TOENEMENDE SPECIALISATIE EN HET TEKORT AAN LEIDERS
T O E N E M E N D E S P E C IA L IS A T IE E N H E T T E K O R T
A A N L E ID E R S
door D rs J. B. M . Bos
Inleiding.
In de huidige samenleving is het tekort aan leiders een vertrouw d ver­
schijnsel geworden. D it tekort komt tot uiting zowel in de min of meer
chronische overbelasting van de aanwezige topleiders, als in de grote
moeilijkheid om in vacante leidinggevende functies te voorzien.
H et verschijnsel van het tekort aan leiders kan niet los w orden gezien
van een ander verschijnsel, dat een steeds groter stempel op de m ense­
lijke samenleving drukt: de toenem ende specialisatie. T ussen beide be­
staat uiteraard de relatie, dat toenem ende specialisatie een grotere be­
hoefte aan sam enhang en derhalve aan leiding mede brengt. In het on­
derstaande zal echter w orden uiteengezet, dat de om vang van de grotere
behoefte aan leiders w ordt bepaald door de wijze, w aarop toenem ende
specialisatie de ordening van het menselijk handelen in een organisatie zal
beïnvloeden.
Specialisatie en organisatiestructuur.
Binnen een organisatie komt de menselijke sam enw erking tot uiting in
de vorm, die de organisatiestructuur aanneem t. Elk sam en-w erken sluit
zowel leiding als uitvoering in. Bij de laatste gaat het om het toepassen
van kennis. H et geheel van het menselijk kennen valt echter uiteen in
een groot aantal kennisgebieden, die hun ontstaan ontlenen aan de be­
perktheid van de vermogens van de individuele mens. D eze w ordt hier­
door genoodzaakt zijn aandacht bew ust te beperken tot een relatief klein
gebied: de individuele mens specialiseert zich.
 Specialisatie t) oefent op de in een organisatie te verrichten w erkzaam ­
heden een kracht uit, die leidt tot sam entrekking van gelijksoortige w erk­
zaam heden tot relatief homogene groeperingen. D eze sam entrekking
m aakt het toepassen van specialistische kennis mogelijk. D e realisering
van dit voordeel w ordt echter tegengew erkt door de desintegrerende in­
vloed, die er van sam entrekking uitgaat. D e homogene groeperingen, die
het geheel van de organisatie uitmaken, hebben elk namelijk een eigen,
afzonderlijke doelstelling. D e afstand van de bijzondere doelstellingen
van de delen tot de algem ene doelstelling van het geheel moet dus w or­
den overbrugd. H iertoe dient de van specialisatie uitgaande desintegre­
rende kracht te w orden gecompenseerd door integrerende, coördinerende
krachten. D e leiding heeft nu tot specifieke taak deze coördinatie tot
stand te brengen.
U it het bovenstaande volgt, d at een analyse van de invloed van toe­
nemende specialisatie op de organisatiestructuur zowel de invloed op het
toepassings-aspect (de uitvoering) als die op het coördinatie-aspect (de
leiding) zal moeten om vatten. W a t de uitvoering betreft kan w orden
vastgesteld, d at toenem ende specialisatie eertijds homogene groeperingen
van w erkzaam heden heterogeen van sam enstelling doet w orden en wel
als gevolg van de met haar gepaard gaande verdere sam entrekking. H iert) Het begrip specialisatie wordt in dit betoog gebruikt in de algemene, ruime be­
tekenis.
ma b

