Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d'achtbare overigheit van Uitrecht
102 Descartes aan Pollot, 7 februari 1648, AT V 123.
34

Inleiding

had niet het gewenste effect. Pas twee jaar later, in 1649, volgde de rechterlijke uitspraak waarin alsnog werd getracht de zaak in der minne te schikken. Voetius en Dematius werden in het gelijk gesteld, maar feitelijk werd
Schoock niet veroordeeld en met nadruk stelde men dat de goede naam en
faam van de Groningse hoogleraar onaangetast bleef. De reactie van Voetius op dit vonnis is onbekend, maar Schoock weigerde zich er bij neer te
leggen. Hij schreef een verdedigingsschrift tegen het vonnis en ging in hoger
beroep bij het Hof van Utrecht.103 Tevergeefs; uiteindelijk zou de zaak daar
in de doofpot verdwijnen.
Het laat zich raden dat Descartes nooit enig antwoord ontving van de
vroedschap. Men nam de Lettre Apologétique ter kennisgeving aan en ging
over tot de orde van de dag. Niemand behalve Descartes had er belang
bij dat het dossier heropend zou worden en de vroedschap liet zich weinig
gelegen liggen aan de eer van een buitenlander die niet eens in de stad
woonachtig was en bovendien, zoals hij hen zelf had laten weten, binnen
afzienbare tijd uit de Republiek zou vertrekken.
 Inderdaad maakte de Franse filosoof zich op de Nederlanden voor langere tijd te verlaten. De rust die hij twintig jaar eerder in de Republiek
had gevonden was nu voorgoed verdwenen. Zijn problemen waren immers
niet beperkt gebleven tot Utrecht; vanaf 1645 gaf de cartesiaanse wijsbegeerte ook aan de universiteit van Leiden aanleiding tot verhitte discussies
en de hoogleraren in de Theologie drongen net zoals hun Utrechtse collega’s
aan op een verbod op de nieuwe filosofie. Gewaarschuwd door zijn vrienden schreef Descartes verschillende brieven aan de curatoren van de Leidse
universiteit waarin hij hen vroeg geen acht te slaan op de onvergeeflijke
beledigingen van de theologen. En opnieuw zocht Descartes bescherming
bij de Franse ambassadeur en de stadhouder. En opnieuw ving Descartes
uiteindelijk bot.104
In 1642 had Descartes nog verklaard enkel vredig te willen leven, maar
dat hij om dat te bereiken ‘een beetje oorlog moest voeren’.105 Die oorlog
was volledig uit de hand gelopen en had hem niets opgeleverd. De calvinistische theologen sloten de gelederen in hun strijd tegen Descartes, hetgeen
aan Huygens de uitdrukking ontlokte dat ‘de theologen net varkens zijn,

103 Redenen bygebracht voor Martino Schoockio, Professore in de Academie van stadt

Groningen ende Ommelanden, waerom hy behouden sijne goede naem ende faem,
niet en kan voldoen de sententie, by den E. Gerechte der stadt Utrecht den XXX. May
1649 . . . gepronuncieert (Groningen 1649). Het oordeel van de schepenbank is afgedrukt in Duker, III, bijlage XXXIII.
104 Th. Verbeek, Descartes and the Dutch, p. 34–51, 61–70.
105 Descartes aan Huygens, 26 april 1642, Roth, p. 167.
 Verantwoordingh

35

trek er één aan de staart en ze beginnen allemaal te gillen’.106 Kon Descartes zich daar vroeger nog vrolijk over maken, nu hadden de theologen en
de Utrechtse Vroedschap zijn verblijf in de Republiek vergald, ‘want, voor
wat betreft de rust die ik eertijds hier kwam zoeken, voorzie ik dat daarvan
niet langer zoveel terecht zal komen als ik zou wensen, gegeven het feit dat
ik nog steeds niet die genoegdoening heb gekregen die ik verlang voor de
beledigingen die mij in Utrecht zijn aangedaan, zodat ik nu constateer dat
die beledigingen anderen op hetzelfde idee brengen, en dat er een bende
is van theologen en professoren die een bondgenootschap gesloten schijnen
te hebben om mij met laster te onderdrukken. [. . . ] Ik meen verplicht te
zijn mijn best te doen om volledige genoegdoening te verkrijgen voor die
beledigingen, en tegelijkertijd ook voor die van Utrecht. En ik denk er over,
indien ik geen gerechtigheid zou ondervinden (want ik voorzie dat het zeer
moeilijk zal zijn om die te verkrijgen), mij voorgoed uit deze Provincies
terug te trekken.’107 In september 1649 scheepte Descartes zich in en vertrok naar Stockholm in de hoop aan het Zweedse Hof bij koningin Christina
(1626–1689) een veilige haven te vinden. Descartes heeft weinig plezier aan
het koninklijk patronaat mogen beleven: op 11 februari 1650 n.s. overleed
de wijsgeer aan een longontsteking.
 Descartes verliet de Nederlanden enkele illusies armer. In zijn ogen had
niemand zijn filosofie werkelijk begrepen en pogingen om zijn wijsbegeerte
aan de universiteiten te introduceren leken mislukt. Hij was het slachtoffer
geworden van een hetze van theologische zijde en tegen hun lasteringen wilden de overheden hem niet beschermen. Descartes schatte de situatie echter
wel erg somber in. Tegen de tijd dat Descartes de Nederlanden verliet, bestond er een kring van Nederlandse cartesianen, die in de jaren na Descartes’
overlijden zou uitgroeien tot een heuse school. Met name aan de Utrechtse
en de Leidse universiteiten waren zijn ideeën enthousiast begroet en groeide
het cartesianisme uit tot een fenomeen waartegen het verzet van theologen niet bestand zou blijken. Voor wat betreft de plaatselijke overheden,
deze waren niet tegen Descartes zelf of zijn filosofie gekant, maar toonden
zich bezorgd over de onrust die de nieuwe wijsbegeerte, mede dankzij het
persoonlijk optreden van de Fransman zelf, veroorzaakte. Descartes was
blind voor het feit dat hun politiek van ‘appeasement’ in de praktijk in zijn
voordeel werkte.
106 Huygens aan Descartes, 6 juni 1643, AT III 677; Roth, p. 203.
107 Descartes aan Elisabeth, 10 mei 1647, AT V 15.
36
2.
 Inleiding
DATERING VAN DE LETTRE APOLOGÉTIQUE

