De cirkel van goede intenties : De economie van het publieke belang
De maatschappelijke druk van met elkaar concurrerende groepen en individuen leidt ertoe dat geleidelijk bepaalde instituties zich ontwikkelen die lagere
transactiekosten met zich meebrengen. Niemand heeft immers belang bij een
inefficiënte uitkomst: als wij een persoon gelukkiger kunnen maken zonder iemand anders te benadelen, waarom zouden wij dat dan nalaten? De instituties
die wij feitelijk waarnemen zijn dus het resultaat van een langdurig selectieproces, waarbij instituties met hoge transactiekosten geleidelijk aan zijn uitgezuiverd. Omdat de omstandigheden zich echter voortdurend wijzigen, zijn specifieke instituties niet voor eens en voor altijd het beste antwoord, en begint het
aftasten en experimenteren met nieuwe instituties steeds weer opnieuw. Daarmee kent de economie van het publieke belang een tamelijk pragmatische en genuanceerde benadering. Er bestaat geen eenduidige keuze voor een institutie of
een regel die overal en altijd een optimaal resultaat levert. Soms zijn private oplossingen beter, soms is de helpende hand van de overheid nodig en soms is het
maar beter om helemaal niets te doen, ook al gaat het om een zogenaamd publiek
belang. Kwesties als milieuvervuiling, criminaliteitsbestrijding, slachtoffervergoedingen enzovoort, zijn niet langer kwesties van goed of kwaad, of van zwart
of wit. Het zijn vooral kwesties van kosten en baten.
23

1.5 Economie en andere sociale wetenschappen
Claiming that different values are incommensurable, simply hinders clear thinking about difficult trade-offs.
 Robert Frank (2000)

We hebben gezien hoe Ronald Coase de economische en de juridische wetenschap aan elkaar verknoopt heeft. Belangrijke onderwerpen uit de juridische wetenschap, zoals eigendomsrechten en het onderscheid tussen publiek- en privaatrecht, zijn zaken die regelrecht voortvloeien uit noties uit de economische
theorie. Maar hoe zit dat met andere sociale wetenschappen? Nemen wij in onze
analyse louter economische en juridische aspecten in beschouwing of spelen
sociologische, bestuurskundige of politicologische aspecten ook een rol? Al deze
disciplines lijken immers hun eigen soort rationaliteit te kennen. Moeten die
rationaliteiten niet in afzonderlijke studies worden belicht?
Ons antwoord op deze vraag is simpel: neen. Wij hanteren een sociaal-wetenschappelijk standpunt dat praktisch alle disciplinaire gezichtspunten raakt. De
instituties van een moderne samenleving vormen een rommelige kakofonie met
uiteenlopende verschijningsvormen: regels, normen, marktplaatsen, bevelsstructuren, contractvormen, verwachtingen, beroepsverenigingen, discussiefora, internetsites, etc. Wie om zich heen kijkt ziet dat al die instituties in de praktijk bestaan. Het zou dus dwaas zijn om de relevantie van bijvoorbeeld waarden
en normen te ontkennen, zoals in het verleden door economen nog wel eens
werd gedaan, louter omdat het theoretische raamwerk de relevantie van die instituties niet kan verklaren. De veelkleurigheid aan instituties is echter geen reden tot vergelijkbare diversiteit aan wetenschappelijke uitgangspunten. De bioloog Edward Wilson betoogt in zijn boek Consilience (1998) dat er een trend is in
de richting van de eenheid van wetenschappen. Het traditionele onderscheid
tussen natuurwetenschap en sociale wetenschap is door de ontwikkelingen in de
moleculaire biologie, het erfelijkheidsonderzoek, en de grote vooruitgang in ons
begrip van de evolutie steeds meer onder druk komen te staan. De wetenschap
heeft steeds meer inzicht gekregen in de fysische achtergronden van ons eigen
bestaan en dus van ons eigen denken. Net zoals het gat tussen natuurwetenschappen en sociale wetenschappen kleiner wordt, zo groeien ook de sociale wetenschappen naar elkaar toe.
 Een convergentie in denken vraagt om een overkoepelende theorie die afzonderlijke theorieën op een vanzelfsprekende wijze combineert. Een dergelijke we-

24

tenschappelijke theorie kan met een simpele veronderstelling een veelheid aan
verschijnselen verklaren. En daarmee nemen wij een les van Alfred Marshall ter
harte die het als de essentiële taak van een econoom zag om te laten zien ‘the many in the one, the one in the many’. Ons uitgangspunt is dat het brede palet van
instituties in essentie is ontstaan in een poging transactiekosten te verminderen.
Die transactiekosten vinden hun oorsprong in het onvermogen van contractpartners zich te binden aan hun beloften, zowel in de tijd als jegens de gemeenschap. Deze twee problemen van binding in de tijd en binding aan de gemeenschap geven, in steeds wisselende combinaties, aanleiding tot het rijke patroon
aan instituties dat wij in een moderne samenleving waarnemen. In dit uitgangspunt vinden sociologische, politicologische, bestuurskundige en economische
overwegingen een plaats. De sociale wetenschappen hebben, niet in de laatste
plaats door de opkomst van de speltheorie, meer gemeen gekregen. Binnen de
economische wetenschap wordt door de ontwikkeling van de institutionele economie daarbij ook steeds meer het belang van normen en waarden, de politiek
en het recht erkend als instituties die transactiekosten verlagen en markten beter
laten functioneren.
 Twee voorbeelden helpen om onze positie te verhelderen. Het prachtige boek
Zorg en de staat van Abraham de Swaan (1988) hanteert in essentie dezelfde methode als wij hier toepassen. In De Swaans analyse spelen het welbegrepen eigenbelang en externe effecten een centrale rol bij het verklaren van het ontstaan van
zeer uiteenlopende collectieve instituties, zoals armenzorg, onderwijs en de aanleg van riolering. Bij de gratie van deze overeenkomst zijn er tal van verschillen
die hier vermeld zouden kunnen worden. Het volstaat op te merken dat wij een
rijker patroon van sociale interacties toelaten. Zo is de werkelijkheid niet een
eenmalig spel. Na vandaag volgt de dag van morgen. In herhaalde spellen kunnen spelers reputaties opbouwen die kunnen dienen als substituut voor collectieve instituties. Het vertrekpunt van De Swaan en dat van ons is echter gelijk.
Het tweede voorbeeld is het boek De virtuele staat (1996) van de bestuurskundige Paul Frissen. Dit boek is een requiem voor de idee van centrale planning. Er
is geen centraal punt meer in het overheidsapparaat vanwaaruit alle beleidslijnen kunnen worden uitgezet. Bij deze diagnose past slechts hartgrondige instemming. Waar het gaat om de analyse lopen onze wegen echter diametraal uiteen. Frissen zoekt de oorzaak in de opkomst van het postmodernisme. Het ene
‘grote verhaal’ heeft afgedaan. Daarvoor in de plaats zijn deelverhalen gekomen,
niet enkele maar vele, onderling tegenstrijdig en onvergelijkbaar, als een Babylonische spraakverwarring.
Wij zien een samenleving met een nog steeds verder toenemende arbeidsde-

