DE ,,NON-AUDIT”-MEDEDELING
DE ,,NON-AUDIT”-MEDEDELING
door Drs. L. J. M. Roozen
Inleiding

Artikel 6 van de Gedrags- en beroepsregels registeraccountants (GBR) be­
paalt:
„De registeraccountant die een stuk inhoudende een niet door of mede
door hem afgelegde verantwoording afgeeft of doet afgeven, zodanig dat de
indruk wordt gewekt dat het van hem afkomstig is, wordt geacht beroeps­
halve de getrouwheid van die verantwoording te hebben onderzocht, tenzij
het tegendeel blijkt. Dit tegendeel kan slechts blijken door vermelding van
een andere functie dan die van accountant of door het stellen van een van de
bewoordingen „geen onderzoek naar de getrouwheid ingesteld” , „geen
accountantscontrole toegepast” dan wel „niet gecontroleerd” op elk zelf­
standig bruikbaar deel van het stuk.”
Deze bepaling regelt twee situaties:
a. de registeraccountant treedt niet als zodanig op;
b. hij treedt wel als zodanig op, maar in een specifieke functie, die niet is die
van controleur van de verantwoording als geheel.
De onderhavige beschouwing handelt over het sub b bedoelde geval, waar­
voor de term „non-audit” enige ingang heeft gevonden. Een Nederlands
woord hiervoor is mij niet bekend. In de U.S.A. gebruikt men hiervoor de
uitdrukking „write-up” , letterlijk te vertalen door: het bijhouden of bij­
werken van de administratie, het opmaken van een verslag uit bekende gege­
vens.
(O.a.) op de non-audit is voorts met name artikel 11 van de GBR van
toepassing; juncto artikel 12 GBR maken deze regelen een uitdrukkelijk
onderscheid met de „verklaringen” , dat zijn mededelingen om trent de uit­
komst van controlewerkzaamheden, gericht op de getrouwheid van een ver­
antwoording als geheel.
 Met de constatering wat een non-audit niet is, nl. een specifieke functie
die tot een verklaring leidt, is intussen nog niet haar inhoud aangegeven. En
voorts is het mogelijk, dat die inhoudsbepaling verdere eisen stelt aan de
vorm dan alleen het voorschrift in artikel 6 GBR.
Dat voorschrift heeft tot onmiddellijke strekking de bescherming van het
gebruik van de onderscheiden typen van verklaringen, waarvan de inhoud wèl
is aangegeven.
De bescherming gaat niet zó ver, dat de non-audit wordt verboden; door
de non-audit mededeling te binden aan een vaste formulering (zoals ook bij
de verklaring onder voorbehoud en de verklaring van oordeelonthouding
geschiedt), is althans de mogelijkheid van de non-audit in de GBR erkend.
Wat echter de non-audit mededeling inhoudt geven de GBR niet aan.
Ook de „Beschouwingen” 1) geven hierom trent geen uitsluitsel, noch een
theoretische fundering en de afleiding daaruit van de materiële en formele
1) „Van R.B.B. to t GBR”, Beschouwingen (enz.). Uitgave NIVRA.
m a b blz. 304

verschillen met de verklaring, in het bijzonder die van oordeelonthouding.
Deze bijdrage poogt tot opheldering daarvan te komen en besluit met een
evaluatie van de specifieke functie van de non-audit.
Uitgegaan wordt van de volgende definitie van de non-audit mededeling:
„Een mededeling van een openbaar registeraccountant om trent de uitkomst
van opgedragen administratieve en/of fragmentarische controlewerkzaam­
heden, ten behoeve van de opstelling ener verantwoording, die niet zijn
gericht op de verstrekking van een mededeling inzake de getrouwheid dier
verantwoording als geheel.”
Verwarring met de non-opinion

