Boekbespreking
Boekbespreking
Maatschappelijke berichtgeving
Bundel opstellen aangeboden aan Prof. Drs.
J. W. Schoonderbeek ter gelegenheid van zijn
afscheid als buitengewoon hoogleraar in de
Accountancy aan de Vrije Universiteit te Am­
sterdam op 10 november 1986
Kluwer, Deventer, 1986, 274 pag.,
Prijs ƒ 85,-.
 Toen Schoonderbeek op 10 november 1986
afscheid nam als buitengewoon hoogleraar
kwam daarmee een einde aan een academi­
sche loopbaan van ruim elf jaar. Dat Schoon­
derbeek zich ook buiten het academisch cir­
cuit in ruime mate heeft doen gelden zal voor
weinig lezers van dit maandblad verborgen
zijn gebleven. Gelukkig is er met dit afscheid
geen einde gekomen aan de actieve maat­
schappelijke en vaktechnische betrokkenheid
van Schoonderbeek. Hij heeft velen in en bui­
ten het academisch circuit gestimuleerd tot
nader onderzoek op het terrein van de ac­
countancy en de bedrijfseconomie, meer spe­
ciaal op het terrein van wat in de titel van
deze afscheidsbundel maatschappelijke be­
richtgeving heet. Het is dan ook niet verwon­
derlijk, dat de redacteuren van dit liber amicorum (Schoonderbeeks VU-collega’s
Klaassen, Traas en Van Zutphen) er in het
voorwoord blijk van geven geen moeite te heb­
ben gehad om auteurs te vinden, die samen
met hem of onder zijn bezielende leiding wer­
ken of hebben gewerkt. De twintig auteurs die
aan deze bundel hebben bijgedragen hebben
met Schoonderbeek samengewerkt aan de
Economische Faculteit van de VU of komen
uit kringen van de Raad voor de Jaarverslaggeving, de Ondernemingskamer, het Bedrijfs­
fonds voor de Pers, het Limperg Instituut, het
NIVRA of zijn vroegere maatschap Klynveld
Kraayenhof & Co. Ook enkele van zijn vroe­
gere leerlingen en zijn promovendi hebben
hun bijdrage geleverd. Het zal geen verwon­
dering wekken, dat tussen de eerst- en laatst­
genoemde categorie, alsmede binnen deze ca­
tegorieën een aantal ‘dubbeltellingen’
voorkomt. Schoonderbeeks geëngageerdheid
was zodanig, dat men al gauw in menigerlei
hoedanigheid met hem te maken kreeg (en
krijgt) en bovendien goede herinneringen
overhoudt aan deze contacten.
Na een kort voorwoord en een inhoudsopgave
schenkt G. C. Elte in een kort: ‘Aan Prof. Drs.
 1/ 2-54

Jaarverslag
Inform atieverstrek­
king
Accountancy

J. W. Schoonderbeek’ aandacht aan de levens­
loop van Schoonderbeek. Ondanks de be­
knoptheid wordt hierin de innemende figuur
van Schoonderbeek treffend getekend. Na een
overzicht van de publikaties van Schoonder­
beek heeft J. Klaassen een inleidend artikel
op de bundel geschreven, waarin de daarop
volgende bijdragen de revue passeren. Maat­
schappelijke berichtgeving kan - zoals vele
termen - zowel ruim als eng worden opgevat.
In de ruime betekenis gaat het bij maatschap­
pelijke berichtgeving om alle vormen van in­
formatieverschaffing door organisaties aan de
maatschappij, financiële zowel als niet-financiële informatie, door op winst gerichte huis­
houdingen zowel als door niet op winst ge­
richte organisaties. De periodieke financiële
berichtgeving door ondernemingen is dan een
onderdeel van de maatschappelijke bericht­
geving, naast bijv. de sociale berichtgeving. In
engere zin wordt onder maatschappelijke be­
richtgeving gebruikelijk allerlei vormen van
berichtgeving door organisaties verstaan, die
vallen buiten de periodieke financiële bericht­
geving door ondernemingen aan direct be­
langhebbenden. De term maatschappelijke
berichtgeving in de titel moet in ruime zin
worden opgevat. De bijdragen zijn verdeeld in
drie hoofdgroepen:
I Maatschappelijke berichtgeving, alge­
meen
II Jaarverslaggeving
III Accountantsfunctie en verslaggeving.
