Blijvende focus op taalarme gezinnen in aanbod rondom voorschoolse educatie
Onderzoek

Blijvende focus op taalarme gezinnen in
Voor baby’s, peuters en kleuters is voorschoolse educatie in de bibliotheek een essentiële voorziening om
laaggeletterdheid te voorkomen. BoekStart, het begin van de doorlopende leeslijn, vormt voor kinderen van 0 tot 4 jaar
het startpunt van de lees- en taalontwikkeling. In het kader van dit aanbod is de stand van zaken omtrent de product- en
dienstverlening van openbare bibliotheken voor kinderen van 0 tot 4 jaar via de Bibliotheekmonitor in kaart gebracht.
Tekst: Annemiek van de Burgt (adviseur onderzoek en kennisdeling), Sharon van de Hoek (adviseur onderzoek en kennisdeling) en Anne
van den Dool (redacteur onderzoek), allen werkzaam bij de KB
Infographic: Carlien Keilholtz

Breed aanbod voorschoolse educatie in bibliotheken
Gemiddeld is één van de vier kinderen van 0 tot 4 jaar in het
werkgebied van de responderende bibliotheken lid van de bibliotheek. Bibliotheken bieden niet alleen de mogelijkheid boeken te
lezen en te lenen; ze organiseren tal van lees- en mediagebruikbevorderende activiteiten en programma’s voor kinderen van 0
tot 4 jaar en hun ouders en andere intermediairs. Zo doen vrijwel
alle responderende bibliotheken mee aan De Nationale Voorleesdagen en BoekStart voor baby’s, en vier van de vijf aan BoekStart
in de kinderopvang. Ook is er aandacht voor training en ondersteuning van bijvoorbeeld pedagogisch medewerkers en ouders.
Een opvallende stijging is te zien in de deelname aan de Media
Ukkie Dagen: dit percentage steeg van 36% in het schooljaar
2019-2020 naar 54% in het schooljaar 2020-2021.
 Blijvende focus op taalarme gezinnen
Bibliotheken blijven speciale aandacht besteden aan taalarme
gezinnen, onder meer via de coördinatie van de VoorleesExpress
(63%). Hierin is een blijvend stijgende lijn te zien: in 2017 coördineerde nog slechts 38% van de bibliotheken dit programma. Ook
werken zes van de tien bibliotheken (59%) samen met partners
die zich richten op laagtaalvaardige ouders, zoals de consultatiebureaus, (Digi-)Taalhuizen, gemeenten, maatschappelijk dienstverleners en welzijnsorganisaties. Bijna de helft van de bibliotheken (46%) organiseert verder speciale activiteiten voor taalarme
gezinnen.
Invloed van de coronamaatregelen
Ook dit schooljaar hebben de coronamaatregelen invloed uitgeoefend op de dienstverlening van bibliotheken voor 0tot 4-jarigen. Zij organiseerden, net als vorig schooljaar, minder ouder-kindactiviteiten (74%) en gaven
minder vaak voorlichting aan ouders (62%). Door
de tijdelijke sluiting van bibliotheken moest
ook de uitreiking van de BoekStartkoffertjes en
de communicatie daarover worden aangepast.
De maatregelen zorgden er bovendien voor
dat men de doelgroep minder goed kon
bereiken dan voorgaande jaren. Verder
werden minder vrijwilligers inhoudelijk
geschoold, waarschijnlijk omdat zij de
kennis niet direct in praktijk konden
brengen.
Alternatieve dienstverlening
Bijna alle bibliotheken boden tijdens de
lockdowns alternatieve dienstverlening op
het gebied van voorschoolse educatie aan.
Ze boden bijvoorbeeld online informatie
aan, brachten boeken of haalden ze op.
 Verder zetten ze hun voorleesactiviteiten om
naar een online variant en organiseerden ze
online informatiebijeenkomsten voor ouders of
pedagogisch medewerkers. Veel bibliotheken

