Hervorming onzer Staatsbegrooting
HERVORMING ONZER STAATSBEGROOTING. 1)
II.
Het baseeren van een rationeele financieele politiek op
de verdeeling der uitgaven in productieve en onproductieve
in den, bij de bespreking der Staatsfinancien gebruikelijken,
zin bleek ons de vorige maal noch de praktijk van particulieren, gemeentebesturen en provinciale besturen, noch
ook theoretisch verdedigbaar.
l-let wil .mij voorkomen, dat voor de verdeeling der lasten
over heden en toekomst geen ander beginsel mag gelden
en behoeft te worden in acht genomen dan, dat wie de
lusten heeft ook de lasten moet dragen.
Ligt het voorzeker niet op den weg van den Staat om
het kapitaal, dat door de individuen wordt gevormd, te
doen verminderen, mag hij dus niet om de ingezetenen
diensten te bewijzen, welke deze uit hun gewone inkomsten
behooren te betalen, het in den loop der tijden gevormde
staatsvermogen opteren, mag hij ook niet als betaling van
de diensten belasting vorderen, welke hij moet veronderstellen
dat door de contribuabelen uit hunkapitaal worden voldaan
in plaats van uit hun inkomen, mag hij eindelijk ook. niet
zulke diensten verschaffen uit gelden, die zijn geleend, hetzij
bij een deel der ingezetenen, hetzij elders, anderzijds ligt
ook k a p i t a a l v o r m i n g 2 niet op den weg van den Staat.
~) Ik mag niet nalaten aan te teekenen, dat ik op bladz. 82
van het I e gedeelte geheel ten onrechte schreef, dat het standpunt,
dat wat aan den Staat wordt betaald economisch gesproken verloren rijkdom is, in Boissevain's brochure werd ingenomen. Een
onjuist begrepen aanteekening indertijd uit die brochure gemaakt
deed mij als B's opinie geven wat door hem als een hog reel
verbreide meening wordt aangehaald en bestreden.
2) Tenzij dan een reserve voor een bepaald aangewezen doe].
Eco~r. 1912.
 11

1(92
Aan de individuen moet worden overgelaten, in hoeverre
zij wenschelijk achten voor hun nageslacht (of b e t nageslacht) kapitaal te vormen. Het is natuurlijk in bet belang
der maatschappij, dat de Staat spaarzin, gevoel van verantwoordelijkheid voor de toekomst aankweekt, maar gansch
lets anders is bet door dwang kapitaal te vormen en dan
hog niet eens ten behoeve van den gedwongene zelf of
van d i e n s nageslacht doch ten behoeve van h e t nageslacht
(de toekomstige contribuabelen).
De belastingschuldigen van de toekomst kunnen tevreden
zijn, als zij geen lasten hebben te dragen waar geen lusten
tegenoverstaan m. a. w. geen lasten voor de lusten van
bet verleden, en als er overigens in bet verleden gedaan
is wat mogelijk was voor de intellectueele, moreele en
materieele verheffing van de natie, zoodat de draagkracht
is toegenomen.
In de praktijk wijkt intusschen de naleving van bet beginsel, dat wie de lusten heeft ook de fasten moet dragen,
volstrekt niet v6r af van hetgeen er thans bij ons geschiedt.
Schijnbaar passen wij het beginsel thans alleen t o e :
eenerzijds voorzoover wij rente en aflossing betalen van
hetgeen vroeger geleend is om den Staat een groot complex
van gebouwen en inrichtingen ten publieken dienste te doen
verkrijgen en anderzijds voorzoover wij zelf leeningen aangaan voor zaken van langdurig nut en dus de toekomst
met rente en aflossing belasten. Voor zoover wij profiteeren
van de diensten van werken en inrichtingen, welke vroeger
uit de gewone inkomsten zijn betaald en op onze beurt
werken en inrichtingen van langdurfg nut uit onze gew,one
inkomsten betalen, lijkt het alsof wij noch betalen voor
alle lusten, die wij hebben, noch ons beperken tot het
dragen van d e lasten, welke wij in billijkheid, behoeven te
dragen.
 lntusschen hetgeen wij aan de toekomst als het ware
gratis leveren is te beschouwen als de vorm, waa'rin ~vij
betalen voor de diensten van hetgeen onze voorganger s
ons gratis leverden. Voor de diensten, Welke wij genieten
betalen wij. uit ons inkomen in voldoende mate, wanneer wij
het staatsvermogert, gelijk wij het aantro.ffen, op peil houden.
Alle bezittingen van den Staat, alleen de grond in de meeste

163
gevailen uitgezonderd, dalen elk jaar in waarde, hetzij alleen
door slijtage, hetzij door slijtage en ongeschikt worden voor
hare bestemming beiden. Tegenover dien achteruitgang van
bet staatsvermogen, moet eene gelijke vorming van vermogen staan, willen wij ons niet schuldig maken aan
interen, aan kapitaalvernietiging. Dit vormen van staatsvermogen kunnen wij zoowel doen door uit den weg
ruimen van negatief staatsvermogen (staatsschuld) als door
het-toevoegen, van nieuwe vermogensbestanddeelen uit onze
gewone inkomsten.
Ten onzent wordt er langs beide wegen naar gestreefd
het staatsvermogen op peil te houden en dus de lasten te
dragen, welke wij in verband met de diensten van het
staatsvermogen behooren te dragen.
9 Vooreerst betalen wij de rente en de aflossing der
leeningen, en voorts wordt er telken jare een belangrijk
bedrag ten laste van den gewonen dienst gebracht voor de
totstandbrenging van werken, waaraan de contribuabelen
van het betrokken belastingjaar weinig of niet genieten
doch slechts de toekomst genot zal hebbea.
lntusschen i s dit gecombineerde systeem allerminst geschikt om zoo nauwkeurig mogeliik te bereiken wat men wil.
Elk der beide wijzen, waarop wi] het tegenwoordige geslacht laten betalen voor het genot van de diensten van
vroeger gestichte werken, is een uiterst gebrekkige poging
om de contribuabelen van het betrokken jaar behoorlijk,
d.i. niet te reel en niet te weinig, te laten betalen.
 Voor-zooveei de amortisatie van schuld betreft, is dit
h e r gevolg van de wijze, waarop bij ons de werkelijke
dekking van de uitgaven, waarvoor men aanneemt, dat wel
geleend mag worden, pleegt te worden geregeld.
lk zeg de werkelijke dekking. Men stelt meestal tegenover elkaar dekking door leening en dekkfng door gewone
in k0msten. ~ Het behoeft na al het voorafgaande wei geen
betoog, dat de tegenstelling niet zuiver is. Zijne uitgaven
dekkeri d o o r l e e n i n g kan opl den duur niemand
ook
een Staat niet. Dekking d o o r leening is alfijd stechts een
tijdelijke dekking; er moet ten slotte ter zake van elkwerk,
dat de Staat aanvankeliik niet uit gew.one midde'en betaalt,
een bedrag ten: laste van de gewone inkomsten worden

