Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
(gew.) lange smalle weide of grasvlakte; 4. op een kwelder aangelegd dijkje (-)
–– lemma Koenen 1992: wandeldreef; weg aan beide zijden met een of meer rijen bomen beplant (-)
–– lemma Koenen 2006: weg die aan beide zijden met een of meer rijen bomen beplant is (-)
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) zijpad; 2. weg, aan beide zijden met een of meer rijen bomen
beplant; ook beschouwd als zeer geschikt om er te wandelen, synoniem allee, a. (Belgisch-Nederlands)
boulevard; 3. (niet algemeen) lange smalle weide of grasvlakte; 4. op een kwelder aangelegd dijkje (-)
–– etymologie: Het woord laan bestaat alleen in het zogenoemde Noordzee-Germaans (Nederduits,
Fries, Nederlands en Engels); het gaat terug op *lanō-, dat verder een onbekende herkomst heeft. De
oorspronkelijke betekenis in het Middelnederlands was ‘zijweg, verbindingsweg tussen hoofdweg
en eindbestemming’ (nog herkenbaar in oprijlaan). Doordat het begrip werd uitgebreid naar
‘perceelscheiding’ en omdat die vaak met bomen waren uitgevoerd, kon de betekenis uitgebreid
worden naar de huidige ‘weg met bomen’. Sinds 1650 lagen deze lanen buiten de stad in zogenaamde
lanenkwartieren, met erlangs kleine bedrijvigheid of buitenhuizen. Vanaf 1870 kwamen ze steeds
vaker binnen de stadsgrenzen te liggen. Tot circa 1900 hadden ze een slechte naam: het waren
gebieden met eigen regels waar de stedelingen niet echt welkom waren. Pas in de twintigste eeuw
kreeg het woord laan een positieve connotatie, als ‘groene stedelijke straat, vaak met voortuinen’.
 landschap

–– lemma Van Dale 1914: gewest, streek, oord; schilderstuk dat een landschap voorstelt
–– lemma Koenen 1916: streek, oord, gewest; schilderstuk, dat een landschap geheel of ten deele

voorstelt
–– lemma Van Dale 1961: uitgestrektheid lands voor zover men die met één blik overziet, bep. zoals zij
zich in haar samenstel vertoont, de aanblik ervan; in geogr. zin een deel v. d. aardoppervlakte dat zich
in grondstoffen, bewoning enz. van de aangrenzende delen als een zelfstandig geheel onderscheidt
–– lemma Koenen 1966: 1. streek, oord, gewest; 2. schilderstuk van een landschap
–– lemma Van Dale 1992: 1. landelijke omgeving voor zover men die met één blik overziet, m.n.
zoals zij zich in haar samenstel vertoont, de aanblik ervan; – (in geografische zin) een deel van
de aardoppervlakte dat zich in grondstoffen, bewoning enz. van de aangrenzende delen als een
zelfstandig geheel onderscheidt; – (fig.) toneel; 2. schilderstuk dat een landschap voorstelt; 3. (hist.)
gewest
–– lemma Koenen 1992: 1. streek, oord, gewest; 2. schilderstuk ve landschap
–– lemma Koenen 2006: 1. streek, oord, gewest; 2. schilderstuk ve landschap
–– lemma Van Dale 2015: 1. landelijke omgeving voor zover men die met één blik overziet, m.n.
 zoals zij zich in haar samenstel vertoont, de aanblik ervan; a. (in geografische zin) een deel van

411

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

de aardoppervlakte dat zich in grondstoffen, bewoning enz. van de aangrenzende delen als een
zelfstandig geheel onderscheidt; 2. (figuurlijk) toneel; 3. schilderstuk dat een landschap (1) voorstelt
–– etymologie: De samenstelling landschap is gevormd uit land, dat waarschijnlijk een voor-IndoEuropees substraatwoord is, en het achtervoegsel -schap, een afleiding (Proto-Germaans *-skapi-)
van de wortel van scheppen (Proto-Germaans *skap-). De letterlijke betekenis is dus ‘gevormd stuk
land’, en naar analogie van graafschap ook vaak ‘stuk land onder één heer’; van daaruit ontstond
de betekenis ‘gewest’ en pas in de loop van de twintigste eeuw werd ‘landelijke omgeving’ de
belangrijkste; het achtervoegsel -schap betekent dan vooral nog ‘vorm, toestand’.
lob

–– lemma Van Dale 1914: (ontl.) kwab; (plantk.) de afgeronde slippen van een gelobd blad
–– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: II. lob 1. kwab; 2. plantk. deel van een blad tussen twee ondiepe insnijdingen,

met een ronde rand
–– lemma Koenen 1966: II. lob 1. ontleedk. kwab, orgaangedeelte van afgeronde vorm; 2. plantk. deel v.
 e. blad tussen twee insnijdingen, die niet tot het midden gaan
–– lemma Van Dale 1992: 2lob 1. kwab; 2. (plantk.) deel van een blad tussen twee ondiepe insnijdingen,
met een ronde rand […]
–– lemma Koenen 1992: 1 lob 1. (anat) kwab, orgaangedeelte van afgeronde vorm; lobben vd hersenen;
lobben ve stad uitgebouwde stadsdelen; 2. (plantk) deel ve blad tussen twee insnijdingen, die niet tot
het midden gaan
–– lemma Koenen 2006: 1lob 1. (anat) orgaangedeelte met een afgeronde vorm; kwab; lobben vd
hersenen; lobben ve stad uitgebouwde stadsdelen; 2. (plantk) deel ve blad tussen twee insnijdingen,
die niet tot het midden gaan […]
–– lemma Van Dale 2015: lob2 1. kwab (3); 2. (plantkunde) deel van een blad tussen twee ondiepe
insnijdingen, met een ronde rand […]
–– etymologie: Lob is omstreeks 1700 ontleend aan Frans lobe ‘kwab’, dat via Laatlatijn lobus
teruggaat op Grieks lobós ‘peul, oorlel, leverkwab’. De verdere herkomst is onzeker. De metaforische
betekenisuitbreiding naar ‘kwabvormig stadsdeel’ is twintigste-eeuws.
loopstraat

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: voetgangersstraat
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: voetgangersstraat
–– etymologie: De samenstelling loopstraat is voor het eerst aangetroffen in 1858 in de betekenis
‘voetgangersstraat’ en in 1863 als ‘trottoir’. Voor de etymologie van straat zie aldaar.
 melkinrichting (melkhandel) (melkwinkel)

–– lemma Van Dale 1914: onderneming, zaak waardoor melk en zuivel worden afgeleverd (-) (melkwinkel
waar melk verkocht)

–– lemma Koenen 1916: melkerij (-) (-)

