Boekbespreking
Accountantscontrole
Steekproef

Boekbespreking
Nivra geschrift 25
Accountantscontrole en steekproef
Kluwer, Deventer, 1982, 172 blz.
Prijs f 45,De toepassing van steekproeven bij de ac­
countantscontrole is in ons land maar moei­
zaam op gang gekomen. De redenen daarvoor
zijn algemeen bekend. Aanvankelijk werd de
steekproefmethode door toonaangevende
vakgenoten, zoals wijlen S. Kleerekoper, vol­
strekt afgewezen. Voorts heeft het feit, dat de
aan de methode ten grondslag liggende kans­
rekening voor vele niet ingewijden een wat
geheimzinnig karakter heeft, daarbij onge­
twijfeld een rol gespeeld.
In de na-oorlogse jaren is het klimaat voor de
toepassing van steekproeven in de praktijk
van de accountant geleidelijk aan echter ver­
beterd. Ook in de Nederlandse vakpers ver­
schenen artikelen, waarin werd aangetoond,
dat in vele gevallen van steekproeven een
nuttig gebruik gemaakt kan worden. En zelfs
is in 1979 een speciaal op accountantscontrole
toegespitst leerboek verschenen van de hand
van prof. Kriens en drs. Dekkers.
Deze ontwikkeling heeft er eveneens toe ge­
leid, dat de Commissie van Advies voor Controlevraagstukken van het NIVRA een sub­
commissie Steekproeven (CCS) heeft
ingesteld. In 1974 heeft deze commissie reeds
een interimrapport gepubliceerd en nu is dan
het definitieve rapport verschenen. Ik acht
dit een zeer verheugend feit, omdat thans
vanuit de organisatie van registeraccountants
zelf een duidelijke uitspraak is gedaan over
de vraag, waar wél en waar niét bij hun con­
troletaak een nuttig gebruik van steekproe­
ven kan worden gemaakt.
 Men kan zich er achteraf slechts over verwon­
deren, dat een dergelijke gezaghebbende uit­
spraak zo lang op zich heeft moeten laten
wachten. Immers lang voordat er van op de
kansrekening gebaseerde steekproeven sprake
was, werd er, vnl. uit kostenoverwegingen, op
vele plaatsen in de controle met partiële waar­
nemingen gewerkt en volstaan. Ik kan dan
ook volledig instemmen met de uitspraak van
de CCS op blz. 24 van het rapport: ‘volledige
waarneming is al lang niet meer in alle geval­
len praktisch uitvoerbaar, zodat accountants

al even lang een zekere onbetrouwbaarheid
moeten accepteren. De statistiek geeft nu de
mogelijkheid de onbetrouwbaarheid te bere­
kenen, te kwantificeren, en het is beter be­
wust te leven met een bekende kwade kans
dan onbewust met een onbekende: vandaar
dit rapport!’
‘Dit’ rapport nu bestaat uit drie delen en twee
tabellen met resp. begripsbepalingen en ta­
bellen. Het wordt voorafgegaan door een kort
voorwoord, waarin de CCS haar samenstelling
en werkwijze beschrijft, en verder door een
korte uiteenzetting van uitgangspunt en
structuur van de materie. Het rapport is uit­
drukkelijk bedoeld als een eerste kennisma­
king daarmee. Vandaar dat de auteurs zich
tot de meest essentiële begrippen uit de
steekproeftheorie hebben beperkt en er daar­
bij naar gestreefd hebben wiskundige compli­
caties zoveel mogelijk te vermijden. Voor die­
per gaande beschouwingen verwijzen ze naar
de literatuur. Gesteld mag worden, dat zij in
deze opzet goed zijn geslaagd. Wel wijzen ze
er daarbij op dat de niet-deskundige lezer
zich dan ook de inhoud van het eerste deel,
dat de theoretische grondslagen bevat, moet
eigen maken om met vrucht van de verdere
inhoud van het geschrift kennis te kunnen
nemen.
 Op heldere wijze worden deze grondslagen
behandeld. Voorop staat, dat kanstheoretische uitspraken alleen mogelijk zijn, als de te
onderzoeken elementen op toevallige wijze
gekozen zijn uit de populatie, d.w.z. de ver­
zameling van eenheden (posten), waarover
men een oordeel wenst te vellen. In aanslui­
ting daarop worden de twee hoofdcategorieën
van steekproefonderzoek besproken, n.1. toet­
sing van hypothesen (‘een gegeven populatie
bevat hoogstens 1 % fouten van een bepaalde
soort’) en schatting van grootheden (‘hoe
groot is het percentage fouten van een be­
paalde soort in de voorgelegde populatie’).
Tevens komt het belangrijke onderscheid in
behandeling van kwalitatieve en kwantita­
tieve gegevens ter sprake.
Ook de grondbegrippen nauwkeurigheid en
betrouwbaarheid in hun onderlinge samen­
hang komen goed uit de verf en de nodige
aandacht wordt geschonken aan de beide
soorten foute conclusies, die bij elke toetsing
met steekproeven kunnen voorkomen, n.1. het
afkeuren van een populatie, die in feite aan

