Het monopoliebegrip bij Franz Oppenheimer in verband met zijn uitbuitingsleer
HET MONOPOLIEBEGRIP BIJ FRANZ OPPENHEIMER
IN VERBAND MET ZIJN UITBUITINGSLEER.
In d e volgende regelen wil ik pogen het monopoliebegrip, dien
hoeksteen van het leergebouw van Oppenheimer, aan een critisch
onderzoek te onderwerpen. De hoofdreden, waarom de ,,burgerlijke" of ,,universiteitseconomie" in het algemeen zoo weinig
weten wil van het liberale socialisme, acht ik gelegen in de fundamenteele dwaling, waarvan de Frankfurt'sche hoogleeraar doet
blijken bij zijn conceptie van wat onder monopolie moet worden
verstaan. En het komt mij voor, dat hier voor de critiek het aangrijpingspunt bij uitnemendheid moet worden gezocht, wijl al bet
andere: de uitbuiting, de crises, het verschil tusschen potentieele
en feitelijke welvaart, het economisch karakter der categorie~n
grond en kapitaal, de verklaring van ontstaan en hoogte van het
,,arbeidsvrije" inkomen met en benevens her sociaal-politieke oordeel daarover, het lot der monopoliegedachte - - juist of onjuist - zal deelen. Het verband tusschen een en ander is niet minder
nauw dan by. dat tusschen de arbeidswaardeleer van Marx en
diens bewijs van de meerwaarde.
Monopolie staat tegenover concurrentie. Het een verdraagt zich
zoo goed met her ander als water met vuur. Men kan wel met
Oppenheimer onderscheiden tusschen vrije en beperkte concurrentie, doch wanneer de bedoeling daarvan is de mogelijkheid van een
samengaan of samenvallen van monopolie en beperkte concurrentie
op hetzelfde gebied van het bedrijfsleven te suggereeren, dan kan
daarin alleen een verwateren van op zich zelf duidelijke en scherpe
begrippen worden gezien. Er kan slechts sprake wezen-van een
monopolie, wanneer alle concurrentie - - beperMe zoo goed als
vrije - - ontbreekt. Op dit cardinale punt staat tegenover Oppenheimer's meening vierkant de mijne. V66r ik d e z e ' n a d e r ontwi.kkel, moge een uiteenzetting van Oppenheimer's monopolietheorie voorafgaan.
 In het briljant geschreven boekje ,,Der Ausweg, Notfragen
der Zeit" onderscheidt Oppenheimer twee klassen van monopoEcon. 1921.
40
I

592
li~n: ,,das absolute Monopol und die beschr(inkte Konkurrenz".
Hooren wij, wat hij onder beide verstaat. ,,Ein absolutes Monopol
besteht dort, wo ein Einzelner oder eine zu gemeinsamer Preispolitik verabredete Gruppe die alleinige Verffigung fiber ein stark
begehrtes und deswegen fiber seinen Arbeitswert bezahltes
Produkt besitzt. Einzelmonopolisten sind der Besitzer des Rfidesheimer Bergs und des erfolgreichen Patents; die Gruppe spielt
in der kapitalistischen Welt der Kartelle, Syndikate und Trusts
eine sehr grosse Rolle. Hier vereinige'n sich die s~imtlichen Produzenten (0der mindestens die grosse Mehrzahl) eines an sich
beliebiger Vermehrung f~,higen Erzeugnisses, z. B. yon Schienen
oder Draht, in dem Vertrage, ihre Erzeugung einzuschr~nken;
dann kommt weniger auf den Markt, und der Preis steigt fiber
den Arbeitswert . . . . Die zweite Hauptklasse der Monopole tr~igt
den Namen der ,,beschrfinMen" Konkurrenz. Sie ist gegebe,n, wenn
mehrere Besitzer eines nicht beliebig vermehrbaren Gutes, das
st~irker begehrt als angeboten wird, nliteinander konkurrieren.
 Hier steht auch ohne Verabredung der Monopolisten der Preis
auf die Dauer und im Durchschnitt fiber den Arbeitswert. Denn
die K~ufer fiberbieten sich in ihrer dringlichen Nachfrage. So
sind die ungeheuren Wucherpreise ffir Lebensmittel w~ihrend
dieser Kriegszeit zustande gekommen." Nog verdere onderscheiding moet worden gemaakt. In beide klassen kan nl. 6f de
voorraad absoluut te klein zijn (radium) 6f de voorraad de
behoefte zelfs belangrijk te boven gaan, mits die voorraad tegenover de vragers kan worden ,,gesperrt": ,,Hier entsteht das
Monopol durch Monopolisierun~'. En terwijl Oppenheimer zegt,
dat alleen dit laatste geval ons hier interesseert, komt hij al
spoedig tot de toepassing in den uitroep: ,,Dieses Gut ist der
Grund und Boden !"
Bezien wij echter zijn monopolie-omschrijving eens war nader,
met name de klasse der beperkte concurrentie. Het niet naar
welgevallen vernmeerderbare goed wordt sterker gevraagd dan
aangeboden. Bedoeld is: tot den arbeidsprijs. De aequatie komt
hooger te liggen en de wederpartij betaalt een meerwaarde, wordt
uitgebuit in diet voege ,,dass der Kontrahent mehr Arbeitsstunden
gibt als er empf~ingt." Nu kan dadelijk worden gevraagd: wat
bedoelt Oppenheinler met een niet naar willekeur vermeerderbaar
goed .9 Dat de natuur, als by. bij den grond, vrijwel onoverkomelijke hinderpalen aan de toeneming in den weg stelt .9 In

