De jaren vijftig epischer geduid
University of Groningen

De jaren vijftig epischer geduid
Bosscher, D.F.J.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.4453
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
1997
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Bosscher, D. F. J. (1997). De jaren vijftig epischer geduid. Bijdragen en Mededelingen betreffende de
Geschiedenis der Nederlanden, 112(2), 209 - 226. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4453

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 21-05-2024

De jaren vijftig epischer geduid'

DOEKO BOSSCHER

Inleiding
Er is veel geklaagd over gebrek aan aandacht voor de jaren vijftig. Vaak gebeurde dat
bij wijze van inleiding op een verhandeling over die periode. Inmiddels is het aantal
klachten over gebrek aan belangstelling, gepaard met beschouwingen over de jaren
vijftig, al zo gegroeid dat aardig in het tekort is voorzien.
 Meer dan aardig is het echter nog niet. Onze concrete, empirische kennis blijft voorlopig beperkt. Talloze archieven zijn nog niet eens opengesteld, laat staan grondig
doorgenomen, laat staan verwerkt in publicaties. Er kunnen nog tientallen historici
op de jaren vijftig promoveren. Dat worden welkome proefschriften. De evocatie van
het verleden, die volgens Huizinga belangrijker is dan nieuwe ladingen feitenmateriaal, veronderstelt een gezond minimum aan gereflecteerde feitenkennis, wil zij geen
slag in de lucht zijn.
Deze constatering leidt naar een volgende kwestie: de tijdgebondenheid van reflectie. De menselijke gewoonte het verleden door de bril van het heden te bekijken is
een onvermijdelijk verschijnsel. Ook de hier besproken periode heeft eronder te lijden gehad.
Degenen die in de zogenaamde jaren zestig (globaal gesproken de periode 19651980) terugkeken naar de jaren vijftig, konden niet anders dan het voorgaande decennium contrasteren met de stormachtige veranderingen, of wat daarvoor doorging,
van hun eigen tijd. Of men nu afkeer of waardering koesterde voor wat er in het
toenmalige heden, de jaren zestig, gaande was, de jaren vijftig staken er hoe dan ook
kaaltjes bij af als een periode van betrekkelijke stilstand. Zodra de sfeer in Nederland
minder nerveus was geworden, vanaf pak-weg 1977, het jaar waarin het kabinet-Den
Uyl was vervangen door het restauratiekabinet-Van Agt, konden de jaren zestig wat
nuchterder worden beschouwd en dus ook de jaren vijftig.
De vragen die toen over de jaren vijftig rezen, waren het spiegelbeeld van de vragen
die de jaren zestig vanaf dat moment begonnen op te roepen. De objectieve vraag of
er wel zo veel veranderd was door de inmiddels verblekende revolutie van de jaren
zestig, kreeg haar pendant in het idee dat de jaren vijftig dan ook wel niet zoveel
stagnatie zouden hebben vertoond. En de subjectieve vraag of de verandering die de.
 jaren zestig hadden gebracht wel heilzaam was geweest voor Nederland, kreeg haar
pendant in een revaluatie van de betrekkelijke rust die het land in de jaren vijftig had
gekend. De doorzettende ontnuchtering inzake de jaren zestig heeft een aanzienlijke
toename van de interesse voor de jaren vijftig bewerkstelligd, bij wijze van compensatie voor de laatdunkendheid waarmee men die 'oninteressante Epoche' tot dan toe
1 Dit is de bewerkte versie van een lezing, gehouden tijdens het Vlaams-Nederlands historisch congres
in Leuven op 17 en 18 mei 1996.
BMGN, 112 (1997) afl. 2, 209-226

210

Doeko Bosscher

had bejegend. Het begon met nostalgie, 'jeugdsentiment' genoemd. Sentimentaliteit
ging over in meer wetenschappelijke belangstelling. En hiermee zijn we weer terug
bij af. bij de historici die naar hartelust over de jaren vijftig publiceren, onder het
motto dat er weinig over is gepubliceerd.
Het contrast met de jaren zestig zit de waarnemer van vandaag, ook al is er intussen
veel misperceptie geruimd, nog altijd dwars. De smaakmakers van die woelige periode, jonge mensen over het algemeen — een omstandigheid die de ervaring aanscherpte — beleefden hun vormende jaren als aaneenschakeling van zulke heftige
evenementen dat de eraan voorafgaande tijd synoniem werd voor gezapigheid. Hun
'heden' werd eindpunt en succesvolle bekroning van een ontwikkeling ten goede.
Ook wie het niet eens is met Ankersmit, die de 'protestgeneratie' er recentelijk in het
Historisch Nieuwsblad van heeft beticht over een ongeëvenaard talent te beschikken
'om eigenbelang als algemeen belang te presenteren' en het historisch onderzoek aan
universiteiten aan een 'absurde beknelling' bloot te stellen, beseft dat de jaren vijftig
moeilijk te rehabiliteren zullen zijn zolang deze generatie tal van discussies nolens
volens domineert2.
 Finalistisch redeneren zit niet alleen de gepensioneerde revolutionairen van de jaren
zestig in het bloed. Iedereen beschouwt het zelf meebeleefde einde van een ontwikkeling liefst als het logisch einde van een ontwikkeling. Met het toeval, om maar te
zwijgen van P. J. Boumans bekende trits: 'het tragische, het paradoxale, het absurde'
houdt onze geschiedopvatting lang niet altijd voldoende rekening3.
Is de neiging om zo te redeneren begrijpelijk, vervelender wordt het als oudere generaties van jongere generaties het verwijt krijgen dat ze niet in het historisch proces
hebben ingegrepen, hoewel ze zagen, althans hadden moeten zien, dat de geschiedenis daarom vroeg. De jongeren dichten de ouderen dan een paranormale begaafdheid
tot het voorspellen van de toekomst toe, die zij echter niet bezaten. Dit is zacht gezegd onredelijk.
De vertegenwoordigers van de geest van 'zestig' hebben zich, vanuit hun enthousiasme over de verworvenheden van de nieuwe tijd, veelvuldig aan dergelijke wijsheid achteraf bezondigd. De voorgaande generatie had problemen over het hoofd
gezien, genegeerd of verkeerd aangepakt. In de jaren zestig wreekte zich dit falen.
Zoals een verwaarloosd abces te eniger tijd moet openbarsten, zo kwamen tal van
conflicten eindelijk aan de oppervlakte. Dit had voorkomen kunnen worden als degenen die het in de jaren vijftig voor het zeggen hadden gehad verstandiger waren
geweest. Zo ongeveer was de redenering. Zij ging uit van, en kwam steeds weer terug
bij de jaren vijftig als periode van ontkenning, koudwatervrees en gebrek aan inzicht
en doortastendheid.
 In het jaar 1992 herdacht Amerika het feit dat Columbus vijfhonderd jaar eerder het
Amerikaanse werelddeel had 'ontdekt'. Deze viering inspireerde een tekenaar tot het
maken van een satirische prent, die beter dan wat ook illustreert hoe finalistisch redeneren werkt. Afgebeeld zijn, anno 1492, twee indianen, die vanaf een duintop toezien
2
3

