Sense of belonging in beeld: een photovoice studie in het hoger beroepsonderwijs
Tijdschrift voor Hoger Onderwijs
https://www.tvho.nl/ | E-ISSN 2468-9483

Sense of belonging in beeld: een photovoice studie
in het hoger beroepsonderwijs
Linda van den Bergh, Karin Diemel en Ilonka van der Sommen
Samenvatting Inclusief onderwijs bieden waarin iedere student of leer-

ling zich optimaal kan ontwikkelen, is de uitdaging voor alle sectoren
van het onderwijs, inclusief het hoger onderwijs. De hier beschreven
studie binnen een instelling voor hoger beroepsonderwijs was gericht op
inzicht in factoren die de sense of belonging van studenten en medewerkers beïnvloeden, ofwel de mate waarin zij zich persoonlijk geaccepteerd,
gerespecteerd en ondersteund voelen in de sociale omgeving van hun
opleiding. Persoonlijke ervaringen van studenten (N = 16) en medewerkers (N = 18) uit verschillende opleidingen zijn in beeld gebracht via de
photovoice methodiek waarin individuen hun beleving in beeld brengen, er kritisch op reflecteren en erover in dialoog gaan in focusgroepen.
Inductieve analyses leidden tot vijf hoofdthema’s die ervoor kunnen zorgen dat personen zich welkom en gewaardeerd voelen: 1) Erkenning van
diversiteit, 2) Afstemmen op diversiteit, 3) Fysieke omgeving, 4) Sociale
Verbinding en 5) Uitstraling en pr. De resultaten laten het belang zien
van het hanteren van inclusieve taal, oog voor de fysieke omgeving en
bovenal van erkenning van de ander in diens eigenheid, het actief op de
ander willen afstemmen en open staan voor verbinding.
 Trefwoorden sense of belonging, hoger beroepsonderwijs, photovoice,

inclusief onderwijs

Artikelgeschiedenis
Ontvangen: 15 februari 2022
Geaccepteerd: 6 september 2022
Online: 18 juli 2023
Contactpersoon
Linda van den Bergh,
L.vandenBergh@fontys.nl
Over de Auteur(s)
Linda van den Bergh is werkzaam
bij Opleidingscentrum Speciale
Onderwijszorg, Fontys Hogescholen;
Karin Diemel is werkzaam bij
Opleidingscentrum Speciale
Onderwijszorg, Fontys Hogescholen;
Ilonka van der Sommen is werkzaam
bij Opleidingscentrum Speciale
Onderwijszorg, Fontys Hogescholen
Copyright
© Author(s); licensed under Creative
Commons Attribution 4.0. This allows
for unrestricted use, as long as the
author(s) and source are credited.
Probleem en context

De wens en noodzaak om onderwijs af te stemmen op de diversiteit aan behoeften
van individuele studenten zijn groter dan ooit in deze tijd van het maatschappelijke
debat over kansen(on)gelijkheid en het streven naar inclusie. Uit recente cijfers blijkt
dat er een toename is in de ervaren discriminatie in het onderwijs (Sociaal en Cultureel
Planbureau (scp), 2020). Discriminatie vindt het vaakst plaats op basis van etnische
achtergrond en seksuele- en genderdiversiteit. Van alle studenten in Nederland is 2 tot
3% gestopt met een opleiding als gevolg van discriminatie. Onder lhbtiq+1 studenten
is dit 8 %. Meer dan de helft van hen heeft zich weleens gediscrimineerd gevoeld, twee
keer zo vaak als heteroseksuele studenten. Vrouwelijke studenten en studenten met een
migratieachtergrond ervaren in het onderwijs eveneens vaker discriminatie, bijvoorbeeld door een onvriendelijke of juist overdreven vriendelijke bejegening door docenten (scp, 2020). Naast zichtbare verschillen leiden ook onzichtbare verschillen tussen

Citeren van den Bergh, L., Diemel, K. en van der Sommen, I. (2023). Sense of belonging in beeld: een photovoice studie in het hoger
beroepsonderwijs, Tijdschrift voor Hoger Onderwijs 41(2), 68–83, DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

69

studenten tot ongelijkheidspraktijken, wat vaak minder aandacht krijgt (Essanhaji & Van
den Brink, 2021).
 Om inclusie in het Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek te stimuleren, zijn
de afgelopen jaren meerdere initiatieven gelanceerd, zoals een gezamenlijke ambitie
studentenwelzijn (Vereniging Hogescholen, 2018), het Nationaal Actieplan Diversiteit
(Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2020) en de ontwikkeling van diversiteitsbeleid en – projecten in instellingen (Bonjour et al., 2020). Het Expertisecentrum
handicap + studie werd in 2019 het Expertisecentrum inclusief onderwijs. Ook in Vlaanderen werd de opdracht van het Steunpunt Inclusief Hoger Onderwijs (siho) uitgebreid
naar meerdere diversiteitskenmerken dan functiebeperkingen alleen en ook daar vonden
initiatieven plaats, zoals het systematisch en op een eenvormige manier monitoren van
studentendiversiteit in alle instellingen voor hoger onderwijs (Pulinx et al., 2021). De
hbo-instelling waar dit onderzoek is uitgevoerd heeft het vn-verdrag voor de rechten
van mensen met een functiebeperking en het UN-verdrag rond Sustainable Development
Goals ondertekend. Ondanks deze intenties, verschillende interventies en projecten is
bekend dat studenten en medewerkers nog weleens belemmeringen ervaren. In het
strategisch plan blijft het verder verbeteren van de (digitale) toegankelijkheid en inclusie
daarom een expliciet doel. Het verkrijgen van meer inzicht in de huidige situatie is hiervoor van belang. Omdat het gaat om persoonlijke ervaringen, is het van belang om open te
luisteren naar de stem van de betrokkenen. Hiervoor is de photovoice methodiek geschikt.
Vanderheeren (2018) bracht eerder inclusie in het Vlaamse hoger onderwijs in beeld
middels foto’s en verhalen van studenten, en recentelijk zijn ook ervaren problemen en
krachtbronnen in het online onderwijs via photovoice in kaart gebracht (Tümkaya, et al,
2021)).
 Theoretisch kader

