Toegankelijke gezondheidsinformatie: een kwestie van leeftijd?
Toegankelijke gezondheidsinformatie: een
kwestie van leeftijd?

E.F. Loosa

Accessible health information: A question of age?
Aging and digitalisation are important trends which have their impact on
information accessibility. Accessible information about products and services is of crucial importance to ensure that all citizens can participate fully
as active members of society. Senior citizens who have difficulties using
new media run the risk of exclusion in today’s information society.
Not all senior citizens, however, encounter problems with new media. Not
by a long shot. There is much to be said for ‘aged heterogeneity’, the concept that individual differences increase as people age. In two explorative
qualitative case studies related to accessible health information – an important issue for senior citizens – that were conducted in the Netherlands, variables such as gender, education level and frequency of internet use were
therefore included in the research design. In this paper, the most important
results of these case studies will be discussed. Attention will be also paid to
complementary theories (socialisation, life stages) which could explain differences in information search behaviour when using old or new media.
Key words: digital divide; digital spectrum; digital natives; digital immigrants; eye-tracking
Tijdschr Gerontol Geriatr 2012; 43: 89-97

Samenvatting
Vergrijzing en digitalisering zijn belangrijke
trends die gevolgen hebben voor de toegang

a

Bijzonder hoogleraar ‘Oude en nieuwe media in een vergrijzende maatschappij’ (Universiteit van Amsterdam,
Communicatiewetenschap, ASCoR)
Correspondentie: Prof. dr. E.F. Loos. Universiteit van Am-

tot informatie. Om volwaardig in onze maatschappij te kunnen blijven functioneren is
toegang tot informatie over diensten en producten voor alle burgers van kardinaal belang.
Ouderen die problemen hebben met het gebruik van nieuwe media lopen gevaar te worden buiten gesloten. Toch hebben lang niet
alle ouderen problemen met nieuwe media.
 sterdam, Afdeling Communicatiewetenschap, Kloveniersburgwal 48, 1012 CX Amsterdam e.f.loos@uva.nl

90

Tijdschr Gerontol Geriatr 2012; 43

Er is eerder sprake van ‘aged heterogeneity’:
individuele verschillen nemen toe naarmate
mensen ouder worden. In twee explorerende
kwalitatieve case studies die in Nederland zijn
uitgevoerd naar de toegankelijkheid van gezondheidsinformatie – een voor ouderen relevant onderwerp – waren naast leeftijd daarom
ook variabelen als geslacht, opleiding en frequentie van internetgebruik opgenomen in
het onderzoeksdesign. In dit artikel worden de
belangrijkste resultaten van die case studies
besproken waarbij ook aandacht wordt besteed aan complementaire theorieën (socialisatie, levensfasen) die een alternatieve verklaring kunnen bieden voor eventuele verschillen
met betrekking tot informatiezoekgedrag via
oude en nieuwe media.
 Dit artikel is gebaseerd op deel II van de oratie
De oudere: een digitale immigrant in eigen
land? Een terreinverkenning naar toegankelijke
informatievoorziening, die de auteur op 25 juni
2010 aan de Universiteit van Amsterdam gehouden heeft: http://www.oratiereeks.nl/
upload/pdf/PDF-8309weboratie_Loos_def_
lichteversie.PDF
Trefwoorden: digitale kloof; digitaal spectrum;
digital natives; digital immigrants; eyetracking

Inleiding
Nederland vergrijst net als de meeste westerse
landen in een hoog tempo. Tegelijkertijd is er
ook sprake van een maatschappij die in toenemende mate digitaliseert. Informatie zal steeds
meer en vaak zelfs uitsluitend nog in digitale
vorm worden aangeboden. In deze trend gaat
een gevaar schuil voor specifieke groepen burgers die niet online kunnen of willen zijn: zogenaamde ‘non-liners’.1 Cijfers van het CBS laten
zien dat in Nederland in 2010 14% van de 55- tot
65-jarigen en 40% van de 65- tot 75-jarigen nog
nooit van het internet gebruik gemaakt hebben
(cijfers over 75+-ers zijn er niet).2 Ter vergelijking: dit gold voor slechts 5% van de 45- tot 55jarigen. Om volwaardig in onze maatschappij te
kunnen functioneren is toegang tot informatie
over diensten en producten voor alle burgers van
belang. Ouderen die problemen hebben met het
gebruik van nieuwe media als het internet, lopen
gevaar buiten gesloten te worden. Volgens sommigen is er zelfs sprake van een digitale tweedeling. Prensky stelt dat er een onoverbrugbare
kloof bestaat tussen ‘digital immigrants’ en ‘digital natives’.3 Bij ‘digital immigrants’ gaat het
om ouderen die zich het gebruik van digitale
media alleen met zeer veel moeite nog tot op ze-