H. Schreuder geeft een beknopt en zeer le­
zenswaardig overzicht van het onderzoek, dat
in Nederland is verricht op het terrein van de
sociale en maatschappelijke berichtgeving (in
enge zin) na WO II.
J. J. van Cuilenburg (met IJsselmuiden de
enige niet economist/accountant in het auteursgezelschap, maar hoogleraar in de com­
municatiewetenschap) trekt een interessante
parallel tussen de journalistiek en de accoun­
tancy, uitmondend in een pleidooi voor de
accountant als ‘informatiemakelaar’. De au­
teur signaleert de behoefte aan systematisch
‘marktonderzoek’ op het terrein van de maat­
schappelijke berichtgeving.
 De bijdrage van R. C. Spinosa Cattela is ei­
genlijk zowel onder de eerste als onder de
tweede hoofdgroep te plaatsen. Enerzijds wordt
aandacht besteed aan de ‘financiële bericht­
geving’, waarbij de auteur aan de hand van de

bestaande wetgeving nagaat wat vanuit het
standpunt van de ondernemer/vermogensverschaffer wel en niet essentieel is te achten in
de jaarverslaggeving. Anderzijds wordt tegen
maatschappelijke berichtgeving (in enge zin)
een aantal bezwaren ingebracht. Voor beide
gebieden komt de auteur tot de conclusie, dat
het verstrekken van meer en van frequentere
informatie niet een vanzelfsprekende oplos­
sing voor bestaande of veronderstelde proble­
men is.
Uitgaande van de informatiebehoeften geeft
S. Kalkman (als aardig contrast tot het plei­
dooi van Spinosa Cattela) een in de praktijk
bruikbaar overzicht van in de externe bericht­
geving te behandelen onderwerpen. Daarbij
wordt een basisoverzicht van informatiebe­
hoeften gegeven, vervolgens een overzicht dat
de globale diepgang van de informatiebehoef­
ten van verschillende groepen gebruikers aan­
geeft en tenslotte een lijst waarin de in het
eerste overzicht gegeven informatiebehoeften
worden gedetailleerd. Voor de verschillende
gebruikersgroepen en hun informatiebehoef­
ten wordt daarbij uitgegaan van hetgeen in de
literatuur en de wetgeving tot uitdrukking
wordt gebracht.
P. G. Bosch geeft een zeer ruime inhoud aan
het begrip maatschappelijke berichtgeving,
namelijk die van alle berichtgeving die in het
maatschappelijk verkeer komt, ongeacht van
wie afkomstig en wat het onderwerp is. Op
basis van een door Krauch ontwikkeld sys­
teem van directe democratie genaamd ‘orakel’
geeft de auteur een kader aan waarbinnen de
integriteit en helderheid tezamen met de bon­
digheid en relevantie van de berichtgeving
beter gegarandeerd zouden kunnen worden.
Met name de berichtgeving door overheden,
(in mindere mate) de berichtgeving door on­
dernemingen en de berichtgeving door de me­
dia passeren de revue.
 A. van Putten gaat in een boeiende analyse
vooral in op de informatiebehoeften van com­
missarissen bij een middelgrote onderneming.
Deel II begint met een bijdrage van H. Mar­
seille over ‘zeggingskracht’ van jaarrekenin­
gen. Die zeggingskracht wordt afgemeten aan
de betekenis van jaarrekeningen voor ‘econo­
mie decisions’. Hoewel de auteur met betrek­
king tot de jaarrekening heel wat verbeterin­
gen mogelijk acht, valt (als niet uitgesproken
ondertoon) toch het pleidooi voor het niet
vergeten van de ‘stewardship-functie’ te be­
luisteren. Het jaarverslag wordt als geëigender medium voor informatieverschaffing ten
behoeve van economie decision making’ ge­

zien. Op dit terrein houdt de auteur een plei­
dooi om niet door formele voorschriften de
ontwikkeling van materiële informatiever­
strekking te belemmeren.