blz. 494

door w ordt echter noodzakelijk, dat er van de leiding een additionele
coördinerende kracht zal uitgaan.
 H et is duidelijk, d at de wijze w aarop de door verdere sam entrekking
ontstane nieuwe groepering van w erkzaam heden in de bestaande organi­
satiestructuur w ordt opgenomen, van invloed is op de additionele coör­
dinatie, w aarin zal moeten worden voorzien. W a n n e e r bijvoorbeeld in
een bepaalde organisatie een leider A de leiding uitoefent over een o r­
ganisatorische eenheid, w aarin w erkzaam heden overeenkom ende met het
kennisgebied a zijn gegroepeerd, en w anneer binnen dit kennisgebied een
toenam e van specialisatie zich voltrekt die leidt tot het ontstaan van een
afzonderlijk kennisgebied a', dan zal het toepassen van de voortgeschre­
den specialisatie leiden tot sam entrekking van de w erkzaam heden a' bin­
nen de groep a. H et organisatorische probleem, dat door deze sam en­
trekking w ordt veroorzaakt, is nu gelegen in de vraag op welke wijze de
nieuwe groepering a ' in de organisatiestructuur w ordt ondergebracht.
H ier zijn twee mogelijkheden te onderscheiden.
1. De door de sam entrekking veroorzaakte verzelfstandiging van de
w erkzaam heden a ' leidt tot een hergroepering van de w erkzaam heden
binnen de door de leider A geleide organisatorische eenheid. D e groepe­
ring a ' komt te ressorteren onder een sub-leider A ', organisatorisch ge­
plaatst onder de aanw ezige leider A.
2. De verzelfstandiging leidt tot afsplitsing van de groep w erkzaam ­
heden a ' van de onder de leider A ressorterende organisatorische een­
heid. Deze afgescheiden groep komt te vallen onder de leider A ', orga­
nisatorisch geplaatst naast de aanwezige leider A.
In de behoefte aan coördinatie van de groeperingen a en a ' zal respec­
tievelijk op de volgende wijze moeten w orden voorzien.
 1. De additionele coördinatie moet door het organisatorische niveau
d at de leiding over de oorspronkelijke organisatorische eenheid uitoe­
fende. zelf tot stand w orden gebracht, in casu door leider A.
2. De additionele coördinatie moet uitgaan van het organisatorische
niveau, gelegen boven hetgene, dat de leiding over de oorspronkelijke
organisatorische eenheid uitoefende, in casu door de (hogere) leider,
onder wie de leiders A en A ' ressorteren.
U it het hierboven vermelde valt te concluderen, dat de grootte van
de noodzakelijke additionele coördinatie w ordt bepaald door de relatieve
zelfstandigheid van het toegepaste specialisme in het geheel van de o r­
ganisatie. De relatieve zelfstandigheid is bij 2 groter en dus moet ook
de additionele coördinerende kracht er sterker zijn, hetgeen tot uiting
komt in het feit, dat deze kracht van een organisatorisch hoger geplaat­
ste leider moet uitgaan.
H et vaststellen van de meest doelm atige onderbrenging in de organi­
satiestructuur is een optimum-probleem, w aarin het toepassings-aspect en
het coördinatie-aspect de tegenstrijdige krachten zijn. Een grotere zelf­
standigheid m aakt een grotere toepassing van het specialisme mogelijk,
doch brengt tevens een grotere behoefte aan coördinatie mede. Bij een
kleinere zelfstandigheid is het om gekeerde het geval. H et coördinatie­
aspect zal in het algemeen zw aarder gaan wegen, naarm ate het probleem
op een hoger niveau in de organisatiestructuur naar voren komt. Iedere
verlegging van een coördinerende kracht naar boven kan hier het gevaar
van overbelasting van de topleiding mede brengen. O m gekeerd weegt