593
dit geval ware, evengoecl als bij zeldzame schilderijen van gestorven meesters, een zeldzaamheidswaarde toe te geven, die men
tot zekere hoogte monopoliewaarde zou kunnen noemen. Tot
zekere hoogte, want zoodra de prijs van het goed boven de
aequatie kwam te tiggen, zou de (beperkte) concurrentie tier
verkoopers de afgevallen vragers weer uit hun tent lokl~en tot
het evenwicht zou zijn hersteld. In dit geval zou bij niemand
de gedachte aan een monopolie opkomen. Alleen de constructie
der arbeidswaarde, die n.b. bij den grond niet is te bepalen, kan
er toe brengen in den hoogeren evenwichtsprijs nu ook een echten
monopolieprijs te zien. Wat hij niet is.
 Evenwel, Oppenheimer bedodt niet met deze tweede hoofdklasse zijner monopoli~n goederen, die om natuurlijke redenen
geen vermeerdering toelaten, zooals de grond. Hij gaat veel en
veel verder. Op blz. 25 van genoemd-.boekje stelt hij de vraag:
,,Wie kann d e r Unternehmer die Arbeitsleistung unter ihrem
Werte kaufen ? - - Der Leser weiss die Antwort bereits. Weil
der Arbeiter mit seinem Unternehmer unter einem Monopolverh~iltnis tauscht/ Darum verkauft er seine Arbeitsleistung unter
ihrem Werte, und datum kauft der Unternehmer sie unter ihrem
Werte, ihr.em vollen Ertrage. Der Arbeiter zahlt ffir das Lohngeld
mit zuviel Arbeit, oder: er erh~lt ffir seine Arbeit zu wenig Lohngeld." En hij laat nog volgen: ,,Auch der Zins ist der Mehrwert
eines Monopols. Der Schuldner braucht des Geld dringender, als
der Gl~iubiger den Wunsch hat, es los zu werden: zwischen ihnen
besteht ein Monopolverh~iltnis." Hier wordt dus van het kapitaal,
dat in arbeidspraestaties of schuldvorderingen wordt belegd, hetzelfde gezegd als straks van den grond: monopolie. En waar
er geen reden is, van een absoluut monopolie te spreken, zal
kapitaal, evenals grond, onder de Masse tier niet willekeurig
vermeerderbare goederen vallen. Maar nn vraag ik! Is er niet,
waar scherpe concurrentie tusschen ondernemers bestaat, waar
banken met elkaar strijden om deposito's te trekken en de beste
beleggingen te verkrijgen, waar van de talrijke arbeidsmarkten
er niet weinige zijn, welker positie aan sommige groepen van
arbeiders een overwicht geeft op her kapitaal, verblinding noodig
om te kunnen volhouden, dat de ondernemer aan zijn profijf komt
door onderbetaling v a n den arbeid .9 Staat kapitaal met grond
op ~ n lijn, waar het gaat om het monopolie-kenmerk ,,eines
nicht beliebig vermehrbaren Gutes" ? Het is maar de vraag, wat

594
men onder ,,beliebig" wil verstaan. W'illekeur is er niet bij de
kapitaalvermeerdering. Maar wel is vol te houden, dat, zoo er
maar voordeel in steekt, besparing en kapitaalvorming op kosten
van de vertering toenemen, met als eenige grens her maatschappelijk inkomen onder aftrek van de noodzakelijke afschrijvingen
en het ,,noodzakelijk" levensonderhoud. De natuur biedt hierbij
de behulpzame hand, maar aan grondvermeerdering zet zij den
voet dwars.
 Het is duidelijk, dat Oppenheimer monopoliewaarde met
waarde in her algemeen heeft verward. Wanneer de kapitaalrente
verkregen wordt door den arbeiders niet te geven war hun in
en door de waarde van her arbeidsproduc[ toekomt, wanneer zij
dus een aftrek zou zijn van het natuurlijke loon, en wanneer dat
alleen mogelijk is door een monopolistische ovennacht van kapitaal
op arbeid, dan kan daaraa~l alleen een einde komen door aan het
kapitaal alle maatschappelijke ruilwaarde te ontnemen. De kapitaaldienst heeft in her verkeer een waarde, die in de rente haar
uitdrukking vindt. Verdwijnt de rente, dan wordt de kapitaaldienst waardeloos en is, ondanks het manifeste te-kort aan kapitaal, elke rem tot economisch gebruik weggenomen. Er is dan
niet alleen geen monopoliewaarde meer, doch alle waarde is weggevallen. Terwille van de uitbuiting moest Oppenheimer ook bij
het kapitaal aan het monopolie vasthouden. Gaf hij toe, dat
kapitaal een ,,beliebig vermehrbares Gut" was, waar bleef de
meerwaarde ? Hij heeft, misleid door zijn onnatuurlijk monopoliebegrip, den economischen aard van het kapitaal ten eenenmale
miskend, met het gevolg, dat verdwijning van tier kapitaal,,monopolie", d. i. van de rente, 1) het kapitaal zelf als economische categorie zou te-niet doen. Want wat is kapitaal zonder
waarde ?
De ,,Bodensperre" als ,,Sperre" staat op ~ n l[jn met allen
overigen eigendom. War voor den ~ n eigendom is, wordt daardoor onthouden aan a i r anderen. ,,Sperre" zonder meer kan nooit
een monopolie vestigen. Ook niet de omstandigheid dat aan her
goed een te-kort bestaat in absoluten-zin. Want dit geldt immers
van alle niet-vrije goederen, en zoo zouden deze alle tot de
monopolie-afdeeling gaan behooren. Dit ware ongerijmd, en vandaar Oppenheimer's criterium der ,,beliebig reproduzierbaren
1) Gesteld: zi] ware mogelijk. Zi] is dat niet.
 595
Giiter." 2) Maar wat geeft nu aan Oppenheimer her recht, van
deze categorie her kapitaal uit te zonderen en de kapitaalrente
tot een monopolieprijs te stempelen ? Hij zegt: ,,Bei den Naturdingen haben wir noch einmal zu unterscheiden zwischen denjenigen, deren Angebot bei steigender Nachfrage, und das heisst:
bei steigenden Preisen, beliebig vermehrt werden kann, einers e i t s , - und denjenigen, deren Angebot bei steigender Nachfrage
nicht vermehrt werden kann, anderseits." Dit is ,,die natiirlich
bedingte 6konomische Seltenheit". Nu staat toch 66n ding vast:
ook kapitaal kan een ,,Naturding" zijn, by. steenkool. En Oppenheimer rangschikt dit specimen uitdrukkelijk onder de goederen,
die bij stijgenden prijs vermeerderbaar zijn, dus monopoliekarakter ontberen. Zoo zou dus kool als kapitaal volgens Oppenheimer op bet monopoliekarakter aanspraak hebben, en als
,,beliebig reproduzierbares Gut" hetzelfde karakter derven !
Tegenover of liever boven die natuurlijke zeldzaamheid, welke
alleen aan ,,Naturdinge" wordt toegeschreven, staat de ,,rechtlich bedingte/Skonomische Seltenheit". En de groep van goederen
en diensten, welke hiertoe behoort, is steeds in monopoliepositie.
Met de ,,Naturdinge" is hier afgehandeld, zoodat dan het grootste
deel van her kapitaal tot deze monopolierubriek ware te brengen.
 Nlaar nu mag toch worden gevraagd, vcaar Oppenheimer dit
vandaan haalt ? Er zijn zeer zeker kapitaalgoederen in zuivere
monopoliepositie, en deze toestand kan zoowel door natuurl.ijke
als juridische factoren zijn verwekt, doch van verreweg de meeste,
en van bet kapitaal als categorie geldt onweersprekelijk, dat
,,dessert Angebot bei steigenden Prelsen .(in casu rente) beliebig
vermehrt werden kann." Toch moeten de arbeiders meer arbeidsuren
afstaan dan zij in hun loon terugontvangen, toch staan zij meerwaarde af, omdat zij tegenover her monopolie van den ondernemer
machteloos zijn hun voile arbeidsproduct als loon op te eischen!
Oppenheimer's monopolieleer is, toegepast op kapitaal, in vierkanten strijd met de feiten. Zij is bovendien met zich zelf in strijd,
waar toegegeven wordt dat goederen als steenkool 3) ,,beliebig
") Vgt. Theorie der reinen und politischen Oekonomie, 1919, blz. 378 v.
:3) Een beter voorbeeld dan steenkool, welker productie op roofbouw
stetmt en waarvan dus niet kan worden gezegd dat zij behoort tot de
,,beliebig reproduzierbaren Gfiter", ware de veestapel eener volkshuishouding waarvan ~n her kapitaalkarakter ~n de on-monopolistische vermeerderheid onomstootelijk vaststaan.
596
reproduzierbar" zijn, terwijl zij desondanks deel uitmaken van het
kapitaal-monopolie.
Naar dan hangt ook de uitbuitingsthesis, als verklaringsgrond
voor de kapitaalwinst, in de lucht. Dan loopt niet alleen de
arbeider het kapitaal, doch ook het kapitaal den arbeider achterna.
Dit zal geschieden, wanneer de rente stijgt, her kapitaalaanbod
toeneemt waardoor de stijging weer wordt getemperd, en de vraag
naar arbeid zich met meer drang doet gelden..
 In dit verband wil ik nog op iets zeer eigenaardigs bij Oppenheimer wijzen, waaruit blijkt, hoe zijn eenzijdigheid hem verleidt
tot het ergste, wat een wetenschappelijk man kan overkomen:
meten met twee maten. In het hoofdstukje over ,,Die G6tzend~immerung des Unternehmerprofits", waar ons Duitschland als
een vrije kolonie voor oogen wordt geplaatst, doordien her grondmonopolie is opgeheven, wordt ons de komende heerlijkheid o.a.
 met deze woorden geschetst: ,,Die Industrie in allen ihren Zweigen
und Handel und Verkehr wissen sich vor dr~ingenden Auftr~gen
nicht zu bergen: sie bestellen in Massen Arbeit- und Lohnsparende Maschinen trod vermehren dadurch nur die Nachfrage
nach Arbeitern ins Kolossale. Unter solchen Umst~inden: stark
gesunkenes Angebot bet dringendster Nachfrage, ,,ist die Konkurrenz ganz auf Seiten der Unternehmer"; zwei Untemehmer/aufen
jetzt immer einem Arbeiter nach und iiberbieten sich, statt dass,
wie bisher, immer zwei Arbeiter einem Unternehmer nachliefen Lind
sich unterboten." Zoo zal dan de meerwaarde verdwijnen, meent
Oppenheimer. Hij vergeet, dat onder die omstandigheden de
arbeidskracht niet ,,beli.ebig reproduzierbar" is igeworden, dat
het monopolie, in Oppenheimer's stelsel, zich heeft verplaatst
van kapitaal naar arbeid, en dat nu bet loon zal stijgen boven
de natuurlijke waarde van den arbeid, m. a.w. de ondernemer
zal worden uitgebuit doordien hij meer arbeidsuren moet afstaan
dan hij in de arbeidspraestatie terug ontvangt! Zoo ziet de
theorie, mits consequentie blijft betracht, er uit. Er is geen ontkomen aan. Oppenheimer zelf verklaart de ,,beschrtinkte Konkurrenz eine Abaft des Monopols"..Welnu: wanneer twee ondernemers voortaan 66n arbeider moeten naloopen, is er dan niet
,,beschr~inkte Konkurrenz" aan arbeidszijde gekomenl en stijgt
clan niet het loon boven de natuurlijke waarde van den arbeid ? !
Her monopoliekarakter van kapitaal is dus een fictie. De uitbutting van den arbfider op grond van dat karakter wordt tot

