Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden
De 3 GRW zijn door de ordening van de macrostructuur dus in de eerste
plaats woordatlassen; ze geven in principe geen betekenissen weer. Ze zijn op
te vatten als thematisch geordende thesauri van gebruikswijzen van dialect-

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

333

woorden in de zuidelijke dialecten van het Nederlands. Die geografische focus,
samen met de onomasiologische opvraagtechniek, heeft in de praktijk ook
meegebracht dat de klemtoon ligt op de woorden voor concreta; woorden met
abstracte betekenis zijn zowel moeilijk op te vragen als moeilijk in onomasiologische woordenboekartikelen in te delen.19 De 3 GRW zijn dan ook vooral rijk
aan substantieven en werkwoorden, in mindere mate aan adjectieven. Woorden van de gesloten woordklassen ontbreken nagenoeg volledig.
3.3

De bijdrage van de amateurlexicografie

Uit het bovenstaande is ongetwijfeld duidelijk geworden dat de 3 GRW de
dialectwoordenschat van de zuidelijk-Nederlandse dialecten niet 'in zijn volheid' inventariseren. Niet alleen is er een semasiologische benaderingswijze
nodig om de betekenis van woorden weer te kunnen geven, maar ook is de
microstructuur in de 3 GRW relatief arm aan informatie. Behalve de begripsomschrijving, krijgen we op werkelijk systematische wijze enkel trefwoorden
en de lokalisatie daarvan. Het is ook de bedoeling (geweest) om van elk dialectwoord de uitspraak weer te geven. De behandeling van de fonetische component verschilt tussen WBD/WLD en WVD; WVD heeft overigens voor deel
III zeer sterk op de fonetische component bespaard (voor details hierover: zie
Kruijsen en Van Keymeulen 1997). De microstructuur bevat geen morfologische of syntactische informatie. De 3 GRW zijn ook zeer arm aan collocaties
— er zijn bijv. geen voorbeeldzinnen; spreekwoorden of uitdrukkingen worden
overigens niet systematisch opgevraagd.
 Gelukkig zijn er dus de amateurwoordenboeken, die nagenoeg alle semasiologisch geordend zijn en waarvan er zeer veel een heel wat uitgebreidere
microstructuur hebben dan de 3 GRW. Hoewel de kwaliteit van de amateurwoordenboeken heel sterk kan variëren, leveren ze toch een schat aan additionele gegevens bij de 3 GRW. Zelfs de kwalitatief mindere woordenboeken
kunnen aan de wetenschap nuttige informatie leveren omtrent het voorkomen
van een bepaald woord, met tenminste een aanduiding omtrent de betekenis
ervan. Zaak is dat de gevestigde lexicografie de amateurs ondersteunt en
begeleidt. Die begeleiding heeft twee aspecten: lexicografische basisnoties bij
de amateurs aanbrengen en hen hun wetenschappelijke beperkingen (op het
vlak van fonetica en historische taalkunde) leren aanvaarden.
4.
 Naar een Woordenboek van de Nederlandse Dialecten (WND)

Een digitaal doorzoekbare database die de gegevens van alle amateurwoordenboeken zou bevatten, zou dus een zeer welkome aanvulling zijn bij de
gegevens van de 3 GRW. Voor het zuidelijke Nederlands is er nu een bibliografie voorhanden (Van Keymeulen e.a. 2007); ik betwijfel of er een bibliotheek
is waar de hele verzameling bijeenstaat. Heel wat van de plaatselijke woordenboeken zijn immers in eigen beheer en maar in beperkte oplage uitgegeven —