F. R. Ankersmit, 'De flessenhals-generatie', Historisch Nieuwsblad, VI (1997) 1, 13.
P. J. Bouman, In de ban der geschiedenis (Utrecht/Antwerpen, 1962) 98-109.
De jaren vijftig epischer geduid

211

hoe Columbus voet zet aan Amerikaanse wal. Dan zegt de ene indiaan tegen de andere: 'So much for the pre-Columbian era'.
 Kon iedereen maar zo goed in de toekomst kijken! In de tijd dat de jaren vijftig nog
voornamelijk met saaiheid en fantasieloosheid, en wat de esthetiek betrof met
smakeloosheid werden geassocieerd, richtte de negatieve appreciatie van degenen
die terugblikten in de tijd — de term 'historici' gaat hier niet op, omdat de communis
opinio een veel grotere groep mensen omvatte — zich tegen het ontbreken van een
fel levensgevoel, tegen de dominantie van materiële bekommernis, tegen ongefundeerd optimisme, tegen te hoge verwachtingen van wetenschap en techniek. Samengevat: tegen een gebrek aan voorspellend vermogen. Kennelijk hadden de vijftigers
in hun gedragingen vooruit moeten lopen op een situatie waarin grotere materiële
welstand een relativering van materiële welstand mogelijk maakte. Kennelijk hadden zij al voor het consumentisme opbloeide tegen het consumentisme moeten protesteren. Kennelijk hadden zij de oorlog in Vietnam moeten voorzien, die de wereld
zou leren hoe een arm derde-wereldvolk een rijk land dat over de modernste wapens
beschikt, kan verslaan. Kennelijk hadden zij de gevaren van het gebruik van DDT en
de risico's van kernenergie al moeten onderkennen, nog voordat deze door milieupioniers als Rachel Carson waren vastgesteld. En kennelijk hadden ze de afloop van
de Koude Oorlog moeten zien aankomen, ook al kwam die voor degenen die er rond
1990 getuige van waren, nog als een enorme verrassing. Zij hadden, kortom, Columbus
als Columbus, de brenger van een nieuwe tijd, moeten herkennen, om het lot te ontlopen voor naïef en kortzichtig te worden versleten.
 Deze opmerkingen over de wijze waarop de zestigers naar de vijftigers keken, klinken misschien een beetje badinerend, maar zo zijn ze niet bedoeld. Weliswaar was
het finalisme van de zestigers, dat de vijftigers in een braaf en naïef licht plaatste, zelf
een beetje braaf en naïef. Het is echter, zoals reeds opgemerkt, een normaal verschijnsel dat mensen zich tegen de onmiddellijk voorafgaande tijd afzetten. Mensen
en situaties zijn nu eenmaal voortdurend in verandering. Deze verandering wordt
gewoonlijk als vooruitgang beschouwd. Waarom? Omdat de mens zich anders zou
moeten afvragen waarom hij de verandering niet heeft tegengehouden.
 Bij uitstek de contemporain-historicus zal zich vaak geroepen voelen het beschreven effect, het ontstaan van een negatief beeld van een periode als gevolg van de
gewoonte het moderne te omhelzen en op het ouderwetse neer te kijken, te neutraliseren en te corrigeren, zoals de zeiler doet die aan bakboord overboord gaat hangen,
omdat de wind dreigt zijn boot over stuurboord te laten omslaan. Juist de contemporainhistoricus namelijk heeft met een stevige bries te kampen, want merkwaardigerwijs
zijn mensen tegenover het meest recente verleden minder barmhartig dan tegenover
lang vervlogen tijden. In onze beleving van het verleden zit tenminste één opvallende
paradox. Wie vanuit het heden naar de middeleeuwer kijkt, verbaast zich over de
grote overeenkomst tussen diens gedrag en het onze: 'Ze waren toen eigenlijk net als
wij'. Wie naar een periode terugkijkt die nog maar net voorbij is, verbaast zich over
de enorme verschillen tussen toen en nu: 'Hoe totaal anders dan wij nu, reageerden
de mensen toen'!

