Collectiebeschrijving XS4ALL-homepages
Collectiebeschrijving XS4ALL-homepages

Speciale webcollecties Koninklijke Bibliotheek
Versie 30 juni 2021

Colofon
Uitgever:
KB – nationale bibliotheek, 2021
Auteurs:
Peter de Bode en Kees Teszelszky
Met medewerking van:
Peter van Beest
Jasper Faase
Willem Jan Faber
Iris Geldermans
Jeffrey van der Hoeven
Anouk Janssen
Lucinda Jones
Johan van der Knijff
Rianne Koning
Henk Meerbeek
Trienka Rohrbach
Didi Spaans
Sanne van Splunter
Gert-Jan van Velzen
René Voorburg
Contactadres:
webarchivering@kb.nl
© KB – nationale bibliotheek, Den Haag.
1

Inhoudsopgave
1

Inleiding

6

2

Historische context

14

3

Beschrijving onderzoeksmethode

27

4

Selectiemethodes

43

5

Techniek en technische problemen

73

6

Geselecteerde sites en topstukken

78

7

Linkanalyse

95

8

Datasets en beschikbaarstelling

97

9

Status websites per 1 maart 2021

98

10 Conclusie

100

11 English summary

101

12 Suggesties voor verder onderzoek

102

13 Literatuur

103
2

3

Met dank aan: Susan Aasman, Erik Bos, Jak Boumans, Jan-Pieter Cornet, Willem Jan Faber, Ivar
Janmaat, Jolie van der Klis, Margot Lagendijk, Edwin Martin, Marleen Stikker, Liesbet
Zikkenheimer, Mathilde μP en vele andere Internetpioniers.
Deze speciale webcollectie XS4ALL-homepages kwam tot stand dankzij een genereuze bijdrage van
het SIDN Fonds en Stichting Internet4ALL en de hulp van talloze internetpioniers en liefhebbers van
weberfgoed.
 Project webarchivering XS4ALL-homepages werd in 2019 genomineerd voor de Internet Innovation
Award 2020 van de Internet Society. https://awards.isoc.nl/innovatie/2020/

Cartoon door Eva Hilhorst

4

5

1 Inleiding
Waarom deze speciale webcollectie?
XS4ALL is een van de belangrijkste bronnen voor de geschiedenis van innovatie op het
Nederlandse Internet. Het was een van de eerste Internetproviders van Nederland waar
particulieren klant konden worden en heeft een rijke geschiedenis die nog niet uitputtend is
beschreven. 1 Vanaf 1 mei 1993 konden mensen zich opgeven voor een Internetaansluiting en
vanaf 1994 bestond de mogelijkheid om een homepage te publiceren op het web. Veel
Nederlandse Internetpioniers hebben hier hun eerste digitale sporen achtergelaten. Omdat
deze provider nooit van naam is veranderd en veel klanten van het eerste uur dit bedrijf trouw
zijn gebleven, is een uniek aantal XS4ALL-homepages uit het verre verleden nog steeds online
op het web.
 Ondanks dit historische belang heeft tot nu toe nog nooit een grondige inventarisatie
plaatsgevonden van de homepages of zijn deze systematisch gearchiveerd. Toen op 10
januari 2019 KPN aankondigde de zelfstandigheid van XS4ALL binnen het concern te
beëindigen, heeft de KB een reddingsactie op touw gezet om de homepages met de meeste
erfgoedwaarde te bewaren in een speciale webcollectie. 2
De KB-webcollectie (het webarchief van KB-Nationale Bibliotheek van Nederland) is een van
de digitale collecties van de Koninklijke Bibliotheek. Het is het digitaal geboren deel van de
Collectie Nederland. Het bevat een selectie van 20.391 websites (per 31 december 2020) van
het Nederlandse nationale webdomein die periodiek gearchiveerd worden. 3 Ooit werd de
webcollectie gezien als een bijzondere bibliotheekcollectie, maar vanwege de verandering in
de definitie van een publicatie en met het oog op de wens voor een toekomstige harvest van
het Nederlandse nationale domein worden websites vanaf 2019 beschouwd als een onderdeel
van de Nederlandcollectie. 4 Deze nationale collectie bevat analoge en digitale publicaties van
en over Nederland.
De KB-webcollectie bevat een unieke selectie van digitaal geboren bronmateriaal en data over
de Nederlandse digitale cultuur die nergens anders ter wereld in deze vorm wordt verzameld,

Marleen Stikker, Het Internet is stuk: Maar we kunnen het repareren. De Geus, Amsterdam, 2019.
Volgens Wikipedia waren in 1992 de leden van Hobbynet de eerste particuliere gebruikers van
Internet in Nederland, toen het toenmalige management van NLnet een omweg wist te vinden voor de
binnen het internationale EUnet gehanteerde tarieven door deze als collectief te bundelen. Hiermee
was Hobbynet de eerste Internet service provider voor particulieren in Nederland, de tweede was
Knoware in Utrecht, de derde IAF in Groningen en de vierde XS4ALL in Amsterdam.
https://nl.wikipedia.org/wiki/HCC!hobbynet en:
https://web.archive.org/web/20170606185429/https://www.hobby.nl/informatie/geschiedenishobbynet.html
2
https://www.kb.nl/nieuws/2019/bedreigd-born-digital-erfgoed-bij-provider-xs4all (Geraadpleegd op
24 februari 2021)
3
Zie de Contentstrategie 2019-2022, Koninklijke Bibliotheek.
 4
Idem.
1

6

beschreven, bewaard en kan worden geraadpleegd. Bovendien is dit materiaal binnen
afzienbare tijd niet meer op het live web te vinden, maar alleen nog maar in de digitale collectie
van de KB aanwezig en alleen in het gebouw van de KB te bestuderen. Het streven is om
representatieve websites uit Nederland of over Nederland te selecteren, waarbij de primaire
focus gericht is op websites die betrekking hebben op Nederlandse taal, cultuur, politiek,
geschiedenis en samenleving en – in mindere mate - de informatiestroom van de Nederlandse
overheid.
De KB streeft ernaar om de webcollecties met gearchiveerde sites aan te bieden met zoveel
mogelijk technische, historische en inhoudelijke achtergrondinformatie voor de gebruiker. De
webcollectie krijgt zo een context met redactionele informatie. Hiermee wordt helderheid
geboden over de historische context van de collectie, hoe de webcollectie is opgebouwd en
wat de mogelijkheden en wensen zijn voor de toekomst. Daarnaast wordt uiteengezet hoe de
primaire gebruikers (wetenschappers of andere geïnteresseerden) optimaal gebruik kunnen
maken van de webcollectie.
 Juridische achtergrond
Nederland heeft (waarschijnlijk als een van de enige landen in de wereld) geen enkele vorm
van nationale depotwetgeving ten behoeve van de nationale bibliotheek. 5 Daarom is het nooit
wettelijk mogelijk geweest om alle Nederlandse websites van het nationale domein in bulk te
archiveren, zoals dat in veel andere landen het geval is. Wel brengt de KB al sinds 1992 met
onderbrekingen het Nederlandse nationale webdomein in kaart en is in 2000
geëxperimenteerd met een domeincrawl van het Nederlandse web. 6 Met hulp van de Stichting
Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN) doet de KB een poging om het Friese domein en
op termijn het Nederlandse nationale webdomein te verkennen. Het bereidt een eenmalige
domeincrawl voor van het Friese web met een beperkte omvang in samenwerking met Tresoar
en andere Friese erfgoedinstellingen en deskundigen.
Vanwege het ontbreken van Nederlandse depotwetgeving moet voor elke afzonderlijke
website de eigenaar op de hoogte worden gebracht van het voornemen van de KB om deze
te archiveren (de zogenaamde opt-out procedure). Hierbij stuur de KB een bericht aan de

