In Vino Veritas. Klimatologische en socio-economische verklaringen voor de neergang van de Leuvense wijnteelt
Soms vermelden bronnen zelfs rechtstreeks hoe bepaalde weertypes de wijnbouw beïnvloedden. In de domeinrekeningen van Leuven
die de rekenkamer bijhield staat in 1572 dat
Daeraff (de wijngaard L. W.) binnen ghecommen en is noch egheene gewasschen doir den grooten couwe hagel ende snyeuus tvoirs jaer geweest tot Loeven als blijct bij certificatie ons overgegeven.94

Ook de rekeningen van de Heilige Geesttafel geven dergelijke verklaringen voor lage opbrengsten. Over de wijn van 1564 noteerde de ontvanger het volgende:
88 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen III: 1450-1575, 470.
89 RAL, COO, 1266, Rekening 1517-1518.
90 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen III: 1450-1575, 331-343.
91 Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant, dl. 1, 31-34.
92 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen III: 1450-1575, 53-58.
93 RAL, COO, 1259, Rekening 1457-1458.
94 Rijkarchief Brussel, Rekenkamer, 3830, f23v. Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant, dl. 3, 24.
 56

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

WALSCHAP

57

TSEG

… Want den wyngaert overmids den grooten vorst in den wyntertyt deser rekeningen also vervrosen is geweest in vuegen men dien ter eerden heeft moeten
afsnyden ende men also daeraff egheenen wyn en heeft gehadt…95

In een verzoekschrift uit 1562 vroegen de wijngaardeniers op de Roeselberg, waar ook de Heilige Geesttafel gronden bezat, om een verlaging
van de erfpacht. De aanleiding was dat de winsten laag waren
door de sware costen die zij hebben moeten doen int onderhouden van den
voerseiden wijngaerden hoe wel dat de voorseide supplianten in veele jaren
herwaerts midts den quaeden jaeren daeraff egheen genuyet oft proffijt maer
groote schaede gehadt ende geleden hebben, bezonder duer die quaede onvruchtbarige jaeren dy er geweest zijn duer scerpe winters ende anderssins’.96

De wijngaarden werden verlaten door de lage winsten en het ongunstige weer. Dit toont eveneens hoe de economische en klimatologische
aanleidingen verbonden zijn.
Midts den quaeden jaeren: Wijnbouw en klimaatsverandering
Uit de verwerking van de reeksen van Luterbacher en Buisman blijkt
dat weertypes die wijnteelt bemoeilijkten onder invloed van de kleine ijstijd frequenter voorkwamen.97 Zo kenden de zomertemperaturen volgens beiden een dalende trend. Naar analogie van de methode
van Dugmore et al. werden de temperaturen ook cumulatief weergegeven.98 Dit geeft een accurater beeld van de druk die er op gewas en
maatschappij stond dan de absolute temperatuurwaarde voor ieder
jaar. Elk datapunt werd als een afwijking van het gemiddelde weergegeven, waarna zomers die kouder waren dan gemiddeld werden afgetrokken van het totaal en warmere zomers opgeteld. Grafiek 6 geeft
dit voor de gegevens van Buisman weer. Een daling moet geïnterpre95 RAL, COO, 1277, Rekening 1564-1565.
96 Rijkarchief Brussel, Administratieve dossiers, 116.1 Brabant/Leuven, 41.
 97 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen II: 1300-1450, 645-650 ; Idem, Duizend
jaar weer, wind en water in de Lage Landen III: 1450-1575, 743-747 ; Idem, Duizend jaar weer, wind en
water in de Lage Landen IV: 1575-1675, 713-716 ; ‘Paleo Data Search, Study 19600’, NCEI, geraadpleegd
4 december 2018, https://www.ncdc.noaa.gov/paleo-search/study/19600.
98 A.J. Dugmore, C. Keller, en T.H. McGovern, ‘Norse Greenland settlement. Reflections on climate
change, trade, and the contrasting fates or human settlements in the North Atlantic islands’, Arctic Anthropology 44:1 (2007) 12-36.
58

