Historische plaats en achtergrond van bucer’s geschrift 'von der waren seelsorge unnd dem rechten hirtendienst' (1538).
In die Skriflig 3

HISTORISCHE PLAATS EN ACHTERGROND VAN BUCER’S
GESCHRIFT “VON DER WAREN SEELSORGE UNND DEM
RECHTEN HIRTENDIENST” (1538).
Prof. W. van ’t Spijker.
Achtergrond van Bucer’s geschrift
Over de historische situatie rondom het ontstaan van Bucer’s geschrift
“Von der waren Seelsorge” hebben zij, die ons het leven van de grote
Straatsburgse Reformator hebben beschreven ons of in het geheel
niet, óf slechts zeer summier de gegevens verschaft. J. W. Baum
noemt het vv^erk alleen in een chronologisch overzicht van de geschriften van Bucer (1). Hij zwijgt erover in de eigenlijke biografie. G.
Anrich bespreekt w^el gedachten uit het werk, zonder het evenwel
te noemen. (2) H. Eells noemt het slechts terloops en w^ijst dan op
de betekenis, die het boek kreeg voor de ontwikkeling van de latere
protestantse pastoraaltheologie. (3) J. Courvoisier wijdt in zijn studie
over de historische ontwikkeling van het kerkbegrip bij Bucer wel
een afzonderlijk hoofstuk aan het geschrift, maar boven een beknopte analyse ervan komt het niet uit. Aan het eind van deze analyse
maakt hij w^el de opmerking, dat het geschrift “Von der waren Seel­
sorge” bijna voldoende zou zijn om de ecclésiologie van Bucer weer
te geven, maar de historische plaat van het geschrift wordt niet duidelijk in het geheel van de ontwikkeling in het kerkbegrip van Bucer
en teen de achtergrond van de historische omstandigheden in
Straatsburg. (4) Het meest uitvoerig worden we voorgelicht door F.
 Wendel in zijn uitnemende studie over de kerk van Staatsburg gedurende de belangrijke jaren 1532— 1535 (5), door G. Anrich in zijn
opstel over “Ein Bedacht Bucers iiber die Einrichtung von “Christlichen Gemeinschaften” (6) en door W. Bellardi in zijn geschiedenis
van de “Christlichen Gemeinschaft” in Straatsburg. (7)
De latere pastoraaltheologie heeft van het boek een gretig gebruik gemaakt. H. A. Kostlin nam er een flink aantal bladzijden
citaten uit over, en waardeerde het als “Die erste ausgefiihrte Theorie der Seelsorge, d.i. eine Behandlung des gesamten kirchlichen
Dienstes unter dem Gesichtspunkt der Seelsorge”. (8) E. Thurneysen
schrijft dat Bucer in zijn werk op een voor het Reformatorische
Christendom klassieke manier de vergeving der zonden centraal
heeft gesteld voor de zielzorg. (9) Voor Nederland zij gewezen op
het boek van P. Biesterveld over het Huisbezoek, waarin Bucer besproken wrodt als de schrijver van de eerste Theorie der herdelijke
zorg van Gereformeerde zijde. (10) Bij deze schrijvers over pasto­
rale Theologie behoeven we echter geen gegevens te verwachten over
de historische plaats en achtergrond van Bucer’s geschrift.
Bucer en de Avondmaalstrijd
Zo blijkt de oogst van het historisch onderzoek niet groot te zijn.
Toch liggen er voldoende gegevens verspreid in de studies van G.
Anrich, W. Bellardi en F. Wendel om te trachten in het volgende een

4 In die Skriflig
schets te bieden van de ontwikkeling in Bucer’s denken én in de
Straatsburgse verhoudingen, die mede een aanleiding zijn geweest
tot het schrijven van dit belangrijke werk uit het jaar 1538.
“L’année 1538 s’écoule pour Bucer, sous le signe de la discipline”.
 (11) Daze opmerking van Courvoisier is in zoverre juist, dat Bucer
zich bezig hield met vragen van kerkorganisatie in Straatsburg en nog
meer in Hessen. Het jaar 1538 betekent voor Bucer echter tegelijk
de afsluiting van een zaak, die hem jaren lang had bezig gehouden.
In de strijd om het Avondmaal is Bucer de “Unionsmann” geworden;
met grote hartstocht heeft hij de eenheid van de bew^eging der
Reformatie nagestreefd, waarlijk niet alleen uit politieke overwegingen (12), die hem dwongen na de dood van Zwingli (1531) contact
met midden-Duitsland te zoeken. Voor de Straatsburgers was een­
heid in de vragen rondom het Avondmaal niet een zaak van politick
alleen, maar “ein Gottes handel, in dem man gerad und uffrecht
handlen muss’, een zaak ook, die alle Christenen in Europa aangaat.
(13) Daarom moet het voor Bucer bijna een persoonlijke nederlaag
geweest zijn, toen op de conferentie, die van 29 April — 4 mei 1538
te Zurich werd gehouden de eenheid der reformatorische beweging
stuk brak op de onwil van de Zwitserse theologen. Het bleek, dat
Bucer zich aan een illusie had overgegeven (14), en het is volkomen
begrijpelijk, dat sinds 1538 Bucer zich niet meer met conferenties
over het Avondmaal bezig hield. (15) In het voorbijgaan zij hier op
deze voor Bucer teleurstellende afloop van de onderhandelingen ná
de W ittenberger Concordie (1536) gewezen, omdat heel de Avondmaalsstrijd zelf medebepalend is geweest voor Bucer’s kerkbegrip,
zoals nog blijken zal.
 Twee belangrijke gebeurtenissen 1538
Naast deze teleurstelling die het jaar 1538 Bucer bracht, kan gewe­
zen worden op twee belangrijke gebeurtenissen uit de septembermaand van dat jaar: de overkomst van Calvijn naar Straatsburg, een
feit van de grootste betekenis in het leven van de toekomstige organisator van het gereformeerde protestantisme, vrucht van langdurige
onderhandelingen van de kant van Bucer, die hij met een gelukkig
gevolg bekroond zag. De tweede gebeurtenis, die grote voldoening
moet hebben geschonken aan Bucer, is de opening van de beroemde
school, als een bekroning van veelvuldig onverleg. “Ook al zou Bucer
zijn leven lang niets goeds gedaan hebben en alleen maar de school
in Straatsburg opgericht hebben, dan was dat toch een heerlijk en
godvruchtig werk, want zulk een school heb ik mijn leven lang niet
gezien”, schreef G. Sailer aan de landgraaf van Hessen na een bezoek aan Straatsburg (16), terwijl Johannes Sturm, de eers'te rector
aan de school Bucer de “Haupturheber und Begriinder unserer
Schule” genoemd heeft. (17).
Bij dit alles, bij vreugde en teleurstelling, was Bucer de man
van de kerk. En z6 vooral was het jaar 1538 voor hem van de
grootste betekenis. En niet alleen voor hem, m aar ook voor zijn
medewerkers. “Auss befelch seiner m itarbeiter am wort des Herren
in der kirchen zu Strassburg” vervaardigde Bucer zijn geschrift.