Photovoice is een methodiek waarmee op inductieve wijze een grounded theory opgebouwd kan worden rondom de vraag die centraal staat. Sensitizing concepts kunnen
hierbij gebruikt worden als startpunt voor de analyse, en om de resultaten te verbinden
met theorie (Bowen, 2006). Voor deze studie is theorie over diversiteit, inclusie en sense of
belonging relevant. Diversiteit staat voor verschillen tussen mensen. In het onderwijs gaat
het om (combinaties van) zichtbare en onzichtbare verschillen in persoonskenmerken,
zoals gender, etniciteit, sociaaleconomische achtergrond, fysieke of mentale uitdagingen
of seksuele diversiteit (Harrison & Klein, 2007; Reparaz et al., 2020). In het onderwijs
blijken deze verschillen te kunnen leiden tot discriminatie, ofwel het ongelijk behandelen
van personen of groepen op basis van kenmerken die gegeven de situatie niet relevant
zijn, wat inclusie belemmert (Agirdar, 2020). Inclusie wordt op verschillende manieren
gedefinieerd. In de kern gaat het steeds over het waarderen van diversiteit, en op basis
daarvan het recht voor ieder om volwaardig te kunnen deelnemen aan de samenleving
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

70

of groepen daarbinnen (Qvortrup & Qvortrup, 2018). Om inclusie te bevorderen, is het
belangrijk om er voor te zorgen dat ieder zich gewaardeerd voelt, gelijkwaardig behandeld wordt en verbondenheid ervaart (Allen et al., 2021). Verbondenheid, ofwel een sense
of belonging, wordt al lange tijd erkend als een centrale menselijke behoefte (Maslow,
1954; Deci & Ryan, 2000). De ervaring van sense of belonging draagt niet alleen bij aan
psychosociaal welbevinden, maar ook aan fysieke gezondheid, betere studieresultaten
en beroepssucces (Mahar et al., 2014; Strayhorn, 2018). Hoewel sense of belonging vanuit
meerdere gezichtspunten is beschreven, is er nog geen overeenstemming over hoe dit in
kaart gebracht kan worden, en welke interventies kunnen worden ingezet om dit gevoel
te versterken. Fuchs et al. (2021) beschrijven dat het concept samenhangt met de sociale
omgeving en dat contextueel specifiek is. Voortgaand op eerdere literatuur omschrijven zij het als ‘an emotionally charged experience that is frequently challenged rather
than being stable and fixed’ (p. 3). Zij onderscheiden vier elementen in sense of belonging: verbondenheid, participatie, identificatie en congruentie met eerdere ervaringen.
 Allen et al (2021) onderscheiden daarentegen vier andere samenhangende componenten
van sense of belonging: competenties, mogelijkheden, motivatie en perceptie. Dit betekent dat personen kennis en vaardigheden nodig hebben om erbij te horen, er moeten
mogelijkheden zijn voor positieve interacties met anderen, de persoon moet de behoefte
voelen om zich te verbinden met anderen, en de persoon moet de connectie met anderen
kunnen aanvoelen. De sense of belonging van studenten is dus afhankelijk van verschillende factoren. Studenten die zichzelf tot een minderheidsgroep rekenen binnen een
opleiding, zoals studenten met een migratieachtergrond, studenten met psychische problemen, eerste generatie studenten en studenten met een lagere sociaal economische
status ervaren vaker minder sense of belonging (Carter & Hurtado, 1997; Ostrove, 2007;
Mackie, 2013; Fuchs et al., 2021). Ook andere factoren spelen een rol, bijvoorbeeld de
relaties en interacties met docenten en medestudenten op de campus. Zo werkt het
verkrijgen van vroegtijdige, formatieve feedback versterkend voor de sense of belonging
van studenten (Cook et al., 2017) en draagt een fysieke omgeving die als sociaal en academisch uitnodigend ervaren wordt bij aan sense of belonging, evenals mogelijkheden voor
het deelnemen aan buitencurriculaire activiteiten en programma’s (Mackie, 2013). Het
ervaren van sense of belonging is dus zeer persoons- en contextgebonden, wat maakt dat
onderzoek naar dit thema om een kwalitatieve, participatieve aanpak vraagt. De centrale
onderzoeksvraag in deze studie is: ‘Welke factoren dragen bij aan – of belemmeren –
de sense of belonging van studenten en medewerkers binnen onze hbo-instelling?’

