Een gemeenschappelike bron vanFagrskinna enAgrip
Eringa.
237

Renaissance.
dchou6. De Casteleyn, dvidemment, n'a gubre pens6 ~t sonder l'abime qui
sdpare l'ancienne prosodie de celle des Chambres de Rhdtorique et sur lequel
il a jet6 un pont trop fragile. Toutefois, si le sens historique lui far par
trop d6faut, si les rbgles pour la versification qu'il se propose d'enseigner
suivant la doctrine classique sont le plus souveut d'une pudrilitd ddplorable,
l'effort en gdn6ral annonce une nouvelle orientation dans la po6sie lyrique
du seizibme si~cle et le caractdrise m6me comme le lointain pr6curseur d'une
p6riode littdraire qui a valu aux Pays-Bas ses plus grands prosateurs et pontes.
Rotterdam.
S. ERINGA.
EEN GEMEENSCHAPPELIKE BRON
FAORSKINNA E N ,40RIP.
VAN

I.
De versehillende oudnoorse en latijnse kronieken, die een aaneengeschakeld
verhaal van de geschiedenis der noorweegse koningen geven, handelen alle
min of meer uitvoerig over H~kon enn g6Bi ABalsteinsf6stri, de zoon en
opvolger van Haraldr enn h~rfagri. Ondanks versehillende punten van overeenstemming zijn de kronieken vaak onderling met elkander in tegenspraak,
9 zodat het wel wenselik is uit te maken of deze geschiedverhalen van elkauder
afhankelik zijn en zo ja, in welke mate.
Een afzonderlike saga van H~kon enn g6Bi is ons niet overgeleverd en bij
een onderzoek naar zijn geschiedenis moeten we ons dus tot de volgende
werken bepalen :
Theodricus Monachus, Historia de antiquitate regum norwagiensium.
Historia Norwegiae.
Agrip af Noregs konunga sb'gum.
Fagrskinna.
Snorre, Pleimskringlax).
A1 deze werken behandelen de geschiedenis van H~tkon enn g68i als een
hoofdstuk in de geschiedenis der noorse koningen, de beide eerstgenoemde
in her latijn, de latere in bet oudnoors. De auteurs van de H. N., Agr. en
Fsk. zijn onbekend. We kunnen alleen met vrij grote zekerheid vermoeden,
dat H. N. door een geestelike geschreven is. Van deze werken is de Plkr.
 ongetwijfeld her jongste en voor we dus een onderzoek naar Snorres bronnen
kunnen instellen, moeten we eerst de onderlinge verhouding der oudere
bronnen onderzoeken.
Ik wil hier voorlopig alleen de verhouding van A'gr. en Fsk. nagaan en
me daarbij aausluiten aan wat Gjessing gezegd heeft. In zijn boek Undersr
af Kongesagaens Fremvcext heeft Gjessing afdoende bewezen, dat er voor
de saga's, die onmiddellik aan de Pldkonar saga gd~a voorafgaan, n.l. de
l) Deze w~tken xvorden hier geciteerd naar de volgende uitgaven:
Storm, Monumenta Historica Norwegiae, Kristiania, t880.
AgrilJ~ uitg. Dahlerup, Kopenhagen, t880.
Fagrskinna, uitg. Finnur J6nsson, Kopenhagen, 1~
Heimskringla , uiig. Finnur J6nsson, Kopenhagen,fl.893--'l~O0.
Als afkortingstekens gebruik ik : Theod., H. AT., Agr. ~ Fsk. en Hkr.
Krljn.
238

Een gemeenschappelike bron.
saga Hdlfdanar svarta en de Haraldz saga ens hdtfagra een ouder, nu verloren gegaan verhaal bestaan moet hebben, waar en Agr. en Fsk. gedeeltelik
op berusten, l-loudt men dit in het oog, dan blijkt al aanstonds uit tal van
parallelplaatsen van Agr. en Fsk., dat dat oudere verhaal, dat ik hier S. wil
noemen, ook het leven van H~ikon enn g6Oi beschreef en dat Agr. en Fsk.
 beiden, hoewel op geheel verschillende wijze, hier gebruik van hebben gemaakt. Beiden vertellen b.v. tegenover de andere bronnen, dat H~kon 6err
winter in Noorwegen verblijf houdt, zonder dat hij koning is en dat hij
twintig jaar oud is, als hij in Noorwegen komt. (Fstt. 26, 13-16. Agr. 9,
11-13 en 22-23); dat H~ikons vrienden hem op zijn sterfbed aanbieden,
zijn lijk naar Engeland te voeren om hem daar op kristelike wijze te begraven, maar dat Hfikon weigert, omdat hij hoewel gedoopt, als een heiden
geleefd heeft (Fsk. 47, 13-17. Agr. 17, 9 - 1 6 ) . In de beschrijving van her
laatste gevecht van H~lkon hebben Fsk. en Agr. verschillende woordelike
overeenstemmingen, die hierbeneden nog nader besproken znllen worden.
Voor deze overeenstemmingen zijn ook andere verklaringen gezocht.
Storm, Snorre Slurlassb'ns ftistorieskrivning, pg. 42, meent, dat verschillende
hoofdstukken van Fsk. eenvoudig uit Agr. zijn overgeschreven. Bij een nauwkeurige vergelijking der twee geschriften blijkt echter, dat dit onmggelik is.
In een episode, die Fsk. en Agr. met elkander gemeen hebben, wijkt Agr. sores
in enige onderdelen af en die afwijkende opmerkingen kunnen we weer in
andere kronieken terug vinden. Wanneer Fsk. Agr. gebruikt had, zou dit
niet mogelik zijn. Wel had [:sit. een hoofdstuk uit Agr. kunnen afschrijvert
en daar enige wijzigingen in kunnen aanbrengen, maar het is niet denkbaar,
dat Fsk. een gedeelte van Agr. overnam en juist die stukken, waar Agr. met
een andere kroniek overeenstemde, wijzigde. Veeleer moet men dan aannemen,
dat Fsk. en Agr., die al voor voorafgaande saga's een gemeenschappelike
bron gebruikten, deze zelfde bron voor de saga van H~ikon raadpleegden,
terwijl Agr. voor die afwijkende p laatsen een andere kroniek gebruikte.
 Op sommige punten stemt Agr. tegenover Fsk. vrij nauwkeurig met
Theoderik of de 1-1istoria Norwegiae overeen. Voor de kwestie, die we hier
t e behandelen hetiben, doet bet er niet toe of men met Storm (Aarb~gerfor
nordi~k oldkyndi~hed og tu'storie, 1871, pg. 410-431; 1873, 361-385) wil
aannemen, dat Agr. van de /-L N. afhankelik is of met Bugge (AarbO"ger,
1873, p g. 1-50), dat Agr. en de H. N. een gemeenschappelike bron hebben.
Waar Agr. in de Hfikonarsaga g65a met H. N. overeenstemt, kunnen we
aannemen, dat Agr. in ieder geval van S. is afgeweken, zonder daarbij dieper
in te gaan op de biezonder moeilike kwestie van de verhouding van Agr.
en de H. N.
Voor de verhouding van ,4gr. en Theoderiks werk geldt hier ongeveer
hetzelfde. Wanneer men met Storm (Sn. St. pg. 20) aanneemt, dat Agr. Tkeoderik gebruikt heeft, dan kan men ook op die plaatsen, waar Agr. in overeenstemming met Theod. van Fsk. afwijkt, menen, dat Fsk. hier dichter bij
S. staat. Neemt men echter met Finnur J6nsson (Litteralttr ffistorie, II, pg. 600)
aan, dat Agr. en Theod. op een gemeenschappelike schriftelike bron berusten,
dan blijft toch de mening van kracht, dat op een plaats, waar Fsk. tegenover Agr. en Theod. staat, Fsk. dichter bij de oude overlevering in S. is

