Toepasbaarheid expertsystemen in de fiscale adviespraktijk
Belasting
Informatiesysteem
Kosten/Baten-analyse

Dr. Ir. H.A.M. Daniels en P. van der Horst

Toepasbaarheid expertsystemen
in de fiscale adviespraktijk

1 Inleiding
Succesvolle toepassingen van expertsystemen in de fiscale adviespraktijk
worden, met name in de VS, steeds talrijker. In Nederland is men bezig een
achterstand op dit gebied in te lopen.
In dit artikel tonen we aan dat de fiscale adviespraktijk, op grond van
algemene criteria, een zinvol toepassingsgebied vormt voor expertsystemen.
Meer in het bijzonder geven we een methode aan om de baten van dergelijke
systemen te kwantificeren. Tenslotte bespreken we een aantal bestaande
systemen.
Expertsystemen vormen de belangrijkste commerciële toepassing van
technieken ontwikkeld in de artificiële intelligentie (AI).
In de periode 1970 — 1975 werden de eerste expertsystemen ontwikkeld in
Stanford en MIT. Van het bekende expertsysteem MYCIN, een expertsys­
teem voor medische diagnose van bacteriële infecties is de architectuur van
vele later ontwikkelde expertsystemen afgeleid. MYCIN is een zogenaamd
produktiesysteem waarin de kennisregels en het redeneermechanisme
gescheiden zijn. Door de medische kennis weg te laten uit MYCIN bleef een
‘leeg’ systeem EMYCIN over. EMYCIN is de eerste expertsystem shell. Nu
zijn er talloze shells verkrijgbaar op de markt die los van de applicaties wor­
den ontwikkeld. Door het beschikbaar komen van deze krachtige ontwik­
kelomgevingen is het nu mogelijk expertsystemen te bouwen binnen
afzienbare tijd en tegen lagere kosten dan voorheen mogelijk was. Hierdoor is
de belangstelling voor dergelijke systemen sterk toegenomen (Bre87).
Aanvankelijk bestonden er alleen expertsystemen voor medische diagnose
(Buc84) en configuratieproblemen van technische aard (Rau86). Naarmate
praktische toepassingen commercieel steeds aantrekkelijker worden, nemen
expertsystemen een belangrijkere plaats in binnen het bedrijfsleven (Kal87).
De algemene verwachting is dat vooral ter ondersteuning van de besluitvor­
ming in de financieel-economische praktijk expertsystemen in toenemende
mate zullen worden gebruikt (Wat86, C. 22).
 Hoewel we kunnen aantonen dat fiscale advisering op grond van algemene
criteria een interessant toepassingsgebied voor expertsystemen is, zijn de
ontwikkelingen op dit gebied met name in Nederland achtergebleven. Dit is
deels te wijten aan de onbekendheid met deze nieuwe technologie en ook aan
de nog lage automatiseringsgraad op fiscaal gebied.
9-389

