De eerste Hamlet-opvoeringen in Duitschland
Feist.
34

Lautverschiebung.
fibernahm, ist ffir den Prozeg und das Ergebnis des Spmchenwechsels ganz
irrelevant. Bei beiden ist der Wechsel nicht ohne Einflug auf die neu
~bernommene Sprache vor sich gegangen. Dieser EinfluB zeigt sich zunS.chst
in der Aussprache: wie der Niederdeutsche das iibernommene Hochdeutsche
mit stimmhaften Lauten und seiner eignen Kelilkopf- und Mundartikulation
ausspricht, so hat der Pr/igermane oder schon das ihm seine idg. Sprache
bringende Mittlervolk diese nach seinen Spmchgewohnheiten umgestaltet.
Wieviel v o n d e r Umgestaltung (Lautverschiebung, Akzentwechsel, Verfall der
Flexionsformen) auf Rechnung des Mittlervolks und wieviel auf diejenige der
Pr/igermanen zu setzen ist, wird sich mit Sicherheit vermutlich nie entscheiden
lassen. DaB daneben auch die spontane Fortentwicklung der Sprache eine
Rolle'spielte, erscheint selbstverstS_ndlich, da sie nirgends fehlt. Aber aus ihr
allein 1/iBt sich das verwickelte Problem der Lautverschiebung nicht geniigend
erklS.ren, wie denn iiberhaupt die VorgS.nge psychischer und lautphysiologischer Art bei der Sprachentwicklung sich selten auf eine einzige und
einfache Formel bringen lassen.
BerlVn.
SIGMUND FEIST.
D E EERSTE H A M L E T - O P V O E R I N G E N 1N D U I T S C H L A N D.
 Goethe heeft na Schiller's dood dezen als een komeet gekarakteriseerd,
helder schitterend en daarop ondergaande, ,,unendlich Licht mit seinem
Licht verbindend". In tegenovergestelden zin zou voor Shakespeare dit beeld
kunnen worden gebruikt. Zooals uit bijna onmerkbare storingen in den
sterrenloop bet verschijnen van den komeet berekend wordt, en hij daarop,
begeleid door bijgeloof en volksphantasie en toenemend in invloed en schittering, de aardbaan nadert, zoo, in telkens toenemende helderheid, met steeds
wassenden invloed, vertoont zich het geweldige drama van Shakespeare in de
Duitsche letterkunde. Vaag en sprookjesachtig is het begin: de mistastende
belangstelling van het yolk, dat door rondtrekkende comediespelers figuren
uit Shakespeare's werk leert kennen, zonder dat ook de bezielende geest mee
wordt overgebracht; een fijn denker construeert de beteekenis van dezen
Germaanschen heros voor het toekomstige Duitsche geestesleven; daarop
wordt hij zichtbaar aan den hemel der Duitsche letteren: met steeds toenemend aanvoelend en nascheppend vermogen worden zijn werken vertaald;
bewust, met minder theorie, maar meer congenialiteit, wordt hij thans door
een Herder, een Goethe gepredikt, zijn invloed wordt alles beheerschend,
tot hij, tusschen de schittering van Duitschlands klassieke en vroeg-romantische dichters, straalt als een ster van de allereerste grootte, ,,unendlich
Licht mit seinem Licht verbindend".
Telkens zijn het de meesterwerken der Duitsche letterkunde van de achttiende eeuw, die door het licht van Shakespeare worden bestraald: Lessing's
opbouwende tooneelcritieken, Goethe's en Schiller's onstuimig-geniale jeugdtragedies, maar ook Schiller's Wallenstein erl Jungfraa yon Orleans en
Goethe's Wilhelm Meister. Deze Wilhelm Meister met zijn Hamlet-vereering
verbindt de achttiende met de negentiende eeuw, vormt den overgang van

