HET ARREST VAN DE ONDERNEMINGSKAMER INZAKE DE JAARREKENING 1976 VAN VAN GELDER
Jaarrekening
Ondernemingskamer
Vennootschapsrecht

HET ARREST VAN DE ONDERNEMINGSKAMER INZAKE
DE JAARREKENING 1976 VAN VAN GELDER
door Mr. Drs. H. Beekman
I.
Inleiding

II.
Toelichting als een geheel

Op 7 februari 1980 heeft de Ondernemingskamer van het gerechtshof te Am­
sterdam (OK) uitspraak gedaan inzake de door SOB1 ingestelde vordering tot
herziening van de jaarrekening 1976 van Van Gelder.
In deze procedure kwamen zowel formele als materiële aspecten aan de
orde. Met formele aspecten doel ik op de vormvoorschriften van titel 6 boek
2 BW. Het gaat hierbij niet alleen om de wijze van presentatie, maar ook om
de wettelijke minimumvoorschriften. Met materiële aspecten doel ik op de in­
terpretatieve voorschriften van deze titel. Gedacht kan hierbij worden aan de
aanvaardbaarheid van bepaalde waarderingsvoorschriften, maar ook aan de
eventueel noodzakelijk te achten toelichtingen op grond van de doelbepaling
van de jaarrekening (art. 2: 308 BW). De grens tussen beide groepen voorschrif­
ten is niet altijd scherp te trekken.
De voornaamste onderwerpen die in dit arrest de revue passeren zijn:
— Toelichting als één geheel
— Afwaardering activa
— Herwaardering en daarmee samenhangende reserves
— Samenstelling van het (enkelvoudige) resultaat
— Latente belastingverplichtingen
— Actieve belastinglatenties.
De jaarrekening van Van Gelder bevat de volgende presentatievolgorde: ge­
consolideerde balans, geconsolideerde winst- en verliesrekening, toelichting,
balans en winst en verliesrekening. Onder de toelichting is opgenomen een
kleine passage Algemeen, een Toelichting op de balansposten en Enige gegevens om­
trent de commissarissenbeloning.
Bij deze presentatiewijze valt op dat een onderdeel van de toelichting op de
vennootschappelijke jaarrekening voorop wordt gesteld en dat een toelichting
op de enkelvoudige balans, een toelichting op enkelvoudige winst- en verlies­
rekening en een toelichting op de geconsolideerde winst- en verliesrekening
ontbreken. Op deze punten maakt eiseres bezwaren.
 Het oordeel van de OK is zeer duidelijk. Het wettelijk systeem is aldus dat
de jaarrekening als één geheel dient te worden opgemaakt, vastgesteld en
goedgekeurd. Afzonderlijke toelichtingen schrijft de wet niet dwingend voor.
Voor Van Gelder betekent de zienswijze van de OK dat de presentatievolg­
orde wordt aanvaard, daar bij concemverhoudingen bij die presentatiewijze
geen afbreuk aan het inzicht dat art. 2: 308 BW eist, wordt gedaan, alsmede
dat bij de gekozen presentatievolgorde het niet noodzakelijk is afzonderlijke
m ab blz. 546

toelichtingen op de enkelvoudige cijfers te geven. Aan dit laatste voegt de OK
evenwel een belangrijke passage toe n.1. „Of de jaarrekening naar haar inhoud
aan de bepalingen der wet voldoet is een andere vraag (..
Bij de constatering van de OK dat de toelichting als één geheel moet worden
gezien, past ook de zienswijze dat vermeldingen in het bestuursverslag, die in
de jaarrekening behoren te staan, ten onrechte in het bestuursverslag worden
vermeld. Ook verwijzingen in de jaarrekening naar die vermeldingen, maken
deze vermeldingen niet tot onderdeel van de jaarrekening. Dit laatste komt bij
Van Gelder voor. In de jaarrekening wordt voor een nadere toelichting op de
toegepaste waarderingsgrondslagen naar het bestuursverslag verwezen. De
OK heeft daarom op dit punt aan Van Gelder een aanwijzing gegeven. Op
grond van de wet ( art. 2: 137 BW) dient als het bestuursverslag schriftelijk
wordt uitgebracht, dit verslag gescheiden van de jaarrekening te worden ge­
houden. Daarnaast noem ik nog een ander argument. Een jaarrekening kan
ook in omloop komen los van het bestuursverslag; ook voor de wettelijke deponeringsplicht van de jaarrekening bij het handelsregister geldt niet dat het
bestuursverslag moet worden neergelegd.
III.
 Inhoudelijke toetsing