Zwitserland heeft ook geen nationale depotwetgeving, maar daar is de depotregeling op kantonnaal
niveau geregeld. Het Vaticaan heeft ook geen depotwetgeving, maar heeft dat ook niet nodig.
6
Kees Teszelszky, 2020: twintig jaar webarchivering in Nederland (blog, 26 februari 2020)
https://www.kb.nl/blogs/digitale-geesteswetenschappen/2020-twintig-jaar-webarchivering-innederland
5

7

website-eigenaar om die van het voornemen tot archivering op de hoogte te brengen. 7 De
eigenaar heeft een maand de tijd om de archivering te weigeren.
 Vanwege de noodzakelijke opt-outprocedure en de handmatige selectie en archivering zal niet
elke homepage kunnen worden opgespoord of gearchiveerd. Daarom is zo goed mogelijke
verkenning van het web en een zorgvuldige waardestelling en selectie van belang. Daarnaast
wordt alle informatie die tijdens deze procedure wordt verzameld, ook bewaard. Deze
informatie is zo helder mogelijk vastgelegd in deze collectiebeschrijving. Omdat alleen maar
een selectie van deze sites kan worden bewaard en de verkenning nooit meer kan worden
gereproduceerd omdat de bronnen in snel tempo offline gaan, is bieden van context bij de
webcollectie net zo belangrijk als het beschikbaar stellen van de inhoud van de gearchiveerde
sites.
Waarom is deze speciale webcollectie opgezet?

Nederland heeft een belangrijke rol gespeeld in de historische ontwikkeling van het
wereldwijde web. Ooit in de geschiedenis was een derde van het wereldwijde web Nederlands:
toen de eerste website van Nederland in februari 1992 online kwam, was dit de derde website
van het wereldwijde web. De Nederlandse webgeschiedenis heeft dus diepe wortels in het
verleden, maar is bovendien nog grotendeels onontgonnen, vrijwel niet bestudeerd en slechts
een fractie is bewaard wat online is geweest.
 https://www.kb.nl/organisatie/onderzoek-expertise/e-depot-duurzameopslag/webarchivering/juridische-aspecten-bij-webarchivering
7

8

Het World Wide Web in 1992
Met deze eerste site was ook een van de eerste homepages ter wereld verbonden die op het
web verscheen. Dit was de persoonlijke website van de tweede webmaster van Nederland van
de vierde website in de wereld, Kees Huyser. 8

https://www.kb.nl/blogs/digitale-geesteswetenschappen/de-oudste-homepage-van-nederland;
https://www.nikhef.nl/~keeshu/
8

9

Juist vanwege deze oude wortels van het Nederlandse web is ook de vroege geschiedenis van
de Nederlandse homepages bijzonder rijk. Deze prille homepages werden gepubliceerd bij
universiteiten en onderzoeksinstellingen. Vanwege de snelle verandering van loopbaan en de
vluchtigheid van academische websites is helaas maar een klein deel van dit erfgoed bewaard
gebleven. In het licht van de internationale historische ontwikkeling van het web is het
Nederlandse deel een bron van innovatiegeschiedenis.
Met de komst van de eerste Internetproviders in het begin van de jaren ’90 als XS4ALL en
Euronet verschenen ook particuliere homepages op het web buiten die bij
onderzoeksinstellingen en universiteiten. 9 Deze vroegste homepages kunnen we
“webwiegendrukken” of “webincunabelen” noemen, omdat ze de overgang markeren van de
traditionele drukken op papier naar de born digital publicaties op het web. 10 De term ‘incunabel’
of ‘wiegendruk’ verwijst naar het vroegste drukwerk in Europa op papier dat met losse loden
letters was gedrukt. Letterlijk betekent ‘wiegendruk’ een boek dat kort na de uitvinding van de
boekdrukkunst in 1450 werd geboren. Begin jaren ’90 van de twintigste eeuw ontstond een
vergelijkbare revolutie door het verspreiden van gedachten en ideeën in het digitale domein:
de uitvinding van de website en de homepage en daarna het wereldwijde web (WWW).
 Een goed overzicht van Internetproviders van het eerste uur is:
http://www.euronet.nl/users/cor/links4.html
10
https://www.historici.nl/webwiegendrukken-drie-incunabelen-van-het-nederlandse-Internet-uit-dejaren-90-deel-i/v
9

10

Deze vroege sites kunnen we “webincunabelen” of “webwiegendrukken” noemen, omdat ze
wat betreft vormgeving tussen een druk op papier en een digitale publicatie op het web staan.
De oorspronkelijke papieren wiegendrukken uit de 15e eeuw leken nog heel veel op
middeleeuwse handschriften vanwege de vormgeving van de tekst, het toepassen van
geïllustreerde hoofdletters en het uiterlijk van de drukletters. Pas geleidelijk kregen ze hun
eigen unieke vorm die werd bepaald door de nieuwe techniek en de mogelijkheden van het
drukken. Datzelfde geldt voor de “born digital” incunabelen aan het begin van het digitale
tijdperk. Ondanks dat ze ontegenzeggelijk nieuw fenomeen waren, hadden deze nog veel
kenmerken van de ouderwetse, met inkt gedrukte publicaties op papier.
De eerste websites leken daarom nog het meest op de bekende en eeuwenoude papieren
brochure (of vlugschrift) in digitale vorm. Vanwege de technische beperkingen (de inlinebrowser) en de beperkte snelheid van de Internetverbindingen waren de webincunabelen
opgebouwd uit tekstblokken en nog primitieve plaatjes. Het digitale navigatiedeel was ontleend
aan de traditionele hoofdstukindeling van het welbekende analoge boek.
 Met de komst van de grafische browser Mosaic begin 1993 konden webbouwers afstappen
van het “papieren” model. Eindelijk kon de opmaak van de traditionele brochure of boek worden
losgelaten. De bouwers begonnen te experimenteren met de nieuwe vormen en technieken
van het nog jonge medium. Al snel werden de interactieve mogelijkheden verkend door de
grenzen op te zoeken van wat de techniek toeliet (en de gebruiker nog tolereerde!). Iedereen
kent de zelfgebouwde sites met de knipperende plaatjes (gifs), de toepassing van felle, liefst
met elkaar vloekende kleuren, ingewikkelde navigatie en het uitbundige gebruik van alles wat
3D op het scherm suggereerde. De digitaal geboren cultuur in Nederland kwam zo in een
stroomversnelling terecht en kreeg een eigen uitdrukkingsvorm die loskwam van de papieren
druk.
Desondanks zijn sommige antieke websites juist verrassend tijdloos van design. De eerste
grafische website van Nederland, Doorsofperception.com uit 1993, kwam een kwart eeuw
geleden online, maar zou net zo goed ook vandaag kunnen zijn gemaakt. 11 Ook bij digitale
opmaak geldt dat minder vaak juist meer is en de functie belangrijker is dan de creativiteit van
de ontwerper. Zowel wat betreft ouderdom, ontwerp als internationale betekenis is deze
webwiegendruk een digitaal topstuk.
https://oldweb.today/?browser=ns3mac#19960101/http://museum.doorsofperception.com/doors1/doors1index.html
11

