toch wel eens af of in verhandelingen
over de theorie van de vervangingswaarde soms niet wat te weinig aan­
dacht wordt geschonken aan de betekenis van de uitgaafkosten. Deze
uitgaafkosten zijn immers voor de onderneming meer reëel.
mab

blz. 136

De druk op de financiën kan nog gevoeld worden lang nadat de han­
deling plaats had, die tot het ontstaan van daaruit voortvloeiende ver­
plichtingen aanleiding gaf. Het kan wel eens vrij lang duren voordat de
ondernemer de uitgaafkosten als tot de historie behorende kan betitelen.
 De ondernemer kan er niet alleen naar streven om zijn apparaat in
working-condition te houden. Hij zal ook moeten rekenen met de wens
van zijn geldschieter om de voorgeschoten bedragen minstens voor het
volle bedrag terug te krijgen. Al is dus de vervangingswaarde voor ma­
chines, gebouwen, grondstoffen bijv. tot de helft gedaald dan zal en moet
de ondernemer er toch op uit zijn om uit de opbrengst zoveel af te zon­
deren, dat aan de financiële verplichtingen geheel kan worden voldaan.
Het is dus niet voldoende, dat er een voordelig verschil is tussen ver­
vangingswaarde en opbrengst, maar deze marge moet zo hoog zijn, dat
de ondernemer aan zijn financiële verplichtingen kan voldoen. D.w.z.
indien de uitgaafkosten boven de vervangingswaarde liggen moet ge­
streefd worden naar de productie van die artikelen, die nog een marge
laten boven de uitgaafkosten. Dit streven dekt zich wel met het streven
naar zo groot mogelijke marge boven de vervangingswaarde, maar de
druk van de uitgaafkosten kan de onderneming er ook toe dringen zich
op de productie van een bepaalde klasse van artikelen toe te leggen.
 De theorie van de vervangingswaarde brengt ons in eerste instantie
in de gedachtensfeer van de individuele ondernemer, vooral indien wij
daarbij spreken van vervangingswaarde van productiemiddelen. Spreken
wij echter van vervangingswaarde van grondstoffen en prestaties dan is
het slechts een kleine stap naar de maatschappelijke kostprijs of sociale
kosten. De vervangingswaarde van prestaties vindt men dan niet door de
vervangingswaarde van enkele productiemiddelen te vermeerderen met de
in een bepaalde onderneming betaalde lonen e.d. maar door de vervan­
gingswaarde van productiemiddelen te vermeerderen met de lonen e.d.,
die nodig zijn, indien de productiemiddelen, welke als basis voor het
bepalen van de vervangingswaarde gekozen zijn, werkelijk in gebruik
waren. De hier bedoelde maatschappelijke vervangingswaarde kan een
andere zijn dan de ondernemingsvervangingswaarde, samengesteld vol­
gens de formulering, die daarvoor als regel wordt gevolgd. W il men de
maatschappelijke vervangingswaarde bepalen, dan moet men niet naar een
bepaalde onderneming zien, maar naar de productiemogelijkheden in het
algemeen.
Dat zou m.i. ook het uitgangspunt kunnen zijn, waarvan door de Over­
heid voor prijsvorming in principe wordt uitgegaan (in het midden laten­
de, of de uitkomst verhoogd met een aantrekkelijke winstmarge in ieder
geval ook tevens als toelaatbare maximumprijs kan en zal worden vast­
gesteld) — en in feite staat de Overheid m.i. daar tegenwoordig minder
afwijzend tegenover dan veelal wordt aangenomen.
Deze gedachte impliceert echter, dat niet de kostprijscalculatie van
een bepaalde (mijnentwege „representatieve” ) onderneming als basis
voor de prijsvaststelling moet dienen. Dan moet een calculatie gemaakt
worden, gebaseerd op de offers, die „objectief” voor vervanging nodig
zijn, uitgaande van de veronderstelling, dat de best mogelijke vervanging
als grondslag dient en de productie op de best mogelijke wijze geschiedt,
met de vervangende productiemiddelen, d.w.z. de vervangingswaarde van
prestaties moet worden berekend. Objectief bereikbare efficiency zou
moeten worden verondersteld.
 mab

