Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
Bij de handschoenhandelaren zien we opnieuw overeenkomsten met eerder beschreven groepen. Vooral het regiogebonden specialisme treedt op de voorgrond. In
het geval van de handschoenverkopers kan echter moeilijk van groepsvorming worden

Een m u l t i cu l t u r e l e s am e n l e v i n g

|

gesproken. Het ging om een handjevol handelaren, die de Utrechtse kermissen bezochten als onderdeel van hun rondreis door Nederland.
Kapenaars en andere vreemde studenten
In Utrecht studeerden, naast de Duitsers, ook een aantal andere vreemdelingen. Het
belangrijkst waren de Hongaren en de zogenaamde Kapenaars. In eerdere periodes was
het aantal Hongaarse studenten in Utrecht groter geweest dan in de negentiende eeuw.
In 1722 waren er zoveel Hongaarse studenten, dat zij eigen godsdienstoefeningen hielden in wat de Hongaarse kerk werd genoemd.74
De Kapenaars, zoals de studenten uit Kaap de Goede Hoop werden genoemd, studeerden in Utrecht zonder uitzondering theologie. Vóór 1812 waren de Kapenaars
vooral juristen in spe geweest. Na 1813 nam het aantal Kaapse theologiestudenten toe,
om in 1859 een hoogtepunt te bereiken. Daarna nam het aantal drastisch af omdat in
Stellenbosch in Zuid-Afrika een eigen predikantenopleiding werd opgericht.
Onder de Kapenaars waren kinderen van Nederlandse immigranten, die in eerdere
tijdvakken naar Zuid-Afrika waren vertrokken. Er waren echter ook studenten met
Schotse en Duitse ouders of grootouders. De studenten van Schotse en Duitse origine
volgden in Utrecht eerst cursussen Nederlands.75 In 1859, op het hoogtepunt van de
Kaapse immigratie, richtten de Kapenaars ook een eigen leesgezelschap op, ‘Colonia’
genaamd, dat twee jaar heeft bestaan.76 De Kapenaars woonden niet allemaal in hetzelfde huis, maar om vier uur aten ze wel gezamenlijk warm in hetzelfde eethuis.
 De Kaapse studenten vormden een groep apart van de andere studenten. Servaas
Hofmeyr uit Kaapstad schreef naar huis dat hij van de vierhonderd studenten er slechts
twee of drie kende ‘want wij Kaapenaren die met onze 11ve zijn houden geen gemeenschap met de anderen uit vrees dat zij ons zullen vervoeren.’77 De Kapenaars zagen
zichzelf als meer orthodox dan de overige theologiestudenten in Utrecht.
De Kaapse studenten vertoonden overeenkomst met hun Duitse tegenhangers: ze
verschilden onderling wat betreft hun geografische achtergrond, studeerden allemaal
theologie en woonden verspreid over de stad. Ze verschilden van de Duitse studenten
in het bewuste isolement dat ze lijken te hebben gezocht.
West- en Oost-Indië
In alle delen van de stad woonden mensen die geboren waren in Nederlands Oost- en
West-Indië. Volgens de volkstelling van 1849 woonden in Utrecht 71 mannen en 60
vrouwen die in de koloniën geboren waren. Deze immigranten vormden een mobiele
groep. In het hele tijdvak 1850-1859 woonden er in Utrecht in totaal 333 mensen die in
de koloniën waren geboren. Deze immigranten kwamen zowel uit Oost- als uit WestIndië. Immigranten uit Batavia waren het best vertegenwoordigd. Immigranten uit

325

326

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Nederlands-Indië waren niet gelijkelijk over de verschillende delen van de stad verdeeld. Concentraties waren er in de wijken A en H en in iets mindere mate in C. Opvallend veel immigranten uit de koloniën woonden in wijk I. In de periode 1860-1879 nam
het aantal koloniale immigranten in deze vrij goede nieuwbouwwijk nog verder toe.
 Bij de immigranten uit Nederlands-Indië ging het merendeels om kinderen van
Nederlandse ouders, geboren in de koloniën, zoals bijvoorbeeld Roelof de Bruyn (geboren in Tiel) en Johanna de Wit (geboren in Delft). Zij kwamen uit Nederlands OostIndië met hun op Padang geboren zoon Jan en hun dochter Johanna, die op zee werd
geboren. Naast deze kinderen van Nederlandse ouders, waren er ook vrij veel kinderen
die in de koloniën geboren waren uit niet-Nederlandse Europese ouders, waaronder
nogal wat Duitsers.
 Behalve in familieverband migreerden ook alleenlopende kinderen uit de koloniën
naar Utrecht, om daar hun opleiding te krijgen of te voltooien. Bij de Haagse onderwijzer Polderman woonden behalve zijn op Celebes geboren zoon Louis, de negenjarige
Wilhelm Bakkers en de achtjarige Maria Nagel. Deze kinderen waren geboren op Celebes en Java en werden in het bevolkingsregister omschreven als pupillen van Polderman.78
De immigranten uit Oost- en West-Indië brachten dienstpersoneel mee. Bij dit
dienstpersoneel werden voor- en achternaam, geboortedatum en –plaats in de bevolkingsregisters zeer onvolledig ingevuld. Een Hongaarse man kwam bijvoorbeeld met
zijn op Java geboren vrouw en kinderen uit Nederlands-Indië, vergezeld door een Javaanse bediende bij wie als achternaam Mira werd vermeld, maar waarbij geen voornaam en geboortedatum werd ingevuld.79 Wel werd aangegeven dat ze katholiek was
en dat haar verblijf tijdelijk was.80 Een familie die eveneens uit Java kwam, bracht de
Mohammedaanse ‘Javaanse meid’ Seima mee.81 Verder was er nog de ‘kindermeid’
Fredja.82 Een familie uit Ambon werd vergezeld door een bediende die slechts de naam
Parris droeg.83 De Utrechtse zendeling Johannes van Hasselt keerde terug uit Nieuw
Guinea, samen met zijn Duitse vrouw Carolina Mundt, hun in Nieuw Guinea geboren
kinderen en twee andere in Nieuw Guinea geboren personen. Door het ontbreken van
een geboortedatum is niet duidelijk of dit kinderen waren of volwassenen. Een van hen
was een vrouw die Candace werd genoemd en die in het bevolkingsregister werd omschreven als ‘inboorling van Nieuw Guinea’.84
Opvallend onder de immigranten in Utrecht, is een groep van enkele tientallen
mensen die geboren waren in de koloniën Berbice en Demerara. Dit waren koloniën
die in de zeventiende en achttiende eeuw op de noordelijke kust van Zuid-Amerika
door Nederlanders waren gesticht, en die aan het einde van de achttiende eeuw feitelijk
en aan het begin van de negentiende eeuw ook formeel in Britse handen kwamen. Ze
gingen vervolgens op in Brits Guyana.85 De overgang van de koloniën van Nederlandse
in Britse handen, was waarschijnlijk aanleiding voor een gedeelte van de nakomelingen
van de oorspronkelijke zeventiende- en achttiende-eeuwse migranten, om naar Nederland te gaan.
 Een m u l t i cu l t u r e l e s am e n l e v i n g