11

Doorsofperception.com: vermoedelijk de eerste grafische website van Nederland (1993)
De webwiegendrukken en het vroege web waren broedplaatsen van digitale innovatie. Willen
onderzoekers en andere geïnteresseerden in de toekomst een goed beeld kunnen krijgen van
het begin van de digitale cultuur in Nederland, dan zal een representatief deel van deze sites
duurzaam bewaard moeten blijven. Het vluchtige karakter van het web is daarbij een grote
hindernis, omdat een aantal van de oudste Internetproviders en de meeste sites en
homepages inmiddels offline zijn en XS4ALL als een van de oudste en grootste providers van
Nederland in z’n voortbestaan bedreigd wordt.
 Het historisch belang van het bewaren van dergelijk erfgoed wordt ook treffend verwoord door
Jason Scott in een blogpost met de titel: Unpublished Article on Geocities:
“To browse among these artifacts is to find a cross-section of humanity. A mother’s
emotional memories of the loss of her two year old son, sixteen years earlier. A self-described
alien abductee’s recounting of 25 years of unusual memories and ufo sightings. A proud owner
of a parrot. All of them dated, or strange, or heartwarming. And all of them gone. (…)
Not created by experimenting technical wizards or forward-thinking companies, these sites
12

were hand-made by regular folks – people who had heard there was a thing called the Internet
and they should consider buying a modem and getting on the bandwagon. At a time when fullcolor printing for the average person was a dollar-per-printed-page proposition and a pager
was the dominant (and expensive) way to be reached anywhere, mid 1990s web pages offered
both a worldwide audience and a near-unlimited palette of possibility. It is not unreasonable
to say that a person putting up a web page might have a farther reach and greater potential
audience than anyone in the history of their genetic line.” 12

Jason Scott, Unpublished Article
http://ascii.textfiles.com/archives/2402
12

on

Geocities

13

—

Blogpost,

December

1,

2009.
 2

Historische context

Historische context van de webcollectie
Het is makkelijker het digitale verleden te vergeten dan dit duurzaam voor de toekomst te
bewaren. Webarchivering is een zaak van goede voorbereiding en lange adem. De explosieve
groei van het aantal sites en de ontwikkeling van de techniek maakte het webarchivisten niet
makkelijk dit erfgoed van de toekomst vast te leggen. De selectie van websites door de KB
voor de webcollectie is de afgelopen jaren afhankelijk geweest van wat op het moment van
archivering technisch, juridisch en organisatorisch mogelijk was. 13
De verkenning van het Nederlandse web door de KB begon eerder dan webarchivering bij de
KB. Van 1992 tot 2004 heeft de KB het web verkend en gecategoriseerd. Het resultaat werd
op het web gepubliceerd in een zogenaamde web directory of linklijst die een overzicht gaf van
websites op het Nederlandse web: het NL-Menu. 14 Dit is de enige gearchiveerde en
gereconstrueerde website in de webcollectie van de KB die ook buiten de leeszaal
raadpleegbaar is. 15 De reconstructie is in 2018 uitgevoerd door Johan van der Knijff als
onderdeel van een project over webarcheologie, waarbij websites werden gereconstrueerd op
basis van informatie die afkomstig was van fysieke datadragers. 16
Behalve NL-menu waren er vanaf het begin van de jaren ’90 diverse initiatieven binnen de KB
om informatie op internet te ontsluiten door websites te catalogiseren. 17 Zo bestond er de NBW:
Nederlandse Basisclassificatie, na augustus 1997 omgedoopt tot DutchESS, Dutch Electronic
Subject Service. 18 Dit was een landelijke dienst voor de ontsluiting van Internetbronnen voor

Barbara Sierman en Kees Teszelszky. “How Can We Improve Our Web Collection? An Evaluation
of Webarchiving at the KB National Library of the Netherlands (2007–2017).” Alexandria 27, no. 2
(August 2017): 94–107. https://doi.org/10.1177/0955749017725930.
 14
Kees Teszelszky (2019) Web archaeology in The Netherlands: the selection and harvest of the
Dutch web incunables of provider Euronet (1994–2000), Internet Histories, 3:2, 180-194, DOI:
10.1080/24701475.2019.1603951; Kees Teszelszky, The historic context of web archiving and the
web archive: reconstructing and saving the Dutch national web using historical methods, in: Niels
Brügger and Ditte Laursen eds., The Historical Web and Digital Humanities. The Case of National
Web Domains (Digital Research in Art and Humanities VI). London and New York: Routledge, 2019,
13-29.; http://www.nl-menu.nl/over
15
http://www.kbresearch.nl/nl-menu/nl-menu/
16
Johan van der Knijff, Eerste Nederlandse webindex gered van CD-ROM,
https://www.kb.nl/blogs/duurzame-toegang/eerste-nederlandse-webindex-gered-van-cd-rom; Johan
van der Knijff, Resurrecting the first Dutch web index: NL-menu revisited, 24 april 2018.
https://openpreservation.org/blogs/resurrecting-the-first-dutch-web-index-nl-menu-revisited/
17
Zie ook: M.C. Gosselink, De Koninklijke Bibliotheek en het Internet: het selecteren, ontsluiten en
classificeren van politicologische bronnen op het Internet voor de Redactie InfoServices van de
Koninklijke Bibliotheek (scriptie). Universiteit Leiden, 1993.
18
Marianne Peerenboom (1997), Dwerg tussen reuzen? Het Nederlandse basisclassificatie web.
Informatie professional, 1(3),15-18.
13

