Phonetic implementation of phonological categories in Sign Language of the Netherlands
Mesch, J. (in press) Tactile sign language: turn-taking and questions in
conversations of deaf-blind people in sign language. Hamburg: Signum.
Metzger, M. (1998) Eye gaze and pronominal reference in American Sign
Language. In C. Lucas (ed.) Pinky extension and eye gaze. Language use in deaf
communities. Washington, DC: Gallaudet University Press. Pp. 170-182.
Microbooks (1998) DGS-Basis-Lexicon. Microbooks.
Miller, C. (1997) Phonologie de la Langue des Signes Québécoise: structure
simultanée et axe temporel. PhD Thesis, Université de Québec à Montréal.
Miller, C. (2000) La phonologie dynamique du mouvement en langue des signes
québécoise. Saint-Laurent, Québec: Fides.
Miller, C. (2001) The middle finger in handshape phonology. Ms., Université de
Québec à Montréal.
Mirus, G., C. Rathmann & R. P. Meier (2001) Proximalization and distalization of
sign movement in adult learners. In V. L. Dively, M. Metzger, S. F. Taub & A. M.
Baer (eds.) Signed languages. Discoveries from international research.
Washington, DC: Gallaudet University Press. Pp. 103-119.
Mohanan, K. P. (1986) The theory of lexical phonology. Dordrecht: Reidel.
Myles-Zitzer, C. A. (1990) A native signer’s foreigner talk to hearing non-natives of
American Sign Language. PhD Thesis, University of California at Santa Barbara.
Nagahara, H. (1988) Toward an explicit phonological representation for American
Sign Language. MA thesis, University of California at Los Angeles.
Napier, J. R. (1993) Hands. (2nd ed.). Princeton, NJ: Princeton University Press.
REFERENCES

351

Neidle, C. & D. MacLaughlin (1998) SignStream: A tool for linguistic research on
signed languages. Sign Language and Linguistics 1(1): 111-114.
Newkirk, D. (1981) On the temporal segmentation of movement in American Sign
Language. Ms.
Newmeyer, F. J. (1998) Language form and language function. Cambridge, MA:
MIT Press.
NSDSK (1988) Notatie-systeem voor Nederlandse gebaren. Amsterdam:
Nederlandse Stichting voor het Dove en Slechthorende Kind.
 NSDSK (1996) Nederlandse Gebarentaal op CD-ROM. Communiceren met dove
kinderen thuis en op school. Deel 1 (Version 1.00) Amsterdam: Nederlandse
Stichting voor het Dove en Slechthorende Kind.
NSDSK (1997a) Nederlandse Gebarentaal op CD-ROM. Communiceren met dove
kinderen thuis en op school. Deel 2 (Version 1.1) Amsterdam: Nederlandse
Stichting voor het Dove en Slechthorende Kind.
NSDSK (1997b) Nederlandse Gebarentaal op CD-ROM. Natuur & Milieu (Version
1.1) Amsterdam: Nederlandse Stichting voor het Dove en Slechthorende Kind.
Nyst, V. (1999) Variation in handshapes in Ugandan Sign Language. MA Thesis,
Leiden University.
Ohala, J. J. (1996) Speech perception is hearing sounds, not tongues. Journal of the
Acoustical Society of America 99(3): 1718-1725.
Oostendorp, M. v. (1997) Style levels in conflict resolution. In F. Hinskens, R. v.
Hout & W. L. Wetzels (eds.) Variation, change, and phonological theory.
Amsterdam: John Benjamins. Pp. 207-229.
Perlmutter, D. (1990) On the segmental representation of transitional and
bidirectional movements in ASL phonology. In S. Fischer & P. Siple (eds.)
Theoretical issues in sign language research, vol. 1: linguistics. Chicago: Chicago
University Press. Pp. 67-80.
Perlmutter, D. (1992) Sonority and syllable structure in American Sign Language.
Linguistic Inquiry 23: 407-442.
Perlmutter, D. (2000) Syllable weight in American Sign Language. Paper presented
at the 7th international conference on Theoretical Issues in Sign Language
Research, Amsterdam.
Pierrehumbert, J. (1980) The phonetics and phonology of English intonation. PhD
Thesis, MIT.
Pierrehumbert, J. (2000) What people know about sounds of language. Studies in the
Linguistic Sciences 29(2): 14.
Pierrehumbert, J. & M. Beckman (1988) Japanese tone structure. Cambridge, MA:
MIT Press.
Pierrehumbert, J., M. Beckman & D. R. Ladd (2000) Conceptual foundations of
phonology as a laboratory science. In N. Burton-Roberts, P. Carr & G. Docherty
(eds.) Phonological knowledge. Conceptual and empirical issues. Oxford: Oxford
University Press. Pp. 273-303.
 352

