Rapport Open Consultatie NPOS2030 Ambitiedocument
Rapport Consultatie NPOS2030
Ambitiedocument
Open consultatie van het Ambitiedocument NPOS 2030

Auteurs: Robert van der Vooren en Ron Dekker
Februari 2022
DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.6280685

Inhoudsopgave
1

Samenvatting........................................................................................................................................... 3

2

Inleiding................................................................................................................................................... 4

3

Methodologie .......................................................................................................................................... 5

4

Frequentie-analyse gesloten vragen ........................................................................................................ 6

5

Open vragen kwalitatieve analyse ........................................................................................................... 9

1

5.1

Feedback op de leidende principes .................................................................................................... 9

5.2

Feedback op Visie ........................................................................................................................... 15

5.3

Feedback op de Programmalijnen ................................................................................................... 19

5.4

Feedback over Belangrijkste Actielijnen .......................................................................................... 25

Gevolgen van de consultatieanalyse ...................................................................................................... 38
1.1

Ondersteuning van het NPOS2030-ambitiedocument...................................................................... 38

1.2

Suggesties ter verbetering van de vier elementen in het NPOS2030-ambitiedocument .................... 38

1.3

Geadviseerde toevoegingen aan de conceptuele Rolling Agenda ..................................................... 39

Bijlage: Deelnemende organisaties, netwerken en initiatieven aan de open consultatie ............................... 40

2

1 Samenvatting
In dit verslag wordt gepoogd de open consultatie van het NPOS 2030 Ambitiedocument te analyseren.
Het geeft antwoord op twee hoofdvragen:
1. Wat is het draagvlak voor het NPOS 2030 Ambitiedocument?
2. Wat voor suggesties gaven de respondenten om de vier elementen van het NPOS 2030
Ambitiedocument te verbeteren?
De Stuurgroep vroeg ook advies aan over:
3. Wat adviseren de respondenten om mee te nemen in de ‘Rolling Agenda’ (Voortschrijdende
Agenda) van NPOS 2030?
Een grote meerderheid steunt het Ambitiedocument (in het bijzonder). De ‘Guiding Principles’
(Leidende Principes, 84%) en de Visie (69%) hebben de meeste steun. Deze eerste twee elementen zijn
strategisch, terwijl de Programmalijnen (61% steun) en de Belangrijkste Actielijnen (58% steun)
respectievelijk tactisch en operationeel zijn. Er zijn respondenten die het (sterk) oneens zijn met de
Programmalijnen (19%) en Belangrijkste Actielijnen (13%). Zij hebben echter constructieve
opmerkingen gemaakt over het toevoegen van nieuwe Programmalijnen en actielijnen.
 Bij de tweede hoofdvraag, d.w.z. het voorstellen van wijzigingen aan het Ambitiedocument, zien we
de meeste opmerkingen en suggesties over de Programmalijnen. Open Education en open software
worden voorgesteld als twee aanvullende Programmalijnen. Wat betreft Guiding Principles, willen
respondenten graag transparantie en integriteit toevoegen. Onder het kopje “Visie” willen
respondenten vertrouwen en samenwerking als thema's toevoegen. In het algemeen vragen
respondenten om een sterkere koppeling tussen enerzijds het strategisch niveau van de Guiding
Principles en de Visie, en anderzijds de tactische en operationele Programmalijnen en Belangrijkste
Actielijnen. Respondenten vragen ook om betere definities van (open) wetenschap en een
verduidelijking van het concept Soevereiniteit. Over de Visie wordt gezegd dat deze ambitieuzer,
inclusiever (buiten het academische en meer internationale samenwerking) en interactiever (bottomup en regelmatige updates) kan zijn. Bovendien stellen respondenten voor om erkennen en waarderen
toe te voegen aan alle drie de Programmalijnen. Ze stellen ook voor om de Programmalijnen beter te
koppelen om silo's te voorkomen. Wat betreft de Belangrijkste Actielijnen vragen respondenten om
een groter aantal verbeteringen. De nadruk ligt op bereik en bewustzijn, financiering, inclusiviteit en
opleiding & vaardigheden.
Wat betreft de derde vraag is het belangrijk om te beginnen met de algemene boodschap die is
afgegeven door stakeholders in deze consultatie: meer ambitie, meer duidelijkheid en meer
participatie. Stakeholders hebben een constructief en kritisch stemgeluid laten horen, terwijl ze
bevestigden dat er behoefte is aan het Ambitiedocument. Deze boodschap is relevant voor de Rolling
Agenda, waarvoor we 11 adviespunten hebben:
1. Geef gevolg aan de intentie om actief stakeholders te betrekken bij de Rolling Agenda.
2. Overweeg het opzetten van een redactie voor de Rolling Agenda, inclusief een afgevaardigde van
de hogescholen.
3. Koppel de Guiding Principles en Visie beter met de Programmalijnen en de Belangrijkste
Actielijnen.
 4. Voeg Open Education toe als de vierde Programmalijn.
3

5. Breid de bestaande Programmalijnen uit om Open Software te omvatten.
6. Maak zaken zoals Erkennen en waarderen als Belangrijkste Actielijnen een vereiste in alle
Programmalijnen.
7. Leg Soevereiniteit en hoe het verband houdt met de Programmalijnen beter uit.
8. Overweeg om de naam van Citizen Science te wijzigen naar Citizen Engagement of Societal
Engagement.
9. Verduidelijk het doel van zowel het Ambitiedocument als de Rolling Agenda.
10. Overweeg om genoeg tijd te nemen voor een goed ondersteunde ambitie en agenda.
11. Overweeg om de behoefte van de respondent naar een ambitieuzere aanpak in te willigen.
2 Inleiding
De NPOS-stuurgroep heeft transparantie aangehouden als Guiding Principle voor Open Science vanaf
het prille begin dat het NPOS 2030-ambitiedocument werd opgesteld. Na een aantal round-tablegesprekken met belangrijke stakeholders in mei 2021 werd er een open consultatie georganiseerd in
december 2021. Deze open consultatie was erop gericht om alle stakeholders de mogelijkheid te geven
om te reflecteren op het NPOS2030-ambitiedocument, dat de eerste hoofdstukken van het nieuwe
NPOS2030-programma vormt. De feedback die tijdens deze consultatie werd ontvangen helpt de
NPOS-stuurgroep en de leidinggevenden van de Programmalijnen om de acties in te vullen voor alle
Belangrijkste Actielijnen voor de komende jaren, zodat er een Rolling Agenda kan worden opgesteld
voor het komend decennium. Deze acties worden besproken met de relevante stakeholders die
hieraan bijdragen door deze actie uit te voeren om te zorgen dat aan de ambities wordt voldaan.
 Dit NPOS 2030-consultatiesverslag beantwoordt drie vragen:
1. Wat is het draagvlak voor het NPOS 2030 Ambitiedocument?
2. Wat voor suggesties gaven de respondenten om de vier elementen van het NPOS 2030
Ambitiedocument te verbeteren?
3. Wat adviseren de respondenten om mee te nemen in de Rolling Agenda van NPOS 2030?
Het consultatiesverslag is opgebouwd rond de drie bovenstaande vragen. Hoofdstuk 2 begint met een
beknopte introductie van de methodologie. Deze paragraaf begint met een beschrijving van het
draagvlak voor het NPOS 2030-ambitiedocument, gebaseerd op de statistische rapportage door
Bureau de Uitkomst. De conclusies over het draagvlak dienen als achtergrond voor verdere analyse
van de feedback. De derde paragraaf beschrijft de resultaten en onze conclusies over de antwoorden
op de gesloten en open consultatievragen. Hiervoor hebben we de ruwe data verwerkt in een
codeboek. Voor elk van de vier onderdelen van het Ambitiedocument – d.w.z. (1) Guiding Principles,
(2) Visie, (3) Programmalijnen en (4) Belangrijkste Actielijnen – beschrijven we de suggesties voor
veranderingen die de respondenten opgaven. In hoofdstuk 3 ligt de focus op het overwegen en
prioriteren van de volgende stappen in het redigeren van het NPOS 2030-ambitiedocument. We
concluderen dit laatste hoofdstuk met algemene conclusies en advies voor de NPOS-stuurgroep.
4