14

een wetenschappelijke doelgroep: studenten en wetenschappelijk onderzoekers. De op
kwaliteit en relevantie geselecteerde bronnen werden op onderwerp ontsloten via de
Nederlandse Basisclassificatie.
 NL-Menu in 2004
De KB is pas eind 2006 op beperkte schaal begonnen met het selecteren van websites
vanwege juridische, organisatorische en technische oorzaken. 19 De eerste website werd begin
2007 pas gearchiveerd. Hierdoor heeft de KB gaten in de webcollectie over de beginperiode
van het Internet tussen 1993 en 2000 en de periode 2001-2007, die door middel van
retrocollectionering wordt opgevuld. De speciale webcollectie XS4ALL-homepages is het
rechtstreekse gevolg van dit streven. Eerder werden de laatste homepages van provider
Euronet die nog online waren, in kaart gebracht en gearchiveerd. 20

Op basis van de inhoud van een email van Marcel Ras aan Peter de Bode dd. 30 november 2006
bleek dat rond 24 november inmiddels 100 websites waren geselecteerd en de eerste 100 opt-out
berichten waren verstuurd aan website-eigenaren.
20
https://lab.kb.nl/dataset/web-collection-Internet-archaeology-euronet-Internet-1994-2017
19

15

Beknopte geschiedenis XS4ALL
De geschiedenis van XS4ALL is her en der wel behandeld in publicaties, maar desondanks
nog niet uitputtend of alomvattend beschreven. 21 Wat hier volgt is een beknopte samenvatting
van wat al eerder op papier en op het web is gepubliceerd.
XS4ALL was als Internet service provider een van de eerste in Nederland die toegang tot het
Internet bood aan particulieren. 22 Daarnaast was het een van de eerste providers die
particulieren de mogelijkheid bood om een homepage te publiceren op het wereldwijde web.
XS4ALL was daarmee een belangrijke motor van de expansie van het Nederlandse
webdomein.
 De grondleggers van deze provider waren Internetpioniers en technici uit de Amsterdamse
hackersscene: Rop Gonggrijp, Felipe Rodriquez en Paul Jongsma. 23 De digitale geschiedenis
van XS4ALL begon op paper. In 1989 verscheen het eerste nummer van “Hack-Tic, Tijdschrift
voor techno-anarchisten” met Gonggrijp en Jongsma als redacteuren. De aanleiding voor dit
tijdschrift was de opkomst van nieuwe communicatietechnieken via de telefoon en de
beschikbaarheid van computers. Deze publicatie was bedoeld voor geïnteresseerden die meer
met deze nieuwe technieken wilden dan alleen maar passief consumeren. De lezers kregen
artikelen voorgeschoteld over hacken, gratis telefoneren, (computer-)virussen,
magneetkaarten voor de openbare telefoon en de PTT (de nationale telefoonmaatschappij in
Nederland). De gedigitaliseerde versies van het tijdschrift zijn anno 2021 nog online
beschikbaar. 24
Felipe was de derde grondlegger, de operator van het Bulletin Board (BBS) Utopia. Dit
fungeerde als een online verzamelplaats voor hackers waar trucs, tips en bestanden werden
uitgewisseld voor analoge en digitale hacks. Dit werkte als een digitaal prikbord waar
boodschappen konden worden gelezen en worden achtergelaten. De eerste verbinding met
het Internet werd gelegd via de Universiteit van Amsterdam. In 1989 kwamen Gonggrijp,
Jongsma en Rodriquez in contact met Matthew Lewis die als systeembeheerder bij de
Universiteit van Amsterdam werkte. Lewis kreeg het voor elkaar dat de drie een account kregen
op een computersysteem bij de UVA. Op dat moment waren universiteiten een van de weinige
instellingen waar het mogelijk was om verbinding te maken met het Internet. Lewis maakt ook
een e-mailkoppeling met Utopia, waardoor inbellers bij Utopia nu wereldwijd e-mail konden
versturen buiten het BBS. De eerste stap naar toegang voor iedereen was gezet.
https://www.xs4all.nl/klant/wie-wij-zijn/; Margreth Verhulst, Het glazen muiltje van XS4ALL: 29
visies op Internet, technologie en maatschappij (Amsterdam: XS4ALL, 2011);
https://isgeschiedenis.nl/nieuws/de-oprichting-van-xs4all-Internet-voor-iedereen; Stikker, 2019.
 22
https://archief.xs4all.nl/5jaar/
23
https://hart.amsterdam/nl/page/33457/1993-toegang-voor-iedereen-xs4all-opgericht en:
https://jolie.nl/5jaarxs4all/oprichting/index.html
24
Hack-Tic Magazine Archive (1989-1994): https://www.hacktic.nl/
21

16

Screenshot van Utopia BBS via Amsterdam Museum 25

Screenshot van Utopia BBS op site XS4ALL 26
De aanleiding voor de uiteindelijke oprichting van XS4ALL was een hackincident aan de UVA.
Matthew werd eind 1992 vanwege dit incident gedwongen de Utopia-accounts op te zeggen.
Dit leek het einde van Utopia BBS. Toen ontstond bij Gonggrijp, Jongsma en Rodriquez het
idee om dan zelf voor Internet te gaan zorgen buiten de universiteit. In de VS en het VK
bestonden al de eerste Internet service providers speciaal voor particulieren, maar in
Nederland waren de providers nog niet ingesteld op het leveren van diensten aan
privépersonen. Alleen NLnet kon een Internetverbinding leveren, maar deed dat alleen aan
bedrijven. Gewone mensen zouden geen behoefte aan internet hebben. Dat bleek uiteindelijk
niet zo te zijn, zo heeft de geschiedenis ons geleerd.
25
26

https://hart.amsterdam/nl/page/33457/1993-toegang-voor-iedereen-xs4all-opgericht
https://www.xs4all.nl/klant/wie-wij-zijn/
17

Het idee was dus aanwezig, maar de techniek was er nog niet klaar voor. In 1992 kwam
Rodriquez in contact met Cor Bosman via Utopia: hij werd de vierde van het groepje oprichters.
Volgens de geciteerde beschrijvingen van de begintijd was Gonggrijp de spil waar de groep
om draaide en Jongsma en Bosman legden de technische basis. Rodriguez was de visionair.
 Zijn rol in de financiën van XS4ALL was waarschijnlijk ook doorslaggevend voor de
mogelijkheid om XS4ALL te kunnen oprichten. Hij was door de vroegtijdige dood van zijn beide
ouders eigenaar geworden van een restaurant, en kon daardoor de oprichting van de provider
financieren. Daarnaast had hij (op basis van mondelinge bronnen) ook een diplomatieke
instelling, waardoor hij de-escalerend omging met de controverses rondom XS4ALL. Dit
konden grotere of kleinere controverses zijn, zoals verhitte discussies, die anderen wat meer
'technisch' of 'rebels' aanpakten. Zijn stijl en aanpak heeft vaak voorkomen dat situaties (bijv.
Radikal, Scientology, maar ook kleinere flamewars) uit de hand liepen. 27
Begin 1993 werd XS4ALL opgezet als provider voor particulieren, werd hardware aangeschaft
en een verbinding gelegd met NLnet. XS4ALL had in het begin geen website, maar een
beginscherm.
Beginscherm XS4ALL via jolie.nl28
Een deel van de vroege hardware die werd gebruikt door XS4ALL is gered en wordt bewaard
in het Amsterdam Museum met een uitgebreide beschrijving van de herkomst. In de collectie
zit een modembank die ooit was aangeschaft voor XS4ALL. Vanwege het opruimen van de
serverruimte droeg XS4ALL de (inbel-)modembank over aan De Digitale Stad. In 2002 is de
modembank afgedankt, maar gelukkig heeft Reinder Rustema deze gered uit de afvalcontainer
voor het kantoor van DDS op Prins Hendrikkade 193-A in Amsterdam. Henk Langendijk schonk
de modembank aan het museum op de ‘Grave Diggers Party’ in 2011, een evenement
georganiseerd door het Amsterdam Museum en de Waag Society om oral history en bijzondere
objecten van en over de geschiedenis van DDS vast te leggen.
27
28

