De beteekenis der Insektenetende vogels voor de bodemkultuur
Nederlandsche

phytopathologische

Vereeniging

Kruidkundig Genootsch&p DODONAEA te Gent.
Tijdschrift over Plantenziekten
ONDER REDACTII~ VAN

Prof.
D ~ J. R I T Z E M A

Twaalfde Jaargang. - 4", 5~ en 6e Afleveringen.
BOS.
3x December z9o6.
DE BETEEKElliSDER INSEKTENETENDEVOGELSVOORDE BODEAII(ULTUUR;
naar aanleiding van her artikel van O. SEWm.% getiteld :
,, O i s e a u x i n s e c t i v o r e s et i n s e c t e s n u i s i b l e s.
I n (~ Bulletin de ]~ Soci~t~ cent rale foresti~re de
Bel,gique 9 van April en Mei 1906 verscheen van de hand
van den b ekenden Heer G. Sdve~-in, ~ conservat~ur au
Musge royale d'histoire nature]le de Be]glque ~, een opstel,
getiteld ~ Oiseaux inseetivores et inseetes nuisibles ~,
waarin geheel andere denkbeelden worden uitgesproken
omtrent de 1'ol, die de insektenetende vogels ten opzichte
van onzen land-, tuin- en boschbouw spelen, dan die, we]ke
wij gewoon zijn in dezen te koesteren.
De Heer S~verin begint met volkomen terec]at pro~,est
aan ie teekenen tegen de vaak geopperde meening, dat de
insekten per se schadelijk zouden zijn, zoodat de vogels, die
insekten verdelgen, altijd ~mttig zouden moeten wezen.
 Ook zonder dat - - zooals in den laa~sten tijd o. a. in
Duitschland en in Belgi~ is gesehied - - onderzoekingen van
den maaginhoud van verschillende vogelsoorten zijn ingesteld, kan men met volkomen zekerheid zeggen, dat deze
8

106

meaning onjuist

--

is. Een enkel voorbeeld : rietzangers en
ba~rdmeesjes houden zieh op in riet en andere planten aan
den waterkant en eten de insekten, die daar en in 't water
voorkomen, die dus onze kultuurgewassen niet noemensw~ardlg benadeelen : hoewel de genoemde vogels insektenefers zijn, kan men ze tbeh niet nutiig noemen. - S6verin zegt, dat de insekten naar hun voedsel gewoonlijk worden verdeeld in twee groepen: planteneters en
dezulken, die zich me~ amlere dieren (doode of levende)
voeden; en dat velen van hen, die ook a] niet alle inse'kten
voor schadelijk houden, althans alle plantenetende insekten
voor sehadelijk aanzien. Hij komt ook tegen deze meening
/op. En volkomen tereeht. Want van al de plantensoorten,
die in een ]and voorkomen, zijn er s]eehts een betrekkelijk
klein aantal, die tot de kultuurgewassen behooren.
Trouwens alleen zij, die in 't geheel niet nadenken of
althans zeer oppervlakkig oordeelen, kunnen er toe komen,
alle insekten of wel (file plantenetende insekten schade]ijk
te noemen.
S6verin zegt verder, dat de insekten,welke wilde planten
eten, nuttig zijn of indifferent (noeh nuttig noch schadelijk), alnaarmate zij sehadelijke of indifferente gewassen
eten. En, vervolgt hij, de vogels, die deze plantenetende
insekten verdelgen, zijn indifferent of sehadelijk, naarmate
zij insekten verslinden, die indifferente p]anten eten of
we~ de zulke, die zich van sehadelijke gewassen voeden.
 Hij gaat vervolgens vrij uitvoerig de verschi]lende
insektensoorten, die in Be]gi~ voorkomen, na met her oog
op de schade en het nut, dat zij veroorzaken, en komt tot de
e'onclusie, dat van de omtrent 12,500 insektensoorten, die in
Belgi~ worden aangetroffen, er 500 sehadelijken, 520 nuttigen en 11,-290 indifferenten zijn ; van de schatlelijken geeft
hij er 118 op als ~ ~evaarlijk t (, dangereux ,). Er zijn

--

107

--

dus volgens hem meer dan 20 indifferente inse,ktensoorten
op 6(~ne schadelijke, en wel 100 indifferente soorten op 66ne,
die in erge mate schadelijk kan optreden.
Daaruit trekt S6verin de conclusie, dat de vogels onder
normale omstandigheden indifferent zijn; want de insektenetende vogels hebben geene verkiezing voor bepaa,lde insektensoorten, althans nieL in die mate, dat zij zieh, wanneer
deze ontbreken: zouden onthouden van het eten van andere
insektensoorten.
Her mj m U vergund, zijne eigen woorden hier aan te
halen :
Nous voyons :
1~ que les esp6ces d'insectes nuisibles sont environ au
m4me nombre que les esp6ces d'inseetes utiles;
2 ~ qu'il existe 20 esp6ces d'inseetes indiff6rents pour
une seule pouvant 4tre nuisible, eL qu'il y a 100 esp6ces
d'insectes indiff6rents pour une seule de ravageurs s6rieux
ayant fait leurs preuves chez nous. Ceci montxe d'une
mani6re tr~s simple le peu d'importanee qu'il ~aut, attacher
l'aetion des earnassiers inseetivores.
I1 en est de m~me ,plant au rble que joue l'oiseau au
milieu de ees masses indiffdrentes: 'X moins d'admettre
l'hypoth~se, eombattue par l'observation, d'une prdf~renee
que pourrait avoir un oiseau pour eertains inseetes, pr~f6fence qui irait jusqu'au point de souffrir de la faim plut6t
que de la. satisfaire avee (l'autres espgees, il faut. bien accepter le rble inoffensif (le l'oiseau h)rsqu'en temps normal lea
inseetes se d6veloppent normalement ~.
 IIet heeft weinig nut, dat ik bier den sehrijver uitvoerig
in d~tails volg, waar hij uit iedere insektenorde de soorten
opsomt, welke sehadelijk kunnen zijn en die, welke nut
kunnen teweeg brengen. Her is immers zelfs niet mogelijk,
altijd aan t,e geven, we]ke insektensoorten sehadelijk en