412

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– lemma Van Dale 1961: 1. onderneming, zaak die melk en zuivel aflevert (melkhandel) (melkwinkel

winkel waar melk verkocht wordt)
–– lemma Koenen 1966: melkwinkel (-) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1. onderneming, zaak die melk en zuivel aflevert; 2. melksalon (melkhandel)
(melkwinkel winkel waar melk verkocht wordt)
lemma
Koenen 1992: - (-) (-)
––
lemma
Koenen 2006: - (-) (-)
––
–– lemma Van Dale 2015: 1. onderneming, zaak die melk en zuivel aflevert; 2. melksalon (-) (-)
–– etymologie: De samenstelling melkinrichting is voor het eerst aangetroffen in 1869 en duidde op een
groothandel in de stad voor de distributie aan particulieren en melkboeren van zuivelproducten die
vanaf het platteland werden aangevoerd.
 natuur

–– lemma Van Dale 1914: deel der aarde waar door den mensch nog weinig verandering is gebracht
–– lemma Koenen 1916: de schepping, het heelal
–– lemma Van Dale 1961: 10. wat de mens om zich heen ziet en wat beschouwd wordt als nog niet door

de mens gewijzigd; het landschap
–– lemma Koenen 1966: 3. wat de mens om zich heen ziet als niet door hem gewijzigd; het landschap
[met zijn begroeiing en geboomte]; het open veld
–– lemma Van Dale 1992: 10. wat de mens om zich heen ziet en wat beschouwd wordt als nog niet door
de mens gewijzigd, het landschap
–– lemma Koenen 1992: 3. wat de mens om zich heen ziet als niet door hem gewijzigd; het landschap
–– lemma Koenen 2006: 3. wat de mens om zich heen ziet als niet door hem gewijzigd; het landschap
–– lemma Van Dale 2015: 11. wat de mens om zich heen ziet en wat beschouwd wordt als nog niet door
de mens gewijzigd, het landschap, antoniem: cultuur
–– etymologie: Natuur gaat al dan niet via Oudfrans nature terug op het Latijnse nātūra ‘natuurlijke
wetmatigheid; eigenschap; schepping’, dat is afgeleid van het verleden deelwoord nātus ‘geboren,
geschapen’, van het werkwoord nāscī ‘geboren worden, ontstaan’. In de middeleeuwen was het
een belangrijk filosofisch begrip voor ‘de scheppende kracht, de natuurwetten’ met verschillende
betekenisnuances (vandaar ook de afleiding natuurkunde). In de betekenis ‘de natuurlijke loop der
dingen’ is het voor het eerst aangetroffen in het Nederlands in 1201-1225. In het Nieuwnederlands is
één specifieke betekenis naar voren gekomen, namelijk ‘het (schijnbaar) niet door de mens gewijzigde
landschap om ons heen’, voor het eerst aangetroffen in 1785 en mogelijk ontstaan onder invloed van
de vaste verbinding de vrije natuur.
 onderwijs

–– lemma Van Dale 1914: terechtwijzing in eenig bepaald geval (veroud.); inz. in toepassing op de

mededeeling van de geloofswaarheid; geregeld onderricht in vakken van wetenschap of kunst; inz. het
onderricht dat op lagere of hoogere scholen wordt gegeven
–– lemma Koenen 1916: onderricht, leering in eenig vak van wetenschap of kunst
–– lemma Van Dale 1961: 1. (geregeld) onderricht, het systematisch, volgens aangenomen beginselen,
georganiseerd overbrengen van elementaire en uitgebreide kennis en kunde door daartoe aangestelde,
bevoegde leerkrachten, aan afzonderlijke of daarvoor bijeenzijde (jonge) personen,– inz. onderricht
dat op scholen wordt gegeven; 2. (collect.) de instellingen waaraan onderricht gegeven wordt
–– lemma Koenen 1966: [geregeld] onderricht in enig vak van wetenschap of kunst
–– lemma Van Dale 1992: 1. (geregeld) onderricht, het systematisch, volgens aangenomen beginselen,
georganiseerd overbrengen van elementaire en uitgebreide kennis en kunde door daartoe aangestelde,

413

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

bevoegde leerkrachten, aan afzonderlijke of daarvoor bijeenzijde (jonge) personen,– (in ‘t bijz.)
onderricht dat op scholen wordt gegeven; 2. (coll.) de instellingen waaraan onderricht gegeven wordt
–– lemma Koenen 1992: (geregeld) onderricht in enig vak van wetenschap of kunst, (geregelde)
overdracht van kennis of vaardigheden
–– lemma Koenen 2006: (geregelde) overdracht van kennis of vaardigheden
–– lemma Van Dale 2015: 1. het systematisch, volgens aangenomen beginselen, georganiseerd
overbrengen van elementaire en uitgebreide kennis en kunde door daartoe aangestelde, bevoegde
leerkrachten, aan afzonderlijke of daarvoor bijeenzijde personen, m.n. onderricht dat op scholen wordt
gegeven, synoniem onderricht; 2. (verzamelnaam) de instellingen waaraan onderricht gegeven wordt
–– etymologie: Onderwijs is afgeleid van het werkwoord onderwijzen, op te vatten als ‘als figuurlijke steun
wijzen op’, waaruit ‘iemand iets laten zien’. Beide woorden hadden in het Middelnederlands nog
meerdere betekenissen, namelijk ‘terechtwijzen’, ‘vriendelijk toespreken’, ‘inlichten’ en ‘leren’; alleen
de laatste betekenis is overgebleven (in die betekenis voor het eerst aangetroffen in 1434).
 openbaar (openbaar gebouw) (openbare voorziening)

–– lemma Van Dale 1914: voor ieder open en bloot, zoodat ieder het weten kan, klaar, duidelijk; voor