25

ling. Arbeidsdeling in een moderne economie leidt tot kennismonopolies en
daarmee onvermijdelijk tot de decentralisatie van beslissingsmacht. Dat vraagt
om andere vormen van coördinatie dan de klassieke goedwillende dictator. De
uitdaging is om de producten van die kennismonopolies zo goed mogelijk verhandelbaar te maken, zodat zij kunnen strekken tot maatschappelijk voordeel.
 1.6 Hoe nu verder?

Wij hebben de hoofdlijn geschetst die in het boek wordt getrokken. Marktfalen is
het gevolg van externe effecten. Door ontbrekende markten blijven kansen op
transacties die tot wederzijds voordeel strekken onbenut. Maar waarom ontbreken markten? Omdat die transacties gepaard gaan met transactiekosten. In heden en verleden hebben burgers en overheid ontbrekende markten opgevuld
door het ontwerp van instituties, instituties die transactiekosten trachten te verminderen. Soms is het voldoende als de overheid eigendomsrechten eenduidig
definieert. Private partijen kunnen met dat eigendomsrecht op zak dan zelf de
ontbrekende markt invullen door eigendomsrechten onderling te ruilen. Soms
is ook dat nog onvoldoende, als er te veel partijen bij een transactie betrokken
zijn en gelijk oversteken van rechten tussen al die partijen problematisch wordt.
Wij spreken dan van een complex extern effect, waarbij uitvretersgedrag dreigt.
Dan is er sprake van een publiek belang dat slechts kan worden behartigd door de
overheid die burgers dwingt zich te binden aan de gemeenschap.
 Dit boek laat zich dan ook lezen als de gedachtewereld van een beleidsmaker,
adviseur of politicus die worstelt met de vragen die publieke belangen oproepen
en die in die worsteling al deze redeneringen in zijn hoofd langsloopt. Hoofdstuk 2 begint met de denkbeeldige wereld waar volledige keuzevrijheid heerst. In
welke mate verwaarloost een maatschappij publieke belangen wanneer er ongebreidelde marktwerking heerst? Er zijn drie typen van externe effecten die collectieve actie noodzakelijk maken, te weten: roof en diefstal, schaalvoordelen en
averechtse selectie. De neiging is om die externe effecten door de overheid te laten corrigeren. Maar niet alleen de decentralisatie van besluitvorming brengt
kosten met zich mee, centralisatie evenzeer. Louter de aanwezigheid van complexe externe effecten is daarom onvoldoende legitimatie voor de toepassing van
publiekrechtelijke dwang. De kosten van de decentralisatie van besluitvorming
moeten die van centrale besluitvorming overtreffen. Men zou denken dat de
economische wetenschap, met zijn traditionele voorkeur voor marktgerichte
oplossingen, de kosten van centralisatie goed in kaart zou moeten hebben ge-

26

bracht. Wie zo redeneert komt echter bedrogen uit. Over de kosten van decentralisatie is meer bekend dan over die van centralisatie. De voornaamste kosten
van centralisatie worden in hoofdstuk 3 in kaart gebracht: het centrum van de
macht ontbeert juist door de toepassing van die macht waardevolle informatie
en de politiek is slecht in staat zich te binden aan toekomstige besluitvorming. In
hoofdstuk 4 eindigen we ten slotte met de confrontatie van de kosten van centralisatie en decentralisatie, ofwel management van het publieke belang en de dilemma’s die daaraan verbonden zijn. Door marktfalen en overheidsfalen te
combineren kan de hamvraag beantwoord worden: is het betreffende publieke
belang waardevol genoeg om de transactiekosten van politieke interventie te
rechtvaardigen? En hoe dient dit dan te geschieden? Binnen de veilige muren van
het publieke domein, met directe zeggenschap van de politiek over ieder detail?
Of is een meer liberale strategie mogelijk, waarbij zowel private partijen als de
overheid via wetten en regels worden gebonden aan het publieke belang?

27

HOOFDSTUK 2

Uittocht uit het paradijs van de keuzevrijheid

The point is, ladies and gentleman, is that greed – for lack of a better word – is
good. Greed is right. Greed works. Greed clarifies, cuts through, and captures
the essence of the evolutionary spirit. Greed, in all of its forms – greed for life, for
money, for love, knowledge – has marked the upward surge of mankind.  Speech van Gordon Gekko (gespeeld door Michael Douglas) in een aandeelhoudersvergadering van het bedrijf Teldar Paper in de film Wall Street (1987)

Hoe zou het zijn te leven in een wereld met louter Gordon Gekko’s? Een wereld
waar geen overheid bestaat die wetten en regels stelt waar we ons aan hebben te
houden, maar een wereld die louter wordt geregeerd door één wet, namelijk die
van de hebzucht. Zou het leven daar zo aangenaam zijn als Gordon Gekko ons
voorspiegelt? Wie woont en werkt in een hoogontwikkelde economie, kent een
dergelijke wereld niet. Niet uit de eerste hand, zelfs niet uit de overlevering van
zijn of haar betovergrootvaders. Overheden vaardigen hier te lande al sinds jaar
en dag wetten en geboden uit en, zo lijkt het, zo zal het nog wel even blijven.
 Op het eerste gezicht lijkt de wereld van Gordon Gekko op het Utopia van een
klassiek geschoolde econoom: geen overheid met verstorende interventies, geen
hinderlijke instituties die het functioneren van de wetten van vraag en aanbod
frustreren, maar louter onbelemmerde marktwerking. Die eerste indruk is echter bedrog. Op markten ruilen wij eigendommen: de auto van de een voor het
geld van de ander. Zoiets heeft alleen zin als wij weten wat eigendom is, wat van
wie is. En als wij weten hoe wij die eigendomsrechten kunnen overdragen, zodat
beide partijen het erover eens zijn dat de auto na de ruil van de kopende partij is
en dat verkopende partij daar niets meer over te zeggen heeft. Wij hebben dus