Volgens Charles Adam en Paul Tannery was de Lettre Apologétique in het
Latijn geschreven en in 1645 verzonden naar de Utrechtse Vroedschap, en
nogmaals in 1648, na vertaald te zijn in het Frans en Nederlands.108 Zij
baseren hun datering ondermeer op de klassieke biografie van Descartes, La
vie de Monsr. Des Cartes, geschreven door Adrien Baillet (1649–1706).109
De enige verwijzing van Baillet naar de Lettre Apologétique bevindt zich
in een context van gebeurtenissen van het jaar 1645.110 Inderdaad heeft
Descartes in het bewuste jaar met de vroedschap gecorrespondeerd. Op
4 augustus 1645 n.s. schrijft Descartes aan Constantijn Huygens dat hij
de Utrechtse Vroedschap een brief heeft gestuurd. In deze brief, zo deelt
Descartes Huygens mee, rechtvaardigt hij zich tegenover de vroedschap en
zet de redenen uiteen waarom zij hem verplicht zijn zijn goede naam en
eer, die zo geleden hebben onder de maatregelen van de stad Utrecht, te
herstellen.111 In feite is dat ook de strekking van de Lettre Apologétique.
 De brief werd in Utrecht ontvangen op 13 juni 1645: ‘Gelesen een Latijnse
Missive van Des Cartes aen Burgermeesteren ende Vroetschap deser Stadt,
gedateerdt t’Egmond den XVI deser, stilo novo, die den Secretaris is gelast
te translateren.’112
In Utrecht bleef het stil en derhalve richtte Descartes zich, volgens
Adam en Tannery, in 1648 opnieuw tot de vroedschap alvorens Nederland
te verlaten om misschien nooit meer terug te komen. Nu deed hij de vroedschap zowel een Franse als een Nederlandse vertaling van de oorspronkelijk
Latijnse brief toekomen, die op dinsdag 14 maart arriveerden: ‘Ontfangen
ende gelesen een missive van Monsieur Des Cartes gedateerdt t’Egmond den
21en Februarij lestleden, waerby hy aen de Ed. Vroetschap oversendt twee
geschreven exemplaren, een int Franchois ende een int Duyts.’113
Het Nederlandse exemplaar, Verantwoordingh van Renatus Descartes, is bewaard gebleven en bevindt zich thans in het Utrechts gemeentearchief.114 Helaas zijn zowel het Franse exemplaar als de missive van juni
1645 spoorloos verdwenen. Het manuscript van de Verantwoordingh is niet
door Descartes zelf geschreven maar wel persoonlijk ondertekend en voorzien van een korte toelichting: ‘Ik heb dit geschrift in het Nederlands laten
vertalen, maar omdat het een taal is die ik nauwelijks beheers, vraag ik
108
109
110
111
112
113
114

AT VIIIB vi–x, 275.
A. Baillet, La vie de Monsr. Des Cartes, 2 vols., 1691.
Baillet, II, p. 257.
AT IV 260–262; Roth, p. 240–242.
Kernkamp, p. 219.
Kernkamp, p. 235.
Gemeentearchief Utrecht, bibliotheek, nr. VI G 19.
 Verantwoordingh

37

hen die het lezen met name te letten op het Franse [exemplaar] waarvoor ik
alleen verantwoordelijk ben.’115 Naar dit Franse exemplaar wordt ongetwijfeld verwezen in de vroedschapsnotulen, maar de notulen laten niets los over
de inhoud van de missiven van 1645 of 1648 op basis waarvan men kan besluiten dat het in beide gevallen om de Lettre Apologétique gaat. Daarnaast
werpt een ongedateerde brief van Descartes aan Goyert van Haestrecht uit
1645 enige twijfel over deze hypothese van Adam en Tannery. Hierin schrijft
Descartes: ‘Twee dagen geleden heb ik Ultima patientia Maresii gezien en
het lijkt me meer dan voldoende te zijn om het beeld van Voetius te vervolmaken. En misschien zal het mij van de taak ontslaan veel te schrijven, iets
waartoe ik verplicht zou zijn geweest.’116 Lettende op deze laatste uitspraak
en onbekend met de verschijningsdatum van Maresius’ Ultima patientia, dateren Adam en Tannery de brief eind mei 1645, voordat Descartes zijn Lettre
Apologétique geschreven zou hebben. Het boek van Maresius verscheen echter pas begin oktober 1645, zodat de brief in kwestie niet geschreven kan
zijn vóór half oktober.117 Het is dan minstens opmerkelijk te noemen dat
Descartes er de hoop uitspreekt dat het niet nodig zal zijn veel te schrijven,
terwijl hij vier maanden eerder een zeer uitvoerig geschrift heeft opgesteld,
zoals Adam en Tannery menen.
 In werkelijkheid is de uitspraak van Descartes in de voornoemde brief
verre van opmerkelijk; het is onmogelijk dat één van de overgebleven versies
van de Lettre Apologétique, de Franse, Nederlandse of zelfs de Latijnse, in
1645 naar Utrecht is verstuurd. De Lettre Apologétique bevat talrijke verwijzingen naar boeken die na juni 1645 zijn verschenen, te weten Ultima
patientia (oktober 1645) en Bonæ fidei sacrum (1646) van Maresius, Fundamenta physices (1646) van Regius, Necessaria et modesta defensio (1646)
van Schoock, Pietas in parentem (1646), Tribunal iniquum (1646) en Samuelis Maresii causæ desertæ brevis delineatio (1646) van Paul Voet.118 Deze
verwijzingen zijn bovendien zodanig in de tekst vervlochten dat het uitgesloten is dat ze later zijn ingelast. Daarnaast refereert Descartes in de Lettre
115 ‘J’ay fait traduire cet escrit en Flamend, mais pourceque c’est une langue que j’entens

fort peu je prie ceux qui le liront d’avoir principalement egard au Francois duquel
seul je puis respondre.’ Verantwoordingh, f. 47r◦.
116 AT IV 227–232. Voor de identificatie met Van Haestrecht, zie Ch. Adam en G. Milhaud, Correspondance, VI, p. 244.
117 D. Nauta, Samuel Maresius, p. 13.
118 Dit is merkwaardig genoeg door Adam en Tannery voor wat betreft Regius’ Fundamenta physices opgemerkt (AT VIIIB 208). Dat de Lettre Apologétique onmogelijk
kan dateren uit 1645 is voor het eerst opgemerkt door Theo Verbeek, in Descartes
and the Dutch, p. 124. De schrijvers van twee recent verschenen biografieën van Descartes hebben dit punt over het hoofd gezien en volgen nog steeds de hypothese van
Adam en Tannery (Cf. S. Gaukroger, Descartes, p. 358 en G. Rodis-Lewis, Descartes,
p. 343).
 38