iedereen toegankelijk, publiek; de algemeene aangelegenheden betreffend (-)
–– lemma Koenen 1916: publiek, niet-verholen (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. voor ieder open en bloot, algemeen zichtbaar, algemeen bekend;
2. duidelijk, klaarblijkelijk; 3. niet geheim, openlijk; 4. voor iedereen toegankelijk, publiek; 5.
het algemeen, het gehele volk betreffend (in tegenst. met bijzonder, particulier); wat iedereen
aangaat; waaraan ieder deelneemt; 6. de aangelegenheden van de staat, gemeente enz. of van
publiekrechtelijke instellingen betreffende; – een openbaar gebouw dat de zetel is van (al of niet ook
toebehoort aan) een publiekrechtelijk lichaam […](-)
–– lemma Koenen 1966: 1. algemeen bekend; 2. openlijk; voor ieder toegankelijk; publiek; 3. algemene
aangelegenheden betreffend (-) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1. voor ieder open en bloot, algemeen zichtbaar, algemeen bekend; 2.
duidelijk, klaarblijkelijk; 3. niet geheim; syn. openlijk; 4. voor iedereen toegankelijk; syn. publiek;
5. het algemeen, het gehele volk betreffend (in tegenst. met bijzonder, particulier); wat iedereen
aangaat; waaraan ieder deelneemt; 6. de aangelegenheden van de staat, gemeente enz. of van
publiekrechtelijke instellingen betreffende; een openbaar gebouw dat de zetel is van (al of niet ook
toebehoort aan) een publiekrechtelijk lichaam […] (-)
–– lemma Koenen 1992: 1. algemeen bekend; 2. openlijk; voor iedereen toegankelijk; publiek; 3.
algemene aangelegenheden betreffende (-) (-)
–– lemma Koenen 2006: 1. algemeen bekend; 2. openlijk; voor iedereen toegankelijk; publiek; 3.
algemene aangelegenheden betreffend (-) (-)
–– lemma Van Dale 2015: 1. voor ieder open en bloot, algemeen zichtbaar, algemeen bekend; syn.
 publiek; 2. duidelijk, klaarblijkelijk […]; 3. niet geheim; syn. openlijk (1), publiek; 4. voor iedereen
toegankelijk; syn. publiek; 5. het gehele volk betreffend; wat iedereen aangaat; waaraan ieder
deelneemt; syn. algemeen1 (1), publiek; antoniem bijzonder, particulier; 6. de aangelegenheden
van de staat, gemeente enz. of van publiekrechtelijke instellingen betreffend; syn. publiek; […] een
openbaar gebouw dat de zetel is van (al of niet ook toebehoort aan) een publiekrechtelijk lichaam […]
(-)
–– etymologie: Het bijvoeglijk naamwoord en bijwoord openbaar is gevormd uit open en baar in de
betekenis ‘bloot’ en is dus vergelijkbaar met de uitdrukking open en bloot. Het woord is dus geen
afleiding met -baar: dat zou in strijd zijn met de betekenis (het woord betekent niet ‘geopend
kunnende worden’) en met de klemtoon op de laatste lettergreep. Het woord is voor het eerst in het
Nederlands aangetroffen in 1200.
 414

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

pad (fietspad) (fietsroute) (voetpad)

–– lemma Van Dale 1914: 1. pad smalle weg, vooral voor voetgangers (fietspad met zorg gehard of

geplaveid pad, uitsluitend bestemd voor fietsrijders) (-) (voetpad pad voor voetgangers bestemd;
verhoogd voetpad, trottoir (langs de huizen))
–– lemma Koenen 1916: smalle weg, voetpad (-) (-) (voetpad smal pad)
–– lemma Van Dale 1961: 1. pad 1. weg gemaakt door de voetstappen van mensen of dieren die erlangs
gegaan zijn; 2. aangelegde, met zekere zorg onderhouden weg, vooral voor voetgangers of wielrijders;
(gew.) voetpad met huizen erlangs (ook in toponiemen) (fietspad met zorg gehard of geplaveid pad,
uitsluitend bestemd voor fietsrijders) (-) (voetpad alleen voor voetgangers begaanbaar of bestemd
pad; trottoir (langs de huizen); (gew.) smal pad, weggetje)
–– lemma Koenen 1966: I. pad 1. smalle weg, voetweg (fietspad rijwielpad) (-) (voetpad smal pad voor
voetgangers)
–– lemma Van Dale 1992: 1pad 1. smalle weg ontstaan door de voetstappen van mensen of dieren die
erlangs gegaan zijn; 2. aangelegde weg, vooral voor voetgangers of wielrijders;– (gew.) voetpad met
huizen erlangs (ook in toponiemen) (fietspad verhard of geplaveid pad, uitsluitend voor fietsers (soms
ook voor brommers)) (fietsroute) (voetpad 1. alleen voor voetgangers begaanbaar of bestemd pad:
verhoogd voetpad, trottoir; 2. (gew.) smal pad, syn. weggetje; 3. (in Belg., pur.) trottoir, stoep)
–– lemma Koenen 1992: 1 pad 1. smalle weg, voetweg (fietspad rijwielpad) (-) (voetpad smal pad voor
voetgangers)
–– lemma Koenen 2006: 1pad 1. smalle weg, voetweg (fietspad verhard pad, speciaal voor fietsers (en
bromfietsers); rijwielpad) (-) (voetpad smal pad voor voetgangers)
–– lemma Van Dale 2015: pad1 1. smalle weg ontstaan door de voetstappen van mensen of dieren
die erlangs gegaan zijn; 2. aangelegde weg, vooral voor voetgangers of fietsers, bv. in park of bos;
a. (niet algemeen) voetpad met huizen erlangs (ook in toponiemen) (fietspad verhard of geplaveid
pad, uitsluitend voor fietsers (soms ook voor brommers)) (-) (voetpad 1. alleen voor voetgangers
begaanbaar of bestemd pad: verhoogd voetpad, (ook alleen) voetpad, synoniem trottoir, stoep; 2. (niet
algemeen) smal pad, synoniem weggetje)
–– etymologie: Het erfwoord pad heeft zich ontwikkeld uit het Proto-Germaanse *paþa-, met een
verder onduidelijke herkomst (de þ is de letter thorn die alleen nog in het IJslands bestaat en
wordt uitgesproken als de th in het Engelse thin).  Waarschijnlijker is dan ook dat de Proto-Germaanse vorm ontleend is aan een Iraanse taal en via die
weg zou horen bij de Proto-Indo-Europese wortel *pent- ‘gaan, arriveren’. Dit lijkt ook te stroken met
de toevoeging in de woordenboeken van Van Dale “ontstaan door de voetstappen van mensen of
dieren die erlangs gegaan zijn”. Het woord pad is voor het eerst aangetroffen in het Oudnederlands in
1135, in het toponiem Ulrepath.
 park (buurtpark) (wijkpark) (stadspark) (parkstrook)

–– lemma Van Dale 1914: perk, door een hek afgesloten ruimte (inz. voor wandelaars); diergaarde;

hoenderpark; slottuin (-) (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: openbare wandeltuin, tuin bij een paleis; plantsoen (-) (-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. afgeperkte ruimte waarin dieren in ‘t wild leven, bep. als jachtterrein;
2. terrein bij of om een kasteel of landhuis, bestaande uit bos en weiland, meestal door vijvers en
kunstmatige aanleg verfraaid; 3. terrein nabij of in een stad of dorp, dat men door beplanting met
bomen en heesters tot publieke wandelplaats heeft ingericht (-) (-) (stadspark) (-)