De bestaande expertsystemen, waarvan in de literatuur melding wordt
gemaakt, bespreken we in paragraaf 5.
Een expertsysteem is een computerprogramma dat zich gedraagt als een
expert op een smal toepassingsgebied. Een expertsysteem verschilt met een
conventioneel computerprogramma in drie opzichten:
a domeinkennis is expliciet opgeslagen (in een zogenaamde kennisbank);
b het redeneermechanisme en de kennisbank zijn strikt gescheiden;
c een expertsysteem kan zijn eigen redeneerstappen verklaren.
Samenhangend met deze eigenschappen kunnen de functies van expertsys­
temen worden genoemd: een expertsysteem neemt bepaalde routinematige
taken van de expert over; een expertsysteem bewaart kostbare kennis voor
een bedrijf op gestructureerde wijze; een expertsysteem kan als een leersysteem dienen voor aankomende experts.
In dit artikel beschrijven wij de mogelijkheden voor de fiscale adviespraktijk
en reiken instrumenten aan om de commerciële haalbaarheid van een
expertsysteem te onderzoeken.
2 Domeinbeschrijving
De taak van een fiscaal expert is het oplossen van complexe fiscale proble­
men in de vorm van adviezen. De fiscale wetgeving bestaat uit een zeer groot
aantal regels. Een fiscaal expert probeert, uitgaande van een casusbeschrij­
ving, door toepassing van deze regels tot een advies te komen. Dit advies kan
worden gezien als een beschrijving van de optimale handelswijze voor de
cliënt, van wie het probleem afkomstig is. Deze regels zijn zodanig complex
dat ze door leken niet correct kunnen worden geïnterpreteerd. Ze bevatten
bovendien tegenstrijdigheden, zodat niet-experts met deze regels niet consis­
tent kunnen redeneren.
 Een ander kenmerk van de fiscale problematiek is het feit dat de wetgeving
door een veranderende maatschappij aan een continu veranderingsproces
onderhevig is. Ook komt het vaak voor dat over een bepaalde problematiek
algemene consensus bestaat die niet expliciet in wetteksten is vastgelegd. De
fiscaal adviseur beschikt over het vermogen om te onderkennen welke regels
van toepassing zijn en kan hiermee op heuristische wijze omgaan. De fiscaal
adviseur is op de hoogte van de relevante recente ontwikkelingen en heeft
toegang tot belangrijke informatie in de vorm van jurisprudentie, resoluties,
wetsvoorstellen, enz.
Voordat de expert kan beginnen met de oplossing van een probleem, moet er
een beschrijving van het probleem beschikbaar zijn. Hierin ligt het tweede
complexe element van zijn taak.
Het beschrijven van het probleem zodanig dat de relevante fiscale gegevens
worden vastgelegd kan ook alleen door experts worden uitgevoerd. Een
beschrijving wordt samengesteld door middel van het invullen van vragenlijs­
ten (questionaires). Deze vragenlijsten zijn afhankelijk van het type fiscaal
probleem. Het invullen van zo’n vragenlijst geschiedt door de expert in
samenspraak met de klant. De expert leidt de klant op een efficiënte manier
door de vragenlijst. Op basis van de antwoorden die op de verschillende vra­
9-390

gen zijn gegeven, kan de expert een duidelijke casusbeschrijving samenstel­
len. Door deze werkwijze is het mogelijk dat de beschrijving en oplossing van
het probleem uitgevoerd worden door verschillende experts. Vaak ook wordt
de casusbeschrijving vastgelegd aan de hand van een mondeling gesprek zon­
der het doorlopen van een gedetailleerde vragenlijst.
Het redeneerproces dat vooraf gaat aan het uiteindelijke advies vormt vaak
geen onderdeel van dat advies. Een prognose van de consequenties van het
opvolgen van het advies echter wel.
 Verschillende experts kunnen dezelfde problemen op verschillende wijze
oplossen. Dit is een kwestie van persoonlijke smaak van de expert. Ook het
verschil in kennis en informatiebronnen van de adviseurs spelen een
belangrijke rol. In de volgende paragraaf bespreken we de criteria voor toe­
pasbaarheid van expertsystemen voor fiscaal advies uitgaande van de boven­
geschetste domeinbeschrijving.
3 Criteria voor toepasbaarheid
Alvorens besloten wordt tot het ontwikkelen van een expertsysteem moet
vast staan dat het project zinvol is. Er zijn drie essentiële vragen die beant­
woord moeten worden:
— Is het mogelijk om voor dit probleem een expertsysteem te ontwikkelen?
— Is een aanpak met een expertsysteem kansrijker dan conventionele
automatisering?
— Levert het project iets op?
Hieronder presenteren wij de voorwaarden, die voldoende of noodzakelijk
zijn om bovenstaande vragen bevestigend te kunnen beantwoorden
(Wat86).
Deze criteria kunnen we verdelen in drie categorieën die corresponderen met
bovenstaande vragen. Voor het fiscale domein zoals geschetst in paragraaf 2
tonen we aan dat aan de voorwaarden uit categorie 1 en 2 is voldaan. Cate­
gorie 3 bespreken we in de volgende paragraaf.
Categorie 1: noodzakelijke voorwaarden waaraan het probleemveld moet vol­
doen opdat de ontwikkeling van een expertsysteem mogelijk is.
1.1 Notoire experts zijn beschikbaar.
Dit is niet het geval wanneer voor het betrokken probleem geen oplos­
singsmethode bestaat zoals bijvoorbeeld de verwerking van nucleair
afval.
1.2 Experts zijn het vaak met elkaar eens over de oplossing van het
probleem.
Indien experts het niet vaak met elkaar eens zijn zal de ‘mening’ van het
expertsysteem ook geen algemene geldigheid kunnen hebben.
1.3 Geen commonsense kennis vereist.
Hieronder wordt kennis verstaan die voor elke mens vanzelfsprekend is,
zoals ‘alles valt omlaag’ of ‘een wiel is rond’. Expertsystemen zijn niet
geschikt voor problemen waarbij voor de oplossing grote hoeveelheden
algemeen geldende kennis noodzakelijk zijn.
 9-391