46

Bibliotheekblad 3 maart 2022

aanbod rondom voorschoolse educatie
beschouwen deze webinars als een succes, mede vanwege de
hoge opkomst. Toch bleek het opzetten van dergelijke alternatieve dienstverlening vaak tijdrovender dan gedacht
Groeiende samenwerking met partners
Het aantal partners dat de bibliotheek bij de dienstverlening
voor 0- tot 4-jarigen betrekt, is de afgelopen jaren toegenomen:
in 2016 werkten bibliotheken met gemiddeld drie verschillende
partners samen, in het schooljaar 2020-2021 waren dat er vijf à
zes. Het gaat met name om consultatiebureaus, gemeenten,
kinderopvanginstellingen en basisscholen. Deze samenwerkingen
worden ook meer geëvalueerd dan in voorgaande schooljaren.
In het algemeen vindt meer borging van het aanbod voor baby’s,
dreumesen en peuters plaats: er zijn meer geoormerkte uren voor
beschikbaar.
Aanbevelingen vanuit het Kernteam 0-12 (BoekStart)
Bibliotheken hebben een belangrijke rol, zowel bij het voorkomen van taalproblemen bij de jeugd als bij het ondersteunen van
de basisvaardigheden van volwassenen. De inzet op de gezinsaanpak om de cyclus van laaggeletterdheid te doorbreken, wordt
elk jaar verstevigd, zoals in dit onderzoek opnieuw blijkt. Er worden nieuwe activiteiten opgezet en verbindingen gemaakt tussen
leesbevorderingsprogramma’s zoals BoekStart en de Bibliotheek
op school, de VoorleesExpress, activiteiten van (Digi-)Taalhuizen
en programma’s rondom basisvaardigheden. De gezinsaanpak is
meer dan een reeks losstaande activiteiten: het is belangrijk om
in te zetten op een integrale aanpak met verbindingen binnen
en buiten de bibliotheek. Door de gezinsaanpak op strategisch
niveau goed vorm te geven en ook te borgen bij samenwerkingspartners, ontstaat een stevig fundament voor de gezinsaanpak op
tactisch en uitvoerend niveau.
 Het Kernteam prijst het feit dat steeds meer bibliotheken zich
bewust zijn van de personeelsuren die nodig zijn voor de kwalitatieve dienstverlening rondom voorschoolse educatie en deze
opnemen in hun beleid. Desalniettemin is bij veel bibliotheken
meer tijd nodig om de dienstverlening naar een hoger plan te
kunnen tillen; maak ook daarvoor personeelsuren vrij. Bekostig
de dienstverlening niet enkel met een startsubsidie, maar zet in
op structurele middelen. Draag zorg voor structurele inzet van
personeel, duurzame plannen en meerjarenbegrotingen, en leg
dit vast in lokale (samenwerkings)overeenkomsten met de partners waarin de afgestemde taken, rollen en verantwoordelijkheden staan beschreven. Samenwerking met partners verstevigt de
positie van de bibliotheek. Blijf vanuit de Bibliotheek de e-lear­
ning Taalstimulering door voorlezen - JGZ onder de aandacht
brengen die jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen van het
consultatiebureau helpt hun deskundigheid op het gebied van
leesbevordering te vergroten. Te vinden via de verkorte link:
tinyurl.com/2p9yk6k9. Zet ook in op promotie van de dit jaar
verschenen e-learning Taalstimulering door voorlezen - Kraam-

zorg, specifiek gericht op kraamverzorgenden. Te vinden via de
verkorte link: tinyurl.com/5c6vmk6u
Aan de slag met KB-instrumenten
Vier van de vijf bibliotheken (83%) maken gebruik van de instrumenten rondom voorschoolse educatie die door de KB worden
aangeboden, zoals rapportages, dashboards en infographics. Dit
is een stijging ten opzichte van vorige schooljaren. Vier van de
tien (40%) bibliotheken maken gebruik van de landelijke rapportage. De lokale infographic wordt door 43% van de bibliotheken
geraadpleegd; in het geval van de provinciale en landelijke
infographic gaat het om respectievelijk 30% en 27%. Bijna een
derde van de bibliotheken (31%) ontvangt ondersteuning van de
POI in kwestie om te resultaten te duiden en deze te incorporeren in hun dienstverlening. Bibliotheken gebruiken de resultaten
bijvoorbeeld om het beleid vorm te geven, nieuwe doelen te
stellen en partners te informeren over de voortgang.
 Landelijke resultaten lokaal inzetten
Vier van de tien bibliotheken (39%) brengen de opbrengsten
van de samenwerking met partners in kaart. Dit is een stijging
ten opzichte van vorig schooljaar, toen nog geen kwart dit deed
(23%). Rondom de Bibliotheekmonitor-meting met betrekking tot
voorschoolse educatie worden diverse hulpmiddelen gepubliceerd die bibliotheken hierbij kunnen helpen. Daarnaast zijn op
bibliotheekinzicht.nl meer landelijke inzichten over de effectiviteit
van de dienstverlening terug te vinden. De jaarlijkse Monitor
BoekStart in de kinderopvang laat zien hoe het gesteld is met het
voorleesklimaart en talige activiteiten in de kinderopvang, en met
het beleid daaromtrent.
Deze landelijke rapportage biedt diverse aanknopingspunten
om het gesprek aan te gaan, zowel intern als met de gemeente
en andere samenwerkingspartners. Naast deze rapportage zijn
de resultaten van de Bibliotheekmonitor-meting verwerkt in een
landelijke infographic – te downloaden via de pagina Resultaten op Bibliotheekinzicht (tinyurl.com/5yptedra) – en zijn voor
de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) per provincie
infographics beschikbaar. De bibliotheken die hebben deelgenomen aan de Bibliotheekmonitor-meting beschikken tevens over
een individuele infographic, waardoor de dienstverlening rondom
voorschoolse educatie ook op lokaal niveau in kaart is gebracht.
Zowel de landelijke en provinciale als de lokale resultaten zijn
nader te analyseren via het dashboard Voorschoolse educatie op
Bibliotheekinzicht (tinyurl.com/2p8z3yev). Dit dashboard biedt
de bibliotheken de mogelijkheid hun individuele resultaten af te
zetten tegen de landelijke cijfers, de resultaten van de provincie
en bibliotheken van vergelijkbare grootte.
Naschrift
Bij dit artikel hoort een infographic. Deze vindt u op
bibliotheekblad.nl/bronnen

Bibliotheekblad 3 maart 2022

47.