mab

blz. 495

in de lagere niveau’s het toepassings-aspect het zw aarst. T e geringe ver­
zelfstandiging kan hier betekenen dat de mogelijkheden van de voort­
geschreden specialisatie niet tot voldoende toepassing kunnen komen.
 Sam envattend kan w orden gesteld, dat er moet w orden gestreefd naar
een optim aal structureel evenwicht. De optimale organisatiestructuur zal
dan zowel een maximale toepassing van specialistische kennis door een
juiste horizontale uitbouw, als een maximale coördinatie door een juiste
verticale opbouw mogelijk maken.
Iedere toenam e van specialisatie oefent bij toepassing in een bestaande
organisatie invloed uit op het aldaar heersende structurele evenwicht.
E r is reden om aan te nemen, d at deze toename zal resulteren in een
verstoring van dit evenwicht. H et denken in de huidige samenleving
staat namelijk sterk onder de invloed van het specialistisch denken. D it
laatste is prim air gericht op de voordelen van het toepassen van specia­
listische kennis en pas secundair op de noodzaak tot coördinatie van de
toepassingen van de verschillende kennisgebieden. H et zal daarom met
betrekking tot de onderbrenging in de organisatiestructuur teveel de voor­
keur geven aan de hierboven vermelde mogelijkheid 2, die grotere zelf­
standigheid garandeert. H et structureel evenwicht w ordt hierdoor echter
verstoord: de algem ene coördinatie w ordt naar een relatief te hoog niveau
verlegd.
D e voorkeur van het specialistisch denken komt v o o ra l2) tot uiting
in de interpretatie van het begrip leiding geven. H et is geneigd leider­
schap te zeer te vereenzelvigen met vakm anschap. H et ziet leiding geven
eerder als leiding geven aan de toepassing van specialistische kennis,
dan als het coördineren van de toepassingen van de verschillende soor­
ten kennis. Als gevolg daarvan eist het van de leider eerder diepgaand
inzicht in een bepaald kennisgebied, dan globaal inzicht in de bijdragen,
die verschillende kennisgebieden kunnen geven voor de verwezenlijking
van de doelstelling van de organisatie.
 D e bijzondere instelling van het specialistisch denken openbaart zich
bij de opbouw van een organisatiestructuur in de angst om taken te
creëren, die slechts door „schapen met vijf poten” te vervullen zouden
zijn. Als min of meer noodzakelijk kw aad w ordt dan geaccepteerd, dat
de n aa r boven gestuw de coördinatiebehoefte door de „duizend-poottaken” van de topleiding moet w orden opgevangen.
C onsequenties voor vraag naar en aanbod van leiders.
W a n n e e r het w aar is, d at toenem ende specialisatie een desintegreren­
de invloed heeft op de organisatiestructuur door aan het toepassen van
specialistische kennis een te grote zelfstandigheid te verbinden, dan moet
dit belangrijke gevolgen hebben voor de leiding. In de door grotere zelf­
standigheid veroorzaakte grotere behoefte aan coördinatie en daarm ede
aan leiding moet namelijk door een relatief te hoog niveau in de orga­
nisatiestructuur w orden voorzien. D e pyram idale vorm van deze struc­
tuur — noodzaak ter verzekering van de eenheid in het geheel —■ brengt
echter mede, d at de hoogte van het organisatorische niveau om gekeerd
evenredig is m et het aantal personen in dat niveau. D e door de versto­
ring van het structurele evenwicht in het leven geroepen grotere vraag
2)
Ook in het toekennen van een inhaerente efficiency aan centrale, specialistische
organen manifesteert zich deze voorkeur.
ma b