11-551

het gestelde criterium voldoet (het z.g. alpharisico), resp. het goedkeuren in het omge­
keerde geval (het beta-risico). (Deze risico’s
doen zich uiteraard ook voor bij niet op het
toeval gebaseerde deelonderzoekingen, maar
daarbij is het niet mogelijk ze te kwantifice­
ren.) In aansluiting hieraan wordt ingegaan
op de vraag hoe groot de steekproef moet zijn
als men de bedoelde risico’s tot een van te
voren bepaalde omvang wenst te beperken.
Ook wordt besproken hoe men daarbij van de
tabellen, die in de bijlage zijn opgenomen,
gebruik kan maken.
 Van grote betekenis is hoofdstuk vier, geti­
teld: ‘Toepassing van de steekproef bij con­
trole van de jaarrekening’. De schrijvers gaan
er daarbij van uit dat deze controle in concep­
tie zal zijn opgezet als een sequeel van a:
beoordeling van de opzet van de organisatie,
b: toetsing van de werking van de organisatie,
c: cijferbeoordelingen en gesprekken en ten­
slotte d: verificatie van gegevensverzamelin­
gen (mutatiereeksen en standen), uitmon­
dend in een beoordeling van het
waarderingsstelsel en van de presentatie, cul­
minerend in de rapportage. Zij komen daarbij
tot de voor de accountantspraktijk belang­
wekkende conclusie, dat de fasen b en d zich
als regel, vooral bij wat omvangrijker admi­
nistraties, zeer goed voor de toepassing van
steekproeven lenen, terwijl dat bij a en c niet
of nauwelijks het geval is. Hoofdstuk vijf gaat
in op de fasen van het steekproefonderzoek,
waarbij er een achttal worden onderscheiden.
Het is in feite een korte samenvatting van
deel twee, waarin deze fasen in hun relatie tot
het werk van de accountant achtereenvolgens
uitvoeriger onder de loupe worden genomen.
Van fundamentele betekenis is het tweede
hoofdstuk van dit deel: ‘Formulering van de
doelstelling van het deelonderzoek’. Hierin
wordt ingegaan op de overwegingen die leiden
tot de vaststelling van de omvang van de
steekproef, bij onderzoekingen die deel uit­
maken van de controle van de jaarrekening.
Terecht wordt daarbij gesteld: ‘De onaan­
vaardbaar te achten kwaliteit of afwijking van
de populatie moet worden afgeleid uit het
kleinste bedrag dat voor het beeld van de
jaarrekening van betekenis moet worden
geacht, met andere woorden op het bedrag
van de kleinste fout waarbij een belangheb­
bende met recht en reden zou kunnen stellen
dat de jaarrekening geen getrouw beeld meer
geeft’ (blz. 64).
 De grootte van dit bedrag is natuurlijk van
talrijke omstandigheden afhankelijk en daar­