Categorie 2: voorwaarden die een aanpak met behulp van expertsysteemtechnologie aantrekkelijk maken ten opzichte van conventionele auto­
matisering.
2.1 Er worden veel heuristieken en vuistregels gebruikt.
Indien het probleem een data- en reken-intensief karakter heeft, komt
conventionele automatisering eerder in aanmerking, bijvoorbeeld een
database pakket of een spreadsheetprogramma.
2.2 Onzekerheid vormt een bestanddeel van het probleem.
Expertsystemen hebben de mogelijkheid om met onzekerheden te rede­
neren. Onzekerheden in de input worden door het inferentiemechanisme
in de output verwerkt.
2.3 De taak is niet te moeilijk, maar ook niet te makkelijk.
Een expert heeft voor zijn taak minstens een half uur nodig en maximaal
een week. Voor taken die minder dan een half uur duren is het niet
lonend een expertsysteem te ontwikkelen. Taken die langer dan een week
duren zijn te complex.
Categorie 3: voorwaarden die de economische haalbaarheid van een
expertsysteem bepalen.
3.1 Het oplossen van een probleem levert iets op, bijvoorbeeld een beter of
goedkoper produkt.
3.2 Expertise dreigt verloren te gaan.
Dit geldt bijvoorbeeld als experts het bedrijf dreigen te verlaten.
3.3 Expertise is schaars.
Indien de expertise schaars is zijn de experts duur en is ondersteu­
ning lonend.
3.4 Expertise is op veel plaatsen tegelijk nodig.
Indien een expertsysteem eenmaal ontwikkeld is, kan het willekeurig
vaak worden gekopieerd. De ontwikkelingskosten per kopie dalen
hierdoor.
Uit de domeinbeschrijving van de fiscale advisering (paragraaf 2) blijkt een­
voudig dat aan de voorwaarden uit categorie 1 en 2 is voldaan:
1.1 Evident.
1.2 Wanneer we ons beperken tot één adviesbureau is aan deze voorwaarde
redelijk voldaan.
1.3 De benodigde kennis is van zeer specialistische aard.
2.1 Dit is typisch voor de fiscale adviespraktijk.
2.2 Onzekerheden van het type: de BTW-tarieven in België stijgen in 1990
waarschijnlijk met 5 procent, komen vaak voor.
 2.3 Taken uit deze klasse vormen 90 % uit het totale pakket.
De voorwaarden uit categorie 3 behoeven een kwantitatieve toelichting
(Kle80). Een methode om de economische haalbaarheid te onderzoeken
geven we in de volgende paragraaf.
4 Kosten/baten-analyse
De ontwikkelingskosten van expertsystemen zijn hoog. De benodigde
9-392

