Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Anders gezegd, als Duitsers zijn beschouwd mensen die geboren werden binnen het gebied van de Duitse Bond, zonder Oostenrijk, Luxemburg en Limburg en inclusief die
delen die wel tot het Koninkrijk Pruisen behoorden, maar niet tot de Duitse Bond. De
grenzen zouden ook anders kunnen worden getrokken. Duitssprekende migranten uit
Bohemen beschouwden zichzelf in de negentiende eeuw ook als Duitsers.31 Bij de hier
gehanteerde afbakening waren ze dat niet. De negentiende-eeuwse zelfdefinitie hoefde
niet helemaal met de hier gebruikte afbakening te overlappen. Een andere, ruimere definitie van de grenzen, zou echter voor de uitkomsten weinig verschil hebben opgeleverd. Er kwamen slechts weinig mensen uit Sleeswijk-Holstein of uit Elzas-Lotharingen naar Utrecht. In dertig jaar kwam er slechts één persoon uit Straatsburg. De immigratie uit het meest oostelijke deel van het Duitse Rijk was nihil en er waren slechts
drie mensen die geboren waren in Bohemen.
Kaart 4.1 geeft een beeld van de geografische herkomst van de Duitse immigranten
in Utrecht. De kaart heeft betrekking op 65 procent van de Duitse immigranten. Van de
overige migranten was de geboorteplaats niet op een kaart aan te wijzen. De belangrijkste reden hiervoor was dat de plaatsnaam meerdere keren voorkwam. Neuenkirchen
komt minstens twaalf keer voor in Duitsland; Ransbach, de naam van het dorp waar de
in dit boek getalsmatig belangrijke Westerwalders vandaan kwamen, minstens zes
keer. Daarnaast werd de naam van een bestuurlijk centrum of de hoofdplaats van een
kerkparochie soms gebruikt als aanduiding voor een groter omliggend gebied. Omgekeerd gaven Duitse immigranten in enkele gevallen de naam van een gehucht, buurtschap of parochie op als hun geboorteplaats.32 Van een gedeelte van de immigranten
was slechts bekend dat zij in ‘Pruissen’ of in ‘Duitschland’ waren geboren. Hannover en
Oldenburg duiden zowel een stad als een landstreek aan.
 Combinaties van gegevens uit de verschillende inschrijvingen in de bevolkingsregisters en gegevens uit registers van de burgerlijke stand, boden in bepaalde gevallen
uitkomst. Waar de bevolkingsregisters in het ene geval volstonden met ‘Hannover’,
bleek elders uit een huwelijks- of overlijdensakte dat het om een plaats in de landsstreek
ging en niet om de stad. In een aantal gevallen – 32 voor Hannover en 18 voor Oldenburg – bleef onduidelijkheid bestaan. Deze gevallen zijn daarom buiten de kaarten gehouden en dat betekent dat de migratie uit deze plaatsen of streken feitelijk iets groter
was dan uit de kaarten blijkt.
In de Utrechtse bevolkingsregisters werd bij een plaatsnaam ook vaak een streek
vermeld, bijvoorbeeld ‘Ankum, Hannover’. Niet in alle gevallen was die toevoeging
correct. De meest voorkomende vergissing was, dat plaatsen die feitelijk in Hannover
lagen werden gesitueerd in Oldenburg.33 Het probleem kwam gedeeltelijk voort uit het
verschil tussen een geografische en een bestuurlijke betekenis.
Op kaart 4.1 zijn bepaalde concentraties herkenbaar. Uit het Westerwald in Nassau,
uit Oldenburg, Sauerland, Kleefsland en uit de omgeving van Remscheid kwamen opvallend veel immigranten. Uit deze streken tezamen kwam 70 procent van de Duitse

85

86

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

immigranten. Deze migratie hield verband met regiogebonden specialisatie in bepaalde beroepen.34 Er waren ook regio’s en plaatsen waar relatief veel immigranten
vandaan kwamen, zonder dat sprake was van combinatie met een beroepsspecialisatie.
Als voorbeeld kan het belangrijke Duitse textielcentrum Elberfeld worden genoemd.
Uit Elberfeld kwamen geen textielarbeiders of -arbeidsters naar Utrecht. Zowel de
Kaart 4.2 Herkomstplaatsen van Duitse vrouwen in periode 1849-1879.
n = 611

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
 Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

bloei van de industrie in Elberfeld, als het ontbreken van een textielindustrie van enige
betekenis in Utrecht kunnen dat verklaren. De Elberfelder immigranten in Utrecht – 28
in totaal – werkten in uiteenlopende beroepen, woonden verspreid over de stad en
hadden geen gemeenschappelijk geloof.
Kaart 4.3 Herkomstplaatsen van Duitse mannen in periode 1849-1879.
n = 815

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
87

88

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Veruit het grootste deel van de Duitse immigranten kwam uit kleinere plaatsen. In
dertig jaar kwamen er slechts 22 mensen uit Berlijn, 18 uit Bremen, 17 uit Hamburg en
vijf uit Duisburg. Uit een kleine grensplaats als Emmerich kwamen daarentegen 84 immigranten en uit Kleef 92.
Kaart 4.4 Herkomstplaatsen van Duitse migranten in periode 1849-1859.
n = 696

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

De herkomstgebieden van Duitse immigranten kunnen worden onderverdeeld naar
sekse (zie kaarten 4.2 en 4.3). Vrouwen kenden een grotere concentratie aan de Nederlands-Duitse grens in Kleefsland. Hier kwam een groot deel van de Duitse dienstbodes
vandaan. Duitse mannen kenden een grotere diversiteit en een grotere spreiding dan