REFERENCES

Pizzuto, E., E. Cameracanna, S. Corazza & V. Volterra (1995) Terms for spatiotemporal relations in Italian Sign Language. In R. Simone (ed.) Iconicity in
language. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins. Pp. 237-256.
Platzer, W. (1975) Atlas van de anatomie. Deel 1: Bewegingsapparaat. Baarn:
Bosch & Keuning.
Poizner, H., U. Bellugi & R. Tweeney (1981) Processing of formational, semantic
and iconic information in American Sign Language. Journal of Experimental
Psychology: Human Perception and Performance 7: 1146-1159.
Poizner, H., D. Newkirk & U. Bellugi (1983) Processes controlling human
movement: neuromotor constraints on American Sign Language. Journal of Motor
Behavior 15(1): 2-18.
Prillwitz, S., R. Leven, H. Zienert, T. Hanke, J. Henning et al. (1989) HamNoSys
version 2.0. Hamburg notation system for sign languages: an introductory guide.
Hamburg: Signum.
Prince, A. & P. Smolensky (1993) Optimality theory: constraint interaction in
generative grammar. Technical Report No. 2 of the Rutgers Centre for Cognitive
Science, Rutgers University.
Radutzky, E. (1989) La Lingua Italiana dei Segni: historical change in the sign
language of deaf people in Italy. PhD Thesis, New York University.
Radutzky, E. (1992) Dizionario biingue elementare della lingua italiana dei segni.
Roma: Edizioni Kappa.
Reagan, T. (1995) A sociocultural understanding of Deafness: American Sign
Language and the culture of Deaf people. International Journal of Intercultural
Relations 19(2): 239-252.
Reed, C. M., L. A. Delhorne, N. I. Durlach & S. D. Fischer (1995) A study of the
tactual reception of sign language. Journal of Speech and Hearing Research 38(1):
477-489.
Reilly, J. S., M. L. McIntire & H. Seago (1992) Affective prosody in American Sign
Language. Sign Language Studies 75: 113-128.
Révész, G. (1941) De menschelijke hand. Amsterdam: N.V. Noord-Hollandsche
Uitgevers Mij.
 Ringeling, J. C. T. (1984) Reducing redundancy in normal, soft, and whispered
speech: a study on native and near-native perception. PhD Thesis, Utrecht
University.
Rudner, W. A. & R. Butowsky (1981) Signs used in the deaf gay community. Sign
Language Studies 30: 36-48.
Sandler, W. (1989) Phonological representation of the sign: linearity and
nonlinearity in American Sign Language. Dordrecht: Foris.
Sandler, W. (1993) A sonority cycle in ASL. Phonology 10: 243-266.
Sandler, W. (1994) Hand in hand: the role of the nondominant hand in ASL. The
Linguistic Review 10: 337-390.
Sandler, W. (1999) Prosody in two natural language modalities. Language and
Speech 42(2-3): 127-142.
REFERENCES

353

Schembri, A. (2000) Rethinking 'classifiers’ in signed languages. Paper presented at
the 7th international conference on Theoretical Issues in Sign Language Research,
Amsterdam.
Scherer, K. (1986) Vocal affect expression: a review and a model for future
research. Psychological Bulletin 99(2): 143-165.
Schermer, T. (1985) Analysis of natural discourse of deaf adults in the Netherlands:
observations on Dutch Sign Language. In W. Stokoe & V. Volterra (eds.) SLR ‘83.
Silver Spring, MD: Linstok Press. Pp. 281-288.
Schermer, T. (1990) In search of a language. Influences from spoken Dutch on Sign
Language of the Netherlands. Delft: Eburon.
Schermer, T., C. Fortgens, R. Harder & E. de Nobel, eds. (1991) De Nederlandse
Gebarentaal. Twello: Van Tricht.
Schermer, T., R. Harder & H. Bos (1987) Nederlandse Gebarentaal nader bekeken.
In R. Appel (ed.) You me linguistics fun! Nieuwe inzichten in de toegepaste
taalwetenschap. Amsterdam: VU Uitgeverij. Pp. 69-82.
Schick, B. S. (1990) Classifier predicates in American Sign Language. International
Journal of Sign Linguistics 1(1): 15-40.
Selkirk, E. (1972) The phrase phonology of English and French. PhD Thesis, MIT.
 Shroyer, E. H. & S. P. Shroyer (1984) Signs across America. A look at regional
differences in American Sign Language. Washington, DC: Gallaudet College
Press.
Siple, P. (1978) Visual constraints for sign language communication. Sign Language
Studies 19: 95-110.
Stack, K. M. (1988) Tiers and syllable structure in American Sign Language:
evidence from phonotactics. MA Thesis, UCLA.
Steriade, D. (1995) Positional neutralization. Ms., University of California at Los
Angeles.
Steriade, D. (2000) Paradigm uniformity and the phonetics-phonology boundary. In
M. Broe & J. Pierrehumbert (eds.) Papers in Laboratory Phonology V. Acquisition
and the lexicon. Cambridge: Cambridge University Press. Pp. 313-334.
Stevens, K. N. & S. E. Blumstein (1981) The search for invariant acoustic correlates
of phonetic features. In P. D. Eimas & J. L. Miller (eds.) Perspectives on the study
of speech. Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates. Pp. 1-35.
Stevens, K. N. & S. J. Keyser (1989) Primary features and their enhancement in
consonants. Language 65: 81-106.
Stokoe, W. C. (1960) Sign language structure. An outline of the visual
communication systems of the American Deaf. Silver Spring, MD: Linstok Press.
Stokoe, W. C. (1991) Semantic phonology. Sign Language Studies 70: 107-114.
Stroombergen, M. & T. Schermer (1985) The Dutch sign dictionary project: a
progress report. In W. Stokoe & V. Volterra (eds.) SLR ‘83. Proceedings of the
sign language symposium in Rome. Silver Spring, MD: Linstok Press. Pp.
269-273.
Supalla, T. & E. Newport (1978) How many seats in a chair? The derivation of
nouns and verbs in American Sign Language. In P. Siple (ed.) Understanding

