Carolina Lenarduzzi, Katholiek in de Republiek. De belevingswereld van een religieuze minderheid 1570-1750
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 135 (2020) | review 56

Carolina Lenarduzzi, Katholiek in de Republiek. De belevingswereld van een religieuze minderheid
1570-1750 (Nijmegen: Vantilt, 2019, 476 pp., isbn 9789460044762).
Hoewel het uiterlijk van een boek nog weinig hoeft te zeggen over de inhoud,
kan de lezer er nauwelijks omheen hoe mooi deze uitgave van Katholiek in
de Republiek is. Het boek, een bewerking van het proefschrift dat de jurist
en historicus Carolina Lenarduzzi in 2018 verdedigde aan de Universiteit
Leiden, is verfraaid met een groot aantal afbeeldingen van schilderijen,
primaire bronnen en objecten. De afbeeldingen en inhoudsopgave beloven
een gedetailleerd en tastbaar inkijkje in hoe het was om katholiek te zijn in de
gereformeerde Republiek. Door middel van een grote hoeveelheid bronnen,
variërend tussen onder andere kronieken, dagboeken, poëzie, liederen,
klederdracht en relikwieën, neemt Lenarduzzi de lezer mee in het dagelijks
leven van katholieken in de Republiek, waarbij politieke, religieuze en
economische ontwikkelingen altijd op de achtergrond sluimeren.
 Waar in voorgaande jaren de aandacht vooral uitging naar tolerantie,
co-existentie en de dynamiek tussen verschillende confessies hebben
historici zich in het afgelopen decennium ook steeds meer beziggehouden
met de interne dynamiek van de vroegmoderne katholieke gemeenschap
(12-13). Deze verschuiving heeft geresulteerd in meerdere studies die
verschillende aspecten van de heterogene katholieke gemeenschap en
identiteit hebben belicht. Zoals Lenarduzzi beargumenteert, ontbrak echter
nog een systematisch onderzoek van deze dynamiek binnen de katholieke
gemeenschap in de gehele Republiek. Deze lacune vult Lenarduzzi door
zich af te vragen wat het betekende om katholiek te zijn in de gereformeerde
Republiek en wat een inwoner van de Republiek nu eigenlijk tot een
katholiek maakte (13). Deze insteek heeft tot gevolg dat de auteur eerdere
studies voornamelijk onderbouwt en aanvult, meer dan dat ze zich in deze
publieksuitgave expliciet mengt in bredere historiografische debatten.
 De hoofdstukken van het boek zijn onderverdeeld in drie delen,
waarbij het eerste deel gericht is op de verschuiving van de katholieke
speelruimte naar de marges van de samenleving en hoe de katholieken
vervolgens een plek probeerden veilig te stellen binnen de gereformeerde
samenleving. Lenarduzzi onderzoekt de verschillende strategieën die
katholieken inzetten om met hun gemarginaliseerde status om te gaan. Het
spannendste onderwerp dat zij in dit deel en specifiek het derde hoofdstuk
behandelt zijn de verschillende vormen die de katholieke herinneringscultuur
aanneemt. Ze laat overtuigend zien hoezeer de religieuze identiteit van
katholieken verweven was met hun plaatselijke loyaliteit. Dit blijkt
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10843 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