welke nuttig of indifferent zijn. Eene soort, die gewoonlijk
sehadelijk is, kan onder zekere omstandigheden nuttig zijn.
S~v~rin haalt aan war Prof. Eckstein omtrent de rups in de
wormstekige a ppelen en peren zegt, nl. da,~ dit insekt (Ca,rpocapsa pomonana) sommige jaren nuitig is, door dat her
een aanta] vruchten van te rijk geladen boomen vroegtijdig
doer afvallen, waard~or die, welke blijven zittm b beier de
gelegenheid hebben, zich flink te on~wikkelen.
Dit voorbee]d nu schijnt mij Met zoo bijzonder gelukkig
gekozen; maar er zijn toeh voorbeelden te over, om aan te
toonen, dot een insekt, hetwelk sommige jaren en in sommige streken nu~tig of indifferent is, onder andere omstandigheden sehade]ijk wordt, of omgckeerd. De schi]dpadtor
der melde (Ca.~.dda ~ebulosa) is de meeste jaren indifferent'; in streken, waar de melde als onkruid zeer welig tiert,
kan zij nuttig worden; sommige jaren echter goat zij op
mangelwortels en suikerbieien over en doer a]sdan zeer reel
mtdeel. - - tier Sophiaha'~ntje (ColasFidcma. Sophiae) komt
bijkans overa.l sleehts op wilde Kruisb]oemigen voor en
wordt daar dan in sleehts geringen geta]e aangetroffcn : her
is dus in(lifferent. In de Sh'eek e<,hler (bij ],]nkhuiv~n),
waar her zich sints jaren geregeld op de mesterd vest,igt, is
het een van de s(,ha<lelijkste insekten, (lie daar w)orkomen.-Vele vlinders, we]ker rupsen bepaahle van onzc kultuurgewassen ernstig benadeelen, doen nut door het bestuiven
van bloemen. Kortom her is onmogelijk, eene seherpe
seheiding te maken tussehen nuttige, indifferente en seha,
delijke insekten.
 ~laar bet komt er per slot van rekening ook niets op
aan, hoevele soorten vaa kevers, vlinders, enz. als sehadelijk, hoevele soorten als nuttig, hoevele soorten, als indifferent moeten worden besehouwd. Wanneer mijne jonge
koolplanten worden afgevreten door aardvlooien, dan is her

--

109

mij uit een prakfisch oogpunt v o l k o n w n onversehillig,

of

dit gebeurt door 66ne s(~ort van aardvlooien of dat er sores

lien verschilh, nde soorten aan debet zijn. - Nadat S6v(~rin ;,an her einde van zijn eersie artikel de
conclusie heeft get vokken, welke boven (bl. 107) werd ge('iteerd, erkent hij in zijn tweede artikel, in tegenslelling
daarnwe, ten sloth, t,)('h ook dat het er uit een (pconomisch
oogInant hi('1 op ~mn komt, h,,e'cela soorte, van inseklen
,~ch;Me]i,ik zi,jn; maar dat bet aa.nta[ individu's in dezen de
(louv dicht; d.(q. 51;mr waarfl., dan (lie ]ange besehmtwing
over her aantal nultige, schadelijke en inditt'erente ins(,ktensom'l~lh welke h(q g('heele eel'ste stuk van S6vdrin's ~'erh a m m i n g vult,? In ]wt tweede stuk gaat de .~chrijver ahlus
root! : . De indifferente soorhm vinden haar voedsel slechts
op l)lanten, die in md)ebouwde sh'eken groeien, of .1 ) terreim,n, (lie in 't gelwel niet voor de kultuur kunnen worden in gebruik genomen ; t('rwijl de minderheid der insekten
(S. 1)e(h)elt: , de minderheid der in~ekhmso(,rten .) de
kulluurgewassen auntastell. M;mr d(,zmt]~unnen zi('h over
mlt/(4t(,ml groote uitgestreldh[.den .ntwikke]en, waar humm
vertegenwoordigers die tier indifferenlo soorten in aantul
verreweg overireffen. Bovendir, n ]ml)l)(,n deze ]aalsten, die
(,p meet bel)erkle l)Iaatsen moelen ]even, con' meet harden
st,'i,id o,n 't I)(.s~mm I(, strij,h.n.
 9 Er bestaa[ dus een essentiex,1 en karakteristiek verschil tussehen ]wt ;tantal /~tdi.ridu's te eener zijde en her
aantaI s.,.'h'n te anderer zijde; en wel ten gevolge van de
verandering, die d(' nwnseh heeft gebracht in d(. verdeeling
vau de n a t u . r l i j k e flora, door(hit hij sl(,chts e(.'n zeer geling
aa.ntal planhm(so,,rteJ~.) verbouwt op de vruchibarc I,crrcinen
vm~ her land.
T,,.
zi.i

(,I,.:,....,/.
nn)stalMigheden zieh w)ordoen,

kun nten vastslellen, dat her aanlal insekten her e[,ne en

--

1 1 0 -

het andere jaar niet verschillend is; want de oorzaken van
vernietiglng van de nakomelingschap in hare versehil]emle
phasen van ontwikkeHng zijn zeer talrijk.
9 Wanneer eens een jaar voor de eene of andere soort
bijzonder gunstig is, - - bijv. wanneer dat jaar precles op
het tijdstip, 't welk her incest geschikt is voor den groei
van de jonge ]arve, reel warmte en in 't a]gemeen gunstige
omstandigheden meebrengt, --- (]an za] men weldra eene
buitengewoon kraehtige ontwikke]ing waarnemen. IIet is
reeds vohloende, wanneer e r o p her tijdsiip, waarop de
]arven uit her ei komen, een zeker aantal warme dagen zljn,
zoodat deze ]al"ven voor koude regens en voor nachtvorsten
gevrijwaard zijn, en aldus de periode van hare grootste teerheld veilig door komen. Dan kan ]ater her wlsselva]lige,
vaak gure voorjaar weer rustig terug keeren : de larven zijn
gered, en veranderen in een zeer groot aantal volwassen
insekten, die her punt van uitgang zijn van zeer krachtige
toekomstlge v e r m e e r d e r i n g ; - - t e r w i j l intu~schen de jonge
lurven van andere soorten, die bf lets eerder bf iets later in
't voorjaar voor den dag kwamen, door ongunstig weer geddcimeerd zijn.
 9 Wanneer dit abnormale geval zich voordoet, kan de
in 't algemeen onbeteekenende, nuttelooze rol van den vogel
eene verandering ondergaan, even als de rol, welke de van
roof levende insekten, de sluipwespen en andere parasitaire
insekten spelen. ][et is waarsehijnlijk, dat vogels zieh
- - althans voorbijgaand en zoo hmg de menschen ze met
rust laten --- gaan installeeren in eerie streek, waar zij
insekten in zoo grooten getale vinden, en dat zij zich zullen
gaan te goed doen aan een voedsel, dat z66 overvloedig is
en zonder eenige moeite of inspanning kan worden verkregen.
Her is waarschijnlijk, zeg ik, - - aldus gaat Sdverin