De OK scheidt in haar beoordeling het presentatie-aspect van het inhoudelijke
aspect. Bij haar zienswijze omtrent de presentatie abstraheert zij a.h.w. van de
inhoudelijke vermeldingen. Bij de inhoudelijke toetsing past de OK bovendien
een kunstgreep toe. De passages omtrent de waarderingsgrondslagen in het
bestuursverslag worden voor de inhoudelijke beoordeling geacht te behoren tot
de jaarrekening.
Eiseres voert als bezwaar aan dat in de toelichting ten onrechte de grond­
slagen waarop de herwaardering van de activa berust niet zijn vermeld en toe­
gelicht. Eiseres noemt met name dat niet vermeld is of toetsing aan de directe
dan wel indirecte opbrengstwaarde heeft plaatsgevonden. In de betrokken
passages van het bestuursverslag wordt hierover wel de noodzakelijke duide­
lijkheid gegeven.
De OK verwerpt de bezwaren van eiseres omdat de betrokken passages ge­
acht worden te behoren tot de jaarrekening. Ik meen dat de opvatting van de
OK in dit verband onjuist is. De bedoelde passages behoren nu eenmaal niet
tot de jaarrekening en kunnen om die reden voor de inhoudelijke beoordeling
niet geacht worden te behoren tot de jaarrekening. Ik verwijs naar mijn eer­
dere opmerking dat de jaarrekening ook los van het bestuursverslag kan wor­
den openbaar gemaakt.
 De opvatting van de OK omtrent de inhoudelijke toetsing spreekt wel aan
voor zover het om de jaarrekening zelf gaat. Door in de toelichting op de ge­
consolideerde balans op te nemen dat de waarderingsgrondslagen ook voor
de (enkelvoudige) balans gelden, wordt een onnodige doublure vermeden. Dit
geldt ook voor de geconsolideerde winst- en verliesrekening. In het onderha­
vige geval waren de grondslagen van de bepaling van het resultaat niet ver­
meld, zodat inhoudelijke toetsing tot een aanwijziging moest leiden. In dit ver­
band verdient stellig de aandacht de volgende overweging van de OK:
„... dat het voor het inzicht dat de jaarrekening dient te geven in het alm a b blz. 547

gemeen noodzakelijk is dat de (...) uiteenzettingen (omtrent waardering en
bepaling van het resultaat) afzonderlijk in de toelichting worden gepresen­
teerd en dat ieder van deze uiteenzettingen een volledige uiteenzetting geeft
onderscheidenlijk omtrent de toegepaste waarderingsgrondslagen (...) en
omtrent de resultatenbepaling”.
Ook al behoeft gezien de presentatie bij Van Gelder op de enkelvoudige
stukken geen afzonderlijke toelichting te worden gegeven dan houdt dit niet
in dat de wettelijke minimumvoorschriften buiten beschouwing mogen blij­
ven. Van Gelder houdt hieromtrent een uitvoerig pleidooi. Zij voert onder
meer aan dat de bijzondere bepalingen niet nageleefd behoeven te worden in­
dien afbreuk wordt gedaan aan het algemene beginsel van art. 2: 308 BW. Dit
pleidooi moest gezien de wetshistorie en wetssystematiek bij voorbaat falen1).
Bovendien draait Van Gelder de zaak om. De bijzondere bepalingen zijn een
uitvloeisel van art. 2: 308 BW en dienen derhalve tot ondersteuning van het
in art. 2: 208 BW bedoelde inzicht. Zodra de vierde EG-richtlijn inzake de jaar­
rekening in ons recht is opgenomen, kan dit enigszins anders komen te liggen.
 De richtlijn sluit de mogelijkheid niet uit dat toepassing van een bepaling van
de richtlijn in uitzonderingsgevallen in strijd is met de doelbepaling van de jaar­
rekening. Alsdan dient de afwijking te worden vermeld, met aangeving van
de redenen en de invloed op het vermogen, de financiële positie en het resul­
taat. Zie hierover ook art. 362 van het wetsontwerp aanpassing vierde richtlijn
dat op 8 september j.1. bij de Tweede Kamer is ingediend.
Voor de concrete verslaggevingspraktijk houdt de zienswijze van de OK in
dat, indien geen afzonderlijke toelichtingen op de enkelvoudige stukken wor­
den verstrekt, in ieder geval in de toelichting op de geconsolideerde stukken
ook de wettelijk voorgeschreven specificaties met betrekking tot de enkelvou­
dige posten moeten worden opgenomen. Zo is bij Van Gelder ten onrechte
niet vermeld wat de omvang van de (enkelvoudige) voorziening voor latente
belastingen is (zie hierna ook onder VII). Ook is ten onrechte geen mutatieoverzicht onderscheiden naar herkomst met betrekking tot de (enkelvoudige)
reserves opgenomen (zie hierna ook onder V). Een aantal gegevens omtrent
de (enkelvoudige) voorziening voor reorganisatiekosten ontbreekt eveneens in
de jaarrekening (zie hierna ook onder IV).
IV.
Afwaardering activa

