De bestrijding van het gebruik en het misbruik van sterken drank, in verband met den accijns op gedistilleerd en de vervalsching van dien drank
DE BESTRIJDINGVAN HET GEBRUIKEN HET MISBRUIK
YAN STERKEN DRANK,IN YERBANDMET DEN
ACCIJNSOP GEDISTILLEERDEN DE YERYALSCHINGVAN DIEN DRANK.
Bij vele bestrijders van bet drankverbruik in Nederland, bestoat de meeniag dot verhooging van de belasting op gedistilleerd, geen beperkende invloed op her verbruik heeft, en dot
accijns verhooging een voor de volksgezondheid verderfelijke
werking heeft, doordien zij vervalsehing van den sterken drank
ten gevolge heeft. Buiten Nederland wordt die meening door
zeer enkelen, en in Nederland waarlijk niet door allen verdedigd. Gelukkig ! Echter blijkt deze overtuiging, onder meer,
uit het adres van ~ Oct. 1904, tegen accijnsverhoogin'g, aan
de Tweede Kamer der Staten-Generaal ingezonden, door her
Hoofdbestuur van de N e d e r l a n d s c h e
Yereeniging tot
afsehaffing van Aleoholhoudende dranken.
Het is zeker gewaagd; een zoo algemeen gevestigde overtuiging door ervaring en onderzoek ontstaan te bestrijden, en
als ik daartoe in de volgende bladzijden overga, dan gesehiedt
zulks in het belong van de Vereenigingen, die drankbestrijding
ten doel hebben, en niet om de, ook door mij erkende gunstige
resultaten hunner pogingen afbreuk te doen. Immers worden
door de kennis der juiste oorzaken van her verminderd alcoholverbruik, de middelen aangegeven voor de meest doelmatige
wijze, waarop her sterke drankverbruik kan bestreden wordeu.
Als vervalsehing van sterken drank, kan naar her beginsel
der drankbestrijders, alleen in aanmerking komen, heb bijvoegen
van stoffen, die voor de gezondheid m i n s t e n s e v e n s c h a d e l i j k zijn als h e r g e d i s t i l l e e r d.
 Alle andere menging
kunnen zij niet afkeuren, want daardoor wordt de alcohol niet
mggr maar m i n d e r sehadelijk voor de gezondheid. Wel worden
daardoor de koopers in zekeren zio bedrogen, zooals door vervalsching van zoovele levensmiddelen of dranken, maar als motief
Ecom 1905.
22

8~zb

tegen accijnsverhooging kunnen zij niet in aanmerking komen.
Voor schadelijke vervalsching komen slechts twee stoffen in
aaumcrking, amijlalcohol (foesel) en methijlalcohol (houtgeest),
welke beide nog in meerdere mate dan aethijlalcohol (gcwoon
gedistilleerd-) schadelijk zijn voor de gezoudheid. Van bijmenging van andere stoffen van eenige beteekenis, is niets geblekeu, ell bij ten door mij ingesteld onderzoek bleek slechts,
dat sores door tappers in Drenthe, in her vat met jenever ee,l
bus met peper was gedaan. Dit is geen schadelijke vervalsching,
het geschiedt om nan den smaak van sommige drinkers te voldoen,
die de jenever heter vinden, naarmate ze meet prikkeling veroorzaakt. Er wordt wel b e w e e r d dat vitriool en water bij de
jenever wordt gevoegd, maar de smaak wordt daardoor anders,
en zij die dagelijks jenever drinken kennen de zuivere jeneversmaak te goed, om zich daardoor te laten bedriegen: bovendien
is dergelijke vervalsching niet kummu aangetoond worden. Volgens
veler overtuiging is jenever zonder de waarde er van te verminderen, weinig geschikt om vervalseht te worden met stoffen schadelijker voor de gezondheid dan de drank zelf, zoodat alleen blijft
te onderzoekeu of bijmenging plaats heeft met foesel of houtgeest.
 In N ~ ~5 van het Orgaan van den Volksbond , , V e r e e n i ging tegen Drankmisbruik,,,
komt voor ten rapport van
het Hoofdbestuur, betreffende den omvang van her gebruik vail
b ran d s p i r i t u s als genotmiddel. Deze spiritus bevat op 9 liter,
d6n liter houtgeest ell is als drank geheel ongeschikt. Volgens
genoemd rapport, zouden naar verkregeu informatifin, zonder
dat bepaalde feiten werden geeonstateerd, in enkele gevallen,
zeer laag gezouken dronkaards de ondrinkbare braudspiritus
driuken. Daartegen zijn geen maatregelen te nemen. Ten behoeve der iudustrie moet de fiscus vrijdom van accijns verleenen voor spiritus, uadat die vooraf ondrinkbaar is gemaakt.
De houtgeest maakt ze werkelijk ondrinkbaar, zoodat het gebruik
darn'van als drank nimmer vau eenige beteekenis kan worden
en alleen verdierlijkte dronkaards dat voeht soms zullen drinken.
Op uitnoodiging van her Hoofdbestuur van den ,~Volksbond,,
,,Vereeniging tegen drankmisbruik, heeft P r o f . Dr. H. W e f e r s
B e t t i n k te Utrecht, een wetenschappelijk onderzoek ingesteld
naar de mate van vervalsching van sterken drank. De uitkomsten
van dat onderzoek zijn vervat in een rapport, opgenomeu ~r April