Dit deel is gebaseerd op correspondentie met een oud-medewerker van XS4ALL, juni 2021.
 https://jolie.nl/weblog/images5/hacktic-apply_small.gif
18

Inbelmodembank van XS4ALL, collectie Amsterdam Museum 29
‘Internet voor iedereen’ was digitale terra incognita in Nederland en XS4ALL was één van de
eerste particuliere Internet service providers. De verwachting was daarom dat het bedrijf pas
na een half jaar waarschijnlijk 500 gebruikers zou hebben. Op 1 mei 1993 kon voor het eerst
toegang tot het Internet worden verkregen voor het publiek via XS4ALL. Dankzij een groot
artikel in de wetenschapsbijlage van de Volkskrant door Francisco van Jole op dezelfde dag
kreeg de provider meteen om 19:00 uur al de 500ste klant binnen. 30 Internet leek daadwerkelijk
binnen het bereik gekomen van (bijna) ‘iedereen’.
 De geschiedenis van XS4ALL is bovendien nauw verknoopt met de oprichting van De Digitale
Stad (DDS). Dankzij een samenwerking met De Balie in Amsterdam kon op 15 januari 1994
DDS worden opengesteld voor het publiek. Omdat DDS vrijwel elke dag in het nieuws was,
kreeg Internet hiermee bekendheid bij een groot publiek. 31
De digitale geschiedenis van de online provider is er vooral een van analoge mensen, waarvan
sommigen bekend zijn en anderen zijn vergeten. Het zou voor een goed begrip van deze

http://hdl.handle.net/11259/collection.108784
https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010866302:mpeg21:a0586
31
Marianne van den Boomen, Internet-ABC voor vrouwen: een inleiding voor datadames en
modemmeiden (oktober 1995) Via: https://boom.home.xs4all.nl/hs8.html
29
30

19

webcollectie belangrijk zijn als de verhalen van deze mensen worden opgeschreven door een
oral history project, vergelijkbaar met dat wat is gebeurd rond DDS. 32
Behalve levende personen mogen we de rol van fictieve digitale figuren in de geschiedenis
van XS4ALL niet vergeten. Een bekend internetfenomeen uit de beginjaren van XS4ALL en
Usenet was Truus de Wit. Zij (of hij/hen) was een van de eerste internettrollen aan wie zelfs
een boek en uiteraard een website is gewijd. 33 Volgens Henk Blanken in de Volkskrant van 10
april 1999 was zij ‘de eerste 'virtuele entiteit' (…), een niet anders dan op Internet bestaand
on-wezen, een mystificatie dus, aan wie een 'geautoriseerde' biografie is gewijd.’34

Screenshot van gearchiveerde versie van truus.com met verwijzingen naar XS4ALL. 35

Tjarda de Haan, Robert Jansma en Paul Vogel, DIY Handboek voor Webarcheologie. Do It
Yourself: Plan, graaf, reconstrueer en ontsluit! (Amsterdam, 2017): https://hart.amsterdam/freeze;
Tjarda de Haan, Judikje Kiers, Julia Noordegraaf, Johan Oomen en Marleen Stikker, Factsheet Web
Archaeology, (Amsterdam: DDS-partners en het Netwerk Digitaal Erfgoed, 2017):
https://www.netwerkdigitaalerfgoed.nl/kennis-en-voorzieningen/digitaal-erfgoedhoudbaar/webarcheologie/
33
https://web.archive.org/web/19990429170959/http://www.truus.com/;
https://nl.wikipedia.org/wiki/Truus_de_Wit en: Margot Lagendijk: Truus= Truus. De geautoriseerde
biografie van het Nederlandse Internetfenomeen Truus de Wit. (Delft, 1999).
 34
Henk Blanken, Wie is Truus de Wit wel niet?. Volkskrant, 10 april 1999.
https://www.volkskrant.nl/wetenschap/wie-is-truus-de-wit-wel-niet~b3b421c4/
35
https://web.archive.org/web/19990508024230/http://www.truus.com/tijdlijn.html
32

20

Cultuurhistorische waardestelling van digitaal geboren objecten
Wat willen we bewaren, waarom en voor wie doen we dat? Deze vraag gaat vooraf aan elke
vorm van collectievorming in de bibliotheek. Vooraf aan het proces van webarchivering ten
behoeve van de opbouw van een speciale webcollectie vindt een zogenaamde
‘cultuurhistorische waardestelling’ plaats van het te bewaren digitaal geboren materiaal. De
hier volgende waardestelling is uitgewerkt door de conservator digitale collecties van de KB op
basis van landelijke voorbeelden en toegepast op de homepages van XS4ALL om een houvast
te hebben bij de selectie en archivering. Hierbij is gebruik gemaakt van bestaande
waardestellingen voor analoog erfgoed en zijn deze methodes toegepast op digitaal geboren
erfgoed.
Een cultuurhistorische waardestelling houdt volgens de definitie van de Rijksdienst voor
Cultureel Erfgoed (RCE) in dat een bepaalde betekenis aan een object of een verzameling
objecten wordt toegekend en dat die betekenis op een zekere manier wordt geduid. 36 De
waardestelling van het digitaal geboren erfgoed is daarom zowel kwantitatief als kwalitatief van
aard en kan naast analoog ook digitaal plaatsvinden. De collectiespecialisten voeren de
waardestellende procedure uit op basis van hun specifieke kennis en ervaring, eventueel
ondersteund door externe experts uit de wetenschap of de erfgoedwereld. Het resultaat kan
worden verfijnd of gevalideerd door digitale technieken. De achtergrond van de
waarderingssystematiek is de verbinding tussen de maatschappelijke en de wetenschappelijke
waarde van datgene dat bewaard zou moeten worden.
 De cultuurhistorische waardestelling bepaalt wat precies tot een collectie zou kunnen behoren,
wat daarvan de moeite van het bewaren waard zou kunnen zijn en vooral waarom tot die
overweging is gekomen is op basis van bepaalde criteria, personen of technieken. Daarnaast
kan nog een preciezere onderverdeling worden gemaakt in de mate van cultuurhistorische
waarde van de verschillende bestanddelen van de collectie of de waarde van verschillende
objecten als ensemble.
De waardestelling strekt zich daarom ook nadrukkelijk uit tot datgene dat niet tot de collectie
zal behoren, maar wel onderdeel is van de beoordeling of het onderzoek. Een negatief oordeel
kan betekenen dat een object niet in de collectie wordt opgenomen, omdat de
cultuurhistorische waarde te gering wordt geacht om het behoud te rechtvaardigen. Die