Van Gelder heeft in 1970 ƒ 120 miljoen toegevoegd aan de voorziening voor
reorganisatiekosten. Deze voorziening is ten dele ten laste van de herwaarde ringsreserve (67 miljoen) en ten dele ten laste van de winstreserves gevormd.
 Ter motivering van de vorming is toendertijd onder meer in het bestuursverslag opgemerkt dat rekening moet worden gehouden met de omstandigheid
dat een aantal vaste activa moet worden afgeboekt op een moment dat hun
boekwaarde nog belangrijk hoger is dan de restwaarde in verband met struc') Van Gelder voert ook aan: „Het concern bestaat immers weliswaar formeel-juridisch uit de moedermaatschappij en
een aantal dochters-rechtspersonen, doch commercieel, administratief en economisch is het concern volledig geïntegreerd,
wordt aan de juridische structuur voorbijgegaan en is slechts de divisiestructuur van belang, die dwars door de juridische
structuur loopt. . De OK stelt hiertegenover . De wet verbindt nu eenmaal gevolgen aan de juridische structuur (...)
Daaraan kan een moedermaatschappij zich niet onttrekken op grond dat bij een andere aan de bedrijfseconomische struc­
tuur aangepaste juridische structuur de (enkelvoudige) balans slechts uit enkele posten zou hebben kunnen bestaan.”

m ab blz. 548

turele veranderingen in de papierindustrie. De daaruit voortvloeiende reorga­
nisatie zal bovendien aanzienlijke kosten met zich meebrengen.
In onder meer het verslagjaar 1976 hebben afboekingen op de boekwaar­
den van de vaste activa plaatsgevonden. Deze afboekingen zijn noch ten laste
van het resultaat noch ten laste van de herwaarderingsreserve geboekt. De af­
boekingen hebben plaatsgevonden ten laste van de voorziening voor latente
belastingen en ten laste van de voorziening voor reorganisatiekosten. Het eer­
ste blijkt overigens niet uit de jaarrekening.
Eiseres voert tegen de toegepaste afwaarderingen een aantal bezwaren aan.
Zij meent dat moet worden meegedeeld:
— waarom activa zijn afgewaardeerd
— welke activa zijn afgewaardeerd
— de omvang van de herwaardering, enkelvoudig en geconsolideerd
— hoeveel is onttrokken aan de herwaardering en hoeveel aan de voorzie­
ning voor latente belastingen
— waarom de afboeking niet ten laste van het resultaat is geschied.
 De OK, die van de relevante passages uit het bestuursverslag aanneemt dat
zij tot de jaarrekening behoren, is van oordeel dat voldoende duidelijk is welke
activa zijn afgewaardeerd, waarom is afgewaardeerd en dat de afwaardering
ten laste van de voorziening voor reorganisatie is geschied. Uit het bestuurs­
verslag blijkt onder meer dat het gaat om bedrijfsonderdelen, waarvan het
voortbestaan hoogst onzeker is, dat deze zijn gewaardeerd op netto-opbrengstwaarde en dat de afboeking ten laste van de voorziening voor reorganisatie
heeft plaatsgevonden. Uit de jaarrekening blijkt nog dat voor deze bedrijfson­
derdelen op korte termijn herstructureringsmaatregelen noodzakelijk zijn.
De OK is wel van oordeel dat gezien art. 2: 308 BW ten onrechte het totale
bedrag van de afwaarderingen niet vermeld wordt. Uit de processtukken blijkt
dat het om circa ƒ 32.000.000,—gaat. Uit de toelichting op de jaarrekening
blijkt een onttrekking aan de voorziening voor reorganisatie voor afwaarde­
ring en overige reorganisatiekosten ter grootte van ƒ 18.637.480,— Naast de
overige reorganisatiekosten blijkt nog een post in dit bedrag te zijn begrepen,
die niets uitstaande heeft met de afwaardering. Er heeft namelijk nog een
overboeking van / 4,3 miljoen naar de rekening herwaardering plaatsgevon­
den.
Samenvattend kan gesteld worden dat de OK verlangt dat de omvang van
de extra afboeking in verband met herstructureringsmaatregelen vermeld
moet worden en dat aangegeven moet worden ten laste waarvan de afboe­
kingen geschieden.
 Op de vordering van eiseres dat aangegeven moet worden, waarom de af­
boeking niet ten laste van het resultaat heeft plaatsgevonden, wordt door de
OK niet expliciet ingegaan. Hetgeen Van Gelder betoogt wordt kennelijk over­
genomen n.1. „de afwaardering is niet ten laste van het resultaat gebracht om­
dat daarvoor een voorziening is getroffen”. In het licht van wat ik in de aan­
vang van deze paragraaf vermeldde is de afboeking ten laste van de voorzie­
ning voor reorganisatiekosten ten dele wel logisch, daar deze voorziening ge­
deeltelijk gevoed is uit de herwaarderingsreserve. In die tijd werd de herwaar­
dering van vaste activa nog voor 10096 aan de herwaarderingsreserve toege­
voegd. De afboeking van de boekwaarde van de vaste activa, voor zover sa­
m ab blz. b49

menhangend met in het verleden plaatsgevonden herwaarderingen zal daar­
om ten laste van deze voorziening gebracht moeten worden. Afboekingen be­
neden de fiscale boekwaarden leiden tevens tot belastingverminderingen, wel­
ke daarom moeten leiden tot een vermindering van de voorziening voor la­
tente belastingen.
V.
Herwaardering en daarmede samenhangende reserves