825
1902, in N ~ 19 van her orgaan van den Volksbond. Daaruit
blijkt dat van 82 monsters drank is onderzocht of zij foesel,
en van 76 of zij houtgeest bevatten.
 W a r betreft de vervalsching met a m i j l a l c o h o l ( f o e s e l )
moet women opgemerkt, dat gewone jenever steeds sen klein
deel foesel bevat, die reeds bij het stoken van gedistilleerd,
daarin als bijproduct ontstaat, en daaruit niet door filtratie
verw-ijderd wordt. Die foesel geeft ann jenever de smaak en is
er een noodzakelijk bestanddeel van. De volksmond spreekt dat
uit waar ze jenever #foesel, noemt, en een glas ,~foesel- vragende,
daarmede jenever bedoelt. Dit in aanmerking nemende, is het
opmerkelijk dat volgens genoemd rapport in 55 van de 82
onderzochte monsters g e e n f o e s e l is g e v o n d e n , en i~ 1
monster sporen daarvan, terwijl in 19 monsters minder dan
1 pCt. foesel aanwezig bleek. Deze 75 monsters:waren derhalve
uiet vervalscht door bijmenging van foesel. Van de overige 7
monsters, bevatten 4 tusschen I en 2 pCt. foesel en 3 vall
2 - - 8 pCt. foesel. Waarsehijnlijk zijn deze laatste monsters
evenmin door toevoeging van foesel vervalseht, l%esel bevat
ongeveer 95 pCt. amijl-alcohol, zoodat toevoeging van foesel,
zonder den drank te verslappen, aanlenging met eeu even
groote hoeveelheid water toelaat. Her daard6or te behalen voordeel is echter bij toevoeging van ongeveer 2 pCt. foesel zoo
gering, dat geen tapper daardoor de smaak van den drank
zal bederven, want e v e n z e e r als e e n k l e i n e h o e v e e l h e i d
de g o e d e s m a a k ann de j e n e v e r g e e f t , w o r d t d i e b e d o r v e n d o o r te g r o o t e
hoeveelheid
f o e s e l. Onze
grensbewoners zijn daarmede wel bekend, de Duitsche jenever
valt niet in hun smaak en dat komt omdat e r t e groote hoeveelheid foesel in aanwezig is. Om diezelfde redenen kan de
aanwezigheid van meer dan 1 pCt. foesel in sommige der 82
onderzochte monsters verklaard worden. De jenever kan vervaardigd zijn uit minder goed graan, dat sores als grondstof
voor gedistilleerd wordt gebruikt,' onder meer, graan dat zeeschade heeft beloopen.  Door her onderzoek naar foesel, als voor de gezo~ldheid schadelijk

bijmengsel, is derhalve die vervalsching "niet bewezen, eerder
het tegendeel, doch bovendien k a n z u l k e v e r v a l s c h i n g
in de t o e k o m s t n i e t m e e r v o o r k o m e n.
Bij arrest van
den Hoogen Rand van `28 Juni 1897, opgenomen in de verzameling van wetten en voorschriften voor de nmbtenaren tier
belastingen, janrgang 1904 N ~ 8`2 is beslist, dat amijl alcohol
(foesel) geen vreemd bestanddeel is van gewoon gedistilleerd,
omdnt volgens bet gevoelen van door den Hoogen Rand gehoorde deskundigen a e t h i j l en nmijl-alcohol gelijktijdig
outstaan bij de fnbricage van gedistilleerd.
 Die beslissing heeft nn lung bernnd teu gevolge gehad dat
van af 3 0 J u I i 1 9 0 4, amiilaleohol (foesel), evenals gewoou
gedistilleerd onderworpen is ann den nccijns naar de sterkte, en
bij invoer van b u i t e u ' s lands bovendien belast is met invoerrecht, volgeus de Resolutie van den Minister van Financii~n
van 80 Juli 1904 N ~ 131 (Verz. 88). De aecijns van foesel
bedrattgt naar 95 pCt. alcohol, f 1.1989 de liter en bij invoer
f 1.'26, een bedrag, dat vervalsching met zoo dure stof geheel
uitsluit. Ontduiking van nccijns' van overigens vrij waardelooze
foesel wordt gemnkkelijk verhinderd. De gewone branderijen
verkrijgen geen foesel nls nfgezondera bijproduct. Zij wordt sleehts
verkregen door de enkele bier te lande gevestigde spiritus-fabrieken,
die gezuiverde spiritus vervaardigeu. Deze zullen bet bijua
waardeloos product uiet met betnling van aceijns uitslaan, maar
ill de fnbriek vernictigen. De foesel zal, uadat zij voor dat
doel gezuiverd is, door welke bewerking de prijs eveneens hoog
wordt, enkel hog dienst kumlen doen als middel van onderzoek,
onder meer van melk of boter in Zuivelfabrieken, met vrijdom
van a ccijns en onder de lloodige contrSle tegen misbruik.
Het ouderzoek van Prof. Dr. H. Wefers Bettink nanr de vervalsching met methijl-aleohol (houtgeest) heeft v o 1 g e n s d e
in heg r a p p o r t
vermelde
c i j f e r s beter resultant opgeleverd. Een gevoel van afschuw moet de leden vnu den ,,V o lk sb o n d , hebbeu bevangen bij het lezen vail dat rapport.. Zijn
de daarin vermelde cijfers juist, dan zou gezegd kunnen worden,
dat her Nederlandsche yolk, direct werkend vergift wordt te
drinken gegeven, maar gelukkig kt.lnnen zij niet waar zijn.
 Toch twijfelen de leden van den ,,Volksbond,, niet ann de