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

teerd worden als een opeenvolging van zomers die kouder zijn dan
normaal, bijvoorbeeld van 1435 tot 1455, van 1480 tot 1490 en van
1560 tot 1600. In deze periodes was er een sterkere druk op de landbouw dan in periodes van recuperatie (stijgingen in de grafiek) zoals 1500 tot 1560. Algemeen blijkt dat de koude zomers elkaar steeds
sneller opvolgen en er minder recuperatietijd voor de wijnbouw is.
De gegevens van Luterbacher geven dezelfde cumulatieve trend weer.
Ook de frequenties van hagel, stormen en noodweer namen toe met
respectievelijk zeven, zestien en tweeënhalve procent per decennium.
Het verschil tussen stormen en noodweer is dat stormen niet per definitie problematisch waren voor de wijnteelt, maar noodweer steeds materiële schade veroorzaakt. De Kraker legt eveneens enkele uitzonderlijk stormachtige periodes in de late vijftiende- en de zestiende eeuw
bloot, onder andere in het derde kwart van de zestiende eeuw en de
periode vanaf 1588. Hij argumenteert eveneens dat een kortere recuperatietijd leidt tot grotere schade dan elk van de stormen afzonderlijk
veroorzaakt zou hebben.99 Hoewel de algemene trend een indicatie van
het verloop van het klimaat kan geven, dient er rekening gehouden te
worden met temporele variatie.
 Tabel 1 Spearman Correlatiecoëfficiënten temperatuur- en wijninkomstreeksen

Inkomsten
zelfbeheerde
gronden met
éénzelfde
oppervlakte

Totale inkomsten

Inkomsten
per pachter

Totale
inkomsten
zelfbeheerde
gronden

Zomertemperatuur
Luterbacher

,052

,233**

,339*

,622*

Zomertemperatuur
Buisman

,197*

,178*

,365**

,649**

*.Correlatie is significant tot op 0.05. (95% kans dat deze correlatie door een werkelijke overeenkomst veroorzaakt wordt)
**. Correlatie is significant tot op 0.01. (99% kans dat deze correlatie door een werkelijke overeenkomst veroorzaakt wordt)
Bron: A.F.V. van Engelen Bron: A.F.V. van Engelen (red.) Jan Buisman, duizend jaar weer, wind en water in de
Lage Landen, 6 vols., (Franeker 1995-2015).; J. Luterbacher e.a., ‘European Summer Temperatures since Roman
Times’, Environmental Research Letters 11:2 (2016). Geraadpleegd 5 december 2018 via https://www.ncdc.
noaa.gov/paleo-search/study/19600 ; RAL, commissie Openbare Onderstand, nrs 1255 – 1296.
99 De Kraker, ‘Storminess in the Low Countries’, 166.
WALSCHAP