29

wetten en regels nodig die het mogelijk maken om bij ruil gelijk over te steken en
een macht die de naleving van die regels af kan dwingen. De denkbeeldige wereld
van louter Gordon Gekko’s is nog minder gestructureerd dan het ideaalbeeld
van een neoklassieke econoom. Het is een wereld zonder wetten, een wereld van
complete anarchie. Een dergelijke wereld lijkt misschien nog het meest op het
Polynesië waar Margaret Mead zo euforisch over schreef. Achteraf bezien bleek
het Utopia van Mead helemaal niet zo ideaal. Daar gaat dit hoofdstuk over: het
gedwongen vertrek uit het ongerepte paradijs van individuele keuzevrijheid. In
zijn boek Guns, Germs and Steel (1997) laat Jared Diamond zien dat de ontwikkelingsgang van samenlevingen een veel grotere regelmatigheid laat zien dan de
brij van anekdotes, veldslagen en jaartallen uit de geschiedenisles doet vermoeden. Zo wordt steeds opnieuw macht gecentraliseerd in de handen van een kleine politieke klasse zodra een samenleving meer dan een paar honderd leden telt.
 Waarom is dat? De logica van het voorgaande hoofdstuk biedt een aanknopingspunt. Er ontstaat behoefte aan collectieve actie wanneer sprake is van complexe
externe effecten, waarbij veel partijen betrokken zijn. Om die reden kunnen de
bewuste externe effecten niet met aanvullende transacties en overleg worden geinternaliseerd.
Dit hoofdstuk brengt die externe effecten in beeld. Deze effecten zijn te onderscheiden in drie hoofdvormen. De eerste vorm waarin complexe externe effecten
zich voordoen is die van roof en diefstal. Zelfs voor de meest liberale economen
heeft de overheid een essentiële rol te vervullen in de definitie en de bescherming
van eigendomsrechten. De tweede hoofdvorm betreft de internalisering van
schaalvoordelen. Schaalvoordelen vereisen coördinatie of collectieve actie en
daarmee centralisatie van de beslissingsmacht, ofwel in handen van een private
monopolist ofwel in handen van de overheid. We zullen zien dat beide veel gemeen hebben. De derde hoofdvorm is averechtse selectie: de selectie van aangeboden producten in een markt is tegengesteld aan het belang van de kopers. Het
probleem doet zich voor in tal van transacties: in de relatie tussen koper en verkoper van een tweedehands auto, maar ook tussen een werkgever en zijn werknemers alsmede tussen verzekerde en verzekeraar.
2.1 De economie van roof en diefstal
Michael: My father’s no different than any other powerful man. Any man
who’s responsible for other people, like a Senator, or a President.
Kay: Do you know how naive you sound?

30

Michael: Why?
Kay: Senators and Presidents don’t have men killed.
 Michael: Oh. Who’s being naive, Kay?
Gesprek tussen Michael (zoon van maffialeider Don Corleone) en zijn vrouw Kay in
The Godfather II (1972)

Een veehouder – een vaccaro – in Palermo wordt in het begin van het boek The
Sicilian Mafia (Gambetta, 1993) aangehaald met een tekst die de kern aangeeft
van een situatie waarin eigendomsrechten weinig waarde bezitten: ‘Wanneer de
slager naar mij toe komt om een stuk vee te kopen, dan weet hij dat ik hem wil belazeren. Maar ik weet ook dat hij mij wil belazeren. Dus hebben wij, zeg maar een
Peppe [een derde partij] nodig om tot overeenstemming te komen. En we betalen Peppe allebei een percentage van de overeenkomst.’
De Siciliaanse maffia baseert haar bestaansrecht op de handel in bescherming,
een ‘goed’ waar veel vraag naar is wanneer vertrouwen schaars is en fragiel. De
Peppe in het verhaal van de veehouder staat model voor de maffiosi die het
monopolie op geweld profijtelijk uitoefenen. Maffiosi begeven zich op markten
die illegaal zijn. Dit zijn bij uitstek markten die wij geneigd zijn om als anarchistisch te betitelen. Het voorbeeld van de Siciliaanse maffia geeft aan dat in een
ogenschijnlijk anarchistische samenleving zonder effectief overheidsgezag de
sterkste private partij de orde bepaalt. Wat zijn daarvan de economische achtergronden?
Niets heeft duidelijkere externe effecten dan roof en diefstal. De dief maakt
een afweging tussen de kosten van zijn inbraak en de verwachte buit. Het negatieve externe effect van zijn activiteiten voor zijn slachtoffer komt in zijn kostencalculatie niet voor. Omdat roof en diefstal negatieve externe effecten genereren,
zal er in een volledig gedecentraliseerde samenleving – waarin niemand rekening houdt met wat zijn acties betekenen voor derden – meer roof en diefstal
plaatsvinden dan efficiënt is. De verrassing is hier niet de conclusie maar de weg
waarlangs deze bereikt wordt. We moeten ons de vraag stellen of deze negatieve
externe effecten met aanvullende transacties of door ‘overleg’ kunnen worden
geïnternaliseerd. Het klinkt erg cynisch, maar dergelijke transacties zijn niet ondenkbaar. Sterker nog, in de praktijk vinden zulke transacties veelvuldig plaats.
 Zo biedt de maffia plaatselijke winkeliers ‘bescherming’ tegen vandalisme en beroving van straatbendes die zij zelf controleert. Met deze transactie internaliseert de maffia het negatieve externe effect van haar roof. De winkelier koopt de
roof af.
31