--

111

voort --, dat zij dit zullen doen; want onze latere onderzoekingen omtreni den nmaginhoud van vogels moeten hog
mtdere uitkomsten (lienaangaande opleveren. Itet kan
inderdaad zijn, (laI o,' faefoi'en zijn, die zich ernstig v e r zetten tegen her vo.rtdurend opnemen van hetzelfde, boven(]i('ll ollg'ewl~l]e vo(,(lse].
, In ieder geva] zullen de vogcls in zoodanig geval
allijd groote hoeveelheden schade]ij'ke insekten verde]gen.
Maar zullen deze hoeveelheden voldoende zijn, in verhouding lot de grooic massa's, [tie er zijn, en die onol)houdelijk
voorlgaan met zi,'h te vel'm(,erderen? Allen, (lie groote
insektenplagen hehl)en te bestrijdell gehad, verkl'/ren dat
de w)gels, hoewel zij zonder |wijfel nuttig zijn, er in zoo'n
geval nooit in slag(m, op noemenswaardigc wijze he~ aanial
insekten te verminderen, daar hunnc voorlplanting reel
geringer is dan de hunne.
r Anders is her gestehl met de parasitische inseMen.
 De sluipwespen bijv. brengen altijd hare eieren
onder dak op de voor de on|wikkeling harer nakotnelings('hap meest gunsiige plaats. Zij kiezen daarvoor uit rupsen v a n e e n e v o l d o e n d e g r o o l t e , n u n u t t i g e , d a n w e c r s c h a -

delijke, naar 't schijnt steeds degenen, we|ke her spocdigst
te |rarer besehikking zijn.
, Bij gelegenhei(1 van sterke vermeerdcring van een
of ander insekt, zal (le keuze voor de sluiI)wespen sI)oedig
gedaan zijn, wanneer de afmetingcn van her ~nse'kt voor
hen geschikt, zijn: en d;,ar hare ontwikke]ing even snel
w, rloop* als die van den hospes, zullen zij er ten s]otte toe
l.)men, her kwaad te doen ophouden. Zij zul]en overigens
eene machtige hu]p vinden in de verzwakking der sehadeli.jke inselden, welke her gevolg van de vermindering van
h('( w)e(lsel moet zijn, on door welke zie'.kten wmxlen in
't leven geroepen, welke door baeteriiin en zwammen worden

112

veroerzaakt ; zooals men dat in den laatsen tijd bij de sterke
vermeerdering van den nonvlinder heeft kunnen zien.
Zoodra de sluipwespen of andere parasieten hare
werkzaamheid beginnen te vertoonen, wordt de ro] van her
insektenetende insekt of van den insektenetenden vogel weer
indifferent, ja zelfs dikwijls schadelijk. Terwijl deze de
rupsen opvreten, onverschillig of deze gezond zijn of door
sluipwesplarven ziju bewoond, vernielen zij tevens deze
nuttige insekten ; ja zelfs worden sores door 't eten van eene
enkele rups een honderdta] sluipwesplarven gedood.
 , Wij kunnen dus zeggen, dat de rol van den insektenetenden vogel in normale tijden van geenerlei beteekenis is,
terwijl hij niet in staat is, eene abnormale vermeerdering
den kop in te drukken ; en dat zijne werkzaamheid, wanneer
dnorme massa's insekten aanwezig zijn, gelijk nul is, zoo
zij niet schadelijk is ~. - Dat de Jnsektenetende vogels, wanneer deze b'uitengewoon sterke vermeerdering van een of ander schadelijk diet
eenmaal is tot stand gekomen, aan die vermeerdering geen
eind kunnen maken, stem ik in 't a]gemeen gaarne toe.
 Immers daartoe komen zij gewoonlijk in te geringen getale
voor : hun voortte]ingsvermogen is veel kleiner dan dat van
de schadelijke insekten. Toch kunnen enke]e soorten van
vogels, nl. dezu]ke, welke zich op bepaalde tijden tot groote
zwermen vereenigen, wel dege]ijk aan eene insktenp]aag,
die nog niet al te groote uitbreiding heeft erlangd, den kop
indrukken. Met name dienen hier tle spreeuwen te worden
vermeld. 9 In den nazt~mer van 1899, toen it/verschillende
streken van Overijsel, Gelderland, Utrecht en ~Noord-Brabant de melde- of spurrierups (MaTnestra Chenopodii) zich
in grooten getale op de spurrieakkers vertoonde, streken op
onderscheiden plaatsen de spreeuwen in groote vluchten neer
en ruimden de rupsen zoodanig op, dat de plaag niet reel

--

113

--

meer te beteekenen had. Toen in 1895 in de Geldersche en
Utrechtsche zandstreken de gestreepte dennenrups geweldige verwoestingen aanrichite, kwamen groote koppe]s
spreeuwen in de aangetaste bosschen her mos omwoelen om
er de poppen uit te haJen, waa.rdoor, alihans p]aatselijk, de
plaag een vo]gend jaar zeer getemperd werd. Richard Hess
meldt, omtrent de werkzaamheid der spreeuwen her volgende : , In her bosetldistrikt Sehleissheim (Beieren) ruimden (leas vogel's in een door de demwnspimlerrups in sterke
mate aangetast bestand binnen 6 tot 8 dagen zoovee] van
deze rupsen op, dat weldra geen rups of pop meer te ontdekken was. 9 Ell dat de spreeuwen wanneer zij in her
najaar in groote troepen over de velden vliegen, sores op
zekere terreinen her aantal slakken (Limax ayrestis) zoodanig doen verminderen, dat aan de plaag een eind werdt
gemaakt., mag algemeen bekend worden geaeht, r (Zie een
artikel van mijne hand in , Tijdsehrift over Planienziekten r, deel X, bl. 82 en 83.). - Toeh ben ik her zeer zeker met den Heer Sdverin eens,
dat in 't algemeen de vogels niet in staat zijn, aan eene
eenmaal tot stand gekomen buitengewoon sterke vermeerdering van schadelijk gedierte den kop in te drukken. Dit
gel(It in 't algemeen niet al!een van de vogels, maar even
goed van de andere diersoorten, welke zieh hoofdzakelijk
met sehadelijke dieren voeden zonder er in te parasiteeren.
 (insektenetende zoogdieren, roofinsekten.)
In mijn boven aangehaald opstel sehreef ik dan ook :
, Maar bet zou moeilijk vallen, meet voorheelden van van
roof levende dieren te noemen, die aldus ook bij her beeindigen eerier plaag eene rol spelen. In 't algemeen zijn
deze dieren van groole befeekenis bij her roorkomen eener
plaag, maar spe]en zij, als eene sehadelijke diersoort eenmaal in grooten getale is opgetreden, geen belangrijke rol