hardware en ontwikkelingstools in de vorm van software vormen slechts een
relatief gering deel van de totale kosten, dit geldt voor het merendeel van de
huidige informatiesystemen (Dan87, Dis87). Het grootste gedeelte van de
kosten wordt veroorzaakt door enerzijds het aantal arbeidsuren van de ont­
wikkelaars) van het systeem en anderzijds het beslag dat gelegd wordt op
het beschikbaar aantal uren van de te raadplegen expert(s). We gaan hier
niet in detail in op de bepaling van deze kosten, maar gaan uit van realisti­
sche schattingen gebaseerd op ervaringen uit het verleden. In het algemeen is
het schatten van de ontwikkelkosten veel eenvoudiger dan het bepalen van
de baten van het systeem.
Een commercieel toepasbaar expertsysteem kost tussen de 300.000 en de
enkele miljoenen guldens. Het bouwen van een prototype van een expertsys­
teem is goedkoper. Meestal wordt een prototype ontwikkeld door een afstu­
deerder van een universiteit en in dat geval worden de kosten voornamelijk
bepaald door de kosten van de expert. Om de kosten en de baten tegen elkaar
te kunnen afwegen moeten de grootheden die samenhangen met de voor­
waarden uit categorie 3 uit de vorige paragraaf nader gekwantificeerd wor­
den. Uitgangspunt is dat een expertsysteem binnen een adviesbureau wordt
gebruikt en niet als commercieel produkt op de markt wordt gebracht. Het
systeem dient dus om concurrentievoordeel te behalen. Het onderstaande is
een analyse van een generiek voorbeeld.
 Het fiscaaladviesbureau ‘Consultant B.V.’ produceert jaarlijks TA adviezen
van een bepaald type. Deze adviezen worden samengesteld door experts van
niveau E l met kosten UI per uur (in UI zijn de overheadkosten inbegrepen).
 Het bedrijf heeft ook experts in dienst van niveau E2 met een uurloon van 150
gulden. We nemen aan dat de kosten (KI) van een advies worden bepaald
door 8 uur arbeid van expert E l, dus K l = 8 * UI. Men overweegt nu een
expertsysteem te gaan gebruiken om E l te ondersteunen door een deel van
zijn werk over te hevelen naar E2 -I- expertsysteem. De kosten van een advies
in de nieuwe situatie (K2) worden bepaald door een fractie F van het aantal
uren arbeid van expert E l dat nog resteert en de kosten van E2 en de kosten
van het expertsysteem omgeslagen over de adviezen. De fraktie F ligt tussen
0 en 1. Hoe kleiner F des te meer is er bespaard op de tijd van E l en des te
goedkoper is het advies. Het totaal aantal uren van E2 stellen wij in dit voor­
beeld op 1, dus K2 = F * 8 * U 1 + 1* 150. De totale kosten voor de ontwik- '
keling van het expertsysteem kiezen we in dit voorbeeld gelijk aan 500.000
gulden. Hierin zijn de kosten voor onderhoud, opleiding en dergelijke inbe­
grepen. De onderhoudskosten vormen een gering deel van de totale kosten,
omdat in het model een afschrijvingstermijn is gekozen van vier jaar. De
opbouw van de kostenposten van een expertsysteem vertoont grote gelijkenis
met die van een conventioneel automatiseringsproject (zie bijvoorbeeld
(Dan87, Dis87)). Bij de ontwikkeling van een expertsysteem zijn de kosten die
ontstaan door beslaglegging op de expert een extra kostenpost. Alle kosten
van het systeem worden over de gebruiksperiode homogeen verdeeld. De
belangrijke variabelen zijn in deze analyse TA, F en UI. In de analyse worden
de kostenbesparingen afgewogen tegen de kosten van het expertsysteem per
jaar. We kiezen een lineaire afschrijving over vier jaar.
 Het rendement van het expertsysteem neemt toe als TA of UI stijgen en
9-393

neemt af wanneer F stijgt. In de praktijk zullen combinaties van een hoge TA
en een hoge UI niet voorkomen. Immers topadviseurs zullen alleen advies
uitbrengen over strategische problemen die een incidenteel karakter dragen.
Figuur 1 en 2 geven aan welke combinaties van TA en F rendabel zijn bij res­
pectievelijk U l = 350 en UI = 500. Het gebied boven de kromme vormt de
verzameling van rendabele combinaties.
— opbrengst = 0

