Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
§ 4.10.2

Het woordgebruik van de overige actoren

Voor wat betreft de tweede deelvraag over het woordgebruik van de tijdgenoten vallen de volgende
bevindingen op. Om te beginnen riepen de plannen voor de Bijlmermeer meer vragen of weerstand op
dan het Plan Zuid, en daarom kenden de teksten van tijdgenoten veel meer alternatieve woorden voor
dezelfde getekende objecten. Binnen het eerste betekenisveld (de structuur van de stadsplattegrond)
was er wel consensus tussen de ontwerpers en de meeste tijdgenoten over de begrippen stad,
agglomeratie, stadsdeel en lob, al kwamen de laatste drie minder voor bij tijdgenoten. Vakgenoten
en voorlichters gebruikten in tegenstelling tot de ontwerpers wel het woord landschap, maar altijd
voorafgegaan door het onbepaalde lidwoord een, en dus niet verwijzend naar het concrete, aanwezige
landschap. Vakgenoten, bestuurders en journalisten waren verder eensgezind in het benoemen van
de gehele Bijlmermeer als wijk, waar de ontwerpers en de voorlichters dat woord gebruikten voor een
van de vijf deelplannen (een alternatieve betekenis). Het woord buurt kwam ook bij de tijdgenoten

218

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

amper los voor, en woongroep helemaal niet. Voor het tweede betekenisveld (typen openbare ruimte)
namen de tijdgenoten de hoofdbegrippen groen, park, (fiets- en voet)pad en weg over; de functionele
bijvoeglijke naamwoorden primair en secundair werden echter meestal vervangen door de formele
toevoegingen (ver)hoog(d) of halfhoog. Over de begrippen binnen het derde betekenisveld (typen
bebouwing) was weer meer overeenstemming tussen ontwerpers en tijdgenoten: woning, huis,
centrum in de zin van ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’, garage en de overige functies werden
op vergelijkbare wijze gebruikt; voorziening(en) kwam echter weinig voor bij tijdgenoten en was
kennelijk nog meer jargon dan nu. Tijdgenoten gebruikten in tegenstelling tot de ontwerpers juist
wel het Engelse leenwoord flat, zowel in de oorspronkelijke betekenis ‘flatwoning’ als in de louter
Nederlandse betekenis ‘flatgebouw’. Opvallend genoeg werd ook het woord blok in de betekenis
‘flatgebouw’ gebruikt door tijdgenoten, inclusief samenstellingen als woonblok, honingraatblok en
bouwblok, terwijl de blokvorm niet kenmerkend was. Tot slot waren de tijdgenoten gelijkgestemd in
het níét overnemen van de ontoegankelijke begrippen I.H.V., I.C.G. en collectieve blokvoorziening; en de
term droogloop werd veel voorafgegaan door zogenaamd, voorzien van een uitleg of vervangen door de
alternatieve woorden voetweg, woonstraat en loopstraat.
 Wanneer we de tijdgenoten per groep bekijken, valt op dat de vakgenoten de meeste alternatieve
woorden gebruikten. Vaak waren deze metaforisch en beeldend van aard, soms met een
duidelijk pejoratieve connotatie. Voorbeelden van het laatste waren gezwollen adernet voor het
verkeerssysteem, reservaat voor de groene binnenhoven, en plak, woonkazerne en mensenpakhuis
voor de hoogbouw (door Hazewinkel en Van den Berg). Sommige van deze beeldende woorden
verwezen overigens naar gebouwde in plaats van naar getekende objecten. Een neutraler karakter
hadden de alternatieven boulevard en allee voor de secundaire (te verlagen) wegen, en meander voor
de hoogbouw (door Hazewinkel en Röling). Als enige namen de vakgenoten overigens ook de vakterm
buitenruimte over en het woord meergezinshuis werd gebruikt door de Commissie Hoogbouwlaagbouw.
Bestuurders namen in dit geval een soort tussenpositie in: enerzijds namen ze vrij veel ontwerptermen
over als ambtelijk jargon, zoals als enige in ruimte mate agglomeratie en secundaire weg; anderzijds
kwamen er ook concretere (maar misschien minder treffende) woorden voor, zoals voetweg voor
de droogloop en tuin voor de binnenhoven. Een alternatief dat waarschijnlijk ingegeven werd door
financiële overwegingen was selfsupporting objecten: met de term werd benadrukt dat de collectieve
ruimten zichzelf moesten kunnen bedruipen.
Net als in de tijd van Berlage vermeden journalisten aan de ene kant jargon en refereerden ze aan de
andere kant aan bekende begrippen, soms met de nadruk op de vorm of de functie van het getekende
object. Zo gebruikten journalisten toch het ingesleten woord straat voor de van de bebouwing
losgekoppelde wegen, woonstraat voor de droogloop, park voor de binnenhoven, hoogbouw en
laagbouw ter onderscheiding van de bouwwijzen, en honingraatblok en krakelingvormig woonblok
voor de flats. Journalisten noemden de Bijlmermeer ook als enige een keer tuinstad.
 De voorlichters gebruikten net als de journalisten geen vaktermen, maar ze introduceerden ook geen
alternatieve woorden. Secundaire weg namen ze wel over, en hetzelfde gold voor hof, binnenhof
en binnenstraat. Verder gebruikten ze het woord stad meerdere keren in de conceptuele betekenis
‘stedelijke woonomgeving’.
219

De Bijlmermeer in woorden
INH

§ 4.10.3

De relatie object-woord-betekenis

In reactie op de derde deelvraag naar de relatie tussen de gebruikte woorden, de getekende objecten
en de betekenissen kunnen de gevonden begrippen opnieuw worden onderverdeeld in tweemaal vier
taalkundige patronen.
Vanuit de ontwerpperiode van de Bijlmermeer (synchroon) zijn dat weer vier groepen:

–– Bij een groot gedeelte van de begrippen verwees een woord in de jaren zestig één op één naar

een duidelijk getekend object en had het een breed gedragen betekenis, met meestal ook een
kenmerkende fysieke vorm in de gebouwde werkelijkheid; hiertoe behoren agglomeratie, lob, pad,
groen, park, de meeste openbare voorzieningen (bijvoorbeeld school en winkel), garage, industrie,
hoogbouw en laagbouw.
–– Naar veel getekende objecten kon met meer dan één woord verwezen worden, waarbij de taalgebruiker
soms bepaalde motieven kon hebben om voor een specifiek woord te kiezen (bijvoorbeeld functioneel,
neutraal of beeldend taalgebruik), bijvoorbeeld bij de synoniemen hoogbouw, etagebouw en I.H.V.,
droogloop en binnenstraat, voorzieningen en I.C.G., en de woorden waarover nog geen consensus was
stadsdeel, wijk en buurt, hof en buitenruimte, en voetweg en loopstraat voor droogloop of binnenstraat.
–– Vervolgens waren er woorden die naar meerdere objecten konden verwijzen of die meerdere
betekenissen hadden (polysemen), te weten stad (‘Amsterdam’ of ‘Bijlmermeer’), centrum
(‘binnenstad’ of ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’), woongroep (‘enkele flats’ of ‘commune’),
dreef (landelijk of stedelijk), blok (‘bouwblok’ of ‘flat’) en flat (‘etagewoning’ of ‘hoog gebouw’), en
van de onder de tweede groep genoemde woorden het woord zonder consensus wijk (‘Bijlmermeer’
of ‘deelplan’).
 –– Tot slot waren er woorden waarbij sprake was van (soms gedeeltelijke) overlap, bij de begrippenparen
weg en straat (waarbij het laatste destijds echter weinig gebruikt werd voor de Bijlmermeer), en
woning en huis.
Wanneer de ontwikkeling van de begrippen bekeken wordt, zijn eveneens vier groepen te
onderscheiden (diachroon):