kere hoogte kunnen eigen maken omdat ze er
niet mee zijn op gegroeid. ‘Digital natives’ daarentegen, zijn jongeren die dit gebruik als het
ware met de paplepel ingegoten hebben gekregen.
 Kortom, leeftijd lijkt op dit terrein een kardinale rol te spelen. Het ligt voor de hand om, zoals
zo vaak gebeurt in sociaal-wetenschappelijk onderzoek, leeftijd als dé verklarende variabele op
te voeren.4 In dit geval voor de mate waarin iemand gemakkelijk toegang heeft tot en in staat
is gebruik te maken van nieuwe media. Wat de
zaken echter compliceert is dat lang niet alle ouderen dergelijke problemen hebben. Er is eerder
sprake van ‘aged heterogeneity’: individuele verschillen nemen toe naarmate mensen ouder worden.5,6 Kronjee is dan ook kritisch over het gebruik van leeftijd als dé verklarende variabele in
onderzoek: ‘Niet alleen is het de vraag of leeftijd
wel de meest passende variabele is voor de zaken
die onderzoekers willen verklaren, het is ook de
vraag of de gerapporteerde verschillen wel het
inzicht geven dat ze pretenderen te geven. Ook
als leeftijd een verklarende factor is, dan is met
de rapportage van verschillen naar leeftijd het
werk niet gedaan. Na de analyse van het effect in
verschillen in leeftijd zou vervolgens onderzocht
moeten worden welke theorie het leeftijdseffect
nader zou kunnen interpreteren.’ 7
Ook bij empirisch onderzoek naar het gebruik
van informatiebronnen via oude en nieuwe
media (respectievelijk kranten en folders, en
internet, e-mails, smartphones) is het daarom
belangrijk niet alleen aan leeftijd, maar ook aan
variabelen als geslacht, opleiding en frequentie
van internetgebruik aandacht te besteden.8 Wellicht hebben met name oudere vrouwen die niet
gewerkt hebben minder of geen ervaring met
PC’s waardoor ze hun toevlucht zoeken tot traditionele informatiebronnen. Personen met een
lage opleiding zouden problemen kunnen hebben om informatie op het internet te vinden en
een voorkeur voor papieren informatie kunnen
hebben, en mensen die weinig of niet op het
internet te vinden zijn zullen waarschijnlijk niet
al te vaardig zijn als ze informatie voor het eerst
op een website proberen te vinden.
 In de twee explorerende kwalitatieve case studies die door mij in Nederland zijn uitgevoerd
naar de toegankelijkheid van gezondheidsinformatie – een voor ouderen relevant onderwerp
aangezien de kans op gezondheidsklachten toeneemt naarmate mensen ouder worden – waren
naast leeftijd dergelijke variabelen dan ook opgenomen in het onderzoeksdesign.9,10 In dit artikel worden de belangrijkste resultaten besproken waarbij ook aandacht wordt besteed aan
complementaire theorieën die – anders dan leeftijd – een alternatieve verklaring kunnen bieden
voor eventuele verschillen met betrekking tot
informatiezoekgedrag via oude en nieuwe
media.
 Toegankelijke gezondheidsinformatie: een kwestie van leeftijd?
De (ir)relevantie van leeftijd
Socialisatie
De socialisatietheorie stelt dat de periode waarin
mensen opgroeien hen socialiseert. Sociaaleconomische en politieke omstandigheden, en
de beschikbare techniek (met de daarmee verbonden media) in hun formatieve jaren drukken
als het ware een stempel op hun gedrag. Becker
wijst op het belang van de formatieve periode in
een mensenleven (tussen het 15e en 25e levensjaar) die er mede toe leidt dat mensen die in een
bepaald jaar geboren zijn en samen een cohort
vormen ‘bepaalde gebeurtenissen in hun leven
hebben ondergaan’.11 De ontwikkeling van andere techniek kan ook tot een dergelijke gebeurtenis gerekend worden en kan leiden tot het ontstaan van een nieuwe ‘techniekgeneratie’.12 Voor
mediagebruik is de socialisatietheorie ook relevant. Het is goed mogelijk dat mensen gedurende hun leven voorkeur blijven houden voor die
media (radio, TV, PC) waarmee ze zijn opgegroeid in hun formatieve jaren.13-15

band over obsoletie.18,19 Zajicek en Morissey
houden onder de noemer van ‘multimodality’
een pleidooi voor het gebruik van tekst én geluid
op websites.20 White, Jerrams-Smith en Heathcote gaan verder in op speciale software die groepen met (leeftijdgerelateerde) functiebeperkingen de toegang tot onze informatiemaatschappij vergemakkelijkt.21 Bouma merkt
op dat leeftijdgerelateerde functiebeperkingen
in enige mate vanaf 75 jaar, en in sterkere mate
vanaf 85 jaar optreden. Onderzoekers en designers die zich bezig houden met toegankelijke
‘interfaces’ doen er dus goed aan met dergelijke
inzichten rekening te houden voor ouderen op
leeftijd.22 De angst dat jongere en meer ervaren
gebruikers dit storend vinden is niet gegrond.
 Uit onderzoek van Johnson en Kent blijkt namelijk dat dit de gebruiksvriendelijkheid voor hen
niet nadelig beïnvloedt, maar er juist beter van
wordt.23
Twee explorerende kwalitatieve case
studies