354

REFERENCES

language through sign language research. New York: Academic Press. Pp. 91133.
Sutton-Spence, R. (2000) Phonological 'deviance’ in British Sign Language poetry.
Ms.
Sutton-Spence, R. & B. Woll (1999) The linguistics of British Sign Language. An
introduction. Cambridge: Cambridge University Press.
 Suwanarat, M., A. Ratanasint, V. Rungsrithong, L. Anderson & O. P. Wrigley
(1990) The Thai Sign Language dictionary. Bangkok, Thailand: The National
Association of the Deaf in Thailand.
Taub, S. F. (1997) Language in the body: iconicity and metaphor in American Sign
Language. PhD Thesis, University of California at Berkeley.
Tervoort, B. T. (1953) Structurele analyse van visueel taalgebruik binnen een groep
dove kinderen. Amsterdam: Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij.
Uyechi, L. (1996) The geometry of visual phonology. Stanford, CA: CSLI.
Vieregge, W. (1985) Transcriptie van spraak. Dordrecht: Foris.
Wallin, L. (1996) Polysynthetic signs in Swedish Sign Language. PhD Thesis,
Stockholm University.
Wilbur, R. (1979) American Sign Language and sign systems. Baltimore: University
Park Press.
Wilbur, R. (1987) American Sign Language: linguistic and applied dimensions. San
Diego: College-Hill Press.
Wilbur, R. (1990) Why syllables? What the notion means for ASL research. In S.
Fischer & P. Siple (eds.) Theoretical issues in sign language research, vol. 1.
Chicago, IL: University of Chicago Press. Pp. 81-108.
Wilbur, R. (1993) Syllables and segments: hold the movement and move the holds!
In G. Coulter (ed.) Phonetics and phonology, vol. 3: current issues in ASl
phonology. San Diego, CA: Academic Press. Pp. 135-168.
WIlbur, R. (1999) Stress in ASL: empirical evidence and linguistic issues. Language
and Speech 42(2-3): 229-250.
Wilbur, R. (to appear) Prosodic structure of American Sign Language. In M. Lynch
(ed.) The cognitive science of prosody. Amsterdam: Elsevier.
Wilcox, S. (1992) The phonetics of fingerspelling. Amsterdam: John Benjamins.
Woll, B. (1983) The comparative study of different sign languages: preliminary
analyses. In F. Loncke, P. Boyes Braem & Y. Lebrun (eds.) Recent research on
European sign languages. Lisse: Swets & Zeitlinger. Pp. 79-91.
 Woll, B. (in press) Modality, universality and the similarities among sign languages:
an historical perspective. In A. E. Baker, B. van den Bogaerde & O. Crasborn
(eds.) Proceedings of TISLR7. Hamburg: Signum.
Woll, B. (to appear) The sign that dares to speak its name: echo phonology in British
Sign Language (BSL). In P. Boyes Braem & R. Sutton-Spence (eds.) The hands
are the head of the mouth. Hamburg: Signum.
Woll, B. & J. S. Sieratzki (1998) Echo phonology: signs of a link between gesture
and speech. Behavioral and Brain Sciences 21(4): 531-532.
REFERENCES

355

Woodward, J. (1973) Implication lects on the deaf diglossic continuum. PhD Thesis,
Georgetown University.
Woodward, J. (1976) Signs of change: historical variation in American Sign
Language. Sign Language Studies 10: 81-94.
Woodward, J., ed. (1982a) How you gonna get to heaven if you can’t talk to Jesus?
Depathologizing Deafness. Silver Spring, MD: T.J. Publishers.
Woodward, J. (1982b) Single finger extension: for a theory of naturalness in sign
language phonology. Sign Language Studies 37: 289-304.
Woodward, J. (1985) Universal constraints on two-finger extension across sign
languages. Sign Language Studies 46: 53-72.
Woodward, J. & S. DeSantis (1977) Two to one it happens: dynamic phonology in
two sign languages. Sign Language Studies 17: 329-346.
Woodward, J., C. Erting & S. Oliver (1976) Facing and hand(l)ing variation in
American Sign Language phonology. Sign Language Studies 10: 43-51.
Zeshan, U. (2000) Introduction to sign language typology. Paper presented at the 7th
international conference on Theoretical Issues in Sign Language Research,
Amsterdam.
Zimmer, J. (1989) Towards a description of register variation in American Sign
Language. In C. Lucas (ed.) The sociolinguistics of the deaf community. San
Diego: Academic Press. Pp. 253-272.
 Index of glosses

Illustrations are provided on pages given in bold face. Glosses refer to SLN signs,
unless a subscript indicates another sign language. The following abbreviations are
used: American Sign Language (ASL), British Sign Language (BSL), Italian Sign
Language (LIS), Quebec Sign Language (LSQ) and Thai Sign Language (Thai SL).
 AUGUST24, 146, 160, 161, 182, 183,

1
1-SEE-2................................. 295, 296
1-SHOW-2 ..................................... 119
1-VISIT-2 ...................................... 144

2
2-VISIT-1 ...................................... 150

3
3-VISIT-1 ...................................... 144

A
ABLE ............................................. 138
ABSTRACT....................................... 84
AFRAID ..................................... 83, 84
AFTER ........................................... 155
AGAINASL ...................................... 139
AHEADLIS ....................................... 155
A-LITTLE-BEFORELIS, ..................... 155
ALREADY90, 182, 183, 193, 195, 203,

204, 205, 206, 208, 237, 260, 287,
288
ALSO ..................... 109, 110, 114, 140
ALWAYS............................ 84, 89, 112
ANGRY .......................... 83, 85, 86, 91
APPLAUSE ............................... 83, 105
APPLE ........................... 216, 254, 291
ARISE ............................................ 293
ART ................................................. 83
ARTIFICIAL ........................... 207, 293
ASSIGNMENT................................... 85

193, 195, 202, 204, 205, 211, 219,
246–48, 249, 250, 257, 260, 307

B
BABY .............................................158
BAKE .............................................141
BALL ......................................154, 155
BEAUTIFUL ................85, 93, 207, 260
BEAUTIFULASL ........................207, 294
BED-SHEET ..............217, 234–38, 255
BEFORE ..........................................155
BEHIND ..................................154, 155
BEHINDLIS .......................................155
BE-RIGHT .......................................294
BETTER193, 195, 202, 203, 204, 205,

207
BETWEEN .218, 240, 238–43, 247, 256
BICYCLE ..................65, 66, 68, 83, 84
BICYCLE ..........................................66
BIG 156
BLUE ................81, 112, 216, 254, 274
BREAD .......................................84, 90
BREAK .......................................83, 85
BREASTS ................................154, 155
BROTHER .......64, 77, 83, 85, 114, 140
BULL ................217, 235, 234–38, 255
BUTTOCKS .............................154, 155