8`27.
juistheid der in her ,,Orgaan. der Vereeniging gepubliceerde
cijfers van vervalschiug, zooals btijkt tilt her t e n j a a r d a a r n a
verschenen Verslag van her Hoofdbestuur nopens her onderzoek
naar den omvaug vau het gebruik van brandspiritus als genotmiddel, hiervoren reeds besproken, en waarin aan het slot de
wensehelijkheid wordt uitgesproken, ,,d a t h e t o n d e r z o e k - ,,in 't v o r i g e j a a r d o o r p r o f . dr, H. W e f e r s B e t t i n k
.,met z o o g r o o t e w e l w i l l e n d h e i d
en z o o v o o r b e e l ,,dige t o e w i j d i n g v e r r i e h t
- - zoo m o g e l i j k w o r d e
, , v o o r t g e z e t en u i t g e b r e i d
in w i j d e r e n k r i n g . . De
vraag dringt zieh op, hoe is her mogelijk, dat die onware
cijfers niet zijn weerlegd, komt her daardoor dat her .Orgaan.
 van den u
uitsluitend door de leden wordt gelezeu,
en bezien die her vraagstuk slechts van d g n e zijde? Eerst
eenige dagen geleden kreeg ik keuuis vau her rapport v a n
24 April 190`2, door toezending van N ~ 19 van het Orgaan door
eta lid van den Volksbond, met het doel om mij te overtuigen
van den grooten omvang der vervalsching van sterkeu drauk.
Volgens dat rapl~ort, , waarvan hier een uittreksel volgt, voor
zooveel betreft de monsters waarin houtgeest is bevonden, bevatten van de 76 onderzoehte monsters niet minder dau 1'2
groote hoeveelheden houtgeest (methijlalcohol).
Uittreksel
A_fdeeli n g ,
Nummer
v a n her.
monster,

d i e ling
monsger
inzond."

8
13
14
19
`27
3`2
41
4`2
5r
68
7'2
73

Arnhem
,,
:Nijmegen
Zutfen
Wageningen
Doesburg
Utrecht
,,
Amsterdam
Haarlem
Rotterdam.
u i t he't l ' a p p o r t.
P r o o e n I-

Procent,gehalt.e
~l.h~oho].
37,`2
38,84
39,6r
36,7`2
38,24
40,`24
4`2,24
37,4~
38,34
36,-37,`24,
35,44,

gehalt, e aan
mefllijl
al.t3ohol,

~ 10
--i: 5
-I: `2,5
-~ 3
-_1: 5
:k `2,5
-I- 4,
"_~ 10
q:_ 8
• 15
I-- 10
:t: 3

Do ondorzochto mongsols, horloid
tot .mnb(sols v,~n lot) deolon,
boslaande uit aotb~jl alcohol van
too pCt. on houtgoost, zoudon
dus bovatton de v,,l~endo
doolen hnutgoost.
:l: `26,9
+ 1`2,9
:L 6,3
-t= 8,0
:!= 13,0
-J: 6 , 1
_+ 9,5
=t: `27,0
:t: `20,8
=k 41,7
.-t= `26,9
=1= 8,4

De laatste kolom komt in her rapport uiet voor, en is er
bijgevoegd voor nadere vergelijking.
 3~8

Wat is de oorzaak vau de veronderstelde vervalsching van
sterke dranken door toevoeging Van houtgeest?
De Staat verleent vrijdom van accijns voor spiritus van ten
minste 85 pCt., nadat de drank als zoodanig onbruikbaar is
gemaakt door vermenging met houtgeest, een ondrinkbare alcoh01
met zeer onaangename smaak en reuk. Bovendien kleurt zij de
spiritus bruin. Deze vrijdom is het laatst geregeld bij Kon. besluit
van 14 Sept. 187'2 (Stbl. n ~ 89). Xrt. 7 bepaalt dat de vermengiug moet geschieden met e e n liter houtgeest op elke 8 liter
gedistilleerd na herleiding tot de sterkte van 100 pCt. Het meugsel
van 9 liter, zoogenaamde brandspiritus bevat dus op 100 deelen,
882- deelen aethijlalcohol van 100 pCt. en 11~ deel houtgeest.
Vervalsching van sterken drank door toevoeging van onvermengden houtgeest kan niet voorkomen, de drank wordt daardoor onbruikbaar, en er wordt geen voordeel door verkregen.
Door vervalsching met houtgeest wordt bedoeld vervalsehing met
brandspiritus, die bevat 88~ deelen gewoon gedistilleerd van 100
pCt., waarvoor geen aceijns is betaald, en 11~ deel houtgeest. De
daarmede vervalschte drank kan derhalve nimmer m g g r , moet
steeds m i n d e r dan 11~ deel houtgeest op 100 d eelen bevatten
en, zal er eenige kans zijn dat die drank koopers vindt tegen
uiet reel minder dan den gewonen prijs, vge'l minder dan 11~ deel.
Bij vermengmg

van twintig liter jenever van 40 pCt., met
~gn liter brandspiritus van 85 pCt., kau daar hog bijgevoegd
worden ruim een liter water om de jeuever weer dezelfde
sterkte te geven, die zij v55r de vermenging had. De hoeveelheid drank is nu ruim s liter en op den inkoopsprijs is p. m.
 10 pCt. gewonnen, maar de reuk en de smaak van de houtgeest zijn er nog in te herkennen. Herleid tot alcohol van
100 pCt., zou deze vervalsehte drank op 100 deelen bevatten
p. m. ] ,4 deel houtgeest. Her is nu duidelijk dat de onderzoehte monsters, waarin groote hoeveelheden houtgeest ziju
gevonden, n i e t g e l i j k w a r e n a a n de m o n s t e r s d o o r
de a f d e e l i n g s b e s t u r e n
van den ,/Volksbond,
verzameld,
door aankoop in tapperijen
en k r o e g e n ,
en bet ligt op den weg van her Hoofdbestuur van den ,Yolksbond,, om door bet instellen van een onderzoek aan her licht te
brengen, door welke omstandigheden, onder de autoriteit van een

