Een kolonie van Duitsers : Groepsvorming onder Duitse immigranten in Utrecht in de negentiende eeuw
8 ‘’t Lekkerst roggebrood wat je eet, is gekneed met
moffenzweet’
Beroepsstructuur

De winter van 1853-1854 viel vroeg in. In december 1853 vroor het reeds 29 dagen lang en
de temperatuur zakte tot min veertien graden. De winter van 1854-1855 was een late en
een lange winter. Het vroor de hele maand februari met als minimumtemperatuur min
zeventien graden. In maart kwam het kwik 23 dagen niet boven het vriespunt.1 De uitzonderlijke kou van de jaren 1853 tot 1855 viel samen met hoge graanprijzen als gevolg
van de oorlog op de Krim. In 1855 werd er in de Utrechtsche Provinciale en Stadscourant
geschreven:
Een barre winter – een winter, die het lijden der armen op verschrikkelijke wijze
verzwaart. Men kan zich van dat lijden van zoo vele duizenden nauwelijks een
denkbeeld maken. Die er getuigen van geweest zijn in hunne kelderverblijven
en hen op hunne zolderkamertjes bezocht hebben – men vrage het dezen aan
welk hartverscheurend lijden duizenden en duizenden hulpbehoevende
natuurgenooten op dit oogenblik, in dit jaargetijde, blootgesteld zijn, en het
hart krimpt in een bij ’t vernemen van het antwoord. Neen, van zulk lijden valt
het moeijelijk zich een denkbeeld te maken. Alles is verteerd; de dure tijd heeft
spoediger dan ooit alle hulpmiddelen uitgeput. En nu? Geen sprankje vuur aan
den haard, en de togt, die door elke reet heengiert, en de ligchamen bijna verstijft van koude, en niets, niets ter verwarming: een bos stroo tot ligplaats en ter
nauwernood een stuk deken tot dekking; kleeding, de versleten lappen en lompen, waarmee in het zachte jaargetijde de naaktheid dier ongelukkigen bedekt
wordt, het eenige, waar zij zich in wikkelen kunnen, te hunner bescherming tegen de felle koude; voedsel, een bak warme spijze eene uitzondering; het roggebrood zelfs te duur; en gewordt hun nu en dan een verwarmend voedsel, ge
moet zien, met welke gulzigheid dat verslonden wordt en met welke stomme
vertwijfeling men daarna zich aanziet, daar de schotel of de kan leeg is en de kinderen toch nog zoo’n honger hebben. Zo is de toestand van duizenden en duizenden stadgenooten.2
Deze tekst was bedoeld als opwekking tot steun aan de misdeelden. Een aantrekkelijk
beeld van Utrecht werd er niet mee geschetst. Door de extreme kou kwam het sociale
en economische leven volledig tot stilstand.  In het midden van de negentiende eeuw werd er in heel Nederland geklaagd over
werkloosheid. In 1849 merkte het Kamerlid Costerus op dat er ‘thans duizenden onzer
landgenooten zonder werk en brood’ waren.3 Zijn collega Van Engelen wees op ‘het
groote verschijnsel van dezen tijd, het pauperisme namelijk.’4 Enkele jaren later ging
het in Utrecht iets beter. In 1863 leidde de toegenomen werkgelegenheid tot loonsverhogingen van arbeiders. In het Utrechtse gemeenteverslag van dat jaar werd geschreven
dat de lonen waren verhoogd ‘niettegenstaande veel arbeiders van elders zich hier zijn
komen vestigen.’5
Het negentiende-eeuwse Utrecht is herhaaldelijk beschreven als saai, kleinburgerlijk en rustig. Dit beeld is onlangs fors bijgesteld.6 Utrecht was in de tweede helft van de
negentiende eeuw een redelijk welvarende handelsstad, verkeersknooppunt, bestuurscentrum en universiteitsstad.7 De industrie was in de Domstad ook niet onbelangrijk,
maar de bedrijven waren merendeels kleinschalig. Utrecht was het belangrijkste stedelijke centrum voor een zeer grote omliggende regio en vanuit de stad waren tal van
Tabel 8.1 Structuur van de Utrechtse beroepsbevolking in 1849 en 1889 in percentages.
1849

1889

m

v

m

v

53,6

40,1

46,8

18,3

landbouw en visserij

5,8

2,6

3,8

2,5

warenhandel

11,6

7,5

10,0

12,3

verkeerswezen

8,5

2,3

12,4

1,9

huishoudelijke dienst

3,8

44,2

1,6

57,3

‘witte boorden’*

3,7

0

10,3

1,1

vrije beroepen

1,2

0

3,5

1,5

losse werklieden

8,6

0

6,1

0

onderwijs

1,5

1,0

0,9

1,9

overige*

1,4

0,7

1,3

2,0

11.700

5.851

23.113

7.485

industrie

n=

Bron Uitkomsten der beroepstelling in het koninkrijk der Nederlanden op den een en dertigsten december
1889 deel VIII provincie Utrecht (Den Haag 1894) en uitkomsten der derde tienjarige volkstelling in het koninkrijk der Nederlanden op den negentienden november 1849 (Den Haag 1842) Utrecht.
 De uitkomsten van de volkstelling van 1849 zijn door mij aangepast aan de indeling in beroepsgroepen in
de telling van 1889.
* Overige = Handelondersteunende beroepen en verpleging en verzorging; ‘witte boorden’ = in dienst van
staat, provincie, gemeente, waterschap en kerkgenootschap.
Be r o e ps s t r u ct u u r