334

Jacques Van Keymeulen

ze zijn daardoor soms moeilijk op te sporen of te verwerven. Het inscannen en
verder bewerken van de papieren teksten vormt technologisch geen onoverkomelijke problemen — eventueel zijn er wel auteursrechtelijke hindernissen te
overwinnen.20
Een database met daarin alle artikelen van de verschillende regionale en
lokale dialectwoordenboeken als aparte bestanden zou wel in elk geval verrijkt
moeten worden met vernederlandste trefwoorden (het liefst met aanduiding
van de morfologische geleding en van de woordsoort) om een efficiënt gebruik
mogelijk te maken — een werk dat noodzakelijkerwijs manueel zal moeten
gebeuren. Ideaal zou zijn de bestanden ook via de Nederlandse standaardtaal
toegankelijk te maken door het vernederlandste dialectwoord ook naar het
Algemeen Nederlands te vertalen en/of het te voorzien van een thematische
markering — in beide gevallen uiteraard op grond van een goed overdacht en
eenvormig systeem.21
Voorbeeld uit: Pieters 1995: 319 (Woordenboek van het Lokers dialect):
Oorspronkelijk woordenboekartikel:
slaupersmisse: de zondagse elfuurmis, vroeger de laatste misviering op zondag.
De slaupersmisse dè wār veur de dee die dèn nie vroeg uit (h)odder bēde kosten. Zie ook
rijkemēnsemisse.
 Manueel toe te voegen verrijkingen:
slaper-s-mis (= vernederlandsing, met morfologische indeling)
zelfstandig naamwoord (= woordsoort)
elfuurmis (= vertaling in het Algemeen Nederlands)
religie (= thematische aanduiding / semantisch veld)
Het spreekt vanzelf dat er nog andere verrijkingen aangebracht kunnen worden, en ook kan de database verder verfijnd worden, naargelang van de aard
van de microstructuur van de onderscheiden woordenboeken. De meest essentiële verrijking is wel de vernederlandsing van de dialectische trefwoorden —
indien dat niet gebeurt, is de database ontoegankelijk en dus zinloos.
5.
Conclusie

De geschiedenis van de Nederlandse (en Afrikaanse!) woordenschat kan maar
geschreven worden wanneer we de beschikking hebben over inventarissen van
drie soorten woordenschat: de woordenschat van de hedendaagse standaardtaal, de historische woordenschat en de uitsluitend oraal overgeleverde woordenschat. De inventarissen van de twee eerste soorten woordenschat worden
vooral (en voor de historische periode uitsluitend) op schriftelijke bronnen
gebaseerd. De registratie van de louter oraal overgeleverde woordenschat, de

Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

335

woordenschat dus van de traditionele dialecten, is een dringende taak, wegens
het verdwijnen (sedert de jaren '60 van de vorige eeuw) ervan onder de druk
van de veranderende maatschappij en door de introductie van het AN in brede
lagen van de bevolking.
De optekening van het lexicon van de dialecten is een gigantische taak,
niet alleen wegens de uitgebreidheid en geografische differentiatie ervan —
zowel op formeel als semantisch gebied — maar ook wegens de moeizame verzamelmethode. Alle gegevens moeten immers bij de oudste generatie dialectsprekers geëliciteerd worden, meestal via mondelinge of schriftelijke enquête.
Hoewel de 3 GRW in termen van menskracht en financiën zeer grote ondernemingen zijn, hebben ze toch zeer veel moeten laten liggen — mede doordat de
opzet van de woordenboeken veeleer taalgeografisch dan semantisch gericht
was.
 Gelukkig is er nu de dialectrenaissance. Om de registratie van de verdwijnende/reeds verdwenen Nederlandse dialectwoordenschat tot een goed einde
te brengen, is het nodig dat de professionele dialectlexicografie een verbond
sluit met de amateurlexicografie. De begeleiding van amateurlexicografen is
m.i. niet enkel een vrijblijvende dienstverlening, maar is ook een zaak van
wetenschappelijk belang. Het zijn de amateurs die de tijd en de motivatie hebben om plaatselijk een diepgaandere inventarisatie te verrichten dan een professionele dialectlexicograaf, die een heel gebied moet overzien, ooit zal kunnen doen. Zaak is om alle gegevens die door de amateurlexicografie zijn verzameld, in een efficiënt doorzoekbare database, een Woordenboek van de
Nederlandse Dialecten (WND), onder te brengen.
Eindnoten
1.
2.
Het typoscript voor dit artikel werd afgesloten eind 2007.
Zie onder andere Niedzielski en Preston (2000, 2003) en recenter werk als Preston (2005) en
Preston en Niedzielski (2008).
3.
België heeft drie officiële talen: Nederlands (voor de Vlamingen), Frans (voor de Walen),
Duits (in de zgn. Oostkantons). Brussel is officieel tweetalig; 85 à 90% van de bevolking
bekent zich echter tot de Franstalige cultuur (we maken abstractie van de talrijke immigranten met Europese of niet-Europese thuistalen). De numerieke verhoudingen zijn (afgerond):
Vlaanderen 6 000 000; Wallonie: 3 400 000 (met inclusief de 75 000 Duitstaligen), Brussel
1 000 000.
4.
Met de term zuidelijk-Nederlands proberen we het woord Zuid-Nederlands te vermijden.
Zuid-Nederland is immers een lastige geografische aanduiding. Men kan er Nederlandstalig
België mee bedoelen, het zuiden van Nederland of die twee gebieden samen.
5.
Het valt op dat er nagenoeg geen vrouwelijke amateurlexicografen zijn. Mevr. Ghijsen was
de uitzondering die de regel bevestigde.
6.
 In 1994 werd het WZD gedigitaliseerd o.l.v. Rinus Willemsen; in 1997 werd begonnen met
het inlezen van de voorbeeldzinnen door een honderdtal dialectsprekers. Het WZD is met de

