De realiteit van bedrijfseconomisch onderzoek
De realiteit van
bedrijfseconomisch
onderzoek
Jacques Theeuwes

In het weekblad
ESB ( 9-4-1997) maakt
collega Arnoud Boot
zich samen met zijn
medeauteur Kees Cools
zorgen over de bijrol
van Nederlandse
bedrijfseconomen op
het toneel van de
internationale Econo­
mische Wetenschap­
pen.1 In genoemd artikel beschrijven de auteurs
op een enigszins karikaturale wijze de beoefe­
ning van de bedrijfseconomie aan de Nederland­
se universiteiten. Een oorzaak voor de geringe
wetenschappelijke prestaties van de bedrijfseco­
nomen zou zijn het ontbreken van ‘door de wol
geverfde’ wetenschappers die onderzoekers in de
bedrijfseconomie kunnen opleiden. Binnen de
bestaande economische onderzoekscholen spelen
slechts econometristen en algemene economen
een rol van betekenis. Dit is ook niet verwonder­
lijk aldus de auteurs, omdat de bedrijfseconomie
in Nederland wordt gedomineerd door ‘bijzonde­
re’ enlof parttime hoogleraren werkzaam in een
accountantspraktijk. Dezen hebben meer interes­
se in de opleiding van accountants, dan in de
ontwikkeling van de bedrijfseconomische kennis.
De positie van hoogleraar in de bedrijfsecono­
mie zou daarom uitsluitend toegekend moeten
worden aan ervaren onderzoekers met een
voldoende wetenschappelijke staat van dienst.
Deze ongenuanceerde stellingname vraagt
om commentaar. Collega Frans Tempelaar
reageerde reeds in het juninummer van het MAB
met de constatering dat de auteurs in het midden
hebben gelaten ‘welke’ bedrijfseconomie onder­

SEPTEM B ER 1997

E0AB

werp is van de kritiek.2 Ik voel mij als voltijds
hoogleraar in de bedrijfseconomie én lid van de
Orde Nederlands Instituut van Registeraccoun­
tants door de onmiskenbare verwijten van de
auteurs aangesproken. Met Tempelaar vraag ik
mij a f o f Boot en Cools de bedrijfseconomie niet
te veel beperken tot het deelgebied ‘accounting’.
 Immers als alle deelgebieden van de bedrijfseco­
nomie (financiering, bedrijfsorganisatie, marke­
ting, informatievoorziening en accounting) in
beschouwing worden genomen kan er toch niet
worden gesproken van een dominantie van de
accountancy (in de betekenis van ‘auditing’).
Het is een illusie om de als accountant werkzame
hoogleraren zoveel invloed toe te dichten.
Ik neem het voorstel van Tempelaar over om
de aanduiding ‘onderzoek in de bedrijfsecono­
mie' te vervangen door ‘onderzoek naar de
bedrijfseconomische invalshoek’ van de disciplinegebieden marketing, financiering, accounting,
enz. Deze economische dimensie is uiteraard
altijd gerelateerd aan het algemene keuzevraagstuk van de allocatie van schaarse middelen.
Vervolgens beperk ik mij in mijn commentaar tot
het disciplinegebied ‘accounting’. Tot dit gebied
reken ik de Externe Verslaggeving (financial
accounting), de Management Accounting en de
Accountantscontrole (auditing). Alleen op dit
laatste gebied zijn relatief veel hoogleraren
vanuit de accountantspraktijk werkzaam.
Getalsmatig kan er derhalve geen sprake zijn
van een dominantie van accountants onder de
beoefenaren van de Nederlandse bedrijfseconoProf. Dr. J.A.M . Theeuwes RA is hoogleraar Bedrijfsecono
mie, in het bijzonder in de Management Accounting aan de
Technische Universiteit Eindhoven.
403