–– Veel begrippen hebben in vijftig jaar tijd amper een zichtbare betekenisontwikkeling doorgemaakt,

al kan hun betekenis wel ‘gekleurd’ zijn door de inmiddels veranderde objecten in de werkelijkheid;
hiertoe behoren stad (alhoewel dat nu in ontwikkeling is), weg, pad, binnenstraat (zij het weinig
gebruikt), groen, park, de meeste openbare voorzieningen, centrum (nog steeds ‘binnenstad’ en
‘gebouw(encomplex) van samenkomst’), garage en industrie.
–– Een volgende mogelijkheid is dat er de afgelopen vijftig jaar nieuwe woorden zijn bijgekomen voor
de getekende of gebouwde objecten, zoals metropool voor (grote) agglomeratie, appartement voor
flat ‘woning van een verdieping’ (gerelateerd aan de betekenisspecificatie van flat ‘flatgebouw’), en
woongebouw voor meergezinshuis.
–– Ook kunnen begrippen in een halve eeuw verouderd zijn (dat wil zeggen dat de betekenis vervaagd
is), omdat het object in de werkelijkheid niet meer bestaat (in die vorm of betekenis), bijvoorbeeld
kruidenier en melkhandel, of omdat het woord niet meer (frequent) gebruikt wordt (in die vorm of
betekenis), bijvoorbeeld lob, dreef en kinderbewaarplaats, maar zeker ook de door de ontwerpers
geïntroduceerde termen woongroep, droogloop, I.H.V. en I.C.G.
–– De laatste groep begrippen wordt gevormd door woorden waarbij zich in vijftig jaar tijd (soms
haast ongemerkt) een betekenisverandering heeft voorgedaan; met betekenisspecificatie
agglomeratie (alleen nog stedelijk), landschap (in concrete zin), stadsdeel (nu vooral administratief),
wijk (vastomlijnder), buurt (vastomlijnder), woning, huis, flat (vooral ‘flatgebouw’) en blok

220

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

(alleen nog ‘bouwblok’), met betekenisuitbreiding buitenruimte (alle openbare ruimte), en met
connotatieverandering hoogbouw en laagbouw (nu zonder de negatieve lading van een germanisme).
 Met name beide vierde groepen dragen opnieuw bij aan het voorlopige algemene inzicht dat bij het
bestuderen van plantoelichtingen van historische ontwerpen altijd gekeken moet worden naar de
betekenis van de gebruikte woorden van destijds en de toen getekende objecten, ook al is het plan
slechts vijftig jaar oud.892 De relaties met de andere casussen en het begripsmodel komen aan de orde
in hoofdstuk 6.
afbeelding 4.46 Topografische kaart 2015 met de belangrijkste straatnamen (het noorden behoort tot de gemeente Diemen,
het noordwesten tot de gemeente Ouder-Amstel).
892

Zie verder paragraaf 6.3.3.
221

De Bijlmermeer in woorden
INH

Amsterdam is in het IJmeer te gast;
het water is er de baas.
[Projectbureau IJburg, 1996b, p. 21.]

222

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

5 IJburg in woorden

§ 5.1

Inleiding
Eind jaren zeventig begon de gemeente Amsterdam in haar zoektocht naar woningbouwlocaties te
kijken naar het IJmeer. Na ontwerpstudies van de Dienst Ruimtelijke Ordening (DRO) en A. Bhalotra
in de jaren tachtig werd ‘Nieuw-Oost’ in 1994 een officiële Vinex-locatie. Vervolgens werd er door
een speciaal hiervoor opgericht projectbureau onder leiding van stedebouwkundige F. Palmboom een
ontwerp gemaakt voor wat IJburg ging heten: een archipel van zes verschillend vormgegeven eilanden.
 Dit plan werd gepresenteerd als ‘Nota van Uitgangspunten’ in mei 1996 en tegelijk als
‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen’ voor het zogenoemde Haveneiland en de Rieteilanden,
samen het grootste deel van de geplande ‘eerste fase’. Op instigatie van tegenstanders van bouwen
in het open IJmeer hield de gemeente op 19 maart 1997 een referendum, maar daarbij werd het
benodigde aantal tegenstemmers niet gehaald. Hierna werd het ontwerp uitgewerkt voor alle eilanden
van de eerste fase. Voor het stedelijke Haveneiland en de suburbane Rieteilanden werd samengewerkt
met drie consortia en na hun input werd hiervoor in mei 1997 een ‘Stedenbouwkundig Programma
van Eisen Extra’ gepubliceerd, dat in januari 1998 verder werd geconcretiseerd in een ‘Globaal
Stedenbouwkundig Plan’. In juli 1999 werd een ‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen’ voor het
experimentelere, zogeheten Steigereiland vastgesteld.
Voor het Haveneiland en de Rieteilanden werd het ontwerp vervolgens uitgewerkt door de consortia,
met T. Schaap, F. Claus en F. van Dongen als externe ontwerpers. Dit gelegenheidstrio presenteerde
in oktober 1999 het ‘Stedenbouwkundig Plan’ voor de westelijke delen van het Haveneiland en
de Rieteilanden, waarin een nieuw grid van gemengde blokken werd geïntroduceerd. Aan het
Steigereiland werkte dRO (sinds 1993 op die wijze gespeld) intussen zelf en een ‘Stedenbouwkundig
Plan’ volgde in september 2000, met veel aandacht voor zelfbouw en drijvende woningen. De
eerste bewoners kregen op 21 november 2002 de sleutel van hun huis op het Grote Rieteiland. Na
vertraging in zowel bouw als planvorming werd in november 2003 pas een ‘Stedenbouwkundig Plan’
gepubliceerd voor de oostelijke delen van het Haveneiland en de Rieteilanden.
Nadat dRO in maart 2004 een ‘Stedenbouwkundig Plan’ voor het Centrumeiland, het eerste
eiland van de ‘tweede fase’, had gepresenteerd, werd het bestemmingsplan voor de tweede fase in
november 2004 vernietigd door de Raad van State, waardoor de plannen moesten worden herzien.
 Daarna zorgde ook de economische crisis voor vertraging. Begin 2018 is de tweede fase dan ook nog
in ontwikkeling.
In dit onderzoek staan daarom de plantekeningen en -toelichtingen van de eerste fase centraal,
inclusief de reacties van tijdgenoten tot en met 2003; na dat jaar werd er namelijk vooral over de
gerealiseerde wijk geschreven en over niet-definitieve plandelen. In dit hoofdstuk kijken we dus naar
de belangrijkste stedebouwkundige begrippen die rondom de millenniumwisseling gebruikt werden
bij het ontwerp van deze uitbreiding en de receptie daarvan.
223