164
gebracht, wil het niet op den duur op een staatsbankroet
uitloopen.
De sommen voor aflossing 1) van de leening aan de
gewone middelen van volgende jaren onttrokken, zijn de
feitelijke dekking van de uitgave, die tijdelijk door her opnemen van geld mogelijk werd gemaakt. Had m e n zulks
ten alien tijde ingezien, dan zoude er in zake Staatsleeningen
vermoedelijk anders gehandeld zijn dan in werkelijkheid
het geval was. Als men leende, werd er bij den Staat tn
den regel zeer weinig rekening gehouden met het belangrijke
punt: waarvoor men leende.
,,Een Staatsleening sluiten", zoo werd betoogd, ,,is ,,niets
,,anders dan een kaskwestie". ,,De vlottende schuld (dat
,,zijn de leeninkjes telkens voor zeer korten tijd gesloten)
,,Ioopt te sterk op; de Staat legt te zeer beslag op her
,,viottende kapitaal van de geldmarkt; hij schaadt dienten.
 ,,gevolge handel en nijverheid en moet wat hij van dat
,,vlottende kapitaal heeft, aan de geldmarkt teruggeven,
,,door een beroep te doen op het kapitaal voor blijvende
,,beleggingen beschikbaar. Het is dus eenvoudig een om,,zetting. De voorwaarden van de leeni.ng moeten aileen
,,afhangen van de vraag: op welke condition komt de Staat
,,het goedkoopst aan geld, welke afiossingstermijn ziet de
,,geldmarkt het liefste en welke amortisatie kan d e b e ,,grooting, gegeven den stand der geldmiddelen dragen". ~)
Waarvoor e r geleend werd e n w a t in verband daarmede
de aflossingstermijn behoorde te zijn, legde bij deze opvatting gewoonlijk al zeer weinig gewicht in den schaai.
En e r k e n d moet worden, dat het o o k meestal bezwaarlijk
was daarmede nauwkeurig rekening te houden. De viottende
!) Feitelijk ook van de rente, die inamers de tegenwaarde is
van bet uitstel der werkelijke dekking.
'-') DIt laatste was de overheerschende vraag bij de conversieleening van 1896. Men had toea natuurlijk behooren doorte gaan
met de aflossing gelijk die in zake de geconverteerde leeningen
gerege!d was, doch wijl men nog niet tevreden was met de bate
van de renteverlaglng, begon men weer met 0.35 pCt. als eerste
aflossingsbedrag, terwijl de amortisatie der leeningen van 188{} en
1892 te zamen reeds 0.45 pCt. was geworden door bet toevoegen
van de vrijgevallen rente aau d e amortisatiebedragen.
165
schuld was gewoonlijk gedurende e e n reeks van. jaren
langzaam tot het te consolideeren bedrag opgeloopen.
 Gunstige Staatsrekeningen hadden met ongunstige afgewisseld. Menig maal waren de als buitengewone aangekondigde
uitgaven d o o r de gewone inkomsten .van h e t jaar zelf of
v a n een volgend jaar gedekt; daarnaast waren er jaren
geweest i waarin zeifs niet alle gewone uitgaven door gewone
middelen waren gedekt, maar meestal was er toch over
een aantal jaren te zamen wel een deel der tot buitengewoon
gerekende uitgaven door gewone ontvangsten opgewogen.
Voor welke van al de buitengewone uitgaven der verloopen
jaren werd e r nu geleend? Voor gindsch werk, dat, naar
te verwachten is, wel een eeuw lang directe baten in de
schatkist zal brengen of voor dat andere, dat men w e l
gaarne ongedaan zoude maken, omdat het in de praktijk
verre van productief:I) integendeel een geidverslinder bleek
te zijn, dus wel zoo gauw mogelijk uit gewone middelen
werkelijk gedekt mocht worden? l-let was eenvoudig niet
uit te maken en daarom was zeker wel het gemakkelijkst
bij het bepalen van den aflossingstermijn met de vraag:
,,waarvoor is er geleend" in het geheel niet, of uiterst
weinig, rekening te houden.
 In dit .opzicht zijn de gemeenten verre bij den Staat
vooruit. Er bestaat voor gemeenten, die meestal toch niet
op de.groOte geldmarkt kunnen komen, minder reden om
het ieenen uit. te stellen totdat er een groot bedrag noodig
is. Zij leenen daarom dikwijls en weten dan precies, waarvoor zij leenen ; dekken van buitengewone uitgaven door gewone middelen in gunstige jaren komt bij haar niet vooi" ; wat
op den gewonen dienst overschiet brengen gemeenten over
als inkomst op een volgenden dienst, gelijk zij tekorten
op den gewonen dienst van eenig jaar in een vo!gend jaar
als uitgaaf op haar begrooting brengen en alsdan door
gewone, middelen dekken. Men kan dus bij het bepalen van
den: aflossingstermijn rekening houden met het onderwerp,
waar~zoor geleend wordt en waar. het toezicht van Gedeputeerde Staten. goed is., wordt er strenge contrSle ge~) Productief hier in den, m.i. eenig juisten, zin van meer
diensteti dan ondiensten (onderhoud en andere lasten).bewijzender

