BOEKBESPREKINGEN
B O E K B E SP R E K IN G E N
D E E C O N O M IS T C O B B E N H A G E N . Economische geschriften van Prof. Dr. M. J. H.
Cobbenhagen, Amsterdam-Brussel 1957

door Prof. Dr. H. J. van der Schroeff
Op 10 februari 1954 ontviel — weggeroepen uit zijn volle werk — aan de Nederlandse
economische wetenschap en tevens aan de Nederlandse gemeenschap en het rooms-katholieke deel daarvan in het bijzonder. Prof. dr. M. ]. H. Cobbenhagen, hoogleraar aan en
grondlegger en bezielende stuwkracht van de Katholieke Economische Hogeschool te
Tilburg. In het meinummer 1954 van ons blad heeft collega J. L. Mey namens de redactie
van de grote waardering voor de figuur van Cobbenhagen getuigd en zijn betekenis voor
de economische wetenschap en voor het economische hoger onderwijs geschetst. E r zal bij
niemand twijfel bestaan, dat met Cobbenhagen een man van formaat is heengegaan, die
op de gebieden waarop hij zich heeft bewogen, als mens, geleerde en docent bewondering
heeft afgedwongen.
V an deze bewondering en van hun aanhankelijkheid hebben zijn oud-leerlingen getui­
genis willen afleggen door de voornaamste geschriften die Cobbenhagen in de loop van
zijn leven heeft geschreven, te bundelen. Deze bundel, bedoeld als een posthume hulde,
opent met de indrukwekkende rede, die Prof. M ag. dr. F . A. W eve O.P. bij de pontificale
uitvaart heeft gehouden, gevolgd door een aantal herdenkingsartikelen van de hand van
Prof. Albregts, dr. Elzinga, Prof. Scheffer, Prof. van Berkum en Prof. J. L. Mey. W ie deze
artikelen leest of herleest zal getroffen worden door de grote waardering welke daarin
wordt uitgesproken, die doet zien welk een bezielende invloed van Cobbenhagen is uit­
gegaan.
 De bundel wil — zoals de titel aangeeft — Cobbenhagen als economist schilderen.
Daartoe is een keuze gedaan uit zijn nagelaten werk. De samenstellers van de bundel delen
in hun voorwoord mede, dat zij zich een beperking hebben moeten opleggen. Nochtans telt
de bundel niet minder dan 605 bladzijden! Uit de overvloed van publicaties zijn die ge­
schriften opgenomen die kenmerkend werden geoordeeld voor Cobbenhagen’s filosofische
denktrant en die door hun belangrijkheid als bijdrage tot de economische problematiek van
meer blijvende waarde werden geacht.
Uit de overvloed van publicaties zijn die geschriften opgenomen die kenmerkend wer­
den geoordeeld voor Cobbenhagen’s filosofische denktrant en die door hun belangrijkheid
als bijdrage tot de economische problematiek van meer blijvende waarde werden geacht.
De rij wordt geopend met het proefschrift handelende over „D e verantwoordelijkheid
in de onderneming” , waarop Cobbenhagen in 1927 aan de Nederlandse Economische H o­
geschool te Rotterdam promoveerde, kort voordat hij het hoogleraarschap in Tilburg aan­
vaardde. De overige opgenomen geschriften, merendeels redevoeringen en tijdschriftarti­
kelen, zijn in drie rubrieken onderverdeeld. Onder het hoofd „O bject en Methode" vindt
men het bekende Economist-artikel van 1933 over economische wetmatigheid, economische
mogelijkheid en zedelijke eisen; zijn diesrede over de grondslagen en motieven van het
economisch handelen. Verder de magistrale rede welke Cobbenhagen slechts enkele dagen
voor zijn dood uitsprak, ter gelegenheid van de viering van het vierde Lustrum van de
Tilburgse Academische Economische Kring, getiteld; „D e denkvorm der economische we­
tenschap ”, welke rede — naar mij voorkomt — in de kring waarin zij werd uitgesproken
als een testament zal achterblijven.
 In een rubriek „Maatschappelijk-economische organisatie" vindt men verhandelingen
over de ordening in productie en handel, het socialisme, het vraagstuk van vrijheid en ge­
bondenheid in het economisch leven, de economische karaktertrekken der geordende maat­
schappij, de personele verantwoordelijkheid en beperkte aansprakelijkheid, de economische
orde, artikelen, welke een beeld geven van Cobbenhagen's wijdgespreide belangstelling.
In een volgende rubriek „Theoretische economie" zijn beschouwingen opgenomen over
het verband tussen inkomenstheorie en prijstheorie, de artikelenreeks uit het tijdschrift
„Economie” van de jaren 1935/36 over de prijs; verder beschouwingen over de verdeling
van het maatschappelijke inkomen, de wijsgerige achtergrond der economische toerekeningsleer, over samenhang en evenwicht in het economisch leven, het streven naar be­
hoeftendekking en het streven naar winst; een opsomming die ook hier niet volledig is.
In de laatste rubriek, waarin de bedrijfseconomische publicaties zijn samengebracht, zal
de lezer een aantal welbekende artikelen vinden als de reservevorming en haar betekenis
voor kapitaalvorming en kapitaaldistributie (later opgenomen in „Bedrijfseconomische
Studiën” ), over de bedrijfshuishouding als wetenschappelijk studievak, over een nieuw
ondernemersbeeld in wording, de ondernemersfiguur in de theoretische economie. Aan
het slot van de bundel vindt men een volledige bibliografie van Cobbenhagen’s publicaties.
ma b