Methode
Deelnemers

Zestien studenten en achttien medewerkers van een hbo-instelling in Nederland reageerden op de oproep om mee te doen met ons onderzoek naar inclusie in de hogeschool
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

71

middels het in gesprek gaan over eigen foto’s. Deze oproep is via de opleidingsportalen
en e-mail verspreid. Alle belangstellenden hebben deelgenomen aan de studie. Er is
derhalve sprake van een convenience sample. Beide groepen waren divers wat betreft gender, leeftijd, sociaal-culturele achtergrond, ervaring met studeren of werken binnen de
instelling, en het al dan niet hebben van specifieke ondersteuningsbehoeften. Alle domeinen en verschillende diensten werden vertegenwoordigd: twaalf deelnemers uit domein
Educatie, elf uit domein Mens en Maatschappij, vier uit domein Economie, en twee
uit domein Technologie en Innovatie.  Onderzoeksmethode en procedure

Photovoice is een creatieve vorm van participatief actieonderzoek (Wang, 2006). Deze
methodiek is gericht op drie doelen die ook werden nagestreefd in deze studie: inzicht
in de krachten en zorgen binnen de gemeenschap, het aangaan van kritische gesprekken over uiteenlopende thema’s, en het informeren van beleidsmakers (Wang & Burris,
1997). Het grootste voordeel van deze methodiek is dat deelnemers voorafgaand aan het
gesprek al intensief nadenken over hun ervaringen, en over de wijze waarop deze het
beste inzichtelijk gemaakt worden, doordat hen gevraagd wordt ervaringen te visualiseren. Hierdoor kan er vrijwel meteen meer diepgaand op de ervaringen worden ingegaan.
Geïnteresseerden ontvingen een informatiebrief. Daarop volgde een kennismakingsgesprek waarin het doel, de procedure en anonimiteit van deelnemers besproken werd. Na
de kennismaking maakte iedere deelnemer vijf tot tien foto’s die de volgende ervaringen
verbeelden (vragen voor de deelnemende medewerkers zijn cursief ):
– Dit maakt dat ik mij welkom voel binnen de opleiding / Dit maakt dat studenten zich
welkom voelen.
– Dit maakt dat ik mij buitengesloten voel binnen de opleiding / Dit maakt dat studenten
zich buitengesloten voelen.
– Dit maakt dat ik zelf wel, of juist geen, inclusie ervaar.
Met iedere deelnemer zijn twee gesprekken gevoerd door twee onderzoekers, digitaal
via Microsoft Teams vanwege Covid-19 maatregelen. Voor het eerste gesprek koos de
deelnemer vijf foto’s ter bespreking. Bij iedere foto werd gevraagd waarom de deelnemer
deze foto gekozen had, wat de foto vertelde over welkom of buitengesloten voelen, en
naar aanknopingspunten voor verbetering.
 Na het eerste gesprek vatten de onderzoekers de belangrijkste thema’s van de deelnemer samen. Twee foto’s, die de thema’s het meest kernachtig weergaven, werden
geselecteerd. Deze selectie werd voorgelegd in het tweede gesprek. Dit was een focusgroepgesprek met steeds drie medewerkers of drie studenten die willekeurig waren
samengesteld. De deelnemers vertelden elkaar hun persoonlijke verhalen bij de twee
geselecteerde foto’s waarna er gezamenlijk op gereflecteerd werd. Voorlopige conclusies
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

72

Figuur 1 Thematische analyse van een eerste gesprek met een student

werden hierdoor vanuit multiperspectiviteit verdiept en uitgebreid. Figuur 1 geeft een
voorbeeld van de thema’s van een student uit het domein educatie, de grijs gearceerde
foto’s zijn geselecteerd voor het focusgroep gesprek.
Na afloop van het focusgroepgesprek werd van iedere deelnemer een persoonlijk
verslag opgemaakt. Op dit verslag werd schriftelijk akkoord gevraagd van de deelnemer.
Analyses

Alle data zijn geanalyseerd door twee onderzoekers volgens de grounded theory benadering (Charmaz, 2006). De eerste stap bestond uit de samenvatting, de formulering
van de thema’s, en de selectie van de meest illustratieve foto’s na afloop van ieder eerste gesprek (zie Figuur 1). De tweede stap bestond uit het formuleren van voorlopige
conclusies ter voorbereiding van het focusgroepgesprek. De derde stap bestond uit het
opmaken van de persoonlijke verslagen. Na afronding van de dataverzameling zijn alle
persoonlijke verslagen bijeen gezet in verzameldocumenten met de studentdata en met
de medewerkersdata. Na herhaaldelijk analyseren zijn door beide onderzoekers afzonderlijk hoofd- en subthema’s geformuleerd die de data overkoepelend samenvatten. De
onderzoekers hebben vervolgens de indeling besproken totdat er overeenstemming was
over de thema’s. Deze indeling is tenslotte getoetst bij alle onderzoekers die gesprekken
hebben gevoerd.
 Resultaten

Er zijn vijf hoofdthema’s onderscheiden die zowel de studentdata als de medewerkersdata samenvatten: 1) Erkenning van diversiteit, 2) Afstemmen op diversiteit, 3) Fysieke
omgeving, 4) Sociale verbinding en 5) Communicatie en pr. De omschrijving per thema
en een voorbeeld van een foto met verhaal zijn hieronder per thema uitgewerkt vanuit
het perspectief van studenten en van medewerkers.
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