De relatie tussen de maffia en de winkelier is analoog aan het voorbeeld van de
milieuvervuilende fabriek en het vakantiepark dat is gebruikt bij de bespreking
van het Coase-theorema in het voorgaande hoofdstuk. Net zoals de maffia het
ondernemingsklimaat voor de winkelier vervuilt, zo vervuilt de fabriek de lucht
voor het vakantiepark. Bij die bespreking hebben we gezien dat in een wereld
zonder transactiekosten het eigendomsrecht van de schone lucht niet zo veel uitmaakt voor de omvang van de vervuiling. De toedeling van de eigendomsrechten maakt echter wel uit voor de verdeling van de maatschappelijke welvaart. Als
de fabriek het eigendomsrecht van de lucht heeft, kan de eigenaar van het vakantiepark de fabriek ‘omkopen’ om schoon te produceren, precies zoals de winkelier de maffia omkoopt om hem niet te beroven. Deze analogie biedt een hulpmiddel om na te denken over het belang van een adequate toedeling van
eigendomsrechten. Als de fabriekseigenaar het eigendomsrecht van de lucht bezit, dan zou hij de vakantieparkeigenaren kunnen dreigen met luchtvervuiling,
zelfs indien de fabriek daar zelf voor haar productie geen enkel belang bij heeft.
Immers, met die dreiging van vervuiling kan zij het vakantiepark geld aftroggelen. Deze vermaledijde fabriek doet precies hetzelfde als de maffia: met zinloze
dreigingen het surplus van anderen inpikken. En als het tegenzit, dan gaat dat om
zo’n groot deel van het surplus dat het vakantiepark überhaupt niet totstandkomt. De dreiging van een toekomstige beroving door de fabriek schrikt de
parkbaas af om zijn investeringen te doen en maakt het vakantiepark aldus tot
een luchtkasteel.
 We noemen dit een berovingsprobleem. Net zoals de parkbaas worden ook
winkeliers terughoudend met investeringen in hun winkel: de maffia roomt de
winst immers toch af. Of zij gaan allerlei investeringen doen om hun winst aan
het zicht van de maffia te onttrekken. Omgekeerd zal de maffia allerlei investeringen doen om haar dreigingen kracht bij te zetten, zoals de aanschaf van vuurwapens en goede contacten met de plaatselijk sportschool. Een goede toedeling
van eigendomsrechten doet hier dus wel degelijk ter zake. Door het eigendomsrecht van de uitgestalde waar toe te kennen aan de winkel of door het eigendomsrecht van de schone lucht toe te kennen aan het vakantiepark, worden berovingsproblemen voorkomen. Een goede toedeling van eigendomsrechten is echter
pas het halve werk. Die toedeling moet ook effectief zijn. Het juridische eigendom over zijn bezittingen heeft voor de winkelier weinig waarde zolang de maffia de feitelijke beschikkingsmacht heeft. Eigendomsrechten moeten niet alleen
worden vastgesteld, maar ook worden beschermd.
Berovingsproblemen leiden dus tot inefficiëntie. Maar in een wereld waarin
medemensen elkaar weinig vertrouwen is er nog een ander extern effect. Het gaat

32

om een extern effect dat nauw gerelateerd is aan dat van roof en diefstal, namelijk
wapen- en beveiligingswedlopen. Als de maffia een vuurwapen aanschaft, dan
heeft dat een negatief extern effect op de winkelier, want hij moet nu kogelvrij
glas laten aanbrengen. Als de winkelier kogelvrij glas neemt, is dat een negatief
extern effect op de maffia, want die moet nu een zwaarder geweer kopen. Enzovoort, enzovoort.
 Het geweldsmonopolie en het gezag van de wet

Zoals gezegd, het ligt niet in de rede dat alle externe effecten van roof, diefstal en
wapenwedlopen via aanvullende markttransacties kunnen worden ondervangen. Misschien lukt dat nog wel met de directe gevolgen van roof via omkoping
van de maffia, maar de meer indirecte berovingsproblemen zijn op die manier
nauwelijks aan te pakken. Veiligheid is dus een publiek belang. Die conclusie ligt
voor de hand; veel lastiger is de vraag welke instrumenten de overheid ter beschikking heeft om deze externe effecten te internaliseren en vooral hoe ver ze
daarin kan gaan.
Een voor de hand liggende oplossing voor wapenwedlopen is het verbod op
particulier wapenbezit. De overheid bezit dan het geweldsmonopolie. Zij alleen is
gerechtigd geweld tegen burgers te gebruiken, burgers onderling zijn dat niet.
Op die manier kunnen de noodzakelijke uitgaven aan wapens worden beperkt.
Immers, de tegenstander van de overheid mag geen wapens hebben en dus heeft
de overheid ook minder wapens nodig. Bovendien, omdat niemand bij wet een
wapen mag hebben, voelen velen ook minder de behoefte om er een aan te schaffen.
Een tweede voordeel van het geweldsmonopolie van de overheid is dat de toepassing van geweld wordt gecoördineerd. Als één burger de eigendomsrechten
met de voeten treedt, dan zal de overheid namens de gemeenschap haar geweldsmonopolie inzetten om die burger te straffen. De coördinatie van de geweldsuitoefening verhoogt de geloofwaardigheid van vergelding en daarmee de geloofwaardigheid van eigendomsrechten.
 Maar wat is nu het fundamentele verschil tussen die overheid, met haar geweldsmonopolie, en de maffia? Ook de maffia heeft in haar ‘belastinggebied’
vaak het geweldsmonopolie in handen. De winkelier laat geen kogelvrij glas installeren. Hij legt zich neer bij de macht van de maffia en betaalt daarvoor zijn
prijs. Maffiabendes kijken wel uit zich in de wijk van een andere bende te vertonen, tenzij zij denken dat zij kunnen winnen. Ook in die zin zijn zij dus lokaal
monopolist. Daarmee verschaft de maffia een alternatieve vorm van bescher-