|

plaatsen over water en over land goed bereikbaar. In tabel 8.1 wordt de structuur van de
Utrechtse beroepsbevolking weergegeven.
Handel en verkeer waren belangrijk voor de Domstad. De route van het Duitse achterland naar Amsterdam liep van oudsher via Utrecht. De Vaartse Rijn vormde onderdeel van de zogenaamde Keulse vaart, tussen Amsterdam en de Rijn. Het belang van
deze handel in vroegere tijden blijkt uit het feit dat de Rijnkooplieden er hun eigen
gilde hadden.8
Utrecht was verkeersknooppunt in regionale en internationale zin. In 1852 voeren
er op de Domstad 49 beurtschuiten, 33 veerschuiten en 68 marktschuiten. Dagelijks
kon men vanuit Utrecht zes keer de boot nemen naar Amsterdam.9 In 1843 werd de
spoorverbinding Amsterdam-Utrecht gerealiseerd, die twee jaar later werd doorgetrokken naar Arnhem. Vervolgens kwamen spoorverbindingen tot stand met Rotterdam (1855), Zwolle (1863), Den Bosch (1870) en Hilversum (1878). Sedert 1856 was er
een directe verbinding naar Pruisen. De spoorwegen werden een belangrijke werkgever
in Utrecht.
In het midden van de negentiende eeuw telde Utrecht een groot aantal markten: 29
in totaal.10 Zij waren gedeeltelijk van nationale of zelfs internationale betekenis. Dit
gold bijvoorbeeld voor de paardenmarkt, die vijfmaal per jaar werd gehouden en die
Franse, Duitse en Belgische kooplieden trok. De rundermarkt, waar vee werd verkocht
naar België, Pruisen en Engeland, had eveneens een internationale uitstraling. De
graanmarkt en de kaasmarkt hadden eerder een regionale of nationale functie. De dagelijkse en wekelijkse markten trokken kopers en verkopers uit de directe omgeving.
 Aardappelen werden, behalve uit Nederlandse provincies, ook uit Duitsland aangevoerd. Fruit werd opgekocht voor export naar Engeland en Duitsland. Een van de wekelijkse markten was de pottenmarkt, die op zaterdag op de Oudegracht rond de Bakkerbrug werd gehouden en waar vooral Duitse producten werden verkocht door
Duitse handelaren.
Het stedelijke karakter van Utrecht liet onverlet dat er in 1849 463 mannen en 118
vrouwen werden geteld in de categorie ‘bloemisten, boomkwekers, tuiniers en warmoezeniers’. Met enkele aanverwante beroepen vormden zij de sector landbouw,
waarin zes procent van de beroepsbevolking werkzaam was. Landbouwers woonden
vooral in de buitenwijken van de stad, waar oude boerderijen stonden die reeds dateerden van vóór 1800. Tussen de nieuwbouw van de buitenwijken, op de binnenterreinen,
werden in de tweede eeuwhelft echter ook nieuwe bloem- en boomkwekerijen aangelegd. Dit verklaart dat deze sector van betekenis bleef, ondanks de uitbreiding van de
stedelijke bebouwing.
Utrecht kende in het midden van de negentiende eeuw een relatief grote bovenlaag
van bestuurders en renteniers. De aanwezigheid van de universiteit en de provinciale
gerechtelijke en bestuurscolleges betekende dat er veel vraag was naar dienstpersoneel.
De sector ‘huishoudelijke diensten’ was een van de belangrijkste economische sectoren. De vraag uit de midden- en hogere klasse, plus die van het in de Domstad gelegerde
garnizoen, verklaart het grote aantal schoenmakers (512) en kleermakers (628). Opval-

185

186

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

lend is het aantal knopenmakers; 145. De productie van houten en benen knopen, later
gevolgd door metalen knopen, was in de zeventiende en achttiende eeuw een belangrijke bedrijfstak geweest. In de tweede helft van de negentiende eeuw raakte deze sector
echter ernstig in verval.
 In de tweede helft van de negentiende eeuw vroeg de bouw van zevenduizend woningen buiten de oude stadsmuren veel arbeidskrachten. In deze nieuwe wijken moesten straten worden aangelegd, terwijl tegelijkertijd de oude muren en poorten van de
stad werden gesloopt. Metselaars (365), huisschilders en glazenmakers (369) en timmerlieden (653) waren in deze sector het meest talrijk. In het Jaarverslag van het Provinciaal Bestuur over 1861 werd opgemerkt dat ‘metselaars, timmerlieden, verwers,
smeden, meubelmakers, kamerbehangers’ een overvloed aan werk hadden.11 De ruime
arbeidsmarkt leidde tot immigratie. ‘Voor pleisterwerk boden zich vele metselaars van
elders aan, die, gewoon aan ruw werk, tot lagere prijzen wilden werken.’12 Voor de lokale metselaars bleef desondanks voldoende werk over.
Metselaars hadden veel werk; bij eenigzins belangrijke bouwwerken werd, wel is
waar, dikwerf door van elders komende metselaars, onder zoogenaamde ploegbazen, het onder dak brengen van gebouwen aangenomen, maar de meeste
trekken gewoonlijk tegen den winter weder weg, en laten dan het afwerken van
de gebouwen aan onze werklieden over.13
De metselaars die van buiten kwamen, waren wel concurrenten, maar er werd niet over
geklaagd, althans niet in de gemeenteverslagen. In het schildersvak was sprake van zowel emigratie als immigratie.
De Huisschilders vonden wel genoeg te doen, maar stonden achter bij de werklieden, van buiten ’s lands ontboden, om in verschillende tinten te schilderen.
 Enkele jeugdige huisschilders hebben zich daarom naar België begeven, ten
einde zich verder in hun vak te bekwamen.14
Te klagen over werk hadden de huisschilders in de daarop volgende jaren niet. In het
Jaarverslag van het Provinciaal Bestuur over 1862 werd geschreven:
Huisschilders hadden overvloed aan werk. Evenwel was bij velen het werk minder deugdzaam dan vroeger. Meer en meer begint men zich ook toe te leggen op
betere nabootsing van fijnere hout- en marmersoorten. Aan bekwame decorateurs is nog steeds gebrek, zoodat deze meestal uit het buitenland moeten ontboden worden.15
In de steenhouwerijen was ook behoefte aan arbeidskrachten.
16