3,29
zoo geachten naam als die van Prof. Dr. H. Wefers Bettink,
zulke, met de waarheid in strijd zijnde uitkomsteu zijn gepubliccerd.
Door brandspiritus te vervormen tot drank, heeft ontduiking
van aecijns op gedistilleerd plants, en hot i s begrijpelijk dat
de fiseus daartegen waakt.
Bij art. 22 van het aangehaald Kon. besluit van 14 Sept.
 1872 (Stbl. 89) is strafbaar gesteld ,,hot v e r k o o p e n o f in
voorraad
h e b b e n van s t e r k e n
drank waarin houtgeest
aanwezig
i s , in g e b o u w e n
waarin sterken
drank verkoeht of getapt wordt.,,
Die strafbepaling heeft nanhoudend onderzoek van drankmonsters ten gevolge gehad, zoolang de fiseus kon veronderstellen dat misbruik van de verleende aeeijnsvrijdom zou beproefd-worden. Vooral in de eerste jaren na het besluit van
187~ is van dat contrblemiddel gebruik gemaakt. Beter dan
leden van vereenigingen zijn de ambtenaren van den fiscus in
staat om hot bedrog te ontdekken. Eerstgenoemden kmmen niet
anders doen, dan monsters voor onderzoek in slijterijen eu
tapperijen te koopen, en moeten tevreden zijn met hetgeen de
kooper hun geeft. De laatsten hebben hot recht van visitatie,
her recht om niet alleen in den winkel of in hot taplokaal,
maar ook in hot woonhuis en andere lokaleu die er mode in
gemeenschap zijn, naar voorhanden drank ouderzoek te doen,
daaraan te ruiken en er van te proeven, en ten slotte monsters,
die tot behoud der identiteit worden verzegeld eu van opsehriften
voorzien, mode te nemen, van die der aanwezige drafiken, die
volgens hun speurzin hot meest verdacht zijn. Behalve doze
monsterneming die plants heeft bij vermoeden 'van misbruik,
heeft er herhaaldelijk van tijd tot tijd, een algemeene verzameling van monsters plants gehad, voor een algemeen onderzoek.
 Het onderzoek der monsters geschiedt a~n het laboratorium van
hot Departemeut van Financi~n te Amsterdam. Onderzoek uaar
tie h o e v e e 1 h e i d houtgeest is niet uoodig, voor de strnfbaarheid is hot voldoende dat de n a n w e z i g h e i d
van houtgeest geeonstateerd wordt.
Hot resultant van dat onderzoek gedurende vole jarea is
geweest, dat sleehts enkele bekeuringen noodig waren, zoodat
de fiseus m e t grond kon beweren, dat vervalsehing van sterken
drank met brandspiritus slechts sporadisch voorkwam. Men is

880
daarvau zoo overtuigd dat bij Kon. besluit van 81 Mei 1904,
(Stbl. 114`) vrijzinniger bepalingen nopens de vermenging met
houtgeest, met wijziging in zoover van her Besluit van 1872,
zijn in werking getreden. Daarbij is tevens voor de braudspiritus,
vermenging uitsluitend met donkeren houtgeest voorgeschreven,
waardoor her gebruik van dat gedistilleord a 1s d r a n k 't welk
e n k e l e k e e r e n voorkwam geheel wordt tegengegaan.
In de eerste plaats wordt toegestaan aan industri~elen, die
dat noodig hebben, vrijdom van aeeijns door vermeuging met
b 1a n k en houtgeest, echter onder voorwaarden waardoor voorkomen wordt~ dat her alzoo vermengde in den handel komt.
 Overigens is de accijnsvrijdom voor spiritus die wel in den
handel komt en derhalve ook door particulieren als brandspiritus, zooals te voren kan gebruikt worden, en in winkels
kan verkoeht worden, gebleven, door vermenging uitsluitend
met d o n k e r e n houtgeest en we1 met 789 liter op elke 100
liter gedistilleerd na herleiding tot 100 pCt., zoodat die spiri~us
in plaats van ~-, nu -f~x dee1 houtgeest bevat. Dit is voldoende
gebleken, her is onmogelijk om de houtgeest van de aethijlalcohol te seheiden, en hoe ook vermengd met gewoon gedistilleerd, blijft her als drank onverkoopbaar en ondrinkbaar.
De vraag, women sterke dranken op groote schaal vervalscht
met voor de gezondheid sehadelijke stoffen, algemeen tot nog
toe toestemmend beantwoord, moet blijkens hetgeen in deze i~
aangevoerd ontkennend beantwoord worden, terwijl vervalsching
met Amijl- en Methijl-aleohol in allen gevalle in de toekomst is
uitgesloten. Vrees voor vervalsching is derhalve geen beletsel tegen
aceijnsverhoogihg, deze zal vervalsching niet ten gevolge hebben.
 In her Leerboek der Staathuishoudkunde, 2~ druk, 2 ~ dee1,
biadz. 600--604, zet Mr. N. G. P~Rsorr uitvoerig uiteen,
waarom naar zijn oordeel, ook gegrond op eijfers hem verstrek~
door den heer J. C. van Marken te D e l f t , het bedrag van
den aeeijns invloed heeft op her alcoholverbruik, hoe verlaging van aeeijns noodwendig meerder gebruik moet ten gevolge hebben, en eveneens hoogere aeeijns minder verbruik,
hoewe.1 naar anderen beweren, ~le statistiek deze slotsom niet
rechtvaardigt. Op her drankverbruik werken eehter zooveel
oorzaken, dat her niet mogelijk is, den invloed van ggne

