Wonen in de Amsterdamse School. Ontwerpen voor het interieur 1910-1930
rio’s geschetst en toegelicht, terwijl in het laatste
hoofdstuk een uitgebreide typologie van de Nederlandse zee-, rivier- en binnendijken wordt ontvouwd.
Op grond van de opbouw, functie, het ontstaan en regionale ligging worden 43 dijktypen onderscheiden. Het
boek wordt afgesloten met een verklarende woordenlijst en een register op plaats- en dijknamen.
Het boek is zeer rijk voorzien van kaarten en vaak
fraaie afbeeldingen. Het is echter vooral een aanwinst
voor de Nederlandse waterstaatsgeschiedenis vanwege de meestal trefzeker geschetste ‘dijkportretten’. In
alle beknoptheid wordt daarin recht gedaan aan de geschiedenis en de waterstaatkundige aspecten van de

besproken dijken. Bijzonder is echter de aandacht die
wordt geschonken aan de opmerkelijke aspecten in de
hedendaagse verschijningsvorm van deze dijken.
Daardoor is het boek vooral een cultuurhistorische
reisgids, maar dan van een degelijkheid die navolging
verdient en de lezer van harte aanbevolen kan worden.
Met uitzondering van de verdronken dijk bij Texel zijn
het allemaal dijken die de moeite waard zijn om een
keer te bekijken en daarvoor bij gelegenheid een stukje om te rijden.
 Guus J. Borger

ingeborg de Roode en Marjan Groot (red.)

WONEN IN DE AMSTERDAMSE
SCHOOL
ONTWERPEN VOOR HET INTERIEUR
1910-1930
Bussum (Uitgeverij Thoth)/Amsterdam (Stedelijk
Museum Amsterdam) 2016, 304 pp., ills. in kleur
en z/w, ISBN 978 90 6868 698 2, € 24,95 (softcover) en
€ 32,50 (hardcover)

B U L L E T I N K N O B 2 017 • 1

62

Het boek Wonen in de Amsterdamse School. Ontwerpen
voor het interieur 1910-1930, dat vorig jaar verscheen,
gaat niet over interieur in de betekenis van de binnenkant van de architectuur, maar over meubelen en andere voorwerpen die ontworpen zijn om interieurs
mee in te richten. Althans voor het overgrote deel,
want er is ook wel wat te lezen over glas-in-loodramen
en er zijn enkele interieurfoto’s van nog bestaande gebouwen opgenomen, zoals het bekende voormalige
Scheepvaarthuis en bioscoop Tuschinski in Amsterdam en het voormalige hoofdpostkantoor van Utrecht,
maar dat zijn dan net weer geen woonhuizen. De titel
van het boek is dus enigszins misleidend.
Het boek is vooral objectgericht met de nadruk op

meubelen, lampen en klokken, net als de tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam naar aanleiding waarvan het boek is verschenen. Woningtextiel
van de Amsterdamse School was al eens eerder onderwerp van een tentoonstelling en boek (Nederlands
Textielmuseum, 1999), maar dat is geen argument om
de rest van het interieur dan maar buiten beschouwing en te laten – enkele ontwerpen voor behangsels
zoals die van L. Zwiers en Jac. Jongert daargelaten. Dat
getuigt eerder van een ‘blinde vlek’ voor ruimtelijk ontwerp en context. Nergens is er dus iets te vinden over
de karakteristieke ruimtebepalende plafonds, of over
de relatie tussen plastische vormen en druppelornamentiek in kamerbetimmeringen en meubelen of over