C
CALL140, 141, 142, 143, 149, 150,

152, 153
CAN .......193, 195, 202, 204, 205, 207

358

INDEX OF GLOSSES

CANADA.......................................... 84
CAR ................................................. 68
CAR-CRASH ................................... 156
CAR-MOVE-BACKWARDS .............. 105
CAR-MOVE-FORWARD ........... 142, 150
CAT ............................... 194, 203, 204
CHALK .......................................... 294
CHARACTER .................................. 138
CHICKEN ......................... 83, 105, 108
CHILDASL .......................................... 98
CHILDREN193, 202, 219, 246–48,

251, 257
CHINA ............................................. 83
CHOOSE85, 182, 183, 194, 203, 204,

207
CLOSED ........................................... 83
COME ............................ 217, 234, 255
COMPLAIN....................................... 85
CONFUSED ...................................... 85
CONTENT ................................ 83, 105
CONTINUE ....................................... 84
COUNT ............................ 85, 207, 293
CRY. 90, 193, 195, 202, 204, 205, 207
CRY-EMPHATICTHAISL ..................... 301
CRYTHAISL ....................................... 301
CUSTOMS ...................................... 298

D
DAUGHTER ............ 182, 183, 194, 203
DAY ................................................ 84
DAYASL........................................... 158
DEAD218, 239, 238–43, 256, 265,

266, 309
DEAF ....................................... 88, 311
DEAFASL .......................................... 43
DECEASED193, 202, 205, 216, 229,

227–34, 254, 267, 270, 309
DEPENDENT ............ 91, 138, 139, 146
DIFFERENT ...................................... 84
DIFFICULT112, 193, 202, 203, 204,

205, 207
DISGUSTING .......... 219, 248, 249, 258
DISLIKE ................................. 207, 293
DOCTOR .......................................... 84
DOG ...... 139, 140, 141, 142, 150, 299
DRAW .............................................  85

DRESS ....................217, 234, 255, 274
DRINK ............................................299
DRIVE-A-CAR ...................................68
DRUG-STORE..................................299
DRUNK .............................83, 123, 129
DUCK191, 193, 195, 202, 218,

243–46, 247, 251, 257

E
EAGLE............................................301
EARTH ...................................154, 155
EASY ..............................................107
EAT ..........................216, 227–34, 254
EIGHT ..............................................64
EIGHTEEN ........................................64
ELEVATOR .....................................150
ELEVEN193, 202, 204, 205, 207, 208,

301
ENOUGH...........................84, 108, 151
ERECTION ................................83, 129
EROTIC ............................................85
ERROR .............................................84
EVENING ..........................................83
EXAMPLE ...............................111, 112
EXPECT ............................................85
EXPENSIVE.......................................83

F
FAMILY ............................................64
FANTASY .......................................298
FAR-AWAY...............83, 123, 272, 273
FAST ................................................83
FATHER..............................19, 95, 143
FESTIVAL .......................................273
FINALLY-UNDERSTAND .............83, 86
FIND.......182, 183, 194, 203, 204, 207
FINISHED .........................................83
FINLAND ........................................107
FIRST .......................83, 123, 128, 272
FLOOR-LEVEL ................................152
FLOWER .........................194, 195, 203
FLUFFY ............218, 243–46, 257, 288
FLY ................................................301
FORTY....................216, 229, 254, 291
FRIENDS ...........................................85

359

INDEX OF GLOSSES

J

FUCK ............................................. 141

G

JAW-DROPASL ..................................299
JEALOUS ....................................83, 91

GARDEN ........................................ 155
GAY84, 104, 118, 216, 227–34, 251,

254
GENES ........................................... 273
GET-ACCUSTOMED-TO .................. 114
GRANT ............ 218, 240, 238–43, 256
GROCERIES ..................................... 68
GROUP .................................. 154, 155
GROW84, 150, 155, 219, 249,
248–50, 251, 258

H
HALF ................. 84, 90, 109, 110, 111
HEAR............................................... 84
HIGH ............................. 150, 151, 155
HOLIDAY ..... 85, 92, 99, 100, 101, 112
HONEST......................................... 296
HORNY .......................................... 118
HOT-FOOD....... 216, 229, 227–34, 254
HOUSE........................................... 155
HOW-MANY................. 85, 93, 97, 207
HUNGRY.......................................... 84

I
I 103
ICONIC ............................................ 85
IDEA........................................ 85, 103
IDENTITY ...................................... 114
INCOMPETENTASL ............................. 24
INDEX ................................... 140, 302
INDEX-1 ........................................ 200
INFORMATION ................................. 68
IN-FRONT-OF......................... 154, 156
INTEND ........... 219, 248–50, 251, 258
INTERFERE-WITH .......................... 293
INTERPRETER .......................... 83, 105
INVITE................... 182, 183, 194, 203
ISSUE ............................................ 294
ITALY .............................................. 83

K
KEEP ................219, 246–48, 251, 257
KIDNEY ......................................66, 84
KNOCK .....................216, 227–34, 254
KNOW ............................................140

L
LATE ..............................................146
LAZY............................85, 90, 91, 112
LEAST ....................................154, 155
LESBIANASL .......................................38
LICK146, 216, 228, 227–34, 236, 254,

287, 291, 292
LIVE ...............................194, 195, 203
LOCKED .........123, 216, 228, 254, 274
LOOK .............................................140
LOOK-AT-SOMEBODY218,
239,

238–43, 256

M
MATCH ............................................68
MEAN.............................................158
MEANINGASL ...................................124
MEDDLE-WITH ...............................207
MICROWAVE ....................................85
MODIFY .........................................296
MONEY ........85, 92, 97, 155, 240, 294
MORNING .........................83, 130, 131
MOTHER...................................95, 143
MOUNTAIN.....................................155
MUCH83, 217, 235, 234–38, 255, 273,