3 Methodologie
De open consultatie is publiekelijk aangekondigd op 17 november en was geopend van 22 november
tot 22 december 2021. De uitnodiging om deel te nemen werd actief gecirculeerd binnen verschillende
Open Science-netwerken en terwijl de consultatie geopend was, werd regelmatig gecontroleerd of
belangrijke stakeholders hadden deelgenomen.
 De consultatie werd gepresenteerd als een online enquête door Bureau de Uitkomst/SURF. De
enquête werd opgebouwd rond de vier onderdelen van het Ambitiedocument. Voor elk van de vier
onderdelen kon een respondent de mate van steun op een vijfpuntsschaal beoordelen, en
opmerkingen toevoegen in een vrij tekstveld. Deze combinatie van een gesloten en open vraag
ondersteunt een duidelijk onderscheid tussen analyse van het draagvlak voor het opgestelde
Ambitiedocument (gesloten vragen) en een analyse van tekstsuggesties en potentieel bredere
antwoorden (open vragen). De tweede bleek belangrijk te zijn bij het signaleren van alternatieven en
meningen.
In totaal namen 78 respondenten deel aan de open consultatie. Afgezien van de personen (n=12)
hebben de respondenten deelgenomen aan de consultatie namens hun organisatie. Eén organisatie
reageerde op de consultatie met een losse brief, die we handmatig hebben toegevoegd aan de ruwe
dataset en in geval van twijfel zijn de gesloten antwoorden voor dit geval in de middelste categorie
beland.
In de inleiding noemden we de verwerking van de ruwe data. Om ruwe data te verwerken hebben we
de antwoorden op de open vragen ‘genormaliseerd’ in een codeboek. Idealiter leidt deze normalisatie
tot trefwoorden die kunnen worden geclusterd, maar tijdens deze consultatie waren reacties veelal
uitgebreider, met meerdere woorden, en dus hebben we samenvattingen in plaats van trefwoorden
gebruikt om te normaliseren.
 De normalisatie is een tweestapsaanpak die begint bij het organiseren van de reactie. Ga er
bijvoorbeeld vanuit dat het Guiding Principle verband houdt met drie van de vijf in totaal. Met
organiseren bedoelen we dat we de algemene opmerking opdelen tot subreacties die we vermelden
in het codeboek onder de toepasselijke Guiding Principles (ieder Guiding Principle heeft een
afzonderlijke kolom in het codeboek). De tweede stap is om trefwoorden of een korte samenvatting
toe te voegen aan de onderhavige Guiding Principles in de bijbehorende trefwoorden/samenvattingskolommen.
De normalisatie stelt ons in staat om de regelmaat van reacties te bepalen en vergelijkingen te trekken.
Het wijst naar specifieke (onder)delen van het Ambitiedocument die volgens de respondenten moeten
veranderen. We hebben de tweestapsnormalisatie toegepast op alle onderdelen van het
Ambitiedocument. Deze normalisatie was relatief gemakkelijk toe te passen op de Guiding Principles
(sectie 1) en Visie (sectie 2) maar dit was minder het geval bij de Programmalijnen en Belangrijkste
Actielijnen (onderdelen 3-4). Dit kan komen doordat onderdelen 1 en 2 korte onderdelen over visie
zijn, terwijl onderdeel 3 en met name onderdeel 4 lezen als plannen met specifieke acties. Nog een
gevolg van de normalisatie is het vermogen om de regelmaat van vergelijkbare reacties te gebruiken
om opmerkingen te rangschikken.
5

4 Frequentie-analyse gesloten vragen
In dit korte hoofdstuk presenteren we een analyse van de mate van draagvlak voor het NPOS 2030ambitiedocument. In de open consultatie werd iedere respondent gevraagd om de mate van draagvlak
voor elk van de vier onderdelen van het Ambitiedocument te beoordelen: (1) Guiding Principles, (2)
Visie, (3) Programmalijnen en (4) Belangrijkste Actielijnen.
 Het statistische frequentieverslag werd aangeleverd door Bureau de Uitkomst. De dataset van het
frequentieverslag laat zien dat 12 respondenten deelnamen als individu en 66 respondenten namen
deel namens hun organisatie. Binnen de groep organisaties (zie de bijlage) zien we zoveel verschillen
dat het onmogelijk was om een beperkte en homogene onderverdeling te maken. We hebben echter
een sensitiviteitsanalyse uitgevoerd, gebaseerd op een heterogene onderverdeling in zes
ondergroepen. Er zijn geen aanzienlijke verschillen aangetroffen. Daarom gaan we in dit hoofdstuk
verder met een beschrijvende analyse van de frequentiediagrammen van de volledige populatie van
78 respondenten.
Consultatiesvraag 1. In welke mate bent u het eens met de Guiding Principles van NPOS?

Level of support

Support for guiding principles
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

All respondents

Strongly disagree

Disagree

Neither agree nor
disagree

Agree

Strongly agree

1%

1%

14%

66%

18%

Op basis van de bovenstaande frequentietabel concluderen we dat met 84% (sterke)
overeenstemming en slechts 2% (sterke) afkeuring, er een groot draagvlak is voor de Guiding
Principles.
6

Consultatiesvraag 2. In welke mate bent u het eens met de Visie van NPOS voor 2030?

Support for vision
100%

Level of support

90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

All respondents

Strongly disagree

Disagree

Neither agree nor
disagree

Agree

Strongly agree

0%

4%

29%

53%

14%

De mate van draagvlak voor de Visie blijft grotendeels positief (69%), terwijl de neutrale meningen
bijna verdubbelen ten opzichte van het draagvlak voor de Guiding Principles.
 Consultatiesvraag 3. In welke mate bent u het eens met de Visie van NPOS-Programmalijnen en de
vereisten?

Support for programme lines
100%

Level of support

90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

All respondents

Strongly disagree

Disagree

Neither agree nor
disagree

Agree

Strongly agree

2%

17%

21%

54%

6%

De Programmalijnen worden gesteund door een kleine meerderheid (60%). In tegenstelling tot de
statistieken over de Guiding Principles en de Visie zien we een aanzienlijk percentage van mensen die
het hier oneens mee zijn. In het volgende hoofdstuk zullen we zien dat er een aanzienlijke vraag is
naar aanvullende Programmalijnen, zoals Open Education en research software.
7

Consultatiesvraag 4. In welke mate bent u het eens met de Belangrijkste Actielijnen en de
Programmalijnen van NPOS?

Support for key ac�on lines

Level of support

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

All respondents

Strongly disagree

Disagree

Neither agree nor
disagree

Agree

Strongly agree

1%

12%

30%

52%

6%

Onder de vier onderdelen van het Ambitiedocument is het draagvlak voor de Belangrijkste Actielijnen
het laagst, maar het frequentiepatroon komt overeen met die voor de Programmalijnen. Veel
respondenten hebben hun argumenten herhaald, wat niet verrassend is, gezien het feit dat de
Belangrijkste Actielijnen elementen vormen van de Programmalijnen. In het volgende hoofdstuk volgt
meer over overige suggesties en opmerkingen met betrekking tot de Belangrijkste Actielijnen.
8