Levensfasen

Mediakeuze9

Een andere verklaring die we zouden kunnen
gebruiken om mediagebruik van mensen te verklaren, focust niet op de periode waarin ze opgroeien, maar op de rol van de levensfasen waarin mensen zich op een bepaald moment bevinden. We doorlopen gedurende ons leven een aantal fasen, die gemarkeerd worden door ‘life
events’, zoals naar school gaan, het ouderlijk
huis verlaten, kinderen krijgen en met pensioen
gaan. Becker spreekt over levenstijdperken.11
Afhankelijk van de levensfase waarin we verkeren, hebben we meer of minder tijd en belang
om een bepaald medium te benutten.16 Zo kan
verwacht worden dat naarmate we ouder worden
en we meer gezondheidsproblemen krijgen, we
bereid zijn meer tijd te spenderen aan het zoeken naar gezondheidsinformatie.
Om toegang tot (gezondheids)informatie te hebben, moeten ouderen in staat blijven van informatiebronnen gebruik te maken. Niet alleen
nieuwe maar ook oude media kunnen daarbij
een belangrijke rol spelen. In 2006 deed zich in
Nederland een ideale situatie voor om te onderzoeken of ouderen ook daadwerkelijk in staat
zijn van nieuwe media gebruik te maken. Toen
moest iedere volwassene Nederlander namelijk
beslissen bij de oude zorgverzekeraar te blijven
of een nieuwe te zoeken.
Om inzicht te krijgen van welke media burgers
gebruikt hebben gemaakt zich te informeren
over de aanbiedingen van verschillende zorgverzekeraars, zijn er toen interviews afgenomen.
 Daarbij werd gebruik van de sneeuwbalmethode
die startadressen benut op basis van een lijst van
gewenste respondentkenmerken. Zo was het
belangrijk dat de burgers zelf de keuze hebben
gemaakt bij hun oude zorgverzekeraar te blijven
of over te stappen naar een nieuwe, en die keuze
niet hebben overgelaten aan partner, kinderen,
vrienden of kennissen. Aan studenten is gevraagd op zoek te gaan naar respondenten in de
omgeving van vrienden, ouders en vrienden van
ouders en daarbij te streven naar 50% jongeren
(jonger dan 55) versus 50 % ouderen (55 en
ouder) en 50% mannen versus 50% vrouwen, en
een spreiding in hoger- en lageropgeleiden.
Uiteindelijk zijn er in totaal 133 respondenten
geïnterviewd, daarvan was 48% man en 52%
vrouw. 32% van de respondenten was 24-34 jaar,
28% was 35-54 jaar, 24% was 55-64 jaar, 6% was
65-74 jaar en 10% was 75 jaar of ouder. Wat het
opleidingsniveau betreft heeft 9% van de respondenten alleen basisonderwijs eventueel aangevuld met LTS; 25% MULO/MAVO/MTS / overig

Leeftijdgerelateerde functiebeperkingen
Nu is het wel zo dat naarmate mensen ouder
worden leeftijd voor toegankelijke digitale informatievoorziening in toenemende mate een rol
kan gaan spelen. Biologische ontwikkelingen
tijdens de levensloop kunnen namelijk ons mediagebruik gaan beïnvloeden. Te denken valt aan
leeftijdgerelateerde functiebeperkingen met betrekking tot afnemend gezichtsvermogen, gehoor, motorieke en cognitieve vaardigheden.10
Hawthorn spreekt in dit verband van ‘agerestricted users’.17
Zeker bij ouderen op hogere leeftijd neemt de
kans aanzienlijk toe dat er dergelijke leeftijdgerelateerde functiebeperkingen gaan optreden,
waardoor het voor hen bijvoorbeeld moeilijker
wordt informatie op websites te zoeken en/of dit
hen meer tijd kost. Economen spreken in dit ver-