73

Erkenning van diversiteit

De studenten benoemden bij dit thema het gevoel van gezien en gehoord voelen in
hun eigenheid. Meerdere diversiteitsaspecten kwamen naar voren, zoals gender, sociaal/culturele achtergrond, specifieke ondersteuningsbehoeften zoals ad(h)d of ass, en
financiële (on)mogelijkheden. Een student ging in op wat het betekent om een mannelijke student te zijn in de opleiding pedagogiek, met vooral vrouwelijke studenten.
De student ervoer uitsluiting door de vraag waarom hij als man koos voor deze opleiding: ‘Ik vraag me dan af: ben ik zo anders?’ Andere studenten gingen in op seksuele
diversiteit. Wanneer hiermee open wordt omgegaan, door het gesprek erover aan te gaan
en door het gebruik van casuïstiek met niet-typische gezinssamenstellingen, helpt dit
hen bij hun acceptatieproces. Studenten benoemden tevens dat kennis van docenten en
medestudenten over beperkingen en de daaruit voortkomende ondersteuningsbehoeften
bijdraagt aan hun eigen acceptatie en een positiever zelfbeeld.
 De medewerkers benadrukten hoe belangrijk het is dat iedereen zichzelf mag zijn en
zich altijd veilig voelt. Medewerkers benoemden een beginnende beweging binnen de
instelling, hoewel het belang van het thema nog niet overal vanzelfsprekend is. Er zijn
nog steeds medewerkers die geloven dat diversiteit niet echt speelt, waarbij ze verwijzen
naar het lage percentage studenten met een andere huidskleur. Vrouwelijke medewerkers
gaven aan dat zij in een ‘mannenomgeving’ nog weleens met seksistische opmerkingen
te maken krijgen, ook van studenten. Ook werd benoemd dat er nog vaak drempels
worden opgeworpen voor studenten die niet de geijkte weg bewandelden om in een hboinstelling te studeren en zich ‘thuis’ te voelen. De medewerkers gaven aan dat iedereen
zich meer bewust van diversiteit zou moeten zijn, en de instelling een op diversiteit
georiënteerd personeelsbeleid zou moeten voeren, zoals medewerker 9 verbeeldde met
de foto in Figuur 2.
 De toelichting hierbij was als volgt: “Dit kunstwerk heet Sunflowerseeds en is van
Ai Weiwei in Tate Modern: een grote ruimte bezaaid met handbeschilderde zonnepitten van porselein. Het is een aanklacht tegen het zien van de mens als massa, en
het legt de associatie met een cultuur waarin one size fits all het leidende principe
is. Dit kenmerkt nog wel regelmatig onze (onderwijs)benadering […]. In het personeelsbestand verschillen heel weinig mensen van kleur: man/vrouw is aardig in evenwicht, maar het zijn in de regel hoogopgeleide professionals. We moeten op zoek
naar mensen die op een andere manier in het plaatje passen […] waar we met onze
nieuwe strategie die inzet op toegankelijkheid aan moeten werken. Welke opvatting
zit achter dit handelen? […] We blijven dingen doen zoals we ze doen omdat we letterlijk nog geen beeld hebben bij hoe het anders moet.” (medewerker 9, bestuursadviseur)
Terwijl er volgens de medewerkers handelingsverlegenheid is, gebeuren er steeds meer
goede dingen en groeit de wil om aan het thema te werken. Medewerkers willen nog
meer werk maken van een laagdrempelige cultuur waarin docenten hun studenten echt
zien. Hiervoor is bewustwording van eigen opvattingen nodig en dialoog over wat deze
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

74

Figuur 2 Monocultuur

opvattingen oproepen bij de ander. Professionalisering voor docenten zou hierop gericht
kunnen worden.
 Afstemmen op diversiteit

Waar het eerste thema ging om het erkennen van diversiteit, gaat dit thema om actieve
afstemming op die diversiteit. Manieren voor afstemming die expliciet benoemd zijn, zijn
het aangaan van dialoog en het afstemmen taal en communicatie. Wat betreft de dialoog
benoemde een student het kunnen kiezen van een eigen weg bij opdrachten. Een andere
student waardeerde de kleinschalige, persoonlijke benadering in zijn opleiding, waarbij
automatisch afstemming plaatsvindt. Andere studenten ervoeren de hoeveelheid ruimte
die zij krijgen vaak als minder ondersteunend, door een tekort aan structuur. De studiecoach speelt hierin volgens de studenten een cruciale rol. Wat betreft de afstemming in
taal en communicatie ervaren studenten dat de instelling niet altijd de consequenties
neemt van het openstaan voor internationale studenten. Zo was de uitnodiging van een
conferentie met Engelstalige en Nederlandstalige programma’s, in het Nederlands. Een
student geeft aan dat docenten meer attent kunnen zijn op taal en hoe zij zaken labelen, zowel in de onderwijssituatie, als in sociale media, zoals het voorbeeld in Figuur 3
illustreert.
De toelichting was als volgt: “Het is fijn dat sociale media worden gebruikt. Iemand
geeft een vak waarin het signaleren en analyseren van trends en hoe kun je dit kunt communiceren aan bod komen. Toen stond ineens dit op Facebook […] Ik heb er meerdere
meningen over, maar als ik dit zie, denk ik: hoe kan ik deze docent nog serieus nemen?”
(student 7, Communicatie).
 Ook alle medewerkers benoemen het belang van dialoog, zowel onderling als met
studenten. De wil om af te stemmen is vaak wel aanwezig, maar ze weten niet altijd
goed hoe ze dit kunnen doen. Hiervoor zou professionalisering waarin ruimte is voor
ongemak en dialoog geboden kunnen worden. De medewerkers gaven ook aan dat taal
en communicatie in hoge mate bepalen hoe welkom iemand zich voelt. De verantwoorVAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