Scholte.
35

De eerste Hamlet-opvoeringen.
 Sturm and DranK en Classicisme tot de Romantiek: in hem zijn de twee
grootste machten, waarvoor de romantische dichters hun eerbied betoonen,
vereenigd: ,,Shakespeares Universalil~.t ist der Mittelpunkt der romantischen
I.(unst; Goethes rein poetische Poesie ist die vollst~.ndigste Poesie der
Poesie", zegt Friedrich Schlegel, nadat hij reeds vroeger verkondigd had:
,Wer Goethes Meister geh6rig charakterisierte, der h/ttte damit wohl eigentlich
gesagt, was es jetzt an der Zeit ist in tier Poesie; er dtirfte sieh, was poetisehe
Kritik betrifft, immer zur Ruhe setzen".
Goethe's Wilhelm Meister wordt mede gedragen door zijn vereering voor
Shakespeare, door zijn meesterlijke analyse van den Hamlet. Zijn poetisehe
formuleering van bet Hamlet-probleem neemt tot in onze dagen in de
Shakespeare-critiek een eervolle plaats in; de wordingsgeschiedenis van Wilhelm Meister's Hamlet-opvoering heeft ook thans nog reeht op meer dan
alleen literaire belangstelling. Deze Hamlet-opvoering met haar breed opgezette
voorgesehiedenis is een van de merkwaardigste deelen van de Lehrjahre;
eens was zij zonder twijfel in de geprojecteerde ontwikkelings-gesehiedenis
van Goethe's Wilhelm einddoel en eulminatie. De Theatralische SendunK
was bestemd in de Hamlet-opvoering haar afsluiting te vinden. Vermoedelijk
was zij van het begin af onder dit geziehtspunt ontworpen. De tijd van
deze grootsehe coneeptie is juist die, waarin het probleem van een opvocring van Shakespeare's Hamlet op het Duitsehe tooneel gesteld en behandeld
wordt. Als Goethe dan, in de eerste dagen van het jaar 1777, in zijn dagboek noteert: ,,in Garten, diktiert an Wilhelm Meister", had het probleem
zijn verwezenlijkiug gevonden: op 9 September 1776 had op het befaamde
tooneel te Hamburg onder leidir~g van den grooten Friedrich Ludwig
Sehrdder de eerste opvoering van den Hamlet plaatsl). Goethe heeft dit
Hamburger milieu voor oogen bij zijn schildering van Serlo's theater in H***.
 Schr6der zelf had daarvoor een vertaling gemaakt, die, na eenige omwerking, her volgend jaar bet licht zag: Hamlet, Prinz con Ddnemark, Fin

Trauerspiel in sechs Aafziigen, Zum Behuf des Hamburgischen Theaters,
Hamburg, In der Heroldsehen Buehhandlun K, 1777. De opvoering was een
groot succes. 2) De Directeur oogstte grooten roem met zijn creatie van den
geest van Hamlet's vader. In de hoofdrol trad Johann Franz Hieronymus
Brockmann op, van wien een tijdgenoot schrijft: ,Mutter Natur hat ihm alles
gew~ihrt: sch6ne Figur, ausdrucksfhhiges Gesicht, sonorische Stimme und eine
richtig denkende, tieffiihlende Seete". Met den Hamlet heeft Brockmann zijn
roem definitief gegrondvest.
Na Hamburg volgde, in December 1777, Berlijn. Her was den directeur
van den schouwburg in de BehrenstraBe, Carl Theophil Ddbbelin, gelukt,
Brockmann voor een serie gast-voorstellingen te winnen: ,,Der bertihmte
Schauspieler ~on der Ackermannschen Gesellschaft, Herr Brockmann", schrijft
het Literarisehe Wochenblatt, ,,ist den 14. dieses Monats aus Hamburg hier
l) Ik verwaarl0os in dit verband opzettelijk de zeer vroege opvoeringendoor Engelsche
comedianten, sinds althans t620, die een heel ander karakter droegen.
t) Vgl. Gen~e, OescMchteder Shakespeare-Auffiihrungen in Deufschland~ Leipzig t870;
Litzmann, Friedrich LudwigSchrdder, Hamburg, I, t890, II, 1894; vgl. ook bet ShakespeareJahrbuch, XI, p. It vlgg.
$cholte.
36