blz. 137

Men zou deze gedachte nog verder kunnen volgen en b.v. veronder­
stellen, dat er ook een juiste productiespreiding of verdichting is.
Ook voor de arbeidskracht zou met vervangingswaarde kunnen worden
gerekend. Men komt in dit verband voor allerlei vragen te staan. Indien
b.v. voor de productie gebruik gemaakt wordt van een oudere arbeider
met hoger loon en het werk ook door een arbeider met lager loon kan
worden gedaan: wat is dan de vervangingswaarde? En als het loon niet
voldoende is voor de arbeider om zijn „vervangingswaarde” te betalen —
hoe dan te handelen?
Dan komt men tenslotte echter m.i. tot een andere calculatie dan die
welke men in de regel op het oog heeft, wanneer men er voor pleit, dat
de Overheid bij het vaststellen van maximumprijzen de vervangingswaardetheorie zal toepassen. Daarbij wordt immers alleen gesproken van de
vervangingswaarde van grondstoffen en productiemiddelen van de eigen
organisatie.
Ook bij toepassing van de theorie van de vervangingswaarde in engere
zin, dus blijvende in de gedachtegang van de ondernemer, die meer het
oog zal houden op de vervangingswaarde van productiemiddelen, kan
men op talrijke vragen en ook practische bezwaren stuiten.
Indien vervanging b.v. niet mogelijk is en de vervangingsprijzen niet
bekend of eenvoudig fantastisch zijn is de toepassing alleen mogelijk
door te bedenken, dat het niet gaat om de prijzen voor feitelijke vervan­
ging door gelijke productiemiddelen maar om het goedmaken van de
offers zodanig, dat de doelstelling voor de onderneming door het brengen
van de offers minstens niet wordt geschaad. Het gaat om economische
vervanging. De offers moeten worden goedgemaakt zodanig, dat min­
stens weer een doelmatig, gelijkwaardig apparaat ontstaat, resp. opge­
bouwd kan worden zodra vervanging wel mogelijk is.
 Men zou dan de gedachtegang kunnen volgen, dat de onderneming
op winstmaken is ingesteld en indien dus uit de opbrengst meer geld
binnenkomt dan nodig is om het apparaat minstens in gelijke winstgevende
positie te houden, is toch eigenlijk de ruil niet zonder meer irrationeel te
noemen.
Zeer zeker zou men dan niet tot stopzetten behoeven te concluderen.
Dat voortwerken kan ook zijn op een ander, zij het aanverwant terrein
of werkende met andere middelen, maar dat belet de onderneming niet
om winst te maken. Het gaat om de economische vervangingswaarde.
Dit is de toestand, die in de laatste jaren herhaaldelijk voorgekomen is
(en nog voorkomt). Toen deed zich nog de volgende vraag voor:
Indien b.v. A. gemaakt kan worden met B of C als productiemiddel —hoe moet de vervangingswaardetheorie dan worden toegepast? Het kan
dan best, dat B en C belangrijk in prijs verschillen maar nochtans met
beiden een verkoopbaar product met gelijke winstkansen kan worden
gemaakt. Verschillende variaties van dit probleem zijn te bedenken.
De toepassing van de theorie van de vervangingswaarde stelt in deze
gevallen de Overheid, indien deze de theorie van de vervangingswaarde
wil toepassen, voor puzzles, die zij niet kan oplossen.
Ook de controle zou in vele gevallen vrijwel onmogelijk zijn, een
prijsvoorschrift zonder controle- en sanctiemogelijkheid heeft weinig
betekenis.
Indien men zich overigens stelt op het standpunt van de gemeenschap
en de opbrengst wil afwegen tegenover de vervangingswaarde van de
offers, die gebracht worden en dus de theorie van de vervangingswaarde
m a b blz. 138