166
houden, dat de aflossingstermijn van de verschillende deelen
der leening in geen geval langer is dan de vermoedelijke
duur van de verschillende werken, waarvoor geleend wordt.
Nog een andere trek in het.stelsel van leenen van den
Staat is in strijd met het begrip, dat leenen slechts een
middel is om een uitgaaf in een reeks van jaren in plaats
van terstond, ten laste van de gewone middelen te brengen.
 Wil men de dekking van de kosten van aanschaffing van
een zaak over een aantal jaren verdeelen, omdat die zaak
zelf een aantal jaren zal dienst doen, dan is her toch zeker
wel een eisch van goed beleid, dat reeds in bet eerste jaar,
waarin de zaak diensten bewijst, de gewone inkornsten
gebruikt worden voor dekking van een deel van de kosteri
van het werk. Zulks geschiedt, wanneer men, gelijk de
meeste gemeenten, terstond leent, als de zaak wordt, betaald, en dadelijk met aflossing van de leening aanvangt.
Maar her geschiedt allerminst als men, gelijk bij den Staat,
in de tekorten eerst jaren achtereen voorziet door een
langzaam toenemende vlottende schuld, welke slechts afgelost wordt om door nieuwe te worden vervangen, doch
die niet doelbewust wordt afgelost ten laste van de gewone
inkomsten van den Staat. Van de kosten van menig werk
komt bet eerste gedeelte eerst ten laste van de gewone inkomsten een tiental of meet jaren, nadat her werk aanving
zijn diensten te bewijzen. In werkelijkheid heeft men dan
op bet Staatsvermogen ingeteerd, want de zaak zelve waarvoor geleend wordt, verloor reeds een deel van hare waarde,
terwijl de schuld hog op her volle bedrag bleef.
Dat wij, door op onze beurt werken uit te voeren op kosten
van de gewone middelen, welke weder vele diensten zullen
bewijzen aan her nageslacht, eveneens slechts op een zeer
globale wijze betalen voor her genot van de werken, welke zij,
die voor ons kwamen, uit hun gewone middelen betaalden,
en dat wij door deze wijze van betalen al uiterst weinig
kans hebben niet te weinig en ook niet te reel op de tegenwoordige .contribuabelen t e leggen., behoeft wel geen betoog.
 Een gebrek van deze wijze van doen is trouwens ook, d a t
de verleiding zoo groot is om de financieele verplichtingen,
welke men in dezen vorm heeft te vervullen, slecht n a t e

167
leven. Aan een eenmaal aangenomen regeling van amortisatie ~) (zij moge dan te gering of te groot zijn, gelet op
den nuttigheidsduur der zaken, waarvoor de betrokken leening
gesloten is) is men gebonden; men kan er niet in ongunstigen
zin van afwijken. Maar aan de plicht om het Staatsvermogen
op peil te houden d o o r hetgeen vervanging behoeft, uit gewone middelen te bekostigen, is her, in tijden van verstoring
van het bfidgetair evenwicht, uiterst verleidelijk zich rain
of meer te onttrekken. Bijna elke vernieuwing of vervanging
van een gebouw of werk gedoogt wel eenig uitstel. Kosten
voor nieuwe gebouwen of werken, tot vervanging van gebouwen of werken, die niet meet voldoende zijn, zijn dan
ook steeds de uitgaven welke, indien er voor her budgetair
evenwicht bezuinigd moet worden, het eerst worden gesch~'apt en tot gunstiger tijdstippen worden uitgesteld. Men
heeft daardoor nog het bijkomende nadeel, dat men, om
toch behoorlijk in den dienst te kunnen voorzien, overgaat
tot zeer onzuinige tijdelijke maatregelen (oplappen of kleine
uitbreiding van bet oude gebouw of wel huren van meerdere
ruimte). De huisvesting van een gedeelte van bijna alle onze
departementen in filialen, welke weer afzonderlijke concierges, boden enz. vorderen, zijn hiervan een sprekend
voorbeeld.
 Te~ slotte kan door zulk uitstellen de achterstand wel
eens zoo groot worden, clat men er zonder leenen voor
vervangingswerken niet meer komt en her beginsel, waarop
het financieel systeem berust, komt dan in de verdrukking
d. w.z. de tegenwoordig contribuabelen verzuimen hun
plicht om tegenover bet gratis genot van wat hun rootgangers stichtten, op hunne beurt het Staatsvermogen uit
de gewone inkomsten op peil te helpen houden.
Op w elke wijze kan men nu aan al die gebreken van
onze tegenwoordige inrichting tegem~etkomen en geraken
tot een stelsel, waarbij men nauwkeurig, althans veel
nauwkeuriger, elk jaar kan zien wat men feitelijk doet, of
men oplegt dan wel inteert, en waarbij men dus zoowel
her interen als het opleggen, indien hiertoe geen over*) Of afschrijving.
168
wegende reden aanwezig x) is, achterwege kan laten?
Mijn antwoord luidt door wat de hoofdlijnen betreft, de
boekhouding meer in te richten op de wijze, waarop zulks
steeds geschiedt door groote bedrijven, veelal ook door
kleiner bedrijven en soms zelfs door particulieren, die er
prijs op stellen zich nauwkeurig rekenschap te geven of
hun vermogen toeneemt dan wel afneemt.
Zoodanige boekhouding beperkt zich niet slechts tot
ontvangsten en uitgaven in geld en tot de schulden, doch
omvat ook de waardeverminderingen en -verminderingen
van de overige vermogensbestanddeelen, Zij verbiedt tot
toeneming of achteruitgang van rijkdom te besluiten uitsluitend op grond van het toenemen of afnemen van de
kas en de schuld.
 Men zal wellicht opmerken, dat ook nu reeds de St aat
wel met lets meer rekening houdt dan met den stand~der
kas en de saldi van de inkomsten en Uitgaven, bewijze de
splitsing v a n de uitgaven en inkomsten in gewone en
buitengewon~, bij de jaarlijksche becijfering van het vermoedelijk tekort op den komenden dienst en het gebleken
tekort op afgeloopen diensten, en voorts dat de Staat toch
bezwaarlijk elk jaar een balans kan opmaken van zijn
schulden en bezittingen.
Ik zal noch het eene noch het ander tegenspreken, maar,
al wenscht men voorloopig nog niet zoover te gaan als
ltali6, dat indertijd in de richting stuurde van een .volledige
balans, daarom behoeft men toch niet te blijven stilstaan
bij de gebrekkige wijze, waarop er nu rekening mede
wordt gehouden, dat niet alle uitgaven en inkomsten hetzelfde karakter dragen en dat, wat de Staat bezit, als alle
dingen, gaandeweg in waarde vermindert.
Wanneer wij voor de toekomst een meer rationeel systeem
willen om rekening te houden met wat ik, bij analogie,
met bedrijven zoutSau willen noemen d e kapitaalsuitgaven
(en -inkomsten) en de exploitatie-uitgaven (en -inkomsten)
van den Staat, dan is het noodig, dat wij een weg zoeken
1) B. v. gedurende en kort na oorlogen of ander dergelijk groote
rampen; interen is dan onvermijdelijk g e d u r e n d e, weder bijeensparen van het !ngeteerde n~ a f l o o p van den buitengewonen
toestand.
169
om met de waardevermindering van de bezittingen van den
Staat rekening te houden anders dan door aflossing van
leeningen en door gedeeltelijk rechtstreeks uit onze gewone
middelen te betalen wat niet slechts in her betrokken jaar
doch ook in vele volgende nut zal doen.
 Vinden wij een systeem o m eenigszins nauwkeurig de
werkelijke dekking der kosten van alle duurzame werken en
inrichtingen, die wij van nu af aan bouwen, over de jaren te
verdeelen, waarin zij zoo goed als zeker nut zullen doen, dan
kunnen wij dat systeem niet alleen toepassen op de zaken,
waarvoor thans pleegt geleend te worden, doch op alle zaken
van duurzamen aard, die een noemenswaard bedrag kosten.
Er is dan hog maar te zorgen, dat het tegenwoordig geslacht
toch ook belast wordt wegens de lusten van al de zaken,
welke het vond zonder d a t e r leeningen tegenover stonden,
m . a . w , dat het op een of andere wijze de waardevermindering van de vroeger niet met geleend geld betaalde
zaken bijpast, opdat er niet in het overgangstijdperk w o r d e
ingeteerd. Immers het is ook op zich zelf. reeds niet
wenschelijk, dat in het overgangstijdperk van het tegenwoordig naar een nieuw systeem van boekhouding het
tegenwoordige geslacht tijdelijk ontlast wordt. Ruimte van
middelen op den gewonen dienst geeft maar aanleiding tot
stijging van uitgaven en deze zou zeer bedenkelijk zijn,
wanneer de ruimte op de begrooting slechts tijdelijk zou
zijn en elk jaar, naar gelang het nieuwe systeem verder in
werking trad, minder zouden worden.
 Wij hebben reeds gezien, dat het voor den Staat vrijwel
onmogelijk is om bij het vaststellen van de aflossingstermijnen van leeningen eenig~zins nauwkeurig rekening te
houden met den vermoedelijken nuttigheidsduur van de
zaken waarvoor geleend wordt, Trouwens de Staat is de
eenige niet voor wien dat moeilijk is. Een groote scheepvaartonderneming en meet hog een spoorwegonderneming
of groot fabrieksbedrijf zouden evenmin, door een, bij het
~.angaan der leening vastgesteld, bedrag voor aflossing van
haar schuld ten laste van de Winst- en Verliesrekening te
brengen, deze naar behooren kunnen belasten met de
waardevermindering van hare bezittingen.
Een andere oplossing moet dus worden gezocht en deze

