Jane C. Judge, The United States of Belgium. The Story of the First Belgian Revolution
TSEG

Glesener beperkt zich in zijn studie niet tot de militaire aspecten van de ‘Vlaamse’ aanwezigheid in Madrid en in het Spanje van de achttiende eeuw. Een groot deel
van zijn onderzoek betreft het maatschappelijk doen en laten van de leden van
de ‘Vlaamse Koninklijke Wacht’. Hij gaat na hoe zij gerekruteerd werden en welke
families binnen hun gemeenschap in een toonaangevende rol hebben gespeeld.
Glesener toont ook aan hoe de leden van de ‘Vlaamse Koninklijke Wacht’ en van
het ‘Waalse infanterieregiment’, én hun nakomelingen, er in slaagden de belagen
van hun ‘natie’ veilig te stellen, zodat zij zich in de Spaanse militaire, politieke en
economische wereld hebben kunnen verankeren. Niet zozeer de Koning dan wel
belangrijke ‘flamencos’ speelden daarbij een hoofdrol. Het onderzoek van Glesener
naar de activiteit en de lotgevallen van de individuele leden van de ‘Vlaamse’ legerkorpsen naast Filips V toont aan dat hun loyauteit aan de vorst, die terugging tot de
Spaans-Habsburgse monarchie, in de nieuwe dynastieke Spaanse Bourbon-context
goed kon gedijen. De aanwezigheid van deze ‘Vlamingen’ was voor de eerste Spaanse Bourbon-vorst niet zonder belang. Zij hebben zijn ‘blik naar het Noorden’ open
gehouden, niet om de Nederlanden te heroveren, maar om duidelijk te maken dat
Spanje, in verbondenheid met Frankrijk, meetelt in Europa. Glesener beperkt zijn
onderzoek niet tot de regering van Filips V. Hij bestudeert ook de positie van de
‘flamencos’ ten tijde van Ferdinand vi (1746-1759), hoe onder Karel iii (1759-1788)
de privileges van de Koninklijke Wacht werden bevestigd en hoe deze militaire
elite zowel in Spanje zelf als in de Nieuwe Wereld steeds meer macht verwierf.
 Het boek van Thomas Glesener is een degelijke, door nauwgezet onderzoek in
Spaanse, Franse en Belgische archiefbewaarplaatsen onderbouwde studie. Het is
een basiswerk voor iedereen die zich in de gevolgen van de Spaanse Successieoorlog wil verdiepen. De studie is vooral een belangrijke bijdrage tot de geschiedenis
van de politieke en militaire machtsverhoudingen in het Spanje van de achttiende
eeuw, waarbij zij een nieuw licht werpt op de sociale en politieke rol die de ingeweken ‘flamencos’ in die periode in Spanje hebben gespeeld.
Gustaaf Janssens, ku Leuven
Jane C. Judge, The United States of Belgium. The Story of the First Belgian Revolution
(Leuven: Leuven University Press, 2018). 320 p. isbn: 9789462701571.
doi: 10.18352/tseg.1097
Lang vóór de Vlaams-nationalistische partij nva aanstuurde op de omvorming van
het koninkrijk België tot een statenbond, bestond er in dezelfde contreien al een
confederaal land. De États Belgiques Unis of Verenigde Nederlandse Staten (1790)