597
een onbewezen bewering. Er zijn nog meer conclusion uit het
voorgaande te trekken en dan blijkt eerst recht, d a t in Oppenheimer's monopolie-opvatting de hoeksteen van heel zijn leergebouw is te zien.
 lk heb her oog op Oppenheimer's leer, dat de omvang van
de productie door de consumptie wordt bepaald. Her verschijnsel
der onderbetaling van de arbeidskracht, der meerwaarde dus, is
de oorzaak, dat de potentie~le voortbrenging nimmer wordt verwezenlijkt, dat de rentabiliteit een spaak in her wiel steekt bij
de toepassing van de nieuwste technische vindingen. Het massaverbruik wordt door de meerwaarde kunstmatig laag gehouden.
Vandaar d a t e r zoo spoedig geen ,,vraag" meet is, .wanneer een
of andere productie zich uitzet. Kreeg de arbeider de volle waarde
van zijn arbeidsproduct, zoo zou de gestegen arbeidsproductiviteit
steeds een afvoerkanaal vinden in de toegenomen vraag van
arbeiderszijde. Er zouden, wijl arbeidsproduct en arbeidsloon
eigenlijk twee kanten zouden wezen van 66nzelfde zaak, geen
crises meet behoeven voor te komen.
 Onnoodig te zeggen, dat dit heele betoog staat en valt met
de juistheid van de monopolie- en uitbuitingsthesis. Oppenheimer's
crisisleer kan her zonder de meerwaarde ~ ingeperkt massaverbruik niet stellen. Maar bovendien ! Laat een oogenblik de
uitbuiting als principe der kapit.alistische productie zijn toegegeven. War dan n o g ?
Hier kom ik aan de in menig opzicht uitnemende critiek, door
H. Oswalt in 1919 uitgebracht onder den titel ,,Falsche Rechnungen, eine kritische Auseinandersetzung mit der Oppenheimerschen Theorie." Zoo beknopt als deze in lapidairen stijl geschreven
brochure van Oswalt (slechts 23 b l z . ) i s , dringt ze toch door
tot her merg van het stelsel, en rekent zij, in groote trekken,
daarmede ,,endgtiltig" af. Oswalt legt aan zijn beschouwingen
ten grondslag her geschrif.t v a n Oppenheimer, getiteld ,,Die
soziale Frage und der Sozialismus, eine kritische Auseinandersetzung mit der Marxistischen Theorie."
Wat her achterblijven van de mogelijke bij de feitelijke productie betreft, merkt Oswalt op, dat Oppenheimer deze stelling
niet bewijst: hij ,,stellt einfach die Behauptung auf, als ob sie
keines Beweises bedtirfte." En hij vervolgt: ,,Nut eines k6nnte
etwa als der Versuch einer Beweisfi~hrung gemeint sein: wenn
die Menschen sechsnlal soviel Schuhe kaufen wollten, als zie