881
oorzaak daarop langs statistisehen weg te leeren kennen. De
Ned. Vereeniging tot afschafllng van aleoholhoudende drankenl
is volgens haar adres ann de Tweede Kamer der Statcn-Generaal
van oordeel dat de stelling, hoe hooger aecijns, hoe minder
verbruik wel opgaat voor onschuldige stoffen zooals suiker,
maar niet voor alcohol, omdat de alcoholist zijn alcoholverbruik,
niet afhankelijk kan stellen van den prijs er van, doch van
de behoefte welke zijn lichaam er ann heeft. Evenwel n i e t de
aleoholist, de dronkaard wiens liehaam zoo onder den invloed
vall den alcohol staat, dat hij her drinken niet kan laten is
de groote gebruiker van sterke drankea. Tegenover g g n alcoholist
staan honderden vrijwillige gebruikers, die hun gebruik wdl
afhaukelijk zullen stellen van den prijs. Wanueer eene splitsing
kon worden gemaakt zou her blijke,l, dat de alcoholisten te
samen slechts een zeer klein dee1 van het totale verbruik voor
hunne rekening hebben. Er moet onderscheid gemaakt w,)rden
tusschen aleoholisten, en vrijwillige drinkers. De eersten kunneu
alleen door zedelijken invloed herstellen van hunne verderfelijke
neiging, terwijl wat de anderen betreft, all.erlei invloeden en
toestanden o1~ hun alcoholverbruik invloed uitoefenen. Niet de
groot~te schade wordt de maatsehappij aangedaan door de alcoholisten, reel meet door die groote groe I) van gebruikers die slechts
zoo uu en dan bij voorkomende gelegenheden te reel drinken,
deze vullen onze hrrondissements-l~eehtbanken en hun drinken
houdt zeer zeker verband met den 13rijs van deu drank. Wanneer
de voorstandem van afsehaffing en geheelonthouding konden
ophouden, om in elken matigen gebruiker een aspirant aleoholist
te zien, zou hunne werkzaamheid minder eenzijdig worden.
 Overigens wordt tegen aecijnsverhooging aangevoerd, dat
deze volgens de algemeene overtuigiug geen invloed heeft op
bet gebruik, zonder vermelding van bepaalde feiteu die dat
oordeel kunnen staven. In her reeds genoemd adres van her
Itoofdbestuur van de Ned. Vereeniging tot afschafilng van
alcoholhoudende dranken, women ten bewijze der stelling, dat
aceijnsverhooging geen invloed heefg op her verbruik van alcohol,
vijf uif~prakeu aangehaald van drankbestrijders uit andere landen.
Die uigspraken zijn eenstemmig, maar behelzen geen motieven,
zij moeten o1) gezag worden aangenomen, en zullen o1) ons

33~

land niet toepasselijk zijn, wanneer het tegenovergestelde door
feiten bewijsbaar is. Welke waarde kan men hechten, bijv.
 aan de stelling betrekkelijk Engeland, waar bij een hooge accijns,
het verbruik slechts vijf liter per hoofd is. Moet niet integendeel worden aangenomen dat her. lage gebruik een gevolg is
van de hooge belasting? Wat ons land betreft wordt in het
adres tot staving der stelling behalve de uitspraken van buitenlanders alleen aangevoerd, , d a t o n t d u i k i n g v a n de w e t ;
, , v e r v a l s c h i n g v a n de a l c o h o l ; h e r in k l e i n e r h o e ,veelhedeu
t e g e l i j k t o e d i e n e n , , , eerder de gevolgen
van ,,accijnsverhooging zijn geweest, dan afname van de ver,,bruikte hoeveelheid.,, Wat bet eerste punt betreft ontduiking
van de wet, war moet beteekenen meerdere accijnsontduiking
naarmate de accijns hooger is geworden, deze bewering is geheel
in strijd met de werkelijkheid. Wie daarover een onhevooroordeeld onderzoek wil instellen, zal gemakkelijk tot de overtuiging komen, dat vddr ~5 jaren en vroeger, in reel hoogere
mate aeeijns op gedistilleerd werd ontdokeu dan in den tegenwoordigen tijd. Elk ervaren belastingambtenaar, zal daarover
inliehting kuunen geven. Her tweede punt vervalsehing van
alcohol is reeds besproken. Het derde punt zal iedereen kuunen
beamen, maar her bevat niet de geheele waarheid, het gevolg
is niet alleen geweest ,,het in k l e i n e r h o e v e e l h e d e n
,~t e g e 1ij k t o e d i e n e n, maar ook eu in veel grooter mate h e t
in m i n d e r g e h a l t e t o e d i e n e n v a n d e n d r a n k.  Dat gehalte was gelijk nan gedistilleerd dat 50,7 pCt. alcohol
bevat volgens de gehultebepaling naar de Wet van 186~.
Daaraan is her toe te sehrijven dat in den regel bij de pri.isberekening in den groothandel met grossiers, en ook voor de
kleinere afnemers in sommige plaatsen vau ous land, b.v. in
Noordholland, als e e n h e i d s p r i j s n o g g e n o m e n w o r d t
de h e e t o l i t e r
v a n 50,7 pCt. Een bewijs hoe moeielijk
handelsusantifin, zich aanpassen nan veranderde toestanden.
Bij de Wet van 186~ werd de accijns vastgesteld op f 2~
zonder rijksopeenten en zonder zegel, maar werd daarop hog
gemeente-belasting geheven. ])e belasting is toen niet verhoogd,
wel op 1 Maart 1864 tot f 35 plus gemeente-belasting, derhalve eerie aanmerkelijke verhooging van f 13 per H.L. Den
I n Mei 1866 werd wederom de l~ijksaccijns verhoogd tot f 50
de H.L. Dat was geen u c c i j n s v e r h o o g i n g in het algemeen.
Op denzelfden datum werd volgens K. B. van ~ Aug. 1865
N ~ 89, met uitzondering voor enkele gemeeuteu, tot uitvoering
der Wet van 7 Juli 1865 (Stbl. 79) de gemeente-accijns, die
tot verschillende bedragen door de gemeenten geheven werd,
afgeschaft. Her t o t a a l der belusting was in de onderscheidene
gemeenten ongelijk, maar bedroeg vooral in de groote gemeenten, veela] meet nan f 50.
 Ik heb reeds gezeg.d dat de oudere ambtenaren der belastingen