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

Steenhouwers waren zeer bedrijvig, omdat er meer steenhouwerswerk dan
vroeger aan de gebouwen wordt gebruikt, zoodat in dit vak ook bepaald vooruitgang te bespeuren is. Fraaije schoorsteenmantels worden thans veel vervaardigd, terwijl de middelmatige, zoogenaamde courante schoorsteenmantels,
meestal minder in prijs, bij groote hoeveelheden uit België worden ingevoerd;
op de kwaliteit en bewerking van deze laatste valt veel af te dingen.17
Opvallend is dat bij alle bedrijvigheid in de bouw Duitse werklieden niet worden genoemd.
Naast veel kleine bedrijven, kende Utrecht een veertigtal grote ondernemingen: sigarenfabrieken, bierbrouwerijen, textielfabrieken, houtzagerijen en de chemische en
metaalnijverheid. De sigarenindustrie was de sterkst groeiende Utrechtse industrie.
 Daarnaast was de metaalindustrie belangrijk. In vroeger eeuwen genoten Utrechtse geweren in grote delen van Europa een goede reputatie.18 Terwijl de geweerindustrie in de
achttiende eeuw verliep,19 bleef de metaalsector in het algemeen belangrijk, ook nog in
de negentiende eeuw. In 1849 werkte er vier procent van de beroepsbevolking; in 1889
was dat opgelopen tot zeven procent. In de metaalsector bestond een aantal grote bedrijven, maar er waren vooral veel kleine bedrijven binnen deze sector actief, verdeeld
over uiteenlopende beroepen. Zo was er in 1849 bijvoorbeeld de categorie ‘koper- en
blikslagers, draadvlechters en ketellappers’ waarin 163 mensen werk vonden. Naast een
grof smid en zeven hoefsmeden, waren er 383 mensen die als kachel- of andere smid
werkten.
 De industriële bedrijven lagen in de tweede helft van de negentiende eeuw voornamelijk aan de oevers van de waterwegen buiten het oude stadscentrum. De industrie
concentreerde zich eerder buiten de Weerdpoort en buiten de Tolsteegpoort (in de wijken M en K), dan buiten de Catharijnepoort en de Wittevrouwenpoort (in de wijken L
en I). De Weerdpoort lag aan de Amsterdamse kant van de stad, de Catharijnepoort
aan de Leidse kant, de Wittevrouwenpoort aan de kant van Amersfoort en de Tolsteegpoort aan de kant van Den Bosch. De rivier de Vecht in het noorden en de Kromme
Rijn en de Vaartse Rijn in het zuiden, boden mogelijkheden voor de aan- en afvoer over
water. Bij de Weerdpoort maakte verval in het water bovendien de oprichting van door
waterkracht aangedreven mechanische productiebedrijven mogelijk.20 In de achttiende eeuw had de zijde-industrie hiervan gebruik gemaakt.21 In de tweede helft van de
negentiende eeuw was wijk M de meest geïndustrialiseerde wijk van Utrecht. Hier lagen grote bedrijven, op het gebied van bijvoorbeeld chemie en metaalbewerking, aan
het Lauwerecht en de Bemuurde Weerd. In deze wijk lag voorts een beenzwart- en
loodwitfabriek, die het water van de wijk ernstig vervuilde. Wijk M trok veel mensen
van buiten Utrecht, voornamelijk van het omliggende platteland.
Buiten de Tolsteegpoort waren er behalve de steen-, pannen- en tegelbakkerijen
houtzaagmolens, scheepstimmerwerven, cement- of trasmolens en handelszaken.
Wijk K was een wijk met een min of meer eigen karakter.
187

188

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Het algemene beeld
In tabel 8.2 en figuur 8.1 wordt de verdeling van Duitse immigranten afgezet tegen die
van de Utrechtse beroepsbevolking in het algemeen.
 Bij de vergelijking van de beroepsverdeling van de Duitse immigranten met die van
de Utrechtse bevolking in het algemeen, op basis van de beroepstelling, vallen drie dingen op. Duitse immigranten waren, ten eerste, minder sterk vertegenwoordigd in de
industrie dan de Utrechtse bevolking. Dit geldt bij uitstek voor vrouwen. Binnen de
Utrechtse bevolking vinden we in de industrie vooral vrouwen die werkten in de kledingsector (als naaister en breister of wasster en bleekster). In 1849 werkten in Utrecht
in de grote verzamelcategorie ‘naaisters, breisters, mangelhoudsters, plooisters, strijksters, waschvrouwen, werksters en nettenbreijers’ 2235 vrouwen. Bij de Duitse vrouwen
kwamen deze beroepsaanduidingen vrijwel niet voor.
Tabel 8.2 De beroepsverdeling van de Duitse immigranten vergeleken met die van de
Utrechtse bevolking in het algemeen 1849-1879 (1889) (in percentages).
Bevolking Utrecht algemeen
1849

Duitsers

1889

1849-1879

m

v

m

v

m

v

53,6

40,1

46,8

18,3

37,0

0

landbouw en visserij

5,8

2,6

3,8

2,5

0

0

warenhandel

11,6

7,5

10,0

12,3

verkeerswezen

8,5

2,3

12,4

1,9

huishoudelijke dienst

3,8

44,2

1,6

57,3

‘witte boorden’

3,7

0

10,3

1,1

2,0

0

vrije beroepen

1,2

0

3,5

1,5

0

5,0

losse werklieden

8,6

0

6,1

0

2,3

0

onderwijs

1,5

1,0

0,9

1,9

0,6

5,0

overige*

1,4

0,7

1,3

2,0

0

0

11.700

5.851

23.113

7.485

922

339

industrie

n=

44,0 52,2
12,0

5,9

1,0 29,5

Bron Uitkomsten der beroepstelling in het koninkrijk der Nederlanden op den een en dertigsten december
1889 deel VIII provincie Utrecht (Den Haag 1894) en uitkomsten der derde tienjarige volkstelling in het koninkrijk der Nederlanden op den negentienden November 1849 (Den Haag 1852) Utrecht.
De uitkomsten van de volkstelling van 1849 zijn door mij aangepast aan de indeling in beroepsgroepen in
de telling van 1889. Voor 1879 is er geen beroepstelling.
 * Overige = handel ondersteunende beroepen en verpleging en verzorging.
*Witte boorden = in dienst van staat, provincie, gemeente waterschap en kerkgenootschap.
Be r o e ps s t r u ct u u r

|

Duitse immigranten ontbreken op de tweede plaats in de landbouwsector en zijn
sterk vertegenwoordigd in de warenhandel. Dit laatste geldt bij uitstek voor vrouwen.
In de sector verkeerswezen, waartoe ook spoorbeambten, kroeghouders, kelners en
prostituees behoren, zijn Duitse immigranten sterker vertegenwoordigd dan de
Utrechtse bevolking in het algemeen. Opvallend is als laatste het feit dat losse werklieden numeriek vrij onbelangrijk zijn onder de Duitse immigranten.
Verschillen in beroepsstructuur zoals die bestonden tussen de Duitse immigranten
en de Utrechtse bevolking, zouden verband kunnen houden met de leeftijdsopbouw
binnen beide groepen. De leeftijdsopbouw van de populatie Duitse immigranten was

Figuur 8.1 Arbeidsmarkt verdeling Duitse immigranten en Utrechtse bevolking in het algemeen.
Duitse mannen