IJburg in woorden
INH

§ 5.2

Voorgeschiedenis

§ 5.2.1

Het Pampusplan van Bakema (1965)

Waar nu IJburg ligt, lag eerst de Zuiderzee. De oostkant van Amsterdam vormde via het IJ en de
Zuiderzee de enige toegang tot de Noordzee en dus tot de rest van de wereld. Al in de zeventiende
eeuw nam de bevaarbaarheid van de Zuiderzee echter af, met name door de ondiepe vaargeul Pampus.
Daarnaast begon de Amsterdamse haven dicht te slibben. Uiteindelijk zorgden de achtereenvolgende
ingebruikname van het Noordhollandsch kanaal in 1824 en van het Noordzeekanaal in 1876 voor
betere verbindingen met de Noordzee. Daarmee veranderde de oriëntatie van de stad radicaal: het
oosten werd de achterkant.893 Om de waterstand in het Noordzeekanaal te kunnen regelen werden
tegelijkertijd de Oranjesluizen aangelegd.
 In 1895 kwam ten zuiden van de geul Pampus het forteiland met dezelfde naam gereed, als onderdeel
van de Stelling van Amsterdam. Vanaf de sluizen tot halverwege Pampus werd een vier kilometer lange
strekdam opgeworpen om de vaargeul tegen dichtslibben te beschermen. Door langs de monding
van het Merwedekanaal (nu Amsterdam-Rijnkanaal) en haaks daarop twee dammen aan te leggen
ontstond rond 1900 een driehoekige bergplaats voor bagger uit het Oostelijk Havengebied: het
huidige Zeeburgereiland. De oostkant van de stad werd dus echt “het achterste van de stad”, helemaal
toen in 1913 een persbuis van de riolering werd aangelegd langs de strekdam.894 In 1916 werd op het
Zeeburgereiland een militair vliegveld geopend (zie afbeelding 4.1). Na de voltooiing van de Afsluitdijk
in 1932 ging de Zuiderzee IJsselmeer heten en vanaf 1963 met de aanleg van de Markerwaarddijk
(de huidige Houtribdijk) Markermeer, bedoeld om voor een groot deel te worden ingepolderd als
Markerwaard. Waar nu IJburg ligt, zou slechts een randmeer overblijven, het IJmeer.
In 1965, in hetzelfde jaar dat de Afdeling Stadsontwikkeling de eerste plannen voor de Bijlmermeer
presenteerde, verscheen er voor het eerst een ontwerp voor het IJmeer, (zonder opdracht) gemaakt
door architect J. Bakema en gepubliceerd in vaktijdschrift Forum.895 Qua opzet leek dit zogenoemde
Pampusplan op de Bijlmermeer, maar qua schaal ging het nog veel verder. Het ontwerp met als motto
‘buiten wonen in de stad’ bestond uit vier grote, opgespoten eilanden, met in het westen een vergroot
Zeeburgereiland en in het oosten twee L-vormige eilanden rondom fort Pampus (afbeelding 5.1).
afbeelding 5.1 ‘Stad op Pampus’ 1965 door Bakema.
893

Jolles, 2001, p. 12.
894

Jolles, 2001, p. 12.
895

Bakema, 1965; zie ook: Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 1; Van der Lee, 1995, pp. 4-5.
 224

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Op de eilanden moest een grootschalige bandstad verrijzen voor circa 350.000 inwoners, met
105.000 woningen in een extreem hoge dichtheid van 150 woningen per hectare. De bebouwing
bestond voor 95 procent uit hoogbouw, volgens een hiërarchisch principe: rondom een vierbaans
autoweg en een monorail strekte zich centraal de zogenoemde ‘kernwand’ van veertig tot vierentwintig
lagen uit; van daaruit liepen doodlopende zijwegen naar een groene middenzone met flats van twaalf
lagen en langs de randen was middelhoogbouw van vijf lagen gedacht, zodat optimaal geprofiteerd
kon worden van de recreatiemogelijkheden van groen en water.
Bakema’s megastructuur zou uiteindelijk een papieren plan blijven. De gemeente koos immers voor
de Bijlmermeer (voor ‘slechts’ 110.000 inwoners) en bovendien keerde de professionele en publieke
opinie zich tegen dergelijke kolossale ontwerpen. Tien jaar later werd begonnen met de bouw van
de meerkernige ‘groeikern’ Almere (waarmee geen rekening gehouden was in het Pampusplan).
Halverwege de jaren zeventig kwam men eveneens terug van de grootschalige plannen voor de
Markerwaard en ging men uit van bredere randmeren en het open houden van een zone rond Marken.
 Tegelijkertijd veranderde het gebruik van het IJmeer. Het gebied rond de Diemerzeedijk langs het
Amsterdam-Rijnkanaal werd inmiddels als gifbelt gebruikt en ook was in 1971 ten noorden van de
Muiderbrug de PEN-elektriciteitscentrale geopend; met de hiervoor afgegraven grond legde men het
buitendijkse PEN-eiland aan als puinstort, en ook de locatie van het huidige IJburg stond vanaf 1980
op de nominatie om vuilstort te worden.896

§ 5.2.2

Locatie Nieuw-Oost (1979-1986)

Een jaar eerder was het IJmeer echter ook op een andere lijst terechtgekomen. In maart 1979
had wethouder M. van der Vlis van Ruimtelijke Ordening namelijk de Stuurgroep Aanvullende
Woningbouwlokaties (STAW) benoemd, voor een onderzoek naar wonen op (onder andere) deze
locatie.897 Niet lang daarna, op 1 januari 1980, werd de Sector Stadsontwikkeling en Stadsuitbreiding
(de uitgebreide naam van de vroegere Afdeling Stadsontwikkeling) alsnog verzelfstandigd: de Dienst
der Publieke Werken werd opgeheven en in plaats daarvan werden de Dienst Ruimtelijke Ordening
(DRO) en de Dienst Openbare Werken opgericht; op 1 september 1978 was het Gemeentelijk
Grondbedrijf al afgesplitst.898
In 1980 classificeerde de STAW het IJmeer nog als derderangsoptie (categorie C, locatie 6.23
met 10.000 tot 15.000 woningen), maar in mei 1981 verscheen er toch een volwaardige
haalbaarheidsstudie voor circa 18.500 woningen in het IJmeer, die ‘Nieuw-Oost’ werd gedoopt.899
Er werd gerekend met een dichtheid van 40 woningen per hectare en de nieuwe ‘lob’ strekte zich als
landaanwinning uit van het (eventueel te verleggen) Amsterdam-Rijnkanaal tot aan de strekdam,
deels buiten Amsterdams grondgebied (afbeelding 5.2). Enkele maanden later, in november 1981,
nam de Werkgroep Aanpassing Structuurplan (WAS) Nieuw-Oost op in het rapport ‘Potentiële
nieuwbouwlocaties WAS-275’.900
896

Jolles, 2001, p. 14; Van Hoogstraten, 2001, p. 31; Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 2.
897

Jolles, 2001, p. 16.
898

Van den Belt, 2015.
 899

Stuurgroep Aanvullende Woningbouwlokaties & Werkgroep Nieuw-Oost, 1981; zie ook: Jolles, 2001, p. 16; Van der Lee & Buro
Witsenburg, 1995, plan 3; Van der Lee, 1995, p. 6.
900