274, 287, 288
MUSHROOM .....................................84

N
NEW .........216, 228, 254, 266, 268–70
NEXT83, 217, 219, 234, 249, 248–50,

251, 255, 258
NICE.......182, 183, 194, 203, 204, 207

360

INDEX OF GLOSSES

NOONLSQ ........................................ 158
NORMAL ....................................... 140
NOSE ...............................................  84
NOTHING83, 89, 112, 193, 195, 202,

203

207, 208, 219, 248–50, 251, 258,
291
PROSTITUTE ...................................138
PUBLIC ...........................217, 234, 255
PURPLE ............................................84

NOWASL ........................................... 43

Q
O
OBEDIENT107,

QUICK ............................................131

218, 244, 243–46,

R

251, 257
OFFER ........................................... 146
OFTEN ............. 219, 248–50, 251, 258
ONLY-ONELSQ ................................. 158
OPEN. 83, 128, 216, 227–34, 246, 254
OR 216, 227–34, 254, 288, 290
ORANGE .................................... 90, 91
OTHER-SIDE .................. 217, 234, 255

P
PAIRS ............................................ 294
PARENTS ................................. 95, 143
PAST ............................................. 146
PASTASL .. 24, 45–46, 146, 147, 165–66
PAY ............................................... 240
PENGUIN ............................... 143, 152
PEOPLE84, 103, 159, 160, 218,

238–43, 256
PERPLEXEDASL ............................... 300
PERSON ......................................... 297
PERSON-LOCATED-HERE ............... 105
PHONOLOGY ................................... 84
PHOTO........................................... 146
PIPE ............................................... 298
PLAY-TRUANT218, 244, 243–46, 247,

257
PO 200
POLITICS ............... 123, 124, 125, 130
POOR-JOKE................................ 64, 81
POSH ............................................... 85
PRESIDENTASL.................................. 43
PRETEND ......................................... 84
PREVIOUS...................... 217, 234, 255
PROGRAM. 83, 84, 105, 113, 114, 115
PROOF83, 84, 85, 87, 105, 119, 121,

182, 183, 193, 202, 204, 205, 206,

READY83,

129, 218, 238–43, 256,
287, 288
RELATIONSHIP ...........................83, 87
RELIEVED ......................................138
RENT ......................................138, 139
RESTAURANT68, 193, 195, 202, 204,
208
RESULTS ..........................................84
RISE ...............................................207
ROLL ................................................68
ROOM ....................83, 84, 85, 89, 155

S
SADNESS ..................218, 243–46, 257
SALT ..............................193, 195, 202
SAME .............................................300
SATURDAY...........................83, 84, 87
SAY52, 51–58, 63, 83, 84, 85,

163–79, 185, 193, 195, 202, 207,
214, 242, 249, 263–65, 281–86
SAY-TOASL......................................165
SEE84, 182, 183, 193, 202, 204, 207,
208, 218, 240, 238–43, 256, 295
SELECTION...............216, 230, 227–34
SELF.................85, 216, 254, 266, 270
SEPTEMBER....................................146
SEVENASL ..........................................91
SHAME ...................................207, 293
SHOW.......................................83, 103
SHY ........................................123, 140
SIBLING ...........................................64
SIGN...................................68, 84, 112
SISTER .................................64, 77, 85
SKILLED .....................................85, 92

361

INDEX OF GLOSSES
SKY ........................................... 84, 89
SLUICE .... 216, 230, 227–34, 246, 254
SMALL .................................. 156, 300
SMALL-EAGLE ............................... 301
SOCIETY .......................................... 84
STEAL ................................... 207, 293
STOP ....................... 84, 141, 149, 150
STREET181, 182, 183, 193, 202, 204,

208, 260
STRONG .................................... 84, 89
STUNNEDASL................................... 300
SUCCEEDBSL ................................... 299
SUEASL ........................................... 139
SUPPOSE-THAT .............................. 106
SURGERY ........................................ 84
SWEDEN .......................... 84, 104, 118
SWEET................................... 151, 153
SWITZERLAND ................................ 83
SYSTEM........................................... 83

T
TABLE ........................................... 155
TAKE ..................... 182, 183, 194, 203
TAX ............................... 218, 238, 256
TELL ............................................... 68
TELLASL ......................................... 165
TENDER................................. 207, 293
THANKS .......................................... 85
THINGASL ......................................... 98
THINK ............................................. 84
THIRSTY 193, 195, 203, 204, 207, 298
THIRTY............................................ 64
THOUSAND ....  Het gebaar ZEGGEN

Een niet-bestaand gebaar

In taalkundige analyses van gebarentalen, waaronder NGT, wordt merkwaardig
genoeg weinig rekening gehouden met wat moeilijk is en wat makkelijk is voor het
menselijk lichaam. In beschrijvingen van gebaren wordt de hand impliciet of
expliciet als een losstaand blokje gezien, dat niet vastzit aan de arm. Dit ‘blokje
hand’ heeft verschillende eigenschappen, zgn. ‘parameters’, die voor elk gebaar

364

SAMENVATTING

gespecificeerd kunnen worden. De hand heeft een bepaalde vorm (‘handvorm’), een
bepaalde draaiing in de ruimte (‘oriëntatie van de palm en vingers’), en een bepaalde
plek in de ruimte (‘plaats’). De ‘beweging’ in een gebaar kan beschreven worden als
een verandering van één of meerdere van deze drie eigenschappen. Tot slot speelt in
veel gebaren de gezichtsuitdrukking en lichaamshouding een belangrijke rol. In dit
onderzoek lag de nadruk op de handbewegingen. De twee bovenstaande gebaren
kunnen dan als volgt beschreven worden.
Beschrijving van ZEGGEN

Beschrijving van het
niet-bestaande gebaar

Handvorm

1-hand (gestrekte wijsvinger)