van meubelen en lampen, vaak uit particulier bezit.
 De opzet van het boek doet onsamenhangend aan en
de keuze voor de onderwerpen van de hoofdstukken
enigszins willekeurig. Waarom wel aandacht besteden
aan de commercie, de winkels en firma’s die de woningmarkt bedienden (Marjan Groot), maar niet aan
de gebruikers van de interieurs, de kopers, de opdrachtgevers? Dit maakt dat het boek een hoog ‘toonkamergehalte’ heeft en weinig inzicht biedt in de klanten en hun keuzes, de sociale achtergronden en de
maatschappelijke betekenis van de diverse ontwerpen. Waarom wel een stuk over de iconografie van enkele ontwerpen van De Klerk opnemen, maar niet een
substantiële bijdrage over de invloed van niet-westerse
architectuur en symboliek? Het feit dat het tijdschrift
Het Nederlandsch Indisch Huis Oud en Nieuw juist werd
uitgegeven door Ed. Cuypers, wiens bureau broedplaats was voor veel Amsterdamse School-ontwerpers,
waaronder ook De Klerk, geeft hier alle aanleiding toe.
En Van Burkom besteedde er al eerder aandacht aan.
Ook is de lengte van de hoofdstukken niet in evenwicht. Zo zijn de hoofdstukken van Frans van Burkom
relatief (zeer) kort. Ze gaan over twee ontwerpen van
Michel de Klerk, respectievelijk over een stoel met een
rugleuning in de vorm van een ribbenkast of ruggengraat en over een klok uit 1914 die recent opdook in
Engeland. Ook een aardig tekstje over het gebrek aan
kleur in onze beeldvorming van de interieurs door de
zwart-witfotografie en de kwetsbaarheid van nog bestaande kleuren van bijvoorbeeld beitsen is relatief
kort en had misschien best samengevoegd kunnen
worden met het eveneens korte hoofdstukje over onderzoek, methoden en resultaten. Het hoofdstuk over
de internationale context (Marjan Groot) is zo compact
dat het bijna is gereduceerd tot een opsomming van
namen en stijlen.
 Het hoofdstuk over de invloed van de Amsterdamse
School op de hedendaagse architectuur (Hans Ibelings) is een beetje een vreemde eend in de bijt. En dat
geldt eigenlijk ook voor het hoofdstuk over het Scheepvaarthuis en Tuschinski (Coert Krabbe), omdat het
gaat over restauratie en de problematiek van bescherming en instandhouding van interieurensembles,
hoewel zeker lezenswaardig. Het is overigens geweldig
dat de huidige eigenaren van beide gebouwen bereid
waren om verder te gaan dan waartoe zij in het kader
van de Monumentenwet verplicht waren. De eigenaar
van Grand Hotel Amrâth liet zelfs een inventarisatie
uitvoeren van de nog aanwezige meubelen en lampen
en regelde professioneel beheer, waaronder ook standplaatscontroles. Menig eigenaar van interieurensembles zou daar een voorbeeld aan kunnen nemen.
Voor de hedendaagse lezer die de stof graag snel tot
zich wil nemen, is het ‘beeldkatern’ een aanrader. Een
‘praatje bij een plaatje’, heel interessant om te lezen,
vaak met nieuwe informatie en divers qua thema’s en

B U L L E T I N K N O B 2 017 • 1

vergelijkbaar materiaal- en kleurgebruik en contrastwerking.
 Het ontbreken van architectuur en interieurvormgeving is wel begrijpelijk vanuit de optiek van de conservator toegepaste kunst Ingeborg de Roode, die een verzameling losse spullen beheert, maar doet geen recht
aan de ontwerpen van de Amsterdamse School als architectuur- en interieurstijl. Wie op zoek is naar een
nieuw beeld van het Amsterdamse School woonhuisinterieur is dan ook beter af met het boek over etagehuizen van de architect F.A. Warners dat onlangs verscheen (Annet Pasveer tekst en Arjan Bronkhorst
fotografie). Interieurfoto’s van nog bestaande Amsterdamse School-woongebouwen voor de welgestelden in
combinatie met een grote hoeveelheid ontwerptekeningen van kamerbetimmeringen, behangsels, gordijnen, schoorsteenpartijen, meubelen, lampen en
beeldhouwwerken geven een beeld van de karakteristieke samenhang van het woonhuisinterieurontwerp
van de Amsterdamse School in optima forma.
Het Stedelijk Museum organiseerde in 1975 de eerste
grote Amsterdamse School-tentoonstelling en Frans
van Burkom, die ook nu weer twee bijdragen aan het
boek verzorgde, schreef toen – als eerste – over de
vormgeving van interieurafwerkingen en kunstnijverheid in de stijl van de Amsterdamse School. Wat een
leven lang bestuderen, kijken, lezen, inleven, opnieuw
kijken en vergelijken met mogelijke inspiratiebronnen
en voorbeelden al niet vermag! De meest intrigerende
en leerzame hoofdstukken in het recente boek zijn
dan ook van zijn hand. Zijn zoektochten naar de mogelijke betekenissen van de ontwerpen van Michel de
Klerk hadden nog meer aandacht verdiend.
 In 1975 werd voor het eerst gebruik gemaakt van de
rijke architectenarchieven van het Nederlands Documentatiecentrum voor de Bouwkunst (tegenwoordig
Het Nieuwe Instituut), de initiatiefnemer van een hele
reeks tentoonstellingen over Nederlandse architectuur, voornamelijk uit de eerste helft van de twintigste
eeuw. Voor het boek en de tentoonstelling van het Stedelijk uit 2016 kwamen nieuwe bronnen in beeld: ontwerptekeningen van beeldhouwer Hildo Krop in het
Stadsarchief en ontwerptekeningen van Willem Bogtman, de glazenier uit Haarlem, in familiebezit. De
schitterende Amsterdamse School-lampen in combinatie met de tekeningen vormden de meest verrassende, swingende en ongetwijfeld ook de kleurrijkste afdeling van de hele tentoonstelling.
Het Stedelijk Museum verdient lof voor het opzetten
van het omvangrijke onderzoeksproject dat nodig was
om nieuwe objecten te kunnen vinden en tonen en om
kennis daarover te verzamelen. De databank voor onderzoeksdoeleinden kan ook door derden worden geraadpleegd. Dit leverde naast de bekende ontwerpen
zoals de meubelen voor firma ’t Woonhuys van De
Klerk, ook een groot aantal onbekende voorbeelden op