.384
om~rent Me gehalteverlagiug hunne ondervinding kunnen raadplege.; mij persoonlijk heeft de ervaring gelcerd, dat gedureude
ruim 25 jaren het gehalte van deu drank, zooals die gedronken
wordt van gemiddeld 4,4, ~ 45 pCt. alcohol tot gemiddeld 39
~t 40 pCt., waarschijnli!k hog tot een lager gemiddelde is gedaald.
In 1863 toen de nieuwe accijns-wetgeving op gedis~illeerd is iu
werking gekomen, waarbij een nieuw stelsel van gehalte-bepaling
werd ingevoerd, heeft cen ontvanger een tarief voor de herleiding tot hoeveelheilen van 50 pCt. samengesteld, bruikbaar
voor alle hoeveelheden van af 44 tot 54 pCt. alcohol De sterkte
van 44 pCt. was toen de laagste, die bij jenever, brandewijn,
cognac, enz. voorkwam. Likeuren, die van lager gehalte ziju,
blijven buitcn aanmerking, die worden gemaakt van reeds veraccijnsd gedistillecrd en behoeven voor de acci.jns-berekeniug
niet tot hoeveelheden van 50 pCt. te wordcn herleid.
Gehal~en van minder dan 44 pCt. kwamen derhalvc toen niet
voor eu vele jaren daarna evenmin. Hot geschreven boek werd
dagelijks gebruikt van 1863 tot 1879, toen was het door her
vele gebruik versleten, en om het gemak dat her verschafte ~e
behouden werd het gedrukt en is her in 1879 uitgegeven bij
de Gebroeders Van Cleef t e ' s Gravenhage. Reeds in 1879 was
er eenige verlaging van gehalte merkbaar, maar dat we'rd niet.
 in aanmerking genomen. Voor het aannemen van een te verwachten doorgaande verlaging van gehalte bestond toen geen
aanleiding, het gedrukte boek bevatt, e even als her geschrevene
als minimum, hoeveelheden van ~4 pCt. Dat was zooals later
bleek een tout, want spoedig na de uitgifte, kwam verlaging
van her gehalte meer merkbaar ann den dag, en wel in die
mate dat de afzet verminderde en langzamerhand bijna geheel
ophield. I-Iet werk was gedeeltelijk onbruikbaar geworden,
omdat her meerendeel der daarbij belanghebbenden meer gehalten beneden 41, pCt. dan daarboven moesten herleiden tot
50 pCt. De aflevering door branrlen van moutwijn ann
distillateurs, eu van jenever en brandewijn door dis~illateurs
ann haudelaars in het groot, geschiedt in den regel nog op
een gehalte van 4 4 - - 4 7 pCt., daarvoor is bet werk nog
bruikbaar. De eerste accijnsverhooging had derhalve plants op
1 Maart 1864 met f 1 3 de tIL. I-Ie~ gevolg daarvan is geweest
dat toen de borrels vatr 3 cent, bij uitzondering van 4 cent,

835
in tapperijen eu kroegen v66r dien tijd algemeen in gebruik,
zijn vervangen door borrels van 5 cent. Velen zullen zich dat,
evengoed als ik, hog wel herinneren. Verlaging van bet gehalte van den drank kwam toen hog niet voor. Door deze
sterke verhooging van accijns, is alzoo door den tapper en
kroeghouder de prijs van den borrel verhoogd, waardoor z i j
den verhoogden inkoopsprijs terugvonden.
 Ook de daarop gevolgde accijnsverhdoging in 1869 van f 50
op f 53 had nog geen verlaging van her alcoholgehalte tot
gevolg, en daar de tappers bet evenmin raadzaa'm vonden, den
prijs per borrel weder te verhoogen, werden om het verschil
in inkoopsprijs van f 3 per HL. terug te vinden, de glazen
kleiner genomen, Minder in de gIazen te doen ging niet, de
gebruikers verlangen het glas tot den rand gevuld. De tapper
die daaraan 'uiet voldoet, zou zijn nering spoedig zien verloopen.
Het is mij niet bekend of bij de w~lgende accijnsverhoogi,g
in 1877 van f53 op f 5 7 , nogmaals de glazen zijn verkleind,
waarschijnlijk niet. men had ook daarmede reeds de grens
bereikt, maar wel is mij gebleken, dat daarna spoedig merkbaar, tot gehalteverlagiug van den drank is overgegaau, en
dat de accijnsverhooging in 1877, daartoe de eerste aanleiding
heeft gegeven, terwijl de volgende accijnsverhoogingen in 1887
en 1893, hetzelfde gevolg hebben gehad en wel in die mate,
dat wauneer men nu een algemeen bruikbaar tarief voor de
herleiding weuschte samen te stellen, dat zou moeten aanvange,
bij h o o g s t e n s 38 pCt. in p l a a t s v a n bij 44 pCt.
 Voor her vaststellen van het gemiddeld gehalte van jenever,
brandewiju eu bitter zooals die in 1902 gedronken' werden,
geeft het recds vermeld rapport van onderzoek door prof. Wefers
Bettink de noodige gegeveus. Van de 82 monsters afkomstig
uit tapperijen ill "rile deeleu van het l~ijk, die onderzocht zijn
op foesel en houtgeest, is ook het alcoholgehalte bepaald. 47
van de 82 ol,derzochte monsters, hadden een gehalte vail minder
dan 40 pCt., ~ n zelfs van 24, pCt., eu allen te samen e en
g e m i d d e l d g e h a l t e van 38,71 pCt., bij de berekening
waarvau, buiten aanmerking bleef een monster bitter van 56,5
pCt., dat niet onvermengd gedronken wordt. Ook moet worden
in aanmerking genomea dat, (op welke wijze dan ook), bij 12