212

Doeko Bosscher

In juni 1995 hield de Vereniging voor de Geschiedenis van de Twintigste Eeuw in
het Utrechtse Academiegebouw een congres over 'de lange jaren vijftig'. De eerbiedwaardige VGTE heeft nog nooit eerder zo'n vrolijk congres beleefd. Het ene
lachsalvo na het andere daverde door de zaal. Vooral toen er bewegende beelden
vertoond werden, stukken van het Polygoon-nieuws uit het midden van de jaren vijftig, zat het publiek te hikken van de pret over al die ontwapenende en koddige taferelen. Historische congressen over oudere tijden daarentegen plegen in serene,
contemplatieve rust te verlopen. Die oudere tijden kunnen rekenen op ons respect,
het recente verleden in het gunstigste geval op een soort vertedering.
 De ervaring met het genoemde congres van 1995 leert intussen, dat de tijd nog altijd
niet helemaal rijp is voor een onthechte beschouwing van de jaren vijftig. Hoewel de
magie van de jaren zestig al sinds twintig jaar geleden danig aan het tanen is, zozeer
zelfs dat journaalbeelden uit die tijd ons misschien nog meer aan het lachen maken
dan beelden uit de jaren vijftig, en hoewel het klimaat voor een nuchterder kijk op de
jaren vijftig dus al sinds twintig jaar geleden gestaag is verbeterd, maken die jaren
vijftig nog altijd een beetje een indruk van hulpeloosheid, rechtlijnigheid en verkeerd
begrepen ambitie4. De naar rechtvaardigheid strevende historicus moet derhalve nog
altijd naar één kant buitenboord hangen. De roes van de jaren zestig, die het oordeel
benevelde, de jaren vijftig bleek en saai en bangelijk maakte en de generatie van
zestig de kenmerken bezorgde van een pittige dochter die tegen haar slome moeder
rebelleerde, is nog niet definitief uitgewerkt. Dat rare contrast tussen vijftig en zestig
wacht nog op de genadeklap.
Kijken we met meer distantie naar de jaren vijftig, dan blijkt moeder niet zo'n tobberig
burgertype te zijn geweest en doemt een dochter op die iets meer van een bepaald
geestverruimend middel heeft geslikt dan goed voor haar was. Er zijn verschillende
manieren om bewust objectiever terug te kijken. We kunnen bijvoorbeeld de continuïteit in de geschiedenis vooropstellen en afstand doen van de opdeling in periodes.
 4 De bijdragen aan het VGTE-congres over de jaren vijftig zijn inmiddels gebundeld in: Paul Luykx en
Pim Slot, ed., Een stille revolutie? Cultuur en mentaliteit in de lange jaren vijftig (Hilversum, 1997). Dit
boek bevat veel nieuw materiaal. Er bestaan nog enkele goede, genuanceerde historische analyses van de
jaren vijftig, zoals: H. W. von der Dunk, 'Tussen welvaart en onrust. Nederland van 1955 tot 1973' in: H.
W. von der Dunk, e. a., Wederopbouw, welvaart en onrust. Nederland in de jaren vijftig en zestig (Houten,
1986) 9-35. Verspreid in de literatuur komen kortere beschouwingen voor met afgewogen typeringen.
 Bijvoorbeeld in: E. H. Kossmann, De Lage Landen 1780-1980. Twee eeuwen Nederland en België
(Amsterdam/Brussel, 1986). De inleiding van Frits Rovers, Voor recht en vrijheid. De Partij van de Arbeid
en de Koude Oorlog 1946-1958 (Amsterdam, 1994) biedt een goed, zij het globaal commentaar op de
discussie over vragen van continuïteit en discontinuïteit. Er zijn ook al verschillende 'nostalgieboeken'
verschenen, waarin de jaren vijftig liefdevol worden beschreven; in zoverre is een herwaardering van de
jaren vijftig al een heel eind gevorderd. Bijvoorbeeld: Chris in't Velt, Jong in de jaren '50. Tijdsbeeld van
een generatie (Utrecht/Antwerpen, 1994). Dit soort rehabilitatie laat het 'onnozele' beeld van de jaren
vijftig overigens intact; juist de 'onnozelheid' maakte die jaren zo aardig. Het voorwoord van Jan Vrijman
is — mede in dat licht — interessant. Hij schetst, niet vrij van zelfvoldaanheid, zichzelf als in de jaren
vijftig nog onbegrepen, zijn tijd vooruit zijnde wegbereider van 'zestig'. De nog altijd trotse rebellen van
'vijftig' (de experimentele schilders, schrijvers en dichters, onder wie Vrijman) hebben er wel enig belang
bij dat de dichotomie 'vijftig' (naïef) versus 'zestig' (wereldwijs) in de historiografie wordt gehandhaafd,
want anders zou hun profiel als visionairen vervagen. Deze constatering levert geen enkel bewijs voor de
onjuistheid van hun visie, maar geeft wel stof tot nadenken.
 De jaren

vijftig

epischer geduid

213

Door geen bevestiging meer te hoeven zoeken voor een bestaand beeld of identiteit
van een periode, richten wij automatisch onze aandacht ook op ontwikkelingen die
niet met de heersende opvatting stroken. Een andere manier gaat in tegenovergestelde richting: men kan proberen de periode die naast de oogverblindende pracht
van het eerstvolgende tijdvak wel kleurloos moest lijken, ook eens wat kleur te bezorgen, door te laten zien dat de kiemen voor de latere ontwikkeling al volop aanwezig waren in (wat dan wordt) een voor-stadium. Continuïteit en discontinuïteit lopen
in dat geval door elkaar heen en de geïdentificeerde periodes raken qua betekenis
meer aan elkaar gewaagd.
Ook al laten wij onze beste bedoelingen, aldus verwerkt in een historische methode,
los op de jaren vijftig, altijd liggen nieuwe vertekeningen op de loer. Zolang de jaren
vijftig en de jaren zestig aan elkaar worden gekoppeld, handhaaft zich onvermijdelijk een soort moeder-dochter-beeld, al waren het dan eventueel een moeder en een
dochter die in weerwil van het generatieverschil met elkaar in gesprek bleven. Zowel
het bestrijden van elke periodisering als het inkleuren van de jaren vijftig, net zo lang
tot ook de laatste scepticus zich gewonnen geeft en erkent dat er toen 'net zo veel aan
de hand was' als in de jaren zestig, heeft iets gekunstelds.
 De beste oplossing is, bij wijze van gedachtenexperiment, de jaren zestig domweg
buiten beschouwing te laten, en daarmee de continuïteitsvraag. In bepaalde opzichten waren de jaren vijftig uiteraard kraamkamer voor wat Nederland nog te wachten
stond, in andere veel minder. De politieke en economische omstandigheden waren
tamelijk uniek, en zo werd ook het geestelijke leven, de geest van vijftig, tamelijk
uniek. Aan deze uniciteit moet recht gedaan worden, omwille van een goed begrip
van de periode, maar ze moet ook weer niet worden overdreven. Ook de metafoor
van de kraamkamer is te makkelijk en suggereert te veel. De noodzakelijke correctie
op het kleurloze imago van de jaren vijftig blijft halverwege steken als men slechts
zou erkennen dat ze bij eerlijker beschouwing al diverse aanzetten tot de jaren zestig
te zien geven. Wij zouden moeten proberen te breken met het beeld van de moeder en
de dochter, van de aanzet, de aanloop, de springplank, de kweekvijver, de voedingsbodem, het vormende milieu enzovoort. Het verdient aanbeveling even te vergeten
dat er jaren zestig zijn geweest en gewoon goed naar de jaren vijftig te kijken. Die
zijn ook los van voor- en nageschiedenis al meer dan interessant.
Terzijde: interessant is geen synoniem voor 'onderhevig aan sterke veranderingen'.
 Terecht waarschuwen De Rooy en Righart in hun inleidende artikel in Een stille
revolutie, het boek waarin de bijdragen aan genoemd VGTE-congres zijn gebundeld,
voor een corrigerende aanpak waarbij al te veel accent komt te liggen op de 'dynamiek' van de jaren vijftig5. De oorlog was dynamisch (op de verkeerde manier weliswaar), de jaren zestig waren dynamisch, maar denk erom, ook de jaren vijftig waren
dynamisch! Zo moet het maar liever niet. De belangwekkendheid van een tijdvak
kan zeer wel aan andere dingen dan dynamiek worden afgemeten. Om het gedachten5 Vermelding van dit boek in de vorige noot. Hans Righart en Piet de Rooy, 'In Holland staat een huis.
Weerzin en vertedering over 'de jaren vijftig" (11-18; aldaar 14).
214