130

VOL. 16, NO. 2, 2019

BOOKREVIEWS

waren het resultaat van een conflict tussen de maatschappelijke elite van de Oostenrijkse Nederlanden en hun landsheer, de Oostenrijkse keizer Jozef ii. De opstand staat bekend als de Brabantse Omwenteling, naar de geografisch centrale
en in het protest meest actieve provincie. Ze past in het rijtje van de vele opstanden en revoluties in die periode, die we sinds Robert Palmer en Jacques Godechot
kennen als de Atlantische Revolutie.5 De revolutionairen in de Oostenrijkse Nederlanden waren weliswaar buitenbeetjes. Hoewel ook zij gedreven werden door een
verlangen naar vrijheid, eisten ze geen maatschappelijke hervorming maar herstel
van wat al bestond, geen Verlichtingsidealen maar middeleeuwse privileges, geen
nationaal eenheidsstreven maar behoud van provinciale eigenheid.
 Na enkele decennia van schaarste beleeft de historiografie van de revolutie­
periode in de Zuidelijke Nederlanden een bescheiden maar welkome heropleving.6
Ruim dertig jaar na Janet Polasky’s meesterlijke synthese Revolution in Brussels
verschijnt er nu een nieuwe Engelstalige monografie over de Brabantse Omwenteling, een herwerking van het proefschrift dat auteur Jane Judge in 2015 verdedigde aan de Universiteit van Edinburgh.7 Judges boek heeft een beperkter opzet dan
dat van Polasky en biedt een bondige en toegankelijke synthese van het conflict.
Judge vertelt niet hét maar een verhaal over de Brabantse Omwenteling. Ze focust in haar analyse op de politieke gebeurtenissen en laat de sociale achtergronden grotendeels achterwege. Judge kiest voor de grote lijnen en verliest zich niet
in details. Het welbekende verhaal van de omwenteling wordt verlevendigd door
citaten uit weinig gebruikte bronnen, waaronder veel correspondentie tussen de
protagonisten. Ook de relevante nieuwe literatuur van de afgelopen jaren wordt
uitstekend verwerkt. Een erg aantrekkelijk aspect is het overvloedig gebruik van
illustraties, waarvoor geput werd uit het enorme aantal politieke prenten die elke
fase van het conflict vergezelden.
De originaliteit van het boek zit vooral in de consistente vergelijking met gelijkaardige conflicten. Judges goede kennis van de Amerikaanse Revolutie zorgt voor
interessante inzichten, zeker op het vlak van politieke theorie en staatsvorming.
Hoewel die vergelijkingen niet altijd even doelmatig zijn, plaatsen ze de Brabantse Omwenteling op een overtuigende manier in het internationale kader. De revolutionairen in de Oostenrijkse Nederlanden handelden niet in een vacuüm maar
werden beïnvloed door buitenlandse voorbeelden en kenden, ondanks de grote
ideologische verschillen, gelijkaardige uitdagingen als hun Zwitserse, Nederlandse
of Amerikaanse tegenhangers.
5 J. Godechot, France and the Atlantic revolution of the eighteenth century, 1770-1799 (New York 1965);
R. Palmer, The age of democratic revolutions. A political history of Europe and America, 1760-1800 (Prince­
ton 1959).
 6 De Zuidelijke Nederlanden in Revolutie, themanummer van het Jaarboek De Achttiende Eeuw 1 (2017).
7 J.L. Polasky, Revolution in Brussels, 1787-1793 (Brussel 1985).
VOL. 16, NO. 2, 2019

