Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies

La revue scientifique pour les recherches sur Bruxelles /
Het wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over
Brussel / The Journal of Research on Brussels
Collection générale | 2006

Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Selectieve migratie vanuit Brusselse wijken gekenmerkt
door gentrificatie

Que deviennent les quartiers centraux à Bruxelles ? Des migrations sélectives au
départ des quartiers bruxellois en voie de gentrification
What is happening to Brussels’ inner-city neighbourhoods? Selective migration
from areas undergoing gentrification
Mathieu Van Criekingen
Traducteur : Benoit Lannoo

Édition électronique
URL : https://journals.openedition.org/brussels/298
DOI : 10.4000/brussels.298
ISSN : 2031-0293
Cet article est une traduction de :
Que deviennent les quartiers centraux à Bruxelles ? - URL : https://journals.openedition.org/brussels/
293 [fr]
Autre(s) traduction(s) de cet article :
What is happening to Brussels’ inner-city neighbourhoods? - URL : https://journals.openedition.org/
brussels/303 [en]
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Mathieu Van Criekingen, «Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?», Brussels Studies
[Online], Algemene collectie, nr 1, Online op 12 décembre 2006, geraadpleegd op 07 juin 2024. URL:
http://journals.openedition.org/brussels/298 ; DOI: https://doi.org/10.4000/brussels.298

The text only may be used under licence CC BY 4.0. All other elements (illustrations, imported files) are
“All rights reserved”, unless otherwise stated.
Nummer 1  12 december 2006

Mathieu Van Criekingen werd
geboren in 1974. Hij is navorser
aan het FNRS (Fonds National de
la Recherche Scientifique) en
verbonden aan het Laboratoire de
GŽographie Humaine van de ULB
(UniversitŽ Libre de Bruxelles). Hij
is de auteur van onder meer "La
ville branchŽe : gentrification et
dynamiques commerciales ˆ
Bruxelles et ˆ Paris", Belgeo,
2006, 1, 113-134 (in
samenwerking met A. Fleury);
"Revisiting the diversity of
gentrification: neighbourhood
renewal processes in Brussels and
Montreal", Urban Studies, 2003,
40, 12, 2451-2468 (in
samenwerking met J.-M.
 Decroly); "ItinŽraire de la
rŽnovation des quartiers anciens
ˆ Bruxelles", collection Hommes
et Paysages, SociŽtŽ Royale Belge
de GŽographie, 68p.
Mathieu Van Criekingen

[ ] Welke toekomst voor de Brusselse
centrumwijken?
Selectieve migratie vanuit Brusselse wijken gekenmerkt door
gentrificatie
Vertaald uit het Frans door Benoit Lannoo

De toegang tot de woonmarkt in de centrumwijken van Brussel voor gezinnen met beperkt inkomen
werd het voorbije decennium aanzienlijk moeilijker. Tezelfdertijd vielen verschillende tekenen van
vernieuwde investeringen er duidelijk op. Dit artikel interpreteert de transformaties die Brussel
momenteel ondergaat aan de hand van het model van de ÔgentrificatieÕ. De analyse vertrekt met
name van de studie van migratiedata: wie verlaat de Brusselse wijken gekenmerkt door gentrificatie
en waarheen trekken deze migranten (zowel op het Brusselse grondgebied als erbuiten)? En
hoewel de gentrificatie in Brussel zich (voorlopig nog) veeleer vertaalt in de opkomst van wijken die
Ôin trekÕ dan wel wijken die ÔchicÕ zijn, wordt het proces toch (al) gekenmerkt door verregaande
sociale selectiviteit. Verschillende types migranten verlaten inderdaad de centrumwijken, maar de
bestemming van deze migratiestromen verschilt uitdrukkelijk naargelang het sociale profiel van de
betrokkenen.
contact : mvancrie@ulb.ac.be

 Inleiding

* Zie verklarende woordenlijst.
 Wie vandaag oppert dat er in Brussel een woonprobleem heerst, trapt een
open deur in. De crisis op de woonmarkt beheerst tegenwoordig de agenda
van zowel media als politiek, gezien de verhouding tussen gezinsinkomen en
woonkosten intussen niet alleen meer problematisch lijkt te zijn voor de
gezinnen onderaan de maatschappelijke ladder maar evenzeer voor de
middenklasse (zie bij voorbeeld Le Soir, 22 augustus 2006a). Volgens de
jongste enqu•te van het Observatorium voor de Huisvesting in het Brussels
Hoofdstedelijk Gewest (De Coninck et De Keersmaecker, 2004) hebben de
gezinnen uit de middelste categorie van de inkomensverdeling (5de deciel*)
slechts toegang meer tot 21% van de Brusselse woonmarkt, terwijl ze begin
jaren 1990 nog op 38% ervan terecht konden. Hoeveel krapper dan is de
situatie geworden voor de Brusselse gezinnen uit de drie eerste decielen van
de inkomensverdeling (de 30% armste gezinnen) die slechts toegang meer
hebben tot 4% van de private woonmarkt, nauwelijks een derde van een dik
decennium geleden! Deze cijfers zijn trouwens gebaseerd op de
vooronderstelling dat gezinnen maximum een kwart van hun inkomen aan