Doeko Bosscher

experiment te vervolmaken zouden we dus ook op zoek moeten gaan naar andere
termen en criteria voor de beoordeling van de jaren vijftig dan de begrippenparen
saai/dynamisch, introvert/extravert, consensusgericht/polariserend en conservatief/
progressief, die alle direct of indirect aan het discours van de jaren zestig zijn ontleend. Vanuit het heden richten wij dan een telescoop op de bewoners van de planeet
'jaren vijftig' en beoordelen hun gedrag naar — of we willen of niet — maatstaven
van vandaag. Hoe redden de Nederlanders zich toentertijd, hun omstandigheden in
aanmerking genomen? Gingen ze doeltreffend en verstandig met hun mogelijkheden
om?
Ter beantwoording van deze deels morele vragen worden hierna enkele belangrijke
aspecten van de jaren vijftig opgesomd, voorzien van wat kanttekeningen bij opvattingen die in de literatuur naar voren komen. Dit levert verscheidene argumenten op
die kracht kunnen bijzetten aan de stelling die boven uiteen is gezet, namelijk dat de
jaren vijftig beter verdienen dan als een voor- of een na-stadium, dan wel als kleurloze (of overdreven bijgekleurde) uitsnede uit een historisch continuüm te worden
behandeld.
 Verzuildheid
De begrippenfamilie zuil-verzuiling-verzuildheid-ontzuiling heeft grote furore gemaakt sinds de term 'zuil' voor het eerst in 1938 (zo meldt Hans Blom) in een krantenartikel werd toegepast op de Nederlandse politiek6. Het idee van een zuil heeft de
charme van de eenvoud en dat is tevens zijn grote bezwaar. Dit soort termen laat zich
zo makkelijk begrijpen en gebruiken, dat zij razendsnel hun weg vinden naar het
bewustzijn van iedereen die ook maar enigszins geïnteresseerd is, als het spreekwoordelijke lopende vuurtje. 'History is what you can remember', zeiden Sellar en
Yeatman al7.
Om ons iets te kunnen herinneren moeten we ons iets voor kunnen stellen. Beeldende taal werkt niet anders dan de schoolplaten van Cornelis Jetses. Zij richt de
geschiedenis keurig in als een overzichtelijke beeldentuin met wegwijzers naar alle
bezienswaardigheden. Beeldende taal is vanwege het gebruiksgemak onweerstaanbaar. Floris de Vijfde was 'der keerlen God' (een soort socialist dus, net als Tiberius
en Gaius Gracchus en Ferdinand Domela Nieuwenhuis), Willem de Zwijger was de
'vader des vaderlands', Napoleon 'de dief van Europa', Willem I een 'koopmankoning', Nederland 'verzuild'. God, vader, dief, koopman, zuil. Wie zo'n term gebruikt, heeft ipso facto bewezen zijn klassieken te kennen en wordt niet meer om
uitleg gevraagd. Daarmee is — het zal duidelijk zijn —de term meer een sjibbolet,
een wachtwoord voor intimi, dan een beschrijving van de historische werkelijkheid.
6 J. C. H. Blom, 'Onderzoek naar verzuiling in Nederland. Status quaestionis en wenselijke ontwikkeling'
in: J. C. H. Blom en C. J. Misset, ed., 'Broeders sluit U aan'. Aspecten van verzuiling in zeven Hollandse
gemeenten (Den Haag, 1985) 10. Blom heeft een wisselprijs ingesteld voorde vinders van steeds oudere
bronnen die het begrip 'zuil' hanteren en het schijnt dat deze prijs regelmatig in andere handen overgaat.
 7 Zie over deze kwestie: Rudy Kousbroek, Is hel zoo geschied? Voordracht, uitgesproken bij een ontvangst
van auteurs van uitgaven voor het beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie in de Martinikerk te
Groningen op 19 mei 1995 (Groningen, 1995).
De jaren vijftig epischer geduid