170
is in hoofdzaak bereids gevonden bij de voorstellen in zake
de spoedige afwerking van de stelling van Amsterdam en
betreffende de kustverdediging.
Beginsel van die voorstellen was, dat de werken niet in de
jaren, waarin ze gemaakt werden, ten laste van de gewone
inkomsten konden worden gebracht, maar dat het anderzijds
toch ook niet aanging om ze zonder meer onder de buiten:
gewone uitgaven te brengen, zoodat er voor geleend zoude
worden en de eigenlijke dekking uit de gewone inkomsten
op een onzeker tijdstip zoude beginnen (n. 1. als de schuld
geconsolideerd zoude worden) en alsdan nog geen verband zoude houden met den duur van de werken. De betaling van de werken uit gewone inkomsten moest dus los
gemaakt worden van de leening, die wellicht te eeniger tijd
mede voor die werken zoude moeten gesloten worden. De
kosten nu worden volgens de desbetreffende wetsontwerpen
gebracht ten laste van eene afzonderlijke rekening, (fonds),
hetwelk telken jare uit de gewone middelen een bedrag ontvangt voldoende om in het aantal jaren, dat de werken
naar alle waarschijnlijkheid nut zullen doen, de kosten der
werken met de rente, welke er inmiddels op gekomen is,
te betalen.
 Het fonds zelf ontleent zijn gelden aanvankelijk grootendeels
aan de algemeene Staatskas als voorschot tegen vergoeding
van rente (onafhankelijk van de vraag of de Staatskas voor de
verstrekking van de gelden zelve leenen moet of niet) en restitueert ze aan de Staatskas naar gelang her daartoe in staat
is. Dit bankiersbedrijf van de schatkist tegenover het fonds
staat gelijk met hare bankierswerkzaamheden ingevolge de
Woningwet. De gewone dienst staat er geheel buiten.
.Men zou dit systeem kunnen toepassen voor elk werk,
waarvan men de kosten niet terstond uit de gewone middelen
dekken wil. Het is echter duidelijk, dat er dan een zeer
groot aantal fondsen zoude ontstaan, alle m e t h u n afzonderlijke begrooting en rekening en met hun eigen afrekeningen
met de schatkist, en dat alle overzicht over de financi~ri
op die wijze zoude zoekraken.
Doch het is ook niet noodig. Wil men het systeem, thans
voor de kustverdediging voorgesteld, meer algemeen maken,
dan stichte men 66ne algemeene rekening voor buitengewone