415

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Koenen 1966: 1. afgeperkte ruimte waar dieren in het wild leven; 2. uitgestrekt terrein [bij of

om een kasteel of landhuis], meestal door vijvers en kunstmatige aanleg verfraaid (-) (-) (stadspark
vanwege de stad onderhouden park) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1. afgeperkte ruimte waarin dieren in het wild leven, m.n. als jachtterrein;
2. terrein bij of om een kasteel of landhuis, bestaande uit bos en weiland, meestal door vijvers en
kunstmatige aanleg verfraaid; 3. terrein nabij of in een stad of dorp, dat men door beplanting met
bomen en heesters tot publieke wandelplaats heeft ingericht; […] 8. (gew.) perk, bloemperk (-) (-)
(stadspark) (-)
–– lemma Koenen 1992: 1. afgeperkte ruimte waar dieren in het wild leven; 2. een uitgestrekt terrein (bij
of om een kasteel of landhuis), meestal door vijvers en kunstmatige aanleg verfraaid (-) (-) (stadspark
vanwege de stad onderhouden park) (-)
–– lemma Koenen 2006: 1. afgebakende ruimte waar dieren in het wild leven; 2. uitgestrekt terrein,
meestal door vijvers en kunstmatig aangelegde perken verfraaid (-) (-) (stadspark door de stad
onderhouden park) (-)
lemma
Van Dale 2015: 1. afgeperkte ruimte waarin dieren in het wild leven, m.n. als jachtterrein;
––
2. terrein bij of om een kasteel of landhuis, bestaande uit bos en weiland, meestal door vijvers en
kunstmatige aanleg verfraaid; 3. terrein nabij of in een stad of dorp, dat men door beplanting met
bomen en heesters tot publieke wandelplaats heeft ingericht; […] 8. (niet algemeen) perk, bloemperk
(-) (-) (stadspark door de stad onderhouden park) (-)
–– etymologie: Het leenwoord park betekent pas sinds de zeventiende eeuw ‘publieke wandelplaats’.
 Het is herhaaldelijk ontleend aan het Franse parc, oorspronkelijk ‘omheind jachtterrein’, of in eerste
instantie direct aan het middeleeuws-Latijnse parricus ‘omheind stuk grond’, met onzekere herkomst
(maar wellicht behorend bij dezelfde wortel als perk ‘stuk grond’).
parkweg (wandelweg)

–– lemma Van Dale 1914: - (wandelweg)
–– lemma Koenen 1916: - (wandelweg weg, om te bewandelen; weg voor wandelaars)
–– lemma Van Dale 1961: een aan weerszijden met (natuur)parkstroken omzoomde weg (wandelweg

weg voor wandelaars)
lemma
Koenen 1966: - (wandelweg weg voor wandelaars)
––
–– lemma Van Dale 1992: een aan weerszijden met (natuur)parkstroken omzoomde weg (wandelweg
weg voor wandelaars)
lemma
Koenen 1992: - (-)
––
lemma
Koenen 2006: - (wandelweg -)
––
–– lemma Van Dale 2015: aan weerszijden met (natuur)parkstroken omzoomde weg (wandelweg weg
voor wandelaars, synoniem promenade)
–– etymologie: In het Nederlands is de samenstelling parkweg voor het eerst aangetroffen in 1865 als
naam voor een ‘weg bij of naar een Park’: de Parkweg, de huidige Parklaan in Rotterdam. Zonder
hoofdletter (niet als naam) is het woord voor het eerst aangetroffen in 1879, in de betekenis
‘wandelweg in een park’. Voor de etymologie van park en weg zie aldaar. De Parkweg als type (‘brede
parkachtige laan’) is geïntroduceerd door H.P. Berlage in 1915, als leenvertaling van het Amerikaanse
parkway. In de samenstelling wandelweg zien we het werkwoord wandelen ‘rustig lopen’, een
herhaalvorm (frequentatief) bij Proto-Germaans *wandōn- ‘zich wenden’ (vergelijkbaar met Duits
wandern), bij de wortel van winden (Proto-Indo-Europees *uendh- ‘omwikkelen’). Wandelen is voor het
eerst aangetroffen in 1201-1225, wandelweg in 1573.
 416

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

patiowoning (patiobouw) (patio)

–– lemma Van Dale 1914: - (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: - (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: - (-) (patio binnenhof, binnenplaats)
–– lemma Koenen 1966: - (-) (-)
–– lemma Van Dale 1992: patiowoning (-) (patio open terras, binnenplaats in een huis)
–– lemma Koenen 1992: - (-) (patio binnenplaats in een (Spaans of Spaans-Amerikaans) huis)
–– lemma Koenen 2006: patiowoning huis met alle vertrekken gegroepeerd om een binnenplaats (-)

(patio binnenplaats in een (Sp. of Sp.-Am.) huis)
–– lemma Van Dale 2015: patiowoning 1. woning met een open binnenplaats, synoniem atriumwoning,
patiohuis; 2. gezinswoning waarbij de tuin is ingesloten door de muren van de woning of andere woningen
en/of door andere muren (-) (patio open terras, binnenplaats in een huis, synoniem binnenterras)
–– etymologie: De samenstelling patiowoning is voor het eerst aangetroffen in 1963, het eerste lid patio
in 1842. Het is mogelijk via het Frans of het Engels ontleend aan het Spaanse patio ‘binnenplaats’,
uit ‘onbebouwd deel van een perceel’ en oorspronkelijk ‘bouwgrond, onbebouwde grond’. Dat woord
is ontleend aan hetzij het Catalaanse pati hetzij het Provençaalse pàti, woorden die beide teruggaan
op middeleeuws Latijn patuum ‘braakliggend terrein’, mogelijk een afleiding van Latijn pāscere ‘laten
grazen’. Voor de etymologie van woning zie aldaar.
 perceel

–– lemma Van Dale 1914: stuk land; vast goed, gebouw, huis met erf
–– lemma Koenen 1916: deel, stuk gronds, deel van een grooter geheel, akker
–– lemma Van Dale 1961: in ‘t alg. deel van enig groter geheel of complex; bep.: 1. afgedeeld stuk land;

2. stuk onroerend goed, inz. met betr. tot huizen: pand, gebouw; 3. kaveling, gedeelte; 4. (niet alg.)
aanduiding v. e. persoon
–– lemma Koenen 1966: 1. deel; 2. stuk gronds, stuk onroerend goed; 3. kaveling, zekere hoeveelheid,
partij van iets; 4. pand
–– lemma Van Dale 1992: 1. (in ‘t alg.) deel van een groter geheel of complex; 2. afgedeeld stuk land; –
afgeperkt deel van een water (b.v. voor het kweken van mossels of oesters); 3. stuk onroerend goed,
vooral m.betr.t. huizen, syn. pand, gebouw; 4. kaveling, gedeelte; 5. (niet alg.) aanduiding van een
persoon
–– lemma Koenen 1992: 1. deel; 2. stuk grond, stuk onroerend goed; 3. kaveling, zekere hoeveelheid,
partij van iets; 4. pand
–– lemma Koenen 2006: 1. deel; 2. stuk grond, stuk onroerend goed; 3. kaveling, gedeelte, bep.
hoeveelheid van iets; 4. pand
–– lemma Van Dale 2015: 1. (in ‘t algemeen) deel van een groter geheel of complex; 2. afgedeeld stuk
land; a. afgeperkt deel van een water (bv. voor het kweken van mossels of oesters); 3. onroerende zaak,
m.n. gebouw, synoniem pand, gebouw; 4. kaveling, gedeelte; 5. (niet algemeen) aanduiding van een
persoon
–– etymologie: Het leenwoord perceel is voor het eerst aangetroffen in de veertiende eeuw en ontleend
aan het Franse parcelle ‘klein deel’, dat ontleend is aan middeleeuws Latijn particella of parcelle, een
variant van klassiek Latijn particula ‘deeltje’, verkleinwoord van pars ‘deel’.
 peuterspeelzaal