598
heute kaufen, dann w~ren wir im Stande sechsmal soviel Schuhe
zu produzieren. Das mag zutreffen, wenn wit annehmen, dass
die Menschen sich bereit f~nden, den Mehrkonsum an Schuhen
durch Minderkonsum an andern Gtitern auszugleichen. Dass wit
aber yon allen Gtitern gleichzeitig im richtigen Verh~iltnis mehr
produzieren k/Snnten, ist damit nicht bewiesen, bleibt viel mehr
eine vollst~indig beweislose Behauptung." En nu het tweede punt:
het Ioonstelsel vermindert de koopkrachtige vraag der massa.
 Hierop repliceert Oswalt: ,,Nun ist es unbestreitbar, dass die
Massen, oder die Unterklasse, wie der Verfasser sich sonst ausdriickt, mehr Kaufkraft bes~issen, als sie heute besitzen, wenn
ihnen neben dem Lohn der Tell des Produktionsertrags, den er
Mehrwert nemlt, zufl6sse. Aber was folgt daraus ? Wir dfirfen
eine ganz elementare Beweisffihrung nicht scheuen. - - Wenn A
dem B einen Ring ffir hundert Mark verkauft, so tritt folgende
Ver:~inderung ein: vorher besass A den Ring und B die hundert
Mark, jetzt besitzt B den Ring und A die hundert Mark. Abet
die Zahl der existierenden Ringe und die Menge des existierenden
Geldes ist weder gr6sser noch kleiner geworden. Freilich, eine
weiiere Folge kann eingetreten sein, wenn nfimlich der Kaufpreis
dem Werte des Ringes nicht entsprach. War er zu hoch, so ist
A reicher, B u m denselben Betrag firmer geworden, als el" vorher
war; war el zu niedrig, so ist es umgekehrt. Aber A und B
zusammen sind in jedem Fall nach dem Kauf gerade so reich,
wie sie vor dem Kauf waren. So selbstverst~indlich diese Wahrheiten sind; so sind sie eigenttimlicher weise doch oft verkannt
worden . . . . Wie nun aber, wenn wir an die Stelle der Ringe
die Arbeitsleistungen setzen und unter dem A die ,,Unterklasse",
unter dem B die ,,Oberklasse" verstehen ? Selbstverst~indlich
wird auch dann zu sagen sein: die gesamte Kaufkraft bleibt
dieselbe, ob nun die Ums~itze zwischen den Verk~iufern der
Arbeitsleistungen und den K~iufern. dieser ,,Ware" zu einem
h/Sheren oder zu einem geringeren Preise abgeschlossen werden;
ob der ,,Mehrwert" dem Arbeiter oder dem Kapitalisten zufliesst.
 Est ist gewiss keine bedeutungslose Frage, ob ein Teil des volkswirtschaftlichen Ertrages dieser oder jener Gesellschaftsklasse
zuteil wird; das ist sogar v o n d e r h/Schsten sozialen und kulturellen Bedeutung. Aber ffir unsere Untersuchung, ob durch das bestehende Lohnsystem die ,,Kaufkraft" der Gesamtheit vermindert
und dadurch der Produktion eine Schranke gesetzt wird, ist sie

599
bedeutungslos. Was nach Beseitigung des Nlehrwerts die einen
mehr kaufen k6nnten, k6nnten die anderen weniger kaufen; die
Subjekte der Kaufkraft wiirden sich ver~_ndern, ihr Umfang abet
wfirde derselbe bleiben."
Werpt men tegen, dat de hoogere klasse reeds z66 verzadigd
is met goederen van 'allerlei aard, dat deze thans haar k0opkracht
niet vol kan aanwenden, dan antwoordt Oppenheimer's criticus
terecht, dat ook vermeerdering van kapitaal aanweflding van
koopkracht is. De vraag richt zich niet alleen op genotsgoederen,
maar ook op productiemiddelen. En hij concludeert m.i. volkomen
juist: ,,Dass eine Verschie.bung der Kaufkraft innerhalb der Volkswir{schaft zugunsten der Unterklasse gleichbedeutend w~re mit
einer Vermehrung der volkswirtschaftlichen Kaufkraft, das ist die
lalsche Rechnun.g, die wir Oppenheimer vorwerfen."
Mr. Dr. A. Spanjer, in zijn belangrijk academisch proefschrift
over ,,Het liberale socialisme", sluit zich bij deze ,,,kern en hoofdzaak" van bet stelsel geheel aan. 4) De schrijver gewaagt v a n
,,de insnoering van her verbruik", waardoor her voortbrengend
vermogen stuit ,,op een kunstmatige rentabiliteitsgrens". Ook zijn
gedachtengang is, dat veeleer aan den omvang van het verbruik
dan aan alien tier productie de ma.atschappelijke welvaart kan
worden gekend. Bij stijging van de loonen neemt de koopkrachtige
vraag en daarmede de productie toe. De rentabiliteitsgrens wordt
dan vooruitgeschoven. Deze redeneering miskent ten eenenmale,
dat koopkrachtige vraag aanbod onderstelt. Zal de koopkrachtige
vraag in haar geheel zijn toegenomen, dan is dit een andere uitdrukking voor adaequaat vermeerderd aanbod. Hoe meer men
heeft aan te bieden, hoe grooter de koopkracht. Meer vraag in
totaal lokt dus niet meer-productie uit, doch is meer-productie.
 Wanneer in een volkshuishouding eenerzijds het aangebodene,
anderzijds het gevraagde wordt samengeteld, dan blijkt er tusschen beide quanta identiteit te bestaan. Nog afgezien van
Oswalt's juiste opmerking, dat minder-verbruik en m!nder-vraag
op ander gebied meer-vraag oproep{, is her een theoretische en
praktische onbestaanbaarheid, dat opvoering van het totaal-verbruik zou leiden tot grootere productie. Want er wordt alleen
meer verbruikt bij gestegen koopkrachtige totaal-vraag, en deze
laatste is i.dentiek met vermeerderde totaal-voortbrenging. Zoo
4) BIz. 228.
600
beduidt ,,ingesnoerde vraag" verminderde voortbrenging, die niet
tot elkaar staan als oorzaak tot gevolg, omdat zij hetzel~de zijn.
Her maakt een tragi-komischen indruk, wanneer wij den
schrijver op dezelfde bladzijde 228 hooren gewagen van de hoogst
onbillijke verdeeling in de tegenwoordige maatschappij ,,die de
arbeidende massa niet veel meer dan een fixum voor noodzakelijk
levensonderhoud toekent." Weet Mr. Spanjer niet van loonen in
de bouwvakken, van stucadoors e.d., die te Amsterdam reeds tot
f 125/--- in de week zijn geklommen, waardoor deze arbeiders,
die werkelijk niet zoo veel behoeven te kennen en vaak zeer
middelmatige vaklieden zijn, in inkomen op 6~n lijn staan met
zeer hooge departementsambtenaren en maar weinig minder verdienen dan een gewoon hoogleeraar op aanvangSsataris ? Een
fixum voor noodzakelijk levensonderhoud !
Her oneconomische in de redeneering, die meent, dat consumeeren zoo'n prachtig werk is, omdat daardoor de rentabiliteit
wordt bevorderd en de productie verhoogd, terwijl toch consumeeren niets anders is dan opmaken, moge hier hog eens voor
de zooveelste maal worden onderstreept. Wie kapitaal vormt, en
dus niet verteert, vermindert niet koopkrachtige vraag, draagt
niet bij tot her crisisverschijn.sel, doch wendt zijn koopkracht aan
op een wijze, die tot meer-koopkracht in de toekomst leidt en
de crises in haar oorzaken aantast.
 Ten slotte: ik weet, dat her monopolie-karakter van kapitaal
bij Oppenheimer van afgeleiden aard is. Op den voorgrond staat
het grondmonopolie. Dat jaagt de arbeiders van her land naar
de steden, met de bekende gevolgen van loondruk en meer-waarde.
Doch hierover wil ik her bij deze gelegenheid niet hebben. Afgeleid
of niet-afgele!d: een monopolie blijft een monopolie. En ik meen
er in geslaagd te zijn, aan te toonen, dat het kapitaal als categorie
niet valt onder her monopoliebegrip, zooals dat door Oppenheimer zelf is opgesteld. Wordt de arbeidskracht beneden haar
,,natuurlijke I' waarde geruild, dan zal dat niet liggen aan her
kapitaal-in-nlonopoliepositie. Want dat bestaat niet.
Op wel zeer zwakke gronds!agen worden nu door Oppenheimer
de verschillende bouwsels der liberaal-socialistische toekomstmaatschappij opgetrokken. Met de ondernemerswinst (Profit)
verdwijnt de uitleenrente. Wanneer hij zegt 5): ,,der. Kapitalist
a) Ausweg blz. 51.
 601