2
woonkosten besteden. Helaas is die premisse louter theoretisch geworden.
In de praktijk leggen de woonkosten een steeds groter beslag op het
gezinsinkomen. Vele gezinnen komen daardoor in een steeds bedenkelijkere
situatie terecht, aangezien ze voor de huur een belangrijk deel van hun
budget moeten aanspreken (inmiddels is dat voor een Brussels gezin op de
twee meer dan 40% van het gezinsbudget geworden), terwijl ze tevreden
moeten zijn met onvoldoende ruim of armoedige woningen. Of nog: ze
moeten op andere basisvoorzieningen besparen, zoals in het bijzonder op
gezondheidszorgen of onderwijskosten (Gemeenschappelijke
Gemeenschapscommissie van Brussel-Hoofdstad, 2002; BŽghin, 2006). Voor
talloze gezinnen komen aldus de kansen om in de stad te blijven wonen, in
het gedrang.
 Deze crisissituatie is vooral voelbaar in de centrumwijken van de stad (het
gebied met name dat bestaat uit de historische binnenstad Ñ de Vijfhoek Ñ
en de wijken in de zogenaamde ÔEerste KroonÕ die voornamelijk tijdens de
19de eeuw geŸrbaniseerd werden). Inderdaad, de specifieke historische
omstandigheden waarin de Brusselse sociale ruimte tot stand kwam, hebben
geleid tot een concentratie in het stadscentrum van oudere
woongelegenheden die vaak in slechte staat zijn en op de privŽ-markt te
huur worden aangeboden (De Lannoy et Kesteloot, 1990; Billen et
Duvosquel, 2000). De meer gegoede bevolkingsgroepen konden vanaf de
19de eeuw terecht in een meer residenti‘le omgeving buiten de
centrumwijken, terwijl ze wel naar het stadscentrum bleven afzakken om er
te werken of inkopen te doen of voor vrijetijdsbesteding. Deze
middelpuntvliedende dynamiek werd bijzonder sterk in de jaren 1950, toen
de middenklasse er over het algemeen sociaal op vooruit begon te gaan.
Deze sociale vooruitgang vertaalde zich niet zelden in de verhuis naar de
residenti‘le voorstad. De centrale stadswijken raakten evenwel niet ontvolkt
of verlaten, aangezien de gezinnen van internationale arbeidsmigranten er
zich massaal kwamen vestigen.
 Vandaag kloppen bijna drie gezinnen op de vier in de centrumwijken bij
private verhuurders aan (tegen 54% voor het gehele grondgebied van de 19
gemeenten). Dit marktsegment (de privŽ-huurmarkt) huisvest dan ook het
grootste deel van de Brusselse gezinnen met beperkt inkomen. De privŽhuurmarkt speelt in Brussel aldus de facto de rol van sociaal verhuurder (zij
het natuurlijk zonder structurele criteria te hanteren om de huurprijs aan te
passen aan de inkomsten van het gezin dat huurt). Het woonaanbod van de
overheid Ñ de sociale verhuurder de iure Ñ daarentegen is schromelijk
ontoereikend: het behelst nauwelijks 10% van het hele woonaanbod in het
Gewest (waarvan ongeveer 8% sociale woningen en 2% woningen die
behoren tot het privŽ-patrimonium van een gemeente of een OCMW). Het
woonaanbod van overheidswege mag dan in vergelijking met de meeste
Europese steden al bijzonder krap zijn, verhoudingsgewijs vermindert het
bovendien nog jaar op jaar. Inderdaad, het volume aan nieuwe sociale

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

3
wooneenheden op de markt is elk jaar kleiner dan dat aan nieuwe
wooneenheden ten gevolge van privŽ-investeringen of van
overheidsinvesteringen buiten de sociale huursector.
 De toegang tot de woonmarkt in de volkswijken van het centrum van de
stad voor gezinnen met beperkt inkomen werd het voorbije decennium dus
aanzienlijk moeilijker. Wie zich wil buigen over de tekenen van vernieuwde
investering die vandaag in sommige van deze wijken duidelijk opduiken,
doet er goed aan deze vaststelling in het achterhoofd te houden. Het gaat
hier immers niet om het afblokken van de vlucht van de middenklasse naar
de voorsteden. Het bevolkingsaantal in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
mag dan, na verschillende decennia van onafgebroken bevolkingsafname,
sinds het midden van de jaren 1990 opnieuw toenemen (+7% tussen 1995
en 20061), deze recente en beperkte bevolkingsaanwas is allerminst een
gevolg van migratieoverschotten van het stedelijke ommeland naar het
stadscentrum. Integendeel, de migratiebalans* blijft duidelijk negatief voor
het Gewest: het verliest jaarlijks ongeveer 10.000 inwoners aan Vlaams- en
Waals-Brabant 2. De bevolkingstoename in het Gewest moet veeleer
verklaard worden door het overschot aan geboortes ten opzichte van het
aantal sterfgevallen (in 2005 een overschot van 5.800 eenheden) en vooral
door een zeer positieve migratiebalans vanuit het buitenland (jaarlijks
ongeveer 16.000 extra inwoners op het grondgebied van het Gewest). Deze
cijfers illustreren trouwens andermaal het steeds meer kosmopolitische
karakter van Brussel (Corijn en De Lannoy, 2000) 3.
 Als er dus al sprake is van een terugkeer naar de stad, betekent dit (nog)
niet dat de postmoderne loft in het stadscentrum zonder meer de villa in een
groene buitenwijk als ideaal eindstation van een woonparcours zou hebben
vervangen. Wel lijken sommige volkswijken in het stadscentrum vandaag
ÇherontdektÈ te zijn door verschillende soorten protagonisten die allemaal
een aantal kenmerken van de sociale bovenklasse met elkaar delen. Onder
hen vinden we onder meer terug: vastgoedinvesteerders die mikken op de
herwaardering van zones in het stadscentrum om er woongebieden voor een
(zeer) welgestelde client•le van te maken, maar ook jonge en vaak
geschoolde gezinnen die zich aangetrokken voelen door allerhande
eigenschappen van de historische centrumwijken van een grote stad (de
sociale en culturele verscheidenheid, het intense stadsleven, enz.).
1 Deze evolutie slaat op het offici‘le bevolkingsaantal. Ze houdt geen rekening met de vele
duizenden personen die in Brussel verblijven zonder er officieel geregistreerd te zijn (Henau,
2002).
2 Vreemd is dan ook de vaststelling van de Brusselse regering in haar Gewestelijk
Ontwikkelingsplan van 2002 dat Çde vlucht uit de stad in Brussel [blijkt] te zijn gestopt in het
midden van de jaren 90È (p. 6) en dat Çde aanzet van een fenomeen van terugkeer naar de
stad re‘el [lijkt]È (p. 8).
3 Het positieve migratiesaldo van Brussel met het buitenland kan grosso modo als volgt wordt
opgesplitst: een derde van de migranten komt uit ÇrijkeÈ landen (EU, Noord-Amerika, Japan,
Australi‘), twee derde komt uit ÇarmeÈ landen (Afrika, Azi‘, Latijns-Amerika, Oost-Europa).
M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