11-552

bij speelt het oordeel van de accountant als
deskundige een doorslaggevende rol. Niette­
min wijzen de auteurs er terecht op dat dit
bedrag in een gegeven geval verschillend kan
uitvallen voor verschillende aspecten van de
jaarrekening (bijv. bij de vaststelling van het
vermogen resp. het resultaat van de onder­
neming). Voor de opzet van de steekproef is
dit van grote betekenis. Zij gaan vervolgens
ook in op de overige functies die de accoun­
tant voor de te controleren onderneming kan
vervullen en betogen m.i. terecht dat daarbij,
in overleg met de leiding van de te controleren
onderneming, soms minder zware eisen ge­
steld behoeven te worden dan in het eerder
genoemde geval.
De betrouwbaarheid die de accountant van
zijn uitspraken verlangt, is uiteraard een sub­
jectieve kwestie. Daarbij zal hij als regel kri­
tischer staan ten opzichte van de kans op ten
onrechte goedkeuren dan van de tegenover­
gestelde mogelijkheid, maar steeds geldt
toch: ‘De vaststelling van de aanvaardbaar te
achten kans op ten onrechte goedkeuren is
dus een subjectieve aangelegenheid waarbij
een vaktechnische weging van de uitkomsten
van de aan de steekproef voorafgaande andere
onderzoekingen doorslaggevend is’ (blz. 69).
Hierbij speelt uiteraard, zoals ook wordt
onderstreept, de afweging van grotere be­
trouwbaarheid tegenover de aan het onder­
zoek verbonden kosten een rol.
 In de volgende hoofdstukken van deel twee
wordt uitvoerig ingegaan op de problemen die
zich in de verschillende fasen voordoen, zoals
bij de aanwijzing en de afgrenzing van de
populatie, de definiëring van de elementen,
de vaststelling van de te onderzoeken eigen­
schappen, de keuze van de statistische pro­
cedure en de vaststelling van de steekproefomvang, de bepaling van de trekkingstechniek, de uitvoering van de steekproef en
tenslotte de vastlegging en de evaluatie van
de steekproefresultaten.
Al deze zaken vereisen de nodige aandacht
wil een steekproefonderzoek met succes wor­
den uitgevoerd. Bijzonder interessant voor de
in de techniek geïnteresseerde lezer zijn de
hoofdstukken vier en zes, omdat hierin
belangrijke verfijningen van de steekproef­
techniek aan de orde komen. In hoofdstuk
vier wordt de stratificatie besproken, d.w.z. de
mogelijkheid de populatie naar een of ander
criterium (bijv. de grootte der te onderzoeken
posten) in delen te verdelen die met verschil­
lende steekproeffracties worden onderzocht.
Verder ook de vernuftige door Van Heerden

ontwikkelde guldenrangnummermethode,
waarbij niet de afzonderlijke posten uit de
populatie onderwerp van onderzoek zijn,
maar de afzonderlijke guldens uit deze in een
reeks achter elkaar geplaatste posten. Deze
methode leent zich bijzonder goed voor het
formuleren van uitspraken over kwantita­
tieve, d.w.z. in geld gemeten, afwijkingen.
In hoofdstuk zes worden voorts nog de meer­
voudige en de sequente steekproeven behan­
deld, die eveneens in bepaalde gevallen tot
grotere efficiency kunnen leiden.
Bij hoofdstuk zeven komen tenslotte metho­
den ter sprake, die het mogelijk maken op
praktische wijze te voldoen aan de eis van
toevallige trekkingen, bijv. door het toepassen
van z.g. random-getallen-reeksen.
 In het derde en laatste deel van het rapport
worden twee praktische voorbeelden uitvoe­
rig behandeld, n.1. een onderzoek naar de
kortingen die door een groothandel, afhan­
kelijk van bepaalde criteria, aan de afnemers
worden verstrekt en waarbij het gaat om de
vaststelling van de mogelijke fout in het ge­
rapporteerde bedrag, die een gevolg is van een
eventueel verkeerde toepassing van die cri­
teria.
Het tweede voorbeeld heeft betrekking op de
controle op de omvang van de brutowinstmarges van een groothandel in binnen- en
buitenlandse boeken.
Het is m.i. een goede gedachte geweest deze
voorbeelden toe te voegen omdat ze de ac­
countant laten zien hoe hij of zij bij het da­
gelijkse werk de besproken theorie op prak­
tische vraagstukken kan toepassen.
Als men een rapport als het onderhavige moet
beoordelen, dan is het onvermijdelijk dat men
sommige onderwerpen iets meer en andere
wellicht iets minder accent zou willen geven
en de stof hier en daar iets anders zou willen
ordenen. Ik zal aan de verleiding hierop in te
gaan niet toegeven. Belangrijker vind ik de
conclusie dat de stof op correcte wijze is be­
sproken.
Op één punt wil ik echter een uitzondering
maken. Ik had graag gezien dat enige aan­
dacht was geschonken aan de consequenties
van het combineren van steekproefresultaten,
hetgeen in de praktijk toch herhaaldelijk zal
voorkomen. Ik wil dat aan een eenvoudig en
wat gestileerd voorbeeld duidelijk maken.
 Stel dat uit de administratie van een han­
delsbedrijf blijkt dat in een bepaald jaar een
brutowinst van f 1.000.000,- is behaald en
dat de daarop betrekking hebbende kosten
{ 900.000,- bedroegen. Neem voorts aan dat