215

De metafoor van de zuil die groot of klein kan zijn maar altijd sterk en hecht is en de
elementen trotseert, naast andere zuilen staat en een top en een basis heeft, werd
steeds populairder. Zij kwam uiteindelijk terecht in alle wetenschappelijke beschouwingen, door de zegen die mensen als Kruijt en Lijphart er in bloemrijke verhandelingen aan gaven. Daarna brak zij door naar alle schoolboekjes én naar de internationale politicologische literatuur, waarin de Nederlandse verzuildheid een eigen hoofdstuk kreeg. Nederland kwam bekend te staan als het land van (naast klompen, tulpen
en windmolens) 'columnization' of 'pillarization'. Maar de onderzoeker die er het
fijne van wil weten en met behulp van een teletijdmachine teruggaat naar het verzuilde tijdperk, komt voor dezelfde verrassingen te staan als Jansen en Jansens in
Hergé's De Blauwe Lotus, die, om niet op te vallen in de Chinese massa, een klassiek
mandarijnenkostuum aantrokken. Hun beeld van China bleek zich geheel te hebben
losgezongen van de alledaagse realiteit. Het gevolg was dat alle Chinezen hen verbijsterd nakeken.
 Men hoeft geen gelovige te zijn in de kerk die verkondigt 'dat alle geschiedenis taal
is', om te beseffen dat de beeldvorming van een periode mede bepaald wordt door
het min of meer toevallige succes van lapidaire omschrijvingen. Eén associatieve
voltreffer van een creatieve, maar niet noodzakelijkerwijs erudiete geest kan generaties van historici doen debatteren over een wetenschappelijk monster van Loch Ness:
er zijn getuigen, er zijn boeken over, er zijn zelfs foto's van, er is een hele industrie
omheen gebouwd, tal van mensen hebben er een broodwinning aan, maar welbeschouwd is het vermoedelijk slechts een boeiend, intelligent verzinsel. Eén prettig in
de hand liggende studie van een welsprekende politicoog kan wonderen doen om de
industrie op gang te brengen of draaiende te houden, maar het realiteitsgehalte van
het verzinsel wordt er niet hoger door8. Zo boeiend is het niettemin, dat het als basis
ging dienen voor nieuwe, vaak nog boeiender constructies. Verzuiling werd de kapstok waaraan alle onvrede over wat er niet goed was aan Nederland kon worden
opgehangen. Het antikapitalisme en het radicale feminisme hadden er een gemakkelijk herkenbare vijand bij. In tal van scripties gingen studenten met dit thema aan de
slag. Hoe het komt dat in allerlei landen en culturen die geen verzuiling kennen vrouwen niettemin tweederangs burgers zijn, bleef intussen onbelicht; maar dat is een
ander chapiter.
 Hoe zat het land achter het handzame, maar geforceerde beeld van de zuilen nu
eigenlijk in elkaar? Hoe functioneerde Nederland als democratie, om eens een belangrijke vraag te stellen, in de periode die het hoogtepunt van de verzuildheid is
genoemd, de jaren vijftig?
8 Om Lijphart maar eens te citeren — ter illustratie van de stelling dat hij een karikatuur maakt van de
historische realiteit: 'De zuilen leven naast elkaar, niet met elkaar. Is het Nederlandse volk wel één volk, of
drie of vier verschillende volkeren, die toevallig op hetzelfde grondgebied wonen? Disreali beschreef het
negentiende-eeuwse Engeland als 'two nations...the rich and the poor'. Zijn wat overdreven typering is
ook uitstekend toepasselijk op verzuild Nederland: men zou de zuilen kunnen zien als verschillende 'nations;
(among) whom there is no intercourse and no sympathy; who are as ignorant of each other's habits, thoughts,
and feelings, as if they were dwellers in different zones, or inhabitants of different planets; who are formed
by a different breeding, or fed by a different food, are ordered by different manners...'. Arend Lijphart,
Verzuiling, pacificatie en kentering in de Nederlandse politiek (Amsterdam, 1968) 63.
216

Doeko Bosscher

Tn de eerste vijftien naoorlogse jaren hebben de politieke partijen gezamenlijk, juist
door samen te werken, een aantal opmerkelijke prestaties geleverd.
 Het economisch herstel was voorbeeldig. Niet alleen werd de oorlogsschade ten
bedrage van tienduizend gulden per gezin (prijsniveau 1945) snel hersteld. De deviezen die nodig waren voor de import van essentiële goederen moest Nederland, met
zijn weinige natuurlijke hulpbronnen, verdienen met de export van agrarische en
industriële producten. Essentieel waren in dat verband een hoge arbeidsproductiviteit
en betrekkelijk lage arbeidskosten. Dankzij de goede samenwerking tussen werkgevers en werknemers in de Stichting van de Arbeid en in de bedrijfstakken lukte het
ook onder een Spartaans economisch regiem de arbeidsrust te bewaren. Ondanks vrijwel volledige werkgelegenheid was er nauwelijks inflatie. Intussen absorbeerde de
arbeidsmarkt ook nog moeiteloos de toename van de beroepsbevolking — circa
veertigduizend werkzoekenden per jaar — die aanzienlijk groter was dan in andere
landen. Alles in aanmerking genomen kwam Nederland er opmerkelijk snel weer
bovenop. De groei van de productie en daarmee van het nationaal inkomen verhield
zich zo gunstig tot die in omringende landen, dat in de literatuur gesproken wordt van
een 'Dutch miracle'9.
 De sociale cohesie die Nederland nodig had voor dit wonder, mag door wie niet
zonder dat soort woorden kan eventueel met 'zuilen', 'verzuildheid', 'zuilmentaliteit'
of 'pacificatie' in verband gebracht worden, al betekent het nog zo weinig. Belangrijker is, dat we in die cohesie tenminste een zegen zien, in plaats van haar te bespugen
als een teken van onderwerping, ongeëmancipeerdheid en kadavertucht. Eendracht
was welbegrepen eigenbelang. Lijphart haalt een boekenkast vol politicologische
theorie ondersteboven om uit te leggen hoe de Nederlandse 'zuilen', die elkaar getalsmatig in evenwicht hielden, ooit tot samenwerking zijn gekomen en polarisatie verwierpen. In ieder geval wat de naoorlogse periode betreft kan het, denk ik, een stuk
eenvoudiger. Er heerste gebrek. Een einde maken aan de malaise was hoogste prioriteit. Het nuchtere, enigszins berekenende volk aan de Noordzee zag in dat samenwerking het snelste tot herstel zou leiden en werkte samen. Het was de zoveelste triomf
van de zakelijkheid die Nederland al eeuwenlang kenmerkte én voordeel bracht.
Uiteraard zijn er, zoals in de idealistisch angehauchte jaren zestig is gedaan, vraagtekens te zetten bij het materialisme van de wederopbouwperiode. Maar hoe redelijk
is dat? 'Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral'10. Wederopbouw is per
definitie het inhalen van schade, het herstellen van iets dat verloren is gegaan, iets
waar men recht op heeft. De moraliteit daarvan wordt voor vaststaand aangenomen.
Bovendien: tot ongeveer 1960 deed Nederland niet meer dan zich optillen naar een
bestaansminimum. Pas daarna kon eventueel van luxe en overconsumptie worden
gesproken. Pas toen ook begon heel langzaam het idee op te komen van een eindig
9 Een kwalificatie van R. Griffiths. Kortheidshalve zij verwezen naar mijn oratie: De dood van een
metselaar en het begin van de jaren zestig in Nederland (Groningen, 1992).
 10 Uit Die Dreigroschenoper (1928) van Bertold Brecht. 'Zweites Dreigroschen-Finale': 'Denn wovon
lebt der Mensch'? Wie ihr es immer dreht und wie ihr's immer schiebt; Erst kommt das Fressen, dann
kommt die Moral.'