B-hand (4 gestrekte vingers)

Oriëntatie

vingers omhoog, palm naar links

vingers omhoog, palm naar rechts

Plaats

kin

kin

Beweging

beweging naar voren

aantikken van de plaats

Een beschrijving van twee gebaren
Het belangrijkste verschil tussen deze twee gebaren is de oriëntatie van de palm.
 Door de verschillende parameters voor elk gebaar op deze manier te specificeren,
kunnen we al iets preciezer zeggen welke gebaren wel en welke niet bestaan. Er
bestaan bijvoorbeeld wel gebaren waarbij de plaats van de hand bij de kin is (zoals
ZEGGEN, STEL-DAT, en VAKANTIE), maar geen gebaren waarbij de hand de knieholte
aanraakt (wellicht met uitzondering van het gebaar KNIEHOLTE). Eén mogelijke
verklaring voor het feit dat de plaats ‘knieholte’ niet voorkomt, is dat de gewrichten
van de arm en hand daarvoor té grote bewegingen moeten maken. Om duidelijk te
maken waarom het rechtergebaar niet voorkomt, zouden we iets kunnen zeggen als
‘de palmoriëntatie naar rechts komt niet voor als de plaats kin is en als de
vingeroriëntatie naar boven is’. Meer in het algemeen zouden we kunnen
voorspellen welke gebaren wel en niet voorkomen: er bestaan geen gebaren waarvan
de gecombineerde eigenschappen van de hand té ingewikkelde gewrichtsstanden
vergen.
Het is erg moeilijk om vast te stellen wat precies ‘te ingewikkelde
gewrichtsstanden’ in gebaren zijn. Een eerste stap was om een beeld te vormen van
welke gewrichtsstanden wel en welke niet voorkomen in NGT. Een probleem hierbij
was dat al snel bleek dat de standen van de hand- en armgewrichten niet precies
hetzelfde zijn bij iedere ‘uitspraak’ van een gebaar. In ZEGGEN, bijvoorbeeld, kan de
stand van de pols de ene keer wat meer gestrekt zijn dan de andere. Ook viel het op
dat er veel variatie is in de uitspraak van beweging: bewegingen als in het gebaar
ZEGGEN, die de ene keer meer met de elleboog gemaakt worden (waardoor de plaats
van de hand verandert, zoals in het bovenstaande plaatje), worden de andere keer
met de pols gemaakt (waardoor de oriëntatie van de hand verandert, zoals in het
onderstaande plaatje).
 SAMENVATTING

365

Een uitspraak van het gebaar ZEGGEN, waarbij de beweging vooral
door de pols wordt gemaakt. De plaats van de hand verandert
nauwelijks, terwijl vooral de oriëntatie van palm en vingers verandert
Een analyse van de verschillende onderdelen van de vorm van een gebaar behoort
tot het vakgebied van de ‘fonologie’; de ‘fonetiek’ houdt zich bezig met de
verschillende uitspraken van die onderdelen. Uiteindelijk heeft het onderzoek zich
toegespitst op de variatie in de uitspraak van gebaren, en op de vraag wat dit ons kan
leren over de verschillende fonologische parameters. In Hoofdstuk 1 worden de
volgende drie onderzoeksvragen geformuleerd.
 1. Kan fonetische variatie in NGT de grenzen overschrijden van de
eigenschappen van ‘het blokje hand’? Dat wil zeggen, kan een
verandering van plaats worden uitgesproken als een verandering in
handvorm of oriëntatie, en andersom?
2. Als het antwoord op de eerste vraag bevestigend is, heeft het dan nog
wel zin om een onderscheid te maken tussen veranderingen van
handvorm, oriëntatie, en plaats?
3. Hoe kunnen we de vorm van de verschillende uitspraken voorspellen?
In Hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van bestaand onderzoek naar variatie
in gebarentalen, dat vooral op Amerikaanse Gebarentaal is gebaseerd. Uit dit
overzicht blijkt in de eerste plaats dat fonetische (‘uitspraak’) variatie op precies
dezelfde manieren voorkomt als in gesproken talen: er zijn regionale verschillen,
verschillen tussen ethnische groepen, stijlverschillen, enzovoorts. In het algemeen
zijn de onderzoeken naar fonetische variatie zeer beperkt van opzet geweest, en
weinig onderzoekers hebben zich bezig gehouden met variatie in de uitspraak van de
verschillende soorten bewegingen. Wel is er recentelijk voor Amerikaanse
Gebarentaal vastgesteld dat er bij Parkinson-patiënten meer ‘distale’, en bij kleine
kinderen meer ‘proximale’ uitspraken van bewegingen voorkomen. Proximale
bewegingen worden gemaakt in gewrichten die relatief dicht bij het bovenlichaam
zitten (de schouder en elleboog) – zoals in veranderingen van plaats. Distale
bewegingen worden gemaakt in gewrichten die relatief dicht bij de vingertoppen

