Schiphol
Paul Meurs en Isabel van Lent

SCHIPHOL
GRENSVERLEGGEND LUCHTHAVENONTWERP
1967-1975
Rotterdam (nai010 uitgevers) 2019, 192 pp.,
ills. in zwart-wit en kleur, ISBN 978 94 6208 544 2,
€ 49,95

B U L L E T I N K N O B 2 021
•1

40

In het archief van interieurontwerper Kho Liang Ie dat
in Het Nieuwe Instituut wordt bewaard, bevindt zich
een diaserie van een begin jaren zestig ondernomen
studiereis. Samen met grafisch ontwerper Benno Wissing reisde Kho toen naar verschillende luchthavens
in Europa en Amerika. De aanleiding voor de reis was
een prestigieuze ontwerpopdracht voor de uitbreiding
van luchthaven Schiphol waaraan Kho en Wissing
sinds 1961 werkten. Kho was verantwoordelijk voor het
interieurontwerp van de nieuwe luchthaven en Wissing voor het systeem van bewegwijzering. De diaserie
is het resultaat van een safari langs belettering en bebording, belichting, bankjes, ramen en lichtinval, relingen, plantenbakken en de afwerking van wanden,
vloeren en plafonds. Elk detail dat in een moderne
luchthaven te zien is, legde Kho vast. Voor beide ontwerpers opende de reis de ogen voor het ongemak en
de onrust van de hedendaagse luchtreiziger: de stress
voorafgaand aan de vlucht, de haast bij het halen van
het vliegtuig door het moeizaam overbruggen van lange afstanden en het fysieke en mentale ongemak bij
langdurig wachten. Kho’s werk en zijn achtergrond als
ontwerper bij de Stichting Goed Wonen maakten hem
bij uitstek geschikt voor deze opdracht. De focus zou
dan ook komen te liggen op het maken van een omgeving die de gebruiker rust en duidelijkheid verschafte.
De terminal waaraan Kho en Wissing hun bijdragen
leverden, is het onderwerp van het boek Schiphol.
Grensverleggend luchthavenontwerp 1967-1975 door
Paul Meurs en Isabel van Lent.
 Het boek is gebaseerd op een cultuurhistorisch onderzoek dat Meurs en Van Lent in 2018 uitvoerden voor

de Schiphol Group, met als doel het beschrijven van
het ontwerpproces en het analyseren en duiden van
het ontwerp. Een dergelijk cultuurhistorisch onderzoek wordt veelal gedaan wanneer er een ruimtelijke
ingreep, zoals sloop of renovatie, dreigt, om te voorkomen dat mogelijk waardevol erfgoed verdwijnt. Dat de
Schiphol Group zo’n onderzoek heeft laten uitvoeren
is op zichzelf interessant, vooral omdat de luchthaven
een geschiedenis heeft van sloop, nieuwbouw en verbouwen van de terminals. Deze continue bouwactiviteit is het gevolg van de groei van het luchtverkeer en de
veranderlijke luchtvaarttechnologie. Een beschermd
monument in het hart van de luchthaven zou vanuit de
behoefte aan operationele veranderlijkheid onwenselijk kunnen zijn. De bedoeling van de auteurs was dan
ook het vastleggen van ‘de aanpak en logica’ van de
luchthaven die ten grondslag hebben gelegen aan de
architectuur van Schiphol vanaf 1967, zodat dit ter inspiratie kan dienen voor de toekomst. De vraag is echter of dit in deze publicatie helemaal uit de verf komt.
 De eerste twee onderdelen van de doelstelling, de beschrijving van het ontwerpproces en de analyse van
het ontwerp, komen inderdaad door het boek heen terug, zij het beknopt. Dan de beloofde duiding van het
ontwerp. In het eerste hoofdstuk getiteld ‘Het eigene
van Schiphol’ wordt de kwaliteit van het luchthavenontwerp gepositioneerd. De titel van het boek wekt de
indruk dat de auteurs zullen beargumenteren waarom
de luchthaven uit 1967 zo grensverleggend was. Dat
wordt de lezer in dit hoofdstuk vooral aan de hand van
statements duidelijk gemaakt, maar een argumentatie wordt niet altijd gegeven. Zo stellen de auteurs: ‘De