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: -

417

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: peuterspeelzaal
–– lemma Koenen 1992: peuterspeelzaal
–– lemma Koenen 2006: crèche voor peuters
–– lemma Van Dale 2015: instelling waar peuters onder toezicht kunnen spelen
–– etymologie: De samenstelling peuterspeelzaal is voor het eerst aangetroffen in 1969, toen de eerste

van soorten opvang voor kinderen tussen twee en vier jaar openden. De benaming peuter (voor het
eerst aangetroffen in 1885) is waarschijnlijk een afleiding van peuteren (mogelijk gezien als favoriete
bezigheid van zulke kleine kinderen), ontstaan mede onder invloed van kleuter (voor het eerst
aangetroffen in 1569 en een woord met een onzekere herkomst, waarschijnlijk een nevenvorm van
kloter, een afleiding van kloot ‘rond voorwerp’).
plantsoen

–– lemma Van Dale 1914: tak van boomen, dien men bij andere van dezelfde of verschillende soorten

in den grond steekt, om hem wortel te doen schieten en tot een boom te doen opgroeien; grond met
planten bezet: openbare tuin, publieke wandelplaats
–– lemma Koenen 1916: wandelpark, aanleg
–– lemma Van Dale 1961: 1. (veroud.) tak van een boom, die men in de grond steekt om hem wortel te
laten schieten en tot een boom doen opgroeien; 2. (coll.) jonge bomen en heesters gekweekt om er
bossen, hagen enz. mee te beplanten; 3. aanleg met bomen en planten als openbare tuin, publieke
wandelplaats
–– lemma Koenen 1966: 1. jonge bomen en heesters, om bossen, wegen enz. mede te beplanten; 2.
geplant jeugdig gewas, aanplant van jonge bomen; 3. met bomen en heesters beplant terrein, inz.
 ingericht voor openbare wandelplaats
–– lemma Van Dale 1992: 1. (veroud.) tak van een boom, die men in de grond steekt om hem wortel te
doen schieten en tot een boom te doen opgroeien; 2. (verzameln.) jonge bomen en heesters gekweekt
om er bossen, hagen enz. mee te beplanten; 3. aanleg met bomen en planten als openbare tuin,
publieke wandelplaats
–– lemma Koenen 1992: met bomen en heesters beplant terrein, inz. ingericht voor openbare
wandelplaats
–– lemma Koenen 2006: met bomen en heesters beplant terrein, m.n. ingericht als openbare
wandelplaats
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) tak van een boom, die men in de grond steekt om hem wortel
te doen schieten en tot een boom te doen opgroeien, synoniem loot; 2. (verzamelnaam) jonge bomen
en heesters gekweekt om er bossen, hagen enz. mee te beplanten; 3. aanleg met bomen en planten als
openbare tuin, publieke wandelplaats
–– etymologie: Het leenwoord plantsoen is in 1773 voor het eerst aangetroffen in de betekenis ‘beplant
terrein, openbare tuin’, daarvoor in 1531 in dezelfde betekenis als het Oudfranse bronwoord plançon
‘loot, stek’. Dit woord heeft zich ontwikkeld uit Volkslatijn *plantionem, vierde naamval van *plantio,
afgeleid van het klassiek-Latijnse werkwoord plantāre ‘(be)planten, poten, stekken’, waarvan via planta
‘loot, stek’ ons woord plant komt.
 plein

–– lemma Van Dale 1914: eene effen en vlakke plek gronds naast, voor of achter een groot gebouw; open

ruimte, gewoonlijk bestraat, of tot park ingericht, in eene stad
–– lemma Koenen 1916: vlak, geplaveide vlakte
–– lemma Van Dale 1961: 1. open, onbebouwde ruimte, bij of tussen bouwwerken; 2. grote binnenplaats;
3. open ruimte voor het openbaar verkeer bestemd

418

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– lemma Koenen 1966: 1. open, onbebouwde ruimte, bij of tussen bouwwerken; 2. open ruimte in een

stad of dorp, soms met bomen beplant, met standbeelden en monumenten versierd
–– lemma Van Dale 1992: 1plein 1. open, onbebouwde ruimte, bij of tussen bouwwerken; 2. grote
binnenplaats; 3. open ruimte voor het openbaar verkeer bestemd
–– lemma Koenen 1992: 1. open, onbebouwde ruimte bij of tussen bouwwerken; 2. open ruimte in een
stad of dorp, soms met bomen beplant, met standbeelden en monumenten versierd
–– lemma Koenen 2006: open, vlakke ruimte in een stad of dorp, omgeven door gebouwen, al dan niet
met bomen, standbeelden en monumenten
–– lemma Van Dale 2015: 1. open, onbebouwde ruimte, bij of tussen bouwwerken; 2. grote binnenplaats;
3. open ruimte bestemd voor het openbaar verkeer
–– etymologie: Het leenwoord plein is ontleend aan het Oudfranse plaine ‘vlakte’ dat ontwikkeld is
uit Latijn planum. De huidige betekenis ‘open ruimte in de stad’ is pas in het achttiende-eeuwse
Nederlands ontstaan (daarvoor werd het woord plaats gebruikt).
 politiepost

–– lemma Van Dale 1914: wachthuisje der politie
–– lemma Koenen 1916: politiepost
–– lemma Van Dale 1961: 1. politieagent die ergens op post gezet is; 2. wachthuisje der politie
–– lemma Koenen 1966: post II, 1 (plaats waar een wacht uitgezet is) en 2 (de uitgezette wacht) van

politiemannen
–– lemma Van Dale 1992: 1. politieagent die ergens op post gezet is; 2. wachthuisje der politie
–– lemma Koenen 1992: post, bet. 2, 1 en 2, vd politie
–– lemma Koenen 2006: post vd politie
–– lemma Van Dale 2015: 1. politieagent die ergens op post gezet is; 2. wachthuisje van de politie
–– etymologie: De samenstelling politiepost is voor het eerst aangetroffen in 1838. Het eerste lid
politie is in de achttiende eeuw ontleend aan Frans policie, variant van police, sinds de zeventiende
eeuw ‘(overheidsdienst ter handhaving van) wetten en regels van een staat’ en eerder al ‘overheid,
bestuur’. Het Franse woord is een geleerde ontlening aan Latijn polītīa ‘staat’, dat zelf teruggaat op
Grieks polīteíā, een afleiding van pólītēs ‘staats-, stadsburger’, bij pólis ‘stad’. Het woord post is in
de betekenis ‘wachtpost’ in de zeventiende eeuw ontleend, via het Franse poste of direct aan het
Italiaanse posto, ouder puosto, de mannelijke vorm van het verleden deelwoord van porre ‘plaatsen’.
privaat zelfstandig naamwoord