Krijn.
239

Een gemeenschappelikebron~

gebleven dan A'~r., wanneer er tenminste geen andere kentekenen zljn, die
e r o p wijzen, dat ook Fsk. van S. is afgeweken.
 Voor we tot een vergelijking van Fsk. en Agr. overgaan moet hier hog
een kwestie ter sprake gebracht worden. Sores n.l. vertelt de l-leimskrinHla
lets op~ dezelfde wijze als AHr. tegenover Fsk. en sores iets als Fsk. tegenover Agr. Finnur J6nsson (Lift. Hist. II, pg. 633) zegt, dat het daarom het
eenvoudigste is, ten gemeenschappelike bron voor de drie werken (Hkr. Fsk.
A gt.) aan te nemen. Wanneer nu echter uit andere plaatsen blijkt, dat Snorre
Agr. gekend heeft, moet men aannemen, dat ook in zijn l-ldkonarsaHa g65ct
her een en ander op AHr. kan teruggaan en dat Snorre voor die plaatsen,
die /-/kr. hier met Fsk. gemeen heeft of Fsk. of dezelfde bron als Fsk. g ~
bruikt heeft. Neemt men aan, dat /-/kr. en Fsk. een gemeenschappelike bron
gehad hebben, dan kan die toch niet S. geweest zijn, want S. was een zeer
beknopt verhaal en een zelfde bron voor Fsk. - l-lkr, moet, als zij bestaan
heeft, reel uitvoeriger geweest zijn.
Uit de HaraldzsaHa ens hdrfaHra blijkt m. i., dat Snorre Agr. gekend
heeft: l-lkr. I, 132, 18 vlg. wordt verteld, hoe Harald een kerstavond in
l~optar was en daar bezoek kreeg van Svfisi, een tovenaar, die de koning
uitnodigde met hem naar zijn tent te gaan. Daar gekomen, geraakte Harald
geheel onder de bekoring van Sv~tsi's dochter Sn~efriO; hij huwde haar en
kreeg enige kinderen bij haar. Toen Sn~efri8 stierf kon de koning niet van
haar dode lichaam seheiden, daar d a t e r uitzag .alsof Sn~efri5 nog leefde.
Eerst na drie ]aren toen Harald toestond, dat men het lijk aanraakte werd
de betovering verbroken.
 Dit verhaal kan men nu A~Hr. 4, 17 vlg. met precies dezelfde bewoordingen terugvinden. Reeds de woordelike overeenstemming van her gehele
verhaal zou doen vermoeden, dat $norre hier eenvoudig een stuk uit AHr. heeft
overgenomen, maar daar komt hog ~ n omstandigheid bij, die dit vermoeden
bevestigt. Wanneer Snorre een nieuwe persoon laat optreden, leidt hij die
altijd volgens de gewoonte der IJslandse schrijvers met enige woorden in.
Maar hier zegt hij zonder de minste verklarende opmerking: J61aaptan kom
Svfisi fyrir dyrr, bfi er konungr sat .yfir borSi, ok sendi konungi boO, at
harm skyldi fit ganga til hans. Ook Agr. heeft 4, 18: Iola aftann er haraldz
sat at mat. I~a corn svfisi furir durr oc sendi konungi bol~ at harm sculdi
dtt ganga til hans, maar hier is al van te voren over $vfisi gesproken en is
er verteld, dat hij een Finnenkoning en een tovenaar was. $norre'heeft hier
dus her verhaal van $n~efrid overgenomen, maar verzuimd uit de voorafgaande inleiding een ppmerking over Svfisi in te voegen.
Wanneer S n o r r e AHrip dus gebruikt heeft, kan een vergelijking van d e
ttkr. met AHr. en Fsk. ons niet reel leren omtrent de geaardheid van S.,
daar op die plaatsen, waar Agr.-l-lkr. iets gemeenschappeliks hebben tegenover Fsk., AHr. de vermoedelike bron van l-lkr, was.
II.
Wanneer men nu de inhoud van S. wil nagaan, dan kan men daar in de
eerste plaats toe rekenen die episoden, die Fsk. en Agr. op dezelfde wijze
vertellen en verder zal er bij verschilptmten uitgemaakt moeten worden of