Duitse vrouwen

Alle mannen 1849

Alle vrouwen 1849

Alle mannen 1889

Bron idem tabel 8.2.
Alle vrouwen 1889

industrie
handel
transport
dienstboden
rest

189

190

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

immers niet gelijk aan die binnen de Utrechtse bevolking als geheel. Voor een juist
beeld moeten Duitse immigranten worden vergeleken met hun leeftijdsgenoten. Het
resultaat van die vergelijking wordt weergegeven in tabel 8.3.
 Het eerdere beeld blijft bij deze vergelijking goeddeels overeind. De landbouwsector is, niet geheel verbazend, onder de migranten minder sterk vertegenwoordigd
dan onder de autochtone Utrechtse bevolking. De industrie was minder belangrijk
voor de Duitse immigranten; het verkeerswezen was belangrijker. Het opvallendste
verschil is te vinden bij de Utrechtse vrouwen uit de lagere sociale klasse (winterbedeelden). Voor hen was, net als voor de Duitse migrantes, handel belangrijker dan
huishoudelijke dienst. Nadere analyse leert echter dat de Utrechtse vrouwen niet in
dezelfde beroepen werkten als de Duitse: bij de Duitse immigranten gaat het vooral
om winkelmeisjes en koopvrouwen, bij de winterbedeelden zijn het merendeels winkeliersters.
Oververtegenwoordiging of niet?
In de hedendaagse Nederlandse samenleving zijn pizzabakkers Italiaans. Pizzeria’s vormen een niche waarin merendeels Italianen werken. Voor niet-Italianen is het moeilijk
Tabel 8.3 De beroepsverdeling van de Duitse immigranten vergeleken met die van de autochtone Utrechtse bevolking (uitgesplitst in HSN-controlegroep en de controlegroep der
winterbedeelden).
HSN geboren

‘winterbedeelden’
selectie geboren

1812-1835

Duitsers
selectie geboren

1810-1830

1810-1835

m

v

m

v

m

v

54

32

58

13

41

4

8

9

14

13

0

0

14

6

12

40

28

51

verkeerswezen

4

0

2

6

19

11

huiselijke dienst

0

53

0

26

2

28

losse werklieden

14

0

14

0

4

0

4

0

0

0

6

6

260

117

168

51

316

94

industrie
landbouw en visserij
warenhandel

overige*
n=

Bronnen HSN-controlegoep van mensen geboren tussen 1812-1835 en gehuwd in Utrecht. Controlegroep
‘winterbedeelden’ geboren tussen 1810 en 1830 en bedeeld in winters van 1853-1854 en 1854-1855.
*Overige handelondersteunende beroepen, verpleging en verzorging, in dienst van staat, provincie, gemeente waterschap en kerkgenootschap, vrije beroepen en onderwijs.
 Be r o e ps s t r u ct u u r

|

om in deze bedrijfstak door te dringen. Turkse pizzeria-eigenaren doen zich voor als
Italianen omdat zij, waarschijnlijk terecht, menen dat dit goed is voor hun onderneming, en zij bedienen zich in het restaurant van een handvol Italiaanse frases.22
Concentratie van immigranten in een beperkt aantal beroepen, gewoonlijk aangeduid als economische nichevorming, is en was een gangbaar verschijnsel onder immigranten. In het negentiende-eeuwse Nederland zien we dit bij handelaren in gipsen
beelden uit het Italiaanse hertogdom Lucca, die in gemslederen handschoenen uit het
Zillertal in Tirol en die in zeisen uit Sauerland.23 Nichevorming beperkte zich niet tot
de handel, maar deed zich ook voor bij Franse paraplumakers, Belgische strohoedenmakers uit de Jekervallei, steenbakkers uit Lippe, gouvernantes uit het Franssprekende
deel van Zwitserland, Italiaanse schoorsteenvegers en Italiaanse terrazzowerkers uit
Friuli.24 Nichevorming was geen Nederlands verschijnsel, evenmin was het uitsluitend
een negentiende-eeuws fenomeen.25 We vinden het ook onder de Duitse immigranten.
 Het dagblad De Tijd schreef in 1954 over de Duitse immigranten in de negentiende
eeuw:
Het meest bekend zijn de grasmaaiers, de hannekemaaiers […] turfstekers,
zuurkoolsnijders, maar ook stukadoors, slagers en bakkers […] vooral als suiker- en roggebroodbakkers […] de kooplui met manden vol houtwerk op de
rug, muizenvallen en vogelkooien voor de borst en houten pollepels en raspen
aan een touwtje langszij, de pottentrienen met haar voorraad Keuls aardewerk,
de klokkenmakers uit het Schwarzwald […].26
Bakker, suikerbakker, klerk en kleermaker worden in buitenlandse studies frequent genoemd als beroepen waarin veel Duitse immigranten werkzaam waren.27 Daarnaast
worden ook andere beroepen afwisselend aangemerkt als ‘typisch’ Duits. In Amsterdam was er in 1853 een concentratie van zestig procent van de Duitse immigranten in
zes beroepen. Er waren daar vooral veel bakkersknechts (meestal bij een Duitse patroon), dienstbodes, arbeiders (vooral op brouwerij De Gekroonde Valk en op de suikerraffinaderijen), handels- en winkelbedienden en kleermakers.28 Er is een overeenkomst tussen Amsterdam en Engeland. In Engeland waren belangrijke beroepsgroepen: bakkers, dienstbodes, zeelieden, suikerbakkers (ofschoon de omvang van deze
groep snel afnam in tweede helft van de negentiende eeuw), kleermakers en kelners.29
In Utrecht waren er de twee grote concentraties; de Westerwalder potverkopers en
de Münsterlandse winkeliers en hun personeel. Beroepen die elders als typisch Duits
golden, ontbraken echter opvallend genoeg in Utrecht onder de Duitse immigranten.
In wat volgt wordt geprobeerd die afwezigheid te verklaren.
 191