mie. Het is ook niet hard te maken, dat andere
discipUnegehieden dan de accounting in het
keurslijf van het begrippenapparaat van de
accountancy zijn geperst. De uitspraak van Boot
en Cools dat ‘ accountancy de bedrijfseconomie
heeft gereduceerd tot een verzameling definities
en waarderingsgrondslagen' ontbeert derhalve
ook iedere grond van waarheid.
Deze stelling zou minstens moeten worden
beperkt tot het disciplinegehied accounting
binnen de bedrijfseconomie.
 Is het werkelijk zo dat het hele gebied accoun­
ting wordt gedomineerd door onwetenschappelijk
werkende accountants en is gereduceerd tot een
verzameling definities en waarderingsgrondsla­
gen? Inventariseren we de resultaten in termen
van publicaties in internationale wetenschappelij­
ke tijdschriften dan vinden we op de gebieden
auditing en financial accounting relatief weinig
items. Dat is ook niet vreemd omdat de vraagstuk­
ken op deze gebieden voor een groot deel ingebed
zijn in de regelgeving van het land waar de auteur
werkt. Het forum van vakgenoten voor de in
Nederland werkende onderzoeker op deze gebie­
den bevindt zich in Nederland en leest onder
andere het MAB.
Met de voortgaande internationale harmonisatie
van de regelgeving voor de externe verslaggeving
is meer internationale samenwerking van onder­
zoekers in de nabije toekomst voor de hand
liggend.
Voor het gebied management accounting ligt
dit wat anders. Het gaat hier om economische
aspecten van planning en control voor bestuur­
ders van organisaties. Hier opereren internatio­
nale onderzoekgroepen waar Nederlandse
onderzoekers deel van uitmaken. Er wordt
gepubliceerd in internationale wetenschappelijke
tijdschriften zoals ‘Accounting, Organizations
and Society’, ‘International Journal ofProduction Economics’ en 'Management Accounting
Research'. Nederlandse onderzoekers presente­
ren papers op internationale wetenschappelijke
conferenties, bijvoorbeeld de jaarlijkse conferen­
tie van de European Accounting Association en
het tweejaarlijks internationale seminar voor
onderzoekers op het gebied Manufacturing
Accounting Research (tijdens de in juni van dit
jaar gehouden conferentie werden 10 van de 40
papers door Nederlandse onderzoekers gepre­

404

senteerd!). Aan de opleiding van onderzoekers in
de management accounting wordt door de
hoogleraren in dit gebied veel werk verricht. Als
voorbeeld noem ik de jaarlijkse ‘ Advanced
Course in Management Accounting Research’
die door collega Tom Groot (VU) in samenwer­
king met het MARC wordt georganiseerd. Aan
deze opleiding werken internationale toponder­
zoekers in de management accounting mee.
 Resultaten van onderzoek zijn ook terug te
vinden in de toenemende stroom proefschriften
op het gebied van management accounting.
Ik noem als voorbeelden M.J.F. Wouters3 met
een onderzoek naar het gebruik van kosten bij
managementbeslissingen, dat geheel past in de
door Boot en Cools bepleite ‘positieve accoun­
ting theorie’ ;./. Van der Meer-Kooistra4 die het
vraagstuk van ‘tranfer pricing’ plaatst in het
kader van de 'transactiekostentheorie’;
E.G.J. Vosselman5 met een onderzoek naar
management sturingsinstrumenten gebruikma­
kend van de ‘economische-organisatietheorie’.
Uit de genoemde voorbeelden moge blijken
dat het wetenschappelijk onderzoek op het
gebied management accounting in Nederland
zeker niet illusoir is. Hoogleraren en universitai­
re (hoofd)docenten werken behalve aan kennis­
overdracht, intensief aan de kennisproductie en
de opleiding van onderzoekers. Gegeven de
momentele overheidsfinanciering voor weten­
schappelijk onderzoek zou een landelijke onder­
zoekschool op het gebied van de bedrijfsecono­
mie bevorderend kunnen zijn voor de verbetering
van de kwaliteit van het Nederlandse onderzoek.
Gelet op de misplaatste concurrentiehouding van
de meeste Colleges van Bestuur van de Neder­
landse Universiteiten zal een landelijke onder­
zoekschool wel een illusie blijven.
Noten
1 Boot A.W .A. en Cools K., (1997), Bedrijfseconomisch
onderzoek in Nederland: een illusie?, in: ESB 9-4-1997.
2 Tempelaar F.M ., (1997), De illusie van bedrijfsecono­
misch onderzoek. M AB juni, pp. 264-265.
3 Wouters, M .J.F., (1992), Relevant Costs or Full Costs?,
proefschrift TU-Eindhoven,(Maklu, Antwerpen).
4 Meer-Kooistra, J. Van der, (1993), Coördineren, motive­
ren en verrekenen, proefschrift RU-Groningen.
5 Vosselman, E.G.J., (1995), Sturing door prestatieevaluatie o f marktwerking, proefschrift TU-Eindhoven.
SEPTEM B ER 1997

IfflAB.
