De bibliotheek als  creatieve makerplaats
Onderzoek

De bibliotheek als
creatieve makerplaats
In 2017 startte de KB samen met partners een
onderzoeksproject naar makerplaatsen in openbare
bibliotheken. Na drie jaar is het een goed moment om
de balans op te maken: zijn makerplaatsen een trend van
voorbijgaande aard, of hebben ze inmiddels een stevige
plek in het bibliotheekfirmament ingenomen?
Tekst: Marianne Hermans, adviseur onderzoek en kennisdeling, KB
Foto: De Bibliotheek Veenendaal

Makerplaatsen staan al een poos in de belangstelling van
bibliotheken (Van der Meer, 2016; Hermans, 2018). In 2018 deed
de KB voor het eerst een inventariserend onderzoek naar makerplaatsen. Van de 102 bibliotheken die aan het onderzoek deelnamen, hadden er toen 42 een eigen makerplaats. Eind 2020 is
via de Bibliotheekmonitor opnieuw een peiling gehouden onder
alle openbare bibliotheken.
Ontwikkeling makerplaatsen
Het beeld is ten opzichte van drie jaar geleden weinig veranderd:
44 van de 102 bibliotheken die aan het onderzoek meededen,
hebben een of meer makerplaatsen binnen de muren van de
eigen bibliotheek. Er lijkt dus niet echt een toename in het aantal
makerplaatsen, maar schijn bedriegt. Het aantal stijgt nog steeds:
31% van de makerplaatsen is geopend in 2020, 26% in 2018 en
22% eerder dan 2018. Uiteraard zijn veel plannen voor opening
van een makerplaats in 2020 niet doorgegaan, en veel fysieke
activiteiten zijn opgeschort of online aangeboden.
Activiteiten en bezoekers
Hoewel niet alle bibliotheken een speciale ruimte of makerplaats
hebben, bieden de meeste bibliotheken wel allerlei maakactiviteiten aan, zij het nu noodgedwongen online. Het populairst
zijn programmeren, robotica, 3D, creatief schrijven en videobewerking. De aangeboden activiteiten zijn nu vooral gericht op de
basisschooljeugd. Jeugd en primair onderwijs zijn vooralsnog de
belangrijkste gebruikers van de makerplaats. De bibliotheken willen graag meer doen voor jongeren uit het voortgezet onderwijs,
en ze willen ook meer bereik onder volwassenen en senioren.
 Samenwerking
Samenwerking vanuit de makerplaats is er vooral met het basisonderwijs (36%). Daarnaast werken bibliotheken op dit gebied
samen met het voortgezet onderwijs (32%), lokale professionals

48

Bibliotheekblad 3 2021

(32%) en in mindere mate ook het bedrijfsleven (23%). De bibliotheek is doorgaans de coördinerende en faciliterende partij; partners dragen doorgaans bij aan de begeleiding van activiteiten.
Knelpunten
Qua successen en knelpunten is er weinig veranderd. De grootste
uitdagingen zijn het vinden van goed geschoold personeel, met
de juiste expertise, en het bereiken van andere doelgroepen dan
alleen de jeugd tot pakweg 12 jaar. Bibliotheken werken veelal
met een mix van personeel in vaste dienst, vrijwilligers en zzp’ers.
Vooral het vinden van mensen met specifieke kennis is een uitdaging. Het merendeel van de bibliotheken met een makerplaats
zorgt dat het eigen personeel bijscholing krijgt.
Successen
Als successen noemen de bibliotheken onder meer de samenwerking met partners, het creëren van draagvlak binnen de eigen
organisatie en het rondkrijgen van de financiering. Financiering
gebeurt voornamelijk uit eigen middelen, aangevuld met projectsubsidies en bijdragen van deelnemers. Als financieringsbronnen
worden genoemd: de bibliotheek (80%); projectsubsidies van
gemeente, provincie, landelijk (46%); eigen bijdrage van de deelnemers (42%); samenwerkingspartners (23%); projectsubsidies van
de sector, zoals KB, POI, SPN etc. (17%); stimuleringsfondsen (16%);
bijdrage van organisaties aan activiteiten (14%) en anders (7%).
Openingstijden
De meeste bibliotheken kiezen ervoor om hun makerplaats alleen
te openen als er specifieke activiteiten zijn georganiseerd. Ongeveer een derde van de bibliotheken hanteert vaste openingsuren
en bij een kwart is de makerplaats ook op afspraak te gebruiken.
Een enkeling kiest voor vrije inloop.
Profiel
65% van de makerplaatsen is een fablab of digilab, met activiteiten zoals coderen, robotica en 3D activiteiten. Daarmee zijn
bibliotheken vooral succesvol bij de jeugd uit het basisonderwijs.
 Niettemin geven bibliotheken aan dat ze graag hun werkterrein
zouden verbreden naar meer verschillende activiteiten voor
meerdere doelgroepen. Vooralsnog lijken makerplaatsen vooral
in de hoek van digitale geletterdheid voor de jeugd te vallen. Dat
is op zich goed, de activiteiten dragen ook bij aan 21e-eeuwse
vaardigheden die behalve technische skills ook gaan over creativiteit, samenwerking en kritisch denken. Toch is het opvallend
hoe weinig bibliotheken buiten dat gebaande pad lijken te gaan.
Hebben ze moeite met de verantwoording of legitimatie van een