192

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Nichevorming
Omtrent nichevorming bestaat een uitgebreide sociaal-wetenschappelijke literatuur,
waarbij elke auteur met een nieuwe theorie lijkt te komen.30 De theorieën betreffende
nichevorming refereren aan kenmerken van de immigranten of aan kenmerken van de
markt. In het eerste geval gaat het bijvoorbeeld om voorkeuren van immigranten voor
het werken met mensen van wie zij menen dat zij hen beter verstaan of begrijpen, die zij
vertrouwen en die bereid zijn rekening te houden met speciale wensen, zoals werken
tijdens de Ramadan of op de Sabbat.31 Aan de kenmerken van de immigranten – hun
culturele bagage, hun capaciteit om zich aan te passen of een taal te leren, de kennis en
vaardigheden die ze meebrengen uit hun geboorteland – wordt gewoonlijk een groot
verklarend gewicht toegekend. Concentratie in bepaalde beroepen wordt dan verklaard uit een grotere ‘geschiktheid’ voor bepaald werk. Chinese stokers op zeeschepen
zouden, zo dachten hun Nederlandse werkgevers in de jaren 1930, blootgesteld kunnen
worden aan veel hogere temperaturen, dan hun Europese collega’s en waren daarom
bij uitstek voor dit beroep geschikt.32 In 1927 meende de leiding van een Rotterdamse
rederij kortweg: ‘Aziaten zijn hittebestendiger’.33 Deze ‘kwaliteit’ zou dan het grote
aantal Chinezen onder de stokers moeten verklaren.
 Kenmerken hoeven niet reëel te zijn. Migranten krijgen soms karaktereigenschappen toegedicht, waardoor bepaalde economische sectoren voor hen gesloten blijven of
juist gereserveerd worden en er een associatie ontstaat tussen een specifieke groep en
een economische sector.34
Bij het verband tussen nichevorming en kenmerken van de markt gaat het bijvoorbeeld om immigranten die een gat in de markt ontdekken.35 Ze komen met een onbekend product, zoals Chinese pindakoekjes of Italiaans ijs. Soms wordt hierbij een koppeling gemaakt tussen pre-migratoire kennis enerzijds en de associatie van een specialisatie met een groep anderzijds. Het ontstaan van een niche kan ook gerelateerd zijn
aan voorzieningen voor de eigen gemeenschap, bijvoorbeeld van voedsel. Vraag naar
speciaal voedsel kan verband houden met smaakvoorkeuren en kan versterkt worden
door de wens te leven volgens spijsvoorschriften.36 Voorzieningen voor de eigen gemeenschap zijn vervolgens een springplank voor ondernemerschap in de samenleving
als geheel. De mogelijkheden voor ondernemerschap binnen de eigen gemeenschap,
ook wel enclave-economie genoemd, zijn mede afhankelijk van de omvang en de geografische concentratie van de groep, en van de mate waarin hun vraag afwijkt van het
aanbod in de ontvangende samenleving.
 Niches ontstaan, omdat immigranten via handelscontacten in hun herkomststreek
toegang hebben tot producten die voor anderen minder gemakkelijk of tegen minder
gunstige voorwaarden te krijgen zijn. De handelaren hebben dan de mogelijkheid om
als alleenvertegenwoordiger van de handelswaar op te treden, of ze kunnen door familiebanden of andere contacten gunstigere voorwaarden bedingen.37 Zij halen relatieve
voordelen uit de toegang tot en de kennis van een specifieke markt. Gunstige handels-

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

voorwaarden kunnen gecombineerd worden met het rekruteren van medewerkers in
de herkomststreek, die bereid zijn tegen lagere dan de gangbare lonen te werken.38
Het nichevormingsproces wordt beïnvloed door de mogelijkheden die de niche
biedt voor het meewerken van familieleden, zoals dat bijvoorbeeld het geval is bij het
hedendaagse Chinese restaurantwezen. Wanneer zowel mannen als vrouwen in de
niche werkzaam zijn, ontstaat er een hecht verband tussen de groep en de economische
sector.39 Goedkope arbeiders bieden vooral voordelen in sectoren met een grote arbeidsintensiviteit, weinig (mogelijkheden voor) technologische innovatie en geringe
groei van productiviteit.40
Of er een niche wordt gevormd, hangt af van de mogelijkheden om een inheritable
economic base te verplaatsen van het ene land naar het andere. Deze erfelijke economische basis kan bestaan uit verhoudingen tussen arbeidskrachten, klassenverhoudingen
of gildenlidmaatschap. 41
Een groot verloop onder de in de niche werkende arbeidskrachten kan nichevor42
ming bevorderen. Het verloop creëert een transfer of sector-specific human capital.
Door een groot verloop van arbeidskrachten binnen de sector worden ideeën verspreid
in een zich steeds uitdijende groep over hoe de sector georganiseerd en geleid moet
worden. Door deze sectorspecifieke mobiliteit van human capital wordt de niche versterkt en gecontinueerd.
 Indien de niche voldoende en lonende werkgelegenheid biedt voor het verruimen
van de economische basis van de groep, kan de specialisatie blijven voortbestaan.43 De
groep kan ook als geheel doorschuiven naar een nieuwe niche, waardoor onder aan de
sociale ladder ruimte ontstaat voor een andere groep nieuwkomers.
Nichevorming hoeft niet tot positieve resultaten te leiden voor alle mensen die in de
niche actief zijn. Succesvolle afsluiting van een sector kan ten koste gaan van de afhankelijke werknemers binnen de sector. Van de nichevorming kan op den duur zelfs een
verstikkende werking uitgaan. Rekrutering van personeel uit de eigen kring, dat zich
vervolgens verzelfstandigt, kan leiden tot een zo groot aantal ondernemers dat de
winstgevendheid van de sector wordt aangetast. De lange termijnontwikkeling van de
niche wordt daarom bepaald door het principe van concurrerende exclusie.44 Een
niche kan slechts een beperkt aantal ondernemers ondersteunen en blijft bestaan zolang het lukt dit aantal beperkt te houden. Exclusie- en inclusiemechanismen zijn hierbij belangrijk en dus de hechtheid van de groep die deze mechanismen in handen heeft.
Samenvattend zijn het enerzijds de kenmerken van immigranten – hun culturele
bagage of hun (vermeende) kwaliteiten – die tot nichevorming kunnen leiden en anderzijds de kenmerken van de markt, zoals nieuwe mogelijkheden of een snelle expansie, die nichevorming zouden moeten verklaren.
 193

194

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

Typisch Duits?
In tabel 8.4 worden elf beroepen opgesomd waarin Duitse immigranten in Utrecht
werkten en waarin in andere tijden en op andere plaatsen Duitse immigranten sterk
vertegenwoordigd waren. In deze elf beroepen werkte 16 procent van de Duitse immigranten. Het gaat hier niet om beroepen waarin Duitse immigranten bij uitstek sterk
vertegenwoordigd waren. Die worden in volgende hoofdstukken besproken. Hier staat
het vergelijkende perspectief centraal. De meeste theorieën betreffende nichevorming
proberen een opvallende concentratie te verklaren. Hieronder wordt in feite het omgekeerde nagestreefd. Niet een getalsmatig sterke vertegenwoordiging, maar een opvallende afwezigheid is onderwerp van onderzoek. Deze benadering maakt het mogelijk

Tabel 8.4 Overzicht van de beroepen waarin een deel van de Duitse immigranten in
Utrecht werkte.
Duitsers werkzaam in
hele periode

totaal aantal mensen
in beroepentelling

1849-1879

1889

1849

smeden

26

391

905

schoenmakers

15

512

617

horlogemakers

9

33

67

zadelmakers

2

149

76

militairen (geen manschappen)

65

379

423

kleermakers

33

628

890

bakkers en bakkersknechts

10

284

486

prostituees

17

26

9

12

n.v.
101

fotografen

7

n.v.
20

sigarenmakers

4

n.v.
836

I Typisch Duits?