Het onderscheid tussen „non-audit” en „audit” zou messcherp moeten zijn.
 Immers: de registeraccountant verschilt van ieder ander daarin, dat alleen hij
bevoegd is verklaringen af te geven. Bovendien zijn mededelingen van een
registeraccountant met betrekking tot verantwoordingen meestal verkla­
ringen. Het maatschappelijk verkeer verwacht dan ook in eerste instantie,
d.w.z. als niet duidelijk het tegendeel blijkt, dat zulk een mededeling een
verklaring is.
Anderzijds is de non-audit mededeling geoorloofd en bestaan er voor een
openbaar registeraccountant geen steekhoudende redenen om een non-audit
opdracht te weigeren.
Verwarring met name ten opzichte van de non-opinion bestaat niettemin;
zij culmineert in de vraag o f de taak van de registeraccountant bij een non­
audit opdracht verder kan strekken dan de werkzaamheden die de cliënt hem
heeft opgedragen.
Ik meen deze vraag ontkennend te moeten beantwoorden, hetgeen ik
hierna zal motiveren, doch moet tegelijk constateren, dat in enkele uit­
spraken van de Raad van Tucht (RvT) van een tegengestelde opvatting wordt
blijk gegeven.
Daar is in de eerste plaats de uitspraak RvT (NIVRA) 1969/1, gepubliceerd
in „De A ccountant” 1969/2, volgens welke
„een accountant die de jaarstukken van een bedrijf opstelt, op basis van
hem door de leiding van het bedrijf verstrekte gegevens, verplicht is deze
gegevens, voorzover dit hem als deskundige redelijkerwijs mogelijk is, te
beoordelen, ook indien zijn opdracht geen controle om vat” (aldus de samen­
vatting; cursivering van mij R.).
Bij de overwegingen van de raad dient men wel te bedenken, dat deze
dateren van vóór het in werking treden van de GBR.
Ofschoon de raad blijkens de samenvattinguitdrukkelijk erkende, dat „de
opdracht geen controle omvat” , overwoog hij:
„dat de door de betrokken registeraccountant gegeven verklaring - kenne­
lijk bedoeld als een niet-goedkeurende verklaring - hem niet de vrijheid gaf te
verzuimen (enz.).”
Met „niet-goedkeurende verklaring” bedoelde de raad een verklaring van
oordeelonthouding (non-opinion).
 m a b blz. 305

De raad mocht toen nog spreken van een „verklaring” omdat daar nog
onder werd verstaan: iedere mededeling waaruit een oordeel te kennen was.
Toch is ook nu nog van belang dat, naar het oordeel van de raad, de
accountant een misslag beging doordat hij „geen pogingen had gedaan de
voorraadcijfers te controleren” , hoewel hem dit niet uitdrukkelijk was opge­
dragen.
Merkwaardig is daarbij, dat de betrokken registeraccountant dit als een
verzuim „heeft erkend”.
Van meer betekenis nog is de uitspraak RvT 1973/1, welke is gedaan na
het in werking treden van de GBR (publicatie in „De A ccountant” , mei
1973). Het gaat hier om een accountantsrapport waarin o.a. wordt meege­
deeld:
„De cijfers zijn ontleend aan uw administratie, aangevuld met uw toelich­
tingen. Genoemde gegevens werden door ons kritisch beoordeeld; controle
van de administratie vond niet plaats.” (Bedoeld moet zijn dat geen controle
van „genoemde gegevens” plaatsvond.)
De raad verwijt de accountant twee zaken:
a. „hij acht het niet gelukkig dat beklaagde zijn opdracht niet schriftelijk
heeft bevestigd, omdat dit er toe heeft geleid dat over de aard en omvang van
zijn opdracht verschil van mening kon ontstaan.”
Dit verwijt is m.i. juist; ik kom op de specifieke noodzaak van een schrifte­
lijke bevestiging van een non-audit opdracht nog terug.
 b. „de raad oordeelt het voorts onjuist dat de betrokken registeraccountant
heeft meegedeeld dat hij de hem voorgelegde gegevens kritisch heeft beoor­
deeld, een mededeling die enerzijds de suggestie wekt van een beoordeling
der gegevens op hun betrouwbaarheid, doch anderzijds geheel in het duister
laat hoever die beoordeling is gegaan. De raad is van mening dat deze mede­
deling een accountants verklaring is die van betrokkenes werkzaamheden en
verantwoordelijkheid geen voldoende duidelijke en daarmede een gevaar voor
misverstand opleverende omschrijving geeft.” (Cursiveringen van mij, R.)
Deze overwegingen van de raad geven aanleiding tot de volgende opmer­
kingen.
1 „Betrouwbaarheid” is synoniem met ,,getrouwheid” en, waar geen
onderscheid in de gegevens met betrekking tot de verantwoording (i.c.
een verslag over de financiële positie) wordt gemaakt: - de getrouwheid
van de verantwoording als geheel.
2 Volgens de raad is dus de suggestie gewekt van een verklaring en de raad
oordeelt daarom dat de mededeling een verklaring ,,is”.
3 Niet duidelijk is, dat die „verklaring” het misverstand kan opleveren als
door de raad bedoeld, waar het juist niet de bedoeling is dat een accoun­
tant in een verklaring verantwoording aflegt van zijn vaktechnische werk­
zaamheden (bij de non-audit geschiedt dit - zoals nog zal worden betoogd
-juist wèl! ).
4 Waar het op aankomt is de vraag o f de mededeling dat de voorgelegde
gegevens kritisch zijn beoordeeld de suggestie kan wekken van een controle-opdracht c.q. een verklaring, als ook en uitdrukkelijk is meegedeeld
dat „ controle niet plaatsvond”.
 m ab blz. 306