Inleiding

Apologétique zowel naar de brief die de vroedschap in juni 1645 van hem
ontving als naar de vroedschappelijke akte die Descartes een weinig daarna
in handen kreeg.119 De hypothese van Adam en Tannery is daarmee onhoudbaar geworden; de Latijnse missive van 1645 en de Lettre Apologétique
zijn twee verschillende geschriften geweest.
De Lettre Apologétique werd voor de eerste keer in 1648, in het Frans
tezamen met een Nederlandse vertaling, naar Utrecht verzonden.120 De Nederlandse vertaling is op 21 februari 1648 n.s. door Descartes ondertekend,
maar dit betekent niet veel meer dan dat Descartes op dat moment de tijd
rijp achtte om de vroedschap op haar gedrag aan te spreken. Het geeft geen
antwoord op de vraag wanneer de Lettre Apologétique geschreven werd. De
tekst zelf geeft ons echter enig houvast. Hierboven zagen we dat Descartes verwijst naar een groot aantal boeken die in 1646 gepubliceerd werden.
Dat gegeven, samen met de datum van de ondertekening, laat grofweg de
periode van januari 1647 tot en met januari 1648 over. Deze periode kan
ingekort worden met een tijdspanne van enkele maanden die Descartes in
Frankrijk doorbracht, namelijk van begin juni tot eind september 1647. De
vraag is nu of Descartes de Lettre Apologétique voor of na zijn reis naar
Frankrijk schreef.
 De verwijzingen naar de boeken die in 1646 verschenen, zijn niet de
enige interne dateringen die in de Lettre Apologétique gevonden kunnen worden. Liefst drie maal gebruikt Descartes de uitdrukking ‘sinds vier jaar’,
een keer met betrekking tot de beledigingen die hij ondergaan heeft van
Gisbertus en Paul Voetius en tweemaal om aan te geven hoe lang de vroedschap hem al onrecht aandoet.121 De vroedschap van Utrecht ondernam
formeel geen stappen tegen Descartes persoonlijk vóór 1643. Op 13 september van dat jaar veroordeelde zij Descartes’ Brief aan Dinet (1642) en Brief
aan Voetius (1643) tot ‘diffamatoire schriften ende fameuse libellen’.122 De
vroedschap verklaarde dat deze geschriften hoogst schadelijk waren voor de
universiteit en de stad en het is inderdaad dat besluit waartegen Descartes
in de Lettre Apologétique fulmineert.
De klacht van Descartes dat vader en zoon Voetius hem het leven sinds
vier jaar zuur maken houdt verband met dit vonnis van de vroedschap: ‘Die
de geduierige ongerechticheeden weten welcke de Voetius sedert vier jaren
119 Verantwoordingh, f. 16v◦–17r◦, AT VIIIB 225–226; Verantwoordingh, ff. 17r◦ en 45v◦,

AT VIIB 226, 270–271.
120 Deze conclusie ontkracht de bewering van Adam en Tannery dat Descartes een Franse

en Nederlandse vertaling bezorgde omdat de leden van de Utrechtse Vroedschap amper het Frans, laat staan de Latijnse taal zouden beheersen. AT VIIIB 275.
121 Verantwoordingh, ff. 2r◦, 45v◦ en 46r◦; AT VIIIB 201, 271 en 272.
122 Kernkamp, p. 185.
 Verantwoordingh

39

tegen mijn gepleegt hebben, houden het voor vreemt dat icker tot nu toe
niet meer wercks van en hebbe gemaeckt. [. . . ] Maer men oordeelt dat ick
verplicht ben mijne eere te verdedigen om dat sij alle haer lasteringen op
een vonnis bouwen welck zij voorwenden van UE tegen mijn gewesen te sijn
(f. 2r◦ ).’123
De aanduidingen van vier jaren geven aan dat Lettre Apologétique in
het jaar 1647 is geschreven en het is mogelijk de grenzen nog preciezer af
te bakenen. Ten eerste bevat de Lettre Apologétique twee minder expliciete
tijdsindicaties, te weten ‘sedert korte tijd’ en ‘onlangs’, in verband met
de publikatie van Fundamenta physices van Regius en Tribunal iniquum
van Paul Voet.124 Regius’ Fundamenta physices verscheen begin september
1646125 en Tribunal iniquum verscheen half juni 1646,126 zodat de genoemde
aanduidingen in feite alleen zinvol zijn indien ze neergeschreven werden
voordat Descartes begin juni 1647 naar Frankrijk afreisde.
 Ten tweede verwijst Descartes in de Lettre Apologétique verschillende
malen naar een rechtszaak in Utrecht die Voetius in 1645 tegen zijn voormalige leerling Martinus Schoock aanspande. Descartes zag reikhalzend uit
naar het oordeel van de schepenbank in de hoop dat het gunstig voor hem
zou zijn. We lezen in de Verantwoordingh dat het proces volgens Descartes
‘in het beginsel van beijde sijden met eenen genochsamen iver vervolcht [is]
geweest, ende daer na als het instaet van wijsen was alte gelijck aen eenen
spijcker gehangen, soo dat ick seedert eenige maenden verstaen hebbe dat
het niet meer en wordt vervolcht’.127
Behalve Descartes had ook Voetius zijn hoop gesteld op een voorspoedige uitspraak in deze rechtsgang. In november 1647 verzuchtte Voetius
in het voorwoord van het eerste deel van zijn Disputationes theologicæ selectæ dat hij al bijna een vol jaar wachtte op de uitkomst van zijn proces
tegen Schoock.128 Deze uitspraak en Descartes’ opmerking dat ‘het instaet
123 Adam en Tannery zien de aanduiding ‘sedert vier jaren’ hier als een extra bewijs