366

SAMENVATTING

zitten (bv. de vingergewrichten) – zoals in handvormveranderingen. Bij gezonde
volwassene gebaarders is dit soort variatie tot nu toe slechts incidenteel vastgesteld.
 Distale vs. proximale gewrichten
In het tweede deel van het hoofdstuk wordt beschreven hoe in de taalkundige
literatuur tegen fonetische variatie is aangekeken. De afgelopen jaren is de aandacht
hiervoor toegenomen, samen met het inzicht dat de abstracte (fonologische) vorm
van een woord of gebaar niet los bestudeerd kan worden van de verschillende
uitspraken van die vorm. Het verst hierin gaat de Amsterdamse fonoloog Paul
Boersma, met zijn ‘Functionele Fonologie’ model. Hierin worden de verschillende
stappen van het productie- en perceptieproces duidelijk onderscheiden, waardoor het
mogelijk is om beperkingen aan de articulatie, wat die ook moge zijn, een
belangrijke rol te geven bij het beschrijven van de vorm van woorden. Doordat het
model zo duidelijk is over de verschillende aspecten van spreken en luisteren, is het
relatief makkelijk aan te passen voor het gebaren en het zien van gebarentaal
(Hoofdstuk 5).
 In Hoofdstuk 3 worden de mogelijke waardes voor de parameters van een
gebaar beschreven (zgn. ‘fonologische kenmerken’; de parameters zijn handvorm,
oriëntatie, plaats, en beweging). In het bijzonder worden twee voorstellen gedaan,
gebaseerd op onderzoek samen met Els van der Kooij. Het eerste voorstel betreft de
oriëntatieparameter, en houdt in dat er beter geen ‘absolute’ richting in de ruimte
kan worden beschreven, zoals in het KOMVA-notatiesysteem gebeurt. Hoewel dit
een handige manier van beschrijven is, raakt het niet de kern van het gebaar. Die
kern is volgens ons dat een bepaalde kant van de vingers naar de plaats gericht is (of
naar de eindplaats, als er een verandering van plaats in het gebaar is). We noemen
dit ‘relatieve’ oriëntatie. Hier zitten twee belangrijke voordelen aan. In de eerste
plaats hebben de palm-kant en vingertop-kant van de hand geen speciale status
meer. In het gebaar OOK bijvoorbeeld wijst de duim-kant van de hand naar de eindplaats (op de borst). Dit geeft op een meer natuurlijke manier weer wat er in dit
gebaar gebeurt; de precieze richting van de palm en vingers is eigenlijk maar
‘toeval’ in dit gebaar.
SAMENVATTING

367

Het gebaar OOK: de duimkant van de hand tikt de plaats (borst) aan
Het tweede, en belangrijkste, voordeel van relatieve oriëntatie is dat er maar één
kant van de hand hoeft te worden beschreven, in plaats van twee. De richting waarin
de andere vijf zijden van de hand wijzen is voorspelbaar op basis van de specifieke
combinatie van plaats en oriëntatie. In het geval van OOK wijzen de vingers schuin
omhoog en naar rechts, en de palm schuin naar beneden, omdat daarvoor de pols of
vingers niet hoeven te buigen.
 Het tweede voorstel betreft de parameter handvorm. De stelling wordt verdedigd
dat er geen fonologisch onderscheid is tussen de ‘B-hand’ en de ‘hoek-hand’.
B-hand

Hoek-hand

Voor beide handvormen geldt dat de stand van het MCP-gewricht bepaald wordt
door de fonologische en fonetische context: afhankelijk van de oriëntatie en plaatsspecificatie zal de ene keer de B-hand voorkomen en de andere keer de hoek-hand.
Bovendien kan elke stand tussen B en hoek in ook voorkomen. Meer in het
algemeen is het voorstel om geen fonologische rol toe te kennen aan het MCPgewricht, waarmee de vingers vastzitten aan de hand: ook in andere handvormen is
de stand van dit gewricht voorspelbaar.
Een probleemcategorie wordt gevormd door gebaren als AUGUSTUS, waarin de
enige beweging juist in dat MCP-gewricht plaatsvindt. De hypothese is dat er in dit
soort gebaren niet sprake is van een verandering in handvorm, maar eigenlijk van
een verandering in plaats of oriëntatie die wat kleiner wordt uitgesproken dan een
verandering van plaats als in het gebaar ZEGGEN. De voorspelling is dan ook dat als
dit gebaar groter uit wordt gesproken dan normaal, er ook beweging zal zijn in het

368

SAMENVATTING

polsgewricht (‘verandering van oriëntatie’) en/of het ellebooggewricht (‘verandering
van plaats’).
Deze hypothese wordt getest in Hoofdstuk 4. Een aantal onderzoeken wordt
beschreven waarin gekeken werd naar de precieze uitspraak van de beweging in
gebaren. In het meest uitgebreide onderzoek werden twee gebaarders eerst heel dicht
bij elkaar gezet (om ‘fluisteren’ uit te lokken, ofwel kleine bewegingen), en dan heel
ver van elkaar af (‘schreeuwen’ ofwel grote bewegingen). De resultaten wijzen erop
dat onderzoeksvraag 1 met ‘ja’ kan worden beantwoord. Sommige veranderingen
van handvorm zoals in AUGUSTUS kunnen ook met de hele hand gemaakt worden.
 Hetzelfde geldt voor sommige veranderingen van oriëntatie, zoals in OPEN: als deze
groot gemaakt worden, wordt er een verandering van plaats toegevoegd aan de
verandering van oriëntatie. Omgekeerd kunnen sommige veranderingen van plaats
zo klein gemaakt worden dat ze lijken op veranderingen in de oriëntatie of
handvorm.
In Hoofdstuk 5 wordt beargumenteerd dat het antwoord op onderzoeksvraag 2
‘ja’ is: er is weliswaar variatie in welke gewrichten de beweging in een gebaar
uitvoeren, maar dit zijn geen veranderingen in fonologische categorieën. Het blijft
zinvol om een onderscheid te maken tussen gebaren met een verandering in
vingerstand, oriëntatie, en plaats. De fonologische beschrijving van een gebaar
(zoals die van ZEGGEN aan het begin van deze samenvatting) bestaat uit abstracte
perceptuele eigenschappen, waarin geen plaats is voor de gewrichten van de arm en
hand. In het gebaar ZEGGEN, bijvoorbeeld, luidt de perceptuele beschrijving ‘beweeg
de gestrekte wijsvinger vanaf de kin naar voren’. Om dit perceptuele doel te
bereiken kan ofwel de elleboog gestrekt worden, ofwel de pols (of beide). Hoewel in
het geval van polsbeweging de absolute oriëntatie verandert, blijft de rug van de
hand – de relatieve oriëntatie – in de richting van het eindpunt van de beweging
wijzen.
Iets vergelijkbaars is te zien in het gebaar DOOD. In de normale uitspraak
beweegt de hand van links naar rechts langs de nek, en blijft de oriëntatie constant.
In een ‘kleine’ uitspraak kan de beweging door alleen een draaiing van de voorarm
worden uitgesproken. Hierdoor veranderen de vingertoppen nog steeds op dezelfde
manier van plaats: van links naar rechts. Hoewel de palmoriëntatie van de hele hand
nu verandert, is het niet zo dat de fonologische beweging in deze uitspraak van het
gebaar ineens veranderd is van een plaatsverandering in een oriëntatieverandering.
 SAMENVATTING