5 De overwegingen van de raad zijn te onbegrijpelijker als wordt bedacht
dat in artikel 19a van de Wet op de Accountants-administratieconsulenten - aan wie bet bij artikel 57 van de Wet op de Registeraccountants
verboden is verklaringen te verstrekken - aan deze consulenten o.a. de
volgende taak is toebedeeld:
„b. het in een toelichtend rapport analyseren o f interpreteren van aan
een administratie ontleende gegevens, dan wel het, mondeling of schrifte­
lijk, doen van mededelingen om trent of het geven van een advies op
grondslag van die gegevens”. (Cursiveringen van mij, R.)
Niemand zal toch willen trachten tussen deze taak en het „kritisch be­
oordelen van de voorgelegde gegevens” enig wezenlijk verschil te ontdek­
ken!
Vermeldenswaard is nog, dat volgens „Behandeling” blz. 435/6 het
NIVRA-bestuur en de Commissie Herziening Beroepsregelen een amende­
ment van de collega’s Gelderloos c.s. hebben ontraden, inhoudende een toe­
voeging aan artikel 6 GBR er toe strekkende dat „het tegendeel” van gecon­
troleerd ook zou kunnen blijken door het vermelden van de inhoud van de
opdracht. Deze ontrading geschiedde met een beroep op de uitspraak RvT
1973/1.
Ik ben het eens met de opvatting dat deze aanvulling geen alternatief kan
zijn van de thans voorgeschreven bewoordingen. Daarentegen meen ik, dat de
inhoud van de opdracht in positieve zin moet worden vermeld, zulks ter
begrenzing van de wèl aanvaarde verantwoordelijkheid (daarop kom ik nog
terug).
Het beroep op de uitspraak RvT kan ongemotiveerde twijfel wekken aan
de mogelijkheid van zulke begrenzing.
 Theoretische fundering van de non-audit vanuit de begrippen „functie" en „taak"

Hoewel het onderscheid tussen functie en taak een essentieel onderdeel
vormt van Limperg’s vertrouwenstheorie (nog algemeen met de mond bele­
den, veelal half begrepen en soms zonder enige behoorlijke argumentatie
verworpen), krijgt het functiebegrip in het openbare beroep toch niet de
aandacht die het verdient.
De economische wetenschappen zijn sociale wetenschappen en het is
merkwaardig te zien hoeveel betekenis in de moderne sociologie aan de
functie wordt toegekend. Er is zelfs een uit Amerika stammende school, met
zijn wortels reikend naar Europa, van het functionalisme, die het sociale
gebeuren onderzoekt en verklaart vanuit het centrale thema van de functie.
Ik verwijs in het bijzonder naar R. K. Merton, uitvoerig becommentarieerd
en geciteerd door Dr. H. P. M. Goddijn in „Het funktionalisme in de socio­
logie” (Van Gorcum, Assen 1963).
Deze verwaarlozing, veelal opzettelijk en meermalen onder overluide bij­
val, behoeft echter niet te verbazen, omdat een kritische analyse van de
organisatie van het openbare beroep en de wettelijke codificatie daarvan, de
essentiële gebreken daarvan zou blootleggen. In het bijzonder zou dan blij­
ken, dat een maatschappelijk beroep niet primair behoort te worden ge­