5 Open vragen kwalitatieve analyse
Dit hoofdstuk biedt een gedetailleerde analyse van de reacties op de open vragen. In de analyse van
de antwoorden op de open vragen hebben we de aard van de feedback gecategoriseerd:
• TEKST AANPASSEN: respondenten stellen voor om de tekst aan te passen; geen suggesties met
betrekking tot de inhoud
• BETERE UITLEG: respondenten stellen voor om definities, concepten, etc. te verduidelijken.
 • INHOUDELIJKE DISCUSSIE: respondenten betwisten inhoud of onderdelen van het
Ambitiedocument
• OPMERKINGEN: respondenten hebben overige opmerkingen die niet passen binnen de
bovenstaande categorieën.
• OPMERKINGEN RC: opmerkingen van de auteurs om informatie uit te leggen of toe te voegen.
We hebben suggesties toegevoegd over wat te doen met ieder geanalyseerd antwoord. Met deze
aanpak hopen we de NPOS-stuurgroep en de NPOS-programmaleiders te steunen in de volgende fase
van de voltooiing van het Ambitiedocument en het opzetten van een Rolling Agenda.
Een laatste inleidende opmerking is dat we een rangschikking hebben toegepast door de meest
relevante antwoorden eerst te vermelden.
5.1 Feedback op de leidende principes
Het Ambitiedocument heeft vijf Guiding Principles:
1. Wetenschappelijke kennis is een gemeenschappelijk goed
2. Zo vroeg mogelijk open, en gesloten wanneer noodzakelijk
3. Subsidiariteit: iedere organisatie implementeert Open Science binnen hun lokale organisatie
en infrastructuur conform (inter)nationale richtlijnen voor Open Science, op een gefedereerde
wijze
4. Wij staan voor inclusiviteit en nodigen alle stakeholders uit om bij te dragen
5. Academische en digitale soevereiniteit moeten worden geborgd door middel van gezamenlijk
handelen ten behoeve van transparante, inclusieve en betrouwbare kenniscreatie
Een eerste indruk komt voort uit een telling van het aantal opmerkingen. GP05 heeft de hoogste
frequentie, omdat er onduidelijkheid bestaat over wat deze Soevereiniteit betekent.
GP01
GP02
GP03
GP04
GP05
14
11
17
14
20
We gaan verder met de geanalyseerde reactie voor elk van de Guiding Principles.
9

GP1 (gemeenschappelijk goed):
TEKST AANPASSEN
-

Het (oorspronkelijk) principe omvatte ook dat iedereen het recht heeft om deel te nemen en
beschermd te zijn tegen morele en materiële belangen. (OPMERKING RC: dit zou niet alleen
verband houden met open access, maar ook met Citizen Science en inclusiviteit).
 BETERE UITLEG
-

Maak een koppeling tussen wetenschap als een gemeenschappelijk goed en de reden waarom wij
aan open access doen (neem ‘waarom’ mee).
GP2 (zo open mogelijk):
TEKST AANPASSEN
-

Veel opmerkingen om bij de oorspronkelijke tekst te blijven: “zo open als mogelijk, zo gesloten als
noodzakelijk”.
BETERE UITLEG
-

-

Onduidelijk wie verantwoordelijk is en wat onderzoekers moeten ‘naleven’. (Opmerking RC: dit
kan in de uitleg maar verandert het principe niet).
Slechts een paar opmerkingen zijn gemaakt over andere ontwikkelingen om het onderzoeksproces
transparanter te maken. (Opmerking RC: dit transparantieprincipe komt terug in het
“ontbrekend”-onderdeel).
Een Guiding Principle voor het toegankelijk maken van open materialen op een begrijpelijke en
gemakkelijk navigeerbare manier voor burgers.
GP3 (subsidiariteit):
BETERE UITLEG
-

In de interpretatie van Subsidiariteit moet ook ruimte over worden gelaten voor "epistemische
neutraliteit".
Subsidiariteit komt later niet terug in Visie, Programmalijnen of Belangrijkste Actielijnen.
o Het principe van subsidiariteit draait om de organisatie van het implementeren van Open
Science in Nederland. Dit onderscheidt het van andere principes, die op waarde gericht
zijn.
10

INHOUDELIJKE DISCUSSIE
-

Centraal vs. decentraal
o Verwijs ook naar het delen van kennis en ervaring en maak het niet ‘te
gescheiden/individueel’, aangezien we coördinatie en samenwerking nodig hebben. Met
name kleinere organisaties zullen ook centrale ondersteuning nodig hebben. Bijv.: NPOS
kan kennisuitwisselingen structureren, bijv. met thematische bijeenkomsten met
relevante stakeholders.
o Hoewel de verantwoordelijkheid voor de implementatie duidelijk lokaal ligt, zou de
implementatie zelf grote voordeel boeken uit samenwerking tussen verschillende
instellingen, coördinatie en veel verbeterde mogelijkheden voor standaardisering.
o het zou goed zijn om bottom-up initiatieven (bijv. Open Science Communities) te
vermelden en om organisaties aan te moedigen om met elkaar samen te werken aan de
landelijke Programmalijnen.
 OPMERKINGEN:
-

Met name dit subsidiariteitsprincipe roept een (bestuurstechnische) vraag op over de rol van
NPOS: is NPOS een coördinerend of faciliterend orgaan? Zie ook de “ontbrekend"-sectie.
GP4 (inclusief):
TEKST AANPASSEN
-

Geef ruimte aan disciplines, de hogescholen, e.a. om inclusiviteit op te vullen op een manier die
gepast en geschikt is voor elk van deze aspecten.
INHOUDELIJKE DISCUSSIE
-

-

Ga verder dan ‘betrokken zijn’ en begin in plaats daarvan met echte samenwerking.
o Bijv. regelmatig contact met potentiële gebruikers en contribuanten, prioriteiten stellen
op basis van hun input en publieke debatten aangaan met een niet-wetenschappelijk
publiek. Diversiteit, gelijkheid en inclusie binnen de wetenschappelijke gemeenschap zijn
ook nodig om Open Science te laten werken. Patiëntenorganisaties en diversiteit kunnen
aan de beschrijving worden toegevoegd
We bevelen aan dat diversiteit, gelijkheid en inclusie binnen de wetenschappelijke gemeenschap
worden aangekaart, naast de inclusie van diverse stakeholders.
Dit GP kan voor wrijving zorgen met andere GP’s
o het “principe van inclusiviteit” (p. 6) – is lastig te verenigen met de (onbedoelde)
uitsluitende dynamieken die worden gecreëerd als de aanbevelingen van het document
op onbuigzame wijze worden toegepast.
11

OPMERKINGEN:
-

Geef een definitie van ‘wetenschap’
Veel mensen kritisch over de term ‘Citizen Science’. Vervang hierom de term Citizen Science door
Citizen Engagement (of Societal Engagement, hoewel dit ietwat vaag klinkt).
 https://www.uu.nl/sites/default/files/public-engagement-image.pdf
“Daarom lijkt een algemenere Programmalijn ‘richting Societal Engagement’ gepast, aangezien dit
meerdere gewenste consequenties zal hebben:
o

o

Deze naam voor de Programmalijn spreekt een breder publiek aan en richt zich op beide
kanten (niet alleen de burgers die betrokken moeten worden, maar ook de
wetenschappers die moeten luisteren). Niet alle onderzoeksonderwerpen lenen zichzelf
goed voor een Citizen Science-aanpak. In de meeste onderzoekslevenscycli, aan de
inputzijde , kan er worden nagedacht over maatschappelijke relevantie (en agendering
zoals de ‘nationale wetenschapsagenda’), inclusiviteit, diverse rollen en perspectieven,
waaronder de rol van burgers en patiënten als medewerkers.
Dit koppelt deze Programmalijn ook beter aan de 5 vereisten om Open Science te
realiseren. Er kunnen bijvoorbeeld infrastructuren (vereiste 1) worden bedacht die niet
alleen de samenwerking tussen burgers en patiënten in onderzoeksprojecten
ondersteunen, maar ook om deel te nemen aan het debat over onderzoekspraktijken (hoe
zou het publiek denken over onderzoeksverspilling of gerechtvaardigde redenen voor
gesloten data?) en het verzamelen van onderwerpen die relevant zijn om te onderzoeken.
Ondersteuning en training (vereiste 2) kan onderzoekers helpen om te overwegen op
welke manier hun werk aansluit op de maatschappij. Betrekking van de gemeenschap
(vereiste 3) kan gaan over bottom-up-initiatieven en netwerken die Societal Engagement
stimuleren, zoals jonge academies, burgers en patiënten die als wetenschappers optreden
en open wetenschappelijke gemeenschappen. Waardering en erkenning (vereiste 4) voor
publieke betrokkenheid en stimuleringsactiviteiten kunnen concreter worden
geïmplementeerd (door bijv. dit toe te voegen aan de jaarlijkse evaluatieformulieren) en
op een grotere schaal, bijv. onder de noemer van ‘Societal Engagement’, in plaats van
onder ‘Citizen Science’, wat velen mogelijk snel zullen verwerpen als ‘niets voor mij’.
 Beleidsmaatregelen en regelgevingen (vereiste 5) worden eveneens gemakkelijker
geformuleerd voor een bredere dekking van verschillende disciplines wanneer deze gaan
over de koppeling met de maatschappij, in plaats van alleen Citizen Science (wat nogmaals
wordt gezien als iets wat specifiek binnen bepaalde velden thuishoort).”