4
Bovendien besteden ook de overheden sinds het begin van de jaren 1990
aandacht aan de Brusselse centrumwijken via een politiek project voor de
ÇvernieuwingÈ van deze gebieden.
 Studies met betrekking tot een ruime schare aan steden wereldwijd
bestempelen dit proces van vernieuwde investering als een urbane
gentrificatie* (van Weesep and Musterd, 1991; Bidou-Zachariasen et al.,
2003; Atkinson and Bridge, 2005). Natuurlijk zijn de verschillende
fenomenen die in de gespecialiseerde literatuur onder de term gentrificatie
worden samengebracht soms erg uiteenlopend, zowel wat betreft de
verschillende onderliggende krachten en het ritme waarmee ze bepaalde
wijken transformeren als wat betreft het type transformatie dat ze
teweegbrengen (residenti‘le gentrificatie, commerci‘le gentrificatie,
toeristische gentrificatie, enz.). Deze verscheidenheid weerspiegelt eens
zoveel verscheidenheid in de stedelijke contexten waarin deze gentrificatieprocessen zich voordoen. Zo bijvoorbeeld verschilt de mate waarop
overheidsbeleidsmakers de vastgoedmarkt controleren gevoelig van stad tot
stad, net als de houding van (private of publieke) institutionele investeerders
of nog het belang dat bepaalde dominante groepen al van in het verleden
wel of niet voor het stadscentrum betonen. Dergelijke elementen vormen als
het ware de parameters die de gentrificatie lokaal vorm geven. Maar
ondanks die lokaal variabele verschijningsvormen is de notie gentrificatie wel
degelijk pertinent in de mate de gebruiker ervan wil onderstrepen wat de
verschillende processen van vernieuwde investeringen die worden
geobserveerd, met elkaar verbindt. De zogenaamde ÔgentrificatieÕ kan
immers ook worden beschouwd als het samenspel van een aantal
evoluties waarbij populaire gebieden (opnieuw) worden opge‘ist
door en voor groepen die hoger op de maatschappelijke ladder
staan dan de voorgaande bewoners of gebruikers ervan. Deze
evoluties kunnen niet los gezien worden van de druk die op het bestaande
sociale weefsel van die gebieden wordt uitgeoefend. Deze druk is nu eens
direct en abrupt (bijvoorbeeld wanneer huurders uitgestoten raken ten
gevolge van de herwaardering van de vastgoedprijzen in een bepaalde
wijk), dan weer veel subtieler (bijvoorbeeld wanneer op wijkniveau nieuwe
normen voor het gebruik van de openbare ruimte worden afgesproken of
wanneer de politieke prioriteiten met betrekking tot het gebruik van die
openbare ruimte worden gewijzigd) 4. De gentrificatie impliceert met andere
woorden op wijkniveau zowel een heropeising (voor sommigen) als een
afwijzing (voor anderen) van een bepaald stuk stedelijke ruimte. De
samenvattende uitdrukking Ç class remaking of the inner-cityÈ (Ley, 1996)
die in de Angelsaksische literatuur wordt gebezigd, zet het sociale vraagstuk
dat inherent is aan het gentrificatie-proces, goed in de verf.
 4

Zie: Alisch et zum Felde, 1992; Atkinson, 2000.
M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

5
Het vervolg van dit artikel wil een analyse bieden van het gentrificatieproces dat zich momenteel in Brussel voordoet. Wil een dergelijke analyse
valabel zijn, dan mag ze zich niet beperken tot het overplanten op de
Brusselse situatie van de beschrijvings- en interpretatieschemaÕs die in New
York, Londen of Parijs werden opgezet. In eerste instantie komt het er dus
op aan de recente evoluties in de Brusselse centrumwijken in hun specifieke
context te beschrijven. Daarna moet de gentrificatie-dynamiek die zich
momenteel in Brussel voordoet, verder worden geanalyseerd aan de hand
van het onderzoek van migratiedata en vanuit de concrete onderzoeksvraag:
wie verlaat de Brusselse wijken gekenmerkt door gentrificatie en waarheen
trekken deze migranten (zowel in Brussel als elders op het Belgische
grondgebied)?

 I. De gentrificatie in Brussel: een beperkt verschijnsel?
Om de aard van de gentrificatie in een gegeven stedelijke context (Brussel)
in beeld te brengen, steunt onderstaande analyse op een schare aan
indicatoren van gentrificatie die in de internationale literatuur gebruikelijk
zijn en waarvoor in Brussel statistische informatie voorhanden is5. Bovendien
wordt voorrang gegeven aan onderzoek op schaal van de gehele stad, al
worden de resultaten daarvan her en der verrijkt met inzichten afkomstig
van meer gerichte analyses, zij het dat deze noodzakelijkerwijs beperkt
worden tot kleinere gebieden (van een of enkele wijken).
 Een eerste indicator van de evolutie van de sociale samenstelling van de
wijken is de evolutie van het gemiddelde gezinsinkomen. Voor tabel 1
wordt deze evolutie over de periode 1993-20016 berekend voor tien groepen
van zogenaamde Ôstatistische buurtenÕ 7.* Deze groepen worden gevormd op
basis van een opdeling in decielen van de verdeling van de statistische
buurten volgens het gemiddelde inkomen van de gezinnen die er in 1993
woonden. Het eerste deciel groepeert met andere woorden de 10% armste
statistische buurten van Brussel in 1993, terwijl de 10% rijkste statistische
buurten in het laatste deciel bij elkaar gebracht worden. De keuze van het
begin van de jaren 1990 als startdatum van de analyse is in Brusselse
context niet zonder betekenis, aangezien die startdatum nagenoeg
samenvalt met de institutionele geboorte van het Brussels (1989), met het
5 Zo is het bijvoorbeeld niet mogelijk de evolutie van de huurprijzen voor de gehele stad Brussel
op fijne schaal in kaart te brengen.
6 Het betreft de inkomsten van 1993 afgeleid uit de belastingaangiften gedaan in 1994.
7 Dit is het fijnste niveau van aggregatie van statistische data dat in Belgi‘ voorhanden is. Het
Brussels Hoofdstedelijk Gewest werd opgedeeld in iets meer dan 700 statistische buurten,
waarvan er 606 zowel in 1993 als in 2001 meer dan 50 gezinnen telden. Alle waarden die hier
naar voren geschoven worden, zijn het resultaat van berekeningen over deze 606 statistische
buurten.
M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