op dit terrein in practijk wil brengen, zal men tot de conclusie komen,
dat ook dit vraagstuk in de meeste gevallen niet concreet op te lossen is.
 Stel het geval, dat luxe voorwerpen uitgevoerd kunnen worden en daar­
voor deviezen kunnen worden verkregen, die in staat stellen grondstoffen
in te voeren. Voor het bepalen van de vervangingswaarde van de luxe
voorwerpen zal m.i. de waarde berekend moeten worden van de meest
gewaardeerde „nuttige” goederen, die door aanwending van de gebruikte
grondstoffen en prestaties hadden kunnen worden gemaakt. Immers, dit
is het offer, dat in feite gebracht wordt door de gemeenschap en dit klemt
temeer naarmate de grondstoffen en prestaties schaars zijn. Indien de
opbrengst voor deze geofferde producten groter geweest zou zijn dan de
vervangingswaarde geeft dit hogere bedrag de daaraan toegekende
waarde aan, tenzij men met prijzen heeft te doen die de Overheid vast­
stelde, dan is dit niet meer het geval en kan men het offer slechts schatten.
Stel nu, dat men voor de verkregen deviezen grondstoffen invoert, hoe
moet men dan nagaan, of de opbrengst inderdaad het offer dekt, aan­
nemende, dat het offer meetbaar is gebleken? Men zou daartoe moeten
uitgaan van de opbrengst van de best gewaardeerde producten, die uit
de grondstoffen vervaardigd kunnen (en hopelijk zullen) worden (voor­
opstellende, dat de prijs inderdaad uitdrukking geeft aan de waarde, die
de gemeenschap daaraan toekent) en daarvan moeten aftrekken de ver­
vangingswaarde voor de offers, die behalve de grondstoffen nog voor
het product nodig zijn .— dan vindt men de waarde die door de gemeen­
schap aan de ingevoerde grondstoffen wordt toegekend.
Het komt mij voor, dat de calculaties, die nodig zijn, niet concreet uit­
voerbaar zijn ■
— men kan hoogstens tot schattingen komen ongerekend de
moeilijkheid, dat de prijzen kunstmatig kunnen zijn.
 In de praktijk zal de theorie van de vervangingswaarde, al is deze
van veel betekenis, niet haar stempel kunnen drukken op het gebeuren,
op de prijsvorming (en dan bedoel ik „vrije” prijsvorming). Men bedenke
toch, hoe weinig of hoe slecht in de practijk wordt gecalculeerd en welke
vragen de theorie van de vervangingswaarde doet opkomen, hoe geheel
anders de houding van het bedrijfsleven is ten aanzien van de vervangingswaardetheorie bij stijgende of dalende prijzen onder financiële druk
van de historische prijzen, hoe moeilijk het vraagstuk wordt, indien met
het probleem sociaal ziet —■ hoe toch eigenlijk het rekenen alleen met
vervangingswaarde voor productiemiddelen als machines, grondstoffen,
e.d. het vraagstuk op een smalle basis brengt ■
— hoe vele andere factoren
de prijzen en prijsverhoudingen beheersen -— hoe zwevend het vraagstuk
wordt, indien aanvaard wordt, dat het tenslotte gaat om een opbrengst
meer dan voldoende om de winstcapaciteit in stand te houden en/of het
nakomen van financiële verplichtingen mogelijk te maken.
Dit neemt ongetwijfeld niet weg, dat het verband tussen prijzen voor
producten en productiemiddelen evident is. Het is een economisch pro­
bleem van de eerste orde. De draden, die van productiemiddelen naar
producten lopen gaan door de onderneming. De ondernemer moet met dit
verband dus wel rekenen, maar in de practijk doet men dit niet door het
verband te zien in het bijzonder als een probleem van kosten (in die zin
van offers), maar ook, en veelal in de eerste plaats als financieel probleem.
Begrijpelijk, want de doorsnee ondernemer overziet meer zijn financiën
dan zijn kosten (laat staan: offers) — hoe betreurenswaardig men dit
ook moge vinden — en de uitgaafkosten zijn voor hem ook zeer reëel.
En de visie van de ondernemer bepaalt tenslotte zijn handelen, zijn
productiekeuze. Deze beïnvloedt de prijzen en prijsverhoudingen.
m ab

blz. 139.