GP5 (Soevereiniteit):
BETERE UITLEG
-

Gebrek aan duidelijkheid:
o De implicaties van het concept van academische en digitale soevereiniteit zijn mij niet
duidelijk.
o Te ingewikkeld en onduidelijk.
12

De titel zou kunnen zijn: Het bewaken van digitale en academische soevereiniteit;
het geven van meerdere voorbeelden in het document zou helpen.
o We kunnen het ook zien als het eigenaarschap over de wetenschappelijke output en de
metadata gekoppeld houden aan die output in de openbare sfeer. In die zin zou het
principe een beoogde preventie van digitale of datamonopolies door privépartijen
betekenen.
o Dit is verenigbaar met de andere principes, maar kan scherper worden geformuleerd.
o Het moet duidelijker gemaakt worden in welke mate deze als drijvende kracht worden
gezien voor Open Science ('het belang van transparante, inclusieve en betrouwbare
kenniscreatie’) of, juist omgekeerd, als een barrière voor openheid.
o In welke mate wordt de tegenstrijdigheid tussen de principes 4 en 5 erkend?
Maatschappelijke stakeholders betrekken om collaboratief te onderzoeken vereist ook
een bepaalde bereidheid van wetenschappers om afhankelijkheden van die stakeholders
te erkennen. Principe 5 zou dus iets specifieker kunnen zijn over wat onafhankelijkheid
hier betekent; onafhankelijkheid in welke zin? Tegenstrijdigheden tussen open en veilig,
tussen soevereiniteit en commercieel/politiek.
o Het gebruik van de term ‘publieke waarden’ moet verduidelijkt worden.
o Het is onduidelijk hoe dit principe in de rest van het document wordt opgevolgd.
 o Hoe kan dit principe worden gerealiseerd in Open Science in de context van veranderingen
in de commerciële strategieën van stakeholders en ontwikkelingen in de digitalisering,
zoals cybercrime. Onderzoekers ondersteunen in hun streven naar openheid door ze meer
middelen te geven om dit te realiseren in overeenstemming met de gemeenschappen en
disciplines waarbinnen ze werken.
Academische en digitale soevereiniteit betekent geen uitsluiting van nauwe samenwerking tussen
commerciële partijen onder de juiste begrenzende voorwaarden.
Het zou goed zijn om die risico's expliciet te maken, aangezien dit de nadruk legt op de noodzaak
van academische soevereiniteit, wanneer we het onderzoeksproces aan anderen openbaar maken
in een vroeg stadium.
Datafraude moet worden aangepakt
Academische soevereiniteit waarborgen door het opzetten van een openbare infrastructuur,
robuuste principes op het gebied van het plaatsen van opdrachten en een gelijk speelveld voor
dienstverleners.
o

-

-

Ontbrekende Guiding Principles:
TEKST AANPASSEN
-

Transparantie
o Transparantie in onderzoek
o Principes die tot deze waarde behoren (de wetenschap is een gemeenschappelijk goed)
zijn transparantie en digitale & academische soevereiniteit. In de VS worden de CAREprincipes gebruikt (‘Collective benefit, Authority to control, Responsibility and Ethics’ of
‘Collectief belang, Autoriteit om te besturen, Verantwoordelijkheid en Ethiek’). Deze
principes benadrukken het verantwoordelijk gebruik van het universeel recht op

13

-

-

wetenschappelijke kennis. Deze principes toevoegen zou het pakket Guiding Principles
versterken.
o Stem ze beter af met de UNESCO Recommendation on Open Science,
(https://en.unesco.org/science-sustainable-future/open-science/recommendation).
“Voortbouwend op de essentiële principes van academische vrijheid,
onderzoeksintegriteit en wetenschappelijke uitmuntendheid, zet Open Science een nieuw
model neer waarin praktijken voor reproduceerbaarheid, transparantie, delen en
samenwerking worden geïntegreerd in de wetenschappelijke onderneming, als gevolg van
de toegenomen openstelling van wetenschappelijk(e) materiaal, middelen en
processen”(https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379949.locale=en).
- Onderzoeksintegriteit (en reproduceerbaarheid)
o Onderzoeksintegriteit, evenals sommige concepten die ermee gepaard gaan zoals
reproduceerbaarheid, ontbreken in de Guiding Principles.
 o De Guiding Principles missen nu een focus op onderzoeksintegriteit en
reproduceerbaarheid, en een focus op kwaliteit over kwantiteit, als redenen of Guiding
Principles voor Open Science.
o Er ontbreken meerdere principes, bijv. integriteit, transparantie, ...;
Samenwerking
(OPMERKING RC: zij het afzonderlijk of als onderdeel van inclusiviteit; leg ook uit dat subsidiariteit
niet per se samenwerking uitsluit)
o Nationale en internationale samenwerking en kennisuitwisseling zou een integraal
onderdeel van de Guiding Principles moeten vormen.
o Er ontbreken een aantal waarden en principes: transparantie, reproduceerbaarheid en
controle, duurzaamheid en samenwerking en participatie (inclusiviteit).
Erkennen en waarderen
o Het is niet genoeg om Erkennen & waarderen als vereiste op pagina 13 te vermelden. Het
zou een Guiding Principle op zichzelf moeten zijn.
Opmerking RC: we zouden Erkennen en waarderen niet als Guiding Principle op zichzelf zien, maar
als een ‘verticale’ activiteit die moet worden toegepast op ALLE DRIE de Programmalijnen (en die
een onderdeel moet vormen van de Belangrijkste Acties).
-

Ik weet niet zeker of het een vereiste is maar alle drie de Programmalijnen bevatten grote
hoeveelheden ethische aspecten/uitdagingen/vraagstukken.
Daarom is een voortdurende ethische discussie misschien nodig om de voortgang te bewaken.
Een kennispositie innemen in ethiek & Open Science (voor de drie Programmalijnen) kan
eveneens een interessante strategie zijn. Dit zou een 6e vereiste moeten zijn.
BETERE UITLEG
-

De Guiding Principles zijn verbonden (en hebben soms onderlinge frictie).
Hoewel het Ambitiedocument een pakket aan Guiding Principles beschrijft (d.w.z. basisregels voor
de implementatie van Open Science), beschrijft het niet hun onderliggende waarden (d.w.z. de
fundamentele overtuigingen die onze acties sturen). Deze waarden vormen een belangrijk

14

-

onderdeel van het ‘waarom’ van Open Science en zouden meegenomen moeten worden in het
document.
We missen verwijzingen naar de laatste Guiding Principles over het beheer van onderzoeksdata en
de bijbehorende aanbevelingen.
 Bestuur
TEKST AANPASSEN
-