91

92

Tijdschr Gerontol Geriatr 2012; 43
MBO en 66 % een hogere opleiding HBS/HAVO/
VWO en meer.
 Een dergelijke werkwijze garandeert natuurlijk niet dat de geselecteerde groep respondenten op alle punten een volledige weerspiegeling
is van de landelijke verhoudingen. Maar aangezien er sprake was van een explorerend kwalitatief onderzoek ging het vooral om het verkrijgen
van kwalitatieve inzichten in de keuzes, de motieven en de overwegingen van de respondenten
van uiteenlopende signatuur.
Tijdens de interviews werd de rol van oude en
nieuwe media als informatiebron tijdens het
keuzeproces in beeld gebracht. Van iedere respondent werden allereerst geslacht, leeftijd, opleidingsniveau genoteerd. Vervolgens werd het
keuzeproces gereconstrueerd door de respondent van het begin tot het eind te laten vertellen
welke oude en/of nieuwe media als informatiebron zijn gebruikt. Ten slotte werd naar de uiteindelijke keuze (al dan niet van zorgverzekeraar
gewisseld) gevraagd.
Het gebruik van klassieke informatiebronnen
(zoals een folder, de telefoon en andere personen)
is populairder dan het gebruik van bronnen via
nieuwe media waar men zelf actief naar informatie
dient te zoeken (bijvoorbeeld vergelijkingssites).
Voor de 35- tot 54-jarigen geldt dat ze zich in
vergelijking met andere leeftijdscategorieën zeer
uitgebreid informeren, waarbij ze zowel oude als
nieuwe media gebruiken (68% van hen benut
internet). De levensfase waarin ze verkeren, een
druk bestaan waarin gezondheidsklachten voor
henzelf, hun eventuele partner en kinderen kunnen voorkomen, zou een verklaring kunnen bieden voor hun grote behoefte aan (informatie
over) een goede zorgverzekeraar.
 Bij personen in de jongste leeftijdscategorie
24-34 jaar (jongeren onder de 24 jaar zijn vaak
nog bezig met een opleiding, wonen nog bij ouders thuis en zijn daarom niet bij dit onderzoek
betrokken) valt daarentegen op dat zij juist het
minst gebruik maken van informatiebronnen
(als ze dat wel doen gebruikt 77% daarvoor internet). Vermoedelijk is het zoeken naar een zorgverzekeraar voor hen minder relevant. Wellicht
komt dat door hun levensfase waarin de kans op
gezondheidsproblemen door hen als gering
wordt ingeschat.
Opvallend is dat ouderen in de leeftijdscategorie van 55-74 jaar zich net als de 35- tot 54jarigen juist wel goed informeren (58% van de
55- tot 74-jarigen maakt daarvoor van internet
gebruik). Het lijkt erop dat als deze ouderen beschikken over internet, ze hier ook echt gebruik
van maken. Met andere woorden: ze kunnen én
willen het. Gezien hun leeftijdsfase waarin de
kans op gezondheidsproblemen toeneemt, is de
behoefte aan (informatie over) een goede ziektekostenverzekering niet verwonderlijk.
 Verder zijn het de burgers van 75 jaar en ouder
die niet veel gebruik kunnen én willen maken
van internet als informatiebron, slechts 20% doet
dat wel. Hier kan de socialisatietheorie een ver-

klaring bieden. Deze ouderen zijn niet opgegroeid met nieuwe media, hebben er dus gedurende hun formatieve jaren geen gebruik van
leren maken en de stap om dit alsnog te doen is
waarschijnlijk vaak te groot. Daar komt nog bij
dat de eerder besproken leeftijdgerelateerde
functiebeperkingen hier van invloed kunnen
zijn. Door hun leeftijd is de kans op gezondheidsklachten relatief groot; de behoefte aan
toegankelijke informatie is wel degelijk aanwezig. Het is dan ook niet verwonderlijk dat voor
hen familieleden, vrienden en kennissen, en belangenbehartigers de belangrijkste informatiebronnen zijn. Antonucci en Akiyama24 benoemen familieleden, vrienden en kennissen als een
‘konvooi’ (ze verwijzen daarbij naar Plath25)
waarmee men zich als het ware door het leven
beweegt, terwijl Bakardjieva26 dergelijke personen ‘warm experts’ noemt.
Er waren geen uitspraken van respondenten
die er duiden dat er een verband is tussen opleidingsniveau en het gebruik van een bepaald medium als informatiebron om een zorgverzekeraar te kiezen. Er bleek wel enig verschil te zijn
tussen de manier waarop mannen en vrouwen
van informatiebronnen gebruik maakten om te
komen tot de zorgverzekeraar van hun keuze. Zo
lieten vrouwen zich vaker dan mannen informeren door personen.
 Kortom, de gevarieerde mediakeuze door vier
leeftijdscategorieën laat zien dat er op dit terrein
in ieder geval geen sprake is van een digitale
kloof tussen een oude en een jonge groep burgers waarvan de eerste nooit en de laatste altijd
gebruik maakt van nieuwe media.3 Er is eerder
sprake van een digitaal spectrum.27
Toekomstig beleid dient daarom gericht te zijn
op het verschaffen van toegankelijke eenvoudige
klassieke informatiebronnen voor burgers die, of
ze nu jong of oud zijn, geen nieuwe media kunnen of willen gebruiken. We kunnen stellen dat
een ‘meerkanaalsaanpak’, het beschikbaar houden van zowel traditionele als digitale kanalen,
van groot belang is.9
Informatiezoekgedrag op websites10
Hoewel mensen gebruik blijken te maken van
zowel oude als nieuwe media is het natuurlijk
wel zo dat het aanbod van nieuwe media in onze
maatschappij toeneemt. Daarom is het belangrijk om inzicht te krijgen in het digitale
informatiezoekgedrag van ouderen en jongeren.
 In de case study die nu volgt, ligt de focus op
websites, een nieuw medium met een enorm
informatieaanbod. Het ontwerp van websites
ligt vaak in handen van jonge webdesigners. Zijn
websites wel zo ontworpen dat ook ouderen daar
de informatie kunnen vinden die voor hen van
belang is? Om deze vraag te beantwoorden is
inzicht in mogelijke verschillen tussen het
navigatiegedrag van jongeren en ouderen van
belang. In internationale studies op dit terrein
zijn meestal interviews afgenomen met website-