blz. 496

naar leiding ontm oet dus een kleiner aanbod. H ier openbaart zich het
verschijnsel van de overbelaste topleiding 3 ).
 D e verstoring van het structurele evenwicht heeft ook een meer d y n a­
mische consequentie: de vorming van toekom stige leiders wordt in ge­
vaar gebracht. Iedere ontwikkeling van de individuele mens m aakt ver­
groting van kennis en verm eerdering van ervaring noodzakelijk. Bij de
ontwikkeling tot leider speelt het ervaringselem ent een overheersende
rol. H ierm ede w ordt niets afgedaan aan de uiterst belangrijke invloed,
die er uitgaat van opleidingen, genoten binnen of buiten de organisatie.
Doch het kenm erkende van het leiderschap, namelijk het vermogen tot
het nemen van juiste beslissingen in complexe situaties, kan slechts door
het staan in de concrete verantwoordelijkheid van de te vervullen taak
w orden verworven. H et verschuiven van de coördinatie n aar een hoger
niveau m aakt nu, dat de taken in de organisatie m inder leidinggevend
w orden, w aardoor ook de tot leiderschap vorm ende werking ervan a f­
neemt. Slechts voor de kleine groep taken in de hogere niveau's blijft deze
w erking bestaan. Terw ijl toenem ende specialisatie een grotere behoefte
aan leiders m edebrengt, neemt door haar storende invloed op de o rg a­
nisatiestructuur ook het aanbod van potentiële leiders dus af.
 W a n n e e r de verstoring van het structurele evenwicht een zekere om­
vang heeft bereikt, zal de organisatie hierop reageren met een structurele
reorganisatie, die het coördinatie-aspect versterkt. H ierdoor zal zowel
de overbelasting van de topleiding afnem en als de vorming van toekom­
stige leiders toenemen. Bij een voortdurende toenam e van de specialisatie
o n tstaat er echter een ,,tim e-lag” tussen de prim aire verstoring en de
secundaire aanpassing. H e t tekort aan leiders is dan grotendeels terug­
gebracht tot een ,,tim e-lag” tussen het toepassen van specialistische ken­
nis en het voorzien in de daardoor noodzakelijke coördinatie.
Slotbeschouw ing.
T oenem ende specialisatie leidt tot vergroting van kennis en daarm ede
tot een grotere mogelijkheid tot beheersing van dc beschikbare middelen
ten behoeve van de menselijke behoeftebevrediging. V erm indering van
het w elvaartstekort zal moeten w orden gerealiseerd door het tot stand
brengen van een productieve sam enw erking van de verschillende soorten
kennis. De m ate w aarin deze sam enw erking w ordt beheerst, heeft dus
invloed op de grootte van het uiteindelijk resultaat van toenem ende spe­
cialisatie voor de behoeftebevrediging34 ).
 D e beheersing van de binnen de organisatie plaats vindende sam en­
w erking behoort tot de taak van de leider. In de huidige samenleving
openbaart zich het verschijnsel van het tekort aan leiders. V oor een deel
is dit tekort te wijten aan de verstorende w erking van de toenemende
specialisatie op het structureel evenwicht. H et is geen toeval, dat in o r­
ganisaties met een gedesintegreerde structuur de overbelasting van de
3) Overbelasting van de topleiding wordt ook door onvoldoende delegatie van be­
slissingsbevoegdheid veroorzaakt (voor dit vraagstuk verwijzen wij naar ons art. „De­
centralisatie: een probleem van beleidsdelegatie” in „E-S-B" no. 1930 van 2 Juni
1954). Het delegatie-probleem komt tot uiting binnen een gegeven structuur. N aar­
mate het structureel evenwicht meer is verstoord, en de coördinatie in meerdere mate
door de hogere niveau s tot stand moet worden gebracht, wordt de mogelijkheid om
beslissingsbevoegdheid te delegeren geringer.
4) Verg. de oratie van Prof. Ir T. J. Bezemer: „De bijdrage der integratie tot gro­
tere doelmatigheid", blz. 11-12.
mab

blz. 497

topleiding groter en de mogelijkheid tot interne vorming van leiders klei­
ner is dan in organisaties met een optimale structuur. Bewaking van het
structureel evenwicht door de huidige topleiders is derhalve noodzakelijk
om het tekort aan leiders zo klein mogelijk te h o u d e n 5). Slechts dan
kan w orden voorkomen, d at het toepassen van de vooruitgang in het
menselijk kennen w ordt belemmerd door een door deze vooruitgang zelf
in het leven geroepen bottle-neck: de leider.
5)
Een verdere perfectionnering van de, de leiders ten dienste staande beheerstechnieken — deze werden door ons in het betoog als gegeven aangenomen — leidt uiter­
aard eveneens tot verkleining van het tekort.
ma b

blz. 498.