Bestuur
o Wij suggereren de opname van bestuur in een specifiek onderdeel over het bestuur en de
organisatie van de NPOS en zijn stakeholders.
o We bevelen het opnemen van (het herontwerpen van) bestuur aan als een integraal
onderdeel van het plan. We geloven dat de manier waarop bestuur wordt georganiseerd
essentieel zal zijn voor de ontwikkeling richting Open Science.
5.2 Feedback op Visie
Er zijn zes Visie-onderdelen:
1. FAIR
‘Tegen 2030 zal wetenschappelijke kennis vrij beschikbaar, toegankelijk en herbruikbaar zijn voor
iedereen. Open Science in Nederland zal worden geïntegreerd als standaardpraktijk in alle
wetenschappelijke disciplines, van basiswetenschappen tot toegepaste wetenschappen, in de
natuurwetenschappen, de geneeskunde, sociale wetenschappen en de geesteswetenschappen.
2. Delen
We zullen diverse en transdisciplinaire wetenschappelijke samenwerkingen en kennisdeling zien door
grotere betrokkenheid van maatschappelijke actoren, waardoor de kwaliteit van de wetenschap en de
wetenschappelijke output verbeterd wordt.
3. Leidende rol van Nederland
Nederland heeft zijn leidende rol in Europa en daarbuiten versterkt en uitgebreid om de wetenschap
positief te veranderen, met Erkenningen en Waarderingen die recht doen aan wetenschappelijke
samenwerking. We zullen een sterkere koppeling met en impact op maatschappelijke uitdagingen en
duurzame ontwikkelingsdoelen zien.
4. Inclusief
Het wetenschappelijk proces zal transparant en inclusief zijn, ten behoeve van zowel de wetenschap
als de maatschappij. Een grotere verzameling stakeholders buiten de traditionele wetenschappelijke
gemeenschap zal betrokken worden bij de levenscyclus, van agendering en onderzoeksuitvoering tot
evaluatie en communicatie van de uitkomsten.
5. Nieuwe verspreiding
Nieuwe manieren om digitale onderzoeksresultaten te verspreiden en beschermd delen van
informatie liggen ten grondslag aan dit transitieproces. Het onderscheid tussen data en publicaties zal
vloeiend worden, naarmate deze samen gepubliceerd worden of met koppelingen naar elkaar. Nieuwe
wetenschappelijke producten zullen opkomen, mogelijk gemaakt door nieuwe digitale diensten.
Tijdschriften zullen van vorm en format veranderen.
 15

6. Nieuwe vormen
Digitale onderzoeksresultaten zullen de kern vormen van de wetenschappelijke output, aangevuld met
verrijkte metadata en publicaties conform de FAIR-principes, publieke waarden en academische
soevereiniteit. Deze wetenschappelijke output zal in een format verschijnen die toegankelijk is voor en
herbruikbaar is door een breed publiek.’
Het aantal opmerkingen laat zien dat de meeste nadruk op de eerste onderdelen ligt. Nieuwe
verspreiding en nieuwe vormen worden minder vermeld.
Telling van Visie
VIS01
VIS02
VIS03
VIS04
VIS05
VIS06
14
15
16
13
4
5
Inhoudelijk is er veel steun voor de Visie. In de onderstaande opmerkingen presenteren we alleen
toevoegingen aan de bestaande Visie-onderdelen en enkele opmerkingen over ontbrekende
onderdelen.
VIS01 (FAIR)
TEKST AANPASSEN
In plaats van het te verwoorden als
‘wetenschappelijke kennis vrij beschikbaar, toegankelijk en herbruikbaar voor iedereen’, stellen we
voor om het te definiëren als: ‘wetenschappelijke kennis wordt actief gebruikt in de maatschappij en
door burgers buiten het academisch veld’. Op deze wijze creëren we een gezamenlijke ambitie om niet
alleen de resultaten van Open Science beschikbaar te maken, maar ook om onszelf in te zetten om
actief met de maatschappij samen te werken om deze resultaten te gebruiken.
BETERE UITLEG
- Ga verder dan FAIR, d.w.z. ga voor daadwerkelijk hergebruik.
- Dit is gekoppeld aan een andere opmerking: wat er ontbreekt is de implementatie van uitkomsten.
- Kwaliteit van data
o Datafraude opnemen en aankaarten
o Een onderdeel toevoegen over gevoelige data (privacy, bedrijfsdata, interviews,
afbeeldingen en films).
OPMERKING RC: zelfs gevoelige data kunnen worden beschreven en hun metadata
kunnen worden gecontroleerd aan de hand van FAIR-criteria.
- Ook koppelen met software
o Data worden gezien als een eindproduct, maar data en software zijn ook hulpmiddelen
binnen het wetenschappelijk proces.
 - Catalogiseren
o De Open Knowledge Base vermelden als de opvolger van NARCIS
- Erkennen en waarderen om Open Science te stimuleren
OPMERKING RC: in andere onderdelen en in de Programmalijnen wordt gezegd dat erkennen en
waarderen een van de belangrijkste actielijnen moet zijn in alle Programmalijnen.
16

VIS02 (delen)
BETERE UITLEG
1. Ook de risico's aankaarten
o (1) de openbaarmaking van de kwalitatieve data uit de diepgaande interviews, wat
gemakkelijk in tegenspraak kan zijn met de vereisten qua anonimiteit,
o (2) de hulpmiddelen die nodig zijn om grote databestanden op te bouwen en
onderhouden, op zulk een wijze dat ze gemakkelijk toegankelijk zijn voor buitenstaanders,
o (3) het risico op misbruik van data door gebruikers (commercieel of anderszins) wiens
overtuigingen en uiteindelijke doeleinden in tegenspraak zijn met die aan grondslag lagen
van het oorspronkelijk project, en
o (4) grotere mate van non-respons als respondenten geïnformeerd moeten worden dat hun
data open toegankelijk kunnen zijn en zelfs voor andere doeleinden kunnen worden
gebruikt dan het huidig project.
VIS03 (NL leidend)
BETERE UITLEG
- Het zou krachtig zijn om te schrijven over onze (RC: hogescholen; HBO) pioniersrol en ons echte
potentieel wat betreft het samenwerken met commerciële en burgerlijke organisaties.
OPMERKING RC: er waren ook vragen over waarom NL de leiding zou moeten hebben; in plaats
daarvan genoot een maximale samenwerking op Europese en zelfs wereldwijde schaal de voorkeur.
OPMERKING RC: Ter DISCUSSIE:
o als dit een Visie-onderdeel blijft, plaats het als laatste onderdeel (de andere onderdelen
zijn veel meer aan elkaar gerelateerd).
o Overweeg om dit onderdeel opnieuw in te kaderen als samenwerking op EU- en
wereldwijde schaal.
 VIS04 (inclusief)
BETERE UITLEG
- Verwijs naar UNESCO
o “Alle wetenschappers en andere actoren en stakeholders in Open Science, ongeacht hun
locatie, nationaliteit, ras, leeftijd, geslacht, inkomen, socio-economische
omstandigheden, carrièresituatie, vakgebied, religie, beperking, etniciteit of
migratiestatus, of welke andere grond dan ook, hebben een gelijke kans op toegang en
bijdrage tot Open Science en op het boeken voordeel ervan.
(https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379949.locale=en).”
- Inclusiviteit wordt vermeld maar moet op een betekenisvollere manier worden geïmplementeerd.
Bijvoorbeeld met betrekking tot Citizen Science-activiteiten.
- Opmerking met betrekking tot figuur 2 (stakeholders): gezien het feit dat de bottom-upbenadering in de Open Science-beweging zo belangrijk is, zouden de Open Science Communities
ook deel uit kunnen maken van de adviesraad, in plaats van stakeholders in de buitenste kringen.
- Wat is de relatie tussen de externe stakeholders?
OPMERKING RC: leg uit – en maak onderscheid – tussen inclusiviteit als algemeen principe en
inclusiviteit als een Visie.
VIS05 (nieuwe manieren om informatie te verspreiden)
BETERE UITLEG
- Eigenaardigheden