Toegankelijke gezondheidsinformatie: een kwestie van leeftijd?
gebruikers of is hun navigatiegedrag
geobserveerd.28-30 Wat echter ontbreekt, is inzicht in overeenkomsten en verschillen met betrekking tot het daadwerkelijke navigatiegedrag
van ouderen en jongeren. Daarom is dit met ‘eyetracking’ in beeld gebracht door ouderen (vanaf
65 jaar) en jongeren (begin 20) een zoekopdracht
naar gezondheidsinformatie te laten uitvoeren
bij de websites van drie verschillende typen organisaties: de seniorenbond ANBO, de gemeente
Maarssen en de zorgverzekeraar Univé. In vergelijking met eerder verricht ‘eye-tracking’ onderzoek op dit terrein van Houtepen31 en Tullis32
heeft er een relatief groot aantal deelnemers aan
dit empirische onderzoek deelgenomen: 29 jongeren (die allen dagelijks het internet gebruiken)
en 29 ouderen (waarvan 18 ouderen dagelijks
internet gebruikten). Daarmee voldoet dit aantal
ruimschoots aan het minimum van acht proefpersonen voor dit type ‘usability’ onderzoek.33
Het ‘eye-tracking’-instrument is een apparaat
dat met infrarood oogbewegingen meet van
navigatiepatronen zonder dat de websitegebruiker daar last van heeft. De meetapparatuur is
namelijk in de rand van het beeldscherm ingebouwd. Resultaat van deze metingen zijn heatmaps die met verschillende kleuren aangeven
hoe vaak er naar een bepaald onderdeel op een
webpagina is gekeken: niet zo vaak (groen) [in de

Tabel 1

93

zwart-wit versie in dit artikel lichtgrijs], iets vaker
(geel) [donkergrijs] of heel vaak (rood) [donker]. Met
kleine blokjes wordt bovendien gemarkeerd
wanneer gebruikers geklikt hebben. Inzicht in
dergelijke navigatiepatronen kan webdesigners
helpen sites zo te ontwerpen dat zowel oudere
als jongere gebruikers de informatie die ze zoeken ook echt kunnen vinden.
 Voordat de resultaten van het ‘eye-tracking’
onderzoek gepresenteerd worden, volgen nu
eerst de tendensen qua leeftijd voor effectiviteit
(antwoord op zoekopdracht binnen de tijdslimiet van 5 minuten gevonden) en efficiency (gemiddelde snelheid van degenen die de zoekopdracht met succes hadden afgerond) (zie tabel 1
en 2). Jongeren wisten vaker dan ouderen de
zoekopdracht naar gezondheidsinformatie met
succes te voltooien en waren ook aanzienlijk
sneller. Dit komt overeen met de uitkomsten van
het empirisch onderzoek van Docampo Rama,
De Ridder en Bouma naar het gebruik van interfaces door ouderen in vergelijking tot dat van
jongeren.34 Dit zou kunnen liggen aan hun leeftijd: bij jongeren is er nog geen sprake van
leeftijdgerelateerde functiebeperkingen. Maar
gezien het feit dat ouderen niet met websites
zijn opgegroeid in hun formatieve jaren zou de
socialisatietheorie hier ook een verklaring voor
kunnen bieden.
Effectiviteit zoekgedrag (% succesvolle afronding zoekopdracht binnen tijdslimiet van 5 minuten).
Website ANBO

Website gemeente Maarssen

Website Univé

Jongeren

93,1%

100%

93,1%

Ouderen

82,8%

79,3%

44,8%

Ouderen met / zonder HBO/
WO

84,2% /80%

89,5 % /60%

60% /40%

Ouderen dagelijks / niet dagelijks internet gebruik

88,9% /72,7%

77,8% /81,8 %

38,9/54,5 %

Tabel 2

Efficiency zoekgedrag (gemiddelde snelheid in seconden van degenen die de
zoekopdracht met succes hadden afgerond).
Website ANBO

Website gemeente Maarssen

Website Univé

Jongeren

64 sec.
81 sec.
87 sec.
Ouderen

111 sec.
104 sec.
146 sec.
Ouderen met / zonder HBO/
WO

112 sec./108 sec.
94 sec. /131 sec.
143 sec. /154 sec.
Ouderen dagelijks / niet dagelijks internet gebruik