-

muss e s . s i c h gefallen lassen, dass seine Schuldner: Staaten,
Kommunen, Haus- und Orundbesitzer und Kommandit~re, den
Zins seiner Anlagen Schlag auf Schlag bis auf Null konvertieren",
dan vraagt men zich toch af, waar hier de goede trouw gebleven
is. Want neemt men den ,,Zins" af, dan confiskeert men de
kapitaalvordering. Het geloofsartikel der uitbuiting verleidt hier
tot het plegen van het grofste onrecht. Waar onder onze oogen
duizenden en tienduizenden lijden onder het annuleeren van de
Russische schuld, daar dringt zich met macht het gevoel op, dat
het uitbuitingskarakter der rente wel onomstootelijk, d.i. wetenschappelijk mag vast staan, voor en aleer op z66 ruwe wijze in
her bestaan van talloos velen wordt ingegrepen. Oeloof alleen
mag zulke gevolgen niet op zich nemen. En wanneer te eeniger
tijd werkelijk wetenschappelijk vast stond, dat kapitaalwinst
en uitleenrente, dat pachtwaarde foro morali als diefstal
moesten worden geschandvlekt, dan vraag ik n6g, of diefstal
en roof door diefstal en roof kunnen worden uitgedelgd ? Want
wie een rentedragend voorschot verleent, staat koopkracht af.
 Wordt de rente geschrapt, dan heeft men echter niets meer. Men
zie de noteeringen der Russen ter beurze. Men zegge niet, dat
de hoofdsom zal worden gerestitueerd. Want Oppenheimer spreekt
uitdrukkelijk van ,,die freudige Voraussicht, dass auch die
Staatsanleihen S.chlag auf Schlag nach unten konvertiert werden
k6nnen, ohne dass der Kapitalist, mangels der M6glichkeit einer
anderen Anlage, sein Geld zuriickfordern kann . . . . Es gibt also
kein Ausweichen, und das scheint mir ffir die Finanzminister der
schuldentiberlasteten Staaten eine recht tr6stliche Aussicht, dass
sie in absehbarer Zeit alle Kriegsanleihen atlf sage eins pro mille
koiwertieren k6nnen."
Zoo voeren een foutief monopoliebegrip en een onhoudbare
rente-opvatting, 6) voor welke de benaming ,,theorie" te veel eer
is, tot aanprijzing van en verheugenis over het Staatsbankroet,
en tot berooving van millioenen, offervaardige staatsburgers, die
den Staat in den hoogsten nood met hun laatste spaarpenningen
in goed vertrouwen - - zijn bijgesprongen. Macchiavelli ?
Verblinding ?
-

Oostvoorne, September 1921.
H.W.C.
BORDEWIJK.
6) Hoe verward Oppenheimer's denkbeelden zijn over het renteverschijnseI, waarover hij den baavIoek uitspreekt, leert Mr. Spanjer o[;
blz. 239 v. van zijn proefschrift.
MALTHUS.
IV.
De eersle pmemisse van de leer van Malthus.
 Her is duide]ijk, dat grenzen zooals zij voor de willekeurige
verruinling van de voedingsspeelruimte door de wet der verminderende opbrengsten als natuurwet zijn getrokken, de toename der
bevolking, wanneer wij deze slechts van physiologisch standpunt
beschouwen, niet belenmleren. De eenige grenzen, die de voortplantingsmogelijkheid van alle levende wezens en dus ook van
de menschen beperken, zijn de duur der geschiktheid tot het verwekken bij het mannelijk, van de .vruchtbaarheid bij her vrouwelijk
geslacht. Die beide eigenschaPl2en zijn echter gedurende een zoo
lange reeks van jaren aanwezig, dat een volkomen onbelemmerde
bevolking zich in veel korter tijd dan 25 jaren zou kunnen verdubbelen. Wanneer Malthus de physiologische vermeerderingspotentie van den mensch tot grondslag had genomen, zou hij
het zich zeer gemakkelijk hebben gemaakt. Maar dat heeft hij
niet gedaan, niet van de vermeerderingspotentie is bij hem sprake,
maar van de vermeerderingstendentie. En deze is bij hem, zoo
als wij hebben gezien, niet slechts op een blinde physiologische
aandrift gebaseerd, die ongebreideld, haar heerschappij over de
menschen uitoefent, maar ook op een psychologische factor : op
de liefde van het eerie geslacht voor de andere, die door overwegingen van de rede kan worden beinvloed en dat inderdaad
ook wordt, zoodat niemand waarschijnlijk zooveel kinderen het
leven schenkt, a/s hij physiologisch wel zou kunnen. Die liefde
is echter bij hem iets steeds gelijk blijvends, iets constants in
den loop der eeuwen en voert tot vereeniging van de geslachten,
waarv&n voortplanting het natuurlijk gevolg is. Deze constante
factor is de tweede praemisse van de duurzame wanverhouding,
die bestaat tusschen feitelijke toeneembaarheid der voedingsmiddelen en in tendentie aanwezige toeneembaarheid van de bevolking.
 Zoowel Malthusianen als tegenstanders gebruiken om deze
wanverhouding te kenschetsen graag het woord overbevolking,