Kaart 4.5 Herkomstplaatsen van Duitse migranten in periode 1860-1879.
n = 730

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
 89

90

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

vrouwen, waar het gaat om de herkomst. Sauerland en de regio rond Remscheid zijn
herkomstgebieden waar meer mannen vandaan kwamen. Hetzelfde geldt voor de langgerekte strook langs de rivier de Ems. Dit gebied, dat grofweg zou kunnen worden aangeduid als Oldenburgs Münsterland, was het herkomstgebied van de Duitse kledingwinkeliers en hun personeel.
De herkomstgebieden kunnen ook worden onderverdeeld naar tijdvak (zie kaarten
4.4 en 4.5). Wanneer we de kaart voor 1849-1859 vergelijken met die voor de periode
1860-1879, vallen twee dingen op. Ten eerste neemt de migratie uit het Münsterland toe
in de latere periode. Ten tweede verschilde de herkomststreek in de eerste periode niet
noemenswaardig van die in de latere. Gebieden die in de eerste periode belangrijk waren bleven dat ook in de tweede periode.
De streek waar de Duitse migranten in Utrecht vandaan kwamen, vormde geen
eenheid in taalkundige zin (zie kaart 4.6). Volgens de historicus Rogier, kwamen de
Duitse immigranten ‘uit stukken gemankeerd Nederland, waar onze taal tot diep in de
negentiende eeuw de boventoon heeft gevoerd: Oost-Friesland, Arenberg-Meppen,
Bentheim, Lingen, het land van Kleef.’35 Voor de Domstad klopt deze observatie maar
ten dele. De diversiteit in talen was veel groter dan dit citaat suggereert.
Op het platteland en in de lagere klassen werd meer Platduits gesproken dan in de
steden en in de hogere sociale klassen, waar Hoogduits de norm was. De dialecten die
aan de grens werden gesproken, waren voor Nederlanders wel min of meer verstaanbaar. Het Rasber Platt, het dialect van de Westerwalders zoals dat in Ransbach in Nassau gesproken werd, zal voor Nederlanders volstrekt onverstaanbaar zijn geweest, zoals
het dat nu is. In Nederland bedienden deze immigranten zich van Hoogduits of Nederlands.
 Binnen en buiten de wallen
Duitse immigranten vestigden zich niet gelijkelijk in alle Utrechtse wijken. De Utrechtse
wijken verschilden van karakter. Groei en ontwikkeling van de stad bepaalden mede
waar migranten terecht kwamen.
Utrecht telde in 1849 ongeveer 50.000 inwoners; dat aantal was in 1900 verdubbeld.
 De stadsbevolking groeide meer dan die van het omliggende platteland of van Nederland als geheel.36 Andere steden groeiden sneller. Dit gold vooral voor Amsterdam en
Rotterdam, maar ook Tilburg, Den Haag, Arnhem, Haarlem en Nijmegen kenden een
grotere groei.37 De groei van de Utrechtse bevolking werd onderbroken door sterfte als
gevolg van epidemieën, waarvan de cholera-epidemie van 1866, met 1725 doden, de belangrijkste was.38 Het aantal choleradoden in de Domstad was, in vergelijking met andere steden, relatief groot. In 1866 stierven in de hele provincie Utrecht 2.695 mensen
aan de cholera. Utrecht kwam daarmee op de tweede plaats, na Zuid-Holland waar
39
7.688 mensen stierven, en voor Noord-Holland met 2.594 doden. Ondanks het relatief grote aantal choleradoden, werd de gezondheidstoestand van de Utrechtse bevol-

Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

king over het algemeen niet als ongunstig aangemerkt, in vergelijking met andere grote
Nederlandse steden.40
Groei van de stad betekende het ontstaan van nieuwe buitenwijken. In de eerste
helft van de negentiende eeuw concentreerde de Utrechtse bevolking zich nog binnen
de stadswallen. In 1890 woonde al meer dan de helft van de stadsbevolking erbuiten. In
het overvolle oude centrum was halverwege de negentiende eeuw weinig ruimte voor
nieuwbouw. De cholera-epidemie van 1866 was bovendien aanleiding voor het stadsbestuur om in het oude centrum enkele slechte buurten te slopen. De wallen en poorten rond de stad verdwenen. Binnen de singels bleef het aantal huizen met zesduizend
min of meer gelijk. In de buitenwijken groeide het aantal daarentegen van tweeduizend
in 1850 naar meer dan negenduizend veertig jaar later. Woningbouw en de aanleg van
de daarbij behorende infrastructuur betekenden werkgelegenheid in de bouwnijver-

Kaart 4.6 Taalgrenzen in Duitsland voor 1900.
 h

isc

hs
sisch
äc
Ostfrie
ers
ied

n
ord

N

der

dik

ge
br
ok
en

r

ude

bra

di

bro

Ost

ik
ich

utsch

ke

Niederrheinisch

ua

br

rde
niede

n

t

Wes

en
, mak

ik

hen

mac

Ost - Mittel - Deutsch

h

s

isc

wa

t

W

wa

h

utsc

elde

itt
estm

nd

ich,

pu
nd

p
dor
f
dor

pfu

ich

tsch

Deu

i

-N

ge

ik

rede

k
an

el

app

fel
ap

O

st

Fr

eu

ch
k
en

app
el
el

apf

Bron Bewerking van gegevens uit Werner König, DTV-Atlas zur deutschen Sprache: Tafeln und Texte
(München 1996) 230.
91

92

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Kaart 4.7 De wijken van Utrecht.
Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

heid. In deze sector vonden in 1849 zo’n 1400 mensen werk; acht procent van de beroepsbevolking.41
De uitbreiding van het aantal huizen kon niet voorkomen dat er periodes waren
van ernstige woningnood. In kleine woningen woonden soms vijf tot zeven gezinnen.
In het Verslag van de Vereeniging tot Verbetering van de Volksgezondheid werd geschreven: ‘Tengevolge van het gebrek aan woningen worden nieuw gebouwde huizen reeds
betrokken voor ze geheel voltooid zijn. Vandaar dat de muren nog uitwasemen en de
vloeren vocht opgeven.’42
Binnen de voormalige wallen bleef de omvang van de bevolking min of meer stabiel, daarbuiten groeide zij van elfduizend in 1850, naar vijftigduizend veertig jaar later.
 De nieuwbouw buiten de oude stad betekende geen leegloop van het oude centrum. De
groei en ontwikkeling van Utrecht leidden ertoe, dat nieuwkomers vooral een woonplaats konden vinden in de wijken buiten het centrum. Dit dwong op voorhand een zekere geografische concentratie af. Het effect daarvan was niet voor alle buitenwijken
gelijk.
Stad en voorsteden
Sinds de napoleontische tijd was de stad Utrecht verdeeld in twaalf wijken (zie kaart
4.7). De kleurrijke wijknamen uit de zeventiende en achttiende eeuw, waren onder het
Franse bestuur – zoals in alle Nederlandse steden – verruild voor letters. In de Domstad
waren dat de letters A tot en met M. De J werd niet gebruikt in verband met mogelijke
verwarring met de I. De stadswijken verschilden van elkaar in sociaal en in economisch
opzicht.
De wijken A tot en met H lagen binnen de singels, ofwel de stadsbuitengrachten die
de stad omsloten. De vier wijken buiten de singels, I, K, L en M, ook aangeduid als
Abstede, Tolsteeg, Catharijne en Lauwerecht, vormden in het verleden de zogenaamde
buitengerechten of voorsteden. In eerdere periodes hadden deze buitengerechten enige
bestuurlijke autonomie gekend.43 Gevolg was, dat er min of meer zelfstandige gemeenschappen net buiten de stadswallen waren ontstaan. In 1823 werden de voorsteden in
bestuurlijke zin bij de stad gevoegd. De binnenstad bleef echter geografisch en bestuurlijk gescheiden van de buitenwijken. Over de singels waren slechts vijf bruggen. Er voer
een beperkt aantal overhaalschuitjes, waarvoor betaald moest worden. Tot 1866 moesten bovendien invoerrechten worden betaald voor goederen die de stad in werden gebracht.44 Er bestond ook een sociale scheiding tussen stad en voorsteden; ofschoon beslist niet iedereen binnen de singels rijk was, gold wel tot het einde van de negentiende
eeuw dat de rijken vooral binnen de singels woonden en niet erbuiten.
 Binnen elke wijk lagen rijkere en armere straten naast elkaar. Toch kan in het algemeen, op basis van de waarde van de huizen, gesteld worden dat F en G de rijkere wijken waren en C, K en M de armere.45 Dit beeld wordt door andere gegevens bevestigd.
 Toen er in 1832 en 1849 geld werd opgehaald in verband met de heersende cholera-epi-

