Taalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands
Meertaligheid wordt door de Brusselaars als een meerwaarde gezien en tweetaligheid is onlosmakelijk met de Brusselse identiteit verbonden. Binnen een federale
staatsstructuur gebaseerd op tweeledigheid plaatst dit de politiek echter ook voor
een aantal belangrijke uitdagingen. Meertaligheid impliceert dat mensen verschillende talen spreken en moeten aanleren, en op dit vlak denkt de meerderheid van de
inwoners van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest dat onderwijshervormingen zich
opdringen. De diversiteit binnen het Nederlandstalig onderwijs is al meermaals als
probleemsituatie geduid maar het Franstalig onderwijs schiet ernstig tekort in zijn
taak de leerlingen tot tweetalige burgers op te leiden. Dat Nederlandstaligen misschien het best geplaatst zijn om aan Franstalige leerlingen hun taal bij te brengen,
in welke context dan ook, en Franstaligen hetzelfde kunnen doen voor de Nederlandstaligen, lijkt pedagogisch gezien misschien een evidentie maar politiek is dit
eerder een verre utopie. Maar dit is niet het enige probleem waarop beide gemeen-

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

14

schappen een antwoord moeten zien te formuleren. Ook wat de politieke vertegenwoordiging betreft is de relatie tussen de Brusselaars en de respectievelijke gemeenschappen verre van eenduidig. Zeker voor de minderheid is een versterking
van de eigen politieke positie belangrijk om de functie van de eigen taal en taalgemeenschap te ondersteunen, al zitten de Vlamingen in een wat ambigue situatie. Als
we de twee laatste verkiezingen bekijken zien we dat op gemeentelijk niveau de
Vlaamse vertegenwoordigers vooral op taalgemengde lijsten werden verkozen, waar
bij de recente federale verkiezingen de Vlamingen verondersteld werden op lijsten te
stemmen van wie de meeste lijsttrekkers er een punt van maakten dat ze de Nederlandstalige Brusselaars niet langer wensten te vertegenwoordigen in de huidige institutionele setting. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat de Brusselaars weinig heil
verwachten van Vlaanderen en Walloni‘ terwijl er toch steeds meer Brusselaars
opteren voor verandering. Uiteindelijk wordt het dagelijkse leven vooral binnen het
gezin, de buurt en eventueel de arbeidsplaats beleefd en deze omgevingen zijn niet
netjes opgedeeld in taalgemeenschappen maar is diversiteit het centrale gegeven.
 De spanning tussen de politiekadministratieve structuur van Brussel en de realiteit
van een meertalige samenleving is een feit, doch dit belet niet dat men bijvoorbeeld
op basis van een duale onderwijsstructuur geen kinderen zou kunnen voorbereiden
op deze meertalige leefomgeving. Dit wordt slechts een probleem wanneer deze
kinderen niet in staat blijken met elkaar te communiceren. Belangrijk in deze context
is wel de kloof tussen de jongeren uit beide taalgemeenschappen waarbij ÔVlaamsÕ
als katalysator lijkt te fungeren.
Besluit
Het is erg moeilijk de evolutie van het taallandschap in te schatten. Voor het Nederlands is de balans gematigd positief. Het merendeel van de Brusselaars erkent
tweetaligheid als essentieel kenmerk van Brussel en onderschrijft de noodzaak van
de kennis van het Nederlands. Nederlandstaligen zelf gebruiken de taal ook meer, al
worden ze als groep die de taal van huis uit sprak iets kleiner. Tegelijk hebben ze
met het onderwijs een gewaardeerd instrument in handen om de taal zowel aan
Nederlandstaligen als aan niet-Nederlandstaligen door te geven. Het belang van de
taal beperkt zich zeker niet tot het aantal moedertaalsprekers binnen het Brussels
Hoofdstedelijke Gewest. Hier tegenover staat de negatieve connotatie met het
ÔVlaamseÕ aspect. Waar bij de eerste survey de semantische discussie nog draaide
rond de termen ÔBrusselse VlamingenÕ versus ÔVlaamse BrusselaarsÕ verschuift de
klemtoon nu naar de ÔtegenstellingÕ ÔNederlandsÕ versus ÔVlaamsÕ. Het label ÔNederlandsÕ is van een lingu•stische keuze meer en meer ge‘volueerd naar een ideologische. De discussie over de splitsing van het kiesarrondissement Brussel-Halle-Vilvoorde illustreert ook de institutionele ontkoppeling van Vlaanderen met de Nederlandssprekende Brusselaars. Hun positie is er dus niet eenduidiger op geworden.
 Het Frans is en blijft de belangrijkste taal. Als tweede thuistaal van een grote groep
anderstaligen verstevigt ze haar positie en als lingua franca domineert ze het publieke taalgebruik. De verhoogde diversiteit speelt echter ook in de kaart van het Engels
dat in mindere mate in het publieke leven maar vooral binnen de werkomgeving
duidelijk aan belang wint. Dat het Engels hier soms de plaats van het Nederlands
maar vooral het Frans inneemt betekent niet dat de taal op zich de traditionele talen

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

15

verdringt. Het mag dan al wel de tweede meest gekende taal zijn en vooral populair
onder de jongeren, op het vlak van thuistaal staat het Engels erg zwak zodat het
vooral een schooltaal met een utilitaire functie blijft. Net zoals Frans domineert in het
straatbeeld maar een grote diversiteit aan talen verbergt is dit met het Engels ook
het geval.
BibliograÞe
JANSSENS, Rudi, ÒTaalgebruik in Brussel. Taalverhoudingen, taalverschuivingen en
taalidentiteit in een meertalige stadÓ, Brusselse Thema's 8, Brussel, VUBPRESS,
2001.
JANSSENS, Rudi, ÒVan Brussel gesproken. Taalgebruik, taalverschuivingen en taalidentiteit in het Brussels Hoofdstedelijk GewestÓ, Brusselse Thema's 15, Brussel,
VUBPRESS, 2007a.
JANSSENS, Rudi, Nederlandstalige verhuizers van en naar Brussel. Een wetenschappelijk onderzoek naar de verhuisbewegingen van de Nederlandstalige bevolkingsgroep in en uit het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Onderzoek in opdracht van de Vlaamse Gemeenschapscommissie, Brussel: BRIO, 2007b. (te
downloaden via de website www.briobrussel.be)
METTEWIE Laurence & JANSSENS Rudi, ÒLanguage use and language attitudes in
BrusselsÓ, Multilingualism in European Bilingual Contexts, language Use and
Attitudes, Lagabaster D. & Huguet A. (Ed.), Clevedon: Multilingual Matters,
2007, pp117-143.
 METTEWIE, Laurence & VAN MENSEL, Luk, Entreprises bruxelloises et langues
Žtrang•res. Pratique et cožt dÕune main dÕÏuvre ne ma”trisant pas les langues
Žtrang•res, Rapport de recherche de TIBEM, 2006, pp125. (te downloaden via
de website www.briobrussel.be)
VAN PARIJS, Philippe, ÒBrussel hoofdstad van Europa: de nieuwe taalkundige uitdagingenÓ. Brussels Studies, electronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel (www.brusselsstudies.be), nummer 6, 3 mei 2007.
Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be.