300 -

f5
c
-o> 200
<
ca

<

100 -

0

__________1_______________I______________ I_______________I_______________I_______________I______________ I______________ I—

0.1

0.2

0.3

Figuur 1 (Ul = 350)

0.4

0.5

0.6

0.7

0.8

0.6

0.7

0.8

Fractie F

- opbrengst = 0

0.1

0.2

Figuur 2 (Ul = 500)

9-394

0.3

0.4

0.5

Fractie F

Bij een vast aantal adviezen TA kan de opbrengst per jaar van het expertsys­
teem worden uitgezet tegen de fractie F. Figuur 3 geeft het verband aan tus­
sen de opbrengst in duizenden guldens per jaar en de fractie F bij TA = 150 en
UI = 350. In figuur 4 is TA - 60 en Ul = 500.
---- combinaties

9-395

Deze analyses geven een duidelijk beeld van de invloeden van de parameters
F, TA en UI. Voor elk probleem zijn TA en UI bekend. F is echter niet bekend
en een kwantificering van F kan in de praktijk lastig zijn. Men kan F pro­
beren te schatten door het uitvoeren van een analyse of door eerst een proto­
type te ontwikkelen en toe te passen op een aantal praktijkgevallen.
 5 Bestaande fiscale expertsystemen
In deze paragraaf noemen wij een aantal bestaande expertsystemen op fis­
caal gebied die in de literatuur zijn beschreven. Van elk systeem is aan­
gegeven op welk deel van het domein ze worden toegepast en welke functies
door het systeem worden ondersteund. Voor zover mogelijk zijn verschillen
en overeenkomsten aangegeven. Een uitputtend vergelijkend onderzoek is
niet mogelijk omdat de systemen voor uiteenlopende fiscale problemen wor­
den gebruikt. In plaats daarvan zullen we de architectuur van een systeem in
ontwikkeling nader uitwerken. Op dit ogenblik zijn er veel nieuwe ontwik­
kelingen op dit gebied, zodat de lijst niet volledig is.
I Expattax:
Expattax is een expertsysteem dat wordt ontwikkeld bij Coopers & Lybrand
Belastingadviseurs Rotterdam. Op dit moment is een prototype operatio­
neel.
Domeinbeschrijving
Het domein van Expattax (Expatriate Tax Payer) is het gedeelte van de
Nederlandse fiscale wetgeving dat betrekking heeft op de buitenlands belas­
tingplichtige in de zin van de Wet Inkomsten Belasting 1964. De buitenlands
belastingplichtige is iemand die voor de fiscus niet in Nederland woont maar
hier toch aan inkomstenbelasting onderworpen is.
Een dergelijk persoon is bijvoorbeeld eigenaar van onroerend goed in Neder­
land, heeft in Nederland inkomen uit arbeid, oefent hier een zelfstandige
praktijk uit, zit in de Raad van Bestuur van een in Nederland gevestigd be­
drijf, enzovoorts. De basis voor die bronnen van inkomsten is artikel 49 van
de Wet Inkomsten Belasting.
Echter voordat de bronnen van inkomsten kunnen worden vastgesteld, moet
er worden bepaald of iemand buitenlands dan wel binnenlands belasting­
plichtig is. Hiervoor is een aparte module (kennisbank) binnen Expattax
ontworpen met de naam Resident.
 Het is ook mogelijk dat er in uitzonderlijke gevallen sprake is van een dub­
bele woonplaats: bijvoorbeeld iemand woont volgens de Nederlandse fiscus
in Nederland en voor de Franse fiscus in Frankrijk. In dat geval geeft het ver­
drag van Nederland met Frankrijk uitsluitsel over waar belasting betaald
wordt. Op basis van dat verdrag kan iemand als buitenlands belasting­
plichtige in Nederland worden aangemerkt.
Het vaststellen van het belastbaar inkomen van de buitenlands belasting­
plichtige gebeurt door de tweede module Incomtax. Incomtax maakt weer
gebruik van een andere kennisbank, Estattax, om het inkomen uit onroerend
goed te bepalen.
9-396