93

94

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
46

demieën, kwamen de grootste bijdragen uit de wijken F, G en H. Bij de winterbedeling, die in het midden van de negentiende eeuw werd gegeven, was in de wijken C, K
en M het percentage bedeelden het grootst en in wijk F het kleinst. 47
Binnen de wijken – zowel de betere als de mindere – konden straten worden aangewezen waar de woonomstandigheden bijzonder slecht waren. De nieuwbouwwijk I
was in het algemeen een vrij redelijke wijk. De Gasthuissteeg in deze wijk, waar tijdens
de cholera-epidemie van 1866 de sterfte schrikbarend hoog was, vormde op dit gunstige beeld een uitzondering. Iets vergelijkbaars gold voor enkele straten in wijk B bij
Bierbrouwerij De Boog aan de Oudegracht. Bij deze brouwerij lagen enkele straten die
bekend stonden als de Zeven Steegjes. De huizen in dit buurtje werden in 1843 gebouwd
door het Katholiek Armbestuur, dat ook de brouwerij exploiteerde. De Zeven Steegjes
vormden een van de notoire achterbuurten. In wijk E was er, in de buurt van de Springweg en de Stroosteeg, een aantal totaal verpauperde straten rondom de zogeheten
Holle Bildt. Wijk C kende eveneens enkele zeer slechte straten. In wijk K was er rond de
Gansstraat een stelsel van sloppen en stegen, dat zeer ongunstig bekend stond. Tolsteeg
of wijk K was de voorstad met de oudste en dichtste bebouwing. Het was tevens de
minst aanzienlijke van de vier voorsteden.48 De wijk was uitgestrekt en viel ruimtelijk
gezien uiteen in drie delen. Bij de stadspoort was een dichtbebouwde buurt, die veelbetekenend werd aangeduid als het Schrale Eind. Verder van de stad af en ten westen van
de Vaartse Rijn, was de wijk slechts dun bebouwd. Daar woonden hoveniers met hun
knechten en meiden. De katholieke hoveniers in Tolsteeg vormden samen met die in
het aangrenzende Abstede (wijk I), een aparte groep. Het was een hechte, gesloten gemeenschap, met een hoge mate van onderlinge verwantschap.49 Aan de Vaartse Rijn
woonden arbeiders van de steen-, pannen- en tegelbakkerijen. Zij werden gescheiden
van het dichtbebouwde buurtje bij de stadspoort, door de in 1845 aangelegde spoorweg
naar Arnhem.
 Het karakter van wijk C verdient extra aandacht, omdat deze wijk werd gezien als
de minst toegankelijke wijk voor buitenstaanders. Wijk C was een dichtbebouwde
buurt met veel straathandelaars en sjouwers.50 In het midden van de negentiende eeuw
lagen veertien van de zeventien volkslogementen in deze wijk. Deze logementen herbergden tijdelijke bewoners, maar er waren ook mensen die jarenlang in een logement
woonden. Binnen de wijk moet onderscheid gemaakt worden tussen de bebouwing
aan de buitenranden van de wijk, waar de betere huizen stonden, en de sloppen en stegen in het centrale deel. In dit deel verplaatsten de bewoners zich wel binnen de wijk,
maar zelden naar andere delen van de stad. De geograaf en letterkundige De Vooys, die
onderzoek deed naar wijk C, wees op deze opvallende migratie binnen de wijk en op
het uiterst geringe aantal mensen van buiten dat hier een woonplaats vond.51 Volgens
de criminoloog Jens, die onderzoek deed naar verschillende Utrechtse wijken, trouw52
den de wijk-C’ers veelvuldig onderling. In combinatie met een leven dat zich vooral
op straat afspeelde, was het gevolg een grote samenhang binnen de wijk. Buitenstaanders werden buitengesloten, inclusief de gasten van de vele logementen.53 Stadschroniqueur Broers schreef in 1908 over deze wijk:

Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

In de bevolking van de voormalige wijk C leeft nog het meest het origineel
Utrechtsch volkstype voort.[…] De menschen zijn […] nog al “hokvast” en het
komt niet zelden voor dat men er families aantreft, wier overgrootouders tot in
den zesden of zevenden graad altijd in hetzelfde huis gewoond hebben, met
altijd dezelfde nering of hetzelfde handwerk en wier huisgezinnen dan ook altijd
even talrijk en gezegend waren als die van hunne hedendaagsche nakomelingen.
 Aan familie-relaties doet men er sterk, al schijnt het nu wel wat overdreven,
wanneer men beweert, dat “geheel wijk C eigenlijk familie van elkaar is.”54

Little Germany?
De Amerikaanse historicus Fogleman heeft voor de Verenigde Staten aangetoond dat
Duitse immigranten zich, meer dan andere migrantengroepen, concentreerden in be55
paalde wijken of plaatsen. Gedeeltelijk was deze concentratie het gevolg van de
groepsgewijze migratie van mensen, die in de Verenigde Staten de religieuze vrijheid
zochten die hen in Duitsland werd ontzegd. In het nieuwe beloofde land stichtten zij
kleine, homogeen Duitse gemeenschappen. In de grotere steden was deze vorm van
immigratie minder belangrijk. De grotere steden hadden desondanks ook allemaal hun
Little Germany. De Little Germanies waren echter niet alleen etnisch, maar veelal ook
sociaal homogeen. Zoals de Amerikaanse historicus McCaffery heeft aangetoond, kan

Figuur 4.6 Concentraties in geselecteerde wijken van verschillende steden in 1849.
50
man

vrouw

40

30

20

10

0

Den Bosch
Leiden
Maastricht
Breda
Delft
Arnhem
Groningen
Rotterdam
wijk a
wijk e
wijk iv
wijk b
wijk iii
wijk e
wijk f
wijk xiii
Schiedam
Nijmegen
Den Haag
Dordrecht
Deventer
Utrecht
Zwolle
Amsterdam
wijk s
wijk c
wijk c
wijk d
wijk a
wijk k
wijk ii
Oude Zijde
Diezerpoort
wijk 18