75

Figuur 3 Docenten snappen het niet

VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

76

Figuur 4 Kluisje

delijkheid van docenten om het gesprek aan te gaan over maatschappelijk gevoelige
en politieke thema’s werd benoemd. Sommige instituten organiseren gastlessen over
inclusief taalgebruik, wat een aanbeveling is voor andere instituten.
Fysieke omgeving

Dit thema gaat over de inrichting en aankleding van ruimtes die maakt dat studenten
zich wel of niet thuis voelen op de opleiding. Naast toegankelijkheid door aanwezigheid
van (geschikte) liften en overzicht in een gebouw, worden uitstraling en aankleding
belangrijk gevonden door studenten. Een student sprak over de ‘Open Door Policy’ die
in het gebouw geldt en die ook nog voelbaar was tijdens lockdowns, omdat docenten
aangaven dat studenten bij hen altijd konden inbellen. Een ‘huiskamer gevoel’ in een
ruimte kan studenten trekken om daar samen te komen. Aandacht voor de omgeving,
waarin docenten studenten proactief benaderen, fysiek en online, is belangrijk.
 Ook medewerkers gaven aan dat het gebouw ertoe doet. Inrichten op diversiteit blijkt
echter complex. Zo bevorderen grote gedeelde ruimtes de sociale contacten, maar ze
belemmeren ook diegenen die last hebben van prikkels. Verder zijn gebouwen nog niet
altijd ingesteld op minder valide medewerkers en studenten door smalle trappen, rolstoelonvriendelijke liften, en krappe fietsenstallingen. Meerdere medewerkers benoemde
het belang van een ruimte om je ‘thuis’ te voelen, zoals geïllustreerd in het voorbeeld in
Figuur 4.
De toelichting hierbij was: “Ik heb zelf ervaren dat een kluisje een gevoel van geborgenheid, veiligheid kan geven. Ik heb alles in mijn rugzak zitten en kan in principe elk
moment naar een andere plek gaan. Maar ik vind het fijn om een plek te hebben waar
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

77

Figuur 5 Hoe cultuurbepaald is ons onderwijs?

ik een T-shirt, of een tandenborstel kan bewaren […]. Niemand heeft nu nog een eigen
werkruimte […] Voor docenten zijn er kluisjes die je langer kunt gebruiken dan een dag.
Voor studenten is dit er niet. Ik kan me voorstellen dat een eigen kluisje voor studenten
ook fijn kan zijn” (medewerker 3, Informatica).
Sociale verbinding

Studenten noemden meermaals sociale verbinding tussen docenten en studenten van
belang voor het gevoel van welkom zijn. Sommige studenten spraken over het makkelijk
kunnen benaderen van docenten, zowel op de campus als online. Anderen ervoeren
meer drempels bij het online contact maken en onderhouden. Een student gaf aan
dat dit leidde tot gevoelens van eenzaamheid. Studenten spraken hun waardering uit
over de verbinding tussen docenten en studenten in de fysieke onderwijssituatie. Over
verbinding tussen studenten onderling werd minder gesproken.
 Medewerkers benoemden dat goede relaties met het management en met studenten
belangrijk zijn om je welkom en gewaardeerd te voelen. Zij zijn niet zeker dit altijd goed
lukt. Medewerkers ervaren veel autonomie, wat in sommige gevallen leidt tot minder
sociale verbinding. Verbinding houden met studenten vonden medewerkercomplex tijdens de lockdowns. Er is van alles verzonnen, zoals digitale thee-uurtjes, maar de vraag
is of er werkelijk genoeg wordt geïnvesteerd in de verbinding met elke student. Dat
geldt niet alleen tijdens de lockdowns, zoals het voorbeeld in Figuur 5 hierboven laat
zien.
De toelichting hierbij was: “Een traditioneel geklede jonge moslima wilde manager
kinderopvang worden. Wat een rolmodel kan zij zijn! Maar ze is gestopt. Waar heeft dat
mee te maken? Met haar persoonlijkheid? Introvert, bescheiden, op de achtergrond. Op
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

78

stage kreeg ze te horen dat ze meer van zichzelf moest laten zien. Dat lukte haar niet. Zij
zei steeds: Er werken ook oudere collega’s, die ga ik uit respect niet vertellen ‘zo moet
het’. […] Kijken wij teveel door de bril van onze cultuur, waardoor deze student geen
kans heeft gehad? Wat doen wij echt om aan te sluiten? Dat vraag ik mezelf af en heb
daar geen antwoord op” (medewerker 18, Educatie).
 Uitstraling en Public Relations

