Het liedje van Paul Jonas
Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis

Het liedje van Paul Jonas
Author(s): D. F. Scheurleer
Source: Tijdschrift der Vereeniging voor Noord-Nederlands Muziekgeschiedenis, Deel 9, 2de
Stuk (1910), pp. 77-97
Published by: Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis
Stable URL: http://www.jstor.org/stable/947756.
Accessed: 20/06/2014 23:37
Your use of the JSTOR archive indicates your acceptance of the Terms & Conditions of Use, available at.
http://www.jstor.org/page/info/about/policies/terms.jsp.
JSTOR is a not-for-profit service that helps scholars, researchers, and students discover, use, and build upon a wide range of
content in a trusted digital archive. We use information technology and tools to increase productivity and facilitate new forms
of scholarship. For more information about JSTOR, please contact support@jstor.org.
Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis is collaborating with JSTOR to digitize,
preserve and extend access to Tijdschrift der Vereeniging voor Noord-Nederlands Muziekgeschiedenis.
http://www.jstor.org

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS
DOOR

Dr. D. F. SCHEURLEER.
Daar komt Paul Jonas aan,
't Is zoo'n aardig vcntje,

Bij hen, (lie totl et thans opkomende geslacht behooren, dat niet
meer weet wat ten Spa-a-boek was en de gedichten van VANALFrEN
niet meer kent, zullcn bovenstaande dichtregels geenerlei herinneringen
verwekken. Anders zal blet gaan met de meeste Hollanders, die vier of
meer kruisjes achter den rug hebben: zij zullen zich allicht herinneren
hoe hun in hun prille jeugd dit deuntje werd voorgezongen. Het was
toen een naklank van een voorheen veel gezongen volksliedje, een
deun, in het einde (der lSde eeuw misschien even algemeen verspreid
als eenige jaren gelelen: ,Kent gij dat yolk" of ,Arme vrouw en kinderen". Zelfs door de politieke slormen van den Keezentijd en de daarop
gevolgde rampen was het in den mond van het volk blijven voortleven.
 Met opzet maakte ik zooeven de vergelijking met de populariteit van
twee kort geleden overal gehoorde liederen. Waren deze een uitvloeisel
van geestdrift voor en medelijden met Zuid-Afrika, het boven aangehaalde deuntje was niet anders dan eene uiting van sympathie met de
in opstand gekomen Engelsche bezittingen in Noord-Amerika. Had de
Republiek steeds meer en meer te lijden van Engeland's oppermachtter zee,
het kon niet uitblijven, dat men zich hier te lande ging warm maken
voor een land, dat zich van Engelsche overheersching wilde vrivechten.
Bovendien was het nog niet geheel vergeten dat Nieuw-York vroeger
Nieuw-Amsterdarn had geheeten.
In 1776 verklaarden de Amerikanen zich vrij, en groot was hier het
aantal dergenen, die hetzij uit sympathie met de kolonisten, hetzi uit

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

78

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
haat tegen Engeland,hetzij- laten wij deze redennietvergeten- in de
hoop zich een nieuw handelsgebiedte ontsluiten,gaarnede kampende
kolonisten te hulp waren gekomen. Maar de Republiekwas in iet
laatste kwart der 18deeeuw vleugellam.De oude veerkrachtwas weg,
en reeds begonnende inwendigetwisten en moeilijkhedendoodendop
alles te werken.De politiekzweefde tusschende intriges,raadgevingen
en bedreigingender Engelsche en Franschegezanten.Ieder had zijn
partijen trachttedaarmedeons schip van staat te sturen naar zijnzin.
De Republiekwerd langzamerhandrijp om hare zelfstandigheidvoor
goed te verliezen.
Tengevolge der veldwinnendeantipathie tegen Engeland werd het
voortdurendmoeilijkerbuiten den strijdmet Amerikate blijven,vooral
toen in Juli 1778ook de oorlogtusschenBrittanjeen Frankrijkuitbarstte.
De Hollandersdreveneen levendigenhandelin alierleikrijgs-en scheepsbenoodigdhedenen het was toen reeds even moeilijkals thans om
moestwordenbeschouwd.
vooruitopte gevenwat als oorlogs-contrabande
Ook dient erkend, dat de Hollanders en Zeeuwen een bijzondere
voorliefde voor smokkelhandelbezaten. Zoo laten ziclI gereedelik de
tallooze pogingen der Engelschenverklarenom Nederlandschekoopvaarderster zee te visiteeren,hetgeen natuurlijkde verbitteringhier te
lande steeds deed klimmen.
 Het was in die dagen dat het feit plaatshad, in ons liedjevereeuwigd.
Den 4den en 5den October 1779 liepen te Texel vif fregatten binnen,
onder het bevel van den Amerikaanschen kapitein PAUL JONES.Twee

de Serapis,een veertiger,
warenbuit gemaakteEngelscheoorlogsschepen,
en the Countessof Scarborough,een twintiger.
Dat binnenloopenwas voor Hollandeene zeer hachelijkegebeurtenis.
PAUL JONES was in 1747 in Schotland als zoon van een tuinman geboren,