Uit de jaarrekening van Van Gelder kan het volgende overzicht van de reser­
ves in de balans worden samengesteld:
Enkelvoudig
1976

1975

Geconsolideerd
1976

1975

ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
Herwaardering
duurzame activa 92.610.572 82.799.322 149.861.334 145.569.727
Herwaarderingsreserve voorraden
21.864.586 21.799.186
43.123.447 45.983.117
Reserve deelnemingen
88.848.438 98.346.399
518.233
518.233
203.323.596 202.944.907 193.503.014 192.071.077
Geacc. resultaten ./.23.305.142 13.376.690 ./.13.484.560 24.250.520
180.018.454 216.321.597 180.018.454 216.321.597
Eiseres heeft problemen met het verschil van ƒ 9.820.582,- tussen de gecon­
solideerde omvang van ƒ 193.503.014,— en de enkelvoudige omvang van
ƒ 203.323.596,—. Zij begrijpt ook niet hoe de herwaarderingsreserve van duur
zame activa met ƒ 9.811.250,—in de enkelvoudige balans kan stijgen, terwijl
deze reserve in de geconsolideerde balans met ƒ 4.291.607,—stijgt.
 Gedaagde stelt hiertegenover dat in het verleden circa ƒ 4,3 miljoen teveel
van de herwaardering is overgebracht naar de voorziening voor reorganisatie
en dat deze teveelpost thans is teruggeboekt. Tevens blijkt een post van circa
ƒ 5,6 miljoen inzake latente belasting over de herwaardering bij een dochter­
onderneming in 1975 bij die dochter niet te zijn geboekt, maar wel bij Van Gel­
der. Voorts vermeldt Van Gelder nog dat uit de vergelijking van de enkelvou­
dige en geconsolideerde geaccumuleerde resultaten blijkt dat het geaccumu­
leerde resultaat van deelnemingen ƒ 9.820.582,- bedraagt. De verschillen zijn
derhalve afdoende verklaard.
De OK acht de toegepaste correcties aanvaardbaar, maar acht de toelichting
op die posten ontoereikend. Zij moeten afzonderlijk worden vermeld en toe
gelicht, te meer nu de passage uit het bestuursverslag de indruk wekt dat geen
mutatie in de reserve herwaardering heeft plaatsgevonden.
m a b blz. 5 50

VI.
Samenstelling enkelvoudig resultaat

Eiseres is van oordeel dat Van Gelder de (enkelvoudige) winst- en verliesreke
ning ten onrechte laat bestaan uit één regel, te weten netto resultaat. Zij meent
dat afzonderlijk vermeld dient te worden het resultaat van Van Gelder (exclu­
sief geconsolideerde deelnemingen) en het resultaat van geconsolideerde deel­
nemingen. Van Gelder voert o.a. als verweer aan dat het resultaat ingevolge
art. 2: 336 BW niet gesplitst behoeft te worden.
De OK wijst de vordering van eiseres af met een beroep op de wetshistorie.
 Het door de OK citaat uit de MvT luidt als volgt
„Deze (eigen) cijfers nu geven dikwijls weinig inlichtingen van betekenis
naast de geconsolideerde cijfers; wanneer de onderneming een zuivere hol­
dingmaatschappij is, zijn de posten op haar winst- en verliesrekening zelfs
niets anders dan een optelsom van de bedragen der afzonderlijke deelne­
mingen. Vandaar dat er aanleiding toe bestaat de onderneming te onthef­
fen van de verplichting tot het specificeren van haar eigen winst- en ver­
liesrekening wanneer in de geconsolideerde rekening - zelfs wanneer de
consolidatie niet het gehele concern betreft - de vereiste posten van de in
de consolidatie opgenomen maatschappijen voorkomen.”
Artikel 402 van het wetsontwerp aanpassing vierde EG-richtlijn verlangt in
ieder geval dat het resultaat uit deelnemingen afzonderlijk moet worden ver­
meld.
VII. Latente belastingverplichtingen

