FISCALE VOORRAADWAARDERING
FISCALE VOORRAADWAARDERING
door P. Smit
In het aprilnummer van dit blad heeft H. A. Munnik gereageerd op mijn
onder dezelfde titel in het januari-nummer verschenen artikeltje. Door om­
standigheden was ik tot nu toe niet in staat op zijn publicatie te antwoorden.
Dit heeft het voordeel, dat ik nu ook op enkele andere punten wat dieper
kan ingaan.
W at de opmerkingen van Munnik betreft zal ik mij beperken tot wat ik
als het cardinale verschilpunt zie, nl. de door hem verdedigde en door mij
afgewezen combinatie van lifo- en normale voorraadmethoden. Gezien de
vermelding door Munnik van mijn functie is het nuttig op te merken dat ik,
overigens vanzelfsprekend, slechts mijn persoonlijke mening weergeef.
1. Combinatie lifo- en normale voorraadmethoden.
In mijn artikeltje beoogde ik een theoretische opzet. De stand van zaken
t.a.v. de jurisprudentie was mij daarbij vrij onverschillig. Uitgaande van
mijn gedachtegang, dat de fiscale jaarwinstbepaling m.b.t. de „goederen­
rekening” op bedrijfseconomische grondslagen kon en dus ook moest berus­
ten, poogde ik een aantal criteria af te leiden, die de H.R. naar mijn mening
zou moeten volgen. De critiek van Munnik, grotendeels vanuit zijn inter­
pretatie van reeds gewezen arresten, raakt dus eigenlijk mijn artikeltje niet.
Ik zal hem echter beantwoorden èn van uit die theoretische opzet èn van­
uit de jurisprudentie.
 Een fiscale jaarwinstbepaling (van de „goederenrekening”) op juiste be­
drijfseconomische grondslagen behoort enerzijds schijnwinst onbelast te
laten en anderzijds echte winst niet onbelast te doen blijven. Een lifomethode voldoet in principe niet aan deze eisen. Of er wordt toch schijnwinst be­
last of er blijft echte winst onbelast. Een normale voorraadmethode voldoet
in principe wel aan de genoemde eisen. Een combinatie van lifo- en normale
voorraadmethoden voorkomt wel het belasten van schijnwinst, maar niet
het onbelast blijven van echte winst. Daarmede is deze combinatie naar
mijn mening als principiële oplossing veroordeeld.
Dat een principiële oplossing in de practijk om arbitraire beslissingen
vraagt, is geen reden om het met die oplossing zelf nu ook maar op een
akkoordje te gooien.
Zowel lifomethoden als een normale voorraadmethode zijn door de H.R.
elk opzichzelf aanvaard.
Daaruit volgt nog niet, dat nu ook een combinatie wel geaccepteerd zal
worden. Voor de lifomethoden was de aanvaarding wel begrijpelijk, on­
danks de bedrijfseconomische bezwaren daartegen. W e verkeerden toen in
het allereerste begin van de huidige ontwikkeling t.z.v. de fiscale voorraadwaardering. Bovendien hebben beide partijen èn voordelen èn nadelen. De
door Munnik gewenste combinatie betekent opheffing van de nadelen voor
de ene maar niet voor de andere partij. Dat is in strijd met de, voorzover mo­
gelijk, door de H.R. altijd hoog gestelde redelijkheid in de belastingheffing,
een criterium, dat ook jegens de fiscus geldt.
 Bij de combinatie, die toch een normale voorraadmethode moet heten,
worden de bovennormale voorraden niet gewaardeerd op kostprijs (of la­
gere marktwaarde). Zo’n waardering van een excedent beneden kostprijs
(of lagere marktwaarde), zonder dat de marktsituatie daar toe dwingt, be­
tekent een door niets gerechtvaardigd verlies voor het afgesloten jaar en
dat is iets, dat de H.R. naar mijn mening meerdere malen heeft verworpen,
m ab blz. 14

Dat de kostprijsbepaling arbitraire punten inhoudt, is geen reden om die
kostprijsbepaling zelf tot een farce te maken.