II Nieuwe mogelijkheden?
kelners

totaal

200

totaal aantal Duitsers waarvan beroep bekend is

1261

percentage in deze tabel vermeld

16%

Bron gegevensbestand Duitse immigranten in Utrecht 1849-1879 en beroepentellingen 1849 en 1889.
n.v. is niet afzonderlijk als beroep vermeld in volks- en beroepentellingen.
Be r o e ps s t r u ct u u r

|

om te toetsen in hoeverre culturele bagage of kenmerken van de markt een verklaring
kunnen bieden.
 In tabel 8.4 wordt een vergelijking gemaakt met het totaal aantal personen dat in
Utrecht werkte volgens de beroepentellingen van 1849 en 1889. Omdat in 1879 geen beroepentellingen werd gehouden, wordt in de tekst bovendien verwezen naar gegevens
uit het Adresboek van 1879-1880. Adresboeken – vergelijkbaar met onze Gouden Gids –
hebben als nadeel dat ze niet alle mensen vermelden die in een bepaalde sector werkzaam waren. Zelfstandigen en werkgevers komen er wel in voor, maar loonafhankelijken niet. Adresboeken kunnen dus niet gebruikt worden voor het bepalen van het aandeel van immigranten in een sector, maar ze kunnen wel worden gebruikt voor het
vaststellen van het aandeel van Duitse immigranten dat als ondernemer of zelfstandige
werkte in een sector.
Ludwig Stern
In het midden van de negentiende eeuw vreesde Multatuli’s Droogstoppel dat zijn
voornaamste klant Ludwig Stern, ‘eerste huis in koffie te Hamburg’, overgenomen zou
worden door zijn concurrent.45 Hij schreef daarom aan Stern dat de toename van zijn
Noordduitse zaken een uitbreiding van zijn personeel noodzakelijk maakte. Hij zocht
iemand voor correspondentie in het Duits. ‘Dat weliswaar veel Duitse jongelingen, in
Amsterdam aanwezig, hiertoe de vereiste bekwaamheden bezaten, maar dat een huis
dat zich respecteert […] niet omzichtig genoeg wezen kon met het engageren van sujetten.’ Hij had gehoord dat de zoon van Ludwig Stern ‘ter volmaking zijner commerciële
kennis, enige tijd in een Hollands huis wenste geëmployeerd’ te zijn. Hij zou dan ook
graag zien dat de jonge Stern belast werd met ‘de Duitse correspondentie van ons huis.’
De jonge Stern zou bij de Droogstoppels kost en inwoning hebben, zodat de oude Stern
zich verplicht zou voelen zijn zaken met Droogstoppel te continueren.
 In Engeland was in 1871 1,3 procent van de klerken Duits. Duitse klerken waren ook
in New York een gangbaar verschijnsel.46 In Utrecht vinden we geen enkele Duitse
klerk.47 Een verklaring hiervoor ligt in het verschil in de aard van de handel. In Amsterdam, waar de meeste Duitse klerken te vinden waren, ging het om grootschalige internationale handelsondernemingen. In Utrecht waren de ondernemingen kleiner en
minder op overzeese handel gericht.
In New York was de Plattdeutsch sprekende kruidenier uit Hannover een stereotiep
figuur, terwijl dat eveneens gold voor de schoenmaker uit Hessen.48 Duitse kruideniers
ontbreken volledig in Utrecht. Duitse schoenmakers waren er wel – vijftien in totaal –
maar slechts een van hen kwam uit Hessen. Op het totaal aantal schoenmakers in
Utrecht (512 in 1849) waren zij onbelangrijk.
 In het tijdvak tussen 1780 en 1795 waren Duitse immigranten in Utrecht oververtegenwoordigd in de bierbrouwerijen.49 Nog in 1801 hadden de Utrechtse bierbrouwe50
rijen vooral Duitsers in dienst. In New York vormden omstreeks 1850 Duitse bier-

195

196

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
51

brouwers eveneens een belangrijke groep. In Amsterdam werkten er op de brouwerijen, zoals gezegd, ook veel Duitsers. Tot 1890 gold dat geschoold Duits personeel de
nodige vakkennis moest leveren. Heineken had in 1871 veertig arbeiders, waarvan de
helft Duits was. In 1899, toen de arbeiders bij Heineken looneisen stelden, waren de
woordvoerders de Duitse kuipers. Meer dan twintig jaar nadat de eerste Duitsers werden aangesteld, was de Duitse invloed nog steeds sterk. In de brouwerijen werd gebruik
gemaakt van Duitse vaktermen: ‘het ligt wel voor de hand dat waar het toe- en opzicht
houdend personeel voor een groot deel uit Duitschers bestaat, de Duitsche taal veel
wordt gebruikt’.52
In Utrecht lag de situatie omstreeks 1850 heel anders. In 1879 waren er in de Domstad, volgens het Adresboek, drie bierbrouwers, maar zij waren geen van drieën Duits.
In de hele periode van 1849 tot 1879 vinden we in Utrecht slechts twee Duitsers die bij de
bierbrouwerij betrokken waren.53 De verklaring voor het verschil ligt in de stand van de
bedrijfstak. Terwijl de sector in Amsterdam en elders expandeerde, was het tegenovergestelde het geval in Utrecht. Daar hadden de brouwerijen sterk aan betekenis ingeboet
en deze tendens zette zich voort in de tweede helft van de negentiende eeuw. De kwijnende bedrijfstak trok geen arbeiders van elders.
 Bij de suikerbakkers zien we een vergelijkbare ontwikkeling. In de achttiende eeuw
werkten in Utrecht Duitsers in deze sector. In Amsterdam gold dat ook nog in de negentiende eeuw. Volgens de volkstelling van 1849 waren er in Utrecht in totaal zeven
suiker- en pasteibakkers. Duitsers waren er echter in deze sector nog maar weinig. In
het bevolkingsregister vinden we in de Suikerstraat de suikerbakker Christiaan Heuker.54 Hij overleed in 1854. In 1877 kwam Leo van Metzsch uit Dresden naar Utrecht, als
opzichter van de suikerfabriek.55 De invloed van Duitsers in deze sector was niet geheel
verdwenen, maar van een overwicht, zoals dat eerder en elders bestond, kan geenszins
worden gesproken. Opnieuw geldt, net als bij de brouwerijen, dat de Utrechtse bedrijfstak veel minder belangrijk was dan de Amsterdamse.
In de achttiende eeuw waren in Utrecht Duitse zadelmakers niet onbelangrijk.56 In
het midden van de negentiende eeuw had de zadelmakerij nog wel enige betekenis –
volgens de volkstelling van 1849 werkten 149 mannen en jongens als rijtuig-, wagen-,
koffer- en zadelmakers, maar Duitsers speelden in deze sector geen rol meer. Theodoor
Schultz kan beschouwd wordt als de laatste representant van een voorbij tijdvak.57 Later vinden we in Utrecht nog slechts Jacob Gantevoort.58 De afname van het aantal zadelmakers kan niet verklaard worden uit een teloorgang van deze sector, zoals dat gold
voor de bierbrouwers en suikerbakkers.
 In het verleden hadden Duitsers in de Utrechtse metaalsector een relatief belangrijke rol gespeeld. Na een sterke groei in deze sector in de zestiende eeuw en de komst
van gespecialiseerde metaalbewerkers uit het Ruhrgebied en de regio Aken-Luik, vervielen onderdelen van deze bedrijfstak in de zeventiende eeuw en andere in de achttiende eeuw. In het belastingjaar 1793 werden de meeste metaalbewerkers in Utrecht als
onvermogend aangemerkt. Gespecialiseerde metaalbewerkers uit Duitsland waren
toen reeds verdwenen. Er kwamen in de achttiende eeuw nog wel knechts uit Duitsland