J. Klaassen behandelt niet, zoals al vaker is
gebeurd, de betekenis van de praktijk voor de
theorie, maar schetst nu eens de omgekeerde
relatie: de betekenis van verslaggevingstheorie voor de verslaggevingspraktijk. Klaassen
benadrukt de noodzaak van een nauwe bin­
ding tussen de academische wereld en de
praktijk van de verslaggeving; want hoewel de
rol van de theorie bescheiden moet zijn vol­
gens de auteur, blijkt dat bepaalde theoreti­
sche denkkaders en onderzoeksresultaten met
vrucht in de praktijk kunnen worden toege­
past. Het is dan wel noodzakelijk, dat de theo­
retische ontwikkelingen met de praktijkvra­
gen ‘meegroeien’.
In het vijftigjarig jubileum van Limpergs: ‘De
gevolgen van de depreciatie van de gulden
voor de berekening van waarde en winst in
het bedrijf’ vond W. van Bruinessen aanlei­
ding de ontwikkelingen sedertdien van de
winstbepaling op actuele grondslag te schet­
sen. Interessant daarbij is met name de stel­
ling, dat Limpergs handhavingsdoelstelling
(zelfs alle handhavingsdoelstellingen) strijdig
zijn met art. 362 B2 BW.
 L. Traas behandelt de informatieve waarde
van de SHBM en schetst in een helder betoog
een aantal contouren van een door hem ge­
prefereerd overzicht. Traas bepleit onder meer
toepassing van liquide middelen als midde­
lenbegrip, een onderverdeling in drie hoofd­
categorieën (nl. kasstroom uit bedrijfsuitoe­
fening, duurzame investeringen en externe
financiering) en voor elk van de hoofdcate­
gorieën een kwantificering van het eindbedrag
op kasbasis, doch binnen de hoofdcategorieën
een specificatie van het eindbedrag op trans­
actiebasis.
H. Beekman gaat in op de gescheiden ontwik­
keling van wettelijke bepalingen omtrent de
informatieverstrekking op grond van (thans)
Titel 8, op grond van andere voorschriften
voor niet onder Titel 8 vallende rechtsvormen
en de wettelijke bepalingen omtrent de finan­
ciële informatieverstrekking aan onderne­
mingsraden. Met name de vraag die aan het
slot wordt gesteld of er goede redenen zijn om
de wetgeving inzake de jaarverslaggeving van
ondernemingen onafhankelijk van de wetge­
ving voor de informatieverstrekking aan on­
dernemingsraden te ontwikkelen, komt door
de voorafgaande beschouwingen bijkans re­
torisch voor. Beekman bepleit dan ook het
ontwikkelen van een minimumpositie als
112-55

‘common core’. Dit kleinste gemene veelvoud
ziet Beekman in de eisen die volgens Titel 8
voor kleine rechtspersonen gelden. In afzon­
derlijke wetten zouden daarnaast aanvullende
eisen kunnen worden gesteld.
D. P. van der Voort en H. Wagter gaan in een
gezamenlijk artikel in op allerlei aspecten van
kruisverbanden in een concern. Daarbij haken
de auteurs in op situaties waarbij in het re­
cente verleden bij déconfitures juist de onder­
linge kruisverbanden problemen opleverden
bij het voortzetten van de gezonde concern­
onderdelen. De auteurs verbinden aan hun
analyse zowel conclusies voor de financiering
als voor de (concern-)verslaggeving.
 F. van der Wel doet verslag van een empirisch
onderzoek naar stelselwijziging in de jaarre­
kening van 107 ter beurze genoteerde onder­
nemingen. De uitkomsten zijn ronduit frap­
pant. Meer dan 80% van de onderzochte
ondernemingen paste in de periode 1978 tot
en met 1982 eenmaal of vaker een stelselwij­
ziging toe. De helft van de gevonden stelsel­
wijzigingen bleek een materieel effect te heb­
ben op vermogen of resultaat, doch van de
laatste stelselwijzigingen werd slechts 60%
behoorlijk gemotiveerd. Het toetsen van be­
paalde intenties die de directie van een on­
derneming kan hebben bij het doorvoeren van
stelselwijzigingen is uiteraard geen simpele
zaak. Te bewijzen vallen intenties niet, maar
een hoge correlatie tussen het tijdstip van
stelselwijziging en het optreden van trendherstel in nettowinst of rentabiliteit geeft toch
stof tot bezinning.