Krtjn.
240

Een gemeenschappelikebron.
66n van beide geschriften van S. is afgeweken of dat Fsk. zowel als ~igr.
daar een andere bron dan S. gebruikt heeft.
 De volgende punten, die in Agr. en Fsk. op dezelfde wijze voorkomen
moeten n u m . i. in S. gestaan hebben:
10. Het feit, dat H~ikon in Engeland door koning AOalsteinn opgevoed
en gedoopt werd en bij deze inleiding een korte beschrijving van H~ikons
uiterlik en karakter. (Fsk. 24, 18-25t 4. Agr. 7, 2 2 - 8 , 1 en 9, 13-21,
10, 8 - 9 ).
20. H~.kon komt enige tijd na Haralds dood naar Noorwegen, is daar
een jaar zonder titel en wordt dan tot koning uitgeroepen. H~.kon is ongeveer
twintig jaar oud, als hij in Noorwegen komt. (Fsk. 25, 12-15. 26, 13-16.
Agr. 9, 7 - 1 3 en 22-23).
3o. Erik vlucht naar koning A6alsteinn, die hem een goede ontvangst had
beloofd, krijgt bet bestuur over Northumberland, gaat weer op vikingtochten
uit en komt ore. Na zijn dood trekt zijn wouw Gunnhild met haar zonen
naar koning Harold in Denemarken. (Fsk. 26, 19-25. 30, 21-22. 30, 2 6 31, 2. Agr. 18, 5 - 1 9 , 6).
4o. H,'ikon stelt met behulp van I~orleifr spaki een wet vast. (Fsk. 31,
11-12. Agr. 12, 2 - 5 ).
50. H~.kon wit niet offeren, maar wordt daartoe op een 13ing in Moerr in
Pr~indheimr gedwongen (Fsk. 31, 14-32, 3. Agr. I1, 8 - 1 2 , 2), daar de
boeren dreigen hem anders t~it her land te jagen.
60. Hfikon gaat met twee schepen naar Denemarken, overwint de Denen,
die tien schepen hebben en komt terug in Noorwegen (Fsk. 32, 15-21.
Agr. 10, 15-22).
70. Een kort overzieht van de slag op Frei6arey n.l., dat H~ikon daar
overwon, de zonen van Gunnhild vluchtten en Gamli omkwam. (Fsk. 32,
23-33, 2 en 33, 31-34, 5. Agr. 12, 20-13, 7).
 80. Een verhaal van de slag bij Storb. Hiervan moet S. ongeveer verteld
hebben, dat de zonen van Erik na de dood van Gamli een tijd lang rustig
blijven, maar dan naar Noorwegen terugkeren en Hfikon met een grote overmaeht bij Stor6 aanvallen. Onder de aanvallers bevin'dt zich ook Eyvindr
skreyja, die in een tweegevecht door H~ikon met Kvernbit gewapend, gedood
wordt, nadat de koning de hulp van P6r~.lfr heeft afgeslagen. H,'ikon zelf
wordt in de slag gewond en wil dan naar Atrekssta6ir gaan. (Het gehele
verhaal van de slag staat in Fsk. 34, 10-47, 4 en Agr. 13, 8 - 1 6 , 24).
9o. H,4_kon wil naar Alreksstai~ir trekken, maar sterft onderweg in H~.konarhella. Voor zijn dood berouwt her hem, dat hij van het kristendom is afgevallen en daarom weigert hij het aanbod van zijn vrienden om zijn lijk naar
Engeland te voeren. Als een heiden heeft hij geleefd, dus als een heiden
moet hij ook begraven worden. Zijn grafheuvel wordt in S*eheimr in Nor6h6ri3aland opgericht, en vriend en vijand betreurt hem. (Fsk. 47, 1-17.
49, 1 - 2 , 47, 23. Agr. 16, 22-17, 24).
Bij deze punten is nu hog her volgende op te merken:
Ad 1. Fsk. vertelt behalve her hierboven vermelde nog, dat A6alsteinn
H~ikon het zwaard Kvernbit gaf, waarmee hij een molensteen door midden
hieuw. Wanneer dergelijke anekdotiese verhalen in Fsk. voorkomen en niet