171
uitgaven d . w . z , men make de splitsing tusschen buitengewone en gewone uitgaven en ontvangsten, welke thans
alleen in beschouwingen omtrent de financii!n in de Mfllioenennota voorkomt, officieel ook in de begrootingen zelf.
 Ik stel mij de zaak als volgt voor. Elk der 12 hoofdstukken van de Staatsbegrooting en de Middelenwet worden
verdeeld in eerie afdeeling A en eerie afdeeling B *). in de
afdeeling B worden gebracht alle werken en inrichtingen,
welke b.v. ten minste f 2,5..000 kosten en een vermoedelijken
nuttfgheidsduur hebben van ten minste 10 jaar. De afdeeling
A van de hoofdstukken, waarop nu al die werken niet meet
voorkomen, vormen te zamen de gewone begrooting van
uitgaven, te dekken door de gewone middelen en de afdeelingen B te zamen de buitengewone begrooting te dekken
door hare eigen inkomsten (de afdeeling B der Middelenwet.)
Eene eerste plaats onder deze laatste inkomsten zouden
moeten innemen de sommen, waarmede de gewone dienst
zoude zijn te belasten ter zake van de in vorige jaren op
den buitengewonen dfenst gebrachte werken.
Stel er wordt besloten een rechtsgebouw te A te bouwen ;
de gelden, f 300.000, komen op de buitengewone afdeeling
van Hoofdstuk IV. Nu moet er, tegelijk met het uittrekken
van den eersten termijn voor den bouw, worden bepaald,
in hoeveel jaren de kosten van her gebouw uit de gewone
inkomsten moeten worden gedekt. Nemen wij aan d ~ , dat
voorzichtfgheidshalve 20 jaar wordt aangenomen en dat als
rentevoet voor dergelijke berekeningen is vastgesteld 3.,5 pCt.
De gewone begrooting van Hoofdstuk IV zal dan gedurende
20 jaar voor rente en aflossing in zake her rechtsgebouw
te A moeten worden belast met een annuitdt van 7 pCt.
 van f 300.000 =) welke annuiteit als inkomst van het fonds
v o o r buitengewone uitgaven wordt geboekt. Dit zelfde geschiedt ter zake van alle gebouwen en werken, zoo van justitie
als van andere Departementen. Het fonds voor buitengewone uitgaven zal op die wijze belangrijke uitgaven krijgen
t) Voor de bestaande verdeeling van Hoofdstuk VII in A en B
moet een andere nomenclotuur aangenomen worden.
2) Of wel ~'0 van f 300.000 plus 3~ pCt. over een jaarlijks met
f lS.000 verminderend bedrag.
172
doch reeds na weinige jaren ook zeer belangrijke inkomsten,
waarbij natuurlijk ook gevoegd worden de inkomsten, welke
thans reeds als buitengewoon gelden (opbrengst van verkochte domeinen, bijdragen van derden in de uitgaven voor
buitengewone werken en terugontvangst van uit buitengewone middelen verstrekte voorschotten) en de na te
noemen sommen van afschrijving op reeds bestaande zaken.
Wat bet fonds te kort komt zoude door leening zijn te
vinden, terwijl in jaren, waarin de rente en afschrijving,
welke ten laste van den gewonen dienst en ten bate van
den buitengewonen dienst komen wegens werken in vorige
jaren gesticht, het bedrag te boven mochten gaan,dat voor
nieuwe buitengewone werken noodig is, dus bet surplus
der ontvangsten van bet fonds, voor amortisatie zoude
moeten dienen.
Het behoeft wel geen betoog, dat in dit stelsel de
maximumtermijn van aflossing der leeningen, rn. a. w. het
bedrag, dat jaarlijks ten rninste moet worden geamortiseerd,
van geen belang is.
Behalve voor zoover zulks noodig is orn de leening
aangenaam te maken voor bet publiek, kan verplichte
aflossing zelfs geheel achterwege blijven, en de aflossing
beperkt blijven tot jaren, zooals boven bedoeld, waarin er
minder uitgaven ten laste van her fonds voor buitengewone
uitgaven worden gebracht dan dit fonds inkomsten heeft.
 In zoodanig jaar toch moet men aanffemen, dat de w~arde
van de bezittingen van den Staat afneemt. Immers de ontvangsten van het bedoelde fonds vertegenwoordigen de
waardevermindering van de bezittingen van den Staat, de
uitgaven de waardevermeerdering. AIs echter de waarde:
vermindering grooter is en dus de waarde:van de bezittingen
van den Staat afneemt, moet de schuld voor de aanschaffing
dier bezittingen aangegaan, eveneens afnemen.
Het fonds ontvangt, met betrekking tot elke inrichting,
die er uit bekostigd is, op rekening van den betrokken
tak van dienst een bedrag gelijk aan de rente en aflossing,
als er noodig zoude zijn o m een leening te delgen,
speciaal voor de bekostiging van die inrichting gesloten.
De rente bezigt h e t fonds voor beta[ing van: rente van
nationale schuld, het bedrag der afiossing bezigt het bf:

173
(in de-meeste gevallen) tot betaling van nieuwe buitengewone werken, waarvoor dus niet geleend behoeft te
wo'l'den ~f, zijn er zoodanige niet of niet genoeg, tot
aflossing van nationale schuld.
Hieruit volgt, dat de rente en aflossing der Staatsleeningen
onder vigeur van dit stelsel aangegaan, niet meet uit den
gewonen dienst behoeven te worden betaald doch ten laste
van het fonds voor buitengewone uitgaven komen.
 lk merk hierbij o p , dat wat hier voorgesteld wordt in
hoofdzaak overeenkomt met hetgeen particuliere bedrijven
doen. Een stoomvaartmaatschappy b.v. belast jaarlijks haar
winst- en verliesrekening met een bedrag gelijkstaande met
de vermoedelijke waardevermindering van de schepen. Dat
bedrag blijft in kas, totdat bet wordt gebezigd r voor
aanschaffing van nieuwe schepen of andere inrichtingen ~f
wei - - indien bet n.I. voor dat doel vooreerst niet noodig
is - - t o t
aflossing van schuld, lndien er telkens nieuwe
schepen noodig zijn en er geen bepaalde aflossing van
schuld tegenover de obligatiehouders verplicht is, dan blijft
de leening aan de ceeditzijde van de balans steeds even
groot doch aan de debetzijde, komen er in den loop van
den tijd telkens andere schepen als contrapost van de
leening te s t a a n . ~ j f t de waarde der bezittingen steeds even
groot, dan k a n ook de schuld even groot blijven en eventueel verplichte amoetisatie kan geschieden uit de opbrengst
van een nieuwe leening tot gelijk bedrag als er geamoetiseerd wordt.
Slechts verschilt .het voorgestelde systeem van Staatsboekhouding in: zooverre v a n dat van groote bedrijven,
dat ook de rente v a n schuld, welke de Staat hog heeft
tegenover zekere bezitting, ten laste wordt gebracht van
den tak Van dienst, welke van die bezitting gebruik maakt.
Wij. zullen straks zien, waarom deze uitbreiding wordt
voorgesteld.
 Natuurlijk zoude men het systeem verder kunnen doorvoeren dan voor werken van f 25.000 en ten minste 10-jarigen
duur. Men kan, het weed reeds betoogd, de kosten van
inktkokers en pennehouders, welke meer dan een jaar
bruikbaar blijven, over de jaren, waarin zij dienst doen
verdeelen. Doch hierdoor zoude men de zaken onnoodig