336

Jacques Van Keymeulen

publicatie van de CD-rom in 1998 waarschijnlijk het eerste 'sprekende' dialectwoordenboek
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
ter wereld.
Het Fries heeft in Nederland een erkenning op een 'hoger' niveau, nl. op basis van deel I van
het Handvest.
Het kaartje is genomen uit Van Keymeulen e.a. 2007 en is van de hand van Ronny Keulen
(met dank aan Valerie Bouckaert voor het overtekenen en aanvullen ervan). De twee sterretjes in het zuidoosten ten zuiden van de taalgrens staan voor Gemmenich en Eupen, twee
Duitstalige gemeenten in de Belgische provincie Luik. Het kaartje laat geen aantallen zien,
maar geeft aan of er voor een bepaalde plaats tenminste één woordenboek is.
Het dialect van de nu grotendeels verdwenen volkswijk 'Marollen', Marols of Marollien genoemd, zou het 'échte' Brussels geweest zijn.
Strikt genomen zou men bij een vergelijking ook het inwonersaantal/aantal gemeenten van
de provinies moeten verrekenen; maar de verhoudingen springen ook nu al in het oog.
ABN staat voor Algemeen Beschaafd Nederlands. Het is tekenend voor de verandering in de
tijdgeest dat men het woord Beschaafd tegenwoordig weglaat; de standaardtaal heet nu Algemeen Nederlands (AN). Men vond achteraf namelijk — overigens terecht — dat men ook in
het dialect 'beschaafd' kan zijn.
De technische term voor een contrastief dialectwoordenboek is idioticon (afgeleid van het
Griekse idios 'eigen'). Het woord wordt tegenwoordig nauwelijks nog gebruikt wegens de
associatie met het woord idioot. Een zeldzame uitzondering is het woordenboek voor Tienen
en Hoegaarden van Kempeneers (2004).
 Een zeldzame uitzondering hierop is het woordenboek van het Hasselts van Staelens (1982),
waar het AN-woord voorop gaat en in het Hasseltse dialect vertaald wordt, gevolgd door
een betekenisomschrijving in het AN.
In woordenboeken die een relatief groot geografisch gebied bewerken, is het moeilijk om
recht te doen aan de fonogeografische differentiatie. De 19de-eeuwse regionale dialectwoordenboeken geven de uitspraakvariatie niet weer (eerste verdienstelijke poging is Tuerlinckx
1886).
We gaan hier niet in op de problemen die dat omdraaien kunnen meebrengen. Voor zeer veel
dialectwoorden is er meer dan één AN-vertaling mogelijk, waartussen het lastig kiezen is.
Weijnen liet zich daarbij wellicht inspireren door de beschrijvingen van het volksleven in een
aantal dorpen in de drooggelegde Zuidzeepolders, waarbij de opgetekende woordenschat in
een systematische opzet werd opgenomen (zie Goossens en Van Keymeulen 2006: 78).
De vertalingen van de titel in Frans, Engels en Duits werden vanaf WVD I,2 weggelaten.
Ik ga hier niet in op de verschillen tussen het WBD/WLD en het WVD in de redactionele
behandeling van de gegevens uit bestaande woordenboeken.
De afleveringen bij het WVD over de karaktertrekken en de gevoelens (WVD III, 4 en 5) leggen getuigenis af van de worsteling van de redacteurs met onomasiologische indelingen van
abstract-emotionele begripsvelden.
Enkele proeven met de 19de-eeuwse woordenboeken hebben wel laten zien dat scannen en
automatisch in een tekstbestand omzetten geen eenvoudige klus zal worden wegens de
slechte drukkwaliteit van de oudere werken.
Ik ga hier niet in op de problematiek m.b.t. het vertalen van de dialectwoorden in het AN of
het onderbrengen van de betekenissen in thematische betekenisvelden. De concrete uitwerking van een en ander is overigens ongetwijfeld erg complex.
 Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