In de jaarrekening vermeldt Van Gelder de omvang van de geconsolideerde
voorziening voor latente belastingverplichtingen. De enkelvoudige omvang
wordt niet vermeld. Eiseres verlangt daarom met beroep op de wetsvoorschrif­
ten dat alsnog de enkelvoudige omvang wordt vermeld.
Gedaagde acht het standpunt van eiseres formeel juist, maar meent dat de
afzonderlijke vermelding niet bevorderlijk is voor het inzicht dat de jaarreke­
ning dient te geven. Zij merkt nog op dat bij geconsolideerde deelnemingen
die niet tot de fiscale eenheid behoren, de latente belastingvoorziening bij die
deelnemingen wordt gevormd en dat bij geconsolideerde deelnemingen die
wel tot de fiscale eenheid behoren de latente belastingvoorziening bij de moe­
der wordt gevormd. De geconsolideerde balans omvat derhalve de belastinglatenties van alle deelnemingen.
 Uit hetgeen de accountant ten processe meedeelt, blijkt dat het weinig moei­
te moet hebben gekost om de omvang van de latente belastingverplichtingen
van de fiscale eenheid in de (enkelvoudige) balans te vermelden. Hierbij kan
men zich afvragen of de vermelding van de latente belastingverplichtingen
van de fiscale eenheid beantwoordt aan de eis dat de (enkelvoudige) omvang
van de voorziening voor latente belastingvoorzieningen moet worden ver­
strekt.
De OK constateert dat de voorziening voor latente belastingen ook in de (en­
kelvoudige) balans of toelichting moet worden vermeld. Op het door Van Gel­
der aangevoerde dat het bij een fiscale eenheid een moeilijke zaak is de en­
kelvoudige omvang van de latente belastingverplichtingen te vermelden, aan­
gezien de toerekening daarvan aan de juridische onderdelen in velerlei opzicht
m ab blz. 5 51

een arbitraire zaak is, wordt door de OK niet ingegaan. De OK vermeldt „het
door Van Gelder aangevoerde doet daaraan niet af’. De conclusie kan slechts
zijn dat de OK de enkelvoudige omvang bedoelt, zonder acht te slaan op de
problemen inzake toerekening.
Ik meen dat de OK terecht voorbij gaat aan het arbitraire vraagstuk van de
toerekening aan de juridische onderdelen. Het is zeer wel mogelijk om de voor­
ziening voor latente belastingverplichtingen, exclusief de voorziening voor de
latente belasting voor de overige tot de fiscale eenheid behorende deelnemin­
gen te tonen. Men dient de voorziening te tonen als ware er geen fiscale een­
heid. Toerekeningsvraagstukken zijn in dit verband nauwelijks arbitrair te noe­
men. Wel kan men zich afvragen wat de zin is van het vermelden van de en­
kelvoudige omvang, te meer daar Van Gelder (met de tot de fiscale eenheid
behorende deelnemingen) voor de belastingschulden van de fiscale eenheid
hoofdelijk aansprakelijk is. Toerekeningsproblemen kunnen overigens wel
ontstaan als actieve belastinglatenties in het geding zijn.
 VIII.
Actieve belastinglatenties

Alvorens op de actieve latenties in te gaan schets ik in het kort de hoofdlijnen
van het door Van Gelder toegepaste systeem van verantwoording van belastinglasten en van belastinglatenties. Hierbij zij aangetekend dat het om een
veelvuldig toegepast systeem gaat. Van Gelder geeft omtrent de toepassing
van dit systeem een duidelijke uiteenzetting in de jaarrekening.
Van Gelder verantwoordt in de winst- en verliesrekening als belastinglast
4896 van het bedrijfseconomisch resultaat, rekening houdend met definitieve
verschillen tussen de bedrijfseconomische winst en de fiscale winst, zoals die
uit hoofde van de investeringsaftrek. In verliesjaren wordt dientengevolge een
belastingbate van 4896 over het verlies verantwoord. Het verschil met de ver­
schuldigde belastingen (bij fiscale winst) of de te vorderen belastingen (bij fis­
caal verlies) wordt onttrokken of toegevoegd aan de voorziening voor latente
belastingen. De voorziening voor latente belastingen wordt mede gevoed uit
de herwaarderingsreserve. Van de totale herwaardering wordt 4896 aan de
voorziening voor latente belastingen toegevoegd.
De consequentie van het systeem is dat als de commerciële afschrijvingen
hoger zijn dan de fiscale afschrijvingen, zoals bij Van Gelder de voorziening
voor latente belastingverplichtingen afneemt en wel met 4896 van het afschrijvingsverschil. Deze afneming leidt tot een dienovereenkomstig hogere belas­
tingschuld aannemende dat het verschil tussen het bedrijfseconomisch resul­
taat en het fiscaal resultaat gelijk is aan het afschrijvingsverschil. Is het bedrijfs­
economisch reultaat negatief, evenals het fiscaal resultaat, dan leidt de afne­
ming van de belastingvoorziening tot een belastingbate en wel ter grootte van
4896 van het afschrijvingsverschil.
 Een andere consequentie van het systeem is dat als sprake is van een fiscaal
verlies een vordering op de fiscus ontstaat voor zover achterwaartse verlies­
compensatie mogelijk is. Deze vordering behoeft op grond van de wetsvoor­
schriften gewoonlijk niet afzonderlijk vermeld te worden en zal bij aanwezig­
heid van nog openstaande belastingschulden met deze schulden worden ge­
saldeerd. Is achterwaartse verliescompensatie niet of slechts ten dele mogelijk
m a b blz. 552