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

in de Utrechtse metaalsector werken, zo blijkt uit het lidmatenregister van de lutherse
gemeente, maar zij brachten het niet (meer) tot meester.59 Tinnegieters, geweermakers
en zwaardvegers kenden een vergelijkbare geschiedenis. In 1849 werden er in totaal nog
zeven mannen geteld die als beroep geschutgieter of geweermaker hadden. In de periode 1849 tot 1879 waren er in Utrecht vijf Duitse geweermakers. Van een zekere overheersing van het vak was in dit geval dus nog wel sprake. Erg belangrijk was de sector
echter niet meer.
 Naast de geweermakers waren er in de periode van 1849 tot 1879 26 Duitse smeden
die verspreid over de stad woonden, met een lichte concentratie in wijk M, waar het
centrum van de Utrechtse metaalnijverheid was. De Duitse smeden vormden een klein
deel van de in totaal bijna vierhonderd smeden die in 1849 in Utrecht werden geteld. De
afwezigheid van Duitse immigranten is te meer opvallend, omdat de metaalsector in de
tweede helft van de negentiende eeuw een expanderende sector was. In de metaalsector
waren slechts twee opvallende groepen Duitsers werkzaam; de vijlenkappers, die in een
volgend hoofdstuk besproken worden, en de werknemers van de ornamentenfabrikant
Christiaan Rencker. Aan dat bedrijf wordt hieronder aandacht besteed. Binnen de metaalsector concentreerden Duitse immigranten zich in deze twee kleine deelsectoren.
 Duitse militairen waren een belangrijke groep in Utrecht in de Vroegmoderne
Tijd.60 Voor Denemarken gold in dat tijdvak hetzelfde en daar was de officiële commandotaal van het leger Duits. Na 1806 verdwenen de Duitse militairen echter uit de
Deense krijgsmacht, als gevolg van kritiek op een zo grote vreemde invloed op het leger.61 In Nederland zijn er weinig aanwijzingen voor vergelijkbare kritiek.62 De rol van
Duitse soldaten was in het midden van de negentiende eeuw desondanks aanzienlijk
minder dan in eerdere periodes. In de periode 1849 tot 1879 vinden we in de stad
Utrecht in de bevolkingsregistratie 65 Duitse militairen. Dit aantal zal in werkelijkheid
iets hoger hebben gelegen, maar het zal de 85 niet hebben overstegen.63 In 1849 werden
er in Utrecht in totaal 379 militairen geteld. De Duitse militairen waren voor een groot
deel (in 32 gevallen) reeds gepensioneerd. Ze waren merendeels protestants; er waren
slechts zeventien katholieken. Ze kwamen uit alle delen van Duitsland, zowel uit grote
steden als Hamburg en Berlijn, als uit tal van kleinere plaatsen in Beieren, Oldenburg,
Hessen, Nassau, Saksen, Hannover en het aan Nederland grenzende deel van Pruisen.
De aanwezigheid van de Nassauers hing samen met het feit dat, in de eerste decennia
van de negentiende eeuw, het regiment Nassau Oranien anderhalf jaar en de Nassausche Lichte Infanterie vijf jaar lang deel hadden uitgemaakt van het Nederlandse leger.64 De Nassause legeronderdelen, die zo’n vierduizend man telden, waren door Willem I niet alleen aangetrokken om het Nederlandse leger te versterken, maar ook in de
hoop banden te kunnen aanhalen met het door Nederland verloren Nassau. Reeds
voor 1820 keerden de meeste Nassause militairen terug naar Duitsland. Een klein deel
werd opgenomen in het Nederlandse leger.
 De Duitse klokkenmaker was in eerdere tijdvakken en elders een bekende verschijning.65 Bij de klokkenmakers bestond van oudsher een band met het Zwarte Woud als
regionaal productiecentrum. In de tweede helft van de negentiende eeuw, was deze