–– lemma Van Dale 1914: geheim gemak, bestekamer
–– lemma Koenen 1916: plee, pleti, W. C., geheim gemak, bestekamer
–– lemma Van Dale 1961: gemak, bestekamer (thans niet in de spreektaal)
–– lemma Koenen 1966: bestekamer, W.C.
–– lemma Van Dale 1992: 1privaat (veroud.) toilet, wc
–– lemma Koenen 1992: privaat I. vertrek waar men zijn behoeften kan doen; toilet, W.C.
 –– lemma Koenen 2006: (verouderd) vertrek waar men zijn behoeften kan doen; toilet, wc
–– lemma Van Dale 2015: (verouderd) toilet, wc
–– etymologie: Het zelfstandig naamwoord privaat is een eufemisme voor het ‘toilet’, voor het eerst

aangetroffen in 1450-1500. Het is een verzelfstandiging van het bijvoeglijk naamwoord privaat, dat
in de veertiende eeuw ontleend is aan het Latijnse prīvātus ‘afgezonderd, teruggetrokken (uit het
publieke leven)’, het verleden deelwoord van prīvāre ‘beroven, afzonderen’, een afleiding van prīvus
‘afzonderlijk’.
419

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

privé

–– lemma Van Dale 1914: in privé voor zichzelven, voor zijn eigen
–– lemma Koenen 1916: eigen, zelf
–– lemma Van Dale 1961: particulier, privaat, persoonlijk
–– lemma Koenen 1966: particulier, persoonlijk
–– lemma Van Dale 1992: particulier, privaat, persoonlijk
–– lemma Koenen 1992: particulier, persoonlijk
–– lemma Koenen 2006: particulier, persoonlijk
–– lemma Van Dale 2015: particulier, privaat, persoonlijk
–– etymologie: Het bijvoeglijk naamwoord en bijwoord privé is voor het eerst aangetroffen in 1512.
Het is ontleend aan het Middelfranse privé, dat teruggaat op het Latijnse prīvātus ‘afgezonderd,
teruggetrokken (uit het publieke leven)’, het verleden deelwoord van prīvāre ‘beroven, afzonderen’, een
afleiding van prīvus ‘afzonderlijk’.
 regio

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: streek, gebied
–– lemma Van Dale 1992: 1. streek, gebied met een bep. karakter; 2. levens- of verspreidingsgebied van

dieren of planten
–– lemma Koenen 1992: streek, gebied
–– lemma Koenen 2006: streek, gebied
–– lemma Van Dale 2015: 1. streek, gebied met een bep. karakter; 2. levens- of verspreidingsgebied van
dieren of planten; 3. deel van het lichaam
–– etymologie: Het woord regio is een wetenschappelijke ontlening aan het Latijnse regiō ‘richting,
gebied’, een afleiding van regere ‘richten, regeren’. Het is voor het eerst in het Nederlands aangetroffen
in 1734, maar het wordt pas na de Tweede Wereldoorlog frequent gebruikt in alledaags taalgebruik en
staat sinds 1976 in de Van Dale.
 restaurant

–– lemma Van Dale 1914: inrichting waar men koude en warme spijzen den geheelen dag door kan
bekomen

–– lemma Koenen 1916: inrichting, waar bereide spijzen en ook dranken zijn te bekomen en kunnen

gebruikt worden, spijshuis
–– lemma Van Dale 1961: publieke gelegenheid waar men koude en warme maaltijden kan bekomen
–– lemma Koenen 1966: inrichting waar bereide spijzen en ook dranken kunnen worden gebruikt,
eethuis
–– lemma Van Dale 1992: publieke gelegenheid waar men koude en warme maaltijden (en daarbij
dranken) kan gebruiken en waar personeel aan tafel bedient (als zelfstandig complex, of als onderdeel
van een groter complex)
–– lemma Koenen 1992: inrichting waar bereide spijzen en ook dranken kunnen worden gebruikt,
eethuis
–– lemma Koenen 2006: bedrijf waar door een kok bereide gerechten kunnen worden genuttigd; eethuis
–– lemma Van Dale 2015: publieke gelegenheid waar men koude en warme maaltijden (en daarbij
dranken) kan gebruiken en waar personeel aan tafel bedient (als zelfstandig complex, of als onderdeel
van een groter complex)

420

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– etymologie: Restaurant werd in de zestiende eeuw aan het Frans ontleend als ‘bouillon, verkwikkend
middel’, een afgeleide van het werkwoord restaurer ‘herstellen’ (zelf ontleend aan Latijn restaurāre,
letterlijk ‘opnieuw doen staan’). In 1765 opende de Parijse kok A. Boulanger een eethuis, waar men
naast gevogelte en gekookte eieren deze krachtige soep restaurant serveerde. Daarmee was het
mogelijk het eerste etablissement waar je à la carte kon eten, in tegenstelling tot de herberg waar
je at wat de pot schafte. Op zijn uithangbord maakte Boulanger reclame voor zijn specialiteit en
verschillende eethuizen namen zijn aanpak over. Toen na de Franse Revolutie veel hooggeschoolde
koks werkloos werden, ontstonden er nog veel meer. Daarbij ging de benaming van de soep over op
het gebouw waar je die kon eten. De naam restaurant verspreidde zich daarna snel voor dit soort
eethuizen; halverwege de negentiende eeuw ook in Nederland.
 school (schoolgemeenschap) (scholengemeenschap) (basisschool)

–– lemma Van Dale 1914: 1. school inrichting waarin aan vele personen (inz. aan kinderen) tegelijk