99 sec./135 sec.
98 sec. /113 sec.
190 sec. /96 sec.
 94

Tijdschr Gerontol Geriatr 2012; 43
Aangaande de rol van opleiding en de frequentie van internetgebruik voor effectiviteit en efficiency was het beeld minder eenduidig, dat verschilde per website (zie tabel 1 en 2). Grootschalig kwantitatief vervolgonderzoek bij een groot
aantal websites is noodzakelijk.
Wat betreft de invloed van geslacht boden de
resultaten met betrekking tot effectiviteit en efficiency evenmin een eenduidig beeld, ook dat verschilde per website. Zo bleek bijvoorbeeld dat
oudere vrouwen de zoekopdracht bij de website
van de ANBO aanzienlijk sneller afrondden dan
ouder mannen (gem. 69 sec. versus gem. 146
sec.), maar bij de websites van de gemeente
Maarssen en Univé waren oudere vrouwen juist
langzamer (gem. 116 en 201 versus 94 en 100 sec.).
 Voor de navigatiepatronen van oudere en jongere websitegebruikers volgen nu ter illustratie
een aantal heatmaps van de homepage van de
seniorenbond ANBO. Het lijkt er op dat er enig
verschil is tussen de navigatiepatronen van oudere en jongere websitegebruikers. Ouderen kijken net als jongeren vaak naar de plek waar geklikt dient te worden om bij het antwoord op de
zoekvraag te kunnen komen (het bovenste vlak
van de derde kolom), maar de donkere vlek is bij
de ouderen (figuur 1a) wel veel groter dan bij jongeren (figuur 1b), een teken van intensief kijkgedrag. Dit is vergelijkbaar met de resultaten van
de eerdergenoemde ‘eye-tracking’ studies.31,32
Ouderen kijken ook tamelijk vaak naar de tweede kolom waar ze niet kunnen doorklikken naar
het antwoord (niet alleen licht- en donkergrijze
vlekken maar ook een donkere vlek). De
navigatiepatronen van ouderen (figuur 1a) lijken
dus op het eerste gezicht enigszins af te wijken
van die van jongeren (figuur 1b), maar als we de
navigatiepatronen bekijken van ouderen die dagelijks internet gebruiken (figuur 1c) dan zijn de
verschillen met jongeren bij nader inzien niet
noemenswaardig. Er is bij de ouderen die dagelijks internet gebruiken net als bij de jongeren
minder intensief naar de eerste twee kolommen
gekeken (minder donkere en grijze vlekken)
waar geen relevante informatie te vinden is en
het kijkpatroon van de ouderen die dagelijks
internet gebruiken in de derde kolom lijkt meer
op dat van dat van jongeren dan dat van ouderen
die niet dagelijks internet gebruiken (figuur 1d).
Aangezien heatmaps geen grote verschillen qua
geslacht en opleiding vertoonden, zijn die niet
in dit artikel opgenomen.
 Kennelijk is dagelijks internetgebruik meer
van invloed op onze navigatiepatronen dan leeftijd. Hieruit blijkt dat leeftijd voor de navigatiepatronen met betrekking tot het informatiezoekgedrag niet dé verklarende variabele is. Frequentie van internetgebruik speelt een veel grotere rol. Kortom, ook al is er tijdens de formatieve jaren geen internetervaring opgebouwd,
dan kan dit gemis door op latere leeftijd ervaring
met internet op te doen wel degelijk worden
goedgemaakt. De socialisatietheorie gaat wat dit
betreft dus niet voor alle ouderen op.
Evaluatie en discussie
Een opvallend resultaat uit de eerste case study9
was dat ouderen in de leeftijdscategorie van 5574 jaar zich net als de 35- tot 54-jarigen goed informeren (58% van de 55- tot 74-jarigen maakt
daarvoor van internet gebruik). Verder zijn het
de burgers van 75 jaar en ouder die niet veel gebruik kunnen én willen maken van internet als
informatiebron, slechts 20% doet dat wel. Voor
hen zijn familieleden, vrienden en kennissen, en
belangenbehartigers de belangrijkste informatiebronnen. De socialisatietheorie kan hier een
verklaring bieden. Leeftijdgerelateerde functiebeperkingen kunnen hier natuurlijk ook van
invloed kunnen zijn. Door hun leeftijd is de kans
op gezondheidsklachten relatief groot; de behoefte aan toegankelijke informatie is wel degelijk aanwezig. Verder blijkt uit de uitspraken van
de respondenten niet dat er een verband is tussen opleidingsniveau en het gebruik van een bepaald medium als informatiebron om een zorgverzekeraar te kiezen. Er bleek wel enig verschil
te zijn tussen de manier waarop mannen en
vrouwen van informatiebronnen gebruik maakten om te komen tot de zorgverzekeraar van hun
keuze. Zo lieten vrouwen zich vaker dan mannen informeren door personen.
 De tweede case study toont aan dat jongeren
vaker dan ouderen in de zoekopdracht naar
gezondheidsinformatie effectiever waren (dat
wil zeggen dat ze die vaker met succes binnen de
tijdslimiet van vijf minuten wisten te voltooien)
en ook aanzienlijk efficienter (sneller). Wat betreft de rol van geslacht en opleiding voor effectiviteit en efficiency was het beeld minder eenduidig, dat verschilde per website. Grootschalig
kwantitatief vervolgonderzoek bij een groot aantal websites is noodzakelijk. Verder blijkt uit het
‘eye-tracking’ onderzoek naar het informatiezoekgedrag op websites dat geslacht en opleiding voor navigatiepatronen geen rol speelt.10
Wat leeftijd betreft zien we dat de navigatiepatronen van ouderen op het eerste gezicht
enigszins lijken af te wijken van die van jongeren, maar als we de navigatiepatronen bekijken
van ouderen die dagelijks internet gebruiken
dan zijn de verschillen met jongeren bij nader
inzien niet noemenswaardig.
Ouderen kunnen we dus wat betreft hun gebruik van informatiebronnen zeker niet over één
kam scheren. Levensfase, tot op zekere hoogte
socialisatie en (naarmate mensen ouder worden)
leeftijdgerelateerde functiebeperkingen spelen
daarbij een rol. Kortom, het lijkt er wat betreft
het informatiezoekgedrag op websites dus niet
op dat de ‘digital natives’ en ‘digital immigrants’
in Nederland echt bestaan. Er is eerder sprake
van een digitaal spectrum dan de op leeftijd gebaseerde digitale kloof waar zo vaak over gesproken wordt.
 Het ontwerpen van websites volgens het principe van dynamische diversiteit35 kan hier uitkomst bieden. De (vaak jonge) ontwerpers van