Jolles, 2001, pp. 12, 16.; Van der Lee, 1995, p. 6.
225

IJburg in woorden
INH

afbeelding 5.2 Haalbaarheidsstudie IJ-meer/Nieuw-Oost mei 1981 door Stuurgroep Aanvullende Woningbouwlokaties.
De nabijheid van Almere beschouwde men destijds als een belangrijk voordeel; in sommige
varianten van de STAW-studie werd dan ook rekening gehouden met een spoor- en wegverbinding
naar Flevoland (en eventueel naar de toekomstige Markerwaard). Dat interregionale verbindingen
erg in de aandacht stonden, blijkt ook uit de verkenning van de Werkgroep Interstedelijke Ruimte
Amsterdam-Almere (WIRAA) uit juli 1982.901 De scenario’s uit deze studie betroffen echter
voornamelijk de mogelijkheden voor het water- en verkeerssysteem; in de meeste varianten stond op
de plek van het huidige IJburg nog het woord ‘puinstort’. In 1982 werd op het Zeeburgereiland wel
de Rioolwaterzuiveringsinstallatie Oost geopend; de persbuis in de strekdam werd daarmee buiten
werking gesteld.902
In 1984 presenteerde de DRO de tussenstand van het ontwerponderzoek in de ‘Vorderingen ‘82’83’.903 Net als de STAW-studie toonde het schetsontwerp geen losliggende eilanden maar een
landaanwinning in de vorm van een polder achter een hoge dijk, met 21.000 woningen in hoge
dichtheid: 60 woningen per hectare. Er waren twee sneltramlijnen gepland (naar het Centraal Station
en naar Diemen en de Bijlmermeer) en twee bebouwingstypen uitgewerkt: een open bouwblok en een
‘dubbel gesloten bouwblok’ (afbeelding 5.3).
901

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 2; Van der Lee, 1995, p. 5.
902

Van der Linden, 2007, p. 4.
903

Jolles, 2001, p. 16; Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 4; Van der Lee, 1995, p. 6.
 226

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.3 Schetsontwerp ‘Vorderingen ’82-’83’ 1984 door Dienst Ruimtelijke Ordening.
Vervolgens werden de voorstellen voorgelegd aan de STAW en die stelde nog in 1984 een
structuurplan op voor een eerste fase in de vorm van een rechthoekig eiland voor 7.000 woningen
direct ten oosten van het Zeeburgereiland; voor een tweede fase werden verschillende varianten
getekend.904 Het Diemerzeedijkgebied werd net als in de eerdere voorstellen als recreatiegebied
bestemd. Hierna bleef de planvorming echter enkele jaren stilliggen. Het was een tijd waarin wel meer
plannen heroverwogen werden: in 1986 besloot het kabinet Lubbers II de Markerwaard voorlopig niet
aan te leggen.
§ 5.2.3

‘Het verlangen naar het IJ-meer’ van Bhalotra (1987)

Toch bleef de discussie over woningbouw in het IJmeer actueel en het gebrek aan concrete plannen
leidde uiteindelijk tot een opdracht van de DRO aan het bureau Kuiper Compagnons om een wervend
stedebouwkundig ontwerp te maken. Dit werd opgesteld onder leiding van A. Bhalotra en in november
1987 in samenwerking met de Projektgroep Zeeburg/Nieuw-Oost van de DRO gepubliceerd onder
de titel Amsterdam Zeeburg. Het verlangen naar het IJ-meer.905 Het ontwerp bood plaats aan 23.000
woningen, opnieuw verdeeld over twee fasen: tegen het Diemerzeedijkgebied aan een opgehoogde
landaanwinning met een orthogonale plattegrond, en na een strook “aangemeerde plateaus”
twee min of meer driehoekige eilanden met gedraaide gridplattegrond. De verdere invulling van
het plan was gebaseerd op vormen, “lijnen/zones […] die functionele […] en visuele verbindingen
suggereren”; het had een soort Kattenbroek op en aan het water moeten worden.906 Het “Concept”
bevatte onder andere een “centrale as” (Zeeburg-PEN-eiland), een “stadsstrip” (AmsterdamAlmere) met “stadsgracht”, een groene “eilandenreeks” (Groene Hart-Waterland), een “groene ring”,

904

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 5; Van der Lee, 1995, p. 7.
 905

Bhalotra & Dienst Ruimtelijke Ordening, Projektgroep Zeeburg/Nieuw-Oost, 1987; zie ook: Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995,
plan 6; Jolles, 2001, pp. 16, 18; Van der Lee, 1995, pp. 7-8.
906

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 6. Het ontwerp voor deze nieuwbouwwijk van Amersfoort is ook van Bhalotra en stamt
uit dezelfde periode; zie: Wallis de Vries & Borgonjen, 1997.
227

IJburg in woorden
INH

een “groene scheg” en verschillende “pleinen” en ronde “marina’s”.907 Omdat het ontwerp was
uitgewerkt tot op woonmilieuniveau, inclusief sfeerimpressies van markante punten, oogstte het veel
waardering; datzelfde gold voor de gedetailleerde maquette (afbeelding 5.4).
afbeelding 5.4 Maquette ‘Amsterdam Zeeburg. Het verlangen naar het IJ-meer’ 1987 door Bhalotra.
De plannen van Bhalotra werden door de Projektgroep van de DRO omgevormd in een ‘Nota van
Uitgangspunten’ voor de eerste fase van 10.000 woningen, waarvan een conceptversie verscheen in
mei 1988 en een definitieve versie ten behoeve van een gemeenteraadsbesluit in januari 1990, als
beginpunt voor het opstellen van een bestemmingsplan.908

§ 5.2.4

Studies en de ‘Ontwikkelingsschets’ van de Dienst Ruimtelijke Ordening (1988-1994)

In de tussentijd was in 1988 de op uitbreiding gerichte Vierde Nota over de Ruimtelijke Ordening
verschenen, waarvan de kaart een pijl in de richting van het IJmeer bevatte.909 De gemeente aarzelde
echter over de haalbaarheid en koos in eerste instantie voor de herontwikkeling van het Oostelijk
Havengebied en de aanleg van uitbreidingswijken Nieuw Sloten en De Aker.910 In september van
1988 oordeelde de Commissie voor de milieu-effectrapportage dat de planontwikkeling van NieuwOost kon doorgaan, maar dat een aanvullende MER nodig was voor het bestemmingsplan en de

907

Bhalotra & Dienst Ruimtelijke Ordening, Projektgroep Zeeburg/Nieuw-Oost, 1987, pp. 13-20, 31.
 908

Dienst Ruimtelijke Ordening, Projektgroep Zeeburg/Nieuw-Oost, 1988; Dienst Ruimtelijke Ordening, Projektgroep Zeeburg/
Nieuw-Oost, 1990; zie ook: Jolles, 2001, p. 18; Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 7.
909