Het bovenstaande houdt niet een verwijt in aan ondernemers (of hun ad­
viseurs), die pogen deze combinatie fiscaal aanvaard te krijgen. Integen­
deel, het is hun recht te proberen hun fiscale verplichtingen zo voordelig
mogelijk af te doen. Bovendien geeft het ons de kans beter op de hoogte te
komen van de zienswijze van de H.R. in deze gehele materie. Wel meen ik
te mogen stellen, dat in een theoretische beschouwing niet alleen aandacht
mag worden geschonken aan onjuistheden jegens de contribuabelen. Dat
heeft Munnik m.i. te eenzijdig gedaan.
2. De technische- of economische voorraad.
Uit de jurisprudentie kan en, naar ik vrees, moet de conclusie getrokken
worden, dat de H.R. het uitgaan van de economische voorraad wel aan­
vaardt, maar niet eist.
Ik betreur dit, omdat naar mijn mening het doel, een fiscale winstbepa­
ling m.b.t. de „goederenrekening” op bedrijfseconomisch juiste grondsla­
gen, alleen maar bereikt kan worden, indien gewerkt wordt met de normale
economische voorraad (n.e.v.).
Bij de bepaling van de jaarwinst gaat het om de vaststelling van het re­
sultaat van de afgelopen periode.
 Uit de in die periode behaalde vermogenstoeneming moet geëlimineerd
worden de schijnwinst, d.w.z. dat gedeelte van die toeneming, dat verkregen
is als gevolg van prijsveranderingen over de voorraad, waarop de betref­
fende onderneming uit hoofde van haar functie „permanent” beslag moet
leggen, de normale voorraad dus.
Alleen wanneer die permanent noodzakelijke voorraad economisch tot de
onderneming behoort, zij er prijsrisico over loopt, kan er een vermogens­
toeneming als gevolg van prijsveranderingen ontstaan. Daarom moet de
normale voorraad in het kader van de winstbepaling naar mijn zienswijze
een economische voorraad, de n.e.v. zijn. De normale technische voorraad
(n.t.v.) moge een nuttig begrip zijn in de organisatie of bij de financiering,
in het kader van de winstbepaling brengt zij ons niet tot een bedrijfsecono­
misch juiste resultaatvaststelling.
Ligt de n.t.v. boven de n.e.v., dan is een gedeelte van de n.t.v. voorver­
kocht.
De voorkoper draagt het prijsrisico. Die krijgt de vermogenstoeneming
als gevolg van prijsveranderingen.
Aldaar moet de gewenste uitschakeling plaats vinden en niet bij de voor­
verkoper. Het waarderen van het verschil tussen de n.t.v. en de n.e.v. be­
neden kostprijs (of de lagere marktwaarde, indien het voorverkoopcontract
daartoe leidt) betekent een verlies toerekenen aan de afgesloten periode,
dat door niets wordt gerechtvaardigd. Het verwijt aan hen, die van de
n.e.v. willen uitgaan, dat zij op deze wijze de winst van gesloten, maar nog
niet gerealiseerde voorverkoopcontracten aan de afgelopen periode willen
toeschuiven, is ongerechtvaardigd, want onjuist.
Er is geen sprake van het nemen van een winst, maar van het voorkomen
van een niet bestaand verlies.
Een mogelijk verlies als gevolg van „contractbreuk” door de voorkoper
kan een reden zijn voor het constateren van een desbetreffend verlies voor
de afgelopen periode.
 Het is onjuist een dergelijk verlies zonder meer te veronderstellen en te
verwerken bij de voorraadwaardering, daar zo’n verlies een op zichzelf
m a b blz. 15

staande aangelegenheid vormt, en niets te maken heeft met de voorraadwaardering als zodanig. Ligt de n.t.v. beneden de n.e.v., dan is er sprake
van een voorkoop door de betreffende onderneming. Zij loopt het prijsrisico en zij krijgt eventueel de vermogenstoeneming, waarom het hier gaat.