836

van die monsters houtgeest was gevoegd waardoor de bevonden
gemiddelde sterkte van 38,71 pCt., hog te hoog is. Volgens
her onderzoek eveneens in 1902 ingesteld, vermeld in het
,,Leerboek der Staathuishoudkunde,, van Mr. Pierson, "20 druk,
2: deel, blz. 602, werd toen her aleoholgehalte van jenever,
gemiddeld vastgesteld in Delft op 34,6 pCt., 'sGravenhage
36,9 pCt., Rotterdam 37,3 pCt., Amsterdam 38,7 pCt., Middelburg 39,2 pCt., Enkhuizen 37,3 pCt., Sneek 41,6 t)Ct., Amersfoort 40,6 pCt., Veendam 39,4 pCt. en Arnhem 33,9 pCt.,
gemiddeld voor die tien plaatsen 37,95 pCt. Ook van deze
monsters was de laagste 24 pCt. sterk. Naar deze uitkomsten
kan men de sterkte van den thans gedronken drank (jenever
eu brandewijn) veilig stellen op gemiddeld 38 pCt.
 Het staat derhalve vast dat na 1877, her gehalte van sterken
drank, zooals die gedronken wordt, met m i n s t e n s g e m i d d e l d
5 pCt. is v e r m i n d e r d , en d a t h e t g e m i d d e l d g e h a l t e
van 1863 t o t 1877, t o e n h o g g e e n a c e i j n s v e r h o o g i n g
daarop invloed kon uitoefenen stationnair
was.
Het verminderd alcoholverbruik kan afgeleid worden, uit de
hierna volgende officieele cijfers, genomen uit: , t S t a t i s t i e k
van her Kon. der Nederlanden. Bescheiden betreff e n d e de g e l d m i d d e l e n , , , a f d e e l i n g b e l a s t i n g e n.
Jaar.
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884

Aec~ns
per H . L.
ad
50 pCt.
Hoofdel~k
verbruik
in liters
ad 50 pC~.
ffaar.
f 50.--

7.55
7.57
7.4r
7.58
7.46
7.75
8.39
8.77
9.09
9.38
9.91
9.98
9.87
9.63
9.87
9.80
9.46
9.40
9.46

1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903

f 53.--

f 57.--

Acorns
per H . L.
ad
50 pCt.
f 60.--

f 63.--

Hoo~el~k
verbruik
in liters
ad 50 pCt.
 9.16
8.99
9.01
8.88
8.78
8.93
9.00
8.94
8.97
8.86
8.68
8.66
8.46
8.28
8.05
8.23
8.22
8.05
7.88

88?