174
omslachtig maken. In hoe kleiner soort benoodigdheden
men komt, hoe grooter de Zekerheid, dat in een zeer
omvangrijk financiewezen, de jaarlijksche uitgaven daarvoor
tamelijk constant (wellicht constant stijgende) zijn. Bij de
gemeenten, die feitelijk vrijwel het aanbevolen systeem
volgen, zij het dan, dat zij afschrijven in den vorm van
aflossen, ziet men dan ook dat het al of niet leenen voor
zaken van eenigen duur afhangt van de verhouding tusschen
de uitgaven voor eenige zaak en het eindcijfer van het
budget. Zeer kleine gemeenten leenen, zij het op. een
tamelijk korten termijn, vbor het vernieuwen van een klein
stuk dorpstraat of aanschaffing van een kostbaar secretariemeubel (een ioket- of brandkast). Eenigszins grootere gemeenten gaan niet zoover met de verdeeling over meet
jaren van de dekking van uitgaven voor kleine zaken, die
eenige jaren nut doen, doch alweer veel verder dan zeer
groote gemeenten, die zaken, welke duizenden guldens
kosten, op den gewonen dienst brengen, omdat het regelmatig terugkomen daarvan z66 zeker is, dat een systeem
van verdeeling der dekking, tot dezelfde resultaten zoude
leiden als het rechtstreeks elk jaar betalen uit de gewone
middelen en omdat de verleiding tot ontlasting der begrooting door ze 6gn jaar niet uit te trekken niet groot is,
wijl uitstel van aanschaffing den dienst in de war zou
brengen. Ook bij bedrijven zien wij hetzelfde. Een klein
bedrijf met goede boekhouding, zal nieuwe gereedschappen
die eenige jaren meegaan, w~l ten laste der kapitaalrekening
brengen, een groot bedrijf, waarbij elk jaar de aanschaffing
van een groot aantal gereedschappen Onvermijdelijk is,
brengt ze op de exploitatierekening.
 Gaan wij thans de voordeelen ha, welke het aanbevolen
systeem biedt naast het hoofdvoordeel, dat het mogelijk
maakt om met de wa~trdevermindering van elke bezitting
van den Staat afzonderlijk rekening te houden zonder dat
men de aflossing der leeningen behoeftte regelen naar den
duur van de zaken, waarvoor men leent.
Een eerste voordeel van een afzonderlijk fonds voor
buitengewone, uitgaven zoude zijn, dat alle deelen van .de
wetgevende macht effectiever medezeggingsschap zouden

175
krijgen in de financieele politiek. Gelijk de zaken thans
gaan, is de Tweede Kamer feitelijk zonder middelen om in
details over de financieele poliliek te beslissen. In de
Memorie v a n Antwoord van de Bedrijvenwet is Zulks door
den Minister van Financi~n zeer juist uiteengezet. De Minister maakt in de Millioenennota een splitsing tusschen de
uitgaven in gewone en buitengewone. De Kamer kan echter
niet omtrent de rangschikking van elken post een beslissing
nemen. Hare macht beperkt er zich toe o m t e betoogen,
d a t e r te veel of te weinig als buitengewoon wordtgebracht.
Somtijds ka0 zij hierover een beslissing uitlokken t.w.
 wanneer de Minister tijdelijke of blijvende middelen-versterking
voorstelt en. de Kamer zich hiertegen verzet op grond, dat
die versterking onnoodig zoude zijn, indien slechts de
Minister voor meet zaken wilde leenen. Doch er is dan nog
maar alleen uitgemaakt, d a t er ~ e e r zaken als buitengewoon
konden worden beschouwd, maar niet welke. En wanneer
de Minister geen middelenversterking voorstelt, doch zijn
enge opvatting van het begrip buitengewoon slechts leidt
tot sterke beperking van de begrootingscijfers, die hij aan
zijne ambtgenooten veroorlooft en eveneens, wanneer de
Minister te vggl zaken op buitengewoon brengt en dus
voorstellen tot versterking der middelen achterwege laat,
welke de Kamer noodig acht, omdat zij minder ruime
opvatting van het begrip buitengewone uitgaven heeft, in
al die gevallen is er geen gelegenheid tot het uitbrengen
van een votum, waaruit de stemming van de Kamer blijkt.
Tenzij men tot moties van orde zijn toevlucht wil nemen,
lets wat naar mijn weten nog nimmer is geschied, al komen
individueele beschouwingen over een te ruime, of te enge
opvatting van het begrip buitengewoon nagenoeg elk jaar
bij de behandeling der begrooting voor.
 Men zal wellicht zeggen: ,,wanneer eenmaal bepaald
wordt, dat uitgaven voor werken, welke meer dan f 25.000
kosten en meer dan tien jaren nut doen, ten laste vail het
fonds voor buitengewone uitgaven zullen worden gebracht,
war blijft er dan nog voor de Volksvertegenwoordiging
telken j a r e te beslissen?" Het antwoord luidt: de wetsbepaling heeft slechts de beslissing eenigszins verplaatst. Na
haar inwerkingtreding ligt het zwaartepunt van de financieele

176
politiek in de bepaling van den tijd, binnen welken en den
vorm, waarin (annu~teit of jaarlijks vast bedrag voor afschrijving) de uitgaven voor een werk ten laste van den
gewonen dienst moeten worden gebracht en de Kamer zal er
volledig en praktisch medezeggingsschap in hebben, doordat
zij voorstellen der Regeering ter zake zal kunnen amendeeren.
Een tweede voordeel is; dat beter dan thans een inzicht
in de begrooting is te verkrijgen en tegen opdrijving met
schijn-zuinigheid kan gewaakt worden.
Schijn-zuinigheid is er niet zelden, doordat men uitgaven,
die niet regelmatig terugkeeren, maar die onvermijdelijk
binnen korten tijd moeten geschieden, uitstelt en daarentegen
een zij het geringer aantal jaarlijks terugkeerende uitgaven
opneemt. Het is een niet te ontkennen felt, dat wanneer
de voorloopige begrootingen opgemaakt zijn en gezamenlijk
tot een totaalcijfer komerL, dat hooger is dan de Minister
van Financi~n, gelet op de raining der middelen, kan toelaten, zoodat er op de voorloopige begrootingen moet
geschrapt worden, zoo goed als nimmer de uitbreiding van
een diensttak, of een algemeene reorganisatie van een
ambtenarencorps met verhooging van de tractementen, of
wel kleinere verhoogingen van uitgaven voor personeel
worden teruggenomen, doch de besnoefi'ng bijna altijd geldt
uitgaven voor werken en inrichtingen, die bereids Onder
handen zijn, of een volgend jaar onmogelijk rneer uitgesteld
kunnen worden.
 Het is voor wie ook bijna ondoenlijk om de verschillende
hoofdstukken der staatsbegrooting z66 uit te pluizen, dat
hij afdoende de vraag kan beantwoorden, of een begrooting
met een lager of slechts weinig hooger eindcijfer nu inderdaad, voor wie verder dan een jaar kijkt, zuinig opgemaakt
is. Het komt zelfs voor bij de departementen, die maar
zeiden een belangrijk werk hebben, zoodat het overzicht
gemakkelijk is te krijgen, dat het eene jaar de verhooging
der eindcijfers wordt goedgepraat met verwijzing naar een
bijzonder werk, terwijl er dan het volgend jaar een groot
deel van het, nu vrijvallend, bedrag wordt gebruikt voor
blijvende uitgaven en hog met eenige zelfgenoegzaamheid
wordt opgemerkt, dat het eindcijfer lager is.
Een splitsing der uitgaven als bet aanbevolen systeem