124
125
126
127
128

dat de Lettre Apologétique in 1645 geschreven werd, daar de aanval op Descartes
eind 1641 serieus door Voetius werd ingezet (AT VIIIB 201). Zij schijnen evenwel
geen oog te hebben voor Descartes’ precisering dat alle lasteringen gebouwd zijn op
het vonnis dat de vroedschap in 1643 tegen Descartes uitsprak. Bovendien waren
de voetiaanse pijlen in 1641 niet op Descartes zelf gericht maar op zijn filosofie, en
als iemand persoonlijk werd getroffen, spreken we over de onfortuinlijke Regius, een
kwestie waar Descartes in de Lettre Apologétique weigert op in te gaan.
Verantwoordingh, ff. 6r◦ en 21r◦; AT VIIIB 208 en 234.
Op 1 september 1646 zond Regius Constantijn Huygens enkele zojuist gereed gekomen
exemplaren. Const. Huygens, Briefwisseling, IV, pp. 346–7.
 De opdracht van het boek is gedateerd op 25 mei, wat betekent dat Tribunal iniquum
half juni van de persen rolde.
Verantwoordingh, f. 17v◦–18r◦ [nadruk EJB]; AT VIIIB 228.
Disp. theol. sel., I, Præfatio, f. 18v◦; AT VIIIB 229.
40

Inleiding

van wijsen was’ suggereren dat in december 1646 of in de maand januari
van het jaar daarop de procesvoering in feite was afgelopen maar dat de
schepenbank zich weinig bereid toonde om tot een uitspraak te komen.
Als Voetius en Descartes beiden verwijzen naar hetzelfde moment in
het proces, betekent dit dat de Lettre Apologétique in april of mei 1647 tot
stand is gekomen. Dat de Utrechtse affaire Descartes in die maanden niet
met rust liet, blijkt in elk geval uit zijn klacht tegenover prinses Elisabeth
dat hij vanuit Utrecht nog steeds geen genoegdoening heeft gekregen, maar
hij verzekert haar dat hij het als zijn plicht beschouwt volledig eerherstel te
verkrijgen.129
Een aanwijzing dat Voetius en Descartes inderdaad refereren naar hetzelfde moment in het proces tegen Schoock, vinden we in de Lettre Apologétique zelf. Volgens Descartes kwam Voetius’ proces tegen Schoock tot
stilstand omdat beide partijen dreigden compromitterend materiaal in openbaarheid te brengen.130 Begin mei 1647 voegde Schoock echter de daad bij
het woord en overhandigde de schepenbank enkele tientallen stukken, waaronder brieven van Gijsbert Voetius die tot dan toe nog niet of slechts gedeeltelijk door Schoock of Maresius gepubliceerd waren.131 Deze brieven vormden voor Schoock de sterkste bewijzen van zijn onschuld. Op het moment
dat Descartes zijn apologie schreef, was hij van deze nieuwe ontwikkeling
blijkbaar niet op de hoogte, anders zou hij niet nagelaten hebben ervan melding te maken omdat de inhoud van de brieven Voetius nadelig was. Dit
feit duidt er opnieuw op dat het manuscript van de Lettre Apologétique eind
mei 1647 gereed was.
 Terwijl Descartes de Lettre Apologétique niet vóór februari 1648 naar
Utrecht stuurde, heeft hij niet de moeite genomen het geschrift tot die tijd
bij te werken. Hij maakt geen melding van zijn definitieve breuk met Regius,
noch van de verschijning van Voetius’ Disputationes theologicæ selectæ, hetgeen de directe aanleiding was om de Lettre Apologétique te versturen. Zelfs
de aanduidingen ‘sedert vier jaren’ heeft hij niet aangepast. Dat Descartes
dan ook zwijgt over de nieuwe inbreng van Schoock mag weinig verbazing
wekken.132
129
130
131
132

Descartes aan Elisabeth, 10 mei 1647, AT V 15–17.
Verantwoordingh, ff. 30r◦ en 35v◦; AT VIIIB 246 en 255.
Zie p. 31, noot 95.
Ook Voetius zwijgt over de nieuwe inbreng van Schoock in de inleiding van zijn
Disp. theol. sel. Hij zal gemeend hebben er verstandig aan te doen met betrekking
tot deze nieuwe bewijzen te doen alsof zijn neus bloedde. Voetius heeft uiteraard zien
aankomen dat de bewuste brieven vroeg of laat te voorschijn zouden komen en met
het oog daarop heeft hij zich tevoren ingedekt, onder andere via de geschriften van
zijn oudste zoon (Verantwoordingh, 42v◦). Overigens maakten de nieuwe bewijzen
klaarblijkelijk ook weinig indruk op de schepenbank; uiteindelijk werd Voetius in 1649

Verantwoordingh

41

Schoocks poging het proces nieuw leven in te blazen zal het motief
van Descartes zijn geweest te wachten met de verzending van de Lettre
Apologétique totdat hij zou vernemen of deze actie vruchten had afgeworpen.
Dit is de meest plausibele verklaring voor zijn uitstel omdat de gevonden
interne dateringen er ondubbelzinnig op wijzen dat de Lettre Apologétique
in het voorjaar van 1647 geschreven werd.
 3. DE TEKSTGESCHIEDENIS VAN DE LETTRE APOLOGÉTIQUE

Hoewel Adam en Tannery abusievelijk veronderstellen dat de Lettre Apologétique oorspronkelijk in het Latijn was opgesteld, beschouwen zij de overgeleverde Latijnse versie niet als de belangrijkste tekst. Deze verscheen onder de titel Querela Apologetica ad amplissimum magistratum Vltrajectinum
in 1656 in de ‘Vrijstad’ ofwel Amsterdam, ter drukkerij van ‘Lancellot Voethater’ en is daarmee de eerste uitgave van de Lettre Apologétique.133 In het
voorwoord zegt de tekstbezorger dat deze apologie, door ‘onze Held’ in het
Frans geschreven, in het Latijn is vertaald door een vriend en terwijl Descartes naar Zweden vertrok, door Descartes in onze streken is achtergelaten
opdat het gepubliceerd werd indien de Utrechtse Vroedschap niets van zich
zou laten horen.134 De Latijnse versie is dus niet van de hand van Descartes,
maar betreft een vertaling door een vriend van een Frans origineel.
Na Descartes’ overlijden in Stockholm is er een inventaris opgemaakt
van de aanwezige geschriften van Descartes en daar treffen we de volgende
twee indicaties aan:
L. – Renati Descartes querela apologetica ad amplissimum Magistratum
Vltrajectinum contra Voetium et Dematium.
O. – Un escrit contenant neuf cahiers en forme de Lettre à Messieurs
. . . contre le S r Voetius.135
in het gelijk gesteld. Cf. Duker, III, 241–242. De tekst van de veroordeling is in dit
werk als bijlage XXXIII opgenomen.
133 De volledige titel luidt: Magni Cartesii manes ab ipsomet defensi, sive N.V. Renati Des-Cartes Querela Apologetica ad amplissimum magistratum Vltrajectinum,
quâ technæ, calumniæ, mendacia, falsorum testimoniorum fabricæ, aliaque crimina
Voetiorum et Dematii, plenè reteguntur, Vristadii apud Lancellotum Misopodem;
AT VIIIB 277–317. Uit Nauta (Samuel Maresius, p. 269–270) is op te maken dat
de tekst wellicht door Maresius is uitgegeven. Cf. C. Thijssen-Schoute, Nederlands
cartesianisme, p. 479–480.
 134 AT VIIIB ix, 280. Uiteindelijk zag de Querela Apologetica het licht als reactie op
een boek van Paul Voet, Theologia naturalis reformata (Utrecht 1656).
135 AT VIIIB vii.
42