|

Bij de migranten uit de Nederlandse koloniën overheerst de diversiteit. Het meest
opmerkelijke kenmerk is de diversiteit waar het gaat om regionale herkomst. Een gedeelte van de immigranten uit de koloniën was in Nederland geboren, of had ouders
die daar waren geboren. Er waren echter ook immigranten die in Nederlands-Indië
waren geboren uit Duitse of Britse ouders of uit inlandse ouders. De immigranten uit
Nederlands-Indië hadden weinig met elkaar gemeen. Ze woonden niet geconcentreerd
en trouwden niet veelvuldig onderling. Wat ze met elkaar gemeen hadden, was de tijdelijkheid van hun verblijf in Utrecht en het feit dat ze merendeels werkten of gewerkt
hadden voor het Nederlandse leger.
 Tot besluit
In de beschrijving van de Duitse immigrantenpopulatie in Utrecht schuilt een zeker
gevaar, omdat die benadering het onmogelijk maakt om aan te geven of het gedrag van
deze immigranten verklaard wordt uit de kenmerken van de immigranten – hun culturele bagage – of uit de kenmerken van de stad. Nancy Green pleit daarom voor het
gebruik van het zogenaamde convergente model, naast het divergente model.86 In het
divergente model, zoals dat is toegepast in de vorige hoofdstukken, werd een groep
bekeken in verschillende plaatsen en tijden. Bij het convergente model wordt niet een
groep, maar een plaats – de stad Utrecht in dit geval – als uitgangspunt en constante
genomen. De variabelen zijn nu de immigranten met een wisselende achtergrond. Deze
opzet maakt het mogelijk om de factoren die gelieerd zijn aan de kansen en mogelijkheden van de stad, te scheiden van de factoren die betrekking hebben op de immigranten
zelf. In hoeverre kan de positie van immigranten in de samenleving worden verklaard
uit kenmerken van die samenleving waarin ze terecht kwamen, en in hoeverre uit kenmerken van de immigranten zelf?
De plaats die andere immigranten innamen in de Utrechtse samenleving, bepaalde
mede de plaats van de Duitse immigranten. Deze wisselwerking tussen verschillende
immigranten is omschreven als een stoelendans of de opvolgings- of successietheorie.87
Migranten streden om een plek op een beperkt aantal ‘stoelen’. In die zin vormden de
andere immigranten een onderdeel van de kansenstructuur waarmee Duitse immigranten werden geconfronteerd. Immigranten met een uiteenlopende achtergrond
voerden echter niet alleen een symbolische stoelendans op. Een betere metafoor is wellicht die van de kralenketting, waarbij de plaats van de kraal aan de ketting verandert
doordat er meer kralen worden aangeregen. Door de komst van ‘nieuwe’ immigranten,
kwamen de ‘oude’ nieuwkomers dichter bij de gevestigden te staan. Kwamen er langere
tijd geen nieuwe immigranten, dan kon de positie van de immigranten zich consolideren. Dit vastroesten op een bepaalde plek, versterkte de band tussen immigranten, omdat klasse of economische en sociale positie lange tijd samenvielen met etnische verbondenheid, gedefinieerd als een gedeelde geografische herkomst.
 327

328

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Kunnen de andere immigranten worden gezien als concurrenten van de Duitse
nieuwkomers? Streden groepen immigranten om dezelfde plaatsen binnen de
Utrechtse samenleving en veranderde door de komst van ‘nieuwe’ nieuwkomers de
plaats van Duitse immigranten? Er kwamen in de tweede helft van de negentiende
eeuw geen grote groepen migranten naar Utrecht, die in zekere zin Duitse immigranten opvolgden, zoals dat wordt gesuggereerd in de successiethese. Er was sowieso geen
sprake van opeenvolgende migratiebewegingen, maar van parallelle. Van concurrentie, bijvoorbeeld op eenzelfde arbeidsmarkt, is niets te merken. De niet-Duitse migranten naar de Domstad bewogen zich binnen hun eigen gescheiden economische sectoren.
Tussen de Duitse immigranten en anderen bestaan opvallende parallellen. Voor de
andere immigranten gold, net als voor hun Duitse tegenhangers, dat zij zich niet tot
één groep formeerden. Groepsvorming deed zich bij de andere immigranten, net zoals
bij de Duitse, voor binnen de migrantenpopulatie. De groepsvorming beperkte zich
bovendien, net als bij de Duitse nieuwkomers, tot een gedeelte van de immigranten.
Van de Belgische immigranten was in Utrecht bijvoorbeeld slechts tien procent in het
strohoedenbedrijf werkzaam.
Waar zich groepsvorming voordeed, speelde regiogebonden specialisme een rol.
Concentraties in beroepen en concentraties in bewoning vielen samen met een gedeelde regionale herkomst. Endogamie was minder belangrijk. Groepen konden blijven voortbestaan ondanks een relatief sterke exogamie, zoals dat gold voor de schoorsteenvegers, die in de negentiende eeuw een herkenbare groep bleven vormen, ondanks hun exogamie.
 13 Interactieve groepsformatie
Samenvatting en conclusie

Groepsvorming langs etnische lijnen is tot inzet van dit boek gemaakt, omdat het een
actueel onderwerp van discussie is. Groepsvorming werd bestudeerd aan de hand van
de Duitse immigranten die eeuwenlang – tot de Tweede Wereldoorlog – de grootste
groep vreemdelingen in Nederland vormden. Het doel van het onderzoek was meer
greep te krijgen op het proces van groepsvorming, door de belangrijkste groep immigranten uit de negentiende eeuw over een langere periode te bestuderen. De Duitse immigranten hebben met de hedendaagse gemeen, dat ze gedurende langere tijd en druppelsgewijs naar Nederland kwamen. Net als de hedendaagse immigranten, die komen
in het kader van gezinsvorming of -hereniging, waren zij numeriek gezien belangrijker
dan vluchtelingen. In historisch onderzoek en in de hedendaagse discussie, gaat de belangstelling echter eenzijdig uit naar vluchtelingen. Juist over de getalsmatig belangrijkste groep nieuwkomers in Nederland, was tot op heden nog relatief weinig bekend.
Dat is niet alleen een historische lacune, maar het vertroebelt ook ons inzicht in het belangrijke proces van groepsvorming.
 Groepsvorming is in dit boek opgevat als een sociale constructie en als tegenhanger
van integratie. Groepsvorming en integratie zijn onderdelen van het vestigingsproces
van immigranten. In het inleidende hoofdstuk is onderscheid gemaakt tussen de factoren die aan groepsvorming langs etnische lijnen ten grondslag liggen en de factoren
waarin die groepsvorming een uitdrukking vindt. Grondslagen voor de vorming van
een collectieve etnische identiteit zijn (vermeende) gemeenschappelijke oorsprong, afstamming of geschiedenis. Religie, taal en fysiek voorkomen zijn daaraan gerelateerd
en dragen tegelijkertijd bij aan de vorming van een collectieve identiteit. De factoren
waarin collectieve identiteit een uitdrukking vindt, zijn endogamie, geconcentreerde
bewoning, concentratie in beroepen en concentraties in verenigingen (waaronder kerkelijke activiteiten). Omdat etniciteit is gedefinieerd als een sociale constructie waarvan de invulling afhankelijk is van context en contact, is ook de (vermeende) gemeenschappelijkheid onderwerp van die constructie. Wanneer mensen trouwen, wonen,
werken en sociaal verkeren met andere mensen met wie ze een nationale of regionale
herkomst, een geloof of een taal delen, wordt aangenomen dat die gemeenschappelijkheid de basis vormt voor en uitdrukking is van een collectieve identiteit.
Groepsvorming is op het praktische niveau gedefinieerd als het samenvallen van
wonen, trouwen, werken en sociaal verkeer met gedeelde nationale of regionale oorsprong, geloof of taal. Daarbij is het onmogelijk om aan deze definitie percentages te
verbinden. Er kan niet worden gezegd dat er sprake is van groepsvorming, wanneer een

