Lotte Jensen (red.), Crisis en Catastrofe. De Nederlandse omgang met rampen in de lange negentiende eeuw
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 137 (2022) | review 7

Lotte Jensen (red.), Crisis en Catastrofe. De Nederlandse omgang met rampen in de lange
negentiende eeuw (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2021, 282 pp., isbn 9789463722568)
Er is haast geen beter moment om de bundel Crisis en Catastrofe, onder de
redactie van Lotte Jensen, uit te brengen dan in 2021. Europa ondergaat
al bijna twee jaar een coronaviruspandemie en tijdens de zomer werden
grote delen van het continent geteisterd door uitzonderlijke regenbuien en
dodelijke overstromingen. Een ideaal moment dus om te reflecteren op hoe
een land als Nederland eigenlijk omgaat met rampen.
Crisis en catastrofe biedt een cultureel perspectief op
rampengeschiedenis in Nederland. Een dergelijke aanpak heeft de laatste
jaren veel aan populariteit gewonnen, mede geïnspireerd door het onderzoek
van historici als Greg Bankoff in het Verenigd Koninkrijk en Gerrit Jasper
Schenk in Duitsland.1 In het steeds meer uitdijende onderzoeksveld van
de disaster studies is de culturele invalshoek zich aan het profileren als een
belangrijk subveld. Volgens Jensen opent een dergelijk perspectief deuren
naar nieuwe soorten bronnen, zoals verhalen, prenten, schilderijen,
liederen en liefdadigheidspublicaties. Bovendien laat het ook nieuwe
theoretische synergiën toe met domeinen zoals de literatuur-, cultuuren mediawetenschappen. Crisis en Catastrofe tracht bij te dragen aan deze
groeiende discipline door de focus te leggen op Nederland en op hoe
Nederlanders in de voorbije twee eeuwen zijn omgegaan met rampspoed.
Een brede waaier aan rampen wordt onder de loep genomen vanuit
drie invalshoeken: de lokale en nationale impact van rampen, media en
beeldvorming, en rampen ver weg van Nederland.
 Indrukwekkend aan Crisis en Catastrofe is de diversiteit aan
onderwerpen en auteurs. De bundel bestaat uit bijdragen door zowel
beginnende als meer ervaren onderzoekers van zowel binnen als buiten de
universiteitsmuren. Die diversiteit weerspiegelt zich in de verscheidenheid
aan onderwerpen en vooral de enorme rijkdom aan empirisch materiaal,
wat waarschijnlijk het sterkste punt van dit boek is. De rampen die aan bod
komen worden bijzonder gedetailleerd uiteengezet en de lezer krijgt veel
historisch materiaal voorgeschoteld. Arti Ponsi’s hoofdstuk over relieken
bevat bijvoorbeeld talloze afbeeldingen die de variëteit aan relieken van de
Leidse buskruitramp tonen. Andere voorbeelden zijn de vele liederteksten die
Lotte Jensen analyseert en de literaire passages uit de spannende reisverhalen
van walvisvangers in het hoofdstuk van Hans Beelen.
Enkele hoofdstukken bieden ook vernieuwende methodologische of
theoretische bijdragen. Door middel van een computational analysis is Ruben
Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 4.0 International License
doi: 10.51769/bmgn-lchr.11683 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