bijvoorbeeld uit de aandacht binnen katholieke herinneringsculturen voor
processies en bedevaarten die vaak sterk aan de stad verbonden waren. Ook
religieuze objecten, of juist de afwezigheid hiervan, konden functioneren als
dragers van herinneringen. Vooral de verontwaardiging bij de katholieken
omtrent de discrepantie tussen het vernielen van de minder kostbare
religieuze objecten door gereformeerden en het bewaren van de waardevolle
voorwerpen komt duidelijk naar voren in het verhaal van Lenarduzzi. Juist
de zaken die het felst bestreden werden door de calvinisten werden een steeds
belangrijker onderdeel van de katholieke herinneringscultuur en de vorming
van de katholieke identiteit (142).
 Het eerste deel van het boek vormt eigenlijk een kapstok waaraan deel
ii en iii zijn opgehangen. Deel i schetst een beeld van de katholieke ruimte
en de grenzen daarvan, deel ii kleurt deze verder in door te kijken naar
katholieke gedragscodes en in deel iii staat de vergelijking met de positie van
de katholieken in de Generaliteitslanden centraal. Deze benadering heeft
tot op zekere hoogte tot gevolg dat de verschillende delen elkaar af en toe
overlappen en er herhaling in het boek zit. Dit is vooral het geval tussen het
eerder beschreven derde hoofdstuk in deel i en het daaropvolgende hoofdstuk
‘Van kloppenhabbijt tot relieken’ in deel ii. In beide hoofdstukken spelen
objecten een belangrijke rol: in het derde hoofdstuk gaat het vooral om het
belang van objecten bij het vormen en vasthouden van herinneringen en in
het vierde hoofdstuk ligt de nadruk meer op de functie van objecten in de
geloofsbeleving van katholieken en hoe deze een essentieel aspect vormden
van de katholieke habitus. Vaak zijn de katholieke geloofsbeleving en
gedragscodes echter sterk verbonden aan hun herinneringscultuur, waardoor
de hoofdstukken elkaar af en toe herhalen.
Dit betekent niet dat het tweede deel geen interessante nieuwe
zaken aansnijdt. In dit deel, getiteld ‘Katholieke gedragscodes’, bestudeert
Lenarduzzi de manier waarop katholieken naar de wereld keken en de manier
waarop zij omgingen met hun veranderde positie. Vooral haar beschrijving
van de verering van relieken is boeiend. Ze beschrijft hoe deze relieken een
manier waren voor katholieken in de gereformeerde Republiek om zich
verbonden te voelen met een breder, transnationaal netwerk. Eenzelfde
argument maakt Lenarduzzi over katholieke klanklandschappen: tijdens de
eredienst werden overal dezelfde gezangen aangeheven, wat het gevoel van
transnationale saamhorigheid versterkte.
 In het laatste deel benadrukt Lenarduzzi de dynamiek van de
katholieke gemeenschap in de Republiek en richt zich onder andere op de
katholieken in de Generaliteitslanden. De Generaliteitslanden, waaronder
bijvoorbeeld Staats-Brabant, waren de gebieden die na de Vrede van Münster
in 1648 onder het gezag van de Staten-Generaal waren gekomen. De positie
en de houding van de katholieken in de Generaliteitslanden verschilden
voornamelijk van hun geloofsgenoten in het Noorden in de zin dat zij veel
later, namelijk pas vanaf 1648, een subcultuur werden en sterk beïnvloed

waren door de contrareformatie. Het feit dat de Generaliteitslanden een
grensgebied waren, loopt als een rode draad door dit hoofdstuk. Hierdoor
was de bewegingsvrijheid voor katholieken aanmerkelijk groter dan in de
rest van de Republiek. Bovendien versterkte de nabijheid van het katholieke
buitenland het gevoel dat het katholicisme als dominante religie hersteld zou
worden. Ook hadden zij een duidelijker sociaal en cultureel overwicht dan
hun geloofsgenoten in het Noorden, waardoor Lenarduzzi concludeert dat
het in het geval van de Generaliteitslanden logischer is om te spreken van een
katholieke tegencultuur dan van een subcultuur.
Lenarduzzi schrijft dat zij aanmerkelijk minder egodocumenten tot
haar beschikking had voor de katholieken in de Generaliteitslanden dan
voor het onderzoek naar hun geloofsgenoten in het Noorden. Hierdoor is
zij meer afhankelijk van bronnen die de katholieke Kerk en gereformeerden
hebben nagelaten. Hoewel het incorporeren van de katholieken in de
Generaliteitslanden in het onderzoek zeker een toevoeging is om een zo
compleet mogelijk verhaal te vertellen, leidt het gebrek aan egodocumenten
er logischerwijs toe dat de ervaringen van de katholieken zelf minder
aan bod komen. Dit heeft tot gevolg dat dit zesde hoofdstuk van het
boek voornamelijk een beschrijving is van de politieke situatie in de
Generaliteitslanden. Het mist daardoor de diepgang die de eerste twee delen
zo pakkend maakte.
 Katholiek in de Republiek is een publieksboek waarin de bredere
historiografische debatten enigszins achterwege zijn gelaten. Tegelijkertijd
draagt dit werk wel degelijk bij aan de historiografische trend om religieuze
geschiedenis te schrijven vanuit de ‘gewone mens’, waarbij dagboeken,
gedichten en materiele cultuur meer aandacht krijgen, in plaats van
religieuze gemeenschappen vooral te bestuderen aan de hand van kerkelijke
archieven. Vooral de manier waarop Lenarduzzi de vele verschillende soorten
bronnen combineert, van poëzie en dagboeken tot kledingdracht en het
lichaam, is inspirerend. Hierdoor schetst zij een uitgebreid en prikkelend
beeld van het leven van de katholieken in de Republiek en reikt ze veel
aanknopingspunten aan voor vervolgonderzoek. Het boek is daardoor
goed bruikbaar voor iedereen die meer wil weten van het katholicisme in
de Republiek, geïnteresseerd is in manieren om religieuze minderheden te
onderzoeken tijdens en na de Opstand, en wil begrijpen wat het betekende om
een katholiek te zijn in de Republiek.
Lotte van Hasselt, Universiteit van Amsterdam.