blz. 354

De in het voorgaande gegeven (verkorte) opsomming van de inhoud moge een indruk
geven van het omvangrijke oeuvre dat in deze bundel is vastgelegd en in deze vorm ge­
makkelijker toegankeiijk is gemaakt. W ij mogen de initiatielnemers en de samenstellers
(de hoogleraren K aag, van Berkum en Schouten) dankbaar zijn voor de verschijning van
dit belangrijke boekwerk dat een verrijking van de literatuur betekent en de gedachte aan
Cobbenhagen levendig zal houden.
 Wij hopen ten zeerste en houden er ons terzelfdertijd van overtuigd, dat deze bundel
een grote lezerskring zal vinden. Men behoelt het niet steeds met de voorgedragen be­
schouwingen eens te zijn om onder de indruk te komen van het diep wetenschappelijk in­
zicht, de bezonkenheid van het oordeel, de zorgvuldig gekozen formuleringen en de mar­
kante, filosofisch ingestelde betoogtrant van de economist en wijsgerige denker Cobben­
hagen. In waarlijke zin is dit boekwerk een posthume hulde.
R. Burgert. E N IG E B E SC H O U W IN G E N O V E R D E W E N SE L IJK H E ID V A N B E ­
D R IJFSE C O N O M ISC H E C LA U SU L E R IN G V A N D E A C C O U N T A N T S V E R K L A ­
RING. Openbare les gehouden bij de aanvaarding van het ambt van buitengewoon
lector in de accountancy aan de Nederlandsche Economische Hoogeschool te Rotterdam,
door G. Diephuis
Het mag enige verwondering wekken, dat de beschouwingen, welke de heer Burgert
nu reeds meer dan een half jaar geleden in zijn openbare les heeft gehouden, tot dus­
verre in de vakpers nog geen commentaar hebben uitgelokt. Het critische geluid, dat
de spreker heeft laten horen met betrekking tot de maatschappelijke betekenis van de
Nederlandse accountantsverklaring zou dit zeker hebben doen verwachten.
Lector B. is tot de keuze van het onderwerp van zijn openbare les gekomen door
de Diesrede van B. Pruyt: „Subjectieve schattingen en beleidselementen bij winstbepa­
ling en winstbebestemming” (De Economist no. 11, 1954).
 In dit verband is het wenselijk de conclusies te vermelden, waartoe Pruyt in
genoemde rede komt. Uitgaande van het begrip winst, als dat deel van de door de
onderneming behaalde vermogensaanwas, dat voor uitkering vatbaar is, komt hij
tot de conclusie, dat de vermogensaanwas resulterend uit transacties slechts
onder zeer bepaalde, wellicht nimmer voorkomende omstandigheden objectief en
exact bepaalbaar is. Deze conclusie verbindt hij aan een beschouwing, waarin
zowel de vervangingswaardetheorie als het door wijlen N. J. Polak ontwikkelde
vervangingskoopstelsel worden betrokken. Zij is vooral gebaseerd op de naar
de mening van Pruyt onvermijdelijk optredende subjectieve schattingen in die
frequent voorkomende gevallen, waarin geen sprake is van technische doch van
economische vervanging van vlottende en — in nog sterkere mate — van duur­
zame kapitaalgoederen.
Ten aanzien van de tweede bron van ondernemingsresultaten, i.c. de vermogens­
aanw as die voortvloeit uit voorraadhouding, komt Pruyt tot de conclusie, dat
deze aanwas in vele gevallen alleen op grond van subjectieve doelstellingen
van de ondernemer op het terrein van de financiering ais niet uitkeerbaar en
dus niet als winst kan worden beschouwd; hij wijst er reeds eerder in zijn betoog
op, dat niet in alle gevallen de continuïteit van de onderneming het vasthouden
van een door prijsstijging ontstaan vermogensaccres noodzakelijk maakt.
Anderzijds zijn er bij de winstbestemming en met name bij de z.g. beleidsreservering vele momenten, dat inhouding als „reserve” van eerder als winst bestem­
pelde vermogensaanwas voor het handhaven van de continuïteit der onderneming
een dwingende noodzaak kan zijn. t) Dientengevolge is er slechts een gradueel ka­
rakterverschil tussen winstbepaling en winstbestemming, waarbij de scheidslijn bo­
vendien niet steeds kan worden aangegeven. Het is slechts een woordenspel wan­
neer men wil stellen of men met het een (de bepaling) of met het ander (de bestem­
ming) te doen heeft.
 1) Pruyt nadert hier en daar wel dicht de zienswijze van J. L Mey, ontwikkeld in
diens artikel „Kapitaalhandhaving en vervangingswaardetheorie” (Economie September
1946) en in diens rede van 1948 „Beschouwingen over aard en omvang van de winst".
ma b