onderwijs gegeven word (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: schoolgebouw; plaats, waar onderwijs wordt gegeven aan een aantat leerlingen
(-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. school 1. inrichting waarin onderwijs gegeven wordt; 2. gebouw waarin
onderwijs gegeven, school gehouden wordt (schoolgemeenschap de gemeenschap die gevormd wordt
door de leerlingen en leerkachten van een school als zodanig) (-) (-)
–– lemma Koenen 1966: 1. school 1. een inrichting waar onderwijs wordt gegeven; 2. het gebouw of
lokaal; […] 5. (in het alg.) plaats waar gelegenheid is iets te leren (schoolgemeenschap (term uit de
moderne didactiek) de school als een werkgemeenschap van onderwijzers en leerlingen) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1school 1. instelling waarin onderwijs gegeven wordt; 2. gebouw waarin
onderwijs gegeven, ‘school gehouden’ wordt (schoolgemeenschap scholengemeenschap (zie ald.))
(scholengemeenschap gemeenschap, verband van een aantal scholen van versch. soort, zowel m.betr.t.
het gebouwencomplex als m.betr.t. de soorten van het geboden onderwijs, waarin de leerlingen de
mogelijkheid hebben van de ene naar de andere school over te gaan, om het onderwijs te volgen dat
voor ieder het beste past) (basisschool school waar basisonderwijs gegeven wordt, de vroegere lagere
school)
–– lemma Koenen 1992: 1 school 1. een inrichting waar onderwijs wordt gegeven; 2. het gebouw
of lokaal; […] 5. (in het algem) plaats waar gelegenheid is iets te leren, kennis op te doen
(schoolgemeenschap de school als een werkgemeenschap van onderwijzers en leerlingen; vgl.
scholengemeenschap) (scholengemeenschap school, omvattende verschillende scholen; vgl.
 schoolgemeenschap) (basisschool school voor basisonderwijs, bet 1, lagere school)
–– lemma Koenen 2006: 1school 1. een inrichting waar onderwijs wordt gegeven; 2. het gebouw of lokaal;
[…] 5. (in het algem) plaats waar gelegenheid is iets te leren (-) (scholengemeenschap school die
verschillende scholen, schooltypen omvat) (basisschool school voor basisonderwijs (1); lagere school)
–– lemma Van Dale 2015: school1 1. instelling waarin onderwijs gegeven wordt; 2. gebouw
waarin onderwijs gegeven wordt (schoolgemeenschap 1. de school als eenheid (gevoeld); 2.
scholengemeenschap) (scholengemeenschap gemeenschap van een aantal scholen van verschillende
soort, zowel mbt. het gebouwencomplex als mbt. de soorten van het geboden onderwijs, waarin de
leerlingen de mogelijkheid hebben van de ene naar de andere school over te gaan, om het onderwijs te
volgen dat voor ieder het beste past)
–– etymologie: School is voor het eerst aangetroffen in 1240. Het is een vroege ontlening aan Latijn
schola, dat zelf ontleend is aan Grieks skholē ‘school’, eerder ‘aan leren bestede vrije tijd, studie’,
oorspronkelijk ‘vrije tijd’.
421

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

schouwburg

–– lemma Van Dale 1914: (eig.) het van planken opgeslagen tooneel, waarop in de Middeleeuwen de
stukken werden gespeeld ; gebouw waar tooneelvoorstellingen worden gegeven, theater

–– lemma Koenen 1916: gebouw, waarin tooneelstukken worden opgevoerd
–– lemma Van Dale 1961: 1. daartoe ingericht gebouw waar toneelvoorstellingen worden gegeven,

theater; 2. de in het theater aanwezige toeschouwers, publiek
–– lemma Koenen 1966: 1. gebouw waarin toneelstukken worden opgevoerd; theater; 2. de gezamenlijke
bezoekers
–– lemma Van Dale 1992: 1. gebouw ingericht voor het geven van toneelvoorstellingen, syn. theater; 2.
(meton.) opvoering in een schouwburg; – (meton.) de in het theater aanwezige toeschouwers, syn.
 publiek
–– lemma Koenen 1992: gebouw waarin toneelstukken worden opgevoerd, theater
–– lemma Koenen 2006: gebouw waarin toneelstukken worden opgevoerd; theater
–– lemma Van Dale 2015: 1. gebouw ingericht voor het geven van toneelvoorstellingen, synoniem
theater; 2. (metonymisch) opvoering in een schouwburg; a. (metonymisch) de in het theater
aanwezige toeschouwers, synoniem publiek
–– etymologie: De samenstelling schouwburg is voor het eerst aangetroffen in 1637, bij de opening van
het door J. van Campen ontworpen theater aan de Keizersgracht in Amsterdam, en bedacht door J.
van den Vondel ter gelegenheid van de première van zijn toneelstuk Gysbrecht van Aemstel. Het is een
(puristische) leenvertaling van het Franse leenwoord theater, of eigenlijk van de Griekse bronvorm
théātron, een afleiding van theâsthai ‘aanschouwen, waarnemen’. Het tweede lid burg moet hier
worden opgevat als ‘gebouw’.
 singel

–– lemma Van Dale 1914: buitenwal (om eene stadsgracht); (soms) de gracht om eene stad zelf
–– lemma Koenen 1916: wandeling om de stad met plantsoen en vijvers
–– lemma Van Dale 1961: 1. weg langs de buitenzijde van een stadsgracht; 2. de gracht zelf om een stad;

3. bebouwing langs een singel (1.) en de bewoners daarvan; 4. (viss.) droogsingel, met strandkeien
bedekte plaats; 5. (landb.) met laag hout beplante, meestal opgehoogde strook om een akker; 6 met
loofhout beplante of omzoomde strook die een perceel naaldbos omgeeft; 7. smalle en lange open
ruimte tussen bospercelen
–– lemma Koenen 1966: buitenwal om een stad of plantsoenen daarlangs; met kreupelhout begroeide
wal om een akker; 5. de gracht om de stad
–– lemma Van Dale 1992: 1singel I. 1. weg langs de buitenzijde van een stadsgracht; 2. de gracht zelf om
een stad; 3. (meton.) bebouwing langs een singel (1) en de bewoners daarvan; 4. (landb.) met laag
hout beplante, meestal opgehoogde strook om een akker; 5. met loofhout beplante of omzoomde
strook die een perceel naaldbos of een andere aanplanting omgeeft; 6. smalle en lange open ruimte
tussen bospercelen
–– lemma Koenen 1992: 4. buitenwal om een stad of de plantsoenen daarlangs; met kreupelhout
begroeide wal om een akker; rij bomen, bijv. om een boerderij; 5. gracht om of in een stad
–– lemma Koenen 2006: 4. buitenwal om een stad of de plantsoenen daarlangs; met kreupelhout
begroeide wal om een akker; rij bomen, bijv. om een boerderij; 5. gracht om of in een stad
–– lemma Van Dale 2015: singel1 1. weg langs de buitenzijde van een stadsgracht; 2. gracht om een stad,
synoniem stadsgracht; 3. (metonymisch) bebouwing langs een singel1 (1) en de bewoners daarvan;
4. (landbouw) met laag hout beplante, meestal opgehoogde strook om een akker; 5. met loofhout
beplante of omzoomde strook die een perceel naaldbos of een andere aanplanting omgeeft; 6. smalle
en lange open ruimte tussen bospercelen

422

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– etymologie: Het leenwoord singel is ontleend aan het Oudfranse sengle dat ook ‘stadsomheining’

en eerder ‘gordel’ betekende (Nieuwfrans sangle). Het is ontwikkeld uit Latijn cingula of
cingulum, afgeleid van cingere ‘omgorden’. Omdat Nederlandse steden bijna altijd een (groene)
stadsgracht bolwerken hadden, kon de betekenis in het Nederlands van ‘omheining’ overgaan in
‘(landschappelijke) gracht om een stad’ (voor het eerst aangetroffen in 1462).  sociëteit