Bron Bewerking van volkstellingsgegevens. Geselecteerd werden de wijken met de grootste concentratie.
95

96

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

de concentratie van Duitse immigranten in Amerikaanse steden net zo goed gerelateerd worden aan klasse als aan etniciteit. De Duitse buurten waren in de eerste plaats
arbeidersbuurten.56
In Amsterdam zag de schrijver Van Maurik aan het eind van de negentiende eeuw
ook een Duitse wijk.
 De Oudebrugsteeg scheen in die dagen bijna een Duitsche kolonie, want de
kroeghouder, zoowel als de kleermaker, de slager en de kruidenier, die er woonden, waren van Germaanschen stam.57
Wat hiervan ook waar moge zijn, in de Domstad was er geen Little Germany, evenmin
als in andere Nederlandse steden.58 Zoals uit figuur 4.6 blijkt, gold in het algemeen dat
hoe groter de stad was, hoe kleiner de concentratie in bepaalde wijken was.
De verspreide bewoning weerspiegelt de sociale heterogeniteit van de Duitse immigrantenpopulatie in Utrecht. Dit laat onverlet dat er wel enkele concentraties kunnen

Tabel 4.1 Bevolking van Utrecht per wijk, aantal mensen geboren in Duitsland per wijk,
percentuele verdeling en percentage Duitsers per wijk als onderdeel van de totale wijkbevolking 1849 (exclusief gestichtbevolking en militairen).
Duitsers
totaal aantal
bewoners
per wijk

absoluut aantal
Duitsers

procentueel
aandeel per wijk

procentuele
verdeling over
de wijken

wijk a

6307

35

0,6

7,0

wijk b

6032

53

0,9

10,6

wijk c

6831

55

0,8

11,0

wijk d

3282

19

0,6

3,8

wijk e

3386

39

1,2

7,8

wijk f

2625

48

1,8

9,6

wijk g

3432

56

1,6

11,2

wijk h

4552

54

1,2

10,8

wijk i

2549

29

1,1

5,8

wijk k

2322

72

3,1

14,4

wijk l

2130

13

0,6

3,8

wijk m

4882

27

0,6

5,4

totaal

48330

500

1,0

Bron Bewerking van gegevens uit de volkstelling van 1849.
Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

Figuur 4.7 Percentage Duitsers per wijk 1849.
3

2

1

A

B

C

D

E

F

G

H

I

K

L

M

0

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
 Figuur 4.8 Verloop per wijk. Aantal Duitsers in de wijken A tot en met M in de periodes
1850-1859 en 1860-1879.
Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
|

97

98

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

worden aangewezen. De Duitsers concentreerden zich echter niet als groep in de armere of rijkere delen van de stad. Er waren geen concentraties van Duitse immigranten
in notoire achterbuurten als de Gasthuissteeg in wijk I, de Zeven Steegjes in Wijk B, de
Holle Bildt in wijk E en in verschillende delen van wijk C, ofschoon er in al deze buurten wel verspreid Duitse immigranten woonden. Slechts het stelsel van sloppen en stegen rondom de Gansstraat in wijk K werd vrijwel geheel bevolkt door Duitse immigranten.
Van 500 van de 535 Duitsers die volgens de volkstelling van 1849 in Utrecht woonden, is bekend in welke wijk ze huisden. De overige 35 Duitsers woonden in gestichten
en instellingen, die afzonderlijk werden geteld, maar waarbij niet werd aangegeven wie
waar precies woonde. Er werd dus niet aangegeven hoeveel van deze Duitsers er bijvoorbeeld in een kazerne woonden en hoeveel in een gesticht.
 Duitse immigranten waren niet gelijkelijk over de stadswijken verdeeld (zie tabel
4.1 en figuur 4.7). In 1849 woonden er in de wijken A en L minder Duitsers dan het gemiddelde voor de hele stad. Vooral voor wijk L is dit opmerkelijk omdat dit een snelgroeiende nieuwe wijk was, die in karakter niet noemenswaardig verschilde van de
aangrenzende wijk K. Spoorwegpersoneel vormde in wijk L de hoofdmoot van de
Duitse immigranten. In de eveneens sterk groeiende, maar iets betere nieuwe wijk I is
het aantal Duitsers ook niet noemenswaard. Behalve dienstbodes vinden we hier redelijk veel Duitse (oud)militairen. In D en G bestond de Duitse wijkbevolking uit winkeliers en hun personeel; in de chique wijk F woonden vooral Duitse dienstbodes. In
wijk E vinden we winkeliers en hun personeel in de goede straten, zoals de Lijnmarkt en
de Choorstraat. De Oudegracht loopt bovendien ook nog gedeeltelijk door deze wijk
en daar vinden we eveneens Duitse winkeliers. In het slechte deel van wijk E, de Holle
Bildt, treffen we, zoals gezegd, verspreid enkele Duitsers aan. In de armoedige wijk C,
die werd aangemerkt als een voor buitenstaanders gesloten wijk, vinden we iets minder
dan het gemiddelde aantal Duitsers. De Duitse migranten in deze wijk concentreerden
zich niet aan de randen, die in het algemeen als meer toegankelijk werden gezien, maar
we vinden hen ook in het hart van de wijk. Het zijn merendeels – in zo’n 80 procent van
de gevallen – Duitse mannen met een Nederlandse vrouw, die werkten in een voor de
wijk typerend beroep, zoals handelaar. Dat iemand een vreemdeling was, betekende
klaarblijkelijk niet automatisch dat hij of zij ook een buitenstaander was. In de arme
wijk K – een grote en uitdijende buitenwijk – vormden Duitse migranten meer dan drie
procent van de bevolking. Binnen deze wijk woonden de Duitsers, die vrijwel allemaal
uit het Westerwald in Nassau kwamen, geconcentreerd in slechts enkele straten, waar
ze een absolute meerderheid vormden.59
In de periode van 1860 tot 1879 nam de concentratie van Duitsers toe in de wijken D,
F en G in wijk K. In de nieuwe wijken L en M nam het aantal Duitsers eveneens toe, zij
het minder. Binnen de wijken was het verloop onder de Duitse immigranten niet gelijk
(zie figuur 4.8). In figuur 4.8 wordt het verloop per wijk weergegeven voor de periodes
1850-1859 en 1860-1879.  bevolkingsregister
1850-1859

waarvan aanwezig
in 1850

volkstelling 1849

wijk a

61

39

35

wijk b

89

64

53

wijk c

94

66

55

wijk d

107

82

19

wijk e

69

52

39

wijk f

66

46

48

wijk g

109

71

56

wijk h

75

59

54

wijk i

49

36

29

wijk k

86

74

72

wijk l

25

13

13

wijk m

88

62

27

‘intstellingen’