dan ontstaat een voorwaardelijke „vordering” op de fiscus. Deze actieve laten­
tie wordt, indien aannemelijk is dat realisatie binnen de carry forward periode
mogelijk is met de voorziening voor latente belastingverplichtingen gesal­
deerd.
Uit de jaarrekening van Van Gelder blijkt dat het bedrijfseconomisch resul­
taat negatief is. De daarmee samenhangende belastingbate wordt ten processe
als volgt gespecificeerd:
1. Vrijgevallen voorziening contante betaling
2. Carry-back met 1974
3. Afname latentie vaste activa door afschrijvingsverschil
len over 1976
4. Toename latentie op voorraden
5. Carry-forward
6. Belastinglast buiten fiscale eenheid
Belastingbate

ƒ
3.519.668,­
3.095.402,­
7.237.355,./.1.035.832,­
9.804.267,­
./. 581.288,22.039.572,-

Tegen het door Van Gelder toegepaste systeem is door eiseres een aantal be­
zwaren gemaakt. Voor zover van belang hebben deze bezwaren betrekking op
de volgende punten:
a. de belastingbate uit hoofde van het afschrijvingsverschil;
b. de actieve belastinglatentie uit hoofde van voorwaartse verliescompensa­
tie;
c. de toelichting op de post belastingbaten in de jaarrekening.
Ad a. Belastingbate uit hoofde van het afschrijvingsverschil.
 Eiseres is van oordeel dat de vrijval aan latente belastingen uit hoofde van het
afschrijvingsverschil tussen de commerciële en fiscale afschrijvingen niet ten
gunste van het resultaat mag vrijvallen, voor zover de belastinglatentie is ont­
staan als gevolg van herwaardering. Eiseres motiveert deze zienswijze door te
stellen dat de voorziening voor latente belastingen, voor zover samenhangend
met het toepassen van vervangingswaarde is gevormd ten laste van het ver­
mogen. Een vrijval kan daarom nooit ten gunste van het resultaat plaatsvin­
den. Dit bedrag dient aan het eigen vermogen te worden toegevoegd.
Gedaagde stelt hier tegenover dat het door haar toegepaste systeem zou fa­
len bij toevoeging van de vrijval aan de herwaarderingsreserve, indien op verliesjaren weer winstjaren volgen. Er zal dan meer belasting betaald moeten
worden. Het toegepaste systeem is in feite de noodzakelijke consequentie van
het in beginsel aanvaarden van de opsplitsing van de herwaardering in een
voor de fiscus wel en in een voor de fiscus niet aanvaardbaar deel.
De OK is van oordeel dat het systeem van Van Gelder niet in de weg staat
aan het inzicht dat de jaarrekening dient te geven, mits duidelijk toegelicht. Het
toegepaste systeem leidt er niet toe dat de materiële activa voor 100% in stand
m a b biz. 55J

worden gehouden. Een keuze voor een dergelijke beperkte substantiehandhaving staat een onderneming vrij.
In de onderhavige situatie acht de OK het systeem in zijn consequenties voor
het vermogen en het resultaat duidelijk toegelicht.
Ad b. Actieve belastinglatenties.
Zoals opgemerkt vloeit uit het systeem van Van Gelder voort dat met „belas­
tingvorderingen” uit hoofde van voorwaartse verliescompensatie rekening
wordt gehouden. Eiseres acht dit onjuist onder meer omdat carry forward
nooit tot een vordering op de fiscus leidt, ook niet tot een voorwaardelijke.
 Men krijgt geen geld terug, maar men wordt alleen ontslagen van anders op­
gelegde belastingaanslagen. Het voordeel uit hoofde van carry forward ont­
staat pas als in de komende jaren fiscale winst wordt genoten.
Gedaagde merkt onder meer op dat als binnen de wettelijke termijn van car­
ry forward voldoende bijtellingen op het fiscale resultaat mogelijk zijn, waar­
voor een toereikende latente belastingvoorziening beschikbaar is, actieve be
lastinglatenties geactiveerd kunnen worden. Bij het door Van Gelder toegepas­
te systeem gaat het om de zekerheid dat - ongeacht of in de compensatieperiode al dan niet fiscale winst wordt gemaakt - latente belastingverplichtingen
zullen vervallen, die in het verleden zijn ontstaan en waarvoor een - nu vrij­
vallende - voorziening bestaat.
De accountant van Van Gelder geeft in een uitvoerig betoog zijn zienswijze
op de onderhavige kwestie weer. Hij merkt op dat in het algemeen niet met
zekerheid valt te voorspellen of een onderneming gedurende de carry forward
periode voldoende winst zal maken om het te activeren bedrag te kunnen
compenseren. Het voorzichtigheidsbeginsel zal alsdan dwingen tot afwijking
van het matching-beginsel. In het Van Gelder-systeem is er echter één zeker­
heid ten aanzien van de compensatieperiode. In deze periode zal jaarlijks vrij
komen uit de latente belastingvoorziening 4896 van het surplus aan commer­
ciële afschrijvingen boven de fiscale. De accountant stelt daarom dat als 4896
van het in de toekomst te compenseren verlies gelijk zou zijn aan 4896 van het
bedrag van de binnen de carry forward periode vervallende afschrijvingsverschillen de zekerheid aanwezig is dat gecompenseerd wordt en dat derhalve
de actieve latentie in aanmerking kan worden genomen.
 De OK verwerpt het betoog van Van Gelder en van de accountant. Zij over­
weegt:
„... dat - zoal aan het recht op voorwaartse fiscale verliescompensatie een
waarde zou kunnen worden toegekend het opnemen van die waarde als
bate in het jaar waarin het betreffende verlies is geleden, in de zorgelijke
situatie waarin Van Gelder verkeerde, zoals ook in het verslag van de raad
van bestuur tot uitdrukking is gebracht, in strijd is met de voorzichtigheid.
Dit klemt temeer nu het systeem inhoudt dat de voorziening voor latente
belastingen in volgende jaren, waarin weer winst wordt gemaakt, weer ten
laste van de winst- en verliesrekening moet worden aangevuld. Aldus wordt
in het heden een bate geboekt die in de toekomst tot lastenverzwaring leidt
De laatste volzin uit het zojuist weergegeven citaat van de OK is m.i. onjuist.
De omvang van de voorziening voor latente belastingen dient getrouw te worm ab blz. 554