Inleiding

De eerste titel komt overeen met de titel van de uitgave van 1656 en zal
een kopie zijn geweest van de Latijnse vertaling. De Franse versie achter de
tweede omschrijving werd in 1667 te Parijs uitgegeven door Claude Clerselier met als opschrift: Lettre Apologétique de M. Descartes, aux magistrats
de la ville d’Vtrech, contre Messieurs Voetius, pere et fils.136 Deze titel is
niet afkomstig van Descartes zelf maar ontworpen door Clerselier, met een
schuin oog op de Latijnse tekst. Clerselier, de eerste uitgever van de correspondentie van Descartes, kwam na Descartes’ overlijden in het bezit van
diens nagelaten manuscripten. Niet lang na zijn publikaties zijn de documenten helaas spoorloos verdwenen. Dit houdt in dat er geen autograaf van
de Franse of Latijnse versie van de Lettre Apologétique meer voorhanden is.
 Op basis van deze gegevens besluiten Adam en Tannery dat de
Clerselier-versie beschouwd moet worden als de belangrijkste tekst van de
Lettre Apologétique. Weliswaar is de Franse tekst in hun ogen niet het origineel dat in 1645 naar Utrecht werd verzonden, maar staat het dichter bij
de originele tekst dan de Latijnse vertaling die niet door Descartes zelf is
gemaakt. De Nederlandse vertaling laten zij volkomen buiten beschouwing
daar Descartes, volgens hen, hiervoor geen verantwoordelijkheid durfde te
nemen. Betekent dit dat de Clerselier-tekst overeen komt met de originele
Lettre Apologétique?
Laat ons eerst vaststellen wat precies verstaan moet worden onder de
originele tekst van de Lettre Apologétique. Dat is de Franse tekst die de
Utrechtse Vroedschap op 14 maart 1648 onder ogen kreeg. Deze originele
tekst is verloren gegaan. De vraag is nu hoe de overgebleven versies zich
tot het origineel verhouden. Het vaststellen van de tekstgeschiedenis wordt
bemoeilijkt door het feit dat de Franse en Latijnse versie significant van
elkaar verschillen. In de beantwoording van de gestelde vraag speelt de
Nederlandse tekst derhalve een beslissende rol. De status van de Verantwoordingh staat immers vast: het is een directe vertaling van de originele
Franse tekst.
 In het algemeen is het niet ongebruikelijk dat een vertaling op sommige
punten iets uitvoeriger is dan de oorspronkelijke tekst (zie p. 51), maar
de Querela Apologetica en de Clerselier-tekst verschillen meer van elkaar
dan men op basis van de in die tijd gangbare vertalerspraktijken mag verwachten. Het cruciale verschil is een tekstblok van drie alinea’s (ong. 650
woorden) dat niet in de Latijnse vertaling aanwezig is. De drie alinea’s
ontbreken ook in de Verantwoordingh, en a fortiori zullen ze eveneens ontbroken hebben in het Franse origineel. De vraag dringt zich op: hoe zijn ze
136 Lettres de M. Descartes, deel III, p. 1–49; AT VIIIB 199–273.
Verantwoordingh

43

in het manuscript dat Clerselier in handen kreeg terecht gekomen?137 Zijn
de alinea’s voor 1648 geschrapt of zijn ze nadien toegevoegd?
Op dit punt is het nuttig na te gaan wat de inhoud is van de bewuste
alinea’s. Het gaat om de uitwerking van een Bijbelse vergelijking, de ontering van de kuise Susanna, die Descartes te berde brengt om de streken
van Gisbertus Voetius en Carolus Dematius aan de kaak te stellen.138
Twee aanzienlijke grijsaards, oudsten van het volk, trachten gezamenlijk de bevallige Susanna te onteren. Susanna verzet zich echter en het plan
van de geilaards mislukt. Uit wraak verklaren zij dat Susanna overspelig is
geweest en daarom volgens de wet gedood moet worden. Op het laatste moment grijpt de profeet Daniël in en toont op slimme wijze aan dat de oude
mannen een valse getuigenis hadden afgelegd. Met hen loopt het vervolgens
slecht af.139
Het behoeft geen betoog wie Descartes in deze grievende vergelijking
met de oude wellustelingen op het oog heeft. Maar in de drie alinea’s is het
juist dàt wat Descartes nog eens haarfijn uitlegt, terwijl hij terloops verwijst
naar weer andere Bijbelse passages.
 Gezien de inhoud van de alinea’s is de voor de hand liggende verklaring
voor hun ontbreken in de Latijnse en Nederlandse teksten dat de Clerselierversie de tekst is geweest die Descartes in het voorjaar van 1647 heeft geschreven. Toen hij hiervan later een kopie maakte om naar Utrecht te sturen
en er een Nederlandse vertaling van te laten maken, heeft Descartes de drie
alinea’s geschrapt. Bij nader inzien realiseerde hij zich dat hij te ver was
gegaan en dat de alinea’s mogelijk een averechts effect op de vroedschap
konden hebben. Nadat de kopie en de vertaling verzonden waren, heeft
Descartes nog een Latijnse vertaling van de eerste versie laten bezorgen,
met inachtneming van de aangebrachte omissie.
Er is echter een complicerende factor in het spel die deze verklaring lijkt
uit te sluiten. De Nederlandse en Latijnse versies tellen ten opzichte van de
Clerselier-tekst een tekstblok van ongeveer 50 woorden extra.140 Bovendien
komen de Latijnse en Nederlandse teksten in details op vele andere plaatsen
overeen daar waar de Clerselier-tekst afwijkt. Zij moeten derhalve beide
vertalingen zijn van een ander Franstalig manuscript dan het handschrift
dat in Stockholm is aangetroffen.
137 De vraag naar de authenticiteit van de betreffende alinea’s is niet aan de orde; het

lijdt geen twijfel dat ze door Descartes zelf zijn geschreven.
138 Lettre Apologétique, AT VIIIB 263–265; Querela Apologetica, AT VIIIB 313; Verantwoordingh, f. 41v◦.
139 Daniël, 13 (apocrief).
140 Verantwoordingh, f. 44r◦, ‘soo dat sij . . . bedrogen worden.’; AT VIIIB 315.
 44