Toegankelijke gezondheidsinformatie: een kwestie van leeftijd?

Figuur a: Heatmap van alle oudere gebruikers; Figuurb: Heatmap van alle jongere gebruikers; Figuur c: Heatmap van alle ouderen die dagelijks internet gebruiken; Figuur d: Heatmap van alle ouderen die niet dagelijks
internet gebruiken
websites dienen rekening te houden met ouderen die om wat voor reden dan ook minder internetervaring hebben, zodat ook dergelijke ouderen informatie op websites kunnen vinden.
Bij de in dit artikel gepresenteerde case studies
gaat het om explorerend kwalitatief onderzoek.
Met grotere aantallen deelnemers zou aan de
hand van statistische analyses ook de significantie van verschillen en overeenkomsten tussen

ouderen en jongeren kunnen worden vastgesteld.
Om de rol van socialisatie, levensfase en
leeftijdgerelateerde functieverschillen te achterhalen zouden ook focusgroepen gebruikt kunnen worden. In gesprek met ouderen en jongeren kan dan worden gevraagd naar hun ervaringen als techniekgeneratie, de rol van de levensfase waar ze in verkeren en de mate waarin er spra-

95

96

Tijdschr Gerontol Geriatr 2012; 43
ke is van leeftijdsgerelateerde functiebeperkingen die hun informatiezoekgedrag
negatief beïnvloeden. Zo zouden we dan inzicht
kunnen krijgen in hun voor- en afkeur voor een