de controlerende accountant met behulp van
steekproeven heeft aangetoond, dat beide be­
dragen met een betrouwbaarheid van 95%
binnen 1 % nauwkeurig zijn. Op zichzelf zijn
dat heel aanvaardbare conclusies, maar het is
gemakkelijk aan te tonen dat het bedrijfsre­
sultaat met dezelfde betrouwbaarheid een
fout van 13,5% kan bevatten en dat is uiter­
aard veel te onnauwkeurig. De oplossing ligt
voor de hand, de brutowinst en het kostenbedrag moeten met een veel grotere nauw­
keurigheid worden bepaald en dus met aan­
zienlijk grotere steekproeven, om ook omtrent
het bedrijfsresultaat met een aanvaardbare
nauwkeurigheid een uitspraak te kunnen
doen. Nu is hier expres een zeer sprekend
geval gekozen, n.1. het verschil van twee bijna
even grote bedragen. Maar de cumulatie der
onnauwkeurigheden doet zich steeds voor,
zowel bij optellingen als aftrekkingen.
Maar dit bezwaar doet niets af aan mijn waar­
dering voor het geschrift als geheel. Aan het­
geen ik reeds in het begin heb gezegd, zou ik
willen toevoegen, dat de CCS erin geslaagd is
een zeer handzame inleiding in de proble­
matiek te schrijven, die hopelijk veel accoun­
tants er toe zal brengen zich verder in de
materie te verdiepen om deze vervolgens met
succes bij hun werk in toepassing te brengen.
Prof. Dr. P. de Wolff

11-553

R. W. Starreveld, H. B. de Mare, E. J. Joëls
Bestuurlij ke Inform atieverzorging
en de mede daarop gerichte administratieve
organisatie.
Deel 2 Typologie der toepassingen
Uitgeverij: Samsom, Alphen aan den Rijn/
Brussel 1981
543 pagina’s: prijs f 85, -.
 Eind 1981 verscheen de nieuwe bewerking van
deel 2 van het standaardwerk over de Leer der
Administratieve Organisatie; evenals het reeds
in 1977 uitgekomen nieuwe deel 1, thans onder
de gewijzigde titel van: ‘Bestuurlijke Informa­
tieverzorging’ met als ondertitel ‘en de mede
daarop gerichte administratieve organisatie’.
Conform de voorgaande uitgave wordt in dit
deel 2 de typologie der toepassingen behan­
deld. Naast de auctor intellectualis van dit
standaardwerk, Prof. R. W. Starreveld, hebben
ook de hoogleraren H. B. de Mare en E. J. Joëls
als auteurs medegewerkt aan de totstandko­
ming van deze nieuwe bewerking.
In hun ‘Woord vooraf schrijven de auteurs dat
het nieuwe deel 2 een grondig gewijzigde en
meer uitgebreide versie is van de oorspronke­
lijke uitgave. Evenbedoelde wijzigingen en uit­
breidingen hebben volgens auteurs betrekking
op

1. het centraal stellen van de bestuurlijke in­
formatiebehoeften,
2. het meer aandacht schenken aan de toepas­
sing van moderne administratieve hulpmid­
delen,
3. het opnemen van een aantal nieuwe hoofd­
stukken, te weten:
hoofdstuk VIII : De factor arbeid
hoofdstuk
IX : Duurzame activa
hoofdstuk XIII : Agrarische bedrij­
ven
hoofdstuk XVII : Overheidshuishoudingen
hoofdstuk XVIII : Verenigingen en
stichtingen
Zoals uit de bespreking zal blijken heeft de
grondige wijziging geen betrekking op de op­
zet van de oorspronkelijke uitgave alszodanig;
ook kon veel van de oude tekst vrijwel onver­
anderd blijven. Het mag een groot compli­
ment voor Prof. Starreveld zijn dat nè het
verschijnen van de le druk van de eerste
uitgave in 1962 (!) in de oorspronkelijke tekst
nog relatief weinig veranderd behoefde te