Een vierde module, die nog in ontwikkeling is, bestrijkt het gedeelte van de
sociale wetgeving dat van toepassing kan zijn op de buitenlands belas­
tingplichtige. Het is de bedoeling dat men met deze kennisbank kan vast­
stellen wat het bedrag is dat aan sociale verzekeringspremies moet
worden afgedragen.
Kennisacquisitie en kennisrepresentatie
De projectorganisatie bestaat voor Expattax uit een projectleider, een expert
en een knowledge engineer. De kennis wordt aan de expert onttrokken in
gemiddeld één sessie per week van één uur. Het onttrekken van kennis aan de
expert heet kennisacquisitie. In die sessies wordt er bepaald welke kennis
relevant is voor Expattax. Deze relevante kennis wordt door de knowledge
engineer in kaart gebracht en gestructureerd door middel van formele sche­
ma’s. Dit proces heet kennisrepresentatie. Deze schema’s worden aan de
expert ter beoordeling en correctie voorgelegd. Indien een bevredigend resul­
taat is bereikt, dan wordt er begonnen met het programmeren van de kennis­
bank. Het eerste prototype van het systeem wordt dan getest door de expert
en (latere) gebruikers. Het systeem wordt aangepast en vervolgens vindt er
weer een testronde plaats. Dit proces herhaalt zich totdat het systeem vol­
doet. Deze gehanteerde methode van systeemontwikkeling heet prototyping.
 Kosten/baten-analyse
De methode van kosten/baten-analyse zoals beschreven in paragraaf 4 kan
rechtstreeks op dit systeem worden toegepast. De fractie F is in het onder­
havige geval geschat op 0,13. De totale ontwikkelingskosten worden geraamd
op 70.000 gulden exclusief onderhoudskosten. De onderhoudskosten worden
geschat op 2000 gulden per jaar. Dit getal berust op een schatting van de te
investeren tijd van de expert en die van de knowledge engineer. De afschrij­
ving van het systeem geschiedt lineair in drie jaar. Het gebruik van het sys­
teem levert een winst per jaar op van 35.000 gulden bij 40 adviezen per jaar.
Implementatie
Het systeem is geïmplementeerd in een expertsystem shell, Xi Plus, van
Expertech, en is operationeel op een draagbare personal computer met 640 K
intern geheugen en een highspeed processor. De totale geïnvesteerde ontwik keltijd van het prototype bedraagt tot nu toe drie maanden.
Het systeem is binnen deze shell modulair opgebouwd. Deze modules zijn
onderling gekoppeld en een betreffende module wordt automatisch door
Expattax opgestart wanneer dat nodig is. De modules kunnen ook afzonder­
lijk worden geraadpleegd. Het prototype bestaat uit 200 regels.
Van de hieronder genoemde systemen zijn alleen het toepassingsgebied en de
karakteristieken van de implementatie aangegeven.
Overige systemen
Taxadvisor (Mic83, Mic86):
Taxadvisor is een systeem ontwikkeld door R. Michaelsen aan de universiteit
9-397

