Gerard van Roon, Macht en gewoonte in het Delftse stadsbestuur (1672-1702)
Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences
(KNAW)

Gerard van Roon, Macht en gewoonte in het Delftse stadsbestuur (1672-1702)
Sluijter, R.G.H.
published in
Bĳdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
2016

document version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Link to publication in KNAW Research Portal

citation for published version (APA)
Sluijter, R. G. H. (2016). Gerard van Roon, Macht en gewoonte in het Delftse stadsbestuur (1672-1702).
Bĳdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 131(1).
General rights
Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright owners
and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights.
• Users may download and print one copy of any publication from the KNAW public portal for the purpose of private study or
research.
• You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain.
• You may freely distribute the URL identifying the publication in the KNAW public portal.
Take down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
E-mail address:
pure@knaw.nl

Download date: 20. May. 2024

bmgn - Low Countries Historical Review | Volume 131-1 (2016) | review 1

Gerard van Roon, Macht en gewoonte in het Delftse stadsbestuur (1672-1702) (Dissertatie
Universiteit Leiden 2014; Delft: Eburon, 2014, 432 pp., isbn 978 90 5972 816 5).
Voor archiefvorsers heb ik een zwak, en dus ook voor Gerard van Roon.
 Van Roons liefde voor het ‘handwerk’, en voor het tijdvak waarin zich
zijn onderzoek naar het Delftse stadsbestuur afspeelt, komt haast op elke
bladzijde van zijn proefschrift tot uitdrukking. Daarin schuilt natuurlijk ook
een gevaar. Alvorens dit te verduidelijken, richt ik de aandacht eerst op de
inhoud van het boek.
Het stadsbestuur van Delft bestond ten tijde van de Republiek uit drie
bestuurscolleges: de heren van de wet (of magistraat, bestaande uit schout,
burgemeesters, schepenen, pensionaris en secretarissen), burgemeesters
(4) en de veertigraad. Een structuur die we, met nuanceverschillen, ook
terugvinden in de andere Hollandse steden. Van Roon kiest ervoor de periode
1672-1702 te bestuderen, het tijdvak van stadhouder-(en later ook)koning
Willem III. Zijn doel is het blootleggen van de werkwijze van de drie colleges
op een zeer praktisch niveau. Daartoe bestudeerde hij hun resoluties – van
de heren van de wet vanwege de omvang in vijf steekproefjaren, van de
burgemeesters in 22 van de 31 jaar – en particuliere notulen, stadsrekeningen,
keurboeken, correspondentie, eed- en benoemingsregisters en enkele
contemporaine beschrijvingen van het stadsbestuur. Terecht stelt Van Roon
dat dergelijk onderzoek nog weinig ondernomen is. De bestaande literatuur
over stadsbesturen tijdens de Republiek richt zich veelal op de relatie met de
stedelijke samenleving of op prosopografisch onderzoek naar de bestuurders.
 Op grond van zijn onderzoek komt Van Roon tot een afbakening
van de werkterreinen van de drie colleges: de heren van de wet zorgden
voor wetgeving en handhaving van wetten en regels, de burgemeesters
beheerden de stedelijke bezittingen en financiën, en de veertigraad verdeelde
bestuursfuncties en nam besluiten over belangrijke zaken voor de stad. Zoals
in andere Hollandse steden vervulden de burgemeesters een spilfunctie,
omdat zij van alle drie de colleges deel uitmaakten. Delft zou zelfs samen
met Amsterdam de stad zijn geweest waar de macht van de burgemeesters
het grootst was, volgens de Delftse veertigraad Pieter Halling. Van Roon
concludeert dat de zeggenschap van de Delftse burgemeesters in het
onderzochte tijdvak inderdaad aanzienlijk was, maar ziet ook begrenzingen;

Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10166 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0615-0505