11-554

Bestuurlijke
inform atieverzorging
Adm inistratieve
organisatie
worden, afgezien dan van de toevoeging van
een aantal nieuwe hoofdstukken.
 Bij de behandeling van de onderwerpen heb­
ben auteurs een scheiding aangebracht tussen
de hoofdstukken II t/m IX èn de hoofdstuk­
ken XI t/m XVIII. In de eerstgenoemde
hoofdstukken worden een aantal fasen van
het waardenkringloopproces besproken als­
mede de factor arbeid en duurzame produktiemiddelen; in de tweede groep hoofdstuk­
ken gaat het om de bijzondere problematiek
van de verschillende typen huishoudingen.
Beide groepen hoofdstukken worden vooraf­
gegaan door een eigen inleiding (hoofdstuk­
ken I en X). Enkele bijzondere onderwerpen
zijn in een Appendix opgenomen.
Hoofdstuk I (Inleidend overzicht) geeft een
kort resumé van de problematiek van de be­
stuurlijke informatieverzorging zoals deze in
deel 1 is besproken.
Aangezien de hoofdstukken II t/m VII beogen
aan te sluiten op het waardenkringloopproces
zou een korte samenvatting over dit kringloopproces - al was het maar het schema uit
deel 1 (pag. 159) - een goed referentiekader
hebben gegeven.
Dit geldt evenzeer voor de z.g. BETA-formule
(deel 1, hoofdstuk IV) waarnaar in dit deel 2
verscheidene malen wordt verwezen.
De hoofdstukken II t/m VII behandelen ach­
tereenvolgens: Inkopen, Schulden, Voorra­
den, Verkopen, Vorderingen en Geldmidde­
len. Ten opzichte van de voorgaande uitgave
acht ik het een verbetering dat de vrij uitge­
breide behandeling in hoofdstuk IV (oud) van
de toepassing van de vervangingswaarde, de
gemengde goederenrekening en de registratie
van technische en economische voorraden
thans in de Appendix zijn opgenomen.
Hoofdstuk VII (Geldmiddelen) is uitgebreid
met een nieuwe paragraaf 4, waarin op dui­
delijke wijze het onderwerp ‘Vreemde Valuta’
wordt besproken.
Tot zover enkele specifieke veranderingen.
Meer algemene wijzigingen hebben betrek­
king op een opsomming van informatiebe­
hoeften in de inleiding van elk hoofdstuk.
 Geheel nieuw is dit niet overal omdat in de
oorspronkelijke uitgave in plaats van infor­
matiebehoefte de termen ‘doelstellingen’,
‘functies’ of ‘activiteiten’ werden gebezigd. In
elk hoofdstuk wordt verder in het kort gewe­
zen op de mogelijkheden van computertoe­
passingen, hetgeen een waardevolle aanvul­
ling mag worden genoemd.
Het nieuwe hoofdstuk VIII (De factor arbeid)
is in de plaats gekomen van het oude hoofd­
stuk X (De administratie der lonen en sala­
rissen); veel van dit oude hoofdstuk is in het
nieuwe hoofdstuk VIII terug te vinden. De
plaatsing van dit hoofdstuk acht ik niet op­
timaal omdat vrij diep wordt ingegaan op de
vaststelling van arbeidsprestaties bij toepas­
sing van prestatieloon in industriële bedrij­
ven. Hoewel industriële bedrijven eerst in
hoofdstuk XII worden behandeld, wordt in
hoofdstuk VIII al gesproken over homogene
en heterogene massaproduktie, (serie) stukproduktie, produktierapporten, geleidebiljet­
ten en labelsysteem. Het hoofdstuk sluit af
met een korte paragraaf (§ 8) over Human
Resource Accounting.
Hoofdstuk IX (nieuw) behandelt de duur­
zame produktiemiddelen. Na een inleiding
wordt in § 2 een opsomming gegeven van
informatiebehoeften en een vrij uitvoerige
(m.i. te uitvoerige) behandeling van de pro­
blematiek van de herziening van calculatorische afschrijvingen en calculatorische boek­
waarden.
In de paragrafen 3 en 4 worden gereedschap­