In die Skriflig 5
waarin hij aandrong op het zo noodzakelijke en heilzame werk van
de zielzorg in en door de kerk als zelfstandig lichaam van Christus.
(18).
 In hetgeen nu volgt wordt eerst een resumé gegeven van de
belangrijkste gedachten uit het werk. Daarna wordt getracht een
plaatsbepaling te geven binnen het raam van Bucer’s gedachten
over het wezen van de Kerk. Daarop volgt een uiteenzetting van de
omstandigheden in Staatsburg, die hebben geleid tot dit krachtig
pleidooi voor een zelfstandige tuchtoefening door de kerk.
1. ENKELE BELANGRIJKE GEDACHTEN UIT BUCER’S GESCHRIFT “VON DER WAREN SEELSORGE UNND DEM RECHTEN HIRTENDIENST”.
Voor ons doel is het niet noodzakelijk een overzicht te geven van de
totale inhoud van het boek. Enkele belangrijke gegevens worden hier
naar voren gebracht, die voldoende zijn om de hoofdstrekking duidelijk te maken. Als zodanig komt in aanmerking wat Bucer schrijft
over het wezen van de Kerk, over de ambten in de Kerk over de uitoefening van de kerkelijke tucht, en ten slotte over de verhouding
tussen de Kerk en de Overheid.
1. Het wezen van de Kerk
Volgens Bucer heerst er een grote onkunde omtrent de vraag wat
het wezen van de Kerk is. Die onkunde is te wijten aan hen, die
“die Bapstliche Tyrannei und missbreuch noch treiben”. (19) Men
meent dat men een Christen is, wanneer men de ceremoniën slechts
in acht neemt en wanneer men slechts gedoopt is. Nergens is de
onkunde zo groot als bij de paus, de kardinalen en de bisschoppen.
 Daarbij komt het feit, dat de satan “eben vil secten unnd rotten”
verwekt, om de eenvoudige zielen van de ware gemeenschap met
Christus af te trekken, “weil yede rott die Kirch sein wille”. (20)
Uit de Heilige Schrift wil Bucer laten zien, wat het wezen van de
Kerk is, opdat alle vrome Christenen kunnen zien “wie felschlich
uns die rottenmeyster beschuldigen, dasz wir ein frucht und wercklosen glauben leren und bei den unseren uff die ware gemeynschafft,
unnd underscheydung des leibs Christi unnd Christliche zucht nit
tringen”. (21) Dikwijls is het bij de secten duidelijk te zien, dat ze
“im so wiiste unzucht fallen, wie es doch taglich bei den armen
sonderlingen ganz grob herfur reiichet”. (22) Daarom moet evenwel
de leer niet worden getoetst aan iemands leven, maar aan het Woord
van God.
 Uit dat Woord geeft Bucer dan in het eerste hoofdstuk de volgende definitie: “Die Kirch Christi ist die versammlung und Gemeinde
deren die im Christo unserem Herren durch seinen Geist und wort
also von der welt versammlet und vereinbaret sind das sie ein leib
Sind und glider durch einander deren iedes sein ampt und werck hat
zu gemeiner besserung des gantzen leibs und aller glider”. (23)
Bucer onderstreept in de toelichting de volgende facetten van dit
kerkbegrip:
a. De volkomen gemeenschap, die de Kerk vormt. Het is “die aller
volkomneste freundlichste und getreweste bruderschaft ge-

6 In die Skriflig
meinschafft unnd einigkeit”. (24) Welke gemeenschap is meer
één dan deze, waar niemand zichzelf, maar alien Christus
zoeken? “Wie dann da niemand mehr etwas anders 1st dann
Christus”? (25)
b. De kerk vormt ook een zeer vlijtige gemeenschap. De Christenen
hebben “die getrewiste und embsigiste gemeinschafft mit einander”. (26) “Wa mehr notdurfft dahin richten sie auch desto
mehr alle alien Jren dienst unnd werck das seie in zeitlichem
Oder geistlichem.”
c. Deze gemeenschap strekt zich ook uit tot de dingen, die tot het
tijdelijke leven behoren. “Dann wo die Gemeinden Christi recht
bestellet sind und jre haushaltung wie es sich gepuret haben da
wiirt niemand geduldet der nichts niitzlichs schaffen unnd anderer arbeit niessen wolte”. Bucer probeert hier duidelijk te
maken, “das sie ist die aller best vereinigte versammlung und
gemeinschafft Item das sie sich dahin erstrecke das die gleubigen und alle erweleten zum Christo dem Herren gefuret, und
inn dem selbigen also erbawen und versehen werden, das inen
weder an leiblichen noch geistlichen giitem etwas abgange oder
mangle, sonder zum volkommner seligkeit an leib und sele
imer mehr angefuret unnd gefurderet werden. Und das sie dis
verschaffet, und ausrichtet durch mancherlei dienst und gaben.”
(27)
Het zijn voor Bucer oude gedachten, die hij hier opnieuw formuleert. In een van zijn eerste in druk verschenen pschriften; “Das ym
selbs niemant, sonder anderen leben soli und wie der mensch dahyn
kummen mog” , een op verzoek van zijn hoorders uitgegeven preek
(Augustus 1523) wijst hij reeds op het karakter van “societas Chris­
tiana”, dat de kerk draagt. (28) De Kerk is vanaf het begin van
Bucer’s theologisch denken voor hem een liefdesgemeenschap geweest.
 2. De ambten in de Kerk.
Zolang de Christenen in deze wereld zijn is de Christusregering voor
hen noodzakelijk. Christus zelf is de koning van zijn Kerk. Hij oefent
zijn regiment uit door zichzelf en door zijn Geest. Dat regiment
bestaat uit een “stete lere zucht und treiben.” (29) Christus oefent
zijn regering niet uit op de manier van de wereld, die hij immers
verlaten heeft. Maar hij doet het daarom niet minder waarachtig.
Daarom kan niemand zich als zijn stadhouder presenteren. Christus
is nooit afwezig. Hij regeert zijn kudde door zijn heilig woord. A.
Lang heeft terecht opgemerkt, dat hier voor de eerste maal de stelling van de alleenheerschappij van Christus in zijn Kerk als uitgangspunt van alle kerkelijke orde wordt aangegeven. (30) Omdat Christus
in de hemel is, oefent Hij zijn heerschappij nu uit door zijn dienaren.
“Und derhalben hat jm gefallen sein regiment hut und weide gegen
uns die wir noch inn dieser welt sind zu iiben mit und durch den
dienst seines worts den er durch seine diener und werckzeuge auch
eusserlich und befindtlich geprauchet”. (31) De dienaren doen dat
alles niet uit eigen kracht, maar door de kracht van hun Heer.