--

114

meer. Als de vehtmuizen zich eenmaal zoodanig hebben
vermeerderd, daL de grond door hen geheel is doorwoeld, en
men haast geen voet kan neerzetien zonder op eene
muis te trappen, - - dan helpt ]let niet zoo heel reel meet
of ui]en, buizerden en andere roofvogels, of kraaien en
meeuwen, of v ossen, bunsings, hermelijnen en wezels er
honderden verslinden; want voor die h(mderden 'komen
duizenden in plaats.
Wanneer eenmaal eene zekere soorL van sehadelijke
dieren tot sterke vermeerdering is gekomen, kunnen sluipwespen en parasietvliegen zoowel als sommige soorten van
draadzwammen en baeteri~n, welke in deze soort van
insekten of andere schadelijke dicren woekeren, eene reel
belangrijker rol spelen. Deze parasitisch levende organismen ]r
inderdaad van zeer groote beteekenis worden ;
maar zij zijn dit eerst, wanneer eene of andere insektensoort
reeds tot sterke vermeerdering is gekomen; bij he~ v o o r k o m e u van eene insektenplaag zijn juist (le parasieten van
geene noemenswaardige beteekenis.
S~verin is her in dezen tamelijk wel met mij eens,
hoewel hij m.i. omtrent de leefwijze der sluipweslKm een
verkeerd idge heeft, waar hij zeg(.: 9 l'I~,hneumon ... a
toujours besoin de placer ses a~,ufs dans les conditions ]es
plus favorables pour le d6veloppement de sa prog~niture.
 I1 choisit, ~ cet effet, des chenilles d'une faille suffisante,
s'attaquant k des larves diverses, tantbt utiles, tantbt nuisib]es, ce qui fait supposer qu'il s'adresse k celles qui se pr6sentent le plus rapidement '~ sa disposition.~ (Vertaling
van deze zinsnede : zie bl. 111 van mijn opstel.)
S6verin meent, (]us, dat de sluipwespen al zeer weinig
kieskeurig zijn war betreft den hospes, dien zij uitzoeken
om er hare eieren in te deponeeren. Dit is bepaald onjuist.
Yele sluipwespsoorten zijn z e e r kieskeurig, en leggen slechts

--

115

--

ill ~ n e enkele insektensoort hare eieren; amlere zijn ieis
minder kieskeurig, maar bepalen zich toeh tot enkele
nauwverwante insektensoorten ; weer andere kunnen in een
betrekkelijk grooter aantal insektensoorten leven ; maar alle
sluipwespen moete~ wel in meerdere of mindere mate kieskeurig zijn op hunnen hospes. Her zij mij vergund, hier
weer eene zinsne(le uit een vroeger ot)stel van mijne hand
aan te halen. (, Tijdsehrift over Plantenziekten ~, X,
bl. 8 4 . )
De parasieien voedelt zich niet sleehts met de ]iehaamssappen van de dieren, in welke zij zi('h oph()uden, maar zij
vinden in deze ook hunne u, oonlflaats. En daar hun
geheele bestaan dus aan dat van hunnen hospes get)onden
is, behoeft men er zieh niet over te verwon(leren, dat de
l)arasieten in de keuze van dezen hospes zeer kieskeurig
zijn. De larvcn van sluipwespen en i)arasietvliegen kunnen
niet in 't li~'haam van een 'rolwassen. il~,~'e,l't leven, omdat
daarin geene reservestoffen wmrhanden zijn; de parasileerende ]arve zou dan de organen van den hospes mr~eten aanfasten, en zou dezen dooden vddr zij zelve v(flwassen was.
 Eene sluipwesp of eene parasietvlieg moet dus voor het
leggen van hare eieren een insekt uit~iezen, dat in den tijd,
waarin zij zelve volwassen insekt is, in den toestand van
larve of van pop verkeert. Alle insekten, die volwassen dier
zijn op he| tijdstip, waarop eene zekere soort van s]uipwesp
in den volledig ontwikkelden toestand verkeert, zijn dus uilgesloten van het twijfelaehtige voorreeht, om als hospes
wm die soort van sluipwesp te fungeeren. Ook kan eene
groote shfipwest)larve natuurlijk niet in een' ldeinen hospes
leven ; evenmin kan een parasiet, die langen tijd voor zijne
ont~wikkeling noodig heeft, ]even in een insekt, (lat in korten
li,i,l volwassen is. Eene vrouwelljke sluipwesp met korie
legboor kan hare eieren Met leggen in rupsen of ]arven, die

-

-

116

-

-

inwendig in boomstammen leven; alleen sluipwespen met
zeer l~nge legboor kunnen dergelijke insektenlarven bereiken. De weefsels en lichaamssappen van den hospes moeten niet slechts de voedende stoffen bevatten, die de parasiet
noodig heefl, maar ook geene stoffen, welke schaae]ijk veer
hem zijn.
 En zoo komt her dan dat de sluipwespen en hare
naaste verwanten (Evaniiden, Braconiden, Chalcididen en
P{eromaUnen), evenals de parasietv]iegen, aan de aanwezigheid van 66he enke]e, of althans van slechts weinige
insektensoorten gebonden zijn ; en zoo ]ang de insektensoort,
die a]s hospes van eene bepaalde soort van pa,'asieten fungeert, slechts in gering aanta] aanwezig is, kunnen ook deze
parasieten niet in overmatig greet aantal optreden. Maar
de sluipwespen en parasietv]iegen bezitten ten kraehtig
vooriplantingsvermogen. In 't a]gemeen is het. voortplantingsvermogen van de parasieteu greeter dan dat van de
insekien, waarin hunne larven zioh ophouden. Zoolang nu
in zekere streek de hospes niet dan in gering geta] aanwezig
is, 'kunnen ook de daarin parasiteerende s]uipwespen en
parasietvliegen niet dan in gering getal aanwezig zijn;
gewoonlijk zelfs ont.btel~en zij da.ar geheel en al. Maar
zoodra, ten gevo]ge van gunsfige omstandiglmden, de hospe,s
in grooten getale optreedf, kunnen ook de parasieten - - 't zij
dat zij daar reeds in geringen geiale a'mwezig waren of dat
enkele exemplaren van elders kwamen aanvliegen, - - tot
sterke vermeerdering komen. Nu tooh vi,:den zij van de
inseldensoort, waarin zij hunne eieren ]eggen, exemplaren
in overvloed. En zoo heefl her in massa's optreden van d~
eene of andere insektensoort doergaans van zelf de vermeerdering van de in haar levende para~iefen ten gevolge.
Treedt een volgend jaar de hospes in hog grooter aantal oil
dan neemt ook her aantal parasieten naar verhouding neg