den weergegeven. Zo deze voorziening in de toekomst toeneemt, hangt dit sa­
men met toekomstige afwijkingen tussen de commerciële en fiscale resultaten
en tussen het commercieel en fiscaal vermogen. Er is geen sprake van het boe­
ken van een bate in het heden die tot belastingverzwaring in de toekomst leidt.
Hiervan kan alleen sprake zijn indien men de zienswijze huldigt dat fiscale
grondslagen bepalend zijn voor de verantwoording van de belastingpost in de
winst- en verliesrekening. Deze dienswijze is - naar ik meen onjuist omdat deze
niet in overeenstemming is met normen die in het maatschappelijk verkeer
als aanvaardbaar worden beschouwd.
 Voor het afwijzend oordeel van de OK in de onderhavige casus heb ik wel
begrip. Van Gelder zoekt de zekerheid omtrent de mogelijkheden van het in
aanmerking nemen van actieve belastinglatenties in de toekomstige afschrijvingsverschillen. Deze afschrijvingsverschillen hangen samen enerzijds met
het toepassen van vervangingswaarde anderzijds met de verschillen in com­
merciële en fiscale afschrijvingspercentages. Slechts in het laatste geval kan
van de vereiste zekerheid sprake zijn. Maakt men in de toekomst weer winst,
dan zal een deel van de belastinglatenties omgezet worden in belastingschuld.
Deze belastingschuld kan gecompenseerd worden met de actieve latentie tot
het einde van de carry forward periode. Maakt men verlies dan wordt een deel
van de belastinglatenties niet omgezet in schuld, maar valt vrij.
De vereiste zekerheid ontbreekt voor zover het afschrijvingsverschil ontstaat
als gevolg van het toepassen van vervangingswaarde. De voorwaarde voor het
in aanmerking nemen van actieve latenties is dat de continuïteit gewaarborgd
moet zijn. De OK twijfelt daaraan gezien de verwijzing naar de zorgelijke si­
tuatie van Van Gelder. Deze twijfel kan de verwachting meebrengen dat de
toegepaste waarderingsgrondslagen niet langer juist zijn waardoor de omvang
van én de herwaarderingsreserve én de voorziening voor latente belastingen
kan worden aangetast. Ook afgezien hiervan, kan de vervangingswaarde in de
toekomst dalen waardoor eveneens de omvang van de herwaarderingsreserve
en de omvang van de voorziening voor latente belastingen kunnen dalen. Deze
overwegingen verhinderen in afdoende mate de mogelijkheid om passieve la­
tenties, samenhangend met herwaardering als compensatiemiddel voor actie­
ve latenties in aanmerking te nemen.
 Ik acht het niet uitgesloten dat als Van Gelder een duidelijke scheiding zou
hebben gemaakt tussen vrijval van belastinglatenties uit hoofde van tijdelijke
verschillen en die uit hoofde van herwaardering dit de kans op acceptatie dat
actieve belastinglatenties uit hoofde van voorwaartse verliescompensatie in
aanmerking moeten worden genomen, aanzienlijk vergroot had, mits de pas­
sieve latenties uit hoofde van herwaardering niet als compensatiemiddel wor­
den gebruikt. De realisatie van de actieve latenties is in die omstandigheid af­
doende gewaarborgd.
Ad c. Toelichting op de post belastingen.
Eiseres is van oordeel dat de toelichting op de post belastingen ontoereikend
is. Zij meent dat de ten processe verstrekte specificatie van de belastingbate
in de jaarrekening had behoren te worden vermeld.
Gedaagde stelt hier tegenover dat een dergelijke specificatie in de jaarreke­
ning overbodig is. Een te grote detaillering kan het verantwoorde oordeel be­
lemmeren.
m a b bh. 555