6
eerste Gewestelijk Ontwikkelingsplan (aangenomen in 1995) en met de
lancering van de ÇstadsvernieuwingsÈ-programmaÕs (de eerste
Wijkcontracten afgesloten in 1993).
 Met deze eerste statistische operatie komt een belangrijke tendens aan de
oppervlakte: de groeiende inkomenskloof tussen de eerste decielen (1 tot 3)
en het andere uiteinde van de verdeling (zie de eerste twee kolommen van
tabel 1), wijst op een toenemende sociale polarisatie in de stad. Met andere
woorden: de centrale volkswijken verarmen verder (althans in relatieve
termen) terwijl de eerder gegoede wijken, vooral in het oosten van de stad,
het voorwerp lijken te vormen van een verscherpt ÔembourgeoisementÕ (zie
ook Van Hamme, 2003). Dit sterkere embourgeoisement heeft alles van
doen met de steeds frequentere vestiging aldaar van (zeer) gegoede
gezinnen, professioneel gelinkt met de internationale (Europese of andere)
rol van de stad (Cailliez, 2004).
 gemiddeld
inkomen
1993-01

hogere
diplomaÕs
1991-01

populatie
25-34 jaar
1991-01

eigenaars
1991-01

bedienden
(privŽ)
1991-01

arbeiders
(privŽ)
1991-01

% dat tussen
1996 en 2001
verhuisd is
(% pop. > 5 jaar)

Brussels Hoofdstedelijk Gewest
+ 8.1%
+ 51.5%

+ 4.9%

+ 8.0%

+ 3.3%

- 3.7%

49.1%

ste

statistische buurten gerangschikt per inkomensdecielen, 1993 (1 deciel: 10% armste)
1ste deciel + 5.5%
+ 115.0%
+ 11.8%
+ 2.9%
+ 6.0%
- 8.2%
51.7%
2de deciel + 5.7%
+ 84.1%
+ 15.5%
+ 5.1%
+ 5.2%
- 4.9%
51.9%
3de deciel + 7.0%
+ 72.9%
+ 9.5%
+ 7.3%
+ 4.2%
- 4.0%
53.4%
de
4 deciel + 11.7%
+ 64.8%
+ 7.7%
+ 8.5%
+ 3.0%
- 2.9%
49.8%
5de deciel
6de deciel
7de deciel
8ste deciel
9de deciel

+ 10.4%
+ 9.1%
+ 10.0%
+ 8.2%
+ 8.2%

+ 52.8%
+ 51.9%
+ 42.1%
+ 42.0%
+ 40.8%

+ 6.8%
+ 2.7%
- 4.4%
- 5.4%
- 0.7%

+ 8.5%
+ 12.2%
+ 8.5%
+ 6.0%
+ 11.1%

+ 3.3%
+ 1.8%
+ 1.2%
+ 1.2%
- 1.2%

- 2.3%
- 1.3%
- 1.4%
- 1.1%
- 0.6%

47.5%
45.2%
45.2%
46.4%
45.6%

10de deciel + 13.7%

+ 31.3%

- 12.9%

+ 6.2%

+ 3.3%

- 3.7%

45.2%

Tabel 1. Sociodemografische evoluties in
Brussel tijdens de jaren 1990.
Bronnen: FOD Economie Ð Algemene Directie Statistiek en
Economische Informatie, Volks- en woningtelling 1991, Algemene
socio-economische enqu•te 2001; Financi‘le statistieken;
berekeningen van de auteur.
 Deze eerste vaststelling spreekt meteen de hypothese tegen als zou de
sociale structuur in het Brusselse plots zijn ge‘volueerd naar een model
waarin de centrale volkswijken de woongebieden bij uitstek van rijkere

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

7
gezinnen zouden zijn geworden. Zo zijn er (voorlopig) nog weinig
vastgoedmakelaars die buiten de traditionele ÔburgerlijkeÕ gebieden van de
stad hoogwaardige woongelegenheden op de markt brengen
(Vandermotten, 2000) 8.
 Kunnen we hieruit afleiden dat de gentrificatie, althans in Brussel, voorlopig
een beperkt fenomeen is (zie bijvoorbeeld Gatz et al., 2005)? Niet meteen,
want zodra bijkomende indicatoren van sociale verandering in rekening
worden gebracht (zie de kolommen 3 tot 8 van tabel 1), dringt een totaal
ander beeld zich op. Allereerst neemt het aantal houders van een diploma
van het hoger onderwijs toe in het gehele Gewest, maar vooral in de eerste
decielen van de verdeling (1 tot 4). Nu draagt dergelijke toename
onweerlegbaar een generationele component in zich: bij ongewijzigde
overige variabelen tellen jongere generaties altijd meer gediplomeerden dan
oudere generaties. Deze toename gaat dan ook hand in hand met een
duidelijke groei van het aantal jongere volwassenen (25-34 jaar) in de
eerste decielen. Bovendien zijn de uiteenlopende tendensen binnen de
categorie‘n bedienden en arbeiders9 die werden waargenomen over het
gehele Gewest, eveneens sterker in de eerste decielen (1 tot 4). Dergelijke
uiteenlopende tendensen wijzen op een voortschrijdende relatieve groei van
de tertiaire sector in de stad. De sociale verandering lijkt dus sterker te zijn
in de centrale volkswijken terwijl meer gegoede gebieden er minder onder te
lijden lijken te hebben. De toename van het aantal eigenaars daarentegen is
alleen in de decielen 6 en 9 merkelijk groter dan het gewestelijke
gemiddelde; de buurten die in de eerste decielen van de verdeling werden
ondergebracht, blijven dus grotendeels gericht op huurders. In de eerste
decielen ten slotte zijn relatief meer mensen tussen 1996 en 2001 verhuisd,
wat een aanwijzing is voor een grote woonmobiliteit in die gebieden. Dit
laatste gegeven ondersteunt de stelling dat de waargenomen evoluties niet
alleen te maken hebben met structuurveranderingen ter plekke
(bijvoorbeeld die van de arbeiders die tussen 1991 en 2001 als bedienden
werden geclassificeerd), maar ook met niet te verwaarlozen tegenstrijdige
migratiestromen (van arbeiders bijvoorbeeld die door bedienden werden
vervangen).
 Samenvattend: in de centrale volkswijken van Brussel (de decielen 1
tot 3) wordt een duidelijke relatieve toename vastgesteld van de
aantallen houders van een diploma van het hoger onderwijs,
jongere volwassenen en bedienden, een merkelijke relatieve
8