blz. 355

Op grond van zijn overwegingen komt Pruyt tot de slotsom, dat het niet moge­
lijk is een absoluut winstbegrip, dat doelmatig is in bedrijfseconomisch objec­
tieve zin, d.w.z. logisch voortvloeiend uit het streven naar „economiteit” , te
formuleren. E lk winstbegrip wordt mede gedragen door subjectieve beleidsdoel­
einden. Deze conclusie brengt gevolgen met zich mede. V oor de accountant is
het gevolg van deze conclusie, dat een verklaring omtrent de juistheid van de
berekende winst in feite vrijwel steeds een geclausuleerde verklaring moet zijn.
In zijn openbare les interpreteert lector B. de bedoeling van Pruyt met deze clausu­
lering nu aldus, dat aangegeven moet worden in hoeverre de als uitkeerbaar voorge­
stelde winst door subjectieve beleidsreserveringen is beïnvloed. Dit is uiteraard slechts
mogelijk als de accountant beschikt over objectieve criteria voor de winstbepaling om
de invloed van deze subjectieve elementen vast te stellen. Lector B. meent, dat op
grond hiervan de door Pruyt gesuggererende individuele clausulering geen oplossing
kan brengen. In zijn openbare les ontwikkelt hij nu een visie op de mogelijkheid om
tot een „objectivering” van het winstbegrip te komen en daardoor tot een grotere
„objectieve” zekerheid, die aan de accountantsverklaring kan worden toegekend. In dit
licht stelt hij, dat de beroepsregelen van de Nederlandse accountants zowel controle­
technisch (de deugdelijke grondslag) als bedrijfseconomisch (het goede koopmansgebruik) slechts zeer globale aanduidingen geven van de betekenis, die aan de verklaring
kan worden gehecht. De uiterlijke verschijningsvormen van de verklaringen kunnen
niet geacht worden hieraan veel toe te voegen.
 Tegenover deze Nederlandse „ongeclausuleerde” verklaring stelt lector B. de „geclausleerde” verklaringen in de Angelsaksische landen. De bedrijfseconomische clausule­
ring, waartoe verder het vraagstuk wordt beperkt, bestaat hierin, dat in Engeland in
de verklaring de vermelding wordt opgenomen, „dat de jaarrekening de mededelingen
bevat in de juiste vorm, welke door de Companies Act worden vereist”; in Amerika
in de verwijzing in de verklaring naar „generally accepted accounting principles”.
De inhoud van bedoelde mededeling resp. verwijzing wordt bepaald door een reeks
wettelijke- (Engeland) en beroepsvoorschriften resp. aanbevelingen. Het is wenselijk
er op te wijzen, dat het deze voorschriften en aanbevelingen zijn, die datgene bepalen
wat lector B. als de clausulering beschouwt en dus niet de verwijzing naar deze regelen
in de text. Deze verwijzing kan eventueel achterwege blijven. W anneer in Nederland
het goede koopmansgebruik nader in beroepsvoorschriften zou zijn omschreven, zoals
in de U .S.A . de generally accepted accounting principles, dan zou de Nederlandse ver­
klaring een gelijke inhoud kunnen hebben als de Amerikaanse, ook zonder een verwij­
zing naar dit goede koopmansgebruik in de verklaring. Het is de bedrijfseconomische
inhoud van de wettelijke- resp. van de beroepsvoorschriften, welke de betekenis van
de bedrijfseconomische clausulering van de verklaring bepaalt.
 Terecht wordt dan ook veel aandacht gewijd aan de bedrijfseconomische achtergrond
in de Recommendations en de Accounting Research Bulletins. De voorschriften zijn
vrijwel geheel gebaseerd op het vasthouden van het verband met de feitelijke uitgaafprijzen bij het vaststellen van de geldswaarde der door de onderneming in haar bedrijfs­
voering gebrachte offers. W elisw aar staat men hierbij, voornamelijk in de U .S.A ., ten
aanzien van de vlottende activa een zekere vrijheid toe in de keuze uit een reeks van
historische uitgaafprijzen, maar toch wenst men terwille van de objectiviteit van de
winstvaststelling het verband met de feitelijk plaats gehad hebbende transacties te
handhaven. Met betrekking tot de duurzame productiemiddelen houdt men in beide
landen vast aan het vaststellen van derzelver kosten op basis van de historische uitgaafprijs. Het treffen van voorzieningen tegen prijsstijging en veroudering is een kwestie
van „financial prudence” en ligt derhalve niet in het vlak van de winstbepaling, doch
in die van de winstbestemming. De vrees in de Angelsaksische landen voor het loslaten
van de feitelijke grondslag is in vele gevallen sterker dan de bedrijfseconomische be­
zwaren, die men wel degelijk ziet. N aast de door lector B. aangehaalde spreker op het
Internationaal Accountantscongres te Londen in 1952, C. Percy Barrowcliff, wil ik in
dit verband noemen een citaat uit de discussie naar aanleiding van Barrowcliff's referaat
van George OM ay, waaruit blijkt dat laatstgenoemde het voordeel van de z.g. feitelijk­
heid en objectiviteit van de historische kosten met een breed gebaar van de tafel veegt;
„T he suggestion, that original cost is factual and objective is a myth. It is a term
which covers up a lot of insecurity and uncertainty in accounting” . N aar mijn mening
moet men in deze landen er voor waken, dat men in zijn zucht tot objectiveren niet
blijft zitten met „ein objektives Nichts".
 Volgens lector B. neemt Nederland, vooral t.o.v. de Angelsaksische landen, een uit­
zonderingspositie in, die hem te denken geeft. In de genoemde landen staat de eis van
objectiviteit door de feitelijke basis in zo hoog aanzien, dat de (gewenste) evolutie in
het winstbegrip er door wordt tegengehouden. Bij ons is de uniformiteit in de opvattin­
gen daarentegen ver te zoeken. N aar het subjectieve inzicht van de ondernemingsleiding