van Illinois en vormt een onderdeel van zijn Ph-D thesis. Dit systeem
minimaliseert de inkomstenbelasting en de successierechten en geeft advie­
zen met betrekking tot onroerend-goedbelasting. Het systeem is geschreven
in de shell EMYCIN (geïmplementeerd in Inter Lisp) en bevat 275 regels.
Taxadvisor is beschikbaar voor DEC 10, DEC 20 en VAX machines. Het is
niet duidelijk of het systeem in de praktijk gebruikt wordt.
 ExperTax (Shp86):
ExperTax is een systeem ontwikkeld in opdracht van Coopers & Lybrand
Verenigde Staten. Dit systeem ondersteunt het verklaren van verschillen
tussen statutaire en effectieve belastingdruk. De statutaire belastingdruk is
het nominaal tarief in de wet vennootschapsbelasting. De effectieve belas­
tingdruk is het belastingpercentage berekend volgens commerciële m aat­
staven. In de oude situatie werden deze verschillen opgespoord door het
handmatig invullen van lijsten, een activiteit die veel tijd vergde en de
nodige expertise vereiste. ExperTax is een systeem dat op een intelligente
manier deze vragenlijst doorloopt en automatisch een rapport genereert.
Naast het versneld constateren en verzamelen van de relevante informatie,
kan ExperTax ook gebruikt worden bij het uiteindelijke planningsproces van
de vennootschapsbelasting.
Het systeem is geschreven in een shell (Qshell, gebaseerd op Common Lisp)
en bevat meer dan 1000 regels. ExperTax is operationeel op een IBM PC —
XT met minimaal 640 Kb geheugen.
Voor de ontwikkeling van het systeem zijn 20 experts geconsulteerd met een
totale consultatietijd van ongeveer 1000 uren.
(Vey87):
De Vey Mestdagh beschrijft in (Vey87) een expertsysteem voor het vaststel­
len van de consequenties omzet- en overdrachtsbelasting van de wijziging
van zakelijke gerechtigheid tot onroerend goed. Dit systeem is geschreven in
Turbo Pascal en draait op een IBM PC. Het systeem is bedoeld voor de nota­
riële praktijk.
Comptax (Wen87):
Comptax is een systeem voor multinationals om optimale routes van royal­
ties te bepalen. Hierbij worden de winst en de investeringen op een zo gunstig
mogelijke wijze aan bepaalde ‘taxhavens’ toegevoegd. Strikt genomen vol­
gens de definitie van paragraaf 1 is het geen expertsysteem. Comptax rekent
een groot aantal mogelijke routings door.
 PAYE (Tor87):
PAYE is een expertsysteem voor het bepalen van loonbelasting en de bijdrage
ziektekostenverzekering van de werknemers in een organisatie. Het systeem
wordt gebruikt wanneer nieuwe werknemers worden aangesteld of werk­
nemers het bedrijf verlaten. Het systeem bevat 2000 regels en is geschreven in
PROLOG. PAYE heeft een interface met een relationele databank
(INGRES) die de gegevens van de werknemers bevat. Het systeem kan
databasequeries genereren om de juiste tabellen te raadplegen. Indien de
9-398