369

Een kleine uitspraak van het gebaar DOOD
De omgekeerde verandering in uitspraak komt voor in een gebaar als OVERLEDEN: in
een kleine uitspraak heeft dit gebaar alleen een verandering van oriëntatie; in een
grote uitspraak word hier een boogvormige verandering van plaats aan toegevoegd.
Ook dit is geen fonologisch proces: het is een voorspelbare grote uitspraak van een
draai van de hand om zijn as. Tijdens deze draai wordt al een klein boogje
beschreven door de duimkant van de hand; de grote uitspraak benadrukt dat boogje
door de hele hand op die manier te laten bewegen.
Het gebaar OVERLEDEN
Vervolgens wordt in Hoofdstuk 5 een korte schets gepresenteerd van het
Functionele Fonologie model, en hoe dit de gevonden variatie zou kunnen
beschrijven en verklaren (onderzoeksvraag 3). Het belangrijkste aspect van dit
model is het duidelijke onderscheid tussen perceptuele categorieën (die in ons
mentale woordenboek liggen opgeslagen) en articulatorische categorieën (die door
het productiesysteem bij iedere uitspraak weer anders kunnen zijn, afhankelijk van
de situatie). In dit model kunnen enkele concrete articulatievoorkeuren worden
ingebouwd, ook al is er voor de precieze formulering van deze voorkeuren nog veel
onderzoek nodig. Zo luidt één voorkeur ‘gebruik liever distale (kleine) dan
proximale (grote) gewrichten’, en een andere voorkeur ‘maak bewegingen in een
gewricht liever klein dan groot’. Als de persoon tegen wie gebaard wordt dichtbij

370

SAMENVATTING

zit, kunnen deze articulatievoorkeuren worden toegepast zonder het risico dat men
niet begrepen wordt: de beweging kan dan kleiner worden dan normaal.
 Tot slot worden nog enkele andere gevallen van fonetische variatie besproken,
zoals het verschil tussen de baby-C-hand en de X2-nul-hand, die verschillen in de
positie van de duim en de mate van buiging van de wijsvinger. Ook voor deze
vormen geldt dat ze articulatorische varianten zijn van een constant perceptueel
doel. Dit doel bestaat uit een gekromde wijsvinger, en een kleine afstand tussen de
top van de wijsvinger en de top van de duim (‘aperture’ genoemd).
Baby-C-hand:
duim tegenover de palm

X2-nul-hand:
duim naast de hand

In Hoofdstuk 6 wordt de belangrijkste conclusie van het onderzoek samengevat,
namelijk dat gewrichtsstanden geen rol spelen in de lexicale (fonologische)
beschrijving van gebaren. Gebaren hebben een articulator, een oriëntatie, een plaats,
en een beweging, maar deze vier eigenschappen hebben niet per se betrekking op de
hand als geheel (het ‘blokje hand’). In de meeste gebaren vormen de vingers de
articulator; in sommige gebaren kan de articulator bestaan uit alleen de
vingertop(pen) of uit de hele hand. Bij geen van de vier parameters hoeft verwezen
te worden naar gewrichtsstanden.
De articulator is flexibeler dan we voorheen dachten, omdat niet de hele hand,
maar meestal alleen de vingers een bepaalde stand of plaats proberen te bereiken. Er
zijn nog steeds beperkingen aan de mogelijke vorm van gebaren omdat de vingers
vastzitten aan het bovenlichaam, zoals de heer op de kaft duidelijk maakt. Maar die
beperkingen aan de articulatie worden deels omzeild doordat de vingers, en niet de
hele hand, de verschillende parameters van het gebaar kunnen uitspreken.
 Naast het belang van dit onderzoek voor onze taalkundige kennis over
gebarentalen, zijn er ook duidelijke praktische aanbevelingen uit af te leiden. In
woordenboeken en lesmateriaal kunnen mensen erop attent gemaakt worden dat er
naast regionale variatie in NGT ook uitspraakvariatie is. Bovendien zou overwogen
kunnen worden om in dit soort materiaal minder nadruk te leggen op de ‘hand’ als
centrale eenheid in gebaren. Dat kan bijvoorbeeld door expliciet varianten naast
elkaar te zetten, bijvoorbeeld door de handvormen ‘B’ en ‘hoek’ als twee extremen
op een continuüm af te beelden. Een andere mogelijkheid is om bij dit soort vormen

SAMENVATTING

371

de symbolen waarin de hand als geheel wordt afgebeeld te wijzigen in symbolen
waarin alleen de vingers te zien zijn.
Curriculum vitae

Onno Crasborn (Waddinxveen, 1972) completed his high school education in
1990. In the same year, he started studying French Language and Literature at
the University of Nijmegen (propedeuse diploma 1992). In 1995, he received
his MA degree in General Linguistics (cum laude) from the same university.
From 1995 to 2000, he was employed as a PhD student in the Holland Institute
of generative Linguistics (HIL) at Leiden University, carrying out the research
that is reported on in this dissertation. He is currently enrolled in the Dutch sign
language interpreter program. In November 2001 he started work on a postdoc
project at the University of Nijmegen, investigating phonetic and phonological
aspects of the prosodic structure of Sign Language of the Netherlands.