35

totaal

918

714

535

Bron Volkstelling 1849 en bevolkingsregister van 1850-1859

Figuur 4.9 Verschil in absolute aantallen Duitsers per wijk 1849-1850.
90

aantal volgens
de volkstelling

80

correctie o.m. op basis
bevolkingsregister

70

60

50

40

30

20

10
A

B

C

D

E

F

G

H

I

K

L

M

0

Bron Bewerking van volkstellingsgegevens en bestand Duitsers in Utrecht.
|

99

100

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

loop in beide periodes. Voor de wijken L en M is vooral het verloop in de periode 18601879 opvallend. Nieuwkomers vonden in deze wijken een tijdelijk onderdak en woonden er slechts kort.
De reeds genoemde onderregistratie als gevolg van plaatsnaamverwarring was niet
voor alle wijken in de stad gelijk (zie tabel 4.2 en figuur 4.9). In tabel 4.2 wordt de verdeling per wijk in het volkstellingregister vergeleken met die in het bevolkingsregister. In
de wijken D, E, G en M was de onderregistratie groter dan in andere wijken. Dit zou een
gevolg kunnen zijn van de mate van (on)zorgvuldigheid van de verschillende wijkmeesters, die de registers bijhielden.60 Het zou ook verklaard kunnen worden uit het
verschillende karakter van de wijken. In wijk K, met een zeer geconcentreerd wonende
en herkenbare Duitse populatie, was de plaatsnaamverwarring aanzienlijk minder.
Hier waren de Duitsers herkenbaarder ‘Duits’ dan in andere delen van de stad.
 Tot besluit
Dit hoofdstuk handelde over de registratie van Duitse immigranten, over de omvang
van de Duitse migrantenpopulatie in Nederland en in Utrecht, over de geografische
herkomst en over de vestiging in de stad.
Het bevolkingsregister is vanzelfsprekend niet alleen een registratie van vreemdelingen, maar het is tegelijkertijd wel de meest volledige registratie van vreemdelingen in
Nederland die er is. Het bevolkingsregister kende een onderregistratie wanneer het
ging om vreemdelingen. Niet alle Duitse immigranten stonden in het bevolkingsregister als Duitsers genoteerd. Door een combinatie van gegevens uit verschillende bevolkingsregisters en door vergelijking met gegevens uit de burgerlijke stand, is die onderregistratie gecorrigeerd. Voor Utrecht betekende dat, dat het werkelijke aantal Duitse
immigranten maar liefst 33 procent hoger lag dan de uitkomsten van de volkstellingen
doen geloven. Indien uit aanvullend onderzoek voor heel Nederland blijkt dat dit ook
elders geldt – en voorlopig onderzoek in Amsterdam en Gouda duidt daar reeds op –
dan zou het aantal Duitsers in Nederland in 1849 niet 41.000 maar 55.000 zijn geweest.
Het percentage Duitsers in 1849 verschuift in dat geval van 1,3 naar 1,8.
Utrecht was een gemiddelde stad wanneer het gaat om het percentage vreemdelingen, het aantal Duitsers onder hen en de sekseratio binnen de Duitse migrantenpopulatie. De Duitse migratie naar Utrecht was niet bijzonder omvangrijk en was stabiel in
aantal. Omdat Utrecht geen opvallende uitzonderingen kende ten opzichte van het
landelijke beeld, kunnen we aannemen dat althans een gedeelte van de uitspraken voor
deze stad ook zal gelden voor andere Nederlandse steden.
 Duitse immigranten kwamen uit tal van plaatsen, maar daarbinnen zijn enkele duidelijke concentraties aan te wijzen: het Westerwald, Oldenburg, Sauerland, Kleefsland
en de omgeving van Remscheid. Uit deze regio’s tezamen kwam 70 procent van de
Duitse immigranten. Deze migratie hield verband met de regiogebonden specialisatie
in bepaalde beroepen, die in een volgend hoofdstuk besproken zal worden. Bij vesti-

Registr atie, o mva n g , h e r k o m s t e n v e s t i g i n g

|

ging geldt iets vergelijkbaars; in alle delen van de stad vinden we Duitse immigranten
en het is dus geenszins zo dat alle Duitse migranten in een wijk woonden. Er waren wel
enkele concentraties aan te wijzen. De opvallendste zijn de concentraties rond de
Oudegracht en in wijk K. Ook in dit geval is er een verband met concentraties in beroepen. Geografische herkomst en vestiging in de stad Utrecht, duiden erop dat er geen
sprake was van groepsvorming van de Duitse migrantenpopulatie als geheel, maar
vooral van groepsvorming binnen de Duitse migrantenpopulatie.
 101

5 ‘Heeft steeds altijd met hare handel het land rondgereisd’
Migratiepatroon, leeftijdsopbouw en religie

De katholieke Christina Leijting werd in 1821 geboren in Kleef. In 1857 kwam ze naar
Utrecht vanuit Den Haag, waar haar man Wilhelm Braun was overleden. Met haar drie
kleine kinderen vestigde zij zich in de nogal armoedige Utrechtse Boterstraat. Ze trok
in bij haar zeven jaar oudere zus Maria Leijting, haar Duitse zwager Theodorus Reintjes
en hun zes kinderen.1 Reintjes was rijtuigschilder, Maria Leijting tafelhoudster. Samen
vormden ze een huishouden van drie volwassenen en negen kinderen. In 1864 hertrouwde Christina Leijting, op 43-jarige leeftijd, met de 37-jarige Utrechtse weduwnaar
Hendrik Wilson.2 Wilson had een restaurant in de nabijheid van het station en aandelen in de Utrechtse Stoom Briquetten Frabriek.3 Drie jaar later trok Christina’s 23jarige nicht bij de familie Wilson in.4 Nicht Adelheid bleef in eerste instantie slechts
kort in Utrecht; binnen twee jaar ging zij terug naar Kleef. In 1869 kwam ze echter opnieuw naar de Domstad en trouwde met de weduwnaar Herman Wormer.5 Hij was 54,
zij 25. Wormer was onderwijzer. Zijn eerste vrouw was in 1850 overleden. Voorafgaande aan zijn tweede huwelijk woonde hij met drie kinderen uit zijn eerste huwelijk,
zijn broer, zijn verweduwde zwager, twee neefjes, een nichtje en zijn moeder op de Mariaplaats, vlakbij Adelheids tantes Maria en Christina. De tantes waren min of meer
even oud als hij. Vlak voor zijn tweede huwelijk overleden in zeer korte tijd twee van
zijn halfvolwassen kinderen, zijn moeder en een neefje en nichtje. De overige huisgenoten vertrokken.
 Adelheid Leijting en Herman Wormer trouwden in 1869 in Kleef, waar de bruid
weliswaar niet meer woonde, maar wel haar domicilie had aangehouden.6 Eerste getuige bij het huwelijk was de Belgische katholieke strohoedenmaker Eustachius Frenaij,
die in Utrecht woonde en in het stadscentrum zijn bedrijf uitoefende. Tweede getuige
was de joodse koopman Hartog Moses Drukker, woonachtig in Kleef. Waarschijnlijk
was hij verwant aan de Utrechtse joodse koopman Hermanus Mozes Drukker, die uit
de buurt van Kleef kwam en was via hem het contact tussen Wormer en Drukker tot
stand gekomen. Derde en vierde getuige waren Adelheids oom Hendrik Wilson en een
stadhuisgetuige uit Kleef. De getuigen bieden enig zicht op het netwerk van het nieuwe
bruidspaar.7
Adelheid Leijting en Herman Wormer kregen vier kinderen. Kort na de geboorte
van het derde kind, in 1874, trok Adelheids drie jaar jongere zus Johanna bij de familie
in.8
Vrouwen waren bij de migraties van de familie Leijting belangrijk. Maria Leijting
nam haar zus Christina in huis; Christina verleende, zodra ze zelfstandig woonde, gast-