Toch bracht een seminarie onlangs professionals uit de vastgoedsector en regionale
beleidsverantwoordelijken samen rond de vraag onder welke voorwaarden de Brusselse
residenti‘le vastgoedmarkt in de toekomst Çeen nieuw eldoradoÈ kan worden (Editions et
SŽminaires s.a., sŽminaire du 26 octobre 2005).
9 Het gaat alleen om werknemers uit de privŽ-sector; omdat de classificatie van hun collegaÕs
uit de openbare sector tussen 1991 en 2001 werd gewijzigd, is een onderlinge vergelijking niet
langer mogelijk.
M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

8
afname van het aantal arbeiders en een blijvend overwicht van het
aantal huurders, dit alles binnen de context van een relatieve
verarming van deze wijken ten opzichte van de rest van de stad.
 Dit geheel aan evoluties maakt het onmogelijk de transformaties waaraan
Brussel momenteel onderhevig is te bestempelen als een ÇklassiekÈ
gentrificatie-proces, aangezien zulks een duidelijke toename van het aantal
bewoner-eigenaars en dito groei van de gemiddelde inkomens in de centrale
wijken zou impliceren. Dit lijkt in Brussel vandaag slechts het geval te zijn in
een beperkt aantal gebieden, enkele nog erg verspreide prestigieuze locaties
die zich echter telkens al duidelijk aftekenen tegen hun onmiddellijke
omgeving. Met name kan hier de heropbouw van enkele delen van het
stadscentrum worden vermeld, resultaat van private vastgoedoperaties of in
het kader van een privaat-publieke samenwerking (bijvoorbeeld
verschillende projecten rond het Oud Korenhuis). Ook moet er gewezen
worden op gevallen van gentrificatie ten gevolge van een stapsgewijze
renovatie van het gebouwenpark, een operatie die door investeringen vanuit
een eerste groep nieuwkomers op gang getrokken werd en naderhand door
meer gevestigde investeerders werd voortgezet. De transformatie van de
Dansaert-Sint-Gorikswijk is een goed voorbeeld van dit type van transitie
(Van Criekingen et Fleury, 2006). Een ander type van ÇklassiekeÈ
gentrificatie ten slotte is de doorbraak van de loft-projecten, in het bijzonder
in de industri‘le wijken langs het kanaal. De lofts vormen een marktsegment
dat intussen volkomen door promotoren van topvastgoed ingenomen is.
 In de centrale Brusselse volkswijken lijkt echter een andere dynamiek een
belangrijkere rol te spelen. De hierboven waargenomen evoluties kunnen
inderdaad worden gelezen als een intocht van jongere volwassenen die op
de privŽ-markt huren, die een aantal sociale tussenposities bekleden Ñ dus
noch minder gegoede noch beter gegoede gezinnen Ñ en die doorgaans
gediplomeerd zijn (of op weg om een diploma te behalen). Het gaat om
een soort heriname van het stadscentrum door groepen die
momenteel rijker lijken te zijn aan cultureel kapitaal (gemeten naar
het bezit van een diploma van het hoger onderwijs) dan aan financieel
kapitaal (gemeten naar inkomen), en die zich inschakelen in een
sociaal weefsel dat voor het overige lijdt onder een verscherpte
verarming. Deze interpretatie lijkt bevestigd te worden door de vaststelling
dat het aantal gezinnen in deze centrale wijken zeer duidelijk toeneemt.
Tussen 1991 en 2003 groeide het aantal gezinnen in de Vijfhoek met 12%
(tegen een toename van 6% voor het gehele Gewest) terwijl het aantal
inwoners er nauwelijks groeide: +0,4% (+4% voor het Gewest). Dit
contrast tussen de toename van het aantal (officieel geregistreerde)
inwoners en die van het aantal gezinnen illustreert de veranderende sociodemografische samenstelling van de centrumwijken (ruimere aanwezigheid
van kleine gezinnen van jongere volwassenen) en vormt de basis voor een

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

9
duidelijke toename van de vraag naar woongelegenheid in het
stadscentrum.
 Dit soort evolutie heeft alles van doen met een aantal diepgaande sociodemografische tendensen die allerminst eigen zijn aan de Brusselse situatie,
in het bijzonder met het uiteenspatten van het gezin en met de gewijzigde
samenstelling van de fase van intrede in het leven van de volwassenen (zie
bijvoorbeeld Corijn and Klijzing, 2001; Elchardus en Smits, 2005). Het langer
en complexer worden voor jongere volwassenen van de overgang naar
economische zelfstandigheid en van hun gezinsvorming, brengt immers
grondige veranderingen met zich mee op het vlak van woonmobiliteit en van
inschakeling op de woonmarkt. Wat de Brusselse situatie betreft, gooit een
studie uit 2005 van Xavier Leloup bij jongere volwassenen (20-35 jaar) die
zich net in Elsene (tussen het Flageyplein en de Naamsepoort) hebben
gevestigd, een merkwaardig interessant licht op de inschrijving van dit soort
gezinnen in een volkswijk van het stadscentrum. Leloup zet het voorlopige
karakter van de vestiging van deze jongeren in de bestudeerde wijk duidelijk
in de verf: Ç ÒIk vind Elsene bijzonder leuk, al is het evident dat we niet van
plan zijn ons hele leven hier door te brengen; het is een overgangsperiode,
zij het van de aangename soortÓ, vertelt Olivier ons terwijl hij onderstreept
dat hij van de ene overgangsperiode in de andere stapt, want Òwe stellen
tegenwoordig in elk geval beslissingen steeds langer uitÓÈ (p. 186). De
jongeren die door de onderzoeker werden ondervraagd drukken hun
gehechtheid uit aan een aantal typisch stedelijke leefomstandigheden die ze
terugvinden in deze wijk van Elsene en in het stadscentrum zonder meer,
zoals de gemakkelijke toegang tot stedelijke infrastructuur, de sociale en
culturele diversiteit en de rijke ontspanningsmogelijkheden.
 Vele jongere volwassenen lijken vandaag dus meer dan vroeger te kiezen
voor een huurwoning in een stedelijke omgeving die centraal gelegen is,
bruisend is en hen een veelvoud aan kansen in het vooruitzicht stelt. Al mag
dit niet veralgemeend worden tot alle jongere volwassenen. Dit type
transitie is veeleer de voorkeursoptie van jongere volwassenen uit de
middenklasse of hoger nog op de maatschappelijke ladder en die (eventueel
via hun ouders) over de noodzakelijke middelen beschikken om zelfstandig
te wonen zoals wie verder studeert dat doorgaans doen, om familiale
engagementen uit te stellen en om leefomstandigheden buiten
gezinsverband uit te proberen met het oog vooral op de individuele
ontplooiing (Galland, 2004). Bovendien zouden deze jongere volwassenen,
net als andere types zogenaamde ÇmiddenklasseÈ-gezinnen, er door het
verscherpte embourgeoisement van de traditionele gegoede wijken toe
worden aangezet op ÇherontdekkingstochtÈ te gaan in een aantal
overgangswijken en volkswijken die niet meteen in hun geest opkomen als
ze aan stedelijke ruimte denken. Deze wijken zouden voor jongere
volwassenen uit de middenklasse als het ware pasklare oplossingen bieden