330

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

bepaald percentage immigranten bijvoorbeeld binnen de eigen groep trouwt. Duidelijkheid bestaat er slechts aan de uiteinden van het spectrum waar samen wonen, werken, trouwen en sociaal verkeer overduidelijk wel of niet samenvallen met een gedeelde
regionale herkomst, afstamming of geschiedenis.
 De stad Utrecht, die als casus werd gekozen, behoorde tot de grote steden van Nederland. Utrecht kan niet worden aangemerkt als een doorsnee Nederlandse stad, maar
hetzelfde geldt voor alle alternatieve keuzes. Omdat Utrecht niet een extreem grote stad
is, was het mogelijk om het bevolkingsregister over een periode van dertig jaar in zijn
geheel door te nemen. Dit is weliswaar een arbeidsintensieve benadering, maar het
geeft wel het meest volledige beeld van alle vreemdelingen die meer dan drie maanden
in Utrecht woonden.
Het bestuderen van één groep immigranten in één stad, in dit geval Duitsers in
Utrecht, maakt het onmogelijk om te bepalen of hetgeen Duitse immigranten in
Utrecht deden – woongedrag, huwelijksgedrag, verdeling over beroepen en deelname
aan het sociaal verkeer – verklaard moet worden vanuit kenmerken van de groep, of
vanuit kenmerken van de ontvangende samenleving. Daarom is gekozen voor een divergente benadering. Duitse immigranten in Utrecht werden vergeleken met die in andere steden en andere tijdvakken. Groepsvorming deed zich in het Utrechtse geval
vooral voor binnen de Duitse migrantenpopulatie. Om op dat proces meer greep te
krijgen, zijn de verschillende groepen Duitse migranten, die binnen de Duitse immigrantenpopulatie ontstonden, naast elkaar geplaatst. In een parallelle convergente benadering, werd bovendien bekeken wat andere immigranten in hetzelfde tijdvak in
Utrecht deden. Tot slot werden Duitse immigranten vergeleken met de autochtone
Utrechtse bevolking.
Het verloop van het vestigingsproces van immigranten – tussen groepsvorming en
integratie – werd bepaald door de kansenstructuur van hun nieuwe omgeving. Onderdeel van die kansenstructuur waren wetgeving en vreemdelingenbeleid, beeldvorming
en de economische en sociale mogelijkheden die de stad Utrecht bood.
 Wettelijk waren er slechts weinig beperkingen voor vreemdelingen. Het belangrijkst was de Vreemdelingenwet van 1849. De werking van die wet verslapte na verloop
van enige jaren. Gevolg was dat veel vreemdelingen golden als niet officieel toegelaten.
Zij konden over de grens worden gezet wanneer ze onvoldoende middelen van bestaan
hadden, hetgeen aan het licht kwam wanneer zij onderstand aanvroegen. Hierin ligt
het voornaamste gevolg van de wet. Het merendeel van de vreemdelingen gold na een
aantal jaren als niet toegelaten vreemdelingen en kon dus in principe over de grens
worden gezet. Voor vreemdelingen die in hun onderhoud konden voorzien, was die
dreiging gering, maar voor armere vreemdelingen was ze groter.
 Beeldvorming laat zich niet eenvoudig reconstrueren. Uit het gepresenteerde materiaal komt echter wel een samenhangend beeld naar voren. Dit beeld bestond ondanks
het feit dat de Duitse immigranten geen eenvormige groep vormden en er geen eenvormige samenleving was waarin een beeld kon worden geconstrueerd. Lokale omstan-

S am e n v at t i n g e n co n cl u s i e

|

digheden en diversiteit binnen de groep Duitsers, hadden hun weerslag op de beeldvorming. De beeldvorming omtrent Duitse immigranten kende desondanks een relatief grote continuïteit, waarbij de vreemdelingen vooral werden afgeschilderd als armoedig. Nadruk op armoede is echter een universeel element in beeldvorming omtrent nieuwkomers. De beeldvorming was gevoelig voor ontwikkelingen binnen en
buiten de Nederlandse grenzen. In 1849 werd er, gezien het pauperisme en de revolutiedreiging, vooral gesproken over het gevaar dat grote groepen armlastigen en woelzieken naar Nederland zouden komen. Tijdens het hoogtepunt van de Aprilbeweging,
werd de nadruk gelegd op het feit dat het katholieke volksdeel werd versterkt door de
komst van katholieke Duitsers. Antipapistische en anti-Duitse gevoelens raakten vermengd. Door de Duitse militaire successen in de oorlogen van 1866 en 1870, verschoof
die beeldvorming van armoedig, lomp, ruw en ongemanierd gedeeltelijk naar gezagsgetrouw, opgevoed in de ‘kazerne-philosophie’, met een nadruk op plichtsbesef en
orde. Tegelijkertijd was er een zekere bewondering voor de Duitse prestaties, die echter
ook weer werd gemengd met angst voor annexatie van Nederland door Duitsland.
Duitse immigranten vormden niet één groep binnen de Utrechtse samenleving.
 Groepsvorming – afgemeten aan de indicatoren wonen, werken, trouwen en sociaal
verkeer – deed zich veeleer voor binnen de Duitse immigrantenpopulatie. In twee gevallen was de groepsvorming daarbij het meest herkenbaar: bij de Westerwalders en bij
de Münsterlandse winkeliers. Andere studies naar groepsvorming hebben vaak populaties tot onderwerp, die homogeen zijn waar het gaat om geloof of sociale positie. Dat
heeft tot een zekere eenzijdigheid in de analyse van groepsvorming geleid. Groepsvorming binnen migrantenpopulaties was waarschijnlijk veel gebruikelijker dan de uitkomsten van die onderzoeken doen geloven.
De migratie van Duitsers naar Utrecht kende een lange traditie. Duitse nieuwkomers kwamen uit alle delen van Duitsland, maar daarbinnen zijn wel geconcentreerde
herkomstgebieden aan te wijzen.
De verdeling tussen het aantal Duitse mannen en vrouwen was in de Domstad min
of meer gelijk. Protestanten en katholieken hadden een gelijk aandeel. Jongvolwassenen waren onder de migranten oververtegenwoordigd. Kinderen en bejaarden waren
ondervertegenwoordigd. Het migratiepatroon van de Duitse immigranten wordt gekenmerkt door een zoekende beweging, waarbij pas na verloop van een relatief lange
tijd een vaste bestemming werd gevonden.
Duitse immigranten concentreerden zich niet in een bepaald deel van de stad, maar
binnen de stad kunnen wel enkele wijken worden aangewezen waarin verhoudingsgewijs veel Duitse immigranten woonden.
Wanneer Duitse immigranten buiten hun eigen groep trouwden, trouwden ze met
andere – binnenlandse of buitenlandse – migranten en slechts beperkt met mensen die
geboren waren in Utrecht. De Duitse immigranten waren, gemeten naar hun huwelijksgedrag, slecht geïntegreerd in de Utrechtse samenleving. Binnen de groep als geheel bestonden echter grote verschillen. De endogamie was het grootst bij de Westerwalders en de winkeliers en het kleinst bij de stukadoors, vijlenkappers en dienstbodes.
 331