Wordt bij deze onderneming nu uitgegaan van de n.t.v. dan is het moge­
lijke gevolg een niet gehele uitschakeling van de schijnwinst, n.1. niet de
vermogenstoeneming t.a.v. het verschil tussen de n.e.v. en de n.t.v.
Toepassing van de n.t.v. betekent derhalve, dat of minder of meer dan de
winst wordt belast. Beide mogelijkheden zijn principieel even ongewenst.
In de practijk zullen de ondernemingen met een n.e.v. hoger dan de n.t.v.
toepassing van de n.e.v. verlangen. Terecht, want alleen op deze wijze
wordt de juiste winst belast. De ondernemingen met een n.e.v. lager dan de
n.t.v. zullen vragen om toepassing van de n.t.v. Alhoewel begrijpelijk, in
principe ten onrechte, omdat op deze wijze minder dan de winst wordt be­
last. Uit het feit, dat practisch toepassing van de n.e.v. voor komt, blijkt, dat
de ongetwijfeld iets grotere technische moeilijkheden niet behoeven te weer­
houden het stellen van de eis tot alleen maar toepassen van de n.e.v.
Naar mijn mening heeft sterk de voorkeur een principieel juiste oplossing
met zonodig technische onvolkomenheden boven een principieel onjuiste
oplossing met geen of weinig technische onvolkomenheden. Het blijkt trou­
wens, dat in de loop van de jaren technische moeilijkheden steeds beter op­
gelost kunnen worden.
 Net zo min als de n.t.v. is ook de n.e.v. doorlopend aanwezig. Ook bij de
n.e.v. kunnen dus manco’s voorkomen. Hierdoor kan de verkregen vermo­
genstoeneming niet voldoende blijken te zijn op het moment, dat werkelijk
tot aanvulling wordt overgegaan. Dat tekort zal dan gedekt moeten worden
uit de winst. Wanneer deze situatie zich op de balansdatum voordoet, zal
deze conclusie zich in een of andere vorm uiten in een journaalpost van de
aard verlies- en winstrekening aan schijnwinstrekening. Dat wil dus zeggen,
dat er een niet te belasten vermogenstoeneming wordt geconstateerd, die
gebracht moet worden op de debetzijde van de verlies- en winstrekening.
Een op het eerste gezicht wat vreemde conclusie, die stellig juist is, indien
zo’n manco toevallig of uit de aard van het bedrijf optreedt. Misschien, ik
schrijf uitdrukkelijk misschien, is deze conclusie onjuist, indien zo’n manco
opzettelijk wordt veroorzaakt om speculatieve redenen. In het algemeen
zou ik de conclusie hier toch juist willen achten, omdat enig speculatief
handelen nu eenmaal inhaerent is aan elk bedrijf en omdat het vaststellen of
in dit opzicht al of niet gespeculeerd wordt, mij vrijwel onmogelijk lijkt. Eén
uitzondering meen ik toch te moeten maken. Wanneer consequent en door­
lopend gespeculeerd wordt, m.a.w. wanneer in wezen de n.e.v. nimmer
wordt aangehouden, zal geconcludeerd moeten worden, dat de betreffende
onderneming geen n.e.v. heeft, zodat uitschakeling van enige vermogens­
toeneming niet in aanmerking komt, omdat er geen sprake is van schijnwinst,
maar van echte, ook beoogde, speculatiewinst.
3. Het financieringsargument
Het onder punt 2 gestelde vloeit voort uit mijn zienswijze, dat de huidige
mogelijkheden t.z.v. de fiscale voorraadwaardering zijn geschapen om tot
uitschakeling van belastingheffing te komen van de z.g. schijnwinsten.