Krijn.
241

Een gemeenschappelike bron.
in ,4gr. staan, heeft Fsk. die uit een andere bron of mondelinge overlevering
vernomen. De schrijver van Age. immers heeft een zekere voorliefde voor
anekdoten, terwijl de Fsk.-schrijver een rationalist is, en een soortgelijk verhaal zou Age. zeker uit S. hebben overgenomen. S. zal echter wel verteld
hebben, dat H~.kons zwaard Kvernbit heette; deze naam kent Age. immers ook.
 Ad 2. De voorstelling van Fsk. is, dat H~fkon uit eigen beweging ~ n
jaar na Haralds dood naar Noorwegen komt, en zo moet de voorstelling
van S. ook zijn geweest. Want we kunnen aanwijzen hoe he/ komt, dat
Age. hier afwijkt. Age. had verschillende bronnen om uit te kiezen en kombineerde ze nu. Met T. 1) en N. 1) vertelt Age., dat H~ikon niet uit eigen beweging naar Noorwegen kwam, maar op aandringen van ,,wijze mannen".
In de H. N. regeert Eirikr b l ~ o x 6,~n jaar na de dood van Harald en dan
wordt hij verjaagd. Theod. laat Eft k t-wee jaar alleen regeren en 1 jaar samen
met H~ikon. Evenals Theod. laat Age. H~ikon nu twee jaar na Haralds dood
naar Noorwegen komen, maar dan volgt Age. S. weer en vertelt, dat H~ikon
nu 1 jaar zonder koningstitel in Noorwegen is. (Theod. 7, 5 - 1 2 . H. N.
105, 10-13).
Ad 3. Zowel Fsk. als Age. moeten hier beiden van de oorspronkelike
tekst S. zijn .afgeweken en naast S. andere bronnen gehad hebben.
Fsk. en Age. vertellen beiden, dat Erik plundertochten in her westen
ondernam: Fsk. 27, 16 lag~iz hann i vestrviking oc heria6e viOa a vestrlond.
Age. 18, 21 rebzc hann i hernol~ oc i viking vilm i vestr landum. Maar Fsk.
 vertelt hier reel meet dan S. ingehouden heeft en put hier voornamelik uit
skaldenstrofen, die echter niet alle meegedeeld worden. Fsk. 27, 25, eptir
fall Eiriks let Gunnilldr yrkia kv~eOe um hann - oc haffr sva, dan volgt een
gedeelte van Eiriksmdl en Fsk. 30, 12 sva segir oc Glumr Geirason i
sinu kweOe - zonder dat de strofen geciteerd wordeng). Ook in dit verband
vertelt Fsk. nog eens 30, 21 oc siOan EiHkr kom til ,,Englannz, heriaOi harm
um oll Vestrlonnd. Her in S. vermelde felt wordt dus door de strofe van
Oldmr b~vestigd. Het .is niet uit te maken of Fsk. misschien nadere biezonderheden geput heeft uit gedeelten van Eiriksmffl, die verloren zijn gegaan.
Wel is het opmerkelik hoe Fsk. zijn best doer om Erik te verheerliken en
scherp steekt daartegen de nuchterheid van de Agr.-schrijver af, die hier
evenmin als in de verdere loop van zijn geschrift her verlangen heeft de
noorse .koningen in een al te gunstig daglicht te stellen.
In Age. 10, 1 - 3 wordt eerst meegedeeld, dat Erik met Gunnhild naar
Denemarken vlucht, oc [lyl~i harm pa oc cona hans til danmarcar furst, maar
18, 5 vlg., waar een aaneengeschakeld verhaal van Eriks lotgevallen volgt
staat: enn l~at gorpisc 13a umb eirics mfi blopauxar, er hann flfil~i dr landi
1) Gemakshalve spreek ik hier van 7". en N. als van de bronnen van Age/p, hetzij bier
Theoderiks geschHft en de Historia Norwegiae mee bedoeld moeten worden of wel de stukken t
w a a r Age. en Theod., en Age. en H. N. uit puRen.
2) Een van deze strofen is misschien~ die H/w. I, t78 geciteerd wordt:
Haf/~i for til ferju
R6geisu vann rmsir
frfibr 8kfineyjar g6~a
rg~vandr A Skotlandi
blakkrl~andi bekkja
sendan seggja kindar
barnungr l~a~an farna,
sver/~bantinn her Gauti.
 Het kan zijn, dat Fsk. hier op doeR, wanneer er verteld wordt, dat Erik voor Haralds dood
ook in Skaane plunderde.
16 Vol. 4

Krijn.
242

Een gemeenschappelike bron.
at han fluttisc mel~ scipalil~i vestr til englans. - Op b!z. 18, waar dezelfde
lotgevallen van Erik worden verteld als in Fsk., volg.t Agr. S. weer. S. heeft
dus gehad, dat Erik dadelik naar Engeland vlucht en AKr. heeft voor 19, 1 --3
dus een andere bron naast S. gebruikt. Ook voor Eriks dood week Agr. van
S. af om N. te gebruiken. Ar 18, 23 oc fell eiricr i spanialandi i tltilego.
H . N . 106, 5 at ille (n.l. Ericus) in Hispaniae finibus cum piraticam exerceret,
bello tentatus occubuit.
Ad 4. De naam Gulal~ingslQg kent:4gr, alleen. Hier is niet uit te maken
of S. deze naam al gehad heeft, of dat Agr. hem uit een andere bron haalde.
Ad 5. Agr. is hier nog war uitvoeriger en vertelt ook, dat H~fkon wanneer de boeren hem willen dwingen paardevlees te eten, een doek omslaat
en zo slechts in schijn mee eet. Dit laatste verhaal zal Agr. weI uit een
mondelinge overlevering hebben. Deze geschiedenis speelt n.1. in Throndhjem
en omtrent deze streek is Agr. altijd biezonder goed ingelicht; hij heeft
verschillende verhalen daarvandaan, die er uitzien alsof ze van een mondelinge traditie stammen.
Ad 6. In dit gedeelte kan men weer zien, dat de Fsk. schrijver al meer
oog voor her histories verband had dan Agr. In Fsk. wordt de reden van
HAkons tocht opgegeven: de zonen van Gunnhildr en andere vikingen deden
rooftochten in Hfikons gebied, en om hun te straffen trekt hij e r o p uit.
 En dat de vikingen een tijd lang zo ongestraft in Noorwegen doordringen
komt weer, doordat Hhkon de kristelike godsdienst verzaakt heeft en daarvoor door God gestraft wordt (Fsk. 32, 10--13). Agr. zegt dadelik na het
offerverhaal ook wel 1 1 - 2 5 enn sva er sagt at silgann gec honum alt
pyngra enn afar, maar brengt alles toch niet zo in 6~n verband als Fsk. In
dit opzicht moet Agr. dichter bij S staan dan Fsk.
Ad 7. Beide schrijvers Agr. en Fsk. hebben hun oorspronkelik verhaal
belangrijk uitgebreid, vermoedelik ook wel met behulp van lokaal-sagen en
mondelinge overleveringen. Fsk. weet evenals Agr., dat van de zonen van
Erik, alleen Gamli niet ontvlucht, maar omkomt. Dit heeft S dus gehad,
maar Agr. gebruikt hier zeker weer Trondhjemse sagen en vertelt, dat Gamli
naar Trondhjem vlucht en daar door H~ikons aanhangers achtervolgd, in her
Gaulardal sneuvelt: bar sem nu er callat gamla leir af hans nafni (/tgr.
1, 3 - 6 ) . Deze laatste opmerking steunt de veronderstelling, dat we hier met
een plaatselike sage te doen hebben. Fsk. heeft hier ook een verhaal, dater
als een lokale sage uitziet. Daar wint Hs
de slag dank zij een list
van een zekere Eigill (34, 8) bar st~enndr oc bauta~Sar st~einn harr sere
Eigill fell. Van de zonen van Erik noemen Fsk. en Agr. verder beiden nog
Harald, terwijl Fsk. afzonderlil~ Sigurd en Agr. Gothorm noemt. Gamli en
Harald zullen dus wel in S vermeld zijn.
Ad 8. Ook dit verhaal veranderen Agr. en Fsk. elk weer op eigen wijze
en daarbij staat Agr. dichter bij de oorspronkelike tekst. Alleen, waar Agr.
 meldt, dat Gunnhild met haar zonen meetrekt, zal hij lets uit N ontleend
hebben. Agr. 13, 11 l~a heldo l~eir braubr er eftir voro - me b gunhildi mopor
sinni aftr i land oc heldo orrosto vil~ hocon - / - / . N. 106, 18 Cui (dat is Hacon)
contra nepotes suos ex fratre matremque eorum Gunnildam in ultimis annis~
vitae suae ferme continuum bellum fuit -.
Krijn.
243