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

10
in hun familiaal en professioneel voorlopige en bijgevolg onzekere
levenssituatie.
 Moet er bijgevolg niet eerder van een verjonging van de
centrumwijken dan wel van hun gentrificatie gewag gemaakt
worden? Roept dit alles bovendien niet het beeld op van een ÇzachteÈ
transformatie van de centrumwijken van de stad, waarbij volkse zones
stapsgewijs evolueren tot gebieden die veeleer Çin trekÈ dan wel ÇchicÈ
zijn? Een kritisch antwoord op deze vragen veronderstelt een onderzoek van
de sociale spanningen die door de huidige transformaties van stadscentra
worden opgeroepen. In dat opzicht speelt de keuze om de term gentrificatie
al dan niet te behouden mijns inziens een bepalende rol. Wie het louter over
een verjonging heeft, beperkt zich tot een evolutie van socio-demografische
aard, terwijl het gebruik van gentrificatie (of embourgeoisement) wijst op
een zich (opnieuw) toe-eigenen van een ruimte door sociale groepen die
meer kansen hebben dan de huidige bewoners ervan. Verjonging Ð net als
de soortgelijke termen vernieuwing of heropleving gemeengoed in het
politieke, institutionele of mediatieke discours Ð is vanuit sociaal oogpunt
neutraal en kan dus niet anders dan instemming opwekken. Wie zou er
inderdaad a priori voorstander zijn van het wegkwijnen van de stad? De
term gentrificatie daarentegen heeft de verdienste het sociale vraagstuk niet
te verdoezelen.
 II. Wie verlaat de Brusselse wijken die gekenmerkt worden door
gentrificatie en waarheen trekken deze migranten?
De bestaande literatuur wijst er eenstemmig op dat de hedendaagse
gentrificatie-processen veel vaker hand in hand gaan met een spel van
sociaal selectieve immigratie versus emigratie dan wel met de sociale
promotie van de oorspronkelijke bewoners (zie bijvoorbeeld Bondi, 1999).
 Daarom richt dit empirisch onderzoek zich op de migratiebewegingen vanuit
de Brusselse wijken die kenmerken vertonen van gentrificatie. De aandacht
gaat tezelfdertijd zowel naar het profiel van de emigranten vanuit deze
Brusselse wijken (wie verlaat deze wijken?) als naar hun bestemming
(waarheen trekken ze?). De kwestie van het profiel van de immigranten in
deze wijken en van hun geografische herkomst is een bijkomend aspect dat
hier niet wordt behandeld.
De analyse is gebaseerd op een voorafgaandelijke selectie van wijken in
Brussel die kenmerken van gentrificatie vertonen. Geselecteerd zijn de
statistische buurten die, hoewel het gemiddelde gezinsinkomen lager ligt
dan het gewestelijke gemiddelde van het begin van de jaren 1990 (de
relatief ÇarmeÈ wijken dus), tussen 1991 en 2001 toch een grotere toename

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

11
van het aantal houders van een diploma van het hoger onderwijs hebben
genoteerd dan het gehele Gewest. Het komt er immers op aan een indicator
samen te stellen van de groeiende aanwezigheid van middenklasse-gezinnen
in de volkswijken Ð zeg maar: een (vereenvoudigde) indicator van
gentrificatie met betrekking tot het wonen10.
 Zo zijn 107 statistische buurten geselecteerd (op een totaal van 722 voor
het gehele Brussels Hoofdstedelijk Gewest). Samen beslaan ze ruime delen
van de Vijfhoek (in het bijzonder de zone tussen de centrale lanen en het
kanaal ten noorden van de Dansaertstraat, de Marollen, de Onze-LieveVrouw-ter-Sneeuwwijk en de omgeving van het Oud Korenhuis) en van de
Eerste Kroon, met name in Sint-Gillis, in Anderlecht (sommige kleine
gedeelten van Kuregem), in Molenbeek (waarvan de wijk op de
ÇLinkeroeverÈ et de Havenwijk) en in Elsene (bijna het gehele gebied tussen
de Naamsepoort en het Flageyplein alsook de Bailli-Ch‰telainwijk). Deze
opsomming stemt nauw overeen met de lijst die je zou kunnen opstellen
van de Brusselse wijken die vandaag als Çin trekÈ staan aangeschreven en
die op residentieel en commercieel, ja zelfs op toeristisch vlak, van een
nieuwe aantrekkingskracht getuigen.
De empirische analyse die volgt slaat op het profiel en de bestemming van
het geheel aan individuen die op 1 oktober 2001 waren ingeschreven in een
van de Brusselse wijken waar tekenen van gentrificatie aan het licht werden
gebracht, en die in het daaropvolgende jaar naar een andere Belgische
gemeente zijn verhuisd waar ze op 1 oktober 2002 nog altijd waren
ingeschreven. Het betreft in totaal iets meer dan 16.000 personen (of
migranten) 11. Hierbij zijn de personen die binnen dezelfde gemeente van
woonplaats zijn veranderd en de personen die naar het buitenland zijn
verhuisd, niet in rekening gebracht. De informatie over de gemeente waarin
de betrokkenen in 2002 woonden, komt uit het Rijksregister.
In de praktijk gaat het om een analyse in verschillende stappen.
① Ñ In een eerste stap worden uit de resultaten van de Algemene socioeconomische enqu•te* 2001 42 variabelen gelicht waarmee samen van ieder
van de 16.000 geselecteerde migranten een profiel kan worden opgesteld.
 Kort gezegd slaat deze informatie op de leeftijd, het geslacht en de
scholingsgraad van de betrokken migrant, op zijn positie op de arbeidsmarkt
(actief, werkloos, inactief), op zijn professioneel statuut (bediende, arbeider,
zelfstandige, bedrijfsleider), op de sector waarin de betrokkene actief is en
ten slotte op zijn positie op de woonmarkt (eigenaar of huurder).
10
Inderdaad, het voornaamste opzet van dit artikel bestaat er niet in een meer gesofisticeerde
schare aan indicatoren bij elkaar te brengen die samen de onbetwistbare diversiteit aan
verschijningsvormen van de gentrificatie in Brussel in kaart zouden kunnen brengen.
11
Dit is dus geen steekproef.
M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