Inleiding

Kan het handschrift waar Clerselier zich op baseerde dan een bewerking van na 1648 zijn geweest voor een Franstalige uitgave van de Lettre
Apologétique? Dat is niet waarschijnlijk. Er was reeds een publicabele versie, namelijk de Latijnse vertaling. En waarom zou Descartes, toen hij op
het punt stond om naar Zweden te vertrekken of daar reeds verkeerde, zich
nogmaals over de Lettre Apologétique buigen en dan slechts op de hierboven
genoemde plaatsen veranderingen aanbrengen?
Als het noch aannemelijk is dat Descartes aan de Lettre Apologétique
heeft gewerkt na 1648, noch dat Descartes het eind 1647 of begin 1648 bewerkte toen hij de gelegenheid had recente ontwikkelingen in de Lettre Apologétique op te nemen, blijft de volgende mogelijkheid open. De Clerseliertekst is de kladversie, het concept geweest dat Descartes in het voorjaar van
1647 geschreven heeft. Vastbesloten de Utrechtse Vroedschap van zijn diepe
ongenoegen op de hoogte te stellen, schreef hij deze versie in het net over
met hier en daar een kleine verandering en met weglating van de beruchte
alinea’s.141 Horende van Schoocks poging het vonnis van de schepenbank te
bespoedigen en wel in zijn voordeel, besloot Descartes de loop der dingen
eerst af te wachten. Na een verblijf van enkele maanden in Frankrijk vernam
hij bij zijn terugkeer in de Nederlanden in september 1647 echter dat er nog
steeds geen oordeel geveld was. Om er voor te zorgen dat de vroedschap
zijn klacht zeker zou verstaan, liet Descartes een Nederlandse vertaling van
zijn definitieve versie maken. Van het Franstalig exemplaar dat hij naar
Utrecht verstuurde, heeft Descartes een afschrift gemaakt, dat hij later in
handen gaf van de vriend die er een Latijnse vertaling van bezorgde. Van
die vertaling werd weer een kopie gemaakt, die Descartes samen met het
Franstalig manuscript waarnaar het gemaakt was in Holland achterliet toen
hij naar Zweden vertrok, terwijl hij zelf een Latijnse versie en de kladtekst
(de latere Clerselier-tekst) mee naar Stockholm nam. Het feit dat in de
Stockholm-inventaris het Franse manuscript geen eigen titel draagt maar
omschreven wordt, ondersteunt de hypothese dat dit Franse manuscript een
kladversie is geweest.
 De tekstgeschiedenis zal nimmer geheel opgelost worden, tenzij er onverwacht nieuw materiaal zou opduiken. Tot die tijd kan de originele Franse
tekst enkel gereconstrueerd worden uit een nauwgezette vergelijking van de
Franse, Latijnse en Nederlandstalige teksten, iets wat door Adam en Tannery verzuimd is.
141 Descartes heeft de Lettre Apologétique ter inzage gegeven aan Pollot en wellicht dat

Pollot, die geheel op de hoogte was van de Utrechtse affaire, Descartes heeft aangeraden de drie alinea’s te schrappen (Descartes aan Pollot, 7 februari 1648, AT V
123).
 Verantwoordingh

45

4. HET MANUSCRIPT VAN DE VERANTWOORDINGH
4.1

Beschrijving van het manuscript

Het manuscript van de Verantwoordingh is geschreven door één niet
geı̈dentificeerde hand en bevat tevens aanvullingen en correcties van de hand
van Descartes. De ingrepen van Descartes zijn te herkennen aan zijn gebruik van de Latijnse cursief, terwijl de andere hand juist gesteld is in de
Oudhollandse gothische cursief. Het handschrift telt 47 folia plus een titelblad (1r◦ ). Het boekblok wordt gevormd door elf katernen, waarvan het
eerste katern de folia 2r◦ –9v◦ beslaat en het laatste katern de folia 46r◦ –
47v◦ ; de overige katernen bevatten ieder vier folia. De folia 1v◦ en 47v◦ zijn
onbeschreven. Quarto-formaat, circa 200x160 mm. De afmetingen van de
bladspiegel zijn 110x170 mm, met gemiddeld 28 regels per bladzijde. Het
papier, zonder watermerk, is niet gefolieerd of gepagineerd. Het manuscript
heeft aanzienlijke waterschade opgelopen, maar bevindt zich desondanks in
een redelijke staat en is duidelijk leesbaar. De katernen zijn ingenaaid en
vertonen sporen van een oudere bindwijze. De linnen boekband (205x160x13
mm) bevat dekbladen. Op de voorplat zijn twee oude catalogusnummers
te lezen, 336 (linksonder) en 518 (linksboven). Tijdens restauratie in de
tweede helft van de negentiende eeuw is het boekblok opnieuw ingenaaid
en voorzien van het huidige titelblad en boekband. Afbeeldingen van de
ondertekening van Descartes (f. 47r◦) en van folium 21v◦ kunnen gevonden
worden op de pagina’s 101 en 102 van deze uitgave.
 Het manuscript is na 1874 door de vroegere gemeentearchivaris S. Muller
vanuit het archief overgeplaatst naar de bibliotheek van het gemeentearchief
te Utrecht en onder nummer 336 opgenomen in de gedrukte bibliotheekcatalogus van 1881.142 Na de publikatie van een supplement op deze catalogus in
1906 kreeg de Verantwoordingh het nieuwe nummer 518.143 Het manuscript
bevindt zich thans in de bibliotheek onder catalogusnummer VI G 19.
A.C. Duker gaf in 1861 als eerste de volledige titel van het manuscript
weer: Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d’achtbare overigheit van
Uitrecht, in de welcke de lasteringen en valsche beschuldingen van eenigen
sijner tegenstrevers tegens hem klaerlyck ontdeckt worden.144 Helaas is het
onmogelijk gebleken vast te stellen of het manuscript vóór of na 1861 gerestaureerd werd. Om twee redenen valt dat te betreuren. Ten eerste omdat
142 Mr. S. Muller Fz., Catalogus van de bibliotheek over Utrecht, p. 45.
143 Mr. S. Muller Fz., Supplement op den catalogus van de bibliotheek over Utrecht, 1906.
Nieuwe nummering in rode inkt aangebracht op het exemplaar van het gemeentearchief te Utrecht (archiefnr. 353, toegang 111).
144 A.C. Duker, School-gezag en eigen-onderzoek, p. 169.
 46