bepaald medium om op die manier te achterhalen in hoeverre toegang tot gezondheidsinformatie een kwestie van leeftijd is.
Literatuur
1 Duimel M. Verbinding maken: Senioren en
internet. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2007: 43-44.
2 http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/
?DM=SLNL&PA=71098NED&D1=0-14,33-34,4147,55-59,65-84,114-133&D2=9-13&D3
=a&HDR=G1,G2&STB=T&VW=T
3 Prensky M. Digital Natives, Digital Immigrants.
On the horizon 2001; 9 (5): 1-6.
4 Wagemakers A, Quispel Y. Verkenning van het
gebruik van leeftijd in onderzoek. Utrecht: Landelijk Bureau Leeftijdsdiscriminatie, 2003.
5 Dannefer, D. What’s in a name? An account of
the neglect of variability in the study of ageing.
 In: Birren JE, Bengtson VL eds: Emergent theories of ageing. New York: Springer, 1988: 356384.
6 Baltes PB. Life-span developmental psychology:
Some converging observations on history and
theory. In Baltes PB, O.G. Brim jr. OG eds. Lifespan development and behaviour, Vol. 2. New
York, Academic Press, 1979.
7 Kronjee G. Voorwoord. In: Wagemakers, A en
Quispel, Y., Verkenning van het gebruik van
leeftijd in onderzoek. Utrecht: Landelijk Bureau Leeftijdsdiscriminatie, 2003: 3-4.
8 Hill R., Dickinson A, Arnott J, Gregor P, McIver,
L. Older users’ eye movements: Experience
counts, CHI 2011, May 7-12 Vancouver, BC, Canada, 2011.
9 Loos EF, Mante-Meijer EA. De kiezende burger
en het nieuwe zorgstelsel. De invloed van leeftijd, geslacht en opleiding op het gebruik van
oude en nieuwe media als informatiebron. Houten: Springer, 2007.
10 Loos EF, Mante-Meijer EA. Navigatiegedrag van
ouderen en jongeren in beeld. De rol van leeftijd voor het informatiezoekgedrag van websitegebruikers. Den Haag: Lemma, 2009.
11 Becker H. Generaties en hun kansen. Amsterdam: Meulenhoff, 1992.
12 Sackman R, Weymann A. Die Technisierung des
Alltags. Generationen und technische Innovationen. Frankfurt, Campus Verlag, 1994.
13 Goot M van der. Stand van de wetenschap.
Televisiekijken in het leven van ouderen: een
literatuuroverzicht. Tijdschrift voor Communicatiewetenschap 2009; 37 (3): 254-267.
14 Hofmann D, Schwender C. Biographical functions of cinema and film preferences among
older German adults. A representative quantitative survey. Communications. The European
Journal of Communication Research 2007; 32:
473-491.
15 Mares ML,Woodard, E. In search of the older
audience: Adult differences in television viewing. Journal of Broadcasting & Electronic
Media 2006; 50: 595-614.
16 Huysmans F, Haan J de, Broek A van den. Achter
de schermen: Een kwart eeuw lezen, luisteren,
kijken en internetten. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau, 2004.
 17 Hawthorn D. How Universal is good design for
older users? Conference paper, ACM SIGCAPH
Computers and the Physically Handicapped,
Proceedings of the 2003 conference on universal
usability issue: 73-74.
18 Thijssen JGL. Tweede loopbaanhelft. Ontwikkelen en perspectieven in een vergrijzende samenleving. Rede in verkorte vorm uitgesproken
bij het afscheid als gewoon hoogleraar Strategisch Human Resource Management aan de
Universiteit Utrecht, departement Bestuurs- en
Organisatiewetenschap, op donderdag 16 november 2006. Utrecht: Universiteit Utrecht,
Utrechtse School voor Bestuurs- en Organisatiewetenschap, 2006.
19 Loo J van. Training, labor market outcomes, and
self-management. Maastricht: ROA, 2005.
20 Zajicek M, Morissey W. ‘Multimodality and interactional differences in older adults. In: Carbonell N ed. Multimodality: A step towards universal access, special issue of Universal access in
the information society 2003; 2 (2): 125-133.
21 White K, Jerrams-Smith J, Heathcote D. Improving access for elderly and severely disabled persons: a hybrid adaptive and generic interface.
In: Stephanidis C (ed.), Universal access in HCI:
Towards an information society for all, Vol. III.
Mahwah, New Jersey, Londen: Lawrence Erlbaum, 2001.
22 Bouma H. Document and interface design for
older citizens. In: Westendorp P, Jansen C, Punselie R. eds. Interface design & document design. Amsterdam: Rodopi, 2000.
23 Johnson R, Kent S. Designing universal access:
web application for the elderly and disabled.
Cogn Tech Work 2007; 9: 209-218.
24 Antonucci TC, Akiyama H. Social networks in
adult life and a preliminary examination of the
convoy model. Journal of Gerontology 1987; 42
(5): 519-527.
25 Plath DV. Long engagements. Stanford: Stanford University Press, 1980.
26 Bakardjieva M. Internet society: The internet in
everyday life. Londen: Sage, 2005.
 27 Lenhart A, Horrigan JB. Re-visualizing the Di-

Toegankelijke gezondheidsinformatie: een kwestie van leeftijd?
gital Divide as a Digital Spectrum. IT & Society
2003: 5, 23-39
28 Arch A. Web accessibiliy for older users: A literature review. W3C working draft, 14 mei 2008.
<http://www.w3.org/TR/wai-age-literature/>
29 Chisnell D, Redish J. Designing web sites for
older adults: A review of recent research. Onderzoeksrapport voor de AARP. 2004 <http://
www.aarp.org/olderwiserwired>
30 Pernice K, Nielsen J. Web usability for senior
citizens: Design guidelines based on usability
studies with people age 65 and older. Nielsen
Norman Group, 2002 <http://
www.nngroup.com/reports/seniors>
31 Houtepen L. Op zoek naar InFormatie. Onderzoek naar het vinden en beoordelen van informatie op de websites van de vijf grootste zorgverzekeraars [Afstudeerscriptie voor de Master

Communicatie, Beleid en Management]
Utrecht: Universiteit Utrecht, Utrechtse School
voor Bestuurs- en Organisatiewetenschap, 2007.
32 Tullis TS. Older adults and the Web: Lessons
learned from eye-tracking. In Stephanidis C ed.
Universal access in human computer interaction. Coping with diversity. Reihe: Lecture
Notes in Computer Science [LNCS] New York:
Springer, 2007.
33 Wichansky AM. Usability testing in 2000 and
beyond. Ergonomics 2000; 43 (7): 998-1006.
34 Docampo Rama M, Ridder H, Bouma H. Technology generation and age in using layered user
interfaces. Gerontechjournal, september 2001; 1
(1): 25-39.
35 Gregor P, Newell AF, Zajicek M. Designing for
dynamic diversity - interfaces for older people.
ASSETS 2002: 151-156.
97.