m ab

blz. 356

wordt in de jaarrekening in eerste instantie een interpretatie van goed koopmansgebruik
verwerkt, „w aarna de accountant volgens zijn subjectief inzicht verklaart, dat de winstberekening volgens een juiste interpretatie en toepassing van goed koopmansgebruik is tot
stand gekomen". Onze uitzonderingspositie moet ons ertoe brengen het vraagstuk van de
feitelijke grondslag van de winstbepaling ernstig aan te vatten, omdat er een behoefte
bestaat aan „juistheid van winstberekening". In dit verband merkt lector B. zelfs op,
dat „het laten voortbestaan van de toestand, dat terwille van een politiek van zelf­
financiering op willekeurige wijze de uitkeerbare winst wordt vastgesteld” op de duur
een ernstige bedreiging kan betekenen voor „free enterprise”.
Het wil mij voorkomen, dat elk streven naar objectivering van de winstbepaling ten
koste moet gaan van de juistheid hiervan, omdat deze immers niet anders dan mede op
subjectieve gronden kan plaats vinden. W anneer lector B. dan ook zegt, dat wij in
Nederland het vraagstuk van de feitelijke grondslag moeten aanvatten, o.m. omdat er
behoefte is aan een juistere winstbepaling, dan streeft hij n.m.m naar de quadratuur van
de cirkel.
 Lector B. meent dan, dat „een zo goed mogelijke, op doelmatigheidsgronden gefun­
deerde objectivering van het winstbegrip dringend geboden is” . W anneer een absoluut
juist winstbegrip een ongrijpbaar ideaal blijft, dan dringt zich als vanzelf het alternatief
op van een zo doelmatig mogelijk winstbegrip, waarbij dan de vraag naar voren komt
of wij van het Angelsaksische voorbeeld iets kunnen leren. Dit laatste impliceert zonder
meer volgens lector B., het uitbannen van het systeem van stille of geheime reserves
en aan het de voorkeur geven aan een op feitelijke basis berustende winstberekening.
In dit verband wordt opgemerkt, dat ten aanzien van vlottende kapitaalgoederen ver­
vanging van winstbepaling op basis van „current cost" i.p.v. „past cost” door middel
van het elimineren van prijsveranderingen in de beginvoorraad (lifo-stelsel, ijzeren
voorraadstelsel, systemen welke ook in de U.S.A. toepassing vinden) mogelijk is, zon­
der daarmede in ernstige mate in conflict te komen met de vereiste feitelijke grondslag.
N aar mijn mening kan dit echter alleen geschieden bij technische vervanging.
 De Engelse en Amerikaanse praktijk t.a.v. de duurzame kapitaalgoederen acht lector
B. niet aantrekkelijk. Hij wijst er bovendien op, dat in beide landen met kracht voor
een ander standpunt wordt gepleit; het dan aanbevolen systeem verschilt echter niet
in onbelangrijke mate van ons vervangingswaarde-principe. Men denkt zich n.1. de
vaststelling der afschrijvingskosten op basis van een met behulp van prijs-indexcijfers