337

Referenties
Cajot, J. 1995. Hoe maak ik een dialectwoordenboek. Een handleiding voor Limburgers en anderen die dialectwoorden willen spellen, verzamelen en beschrijven. Mededelingen van de Vereniging voor
Limburgse Dialect- en Naamkunde nr. 78/79. Hasselt: Vereniging voor Limburgse Dialecten Naamkunde.
Cools, H. 2000. Het Dialect van Beveren en zijn deelgemeenten. Met toelichtingen over afwijkingen in Doel,
Haasdonk, Kallo, Kieldrecht, Melsele, Verrebroek en Vrasene door Abdon Van Bogaert. Beveren:
Gemeentebestuur.
Cornelissen, P.J. en J.B. Vervliet. 1899–1903. Idioticon van het Antwerpsch dialect (stad Antwerpen en
Antwerpsche Kempen). Gent: Siffer. Aanhangsel (1906). Gent: Siffer. Bijvoegsel (1936–1938).
Turnhout: Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde.
De Belie, A. 2006. Woordenboek van het Belseels dialect. Belsele: Culturele Kring Baudelo.
De Bo, L. 1873. Westvlaamsch idioticon. Brugge: Gailliard. Heruitgave door Joseph Samyn. 1890–
1892. Gent: Siffer. Herdruk 1970, 1976, 1984. Handzame: Familia et Patria.
Debrabandere, F. 1999. Kortrijks Woordenboek. Kortrijk/Brugge: De Leiegouw/Van de Wiele.
Depraetere, E. e.a. 2007. Aé's ge dat lui'ë leest teus hoörde hoe da'me wilder klapp'n al de kant'n van
Anzegêm. Klanken, woorden en zegswijzen uit de streek van Anzegem, Kruishoutem, Oudenaarde,
Waregem (Potegem), Wortegem-Petegem, Zingem, Zwevegem (Moen, Heestert, Otegem), en verder
tot in ... Deerlijk, Zulte, Aarsele, Ruiselede ... Anzegem: Davidsfonds.
Desnerck, R. 2006. Oostends woordenboek. De Haan: Roland Desnerck.
De Tollenaere, F. 1960. Alfabetische of ideologische lexicografie? Bijdragen tot de Nederlandse Taal- en
Letterkunde. Uitgegeven vanwege de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde I. Leiden:
E.J. Brill.
De Tollenaere, F. 1968. Problemen van het dialectwoordenboek. Theorie en praktijk. Tijdschrift voor
Nederlandse Taal- en Letterkunde 84: 197-212.
Devos, M. 1973. De Bo en het Noordwestvlaams. Album Willem Pée: 131-140. Tongeren: Michiels.
Ghijsen, H.C.M. 1964. Woordenboek der Zeeuwse Dialecten. Den Haag: Van Goor. [Fraanje, K. e.a..
 2003. Supplement Woordenboek der Zeeuwse Dialecten. Krabbendijke: Van Velzen]
Goossens, J. en J. Van Keymeulen. 2006. De geschiedenis van de Nederlandse dialectstudie. Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie 78: 37-97.
Hoeufft, J.H. 1836. Proeve van Bredaasch taal-eigen of Lijst van eenige in de stad en den lande van Breda
gebruikelijke en in sommige oorden van ons vaderland min gewone woorden en spreekwijzen, verzameld en toegelicht. Breda: Sterk.
Joos, A. 1900. Waasch idioticon. Gent/St.-Niklaas: Siffer/Strijbol. Herdruk 1979. St.-Niklaas: Danthe.
Kempeneers, P. 2004. Tiens en Hoegaards idioticon. Tienen: Drukkerij Peeters.
Kooijman, G. 1985. Thematisch Woordenboek van het Tungelroys. Amsterdam: Rodopi.
Kruijsen, J. en J. Van Keymeulen. 1997. The Southern Dutch Dialect Dictionaries. Lexikos 7: 207228.
Lievevrouw-Coopman, L. 1950–1952. Gents woordenboek. Koninklijke Vlaamse Academie voor Taalen Letterkunde Reeks VI, nr. 68. Gent: Erasmus. Herdruk 1974. Gent: Broers.
Maes, L. 1994. Overmeers Woordenboekje (herzien en uitgebreid). Overmere: Heemkundige Kring.
Moens, B. 1988. Waur is d'n tijd naurtoe? Geïllustreerd Waasmunsters Woordenboek. Sint-Niklaas: Ten
Bos.
338