De jaren vijftig epischer geduid

217

milieupotentieel, het idee dat later als een aardbol in de vorm van een kaars zou
worden gevisualiseerd. Deze louterende kijk op consumptie had ook niet eerder voet
aan de grond kunnen krijgen, aangezien de wetenschap, die hierin een voortrekkersrol moest spelen, pas rond 1962 zover was (Rachel Carson is al genoemd, met haar
Silent Spring; verder valt te wijzen op Herbert en Bookchin, met Our Synthetic Environment beide baanbrekende boeken verschenen in 1962). Konden vanuit Nederland geen impulsen tot matiging van de welvaartsgroei worden verwacht, vanuit andere landen kwamen zij ook niet. Integendeel. Heel Europa en zeker het ons omringende deel daarvan werkte hard aan welvaartsgroei. Zoals de vis niet beseft wat water is, zo kon ook Nederland tot 1960 niet beter weten dan dat streven naar consumptiegroei de gewoonste zaak van de wereld was.
De sociale wetgeving die de grondslag zou vormen voor de verzorgingsstaat is snel
en zonder veel politieke turbulentie tot stand gekomen. Aan het einde van de kalenderjaren vijftig was armoede nog niet uitgebannen, maar waren wel de voorwaarden
daarvoor geschapen. Vijf jaar later hadden aanvullende maatregelen gezorgd voor
het feitelijk verdwijnen van de armoedegrens. Er bevond zich althans bijna niemand
meer aan gene zijde. De grondigheid en voortvarendheid waarmee de bouw van het
sociale huis werd aangepakt, was ook al een vrucht van de heersende saamhorigheid.
Vooral het feit dat de Katholieke Volkspartij (KVP) en de Partij van de Arbeid (PvdA)
het zo lang met elkaar uithielden, is hier van invloed geweest.
 Doorbraak
Dit brengt ons bij een ander belangrijk aspect van de jaren vijftig: de 'Doorbraak' en
het verzet daartegen. De relatie tussen KVP en PvdA was een vechthuwelijk, gebaseerd op eigenbelang, maar ook op het belang van de Nederlandse zaak. Eigenbelang
inspireerde tot wat Von der Dunk heeft genoemd: 'de stille solidariteit van de twee
laatkomers', dat wil zeggen de twee partijen die pas na de oorlog het genoegen van
volwaardig deelnemen aan de regering mochten smaken 11. PvdA en KVP konden
eigenbelang en nationaal belang moeilijk (onder)scheiden, want zij geloofden beide
oprecht dat het hele land gebaat zou zijn bij succes voor de eigen beginselen. Maar de
leiders van deze en van andere partijen realiseerden zich ook dat het democratisch
evenwicht maar wankel was. Als één van de minderheidsideologieën teveel zou dreigen te overheersen, zou dit tegenkrachten oproepen die het einde zouden kunnen
betekenen voor de voor de wederopbouw absoluut noodzakelijke samenwerking.
Consensus was geen zwaktebod. Consensus was geen uitdrukking van gebrek aan
strijdbaarheid, maar van overlevingsdrang en gezond verstand.
Van de twee grote partijen had de PvdA eigenlijk nog het meeste recht op de overtuiging een algemeen belang te vertegenwoordigen. Zij was geboren uit een fusie
tussen een drietal politieke partijen en nog wat groepen die zich van weer andere
partijen hadden afgesplitst. Juist om het algemeen belang te dienen, om — zoals deze
partijen en groepen het zagen — gehoor te geven aan de roep om eendracht die de
oorlog had voortgebracht, hadden SDAP, VDB en CDU zichzelf weggecijferd en een
il