17

Media voor Vak en Wetenschap voorziet grootschalige negatieve effecten voor uitgevers,
academische ecosystemen en auteurs in de ‘one-size-fits-all’-toepassing van de Open
Science/Open Access-ambities.
o Bied ruimte voor disciplines (epistemische discussie).
Het uitleggen van resultaten
o Hoe alle nieuwe open materialen (data/publicaties/etc.) aan het publiek openbaar
gemaakt kunnen worden op een manier die zinvol voor hen is, die gemakkelijk te
gebruiken is en die toegankelijk is voor de gemiddelde burger.
Types outputs
o Outputs die worden geproduceerd in het Nederlands wetenschappelijk werkveld zijn
onder andere gebruiksaanwijzingen, reflectie-instrumenten, online content, niettekstuele outputs, patenten, prototypes, software, mediapublicaties voor algemene
publieken, podcasts, bedrijfsinterne presentaties en workshops, contributies aan het
publieke debat en discussie, commissie- en netwerklidmaatschappen, webapplicaties,
smartphone-apps, online toolkits.
 o

-

-

VIS06 (nieuwe vormen)
BETERE UITLEG
- Nieuwe vormen = huidige functionaliteit + nieuwe functionaliteit
o Het is echter belangrijk om te zorgen dat belangrijke functies van tijdschriften nog steeds
geleverd worden: selectie/curatie/navigatie, certificering/het zorgen voor peer-reviews,
verantwoordelijkheid voor het wetenschappelijk archief.
o Misschien kan er hier worden toegevoegd dat deze nieuwe formats minder statisch zijn
dan die in het huidig systeem en vermeld worden of en hoe langetermijnopslag (10+ jaar)
wordt verzorgd.
- Onderdelen: papers & boeken, data, software
o Bij het onderscheid tussen data en publicaties wordt volledig software (en educatieve
middelen en hardware) genegeerd.
o Wij vinden dat onderzoeksoutputs breed genoeg moeten zijn om de vijf onderdelen van
Open Scientific Knowledge te omvatten.
o Het is een weglating om onderwijsmaterialen helemaal niet te vermelden.
Ontbrekend in de Visie
- Vertrouwen bieden
o Neem een opmerking op over hoe Open Science bijdraagt aan het publieke vertrouwen in
de wetenschap.
o Alhoewel transparantie wordt vermeld, worden de waarde en de rol van Open Science in
het versterken van de kwaliteit en striktheid van wetenschappelijke resultaten en hoe dit
leidt tot meer vertrouwen in wetenschappelijke kennis niet duidelijk geformuleerd in de
Visie.
o kwaliteitsborging.
- Integriteit
o De rol die Open Science speelt in wetenschappelijke integriteit (met de reproduceerbaarheid en repliceerbaarheid van data) moet worden uiteengezet in de Visie

18

-

-

-

Samenwerking
o De noodzaak om collaboratieve, betrokken netwerken te creëren en de vaardigheden en
expertise die nodig is om zulke netwerken te bouwen helpt de doelstellingen van Open
Science te behalen.
o Er ontbreekt een Visie op hoe wetgeving kan worden gebruikt om Open Science te dienen,
bijvoorbeeld data governance-wetgeving zoals de Data Act, de Data Governance Act en de
Digital Services act, maar ook de Nederlandse IP-wet (Taverne).
 o Effectieve samenwerking tussen mensen. De rol van niet-academisch personeel: data
stewards, data managers, onderzoekssoftware-technici of wetenschappelijke community
managers
o Besteed aandacht aan kennis (co)creatie en niet alleen aan kennis als output aan het einde
van een onderzoekscyclus.
Erkennen en waarderen
o Afstemming met het ‘Erkennen en waarderen’-traject zal hier van belang zijn.
o Erkennen en waarderen om Open Science te stimuleren.
Uitleggen waarom
o De Visie reflecteert niet de snellere kennisoverdracht en directer pad van onderzoek naar
innovatie om nieuwe producten en diensten te produceren, noch de vergrote efficiëntie
en wetenschappelijke productiviteit dankzij wereldwijde participatie en het hergebruik
van onderzoek.
OPMERKING RC: dit wordt ook vermeld in het Lamy-rapport LAB-FAB-APP (p. 8) als een van de redenen
voor Open Science.
5.3 Feedback op de Programmalijnen
OPMERKING RC: De meeste feedback ging over de Programmalijnen, maar de opmerkingen gingen
soms ook over de Belangrijkste Actielijnen.
Programmalijnen
1. Open Access
2. FAIR-data:
3. Citizen Science:
TELLING
PL01
42

PL02
42

PL03
33

Veel opmerkingen gaan over Open Education, wat ontbreekt als afzonderlijke Programmalijn. Open
Education kan anders ook een afzonderlijk Ambitiedocument en Strategie krijgen, maar Open
Education hoort een plek te krijgen in het Ambitiedocument dat meer is dan alleen een voetnoot.
Evenzo is er ook een discussie gaande over of Open Software een afzonderlijke PL moet zijn of dat deze
gecombineerd moet worden met Open Access (met name als de naam hiervan gewijzigd wordt naar
Open Research Outputs) of met FAIR-Data.
19

Programmalijn-dwarsdoorsnijdende kwesties zijn:
- Eigenaarschap (IP, auteursrecht op publicaties, data, metadata, software, …).
- Community-building & bereik.
- Vaardigheden & training
PL01 (Open Access)
BETERE UITLEG
- Alle soorten wetenschappelijke output
o We moeten een gemeenschappelijke oplossing vinden voor alle soorten
wetenschappelijke output. In de toekomst is de vorm van onderzoeksoutput minder
relevant. De infrastructuur is belangrijker.
 o Wijzig de naam van OA naar Open Research Outputs.
- Meer ambitie
o De keuze voor OA is niet ambitieus genoeg ...:
[Citaat in het Nederlands:] “De keuze voor OA (en dan met name de doelstellingen die in
het stuk worden gesteld) vinden we weinig ambitieus, zeker niet als het gaat om 2030.
Publicaties zijn al grotendeels open, dus als ambitie voor 2030 is het bereiken van 100%
nogal beperkt.”
o OA is belangrijk, maar het krijgt te veel aandacht:
[Citaat in het Nederlands:] “Het onderwerp OA is zeker belangrijk, maar met de keuze om
het één van de drie Programmalijnen te maken, krijgt het wel erg veel focus.”
o Het Open Access-onderdeel moet openhartiger zijn. Het doel van Open Access moet meer
het belang van ‘door kosten beperkte’ Open Access benadrukken. Er moet veel meer
worden gedaan om non-gold-vormen van Open Access, bijv. nationale en internationale
samenwerking rond Diamond OA aan te moedigen. Dit verschijnt alleen onderaan het
document.
3. Pak het stimuleringssysteem aan (Erkennen & waarderen)
o Het stimuleringssysteem moet ook worden aangekaart. Om deze reden is overstappen op
niet-commerciële uitgevers minder aantrekkelijk voor velen, met name voor jonge
onderzoekers die nog steeds hun carrière aan het opbouwen zijn
PL02 (FAIR-data)
- Juridische & IP-kwesties
o Ik mis de rol van IP. Ik steun Gregory Randall's voorspraak en de Visie van “The Neiro” in
Montreal om dit voor te vechten. The Neuro gaat voor 'open intellectual property', zie
https://www.mcgill.ca/neuro/files/neuro/openscience-step2-eddu-eng_0.pdf. De
onderbouwing voor hun open-IP-benadering is het lezen waard:
https://doi.org/10.32388/OMUWEL
- Communities
o We missen het concept van FAIR-implementatiecommunities hier: formeel en publiekelijk
de gemeenschap aankondigen en daarmee de gemeenschap zelf FAIR maken.
Opmerking RC: dit komt overeen met de acties van Peter Suber toen hij Open Access
introduceerde en implementeerde op Harvard.
 o Ruimte voor disciplines