Jacques Van Keymeulen

Moeyaert, C. e.a. 2005. Woordenboek van het Frans–Vlaams. Dictionnaire du flamand de France. Leuven:
Davidsfonds.
Niedzielski, N.A. en D.R. Preston. 2000. Folk Linguistics. Berlijn: Mouton de Gruyter. [Een herziene
paperbackversie verscheen in 2003.]
Pletinckx, L. 2003. Woordenboek van het Asses. Bijdrage tot de studie van de West-Brabantse streektaal.
Asse: Koninklijke Heemkring Ascania.
Pieters, M. 1995. Woordenboek van het Lokers Dialect. Lokeren: Oelbrandt.
Preston, D.R. 2005. What is Folk Linguistics? Why Should You Care? Lingua Posnaniensis. Review of
General and Comparative Linguistics 47: 143-162.
Preston, D.R. en N.A. Niedzielski. 2008. Trends in Folk Linguistics. Achard-Bayle, G. en M.A.
Paveau. Pratiques. La linguistique populaire ou la valeur des savoirs profanes. (december 2008.)
Referentiespelling (1999) = Hoe schrijf ik mijn dialect. Referentiespelling voor alle Brabantse dialecten.
 Uitgegeven door de Stichting Brabantse Dialecten (Vlaanderen) en het Noord-Brabants
Genootschap (Nederland). Leuven: Acco.
Rutten, A. 1890. Bijdrage tot een Haspengouwsch Idioticon. Antwerpen: Zuidnederlandsche Maatschappij van Taalkunde, Boucherij. [Met een Bijvoegsel in 1904.]
Rys, K. en J. van Keymeulen. 2009. Intersystemic Correspondence Rules and Headwords in Dutch
Dialect Lexicography. International Journal of Lexicography 22: 129-150.
Schuermans, L.W. 1865–1870. Algemeen Vlaamsch Idioticon. Leuven: Van Linthout. Bijvoegsel aan het
Algemeen Vlaams Idioticon. 1883. Leuven: Fonteyn. Herdruk met inbegrip van het bijvoegsel.
1984. Torhout: Flandria Nostra.
Starck, O. en L. Claessens. 1988, 1995². Dictionnaire Marollien–Français/Français–Marollien. Brussel:
Lojipe.
Staelens, X. 1982, 19822, 19893. Dieksjenèèr van 't (H)essels. Eerste en tweede, verbeterde druk: Hasselt: Heideland. Derde, verbeterde druk: Hasselt: De Langeman.
Teirlinck, I. 1908–1924. Zuid-Oostvlaandersch Idioticon. Gent: Siffer. Herdruk 1986. Handzame:
Familia et Patria.
Tuerlinckx, J.F. 1886. Bijdrage tot een Hagelandsch Idioticon. Gent: Zuidnederlandsche Maatschappij
van Taalkunde.
Van der Eecken, G. 2007. Woordenboek van het Schellebels Dialect. Met Heemkundige aantekeningen.
Schellebelle: Heemkring Schellebelle.
Van Gompel, W. 2002–2006. Reusels Woordenboek. Deel I: De mens; Deel II: De wereld; Deel III:
Beroepen en andere bezigheden; Deel IV: Inleiding, schets van het dialect, aanvullingen, registers.
Reusel: Heemkunde Werkgroep Reusel.
Van Keymeulen, J. 1992. De Algemene Woordenschat in de grote dialectwoordenboeken (WBD, WLD,
WVD). Een methodologische reflectie. Ongepubliceerd proefschrift. Gent: Universiteit Gent.
Van Keymeulen, J. 2003. Dialectwoorden verzamelen. Een praktische handleiding. Handelingen van
de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie 75: 383-506. [Ook als aparte overdruk
beschikbaar. Tongeren: Michiels.]
Van Keymeulen, J. 2004. Trefwoorden en lexicale varianten in de grote regionale dialectwoordenboeken van het zuidelijke Nederlands (WBD, WLD, WVD). De Caluwe, J. e.a. (Reds.). 2004.
Taeldeman, man van de taal, schatbewaarder van de taal: 897-908. Gent: Academia Press.
 Van Keymeulen, J., R. Keulen, J. Swanenberg en T. van de Wijngaard. 2007. Dialectlexicografie in
de zuidelijke Nederlanden: bibliografie van de regionale en plaatselijke woordenboeken.
Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie 79: 399-428.
Volkslinguïstiek en dialectlexicografie in de zuidelijke Nederlanden