104

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

vrijheid aan haar nicht Adelheid, en Adelheid haalde op haar beurt haar zus Johanna in
huis. Door tantes en zussen werden de nieuwkomers geïntroduceerd in de Utrechtse
samenleving. In Utrecht waren in totaal 38 katholieke vrouwen uit Kleef in de periode
1849-1879. Meer dan een kwart (11) had vrouwelijke verwanten in de stad, merendeels
zussen.
Figuur 5.1 Aantal Duitsers in Utrecht tussen 1849 en 1859 naar geboortejaar.
jaar

vrouwen

mannen

1760-1769
1770-1779
1780-1789
1790-1899
1800-1809
1810-1819
1820-1829
1830-1839
1840-1849
1850-1860

200

150

100

50

0

0

50

100

150

200

Figuur 5.2 Aantal nieuwe Duitse immigranten in Utrecht tussen 1860 en 1879 naar geboortejaar.
 vrouwen

jaar

mannen

1760-1769
1770-1779
1780-1789
1790-1899
1800-1809
1810-1819
1820-1829
1830-1839
1840-1849
1850-1859
1860-1869
1870-1880

200

150

100

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
50

0

0

50

100

150

200

Migr atiep atr o o n, l e e f t i jd s o pb o u w e n r e l i g i e

|

Leeftijdsopbouw
In figuur 5.1 en 5.2 wordt de opbouw van de Duitse immigrantenpopulatie naar geslacht en leeftijd in beeld gebracht.
De eerste piramide heeft betrekking op de periode van 1850 tot 1859. Het gaat om de
957 Duitse immigranten, die in Utrecht waren of naar die stad kwamen voor 1859; 535
mannen en 422 vrouwen. De leeftijdscategorie tussen 20 en 50 is in de piramide het
sterkst vertegenwoordigd, zowel bij de mannen als bij de vrouwen. Er kwamen weinig
in Duitsland geboren kinderen naar Utrecht. De migratie bestond overwegend uit alleenlopende personen en niet uit gezinnen.
De tweede piramide heeft betrekking op de periode van 1860 tot 1879. Het gaat om
1231 Duitse immigranten die in die jaren naar de Domstad kwamen: 747 mannen en 484
vrouwen. Hier is eveneens een concentratie bij de leeftijdsgroep 20 tot 50-jarigen. Kinderen en bejaarden waren ook de tweede periode de grote afwezigen. Opvallend is de
toename van het aantal mannen. Omdat de sekseratio in de volkstellingsjaren min of
meer gelijk bleef, betekent dit dat het verloop onder de mannelijke Duitse nieuwkomers in de periode 1860-1879 groter was dan onder de vrouwen. Bij deze Duitse mannen gaat het vooral om katholieke winkelbedienden.
Mannen en vrouwen waren grofweg gelijkelijk over de stadswijken verdeeld. Er bestonden op dit punt geen opvallende concentraties (zie figuren 5.3 en 5.4).
 Religieuze diversiteit
De stad Utrecht als geheel kende een naar geloof gemengde bevolking, waarvan in 1849
grofweg eenderde deel katholiek was en tweederde deel protestant. De protestanten
waren overwegend hervormd; lutheranen vormden drie procent van de totale bevolking. Oud-katholieken waren met twee procent een minderheid onder de katholieken.
Joden maakten iets meer dan een procent uit van de totale bevolking.
In de oude stad, binnen de singels, woonden twee keer zoveel hervormden als katholieken, hetgeen overeenkwam met het gemiddelde beeld. In de buitenwijken I en L
hielden deze groepen elkaar, qua aantal, min of meer in evenwicht in de jaren 1860 en
1870. In 1880 woonden in deze wijken echter opvallend meer hervormden. Wijk M was
aanvankelijk eveneens een gemengde wijk, maar in 1880 waren juist hier de katholieken
sterker vertegenwoordigd.
 Oud-katholieken concentreerden zich in de wijken buiten de singels en vooral in I
en M. De lutheranen woonden merendeels binnen de singels. Van de wijken buiten de
singels had M de grootste aantrekkingskracht op lutheranen. Er woonden joden in wijk
B, rond de synagoge aan de Springweg.9 Het merendeel van de joden woonde in de wijken D en E, en in mindere mate in C en F. Van een concentratie van joden was geen
sprake.10

105

106

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Wijk K was gedurende de hele periode uitgesproken katholiek. Het katholieke karakter van deze wijk dateerde reeds van voor de negentiende eeuw. Toen de katholieke
religie werd verboden, bleef er buiten de Tolsteegpoort een katholieke gemeenschap
bestaan, die in een schuilkerk bijeen kwam. Buiten de Weerdpoort en de Wittevrouwenpoort waren ook katholieke schuilkerken. Het katholieke karakter van Tolsteeg
bleek in 1797, toen de wijkvergaderingen voorstellen mochten doen aan het stadsbeFiguur 5.3 Aantal Duitse mannen en vrouwen per wijk in de periode 1850-1859.
250
vrouwen
mannen
200

150

100

50

0
a

b

c

d

e

f

g

h

I

k

l

m

Figuur 5.4 Aantal Duitse mannen en vrouwen per wijk in de periode 1860-1879.
250
vrouwen
mannen
200