--

117

sterker toe; en ten slotte kan men nog nauwelijks insekten
meer vinden, die in hun inwendige nie~ een o~ meet parasieten ]ogeeren.
 Parasietv]iegen, zwammen en baeteri~n, die in schadelijke diersoorten parasiteeren, spe]en in 't algemeen (teze~fde
rol a]s de sluipwespen : al deze pa~asitische o~'ga,nismen
~'u~,~,en ,qeene insektenver~neerdering voorkomen; want
dddm, oor is hun aantctl in gewone o~stand~igheden reel te
.qering. Maar zij k'unnen w~l eene plaag, die eenmaal is
nitgebroke,n, doen ophouden : zij zijn her verdelglngsmidde],
waardoor de natuur her evenwicht herste]t, wanneer eene
bepaalde diersoort zich al te sterk hee~t vermeerderd.
De insektenetende vogels daarentegen spelen bij bet
tot staan brengen van eene insektenplaag slechts bij uitzondering eene rol. Dat kunnen slechts (lie voge]soorten doen,
welke in groote legers voorkomen. (Zie boven bl. 112). En
(]an nog bepeikt zieh gewoonlijk hunne werkza,amheid in
dezen to~ e ene bepaa]de, meestal niet zeer uitgebreide
stre ek. Do()rgaans is de ro], die de vogels spelen, wanneer
een maal eene sterke insektenvermeerdering is ingetreden,
van be~.rekkelijk weinig beteekenis. Dikwijls is aan eene
over groote uitgestrektheid verbreide plaag van nonrups,
gestreepte dennenrups, dennenbastaardrups, dennenknot)rups door sluipwespen, parasietv]iegen, parasiteerende
zwammen of bacteri~n een eind gemaakt ; maar nooit is dit
door vogels geschied. War de beteekenis van de vogels in
dit opzi(tht betre~t, sta i]~ geheel aan de zijde van den tteer
Sdverin.
 Als echter de tteer S~verln beweert, da~ wanneer blj
eene insektenplaag de sluipwespen in grooten geta]e optreden, de voge]s schaclelijk worden, wijl zij c( rupsen opvreten,
onverschi]llg o~ deze gezond zijn ofwel door sluip~espen
bewoond ~J, ~ d:~n ben ik her weer in 't. gehee] niet met

--

118

den schrijver eens. Wanneer toch de insektenetende vogels
aan eene bepaalde insektenplaag geen einde kunnen maken
omdat deze insektensoort zich te sterk vermeerdert, dan
zullen zij nog minder een einde kunnen maken aan de vermeerdering van de daarin woekerende sluipwespen of ~)arasietvliegen, die zich immers nbg stei:ker vermeerderen. --SpeTen de insektenetende ~,ogels in 't algemeen geene
tel ~-~a~, beteekenis waar bet geldt, aan eene eenmaal ]teerscI~ende Flaag eeT~ eind te maken, - - van ~,eel ~neer beteekenis zijn velen van hen in dit oFzicl~t , dat zij er krachtig
toe mee.werken, om insektenplagen te voorl~omen.
 Wanneer de eieren van den nonv]inder in reten van de
sehors der denneboomen gedurende den winter zijn weggescholen, dan is her geen onverschillige zaak, wanneer de in
de bosschen a~lnwezige meezen,boomkruipers en boomklevers
millioenen van deze eieren oppikken. In den winter is her
voedsel veer hen schaarsch; en waar zij vele hoopen van
nonneneieren vinden, blijven de genoemde voge]tjes dagen,
ja weken achtereen, in dezelfde buurt ; de nonneneieren zijn
klein, en zij hebben iederen dag groote massa's daarvan
noodig; om deze machtig te worden, moeten zij onophoudelijk tegen de stammen oI) en neer springen : reel beweging
en de lage wintertemperatuur maken ze bovenmate hengerig, zoodat zij ook ze[fs gedurende de korte win(erdagen
en in tijden dat zij geen jongen hebben, reel voedsel behoeyen. Een andere maal zijn bet de eieren van den plakker
of die van den processierupsvlinder, of wet de in de r e i n van
de schors overwinterende, halNolwassen rupsjes van den
donsv]imler, welke zij in massa's verdelgen. Zou dit niet
van invloed zijn op her aantal rupsen, dat in 't volgende
seizoen de naalden of bladeren onzer boomen vernielt?
En de verschillende soorten van meezen en de goudhaantjes, (tie al gymnastiseerende, nu op de dunne twijgjes

119

--

der boomen ~.itten en dan weer er aan hangen, en daarbij
tallooze eieren van wintervlindersoorten, van bladluizen en
sehihlluizen w e g z o e k e n , - zouden zij van geenerlei beteekenis wezen voor bet aantal insekten, da.t her volgende jaar
onze ooftboomen en woudboomen teistert? De meezen, die
zieh eenmaal in den herfst of den winter in eene zekere streek
hebben gevestigd, gaan er nie~ van daan v56r zij de twijgen
en knoppen behoorlijk hebben nagezien ; sores b]ijven zij in
zoo'n streek maar enkele da.gen, sores verseheiden weken,
a] naar her voedse} in minder ruime of in ruimer mate aanwezig is.
 W a n n e e r in den zo,mer over een polderland duizenden
of millioenen langpootmuggen rondv]iegen, met her doel
om een geschik't terrein te vinden .ore er hunne eieren te
d6poneeren, zou her dan van geenerlei invloed zijn op her
aantal ]ater te verwachten emelten, wanneer groo4e zwermen
lachmeeuwen telkens en telkens weer de zwermen langpootlauggen doorkruisen en met h u n n e n bekei~den e e t h s t haar
aantal deeimeeren ?
Niet altijd va]t bet nut, dat de insektenetende vogels
doen. zoo duidelijk in 't oog als in de aangehaalde gevallen,
waar 66n of enkele soorten van vage]s zekere bepaalde
insekten op bepaalde plaatsen in h u n n e vermeerdering
tegengaan. Sores wordt van de in eene zekere streek aanwezige exemplaren eener bepaa]de soort van insekten her
aantal ger(,ge.ld verminderd niet door eene enkele soart, of
door weinige verwanfe soorten van vogels ; maar vele soorten
werken daartoe mee. Dat in eene zekere streek, waar de
.meikevers erg huishouden en hunne ]arven, de engerlingen,
op bouw-, wei- en tuinland zoo groo.te schade teweeg brengen, die p]aag in den loop der jaren sores toe-, sores afneemt, moet, toeh zeker althans voor een deel daaraan worden toegeschreven, da,t her aantal insektenetende vogels

--

120

--

af- of toeneemt. De meikevers zelven toch hebben onder de
vogels een groot aan~a] vijanden, met name uilen, va]ken,
roeken en kraaien, klauwieren, geitenmelkers, meezen;
terwijl de engerliagen w~)rden gegeten door roeken en
kraaien, spreeuwem hoppen, verschillende soorten van waadv ogels en meeuwen. - 0 m meer in bijzonderheden te bewijzen dat de vogels
van nul en geener waarde zijn bij de bestrijding der schadelijke insekten, gnat S~verin de versehillende groepen van
deze insekten ha, o m t e bespreken of die nu wel door vogels
worden gegeten.
 De meesten van hen ~, zegt hij, ~ zijn z56 klein van
stuk, of leven op plaatsen, waar zij z55 beschut zijn, dat de
vogels ze niet verdelgen, in 't eerste geval omdat zij bet
niet de moeite waard vinden om ze te eten, in her tweede
geval omdat zij hen niet kunnen bereiken ~.
Of nu echier de kleine afmetingen der insekten hen
tegen den aanval der vogels beschermen, wang ik zeer te
betwijfelen. Musschen en spreeuwen komen sores in scharen op de bladluizen af; en de meezen, goudhaantjes, winterkoninkjes, blauwspechten en boomkruipevtjes eten tal
van eieren van bladluizen en van vlinders. De appe]bloesemkever, onderscheiden schadelijke Rhynchites-, Phyllobius-, Mag,da]issoorten en andere snuitkevers, die voor onze
ooftboomen schadelijk zijn, overwinteren in de spleten van
de schors tier stammen, en worden daar wel degelijk de
prooi van spechten, blauwspechten, boomkievers en winterkoninkjes. 0ok de poppen van de koolwitjes, die den
geheelen winter nan de stammen van boomen zitten, woraen
daar zeer dikwijls door bovengenoemde vogels gegeten.
Dat de halmvlieg en de fritvlieg, de Hessisehe mug en de
tarwegalmug nooit de prooi van voge]s zouden worden, zooals Sdverin beweert, zou ik uiet durven onderschrljven : ik