33

ming van eigendomsrechten. Zij die zich beschermd weten door de maffia, wanen zich veilig, en niet zonder reden. Op tal van plaatsen in de wereld is de veiligheidsgarantie van de lokale maffia van meer praktisch gewicht dan die van de
overheid. Hoe cynisch het ook mag klinken, maar de oorsprong van de overheid
ligt in sociale structuren zoals de maffia. Paul Bairoch heeft in zijn standaardwerk Cities and Economic Development (1988) beschreven hoe sinds de opkomst van de landbouw ongeveer dertienduizend jaar geleden de bevolkingsdichtheid sterk is toegenomen en hoe dat heeft geleid tot het ontstaan van
steden. Mensen gingen daarmee veel dichter op elkaar gepakt leven. Jared Diamond laat in zijn Guns, Germs and Steel zien dat veiligheid daarmee een probleem werd. Dit probleem kon slechts worden opgelost door de anarchie en klasseloosheid van de jager-verzamelaarssamenleving te vervangen door een vorm
van coördinatie en centralisatie van geweld: het geweldsmonopolie van het politiek gezag. Er ontstaat als vanzelf een situatie waarin mensen zich onder de bescherming en het gezag moesten stellen van de lokale roverhoofdman, landvoogd, hertog, kalief, mogol, koning, farao, keizer of de vele andere eretitels
waarmee de beheerder van het geweldsmonopolie zich in de historie heeft getooid. De keizer gaf de ene onderdaan een ‘veiligheidsgarantie’ tegen geweld van
zijn andere onderdanen, coördineerde het geweld tegen eigen onderdanen die
uit de pas liepen én coördineerde het geweld tegen de onderdanen van andere
‘keizers’. De keizer gebruikte zijn macht echter ook voor de afroming van het
surplus via belastingen, ten bate van piramides en paleizen. Deze analyse biedt
een nieuw gezichtspunt op de uitspraak van de filosoof Robert Nozick (1974):
‘Taxation is theft.’ De afpersing van de maffia in ruil voor een veiligheidsgarantie
is een voorloper van het moderne belastingformulier.
 De historicus S.E. Finer beschrijft in The History of Government (1997) de grote sociale innovaties van de afgelopen 2500 jaar die de beheerder van het geweldsmonopolie geleidelijk aan rechtstatelijke beperkingen heeft opgelegd. Pas veel
recenter, en dan gaan we ongeveer tweehonderd jaar terug in de tijd, werden democratische beperkingen algemeen: het gezag van de keizer werd vervangen
door dat van de kiezer. Waar burgers voorheen vooral onderdanen waren, die de
grillen van de beheerder van het geweldsmonopolie min of meer lijdzaam moesten ondergaan, daar kunnen zij zich nu meer opdrachtgever wanen, met de democratisch gekozen politicus als opdrachtnemer. De politicus behartigt de belangen van de kiezer, althans in theorie. Zoals iedere relatie tussen opdrachtgever
en opdrachtnemer, is ook die tussen kiezer en gekozenen echter niet zonder problemen. Finers evaluatie van de democratische bestuursvorm is een nuttig referentiekader:

34

Most of them [de democratisch georganiseerde staten] for most of the time exhibited the worst pathological features of this kind of polity. For rhetoric read
demagogy, for persuasion read corruption, pressure, intimidation, and falsification of the vote. For meetings and assemblies, read tumult and riot. For mature
deliberation through a set of revising institutions, read instead self-division, inconstancy, slowness, and legislative and administrative stultification. And for
elections read factional plots and intrigues.
Dit neemt echter niet weg dat met deze democratische legitimatie het berovingsprobleem beter beheersbaar is geworden. In een democratie wordt een politicus
alleen herkozen als de belastingheffing ten dienste staat van het gezamenlijke belang van burgers. Die randvoorwaarde leidt tot lagere belastingen en dus tot een
geringer berovingsprobleem. Wij komen op deze problemen uitgebreid terug in
het hiernavolgende hoofdstuk.
 Het grote succes van Europa is waarschijnlijk te danken aan het feit dat deze
instituties zich hier eerder hebben ontwikkeld dan elders in de wereld. Europa
kende geen centralistische imperia. Onafhankelijke steden waren een effectieve
tegenmacht voor de oude feodale hiërarchie. John Bradford de Long en Andrei
Shleifer hebben in hun artikel ‘Princes and Merchants’ (1993) geprobeerd te verklaren waarom en wanneer regio’s binnen Europa konden floreren. Regio’s met
een sterk centralistische, ondemocratische structuur kennen een lage groei, terwijl de stadstaten in Noord-Italië en in onze eigen Lage Landen de motor waren
van de modernisering. De ‘Glorious Revolution’ in Engeland in 1688, waarbij de
macht van het vorstenhuis aan banden werd gelegd was het startpunt van de Engelse opmars. Omgekeerd luidde de komst van de absolute monarchie in Spanje
rond 1492 het einde in van een langdurige periode van grote welvaart op het Iberisch schiereiland.
Bossen of staten?

Het is aardig om het vermogen van mensen om wapenwedlopen te beheersen te
vergelijken met dat van andere soorten. Het marktmechanisme is in tal van opzichten nauw gerelateerd aan Darwins evolutietheorie. In de evolutietheorie is
overleven vooral een kwestie van voortplanten: individuen die relatief veel energie kwijt zijn met overleven, hebben weinig energie over voor de voortplanting.
 Die concurrentie is geen strijd tussen soorten, maar tussen individuele leden van
een soort. Dit lijkt sterk op de werking van het concurrentiemechanisme op de
markt. Alleen die bedrijven en individuen die hun hulpbronnen zo efficiënt mo-

35

gelijk aanwenden, zullen in die concurrentieslag overleven. Die analogie gaat
nog een stap verder. Net zoals het marktmechanisme niet alle externe effecten
van bijvoorbeeld wapenwedlopen internaliseert, zo doet de evolutie dat ook
niet. Een voorbeeld is een bos met eikenbomen. Die eiken concurreren met elkaar om het beschikbare licht. Zij investeren dus in lange stammen om in concurrentie met hun naburige soortgenoten beter het zonlicht te kunnen opvangen. En omdat de ene eik zulke lange stammen maakt, moeten alle andere eiken
ook mee in deze wapenwedloop. Voor ieder individu is deze strategie de enige
manier om te overleven. Zonder lange stam verkommeren ze immers in de schaduw van buren. Maar voor de soort als geheel is deze wapenwedloop niet efficient. Stel dat alle eiken gezamenlijk zouden kunnen afspreken om de lengte van
hun stam te beperken, dan zouden ze meer energie overhouden voor hun voortplanting en daarmee andere soorten kunnen wegconcurreren.
Anders dan eikenbomen hebben mensen een onvoorstelbaar coördinatievermogen ontwikkeld. Waar eikenbomen elkaar beconcurreren en daarmee de
kansen van de soort als geheel verminderen, daar heeft de mensheid instituties
ontwikkeld om de externe effecten van wapenwedlopen te internaliseren. Door
het geweldsmonopolie in handen van de overheid te leggen, blijven de kosten
binnen de jurisdictie van die overheid beperkt. Die coördinatie van geweld
binnen een jurisdictie heeft echter één nadeel. Wanneer twee jurisdicties onderling in conflict komen, dan zijn de kosten daarvan gigantisch. De coördinatie van
het geweld binnen beide jurisdicties maakt dergelijke conflicten extreem gewelddadig.
 Wapenwedloop als excessieve concurrentie