12
② Ñ Deze schare aan variabelen wordt vervolgens onderworpen aan een
factoranalyse (een opsplitsing in voornaamste componenten). Bedoeling
daarvan is het oorspronkelijke aantal variabelen (42) tot een beperkt aantal
componenten terug te brengen mits behoud van een maximum aan ter zake
doende informatie. Na deze operatie blijven 14 componenten over die
samen voor 72% van de totale informatie (of variatie) staan. De eerste
component bijvoorbeeld draagt op zich al 15% van de totale informatie in
zich. Het betreft de verdeling van de gemeenten waar de migranten in 2002
naartoe trokken over een socio-economische schaal: aan de ene kant de
gemeenten die veel arbeiders, werklozen en laaggediplomeerden opvangen
en aan de andere kant de gemeenten waar veel bedienden, actieven en
houders van een diploma van het hoger onderwijs naartoe trekken.
 ③ Ñ Ten slotte volgt een typologische analyse van deze 14 nieuwe
componenten teneinde de bestemmingsgemeenten te hergroeperen aan de
hand van gelijkenissen in het profiel van de betrokken migranten12. Het
uiteindelijke resultaat daarvan is een classificatie in vijf groepen van de
gemeenten waarin zich in 2002 migranten vestigden die een jaar tevoren
nog waren ingeschreven in een Brusselse wijk die gekenmerkt wordt door
gentrificatie. De rest van dit artikel probeert de aard van de migratiestromen
die worden geanalyseerd aan de hand van een ontcijfering van de inhoud
van deze vijf groepen, bloot te leggen.
In tabel 2, hieronder, worden de variabelen weergegeven die voor elk van
deze groepen het meest significant zijn, dit wil zeggen: de variabelen
waarvoor een duidelijk (positief of negatief) verschil kan worden
waargenomen tussen het profiel van de migranten die tot een welbepaalde
groep behoren en het profiel van de migranten uit alle groepen samen. In
figuur 1 volgt dan uiteindelijk een kaart met de geografische verspreiding
van elke groep.
Dit is een zogenaamde cluster analysis volgens de hi‘rarchisch opklimmende clustermethode
aan de hand van het criterium van Ward. Voor meer details over het geheel van de
gehanteerde methodiek, zie Van Criekingen, 2006.
 12

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

13
Groep 1 (53%)
onder-vertegenwoordiging: min dan 20 jaar en 55-64 jaar; houders van ten hoogste een diploma
van het lager of het lager secundair onderwijs; arbeiders (in de privŽ-sector); bewoner-eigenaars en
huurders van de overheid
over-vertegenwoordiging: 20-34 jaar; houders van een diploma van het hoger onderwijs;
bedienden (in de privŽ-sector); huurders op de privŽ-markt
Groep 2 (37%)
onder-vertegenwoordiging: 25-34 jaar; houders van een diploma van het hoger onderwijs;
bedienden (in de privŽ-sector); huurders op de privŽ-markt
over-vertegenwoordiging: minder dan 20 jaar; houders van ten hoogste een diploma van het lager
of het lager secundair onderwijs; werklozen en arbeiders (in de privŽ-sector); huurders van de
overheid
Groep 3 (3%)
onder-vertegenwoordiging: 45-54 jaar
over-vertegenwoordiging: 0-4 jaar; houders van een diploma van het hoger onderwijs; actieven;
contractuelen (in openbare dienst)
Groep 4 (1%)
onder-vertegenwoordiging: 25-29 jaar
over-vertegenwoordiging: meer dan 45 jaar; inactieven; zelfstandigen; bewoner-eigenaars
Groep 5 (6%)
onder-vertegenwoordiging: 20-24 jaar; werklozen; arbeiders (in de privŽ-sector); huurders (zowel
op de privŽ-markt als van de overheid)
over-vertegenwoordiging: 5-19 jaar; houders van een diploma van het hoger onderwijs; actieven;
zelfstandigen; bewoner-eigenaars

Tabel 2. Profiel van de
groepen van migranten die
voortvloeien uit de
typologische analyse.
 De percentages tussen haakjes geven aan welk aandeel aan migranten uit de gehele
populatie in elke groep zijn opgenomen.
 De onder- of over-vertegenwoordigingen die in de tabel vermeld worden, werden
statistisch geverifieerd aan de hand van een Khi2-test.
 Bronnen: Algemene socio-economische enqu•te 2001; Rijksregister; berekeningen van
de auteur.
M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

15
 (vorige bldz.) Figuur 1.
 Waarheen trekken de emigranten
uit Brusselse wijken gekenmerkt
door gentrificatie?