m a o blz. 307

fundeerd op de deskundigheid maar op het doel van de (uiteraard deskundig
uitgeoefende) werkzaamheden.
Ter verklaring van de plaats die de non-audit in het openbare beroep
behoort in te nemen, kan het begrip „functie” , in onderscheid tot de (ar­
beidstaak, eenvoudig niet worden gemist.
 Als Limperg (Bedrijfseconomie, deel VI, A. Leer van de Accountants­
controle, hoofdstuk I, § 4 en 5) stelt, dat onder functie is te verstaan de
„uitwerking” (bij Merton: de „gevolgen” ) van het openbaar beroep, zulks in
verband met het maatschappelijk doel waaruit dat beroep is ontstaan, dan
betoogt hij verder dat de arbeidstaak (de werkzaamheden) uit die functie
voortvloeit.
Zich vervolgens in het bijzonder bezig houdende met de controle-functie
van de openbare accountant als vertrouwensman van het maatschappelijk
verkeer, betoogt Limperg dat die functie in zelfstandigheid (onafhankelijk­
heid) moet worden uitgeoefend en dat derhalve ook de uit die functie voort­
vloeiende taak door de accountant zelfstandig moet worden bepaald.
Geheel anders ligt dit bij de non-audit! Het doel van de opdracht is, de
cliënt behulpzaam te zijn bij de opmaking van zijn verantwoording. De open­
baar accountant vervangt hier de administrateur (boekhouder) en voert een­
voudig de werkzaamheden uit die de cliënt hem opdraagt. Zo hier al van een
„functie” sprake is, dan is die in beginsel een onzelfstandige en derhalve is
dat ook de taak. Zelfs zou men kunnen zeggen dat hier slechts sprake is van
een (opgelegde) taak of dat de taak de functie constitueert.
Het is een taak, die ook door anderen dan een openbaar accountant zou
kunnen worden vervuld. Diens deskundigheid, eerlijkheid en nauwgezetheid
worden door zijn algemene functie (het gevestigd zijn als openbaar register­
accountant) nog eens extra onderstreept en gewaarborgd, doch deze eigen­
schappen zijn geenszins aan hem voorbehouden (evenals dat trouwens ook in
de specifieke controle-functies niet het geval is!).
 Omgekeerd is zijn zelfstandigheid geen voorwaarde voor de uitoefening
van deze specifieke functie: hij treedt in deze specifieke functie niet op als
vertrouwensman van het maatschappelijk verkeer. Slechts omdat de speci­
fieke functies van controleur de hoofdschotel uitmaken van de algemene
functie, rust op hem de bijzondere zorg, dat zijn optreden in een non-audit
naar buiten toe voor „de verstandige leek” onomstotelijk blijkt. O.a. hierin
verschilt de uitvoering van een non-audit door een openbaar accountant met
die door een willekeurige derde.
Waarborgen voor het maatschappelijk verkeer