Een gemeenschappelikebron.
Fsk. zoekt weer verband met her vorige verhaal te krijgen en vertelt, dat
de zonen van Erik terugkomen om de dood van Gamli, waar pas over
gesproken is, te wreken. (Fsk. 34, 20-22). Fsk. schuift nu midden in bet
verhaal een uiteenzetting in van de administratieve bepalingen door H~.kon
gemaakt om de bevolking bij een mogelike aanval zo spoedig mogelik onder
de wapenen te krijgen. Een dergelijk verhaal zal S nog niet gehad hebben,
wanneer we bedenken, dat S e e n zeer oude kroniek en dus vermoedelik
tamelik beknopt was.
Volgens Fsk. zat HAkon juist aan tafel, toen de zonen van Erik naderden.
 Niemand dorst de koning bet bericht van de aankomst brengen, behalve
Eyvindr SkAldaspillir. Voor deze mededeling is de strofe van Eyvindr,
B16~xar tea bei~Saenz., waarin immers uitdrukkelik gezegd wordt heldr es vant
segja hers(~gn dr6tni, de bron. De gehele volgende episode, een beschrijving
van her begin van het gevecht tot de plaats, waar Eyvindr" skreyja weer
optreedt (Fsk. 36, 5 - 4 3 , 1) berust op verschillende lausa visur en op HAkonarm~,l, zoals hog eens uitdrukkelik gezegd wordt Fsk. 38, 14 sere Oeyvindr
smgir i kv~e~Si es hann orte zeftir fall Haconarl). E~n opmerking uit deze
episode kan ook in S gestaan hebben, n.l., dat HAkons troepen minder in
getal zijn, dan die van de aanvallers, wanneer men tenminste de inhoud van
Fsk. 38, 7 ok take hvaerr sin vopn ok man mkki til saca hversso marger
Daner ero um ~einn Nor0mann, mag vergelijken met iigr. 13, 18 l~ar uoro
fiorir of einn am6t hoconi. Verder is dit gedeelte van Fsk. een proza-omschrijving van de aangehaalde strofen van Eyvindr.
Na de laatste geciteerde strofe uit l-ldkonarmdl sluit Fsk. 43, 1 0 e y v i n d r
skrce.iya toe at ganga sva hart fram i orrastuna, weer aan bij Agr. Alles wat
in dit stukie (43, 1-17) staat, dat Eyvindr HAkon zoekt, dat l~6rAlfr HAkon
aanbiedt tegen Eyvindr te vechten en dat HAkon weige~ met de woorden
mik rill hann hitta, en zelf Eyvindr doodt, staat ook in Agr. l ~ , 2 0 - 1 5 , 2 4 ;
alleen wordt in Agr. alles war uitgebreider verteld, b.v. dat Hs
zijn
helmbedekking, die Eyvindr sks
hem had opgezet, opdat niet ieder
de noorse koning zou herkennen, afdoet. Verschillende zinnen uit Fsk. zijn
woordelik in Agr. terug te vinden. Men vergelijke b.v. :
Fsk. 43.
 oe mmlti, hvar er konongr NorSmanna, hvi lceyniz hann oc borer
migi fram at ganga at synia sic. Hv~err
kann s~egia mer til hans. Pa svara~e
Hacon konongr, Halltu sva framef
l~u villt finna Nor0manna konong, enz.
14.
oc spurl~i hvar hann norl~manna
konungr vzeri, hvi launisc hann nu,
haltu sva vel fra.m ef l~u vil harm
hitta qalJ konung, enz.
Beiden volgen hier S dus en tevens vond Fsk. dat de inhoud van S

l) Fsk. heeft hier een vergissing wanneer er verder staat: oc s~etti harm l~at ~eftir but sere
Ounnildr hafSe later yrkja um Erik sun sinn sere O~Sen bySi hanum h~eim til Valhallar. Erik is
Ounnhilds man en niet haar zoon. Hs. A heeft de woorden sun sinn niet.
Krljn.
244

Een gemeenschappelike bron.
bekrachtigd werd door strofen van Eyvindr skAldaspillir en Pdror Siarekssonr t)