63

invalshoeken. Waarschijnlijk is het beeldkatern eenvoudigweg het resultaat van de overbekende ‘sleepnetmethode’ waarbij de bijvangst is gebundeld tot ‘alles
wat over was en niet paste, maar te goed was om weg te
gooien’.
Welke bijdrage levert het boek aan de wetenschap?
Het hoofdstuk over gebrandschilderd glas en glas in
lood werpt nieuw licht op het werk van Atelier Bogtman en van glasatelier De Nieuwe Honsel (De Bruijn,
Van Beekum, Kes). Maar het grootste hoofdstuk van
het boek over de ontwikkeling en verspreiding van de
Amsterdamse School-stijl (Ingeborg de Roode) geeft
weinig blijk van nieuwe inzichten en is grotendeels
een herhaling van eerdere publicaties.
De keuze voor de grafische vormgeving van het boek
viel op het bureau Kossmann.dejong, tentoonstellings- en interieurontwerpers die ook de tentoonstelling in het Stedelijk Museum hebben vormgegeven.
 Daar waar de meubelen van bijvoorbeeld Piet Kramer
vroegen om een ‘groot gebaar’ werkte dit prima (hoge
tentoonstellingszalen met opgeblazen oude foto’s),
maar daar waar de ameublementen vroegen om intimiteit werd dit niet gehonoreerd. Verder waren de objecten vooral gerangschikt naar functie (klokken, lampen enzovoorts), hetgeen de meest spectaculaire
presentaties opleverde. Slechts een enkele keer (de Bijenkorf van Piet Kramer) werd een ensemble gecreëerd
waarin iets van de context was te zien. Des te opvallend

B U L L E T I N K N O B 2 017 • 1

64

is de vaardigheid waarmee de grafische vormgeving
van het boek ter hand is genomen: tekst en beeld zijn
tot een vanzelfsprekende eenheid samengesmeed.
Verder is het gewoon een heel mooi boek om te zien:
hardcover, prettig formaat, groot korps en monumentale typografie, fantastisch beeldmateriaal in kleur en
royaal weergegeven. De belettering voor omslag en
hoofdstuktitelpagina’s is een moderne variant van letters uit de jaren 1970 waarbij de contouren van de
letters werden aangezet zodat het een soort beeldhouwwerkjes werden. Deze beeldhouwwerkjes zijn gestapeld en aan elkaar verbonden en ook aan de omkadering van de bladzijden. Foto’s en historisch beeld en
soms ook tekstblokken zijn in de lijnkaders gevangen,
hetgeen knap is gedaan omdat het nergens schools of
gedwongen wordt, maar eerder op een speelse manier
bindend werkt. En Frans van Burkom kan toch een
beetje tevreden zijn. De dikbuikige klok van Michel de
Klerk prijkt trots op het omslag. De parmantig omhoog krullende sleevoetjes staan stevig op de tafel
waarvan de opstaande rand net in beeld is. De ‘oogjes’
op de voelhorens van ‘de slak’ priemen onderzoekend
de lucht in en de ‘kop van Kala’ (een hindoe-Javaanse
monsterkop) beschermt tegen het onheil van de wereld.
Barbara Laan.
