Jaap Anten, Navalisme nekt de onderzeeboot. De invloed van internationale zeestrategieën op de Nederlandse zeestrategie voor de defensie van Nederlands-Indië, 1912-1942
BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 127-4 (2012) | review

82

Jaap Anten, Navalisme nekt de onderzeeboot. De invloed van internationale zeestrategieën op de
Nederlandse zeestrategie voor de defensie van Nederlands-Indië, 1912-1942 (Dissertatie Leiden
2011; Amsterdam: Pallas Publications, Amsterdam University Press, 2011, 817 pp., ISBN 978 90 5260
378 0).
Deze Leidse dissertatie zet het geschiedbeeld van de vooroorlogse Koninklijke Marine op zijn kop.
Dat compliment stempelt haar onmiddellijk tot een belangrijk boek. Traditioneel gaat de
belangstelling van de maritieme geschiedschrijving uit naar de grote artillerieschepen (slagschepen,
slagkruisers en kruisers) en de moeizame politieke en militaire discussie over de verwerving ervan,
met als hoogtepunten de Vlootwet van 1914, de Vlootwet van 1922 en het slagkruiserplan van 1940.
De schepen waren bedoeld voor Nederlands-Indië, waar destijds de hoofdtaak van de marine lag.
 Na Antens proefschrift, moeten we concluderen dat de geschiedschrijving in dezelfde val is
gelopen als de vooroorlogse marineleiding, namelijk de obsessie voor grote oppervlakteschepen en
een daarbij horende vlootorganisatie. Daardoor realiseren we ons onvoldoende dat sinds de Eerste
Wereldoorlog de kern van de marine, de onderzeebootvloot is geweest en dat de kruisers niet meer
dan dienaren daarvan waren. De kruisers dienden de Japanse transportvloot op te sporen, zodat de
onderzeeboten deze konden vernietigen en Java behoeden voor een amfibische invasie. Daartoe
zouden de onderzeeboten met een geavanceerde en zeer agressieve roedeltaktiek (waarbij de boten
vanuit een linie gezamenlijk aanvielen), hinderlagen leggen in de drie zeestraten die naar Java
leidden. In de jaren dertig kwamen voor de verkenning van de Japanse invasievloot grote vliegboten
beschikbaar. Deze bleken zelfs effectiever dan de kruisers. In dezelfde tijd hadden de onderzeeboten
ook steeds minder te duchten van vijandelijke vliegtuigen, hun grootste bedreiging, doordat ze
minder boven water hoefden te varen. Dankzij de snorkel konden ze onder water van hun
dieselmotor gebruik maken. Belangrijker nog was dat ze met hydrofoons onder water zelf ook
vijandelijke convooien konden opsporen en dat ze door de uitvinding van de periscoopantenne,
onder water varend in contact konden blijven met elkaar en hun verkenners, om daarna
geconcentreerd aan te vallen. Aldus beschikte Nederland midden jaren dertig over zo’n 25
onderzeeboten die in staat moesten worden geacht in de beginfase van een oorlog, Japan een
gevoelige slag toe te brengen. Deze potentie was de basis van de Indische afschrikkingsstrategie.
 Een verdienste van Anten is, dat hij zijn onderwerp op verschillende niveaus bestudeert,
want zo hoort het. Eerst analyseert hij de maritieme strategie ter verdediging van de kolonie en
vergelijkt deze met die van de grote mogendheden, in het bijzonder Duitsland. Tevens plaatst hij
haar in de context van het maritiem-strategische denken van Mahan, de kampioen van het navalisme
(de theorie dat een mogendheid alleen kan voortbestaan wanneer deze met een sterke vloot de zee
beheerst), en Corbett. Daarna onderzoekt hij de slagingskans van de strategie op het tactische niveau
en op het niveau van de gebruikte technologie, de boten. Anten komt hier tot een overwegend
© 2012 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-109878 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

positief oordeel, de beperkte middelen van een klein land met een enorme kolonie in aanmerking
genomen. Noodzakelijkerwijs is dit oordeel enigszins theoretisch. Het is de tragiek van het
Nederlandse onderzeebootwapen, dat de marineleiding in Den Haag, na de mislukte plannen van
1914 en 1923, in de tweede helft van de jaren dertig opnieuw bezweek voor de verleiding van de
grote artillerieschepen door deze, naar het voorbeeld van grote mogendheden, tot de kern van de
vloot te verheffen, de onderzeeboten daaraan ondergeschikt te maken en, samen met de
bondgenoten, de confrontatie met de Japanse (slag-)kruisers te zoeken, dit alles met geen geringere
ambitie dan de heerschappij ter zee. Dat Nederland zich daarmee waagde aan een strategie
waarvoor het zich nooit de financiële, materiële en personele middelen zou kunnen veroorloven, was
voor Haagse navalisten als J.Th. Furstner, chef van de Marinestaf, of C.E.L. Helfrich, commandant
Zeemacht, geen bezwaar. Gokken en risico’s nemen waren in een oorlog nu eenmaal onvermijdelijk.
 Daarmee reduceerden zij de strijd om Indië tot een va-banque-spel, zonder rationeel overwogen
militaire doelstelling. De geïmproviseerde en verloren slag in de Javazee eind februari 1942 kon zo
later wel uitgroeien tot een heroïsche daad met Karel Doorman in een tragische hoofdrol, maar was
strategisch zowel als tactisch bij voorbaat een verloren onderneming en had daarom beter
achterwege kunnen blijven. Anten is niet de eerste die deze conclusie bereikt, maar hij onderbouwt
haar als geen ander.
Dit is dus een belangrijk boek. Juist daarom is het wel jammer dat het ook gebreken kent. Op
zichzelf is er geen bezwaar tegen dikke boeken, maar in dit geval is de reden voor de omvang niet
overtuigend. Anten besteedt veel aandacht aan de vergelijking van de Nederlandse strategie met die
van Rusland, Duitsland, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Dat levert noodzakelijke en
interessante inzichten op, maar het betoog gaat hier te vaak met zichzelf op de loop en dat leidt tot
een soort boek binnen een boek. Ook het betoog over het eigenlijke onderwerp waaiert meer uit dan
wenselijk. Daardoor is de lezer erg op zichzelf aangewezen bij het volgen van de grote lijn. Eigenlijk
had dit boek twee maal moeten worden geschreven, de eerste keer zoals het er nu ligt, en de tweede
keer sterk geredigeerd en toegespitst op de kern van de zaak. Maar ook met de eerste versie zal de
maritieme geschiedschrijving haar voordeel weten te doen.
H. Amersfoort, Nederlandse Defensie Academie/Universiteit van Amsterdam.