Fsk. en Agr. vertellen dan verder hoe de zonen van Erik beginnen te
vluchten en dit zal dus weer in S gestaan hebben, maar in Agr. (16, 2)
3neuvelen Gormr en Erlingr. Hiervoor is N weer gebruikt, immers /-/. N.
107, 5 staat ceciderunt efiam duo filii Gunnildae, scilicet Gormr et Erlingr.
Zgals boven al gezegd is, heeft in S gestaan, dat HAkon in de arm
gewond werd, maar Agr. heeft hier toch hOg het een en ander aan andere
bronnen ontleend. Aan T, dat Gunnhild bier in het spel was: Agr. 16, t2
enn loat er sagt at melo gauruingom gunnhildar snmrisc aftr mep sc6ti,
Theod. 10, 8 Hocon sagitta percussus est ex improviso, quod quid.am
imputant malitiae Gunnildar. - - Uit mondelinge overleveringen heeft Agr.
dan ndsschien, d a t e r geroepen zou zijn: gefit rum konungsbana, wat Fsk.
 Theod. noch /-/. N. heeft. Een bewijs, dat er in ieder geval verschillende
verhalen over de dood van H~ikon in omloop waren geeft Plkr. I 216, 11
er pat margra manna sQgn, at sk6sveinn Gunnhilchr - - kalla0i: ,,gefi rfim
konungs-bananum, ok skaut fleininum fil H~ikonar konungs, en sumir segja,
at engi viti, hverr skaut. E6n van deze tradities heeft Agr. gevolgd.
Ad 9. Ook bier stemmen Fsk. en A~r. weer woordelik met elkander
overeen.
Fsk. 47.
Agr. 17.
Pa er Hacon konungr k~endi at
Enn er konungr sa at at honum let b
sar hans var ban hmtlegt calla0e harm
pa iprapesc hann mi6c m6tgerpa vil~
til sin ra0onceyti sift. oc tahoe a marga
gulx vinir hans bupu honum at fQra
lunnd firir astvinum sinum um pa
lic hans ill englans vestr oc iarpa at
l u t i e r gorzk hafSu a hann dagum, oc kirkiom, enz.
iSraOezk hann pa pess er hann hafSe
miok gort i mote guOi oc cristinna
manna logum i sinni me0fmrO. Pa
buSu vinir hans at flytia lik hans
vestr til Englannz oc grafa harm par
at kirldu, enz.
Aan het slot heeft Fsk. enige afwijkende punten; Agr. weet er niets van,
dat H~kon een brief naar Gunnhilds zonen zendt en bet is niet uit te
maken, waar Fsk. dit vanda~an haalt. S heeft, daar ~n t:sk. en Agr. daarover
spreken, zeker gehad, dat vriend en vijand H~kon betreurt, maar zoals we
al vaker gezien hebben, bevestigt Fsk. dit weer door enige strofen van
Eyvindr sk~daspillir.
1) Fsk. strofe 47 wordt ook geciteerd Hkr. 1 215. De eerste helft luidt:
Veitk, at beit enn bitri
byggving me0aldyggvan
bulka skf6s 6r bQdum
benvQndr konungs hQndum.
 Finnur J6nsson Skjaldedigtning I B 63 vefiaalt: Jeg ved, at det hv~sse svaerd, svunget reed
bzegge kongens h~end6r) bed den lidet brave skibsbeboer) (viking, Alf askmand vistnok), lk
geloof echter, dat hij ten 9nreehte meSaldyggvan bulka ski0s byggving als AIf opvat. Hkr. zegt
immers p~t drap P6r~Mr Alf askmann en in de strofe staat) dat Hfikon de viking doodde en daar
hier geen verdere vikingen, genoemd worden moeten de woorden medald, b. sk. byggving op
Eyvindr skreyja slaan, te meet daar ook Fsk. deze strofe inleidt met de woorden: AOra visa
orte harm um fall Oeyvinda skrmyiu.
Krijn.
245

Een gemeenschappelike bron.
HAkons moeder I~6ra mostrst~ng met de verklaring van haar bijnaam
wordt in dit verband alleen in Agr. genoemd en staat zeer storend in het
verhaal. Her is weer ~ n van de anekdoten, die Agr. met voorliefde invoegt.
Wat is nu de chronologie van S geweest ?
In Fsk. vinden we de volgende chronologiese opmerkingen:
Een jaar na Haralds dood komt Hfikon in Noorwegen (25, 12),
een jaar is HAkon in Noorwegen zonder koningstitel (26, 14),
toen HAkon in her land kwam was hij 20 jaar (26, 16),
in HAkons 16e regeringsjaar viel her bing in Throndhjem (31, 14),
in Hfikons 17eSregeringsjaar gaf hij Tryggvi de koningstitel (32, 6),
in HAkons 20e regeringsjaar kwamen de zonen van Erik bl~dox (32, 23),
H~tkon regeerde 26 jaar (47, 22).
Tussen de dood van Harald en de dood van H~ikon verlopen 28 jaar,
waarvan er 26 behoren tot Hfikons regeringstijd.
 Volgens Agr. verlopen er ook 28 jaren tussen de dood van Harald en
de dood van H~ikon. Immers 2 jaren na Haralds dood komt HAkon in her
land (9, 7), 1 jaar is hij zonder koningstitel in Noorwegen (9, 13), dan
regeert hij 15 jaar (12, 5), her jaar daarop komen Eriks zonen (12, 5). Weer
9 jaren na dit genoemde jaar komen de zonen van Erik voor de tweede
maal (13, 8) en dan sterft Hfikon. We krijgen dus een tijdsverloop van
12+1+15+1+9~28
jaren. 1)
Vermoedelik zal S nu wel een tijdsverloop van 28 jaren gehad hebben
voor H~tkons verblijf in Noorwegen. We hebben al gezien, dat S ook had,
dat Hfikon 2 jaren na Haralds dood koning werd. De opmerking van Fsk.
aan het slot van de Pldkonarsaga , dat H~ikon 26 jaar geregeerd heeft is dan
in overeenstemming met S; het aantal regeringsjaren van Plfikon in Agr.
stemt overeen met Theod. 9, 8 Hocon regnavit annis viginti quinque. De
jaartallen van de twee invallen van Eriks zonen versehiUen echter weer bij
Agr. en Theod. Fsk. staat hier dus dichter bij S dan Agr. Dat Fsk. nu ook
in de jaartallen der zeegevechten S volgt en Agr. hier op andere tradities
berust is wel waarsehijnlik, maar niet met zekerheid te zeggen.
 Wanneer we nu resumeren, war hierboven gezegd is, dan moet de inhoud
van S voor de Hfikonarsaga ongeveer de volgende geweest zijn: Hfikon,
die in Engeland door koning ASalsteinn werd opgevoed kwam ~ n jaar na
Haralds dood op twintigjarige leeftijd uit eigen beweging naar Noorwegen
en bleef daar ~ n jaar zonder dat hij de koningstitel had. Toen werd hij
door de Noren tot koning uitgeroepen. (Hierbij een korte beschrijving van
H,4.kons uiterlik en karakter). Erik vluchtte naar A~alsteinn, die hem een
goede ontvangst had beloofd en kreeg daar het bestuur over Northumberland. Hij ging weer op vikingtochten uit en sneuvelde, waarna zijn vrouw
Gunnhild met haar zonen de wijk naar Denemarken ham. H~ikon stelde met
behulp van l~orleifr spaki een wet vast. Toen hij niet op heidense wijze
wilde offeren werd hij daartoe door de boeren gedwongen. Hfikon overwon
op een tocht naar Denemarken met twee schepen de Denen, die er tien
hadden. De zonen van Erik kwamen in Noorwegen terug, en hadden op
1) Zie (3jessing, Ares og Scemunds Tidsregnimg, pg. 4 vlg.
Krijn.
246