gecorrigeerde aanschaffingswaarde, waardoor de winstberekening blijft plaatsvinden op
grond van reeds gekochte produktiemiddelen, waarmede dan de feitelijke grondslag
gehandhaafd blijft. G aat men, zoals bij de leer van de vervangingswaarde het geval is,
deze afschrijvingen baseren op nog te kopen vervangende produktiemiddelen, dan doet
men, aldus lector B., de feitelijke grondslag van de winst-berekening geweld aan, omdat
dan „recht duidelijk het subjectieve toekomstige beleid de winstberekening gaat beïn­
vloeden” . Wanneer men dit, zo stelt hij, toch wil verdedigen met een beroep op de
continuïteitshandhaving, dan lijkt het noodzakelijk een nadere interpretatie te geven
wat onder continuïteitshandhaving mag worden verstaan.
Hij komt aan het slot van zijn openbare les dan ook tot de conclusie, „dat het voor
ons land wenselijk is te komen tot een zekere codificatie van conventies, welke bij de
winstberekening in acht genomen moeten worden” , waarbij hij dan het gevaar voor ver­
starring en formalisme noodgedwongen maar op de koop toe wil nemen. Door deze
codificatie bereikt men dan als secundair doel de oplossing van het probleem van de be­
drijfseconomische clausulering van de accountantsverklaring, n.1. door een verwijzing
in deze verklaring naar „algemeen aanvaarde grondslagen voor de winstberekening”.
 Ik kan me niet aan de indruk onttrekken, dat de huivering van lector B. voor het
integraal toepassen van het vervangingswaardebeginsel een der „Leitmotiven” van zijn
beschouwingen is geweest. Het streven naar objectivering van het winstbegrip heeft
echter weinig zin als hierdoor het winstbegrip van zijn bedrijfseconomische betekenis
wordt ontdaan. Dit gebeurt zeker, wanneer men dit objectiveren bereikt door toepassing
van het historische kostenbeginsel. W at lector B. hiervoor in de plaats aanbiedt is,
naar het mij voorkomt, geboren uit een streven naar een benadering van de idee der
vervangingswaarde met behoud van de z.g. feitelijke grondslag. Ten aanzien van de
technische vervanging is dit volgens de aangegeven methoden vrij bevredigend bereik­
baar. In deze gevallen hoeft echter ook de objectiviteit van de „onversneden" toepassing
van de vervangingswaarde niet in het geding te komen. V oor het geval van de econo­
mische vervanging valt men evenwel terug op „dollar-value"-varianten van het lifostelsel, indexcijfer-methoden e.d., welke wetenschappelijk gezien nooit houdbaar zijn,
omdat zij de rationaliteit van de aanwending der productiemiddelen in een gegeven
huishouding niet centraal stellen. De juistheid en de noodzakelijkheid van toepassing
van het vervangingswaardebeginsel is n.m.m. onaanvechtbaar, al geef ik gaarne toe,
dat de moeilijkheden om tot een exacte kwantificering op basis van dit beginsel te