De onderliggende mechanismen van bewapenings- en beveiligingswedlopen
blijven niet beperkt tot de wereld van criminele of onwettige activiteiten. Dezelfde mechanismen zijn op velerlei terreinen terug te vinden. Het dragen van merkkleding door schoolkinderen is een typisch voorbeeld van een wapenwedloop.
Kinderen willen graag de aandacht opeisen van de populairste kinderen in hun
klas. Om dat te bewerkstelligen moeten zij de rest overtreffen in de aankoop van
dure merkkleding, hetgeen weer reacties bij anderen oproept. Ook advertentieoorlogen die in sommige bedrijfstakken woeden zijn een bewapeningswedlopen. Een octrooirace, waar twee concurrenten met investeringen in onderzoek
en ontwikkeling elkaar de loef proberen af te steken, heeft soortgelijke kenmerken. Illegaliteit is dus een kwestie van definitie: sommige bewapeningswedlopen
hebben wij met het geweldsmonopolie van de staat aan banden gelegd, andere

36

niet. Blijkbaar is publieke dwang in die laatste gevallen niet lonend. De samenleving definieert als illegaal al die gevallen van roof en diefstal die met het geweldsmonopolie van de overheid kunnen worden ondervangen. In andere gevallen
knijpen wij vaak liever een oogje toe, zoals wij verderop in dit hoofdstuk nog zullen zien.
2.2 Markt, macht en mededinging
There is unfortunately no good solution for technical monopoly. There is only a
choice among three evils: private unregulated monopoly, private monopoly regulated by the state, and government operation.
 Milton Friedman (1962, p. 28)

Milton Friedman geeft niet snel op als het erom gaat de kwaliteiten van de markt
voor het voetlicht te brengen. Maar bij een technisch of natuurlijk monopolie ziet
hij een onoverkomelijk probleem. Een natuurlijk monopolie is het gevolg van
schaalvoordelen. Het simpelste voorbeeld van een productieproces met schaalvoordelen is het geval waarin er sprake is van vaste kosten, die betaald moeten
worden onafhankelijk van de productieomvang. Twee kleine producenten zijn
daarom minder efficiënt dan één grote. Immers als er twee producenten zijn,
moet tweemaal de vaste kosten worden betaald, terwijl met één grote producent
dat maar eenmaal hoeft. Met dat laatste bespaart de samenleving zich dus eenmaal de vaste kosten. Maar die uitkomst is in een volledig anarchistische samenleving, waarin de beslissingsbevoegdheid volledig gedecentraliseerd is, moeilijk
te realiseren: iedereen zou in dat geval zijn auto bij dezelfde fabriek moeten
kopen. In sommige gevallen komt die coördinatie via het gedecentraliseerde besluitvormingsproces op de markt geheel niet tot stand, zodat het goed niet eens
wordt geproduceerd. Soms komt die coördinatie slechts gedeeltelijk tot stand,
zodat er meerdere producenten zijn en de productie niet volledig efficiënt is.
Maar zelfs in het geval van volledige coördinatie, waarbij iedereen zijn auto bij
dezelfde producent koopt, is er nog steeds een probleem. Die producent is dan
immers monopolist, en monopoliemacht gaat onvermijdelijk gepaard met de
nadelen van machtsmisbruik.
Dit machtsmisbruik van de monopolist is het startpunt van onze analyse.
Eerst bespreken we de droomwereld van een markt met volledige concurrentie.
 Vervolgens laten wij zien hoe die droom wordt verstoord door gecentraliseerde

37

macht van een monopolist. Ten slotte bespreken wij de relatie tussen monopoliemacht en schaalvoordelen. Is er in de markt maar één producent die zijn vaste
kosten kan terugverdienen, zijn dat er meerdere of vindt er in het geheel geen
productie plaats omdat niemand voldoende winst kan maken om de vaste
kosten te kunnen dekken?
2.2.1 Markt
Every individual [...] generally, indeed, neither intends to promote the public interest, nor knows how much he is promoting it. By preferring the support of domestic to that of foreign industry he intends only his own security; and directing
that industry in such a manner as its produce may be of greatest value, he intends only his own gain, and he is in this, as in many other cases, led by an invisible hand to promote an end which was no part of his intention.
 Adam Smith, The Wealth of Nations, Book IV, ch. II, 1776

Niets drukt de kracht van het marktmechanisme zo mooi uit Adam Smiths beroemde metafoor van de ‘invisible hand’. Als door een onzichtbare hand bewogen, brengt de markt vragers en aanbieders naar een evenwicht dat zelfs door de
zichtbare hand van een alwetende en goedwillende overheid niet verbeterd kan
worden. Economen noemen zo’n evenwicht efficiënt. Dat betekent niets anders
dan dat alle zogenaamde win-winsituaties zijn uitgebuit. Ieder denkbare beleidsmaatregel die een wijziging aanbrengt in zo’n efficiënte situatie impliceert
dat het beleid te maken krijgt met minimaal één verliezer. De gedachten van
Adam Smith zijn in de loop der tijd aanzienlijk verwaterd en menige ondernemer heeft de boodschap omgekeerd door te stellen dat het streven naar eigenbelang het enige doel in het leven behoort te zijn. ‘Greed is good’ is dan ook de
boodschap die in de film Wall Street wordt uitgedragen door de ‘investment
banker’ Gordon Gekko. Wat menigeen vaak vergeet is dat Adam Smith in zijn
boek The Wealth of Nations geen enkele positieve zin weet te formuleren over het
gedrag van ondernemers. Smith had een genuanceerde visie op de samenleving
van zijn tijd en voorafgaand aan het schrijven van The Wealth of Nations (1776)
had hij al uitvoerig in The Theory of Moral Sentiments (1759) stilgestaan bij andere motieven en sentimenten die een samenleving tot bloei brengen. Het behartigen van het eigenbelang – prudentie – is een deugd zolang het niet ten koste van
anderen gaat, zo luidt zijn boodschap.
De markt is een institutie die generaties van economen blijft verwonderen.
 38