Velen verdedigen de mening, dat als doel vooropstaat het opheffen van
financieringsmoeilijkheden.
 De bewoordingen van sommige arresten schijnen (althans dat hoop ik)
m ab blz. 16

hen gelijk te geven. De verwarring is m.i. grotendeels ontstaan door het feit,
dat het niet belasten van schijnwinsten tevens vele financieringsmoeilijkheden voorkomt. Als de opzet inderdaad was het opheffen van financieringsmoeilijkheden, dan zou ook soulaas gebracht moeten worden aan on­
dernemingen, die geen voorraden de hunne kunnen noemen. Ik denk ook
aan beoefenaren van vrije beroepen als bijv. de accountantskantoren. De
voortdurende prijsstijgingen (loonronden) stellen steeds grotere eisen aan
de financiering van de voor cliënten verrichte, maar nog niet berekende
werkzaamheden. Er is geen sprake van schijnwinst, maar wel van financieringsmoeilijkheden. Geldt voor de „moderne” voorraadwaarderingsmethoden dit z.g. financieringsargument, dan zie ik geen enkele reden,
waarom een accountantskantoor of andere vrije beroepen en ondernemingen
in soortgelijke posities zich niet zouden kunnen bedienen van zo’n waarderingssysteem. Als bezwaar hiertegen kan toch moeilijk gelden, dat er geen
sprake is van voorraden. Wezenlijk is er geen verschil tussen het onder­
handen werk (aantal uren x kostprijs van zo’n uur) en de „echte” voor­
raden. Zeker niet, als het doel gelegen is in de opheffing van financieringsmoeilijkheden.
Ik heb nog niets gehoord van pogingen in deze richting. Ik verwacht ze
ook niet direct en ik voorzie zeker ook geen succes, omdat ergens toch de
eis van schijnwinst naar voren komt. Als dat zo is, eist m.i. om te beginnen
een redelijke belastingheffing, dat dit schijnwinstargument alleen en als het
enig juiste wordt beschouwd, met alle consequenties van dien (punt 2).
 Naar mijn mening is ook bedrijfseconomisch het financieringsargument
niet te verdedigen. De door veranderde omstandigheden vereiste aanpas­
sing van de bedrijfsmiddelen (ook de financieringsstructuur is als zo’n be­
drijfsmiddel te beschouwen) moet de onderneming zelf verzorgen. Voor­
zover mogelijk en gewenst uit de winst, maar niet ten laste van de winst.
Het aan elke onderneming inhaerente expansiestreven stelt grotere vermogenseisen, waaraan veelvuldig door zelffinanciering wordt voldaan. Men
kan toch ook niet stellen, dat dit ten laste van de winst moet geschieden.
Deze uit vrijwel elke bedrijfsvoering voortvloeiende financieringsmoeilijkheden moeten, bedrijfseconomisch gezien, verholpen worden door bijv.
inhouding van winst.
Resumerende wijs ik dus het fiancieringsargument af,
primair omdat er bedrijfseconomisch geen sprake is van een last van het
het verleden of heden, maar hoogstens van een reserve voor de toe­
komst.
secundair omdat er fiscaal zodoende een ongerechtvaardigd verschil ge­
maakt zou worden tussen in de zelfde omstandigheden verkerende
ondernemende belastingplichtigen.
4. De basisprijs.
In het z.g. „manco arrest” spreekt de H.R. van het prijspeil op de aan­
vangsdatum van het nieuwe voorraadwaarderingssysteem. W at moet hier
onder worden verstaan? In principe m.i. niet anders dan de prijs, waartegen
de betreffende goederen op of omstreeks die aanvangsdatum kunnen wor­
den verkregen.
Bedoelde de H.R. iets anders, dan zou hij m.i. ook een andere term heb­
ben gebruikt.
Het is ook logisch een nieuw systeem te beginnen met een juiste basis,
d.w.z. met de data van het aanvangspunt.