In die Skriflig 7
Daarom mogen de ambten in de kerk ook niet veracht worden, door
hen, die zeggen, dat het alles maar een uiterlijke zaak is, en dat
ze voor ons heil niets kunnen uitwerken, omdat Christus ons inwendig moet leren en wassen en reinigen en wederbaren. De waarheid
daarentegen zegt, dat de Heere het niet alleen innerlijk, maar ook
uiterlijk moet doen. “Alle krafft unnd das gantze werck in disem
thun ist Christi unsers lieben Herren. Die diener aber sind seine
werckzeuge durch die er dieses sein werck gegen seinen erwehleten
ausrichtet und volfuret. (32).
 De Heere wil het gehele werk der zaligheid verrichten aan ons
door zijn dienaren. Daarom moeten de gelovigen ook niet bij de dienaren blijven staan, Ze moeten aldus spreken: “Ich wille mich halten
der ordnung meines Herren, der verordnet seiner Kirchen seine ordenliche diener, durch die wille er mich zu seinem reich sammlen,
mir die siind verzeihen, mich newgeberen, erhalten, leren, und
einfiiren ins ewig leben. Die will ich als in selb horen, und ji wort
und werck in diesen dienst, wann sie denselbigen nach des Herren
einsetzun<i verrichten nicht als jre wort und werck, sonder als
word und werck meines Herren Jesu Christi als sie wahrlich sind,
horen unnd uffnemen, so wurt es auch in mir wiircken zuden preis des
Herren und heil der erwehleten.” (33).
De roeping van Christus, waardoor Hij de zijnen tot de kerk
trekt is tegelijk een roeping, waardoor hij de zijnen met alle geestelijke en lichamelijke gaven versiert. Daarnaast roept Christus tot
het bijzondere ambt. In vroeger tijd waren dat er vele en velerlei.
Maar uit Gods woord wordt duidelijk, dat voor de kerk van alle
tijden in het bijzonder twee ambten van betekenis zijn. Bucer is van
mening (34), “das die gemeine versehung der Kirchen zu alien
zeiten, fiirnemlich inn den zweien diensten stehet am dienst der
seelsorge und am dienst der leiblichen versehung fUr die diirfftigen”.
Over het diakenambt spreekt Bucer hier niet uitvoerig. “Als uns
der Herre zu diser zeit sein heiliges wort hat gegeben vollkomner
zu erkennen, sind wider in den kirchen gemeine versehunge fiir die
armen vffgericht worden.” (35) Bovendien is het voor Bucer zo, dat
waar het ambt der zielzorg recht wordt uitgeoefend, “mag klein besondere mangel an disem anderen dienst der leibs sorge bescheinen”.
 Het doel van het herdersambt-in zijn meest brede zin zowel het
ambt van dienaar des Woords als van ouderling omvattend-is “die
gantze ausspendung gotlichen worts’ (36) Er moet van hen “ein
dapfere anzal” zijn, omdat de Heere zijn gaven niet aan een of twee
geeft, maar aan velen. Bovendien is het een groot en moeilijk werk,
dat ze moeten verrichten. Eén van hen fungeert als voorganger in
dit ambt. Zoals er in een stad één of twee burgemeesters zijn, die
boven de anderen staan, zo moeten er in de kerk ouderlingen zijn,
als voorganger worden aangewezen. Die ambsdragers moeten in de
eerste plaats die deugden hebben, waardoor zij zelf en ook de hunnen voorbeelden zijn van heiligheid en tucht. Voorts moeten ze over
eigenschappen beschikken, die hen aangenaam maken voor anderen.
Niet alsof dat niet ook van de andere Christenen gevraagd zou wor­
den. Maar er is bij de gelovigen nog dikwijls veel gebrek. De zulken

8 In die SkrifUg
moet men niet verkiezen voor het ambt, “ob man jn wol billich lasst
ein gemeinen Christen bleiben”. (37) Ook moet men de ouderlingen
verkiezen uit alle standen.
 Omdat de verkiezing en bevestiging van de dienaren een hoogst
belangrijke zaak is, zijn vier zaken noodsakelijk. In de eerste plaats
het gebed van de kerken, opdat de Heere te verstaan geve, wie Hij
heeft verkoren. In de tweede plaats moeten de kerken ook met de
meeste ijver acht slaan op “die anzeig des H. Geists ... und sehen
wa die sein, die mit der tauglichkeit und dem vermogen begabet
sind, die Kirchen Christi rech zu besseren . . . Dan welchen der Herr
den willen unnd das vermogen gibt zu helffen seine Kirchen erbawen,
da ist die gemein anzeige des H. Geists, das man soliche in disen
dienst welen solle . .. Also miissen wir auch nicht vff wunderzeichen
warten, sonder vff die gemeine anzeige des H. Geists gut acht haben.”
(38) De verkiezing-dat is de derde zaak, die noodzakelijk vereist isis te verrichten door “der gantzen Gemein gehell”. Maar omdat dit
vooral in een grote gemeente moeilijk te verwezenlijken is, “so werden alweg die anderen Eltisten (39) und fiirgenger die wal anleiten
und weysen und die einsetzung verrichten”. Het grote verval in de
oude kerk is mede te wijten aan het feit, dat de verkiezing aan de
gemeenten ontnomen werd. Het vierde vereiste is, dat de gekozenen
met grote ernst en furneme andacht bevestigd moeten worden. Er
moet gevraagd worden, of iemand bezwaar heeft. Indien, dit niet het
geval is moet er een prediking gehouden worden over de kerkelijke
ambten. Daarop gebed, met offeranden en bediening van het H.
 Avondmaal. Daarna “mit dem hen vff legen in iren dienst, wie vor
unnd von dem Herren selb eingesetzet und des heilige Geists, solichen dienst wol zu verrichten, vertrostet und versicheret. (40) Dat
er ook ná de reformatie nog zo veel gebrek in de dienst der Kerk is,
komt ook voort uit het feit, dat men met de verkiezing en bevesti­
ging van de ouderlingen niet die ernst maakt, die met de zaak overeenkomt. “Der Herr welle uns verleihen, das wir alle dise mengel ein
mal recht erkennen unnd mit ernst besseren, wie es uns auch warlich zum hochsten von noten ist, wollen wir anders nit dahin komen
lassen, das der Herre auch von uns sein reich neme und gebe es
einem volck dat frucht bringe.” (41).
3. De uitoefening van de kerkelijke tucht.
Alles wat de Heere Christus aan zijn schapen in zijn herdersambt
beloofd heeft moet aan de uitverkorenen ten deel worden door de
dienst van de zielzorgers. Aan de hand van Ezech. 34 : 16 spreekt
Bucer over de vijf facetten van alle ambtelijke arbeid, n.l. om hen,
die van de kudde vervreemd zijn tot Hem en zijn gemeente te brengen. Om de afgedwaalden terecht te brengen. Om hen, die in de ge­
meente zijn, maar zwaar gezondigd hebben, te bekeren. Om hen, die
in Christus volharden, maar nochtans zwak zijn, te sterken, en ten
slotte om hen die in de stal blijven te steunen. Bij de uiteenzetting
van deze pastorale bezigheden valt voor Bucer onmiskenbaar het
zwaarste accent op de dienst van de boete. Hier ligt het zwaartepunt
van het boek. Hier voert Bucer alle argumenten aan, om te over-

In die Skriflig 9
tuigen, dat tot het wezen van een welgeordende kerk de handhaving
van de kerkelijke tucht behoort. (42).