603
maar Budge zegt terecht, dat dit zeer ontraden moet worden. Men
moet, wanneer men van de leer van M. spreekt het begrip overbevolking als consequentie van deze leer laten varen en slechts
spreken van een duurzame neiging tot overbevolking. Een duurzame overbevolking is volgens de leer van M. een onmogelijkheid,
daar een bevolking nooit langen tijd boven het niveau van de
voedingsmogelijkheid kan toenemen. Tijdelijke overbevolking is
echter mogelijk door een plotselinge contractie van de voedingsmogelijkheid en deze kan zich voordoen tengevolge van politieke
of natuurlijke catastrophen of door plotselinge veranderingen in
het ec6nomisch leven. Houden deze laatsten aan, dan treden
preventie en repressie dadelijk sterk op, i~nder huwelijken, minder
geboorten, grooter sterfte, de standard of life moet dalen.
Het probleem van M. is dus geen probleem van overbevolking,
maar van de geringere of sterkere druk van een yolk tegen de
grenzen van de voedingsmogelijkheid, als consequentie van de
tendentie tot overbevolking. Deze druk kan volgens M. wel verminderd, doch nooit geheel worden opgeheven.
 Vele Anti-Malthusianen gronden hun tegenwerpingen of feiten
in de bevotkingsbeweging, die in de laatste 40---50 jaar de
aandacht hebben getrokken. Op grond daarvan komen zij tot de
overtuiging, dat de wet van .M. weliswaar geheel van kracht is
voor volken van lagen kultuur, maar dat zij voor de het hoogst
gekultiveerde volken heeft opgehouden te werken. Deze verschijnselen bestaan in een sedert omstreeks 1875 zoowel in sommige
Europeesche kultuurlanden als in de Vereenigde Staten en inzonderheid in Australi~ aangevangen duurzame daling van het
relatief geboortecijfer. En deze daling kan niet worden toegeschreven aan het ongunstiger worden van den economischen
toestand. Bijna in al die landen is de welvaart in de loop van de
19e eeuw snel gestegen. Het is niet verwonderlijk, dat velen die
vroeger aan M. geloofden, later niet meet met zijn leer konden
meegaan of althans de consequenties er niet meet van aanvaarden. Laat zich de daling van het geboortecijfer met de theorie
van M. vereenigen of hebben wij daarin een ervaringsfeit, dat
met M. in strijd is? Budge meent het eerste, ik echter her laatste
te moeten aanvaarden.
 Ook Malthus heeft gezegd, dat met stijgende standard of life

604
en daarmee samenhangend, met toenemende beschaving der massa,
de preventieve belemmeringen der bevolkingsvermeerdering op de
voorgrond konlen, terwijl de repressieve meer terugtreden. Maar
men zij gewaarschuwd voor de onjuiste opvatting, dat de genoemde
geboorteafname niets anders zoude zijn dan een bevestiging van
deze Malthusiaansche theorie. Want bij de geboortebeweging van
de laatste halve eeuw is juist het opmerkelijke, dat zij in omgekeerde verhouding staat tot de volkswelvaart, dat bij gewetdigen
groei van den nationalen rijkdom her relatieve geboortecijfer is
gedaald. Zoo eenvoudig is het vraagstuk dus niet. Het heeft
een aantal theore/~n in her leven geroepen, welke zijn verklaring
beoogen. Men kan de volgende onderscheiden :
1) Toenemende welstand en beschaving hebben door. middel
van psychologische overwegingen op de wil van den mensch een
zoodanigen invloed dat her aantal geboorten beperkt wordt. Deze
theorie is van Franschen oorsprong. (1877. Adolphe Bertillon).
In Duitschland wordt zij vooral door Nlombert en Brentano vertegenwoordigd.
2) Met evengenoemde theorie heeft de volgende reel gemeen,
die leert, dat her verlangen, sociaal naar boven te komen, beperking
der geboorten veroorzaakt, en dat dit verlangen met toenemende
democratie heftiger wordt. (Leroy Beaulieu, Ars~ne Dumont.)
3) De derde groep beroept zich op het ervaringsfeit, dat de
vruchtbaarheid, althans in sommige landen, in de steden vroeger
en sheller is afgenomen dan op her platte land. De toenemende
neiging van de bevolking tot agglomeratie in de steden zou derhalve schuld dragen. (Jacques Bertillon, J. Cauderlier, Oldenberg).
4) De geboortenMname wordt in verband met den toenemenden
trek naar de steden, op de verbeteringen in de fabricatie van
middelen ter vermijding van conceptie en op de toenemende
bekendheid van de bevolking met die middelen geschoven
(Kautsky, Spann).
 5) Toenemende welvaart en beschaving bewerken physiologisch
een vermindering van de geschiktheid tot het verwekken van
kinderen. Gedeeltelijk wordt deze vermindering, in navolging van
Spencer, veroorzaakt gedacht door toenemenden hersenarbeid
(Mombert), deels ook in navolging van Doubleda); door toenemende overvoeding (Bebel).
6) De geboortenafname wordt in sanlenhang met de geheele
bevolkingsbeweging, in 't bijzonder met de sterflecijfers beschouwd

605
en in de laatste wordt haar oorzaak gevonden (Seutemann en
Budge).
Ook bestaat de meening, dat de vermindering van het geboortencijfer in her geheel niet bestaat, dat zij slechts op statistischen
schijn berust (Cauderlier). Deze redeneert als volgt: De sterfe9 lijkheid hangt samen met den stand der medische wetenschap.
Deze is nu zoover gevorderd, dat een werkelijke afname is opgetreden, die zich echter meer vertoont bij de lage en hooge,
dan bij de voor de voortplanting geschikte leeftijdsklassen.
Gevolg daarvan is, dat ae bevolking toeneemt zonder dat het
geboortecijfer in verhouding meegroeit. Statistisch moet dit te
voorschijn komen als daling van het relatieve geboortehcijfer.
Deze argumentatie deugt echter niet, want niet slechts het
relatieve geboortencijfer daalt, maar ook bet relatieve vruchtbaarheidscijfer (aantal kinderen per huwelijk) en dit is een zekere
toets voor de daling van her aantal geboorten.
Wanneer wij de verschillende theorie~n nader bezien, dan kunnen we er ggn, die van de physiologische afname der geschiktheid,
dadelijk ter zijde stellen. Hiervoor is geen enkel eenigszins houdbaar wetenschappelijk bewijs gevonden. Bovendien is men het er
tegenwoordig vrijwel over eens, dat bij de afname van de geboorten in onze dagen niel de geschiktheid tot het verwekken, maar
de wil daartoe d e hoofdrol speelt.
 De heerschende leer is diegene, welke de afname der geboorten
veroorzaakt acht door den invloed van gestegen welvaart en beschaving. Psychologische overwegingen zijn daarbij her medium,
dateen druk uitoefent op den wil tot her verwekken van kinderen
(niet op de geslachtdrift). Brentano schrijft m. i. zeer juist: ,,Das
aber, was die Abnahme des Zeugungswillens hervorgerufen hat,
sind die Zunahme der Konkurrenz der Geniisse und eine Verfeinerung im Geffihl der Kinderliebe. Die Konkurrenz der Genfisse
wirkt sowohl b e i m Weib wie beim Mann,, indes bei beiden in"
verschiedener Weise. Beim Weibe macht sie sich geltend, indem
sie Unlust hervorruft, das Dasein in Schwangerschaft und Kindbett
aufgehen zu lassen; diese Unlust wird um so st~irker empfunden,
je mannigfal~iger und lockender die Gentisse sind, auf welche es
infolge yon beiden zu verzichten gen6tigt ist . . . . die Hauptursache
der Beschr~inkung des Zeugungswillens des Mannes ist die Erw~gung, in wie weir die Beschr~inktheit seiner Mittel ihn in der