Toch is er een bezwaar. Het is mogelijk en het komt zelfs veel voor, dat
m ab blz. 17

de eindwaardering van het vroeger toegepaste systeem lager is dan de
marktprijs op dat moment. Vasthouden aan de hiervoor logisch genoemde
marktprijs zou betekenen het naar voren komen van een winst, die bij be­
stendiging van het oude systeem niet gebleken zou zijn.
 Of m.a.w. de mogelijkheid om een juister systeem te kunnen gaan volgen,
zou als het ware „gekocht” moeten worden met eerst wat extra belasting
te betalen.
Dit doet vreemd aan, om geen sterker woord te gebruiken. Het wordt nog
erger, indien die optredende winst in wezen nog schijnwinst is ook. Ik zou
daarom een zodanige oplossing willen verdedigen, dat voorzover er in deze
sprake is van schijnwinst, al is het dan van een vroegere periode, deze niet
belast wordt en dat het echte winstdeel fiscaal winst wordt in het jaar van
realisatie, hetgeen in de practijk wel het eerstvolgende jaar zal zijn. Deze
oplossing houdt niet in, dat t.a.v. de normale (economische) voorraad zon­
der meer de eindboekwaarde van het oude systeem in aanmerking komt.
Practisch is die boekwaarde veelal behept met allerlei historische nasleep.
Ik noem hiervoor als voorbeeld het in die boekwaarde verrekend zijn van
aftrekken voor incourantheid e.d. Hoewel ook bij de vroegere methoden in
theorie onjuist, werden dergelijke aftrekken vaak eenvoudshalve in de
„prijs” verdisconteerd. Dergelijke oneffenheden behoren er uit gehaald te
worden en daar er geen sprake is van schijnwinst, is opneming in de winst
van het realisatiejaar m.i. noodzakelijk.
Een interessante vraag is hoe gehandeld moet worden, indien door over­
heidsingrijpen een plotselinge wijziging in het prijspeil optreedt. Ik denk
aan bijv. een accijnsverandering. Blijft de basisprijs dienaangaande onver­
anderd of moet een herziening aangebracht worden t.z.v. de accijnsver­
andering?
M.i. het laatste. Indien een accijnsverhoging niet gecorrigeerd wordt, zou
er voor het betreffende jaar niet een schijnwinst geëlimineerd, maar een niet
bestaand verlies geconstateerd worden.
Een alleen optredende accijnsverlaging geeft geen moeilijkheid, immers
fiscaal is een waardering boven marktprijs niet nodig.
 Stel echter, dat zo’n accijnsverlaging wordt gecompenseerd door of dient
als compensatie voor een prijsstijging, als waardoor al onze moeilijkheden
zijn ontstaan. De marktprijs is dan gelijk aan de basisprijs gebleven.
Toch zou het niet verlagen van de basisprijs betekenen, dat verkregen
schijnwinst niet werd geëlimineerd.
Uit het bovenstaande blijkt hoe belangrijk het criterium „schijnwinst” is.
Dat moet ons, 't worde nogmaals betoogd, helpen bij een juiste vast­
stelling van de jaarwinst. Dit was bij het accijnsgeval vrij eenvoudig. Veel
moeilijker wordt dit, indien overheidsingrijpen indirect prijswijzigingen
ten gevolge heeft.
Ik denk aan import- en exportregelingen e.d.
Ik zie daar geen kans om aan te geven wat wel en wat niet als schijn­
winst moet worden aangemerkt. Toch zou een juiste jaarwinstvaststelling
dit vereisen.
Algemener gesteld, moet eigenlijk elke prijsverandering niet verdeeld
worden in een specifiek gedeelte, dat geen en een algemeen gedeelte, dat
wel een schijnwinstkarakter heeft?
In principe beantwoord ik deze vraag bevestigend. Een practische op­
lossing zie ik nog niet. Dat is overigens niet zo erg, Keulen en Aken zijn
ook niet op één dag gebouwd.
m ab blz. 18.