332

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Klasse, regionale herkomst en religie vormden de scheidslijnen tussen Duitse organisaties, maar Duitse immigranten vonden toch ook een plaats in Nederlandse organisaties. Organisaties waren niet in gelijke mate voor alle Duitse immigranten toegankelijk. De organisaties die door Duitsers werden opgezet, waren relatief open organisaties
waarvan reeds spoedig niet-Duitsers lid werden. Het opmerkelijkst was het ontbreken
van Westerwalders in de verenigingen. Duidelijk is dat ze, als ze zich organiseerden, dat
afzonderlijk van andere Duitse immigranten deden. Het ontbreken van de Westerwalders in de verschillende organisaties, kan in verband worden gebracht met klasse: de
Westerwalders vormden het armere deel van de Duitse immigrantenpopulatie. Rijkere
vreemdelingen en immigranten die behoorden tot de middenklasse, vonden wel een
plaats in organisaties of waren mede-initiatiefnemers ervan. Armere immigranten
hadden die mogelijkheid niet. Gezien in dit licht is een gebrekkige integratie, waar het
gaat om sociaal verkeer, vooral een klassenfenomeen.
Duitse immigranten werkten in een lange reeks beroepen. In een groot aantal beroepen was slechts een handjevol Duitsers werkzaam. Er waren echter ook beroepen
waarin veel Duitsers werkten. De Westerwalder steengoedverkopers en de Münsterlandse winkeliers waren het meest talrijk. Concentratie in beroepen, gewoonlijk aangeduid als economische nichevorming, was een verschijnsel dat zich frequent voordeed
en voordoet onder immigranten. De culturele bagage en het gat in de markt, worden in
de gangbare theorieën gezien als de belangrijkste verklaringen voor die nichevorming.
De divergente benadering die in dit boek werd gevolgd, toonde echter aan dat de beide
verklaringen slechts beperkte geldigheid hebben.
 Wanneer de Duitse populatie als geheel in ogenschouw wordt genomen, is het
vooral de versnippering of heterogeniteit die in het oog springt. De Duitse immigranten vormden niet één groep in de Utrechtse samenleving. Duits-zijn mag dan voor de
Nederlandse publieke opinie betekenis hebben gehad, het was voor de ‘Duitsers’ geen
basis voor een collectieve identiteit; het was niet zo dat alle Duitse immigranten samenwoonden in bepaalde wijken, zich concentreerden in bepaalde beroepen, onderling
huwden, of samenklonterden in bepaalde verenigingen.
Groepsvorming deed zich voor binnen de Duitse immigrantenpopulatie. Welke
factoren droegen nu bij aan het ontstaan van groepen? Negentiende-eeuws nationalisme heeft ons denken over etniciteit beïnvloed. In onderzoek naar etniciteit wordt nationaliteit aangemerkt als samenbindend element. Waar dat evident onjuist is, wordt
geloof naar voren geschoven als bepalende factor.
In dit onderzoek is duidelijk dat gedeelde religie geen basis was voor groepsvorming. Studies waarin aan gedeelde religie een belangrijke verklarende rol wordt toebedeeld, hebben vaak een homogeen religieuze groep als onderwerp. Duitse immigranten in Utrecht vormden geen homogeen religieuze gemeenschap en bieden dus de mogelijkheid om de verklarende waarde van religie als samenbindend element te toetsen.
Lutherse immigranten vormden geen groep waar het ging om wonen, werken of trouwen. Ze waren zelfs niet allemaal lid van de Utrechtse lutherse kerk, terwijl omgekeerd
het lutherse kerkbestuur en de lidmaten merendeels niet-Duits waren. De katholieke

S am e n v at t i n g e n co n cl u s i e

|

Westerwalders hadden niets gemeenschappelijk met de eveneens katholieke winkeliers
aan de Oudegracht.
 Gedeelde nationale herkomst vormde evenmin een basis voor groepsvorming. Een
gemeenschappelijke Duitse oorsprong schiep overduidelijk geen band. Een gedeelde
regionale oorsprong in beperktere zin was echter ook niet in alle gevallen voldoende
basis voor groepsvorming. Immigranten uit Elberfeld waren er bijvoorbeeld wel in
Utrecht, maar zij hadden niets met elkaar gemeen.
Taal was evenmin het brandpunt waaromheen Duitse immigranten zich groepeerden. Er waren geen initiatieven voor het oprichten van een Duitse krant, een Duitse
school of een Duits theater. Slechts het zingen in het Duits lijkt een band te hebben geschapen. De zangverenigingen waren echter geen exclusief Duitse organisaties, doch
meer algemene organisaties die openstonden voor Duitse en niet-Duitse zangers.
Groepsvorming deed zich wel voor waar een gedeelde regionale herkomst samenviel met concentratie in beroepen. Endogamie en geconcentreerde bewoning konden
dat versterken, maar moeten toch vooral als afgeleide van dit samenvallen worden gezien. Groepsvorming was het sterkst bij de Westerwalders, waar sprake was van gedeelde regionale herkomst en concentratie in hetzelfde beroep, endogamie en geconcentreerde bewoning. De niche van de Westerwalders bood mogelijkheden aan mannen en vrouwen en de migratie uit het Westerwald bestond gedeeltelijk uit hele gezinnen, hetgeen de groepsvorming versterkte.
Regionale specialisatie in een bepaald product leidde niet per definitie tot nichevorming onder immigranten uit die streek. Voor het specialistische product moest ook
een relatief grote markt bestaan, zodat een groot aantal mensen zich met de handel kon
bezighouden. Waar een enkele handelaar aan een specifieke, maar zeer beperkte vraag
kon voldoen, ontstond geen niche en geen groep. Het specialistische product is dus onvoldoende voorwaarde voor nichevorming. Het is zelfs geen noodzakelijke voorwaarde, zoals het voorbeeld van de winkeliers laat zien. De niche van de winkeliers
stoelde niet op de toegang tot een specialistisch product, maar op de beschikbaarheid
van goedkope en loyale arbeidskrachten.
 Groepsvorming onder migranten was dus vooral gerelateerd aan economische
nichevorming. Tussen beide processen bestaat een wisselwerking. Groepsvorming en
nichevorming zijn elkaar versterkende processen. Mensen die aanvankelijk niet in het
zogenaamde ge-etniseerde beroep werkzaam waren, maar die om een of andere reden
wel tot de groep gerekend (kunnen) worden, schuiven, in geval van succes, door naar
deze sector.1 Wanneer nichevorming succesvol blijkt, volgen geen willekeurige immigranten, maar mensen die zich op dezelfde sector kunnen of willen toeleggen. Dit betekent dat een immigrantengemeenschap in eerste instantie een grotere beroepsdiversiteit kan kennen, die na verloop van tijd plaats maakt voor beroepsspecialisatie.2 Door
dit opschuiven naar de niche, breidt de groep waarop de niche stoelt zich uit en verstevigen de banden binnen de groep. Dit is een cruciaal punt waarop de processen van
groeps- en nichevorming elkaar raken. Groepsvorming en nichevorming waren niet
alleen elkaar versterkende processen. De interactie tussen groepsvorming en nichevor-