–– lemma Van Dale 1914: vereeniging, genootschap, gezelschap; (ook) huis waar personen van een
zelfden stand of eene zelfde vereeniging bijeenkomen

–– lemma Koenen 1916: gezelschap, genootschap, vereeniging, ook, het gebouw
–– lemma Van Dale 1961: 1. (in ‘t alg., vero.) vereniging, genootschap, gezelschap; 2. vereniging voor

gezellig verkeer; 3. (inz.) gebouw of lokaal waarin een vereniging als onder 2. haar bijeenkomsten
houdt
–– lemma Koenen 1966: 1. (vero.) gezelschap, genootschap, vereniging; 2. vereniging tot bevordering
van het gezellig verkeer; 3. gebouw van die vereniging
–– lemma Van Dale 1992: 1. (in ‘t alg., veroud.) vereniging, genootschap, gezelschap; 2. vereniging
voor gezellig verkeer, syn. club (in de Eng. bet.); 3. (in ‘t bijz.) gebouw of lokaal van een vereniging als
onder 2.
–– lemma Koenen 1992: 1. gezelschap, genootschap, vereniging; 2. vereniging tot bevordering vh gezellig
verkeer; 3. gebouw van die vereniging
–– lemma Koenen 2006: 1. gezelschap, genootschap, vereniging; 2. gezelligheidsvereniging; 3. gebouw
van die vereniging
–– lemma Van Dale 2015: 1. vereniging die gezelligheid tot doel heeft; 2. gebouw of lokaal waarin een
sociëteit haar bijeenkomsten houdt; 3. genootschap, gezelschap
–– etymologie: Sociëteit is in de achttiende eeuw in de betekenis ‘gezelligheidsvereniging’ mogelijk
ontleend aan het Engelse society, of direct aan Frans société, dat al eerder in de vijftiende eeuw werd
ontleend in de betekenis ‘gemeenschap’. Het Franse woord gaat terug op Latijn societās, afgeleid van
socius ‘bondgenoot, partner’.
 solid

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: –– etymologie: Het zelfstandig naamwoord solid ‘driedimensionale vorm’ is ontleend aan het Engels,

waarin het in de betekenis voorkomt sinds de veertiende eeuw als afleiding van het bijvoeglijk
naamwoord solid ‘vast, niet hol’, dat via Frans solide ‘betrouwbaar, vast’ teruggaat op Latijn solidus
‘degelijk, stevig’.
 423

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

speelplaats (speelplek) (speelveld) (speelplein) (speeltuin)

–– lemma Van Dale 1914: plaats voor kinderen om er op te spelen of zich lichaamsbeweging te geven;

ook: vertoonplaats) (-) (-) (speelplein) (speeltuin (in ‘t algem.) tuin waarin kinderen kunnen spelen; (in
‘t bijz.) in groote steden eene omheinde plek gronds, waar kinderen van openbare lagere scholen op
bepaalde uren van den dag onder toezicht kunnen spelen)
–– lemma Koenen 1916: plaats bij de school, waar in het vrije kwartier gespeeld wordt (-) (-) (-)
(speeltuin kindertuin)
–– lemma Van Dale 1961: 1. open plaats waar kinderen kunnen lopen en spelen, inz. behorend bij een
school (-) (speelveld 1. veld voor bewegingsspelen; 2. volgens de regels van een spel afgebakend veld)
(speelplein speelterrein) (speeltuin 1. omheinde plek grond in een stad, met schommels, wippen enz.,
waar kinderen op bepaalde uren van de dag onder toezicht kunnen spelen; 2. tuin behorend bij een
buitencafé waarin de kinderen van de bezoekers zich met allerlei spelen kunnen vermaken)
–– lemma Koenen 1966: plaats bij de school, waar in het vrije kwartier gespeeld wordt (-) (speelveld
sportveld) (-) (speeltuin omheinde speelplaats met wippen, schommels enz. a. bij een uitspanning of
buitencafé, b. in een stad en beheerd door een vereniging of gemeente)
–– lemma Van Dale 1992: 1. open plaats waar kinderen kunnen lopen en spelen, m.n. behorend bij een
school; (in Indië) speelgelegenheid (-) (speelveld 1. veld voor bewegingsspelen; 2. sportveld, volgens
de regels van een spel afgebakend veld) (speelplein 1. speelterrein; 2. (in Belg.) terrein waar kinderen
in de vakantie onder toezicht kunnen spelen) (speeltuin 1. omheinde plek grond in een stad, met
schommels, wippen enz., waar kinderen kunnen spelen; 2. tuin behorend bij een buitencafé waarin de
kinderen van de bezoekers zich met allerlei spelen kunnen vermaken)
–– lemma Koenen 1992: plaats bij de school, waar in het vrije kwartier gespeeld wordt (-) (speelveld
sportveld) (-) (speeltuin omheinde speelplaats met wippen, schommels enz.)
–– lemma Koenen 2006: plaats bij een school waar in de pauze gespeeld wordt (-) (speelveld sportveld)
(-) (speeltuin omheinde speelplaats met wippen, schommels enz.)
lemma
Van Dale 2015: 1. open plaats waar kinderen kunnen lopen en spelen, m.n. behorend bij een
––
school, synoniem speelplein; (in Indië) speelgelegenheid (-) (speelveld 1. veld voor bewegingsspelen;
2. volgens de regels van een spel afgebakend veld, synoniem sportveld) (speelplein 1. speelterrein;
2. speelplaats) (speeltuin 1.  sporthal

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: sporthal
–– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: hal waarin versch. takken van (binnen)sport kunnen worden beoefend
–– lemma Koenen 1992: bijzonder grote zaal voor het beoefenen van verschillende sporten
–– lemma Koenen 2006: bijzonder grote zaal voor het beoefenen van verschillende sporten
–– lemma Van Dale 2015: hal waarin verschillende takken van (binnen)sport kunnen worden beoefend
–– etymologie: De samenstelling sporthal bestaat uit de delen sport en hal, en is voor het eerst

aangetroffen in 1892, mogelijk onder invloed van het Engelse sports hall. Het leenwoord sport is voor
het eerst aangetroffen in 1847 en ontleend aan het Engelse sport, een verkorting van dysporte, dat zelf
ontleend is aan Oudfrans desport ‘vermaak’, bij het werkwoord (se) desporter ‘zich vermaken’, letterlijk
‘zich afleiden’. Het erfwoord hal betekende oorspronkelijk ‘overdekte ruimte’ (Proto-Germaans

424

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

*hallō-) en is in het Nederlands voor het eerst aangetroffen in 741 in de plaatsnaam Halon. Hieruit
ontwikkelde zich in het Nederlands de betekenissen ‘ruime woning’ (een hallenhuis of hallenboerderij)
en ‘overdekte (verkoop)ruimte’. In het Engels ontstond in de zeventiende eeuw de betekenis
‘vestibule’, die in het Nederlands voor het eerst is aangetroffen in 1914.