Von der Dunk,Tussen welvaart', 14.
 218

Doeko Bosscher

nationale, progressieve partij gesticht. Hun hoop was de helft of meer dan de helft
van het electoraat achter zich te verzamelen. De kiezers zetten de PvdA echter, eerst
in 1946 en nog duidelijker in 1948, met beide benen op de grond. De 'Doorbraak'
was mislukt.
 In een aantal beschouwingen over de jaren vijftig die vooral in de jaren zestig en
zeventig het licht zagen — inmiddels (deels) danig gedateerd derhalve — is het
Doorbraakstreven afgeschilderd als een apolitiek en vooral smakeloos mengsel van
vage substanties12. Men proefde protestants moralisme en geldingsdrang en socialistisch defaitisme, aangelengd met een scheutje katholieke maatschappijkritiek, die
door deelname van haar protagonisten aan de Nederlandse Unie suspect was geworden. In zo'n karakterschets zit groot onbegrip verpakt voor wat mensen als Willem
Banning dreef en verder een onverdiend verwijt aan Koos Vorrink en Willem Drees
en de hunnen, die het socialisme van de SDAP zouden hebben verruild voor vage
'personalistische' progressiviteit. De Nederlandse Unie is een verhaal apart. Nederland schreeuwt om een boek dat de Unie doorlicht. En dan graag niet alleen haar
leiders (want van hen weten we langzamerhand wel hoe goed of fout zij waren), maar
vooral de achterban. 'Zeg mij wie uw vrienden zijn en ik zeg u wie gij zijt': veel
interessanter dan de inborst van De Quay of Linthorst Homan is het motief dat honderdduizenden Nederlanders hadden om tot de Unie toe te treden. Jan Rogier heeft nuttig
werk gedaan door het opportunisme en andere morele fouten van bepaalde individuen aan de kaak te stellen. Zijn spervuur, in weekblad en boek, tegen al wat hij
beschouwde als collaboratie, heeft echter het misschien onbedoelde effect gehad dat
bij de generatie die Rogier helemaal of half las het idee van een klein miljoen collaborerende Unieleden niet meer uit te roeien valt.
 Er is ook een positiever kijk op de Doorbraakidee mogelijk. De oorlog had enorme
verwarring geschapen over Nederland en het Nederlandse volkskarakter en daar12 Er zou hier een betrekkelijk lang overzicht van publicaties te geven zijn. Volstaan wordt met een
algemene omschrijving van het genre. Het gaat om publicaties die vaak uitdrukkelijk 'debunking' van een
periode ten doel hadden of leken te hebben, bijvoorbeeld de publicaties van Jan Rogier (voornamelijk
portretten; De geschiedschrijver des Rijks en andere socialisten [Nijmegen, 1979] en Een zondagskind in
de politiek en andere christenen [Nijmegen, 1980]) en Henk Hofland. Representatief voor Hoflands visie
is zijn Tegels lichten of ware verhalen over de autoriteiten in het land van de voldongen feiten (Amsterdam,
1972); zie vooral de pagina's 78-79;verder het daaraan voorafgaande Opmerkingen over de chaos
(Amsterdam, 1964). Hoflands perceptie van de 'vernieuwing' is samen te vatten met een citaat: 'De
zogenaamde vernieuwing is vastgelopen, onder andere omdat van het begin af daarin op allerlei manieren
de restauratie al aanwezig was. Het is de vernieuwers niet gelukt te ontkomen aan de staat der notabelen
en vrome Wichtigmachers, omdat ze zich voortdurend met hen hebben vermengd, er soms zelf toe wilden
horen of zich er de normen door lieten stellen'. Tegels lichten, 78. Kenmerkend zijn verder politieke
geschriften (van Nieuw Links onder meer) waarin historische rechtvaardigingen werden genoemd voor
het breken met de oude politiek. Kranten en weekbladen hebben een groot aandeel gehad in de verbreiding
van de hier (summier) geschetste visie op de Doorbraak (en de periode 1945-1960 in het algemeen),
vooral die bladen die het levensgevoel van de (late) 'jaren zestig' representeerden (de Volkskrant, Vrij
Nederland, Haagse Post, de Gids, Podium, Tirade, Randstad). Het noemen van deze publicaties impliceert
geen negatief kwaliteitsoordeel. Vele waren fascinerend om te lezen en gebaseerd op geïnspireerd onderzoek
en/of oprechte overtuiging. Verder voorzagen zij in een grote behoefte. Kenmerkend was vooral de mate
waarin zij de ten aanzien van Doorbraak en 'vernieuwing' na de Tweede Wereldoorlog sceptisch gestemde
tijdgeest vertegenwoordigden.
 De jaren vijftig epischer geduid

219

naast de vooroorlogse politieke verhoudingen in de ogen van velen hopeloos verouderd gemaakt. Een kern van personen die de door de bevrijding losgemaakte energie
wilden bundelen in een waarachtige vernieuwing van het politieke stelsel, heeft toen
door niet apolitiek, maar juist zeer politiek te opereren het grote experiment dat de
PvdA was, gelanceerd. Toen Hans van Mierlo in 1966 in een Amsterdamse tapperij
een eigen Doorbraakje had uitgedacht, noemde hij dit zelf met nauw verholen trots
'een waanzinnig avontuur'. Nog altijd plukt hij, door de goegemeente naar het Pantheon van ware staatslieden bevorderd, de vruchten van eenmalige rebelsheid. Het
echte 'waanzinnige avontuur', de Doorbraak van na de oorlog, bokst intussen op
tegen lauwe waardering, zo niet een negatief imago. Ten onrechte. Want hoe men ook
denkt over de Doorbraak, het was een stoutmoedig plan. Er zijn veel elan, politiek
inzicht, doorzettingsvermogen en organisatorisch talent aan besteed, niet verspild.
Daarmee zij niet beweerd dat de idee van de Doorbraak en de strijd voor het slagen
van de Doorbraak die in de jaren vijftig is gevoerd, het juiste antwoord bij uitstek
waren op de eisen des tijds. Waar gaat het dan wel om? De rationaliteit en de historische betekenis, zo men wil de historische logica van het streven naar opheffing van
de zogenaamde 'antithese' verdienen zo objectief mogelijk te worden gewaardeerd.
Dit betekent dat zij beter niet kunnen worden beoordeeld met de maatstaf van hun
onmiddellijke electorale succes, of met de maatstaf van wat later, bijvoorbeeld in de
jaren zestig, en vogue was. Een meer objectieve analyse dwingt tot de slotsom dat
gewetensvolle mensen creatief en met durf gezocht hebben naar serieuze oplossingen voor uiterst belangwekkende politieke vragen. Zij wilden zich hun verantwoordelijkheid waardig tonen.
 Dit zijn allemaal grote woorden, en misschien wekken zij wel de indruk dat de
auteur door nostalgie bevangen is, of blind voor het politieke gekonkel dat er ook aan
te pas is gekomen. De hele jaren vijftig door is naargeestig gekrakeel niet van de
lucht geweest. Maar al met al was de discussie over de antithese, over de algemene
partij versus de confessionele partij, een waarlijk meeslepende affaire, meeslepender
dan enigerlei latere kwestie in de Nederlandse politiek. In de positieve waardering
voor de spelers in dit drama, vanwege hun moed en vanwege de mate waarin zij de
politiek serieus namen, dienen overigens de tegenstanders van de Doorbraak te worden betrokken. Ook zij stonden voor moeilijke afwegingen en namen grote risico's.
Misschien nog wel grotere risico's dan degenen die niet de schijn tegen hadden dat
zij zich door louter conservatisme lieten leiden.
 Hoe hoog de inzet was en hoe riskant de deelname aan de strijd, laat de gang van
zaken rond het Mandement van 1954 zien. Het Mandement wordt algemeen, en terecht, beschouwd als een ernstige vergissing. Deze gecoördineerde actie voor grotere
eenheid van katholieken in de politiek liep immers uit op het tegendeel. Maar voor
een afgewogen oordeel is enig besef vereist van het dilemma waarmee katholiek
Nederland worstelde. Deelname aan de regering was nodig om de emancipatie te
bevestigen en de vruchten van emancipatie te plukken. Samenwerking met de PvdA
was nodig, omdat alleen die coalitie het soort politiek toeliet — ook al hing het van
compromissen aan elkaar — dat deelname aan de regering lucratief maakte. (Lucra-