333

334

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

ming kan sterker worden gesteld: de niche bepaalde veel meer de groep, dan de groep
de niche. Kenmerken van de niche bepaalden de termen van inclusie en exclusie. De
mogelijkheden van de niche bepaalden de aard, het verloop en de continuïteit van het
groepsvormingsproces. De interactie tussen groeps- en nichevorming, hier aangeduid
als interactieve groepsformatie,3 kende vier fases:
1 Bij een succesvolle niche schuiven mensen naar die niche op, die aanvankelijk niet
tot de groep behoorden. De pottenhandelaren kwamen aanvankelijk uit Ransbach
en Baumbach. Toen de handel succesvol bleek, kwamen daar andere handelaren uit
het Westerwald bij. Hetzelfde zien we bij de winkeliers. Dit is feitelijk de eerste fase
van de nichevorming. Sommige groepen, zoals de Sauerlanders, ontgroeiden deze
fase niet. Zij bleven steken bij een handjevol handelaren, zonder dat feitelijk gesproken kan worden van nichevorming. Pas bij succes ontstaat er een niche. Door
dat succes begint zich een groep te formeren. Succes hoeft overigens niet per se welvaart te impliceren. Het duidt veeleer op het bestaan en de groei van mogelijkheden.
 2 Na een periode van succes volgt een fase van afsluiting. De groep moet worden afgebakend om potentiële nieuwkomers en concurrenten te weren: wie horen er tot
de groep: mensen uit Baumbach en Ransbach, Westerwalders, katholieke Westerwalders of Nassauers?
3 Na verloop van tijd kan de niche vervallen, bijvoorbeeld door veranderingen in de
vraag, technologische ontwikkelingen of een einde aan de aanvoer van goedkope
arbeidskrachten. Welke factor prevaleert, wordt bepaald door het karakter van de
niche. Wanneer de niche uiteenvalt, valt ook de groep uiteen. In geen van de historische voorbeelden schuift de groep op naar een volgende niche. Nichevorming
leidt niet tot een permanente groepsvorming; het is slechts een tijdelijke fase.
4 De laatste en belangrijkste stap is, dat de groep de niche feitelijk ontgroeit. Het
groepsvormingsproces ontwikkelt op dat moment een eigen dynamiek. Niet langer
bepalen de mogelijkheden binnen de niche, of zelfs nieuwe mogelijkheden buiten
de niche het verdere proces, maar het bestaan van de groep zelf. Het bestaan van een
relatief grote groep immigranten, trekt nieuwe immigranten aan met min of meer
dezelfde achtergrond, zonder dat daarvoor noodzakelijkerwijs een economische
basis bestaat. Het proces van groepsvorming haalt het proces van nichevorming in
feite – symbolisch gezien – in. Indien er door een succesvol proces van nichevorming op een gegeven moment een groep is ontstaan, ontwikkelt het groepsvormingsproces een eigen dynamiek, los van de nichevorming. Dat zien we bij de twee
grootste groepen Duitse immigranten.
 Of de interactieve groeps- en nichevorming, zoals die hier is beschreven, zich voordeed
en in welke sectoren die zich voordeed, was sterk afhankelijk van lokale mogelijkheden
en zelfs van toeval. Een succesvolle immigrant of een groepje mensen dat toevallig ergens terechtkwam, kon aan het begin van het interactieve proces van groeps- en nichevorming staan. Het vrij plotseling wegvallen van mogelijkheden op de ene plaats, kan

S am e n v at t i n g e n co n cl u s i e

|

het begin zijn van het proces wanneer het toevallig samenvalt met het ontstaan van mogelijkheden op een andere plaats.4
Tussen het Europese onproblematische assimilatieperspectief en het Amerikaanse
eeuwige etniciteitsperspectief, blijkt een derde weg te bestaan. In de eerste benadering
wordt teveel nadruk gelegd op het resultaat en in de tweede wordt het proces teveel verabsoluteerd. In de tussenvariant, zoals hier beschreven, is groepsvorming een tijdelijk
fenomeen van de middenlange termijn. Die groepsvorming is sterk verbonden met
concentratie in beroepen, een verschijnsel dat onder migranten veelvuldig is geconstateerd, maar niet echt is verklaard, behalve door verwijzingen naar vage begrippen als
een gemeenschappelijke band. De wisselwerking tussen nichevorming en groepsvorming, zo bleek hier, was het belangrijkst. Deze constatering is van belang in het licht
van de actuele discussie omtrent groepsvorming en de pendant integratie. Bij hedendaagse pogingen de integratie te bevorderen, gaat het om de overname van culturele
normen en waarden, om een verspreiding van immigranten over woonwijken en scholen, en om het ontmoedigen van endogamie. Voor concentratie in beroepen of economische sectoren, hier aangemerkt als de voornaamste factor in het proces van groepsvorming, is de minste belangstelling in het integratiedebat. De uitkomsten van dit onderzoek geven aan dat die aandacht er wel zou moeten zijn.
 335

Noten

Voorwoord
1

De Duitsers in het buurpand zijn niet de
enige Duitsers die in Nederland komen
werken. Zie De Volkskrant ‘Duitsers werken graag in Nederland’, 25-5-2000, 1.
1 Inleiding
Inleiding

1

2
3

4

5

Iñaki Oñorbe Genovesi, ‘Partij? Nu meer
een bende’, De Volkskrant 10 september
2001.
Utrechtsche Courant 10 mei 1839.
Jan Hein Furnée, ‘“Om te winkelen, zoo
als dat in de residentie heet”. Consumptiecultuur en stedelijke ruimte in Den
Haag, 1850-1890’, Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis 22 (2002) 28-55.
A.J. Dekker, ‘De opkomst van kerstboom
en kerstviering in Nederland (ca. 18351880)’, Volkskundig bulletin 8, 2 (1982) 129179.
Aspecten van de Duitse immigratie in de
negentiende eeuw en eerder zijn reeds
beschreven. Belangrijk zijn: J. Lucassen,
Naar de kusten van de Noordzee. Trekarbeid in Europees perspectief, 1600-1900
(Gouda 1984); Piet Lourens en Jan Lucassen, Arbeidswanderung und berufliche Spezialisierung. Die lippischen Ziegler im 18.
und 19. Jarhhundert (Osnabrück 1999); H.
Oberpenning, Migration und Fernhandel
im “Tödden-System”. Wanderhändler aus
dem nördlichen Münsterland im mittleren
und nördlichen Europa (Osnabrück 1996);
Leo Lucassen, ‘Het einde van een migratieregime: buitenlanders in Holland gedu-

rende de 19e eeuw’, Historisch Tijdschrift
Holland (2001) 190-211; R. Rommes, Oost,
west, Utrecht best? Driehonderd jaar migratie en immigranten in de stad Utrecht
(begin 16e - begin 19e eeuw) (Utrecht 1998);
R. Rommes, ‘Lutherse immigranten in
Utrecht tijdens de Republiek’, in: Marjolein ’t Hart, Jan Lucassen en Henk Smal
(red.), Nieuwe Nederlanders. Vestiging van
immigranten door de eeuwen heen
(Amsterdam 1996); D.E.A. Faber en R.N.J.
Rommes, ‘Op weg naar stabiliteit’, in: R.E.
 de Bruin, P.D. ’t Hart, A.J. van den Hoven
van Genderen, A. Pietersma (red.), ‘Een
paradijs vol weelde’. Geschiedenis van de
stad Utrecht (Utrecht 2000) 251-314; Bram
van den Hoven van Genderen en Ronald
Rommes, ‘Rijk en talrijk. Beschouwingen
over de omvang van de Utrechtse bevolking tussen circa 1300 en het begin van de
17e eeuw’, Jaarboek Oud-Utrecht (1995) 5387; Jelle-Jaap van Lottum, Nieuwkomers
in Nederland in de eerste helft van de 19e
eeuw. Een onderzoek op basis van de
volkstellingen in Utrecht van 1829 en 1839
(Ongepubliceerde doctoraalscriptie vu
2002, aanwezig op Het Utrechts Archief).
Zie verder ook: Gerard van der Harst en
Leo Lucassen (met medewerking van
Annette van Rijn), Nieuw in Leiden. Plaats
en betekenis van vreemdelingen in een Hollandse stad 1918-1955 (Leiden 1998); Annemarie Cottaar, Ik had een neef in Den
Haag. Nieuwkomers in de twintigste eeuw
(Zwolle 1998); Barbara Henkes, Heimat in
Holland. Duitse dienstmeisjes 1920-1950
(Amsterdam 1995); A. Eiynck e.a. (red.),
Werken over de grens. 350 jaar geld verdie-