De eerste Hamlet-0pv0eringen.
 angelangt um das Ansuchen unsers Publikums zu befriedigen, welches schon
lange diesen grogen Mann in Hamlet zu sehen gewiinscht hat, eine Rolle,
worinn Engli~uder selbst ihn den deutschen Garrick genannt." Ook hier trad
de Directeur als de geest van Hamlet's vader op; zijn dochter, Caroline
D6bbelin, speelde voor Ophelia; de later door zijn G6tz-creatie bekende
Johann Oottfried Briiekner had de rol van Claudius, Anna Christina l~enke,
een 13ekende Franeisca uit dien tijd, had die der Koningin te vervulIen;
Carl Wilhelm Unzelmann, die toen hog zijn gave voor her komische genre
niet ontdekt had, speelde voor Laertes. , N i e ist wol irgend ein englisches
Trauerspiel mit einem solchen HeiBhunger vom Zuschauer und Schauspieler
verschlungen worden als dieser Hamlet", luidt her oordeel van een bekend
criticus uit die dagen.
Maar vergankelijk is de roem van den tooneelspeler, transitoir is zijn kunst:

Hier stirbt der Zauber mit dem Kiinstler ab,
Und wie der Klang verhallet in dem Ohr,
Verrauscht ,des Augenblicks geschwinde Schb'pfang,
Und ihren Rahm bewahrt hein dauernd Werk.
 Her is bijna een toeval, dat deze woorden van Schiller op de Berlijnsehe

Hamlet-opvoeringen zoo heelemaal niet van toepassing zijn. De uitgever
Wewer, bij wien de Litteratur- und Theaterzeitung verscheen, besefte het
gewicht van deze gebeurtenis op dramatisch gebied en wendde zich tot een
,,sehr respektabeln und idealen Ktinstler" met her verzoek hem voor den
nieuwen jaargang van zijn blad een gravure van een sc~ne uit de Hamletopvoering op D6bbelin's tooneel te leveren. E e n bevoegder kunstenaar dan
Chodowiecki had hij daarvoor niet kunnen vinden. Deze noteert in zijn
dagboek dd. 23 December 1777:,6t6 ehez Mr. Wewer; il veut avoir 18 jours
apr~s le Nouvel an une sc~ne de Hamlet pour la Gazette de Th6.atre." Van
nu af bezoekt Chodowiecki, die bij de eerste opvoering geen plaats had
kunnen bemachtigen en bij een tweede zoo slecht gezeten had, dat hij vrijwel
niets kon zien, regelmatig de Hamlet-vertooningen; hij wordt met de familie
D6bbelin, met Brockmann nader bekend, ziet zich in her bezit van een
,billet franc pour toujours" en maakt vlijtig schetsen. Zoo ontstaat de gravure
in octavo, voorstellende de geestverschVning in de kamer van de Koningin,
waarbij de teekenaar her onderschrift voegde: ,Seht lhr denn ni'chts hier?
Hamlet, 4ter Aufz., l lter Auftr. Herr Doebbelin als Geist, Herr Brockmann
als Hamlet, Madam Heneke als Koeniginn". Nog met een tweede gravure
in octavo werd de jaargang 1777 van do Litteratar- und Theaterzeitun~
verlucht: Hamlet en Ophelia (III, 1), met her onderschrift: ,,In ein Nonnenkloster geh." Engelmann geeft in zijn, ook voor de literatuurgeschiedenis
zoo belangrijk werk: Daniel Chedowieckis sdmtliehe Kupferstiehe, Leipzig,
1857, deze beide gravures onder no. 213 en 214 1).
 l) Chodowieckigebruikt naast zijn impressie's van de opvoeringen den tekst van Schr~der;
de onderschriften zijn daarnaar geci/eerd; de aanduiding van bedrijf en tooneel hebben op deze
vertaling betrekking. Om her naslaan te vergemakkelijkengeef ik in het vervolg deze aanduidingen naar de vertaling van Sehlegel; voor beide bovenaangehaalde gravures is dat respectievelijk III, 4 en IlI, i.
Scholle.
37