220

Doeko Bosscher

tief moet hier niet te smal worden gedefinieerd: het dienen van het landsbelang was
inbegrepen in de winst.) Samenwerking met de PvdA hield echter ook in dat de katholieken zakelijke en morele steun gaven aan een sterke concurrent, die geen geheim maakte van haar voornemen de Doorbraak ooit nog eens te voltooien, dat wil
zeggen de confessionele partijen de facto weg te vagen. Zo kwamen de bisschoppen
tot hun besluit een duidelijke grens te trekken: coalitie ja, overlopen nee. Het Mandement was een wanhoopsdaad, bedoeld om de eenheid te herstellen zonder welke
verdere emancipatie gevaar liep. Het was geen simpel spelletje landje-veroveren,
deze actie, maar juist een poging de verhoudingen te bevriezen: de huwelijkse voorwaarden tussen PvdA en KVP van 1948 te herbevestigen. De kans op mislukking
was al voorzien, zoals Spiertz in zijn serie artikelen in Trajecta aantoont13. Dit drama
verklaren uit hokjes- en schotjesgeest of uit zuildenken of uit iets anders dat aan een
gehoorzaam rond het theelichtje verzameld katholiek gezin doet denken, is voorbijgaan aan de werkelijk interessante dimensies van het geschil.
 De grote debatten van de jaren vijftig waren, anders dan de conventional wisdom
nog altijd wil, politieke debatten op het scherpst van de snee. De zogenaamde zuilen,
in werkelijkheid gewoon politieke bewegingen die hun ideologie en identiteit veilig
wilden stellen tegenover een baaierd van opgedrongen zingevingsvraagstukken, hielden zich echter aan de in Nederland geldende politieke omgangsvormen. Dat was de
kern van de consensus: het mocht er stevig aan toe gaan, maar polarisatie was verboden. Daardoor ontstaat bij oppervlakkige waarneming de indruk van een gestileerd
conflict: een spiegelgevecht dat is ingestudeerd en waarvan de uitslag is afgesproken. Niets was minder waar. Ideologie was geen achtergrondruis, maar des Pudels
Kern. De strijd was echt, de uitslag open. Het feit dat de politieke stromingen later, in
de jaren zestig en zeventig, uitgeput waren en hun identiteit prijsgaven, mag niet
leiden tot de terugprojectie dat het debat dus ook in de jaren vijftig al nergens over
ging, of sterker nog, dat de jaren vijftig eigenlijk schuldig waren aan de verwarring
van zestig en zeventig.
Wie niet naar de inhoud kijkt, maar alleen naar de vorm, kan de politieke discussies
van de jaren vijftig s'aai noemen. Als iedereen zijn fatsoen houdt is dat inderdaad een
beetje saai. De vraag zou hier moeten zijn wat het tegenovergestelde van saaiheid:
sensatie, opbrengt. De kernactiviteit van de NV Nederland was, ook in de jaren vijftig, de productie van welvaart en welzijn. Wat dat betrof konden de aandeelhouders
in hun handen wrijven. De streefcijfers werden meer dan gehaald. De NV Nederland
had niet tot taak intellectuelen verstrooiing te bieden; daar waren anderen voor. Aan
de basis van veel onvrede die in de jaren zestig de kop opstak lag pure verveling.
 Alles was bereikt, dus moest de verbeelding maar eens aan de macht. Nu is er niets
tegen verbeelding aan de macht, want dat maakt het leven ongetwijfeld leuker. Maar
alles op zijn tijd. Eerst moet het geld voor de vaste lasten worden verdiend. Wat
overblijft is voor recreatie. In de jaren zestig was er ruimte voor andere dingen dan
13 Zie onder meer: M. G. Spiertz, 'De Nederlandse bisschoppen in beraad (1951-1953). Uit de
voorgeschiedenis van het Bisschoppelijk Mandement van 1954', Trajecta, IV (1995) iv (316-341). Onder
anderen aartsbisschop-coadjutor B. Alfrink waarschuwde voor averechtse werking (332).
De jaren vijftig epischer geduid

221

het dagelijks brood. Des te beter. Maar de jubel over de verworven vrijheid en de
kritiek op de grauwsluiers van de jaren vijftig waren niet zonder een element van
stank voor dank. Wat was de neerslachtigheid van de linkse intellectueel aan het
einde van jaren vijftig14 anders dan het beste bewijs dat het op dat moment wel goed
zat met ons land?
'Wethouder van Nederland' is de man genoemd die in de jaren vijftig leiding gaf
aan de wederopbouw. Willem Drees bestuurde de natie niet anders dan hij Den Haag
als wethouder had bestuurd: onkreukbaar, zakelijk, resultaatgericht. Zijn socialisme
van de daad oogste toen veel waardering. Later werd het met andere ogen bekeken.
Hij was eigenlijk altijd slechts een wethouder gebleven, zo zei men in een tijd, de
jaren zestig en zeventig, waarin elke zichzelf respecterende stad droomde van een
eigen minister van buitenlandse zaken15. Vanuit 1997 bekeken, los van enige politieke voorkeur, was deze diskwalificatie toch wel een beetje ondankbaar, al was het
slechts omdat zij geheel voorbijging aan Drees' politieke vakmanschap.