Een gemeenschappelikebron.
Frei6arey een gevecht met H~ikon. Ze moesten vluchten, maar Gamli kwam
ore. Daarna hielden ze zich een tijd rustig, maar ze kwamen terug en vielen
H~ikon met een grote overmacht bij Stord aan. Een der aanvaUers was
Eyvindr skreyja. Hij zocht H~tkon in een tweegevecht en werd met het
zwaard Kvernbit door de koning gedood. Te voren had H;ikon de hulp van
P6r;ilfr afgewezen. H;ikon, in de slag gewond, wilde naar Alrekssta0ir gaan,
maar stierf onderweg in H~ikonarhella. Voor hij stierf sprak hij zijn berouw
uit over zijn afval van her kristendom en daarom wilde hij her aanbod van
zijn vrienden om zijn lijk naar Engeland te voeren niet aannemen. In Seem
in Nordhordland werd zijn grafheuvel opgericht.
 Zo ongeveer zal de voornaamste bron, waaruit Fsk. en Age. hun verhaal
van H;ikons leven putten er uitgezien hebben. Beiden zijn hier vaak van
afgeweken. Fsk. in de eerste plaats, omdat voor deze schrijver de Skaldenverzen reeds de meest geloofwaardige en voornaamste bron uitmaken,
al weet hij hog niet zo reel uit een gedicht te halen als Snorre. Maar wanneer twee bronnen met elkaar in strijd zijn, geeft hij de voorkeur aan het
skaldenvers. Ook worden er gedichten ingevoegd om de personen van Erik
en H~ikon te verheerliken; dit laatste is trouwens in overeenstemming met
de indruk, die we van deze schrijver krijgen, nl. dat hij zijn geschiedverhaal
niet onparfijdig heeft opgesteld, maar bij konflikten steeds de zijde van de
noorse koningen kiest.
Hier en daar moet Fsk. ook wat uit mondelinge tradities ingevoegd
hebben. Bovendien vinden we bij Fsk. een streven om de zaken in hun
logies verband voor te steUen, al is de schrijver ook hier alweer verre de
mindere van Snorre. Age. is enige malen van S afgeweken om van N. of T.
gebruik te maken. Hier is hog geen streven om een histories verband tussen
de verschillende gebeurtenissen te zoeken. Vaak worden in her verh'aal anekdoten ingeschoven en er wordt een vrij sterk gebruik gemaakt van mondelinge overleveringen en lokale sagen. Age. put zijn stof hog niet uit strofen.
Ages. stijl is minder persoonlik dan die van Fsk. ; er wordt hier hog op de
droge, nuchtere manier van een oude kroniek verteld.
Ging S nu nog verder dan de dood van H;ikon enn g6~i ? Onmogelik is
dat niet, maar er zijn toch niet reel feiten, die dat doen veronderstellen.
Voor de levensbesehrijving van Haraldr grAfeldr verschillen Age. en Fsk.
 aanmerkelik van elkaar. Fsk. geeft in het eerste gedeelte van Haralds saga
eigenlik alleen een proza-omschrijving van strofen van Glfimr en Eyvindr
skAldaspillir, en dan wordt er gesproken over de dood van enige broeders
van Harald, over tochten van Harald, die Age. niet kent. Met c. 14 begint
Fsk. de geschiedenis van HAkon jarl en zijn voorvaderen en in dat verhaal
wordt ook het laatste gevecht van Haraldr gr~tfeldr en zijn dood meegedeeld.
Voor dit laatste gedeelte heeft Fsk. de verloren gegane jarlasaga gebruikt.
Age. vertelt, dat Harald met zijn broeders na de dood van HAkon naar
Noorwegen komt. Harald is hun aanvoerder en in dit verband wordt een
gedeelte van een strofe aangehaald. Harald regeerde 15 jaren. Met Theod.
wordt nu verteld hoe Harald op aanraden van Gunnhild een streng bestuur
voerde. Dan volgt de dood van Haralds broeder Sigur6 en Haralds eigen
dood. Voor de dood van Sigur0 heeft Age. gebruik gemaakt van AT, maar