De aldus bekomen resultaten bieden een staalkaart van de verscheidenheid
aan emigratielogicaÕs (profiel van de migranten en bestemming) die je in
een selectie aan centrale wijken van een grote stad als Brussel aantreft. De
eerste groep, die meer dan de helft van de bestudeerde migranten telt,
groepeert als bestemmingen de centrumgemeenten van de voornaamste
stedelijke agglomeraties van het land, namelijk Brussel (11 van de 19
gemeenten in het Gewest), Gent, Antwerpen en Luik Ñ maar niet Charleroi.
Je treft er ook steden en gemeenten van bescheidener omvang aan uit de
omgeving van Brussel (Leuven bijvoorbeeld). Onder de migranten die naar
die gemeenten trekken, is er een predominantie van jongere volwassenen
(20 tot 34 jaar), houders van een diploma van het hoger onderwijs (of nog
studenten), huurders op de privŽ-markt, kinderloos en aan de start van een
professionele carri•re. Deze reeks karakteristieken doet vermoeden dat een
zeer belangrijk aandeel van de migranten dat vertrekt uit de wijken die
gekenmerkt worden door gentrificatie, bestaat uit jonge, gediplomeerde
volwassenen, volop bezig met het geleidelijk leggen van een basis voor
professionele en familiale stabiliteit. Ze vormen een bijzonder mobiele groep
die een duidelijke voorkeur laat blijken voor grote stedelijke centra, omwille
van de concentratie aldaar van gekwalificeerde jobs in de dienstensector en
van een woonaanbod dat aan hun noden beantwoordt. Vanuit die optiek
kunnen achter hun migraties verhuisbewegingen schuilgaan van de ene
centrumwijk gekenmerkt door gentrificatie naar een ander gebied dat door
eenzelfde dynamiek wordt beheerst, zowel in Brussel als in een andere grote
stad. In die zin zijn zij als het ware de protagonisten bij uitstek van de
vooruitgang van de gentrificatie.
 Het profiel en de bestemming van de migranten die in de tweede groep zijn
samengebracht, verschilt uitgesproken van wat hierboven voor de eerste
groep werd beschreven. Deze keer tel je een ruim aandeel aan migranten
die een reeks karakteristieken van socio-economische kwetsbaarheid met
elkaar delen (laaggediplomeerden, werklozen, arbeiders, huurders van de
overheid). Hun bestemmingsgemeenten liggen in het westelijke deel van het
Brussels Hoofdstedelijk Gewest, in de omgeving van de gewestgrenzen in
het verlengde van de Zenne-vallei (Vilvoorde, Machelen, Sint-PietersLeeuw), in een aantal middelgrote of kleine steden (Mechelen, Aalst,
Oostende), alsook in de steden van het Waalse industri‘le bekken, van
Bergen tot La Louvi•re en Charleroi, of in het Luikse (Seraing met name).
 Dit resultaat suggereert het bestaan van migraties van populaties in
onzekere situatie, naar gemeenten die zelf min of meer in een economische
dip zitten. Er blijkt duidelijk een middelpuntvliedende kracht te bestaan die
sociaal kwetsbare groepen wegduwt naar gebieden waar de voorwaarden op
de woonmarkt makkelijker zijn (zij het niet die op de arbeidsmarkt). Deze
gebieden liggen in het westen van Brussel, in het industri‘le ommeland
dichtbij of veraf, en in het bijzonder in Henegouwen. De data die hier
behandeld worden en de methodologie die daartoe wordt aangewend, staan

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

16
natuurlijk niet toe exact te becijferen hoeveel mensen migreren omdat ze
rechtstreeks uit hun oorspronkelijke wijk worden uitgestoten, ten gevolge
van bijvoorbeeld een te grote stijging van de woonkosten. Daartoe is
bijkomend onderzoek op basis van kwalitatieve enqu•tes van doen (en
waarbij de bevraging noodzakelijkerwijs tot een steekproef en tot een
kleiner gebied wordt beperkt). Maar ondanks deze methodologische reserves
vormen de resultaten van deze typologische analyse de zeer waarschijnlijke
contouren van een geografie van veeleer gedwongen dan wel vrijwillige
migraties van sociaal kwetsbare gezinnen uit de stedelijke centrumgebieden
die door gentrificatie worden gekenmerkt.
In dit resultaat hoor je duidelijk de echo van conclusies uit onderzoek van
andere steden (van Londen bijvoorbeeld: Lyons, 1996). Dit heeft
blootgelegd hoe gezinnen met beperkte inkomens die gebieden
gekenmerkt door gentrificatie verlaten, opvallend neigen om zich
opnieuw te vestigen in wijken die dicht bij het vertrekpunt liggen
maar waar de woonmarkt minder onder druk staat. In Brussel heeft
vroeger onderzoek al in kaart gebracht hoe sociaal kwetsbare groepen
migreren van het oosten van het stadscentrum naar het volksere westen
ervan (De Lannoy en De Corte, 1994; Van Criekingen, 2002).
 Uit onze analyse blijkt bovendien dat dit type migratiebeweging zich
eveneens vertaalt in verhuisoperaties op langere afstand en in het
bijzonder vanuit het centrum van Brussel naar gemeenten die
zwaar door de economische crisis zijn getroffen, met name in
Henegouwen. Er bestaat weinig twijfel over dat veeleer gedwongen dan
wel gekozen verhuisoperaties, in het bijzonder wanneer er een verband is
met de toenemende druk op de woonkosten in Brussel, een significant deel
uitmaken van deze migraties op langere afstand. Het is in die zin
betekenisvol na de typologische analyse in dezelfde groep 2 de gemeente
Ronse (Renaix) terug te vinden, waarheen een migratiestroom vanuit
Brussel van gezinnen van Marokkaanse nationaliteit, vooral gemotiveerd
door het verschil in vastgoedprijzen, elders al in de verf werd gezet (zie De
Morgen, 21 augustus 2006). Onze resultaten doen vermoeden dat Ronse
niet de enige gemeente is waar gezinnen van verschillende nationaliteiten,
met een beperkt inkomen en voortaan uitgesloten van de Brusselse
woonmarkt, terechtkomen.
 De drie overige groepen, alledrie merkelijk minder talrijk dan de eerste
twee, vervolledigen deze schets van de verscheidenheid van
emigratielogicaÕs vanuit de geselecteerde Brusselse wijken. Allereerst
illustreren de groepen 3 en 5 het proces van de vlucht naar de voorstad dat
elders al goed werd gedocumenteerd (bijvoorbeeld De Lannoy en Kesteloot,
1990; MŽrenne et al., 1997). In beide groepen vind je vooral migraties terug
van gezinnen uit de middenklasse naar voorstedelijke gemeenten. Het

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

17
detailverschil tussen groep 3 en 513 suggereert dat deze gezinnen bij het
verlaten van de stad een ÇkeuzeÈ maken: aan de ene kant heb je migraties
van gegoede gezinnen die terecht kunnen in de meest gegeerde
voorstedelijke gemeenten (groep 3); aan de andere kant
middelpuntvliedende migraties van jongere of relatief minder rijke gezinnen
naar gemeenten die verder buiten het stadscentrum liggen. Deze
vaststelling ligt in de lijn van commentaren over de onbereikbaarheid van
sommige nabije voorstedelijke gemeenten voor nieuwe, jonge gezinnen, wat
meteen de opmars van een voorstadfront in verder gelegen gemeenten
voedt.
De karakteristieken van de migranten die in groep 4 zijn samengebracht,
wijzen ten slotte op het typische traject van oudere gezinnen naar nietverstedelijkte gemeenten, in het bijzonder naar de kustgemeenten. Hier
verschijnt een duidelijke pensioenmigratie naar zomerverblijven te lande.