Friedrich Hayek zag als eerste de centrale rol van markten in het voortbrengen
van informatie. Hij stelde de vraag: hoe kan een samenleving informatie efficiënt
gebruiken, informatie die nergens in de maatschappij bij iemand of een centrale
autoriteit in zijn geheel bekend is? Het antwoord is simpel: via de markt. Het
mechanisme dat tot die veelgeprezen efficiëntie van markten leidt is verbazingwekkend simpel. Zoals we ook al in het voorgaande hoofdstuk bespraken, is de
transactie tussen twee of meer contractpartners de hoeksteen van het marktmechanisme. Als u een auto, zeg een Suzuki, bezit, maar liever een oude Mercedes
wilt, terwijl uw buurvrouw een oude Mercedes heeft, terwijl ze liever in een
Suzuki rijdt, dan hebben u en uw buurvrouw een transactiemotief: de ruil van de
Suzuki tegen de Mercedes maakt beide contractpartijen beter af. Zolang dergelijke transacties tot wederzijds voordeel mogelijk zijn, is er nog sprake van inefficiëntie. Immers, je kunt één of meer partijen meer tevreden maken zonder dat
iemand anders daar last van heeft. Aan het eind van de handelsdag, als alle mogelijke transacties zijn afgehandeld en er geen enkele tot wederzijds voordeel strekkende ruil meer mogelijk is, dan is de toestand per definitie efficiënt. Immers,
niemand wil meer ruilen, dus is het blijkbaar niet meer mogelijk één persoon gelukkiger maken zonder dat iemand anders daar slechter van wordt, want dan had
die ruil wel plaatsgevonden. Eigendomsrechten zijn efficiënt verdeeld als niemand meer wil ruilen.
 Tot nog toe spraken we steeds over één afzonderlijke transactie tussen twee
partijen die ofwel de Mercedes prefereerde boven de Suzuki of andersom. Wat nu
als er meer partijen zijn? Of als u naast uw eerste auto misschien nog wel een
tweede auto wilt? Of als er niet alleen auto’s zijn, maar ook nog tal van andere begerenswaardige bezittingen? Om met dat laatste te beginnen: omdat er zoveel
verschillende goederen zijn, is geld een handige uitvinding. Wat u kwijt wilt, verkoopt u voor geld en met dat geld kunt u kopen wat uw hart begeert. Ruilen
wordt dus voortaan kopen en verkopen. Het onderliggende mechanisme van
vrijwillige transacties dat leidt tot een efficiënt evenwicht blijft echter hetzelfde.
We kunnen alle mensen die een bepaalde auto, zeg een Mercedes, willen kopen,
ordenen naar de maximale prijs die ze bereid zijn voor die auto te betalen. Helemaal links staat degene voor wie de Mercedes het meeste waard is en die dus het
meest voor een auto overheeft. Hoe verder naar rechts, hoe lager de bereidheid
om te betalen. Dat leidt tot de bekende dalende vraagcurve, die de betalingsbereidheid van de koper weergeeft. Deze curve is weergegeven in figuur 2.1.
 Op dezelfde manier kunnen we ook alle mensen die een Mercedes willen verkopen rangschikken. Helemaal links staat nu degene die de minste waarde aan de

39

Figuur 2.1

Vraag, aanbod en maatschappelijke welvaart

Aanbod
e 50.000

Prijs

p

Consumentensurplus
Producentensurplus

e 20.000
Vraag
q
Hoeveelheid

Mercedes toekent. Hoe verder naar rechts, des te meer moeite heeft de betrokkene om afstand te doen van zijn auto. Dit resulteert in de even bekende stijgende
aanbodcurve. Het snijpunt tussen beide curven geeft het marktevenwicht, met
een evenwichtsprijs (p) waarvoor vraag en aanbod aan elkaar gelijk zijn: iedereen die zijn Mercedes voor dat bedrag of minder kwijt wil, kan hem ook daadwerkelijk verkopen, iedereen die minstens die prijs voor een Mercedes wil betalen, kan er ook daadwerkelijk een kopen.
 De gearceerde driehoek die wordt omsloten door vraag- en aanbodcurven is
het maatschappelijke surplus van de markt voor Mercedes-auto’s, uitgedrukt in
euro’s. Zou deze markt niet bestaan, dan zou dit surplus niet worden gegenereerd. Hoe zit dat? Neem de verkoper helemaal links: deze biedt zijn auto aan en
wil deze zelfs voor I 20.000 al kwijt. De meest linkse koper wil er maar liefst
I 50.000 voor betalen. In de handen van de koper is de auto dus I 30.000 meer
waard dan in de handen van de verkoper. Hun ruil levert daarmee een surplus

40

van I 30.000 op. Hoe verder naar rechts, hoe kleiner het surplus, tot aan het evenwichtspunt, waar de waardering van koper en verkoper gelijk zijn en waar ruil
dus geen waarde meer creëert. Het totale surplus dat door alle vrijwillige transacties wordt gegenereerd is precies gelijk aan de oppervlakte van de gearceerde
driehoek. Rechts van het evenwichtspunt zou het surplus van een transactie negatief zijn, maar die ruilen vinden dan ook niet plaats. De gearceerde driehoek is
het maximale surplus dat haalbaar is. Precies daarom wordt het marktmechanisme als efficiënt betiteld.
 De markt bepaalt niet alleen welke transacties plaatsvinden, maar ook hoe het
surplus van die transactie wordt verdeeld over kopers en verkopers. In de praktijk zijn verkopers vaak producenten en zijn kopers vaak consumenten, en zo zullen wij ze in het vervolg ook aanduiden. Daarom spreken wij niet van het surplus
van kopers en verkopers, maar van het consumenten- en producentensurplus. De
horizontale lijn ter hoogte van de evenwichtsprijs p geeft de verdeling aan van
het totale surplus over consumenten en producenten: de driehoek boven de
streep is het consumentensurplus, die onder de streep is het producentensurplus. Efficiëntie en de verdeling van het surplus zijn bij het marktmechanisme
dus onlosmakelijk aan elkaar verbonden. Hoewel het streven naar efficiëntie
vaak met argwaan wordt beschouwd, zou het feitelijk onomstreden moeten zijn.
Stel dat één partij zijn positie kan verbeteren zonder iemand anders te benadelen. Het is heel moeilijk om een argument te vinden om daartegen te zijn. Een
situatie waarin niemand zijn positie kan verbeteren, zonder iemand anders te
benadelen, dat is precies de definitie van efficiëntie. In die zin is de markt dus
ideaal. Maar of de verdeling van het surplus die de markt oplegt, spoort met
maatschappelijke voorkeuren, dat staat te bezien. Politici zullen daar, afhankelijk van hun politieke kleur, graag aan willen sleutelen.
 Wij gaan terug naar figuur 2.1. In beschrijving die wij hiervoor gaven suggereerden wij dat de meest linkse producent een transactie aanging met de meest
linkse consument. Dat hoeft echter helemaal niet. De markt is anoniem. Het
maakt voor de producent niet uit met welke consument hij zaken doet. In alle gevallen krijgt hij de evenwichtsprijs voor zijn product, onafhankelijk van de feitelijke waardering van de consument waarmee hij ruilt. Waarom is dat? Hier vindt
een eenvoudig evenwichtsproces plaats: als de ene koper probeert af te dingen,
dan kan de producent zijn waar met succes aan een andere koper aanbieden. En
als de verkoper meer voor zijn auto probeert te krijgen, dan kan de koper zijn
auto bij een concurrent betrekken. Omdat individuele kopers en verkopers
slechts een verwaarloosbare invloed op de totale vraag en aanbod hebben, kan
niemand onder (of boven) de marktprijs uit. Dat is wat we bedoelen met volledi-