338

|

6

7

8
9

N o t e n p p . 1 2 -14

nen in het buitenland (Assen 1993). Zie
ook mijn publicaties waarin voorlopige
uitkomsten van dit onderzoek werden
gepresenteerd: M. Schrover, ‘Omlopers in
Keulse potten en pottentrienen uit het
Westerwald’, in: M. ’t Hart, J. Lucassen en
H. Smal (red.) Nieuwe Nederlanders. Vestiging van immigranten door de eeuwen
heen (Amsterdam 1996) 101-120; Marlou
Schrover, ‘Groepsvorming onder Duitse
aardewerkhandelaren in 19e-eeuws Holland en Utrecht’, Historisch tijdschrift Holland nr.2 (1998) 94-112; Marlou Schrover,
‘German communities in nineteenthcentury Utrecht: Factors influencing the
settlement process’ IMIS -Beiträge. 14
(2000) 45-74; Schrover, ‘Potverkopers, vijlenkappers, stukadoors en winkeliers’,
Nichevorming onder Duitse migranten in
de negentiende-eeuwse stad Utrecht’,
Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis (2000)
281-305.
 Een uitzondering is: Heinz Schmitz, ‘Discriminatie of integratie van Duitsers in
het negentiende-eeuwse Rotterdam? Een
verkenning’, in: Paul van de Laar, Thimo
de Nijs, Johan Okkema, Albert Oosthoek
(red.), Vier eeuwen migratie. Bestemming
Rotterdam (Rotterdam 1998) 124-145.
Stanley Nadel, Little Germany: ethnicity,
religion, and class in New York City, 184580 (Urbana en Chicago 1990); Panikos
Panayi, German immigrants in Britain
during the 19th century 1815-1914 (Oxford
en Washington 1995); Robert Paul McCaffery, Islands of Deutschtum. GermanAmericans in Manchester, New Hampshire
and Lawrence, Massachusetts, 1870-1942
(New York 1996); Gesa Snell, Deutsche
Immigranten in Kopenhagen 1800-1870.
Eine Minderheit zwischen Akzeptanz und
Ablehnung (Münster 1999).
Zie bijvoorbeeld: Schmitz, ‘Discriminatie
of integratie’, 132-133.
L.J. Rogier, Katholieke herleving. Geschiedenis van katholiek Nederland sinds 1853
(Den Haag 1962) 267.
10 Geciteerd in McCaffery, Islands of
Deutschtum, 2.
11 Eberhard Reichmann, La Vern J. Rippley
en Jörg Nagler, ‘Introduction’, in: Eberhard Reichmann, LaVern J. Rippley en
Jörg Nagler (red.), Emigration and
settlement patterns of German communities
in North America (Indianapolis 1995) ixxvi, ix.
12 McCaffery, Islands of Deutschtum, 3.
13 Brief van F. Richert, 10 januari 2002.
14 Zie behalve de studies van Panayi, Snell,
McCafferry en Nadel ook: Barbara Henkes, ‘Gedeeld Duits-zijn aan de Maas.
Gevestigd Deutschtum en Duitse nieuwkomers in de jaren 1900-1940’, in: Van de
Laar e.a. (red.), Vier eeuwen migratie, 218239.
15 McCaffery, Islands of Deutschtum, 2.
16 Jan Lucassen en Leo Lucassen, ‘Migration,
migration history, history. Old paradigms
and new perspectives’, in: Jan Lucassen en
Leo Lucassen (red.), Migration, migration
history, history: old paradigms and new
perspectives (Bern enz. 1997) 57-72, 69.
 17 Ewa Morawska, ‘The sociology and historiography of immigration’, in: Virginia
Yans-McLaughlin, Immigration reconsidered. History, sociology, and politics (New
York/Oxford 1990) 187-240, 189; J. Lucassen en R. Penninx, Nieuwkomers, nakomelingen, Nederlanders. Immigranten in
Nederland 1550-1993 (Amsterdam 1994)
118-119 en 170.
18 Lucassen en Penninx, Nieuwkomers, 101.
Uitzonderingen waren joden en zigeuners.
19 Morawska, ‘The sociology and historiography of immigration’, 189.
20 Het Volkskrant Magazine 20-10-2001, 50.
21 Lucassen en Penninx, Nieuwkomers, 102.
22 Bob Carter, Marci Green en Rick Halpern,
‘Immigration policy and the racialization
of migrant labour: the construction of national identities in the usa and Britain’,
Ethnic and Racial Studies (januari 1996)
Vol. 19 nr 1, 135-157; George E. Pozzetta,
‘Introduction’, in: George E. Pozzetta

N o t e n pp. 1 4 - 1 6

23

24

25

26

27

28

29
30

31
32

(red.), Assimilation, acculturation and
social mobility (New York en Londen
1991), v-x.
F. Barth (red.), Ethnic groups and boundaries. The social organization of cultural
difference (Londen 1969); Maykel
Verkuyten, Etnische identiteit. Theoretische
en empirische benaderingen (Amsterdam
1999) 4.
Nadel, Little Germany, 5, noemt in zijn
boek enkele zeldzame voorbeelden waarbij historici wel dit idee hebben opgepakt.
Sonya Salamon, Prairie patrimony: family,
farming and community in the Midwest
(Chapel Hill 1992) 6; Pernille Larsen,
‘Hebben Nederlanders dan geen cultuur?
Een beschouwing over Nederlands onderzoek naar ‘etnisch ondernemerschap’’,
Immigrantenstudies (1995) nr. 1, 30-38.
Geertje Mak, ‘Verschil als uitgangspunt.
Een inbreng van vrouwenstudies op het
terrein van (lokale) migratiegeschiedenis’,
Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis (2000)
343-362; Sawitri Saharso, Jan en alleman.
Etnische jeugd over etnische identiteit,
discriminatie en vriendschap (Utrecht
1992).
Marlou Schrover, ‘Wie zijn wij? Vrouwen,
eten en etniciteit’, Voeden en Opvoeden,
Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis 19
(1999) 115-144.
J. Rath, Minorisering: de sociale constructie
van ‘etnische minderheden’ (Utrecht 1991)
37; Nadel, Little Germany, 6.
 John Hutchinson en Anthony D. Smith
(red.), Ethnicity (Oxford/New York 1996).
Edna Bonacich en John Modell, The economic basis of ethnic solidarity. Small business in the Japanese American community
(Berkeley 1980).
Verkuyten, Etnische identiteit, 12.
Peter Ratcliffe, ‘Conceptualizing “race”,
ethnicity and nation: towards a comparative perspective.’ in: Peter Ratcliffe (red),
“Race”, ethnicity and nation. International
perspectives on social conflict (Londen
1994) 6.
33 J.S. Phinney, ‘Ethnic identity in adolescents and adults: review of research’, Psychological Bulletin (1990) nr. 108, 499-514.
34 Lucassen en Penninx, Nieuwkomers; E.
Bonacich, ‘A theory of middlemen minorities’, American Sociological Review (1973)
38 (5) 583-594.
35 J. H. Jackson, ‘Migration in Duisburg,
1867-1890. Occupational and familial contexts’, Journal of Urban History (3 mei
1982) vol. 8, 235-270.
36 Remieg Aerts en Henk te Velde, ‘De taal
van het nationaal besef, 1848-1940’, in:
N.C.F. van Sas (red.), Vaderland. Een
geschiedenis van de vijftiende eeuw tot 1940
(Amsterdam 1999) 391-454, 392.
37 Aets en Te Velde, ‘De taal van het nationaal besef’, 404.
38 Marlou Schrover, ‘Memory and identity
of Dutch caravan travellers’, Oral History
(voorjaar 1990) 41-43; Anthony D. Smith,
‘Chosen peoples: why ethnic groups survive’, Ethnic and Racial Studies (juli 1992)
Vol. 15, nr. 3, 436-456; Leo Lucassen, ‘En
men noemde hen zigeuners’. De
geschiedenis van Kaldarasch, Ursari,
Lowara en Sinti in Nederland: 1750-1944
(Amsterdam/Den Haag 1990); Verkuyten,
Etnische identiteit, 44.
39 Verkuyten Etnische identiteit, 44.
40 Anne Woollett, Harriette Marshall, Paula
Nicolson en Neelam Dosanjh, ‘Asian
women’s ethnic identity: the impact of
gender and context in the accounts of
women bringing up children in East London’, in: Kum-Kum Bhavnani en Ann
Phoenix (red.), Shifting identities shifting
racisms. A feminism & Psychology Reader
(Londen/Thousand Oaks/New Delhi
1994) 119-132; Verkuyten, Etnische identiteit, 28.
 41 Koen Vlassenroot, ‘Sociale en politieke
functies van etniciteit. Verkenning en
operationalisering van een begrippenkader’, Tijdschrift voor sociale wetenschappen (1997) 42 nr. 4, 385-407, 392.
|