606
Befriedigung anderer Ansprfiche, die er ans Leben stellt, behindern
wtirde falls er Kinder i!1 gr6szerer Zahl in die Welt setzen
wfirde,.., nicht anders wirkt die Vetfeinerung der Kinderliebe.
Mit fortschreitendem Wohlstand pflegen sich die Menschen fiber
das btinde Waltenlassen der animalischen Instincte zu erheben
und damit werden sich die Eltern mehr und mehr bewuszt, dasz
sie daftir verantwortlich sind, was f/Jr Menschen und ob sie deren
viele oder weniger auf die Welt setzen." Beter kan het standpunt
van de welvaartstheorie niet worden geformuleerd. In denzelfden
zin Wolf en Nlombert.
 Budge bestrijdt dit standpunt op allerlei w!jze. In de eerste
plaats zegt hij, dat de toegenomen welvaart zelf een gevolg is
van de bevolkingsbeweging. AI neemt het volksinkomen hog zoo
toe, wanneer de bevolking in verhouding nagroeit, kan her inkomen, dus de welvaart, per hoofd niet grooter worden. Wanneer
bewezen wordt, dat het inkomen per hoofd is gestegen, dan
bewijst dit dat de bevolking niet even sterk is nagegroeid. Dit
willen wij hem gaarne toegeven, want het bewijst niets tegen de
theorie. Dat het inkomen per hoofd gestegen is staat vast; niet
alleen het geldloon, ook het werkelijke loon is, hoewel in mindere
mate, toegenomen in het tij.dvak waarop dit alles betrekking heeft
en waarin het geboortencijfer lager is geworden. Maar, zegt
Budge, daarmee is niet bewezen, dat het laatste een gevolg van
het eerste is. Hij is eerder geneigd juist het omgekeerde aan te
nemen. M . a . w . de welstand zou toenemen tengevolge van het
geringer aantal geboorten. Maar dan vraag ik: wat is dan de
oorzaak van dit laatste ? Budge zegt: de afname van de sterfte.
 Maar dan is het niet begrijpelijk, dat, terwijl de geboorten afnemen
omdat de voedingsspeeh-uimte door gedaalde sterfte geen even
groot aantal geboorten meer gedoogt, daardoor ooit grooter welvaart kan ontstaan !
De aanhangers va~l de welvaartstheorie hebben op inductieve
wijze getracht te bewijzen, dat overal waar teekenen van grooter
welstand zich voordoen, het geboortencijfer geringer is, dan daar
waar armoede h eerscht. De meest geliefde manier is de vergelijking van verschillende stadsdeelen, volgens de gemiddelde huurwaarden van de zich daar bevindende huizen en de relatieve, geboorten resp. vruchtbaarheidscijfers daarbinnen. He/ resultaat is
geweest, dat met toenemende huurwaarden de relatieve vrucht-

607
baarheid afneemt. Budge beweert dat deze methode vele fouten
aankleven, op welke ook reeds Leroy-Beaulieu heeft gewezen.
In de rijke stadsdeelen, zegt hij, leven meer oudere menschen, die
zich uit zaken hebben teruggetrokken en veel meer ongehuwde
dienstboden. Daardoor moet het relatieve vruchtbaarheidscijfer
lager zijn. Bovendien zijn veel rijke families een deel van her jaar
buiten de s~tad, en daardoor 'k,orden hun geboorten daar gedeeltelijk niet geregistreerd. Ik geloof niet dat deze bezwaren reel
gewicht in den schaal leggen. Voor de allergrootste steden hebben
zij iets te beteekenen, rnaar voor dorpen toch zeker niet. Deze
kan men in de eerste plaats moeilijk in rijke en andere deelen
verdeelen, doch moet men in haar geheel nemen, er worden minder
dienstboden gehouden, men reist er minder. En toch blijkt uit de
onderzoekingen van Prof. Verrijn Stuart in 40 gemeenten op het
land (1901), dat daar evenzeer de vruchtbaarheid afnam met
stijgende huurwaarde. E~I wat her reizen der stedelingen betreft,
zou bet aantal diergenen groot zijn, die tegen den tijd dat hun
vrouw moet bevallen hun vaste woonplaats verlaten ? Wij kunnen
dus m. i. deze inductieve bewijsmethode en haar resultaat gerust
aanvaarden.
 Mombert heeft een anderen weg ingeslagen. Hij vergelijkt de
omvang der spaarzaamheid met de vruchtbaarheid en tracht aan
te toonen, dat waar her meest gespaard wordt, de vruchtbaarheid
her geringst is en w a a r de spaarzaamheid her meest is toegeoomen, de vruchtbaarheid her sterkst is gedaald. In de omvang
van de spaargelden resp. in de toename van de spaarzaamheid,
ziet Mombert een criterium voor de grootte resp. de toename
van welvaart en beschaving. Her resultaat hiervan is voor de
welvaarttheorie niet absoluut gunstig geweest, daar de regel niet
overal opging. Ik geloof ook niet, dat het sparen een onbedriegelijk
teeken is van beschaving. De verschillen in beschaving zijn te
gering, dan dat Zij zeer op de vruchtbaarheid zouden werken.
Want deze methode sluit niet slechts 'de gegoeden buiten, maar
evenzeer de gansche middenstand, die evenmin als de rijkeren
hun spaargelden naar een spaarbank brengen. In zooverre is' de
proefneming te reel tot 66n klasse bepaald. Daarom mag m. i.
her minder gunstige resultaat van deze methodegeenszins tot
de triumphkreten van Budge voeren, die nu meent, dat de inductieve bewijsvoering geheel mislukt is. In allerlei landen is men
op verschillende wijzen tot het resu!taat gekomen, dat het geboorEcon. 1921.
 41