De bijdragen opgenomen in deel III zijn niet
gericht op controletechnische onderwerpen
maar vooral op de maatschappelijke aspecten
van de accountantsfunctie. L. C. van Zutphen
opent de reeks bijdragen in dit deel met het
belichten van Schoonderbeeks visie op:
- de relaties tussen ondernemingsfuncties,
verantwoordingsinformatie en accoun­
tantscontrole;
- de ontwikkelingen op het gebied van perio­
dieke berichtgeving door ondernemingen
en de rol van de accountant in dat verband;
- de lasten en baten van het accountantsberoep, en
- de invloed van rechtsregels op het accountantsberoep.
Th. S. IJsselmuiden wijdt een prikkelende
beschouwing aan het maatschappelijke belang
van de accountantsverklaring naar aanleiding
van twee arresten van de Hoge Raad over het
verschoningsrecht van de registeraccountant.
 De auteur geeft een aantal maatregelen in
1/ 2-56

overweging die zouden kunnen leiden tot een
versterking van de maatschappelijke functie
van de accountant. Vele, zo niet alle, overwe­
gingen lokken uit tot discussie, dat kan maar
moeilijk in dit bestek. IJsselmuiden draagt zo
ruimschoots stof tot discussie aan, dat te wen­
sen is, dat deze bijdrage niet ongelezen blijft
(dat geldt overigens ook voor vele andere bij­
dragen in deze bundel).
De bijdrage van G. G. M. Bak handelt over
de bemoeienis van de accountant bij het tot
stand komen van de jaarrekening buiten de
verificatie-arbeid (in het stadium als het ware
na de proefbalans, zoals Bak dat uitdrukt).
Een proces waar behoudens de Scylla van
slechts marginale toetsing van het oordeel van
de cliënt en de Charybdis van ‘pseudoregelgeving’ door interne (verslaggevings-)richtlijnen van grote kantoren nog vele voetangels
en klemmen (of liever andere klippen) de
openbaar accountant bedreigen.
Was Bak naar aanleiding van International
Auditing Guideline 13 al zijdelings ingegaan
op de bewoordingen van de accountants-verklaring (‘in accordance with the relevant na­
tional standards’), A. B. Frielink doet dat
separaat en expliciet. Aan de hand van de
eisen van duidelijkheid en de randvoorwaarde
van tijdgebondenheid lanceert Frielink een
aantal tentatieve formuleringen ten aanzien
van de verklaring bij de jaarrekening (Naar
welke regels opgesteld? Welk stadium? Welke
betekenis voor andere meegepubliceerde
stukken?). Bijzondere aandacht verdient mijns
inziens Frielinks voorstel voor de formulering
van de intrekking van de verklaring.
De laatste bijdrage is van de hand van K.
Kruisbrink, die ingaat op de uitbreiding van
de attestfunctie en van de adviesfunctie als
antwoord op (of parallel aan?) de vermaat­
schappelijking van de onderneming. Klem­
mend schetst Kruisbrink hierbij de toename
van kwetsbaarheid en van aansprakelijk­
heidsrisico’s die hiermee gepaard gaat.
 De weergave van de inhoud van een liber
amicorum vraagt veel ruimte, op zich kan men
dan nog niet meer geven dan een korte aan­
duiding van verschillende bijdragen. Ik hoop
in ieder geval een indruk te hebben gegeven
van de rijke en rijkgeschakeerde inhoud van
deze bundel. Een ieder die geïnteresseerd is
in de maatschappelijke berichtgeving (in brede
of in enge zin), de theoreticus zowel als de
prakticus, de student zowel als de afgestu­
deerde, moet in deze bundel wel veel van zijn
(of haar) gading vinden.
Prof. Dr. M. A. van Hoepen.