 Bucer spreekt over de tucht in verband met het verbinden en genezen van de gewonde schapen uit de kudde. Zij moet geoefend worden tegenover alle breeders, die gezondigd hebben. “Dann diese artzenei nichts anders ist, dan dem der gesiindige sein sunde also zu erkennen geben, das er dadurch zu warer erkanntniiss, rewe und leydt der
siinde genugsam verursacht vund bewegt werde, Unnd jn dann also
widerum trosten vnd zur hoffnung der gnaden stercken, das er zu
warer besserung gantz eifrig vnd lustig werde.” (43) De zondaar
is echter eerst dan weer gewonnen, wanneer hij zover bewogen is,
dat hij zijn zonde belijdt en spreekt: Ik heb gezondigd, ik begeer
genade ik wil mij beteren, “ist seiner siinden halb gar erschlagen, vnnd gedemiitiget, aber ach in Christo wider wol getrostet
und zu aller besserung gantz begirig vnd hitzig gworden.” (44).
Maar dit berouw moet niet maar beleden worden, het moet ook
bewezen worden. Het is maar niet genoeg, dat men zegt: Ik heb ge­
zondigd, het is mij leed. Dat leedwezen over de zonde moet ook getoond worden. En de kerk mag de zondaren niet eerder tot de dis
van het verbond toelaten, voordat “sie der kirchen von irer rewe vnd
besserung dapffere vnd satte anzeige gegeben, und getohn habben, das
ist sich bewisen als denen jr sUnd warlich leidt waren vnd sich von
hertzen zur besserung begeben haben.” (45).
 Bucer beroept zich op het voorbeeld van Theodosius om duidelijk te maken, dat ook de oude kerk in die zin de tuchtoefende. Hij
wijst bovendien op 2 Cor. 8, om te tonen, “dass dise straffe, die er
trewet, denen die gesiindiget hatten ein ernstes geschefft vnnd nit
ein menschliche ordnung ist.” (46). Er is in het oude Testament
reeds sprake van vasten en bidden vanwege de zonde. “Das Demiitigen
vnd leidt tragen da von der apostel schreibt, ist ein ernstliche casteiung des fleisches, ein fasten, klagen, betten und flehen fur die
sund.” (47).
Wanneer er een ernstige zonde in de gemeente van het Oude
Testament was, dan moesten niet alleen de zondaren, die de zonde
bedreven hadden zich verootmoedigen, maar dan kwam die eis tot
het gehele volk, en met name “die fiirsteher, die hirten und seelsorger”. (48).
Wanneer het op de letter aankomt heeft de kerk vandaag niet
veel méér dan het Woord van Christus omtrent het binden en ontbinden uit Matt. 18. “Im buchstaben hat man nit mehr dann. Wass
die Kirche binde, vnnd was siinden sie halte, das dasselbige solle
bunden uns soliche siinde vergeben sein.”
Verder is er de practijk der apostelen, die ook hierin door de
Geest van Christus, die de Kerk regeert, gedreven werden.
 Dat men de mensen een tijdlang moet beproeven voordat men
ze toelaat tot de dis van het verbond en hen zo weer in de voile
gemeenschap der kerk opneemt, leert men zelfs door het licht der
natuur (49): “Vnd wiirdt nieman gleich vergeben, wann er schon
von der ubertrettung abstoht, vnnd spricht es sei jm leidt, Dann mit

10 In die Skriflig
solcher straff, zuchtigung vnd buss gewinnen die leut eine rechte
schewe onrecht zuthun.”
De boete is een middel om te meer een afschrik van de zonde
te krijgen. Men moet “mit grossem schrecken vnd forcht mit ernstlichem demiitigen und casteyen mit fasten, betten, weinen vnd
flehen mit hochstem eifer sich in Gottes gefallen zu richten in leiden, meiden, diiden vnd tragen; thun und lassen aller deren dingen in denen man hoffen mag Gott ein gefallen zu thun.” (50).
Zo gezien en gehanteerd is de tucht “ein notwendige heilsame
und gewaltige artznei wider die siinden und das einige recht verbinden vnd heylen der ergeren schaden vnd wunden an den schaffen
C h risti... (51)
Daarom zijn alien, die rechte zlelzorgers willen zijn schuldig
om dit medicijn van tijdelijke straf en boete der zonden in de kerken
v/eer in te voeren, en zo de sleutelen van het hemelrijk wear te gaan
gebruiken.
Bij geringere zonden waarin alle gelovigen dagelijks vallen
moeten de zielzorgers aandringen op persoonlijke boete. Waar de
kerken recht geordend zijn, mogen de zielzorgers bij grotere zonden
niet stilblijven. Haat, nijd, toorn, godslastering, grove ongehoorzaamheid, lasteren van de overheid en verachten van de godsdienstoefeningen moeten niet zo maar vergeven worden. Er moet blijkbaar
berouwr geeist worden. Dán alleen zijn de herders ware dienaren van
Christus.
 Nog heviger misdrijven zijn er, die nog zwaarder em st en ijver
in de straf en boete eisen, “als wolbedachte verleiignung des glaubens,
annemung falsches gotsdiensts, bedachte freuele gotslesterung, wissentliche verfurung durch falsche leer, mordt, ehbruch, falsche gericht, falsche zeiigniiss und dergleichen.” Zolang de kerk “in rechter
regierung gestanden” heeft, heeft ze deze zonden ook met langer en
strenger tucht gestraft.
De boete kan echter ook verkeerd worden opgelegd. Men moet
niet té streng zijn. Dan keert men zich van de kerk af en heeft men
alles verloren. “Dann je weger eins schwache buss vnd besserung
dann keine.” (52) Men moet ook niet alleen letten op uiterlijke boete
zonder innerlijke verbreking. Dat was de roomse practijk, waarbij
de bisschoppen meer wereldlijke vorsten waren, dan zielzorgers.
Daardoor werd de boete meer “ein gepreng dann artznei der seelen.”
(53) De boete moet niet naar algmene regels worden opgelegd, maar
naar individuele omstandigheden. Een derde fout, waarin men ten
aanzien van de boetepractijk kan vervallen is, dat men de boete zo
streng maakt, dat de zondaren tot vertwijfeling komen. “Auss dem
glauben an Christus muss die ware buss entstohn, darumb muss auch
die hoffnung der gnaden niet fallen . .. nicht das man versage.” (54)
Op verschillende tegenwerpingen gaat Bucer zorgvuldig in.
Om te beginnen ontzenuwt hij de opmerking, dat waar de zonde
beleden wordt, ze ook zonder m eer vergeven wordt. Hij antwoord:
“Es ist die buss nie ein genugthun fiir die vergangen siind zonder
ein artznei wider die gegenwiirtigen und Kiinfftigen. Dann sie die

In die Skriflig 11
ubrigen luste vn begirde der siinden ausspurgieren vnd reinigen
solle vnnd dadurch vor kiinfftigen ubertretten bewaren.” (55).