177
medebrengt zal zoodanige schijn-zuinigheid zoo niet geheel
dan toch grootendeels onmogelijk maken; niet slechts de
controleerende Kamers zullen gemakkelijker een oog houden
op de werkelijke lasten, welke zij voteeren doch ook de
hoofden van departementen zelf zullen beter inzien wat hun
door de verschillende diensttakken wordt voorgelegd.
Opgemerkt mag hier tevens worden, dat uitstel van het
afwerken van een zaak altijd een onzuinige methode is.
 Is er tot een werk besloten en zijn de eerste uitgaven
gedaan, dan is het wenschelijk om het werk zoo spoedig
mogelijk gereed te doen komen, opdat men de diensten van
het werk geniete. Natuurlijk valt er rekening te houden met'
het tempo, waarin het werk uit technisch oogpunt het
goedkoopst kan worden gemaakt, maar dit mag niet aIleen
beslissen. Zoo tang het echter geen werken geldt van zoodanigen omvang, dat ook rekening is te houden met de
mogelijkheid om de gelden op de geldmarkt te verkrijgen,
(wat b.v. bij een zeer spoedige uitvoering van de drooglegging der Zuiderzee van invloed zou kunnen zijn) mogen
overwegingen aan de jaarlijks op de begrooting beschikbaar
te s~ellen sommen niet van invloed zijn op het tempo van
her werk; (ten minste niet als men volgens het aanbevolen
systeem en hetgeen hierna nog volgt heeft gezorgd, dat
elk jaar zijn gerecht deel toch te dragen krijgt).
Een derde voordeel van het aanbevolen stelsel is, dat
beter dan tot dusverre blijkt aan welke zaken feitelijk de
Staatsinkomsten besteed worden. Bij het tegenwoordige
systeem blijkt Zulks bij die takken van dienst, waarbij
werken voorkomen, voor welke geleend wordt, allerminst.
In het jaar, waarin de uitgave wordt gedaan wordt zij
bij de buitengewone uitgaven gerekend en aldus niet aan
het departement toegerekend op welker begrooting zij
voorkomt. En in latere jaren? Ook dan treft men op den
gewonen dienst van dat departement daaromtrent niets aan.
De werkelijke betaling der uitgaaf vindt men dan in de
renten en aflossing tier Staatsleening welke ter zake is
aangegaan, dus op Hoofdstuk VII A.
Zoo geeft dan ook "b.v. het IX de Hoofdstuk der Staatsbegrooting slechts een zeer onvolkomen beeld van hetgeen
de Waterstaat inderdaad jaarlijks kost. Men zoude om tot
~ c o m 1912.
 12

178
een zuiver beeld te komen de rente en aflossing van
leeningen voor Waterstaatswerken, b.v. de Nieuwe Maasmond, de Rotterdamsche Waterweg, het Merwedekanaal
en het Noordzeekanaal aangegaan, moeten voegen bij de
bedragen, welke jaarlijks op den gewonen dienst van
Hoofdstuk IX voorkomen.
Bij het aanbevolen stelsel zullen jaarlijks op de begrooting
van elk departement (ja van elken tak van dienst ressorteerende onder een departement) de werkelijke lasten drukken, welke de verschillende werken inderdaad dat jaar van
den Staat vorderen. In den o v e r g a n g s t o e s t a n d - waarover
straks - - zal zulks wellicht nog onvolkomen zijn, doch'
telken jare zal de begrooting in hoogere mate een beeld
geven van de werkelijke kosten van elk onderdeel van het
staathuishouden. De toestand zal als het ware zijn, alsof
elk departement de inrichtingen van langdurig nut huurde
van het fonds voor buitengewone uitgaven en als huurprijs
betaalde: de afschrijving, welke op die inrichtingen moet
plaats hebben en de rente van het bedrag, dat voor de
stichting besteed en hog niet afgeschreven is.
 In de vierde plaats zullen verschillende financieele transacties veel overzichtelijker en duidelijker in de begrootingen
en rekeningen kunnen uitkomen, ik heb het oog op de
toenemende bankierszaken, welke de Staat verricht. Nemen
wij den Staat als bankier ingevolge de Woningwet. Wat hij
voorschiet aan gemeenten voor woningbouw kan naar algemeen oordeel worden gerangschikt onder de buitengewone
uitgaven, waarvoor geleend mag worden. Hoe nu echter
met hetgeen de Staat terugontvangt van de gemeenten ?
Moet dit als buitengewone ontvangst of als gewone ontvangst worden geboekt? Het antwoord is thans, nu de
aflossing van de Staatsleeningen uit de gewone middelen
geschiedt, niet terstond te geven. Beschouwt men de geheele terugbetaling van de gemeenten als een buitengewone
inkomst, dan vormt men kapitaal voor het nageslacht.
immers men heeft dan na zekeren tijd het kapitaal aan de.
gemeenten geleend terug en in nieuwe bezittingen of voorschotten belegd en tevens heeft men de schuld, welke de
Staat zelf aanging om aan de gemeente geld te kunnen
voorschieten, uit zijn gewone middelen afgelost.
 179
Brengt men daarentegen de terugbetalingen van de gemeenten als gewone on~vangst, dan is er gevaar dat men
kapitaal vernietigt, want dat de Staat na een aantal jaren het
aan de gemeenten voorgeschotene terug heeft, maar dat
de schuld, die hij zelf aanging om voorschotten te kunnen
geven, nog gedeeltelijk bestaat. Als de Staat elk jaar juist
het bedrag leende, dat hij aan gemeenten voorschiet en
op gelijken termijn het geld leende en voorschoot, dan
zoude her eenvoudig genoeg zijn om te zorgen, dat deze
bankierstransactie noch op kapitaalvorming noch op kapitaalvernietiging uitliep, maar bet iS verre van dien en er zal
dus in bet tegenwoordige stelsel altijd bij benadering moeten
worden bepaald, welk deel van de terugbetaling van voorschotten geacht moet worden een buitengewone en welk
deel een gewone ontvangst te vormen. Zoo is bet met al
de bankierszaken, met de voorschotten ingevolge de Tiendwet, m e t de voorschotten aan Suriname en als de Bedrijvenwet wordt toegepast ook met de kapitaalverstrekking
aan de bedrijven.
In her voorgestelde stelsel vervalt dat bezwaar. De
bank~erszaken loopen zoowel in ontvang als in uitgaaf
geheel over de ,,Rekening van buitengewone uitgaven".
 Voorzoover de uitgaafzijde betreft, wijken zij in zooverre
af van de andere buitengewone uitgaven, d a t e r niet op
behoeft te worden afgeschreven ten laste van den gewonen
dienst. Moet eene door leening gedekte uitgave voor een
gebouw in een aantal jaren ten laste van den gewonen
dief~t worden gebracht, omdat her gebouw in waarde daalt
door het ouder worden, een vordering op een gemeente
daarentegen behoudt hare waarde voorzoover zij niet afgelost wordt; het is dus voldoende, dat de aflOssing door
de gemeente aan de Buitengewoon-rekening ten goede komt
om de zaak in evenwicht te houden. Slechts op vorderingen, welke om een of andere L'eden dubieus zijn te
achten, moet ten laste van den gewone~n dienst afgeschreven
worden (b.v. de rentelooze voorschotten voor tramwegen).
Het stelsel maakt trouwens ook mogelijk om voor
aankoop 'van onroerend goed, waarop afschrijving in het
algemeen niet noodig is, de afschrijving achterwege re
laten. Natuurlijk moet daar dan echter tegenover staan,