59

TSEG

Weersextremen kwamen doorheen de kleine ijstijd frequent voor.
Naast deze korte-termijnfluctuaties kende het Leuvense klimaat echter ook belangrijke cyclische- en lange-termijnverschuivingen die significant correleren met de wijninkomsten van de Heilige Geesttafel.
 Tabel 1 toont aan dat er een sterke overeenkomst bestaat tussen de
zomertemperaturen en de oogst van de wijn. Uit de Spearman correlatiecoëfficiënt blijkt dat hoe rechtstreekser de gegevens de effectieve
grondopbrengst weergeven, hoe sterker de overeenkomst met de zomertemperatuur is. De reeks met de totale opbrengsten van alle rechtstreeks beheerde wijngaarden heeft een coëfficiënt van 0,339 voor Luterbacher en 0,365 voor Buisman.100 De reeks waarin de oppervlakte
van de wijngaarden met zekerheid gelijk bleef correleert nog sterker;
met significante coëfficiënten van meer dan 0,6.101 Dit is zeer hoog, gezien het om gereconstrueerde data gaat die altijd enige afwijking van de
werkelijkheid zullen tonen.102 Ook de reeks waarin de totale wijninkomsten per pachter zijn uitgedrukt, kent een significante correlatie met
een coëfficiënt van respectievelijk 0,233 en 0,178 voor Luterbacher en
Buisman.103 De totale inkomsten van de Heilige Geesttafel correleren
tot slot aan de indexen van Buisman, zij het met een eerder lage coëfficiënt van 0,197.104 De correlatie met de gegevens van Luterbacher is
niet statistisch significant, en wordt dus verworpen. Dit betekent dat
het verband tussen de temperaturen en de wijnteelt vooral speelt op
het niveau van de concrete grondopbrengsten, en dat andere aspecten
die de wijninkomsten mee bepaalden, zoals de hoeveelheid pachters
die de Tafel besliste te nemen of de vaste pachtsom die zij betaalden,
slechts in mindere mate met de temperaturen overeenkwamen. Dat
deze alsnog correleren, toont echter aan dat het verband niet enkel op
de achtergrond speelde. De daling van de zomertemperaturen had concrete gevolgen voor de wijnteelt en de keuzes die hiermee gepaard gingen. Uit de correlaties blijkt dat tot op zekere hoogte wanneer temperaturen stijgen, de wijninkomsten toenemen, en andersom.
100 Significant tot op p<0,05 niveau.
101 Significant tot op p<0,01 niveau.
 102 Het gaat weliswaar slechts over 16 onderzochte datapunten, wat het risico op een overschatting
vergroot. Het feit dat beide temperatuurreconstructies een zeer gelijkaardig verband tonen maakt het
echter minder waarschijnlijk dat beide resultaten valspositief zijn. W. Forstmeier, E.-J. Wagenmakers, en
T.H. Parker, ‘Detecting and avoiding likely false-positive findings. A practical guide’, Biological Reviews
92:4 (2017) 1941-1968.
103 Significant tot op p<0,01 niveau en p<0.05 niveau respectievelijk.
104 Significant tot op p<0,05 niveau.
60

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

WALSCHAP

61

TSEG

Grafiek 7 biedt een totaalbeeld van de samenloop tussen de verschillende evoluties. Het klimaat was gunstig in de vroege vijftiende eeuw,
en de literatuur ziet deze periode als het al dan niet laatste hoogtepunt
van de Leuvense wijnbouw. 105 Toch waren de inkomsten van de Tafel niet uitgesproken hoog. De periode is overwegend stabiel, op kleine dipjes als reactie op slechte weersomstandigheden na. Dit zet zich
voort in het tweede kwart van de vijftiende eeuw, ondanks de neergang
van de temperatuur die zowel Luterbacher als Buisman aangeven, zij
het op licht andere momenten. Buisman ziet een verkoeling vanaf ongeveer 1430.106 Volgens Luterbacher zet de daling pas in rond 1460,
maar ook hierop reageren de inkomsten van de Tafel niet rechtstreeks.
 De moeizame jaren voor de wijnbouw tussen 1480 en 1500 komen wel
overeen met de nadelige weersomstandigheden die Buisman en Camenisch herkennen.107
Hoewel onderzoekers de vroege vijftiende eeuw als hoogtepunt van
de Leuvense wijnteelt beschouwen, kenden de wijninkomsten van de
Heilige Geesttafel pas een sterke expansie in de eerste helft van de zestiende eeuw.108 De expansie van de wijninkomsten van de Tafel viel samen met een gunstige periode wat betreft weersomstandigheden in
de vroege zestiende eeuw. Het eerste decennium van deze eeuw kende bijvoorbeeld bijzonder weinig koude zomers en tot ongeveer 1560
bleven de zomertemperaturen gemiddeld hoog ten opzichte van de
periodes voor- en nadien. Dit is weliswaar een uitzondering in een algemeen neergaande trend. In de tweede helft van de zestiende eeuw
ging het klimaat in snel tempo achteruit, zoals blijkt uit de neergaande
zomertemperatuur, de opkomst van overwegend natte zomers en het
toenemend voorkomen van hagel en noodweer, zoals weergegeven in
grafiek 7. Dit klimaat leidde tot een sterk verminderde wijnproductie
vanaf 1540. Het decennium was ook het begin van een verstrenging van
de winters. Winterse temperaturen konden aanhouden tot april, waardoor de bloesems en vruchten later begonnen te groeien en een kortere
tijdspanne hadden om te rijpen.109 De zomertemperaturen kenden hier
ook een dip, maar ze begonnen pas aan hun diepe systematische daling
rond 1560. In 1579 verdwenen de wijninkomsten van de Heilige Geest105 Avermaete, De wijnbouw in Oost-Brabant, dl. 1, 112-114.
106 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen II: 1300-1450, 641.
107 Camenisch, Endlose Kälte , 289-290 ; Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen
II: 1300-1450, 641.
108 Jaspers, De Leuvense wijnaccijns, 95.
 109 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen II: 1300-1450, 641 ; Idem, Duizend
jaar weer, wind en water in de Lage Landen III: 1450-1575, 739-740.
62