Eenheid en verscheidenheid. Een zoektocht naar een integrale cultuurhistorische waardestelling
van het materiële erfgoed, Brochure Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, juni 2014
https://www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/documenten/publicaties/2014/01/01/eenheid
-en-verscheidenheid/eenheid-en-verscheidenheid-brochure.pdf
36

21

negatieve waardestelling kan uiteraard in de loop der tijd veranderen door voortschrijdend
inzicht, verbeterde technieken, verandering van het digitale landschap online of
opslagtechnieken offline, maar natuurlijk ook een politieke, culturele of maatschappelijke
ontwikkeling.
 Uiteraard is het bepalen van een cultuurhistorische waardestelling van een object altijd mede
afhankelijk van de waardestellende context, zoals persoon, organisatie, plaats of tijd. Daarom
is het belangrijk om de procedure van waardestelling en de verschillende beslisstappen die
daarin genomen zijn, zorgvuldig vast te leggen en het resultaat te documenteren. Hiermee is
het bijvoorbeeld mogelijk om in de toekomst een oordeel te herzien of verloren gegaan
materiaal te reconstrueren. 37
De waardestelling van digitaal materiaal is in zekere zin zelfs nog ingrijpender voor het
bewaren en het vaststellen van de betekenis dan die van fysieke objecten, omdat de
archivering en duurzaam opslaan van digitaal geboren data ook het scheppen van een nieuw
digitaal objecten en structuren inhoudt die tot dan toe niet bestonden. Erfgoedinstellingen
belast met de zorg voor digitaal geboren materiaal bewaren dus niet het onveranderde
verleden, maar creëren nieuw materiaal dat als bron kan dienen van de digitale cultuur die ooit
online was.
Wat betreft digitaal geboren of gedigitaliseerde cultuurhistorische objecten zijn er nog geen
criteria voorhanden op basis waarvan een waardestelling zou kunnen plaatsvinden. Dit is wel
het geval voor materieel en immaterieel cultuurgoed, zoals archeologisch, gebouwd, groen,
stedenbouwkundig of roerend erfgoed, cultuurlandschap en cultuuruitingen. 38 De reden
hiervoor is dat wetgeving dit materiële cultuurhistorisch erfgoed en bepaalde vormen van
immaterieel erfgoed beschermt. Wel benadrukt Unesco het cultuurhistorisch belang van het
bewaren van digitaal geboren erfgoed, maar dat gewicht is in Nederland nog niet vertaald naar
een wettelijk kader op basis waarvan criteria of een procedure zouden kunnen worden
gebaseerd.
Kees Teszelszky, 2020: twintig jaar webarchivering in Nederland. 26 februari 2020.
 https://www.kb.nl/en/blogs/digitale-geesteswetenschappen/2020-twintig-jaar-webarchivering-innederland
38
Eenheid en verscheidenheid. Een zoektocht naar een integrale cultuurhistorische waardestelling
van het materiële erfgoed, Brochure Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, juni 2014
https://www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/documenten/publicaties/2014/01/01/eenheid
-en-verscheidenheid/eenheid-en-verscheidenheid-brochure.pdf; Charlotte van Emstede,
Waardestelling in de Nederlandse monumentenzorg 1981-2009. Proefschrift TU Delft. (Delft, 2015)
37

22

Een cultuurhistorische waardestelling voor digitaal geboren erfgoed zou op basis van de
ervaringen met materieel erfgoed kunnen bestaan uit de volgende stappen:
•

•

•

•

•
•

Signalering (alarmering): het moment van bewustwording dat bepaald waardevol
digitaal geboren materiaal dreigt verloren te gaan of een bepaalde actuele betekenis
heeft en het onderzoek ernaar urgentie behoeft;
Inventarisatie (verkennend onderzoek): Door het uitvoeren van een onderzoek worden
de digitale objecten en domeinen op het web verkend en structuren afgebakend,
voorafgaand aan de uiteindelijke waardestelling;
Waardestelling (duiden van de betekenis en die betekenis toekennen): het doen van
een uitspraak over de cultuurhistorische waarde met behulp van methodiek gebaseerd
op de uitkomsten van het onderzoek en de gehanteerde waarderingscriteria;
Selectie (bepalen wat bewaard moet worden): selecteren van welke cultuurhistorisch
waardevolle objecten bewaard moeten worden en welke niet, vastleggen van de
gebruikte selectiemethode en de gevolgde selectieprocedure;
Opslag (de eigenlijke oogst): invoer, archivering en duurzame opslag van het
cultuurhistorisch waardevolle materiaal, vastleggen van metadata en logbestanden;
Beschikbaarstelling (beschikbaarstelling van de digitaal geboren bronnen en data).
 Door de waardestelling voor digitaal geboren materiaal te verbinden aan de bestaande praktijk
ten opzichte van materieel erfgoed is het mogelijk om in de toekomst te komen tot een integrale
wijze van het duiden en betekenis van al het erfgoed, zowel het analoge als het digitale en dat
te verankeren in wetgeving. 39
Definitie van het digitaal geboren domein
Digitaal geboren erfgoed omvat digitale cultuurhistorische uitingen van mens en machine op
het wereldwijde web (WWW) die kunnen worden verkend en bewaard door middel van
webarchivering. Daarnaast kan deze cultuurhistorie op offline dragers zijn bewaard en worden
opgespoord en veiliggesteld door middel van ‘webarcheologie’ of ‘internetarcheologie’. Dit is
het bewaren van antieke sites door middel van onderzoek naar data die aanwezig is op harde
schijven of andere analoge objecten.
Eenheid en verscheidenheid. Een zoektocht naar een integrale cultuurhistorische waardestelling
van het materiële erfgoed, Brochure Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, juni 2014
https://www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/documenten/publicaties/2014/01/01/eenheid
-en-verscheidenheid/eenheid-en-verscheidenheid-brochure.pdf
39