 De tweede tegenwerping, die men maakt, is dat men op deze
wijze aan de berouwhebbenden bet middel tot vertroosting, het Heilig
Avondmaal, onthoudt. Bucer antwoordt, dat de zondaren zo lang van
het Heilig Avondmaal afgehouden moeten worden, tot ze bun berouw
in ware ootmoed bewezen hebben. Het is een groot kwaad zondaren
tot het Heilig Avondmal toe te laten “deren siind bekant, vnd buss
vnbekant ist”. (56) De antichrist heeft voor ettelijke eeuwen de ware
boete uit de kerk weggenomen: “So wir vns aber der Euangelischen
reformation annemen, miisten wir understohn, sie wider vffzubringen
unnd nicht durch das H. Nachtmal, noch sunst den leiiten friden
geben vnd versprechen, die vm jrer onbussfertigkeyt willen keinen
friden mogen haben.” (57)
Wanneer men daartegen zou willen opmerken, dat door de misbruiken van de pauselijke dienaren de mensen zo ongezeggelijk zijn
geworden, dat men de tucht niet kan invoeren, zonder de gewonde
schapen te meer van de kudde af te schrikken, antwoordt Bucer
eenvoudig, dat het hier gaat om een bevel des Heeren. “Wo dann
des Herren befelch vnd gebott ist, da selbs 1st auch sein geyst vnd
hilff, alles auch durch sein hilff moglich vnd besserlich”. (58) Wan­
neer we eenvoudig de bevelen, die de Heere geeft niet opvolgen,
moeten we het gebrek niet toeschrijven aan de verwoesting door de
pauselijke heerschappij, maar aan ons ongeloof. “Wir mussen vns
eyn mal entschliessen ob wir doch auch wollen Christen sein.” (59)
Ook moet men niet argumenteren met de grote massa Christenen,
die het rationeel werken van de tucht onmogelijk zou maken. Wan­
neer de Heilige Geest werkt, dan wordt zijn werk niet verhLnderd
door het feit, dat er veel christene zijn, en ook niet doordat velen
in alle standen chris'ten willen zijn, die het echter in waarheid niet
zijn. Het Evangelie is altijd vruchtbaar geweest. “Derhalben vns
warlich die menge der leute nit entschiildigen wiirt das wis solche
ordnung vnnd zucht Christi so heylsame artznei der verwundten
schafen des Herrn mochten mit gutem gewissen also ligen lassen.”
(60)
Vraagt men, waar men geschikte ouderlingen, en zielzorgers zal
vinden, dan is het antwoord; “Sind bey vns der Christen yetzt vil,
so wiirt man auch vil haben die zu solchem dienst der seelartznei
tauglich sein mogen”. (61)
Een zeer veel geuite vrees neemt Bucer tenslotte ook nog weg,
wanneer hij zegt, dat uit deze kerkelijke tucht niet de roomse tyrannie is ontstaan.  4. De verhouding tussen Kerk en Overheid.
Niet voor niets heeft Bucer zijn boek opgedragen niet alleen aan
de seelsorger maar ook en vooral aan de overheden van Straatsburg.
Het hangt samen niet alleen met de opzet van zijn geschrift, maar
met zijn kijk op de verhouding tussen de Kerk en de Overheid.
 Men hoorde het bezwaar tegen de invoering van de kerkelijke
tucht verdedigen met een beroep op de aanwezigheid van een Christelijke Overheid. Maar dat beroep gaat niet op, omdat de taak van
de overheid die van de kerk niet overbodig maakt. De Overheden
en de zielzorgers staan voor Bucer op één vlak, “als dann seind seine
vnderhirten bede der Obren vnd die Seelsorger.” (66) Beide staan
ze onder de grote Herder der schapen, Jezus Christus. Daarom moet
er ook een wederzijdse w^aardering en respect zijn. Wanneer de
bisschoppen de overheden op hun taak en plicht, en omgekeerd de
overheden de bisschoppen op de hunnen gevi^ezen hadden, dan zou
het verderf in de Kerk niet zo hand over hand toegenomen zijn. (67)
De Overheid heeft de taak tot Reformatie der Kerk. Ontrouwe
dienaren moeten “mit geschëfft jrer Christlichen Oberen vnnd gehelle aller schaflein Christi” worden afgezet. (68) Die taak komt de
overheid toe, “weil die obren vnd gewaltigen vom Herren zu den
Obristen hyrten seiner schafflin vff erden gesetzet sind (dann er
inen alle seelen vunderthon sein wille). Nicht das eben sie selb
predigen, das wordt, sacrament , vnd zucht der Kirchen ausspenden
vnd verrichten sollen dann dises ist ein besonderer dienst vnd ampt
in der Kirchen. .. Aber weil die Obren uber alle menschen den
hochsten gewalt haben vnd sollen derhalb vor alien anderen versehen
dz iederman recht vnd wol lebe und ein jeder seine dienst wol auswarte”. (69)
Het misbruik, dat door de antichrist wordt gemaakt van het
overheidsambt heft het goede gebruik niet op. “Dann das solche
gewaltsame vorm widerchristen zur gotloskeit missbraucht wurdt, benimmet jr nicht das sei nicht an jr selb ein gut werck vnd gabe
Gottes seie/zum reich Christi recht zu geprauchen.” (70) Het komt
er daarom op aan niemand in de Overheid te verkiezen, “der nit
aller dingen der Kirche Gemeinschafft halte.” (71)
De taak van de Overheid ligt dus niet m aar in het algemeen
vlak. Integendeel, zij heeft de hoge roeping de mensen te brengen
tot de ware dienst van Christus. “Dann ie der obren ampt denen
Gott alle seelen vnderworffen hat ist das alle seelen recht vnd
wol leben vnd Christo unserem Herren dem der Vatter alien gwalt
gegeben im hymel vnd erden recht geschaffen vnd geflissen in alien
dingen dienen”. (72)
In die kwaliteit heeft de Overheid toe te zien, dat de ambtsdragers hun werk goed verrichten.  Ze moeten “versehen das die be-

In die Skriflig 13
sonderen seelartztet und alle Christen ir am p t... trewlich vnd
fruchtbar aussrichten”. (73) Wanneer de Overheid dat doet, is er
geen gevaar voor een nieuwe tyrannie: “Wann dann die obren dem
selbigen von hertzen zu leben begeren/werden sie bald erkennen/
ob die Eltisten der Kirchen inn der zucht den Dienst Christi, oder
iren mutwillen iiben wollen.” Wanneer dit laatste het geval is, dan
moet de Overheid ingrijpen en de seelsorger straffen. (74)
Echter niet alleen ten aanzien van de ambtsdragers heeft de
Overheid een toeziend oog te hebben, ook w^anneer het gaat om de
schapen der kudde. De Overheid heeft te zorgen dat de mensen
althans de uiterlijke prediking horen. Bucer beroept zich hier op het
voorbeeld van de koningen uit Israël, en de vrome Keizers. En hij
wijst op de opvattingen van “der fromme Bisschoff vnnd getrewe
seelsorger S. Augustin” ten aanzien van het “dwing ze om in te
gaan”. Men kan welisw^aar niemand tot het geloof brengen door
uiterlijke macht. Maar men mag ook niet toelaten “der under den