over echt belangrijke zaken voor de stad moest de veertigraad als geheel
geraadpleegd worden. Een verschuiving van bevoegdheden in de richting van
de burgemeesters neemt hij gedurende het onderzochte tijdvak niet waar. Aan
vergelijkingen met andere steden waagt Van Roon zich niet uitvoerig, met het
argument dat hiernaar elders nog te weinig onderzoek is verricht. Niettemin
is het opvallend dat de auteur geen melding maakt van de bevindingen van
Guido de Bruin, die in zijn Geheimhouding en verraad op basis van steekproeven
in de bestuurlijke archieven van Hollandse steden concludeerde dat zich
overal, maar in verschillende mate, een afscheiding aftekende tussen de groep
van burgemeesters en oud-burgemeesters aan de ene, en de overige raadsleden
aan de andere kant.
 Interessant is ook Van Roons waarneming dat besluiten over interne
stedelijke zaken voor een belangrijk deel werden genomen naar aanleiding
van rekesten van individuele burgers of instellingen: bij de heren van de
wet voor ongeveer de helft, bij de burgemeesters voor een kwart. Aan de
veertigraad konden geen directe verzoeken worden gericht. De afstand tussen
stadsbestuurders en de bevolking was dus, in elk geval in dit opzicht, vrij
klein. Dat de stadsbevolking ook buiten tijden van crisis niet zonder invloed
was, was al bekend, maar Van Roon biedt nu een duidelijke cijfermatige
onderbouwing. Ook komt hieruit duidelijk naar voren – en ook dat is geen
nieuw inzicht, maar nu wel goed onderbouwd – dat er nauwelijks sprake was
van beleid in moderne zin, ofwel van een ‘continue zoektocht naar verbetering
van processen en procedures’. Bestuurders reageerden op verzoeken en
problemen en daaruit konden algemene regelingen voortvloeien, maar het
zicht op de langere termijn was beperkt. Eerder keken zij terug, en namen
besluiten op grond van precedenten. Het belang van precedentwerking blijkt
zeer duidelijk uit het feit dat soms expliciet vermeld werd dat een bepaald
besluit ‘niet in consequentie’ kon worden getrokken. Men wist maar al te goed
dat rekestranten zich op precedenten zouden beroepen.
Al deze waarnemingen zijn waardevol en adequaat, en dragen bij tot
de kennis van de werking van stadsbesturen in de Republiek. Althans van dat
van Delft, want zoals de auteur zelf zegt, is er voor andere steden nog veel
werk te verrichten vooraleer kan worden vergeleken.
 Niettemin is er een aantal kritische kanttekeningen mogelijk bij de
door Van Roon gehanteerde methode. Zo valt op dat de rol van individuele
stadsbestuurders grotendeels verborgen blijft. Van Roon verantwoordt dat
door te zeggen dat hij zich richt op de werking van het bestuur als zodanig,
en niet op de regenten als individu of als groep, en ook niet op zaken als
corruptie, patronage of activiteiten die bijvoorbeeld stedelijke instellingen
ondernamen om overheidsbeleid te beïnvloeden. Maar is dit terecht? Deze
methode maakt dat er naar mijn mening uit het boek een iets te rooskleurig
beeld oprijst van het bestuur van de stad: stadsbestuurders die dicht bij
de bevolking stonden en besluiten die werden genomen op basis van
argumenten (98). Slechts bij het welbekende gesteggel rond ambtsbegeving

zien we duidelijk de rol van persoonlijke en groepsbelangen. Maar zouden
die in de ‘normale’ besluitvorming nooit een rol hebben gespeeld? Weliswaar
kan men uit de resoluties weinig tot niets opmaken over de achterliggende
discussies, maar meer onderzoek naar de personen zelf in combinatie met
concrete besluitvorming zou hierover wellicht meer aan het licht kunnen
brengen. Ook zou een analyse van de groep van burgemeesters kunnen
bijdragen aan de beantwoording van de bovengenoemde vraag in hoeverre
deze groep beschouwd kan worden als een kerngroep die de macht in Delft
monopoliseerde.
Een ander kritiekpunt is de leesbaarheid van het boek. En dan kom ik
terug op het bovenvermelde gevaar. Van Roon gebruikt zoveel voorbeelden,
dat het soms lijkt alsof hij de verleiding niet heeft kunnen weerstaan alles
wat hij tegenkwam in het archief ook een plaatsje in het boek te gunnen.
 De analyse van het materiaal gaat daardoor vaak schuil achter een muur
van voorbeelden. Het boek had naar mijn smaak best honderd pagina’s
dunner gekund, en had daardoor aan kracht gewonnen. Ook het gebruik
van vetgedrukte kopjes voor bijna elke alinea bevordert de leesbaarheid niet.
Het geheel oogt onrustig en het betoog komt daardoor vaak over als een
opsomming van feiten in plaats van als een lopend verhaal.
Wat blijft staan is bewondering voor het werk dat Van Roon heeft
verzet. Zijn proefschrift voegt heel wat toe aan onze kennis over het Delftse
stadsbestuur, en biedt een uitstekende basis voor vergelijking met andere
stadsbesturen in de Republiek.
Ronald Sluijter, Huygens ing – knaw.