--

121

--

meen dat de zwaluwen (boeren-, huis-, oever- en gierzwaluw~ er sores groote menlgten van wegvangen.
Kortom, hoewel ik toestem d a t e r insekten zijn, welke
door vogels niet of slechts bij uitzondering worden gegeten,
kan ik toch allerminst instemmen met de bewering van
S6verin: 9 la plupart des ravageurs importants sont ...
inaccessibles aux oiseaux et ceux-ci n'en d6truisent gu~re
syst~matiquement d'assez fo1~es quantit~s que lors des
invasions de certaines chenilles ,.
 Verder gaat de schrijver aldus voort : 9 Itet is op den
grond, tusschen de kruidachtige planten, dat de vogels van
her veld en de meeste soorten van de vogels der met bosch
begroeide streken hun voedsel zoeken. Daar vlnden zij
insekten in vrij groot aanfal : nuttige en sehadelijke, maar
bovenal indifferente soorten J. S6verin bespreekt in 't algemeen de soorten van insckten, die op den akker voorkomen,
maar bepaalt zich tot her nader in oogenschouw nemen van
twee families van kevers, nl. de snuiitorren en (]e goudhaantjes, en komt tot de conclusie dat deze in 't algemeen
voor den ]andbouw van weinig beteekenis zijn. ~ De groote
meerderheid der soorten van deze twee groepen bepalen er
zlch toe., gaten te vreten in de bladcren van een groot aantal
schadelijke of indifferente p]anten. Took worden al deze
insekten als zeer schadelijk beschouwd. De vogels nu, die
van deze insekten grooie hoeveelheden verorberen, en die
doorgaans (Iaarom zoo nuttig worden genoemd, zijn dat
in 't geheel niet J.
 Ik kan mij met deze voorstelling van den schrijver in
't geheel niet vereenigen. Ik stem toe, dat van de insekten
in 't algemeen zoowel als van (te snuitforren en de goudhaantjes in 't bijzonder verreweg her grootste aantal soortcr~
zich met onkruiden of in 't a]gemeen met wilde planten
voedt, en wel om de eenvoudige reden dat her aantal soorten
9

122

--

van wilde planten veel grooter is dan het aantal soorten van
kultuurgewassen. Maar op her a a n i a l soorten komt her
niet aan, zooals ik reeds vroeger betoogde; 't is de vraag
of van de insekten, die op bouwland voor'komen, bet grootste
aantal indiv~du's n u t t i g is o~ schadelijk of wel indifferent,
En dan luid t mijn antwoord zeer beslist : Van de insekten,
die op bouwland voorkomen, behooren her grootste aantal
gewoonlijk lot de schadelijke soorten. Dat is gansch na ~
tuurlijk. Waar vele p]anten van eene zekere soort groeien,
vermeerderen zich vooral de vijanden van die p]antensoort.
Nu vindt m e n van kultuurgewassen altijd op den zelfden
~ k e r een zeer groot aanta! i n e]kaars onmiddelljke nabijheld; terwijl gewoonlijk :her aantal on kruidplanten van
onderscheiden soort, 't welk daartusschen groeit, in verhouding gering is. 't Is althans een slordlge ]andbouwer, bij
wien her anders is. Op een' akker, waar tarwe word~ verbouwd, zijn de meeste insekten, die er leven, vijanden van
de tarwe; op een' akker, waar bieten worden verbouwd,
vimlt men in de eerste plaats vijanden van bieten, enz.
 Wul~neer insektenetende vogels zich op een' 1)epaalden a~ker
bevinden, eten zij ~ ook wanneer zij voor geene bepaa]de
mort van insekten voorkeur hebben ~ dus toch hoo~azake]ijk
de vijanden van her ku]tuurgewas, 't we]k daar wordt
getee]d. Daarom zullen in 't algemeen de insektenetende
vogels, die zich op bouwland ophouden, hooMzake]ijk schad elijke insekten eten en dus nutblg zijn.
Om een staaltje it geven van de eenzijdige redeneering
va~ den tteer 86verin, wil ik nog deze woorden van hem
aanha]en :
Wanneer men de grooie en de klelne dennensnulttor
(tlylobius abietls en Pissodes notatus) alsmede de elzeasnuittor (CrypCorhy~chus lapathi) uitzondert, zijn er onder
de snuittorren slechts welnlg schadelijke soorten te noemen.
123

--

, Er zijn echter eenige sehadelijke soorten onder ,lc
goudhaantjes, zooa]s her elzenhaantje, dat do elzenbladeren
opvreet, en sommige aardvloosoorten, die verschillen:le
groenten aantasien; maar deze doen in 't algemeen slechis
in zeer beperkte mate schade ~.
War de snuitiorsoorten betreh, noemt de sehrijver
slechts enkele van de allers('hadelijkste boo,mvernielers;
maar naast her zeer groote getal andere in bossehen schadelijke snuittorsoorien en naast )let hog grootere geta] soorten
uit deze familie, dat de o(fftboomen of her fi'uit besehadigt,
zijn er toeh nog eeJ~ groot aantal snuittorsoorten, die zieh
bepaa]de]ijk met ]iruidaehtige gewassen voeden; ik noem
slechts de Baris-soorten, die koolplanten vernie]en, --- de
Ceutorhynchus-soorten, welke insge]ijks op koolp]anten en
op koolzaad ]even, - - den bladr;mdkever (Sito,e~ lil~eatus),
die op erwten- ell boonenland niet altijd onverschillig is.
 En onder de goudhaantjes, (lie op bCmwland kunnen leven,
noem ik de aa.rdvloosoorten van her geslacht Haltica, welke
vele jonge gewassen vernielen, en die veel meer kwaad doen,
dan de Heel' S6verin her doet voorkomen, - - de koo]zaadaardvloo (Psylliodcs chry.~ocelfl~ala), die maar al te vaak de
koolzaadtee]t geheel doer mislukken, - - de mosterdtor
(Colaspide~7~a Sophiac), (lie sores in Soord-tiolland de
mosterdieelt bijna onmogelijk maakt, - - h e t schildpadtorretje ('as.~ida 7~ebulosa, dat weliswaar meesfid op me]deplanten leeft, maar sores (1t) .~uikerbieten overgaat, en dan
schade nan (lit gewas toebrengt.
En wanneer ik bier voor de vraag wer(1 gesteld, al her
belangrijke s(,hadelijke gediei'ie op bouwland op te tellen,
66k nit an(lere groel)en van her dierenrijk dan uit de bovengenoemde twee keverfi~milies, dan zou ik wbl weten, waar
te beginnen, nmar moeilljk, waar te eindigen. Of behooten slakken, millioenpooten, engerlingen, ritnaalden, de