Inleiding

het niet duidelijk is of de huidige titel, die op een enkele letter na overeenkomt met het door Duker gegevene, teruggaat op een titel die door Descartes
zelf is aangebracht of goedgekeurd dan wel later is toegevoegd. Ten tweede
omdat zekerheid hierover het volgende curieuze gegeven had kunnen verklaren. In 1661 vertaalde Jan Hendrik Glazemaker (1619/20–1682) de Querela
Apologetica in het Nederlands en hij gaf het werk exact dezelfde titel als het
manuscript in het gemeentearchief van Utrecht.145 Onmogelijk kan Glazemaker zijn titel hebben afgeleid uit de Latijnse titel, zodat er een verband
moet bestaan tussen de titels van Glazemaker en van het manuscript. Maar
welk verband?
De beide titels komen niet letterlijk overeen; ze zijn anders gespeld en
voorts bevat de titel van het manuscript een taalfout, namelijk beschuldingen in plaats van beschuldigingen. De meest aannemelijke verklaring voor
deze verschillen is dat Glazemaker zijn titel gebaseerd heeft op de titel van
het handschrift, terwijl hij de spelling aan zijn eigen eisen aanpaste en de
taalfout verbeterde. In het andere geval zou er sprake zijn van een gewiekste negentiende-eeuwse mystificatie. De katernen vertonen echter sporen
van een oudere bindwijze, hetgeen erop kan wijzen dat het manuscript voor
de restauratie voorzien was van een omslag die tijdens de restauratie is verwijderd, waarbij de op de omslag aangetroffen titel is overgenomen. Het
opschrift van het Utrechtse manuscript lijkt derhalve authentiek te zijn.
 4.2

De genese van het manuscript

Het manuscript van de Verantwoordingh bevat talrijke doorhalingen, correcties en toevoegingen van zowel de onbekende vertaler en/of kopiist als van
Descartes zelf; het is niet een in het net overgeschreven kopie van een afgeronde vertaling. Een gelukkig gegeven omdat dit ons de kans biedt om na te
gaan hoe een vertaling van een werk van Descartes onder zijn eigen ogen tot
stand is gekomen. De ingrepen in het manuscript kunnen ons iets vertellen
over het vertaalproces, hoe de tekst van de Verantwoordingh ontstaan is.
De vele persoonlijke aantekeningen van Descartes, die dit handschrift tot
een uniek document maken, zijn tevens van belang voor het vaststellen van
de ‘status’ van het manuscript: kan de Verantwoordingh beschouwd worden
als een echte Descartes-tekst of niet? Op deze vraag zal in de volgende
paragraaf worden ingegaan, hier ondernemen we een poging de genese van
het manuscript te beschrijven.
145 Verantwoording aan D’Achtbare Overigheit van Uitrecht. In de welke de lasterin-

gen, en valsche beschuldigingen van enigen zijner tegenstrevers tegen hem klarelijk
ontdekt worden, Amsterdam: Tymon Houthaak, 1661. De naam van de vertaler
wordt niet vermeld; voor de identificatie van Glazemaker, zie C. Thijssen-Schoute,
‘J.H. Glazemaker: de zeventiende eeuwse aartsvertaler’, p. 245.
 Verantwoordingh

47

Een eerste belangrijke aanwijzing zijn de zogenaamde custodes. Aan het
eind van elk katern staan een of meerdere losse woorden die corresponderen
met de eerste woorden van de volgende katern:146
aendoen
maer
van
oock
niet
heeft den welcken
te
wel
versiert
van het

[9v◦]
[13v◦]
[17v◦]
[21v◦]
[25v◦]
[29v◦]
[33v◦]
[37v◦]
[41v◦]
[45v◦]

Deze custodes zijn allen van de hand van Descartes (zie bijvoorbeeld de
custos op f. 21v◦ op p. 102), hetgeen betekent dat Descartes de katernen op
volgorde heeft gelegd. Dat is opmerkelijk te noemen, men zou verwachten
dat de kopiist wanneer hij een katern had volgeschreven en aan de volgende
begon, zelf een custode zou hebben aangebracht. Dat is echter niet gebeurd.
De enige verklaring hiervoor is dat het manuscript niet als geheel aan Descartes is gepresenteerd, maar telkens wanneer een of twee katernen door
de kopiist voltooid en nagekeken waren, direct Descartes ter hand gesteld.
We kunnen hieruit opmaken dat Descartes de katernen heeft vergaard en
daarmee een actieve rol als revisor speelde bij de totstandkoming van de
Verantwoordingh.
We spraken hierboven van een vertaler en/of kopiist omdat het niet
zondermeer duidelijk is of de vertaler van de Franse versie en de auteur
van het voornaamste handschrift van de Verantwoordingh één en dezelfde
persoon zijn. Aan het einde van deze paragraaf, als we verschillende ingrepen bekeken hebben, komen we op deze kwestie terug. Voorlopig schrijven
we ‘kopiist’ met het oog op de auteur van het voornaamste handschrift en
‘vertaler/kopiist’ wanneer we spreken over de Verantwoordingh als vertaling.
 Een aantal correcties in het manuscript duiden er op dat de Verantwoordingh een afschrift is van een eerder gemaakte proefvertaling. Een
kenmerkende fout die ontstaat wanneer een tekst wordt overgeschreven, is
de zogenaamde continueringsfout. Doordat de kopiist telkens met zijn ogen
146 In de Verantwoordingh komen drie ‘pseudo–custodes’ voor in het handschrift van de
kopiist op de folia 19r◦, 22r◦ en 28v◦. Het is duidelijk dat het geen echte custodes

zijn daar ze noch aan het einde van een katern noch onder de tekst zijn geplaatst.
Bovendien staan twee van de drie volkomen zinloos op het recto van een blad. De
kopiist is waarschijnlijk vergeten waar hij precies gebleven was (continueringsfout) of
bemerkte te laat dat de pagina te weinig ruimte liet voor het hele woord. Misschien
zijn ze niet verwijderd omdat de leesbaarheid er niet door wordt aangetast.
48