V66r 1866 werd geen oflicieele statistiek van het alcoholverbruik opgemaakt. Deze cijfers toonen geen geregeld verloop,
noch in klimming, noch in daling, de juisheid er van is echter
onbetwistbaar. Deze statistiek moge in hare onderdeelen enkele
fouten kunnen vertoonen, de eijters die her verbruik per hoofd
over het geheele Rijk aangeven, geven een juist beeld van den
werkelijken toestand. Bestond er een uitgebreide aceijnsfraude,
dan zou het verbruik in werkelijkheid grooter ziju, maar die
bestaat niet; aecijns ontduiking is niet van zoodanige beteekenis,
dat zij van invloed zou zijn op de eijfers voor her gemiddeld
verbruik. Dat ze geen geregeld beloop vertoonen is niet te verwollderen. Afgeseheiden van de werking en den invloed van
de ,,Drankwet,, en van de Vereenigingen die het mlsbruik bestrijden, bestaan er versehillende oorzaken die op her verbruik
van iuvloed ziju. Bovendien zijn de vijf aehtereenvolgende
accijnsverhoogingen, waarbij op den dag der in werkiug treding,
geen bijbetaling van den voorraad werd gevorderd, van iavloed
geweest op de regelmaat der eijfers van verbruik, doordie, te
voren groote voorraden werden veraecijusd. Ook heeft de wet
van 31 Dee. 1898 (Stbl. N ~ 286), in werking getredeu den 1 ~ Juli
1900, op de cijfers eenigen invloed uitgeoefend. Door die wet
werd eeu eind gemaakg ann de belasting ontduiking, waartoe
de wet van 186~ door te groote toegevendheid, sommige
branders in Limburg en Noordbrabant, die eene verouderde
werkwijze volgden, in staat stelde. Daardoor is het verbruik
per hoofd van veraecijnsd gedistilleerd il~ Limburg gestegeu,
hetgeen natuurlijk ook van eenigen invloed is geweest op het
eijfer van verbruik voor het geheele Rijk.
 De voornaamste oorzaak is meerdere of mindere welvaart der
bevolkiug. Daaraan is het waarsehijnlijk toe te sehri.jven dat
van 1870 het verbruik geregeld is gestegen tot 1877 van 7,4,6
tot 9,98 liter. Her zijn de jaren waarin de eerste algemeene
verhooging van arbeidsloonen plaats had. Gee, wonder dat
zulks vermeerdering van drankverbruik ten gevolge had. De
arbeiders waren toen hog minder georganiseerd en loonsverhoogiug, waarvan men te voreu nimmer hoorde, was toen een
zeer bijzondere gebeurtenis; men had minder dan thans telijden
vau werkloosheid, men kon een gedeelte der loonsverhooging
voor zijn genoegen besteden e , dat vond men in de h~rberg.
888
Dat duurde niet lang, de huishoudelijke uitgaven, kwamen
in evenwicht met de meerdere verdiensten; door betere organisatie kwam de werkman meet tot het besef van hetgeen hem
dienstig was, verdere loonsverhooging had Met meer hetzelfde
gevolg als de eerste, en her verbruik verminderde weer tot dt~
oorspronkelijke hoevee!heid. Wanneer men derhalve nit de eijfers
van 1877, 9,98 liter, eu 1908, 7,88 liter, de gevolgtrekking
maakte dat sedert 1877 het gemiddeld verbruik met ruim twee
liters per hoofd is gedaald, zou dat evenveel waarde hebben,
als nan te nemeu dat bet verbruik n i e t is v e r m i n d e r d ,
omdat het in 1908 hooger was dan in de jaren 1866--1871. Deze
twee elkaar tegensprekende gevolgtrekkingen, toonen alleen aan,
dat men van statistieke cijfers met oordeel moet gebruik maken.
 Zal eene raining van de daling van het gebruik eenigen
goeden grond hebben, dan moet een gemiddelde women aangenomen. Ik neem daarvoor her jaar 1878, met een verbruik
van 8,77 liter, 1887 toen de aeeijns tot f 6 0 is verhoogd,
met 9,01 liter en het gemiddelde van de drie laatst bekende
jaren 1901--1908 is 8,05 liter, waaruit dan zou volgea dat
in den loop der jaren het verbruik gemiddeld pl. m. een liter
per hoofd is verlaagd, alzoo met e e n n e g e n d e d e e 1.
Zooveel alcohol w o r d t e r nu als drank mimer verbruik~,
maar er moet onderseheid gemaakt worden tusschen alcohol
verbruik en verbruik van sterken drank, dat niet hetzelfde is.
Als bet vaststaat, en ik ben overtuigd d~Lt her eeu Met te
weerspreken felt is, dat sedert omstreeks 1878 de drank die
gedronken wordt geregeld in sterkte is verminderd; van gemiddeld pl. m. 45 pCt. is gedaald tot 40 pCt. en mimer, eeu
ver schil derhalve van pl. m. -~- deel, dan volgt daaruit dat het
gebruik van sterken drank, nagenoeg gelijk is gebleveu, dat er ill
1908 nagenoeg evenveel is gedrouken per hoofd der bevolking als
in 1878. Her verschil is, dat ieder glas drank gemiddeld minder
alcohol bevat dan vroeger, z o o a l s is a a n g e t o o n d
een
g e v o l g v a n de o p v o l g e n d e
accijnsverhoogingen.
 Welke exepti~n men daartegen ook aanvoert, men ontkomt
niet aau deze conclusion: Stel dat her alcoholverbruik per hoofd,
gedurende een zeker aautal jaren, met 1/a deel is vermindcrd,
eu in denzelfden tijd, de sterkte van de gedronken drank met
1/b deel is verlaagd, dan blijkt daaruit

839
] o. dat wanneer de waarde van a en b gelijk is, het minder gebruik Van alcohol geheel is veroorzaakt door aeeijnsvcrhoogingen;
2 ~ dat wanneer a kleiner is dan b, bet minder verbruik voor 1/b
deel het 'gevolg is vau accijnsverhooging, terwijl her overige deel
der vermindering aau audere oorzaken moet worden toegeschreven ;
93 ~ d a t wanneer a grd6ter is dan b, de verlagiag van her
gehalte, geen aanleiding heeft gegeven tot minder verbruik
van ten volle 1/b dee1, maar bet lage gehalte reverts oorzaa.k
is geweest, tot mggr drankverbruik.
Uit de statistieke cijfers van her alcohol verbruik per hoofd,
volgt echter, dat her geval sub 3 niet is voorgekomen, zoodat
alleen de gevallen sub 1 en ~ overblijven en dat voor de waarde van
b bet cijfer 9 aannemende, gelijk staande met eene vermindering
per hoofd van pl. m. een liter moet worden aangeuomen, d a t
tengevolge
v a n de a e e i j n s v e r h o o g i n g e n , her a l c o h o l v e r b r u i k m e t p1. m. ggn l i t e r is v e r m i n d e r d.
 Zal verdere verhooging hetzelfde gevolg hebben, of is reeds
de grens bereikt, zoodat in die richting niet verder kau worden
gegaan, zooals met verhooging van den prijs, en met her toedieuen van geringer hoeveelheid, reeds dadelijk na de beide eerste
verhoogingen de grens was bereikt. Integendeel, waarom zou in
Nederlaud, niet denzelfden toestand k/rouen ontstaan, als ill zoovele
andere landen, waar de alcohol als regel niet dan in zeer verdunden toestand wordt gedronken? Zi] die Parijs wel eens bezoeken, kunnen weten hoe de Parijzenaar zich verwondert over die
Hollanders, die dat bijtende vocht, zoo maar onaangelengd innemen.
En zou daarmede uiet reel gewonuen worden? De geneeskundigen zijn eenstemmig ill hun oordeel dat de nadelige werking
van alcohol op het menschelijk lichaam vermindert , naarmate
de alcohol in meer verslapten toestand wordt gedronken.
Heb ik door dit opstel de Vereenigingen tegen her misbruik van
sterken drank, willen weerhouden van voortzetting, door zoo hooge
beginselen ingegeven werkzaamheid? Neen, maar ik wilde hun
aantoonen, 'dat ze in den fiscus een krachtigen bondgenoot hebben,
veel krachtiger dan zij gewoon zijn te veronderstellen. - - Ik wilde
hun uitnoodigen ann dien bondgenoot voortaan de hand te reiken,
in plaats van, zooals meermalen geschiedt, hem te bestrijden.
Assert, Maart 1905.
Eco~. 1905.
H. HE~T~A~S.
23.