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

tafel volledig. Ook andere wijngaarden kenden moeilijkheden na 1540.
Tussen 1544 en 1563 bevroren in Leuven zes wijnoogsten, en vernietigde hagel er vier.110
De helft van de oogsten mislukte in deze periode, waardoor het
voortzetten van de wijnteelt te risicovol werd. Jan de Vries stelt dat ‘Production decisions depend on the decision-maker’s (implicit) assessment
of the probabilities of crop failure.’111 Veel wijnbouwers maakten op basis van een dergelijke al-dan-niet impliciete inschatting dus de keuze
om op een veiliger teelt over te schakelen. Dit gold ook voor de Heilige
Geesttafel. De ontvangers gaven in de rekeningen aan dat klimatologische omstandigheden aan de oorsprong van de plotse daling in de jaren
1540 lagen, wat leidde tot de beslissing om op veilig te spelen en sommige wijngaarden te verpachten voor geld in plaats van wijn.112 Hoewel
de werkelijke wijnopbrengsten in de periode na 1540 waarschijnlijk hoger waren dan de gegevens doen vermoeden, geeft deze keuze ook blijk
van een overgang naar het opgeven van de wijnteelt. Dit toont opnieuw
hoe klimatologische en economische omstandigheden beiden de keuze
van de wijnbouwers bepaalden.
 Veranderingen in het klimaat hadden niet enkel gevolgen voor de
opbrengst van de wijnteelt. Ook de kwaliteit en smaak werden erdoor
bepaald. Zoals eerder vermeld is zoetheid voor de middeleeuwer de belangrijkste factor voor de kwaliteit van de wijn.113 Dit is voornamelijk afhankelijk van de temperaturen en de hoeveelheid zonneschijn die de
druif krijgt tijdens het rijpingsproces in de zomermaanden.114 Een toename van de neerslag en een daling van de zomertemperaturen hadden
een zuurdere wijn tot gevolg. Van Uytven argumenteert bovendien dat
de Leuvense wijnbouwers in een poging om hun wijngaarden winstgevend te houden overvloedig bemestten, hoewel dit in deze periode een
kostelijke strategie was. Dit tastte opnieuw de smaak aan.115 Hoewel de
evolutie van de smaak doorheen de tijd niet gemeten kan worden, zijn
er enkele indicatoren die een achteruitgang doorheen de bestudeerde
periode in kaart brengen. Deze indicatoren zijn van sociaaleconomische aard: de devaluatie van de landwijn ten opzichte van andere wij110 Van Uytven, Geschiedenis van de dorst, 99.
111 J. de Vries, ‘Measuring the impact of climate on history. The search for appropriate methodologies’, The Journal of Interdisciplinary History 10:4 (1980) 626.
112 RAL, COO, 1269, rekening 1539-1540; Ibid., rekening 1540-1541; RAL, COO, 1270, rekening
1541-1542.
113 Montanari, Medieval tastes, 144.
114 Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen I: tot 1300, 31.
115 Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 303-304.
WALSCHAP