41

ge concurrentie: geen enkele individuele vrager of aanbieder kan die prijs beïnvloeden. De macht van elke marktpartij is dus zeer beperkt.
Deze anonimiteit van de markt brengt ons bij Friedrich Hayek: een individuele koper of verkoper hoeft alleen de marktprijs en zijn eigen waardering voor
een auto te kennen. Informatie omtrent de waardering van de tegenpartij is voor
hem irrelevant, die hoeft hij immers niet te betalen.
The most significant fact about this [price] system is the economy of knowledge
with which it operates, or how little the individual participants need to know in
order to be able to take the right action.
 De markt is dus niet alleen efficiënt in de zin dat de juiste hoeveelheid auto’s
wordt geproduceerd en op de markt wordt aangeboden, maar ook in de zin dat
geen enkele consument informatie hoeft te verzamelen over de productiekosten
van een auto of de waardering van auto’s door andere consumenten. De marktprijs aggregeert als het ware alle informatie die de maatschappelijke waarde van
een goed beïnvloedt in één kengetal: de marktprijs. Die prijs reflecteert daarom
de maatschappelijke kosten en baten van een auto: de maatschappelijke opbrengst van een extra auto is precies gelijk aan die marktprijs. Immers, dat is wat
de consument aan de marge voor die auto overheeft en wat de productie van een
extra auto kost.
Waar de centrale planner in het duister tast over de maatschappelijke kosten
en opbrengsten, daar genereert het marktmechanisme die informatie nagenoeg
kosteloos. Het marktmechanisme prikkelt individuele producenten en consumenten niet alleen om maatschappelijk optimale beslissingen te nemen, maar
genereert bovendien de daarvoor benodigde minimale informatie. Het wonderlijke is dat hier geen centrale planner aan te pas komt die de maatschappelijke
welvaart stuurt. En hiermee zijn we bij de kern van het denken van Schotse filosofen als Adam Smith and David Hume: om anderen te helpen is het níet noodzakelijk dat men directe actie moet ondernemen die het vermeende belang van
anderen dient en vergroot.
2.2.2 Macht

Burn, baby, burn. That’s a beautiful thing.
 Deze tekst zong een werknemer van het energiebedrijf Enron toen hij de grote
bosbranden in Californië op tv zag. De bosbranden zorgden er namelijk voor dat

42

een grote energiecentrale in Californië moest sluiten, waardoor het elektriciteitsaanbod daalde en vervolgens de energieprijzen sterk stegen. De handelaren
in dienst van Enron konden hun vreugde nauwelijks verbergen. Maar ook zonder bosbranden kon Enron de prijzen opdrijven. In het geheim werden deals gesloten tussen leveranciers en handelaren en werden centrales gesloten om zo de
prijs van elektriciteit op te drijven. In een intern memorandum van Enron –
door toezichthouders als de ‘smoking gun memo’ betiteld – werden de gedragsregels uitvoerig beschreven. Regels die het mogelijk maakten om woekerwinsten
te boeken. Op tapes werden gesprekken van werknemers opgenomen die het
met zoveel woorden ook bevestigden. ‘He just fucks California. He steals money
from California to the tune of about a million bucks or two a day,’ was de openhartige boodschap van een Enron-werknemer in een afgeluisterd gesprek.
Het Enron-voorbeeld is de nachtmerrie van menige burger en politicus. De
macht van een dominante marktpartij, zoals Enron, kan ontaarden in allerlei
oneigenlijke praktijken die alleen met een zwaar opsporingsapparaat traceerbaar zijn. Maar waar komt die marktmacht vandaan? Wat kan de overheid daaraan doen? En moet de overheid daar wel wat aan willen doen? Of moet zij de
marktmacht van monopolisten juist willen versterken? Het is de spanning van
macht geven en macht ontnemen. Voordat we aan dat soort vragen toekomen
moeten we echter eerst meer inzicht hebben in de factoren die beslissend zijn
voor de omvang van de monopoliemacht.
 Een simpel monopolie

In de praktijk heeft het ideaaltype van volledig vrije concurrentie dat wij in de
vorige paragraaf bespraken slechts beperkte waarde. Sterker nog, het model van
volledige concurrentie is een fabeltje. Iedere ondernemer heeft, hoe beperkt ook,
altijd wel invloed op het stellen van zijn of haar prijs. Vooral aan de aanbodzijde
is het aantal producenten bijna altijd beperkt. Het eenvoudigste geval om dit uit
te beelden is dat van één enkele aanbieder, een monopolist. In tegenstelling tot het
geval van vrije mededinging is er niet langer sprake van een aanbodcurve. Een
aanbodcurve veronderstelt immers het bestaan van marktprijzen, waarna vervolgens aanbieders bepalen hoeveel zij kunnen en willen aanbieden. Bij de
monopolist worden de zaken omgedraaid. De prijs is het gevolg van acties van de
monopolist en niet zozeer een gegeven waarop hij moet reageren. De markt – althans één zijde van de markt, te weten de monopolist – kan zelf het productieniveau kiezen.