Inleiding

tussen kopij en kopie heen en weer beweegt, kan het voorkomen dat hij zich
vergist in de plaats waar hij gebleven was, vooral wanneer in de tekst dezelfde woorden dicht bij elkaar staan. Dit heeft tot gevolg dat de kopiist
ofwel een gedeelte overslaat of juist te ver terugkijkt en een zinsdeel nogmaals overschrijft. In het laatste geval spreekt men van dittografie. Indien
de kopiist deze fouten niet opmerkt bij het nakijken van zijn werk, kunnen
er lacunes ontstaan in de overlevering van een tekst. In de Verantwoordingh
treffen we beide vormen van continueringsfouten aan.
 In principe kunnen continueringsfouten ook gemaakt worden in een
directe vertaling, dat wil zeggen, wanneer het manuscript van de Verantwoordingh geen afschrift zou zijn van een proefvertaling maar zelf de eerste
vertaling is. Een vertaler kan zich immers op dezelfde manier vergissen als
een kopiist. De onderstaande voorbeelden tonen echter aan dat deze fouten begaan werden bij het overschrijven van een reeds in het Nederlands
vertaalde tekst.
Voorbeelden van de eerste vorm van continueringsfouten zijn:
1.
‘met de eenvoudigste !met vrij "= die waerheden# te verwittigen welcke
ick van hem wiste. Ende dat met vrij | grooter recht’ [8v◦ –9r◦ ]147
De kopiist sprong van ‘eenvoudigste’ direct naar ‘met vrij’, maar hij heeft
zijn vergissing snel opgemerkt en verbeterd.
2.
‘sulcx het geen wonder !+was datter mij kennisse van gedaen# was.
Maer dat men sedert’ [12v◦ ]
Een typisch voorbeeld van een saut du même au même: de kopiist vervolgde
de tekst na het tweede ‘was’ in plaats van na het eerste ‘was’. Hij heeft de
vergissing bij het nakijken van de tekst bemerkt en het weggelaten zinsdeel
alsnog toegevoegd.
3.
‘de acten weigeren !tot sijne## die daer toe dienen, welcke Schoock tot
sijne# veronschuldiginge in handden gegeven hadde.’ [16v◦ ]
De kopiist sprong van ‘weigeren’ direct naar ‘tot sijne’. Hij heeft de vergissing bij het nakijken van de tekst bemerkt en het weggelaten zinsdeel alsnog
toegevoegd.
4.
‘met de overeenstemminge der oude Philosophen, !–soo# der oude leeraren, der nieuwe Theologanten en Philosophen, soo gereformeerde als
luthersche ende pausgesinde’ [34r◦ ]
De kopiist heeft zich verkeken op het woord ‘Philosophen’ dat twee maal
voorkomt. De vergissing is direct opgemerkt en verbeterd.
147 Voor de verklaring van de diacritische tekens, zie Paragraaf 6.1.
 Verantwoordingh

49

Gevallen van dittografie zijn minder frequent in de Verantwoordingh en
meestal gaat het slechts om een enkel woord dat herhaald is. Een voorbeeld
kan gevonden worden op folium 15-recto:
‘vermaeck !–vermaeck" Voetius’
De kopiist heeft tweemaal het woord ‘vermaeck’ achter elkaar geschreven.
Misschien dat twee opeenvolgende woorden die beide met een ‘v’ beginnen
hem zand in de ogen hebben gestrooid. De vergissing is door een corrector
opgemerkt en ongedaan gemaakt.
Deze voorbeelden tonen overtuigend aan dat het manuscript van de
Verantwoordingh een afschrift is van een eerder vervaardigde proefvertaling.
Een belangrijke vaststelling daar we hieronder een groot aantal ingrepen onder de loep nemen die het tegendeel suggereren. Het blijkt dat, ofschoon de
Verantwoordingh een afschrift is, het vertaalproces gedurende het kopiëren
nog niet was afgerond.
 Naast de gebruikelijke correcties zoals het herstellen van continueringsfouten en spelfouten telt het manuscript een aantal ingrepen die bewijzen
dat zowel tijdens het afschrijven als tijdens de beide correctieronden (van
de kopiist en Descartes) aan de vertaling is gesleuteld. Deze ingrepen, die
hieronder staan afgedrukt, betreffen de invulling van open plaatsen en de
bewerking van open varianten. Om deze laatste ingrepen in een breder kader te stellen, zijn alle woorden of zinsdelen uit het manuscript opgenomen
waaraan de vertaler/kopiist direct een synoniem heeft toegevoegd. Ingrepen
van Descartes die reeds bekend waren van de editie van Adam en Tannery
worden met (AT) aangeduid.148
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)

buijten nadacht van !+vleijeri" de wijl
verbintenisse of !+liegen "
daerom !+verstoorden" sij hem seer
in !+wickelen" al hoe wel
eenige !+jurisdictie" gebruijckte
genaemt !+Aengevangen" Proceduren
in strengheijt van r!+egulen" De
!+pro" of contra Descartes De
als de forme, !+methode " ende stijl De
eene !+ysere " lijtsaemheijt De
die in het !+Bonæ fidei sacrum is" De

[3r ◦]
[4r ◦]
[7v◦]
[9r ◦]
[11r ◦]
[14r ◦]
(AT) [14v◦]
[17r ◦]
(AT: Methodum) [31r ◦]
[31v◦]
[39v◦]

Er is één open plaats die niet is ingevuld:
(12)

die iverich {Φ . . . . .} is

148 AT VIIIB 274–275.
[16r ◦]

50

Inleiding

Op twaalf plaatsen in het manuscript heeft de kopiist enige ruimte in
de tekst opengelaten, met de bedoeling er later het woord in te vullen waarover de kopiist tijdens het afschrijven onzeker was. Op één na zijn alle open
plaatsen achteraf ingevuld, zowel door de onbekende kopiist (tot f. 14r◦)
als Descartes zelf (vanaf f. 14v◦ ). Nummer (2) is behalve een invulling van
een open plaats ook een variant en wordt zodoende hieronder besproken.