Dit laatste thema gaat over de uitstraling naar buiten. In veel gesprekken, zowel met studenten als met medewerkers, is de ‘witte bubbel’ ter sprake gekomen. Het lage percentage
studenten en medewerkers met een migratieachtergrond is ook in de Public Relations heel
zichtbaar, bijvoorbeeld op de website. Hierdoor wordt volgens verschillende deelnemers
gecommuniceerd dat de witte student welkom is, waardoor andere groepen studenten
worden afgeremd. De ideeën over hoe hiermee om te gaan verschillen. Diversiteit kan in
foto’s juist bewust worden opgenomen als uiting van de wenselijke situatie. Echter werd
ook aangegeven dat de Public Relations dan onwerkelijke, onherkenbare situaties in de
opleidingen bevat. In voorlichting is het belangrijk om te communiceren dat iedereen
welkom is. Dit geldt ook voor medewerkers: er worden nu nog vaak medewerkers aangenomen die op de rest van het team lijken, met hier en daar een uitzondering. De aard
van de uitstraling wordt geïllustreerd in Figuur 6 hierna.
 De toelichting bij deze foto was: “Bij elk gebouw hangen posters en vlaggen met op
één na allemaal witte studenten. Ook zo’n 90% van de docenten, medewerkers en studenten waarmee ik werk zijn wit. […] Als je een divers publiek wil aantrekken, zorg dan
ook dat medewerkers en studenten zichzelf herkennen. Ik voel me niet uitgenodigd of
aangesproken en ik kan me niet identificeren. En als ik toch kom, dan voel ik me anders”
(medewerker 13, Pedagogiek)

Conclusie en discussie

De onderzoeksvraag die centraal stond is: ‘Welke factoren dragen bij aan – of belemmeren
– de sense of belonging van studenten en medewerkers binnen onze hbo instelling?’ Uit de
literatuur weten we dat de ervaring van sense of belonging persoons- en contextspecifiek
is (Allen et al., 2021, Fuchs et al., 2021; Mackie, 2013). De persoonlijke verhalen van de
deelnemers bevestigen dit. Er zijn vijf thema’s te onderscheiden die zowel een positief,
als een negatief effect kunnen hebben op de sense of belonging. Dit zijn: 1) Erkenning
van diversiteit, 2) Afstemmen op diversiteit, 3) Fysieke omgeving, 4) Sociale verbinding
en 5) Communicatie en pr.
 Het eerste thema omvat de brede opvatting van diversiteit en inclusie van zowel studenten als medewerkers. Hoewel meerdere voorbeelden een wat eenzijdige koppeling
van diversiteit aan huidskleur en gender bevatten, geven de deelnemers aan dat het
erom gaat dat iedereen zichzelf mag zijn. Deze opvatting komt overeen met de definitie
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

79

Figuur 6 Witte studenten

VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

80

dat het gaat om alle zichtbare en onzichtbare kenmerken waarin mensen van elkaar
verschillen (Harrison & Klein, 2007; Reparaz et al., 2020). Naast zichtbare en onveranderlijke kenmerken als geslacht en etniciteit, zijn onzichtbare en veranderlijke kenmerken
als normen, waarden, overtuigingen, maar ook psychisch welbevinden van belang. In
overeenstemming met Mackie (2013) noemen studenten dat meer openheid en begrip
hiervoor bijdraagt aan acceptatie en daardoor aan de sense of belonging.
 Het tweede thema beschrijft verschillende manieren waarop er afgestemd kan worden op deze diversiteit. Deelnemers benoemden met name dat dit kan door expliciet
participatie van verschillende groepen te stimuleren of door in dialoog te gaan met
een individu of groep, maar ook door inclusief taalgebruik en bewust divers gekozen
onderwijsmaterialen. Dit bevestigt de theorie dat positieve interacties tussen docenten
en studenten van belang zijn (Cook et al., 2017). Inclusief taalgebruik werd ook in het
vijfde thema benoemd, maar dan naar buiten gericht, in de Public Relations. Taal is nooit
neutraal, maar communiceert, bedoeld of onbedoeld, de opinie over de mensen over
wie het gaat (Clyne 2005). Inclusieve taal is het meest krachtige middel dat we kunnen
inzetten om sociale normen en waarden te uiten (Taheri, 2020). Het gebruik van inclusieve taal bestaat volgens Barcena et al. (2020) uit twee aspecten. Het eerste aspect is taal
die vrij is van woorden, stereotypen of een toon die discriminerende beelden of exclusie
van personen of groepen reflecteert. Het tweede aspect is gerelateerd aan het individu,
waarbij het gaat om het stimuleren van respectvolle interpersoonlijke relaties, een positief zelfbeeld, en welbevinden. Dit kan door gebruik van woorden en uitdrukkingen die
respect en empathie uitstralen. (Ver)oordelende, denigrerende of beledigende taal moet
voorkomen worden (Barcena et al., 2020).
 Het derde en het vierde thema gaan over verbondenheid, met de fysieke en de sociale
omgeving, zoals eerder beschreven door Fuchs et al. (2021) en Mackie (2013). Verbondenheid met de fysieke omgeving gaat volgens de deelnemers van deze studie over de
toegankelijkheid van het gebouw, maar ook over de inrichting van de ruimtes en het
ervaren van een ‘thuisgevoel’ en ruimte voor ontmoeting tussen studenten en docenten
onderling en met elkaar. Een cultuurbepaalde inrichting van ruimtes, zoals bijvoorbeeld
door het ophangen van (alleen) kerstversiering, kan de mate waarin verschillende groepen studenten zich er thuis voelen bepalen (Schmitt et el., 2010). Met name de studenten
onderstrepen het belang van verbinding met de docenten voor hun gevoel van veiligheid,
erbij horen en voor hulpvragen bij hun ontwikkeling. Laagdrempelig contact en aandacht
voor geregelde positieve sociale interacties zijn hierbij van belangrijk (Fuchs et al., 2021;
Trawalter et al., 2021).
Als we de resultaten bekijken vanuit de componenten van sense of belonging, zoals
beschreven door Allen et al. (2021) wordt duidelijk dat wat de competenties betreft sommige studenten zich moeizamer verbinden dan anderen. Studenten die bijvoorbeeld
behoefte hebben aan meer structuur dan geboden wordt, voelen zich soms incompetent.
 Ook medewerkers hebben dit gevoel weleens, bijvoorbeeld de vrouwelijke docent in een
opleiding waarin vooral mannelijke docenten en studenten zijn. Uit de gesprekken blijkt
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