Ros er bijvoorbeeld in geslaagd om een groot corpus aan kranten te verwerken
om zo te kunnen tonen hoe het begrip ‘nationale ramp’ is geëvolueerd. Een
ander voorbeeld is de waardevolle connectie die Alicia Schrikker en Sander
Tetteroo maken tussen de disaster studies en New Imperial History.
De bundel kent echter ook een aantal beperkingen. De eerste is het
gevolg van de enorme diversiteit aan onderwerpen en materiaal, die de brede
focus van de bundel wat overschaduwt. Jensen doet in de inleiding een poging
om de so what-vraag te beantwoorden door op een presentistische wijze te
benadrukken dat de omgang met deze historische rampen ook vandaag nog
steeds relevant is. Die so-what-vraag gaat in de bijdragen zelf echter soms
verloren. Een slotbeschouwing had deels soelaas kunnen bieden.
 De tweede beperking van de bundel, die sterk gelinkt is aan de eerste,
is dat niet alle bijdragen even theoretisch of methodologisch zijn ingebed. In
de meeste hoofdstukken is de connectie met de disaster studies niet altijd even
helder. De vraag hoe elk van de hoofdstukken een vernieuwende bijdrage levert
aan rampenonderzoek in het algemeen blijft daardoor soms onbeantwoord.
Deze vraag is nochtans niet onbelangrijk. Sommige historici hebben tenslotte
juist veelvoudig opgeroepen om meer analytisch en theoretisch te werk te gaan
zodat hun onderzoek beter aansluit bij de sociale wetenschappen.2
Een derde beperking is de ruimtelijke focus van het boek. Die is
overduidelijk Nederland, maar soms benutten de auteurs de kansen niet
om internationale connecties te maken. Rampen zijn in veel gevallen
grensoverschrijdende en zelfs transnationale gebeurtenissen. Net zoals
Jensen in haar bijdrage verwijst naar Engelstalige rampliederen hadden
internationale verbindingen ook in andere bijdragen een meerwaarde kunnen
hebben, al was het maar om de uniciteit van de ontwikkelingen in Nederland
te bevestigen of ontkrachten. Aangezien meerdere auteurs koning Lodewijk
Napoleon bestudeerden, is een meer expliciete link of vergelijking met de
Franse context een voorbeeld van een potentiële internationale verbinding die
verder had kunnen worden uitgediept.
1

Greg Bankoff, Cultures of Disaster: Society and

Across Asia and Europe. Transcultural Research

Natural Hazards in the Philippines (Londen/New

– Heidelberg Studies on Asia and Europe in a

York 2003); Greg Bankoff, ‘Historical Concepts

Global Context (Cham 2017). doi: https://doi.
of Disaster and Risk’, in: Ben Wisner, J.C.
org/10.1007/978-3-319-49163-9; Andrea Janku,

Gaillard en Ilan Kelman (reds.), The Routledge

Gerrit Schenk en Franz Mauelshagen, Historical

Handbook of Hazards and Disaster Risk Reduction

Disasters in Context: Science, Religion, and Politics

(Londen/New York 2011) 31-41. doi: www.doi.
(Londen/New York 2011).
 org/10.4324/9780203844236.ch4; Dorothea

2

Een voorbeeld hiervan is Bas van Bavel en Daniel

Hihorst en Greg Bankoff, Why Vulnerability Still

R. Curtis, ‘Better Understanding Disasters by

Matters: The Politics of Disaster Risk Creation

Better Using History: Systematically Using

(Londen/New York 2022); Gerrit Jasper Schenk

the Historical Record as One Way to Advance

(red.), Historical Disaster Experiences: Towards a

Research into Disasters’, International Journal of

Comparative and Transcultural History of Disasters

Mass Emergencies and Disasters 34:1 (2016).
Deze beperkingen nemen niet weg dat Crisis en Catastrofe een
belangrijke en noodzakelijke bijdrage levert aan het rampenonderzoek. Als
Belgische historicus kan ik enkel maar hopen dat dezelfde historiografische
aandacht zal gaan naar de rampen die de zuiderburen van Nederland hebben
ervaren. Niettemin is deze bundel niet enkel een rampengeschiedenis, maar
misschien nog meer een geschiedenis over Nederland. Het is een nog nooit
geschreven verhaal over hoe een bevolking op talloze verschillende wijzen
omgaat met rampspoed en hoe dat correleert met nationaal bewustzijn,
religie, literatuur en identiteit.
Siegfried Evens, kth Royal Institute of Technology.