150

100

50

0
a

b

c

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
d

e

f

g

h

I

k

l

m

Migr atiep atr o o n, l e e f t i jd s o pb o u w e n r e l i g i e

|

stuur. Wijk K kwam als enige met de suggestie voor gelijkberechtiging van leden van de
verschillende kerkgenootschappen, bij het onderwijs aan ‘behoeftige kinderen en bij de
armenzorg’.11 Hiermee had de wijkvergadering uitdrukkelijk het oog op katholieke armen.
 De getalsmatige verhouding tussen katholieken en protestanten binnen de Domstad, verschoof in de loop van de negentiende eeuw. Het percentage hervormden nam
af van 61 in 1809, naar iets meer dan 56 in 1849. Daarna daalde het verder naar ongeveer
51 procent in 1899. Het percentage katholieken steeg van 32,3 in 1809 naar 35,5 in 1849.
Daarna bleef het percentage tot 1899 gelijk. De katholieke minderheid van Utrecht was
belangrijker dan die van Amsterdam (22 procent) of Den Haag (30 procent).12
De positie van de katholieken binnen de Utrechtse samenleving, verschilde van die
van de protestanten. Katholieken werkten veel in handel en winkelbedrijf, ze waren
geconcentreerd in de lagere sociale klassen en maakten slechts een kwart van de kiesgerechtigden uit.13 In 1853 werd meer dan een kwart van de katholieken bedeeld, tegen
twaalf procent van de hervormden. De katholieke armen concentreerden zich in
bepaalde wijken van de stad. Van de zes Utrechtse parochies was de Martinusparochie
de armoedigste. Deze zogenaamde ‘klompenparochie’ viel gedeeltelijk samen met
wijk K.
Katholieken werden, volgens hun eigen zeggen, in Utrecht door de protestantse
elite systematisch uitgesloten van openbare ambten. In 1854 zaten in de gemeenteraad
wel, zo werd geklaagd in een krantenadvertentie in de Utrechtsche Courant, ‘een Israeliet, een Oud-Roomsche, een Luthersche, een Remonstrant’, maar geen enkele katholiek.14 Katholieken werden geweerd uit ‘alle, eenig gezigt, aanzien of voordeel gevende
betrekkingen […] eene omstandigheid, welke de herinnering der vroegere onderdrukking levendig houdt.’15
Binnen de Duitse immigrantenpopulatie was, in de periode 1850-1859, iets minder
dan 53 procent van de Duitse immigranten protestants en bijna 45 procent katholiek.
Nog geen drie procent was joods.16 Vooral katholieken en in iets mindere mate joden,
waren onder de Duitse immigranten sterker vertegenwoordigd dan in de Utrechtse bevolking in het algemeen (zie figuur 5.5).
 De protestantse Duitse immigranten kunnen worden onderscheiden in lutheranen
en calvinisten.17 Het onderscheid is enigszins problematisch, omdat sommige immigranten de ene keer in de bevolkingsregisters als luthers en de andere keer als calvinistisch werden genoteerd. Klaarblijkelijk werd, of door de immigranten zelf, of door de
ambtenaren die de registers bijhielden, niet veel waarde gehecht aan het onderscheid
tussen beide geloven. Van de protestantse Duitsers was 45 procent luthers in de periode
1850-1859 en 53 in de periode 1860-1879. Het lutherse aandeel werd in de tweede periode
groter, of luthers en calvinistisch werden toen in de registratie zorgvuldiger onderscheiden. Het aandeel van de lutheranen onder de Duitse immigranten, was aanzienlijk hoger dan hun aandeel in de Utrechtse bevolking in het algemeen, ofschoon het
geenszins zo was dat alle Duitse protestanten luthers waren.
107

108

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Zowel in de eerste als de tweede periode, was 73 procent van de lutheranen man.
Een scheve sekseratio bestond ook reeds onder lutheranen in eerdere tijdvakken.18
Deze getalsmatige verdeling tussen mannen en vrouwen bij de lutheranen, houdt verband met de immigratie van enkele groepen die vrijwel geheel uit mannen bestonden,
zoals stukadoors en vijlenkappers.
De Duitse nieuwkomers die tussen 1860 en 1879 kwamen, waren voor 45 procent
protestants en voor 52 procent katholiek; twee procent was joods. De toename van het
aantal katholieken in de tweede periode werd vooral veroorzaakt door een groter aan-

Tabel 5.1 Verdeling naar religie: immigranten aanwezig in de periode 1850-1859 en
nieuwkomers in de periode 1860-1879; absolute aantallen met tussen haakjes percentages.
 1850-1859
m

1860-1879

v

t

m

v

t

luthers

159

(30)

60

(15)

219

(24)

202

(28)

92

(19)

294

(24)

calvinistisch

133

(26)

131

(33)

264

(29)

149

(20)

105

(22)

254

(21)

katholiek

214

(41)

201

(50)

415

(45)

363

(50)

266

(56)

629

(52)

joods

14

(3)

11

(3)

25

(3)

16

(2)

11

(2)

27

(2)

totaal

520

403

923

730

474

1204

Bron Bestand Duitsers in Utrecht 1849-1879.
Niet verwerkt in deze tabel zijn 61 Duitse immigranten die christelijk afgescheiden (1), doopsgezind (2),
waals (6), hersteld luthers (3), hernhutter (1), oud-katholiek (2), remonstrants (1), of episcopaals (4) waren,
waarbij geen geloof werd vermeld (20), of die van geloof veranderden (21).
Figuur 5.5 Duitse mannen en vrouwen. Verdeling naar geloof in de periodes 1850-1859
en 1860-1879.
vrouwen