81

dat er mogelijkheden voor ondersteuning zijn, maar dat deze mogelijkheden vaak niet
goed bekend zijn. Aandacht hiervoor is een aandachtspunt. In relatie tot mogelijkheden
en barrières voor interacties komt het belang van de dialoog en inclusieve taal naar voren
(thema 2), maar ook het hiervoor besproken belang van toegankelijke en inclusieve
gebouwen en ruimtes (thema 3). In de dialoog is pedagogisch sensitief zijn een essentiële
professionele eigenschap, waarbij het gaat om het opmerken van iemands behoeften, de
ander willen begrijpen, bewust handelen en reflectie (Diemel, 2019). De motivatie om
erbij te horen is vaak groot. Studenten ervaren samen zijn, met elkaar in gesprek gaan,
en het delen van ervaringen als verbindend. Het voeren van formele, maar ook informele gesprekken met docenten stimuleert verbinding. Laagdrempelig contact en een
proactieve benadering door docenten worden gewaardeerd. Tot slot komt in alle thema’s
de vierde component, de eigen unieke perceptie van de sense of belonging naar voren.
Uit de verhalen blijkt dat verschillende personen dezelfde situaties heel verschillend
ervaren. Zo zijn er studenten die zich in online onderwijs erg verbonden voelden met
de docent en medestudenten, maar anderen hebben zich erg eenzaam gevoeld. Ook
aandacht voor specifieke groepen, bijvoorbeeld door een vlag, een dag of door expliciete
benoeming, wordt door de ene student als prettig en erkennend ervaren, terwijl een
andere student dit stigmatiserend en onnodig vindt. Hieruit blijkt dat de dialoog, het
gebruik van inclusieve taal, en het normaliseren van diversiteit in al het onderwijs en
uitingen van groot belang is.
 Bij het interpreteren van de resultaten van deze studie moeten een aantal beperkingen
in gedachten gehouden worden. Er was een beperkt aantal deelnemers en zij participeerden vrijwillig. Het is aannemelijk dat zij zich meer betrokken voelen bij het thema van
het onderzoek dan anderen die niet deelnamen. De gesprekken hebben allemaal online
plaatsgevonden tijdens de coronacrisis. Ook dit zal een bepaalde groep deelnemers meer
aangesproken hebben dan anderen. Ondanks deze beperkingen is een grote verzameling
van persoonlijke ervaringen en verhalen inzichtelijk gemaakt. De photovoice-methodiek
is zeer positief ervaren, zowel door de onderzoekers als door de deelnemers. Door het
bewust maken en selecteren van foto’s hadden de gesprekken direct diepgang, en werden
heel persoonlijke ervaringen gedeeld. De verschillende stappen in de analyses waar deelnemers steeds op reageerden, maakt het onderzoek zeer bruikbaar voor de specifieke
context waarin het is uitgevoerd. De resultaten laten zien dat verbondenheid essentieel is,
in zowel de sociale als fysieke omgeving. Ook al blijken percepties van concrete situaties
en interventies erg te verschillen, blijkt dat de mate waarin iemand zich thuis voelt in
eerste instantie toch vooral wordt bepaald door de mate waarin iemand de ander erkent
in diens eigenheid, actief op de ander af wil stemmen, en open staat voor verbinding.
Daarnaast zijn toegankelijke gebouwen en uitnodigende ruimtes waar eenieder zich
thuis kan voelen en inclusieve taal en communicatie van belang.
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

82

Noot

1 lesbische, homoseksuele, biseksuele, transgender, intersekse en queer personen.
Literatuur