20

-

-

-

-

-

In het ‘Hoe’ wordt de FAIR digitale Object Architecture vermeld. Niet alle
wetenschappelijke disciplines willen of kunnen dit kader naleven. Het is een
implementatiekwestie die niet doorgeduwd moet worden in de Visieverklaring van NPOS.
(Ref:
https://www.nist.gov/programs-projects/facilitating-adoption-fair-digital-objectframework-material-science)
Met het toenemend gebruik van data- driven-methodologieën, zijn zorgen over
dataontdekking, toegang tot data en datainteroperabiliteit op de voorgrond getreden.
Gemeenschappen hebben de krachten gebundeld om richting convergentie van de drie
complementaire Visies te werken: (1) FAIR Data Principles, (2) Linked Data and Semantic
Web, (3) Digital Object Architecture. Deze convergentie heeft het FAIR Digital Object
Framework neergezet. Dit project probeert de materialengemeenschap in staat te stellen
deze ontwikkelingen te benutten.
Actief het hergebruik van data stimuleren:
o Het consultatiesdocument heeft veel de nadruk gelegd op de ontwikkeling van
onderzoeksdatainfrastructuren en ondersteuningscapaciteit zoals georganiseerd in
Digitale Competentiecentra, maar dit zijn alleen tussentijdse doelstellingen. De
uiteindelijke doelen zorgen voor meer academische en maatschappelijke impact per
eenheid verzamelde data. Er moet daarom meer nadruk liggen op het hergebruik van data.
Hergebruik moet ook worden gezien (en gemeten) als een van de meest waardevolle
indicatoren van het succes van de FAIR Data-benadering.
Maten van openheid (OPMERKING: FAIR staat niet gelijk aan Open)
o Het zou nog steeds baat hebben bij een bredere discussie over hoe open data kunnen zijn
(bijv. als bedrijven samenwerken in onderzoek en deze misschien zelfs samen financieren,
welke mate van datavertrouwelijkheid/IP-eigenaarschap is dan gerechtvaardigd?).
 Transdisciplinaire uitwisseling van data ondersteunen
o Eén voorgestelde praktijk is dat thematische FAIR Data-diensten en
onderzoeksinfrastructuren worden opgericht op institutioneel en nationaal niveau. Nog
eentje is om thematische Digitale Competentiecentra op te richten voor domeinen zoals
SSH en gezondheid. Deze ontwikkeling kan in strijd zijn met de trend richting
transdisciplinaire samenwerking en convergentie van disciplines. FAIR Data moet deze
overgangen ondersteunen, niet onderdrukken. NPOS moet zich daarom uitspreken
namens infrastructuren om de transdisciplinaire uitwisseling van data te ondersteunen.
Onderscheid maken tussen kwalitatieve en kwantitatieve data
o Het consultatiesdocument maakt op dit moment geen onderscheid tussen kwalitatieve en
kwantitatieve data. Het behalen van FAIR-doelstellingen en het ontwikkelen van werkbare
metadatanormen voor kwalitatieve data is echter gecompliceerder en het proces heeft
minder voortgang geboekt dan dat voor kwantitatieve data. De specifieke uitdagingen van
het archiveren en delen van complexe data die regelmatig meer maatschappelijk en
politiek gevoelig zijn dan kwantitatieve data, vereisen meer reflectie en een afzonderlijke
behandeling.
Andere specifieke onderwerpen die aandacht nodig hebben in dit onderdeel zijn onder andere:
o gerelateerde data-initiatieven (kennisgrafieken);
o langetermijnarchivering en opslag van onderzoeksdata;
o FAIR-onderwijs voor Masters’-studenten, en;
o een betere waardering van nieuwe types carrières nodig in software en data.
21

PL03 (Citizen Science)
BETERE UITLEG
- Complexiteit
o Om een aanvullende paragraaf in het hoofdstuk ‘Citizen Science’ voor te stellen over de
complexiteit van werken volgens de Open Science-principes in samenwerking met
burgerlijke en commerciële organisaties. Twee voorbeelden.
o 1. Spanningen tussen Open Science en profit-/non-profit-organisaties: vanwege
embargo's, bescherming van hun producten, grote investeringen en concurrentie tussen
organisaties, het is vaak moeilijk om data, prototypes en output te delen op een Open
Science-manier.
 2. Privacygevoelig onderzoek: Onderzoeksprojecten waarbij kwetsbare groepen mensen
(bijv. kinderen, gezinnen, ouderen, lichamelijk of geestelijk gehandicapte mensen) zijn
betrokken, kunnen niet altijd op een Open Science-manier worden uitgevoerd, vanwege
privacy-kwesties.
- Definitie en interpretatie van CS
o De suggestie voor de definitie van Citizen Science moet uitgebreid worden naar de
publieke betrokkenheid in zijn geheel; en niet slechts op de actieve participatie aan de
onderzoeksmaterie door ‘burgers’ focussen, maar op het toegankelijk maken van
onderzoeksoutput in diverse vormen voor iedereen, bijv. OER's voor (potentiële)
studenten, maar ook gemakkelijk-te-begrijpen brochures of tijdschriftartikelen voor het
publiek.
o Een suggestie voor een definitie luidt: “Citizen Science omvat alle manieren waarop
burgers in maatschappelijke organisaties worden betrokken in de creatie van kennis,
buiten hun rol als louter een onderzoeksonderwerp. Dit kan plaatsvinden in alle fases van
het onderzoek, van agendering en het formuleren van vragen, tot onderzoeksontwerp,
implementatie en analyse. Deze activiteiten worden ook vertaald met termen zoals cocreatie, co-ontwerp, patiënt-/publieke betrokkenheid, participatief actieonderzoek; er
kunnen meerdere publieke betrokkenheidsmethodes worden gebruikt om dit te
bereiken.”
o Citizen Science is een overkoepelende term en omvat maatschappelijke participatie (nu
tussen haakjes op pagina 11), maatschappelijke inzet en betrokkenheid enzovoorts. Wij
zouden aanraden om de term Citizen Science te gebruiken en te refereren naar de
principes van Citizen Science, samengesteld door ECSA (European Citizen Science
Association). Een definitie doet er geen recht aan, aangezien er meer dan 30 definities zijn
(Vohland e.a., 2021).
- Bereik
o Ten opzichte van de andere twee actielijnen kan de Citizen Science-lijn versterkt worden
door bijv. open publieke discussies te stimuleren over wetenschappelijke benaderingen en
resultaten in een maatschappelijk kader, wetenschappelijke communicatie voor het
publiek (open wetenschappelijke informatie betekent niet automatisch dat de kennis
‘toegankelijk’ is voor een breder publiek).
 Ontbrekend
- Valorisatie
22

Heb een Programmalijn (naast Citizen Science) over Valorisatie & Open Science. Met name
voor hogescholen kan dit een interessante kwestie zijn om verder te verkennen
Erkennen en waarderen
o Een vierde Programmalijn, specifiek gericht op ‘Erkennen en waarderen’
Voor “erkennen en waarderen” een aparte Programmalijn op te nemen
Open Education
o Voeg Open Education toe als de 4e Programmalijn.
o Het risico van privatisering door digitalisering geldt niet alleen voor onderzoek, maar ook
voor onderwijs. De kansen en risico's van Open Education zijn hetzelfde als in onderzoek
en dienen gezamenlijk te worden behandeld.
o Duidelijkere referenties naar VSNU die een vergelijkbaar Ambitiedocument/verklaring
voor OE in NL hogere onderwijsinstellingen aan het ontwikkelen is.
o NPOS moet streven naar samenwerking met de andere partijen over Open Education (bijv.
het versnellingsplan; VSNU; SURF over het gebruik van OER. Met deze Verklaring drukken
de Nederlandse openbare hogere onderwijsinstellingen de ambitie uit in de komende
jaren als instelling, zowel afzonderlijk als gezamenlijk, om de creatie, de uitwisseling, het
hergebruik en de aankoop van digitale en open onderwijsmaterialen en de bijbehorende
of hieraan onttrokken data aan te sturen.
o Alle vijf dwarsdoorsnijdende vereisten voor Open Science zijn ook relevant voor Open
Education, en Open Science en Open Education delen vaak infrastructuur- &
ondersteuningssystemen, evenals doelgroepen en algemene cultuurveranderingen die ze
aankaarten.
 o Het is belangrijk om hier te vermelden dat Open Education en Open Educational Resources
(OER) niet hetzelfde zijn. Open Educational Resources focust op het toegankelijk en
herbruikbaar maken van de input en output van het onderwijs. Open Education is een
houding, een praktijk en een lesmethode die onderzoek, gelijke toegang tot
cursusmaterialen en het delen van lessen en materialen met de bredere gemeenschap
inspireert. Ten grondslag van Open Education liggen de principes van Open Science. OER
ligt binnen de scope van de Versnellingsagenda, dat door kan gaan met een sterke
koppeling met NPOS. Open Education dient in NPOS te zijn als een sterke pilaar omdat het
een cruciaal onderdeel vormt van het verschuiven van de academische cultuur richting de
Open Science-principes.
o Wij zouden sterk aanbevelen om ook Open Education als een Programmalijn op te nemen.
Alle universiteiten werken aan allerlei verschillende initiatieven die kunnen worden
gecategoriseerd onder deze noemer. De huidige coronamaatregelen hebben nieuwe
lesmethodes bevorderd (bijv. online onderwijs), maar het gebruik van digitale middelen
en onderwijsmiddelen is sinds lange tijd het onderwerp van onderzoek over
onderwijskwaliteit en begint standaardpraktijk te worden in verschillende disciplines (bijv.
omgedraaide klaslokalen).
o