Christen Christo geporen vnd geteiiffet ist das er die lere seines
Christi nit horen vnd jr offetlich entgegen leben sie letteren vnd
anderen erleiden wolte” (75) “Die Obren sollen in den jren dienst
leisten mit fleissigem abtreiben falscher lere vnd aller anreitzung
zum argen Vnnd mit emstlichem anhalten die vnderweisung Christi
vonn den Seelsorgeren zu vernemen unnd sich zur gemeind Christi
wider zu thun.” (76)
Toch blijft er een groot verschil tussen de macht van de Over­
heid en die van de Kerk. Ook daar waar de Overheid buigt voor
het Woord van God blijft de geestelijke macht van de Kerk in
stand. Er blijft dus geen gering onderscheid. “Die obren haben den
hochtsen leiplichen gew^alt uber alle seelen durch den sie versehen
vnnd verschaffen sollen mit lere, zucht, gesetzen, allerley anreytzungen und straffen das bei denen so sie regieren yderman darzu diene
vnd helffe das die gantze gemeyn vnd alle die in der gemeyn sind
vnd deren angehoren, wol vnd seliglich leben vnd sie niemand daran
hindere oder verletze v/eder von innen noch von aussen”.  Zoals
echter de Overheid zelf niet onderwijst, maar het alles laat doen,
zo “verordenen die rechten obern auch ob alien vnd mit hochsten
fleiss besondere leut zu der religion die die leut die gottseligkeit
leren durch die alleyn alles guts kommet vnd erhalten wiirt.” (77)
Naast de tucht van de Overheid is de vaderlijke tucht en straf van
de ouderlingen op zijn plaats, en die tucht moet getrouw geoefend
worden door het Woord van Christus en door de macht van de
Heilige Geest, opdat men bij de kinderen Gods, wanneer ze gezondigd hebben oprecht berouw en blijvende bekering uit het geloof in
Christus zou verwekken. Alleen door het evangelie en door de
geestelijke dienst der kerken wordt gelovig berouw gewerkt. De
tucht in de gemeente wordt geoefend uit naam en in plaats van
Christus, naar het bevel van Christus aan zijn kerk over het binden
en ontbinden. Christus heeft nooit gezegd, dat dit zou moeten ophouden, wanneer de Overheid Christelijk is geworden. De geestelijke
tucht raakt meer de nauwe stem van het geweten. Ze wordt geoe­
fend krachtens een eigen bevel van Christus. Ze heeft zo ook haar

14 In die SkrifUg
eigen geestelijke vrucht. (78) “Vnnd wiewol die obren die obersten
hirten sind vnd jre regierung alle dahin gerichtet sein solle das jre
vnderthon Christlich leven vnd dazu von alien diensten inn der
gemeyn nach dem eyn yeder sein ampt vnd geruff hat gefordret
werden Dann Christlich leven ist alleyn wol vnd seliglich leven. So
sollen doch die seelsorger hiezu besonders dienen mit dem wort
Christi vnd geystlichem gewalt der Kirchen weil sie hiezu besonders
verordnet vnd den geystlichen befelch der himlischen schlussel
empfangen haben.” (79)
Tenslotte wijst Bucer er op, dat de Christelijke Overheden de
oude keizerlijke edicten weer in ere dienen te herstellen, “und sie
auch durch das burgerlich ausschliessen vnd meiden das die oberheyt verschaffen wiirt zur besserung anhalten”. (80)
Tot zover in het kort Bucer’s gedachten over de verhouding tussen de Overheid en de Kerk. Hun ambt is gelijk: de mensen voeren
tot Christus Maar kerk en staat hebben bij die ambtsvervulling elkander nodig. De Christelijke staat kan niet bestaan zonder de Chris­
telijke Kerk. Het omgekeerde geldt evenzeer. Boven beide staat als
de Opperherder de Heere Jezus Christus. Zijn Woord verkondigt
de Kerk.  Uit het voorgaande kan ons in grote lijnen duidelik geworden
zijn hoe Bucer zich de Kerk dacht. Primair is voor hem de gemeenschapsgedachte. De gelovigen hebben werkelijke gemeenschap met
Christus, als gelovigen, d.w.z., zij oefenen de gemeenschap met Chris­
tus rechtstreeks. Christus werkt in zijn leden en oefent heerschappij over hen. Tegelijk echter hebben de gelovigen gemeenschap met
elkander. En dat is ook een zeer werkelijke gemeenschap, die zich
uit in zorg voor elkanders geestelijk en lichamelijk welzijn. In die
gemeenschap functioneert het ambt. Dat ambt wordt geestelijk opgevat. Het wordt meer gezien van Christus uit, dan vanuit de gemeente. (82)
Christus heeft in de gemeente zijn geordende vertegenwoordigers. Door het accent op de heiliging wordt daarbij de gemeente ge­
zien niet alleen als liefdesgemeenschap, maar ook als “Heiligingsanstalt”. Daarbij komt het ambt van de zielzorger in een nauw verband te staan met de tucht. Naast de dienst van Woord en Sacrament
wordt de boetediscipline een wezenlijke krakteristiek voor de ambtsbeschouwing van Bucer. Het zelfstandig kerkelijk en geestelijk karakter van de tucht wordt daarbij naast en tegenover de overheidsmaatregelen vastgehouden. De kerkelijke tucht is een genademiddel, een
“seelartznei”, dat niet dan tot grote schade veronachtzaamd kan worden, en dat noodzakelijk blijft, ook al is de Overheid als Christelijke
Overheid geneigd om de zondaren te straffen. De roeping van de

In die Skriflig 15
staat wordt op een theocratische manier ondergeschikt gemaakt aan
de roeping van de Kerk. (83) Om de Overheid van Straatsburg van
het laatste te doordringen schreef Bucer zijn boek.
Drieërlei controvers heeft zijn stempel gezet op de ontwikkeling
naar dit duidelijk omlijnde Kerkbegrip: de controvers met Rome; die
met de Anabaptisten; en zij het in andere mate, de tegenstellingen
van de Avondmaalsstrijd.
1. De controvers m et Rome.
 0. Ritschl schrijft, dat voor Bucer de geiiele Theologie een louter
kerkelijke aangelegenheid was, en hij citeert daarbij een vi^oord van
Hundeshagen, waarin deze het verschil tussen de Lutherse en Gereformeerde dogmatiek aldus aangeeft: “Die Dogmatik ist bei den
Reformierten nur ein locus in der Kirche bei den Lutheranern umgekehrt die Kirche nur ein locus in der Dogmatik.” Volgens Ritschl is
dit oordeel reeds van toepassing op Bucer. (84) Inderdaad staat bij
al Bucer’s denken de Kerk centraal. Dat is geen wonder, wanneer we
zien welke belangrijke positie hij bekleed heeft bij de vormgeving
van het kerkelijke leven in Straatsburg. Vanaf het ogenblik dat hij
als vluchteling de stad binnenkomt (midden mei 1523) tot op het
ogenblik, waarop officieel de mis in Straatsburg wordt afgeschaft
(20 febr. 1529) neemt zijn invloed steeds toe. Ze komt tot haar
hoogtepunt in de jaren rondom de synode van 1533.