23

Historische achtergrond van het waarderen
Webarchivering begon pas serieus in Nederland in 1999 met het project Archipol. 40 Het
webarchief van de KB ging in november 2006 van start na een lange aanlooptijd vanwege
technische en vooral juridische obstakels. Pas begin 2007 werd de eerste site gearchiveerd.
 Daarvoor had de eerste experimentele domeincrawl van het Nederlandse webdomein al in
2000 plaatsgevonden, maar de gecrawlde data is voor zover bekend niet bewaard gebleven. 41
Het Nederlandse web was al eerder vanaf 1992 min of meer door de KB in kaart gebracht in
het project NL-Menu. 42 Het eerder genoemde DutchESS (Dutch Electronic Subject Service)
de landelijke dienst voor de ontsluiting van Internetbronnen voor een wetenschappelijke
doelgroep, vormde de basis van de eerste selectie voor webarchivering door de KB eind
2006. 43
De KB en de beleidscontext van het waarderen
Webarchivering in Nederland is niet vastgelegd in wettelijke kaders. Zoals hiervoor al werd
vermeld, kennen vrijwel alle landen in de wereld depotwetgeving voor nationale bibliotheken
of erfgoedinstellingen. De KB heeft een contentstrategie waarin de uitganspunten van selectie
van digitaal geboren webpublicaties worden vastgelegd. Deze uitgangspunten hebben geen
grond in de wet, maar vloeien voort uit de missie, visie en geschiedenis van de organisatie. 44
De collectie van de KB is sinds 1798 een bron van inspiratie en ontwikkeling voor Nederland
en streeft ernaar dat te blijven in de toekomst door te bewaren wat er al is en nu een actuele
collectie op te bouwen die relevant zal zijn voor toekomstige Nederlanders.
 De van oorsprong wetenschappelijke bibliotheek is in de loop der jaren uitgegroeid tot een
brede en veelzijdige organisatie die de nationale bibliotheekcollectie zichtbaar, bruikbaar en
houdbaar maakt voor alle Nederlanders en voor elk type gebruik, nu en in de toekomst. De KB
draagt met webarchivering zorg voor het geschreven woord online, met name voor de
Nederlandse publicaties op het web, en stelt iedereen in staat om wat is gearchiveerd te lezen,

http://www.archipol.nl (Offline sinds 2019)
Lex Sijtsma, NedLiB en Kees Teszelszky, 2020: twintig jaar webarchivering in Nederland. 26
februari 2020. https://www.kb.nl/en/blogs/digitale-geesteswetenschappen/2020-twintig-jaarwebarchivering-in-nederland
42
http://www.nl-menu.nl/over en https://www.bitsgalore.org/2018/04/24/resurrecting-the-first-dutchweb-index-nl-menu-revisited
43
Marianne Peerenboom (1997), Dwerg tussen reuzen? Het Nederlandse basisclassificatie web.
Informatie professional, 1(3),15-18. http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/2861
44
https://www.kb.nl/organisatie/organisatie-en-beleid/missie-en-visie
40
41

24

te leren en onderzoek te doen. Zo draagt de KB door het behoud en de beschikbaarstelling
van de webcollectie eraan bij dat Nederland slimmer, vaardiger en creatiever wordt.
De opzet van webarchivering in de KB vloeit voort uit het Beleidsplan KB 2019-2022. 45 Samen
met partners uit de erfgoedwereld draagt de KB bij aan de publieke toegang tot informatie van
het web, het bevorderen van wetenschap naar digitaal geboren bronnen, het vergroten van de
geletterdheid en het bewaren en beschikbaar stellen van digitaal geboren erfgoed. De leidende
principes van het beleidsplan als maatschappelijke waarde centraal plaatsen, inzetten op
digitaal en denken in netwerken komt ook tot uiting in het selectiebeleid en de wijze waarop
webarchivering plaatsvindt in samenwerking met het nationale en internationale netwerk.
Werkwijze waardestelling en de opbrengst van het waarderingsproces

De opbouw van een speciale webcollectie wordt vrijwel altijd vooraf gegaan door een
verkennend onderzoek en een inventarisatie van wat ooit was, nog aanwezig is op het web.
 Door het uitvoeren van handmatig of geautomatiseerd onderzoek worden de digitale objecten
en domeinen op het web verkend en structuren afgebakend, voorafgaand aan de
daadwerkelijke waardestelling. Deze inventarisatie is ook voor een deel bureauonderzoek,
omdat ook fysieke bronnen als boeken en tijdschriften hierbij betrokken worden.
Zoals hierboven geschetst, wordt bij de waardestelling een oordeel geveld gedaan over de
actuele cultuurhistorische waarde met behulp van methodiek gebaseerd op de uitkomsten van
het onderzoek en de gehanteerde waarderingscriteria. De hierbij gehanteerde criteria zijn
deels ontleend aan de integrale cultuurhistorische waardestelling van het materiële erfgoed en
aangepast aan de wetenschappelijke opvattingen en collectietechnische inzichten uit het
digitaal geboren erfgoedveld van webarchivering en webarcheologie.
Bij digitaal geboren bronnen kan worden uitgegaan van vijf hoofdcriteria:
1. Historische waarde (ouderdom);
2. Beleving (schoonheid en herinneringswaarde);
3. Fysieke kwaliteit (gaafheid, authenticiteit);
4. Inhoudelijke kwaliteit (zeldzaamheid, informatiewaarde,
representativiteit);

Beleidsplan Koninklijke Bibliotheek 2019-2022: werken met woorden.
https://www.kb.nl/sites/default/files/docs/kbnb_beleidsplan-nl.pdf

45

25

ensemblewaarde

en

5. Archiveerbaarheid (of het technisch, juridisch of organisatorisch mogelijk is de site te
archiveren).
In het gedeelte over de selectiemethode wordt deze toegepast op de XS4ALL-homepages.
26

3 Beschrijving onderzoeksmethode
Signalering (alarmering)
Het moment van signalering is het tijdstip van bewustwording dat bepaald waardevol digitaal
geboren materiaal acuut dreigt verloren te gaan of een bepaalde actuele betekenis heeft en
redding urgent is. Voor deze collectie kwam dat moment in januari 2019. 46 In die maand
kondigde KPN aan om XS4ALL als merk op te heffen. Hierdoor werd dit unieke Nederlandse
digitale erfgoed acuut bedreigd.
 Het veranderen van een URL (webadres) door een provider, de migratie van een webserver
of het wisselen van provider heeft in het verleden al tot het verlies van duizenden unieke
historische homepages geleid, zoals bij provider Euronet. 47 De collectiespecialisten Peter de
Bode en Kees Teszelszky waren door dit nieuws gealarmeerd, maar hadden eerder al XS4ALL
geïdentificeerd als de grootste collectie digitaal geboren erfgoed uit de beginperiode van het
Nederlandse web die nog steeds online is.
De KB begon daarom in 2019 een reddingsactie begonnen om zoveel mogelijk XS4ALLhomepages met erfgoedwaarde op te sporen, te selecteren en te bewaren. Dankzij financiële
bijdragen van het SIDN Fonds en Stichting Internet4all was de KB – met tijdelijke formatie
versterkte - KB-webarchiveringsteam in staat om een representatieve webcollectie op te
bouwen. 48
Deze webcollectie bevat een selectie van de vroegste, meest bijzondere of juist erg
kenmerkende homepages van Nederland uit de periode 1993 tot en met 2001 (het knappen
van de Internetzeepbel 49) en een selectie van de sites na die datum met bijzondere
erfgoedwaarde voor de toekomst. Omdat in 2019 de datum van publicatie van de eerste
homepage nog niet bekend was, is toen uitgegaan van 1 mei 1993, toen de provider werd
opgesteld voor particulieren.
 Inventarisatie (verkennend onderzoek)
Het opsporen en selecteren van homepages is deels werk van de mens en deels van de
machine. Het kan worden gezien als een combinatie van historisch detective-achtig speurwerk