Het maatschappelijk verkeer, gepersonifiëerd door „de verstandige leek” , die
gewend is de openbaar accountant in verband met afgelegde verantwoor­
dingen werkzaam te zien als controleur, moet weten dat dit bij de non-audit
niet het geval is. Eén waarborg hiervoor is het voorschrift vervat in artikel 6
GBR, met de tekst waarvan de inleiding van deze bijdrage aanvangt.
Verdere waarborgen zijn echter noodzakelijk.
Daar is in de eerste plaats de cliënt zelf, die niet mag worden teleurgesteld

m ab blz. 308

in zijn mogelijke verwachting, dat hij bij zijn verantwoording een accoun­
tantsverklaring zal kunnen voegen. Daarom is een schriftelijke bevestiging
van de opdracht ten zeerste gewenst. Zij heeft voornamelijk een contractuele
betekenis. Een nauwkeurige omschrijving van de te verrichten werkzaam­
heden zal veelal niet mogelijk zijn en is ook nog niet noodzakelijk. Wat door
de cliënt zelf en wat door de accountant zal worden verricht zal pas bij de
uitvoering van de opdracht, in overleg met de cliënt, blijken, waarbij het
deskundig advies van de accountant een voorname rol zal spelen, maar de
cliënt het laatste woord heeft. De essentiële inhoud van de schriftelijke be­
vestiging is een mededeling van negatieve aard: er zal géén controle worden
uitgevoerd en derhalve zal géén verklaring worden verstrekt.
 Een derde, zeer belangrijke waarborg ligt in de verantwoording van de
verrichte arbeid in het rapport (naast de mededelingen in dat rapport om­
trent de uitkomsten van die werkzaamheden - zie artikel 11 GBR). Hier zal
de accountant niet met algemeenheden kunnen volstaan, maar zal hij zo
nauwkeurig mogelijk moeten omschrijven welke administratieve werkzaam­
heden en eventuele fragmentarische controlehandelingen hij heeft verricht.
Hierin ligt wederom een principieel onderscheid met de verklaring (al of
niet in rapportvorm), waarbij de accountant juist geen verantwoording van
zijn werkzaamheden aflegt, omdat hij deze geheel zelfstandig bepaalt.
Een standaard-werkprogramma?

De controle van een jaarrekening als geheel is een „geconsolideerde” functie,
hetgeen betekent dat de accountant als onafhankelijk deskundige daaruit zelf
zijn taak afleidt en de cliënt daar dus in beginsel geen medezeggenschap in
heeft.
De standaard-werkprogramma’s voor de diverse typen van huishoudingen
steunen op dit beginsel.
Kenmerkend voor de non-audit is nu echter, dat de cliënt een zelfs be­
slissende stem heeft inzake de vraag, welke werkzaamheden de accountant
zal verrichten.
Toch komt o.a. vanuit de U.S.A. een werkprogramma voor non-audits
naar ons over, dat het karakter draagt van een standaard-programma of
„minimum”-programma.2). Hierbij is te bedenken dat ook in de U.S.A. een
duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen de oordeelonthouding („disclaimer of opinion”) en de non-audit (,,write-up function” ); zie bijvoorbeeld
het NIVRA-periodiek „Uit het buitenland” d.d. 7 juli 1971, 22 jg. no. 19.
 Hoe moet dit standaard-werkprogramma dan worden verstaan?
M.i. in deze zin, dat het betrekking heeft op de door cliënt en accountant
gezamenlijk (elkander aanvullend) te verrichten werkzaamheden. Als iedere
vakman-administrateur moet ook de accountant die als administrateur op­
treedt zich er rekenschap van geven, dat de verantwoording op een systematisc/i-deskundige wijze wordt opgemaakt. Aangezien hij geen controle uit­
oefent, mag hij er van uitgaan dat de door de cliënt zelf verrichte werkzaam­

2) Laatstelijk: „Guide for engagements o f CPAs to prepare unaudited financial statem ents (uitg.
AICPA 1975)”.
m a b blz. 309