De OK is van oordeel dat de in aanmerking genomen bedragen uit hoofde
van carry back en uit hoofde van het afschrijvingsverschil afzonderlijk in de toe­
lichting behoren te worden opgenomen. Het ontbreken van een specificatie
en een (beknopte) toelichting daarop maken niet duidelijk welke factoren bij
de berekening van de belastingen in aanmerking worden genomen en doet
de jaarrekening niet het vereiste inzicht geven. De OK laat hierbij de bate uit
hoofde van carry forward buiten beschouwing omdat zij van oordeel is dat dit
bedrag ten onrechte ten gunste van het resultaat is gebracht.
 Wat de bate uit hoofde van carry back betreft, is de OK van oordeel dat dit
bedrag niet behoort tot de post „belastingen met betrekking tot de winst”. Tot
deze post behoort wel de belastingbate samenhangend met het afschrijvingsverschil. Dit bedrag moet wel worden vermeld en toegelicht, gezien de aan­
zienlijke invloed in het onderhavige verliesjaar op het uiteindelijke resultaat.
De stelligheid, waarmee de OK aanneemt dat een bate uit hoofde van carry
back niet behoort tot het geschatte bedrag vóór belastingen met betrekking
tot de winst is naar mijn mening wel juist, maar in andere zin dan de OK be­
doelt. De carry back-vordering wordt niet berekend op basis van het verant­
woorde bedrijfseconomische resultaat en kan dus om die reden niet behoren tot
de post „belastingen met betrekking tot de winst”. Deze laatste post wordt be­
rekend op basis van het bedrijfseconomische resultaat. Is dit resultaat negatief,
dan zal een belastingbate worden verantwoord. Aan die bate-verantwoording
moet als eis worden gesteld dat ook sprake is van realisatie. Aan die eis kan
op verschillende manieren worden voldaan, bijvoorbeeld door vrijval van pas­
sieve latenties, door het ontstaan van vorderingen op de fiscus of door de ze
kerheid dat in de toekomst vorderingen op de fiscus ontstaan. De laatst bedoel­
de zekerheid kan slechts aanwezig zijn op grond van reeds bestaande oorzaken.
Daarvan is sprake indien in de toekomst latenties actueel worden, maar niet
indien men in de toekomst latenties actueel kan maken.
De motivering van de OK dat de belastingbate uit hoofde van het afschrij­
vingsverschil afzonderlijk moet worden vermeld en toegelicht is m.i. niet sterk.
De vrijval uit hoofde van het afschrijvingsverschil geldt evenzeer in winstjaren.
 Die vrijval leidt weliswaar niet tot een belastingbate maar tot een belasting­
schuld. Dit kan evenwel een aanzienlijke invloed op de in de winst- en verlies­
rekening verantwoorde belastinglast hebben.
IX.
Afsluitende opmerkingen

Het arrest toont aan dat de jaarrekening van Van Gelder op een aantal aspec­
ten stellig niet voldoet aan hetgeen titel 6 boek 2 BW eist. Het arrest laat ook
zien dat op sommige punten de OK een eigen visie aanhoudt die afwijkt van
de in Nederland gangbare opvattingen. Ik doel hier in het bijzonder op:
— de afzonderlijke vermelding van de vrijval van belastinglatenties uit hoofde
van afschrijvingsverschillen
— de afzonderlijke vermelding van belastingbaten uit hoofde van carry back
— het niet toelaten van actieve latenties.2)
2) Zie evenwel het arrest van de Hoge Raad inzake Pakhoed van 26 maart 1980 en de daarop gebaseerde uitspraak van
de OK van 29 mei 1980.
m a b blz. 556

De aanwijzingen van de OK op deze punten mogen niet ten nadele van Van
Gelder of diens accountant worden uitgelegd.
De aanwijzingen die de OK aan Van Gelder geeft, beperkt zij tot toekom­
stige jaarrekeningen. Hierbij neemt zij in aanmerking dat de jaarrekeningen
over 1977 en 1978 reeds zijn vastgesteld en gepubliceerd. De jaarrekening
1979 dient met inachtneming van de aanwijzingen te worden opgesteld.3)

S) Tegen de jaarrekening 1979 is opnieuw een jaarrekeningprocedure aangespannen, zij het op een andere grond dan
in de onderhavige uitspraak.
m a b bh. 557.