608
tena.antal met stijgende welvaart (beschaving) afnam. Budge
geeft toe, dat dit verschijnsel door redeneering met behulp
van de reeds besproken psychologische factoren: toenemende
concurrentie van andere levenseischen, verfijning in de kinderliefde, grooter zorg voor de toekomst der kinderen bij toenemende
welvaart en beschaving, wel zeer plausibel wordt, althans voor
zekere lagen van de bevolking. Men zou kunnen opmerken, dat
her toch vreemd is, om dan dezelfde resultaten op inductieve
wijze verkregen, te verwerpen. Later beweert Budge dan echter,
dat de lagen van de bevolking, waarop die psychologische overwegingen grooten invloed hebben, slechts zeer dun zijn, dat de
rijkste lieden er in het geheel niet toe behooren, maar slechts die
klasse, die ~tengevolge van beroep of stand niet in staat is, de
voordeelen van toenemende productiviteit van den arbeid mee te
genieten (beambten, leeraren etc.) Deze lagen zouden veel te
dun zijn om een beslissenden invloed te doen gelden op de
geboortenafname. Ik ben het geenszins met Budge eens, dat de
psychologische factolen slechts op een z66 gering deel van de
bevolking werken, ik geloof dat de rijkste lagen er ook ten zeerste
door beinvloed worden, zij het dan ook niet zoo zeer in den
vorm van economische, als wel van hedonistische overwegingen
(waarover later meer), en verder ook de kleine burgerij, die
talrijk is en die wel meegenietende van de toenemende productiviteit van den arbeid, niet siechts de fi~nmaal bereikte standard
of life wil bewaren, maar een hoogere ambieert, nu zij eenmaal
het geluk van een passabelen welstand heeft gesmaakt. En al
deze klassen samen kunnen m. i. reeds een zeer grooten invloed
uitoefenen op het totale geboortecijfer, z66 zelfs dat als eenerzijcls bij de allerlaagste klasse het geboortecijfer niet nog vrij
hoog was en als anderzijds de sterfte niet zoo was afgenomen,
het cijfer der gebooTtenoverschotten in sommige landen met
dezeffde sprongen ZOU zijn gedaald als dat der geboorten.
 Budge komt dan vervolgens met deze weinig stringente
redeneering: bet is niet in te zien, waarom in de groote lagen
van het arbeidende volk, hetwelk doordrongen(?) is van her
bewustzijn, dat her ~voortdurend meewerkt tot een stijging van
de productiviteit van den arbeid, 't welk ziet, dat de vraag naar
arbeid steeds snel aangroeit (n.b. : 1912), dat het loonniveau
zich voortdurend verheft en dat bovendien vervuld is van de
hoop op een tijd, waarin her den proletarier nog veel beter zal

~

609

gaan dan tegenwoordig, waarom in een zoodanige bevolking
die psychische overwegingen zullen bewerken, dat her kindertaI
gering wordt gehouden ? En vervolgens : ,,kan de arbeider niet
overtuigd zijn, ook bij de meest verfijndekinderliefde, ook bij
de grootste zorg voor de toekomst van zijn kinderen, dat elk
daarvan, ook bij een groot aantal, in de toekomst misschien
hog beter kan leven dan hij zelf ?" En daarbij komen clan volgens
B. ook nog psychische factoren, die een groot kindertal in de
hand werken : de wensch naar een groote familie, de zucht om
in de ouderdom door een groot aantal krachtige verzorgers omgeven te zijn, de kinderliefde der moeder.
De overtuigingskracht van deze redeneeringen is zeer gering
en sedert den oorlog'nog aanzienlijk geringer geworden. Her is
niet zeer waarschijnlijk, dat de arbeider voortdurend van toekomstidealen is vervuld, in elk geval kan hij daarmee geen groot
kindertal voeden; veel sterker zal de behoefte van her oogenblik
op hem werken en deze gebiedt hem zijn kindertal te beperken.
 En de psychische factoren, die Budge aanvoert, zijn bovendien
heel vreemd : Zou de wensch naar een groote familie als zoodanig
wel ooit bij die bevolkingsklassen bestaan ? Her schijnt dat Budge
(in tegenstelling tot Malthus) hier den mensch een directe wil
tot het v e r w e k k e n van kinderen toeschrijft, (een fout, die hijzelf
aan Brentano verwijt), d a t hij in de meening verkeert, dat de
mensch onder alle omstandigheden juist een z66 talrijke familie
wenscht te bezitten, dat zijn vroegere standard of life n i e t i n
gevaar komt. Deze meening heeft hij dan in Malthus ,,hinein
interpretiert". En is het moederlijk instinct bij" de vrouw gericht
op het hebben van zooveel mogelijk kinderen of op het hebben
v a n kinderen zonder meer ? Ik zou zeggen d a t het laatste meer
waar is, dat twee of drie kinderen dat instinct in normale gevallen
wel zullcn bevredigen.
En zoo kom ik dus tot de conclusie, dat Budge op z e e r l o s s e
grondell beweert, dat stijgende welvaart en afnemend kindertal
niet in een psychologisch causaal verband staan, een zeer geringe
bevolkingslaag daargelaten. En het komt mij voor, d a t Budge
noch het inductieve, n o c h h e t deductieve bewijs van de welvaartstheorie met succes heeft bestreden.
 De the0rie der capillarit6 sociale mag m. i. n i e t a l s ~
kelijke theorie ter verklaring van de geboortenafnalne w o r d e n

610
genoemd. Zij is ten nauwste verbonden met de welvaarttheorie
en voor zoover Budge haar met andere argumenten dan de vorige
bestrijdt, ben ik het met hem eens : b.v. waarom zou die sociale
opdrift plotseling omstreeks 1870 in de kultuurlanden zijn ontwaakt ? Doch als onderdeel van de welvaarttheorie, speeiaal voor
zekere lagen van de bevolking, heeft zij stellig beteekenis en
vanuit dit gezichtspunt kan worden toegegeven, dat een ,,capillarit6 sociale" de toenemende beschaving steeds vergezeld heeft.
lets dergelijks is het geval met de meening, dat de afname
der geboorten te wijten is aan de algemeener bekendheid en
verspreiding van anti-conceptioneele middelen. Zonder twijfel
hebben verbeteringen in de fabricatie daar~van plaats gegrepen,
maar deze zijn veroorzaakt door de grooter wordende vraag naar
goede dergelijke middelen. Bekendheid met die middelen is niet
voldoende, er moet een wil zijn om ze te gebruiken. En de
psychologische basis voor dien wil levert de welvaarttheorie. Deze
middelen vormen dan ook niets anders dan de technische kant
van genoemde theor~e en kunnen geenszins voor een andere
onafhankelijke verklaring de fundamenten leveren. Dit blijkt
bovendien ook wel hieruit, dat in Frankrijk her geboortencijfer
in de eerste helft der 19e eeuw, toen die middelen hog zeer
primitief waren en bovendien schadelijk, sterker is gedaald dan
in de tweede helf.t van de lge eeuw. - - En ook schijnt bet
absoluut onjuist, om de toenemende bekendheid met die middelen
te wijten aan de agglomeratie in de steden, daar de afname der
vruchtbaarheid lang niet overal in de steden grooter is geweest
dan op het land.