mannen
1850-1859
katholiek
calvinistisch
luthers
joods

1860-1879
katholiek
calvinistisch
luthers
joods
400

300

200

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
100

0

100

200

300

400

Migr atiep atr o o n, l e e f t i jd s o pb o u w e n r e l i g i e

Figuur 5.6 Verdeling naar geloof per wijk in de periode 1850-1859.
katholiek

200

hervormd

joods

luthers

overig

150

100

50

0
A

B

C

D

E

F

G

H

I

K

L

M

Figuur 5.7 Verdeling naar geloof per wijk in de periode 1860-1879.
200

150

100

50

0
A

B

C

Bron Bestand Duitsers in Utrecht.
 D

E

F

G

H

I

K

L

M

|

109

110

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

tal katholieke mannen. Terwijl in de eerste periode het aantal katholieke mannen en
vrouwen vrijwel gelijk was, gold dat niet voor de tweede periode. De groep bestond, zoals gezegd, voor een groot deel uit jonge mannen die als winkelbedienden werkten.
Duitse lutheranen vestigden zich in de buitenwijk M en in de aangrenzende wijken
binnen de singels, maar weinig in de buurt van de reeds gevestigde lutheranen in het
stadscentrum. Tussen beide groepen lijkt geen sterke band te hebben bestaan. Onder
de Duitse calvinisten is geen concentratie herkenbaar. Katholieke nieuwkomers vinden
we verspreid over de hele stad, met een zwaartepunt rondom de centraal gelegen
Oudegracht en in de buitenwijk K. Joodse nieuwkomers concentreerden zich meer dan
gevestigde joden in de wijken B en C. Een gemeenschappelijk geloof was overduidelijk
geen basis voor groepsvorming onder de Duitse immigranten (zie figuur 5.6 en 5.7).
 Binnen de Duitse immigrantenpopulatie bestond er, zoals te verwachten, een verband tussen geloof en regionale herkomst. Dit verband ligt voor de hand, gezien het zogenaamde Duitse adagium ‘Cuius regio, eius religio’ of ‘wessen Gebiet, dessen Religion’, wat inhield dat de landsheer het geloof van zijn onderdanen bepaalde. Gevolg
hiervan was, dat immigranten die uit een beperkt geografisch gebied kwamen, vrijwel
automatisch eveneens hun religie met elkaar gemeen hadden. Helemaal ging deze regel
niet op; er waren religieus gemengde gebieden en ook steden kenden een religieus gemengde bevolking. Wanneer een indeling wordt gemaakt in grotere politieke eenheden, overheerst de religieuze diversiteit. Westfalen telde in 1852 bijvoorbeeld 1.422.000
inwoners waarvan 798.100 katholieken, 610.000 lutheranen en 13.800 joden.19 Met andere woorden, zeker in het westen gold, hoe kleiner de gebieden, des te groter de religieuze homogeniteit. Nassau kende een religieus gemengde bevolking; de dorpen in
het Westerwald in Nassau, waar de immigranten in Utrecht vandaan kwamen, waren
echter vrijwel geheel katholiek.
Netwerken
Omdat in de bevolkingsregisters de (familie)band tussen de hoofdbewoner en andere
huisgenoten wordt aangegeven, is het mogelijk netwerken in kaart te brengen. In het
bevolkingsregister kunnen we zien of twee volwassen mannen met dezelfde achternaam, die in hetzelfde huis woonden, broers of neven van elkaar waren. Van de 2188
Duitse immigranten die tussen 1849 en 1879 in Utrecht woonden, leefden er 221 met een
volwassen familielid in een huis (10 procent). Het samenwonen van volwassen kinderen met hun ouders is hier buiten beschouwing gelaten. Het gaat hier om samenlevingsvormen als die van de familie Leijting waarmee dit hoofdstuk begon.
De migranten uit het Westerwald woonden wel geconcentreerd in enkele dicht bijeen liggende straten, maar het samenwonen van verwanten of niet-verwanten in hetzelfde huis, was bij deze groep van beperkte betekenis, omdat de huizen waarin zij
woonden merendeels zeer klein waren.
 Migr atiep atr o o n, l e e f t i jd s o pb o u w e n r e l i g i e

|

Wanneer mensen niet onder hetzelfde dak woonden, maar wel dezelfde achternaam hadden, is de familieband moeilijk te achterhalen. Soms geven huwelijksakten
uitsluitsel, omdat daarin de namen van de ouders worden genoemd. Als huwelijksakten ontbreken wordt het lastiger, vooral wanneer het gaat om gebruikelijke namen
als Koch, Stein en Müller. Bij minder gangbare namen konden wel aannames worden
gemaakt. In Utrecht woonden bijvoorbeeld Maria en Helena Hausmann. Zij werden
geboren in Kleef in respectievelijk 1837 en 1838, en werkten als dienstbodes in twee verschillende huishoudens. De naam Hausmann kwam in Utrecht slechts tweemaal voor;
alleen Maria en Helena droegen deze naam. Hun geboorteplaats en -data maken het
aannemelijk dat ze familie van elkaar waren en waarschijnlijk zussen. Buiten de sterk
verzwagerde gemeenschap van de Westerwalders, waren nog in 22 vergelijkbare gevallen de aanwijzingen duidelijk genoeg om aan te nemen, dat Duitse immigranten familieleden in de stad hadden met wie ze niet onder een dak woonden.
Van de tien procent van de immigranten die wel met familieleden onder een dak
woonden, ging het in 197 van de 221 gevallen, om mannen of vrouwen die met een broer
of zus samenwoonden (89 procent). In de overige gevallen ging het om minder nabije
verwanten; ooms, neven, tantes en nichten. De 197 gevallen kunnen nog verder worden
opgesplitst: in 153 gevallen ging het om twee of meer broers die gezamenlijk een huishouden vormden (78) of om samenwonende broers en zussen (75). Huishoudens
waarin we twee of meer zussen vinden waren minder gebruikelijk (44).
 Mannen woonden veelal samen met broers die in hetzelfde beroep werkten, bijvoorbeeld twee of drie mannen die werkten als handelaar of winkelier. Er waren ook
enkele ambachtslieden die gezamenlijk een huishouden vormden of samen inwoonden bij hun werkgever. Voor vrouwen was deze vorm van samenwonen ongebruikelijk.
Veel van de Duitse vrouwen werkten als dienstbodes; in totaal ongeveer honderd.
Duitse dienstbodes woonden, net als andere dienstbodes, in bij hun werkgever. Enkele
rijke families in Utrecht hadden meer dan een dienstbode; het merendeel van de gezinnen had er echter slechts een. De kans dat een Duitse dienstbode met een zus of nicht in
het huishouden van haar werkgeefster woonde, was derhalve gering. Desondanks
kwam het toch drie keer voor. Wilhelmina en Johanna Tenhalff waren twee zussen die
gedurende zes jaar samen bij de familie van een Amsterdamse majoor werkten. Theodora en haar zus Hendrina Halthausen vonden als dienstbodes werk bij een Duitse logementouder. De zussen Petronella, Sibilla en Dorothea Muskens werkten bij een welgestelde Rotterdamse weduwe, zij het niet alle drie tegelijk. Aanvankelijk woonden Petronella en Dorothea onder hetzelfde dak. Toen Petronella vertrok, werd zij opgevolgd
door haar jongere zus Sibilla.
Deze dienstbodes waren echter uitzonderlijk. In zeventig gevallen trok een jonge,
ongetrouwde vrouw in bij een oudere, reeds getrouwde zus of broer, zoals bij de vrouwen uit de familie Leijting. Bij deze jonge vrouwen werd in het bevolkingsregister geen
beroep vermeld. De vrouwen bleven in het huishouden van hun broer of zus, totdat ze
trouwden en een eigen huishouden begonnen. Bij de mannen vinden we deze vorm
van samenwonen vrijwel niet.