--

124

--

knollenbastaard, rups, aardrupsen, verschillende ,~)orten van
grasrupsen, de gewone koolrups, de rups van den kooluil;
emelten, veenmollen niet tot de schadelijksten van de vijanden ~)nzer akkerbouwgewassen ; en worden niet de gelederen
dezer vijanden op groote schaal door onderscheiden soorten
van vogels gedund?
Yat ik mijn oordeel over her artikel in enkele zinnen
samen, dan kan ik zulks doen op deze wijze :
1. Sdverin felt de scha(le, door vele insekten aan onze
kulLuurgewassen toweeggebracht, veel te ]icht. Yan een
groot aan~al soorten, die inderdaad zeer schadelijk zijn,
wordt de teweeggebrachte schade door hem eenvoudig
genegeerd.
2. l=[ij tracht op te tellen her aantal insektensoo~'ten,
dat schadelijk voor onze kultuurgewassen l~an zljn; terwijl
die vraag ons met her. oog op de onderhavige kwestie vrij
koud laat : want de inderdaad teweeggebrachte schade hangt
niet af van 't aantal schade]ijke soorte~t, dat ergens voor
komt, maar wbl van 't aantal schadelijke individu's.
 3. Sdverin noemt de insektenetende vogels "~eel minder
nuttig dan de in schadelijke insekten parasiteerende s]uipwespen en parasietvliegen; maar hij vergect d aarbij, dat de
eerstgenoemden in de huishouding der natuur over 't geheel
een geheel andere rol spelen dan laatstgenoemden. Deze toch
zijn eerst van beteekenis, wanneer de eene of andere schadelijke insektensoort reeds tot sterke vermeerdcring gekomen
is; terwijl de beteekenis der vogels juist d~hirin is gelegen,
(lat zij de vermeerderlng van schadelijk gedierte helpen
voorkomen. De sluipwespen en parasietvliegen kunnen (]us
met het oog op onze kn]tures de vogels volstrekt niet vervangen.
 lIet opstel van S6verln heeft bij mij volstrekt niet de
overt,uiging aan 't wanl!elen gebracht dat de insel$t~,netende

--

1~5

--

vogels 56k om her nut dat zij veto' de bodem'kuliuur doen,
vel'dienen te worden besehermd. -Watt hij aan 't slot van zijn artikel meedeelt over zijn
onderzoek van den inhoud van 2000 vogelmagen, is evenm]n
in staat zulks to doen als de voorafgaande besehouwingen,
welke ik boven besprak. Want hij geeft geenerlei m(.~ledeeling omtrent de soorten van insekten, welke hij in de
bedoelde vogelmagen aantrof, noeh omtrent bet aantal van
dez(,. Alle insektenreslen, waarin hij geene dee]en van
enkele bel~aalde sehade]ijke of enke]e bepaalde nutiige
insektensoorfen herkent, - - zooa]s van meikevers, dennensnuitiorren, enz. te emler zijde, van honigbijen te an(]erer
zijde,--- rekent hij eenvoudig ie behooren tot de indifferente
soorten. Nu zijn aan her onderzoek van den maaginhoud
der vogels groole bezwaren verbonden, wijl daariu in ve|e
gevallen grooie nmssa's (mddtermineerbaar nlateriaal aanwez[g zijn. Verder is het niet voldoen(le dat men eenvoudig
de magen van versehillende w)gelsoorien onderzoekt; maar
van de zelfde vog'elsooVt moeten een greet aanfal magen
worden onderzoeht, in versehillende tijden des jaars en
afkomstig van versehillende streken. Op de door den tteer
Sgverin ingesfelde onderzoekingen van maaginhoude= van
vogels kan men vo|strekt geene eonelusie bouwen; en de
red'mmeringen in het eerste gedeelte van zijne verhandeling
houden geen sleek.
 Wie her leven der vogels in de vrije natuur waarneem't,
wie een open oog heeft veer wat er in de natuur voorvnlt,
kan moeilijk de groote ceeonomisehe beteekenis van onderseheiden vogels(mrten ontkennen, - - :d erkent hij gaarne
dat sores door vogelliefhebbers en dierenbesehermers ook vel~
vc~gelsoarten veer den landbonw nuttig worden genoemd,
die her inderdaad niet zijn ; dat door hen vaak her nut,'t welk
sommige vogeIs doen, te hoog wm'dt aanges]agen, en de

--

126

teweeggebrachie schade sores wordi weggeredeneerd of vergoelijkt. - ](an ook in 't algemeen hi j, die met een onbevangen
blik en ool<leel her doen en ]aIen onzer inlandsche vogelsoorten gadeslaat, zich een vrij juisf, denkbee]d vormen
omtrent hare verhouding fegenover de bodemkultuur,
her is niet gemakkelijk deze verhouding op experimenteel
wetenschappe]ijke basis te grondvesten. Yandaar dan ook
da.t er in dezen nog plaats is voor a]lerlei retteneeringen en
gevolgtrekkingen.
P]aczek (~ Vogelschutz oder Inse'ktenschubz J, Brunn,
1897) behoort wel tot (!egenen, die her verst gaan in de
~dne richting, nl. die, welke ]eidt tot de ontkennlng van
iedere mconomische heteekenis der vogels; en S6verln blijkt
zich aan deze opvatiing geheel aan te s]uiten, waar hij
zegt : ~ On ne peut plus soutenir ~ no~e (~poque, qu'il taut
p rot6ger les oiseaux parce qu'ils sont utiles '~ ]'agriculture 4.
 Deze beschouwingen zijn z(mder twijel te beschouwen als
eene reactie op de overdreven ]oftuigingen op de vogels, die
men vooral een 25-tal jaren geleden, maar ook nu nog we],
in aller]ei dagbladen en tijdschriften kon ]ezen. Men bepaalt
zich vaak Met tot. her bespreken van her' nut, dat bepaalde
vogelsoorten teweeg kunnen brengen; neen, elite vogelsoert
wordt per se nutiig genoemd. De insektenetende voge]s
heeten nuttig, omdat zij insekten eten; oo'k wanneer eene
nadere beschouwing van hunne ]eefwljze en hunne p]aats
van oponthoud meebrengt, dat zij in hoofdzaken geheel
indifferente insekten nuttigen. Vogelsoorten, (lie insekten
en zaden, maar in hoold'zaak zaden eten, women geproc']ameerd tot insekter.eter~s, die af en foe ook we] zaden nuttigen.
En van vogelsoorten, van welke niet kan worden geloochend,
dat zij uits]uitend of bijkans u;tsluitend planiaardig voedsel