180

dat de opbrengst van onroerend goed, dat de Staat verkoopt, steeds ten voile aan den buitengewonen dienst ten
goede komt en dus strekt tot schuldvermindering of voorkoming van schuldvermeerdering.
Eindelijk zij hog als voordeel van het systeem vermeld,
dat bet in een zelfde jaar leenen en aflossen zooveel mogelijk
wordt voorkomen. De verplichte aflossing op de bestaande
leeningen zal natuurlijk moeten worden voortgezet, doch
van eventueele nieuwe leeningen zal verplichte aflossing
kunnen achterwege blijven. Hetgeen in bet oude stelsel voor
amortisatie zoude zijn te bestemmen als aequivalent van de
waardevermindering der bezittingen, zal in het nieuwe stelsel
kunnen worden gebruikt voor nieuwe werken, waarvoor
anders geleend zou moeten worden.
Men valt dus de geldmarkt uitsluitend lastig wanneer
en voor zoover er tegenover uitbreiding van bezittingen
uitbreiding van schuld mag staan.
 Erkend moet worden, d a t e r financiers zijn, die hetvan
belang achten, dat er voortdurend in de staatsschuld ter
beurze veel omgaat en die .daarom leenen eenerzijds en
aflossen anderzijds wenschelijk vinden. Ik meen mij echter
te moeten aansluiten bij hen, die het aan de marktbrengen
van nieuwe schuld grooter kwaad achten voor de koersen
der staatsschuld dan het inkoopen voor amortisatie daarvoor een voordeel is.
Hoewel geen volstrekte consequentie van de aanvaarding
van het geschilderde stelsel van begrootingen, is het toch
zeer wenschelijk, dat daarmede hog eene andere wijziging
in het bestaande systeem der begrooting g e p a a r d ga,
met name dat, gelijk reeds bij gemeente en provincie
geschiedt, ook de Staat verband gaat leggen tusschen de
diensten van de opvolgende jaren.
 Thans wordt bij den Staat elk dienstjaar als een afzonderlijke zaak behandeld en ook de resultaten worden afzonderlijk gehouden 1). De voor- en nadeelige saldi, waarmede
1) Gelukkig gaan wij niet zoover hiermede als in Frankrijk kort
voor de revolutie. Elke dienst werd toen als een rechtspersoon
beschouwd; sloot hij met' een te kort dan werden de crediteuren
van den Staat wegens levering in dat dienstjaar, die hun geld nog

181

de verschillende dienstjaren sluiten, worden niet op een
volgend jaar als ontvangsten of u itgaaf gebracht, doch
blijven geheel afzonderlijk in de lucht hangen. Daar in
werkelijkheid de ontvangsten en uitgaven van alle dienstjaren in ggn kas vloeien en uit ggn kas geput worden,
heefd inderdaad wel vermenging van die saldi plaats, doch
administratief blijven zij afgezonderd. De voordeelige saldi
zijn crediteuren de nadeelige debiteuren van de algemeene
kas (vertegenwoordigd door de Oenerale Thesaurie). Zoo
nu en d a n gewoonlijk kort na het sluiten van een
leening - - heeft een afboeking van die saldi ingevoige de
wet plaats. De nog openstaande voordeelige saldi worden
dan aangewezen om zooveel mogelijk de nadeelige te dekken
en voor zoover er nog nadeelige overblijven, wordt de
opbrengst van de leening (welke, behoudens zeer zeldzame
uitzonderingen, nimmer onder de ontvangsten van een be9paald dienstjaar wordt opgenomen) aangewezen om die
saldi te dekken. Na zulk een afrekeningswet verdwijnen de
voor- en nadeelige saldi van de betrokken dienstjaren uit
de boeken der Oenerale Thesaurie en wordt met het aankweeken van een nieuwe serie zwevende saldi begonnen.
Een afboeking als hier bedoeld, heeft thans in lange
niet plaats gehad; al de voordeelige en nadeelige saldi
van de dienstjaren na 1891 zijn nog af te boeken.