Krijn.
247

Een gemeenschappelike bron.
zo, dat N gedeeltelik gekorrigeerd werd en voor deze korrektie kan S
gebruikt zijn. Buggel) meende, dat Agr. hier niet twee bronnen gebruikt
kan hebben en hij polemiseert tegen Storm~), die gezegd had, dat Agr.
hier berustte op de Historia N orwegiae en een onbekende bron. Bugge is
nl. de mening toegedaan, dat Agr. wanneer hij twee bronnen voor zieh had,
waarvan een, de H. N., het histories onjuiste had, en de andere her juiste,
niet die twee bronnen gekombineerd zou hebben, maar eenvoudig de juiste
gebruikt zou hebben; de H. N. moet volgens Bugge op dezelfde bron
teruggaan als Agrip, maar de feiten, die in de bron juist stonden, verkeerd
hebben weergegeven.
 Wanneer men echter de teksten van H. N., Agr. en Fsk. vergelijkt, dan
moet men door de overeenkomstige bewoordingen, van Fsk. en Agr. aan
de ene, en van H. N. en Agr. aan de andere kant, tot de ko'nklusie komen,
dat Agr. hier N voor zich had en die met S gekorrigeerd heeft. Agr.
20, 7 vlg. zegt Sva er sagt at uorsar gerioo faur at haraldi konungi oc peim
braubrom oc sigurl~i abingi eino oc vildo taka af lift enn l~eir comosc
undan. Enn ipeir dropo silvan sigurp slefo aalrecsstobom var bar floes foringi
vemundr volobriotr drap harm sigurl~ mal~r sa er het borkel claypr, er
sigur b "hafl~i tekit kono hans naul~ga lagl~i hann sigurl~ gegnnom mep sverl~i.
Oc hefnndi hans l~egar hirbmal~r hans sa er her erlingr gamle.
Fsk. 57, 6 vlg. Sva er sagt at $igurO slefo broSor Harallz konongs drap
Klypr hersir broOor sunr laorl~eifs spaka, son Por~Sar HorOa Kara sonar, oc
var l~at til saca at SigurOr hafOe tzekit cono Klyps nauOga. Klypr lag0e
SigurO i giognum me0 svzer6i. En hans h~ernncti hirOmaOr hans er het
SigurOr enn gamle. /-/. N. 108, 2 vlg. Sed Sigwardus a plebeis Worsorum
principante Wemundo volubrist in concilio cure multis occisus est, Gunrodum
vero in villula Alreestadum - - quidam Thorkellus clyppr nominatus, cujus
uxorem invitam stupraverat, gladio perfossum vita privavit, quem unus de
stipendiariis suis nomine Erlingus senex viriliter vindicavit.
 Agr, neemt wel uit N over, dat de V6rsen Harald en Sigur0 op een
thing aanvielen, maar hij laat Sigur0 daar ontvluchten, omdat hij uit Sweet,
dat SigurO door Porkell klypr werd gedood. Ook wist hij, dat Gunnrod
later hog leefde en de dood van Gunnrod uit N laat hij dus weg, maar
de voorstelling van de dood van Sigur~ uit S en van Gunnrod en Sigur~5
uit N verwerkt hij tot een gekombineerd verhaal van de moord op
Sigur~r slefa.
Fsk. en Agr. hebben nu verder geen gemeenschappelike punten van overeenstemming tegenover de andere konunga sQgur. Fsk. steunt voor her
verhaal van HAkon jarl, dat op de Haraldssaga grAfeldar volgt, op strofen,
een verloren gegane jarlasaga, en eveneens verloren sagen over de Deense
koningen en de J6msvikingen.
We weten niet of Agr. voor het gedeelte, dat op de dood van Eiriks
zonen volgt, N gebruikt heeft, aangezien in de Hist. Norw. niet over de
dood van Haraldr gfifeldr gesproken wordt. Vermoedelik is dit stuk in de
l) Aanb., t873, pg. 5.
2) Aanb., t871, pg. 410-43i.
Kri]n.
')48

Een gemeenschappelike bron.
/-/. 2V. weggevallen, maar we kunnen er niet over oordelen, hoe voor dit
verloren stuk de verhouding tot Agrip geweest is.
Her laatste spoor, dat we van S kunrlen ontdekken is dus de dood van
de zonen van Eirikr. Misschien vertelde S na de geschiedenis van HAkon
enn g60i hog even in het kort hoe her de zonen van Erik verging. Verdere
--aanwijzingen, dat S de geschiedenis nog verder voortzette, zijn er m. i. niet
te vinden.
Amsterdam.
SOPHIE A. KRIJN.
WILHELM BUSCH UND DER HUMOR.
 Der deutsche Dichter Wilhelm Busch teilt das Schicksal mancher seiner
Landsleute. Im Ausland wenig bekannt und noch viel weniger gesch/itzt, ist
er in seinem Vaterland immer mehr zum Lieblingsdichter der Kleinbiirger
geworden, dessen kostbar gebundene, meistens sehr abgegriffene Werke in
zwei miichtig dicken Biinden auf den mit gestickten Decken geschmiickten
Sofatischen der deutschen Mittelklasse selten fehlen. Die Herzen der Kinder
hat er erobert mit den genial-komischen, yon ihm selbst gezeichneten Bildern,
den Erwachsenen ist er teuer geworden durch den gemiitlichen Humor, den
behaglichen Spott und die frappante Lebenswahrheit seiner Menschendarstellung in seinen gr6geren Verserziihlungen, w~ihrend seine Werke eine rechte
Fundgrube yon Zitaten sind, die, sich dem Ged/ichtnis durch ihre bizarre
Form und ihren grotesken Inhalt leicht einpr/igend, sich auf alle Geschehnisse
des Lebens anwenden lassen.
Dieser Verehrung in breiten Schichten des deutschen Volkes fehlt es zweifelsohne nicht an Existenzberechtigung, wenn auch andrerseits gerade sic in
erster Linie die Ursache davon ist, dab Busch im Ausland einen so geringen
Erfolg gehabt hat. Denn gerade dieses ausgesprochen Deutsche, dieses gemiitlich und wohlwoUend Komische, diese scheinbare Alltiiglichkeit und
SpieBbiirgeflichkeit haben gleichsam eine Scheidewand aufgeffihrt zwischen
ihm und denjenigen Schichten des Auslands, die durch ihre Bildung imstande
sein wfirden, den Dichter zu genieBen.
Und in dieser I_age yon Wilhelm Busch liegt eine Tragik eigner Art.
 Denn sowohl die Verehrung des eignen Volkes als die Verkennung auBerhalb
desselben beruht auf einem grfindlichen MiBverst/indnis. Denn im .tiefsten
Grunde ist Busch durchaus nicht diese Fliegende-Bl/itter-Figur, dieser gutmiitige alte Onkel, welcher den Kindern so hiibsche Geschichten erz~hlt und
so sch6ne Bilder zeichnen kann und nicht mit Unrecht ist er auf dem Titelblatt seiner einzeln erschienenen Werken mit eine Maske vor dem Gesicht
abgebildet. GewiB, auch diese Maske ist eine Realit~it, sogar eine iiberaus
amfisante, was man yon den meisten Realit/iten kaum behaupten kann, aber
es ist nicht der eigentliche Busch. Wet den sucht, wird gut daran tun, wenn
er nicht zu seinen illustrierten Werken greift, obwohl auch hier fiir gut geschulte Augen die eigentlichen Gesichtsziige des Dichters deutlich genug zu
erkennen sind. Sondern er halte sich an die beiden kleinen Gedichtsammlungen ohne Bilder: Die Kritik des l-lerzens (1874) und Zu guter lelzt (1904).
Hier mehr als irgendwo sonst liegt Busch' Weltanschauung k!ar zu Tage.
Und es stellt sich heraus, dab auch bet ibm, wie bet allen echten Humo-.