De eerste Hamlet-opvoeringen.
Maar het aantal schetsen, dat Chodowiecki gemaakt had, was veel grooter;
zij vormden den grondslag voor een twaalftal gravures in duodecimo, die
in den herfst van her jaar 1778 her licht zagen als illustraties van den
Berliner Oenealogischen Kalender fiir das Jahr_1779. Zij stellen voor:
Brockmann als Hamlet (I, 2: Hamlet's monoloog); Hamlet luistert naar
Horatio's vertelling (I, 2); Hamlet en de geest van z~n vader (I, 5);
,,Ich...
will beten gehn" (I, 5); Horatius en Marcellus zweren op her
zwaard (I, 5) ; Hamlet en Ophelia (III, 1 : ,,schlafen [ vielleicht auch trfiumen l
ja, da liegt's"); Hamlet en Guildenstern (III, 2: de fluit); de geestverschi/ning
in de kamer der Koningin (III, 4: ,,wie ist euch, Mutter?"); Hamlet en de
Koning (IV, 3: de worm); Ophelia's waunzin (IV, 5); Hamlet op her
kerkhof (V, 1: ,,Ach, der arme Yorick!"); Hamlet's laatste woorden tot
z~/n moeder (V, 2).
 Nog is Chodowiecld's I-lamlet-serie niet afgesloten; de geweldigste sc~ne
ontbreekt hog: her tooneel op her tooneel. In den loop van 1778 teekende
de kunstenaar deze sc~ne: links her koningspaar met gevolg; recht.s Hamlet
aan de voeten van Ophelia, op den achtergrond her tooneelspel, op her
oogenblik, dat de koning zich neervlijt, om te slapen. Her is een grootsch
geeomponeerde teekening met her onderschrift: ,.,Die Mausfalle; Hamlet
3. Aufzug, 2. Auftritt; Von Herrn Brockmann auf dem Berlinschen Theater
1778 vorgestellt; Mamsell D6bbelin war Ophelia, Herr Bruckner der
K6nig etc."1) Zij was bestemd om separaat in den handel te komen en
werd door Daniel Berger als folio-blad met omlijsting gegraveerd: ,,D. Chodowiecki del. 1778; D. Berger, Sculps. Berolini 1780".
Deze vijftien Hamlet-gravures vormen het arbeidsmateriaal voor her boek,
dat mij aanleiding geeft tot dit kleine opstel 2). Dr. Voelcker doer zich in
dit werk als een grondig kenner van de tooneelgeschiedenis in de tweede
helft der achttiende eeuw, als een goed waarnemer van her gegraveerde
detail, als een onvermoeid speurder naar ophelderende en aanvullende mededeelingen uit de meest verschillende bronnen Van dien tijd kennen. Het
gelukt hem dan ook, op grond van deze gravures een 9rijwel volledige
reconstructie van de Berlijnsche Hamlet-opvoeringen tot stand te brengen,
waarbij de inrichting van den schouwburg, het gebruik van her scherm,
de lichteffecten en de~oraties, de requisieten en de costumes, de coiffures,
de groepeering der personen, hun houding, gestes en mimiek, ja, heel hun
spel tot in bijzonderheden wordt behandeld. Zoo geeft het boek veel meer
dan de titel zou doen vermoeden; bet is een uiterst belangrijke bijdrage
voor de tooneelgeschiedenis van die dagen, een onverwachte winst voor de
geschiedenis van de Hamla-in'terpretatie en een welkome aanvulling van
onze kennis van Chodowiecki's subtiele kunst.
 Dr. Voelcker maakt her meer dan waarschijnlijk, dat m e t uitzondering
l) Bij deze laatste gravure is her onderschrift en ook de aanwijzingvan acte en se~ne in
overeenstemming gebxacht met de vertaling van Johann Joachim Eschenburg, die inmiddel$
was verschenen.
2) Dr. Bruno Voelcker, Die ttarnlet-Darstellungen Daniel ChodowieeMs und ihr Quellenwert
fiir die deutsche Theatergesehichte des 18. Jahrhunderts [Theatergeschichtliche Forschungen,
herausgegeben yon Berthold Litzmann, Nr. 29] Leipzig, Ver!ag yon Leopold Vofl, 1916.
Scholte