Jolles, 2001, p. 16.
910

Lupi, 2008, p. 84.
 228

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

landaanwinning.911 In februari 1990 kwam de gemeentelijke Projektgroep met een ‘Startnotitie’
voor deze Aanvullende MER.912 Tegelijkertijd werd door de DRO ook nagedacht over de vergroting
van Nieuw-Oost tot een stadsdeel van 40.000 woningen, waarvan meer dan de helft als polder in het
IJmeer gerealiseerd moest worden, maar deze studie werd na protesten snel teruggetrokken.913
In dezelfde periode begon ook de vakwereld mee te tekenen.914 Twee uitwerkingen uit 1991 toonden
twee tegengestelde aanpakken: in april verscheen een update van Kuiper Compagnons in de vorm van
een woonmilieustudie op basis van de poëtische associaties “nostalgia”, “utopia”, “arcadië” en “futur”
(sic), en in juni een speciaal MER/Milieu-alternatief van de eerste fase van het originele plan van
Kuiper Compagnons door Bureau Centrum Herengracht.915 In hetzelfde jaar verscheen ook de Vierde
Nota Ruimtelijke Ordening Extra (Vinex) en werden voor het eerst speciale uitleggebieden aangewezen
die bekend zijn gaan staan als Vinex-locaties; Nieuw-Oost was daar echter (nog) niet bij.916
In 1991 gaf de DRO ook opdracht aan het Ingenieursbureau Amsterdam voor een landschapsstudie.917
Hierin werd voor het eerst serieus nagedacht over de technische mogelijkheden van de locatie, zoals
verschillende manieren van ophoging en van oevervormen (bijvoorbeeld geleidelijk of hard). Dit alles
gebeurde op basis van de eigenschappen van de locatie: de relatief “groene kust” ten zuiden van
het IJmeer leverde een ten opzichte van het Diemerzeedijkgebied losliggende uitbreiding op, en de
doorsnijdende ligging van de zogenoemde oergeul van het IJ een opener middengebied.918
Op basis van alle input, maar voornamelijk beïnvloed door het laatste rapport, stelde de DRO in juli
1991 de ‘Structuurschets Werkhypothese’ vast, voor in totaal 15.000 woningen.919 Van deze schets
werd ook een strakkere, zogenoemde ‘Vakkentekening ‘91’ gemaakt, om die te kunnen toetsen op
financiële haalbaarheid.920 In september 1992 brachten verschillende externe bureaus toetsingen uit
van de vakkentekening, op het gebied van ecologie, recreatieve aspecten, kwaliteit van de openbare
ruimte en woonmileus.921 Ook was de vakkentekening inmiddels ingebracht in de discussie met het
Rijk over de mogelijke financiering van Nieuw-Oost in het kader van de Vinex.  912

Dienst Ruimtelijke Ordening, Projektgroep Zeeburg/Nieuw-Oost, 1990.
913

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 10; Van der Lee, 1995, p. 9.
914

Van der Lee, 1995, p. 9.
915

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 12; Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 37.
916

Jolles, 2001, p. 18.
917

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 13; Van der Lee, 1995, p. 10.
918

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 13.
919

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 14; Van der Lee, 1995, p. 11.
920

Jolles, 2001, p. 18; Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 15.
921

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 17, 18, 19, 20.
922

Jolles, 2001, p. 18; Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 25; Van der Lee, 1995, p. 15.
923

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 24; Van der Lee, 1995, p. 14.
 229

IJburg in woorden
INH

In 1993 raakten de ontwikkelingen eindelijk in een stroomversnelling en volgden de gebeurtenissen
elkaar in snel tempo op. In mei werd allereerst de (aanvullende) MER gepubliceerd.924 Na een
onzekere periode over de financiering kwam dRO (inmiddels dus zo genoemd) in november met
de belangrijke ‘Ontwikkelingsschets ‘93’, een integraal stedebouwkundig plan ontworpen door
hoofd-stedebouwkundige K. van der Lee; dit vatte eerdere studies samen en de bijbehorende
‘Vakkentekening ‘93’ werd vooral gebruikt voor uitwerkingen en deelstudies.925 Eerder genoemde
elementen, zoals de twee grids, de losse ligging van de kust en het open middengebied, zijn hierin
duidelijk herkenbaar (afbeelding 5.5). Ook de fasering kwam overeen: een eerste fase van 7.000
woningen langs de kust, een tweede van 10.000 in het IJmeer, en een hypothetische derde van 8.000
tot 18.000 buiten de gemeentegrenzen (op de contour en een bijbehorend strand na niet getekend).
Het totale (netto) plangebied van de eerste en tweede fase besloeg 588 hectare, waarvan 287 hectare
bestemd was voor wonen, in een hoge dichtheid van gemiddeld 60 woningen per hectare.
afbeelding 5.5 ‘Vakkentekening ’93’ uit ‘Ontwikkelingsschets ’93’ 1993 door Dienst Ruimtelijke Ordening (Van der Lee).
In december 1993 werd ook het beleidsdocument van de ROM-studie IJmeer gepubliceerd,
waarin eerdere verkenningen gebundeld werden en dat grote gelijkenissen vertoonde met de
‘Ontwikkelingsschets’.926 Begin 1994 werd besloten dat er een proefeiland mocht worden aangelegd
en in hetzelfde jaar bogen vier externe bureaus zich opnieuw over woonmilieustudies op basis
van de ‘Ontwikkelingsschets’.927 Ook kwam een consortium van financiers, ontwikkelaars en

924

Dienst Ruimtelijke Ordening, 1993a.
925

Dienst Ruimtelijke Ordening, 1993b; Jolles, 2001, p. 18; Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 27; Van der Lee, 1995, p. 18.
926

Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 26.
 927

Lupi, 2008, p. 86. De bureaus waren Gunnar Daan, West 8, Kraaijvanger Urbis en Van den Oever, zie: Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 32, 33, 34, 35.
230

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

woningcorporaties met het Plan Waterstad; een constructie van woningbouw op poten en platforms,
ontworpen door Teun Koolhaas Associates (TKA).928
In de zomer van 1994 werd Nieuw-Oost een officiële Vinex-locatie, waar tot 2005 8.500 woningen
gebouwd zouden worden en daarna nog eens 9.500; in totaal 18.000 woningen (de gehele regio
inclusief Almere moest er overigens 100.000 bouwen).929 Op 14 oktober 1994 oordeelde de
Commissie voor de milieu-effectrapportage dat de motivatie voor de aanleg en de plaatsing van
Nieuw-Oost binnen de geldende planologische kaders had plaatsgevonden en dat een MER met
regionale locatiealternatieven voor de tweede fase (nog) niet aan de orde was.930 Op 13 januari 1995
volgde het oordeel dat de aanvullende MER voldeed, maar dat bij de uitwerking wel kritisch gekeken
moest blijven worden naar het bestemmingsplan, de landaanwinning en later de tweede fase.931
Daarmee stonden voor dat moment alle lichten echter op groen en zo brak een nieuwe fase van de
planvorming aan.
 § 5.2.5

De vorming van het Projectbureau IJburg (1995)