339

340

|

N o t e n p p . 1 6 -18

42 Vlassenroot, Sociale en politieke functies
van etniciteit’, 385-407.
43 Vergelijk: Panayi, German immigrants;
Nadel, Little Germany; Snell, Deutsche
Immigranten in Kopenhagen; McCaffery,
Islands of Deutschtum; Georg Fertig,
Migration from the German-speaking parts
of central Europe, 1600-1800: estimates and
explanations (Berlijn 1991); Reichmann,
Rippley en Nagler (red.), Emigration and
settlement patterns of German communities; Walter D. Kamphoefner, The
Westfalians. From Germany to Missouri
(Princeton 1987). Zie voor een recent
overzicht van migratie van Duitsers: Peter
Marschalck, ‘Einführung’, in: Peter
Marschalck (red.), Europa als
Wanderungsziel. Ansiedlung und Integration von Deutschen im 19. Jahrhundert.
IMIS-Beiträge 14/200 (Osnabrück 2000).
44 Panayi, German immigrants; Snell, Deutsche Immigranten in Kopenhagen; Nadel,
Little Germany; en Henkes, ‘Gedeeld
Duits-zijn aan de Maas’.
45 Rinus Penninx, Raster en Mozaiek. Uitgangspunten voor onderzoek naar internationale migratie, etnische processen en sociale ongelijkheid (Amsterdam 1994) 5;
Lucassen en Penninx, Nieuwkomers, 99111; Marita Krauss, ‘Integration und
Akkulturation. Eine methodische Annäherung an ein vielschichtiges Phänomen’,
in: Mathias Beer, Martin Kintzinger,
Marita Krauss (red.), Migration und Integration. Aufnahme und eingliederung im
Historischen Wandel (Stuttgart 1997) 11-25.
46 Krauss, ‘Integration und Akkulturation’;
John W. Berry, ‘Psychology of acculturation. Understanding individuals moving
between cultures’, in: Richard W. Brislin
(red.), Applied cross-cultural psychology
(Cross-cultural research and methodology
series vol 14) (Newbury Park/Londen/
New Delhi 1990) 232-253.
47 Rinus Penninx en Boris Slijper, Voor
elkaar? Integratie, vrijwilligerswerk en organisaties van migranten (Amsterdam 1999).
48 Donald M. MacRaild, Culture, conflict and
migration. The Irish in Victorian Cumbria
(Liverpool 1998) 2.
49 Het interview met Camel El Makrini,
december 2000, werd afgenomen door
Jeroen Brouwer, student geschiedenis uu
2000.
 50 Patricia Boscia-Mulè, Authentic ethnicities.
The interaction of ideology, gender power,
and class in the Italian-American experience (Westport, Connecticut en Londen
1999) 4.
51 Verkuyten, Etnische identiteit, 121.
52 Rob Kroes, The persistence of ethnicity,
Dutch Calvinist pioneers in Amsterdam,
Montana (Urbana/Chicago 1992) 7. Bij de
bespreking van deze variabelen in de
afzonderlijke hoofdstukken wordt verwezen naar de relevante literatuur.
53 Anne Aengenvoort, Migration – Siedlungsbildung – Akkulturation. Die Auswanderung Nordwestdeutscher nach Ohio, 18301914 (Stuttgart 1999) 252.
54 Boscia-Mulè, Authentic ethnicities, 18-19.
55 Lucassen en Penninx, Nieuwkomers, 102.
56 Milton M. Gordon, Assimilation in American life. The role of race, religion and national origins (New York 1964).
57 Voor een uitgebreide bespreking van de
literatuur op dit punt zie: Marlou Schrover, ‘Maria en Rocco. Gemengde huwelijken en integratie in de negentiende
eeuw’, Gaan & Staan, Jaarboek voor
Vrouwengeschiedenis 21 (Amsterdam 2001)
81-101.
58 Erna Hooghiemstra, ‘Voor de keuze: Een
specifieke of algemene blik op partnerkeuze van immigranten’, Immigrantenstudies (2000) nr. 4, 209-228, 220.
59 Rosemarie Buikema, ‘Someday, somehow,
somewhere. Interetnische relaties in West
Side Story en Jungle Fever’, Migrantenstudies (2000) nr. 4 260-274, 261.
60 Hooghiemstra, ‘Voor de keuze’, 209-228.
61 De Amerikaanse sociologen Vosburgh en
Juliani geven in hun vergelijkende studie
talloze voorbeelden hiervan: Miriam G.
N o t e n pp. 1 8 - 2 2