Agirdag, O. (2020). Onderwijs in een gekleurde samenleving. Epo; Berchem.
 Allen, K.A., Kern, M.L., Rozek, C.S., McInerney, D.M., & Slavich, G.M. (2021). Belonging: a review
of conceptual issues, an integrative framework, and directions for future research. Australian
Journal of Psychology, 73(1), 87–102.
Barcena, E., Read, T., & Sedano, B. (2020). An approximation to inclusive language in lmooc s
based on appraisal theory. Open Linguistics, 6(1), 38–67.
Bonjour, S.A., van den Brink, M.C.L., & Taartmans, G.N. (2020). Een diversity officer is niet genoeg:
Het diversiteitsbeleid op Nederlandse universiteiten. th&ma, 27, 83–89.
Bowen, G.A. (2006). Grounded theory and sensitizing concepts. International journal of qualitative
methods, 5(3), 12–23.
Carter, F.C., Hurtado, S. (1997). Effects of College Transition and Perceptions of the Campus Racial
Climate on Latino College Students’ Sense of Belonging. Sociology of Education, 70(4), 324–
345.
Charmaz, K. (2006) Constructing grounded theory. Al practical guide through qualitative analyses.
Sage.
Clyne, M.G. (2005). Australia’s language potential. University of New South Wales Press.
Cook, S., Komissarov, S., Murray, B., & Murray, J. (2017). Predictors for growth mindset and sense
of belonging in college students. Available at ssrn 2981141.
cps (2020). Ervaren discriminatie in Nederland ii. Sociaal en Cultureel Planbureau: https://www​
.scp.nl/publicaties/publicaties/2020/04/02/ervaren‑discriminatie‑in‑nederland‑ii
Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the
self-determination of behavior. Psychological inquiry, 11(4), 227–268.
Diemel, K. (2019). Kwintessens in het handelen van leraren. Een onderzoek naar pedagogische
sensitiviteit in het onderwijs. Proefschrift. Universiteit voor Humanistiek.
Essanhaji, Z., & van den Brink, M. (2022). Naar het inclusiever (her) maken van het hoger onderwijs:
een review naar ongelijkheidspraktijken. Tijdschrift Sociologie, 2, 173–212.
 Fuchs, L.M., Jacobsen, J., Walther, L., Hahn, E., Minh Tarn Ta, T. Baiboui, M. & Von Scheve, C. (2021)
The Challenged Sense of Belonging Scale (csbs) – a validation study in English, Arabic, and
Farsi/Dari among refugees and asylum seekers in Germany. Measurement Instruments for the
Social Sciences, 3 (3), 1–16.
Harrison, D.A., & Klein, K.J. (2007). What’s the difference? Diversity constructs as separation,
variety, or disparity in organizations. Academy of management review, 32(4), 1199–1228.
Mackie, M.M. (2013). Predictors of sense of belonging for students with psychological conditions.
University of Maryland, College Park.
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689

SENSE OF BELONGING IN BEELD: EEN PHOTOVOICE STUDIE IN HET HOGER BEROEPSONDERWIJS

83

Mahar, A.L., Cobigo, V., & Stuart, H. (2014). Comments on measuring belonging as a service
outcome. Journal on Developmental Disabilities, 20(2), 20–33.
Maslow, A.H. (1954). The instinctoid nature of basic needs. Journal of personality, 22, 326–347.
Ostrove, J.M. (2003). Belonging and wanting: Meanings of social class background for women’s
constructions of their college experience. Journal of Social Issues, 59, 771–784.
Pulinx, R., Schrooten, M., & Emmers, E. (2021). Diversiteit in het hoger onderwijs: van theoretisch
kader naar praktijkgerichte verandering. asp Academic & Scientific Publications.
Qvortrup, A., & Qvortrup, L. (2018). Inclusion: Dimensions of inclusion in education. International
Journal of Inclusive Education, 22(7), 803–817.
Reparaz, L.R., Ardjosemito-Jethoe, S., & Rousseau, E. (Red.) (2020). Diversiteit in de samenleving.
Concepten, voorbeelden uit de praktijk en methoden voor de diversiteitsbewuste professional. Van
Gorcum.
Schmitt, M.T., Davies, K., Hung, M., & Wright, S.C. (2010). Identity moderates the effects of Christmas displays on mood, self-esteem, and inclusion. Journal of Experimental Social Psychology,
46, 1017–1022.
Strayhorn, T.L. (2018). College students’ sense of belonging: A key to educational success for all
students. Routledge.
 Taheri, P. (2020). Using Inclusive Language in the Applied-Science Academic Environments.
Technium Social Sciences Journal, 9, 151.
Trawalter, S., Hoffman, K., & Palmer, L. (2021). Out of place: Socioeconomic status, use of public
space, and belonging in higher education. Journal of Personality and Social Psychology, 120(1),
131.
Tümkaya, S., Kayiran, B.K., Tanhan, A., & Arslan, Ü. (2021). Using Online Photovoice (opv) to
understand youths’ perceptions of distance education during covid-19. International Journal
of Education and Literacy Studies, 9(4), 45–60.
Vanderheeren, S. (2018). Inclusief hoger onderwijs. Ik zie, ik zie wat jij niet ziet. [Masterscriptie ku
Leuven]. Scriptiebank.be.
Wang, C.C. (2006). Youth participation in Photovoice as a strategy for community change. Journal
of Community Practice, 14, 147–161.
Wang, C., & Burris, M.A. (1997). Photovoice: Concept, methodology, and use for participatory
needs assessment. Health education & behavior, 24(3), 369–387.
VAN DEN BERGH ET AL. (2023), TVHO 41(2)

DOI 10.59532/tvho.v41i2.15689.