In die dagen is het de verrassing van het nieuw ontdekte evan­
gelic die alle werkzaamheden van Bucer stuwkracht verleent. “Nennen uns deshalb dyener des worts Gottes, dyener Jhesu Christi und
seiner Kirchen, und das aber von gnaden wegen Gottes und seiner
beriiffung”. (85)
Bucer weet, dat hij hiermee staat in de lijn van het nieuwe werk
der Reformatie. Hij werpt de naam “Lutheraan” niet van zich af.
 “Der Lterischen faction beschemmen wir uns nit. Dann wir verston,
das du meynest die, so der leer anhenging seind, die M. Luther bisshar in seinen schrifften gelert h a t... So versteh ich Lutherisch fac­
tion fUr das Christlich heiifflin der erwolten, die als rechte schaflein
Christi allein sein, irs einigen hyrtens, stymm horen wollen”. (86)
Het sola scriptura klinkt hier duidelijk door. Het Roomse kerkbe­
grip wordt door Bucer afgewezen, omdat er voor de totale gehoorzaamheid aan de Schrift alleen niet voldoende plaats overblijft. Het
Woord staat boven de Kerk. Het fundeert de Kerk. “Unsers hyrrtens
stymm horen wir. Wer die nit bringt, ist ein dieb und mbder und
kein Kirch noch christlich Concilium und Vatter.” (87) Darumb:
ad scripturas, zur schrifft, zur schrifft, Treger. Wann du mochtest sagen, wir horten die schrifft nit, so hattestu gewunnen. Vatter mogen
yrren, Concilien mogen falsch sein, das dus die kirch wilt machen,
mag des tëuffels synagog sein, die schrifft aber miissz Gottes wort
sein. So wir die horen, so horen wir auch die wore Kirch”. (88)
Deze Kerk heeft Christus lief. Maar ze is nog “im werden begriffen”: “Diss alles ist aber noch im thun; es ist noch nit geschehen,
nyemant ist uff erden on siind, so ist ye die kirch nichts dann
frumm gelaubige leiit o d e r.. alle geteiiften.” Toch kan men de

16 In die Skriflig
kerk kennen. Niet aan uiterlijke dingen. Ook niet aan de grote massa. Ook niet aan ouderdom: “Sagstu, ir habent die alten brieff man
háb ob tausent jaren also glaubt, so zeyg ich dir die schrifft und sage,
die sey der recht alt brieff, mit der beweiss ich, dass alle gottseligen,
wie wir predigen, vor zwey, drey tausent jaren, ja von anfang der
welt bar geglaubt haben.” (89) Door het Woord is de Kerk geboren,
niet door het Woord van de uiterlijke prediking alleen, of van De
Schrift alleen, “sonder durch das lebendig w^ort, das Gott ins herzt
redet. Das lautet aber nit anders, dann diss ausswendig, ja, ist eben
ein wfort, allein, das es Gott im hertzen hat lebendig gemacht, das es
nit allein im buch, uff der zungen, in oren mer ist, sonder es lebt
im hertzen.” (90)
Hier raakt Bucer aan vragen, die bij hem van grote betekenis
werden, en die hem een eigen plaats deden innemen naast Luther en
Zwingli.  Voor Bucer ligt de zaak echter anders. Het laatste gezag, de laatste grond voor het geloof ligt niet in de kerk, maar in het Woord
Gods zelf. Waarom geloof ik, dat Christus waarachtig God en mens
is? Niet omdat de Kerk het zegt. Want dan zouden alle Turken en
Heidenen het wel geloven, m aar alleen omdat het Gods Woord is.
“Und so du yn fragest: Wohar weysst du das? So spricht er: Gott hat
mich begnadet uns durch sein geist mir solchs geofenbaret . ..
Fragstu yn dan weyter: wer will dir sagen, ob es Gottes Schrifft oder
menschen schrifft sey? So antwort er: Der geist, der troster, der uns
nach der verheiissung Christi leytet yn alle worheit, der sagt mirs.
Dann Johan, vi (45) stot: Sye seind alle von Gott gelert. Also findt
es sich, das der letst spruch in sachen des glaubens ist des heyligen
geistes in eins yeden glaubigen hertzen.” (93)
Bij Rome ziet Bucer een cirkelredenering. Hij wijst er op, “das
ir ding ein stater umbkreyss is t. . . Bey uns ist aber kein solcher
circkel. Haltet uns yemant in nammender kirchen etwas fiir zu glauben, so sehen wir duch den geist Gottes und sein wort, das in der
schrifft gefasset ist, ob es Gotts wort sey oder nitt.” (94) Zo vinden
we bij Bucer in zijn controvers met Rome twee beginselen, die leiding geven aan zijn gedachten over de Kerk. Het Schriftbeginsel.
Dat is beslissend. Enige regel van heel het kerkelijk leven is de
Schrift. Ten diepste gezien is de Schrift alleen de “Grund und
Ursach der neiiwerungen”, die men in Straatsburg had verwerkelijkt.
Dat Schriftbeginsel is steeds klaarder naar voren gekomen in de
ontwikkelingsgang van Bucers Kerkbegrip.
 In die Skriflig 17
Maar naast dat Schriftbeginsel staat het beginsel van de alleenwerkzaamheid van de Heilige Geest. Uiteindelijk is het de Heilige
Geest, die in het hart van ieder gelovige overtuigt en beweegt. A.
Lang heeft in zijn studie over de Evangeliecommentaar van Martin
Bucer gewezen op de betekenis van de leer van Gods alleenwerkzaamheid voor het Kerkbegrip. “Hier wird also mit dem subjektiven
Kirchenbegriff: ecclesianumerus electorum, auft entsiedenste Ernst
gemacht.” (95) Tegenover Rome legt Bucer stark de nadruk op de
gave van de Heilige Geest. “Die Gabe des Geistes wird also zu dem
Organ einer ganz speziellen Leitung der Glaubigen durch Gott. Darin
liegt fiir jeden einzelnen der religiose W ert des schroffen Gegensatzes
zwischen Ausserem und Innerem, zwischen Geist und Fleisch: der
Christ soli granz frei werden von alien Mitteldingen und relativen
Grossen; bis ins Kleinste soli er sich von dem Hochten allein bestimmt
wissen.” (96) A. Lang spreekt hier van een “zum Teil enthusiastiche
Betonung des Geistes und seiner Wirkungen”. (97) Het is de strijd
met de dopersen geweest, die Bucer er voor bewaarde, dat deze twee
beginselen uit elkander zouden groeien.
Stond in de strijd met de oude kerkvormen de gemeenschapsgedachte, in mystieke zin opgevat voorop, door de controvers met de
anabaptisten en door de toenadering tot de Wittenbergers in de
Avondmaalsstrijd komt het facet van de Kerk als heilsinstituut op de
voorgrond.