In november 1994 was al bekendgemaakt dat Nieuw-Oost voortaan IJburg zou gaan heten, omdat
dit een stedelijker en zelfstandiger associatie op zou roepen en omdat deze naam paste in de traditie
van eerder in het IJ opgespoten eilanden zoals Kattenburg en Sporenburg.932 Vervolgens werd na enige
aarzeling over de precieze organisatie en omvang begin 1995 op instigatie van de toenmalige directeur
van dRO, A. Oskam, en H. van Veldhuizen, projectleider vanuit het Projectmanagementbureau (PMB),
ten behoeve van de verdere planvorming het ‘Projectbureau IJburg’ opgericht.933 Dit was opgezet
als een gemeentelijke samenwerking van dRO, het Grondbedrijf, de Stedelijke Woningdienst, het
Ingenieursbureau, de Dienst Waterhuishouding en Riolering, de Milieudienst, de Dienst Stedelijk
Beheer, de Dienst Stadstoezicht, de Dienst Welzijn, de Bestuursdienst, Onderzoeksdienst Omegam,
het PMB en stadsdeel Zeeburg.934
Ontwerpers in het Projectbureau waren vanuit dRO Van der Lee en vanaf 1 januari 1996 zijn
opvolger R. Stuffers (teamleider, van een planteam van zeventien dRO-medewerkers), maar hier
werden externe ontwerpers bij gevraagd.935 Tot 1 januari 1996 was dit eerst D. Sijmons van H+N+S
Landschapsarchitecten, om vanuit het perspectief van de ROM-studie IJmeer en de ecologie een
startnota voor het ontwerpproces op te stellen. De leiding van het ontwerpteam kwam echter te
liggen bij stedebouwkundige F. Palmboom, die net met J. van den Bout het naar henzelf genoemde

928

Groep Waterstad, 1994; Van der Lee & Buro Witsenburg, 1995, plan 28, 29; Groep Waterstad, 1996.
929

Jolles, 2001, p. 18; zie over de vorming: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening,
inventarisnr. 1478.
930

Commissie voor de milieu-effectrapportage, 1994.
931

Commissie voor de milieu-effectrapportage, 1995.
932

Lupi, 2008, p. 86; https://www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/bouwprojecten/bouw/groteprojecten/ijburg-landmaken/
hoe-ijburg-begon; de naam IJburg werd officieel door een raadsbesluit van 11 januari 1995.
 933

Mogelijk was dit een poging om de “stammenstrijd” tussen de Dienst Ruimtelijke Ordening en de Stedelijke Woningdienst (zie
hoofdstuk 4) te beslechten, en om meer ruimte te maken voor het ‘stadsontwerp’ met een duidelijker auteursschap en een grotere
rol voor supervisoren; interview F. Palmboom; zie ook: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1478.
934

Jolles, 2001, p. 18.
935

Interview F. Palmboom.
231

IJburg in woorden
INH

bureau had opgericht (tegenwoordig Palmbout).936 Ook Y. Feddes van (toen) het Ingenieursbureau
Amsterdam tekende vanaf het begin mee.937 Het Projectbureau – maar daarbinnen vooral deze laatste
drie externe ontwerpers – was de auteur van de belangrijkste plandocumenten die zouden verschijnen
in de eerste planperiode van maart 1995 tot en met januari 1998, en die de basis zouden vormen voor
de verdere uitwerking in de tweede planperiode vanaf 1998.938
Bij het opstellen van de plandocumenten moest men zich houden aan het gemeentelijke ‘Plan- en
Besluitvormingsproces Ruimtelijke Maatregelen’ of Plaberum.939 Hierin had de gemeente in 1984
vanuit het oogpunt van een betere beheersbaarheid het besluitvormingsproces rond ruimtelijke
plannen vastgelegd, waarbij zes fasen met bijbehorende producten werden onderscheiden: “1.
Vooronderzoek; 2. Nota van Uitgangspunten; 3. Stedenbouwkundig Programma van Eisen; 4.
Stedenbouwkundig Plan; 5. Realisatie; 6. Beheer.”940 De fasen 2, 3 en 4 zien we terugkomen in
paragraaf 5.3, waarin alle officiële plandocumenten tot 2003 zoveel mogelijk in chronologische
volgorde aan bod komen.
 § 5.2.6

‘Buiten wonen in de stad. Startnota IJburg’ van Sijmons (juni 1995)

Na een conceptversie uit april 1995 verscheen in juni 1995 echter eerst de zogeheten ‘Startnota’, die
van auteur Sijmons dezelfde titel mee kreeg als het Pampusplan van Bakema: ‘Buiten wonen in de
stad’.941 De Startnota was geen plan of plantoelichting, maar vatte de “uitkomsten van onderzoek”
en de “opdracht aan de ontwerpers” samen.942 In het kader van dit onderzoek kan het document
daarom het beste beschouwd worden als het slot van de voorgeschiedenis, én als de opmaat naar de
werkelijke planvorming. Niet voor niets werden onderdelen van het document nog geïllustreerd aan
de hand van de ‘Vakkentekening ‘93’. Overigens was ook de belijning van het concept van het globale
bestemmingsplan voor de eerste fase van IJburg, daterend van 4 april 1995, nog op die tekening
gebaseerd.943
In de Startnota werd verder voor het grootste deel van het plangebied gepleit voor de zogeheten
‘pannenkoekmethode’ van ophoging, “waarbij zand laag voor laag wordt opgebracht”.944 Ook
werd geïnventariseerd hoe de nadelige effecten voor het milieu konden worden beperkt en waar
“natuurbouwmaatregelen in en om het IJmeer” kansrijk waren.945 Op programmagebied werd
uitgegaan van een “stadswijk” met een menging van 70 procent woningen in de “marktsector”
936

Interview F. Palmboom; zie de brief van 10 januari 1995 waarin Palmboom door W. Hoedemaker, hoofd van de afdeling
Dienstverlening en Productvorming van de DRO, uitgenodigd werd om “het trekkerschap te vervullen”, in: Stadsarchief Amsterdam,
toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1381.
937

Vanaf 1 januari 1996 werkte Feddes bij H+N+S, maar in die hoedanigheid bleef zij aan IJburg meeontwerpen; zie: Projectbureau
IJburg, 1996b, p. 101.
 938

Van der Lee beklaagde zich over deze grote rol van externen vergeleken met die van hemzelf als teamleider, waardoor hij “geen
rol meer” voor zichzelf zag, getuige zijn notitie van 17 oktober 1995, aanwezig in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715,
Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1478.
939

Interview F. Palmboom.
940

In 2006 vond de ‘Grote Vereenvoudiging’ plaats en ging het aantal fasen terug van zes naar vier; zie: http://www.amsterdam.nl.
941

Sijmons, 1995; in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 1381.
942

Sijmons, 1995, p. 1; zie ook: Jolles, 2001, p. 19.
943

Dienst Ruimtelijke Ordening, 1995. Zie verder paragraaf 5.3.3.
944

Sijmons, 1995, p. 12.
945

Sijmons, 1995, p. 13.
 232

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

en 30 procent in de “sociale sector”, in een netto dichtheid van “circa 60 woningen per hectare”.946
De eerste fase van IJburg zou in het najaar van 2001 gerealiseerd moeten zijn.947

§ 5.3

Plantekeningen en plantoelichtingen

§ 5.3.1

‘Ontwerp voor IJburg. NvU’ van Palmboom, Van den Bout en Feddes (mei 1996)