127

eten, woMt wink zonder voldoenden grond gezegd dat zij
hoofdzakelijk zaden van onkruiden eten. Ko%om de sehaduwzijde wordt weggeredeneerd. Vogelsoorten, die hier te
lande Met dan bij uiizondering en in geringen getale voorikomen, en waarbij noch van nut noeh van sehade voor de
tmdemkultuur sprake kan zijn, worden toch maar onder de
nuttige vogels opgeteld. Men wil nu eenmaal de vogels
besehermen, e n - - in plaats van dit streven op andere
manier {e verdedigen, -- wil men per se aantoonen, dat alle
vogels nuttig zijn.
Tegenover dergelijke onbekookte, volstrekt Met door
waarneming of experiment geslaagde meeningen, plaatsen
S6verin en anderen hunne redeneeringen, <tie evenzeer allen
wetenschappelijken grond missen, en met eene juisie waarneming in strijd zijn.
 In de gegeven omstandigheden zijn wetensehappelijke
onderzoekingen aangaande bet voedse], dat de meest algemeen vom'komende vogelsoorten in versehi]lende streken,
onder verschillende omstandigheden (bijv. alnaar gelang
zij jongen hebben te voeden of niet), en in verschillende
tijden des jaars, gebruiken, van her hoogste belang. Dezc
onderzoekingen moeten op groote schaal en met reel nauwgezetheid worden ingesfeld. Zij eisehen reel fijd en eene
groote mate van 'kennis. De ko,rte mededeelingen va,/ den
Heer S6verin 'ran 't slot van zijn boven aangehaald opsiel
omtrent zijn onderzoek van den nmaginhoud van verschillende vogels geven ,ms geen w)idoend inzieht in de door
hem gew)~gde metho.de. Maar her felt, dat hij elgenlijk
alleen de r(,sten w~n c.J~ele insckten heeft gedciermineerd
en her overige ongedetermineerd heeft gelat.en, doer wmrshands niet vermoeden dat zijn onderzoek in dezen baanbrekend is geweest; terwijl de omstandigheid, dat hij vele
soorten van werkelijk schadelijke insekten eenvoudig als

--

128

indifferent aaamerkt, zeer zeker tot verkeerde conc]usies
moet leiden.
Geheel ander werk hebben Prof. D' R5rlg te Berlijn en
Prof. D ~ Hol.lrung te Halle bij hun onderzoek naar de roeding der k raaiensoorten ge]everd ; en in 't' bljzonder eersfgenoemde door zijne 9 Studi~n fiber die wirtschaft]iche Bedeutung der insektenfressenden V5gel ~ (zie 9 Arbeiten aus
der biologischen •
ffir Land- und Forstwirtsehaft
am Kaiserlichen Gesundheidsamfe ~, Bd. IV, 1905, b]. 151). Itet is nlet mijne bedoeling, een eenigszins uitvoerig uiftreksel van her bier bedoelde onderzoek van Prof.
 RSrig te geven; toch wil ik de hoofdzaken ervan even aanstippen. RSrig stelde zich, om de qumsfie van de sehadelijkheid of nuftigheid der vogels op te ]ossen, de voigende
vragen :
1. Welke insekten zijn bijzonder nuttlg, en in hoever
worden z]j door de vogels vernle]d ?
2. Zijn de insekfenetende voge]s in staat, door de bevrediging van hun behoefte aan voedsel, de insektenwereld in
her gebied, waar zlj zieh ophouden, wezen]ijk te verminderen ? Of me~ andere woorden : hoeveel eten de insekLenetende vogels ?
3. Welke insekten zijn her, die vooral .den vogels tot
voedsel dienen, en in welke van hunne ontwikkelingstljdperken is dit her geva] ? - War de beantwoording der eerste vraag betreft, RSrig
gaat' achtereenvolgens na 1~ de insekten, die bij de
bevruehflng tier bloemen van onze kultuurgewassen eene roI
spelen en 2 ~ de in insekten parasifeerende insekten, nl. sluipwespen en parasietvliegen. De van roof levende inselden,
die soms sehadelijke dieren veMelgen (zooals ]oapkevevs,
korfsehildkevers, ]ievenheersbeestjes, glazenmakers, gaasvliegen, roofvliegen), rekent RSrig niet van belangrijke

--

129

beteekenis te zljn, al wil hij het nut dat zij als insektentenverdelgers kunnen teweegbrengen, niet geheel wegredeneeren.
 De insekten, w elke eene ral spelen bij de bevruchting
van onze kultuurgewassen, met name van die, welke om de
vrucht worden verbouwd (oo~boomen, vlinderbloemige kultuurgewassen, wijnstok, koolzaad, boekweit, v]as), behooren
tot betrekkelijk weinige famili~n, bepaaldelijk de Bomby'.liden, de Musciden en de Syrphiden onder de Vliegen, de
bijen en de bloemwespen (Sphegiden) onder de Vliesvleugeli~en. En nu wijst RSrig erop, dat de insekten van deze
f~mili~n voor 't~ meerendeel bf door de beharing (Bombyl'iden, Volucella) bf door snelle vlucht (Syrphus, enz.) bf
d.o.or werkel.ijke verdedigingsmiddelen (bijen} ervoor bes~hut
zijn, al te zeer door de insektenetende vogels te women verde]gd; terwijl anderen (bijv. Musciden) een zeer sterk
voortp]antingsvermogdn hebben. Door dat alles zijn deze
insekten, die bij de bevruehting van de bloemen der ku]tuurgewassen een belangrijke rol spe]en, wel Met abso]uut voor
den aanval van verschillende insektenetende vogels behoed ;
maar wSl worden zij zeker niet meer, eer minder, door
vogels vervo]gd dan andere insekten.
War de sluipwespen en parasietv.liegen betreft, RSrig
schat her nut, dat zij aan onze ku]turen teweeg brengen,
minder hoog dan door velen,ook d~or mij,gesehiedt. Yerder
beantwoordt, hij de vraag : of deze nutt:ige insekten nu in
meerdere mate d.oor vogels worden opgegeten dan andere,
ont'kennend. u
zegt hij, ]aat er zich geen redelijke
grond voor vinden, dat juist die sluipwespen en parasietvliegen, welke in schadelijke insekten parasiteeren, door
wgels zouden worden opgegeten en niet even goed die,
welke in nuttige o~ indifferente insekten parasiteeren.
Bovendien zijn nog onderseheiden van deze parasitisehe

- -

130

--

insekten bf door hun uiterlijk bf door hun snelle vlucht bf
door hunne geringe afmetingen bijzonder voor de vervolging van de zijde der vogels besehermd.