databank de noodzakelijke gegevens niet bevat wordt de gebruiker
geraadpleegd.
6 Conclusies
De fiscale wereld vormt in principe een interessant toepassingsgebied voor
deze nieuwe technologie. Voor elk individueel geval moet men nagaan of aan
de criteria beschreven in paragraaf 3 is voldaan. Vervolgens kan men een
kwantitatieve analyse maken volgens de methode van paragraaf 4. Een van
de problemen van deze methode is het van tevoren inschatten van de produktiviteitswinst die bepaald wordt door de fractie F. Uit de analyses blijkt dat
het aantal adviezen een doorslaggevende factor is voor het rendement van
het expertsysteem.
Een kosten/baten-analyse hoeft niet van doorslaggevende betekenis te zijn
voor het starten van een dergelijk project. Indien de kosten/baten-analyse
negatief uitvalt kunnen kwalitatieve factoren, zoals het bewaren van, voor de
organisatie, kostbare kennis en het functioneren als leersysteem voor aan­
komende experts van doorslaggevende betekenis zijn. Door het bouwen van
een prototype van een expertsysteem verzamelt de organisatie kennis op het
gebied van deze nieuwe technologie en kan zij deze kennis op een geschikt
moment direct tactisch en operationeel gaan aanwenden ten gunste van
haar concurrentiepositie.
Verder kan een expertsysteem dienen ter ondersteuning van promotionele
activiteiten. Een adviesbureau kan door middel van een expertsysteem laten
zien dat het werkt met moderne technologische hulpmiddelen.
Een laatste belangrijk punt is de beveiliging van dit soort systemen (Shp86).
 Omdat in de kennisbank van een expertsysteem strategisch belangrijke ken­
nis van een organisatie expliciet is vastgelegd, zijn de gevolgen van het ille­
gaal kopiëren nog groter dan bij conventionele software. Na verloop van tijd
zal deze kennis verouderen, echter gedurende een aantal jaren is de economi­
sche waarde van deze kennis gereduceerd door de in omloop zijnde
kopieën.
Literatuur
(Bre87): D.S. Bree, L. Siklossy: AI: een handig hulpmiddel voor de besluitvorming, Kennis sys­
temen, Januari/Februari (1987), jrg. 1/nr. 1.
(Buc84): B.G. Buchanan, E.H. Shortliffe: Rule — based expertsystems, the M YC IN experiment
of the Standard heuristic programming project, Addison-Wesley (1984).
(Dan87): H.A.M. Daniels, H.G. van Dissel: Kosten/baten-analyse van CAD/CAM-systemen.
Hfdst. I 2000 CAD/CAM handboek, Samsom (1987).
(Dis87): H.G. van Dissel, H.A.M. Daniels: Kostenaspecten van de implementatie van CAD/
CAM systemen, Hfdst. 1 1000 CAD/CAM handboek, Samsom (1987).
(Kal87): F.O. Kalsbeek: Expertsystemen inpassen in de organisatie, Kennis systemen, Januari/
Februari (1987), jrg. 1/nr. 1.
(Kle80): J.P.C. Kleijnen: Computers and profits (Quantifying Financial Benefits of Informa­
tion), Addison-Wesley (1980).
(Mic83): R. Michaelsen, D. Michie: Expert Systems in business (Recent developments in expert
Systems point toward success for this technology in business environments), Datamation,
November (1983).
9-399

(Mic86): R. Michaelsen, D. Michie: Prudent expert systems applications can provide a com­
petitive weapon, Data management, July (1986).
(Pau86): D.A. Waterman, J. Paul, M. Peterson: Expert systems for legal decision making,
Expert Systems, October (1986), Vol. 3, Nr. 4.
(Rau86); W. Rauch — Hindin: Artificial intelligence in business and science and industry,
Prentice-Hall, (1986).
(Shp86): D. Shpilberg, L.E. Graham and H. Schatz: ExperTAX: an expertsystem for corporate
tax planning, Expert Systems, July (1986), Vol. 3, Nr. 3.
 (Tor87): I.S. Torsun: PAYE, a tax expert system, Research and development in expert systems
III: Proceedings of expert systems 1986, the sixth annual technical conference of the British
computer society specialist group on expert systems, Cambridge university press
(1987).
(Vey87); C.N.J. de Vey Mestdagh: Een expertsysteem voor het vaststellen van de omzet- en
overdrachtsbelastingconsequenties van de wijziging van zakelijke gerechtigheid tot onroe­
rend goed, Weekblad voor privaatrecht, notariaat en registratie, September(1987), jrg. 118,
nr. 5841.
(Wat86): D.A. Waterman: A guide to expert systems, Addison-Wesley (1986).
(Wen87): L. Wenehed: Taxes and computers, Bulletin International Bureau of Fiscal Docu­
mentation, August/September (1987).
9-400.