-

-

23

-

-

Open Software
o Waarom zouden we niet “onderzoekssoftware” opnemen als onafhankelijke
Programmalijn of deze op zijn minst expliciet maken in de belangrijkste actielijnen?
o Het gehele plan focust op het technisch mogelijk maken van FAIR-data via
ondersteuning/diensten/infrastructuur. Maar Open Science is een veel grotere uitdaging,
aangezien het dient om te gaan met de mentaliteit van onderzoekers en praktijken die
diep geworteld zijn in de onderzoekscultuur. Zorgen dat data gemakkelijker te
hergebruiken zijn is noodzakelijk maar niet afdoende. In deze NPOS-ambitie is software
gereduceerd tot metadata en is gedekt door de FAIR-data-lijn. Hierbij worden alle
complexiteiten en uitdagingen rond software in de onderzoekscontext genegeerd.
 Software is een instrument dat wordt gebruikt in onderzoek en vormt vaak de
belangrijkste output van onderzoek; het is gewoonweg niet zinvol om het onder te
brengen onder FAIR-data.
Bovendien wordt er in het document van uitgegaan dat de FAIR-data Guiding Principles
toegepast kunnen worden en dat ze zinvol zijn voor software. Dat is niet waar. Zelfs als
iemand de FAIR-data Guiding Principles in kan zetten om te werken voor software, zal dit
niet helpen om Open Science mogelijk te maken. Wat ook ontbreekt zijn de infrastructuren
die samenwerking en het hergebruiken en opnieuw vermengen van de onderzoeksanalyse
ondersteunen. In het kort zou de MAP veel overtuigender zijn als het expliciet data alleen
vermeldde als de eerste stap richting wetenschappelijke resultaten en argumenten
aanleverde over waarom de rest ontbreekt van wat een visionair document hoort te zijn.
Bekijk de recente blogpost "Research software is essential for research data, so how
should governments respond?" (“Onderzoekssoftware is essentieel voor onderzoeksdata,
dus hoe moeten overheden reageren?”) door Barker et al.
(2021, toegankelijk via https://zenodo.org/record/5760256#.Ya39t_HP0-R).
o Onderzoekssoftware heeft met name meer aandacht nodig in het Ambitiedocument.
 Software lijkt momenteel gezien te worden als een hulpmiddel om data-analyse te
ondersteunen. Onderzoekssoftware is echter een wetenschappelijke output in zijn eigen
recht, net zoals onderzoeksdata of publicaties. Bovendien kunnen FAIR-principes niet
simpelweg op software worden toegepast - ze moeten hiervoor worden aangepast. Zoals
uitgelegd in het rapport van de FAIR WG van de European Open Science Cloud (“Six
Recommendations for Implementation of Fair Practice” doi 10.2777/986252”) ...is
Software anders dan data: het is een hulpmiddel om iets (uitvoerbaars) te doen ; het is
gebouwd middels andere software (er wordt een meerstappenproces geïmplementeerd,
er worden meerdere vragen gecoördineerd), het heeft complexe afhankelijkheden en
heeft een korte levenscyclus waarbij verversing (inclusief van de afhankelijkheden)
regelmatig nodig is. Sommige van deze eigenschappen zjin ook van toepassing op data. De
verscheidenheid aan software en zijn publicatie- en distributiekanalen, en de noodzaak
om afhankelijkheden en dataformats te beschrijven, zorgen echter voor een uitdaging bij
het inzetten van de huidige FAIR-principes.” Het is daarom essentieel om een specifiek
initiatief te nemen om deze kwesties aan te kaarten.
Deel de Programmalijnen opnieuw in als volgt:
o Richting transparantie, kwaliteit en gelijkheid
o Richting FAIR en open onderzoeksoutputs
o Richting Societal Engagement
24

-

-

-

-

-

In het Ambitiedocument kunnen de Programmalijnen en Acties gekozen worden door de nationale
stakeholders en worden ontwikkeld in overeenstemming met hun eigen prioriteiten en bestaande
praktijken. Deze benadering zou bijzonder aansluiten op het verklaarde Guiding Principle van
Subsidiariteit.
De Programmalijnen vertegenwoordigen niet geheel de Open Science-ambities, zoals momenteel
internationaal gedefinieerd in bijv. de UNESCO Aanbeveling voor Open Science.
OPMERKING RC: De UNESCO-aanbevelingen zijn abstracter en meer op beleid gericht
De Programmalijnen komen niet goed overeen met de voornoemde eisen.
 De overgang naar OS is in wezen een cultuurverandering, maar de hoofduitdagingen hebben een
sociale aard. Wij stellen daarom meer ondersteuning voor bottom-up academische netwerken
voor, zoals de Open Science Communities, om verandering te laten gebeuren in alle
Programmalijnen.
Ontbrekende Programmalijnen over bijv. Hardware, Open Education, Software.
Vereisten kunnen beter worden uitgelegd in de verschillende Programmalijnen.
Ik mis OS-monitoring.
Wij missen financiering als een randvoorwaarde
Bied aandacht aan digitale vaardigheden, innovatieve financieringsmechanismen en de
implementatie van erkennen en waarderen:
“Noodzakelijke aandacht voor digitale vaardigheden, innovatieve financieringsmechanismen en
grondigere implementatie van erkennings- en waarderings- mechanismen, valt weg door de keuze
voor de huidige Programmalijnen.”
De vereisten zijn belangrijk maar de vertaling binnen de verschillende Programmalijnen is erg
anders of ontbreekt.
5.4 Feedback over Belangrijkste Actielijnen
Opmerkingen over Belangrijkste Actielijnen zijn zowel in dit onderdeel als in het Programmalijnenonderdeel te vinden. Dat verklaart (deels) waarom het aantal reacties relatief laag is, vergeleken met
de opmerkingen op de Programmalijnen.
Telling Belangrijkste Actielijnen
KAL01
KAL02
24
22

KAL03
22

Algemene opmerkingen
- Verantwoordelijkheid en initiatief voor actie
o Het is als implementatieplan echter niet duidelijk wie er verantwoordelijk zal zijn voor de
implementatie van de verschillende Actielijnen.
o Bovendien leest het heel erg weg als een top-down implementatieplan dat beperkte
ruimte overlaat voor de grote verscheidenheid aan stakeholders in Nederland en voor
bottom-up- en grassroots-participatie en -vertegenwoordiging.
o De inclusie van concrete nationale acties staat echter soms haaks op de richtlijn inzake
Subsidiariteit. Sommige sectoren en organisaties zouden meer profiteren van andere
acties dan andere in dit stadium van hun ontwikkeling richting Open Science.