creatieve makerplaats die iets anders omvat dan een werkplaats
voor digitale vaardigheden, is er sprake van koudwatervrees, of
heeft inbedding en doorontwikkeling van de makerplaats gewoon geen prioriteit in de agenda van bibliotheken?
MAKERLAB
Met het project MAKERLAB willen we daar wat aan veranderen.
Met financiële steun van Stichting Pica gaan we binnen MAKERLAB werken aan vernieuwing van het concept makerplaats: in
ruimtelijke zin, in programmerende zin en qua inbedding in de
lokale context. Op vier plaatsen in het land worden proeftuinmakerplaatsen ingericht waarin wordt geëxperimenteerd met
verschillende inrichting, activiteiten en bereik van doelgroepen.
Het project is een samenwerking van TU Delft, Hogeschool
Rotterdam, FERS, Bibliotheek Hoeksche Waard, Bibliotheek
Hengelo, Bibliotheek Rivierenland en Bibliotheek Gorredijk.
Bronnen
Bibliotheekinzicht: Makerplaatsen in de bibliotheek.
https://tinyurl.com/h44fxsue.
Bieb-a-palooza (2021): De Maker Mindset: https://tinyurl.com/1v5c1gy5.
Bieb-a-palooza (20180: Makerplaatsen en design thinking:
https://tinyurl.com/yftb7qad.
Hermans, M. (2018). Makerplaatsen in Nederlandse bibliotheken.
Bibliotheekblad, 10-2018, p. 34-35. Te downloaden via
https://tinyurl.com/1j65v90t.
KB (2018). Makerplaatsen in openbare bibliotheken. Den Haag:
KB. Te downloaden via https://tinyurl.com/10zzy88o.
KB (2021). De bibliotheek als creatieve makerplaats. Den Haag:
KB., te verschijnen.
Meer, T. van der (2016). Steeds meer makersplaatsen in openbare
bibliotheken. IP | Vakblad voor informatieprofessionals, 2016-7,
p. 7-9. Te downloaden via https://tinyurl.com/2xtsszf8.
 Foto: de Bibliotheek Veenendaal

Proeftuin voor vernieuwing
MAKERLAB is een proeftuin voor vernieuwing rondom makerplaatsen in bibliotheken. Binnen het tweejarige project wordt ontwerpend onderzoek gedaan naar de programmering en inrichting van
makerplaatsen in hun specifieke lokale context en worden nieuwe
methodes ontwikkeld voor het monitoren van de impact van
makerplaatsen. De ontwikkelde aanpak zal worden opgenomen in
visietrajecten en landelijke instrumentaria die voor de hele sector
beschikbaar zijn. Het project loopt tot 31 december 2022.
Samenwerking en netwerk
In MAKERLAB staan experiment, samenwerking, netwerkvorming
en kennisdeling centraal. Bovendien is monitoring van de impact
een belangrijk element, waarvoor nieuwe instrumenten ontwikkeld zullen worden. Er wordt een peer group gevormd met
voorlopers uit de sector die fungeren als kritische vrienden. De
opgedane kennis wordt op verschillende momenten gedeeld
met het bibliotheekveld en met experts uit andere sectoren,
zodat iedereen van dit project profiteert.
In het ‘Fablab’ van de Bibliotheek Veenendaal worden veel ‘makersactiviteiten’ ontplooid. Zo waren er onder andere workshops waarin jongeren meer over
natuurkundige wetten leerden. Ook konden deelnemers recentelijk een ‘bibberspiraal’ maken en een ontwerp voor een bijzonder Valentijnscadeau laten graveren
met een lasersnijder.
Bibliotheekblad 3 2021

49.