heden eerlijk en nauwgezet zijn uitgevoerd.
Binnen dit raam is in beginsel elke taakverdeling tussen cliënt en accoun­
tant mogelijk.
Het „minimum-programma” bij de non-audit is dus geen eigen werk­
programma van de accountant; aldus beschouwd is een verwarring met de
„non-opinion” (waarbij de accountant de werkzaamheden die hij als contro­
leur kan verrichten ook moet verrichten) niet mogelijk.
Anderzijds moet de accountant nagaan, of het gezamenlijk uit te voeren
programma vakkundig volledig is; ook een administrateur die geen register­
accountant is, is dit aan zichzelf als goed vakman verplicht, zelfs als hij in
dienstbetrekking is!
Voor de openbaar registeraccountant volgt hieruit de noodzaak om in zijn
rapport de werkverdeling tussen de cliënt en hemzelf zo nauwkeurig mogelijk
te omschrijven. Die werkverdeling kan zowel betrekking hebben op de
administratieve werkzaamheden als op de handelingen van interne controle.
De getrokken grens is willekeurig maar moet duidelijk worden aangegeven.
 Met de nauwkeurige omschrijving van zijn non-audit werkzaamheden paalt
de accountant zijn verantwoordelijkheid af en wordt de specifieke functie
definitief geconstitueerd. Het is dan ook onjuist te spreken van „beper­
kingen” , die de accountant bij een non-audit zou hebben aanvaard. Van
beperkingen kan in beginsel geen sprake zijn; de accountant voert de opge­
dragen werkzaamheden (deskundig, eerlijk en nauwgezet) uit - puncto!
Evaluatie

Nu wij het geheel eigen karakter van de non-audit hebben geschetst en haar
implicaties aangegeven, kan de vraag, welke waarde de non-audit heeft voor
het maatschappelijk verkeer, als volgt worden beantwoord.
In de eerste plaats biedt deze specifieke functie een betere oplossing dan
het van jaar tot jaar verstrekken van een oordeelonthouding in al die geval­
len, waarin de „objectieve verhinderingen” bedoeld in artikel 13, lid 4, GBR,
verondersteld moeten worden van min of meer blijvende aard te zijn. Een
controle-opdracht is dan niet zinvol, maar toch zou een opdrachtgever een
voortgezette relatie met een registeraccountant, als zijn hulp bij de opstelling
van zijn jaarlijkse verantwoordingen en als zijn regelmatig adviseur, op prijs
kunnen stellen.
Ik zie geen enkele reden voor de registeraccountant om zulk een opdracht
af te wijzen; de beroepsregelen staan de aanvaarding niet in de weg en al
komt de controletaak te vervallen, zulks betekent nog niet dat voor de
overblijvende taak lagere eisen aan zijn vakbekwaamheid, integriteit en zorg­
vuldigheid worden gesteld. Integendeel: de cliënt wendt zich tot hem omdat
hij daarvoor een extra waarborg vindt in het ingeschreven zijn in het register.
 In de tweede plaats is er een categorie opdrachtgevers, die de controlekosten willen besparen. Hier ligt de zaak wat moeilijker. Denkbaar is dat de
controlekosten door een kleine huishouding redelijkerwijze niet te dragen
zijn; zulk een omstandigheid ware nog te rekenen tot de eerste categorie: die
van de blijvende objectieve verhinderingen. Doet die omstandigheid zich

m ab blz. 310

echter niet voor, dan zij de registeraccountant met de aanvaarding van een
non-audit opdracht meer terughoudend, ja uiterst voorzichtig: achter het
argument van de kostenbesparing kunnen minder aanvaardbare bedoelingen
schuilgaan. In elk geval zij de accountant echter in zulke gevallen wel bijzon­
der er op bedacht, dat het gezamenlijke werkprogramma geen leemten ver­
toont.
Samenvatting

1 De praktijk maakt geen duidelijk onderscheid tussen de non-audit mede­
delingen en verklaringen.
Met name bestaat er verwarring met de non-opinion.
2 Een scherp onderscheid tussen beide is echter zeer gewenst.
3 Dit onderscheid is te funderen op de theoretische begrippen „functie” en
„taak”.
4 Bij de non-audit staat de taak primair; de eigen taak kan nimmer verder
strekken dan de opgedragen werkzaamheden.
5 De non-audit opdracht worde schriftelijk bevestigd.
6 De werkzaamheden worden in het rapport specifiek verantwoord, waar­
mee functie en verantwoordelijkheid worden begrensd.
7 Een standaard-werkprogramma heeft betrekking op de door cliënt en
accountant gezamenlijk uit te voeren werkzaamheden.
8 De non-audit is een nuttige functie.
februari 1976

m a b blz. 311.