ma b

blz. 357

komen door vele aanhangers in het verleden niet onaanzienlijk zijn onderschat. De
wegen, welke lector B. aangeeft, voeren echter alle te ver weg van het (weliswaar
practisch onbereikbare) ideale winstbegrip, reden waarom ik hem hierop niet zou wil­
len volgen.
 Een vraag, die blijft, is dan of de gevaren voor de ondernemerswillekeur op het
terrein van de winstbepaling op een andere wijze zijn te beteugelen. Ik meen, dat de
Nederlandse accountant, toegerust met zijn gedegen bedrijfseconomische vorming, juist
door een objectieve vervulling van zijn functie, bedoelde gevaren zal kunnen tegengaan.
Bij de vervulling van zijn functie zal hij kennis moeten nemen van de subjectieve over­
wegingen, welke de ondernemer bij zijn vaststellen van de uitkeerbare vermogensaanwas
hebben geleid. A ls zodanig hoeft hij t.a.v. deze subjectieve overwegingen geen „superondernemers”-oordeel te hebben. Hij moet slechts kunnen onderkennen de scheidslijn
tussen calculeerbare offers op grond van objectieve gegevens, welke waar dan ook ter
beschikking zijn, en de speculatieve schattingen en veronderstellingen. Hij heeft tot taak
erop toe te zien, dat deze scheiding uit de te certificeren verantwoording blijkt. Een
clausulering is daarbij niet nodig, n.m.m. zelfs niet mogelijk. A an de bedrijfseconomische
theoreticus kan hij dan overlaten vast te stellen w aar de winstbepaling in winstbestemming overgaat.
Al kunnen wij het misschien niet allen met zijn standpunt eens zijn, wij moeten lector
B. toch dankbaar zijn, dat hij dit probleem in aansluiting op Pruyt aan de orde heeft
gesteld. Een reden om wat meer ruimte aan deze openbare les te wijden, dan ten
aanzien van een boekbespreking anders vaak het geval is.
ma b

blz. 358.