ontwerpkwaliteit van Schiphol is alom aanwezig, van
startbaan tot informatiebord.’ Het vervolg van de tekst
biedt echter geen uitleg. Of: ‘Het stationsgebouw is een
enorme verkeersmachine, waarin alle radertjes in elkaar grijpen om passagiers, bagage, werknemers en
bezoekers moeiteloos naar hun bestemming op de
luchthaven te leiden.’ Dat klinkt eerder als een wervende reclametekst, want in werkelijkheid gaat dat proces
helemaal niet moeiteloos. Een luchthaven is een complexe (statische) ruimtelijke omgeving, waarin allerlei
tijdgevoelige processen zich naast en door elkaar voltrekken. Dat Schiphol juist hierin uitblonk, is inderdaad een bijzondere kwaliteit, maar hoe dit precies
werkte, wordt niet samenhangend uiteengezet. Dit
komt later meer gefragmenteerd aan bod, in de hoofdstukken ‘Het ontwerp’ en ‘De gebouwen’. Door korte
stukken tekst over onderdelen van het ontwerpproces
en over het ontwerp zelf, moet de lezer de eerder gemaakte statements koppelen aan de geboden informatie. Vernieuwend zijn de bevindingen overigens
niet. Met hun boek haken Meurs en Van Lent aan bij
eerdere publicaties over Schiphols ontwerpgeschiedenis, met name Koos Bosma’s Schiphol megastructuur.
Ontwerp in spectaculaire eenvoud uit 2013.
 Het volgende hoofdstuk gaat in op de ideeëngeschiedenis die voorafging aan het luchthavenontwerp. In
vogelvlucht wordt uiteengezet hoe luchthaventypologie en het denken over vliegvelden zich vanaf de jaren
1920 hebben ontwikkeld. Hierna volgt een hoofdstuk
over het ontwerpteam. Van elk teamlid wordt op twee
pagina’s een schets gegeven van achtergrond en bijdrage aan het Schipholontwerp, met ondersteunende
beelden die een visuele referentie vormen voor hun
werk. Het hoofdstuk ‘Het ontwerp’ opent met het eerste van drie fotokaternen, bestaand uit negentien pagina’s op zwart papier in zilver afgedrukte foto’s van de
terminal. Het beeldmateriaal is met zorg geselecteerd
en aantrekkelijk vormgegeven. Er zijn echter geen verklarende bijschriften die de lezer helpen te vatten waar

hij precies naar moet kijken in relatie tot de tekst. Na
dit fotokatern worden de sturende principes van de architectuur van de terminal besproken, zoals de mogelijkheid tot toekomstige uitbreiding, het scheiden van
de passagiersstromen in het gebouw en de constructiemethode van de terminal. De tekst wordt onderbroken door een fotokatern. Het verhaal over de architectuur eindigt met lovende kritieken uit Nederlandse
kranten uit de periode na de opening van het nieuwe
Schiphol. Zoals de auteurs zelf al aangeven, gaan die
met name over de automatisering van de luchthaven.
 Vervolgens wordt in hetzelfde hoofdstuk het interieur
in twee pagina’s tekst besproken op basis van de ontwerpgedachte van Kho Liang Ie, namelijk het creëren
van rust voor de reiziger. De bewegwijzering komt er
met een enkele alinea bekaaid van af. Het hoofdstuk
over het ontwerp wordt afgesloten met een derde fotokatern. In het laatste hoofdstuk (‘De gebouwen’) bespreken de auteurs eerst aan de hand van doorsnedes
en plattegronden de organisatie van de stromen mensen, de routing naar de vliegtuigen door de pieren, het
bagagesysteem en de in de terminal gehuisveste kantoren. Ten slotte wordt een overzicht gegeven van de
bijgebouwen op het areaal van de luchthaven, waarbij
naast een foto van het betreffende gebouw de belangrijkste kenmerken worden vermeld.
De gekozen structuur is overzichtelijk, maar inhoudelijk is het toch minder een boek en meer een rapport
over de terminal. De vaak korte teksten bevatten veel
feitelijke informatie, maar bieden geen context of verdieping. Een afsluiting in de vorm van een heldere conclusie had uitkomst kunnen bieden. Dat betekent overigens niet dat het een overbodig boek is: het is een
handig overzicht van dit deel van de architectuurgeschiedenis van Schiphol, dat aanleiding biedt tot verdere verkenning. Daarom is het een bruikbare toevoeging aan de historiografie van de luchthaven.
Iris Burgers

B U L L E T I N K N O B 2 021
•1

41.