Het eerste belangrijke plandocument, het ‘Ontwerp voor IJburg’ met de misleidende ‘Plaberum’ondertitel ‘Nota van Uitgangspunten’ (NvU), werd na interne versies uit juni en november 1995 in
definitieve vorm gepubliceerd in mei 1996, voorafgaand aan de behandeling in de gemeenteraad in
september van dat jaar.948
Uitgangspunt bij het ‘Ontwerp voor IJburg’ was in de woorden van Palmboom om bewust te kiezen
voor een “mozaïek van eilanden en lijnen”, en niet voor een aaneengesloten “vingerachtige lob”,
omdat “de regio netwerkachtig gebruikt” werd en het de uitdaging was om IJburg zoveel mogelijk “in
contact te brengen met de openheid van het IJmeer”.949
Verspreid door het document bevond zich een groot aantal plantekeningen, die – met uitzondering
van de zogeheten ‘afsprakenkaart’ (afbeelding 5.8) – allemaal een schetsmatig karakter hadden.950 De
voornaamste tekening was zonder meer de door Palmboom getekende vogelvlucht (afbeelding 5.6),
die alleen de kleuren blauw en groen bevatte, als symbolisch tekengebruik.951 Daarmee werd het
ontwerp geframed als passend in de natuur en werd de hoofdgedachte uitstekend geïllustreerd: IJburg
als “conglomeraat van zes stadseilanden”, “in het IJmeer te gast”, met “het water […] de baas”.952 Zelfs
de voor het ontwerp belangrijke tekening met “grenzen en obstakels”, zoals de IJ-oergeul, een vrij te
houden straalpad ten behoeve van telecommunicatie en twee om te leggen hoogspanningslijnen (van
respectievelijk 150 en 380 kilovolt), was beeldend van aard (afbeelding 5.7 rechtsboven).953 Aan de
hand van schetsen werd het ontwerp gepresenteerd in “drie lagen”: ten eerste de “configuratie van
land en water” inclusief begrippen als “geleding”, “transparantie” (afbeelding 5.7 rechtsmidden)
en de “compositie van kustlijnen”, ten tweede de “stedelijke structuur” of “planstructuur”
(afbeelding 5.7 links), en ten derde de zes zogeheten “programmatische troefkaarten” (afbeelding 5.7
rechtsonder).954 De zes eilanden werden kort getypeerd, inclusief hun namen: van binnen naar buiten
het Steigereiland, het Haveneiland met daaraan vast het Centrumgebied, twee Rieteilanden, het
Strandeiland (als enige een “polder”) en het Buiteneiland.955
946

Sijmons, 1995, p. 20.
 947

Sijmons, 1995, pp. 28, 31.
948

Interview F. Palmboom; Projectbureau IJburg, 1996b; Dienst Ruimtelijke Ordening, 1996. Zie voor de behandeling in de gemeente­
raad paragraaf 5.4.2.
949

Interview F. Palmboom; zie ook: Palmboom, 2002, p. 13.
950

In termen van dit onderzoek: hier speelt de plastische kant (het gebruikte materiaal) van het teken een rol.
951

Zie voor dit begrip paragraaf 2.4.1.
952

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 21, 31.
953

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 18-20.
954

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 31-51.
955

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 34, 38-39, 42-46.
233

IJburg in woorden
INH

afbeelding 5.6 Vogelvlucht gezien vanuit het zuiden ‘Nota van Uitgangspunten’ ‘Ontwerp voor IJburg’ mei 1996 door
Palmboom.
afbeelding 5.7 ‘Planstructuur’ ‘Nota van Uitgangspunten’ ‘Ontwerp voor IJburg’ mei 1996 door Palmboom (links), ‘grenzen en
obstakels’ (rechtsboven), ‘transparantie’ naar Markermeer, Pampus en IJmeer (rechtsmidden), en ‘programmatische troefkaarten’
(rechtsonder: 1. Zeeburgereiland, 2. IJburghaven, 3. IJmeerstrand, 4. Diemerpark, 5. PEN-eiland, 6. Proefeiland).
234

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.8 ‘Afsprakenkaart’ ‘Nota van Uitgangspunten’ ‘Ontwerp voor IJburg’ mei 1996 door dRO en Palmboom, Van den
Bout en Feddes.
afbeelding 5.9 Maquette IJburg gezien vanuit het oosten mei 1996 door dRO (H. Helle).
 235

IJburg in woorden
INH

De complete NvU bestond uit honderd pagina’s, gevolgd door vijftig pagina’s aan bijlagen (met het
gedetailleerde programma en profielen). De hoofdstukken 1 tot en met 5 vormden een inleiding,
inclusief het waarom van bouwen in het IJmeer en een gedetailleerde beschrijving van het gebied
(een vijfde van de tekst). Na een “intermezzo” met geschetste “observaties” van land en water (vier
pagina’s) volgden in hoofdstuk 7 en 8 de “benaderingswijze” en de essentie van de “eilandenstad”
(samen een derde).956 De rest van de NvU, hoofdstuk 9 tot en met 13, was te beschouwen als een
uitwerking, van woonmilieus inclusief perspectiefschetsen en indicatieve plattegronden, van “functies
en aspecten”, en van “milieu”, de “factor tijd” (met de start van het Buiteneiland gepland voor 2008)
en “financiële uitvoerbaarheid” (alles bij elkaar ongeveer de helft).957 Het document werd afgesloten
met het “plandocument” (afbeelding 5.8): deze officiële “afsprakenkaart” was de enige tekening met
“harde randvoorwaarden voor de verdere planontwikkeling” en “de samenwerking met derden, zoals
de consortia van marktpartijen”, maar zonder “de wettelijke status van een bestemmingsplan”.958 In
de paragrafen 5.7, 5.8 en 5.9 komen de stedebouwkundige begrippen uit dit plandocument en uit de
documenten uit de volgende paragrafen uitgebreid aan bod, per betekenisveld.
 In opdracht van Palmboom was verder een enorme maquette gemaakt, die vanaf 24 mei 1996 te
zien was in het expositiecentrum in de Zuiderkerk en die IJburg toonde als verlengde van het Oostelijk
Havengebied, bijna zwevend in het transparante plastic van het IJmeer, en toegankelijk vanuit het
centrum en vanaf ringweg A10 met een brug en een centrale as inclusief tramlijn (de tegenwoordige
IJburglaan), en met een metrolijn, de ‘Diemertak’, daar haaks op (afbeelding 5.9).959

§ 5.3.2

‘Ontwerp voor het Haveneiland en de Rieteilanden. SPvE’ van
Palmboom, Van den Bout en Feddes (mei 1996)

Tegelijkertijd met de NvU zag in mei 1996 ook de eerstvolgende stap uit het Plaberum het licht:
het Stedebouwkundig Programma van Eisen of SPvE voor het Haveneiland en de Rieteilanden,
dat uiteindelijk in dezelfde raadsvergadering in september 1996 goedgekeurd zou worden.960 Aan
deze uitwerking was al vanaf juni 1995 gewerkt en in januari 1996 waren de voorlopige teksten en
tekeningen gebundeld in een interne ‘Werkmap IJburg Haveneiland’, als “tussenprodukt” tussen
de NvU en het SPvE.961 Men begon met deze eilanden omdat ze een centrale positie innamen, er
de grootste aantallen woningen konden worden gehaald en omdat het andere eiland van de eerste
fase, het Steigereiland, qua aanleg ingewikkelder was, met zijn geplande drijvende woningen en te
verleggen hoogspanningslijnen.962
Het colofon van het SPvE vermeldde dat het document tot stand was gekomen “in nauwe
samenwerking” met drie consortia.963 Voor het Haveneiland en de Rieteilanden had wethouder
D.B. Stadig van Volkshuisvesting, Stadsvernieuwing, Ruimtelijke Ordening en Grondzaken namelijk
956