pen en kantoorinventarissen behandeld.
Hoofdstuk X geeft een inleiding op ‘de be­
schouwingen met betrekking tot het bijzon­
dere in de problematiek van de verschillende
soorten huishoudingen’ en wel van: Handels­
bedrijven, Industriële bedrijven, Agrarische
bedrijven, Dienstverleningsbedrijven, Ban­
ken, Verzekeringsbedrijven, Overheidshuishoudingen en Verenigingen en Stichtingen.
De inleiding wordt besloten met het bekende
classificatieschema (typologie der huishou­
dingen).
gave zijn er geen opzienbarende verschillen.
Uiteraard wordt gewezen op de mogelijkhe­
den van de computer en wordt een opsom­
ming gegeven van ‘gegevens ten behoeve van
de informatieverzorging’ (voorheen: activitei­
ten).
 Hoofdstuk XIII (nieuw) gaat over ‘Agrarische
bedrijven’. Vergeleken bij de andere hoofd­
stukken vind ik dit hoofdstuk het minst
sterke. Na een summiere inleiding, volgt in §
2 een stukje geschiedenis over de admini­
stratie van agrarische bedrijven. Paragraaf 3
(De belangrijkste informatiebehoeften) is erg
algemeen doordat gesteld wordt dat ‘men be­
hoefte heeft aan gegevens over de ontwikke­
ling van de elementen waaruit het economi­
sche resultaat van de verschillende
bedrijfsonderdelen is opgebouwd’.
In paragraaf 5 wordt vrij uitvoerig ingegaan
op het door de Stichting Automatisering VLB
toegepaste administratiesysteem. Het hoofd­
stuk wordt besloten met het wijzen op mo­
gelijkheden van automatische melkweging en
een geautomatiseerd veevoederdoseersysteem (§ 6).
Hoofdstuk XIV (Dienstverleningsbedrijven)
is voor een belangrijk deel identiek aan de
voorafgaande uitgave, zij het dat ook hier
steeds de aandacht wordt gevestigd op de
mogelijkheden van automatisering. Opval­
lend is dat het vermelden van ‘enkele speci­
fieke’ informatie-elementen (§1) moeilijk in
de daaropvolgende paragrafen is te traceren
uitgezonderd in die van de café- en restau­
rantbedrijven (§ 3). In § 4 is nieuw de bespre­
king van een autoreparatiebedrijf dat als een
zeer geslaagd voorbeeld van een dienstverle­
nend bedrijf mag worden genoemd. Paragraaf
6 (beschikbaarstelling van ruimten) is uitge­
In hoofdstuk XI (Handelsbedrijven) is het breid met een korte bespreking van ‘hotels
onderscheid tussen groothandelsbedrijven en met faciliteiten als bars, restaurants e.d.’ en
detailhandelsbedrijven nieuw. Van de groot­ parkeergarages.
handelsbedrijven worden de potentiële infor­
matiebehoeften (§ 2) opgesomd. Bij de behan­ Hoofdstuk XV (Banken) is met behoud van
deling van de detailhandelsbedrijven is - de oorspronkelijke opzet aangepast aan de
conform de oorspronkelijke uitgave - het wa­ ontwikkelingen in de achterliggende jaren.
Nieuwe onderdelen zijn b.v. het niet-geautorenhuis als voorbeeld gekozen.
 De mogelijkheden van automatisering worden matiseerde betalingsverkeer (§ 6), het geau­
hierbij goed naar voren gebracht. Zeer illus­ tomatiseerde betalingsverkeer (§ 7), het be­
tratief vind ik het in kleine letters uitge­ talingsverkeer met het buitenland - SWIFT
werkte voorbeeld van automatisering van een - (§ 8), de handel in vreemde valuta en valuta­
arbitrage (§ 9), de CF-stukken en het effeckledingbedrijf (pag. 196).
tenbewaarbedrijf (§ 10). In § 11 wordt een
Hoofdstuk XII handelt over industriële be­ goed overzicht gegeven van de gegevens ten
drijven. Ten opzichte van de voorgaande uit­ behoeve van de bedrijfsleiding; in paragraaf