197

198

|

E e n k o l o ni e van Du itser s
66

productie echter door opkomst van fabrieken sterk afgenomen. Klokkenmakers – in
de bronnen ook aangeduid als uurwerkmakers of horlogemakers – vinden we wel in
het negentiende-eeuwse Utrecht, maar het aantal Duitsers onder hen is gering. In de
volkstelling van 1849 komen in totaal 33 uurwerkmakers voor. In 1879 waren er volgens
het Adresboek in Utrecht 27 horlogemakers, waaronder twee Duitsers. In totaal vinden
we over de gehele periode van 1849 tot 1879 in Utrecht negen Duitse horlogemakers.67
De horlogemakers woonden verspreid over de hele stad, en het waren merendeels alleenstaande mannen, die op zichzelf of in een kosthuis woonden. Ze woonden niet in
bij collega’s.68 De horlogemakers kwamen uit alle delen van Duitsland – niet speciaal
uit het Zwarte Woud – en waren zowel katholiek als luthers.
In Engeland waren Duitse kappers en barbiers in het midden van de negentiende
eeuw niet onbelangrijk.69 In het achttiende-eeuwse Kopenhagen speelden zij eveneens
een belangrijke rol. Ze werden vanwege hun vermeende kwaliteiten speciaal in Hamburg geworven. In latere tijdvakken ontbreken ze in de Deense hoofdstad.70 In Utrecht
vinden we in de hele periode van 1849 tot 1879 slechts één Duitse kapper en één kappersbediende. Duitse barbiers waren er helemaal niet. In 1849 werkten er volgens de
volkstelling in totaal zo’n honderd mensen in deze sector. In 1879 waren er volgens het
Adresboek 51 kappers, maar geen van hen was Duits. In Utrecht was het kappersvak
geen Duits specialisme.
 In 1849 werden er in de Domstad bijna duizend mensen geteld die als arbeider
werkten. Deze aanduiding ontbreekt onder de Duitse immigranten. Duitse immigranten ontbraken eveneens in de expanderende bouwsector, met uitzondering van de later
te bespreken stukadoors. In Amsterdam werkten juist wel veel Duitsers in de bouw.71 In
Denemarken waren Duitse metselaars eveneens een gangbaar verschijnsel.72 De aanduiding metselaar of metselaarsknecht komt niet voor bij Duitse immigranten in het
Utrechtse bevolkingsregister. In het Utrechtse adresboek van 1868-1869 worden 37
metselaars vermeld, allemaal zelfstandigen. Van hen kwam er geen een uit Duitsland.73
Tien jaar later waren er 35 metselaars, waaronder één Italiaan en opnieuw geen Duitsers. In eerdere tijdvakken waren Duitse metselaars in Utrecht evenmin belangrijk.
Duitse immigranten werkten in Utrecht niet als hoveniers en hoveniersmeid of
hoveniersknecht. Hoveniers waren, zoals gezegd, een belangrijke beroepsgroep in
Utrecht.74 De hoveniers, die aan de stadsranden hun bedrijven hadden waar ze groente
en fruit kweekten voor de stedelijke markt, vormden een gesloten groep, verbonden
door veel onderlinge huwelijken. Ze waren katholiek en voor een klein deel oud-katholiek. Verondersteld zou kunnen worden, dat deze stabiele, gesloten gemeenschap
moeilijk toegankelijk was voor nieuwkomers. Bovendien was het beroep boer in hoge
mate ‘erfelijk’; kinderen volgden in het voetspoor van hun ouders. Opmerkelijk is, in
dat licht, het verschil met de eveneens katholieke hoveniers aan de zogenaamde Boe75
renwetering bij Amsterdam. Hier waren Duitse immigranten zo belangrijk, dat de
Boerenwetering een tijdlang de naam ‘Moffenwetering’ kreeg. De Duitsers kwamen uit
Löhne en Dinklage (Ambt Vechta) of uit Essen (Ambt Cloppenburg) in Oldenburg.
 Deze immigranten kwamen aan het begin van de negentiende eeuw als seizoensarbei-

Be r o e ps s t r u ct u u r

|

ders naar de Boerenwetering, bleven daar na het seizoen hangen en werden er uiteindelijk zelf boer. In 1896 kon bij tweederde van de warmoezeniersgezinnen aan de Boerenwetering een Duitse oorsprong worden aangewezen. In Utrecht vinden we wel immigranten uit deze Duitse plaatsen, maar niet onder de hoveniers of hun personeel.
Immigranten uit deze plaatsen behoorden in Utrecht zonder uitzondering tot de groep
winkeliers en winkelpersoneel.
 Prostituees
In de prostitutie werkten elders in de negentiende eeuw veel Duitse vrouwen. In Rotterdam werd in de negentiende eeuw geklaagd over het grote aantal Duitse vrouwen in
de prostitutie. Overal ‘kan men ’s nachts en ’s avonds, ja zelfs overdag van die blondharige Duitsche Loreley’s zien staan. Zij gedragen zich als in veroverd land en versperren
driest en onbeschaamd des avonds den eenzamen voorbijganger den weg.’76 In Amersfoort waren er in 1881 problemen rond het restaurant ‘Zum Deutschen Kaiser’ dat jonge Duitse meisjes aantrok als kelnerinnen, om ze vervolgens in de prostitutie te laten
werken.77 In andere plaatsen werd eveneens melding gemaakt van Duitse prostituees,
maar niet overal in afkeurende zin. In Maastricht was de politie van mening dat dit
werk beter door Duitse vrouwen kon worden gedaan, dan dat ‘meisjes uit de streek’
zich in het verderf zouden storten. In Rotterdam werden buitenlandse vrouwen ook als
onmisbaar gezien voor dit beroep.78 De historici Bossenbroek en Kompagnie constateerden voor het laatste kwart van de negentiende eeuw een opvallende toename van
het aantal Duitse prostituees in Nederland. De vrouwen waren afkomstig uit een ‘bevoorradingscircuit’, dat werd gevormd door de stedenvierhoek Düsseldorf-CrefeldKeulen-Elberfeld, en vonden, volgens de beide auteurs, vooral werk in Rotterdam,
Amsterdam en Arnhem en in mindere mate in Deventer en Utrecht. Nijmegen vervulde de rol van toegangspoort tot Nederland. In deze stad was bijna de helft van de geregistreerde prostituees van Duitse origine.79
In Utrecht waren Duitse prostituees niet oververtegenwoordigd. Zicht op de samenstelling van de groep prostituees in de Domstad, krijgen we door het prostitutieregister.80 Tussen 1858 en 1888 waren er 29 officieel geregistreerde bordelen in Utrecht,
waarvan er 26 geleid werden door een vrouw.81 In deze periode werden 735 prostituees
geregistreerd. Daarnaast was er een onbekend aantal niet geregistreerde prostituees.
 Prostituees mochten alleen geregistreerd worden als ze meerderjarig waren (ouder dan
21). De jongere prostituees vielen buiten de registratie.
In 1890 verbood Utrecht als eerste Nederlandse stad de prostitutie. Over dit verbod
werd jarenlang gediscussieerd in de gemeenteraad. Min of meer voorafgaand aan dit
debat, werden in een vrij korte periode opeens twaalf Duitse prostituees uitgewezen. In
de jaren daarvoor was het aantal uitzettingen gering. De Duitse vrouwen die werden
uitgewezen, verbleven merendeels slechts kort in Utrecht. In ongeveer de helft van de

199

200

|

E e n k o l o ni e van Du itser s

gevallen hadden ze syfilis, waardoor ze niet meer officieel konden werken. Geen van de
uitgewezen vrouwen werd ingeschreven op het adres van een officieel bordeel.