62

63

64

65

66

67

68
69

Vosburgh en Richard N. Juliani, ‘Conkeling in een regionaal centrum (Gronintrasts in ethnic family patterns: the Irish
gen 1987) 17-20.
 and the Italians’, Journal of comparative
70 Ewa Morawska, Insecure prosperity. Smallfamily studies (1990) vol. xxi, nr. 2, 267town jews in industrial America, 1890-1940
286. Zie voor Nederland bijvoorbeeld:
(Princeton 1996); Waldinger, Still the
Van der Harst en Lucassen, Nieuw in
promised city?; Leo Lucassen en Floris
Leiden; Cottaar, Ik had een neef in Den
Vermeulen, Immigranten en lokale
Haag, waar het gaat over Italianen.
arbeidsmarkt. Vreemdelingen in Den Haag,
Zie voor een overzicht op dit punt:
Leiden, Deventer en Alkmaar (1920-1940)
Marlou Schrover, ‘Potverkopers,
(cgm working paper, Amsterdam 1999).
vijlenkappers, stukadoors en winkeliers.
71 In totaal werden voor deze steekproef 957
Nichevorming onder Duitse migranten in
mensen getrokken. Dit aantal werd gekode negentiende-eeuwse stad Utrecht’,
zen op basis van prognoses omtrent het
Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis (2000)
aantal mensen dat in latere huwelijksakten
281-305; Marlou Schrover, ‘Immigrant
zou kunnen worden teruggevonden. Als
business and niche formation in a historibeginjaar is niet 1810 genomen, maar 1812,
cal perspective. The Netherlands in the
omdat voor de eerste twee jaren de
nineteenth century’, Journal of Ethnic and
geboorteakten niet beschikbaar waren.
Migration Studies (april 2001) vol. 27 .no.
Oorspronkelijk werd voor de steekproef
295-311.
een percentage van 0,75 van het aantal
Charles Tilly, ‘Transplanted network’, in:
geboorten genomen in Utrecht tussen 1812
Virginia Yans-McLaughlin (red.), Immien 1835. Vervolgens werd een oversample
gration reconsidered. History, sociology, and
genomen om het cijfer van 957 vol te
politics (New York/Oxford 1990) 79-95, 92.
maken. Daarna werd door hsn-medewerR. Waldinger, Still the promised city? Afrikers opgezocht of de mensen uit deze
can-Americans and new immigrants in
steekproef teruggevonden konden worden
postindustrial New York (Cambridge
in de Utrechtse huwelijksregisters. Zie
ma/Londen 1996).
 voor de hsn onder meer: Kees MandeHans Vermeulen, Etnische groepen en
makers, ‘De Historische Steekproef van de
grenzen. Surinamers, Chinezen en Turken
Nederlandse Bevolking’, in: Kees Mande(Weesp 1984) 24. Vermeulen ontleende dit
makers en Onno Boonstra (red.), De
begrip aan: M. Hechter, ‘Group formation
levensloop van de Utrechtse bevolking in de
and the cultural division of labor’, Ameri19de eeuw (Assen 1995) 157-162; Kees Mancan Journal of Sociology (1978) nr. 84, 293demakers, ‘Het hsn-bestand van de pro318.
vincie Utrecht’, in: Mandemakers en
Dik van Arkel, ‘De groei van het antiBoonstra (red.), De levensloop van de
Joodse stereotype. Een poging tot een
Utrechtse bevolking, 163-175.
hypothetisch-deductieve werkwijze in his- 72 Hiervoor werd gebruik gemaakt van
torisch onderzoek’, Tijdschrift voor Sociale
materiaal dat uit een eerder onderzoek
Geschiedenis (1984) 34-70.
beschikbaar was. Richard Loontjens, Peter
Ruby Jo Reeves Kennedy, ‘Single or triple
Vuijst en Marlou Schrover, Op zoek naar
melting pot? Intermarriage trends in New
de wortels der marginaliteit. Vijftig
Haven, 1870-1950’, American Journal of
Utrechtse families ten tijde van de induSociology lvii, 56-59, 58.
strialisatie (1850-1920) (Ongepubliceerde
Kroes, The persistence of ethnicity, 9.
doctoraalscriptie Geschiedenis UniversiZie ook Pim Kooij, Groningen 1870-1914.
 teit Utrecht 1985, aanwezig op Het
Sociale verandering en economische ontwikUtrechts Archief). Deze gegevens hadden

|

341

342

|

73

74
75

76

77

N o t e n p p . 22-25

2
betrekking op mensen die gedurende de
extreem koude winters van 1853-54 en
1854-55 een extra vorm van bedeling kregen. Voor deze winterbedeling kwamen
mensen in aanmerking die geen reguliere
armenzorg kregen. Vierduizend hoofden
van huishoudens, ongeveer eenderde van
de Utrechtse bevolking, kregen deze bedeling. Idee achter de keuze voor deze
tweede groep als controlegroep was dat zij
bestond uit mensen die min of meer een
homogene sociale klasse vormden; ze werden niet-permanent bedeeld, maar kwamen in uitzonderlijke omstandigheden,
3
zoals lang aanhoudende extreme kou, wel
in moeilijkheden. Uit deze groep werd een
steekproef getrokken en er werd geselecteerd op het geboortecohort 1810-1835. Dit
resulteerde in een groep van 168 families.
Vrijwel alle winterbedeelden waren in
Utrecht geboren. Geboorte in Utrecht was
echter geen voorwaarde voor bedeling.
Nancy L. Green, ‘The comparative
method and poststructural structuralism:
new perspectives for migration studies’,
in: Jan Lucassen en Leo Lucassen (red.),
Migration, migration history, history: old
paradigms and new perspectives (Bern
1997) 57-72, 70.
Green, ‘The comparative method’, 69.
Panayi, German immigrants in Britain;
Nadel, Little Germany; Snell, Deutsche
Immigranten in Kopenhagen.
I. Light en S. Karageorgis, ‘The ethnic
economy’, in: Smelser en Swedberg (red.),
The handbook of economic sociology
(Princeton 1994) 647-670, 663.
Green, ‘The comparative method’, 68.
2 Vreemdelingenwetgeving
Vreemdelingenwetgeving

1

Nationaal Archief (na, voorheen ara)
Ministerie van Justitie, 1813-1876, 2.09.01,
5181 Toelating en uitzetting van vreemdelingen (vreemdelingenwet) 1849-1876.
 na, Ministerie van Justitie, 1813-1876,
2.09.01 5181 Toelating en uitzetting van
vreemdelingen (vreemdelingenwet) 18491876. Brief van de ‘directeur van policie te
Amsterdam’ 3-10-1850 aan de Minister van
Justitie. Waar in de tekst namen worden
genoemd, wordt de spellingsvariant
gebruikt die in de bronnen het meest
voorkwam, en niet de meest Duits-klinkende variant. Namen werden in bronnen
op tal van manieren gespeld. In de database zijn alle spellingsvarianten opgenomen.
Met dank aan Corrie van Eijl en Ronald
Rommes voor hun commentaar op eerdere versies van dit hoofdstuk. Voor dit
hoofdstuk is onder meer gebruik gemaakt
van: Eric Heijs, Van vreemdeling tot
Nederlander (Amsterdam 1995); L. Lucassen, ‘“Het paspoort als edelste deel van
een mens.” Een aanzet tot een sociale
geschiedenis van het Nederlandse vreemdelingenbeleid’, Holland. Regionaal historisch tijdschrift 27 (1995) 265-285; Marij
Leenders, Ongenode gasten. Van traditioneel asielrecht naar immigratiebeleid 18151938 (Hilversum 1993); C.A. Groenendijk,
Op weg naar een Nederlandse paspoortwet
(Deventer 1973); R. Tjin, ‘Nederlandse
paspoorten. De politiek van reizen en
identificatie van personen’, Amsterdams
Sociologisch Tijdschrift, 17 (1990) 74-100; A.
Cottaar, J. Lucassen en L. Lucassen, Van
over de grens. Gids voor lokaal historisch
onderzoek naar immigratie in Nederland
(Utrecht 1998); Lucassen en Vermeulen,
Immigranten en lokale arbeidsmarkt;
Ronald Rommes en Marlou Schrover,
Grensverleggers. Gids voor lokaal historisch
onderzoek naar migratie in de provincie
Utrecht (Utrecht 2001); Corrie van Eijl en
Marlou Schrover, ‘Vreemde landlopers.
Het Nederlandse vreemdelingenbeleid
tussen 1800 en 1940’, Jaarboek Centraal
Bureau voor Genealogie deel 55 (2001) 161180; Corrie van Eijl en Marlou Schrover,
‘Inleiding’, in: Marlou Schrover (red.),

N o t e n pp. 2 6 - 2 9

Bronnen betreffende de registratie van
vreemdelingen in Nederland in de negentiende en twintigste eeuw. Broncommentaar
5 (Den Haag 2002) 7-33.
4 In een volgend hoofdstuk wordt op de
kenmerken van een migrantenpopulatie
nader ingegaan.