63

TSEG

nen en de aversie van enkele prominente individuen tegen landwijn,
zoals eerder al besproken werd. Opnieuw blijkt dus de verweving van
klimaat en economie als het op de kwaliteit van de wijn aankomt.
 Niet enkel endogene factoren bepaalden dus het verloop van de
wijnbouw, uit de bovenstaande bevindingen blijkt duidelijk dat ook het
klimaat haar sporen naliet. Beiden factoren hadden dus in wisselwerking invloed op de evolutie van de wijnteelt in Leuven. Maar opnieuw
blijkt dat het ook verder gaat: de factoren zijn niet zo eenvoudig van elkaar te onderscheiden als op het eerste gezicht lijkt.
Egheen genuyet oft proffijt maer groote schaede: De verweven omstandigheden van de neergang van de Leuvense wijnteelt
Het vraagstuk van de wijnbouw ten tijde van de kleine ijstijd is al door
meerdere historici onder de loep genomen. Verschillende studies werpen overtuigende argumenten op voor het belang van endogene, economische factoren, terwijl andere aantonen hoe het klimaat haar sporen naliet. Hoewel er bij beide kanten sterke argumenten naar voren
komen interageren deze niet met elkaar, waardoor de vraag niet doorgrond kon worden. Het geval van de Leuvense wijnteelt levert bewijs
voor beide invalshoeken, en toont hoe deze met elkaar verbonden zijn.
 Het weer had een significante invloed op de wijnproductie. Dit blijkt uit
de overeenkomst van de jaarlijkse zomertemperatuur en oogstcijfers,
maar eveneens uit anekdotes over slechte oogsten vanwege sneeuw, hagel, noodweer of koude temperaturen. Deze weertypes die nefast zijn
voor de wijnteelt kwamen vaker voor tijdens de kleine ijstijd. De effecten hiervan waren voor Leuven merkbaar aan het einde van de vijftiende eeuw, en nog extremer vanaf de jaren 1560. Zoals blijkt uit de resultaten kwam de klimatologische druk daarbij niet voornamelijk door
een algemene koeling, maar wel door de toename aan weersextremen
in deze periodes: zowel wat betreft weertypes als wat betreft intensiteit,
en de cumulatieve effecten daarvan. De wijnbouw in deze klimaatzone was bovendien al kwetsbaar door de hoge nodige arbeids- en kapitaalintensiviteit. Anderzijds bemoeilijkten de economische en maatschappelijke context de productie van Leuvense wijn. In de tweede
helft van de zestiende eeuw zag de landwijn zijn comparatief voordeel
ten opzichte van bier en buitenlandse wijn verdwijnen door de hoge
loonkost en lage prijzen van de landwijn in verhouding tot de gedaalde