339

WBD = Weijnen, A. e.a. 1967–2005. Woordenboek van de Brabantse Dialecten. Assen: Van Gorcum/
Groningen: Gopher.
Weijnen, A. 1961. De semantische en syntactische problematiek van het dialectwoordenboek. Tijdschrift voor Taal- en Letterkunde 78: 81-95.
Weijnen, A. 1963. Het dialectwoordenboek. Woordenboek en Dialect. Bijdragen en Mededelingen der
Dialectencommissie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen te Amsterdam 24:
34-52.
Weijnen, A. 1967. De waarde van een dialectwoordenboek. Mededelingen van de Nijmeegse Centrale
voor Dialect- en Naamkunde 6: 5-11.
WLD = Weijnen, A., J. Goossens e.a. 1983–. Woordenboek van de Limburgse Dialecten. Assen: Van
Gorcum/Groningen: Gopher.
WNT = Woordenboek der Nederlandsche Taal. 1864–1998. Digitale versie 1999. Rotterdam: AND Publishers b.v.
WVD = Devos, M. e.a. 1979–. Woordenboek van de Vlaamse Dialecten. Gent/Tongeren: Michiels.
WVD I, 1 = Devos, M. en H. Ryckeboer. 1979. Woordenboek van de Vlaamse Dialecten. Deel I Landbouwwoordenschat. Afl. 1 'Akkerland en Weiland'. Gent/Tongeren: Michiels. [Met apart uitgegeven Wetenschappelijk Apparaat.]
WVD III, 4 en 5 = De Pauw, T. en M. Devos. 2005 en 2007. Woordenboek van de Vlaamse Dialecten.
Algemene Woordenschat. Afl. 4 'Karakter' en Afl. 5 'Verstand en Gevoel'. Gent/Tongeren:
Michiels.
WZD = zie Ghijsen, H.C.M. 1964.