11-555

2 (centrale besturingsproblematiek) had naar in kleine letter met iets over de verwerkings­
deze § 11 kunnen worden verwezen.
wijze zelf. Ik acht dit voor studerenden dui­
delijker dan het vermelden van een bepaalde
In hoofdstuk XVI (Verzekeringen) komt de toepassingsmogelijkheid in de tekst.
bespreking van het volksverzekeringsbedrijf De auteurs hebben studenten, docenten en
- m.i. terecht - niet meer voor. Dat de toepas­ geïnteresseerden in de administratieve orga­
sing van de computer bij de behandeling cen­ nisatie of zo men dat prefereert: in de bestuur­
traal staat behoeft na het ‘Woord-vooraf geen lijke informatieverzorging, een grote dienst
verwondering te wekken. De bespreking wordt bewezen dit deel 2 aan te passen aan ‘de eisen
voorafgegaan door een duidelijk schema van des tijds’. Met het verschijnen van dit deel 2
het (geautomatiseerde) administratieve mogen wij ons gelukkig prijzen weer te be­
grondpatroon (pag. 384).
schikken over een compleet standaardwerk
dat ongetwijfeld zal voorzien in de informa­
Het nieuwe hoofdstuk XVII (Overheidshuis- tiebehoeften van velen.
 houdingen) geeft een goed beeld van de ge­
heel eigen problematiek van deze huishoudin­
Prof. E. O. J. Jans
gen. Met name de behandeling van de
begroting met de gegeven schema’s acht ik
bijzonder nuttig (§§ 6 en 7). Overigens moet
dit hoofdstuk m.i. meer worden gezien als een
‘introduktie tot’. De bespreking in § 2 van
prestatiemeting, effectiviteit en efficiency
draagt een algemeen karakter zodat ik mij
afvraag of dit onderwerp niet eerder in een
inleiding (Hoofdstuk I of X) thuis hoort. Het
opnemen van de comptabiliteitswet - thans
§ 3 - in de Appendix zou mijn voorkeur heb­
ben.
Het laatste en eveneens nieuwe hoofdstuk
XVIII behandelt Verenigingen en Stichtin­
gen. Na een uiteenzetting van de desbetref­
fende wettelijke bepalingen worden op dui­
delijke wijze ontvangsten, donaties, giften en
subsidies behandeld. De bespreking van een
landelijke inzamelingsactie is een goede illus­
tratie van de wijze waarop de administratieve
organisatie kan worden opgezet.
De mogelijkheden van een boekbespreking
zijn te beperkt om de kwaliteiten van dit
standaardwerk recht te doen wedervaren.
 Ik moet dan ook volstaan met de vermelding
dat het inhoudelijke op een zeer hoog peil
staat. Wel zou de lay-out van het boek in een
volgende druk een face-lift kunnen onder­
gaan. Zo is het jammer dat b.v. bij de uitwer­
king van te voren opgesomde punten (onder­
werpen) niet altijd duidelijk aan deze punten
wordt gerefereerd, dat belangrijke trefwoor­
den niet consistent cursief zijn aangegeven,
dat in het trefwoordenregister alleen naar
hoofdstukken en paragrafen wordt verwezen
en niet naar pagina’s. Voor wat betreft de
vermelding van computertoepassingen gaat
mijn voorkeur uit naar de methodiek die in
de laatste hoofdstukken is gevolgd, te weten:

11-556

Bedrijfskunde
Vreemde valuta
Dr. P. M. Verboom
Het valutabeleid in de internationale
ondernem ing
NIBE-publikatie nr. 41. Spruijt, Van Mantgem en De Does B.V, Leiden 1981, 369 pagi­
na’s, prijs ƒ49,50.
In een wereld waarin de koersen van de be­
langrijkste valuta’s op korte termijn drama­
tisch kunnen veranderen, kunnen onderne­
mingen met internationale transacties het
zich niet permitteren geen bewuste handel­
wijze ten aanzien van valutarisico’s te hebben.
Evenmin kan de bedrijfseconomie aan dit
vraagstuk voorbijgaan.
In het onderhavige boek, waarop de auteur in
1981 aan de Vrije Universiteit promoveerde,
staan de volgende problemen centraal:
1. aan welke risico’s staat een onderneming
bloot als gevolg van fluctuaties in de wis­
selkoersen
2. welke mogelijkheden (dekkingsmethodieken) staan het management ter beschik­
king om deze risico’s te beheersen
3. hoe dienen deze dekkingsmethodieken af­
zonderlijk dan wel gecombineerd te wor­
den ingezet om (potentiële) valutawinsten
te vergroten en (potentiële) valutaverliezen te verkleinen.
 Uit deze probleemstelling blijkt dat voorbij­
gegaan wordt aan het actuele vraagstuk van
de omrekening van vreemde valuta’s in het
kader van de jaarrekening, doch dat de aan­
dacht geconcentreerd wordt op de financiële
consequenties van het al dan niet dekken van
valutarisico’s.
ad 2. Dekkingsmethoden
In dit hoofdstuk worden de bekende moge­
lijkheden om koersrisico’s te dekken uitvoerig
toegelicht, zoals termijncontracten, leningen
in vreemde valuta, versnelling of vertraging
van betalingen, koersrisicoverzekering en wij­
ziging van de factuurvaluta. Tevens worden
de met deze methodieken samenhangende
kosten besproken en wordt toegelicht of zij
geschikt zijn voor dekking van risico’s op
korte of lange termijn en in hoeverre zij be­
scherming bieden voor het conversierisico
dan wel het indirecte risico.
ad 3. Valutabeleid
Teneinde een optimaal dekkingsbeleid te
kunnen voeren ten aanzien van korte termijn
conversierisico’s is door de auteur een lineair
programmeringsmodel ontworpen.
Doelstelling van het model is kostenminimalisatie onder de restrictie dat de valutarisico’s
binnen aanvaardbare grenzen moeten bljven.
Hierdoor wordt vermeden dat het model wel­
iswaar de goedkoopste dekkingsmethode se­
lecteert, doch dat het ongedekt laten van (een
deel van) het risico een betere oplossing zou
zijn geweest dan volledige dekking. Dit sluit
aan op de praktijk waarin zelden alle risico’s
uitgeschakeld worden.
Bij de opzet van het model kan niet voorbij­
gegaan worden aan de vraag hoe de valuta­
koersen zich in de toekomst zullen ontwik­
kelen. Voorspelling van koersen is nodig om
toekomstige kasstromen om te kunnen reke­
nen en om te kunnen beslissen over het al
dan niet indekken van een valutapositie.
Zoals bekend mag worden verondersteld is
het voorspellen van valutakoersen met de no­
dige nauwkeurigheid en betrouwbaarheid een
onmogelijke zaak. Als minst slechte keus
wordt in het model gebruik gemaakt van termijnkoersen als voorspeller van toekomstige
contante koersen.
 In het model wordt niet alleen rekening ge­
houden met de onmiddellijke effecten van
dekkingsmethodieken maar ook met neven­
effecten, zoals invloed op de liquiditeitspositie, leencapaciteit e.d. Deze effecten worden
vertaald in kosten. Door het in aanmerking
nemen van deze neveneffecten vindt een in­
tegratie plaats van de dekking van valutari­
sico’s in het overige financiële beleid.
ad 1. Bepaling van het valutarisico
De omvang van het valutarisico van een on­
derneming dient volgens de auteur niet be­
paald te worden met behulp van balansgege­
vens (accounting exposure), maar op basis
van kasstromen, (economie, exposure) waar­
bij de geprognosticeerde kasontvangsten en
kasuitgaven in vreemde valuta en in eigen
valuta als uitgangspunt worden genomen. In
beginsel is de tijdshorizon oneindig, doch uit
praktische overwegingen wordt een indeling
gemaakt in korte en lange termijn.
Verder wordt onderscheid gemaakt tussen si­
tuaties waarin daadwerkelijke omwisseling
van valuta’s (conversie) plaatsvindt en waarin Voor het lange termijn valutabeleid wordt
geen model ontwikkeld. Sommigen beweren
zulks niet geschiedt (indirect risico).
dat er op lange termijn überhaupt geen (in­
directe) valutarisico’s zijn, omdat veran-

11-557

deringen in de wisselkoersen de wijzigingen
in de prijs- en kostenverhoudingen weerspie­
gelen, zodat er per saldo geen effect is op
kasontvangsten en -uitgaven.
Deze bewering gaat door diverse imperfecties
echter niet op, zodat een onderneming ook
een lange termijn valutabeleid moet ontwik­
kelen. Voor analyse van de valutagevoeligheid
van een onderneming kan hierbij nuttig ge­
bruik gemaakt worden van de scenario-methode. Evenals op korte termijn dient het
lange termijn valutabeleid geïntegreerd te
worden in het ‘overall’-bedrijfsbeleid, der­
halve in nauwe relatie met commerciële, fi­
nanciële en politieke risico’s.
De studie wordt afgesloten met een ‘case’,
waarin de in het voorgaande ontwikkelde ge­
dachten worden geïllustreerd aan de hand
van de gang van zaken bij een internationaal
opererende onderneming.
 11-558

Evaluatie
De betekenis van Verboom’s werk ligt naar
onze mening in het zodanig systematiseren
van kennis op het gebied van valutarisico’s
en -dekking dat het in modelvorm gegoten
kon worden, waarbij de effecten op het ove­
rige financiële- en commerciële beleid expli­
ciet in aanmerking werden genomen.
Met het ontwikkelde LP-Model wordt het
bedrijfsleven een instrument ter beschikking
gesteld om rationele in plaats van intuïtieve
beslissingen te nemen inzake dekking van
korte termijn valutarisico’s.
Over de implementatie van een dergelijk mo­
del moet overigens niet te licht worden ge­
dacht.
Dr. J. van Helleman.