38

De eerste Hamlet-opvoeringen.
van de Mouse-trap-sc~ne alle gravures zich heel nauw bij de opvoeringen
van D6bbelin's tooneel aansluiten, dat we zelfs in de teekening der personen
nauwkeurig gelijkende portretten van Brockmann, Caroline D6bbelin, Anna
Henke, Johann Briickner en Carl Unzelmann hebben. Bijzonder leerrijk is
zijn vergelijking van her octavo-blad ,Seht ihr denn nichts hier?" en de
duodecimo-gravure ,Wie steht es um euch, Mutter?" Hij doet uitkomen,
op welke punten Chodowiecki her tooneelmatige in zijn voorstellingen hog
onderstreept en in welk opzicht de rechten van de schilderkunst zich hebben
doen gelden. Her minst overtuigend is voor mij zijn opvatting van kalendergravure nummer drie, waar Chodowiecki her pathetische in Dbbbelin's spel
door overdrijving zon hebben geparodieerd en tegelijkertijd, om zijn vriend
te ~paren, de gelijkenis zou hebben vermeden. Hoe diep de schrijver in zijn
onderwerp is doorgedrongen, blijkt uit zijn opvatting van kalendergravure
nummer elf, waar hij aantoont, dat Chodowiecki in zijn onderschrift niet
precies de juiste woorden uit den tekst aanhaalt.
 Het boek is vlot geschreven, waarbij evenwel herhalingen niet steeds zijn
vermeden ; goede lichtdruk-reproducties stellen den lezer in staat, her arbeidsmateriaal te controleeren. Uiteraard zou men een dergelijk werk nog veel
rijker ge'illustreerd wenschen; immers niet aan elken lezer zal Engelmann's
uitgave ten dienste staan; ook zouden enkele portretten ter vergelijking niet
misplaatst geweest zijn. Welk een treffende portretgelijkenis laat zich constateeren in her tweede octavo-blad en de zesde kalender-gravure, indien men
daarnaast het portret van Brockman.n legt, dat in 1794 door J. D. Heidenreich gegraveerd werd. Maar ook in her meer eenvoudige kleed is het werk
van Dr. Voelcker een welkome gave, die ons den wensch doer uitspreken,
dat de schrijver weldra zijn zoo vruchtdragende onderzoekingen ook op
Chodowiecki's schitterende seriei~n naar Minna yon Barnhelm en naar Kabale
und Liebe zal richten.
Amsterdam.
J. l-I. SCHOLTE.
B I J D R A G E N T O T DE E N G E L S E S P R A A K K U N S T.
I.
Herhaling van het hulpwerkwoord met subjekt.
I. De herhaling van het hulpwerkwoord met subjekt geeft in het levende
Engels aanleiding tot eigenaardige konsirukties, die in de meeste spraakkunsten,
zowel de wetenschappelike als de uitsluitend praktiese, op geheel onvoldoende
wijze, of in het geheel niet worden behandeld. Ofschoon ik in mijn Addence
and Syntax een vrij volledige opsornming van de gevallen heb gegeven
(2e druk w 148), is de onderscheiding in een paar gevallen niet nauwkeurig
genoeg, en loont bet bovendien de moeite de aard van de konstrukties nader
te beschouwen.
We kunnen de volgende gevallen onderscheiden:
1. de spreker zegt iets op zijn eigen gezag, en vraagt daarna de mening
van de hoorder.