64

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

koopkracht in het algemeen. Bovendien betekenden de godsdienstoorlogen een verdere bedreiging voor de kwetsbare teelt. De verklaring
voor het verdwijnen van de Leuvense wijnteelt is echter complexer dan
deze dualiteit op zich. Wat in eerdere literatuur over dit onderwerp ontbrak, is aandacht voor de manieren waarop deze twee kanten van endogene en exogene factoren met elkaar verbonden zijn.
 Twee voorbeelden van de Leuvense wijnproductie- en consumptie
konden illustreren hoe de verschillende endogene en exogene verklaringen onderling verweven zijn. Op het eerste gezicht lijkt de dalende
vraag naar landwijn vanuit de hogere klassen een economische oorzaak voor de neergang van de Leuvense wijnteelt. Toch valt vanuit de
economische situatie net te verwachten dat de vraag naar landwijn zou
stijgen. Deze bood namelijk een goedkoper alternatief in tijden van dalende koopkracht. Het gebrek aan zonneschijn en het overvloedig mestgebruik in deze periode had echter de kwaliteit teniet gedaan waardoor
deze niet langer voldeed aan de normen van de leden van hogere klassen die over voldoende geld bezaten om te kiezen voor kwalitatief betere wijn. In dit voorbeeld gaat de economische factor van een dalende
vraag dus hand in hand met de klimatologische factor van verminderde
kwaliteit. Wanneer de wijnboeren op de Roeselberg weigeren om hun
wijngaarden verder te onderhouden, benoemen ze slechte weersomstandigheden als de boosdoener. Meer algemeen zeggen ze echter dat
ze van het uitbaten ervan ‘egheen genuyet oft proffijt’ voortbracht. Indien de winst in de goede jaren hoog genoeg was om de jaren met moeilijkere omstandigheden te compenseren, hadden ze de teelt wel kunnen doorzetten.
Bepaalde aspecten zijn inherent zowel endogeen als exogeen. Deze
voorbeelden doorbreken de illusie dat de twee van elkaar gescheiden
kunnen worden. Dit brengt bovendien een ruimer verband tussen endogene en exogene verklaringen aan het licht. Klimatologische en economische factoren hebben een onderling versterkend effect dat uiteindelijk de doorslag vormde voor het verdwijnen van de wijnteelt in Leuven.
 De manier waarop beide kanten met elkaar interageren, verschilt van
regio tot regio, en bijgevolg verschilt ook de uitkomst. In verschillende
regio’s wisten de wijngaarden de verslechterde klimatologische omstandigheden te trotseren, ook in regio’s op de grens van het gebied waarbinnen wijnteelt klimatologisch mogelijk was. In Dijon waren de oogsten tussen 1560 en 1609 gemiddeld genomen uitzonderlijk laat, maar

WALSCHAP

65

TSEG

de sector bleef overeind.116 In Oostenrijk, West-Hongarije, Würtemberg
en de regio rond het meer van Zürich in Zwitserland maakte de wijnproductie aan het eind van de zestiende eeuw eveneens een crisisperiode door. De oorzaak hiervoor is een daling van de temperaturen in alle
seizoenen, met daarbovenop zeer strenge winters en natte zomers.117
In deze gebieden herleefde de wijnbouw echter opnieuw in de zeventiende eeuw. Het is aannemelijk dat er een verschillende klimatologische impact gold in verschillende regio’s, afhankelijk van hun ligging.
De uiteenlopende uitkomst in verschillende regio’s had echter evenzeer met variatie in de economische context te maken. Enkel verder onderzoek kan de exacte balans tussen beiden voor iedere regio schetsen.
 Hoe en in welke mate de invloed van het klimaat zich uitte, hing af
van de maatschappelijke en economische context. Het klimaat maakte
de teelt niet onmogelijk, maar wel meer risicovol. De kans op een slechte oogst was aanzienlijk: in periodes zoals het midden van de zestiende eeuw mislukte één oogst op twee. Zolang de mogelijke winst groot
genoeg bleef, waren tijdgenoten bereid deze risico’s te nemen. Aan het
einde van de zestiende eeuw waren de winsten die op Leuvense landwijn gemaakt konden worden echter klein. Tijdens deze economische
recessie neigden ondernemers naar een veiliger teelt. De productie liep
op enkele wijngaarden weliswaar door tot in de achttiende eeuw, maar
dit was een marginaal fenomeen.118 De samenloop van de klimaatverandering door de kleine ijstijd en de ongunstige economische omstandigheden waaronder Leuven in de zestiende eeuw gebukt ging, hadden
een onderling versterkend effect waardoor de wijnteelt hier, in tegenstelling tot in andere gebieden, niet langer kon blijven bestaan.
Deze conclusie toont de noodzaak aan om voorbij sociaaleconomische schommelingen te kijken in de verklaring van het opkomen of verdwijnen van economische activiteiten, met name in de landbouw. Het
is de interactie tussen sociaaleconomische (endogene) factoren en klimatologische (exogene) factoren die de geschiedenis kunnen verklaren.
De druk op de Leuvense wijnteelt was een gevolg van een samenloop
van lage oogsten vanwege klimaatverandering en lage winsten vanwege
de slechte economische omstandigheden. Dit vormde voor de precaire Leuvense wijnsector de perfecte storm, die aan het eind van de zestiende eeuw het onomkeerbare verdwijnen van de teelt in gang zette.
116 E. Le Roy Ladurie, Histoire humaine et comparée du climat. Canicules et glaciers XIIIe -XVIIIe siècles
(Parijs 2004) 192, 349-366.
117 Landsteiner, ‘The crisis of wine production’, 323-334.
118 Van Uytven, Stadsfinanciën en stadsekonomie, 306.
 66