 Daarmee scheen een breuk op te treden met de vroegere beschouwingen. Bucer heeft echter de eenheid van zijn gedachten weten te bewaren, door het werk van de Heilige Geest te laten werken
in en door de Kerk en haar ambten. “Eben durch diese enge Verkniipfung des Prinzips des Geistes und der Allwirksamkeit Gottes
mit der Idee der Kirche wird aber die Heilsmittlerschaft der Kirche
erst recht auf den Gipfel gehoben.” (98)
2. De controvers m et de Anabaptisten.
Door de tegenstelling met de verschillende vertegenwoordigers van
de doperse beweging is Bucer er voor bewaard, dat zijn kerkbegrip
verspiritualiseerd is. Het is voor hem niet gemakkelijk geweest om
zich tegen de dopersen af te zetten, omdat hij in het begin, zoals we
gezien hebben zelf het hoofdaccent in het kerkbegrip plaatste op de
betekenis van het inwendige werk van de Heilige Geest. Toch heeft
door deze controvers het kerkbegrip van Bucer een institutioneel
karakter gekregen, dat het wellicht zonder dit niet gehad zou hebben,
on kon Bucer schrijven, dat het ons duidelijk moet zijn, “wile schedlich und verderblich die leute sind die solchen dienst der Kirchen
leren ring achten als ein eiisserlich thun das zu unserem heil nichts
besonders wlircke unnd on das man wol Christen sein, und die gaben
Gottes empfahen moge. Es mus doch der Herre (sagen sie) inwendig
die seinen leren, weschen, reinigen, newgeperen speisen vnd stercken
vnd inn alien guten fortfiiren.” (99).
 Straatsburg was een toevluchtsoord voor allerlei vertegenwoor­
digers van de radicale linkervleugel van de Reformatie, “That tem­
porary haven for independent thinkers during this time” (100)

18 In die Skriflig
Moeilijk is het, om in de veelkleurige beweging eenheid te ontdekken. Sebastian Franck oordeelt reeds: “Sie fingen a n ,.. . so vil
leer zu treyben, wievil sie vorsther hetten.” (101) Oudere en nieuwere onderzoekers zijn het er echter over eens, dat de eenheid van
de doperse beweging voornamelijk te zoeken is in het kerkbegrip. F.
Heyer oordeelt in zijn studie over het kerkbegrip der dopersen: “Das
innerste Wesen des Schwarmertums des 16. Jahrhunderts liegt im
Kirchenbegriff begriindet” (102) F. H. Littel noemt een reeks uitspraken, die dit bevestigen. In zijn studie over “Der tauferische Kirchen begriff” (103) vermeldt hij als oordeel van R. J. Smithson: “Das
eigentliche Problem zwischen den Taufem und den iibrigen Reformatoren vi^ar die Frage nach der Gestalt der Kirche, die die alte
Kirche ersetzen sollte” (104) H. Grimm schreef (1954): “Grebels
Begriff einer Freikirche? die von solchen gebildet w^ird, die im Wi
derspruch zur Volkskirche oder der einbegriffenen Staatskirche der
Katholiken und Protestanten aus freien Stucken ihren Glauben sich
verpflichten und ihres Glaubens leben, bildete das Herzstiick des
Taufertums.” (105) Men spreekt - zelfs van een “ecclesiocentrisch
denken”, waarin heel het doperse denken getypeerd kan w^orden.
(106)
Wanneer we nu de vraag stellen in welke opzichten het kerkbe­
grip van Bucer zich gevormd heeft in tegenstelling tot dat van de
dopersen, kunnen we wijzen op de waardering van de ambten, op de
betekenis van de tucht, en op de verhouding tot de overheid.
a. God werM onmiddelUjk op de ziel in, door middel van nieuwe
openbaringen.
 Met deze grondregel wordt de betekenis van het ambt volkomen
ondergraven. Hans Denck, een van de eerste wederdopers, met wie
Bucer in aanraking kwam, huldigde de volgende stellingen: “Wer
den gayst nit hatt und in der schrifft zu finden sich vermisst, der
suchet liecht uns findt finsternuss . . . Wer die warhait in der warhait hatt, der kan sy on alle scrifft berechen. Aber er nympt sy die
schrifft doch nit an, sy sey im dann zuvor durch die salbung des
gaysts aussgelegt.” (107) Dat dit spiritualisme tot individualisme
leid; is duidelijk. Het heeft ook zijn invloed op die onvatting van
het ambt. In de kringen van de dopersen wordt de ambtsdrager vereenzelvigd met de eschatologische leider. De gemeenten wachten,
dat zulk een leider opstaat en zijn werk doet. Het voile accent valt
daarbij op de charismatische persoonlijkheid van de ambtsdrager.
Niet m aar het objectief gebrachte Woord is van betekenis, maar de
persoon van de ambtsdrager. Vandaar dat de dopersen onmiddellijk
gereed waren met allerlei critiek op de persoon van de reformatoren.
Het onderscheid tussen persoon en ambt wordt zo goed als opgeheven. Hier zet de critiek in op de persoonlijke heilsstaat van de
ambtsdragers. In verband daarmee wordt hoog opgegeven van de
“eenvoudigheid van Christus” waartoe men bekeerd moet worden.
Schwendfeld uit zijn critiek op de predikanten aldus “sie haben
ein Historischen Christus, ann denen sie sich mit einem vernunfftglauben werffen” (108) Opmerkelijk groot is het aantal gewone

In die Skriflig 19
handwerkslieden, dat in Straatsburg door de magistraat wordt verhoord op verdenking van doperse neigingen. Deze voelen zich persoonlijk geroepen. Alle beroeping door een aardse instantie wordt
bij voorbaat met wantrouwen begroet. De innerlijke roeping tot het
ambt is het belangrijkste.
 Het zijn deze beschouwingen, die Bucer er toe brachten in zijn
eigen opvattingen ten aanzien van het ambt de accenten anders te
zetten. Tegenover de doperse eis naar “rudes et laicos” in de plaats
van opgeleide predikanten stelt Bucer dat de Heilige Geest gebruik
maakt van de eruditie der vromen. Vandaar zijn ijver voor het onderwijs in Straatsburg. Vandaar ook zijn nauwgezet onderzoek naar de
bekvi^aamheden der predikers, zoals hij die later in “De Regno Christi” zou uiteenzetten. Ten diepste schuilt achter dit alles een totaal
andere waardering van de natuur. Opmerkelijk is het, dat Bucer in
een van zijn laatste geschriften over het ambt (109) er op wfijst, dat
Christus de natuur van de mens niet verandert, maar herstelt en
heiligt. Alle nadruk valt op het ambt van de ambtsdrager, en niet op
zijn persoon, terw^ijl het Woord van de ambtsdrager alleen betekenis
krijgt, als middel van Gods genade. Door de controvers met de Anabaptisten kvvram in Bucer’s ambtsbegrip die ruimte, die in de Avondmaalsstrijd het ambt hoe langer hoe meer zou gaan waarderen als
genademiddel.