https://www.overons.kpn/nl/nieuws/2019/management-xs4all-besluit-tot-samenvoegen-met-kpnconform-strategie-kpn
47
Peter de Bode, en Kees Teszelszky, (2018) Webcollectie Internetarcheologie Euronet: websites
gehost bij provider Euronet-Internet (1994-2017. KB Lab: The Hague. https://lab.kb.nl/dataset/webcollection-Internet-archaeology-euronet-Internet-1994-2017 en: https://www.kb.nl/blogs/duurzametoegang/de-ontdekking-van-het-oudste-digitale-incunabel-van-de-nederlandse-politiek-op-het-web
48
https://www.sidnfonds.nl/projecten/redden-wat-van-waarde-is-webarchivering-van-xs4allhomepages-1993-2000; https://www.stichtingInternet4all.nl/
49
https://nl.wikipedia.org/wiki/Internetzeepbel
46

27

door collectiespecialisten, geavanceerde technische analyses van de inhoud van
webarchieven door een onderzoeker Digitale Duurzaamheid en natuurlijk het slim doorzoeken
van het live web. Door het uitvoeren van een vooronderzoek worden de digitale objecten en
domeinen op het web verkend en structuren afgebakend, voorafgaand aan de uiteindelijke
waardestelling en selectie.
XS4ALL in het Internet Archive
Vaak begint webhistorisch vooronderzoek met een duik in de rijke digitale collectie van het
Internet Archive die met de Wayback Machine te raadplegen is. In de beginjaren publiceerde
XS4ALL een soort ‘telefoonboek’ op het web met een overzicht van vrijwel alle homepages die
op dat moment online waren. 50 Deze lijst (die overigens door een vrijwilliger werd
samengesteld) is in verschillende versies terug te vinden in het Internet Archive. 51

Screenshot het linklijst homepages, 19 december 1996
De oudste versie van het overzicht van homepages dat te vinden is in het Internet Archive,
dateert volgens de ‘time stamp’ van 19 december 1996. Op dat moment waren er 4.369

https://web.archive.org/web/19980210123127/http:/www.xs4all.nl/homepages/all.html Andere
providers publiceerden vergelijkbare lijsten, zoals die van Euronet:
https://web.archive.org/web/19970605104358/http://www.euronet.nl/ned/vip/index.html
51
https://web.archive.org/web/19990224123950/http:/www1.xs4all.nl/homepages/keyboard.html
50

28

XS4ALL-homepages online. Vervolgens werd de broncode 52 van de gearchiveerde site
bekeken:

Daarna werden de links van deze pagina geharvest en werd automatisch bepaald welke van
die links nog online was. Deze lijsten bestonden in verschillende opmaakvormen, zoals de
onderstaande in de vorm van een aanklikbaar ‘toetsenbord’.
 (versie 1996) 53

view-source: https://web.archive.org/web/19961219074229/
http://www.xs4all.nl/homepages/new.html
53
https://web.archive.org/web/19961219074338/http://www.xs4all.nl:80/homepages/keyboard.html
52

29

(versie 1998) 54
Door deze verkenning uit te voeren met verschillende versies van deze lijst was een deel van
de nog online zijnde homepages op te sporen.
54

https://web.archive.org/web/19990224123950/http://www1.xs4all.nl/homepages/keyboard.html
30

Alternatieve presentative van homepages (2000) 55

XS4ALL-homepages in het Common Crawl webarchief
Daarnaast is de index van de webcollectie van Common Crawl afgespeurd op zoek naar links
naar nog onbekende homepages. 56 Common Crawl is een crawler en open webarchief dat
zich met name richt op professionele onderzoekers en data-analisten. 57 Het heeft geen
gebruikersvriendelijke omgeving zoals de WayBack Machine van het Internet Archive, maar
het is wel mogelijk om de collectie als geheel te doorzoeken via de index en zelfs de complete
dataset met de gearchiveerde sites te downloaden. Dit laatste is niet zonder meer mogelijk bij
het Internet Archive.
https://web.archive.org/web/20000815094753/http://www.xs4all.nl/absoluut/homepages/index.html
http://index.commoncrawl.org/
57
https://commoncrawl.org/
55
56

31

Schermafdruk van de Indexpagina van Common Crawl, oktober 2016. 58
XS4ALL-homepages in Webdirectories
Webdirectories, linkpagina’s, bookmarkverzamelingen, webindexen of webportalen zijn sites
gevuld met lijsten van hyperlinks naar andere websites die meestal door een redacteur of
liefhebber zijn verzameld. Het fenomeen ‘web directory’ dateert uit de periode voor de opkomst
van de zoekmachines op het web (alhoewel er ook in onze tijd nog webdirectories bestaan als
bijvoorbeeld Startpagina die voornamelijk voor de oudere gebruiker bedoeld lijken te zijn).
Voor veel gebruikers fungeerde de web directory als een soort van beginpagina van het web.
Deze sites zijn vergelijkbaar met de linkpagina’s of bookmarkpagina’s op oudere homepages
en websites, maar het verschil is dat een web directory alleen uit hyperlinks met eventueel een
korte beschrijving of categorisering bestaat. In sommige gevallen is de linkpagina ook de
persoonlijke startpagina van de maker.
 Het doel van een web directory was de weg te vinden op het wereldwijde web zonder
zoekmachine. Het liet de gebruiker makkelijker navigeren over het web en hielp daarnaast de
gebruiker om de content te vinden waar die naar op zoek was. Daarnaast gaf de maker van
de web directory bedoeld of onbedoeld een overzicht van wat op het web te vinden was of van
de interesse van de gebruikers. In de woorden van de redacteur van de XS4ALL homepage
web directory:

58

http://index.commoncrawl.org/CC-MAIN-2016-44

32

“While browsing through the enormous list of xs4all homepages you must
have come to the same conclusion as I did: plenty of interesting and useful
information, but extremely tedious to filter out the good parts. I therefore
started to prepare the xs4all home page index and a homepage index on
other Internet providers. I if you are maintaining a homepage and would
like other people to read your interesting stuff, register your homepage
now! I will include your homepage in the Index. As soon as this list starts
to grow, it will become a valuable tool for all web surfers who visit the xs4all
server.” 59

In zekere zin zouden we het overzicht van de homepages van XS4ALL niet alleen een ‘web
directory’ kunnen noemen, maar ook kunnen zien als een vroege vorm van social media,
doordat het gebruikers met dezelfde interesses met elkaar in contact bracht.