131

TSEG

Vanwege deze positieve punten is het des te jammer dat Judge met dit boek uit
alle macht iets wil bewijzen wat niet te bewijzen valt. De ondertitel van het boek
(‘het verhaal van de eerste Belgische Revolutie’) vertolkt de centrale boodschap.
De Brabantse Omwenteling zou het ontwaken van de Belgische natie hebben ingeluid, een politiek kantelpunt dat de inwoners van de Oostenrijkse Nederlanden
tot één volk samensmeedde en aldus de weg bereidde voor de Belgische onafhankelijkheid in 1830. Dat idee is niet nieuw – romantisch-nationale historici uit de
negentiende eeuw huldigden het ook – maar inmiddels wel volstrekt achterhaald.
Judge blijft zorgvuldig weg van teleologische projecties, maar slaagt er toch niet in
om haar tot in den treure herhaalde stelling hard te maken. Ze blijft dan ook erg
karig met argumenten en draagt geen nieuwe feiten aan.
Judge argumenteert onder meer dat de provincies toenadering tot elkaar zochten en zelfs een institutionele samenwerking opzetten. Dat is niet zo gek als je
bedenkt dat ze al sinds de zestiende eeuw een formele eenheid vormden, en dat
het ook toen al tot gezamenlijke opstand was gekomen. Samenwerking tegen de
gemeenschappelijke vijand was in de gegeven omstandigheden strategisch de enige redelijke optie. Maar die samenwerking was strikt confederaal. Uit alles blijkt
dat het er de leiding van de omwenteling om te doen was om de provinciale eigenheden zo veel mogelijk te behouden en dat ze daarom elke hervormingspoging tegenhield.
 Judge verleent veel gewicht aan terminologie, maar ook dat pleidooi overtuigt
niet. Ze hamert op het regelmatige gebruik van de term belge(s) in pamfletten en
door buitenlandse diplomaten. Die term wijst inderdaad op een toegenomen besef van culturele identiteit en samenhorigheid in de Zuidelijke Nederlanden, maar
dat proces was al veel langer aan de gang en had op dat moment geen politiek
karakter. De term Brabantse Omwenteling schrijft Judge dan weer af omdat die
teveel nadruk legt op Brabant alleen en het provincie-overschrijdend karakter van
de omwenteling ontkent. Daarmee gaat ze wel voorbij aan het feit dat de term al
bij tijdgenoten in zwang was. En tegenstrijdig genoeg spelen de in haar boek verhaalde gebeurtenissen bijna uitsluitend in Brabant.
 De sterkste argumenten vindt Judge in enkele pamfletten die opriepen tot het
afschaffen van de provincies en het verenigen van de Belgen tot één volk. Alleen
vertegenwoordigden die pamfletten een minderheid van radicale democraten die
door de leiding van de omwenteling aan de kant waren geschoven. En dan zijn
er de argumenten ex post en ex nihilo. Waar was de Belgische politieke natie in
1814, toen na de val van Napoleon geen enkele stem opging voor Belgische onafhankelijkheid? En wat met het prinsbisdom Luik, dat helemaal buiten de omwenteling stond?
Op cruciale punten blijft Judge vaag over de implicaties van haar stelling. Door
het boek heen lijkt ze zich regelmatig tegen te spreken. De oorzaak van die onbe-

132

VOL. 16, NO. 2, 2019

BOOKREVIEWS

slistheid ligt mijns inziens in het gebrek aan een sterk conceptueel kader. Judge
leunt meer aan bij het primordialisme van Anthony Smith dan bij het constructivisme van Benedict Anderson, maar blijft verder op de vlakte over wat het begrip
natie nu eigenlijk inhoudt. Waar stopt culturele identiteit en waar begint politieke
identiteit? Wat is een natie en onder welke omstandigheden komt ze tot stand?
Bij gebrek aan helderheid over die essentiële kwesties, en bij gebrek aan sterke argumenten, kan de centrale stelling van het boek niet overtuigen. Op die redenen
is het te hopen dat de term ‘eerste Belgische Revolutie’ geen gemeengoed wordt,
want ze is ongefundeerd en onnodig verwarrend.
Brecht Deseure, KU Leuven
Bruno Blondé, Marc Boone and Anne-Laure Van Bruaene (eds.), City and Society
in the Low Countries, 1100-1600 (Cambridge: Cambridge University Press, 2018). 316
p. isbn 9781108474689.
 doi: 10.18352/tseg.1098
This volume is a welcome addition to the study of urban Europe in the medieval
and early modern periods. In seven chapters, bookended by an introduction and
epilogue written by the three editors, multiple authors analyze the factors that
made the Low Countries relatively unique – the number of cities, the absence
of a primary metropole, and the political and economic structures, built on legal
privileges, that enabled cities to become powerful negotiators with their territorial overlords. Two themes in particular emerge: the constant seesaw of cooperation and competition among cities and between cities and their princes, and the
presence and power of the middling sorts, the artisans, merchants, members of
town councils who dominated the legal, political, economic, religious, and material landscapes of this region. The chapters are thematically organized, beginning
with economic, social and political conditions before moving to religion, infrastructure, material culture and education. It is not comprehensive, focusing more
on structures than events, but it does an excellent job of giving an overview of the
state of the field and affirming the importance of these cities in European history.
After an introduction that describes the key importance of Belgian and Dutch
scholarship in the origin and development of urban history, Chapter 2 focuses on
the economic factors and natural resources that drove much of Low Countries
development from the twelfth century. The limitations of resources impelled innovations in agriculture and transportation; a dense network of cities developed
rather than a hierarchy dependent on a central place. It was not a one-size fits
VOL. 16, NO. 2, 2019

133.