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 21-24, 27, 31.
957

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 53, 60, 66, 68, 75, 78, 79, 82, 87, 92, 95.
958

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 98-99.
959

https://www.anp-archief.nl/page/637583/amsterdam-nederland-28-mei-1996.
960

Projectbureau IJburg, 1996c. De titelpagina vermeldt abusievelijk “Rietlanden”.
 961

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 668; Projectbureau IJburg,
1996a, p. 1.
962

Interview F. Palmboom.
963

Projectbureau IJburg, 1996c, p. 103.
 236

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

een “experimentele ontwikkelingsconstructie” bedacht, met een grote rol voor marktpartijen;
zij zouden niet alleen de verantwoordelijkheid krijgen voor de door hen aangekochte kavels,
maar ook voor de aanpalende openbare ruimte (met uitzondering van de hoofdstructuur).964
Eerste gesprekspartner in dezen was de Groep Waterstad, bekend van het in 1994 door Teun
Koolhaas (TKA) gemaakte alternatieve ontwerp. Om een onderhandelingspositie te verkrijgen
nodigde de gemeente extra consortia uit; van de zes overige gegadigden werd uiteindelijk ook een
intentieovereenkomst afgesloten met de IJburgermaatschappij en IJdelta, respectievelijk ondersteund
door de architectenbureaus FARO en Heren 5.965 Waterstad zou 60 procent van de woningen en de
bijbehorende openbare ruimte ontwikkelen, de andere twee consortia elk 20 procent.966
De consortia hadden mogen reageren op een conceptversie van het SPvE uit begin mei, maar gezien
de publicatie van het definitieve document in dezelfde maand zal er weinig tijd geweest zijn om
hun opmerkingen te verwerken.967 Wat in ieder geval was aangepast ten opzichte van de NvU en het
‘tussenprodukt’ uit januari 1996 waren de Rieteilanden: in plaats van twee waren er drie opgenomen
(vergelijk afbeelding 5.8 en 5.10). Ook met de duidelijkere configuratie van “platformwoningen”
aan de noordkant en “verschuivingen” in de “interne planstructuur” met duidelijker zichtassen of
“vizieren” op het water kwam men de consortia tegemoet.968 Dit leverde een “occupatiestrategie” op
van verschillende zones, van noord naar zuid (afbeelding 5.10 en 5.67): een “maritieme zone” met
“platformwoningen” en forse bebouwing langs de “boulevard”, dan een “binnenwereld” met lagere
“woonparken”, daarna hogere “stadskavels” aan de centrale “stadsstraat”, en een “waterwereld”
bestaande uit de zuidkust van het Haveneiland en de Rieteilanden, met daartussenin de zogenoemde
“groene tunnel”, een breed water met achtertuinen.969 Ook de profielen van de openbare ruimten
waren aangescherpt (afbeelding 5.11).
 Het complete SPvE was honderd pagina’s lang. Na een inleiding en een hoofdstuk over de context
van de NvU (samen acht pagina’s) volgde de uitleg van het ontwerp in de hoofdstukken 3, 4 en 5:
“benaderingswijze”, “het ontwerp” en “occupatiestrategie” (samen een vijfde van het document).970
In tegenstelling tot de NvU was er in het SPvE als hoofdstuk 6 een centrale plaats ingeruimd voor
het compacte “plandokument” (vijf pagina’s), met de “afsprakenkaart” (afbeelding 5.10), het totale
programma en een “proefverkaveling”.971 Daarna volgde in de tweede helft van het document een
opbouw die geheel overeenkwam met die van de NvU (hoofdstuk 6 tot en met 12): “planimpressies”,
in dit geval voor het Haveneiland door de drie bureaus van de consortia en voor de Rieteilanden
door dRO, “functies en aspecten”, nu inclusief getallen en profielen (onder andere afbeelding 5.11),
milieuaspecten onder de kop “duurzame stedebouw”, de “planning” (met de oplevering van het
laatste stuk Haveneiland begin 2004), de “financiën”, en tot slot “vervolgstudies”.972

964

Hoekstra & Milikowski, 2011, online. Stadig zei hierover in dit artikel: “De aanleg van de eilanden plus de bruggen, straten en kades
zouden (sic) ongeveer driehonderd miljoen euro kosten. Wat nu als er een crisis uitbreekt als je net klaar bent om kavels te gaan
verkopen? Om dat risico te voorkomen hebben we de grond van het Haveneiland, het overgrote deel van de eerste fase van IJburg, al
van tevoren aan de marktpartijen verkocht. Zodat niet wij, maar zij het risico moesten dragen.”

965

Interview F. Palmboom; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 103; B en W Amsterdam, 1996h.
966

Hoekstra & Milikowski, 2011, online.
967

Zie de brieven van de drie consortia uit mei 1996, in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de Dienst
Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 668.
 968

De veranderingen volgens Oskam in zijn brief van 9 mei 1996, in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 30715, Archief van de
Dienst Ruimtelijke Ordening, inventarisnr. 668.
969

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 30-39. Zie hiervoor paragraaf 5.8.2 en afbeelding 5.42.
970

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 12-15, 16-21, 22-39.
971

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 40-44.
972

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 45, 54, 89, 97, 98, 101.
237

IJburg in woorden
INH

afbeelding 5.10 ‘Afsprakenkaart’ ‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen’ Haveneiland en Rieteilanden mei 1996 door dRO
en Palmboom, Van den Bout en Feddes.
afbeelding 5.11 Profielen ‘Stedenbouwkundig Programma van Eisen’ Haveneiland en Rieteilanden mei 1996 door dRO en
Palmboom, Van den Bout en Feddes: ‘stadsstraat’ (linksboven), ‘boulevard’ (middenboven, rechtsboven en rechtsonder), ‘stadsas’
(linksonder) en ‘vizier’ (middenonder).
§ 5.3.3

‘Bestemmingsplan IJburg, eerste fase’ (augustus 1996) van dRO

Omdat de NvU en het SPvE geen rechtsgeldigheid hadden, diende het ontwerp ook te worden
vertaald in een bestemmingsplan. Hiervan was zoals gezegd in april 1995 al een conceptversie
verspreid, onder andere naar de Commissie voor de milieu-effectrapportage en de Amsterdamse
Raad voor de Stadsontwikkeling (vóór 1989: voor de Stedebouw). Op 22 augustus 1996 werd de
definitieve versie van het “globale” bestemmingsplan door B en W aangeboden aan de gemeenteraad,

238

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

die er op 4 september over vergaderde, tegelijkertijd met de NvU en het SPvE.973 Alhoewel het
bestemmingsplan geen echt ontwerpdocument was, wordt het hier als door dRO voorbereid product
toch kort behandeld.