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

Over de auteur
Lena Walschap (1997) werkt als wetenschappelijk medewerker aan
de Onderzoeksgroep Middeleeuwen van de KU Leuven. Ze onderzoekt
de kleine ijstijd en de impact hiervan op de samenleving. Haar interesse hiervoor ontstond bij het schrijven van haar masterthesis over de invloed van klimaatverandering op de evolutie van de Leuvense wijnteelt.
In 2019 behaalde ze de Master in de Geschiedenis, specialisatie middeleeuwen aan de KU Leuven. Voor haar scriptie ontving zij de Scriptieprijs Brabantse Geschiedenis 2020.
E-mail: lena.walschap@kuleuven.be

WALSCHAP

67

TSEG

Bijlage 1 Informatie bij correlaties
Wijnreeksen ten opzichte van zomertemperaturen volgens Buisman en
volgens Luterbacher

rs = 0,197
p = 0,013
n = 157

68

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

WALSCHAP

69

IN VINO VERITAS

Klimaatreconstructies

WALSCHAP

71

TSEG

Roggeprijzen ten opzichte van wijnprijzen

Reële lonen in Leuven ten opzichte van het aantal pachters van de wijngaarden van de Heilige Geesttafel

72

VOL. 17, NO. 3, 2020

IN VINO VERITAS

Legenda:
rs = correlatiecoëfficiënt
p= significantiewaarde
n = aantal datapunten

Reeksen uit
J. Buisman. Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen, A.F.V. van Engelen (red.), 6 vols, (Franeker 1995-2015);
J. Luterbacher e.a. 'European Summer Temperatures since Roman Times', Environmental Research Letters 11:2 (2016). Geraadpleegd 5 december 2018
via https://www.ncdc.noaa.gov/paleo-search/study/19600.
Rijksarchief Leuven, commissie Openbare Onderstand, nrs 1254-1296.
R. van Uytven. Stadsfinanciën en stadsekonomie te Leuven van de XIIe tot het
einde der XVIe eeuw, Verhandelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie
voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België. Klasse der
Letteren, jaarg. 23, nr. 44 (Brussel 1961) 494-498, 511, 520, 554, 557-578.
 WALSCHAP

73

The Low Countries Journal
jaargang 17

of Social and Economic
2020

History

nummer 3

The Low Countries Journal of Social and Economic History jaargang 17
2020 nummer 3

• Newcomers, Migrants, Surgeons [Groot]
• In Vino Veritas [Walschap]
• Dossier Maarten Prak’s Citizens without Nations - a Debate
• Boeken over de Tweede Wereldoorlog [Lak]

ISSN15721701.pcovr.TSEG20203.indd Alle pagina's

19-11-20 14:01.