doch reeds jong ter zee gegaan,eerst op een slavenschip,later op een
smokkelaar.
Zelf vertelthi '), dat hij Amerikavoor het eerst zag toenhij 13jaar
oud was. Die kennismakingis echter van korten duur geweest. Hij
bleef zeeman tot 1773 en wat toen geschieddeis nog niet aan het licht
1) Brieven van en aan JoAN DEuCK VAN DER CAPELLIN VAN DE POLL, oltgegeven
Mr. W. H. Dc BBAUTOBT. Utrecht, 1879. Blz. 124.
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

door

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
79

gekomen.De Engelschegeschiedschrivers,die natuurlik niet best over
hem zin te spreken, weten van een geheimzinnigeerfeniskwestiete
verhalen, waarin hi nu juist geen prachtigerol zou hebben vervuld.
Het ware is niet bekend,maar zijne Amerikaanschevereerdershebben
toch geen bevredigendeverklaringkunnen geven van deze leemte in de
geschiedenisvan hun held. Het dienst nemenbUde in opstandgekomen
kolonistenhangt waarschijnlk met dit feitsamen.In elk geval:er bestaat
grond aan te nemen, dat zin overloopennaarAmerikaniet aan zuivere
sympathievoor de zaak der vriheid moet worden toegeschreven.
Vast staat dat JONES
in December1775 werd aangesteldtot eersten
luitenantop de Alfred en dat hij deel nam aan de eerstekrigsverrichting tegen de Engelschenop New Providence.
 In Juni 1777 kreeg hij het bevel over het fregat The Ranger, en
volgens zin beweren werd bij hem aan boord voor het eerst de Amerikaanschevlag (dertienroode en witte strepen)geheschen. Sommigen
zeer geneigdwas te bluffen,en ook
mogen dit betwifelen, omdat JONES
de
beweerde, vorige vlag (pijnboommet ratelslangen het onderschrift
,,Don 't tread on me")het eerst te hebben laten waaien, het is een feit
dat zijne aanstelling op de Rangerop denzelfdendag geschiedde,dat
het Congresde vlag vaststelde.
Met dit schip, z6o slecht dat het niet alle kanonnenkon voeren,
waarvoorhet gebouwdwas, maaktehij de Engelschekust onveilig.Hij
overmeesterdede gewapendesloep The Drake, en maaktein Engeland
met zin optreden zulk een indruk,dat de liedjeszangersaldaarhem
weldra tot onderwerphunnerstraatdeunenmaakten:
You have heard o'Paul Jones?
Have you not? Have you not?
And you've heard o'Panl Jones?
Have you not?
He was a rogue and a vagebond;
Was he not? Was he not?
And you've heard o'Paul Jones?
Have you not?
He came to Selkirk-ha,
Did he not? Did he not?
And...............
And stole the rings and the jewels a'
Did he not? Did he not?
And..................
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

80

HET LIEDJEVAN PAUL JONAS.
En zoo gaat dit liedje verder, uiterst geschikttot uitbreidingnaar
believen.Het feit, waarophier gedoeldwordt,is de landingop St. Mary's
Isle, in Schotland,waar een bezoek werd afgelegdaan het kasteel van
GraafSELKIRK,
en waarbijeene kleine plunderingplaats had, tegenden
die later het gestolenzilverwerkaan de gravinterugzond.
wil van JONES,

PAUL JONES,Zwarte kunst door R. Brookshaw. (M. 27SO).
In Augustus 1779 vinden wij JONESte L'Orient aan het hoofd van

een eskadervan vijf schepen.
Voor Amerikaanscherekeningwerden zij met behulpvan Frankrijk,
inmiddels ook met Engelandin oorloggeraakt,uitgerust.JONES
kreeg
voor zich een ouden Oost-Indie-vaarder,
Le Duc de Duras, een veertiger.
 This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
81

Het schip werd voor deze gelegenheidverdoopt,en kreeg den zonderlingen naam BonlhommeRichard. Dit was de titel der FranscheverFRANKLIN'S
bekend boek: Poor Richard's Almanac.
taling van BENJAMIN

Het was een oud, rot schip, slecht bewapenden met een zeer onbetrouwbare,saamgeraaptebemanning.Muiterijen desertiewarenschering
en inslag bij dit eskader.
Het plan was een aanslagte ondernementegen Edinburgof Leith,
doch het kwam niet tot uitvoering. JONES
ontmoette een Engelsche
onder
geleide van twee oorlogsschepen,waarmedehij
koopvaardivloot,
een verwoed gevecht aanging. Er vielen honderdendooden,en naar
verhoudingis dit een der bloedigstezeegevechtengeweest,die de nieuwe
reddeloosgeschoten,
geschiedeniskent. Reeds was het schip van JONES
toen de vijandelikevlag streek. In alleril moest de zinkendeBonhomme
Richard verlatenworden, Uit zijn gevangenschapteruggekeerdwerd de
Engelsche officier geridderd,terwil Londen hem een eerezwaardaanhood. De koopvaardershadden kunnen vluchten, maar de nederlaag
was, volgens deskundigenniet zoo geheel onvermidelijkgeweest met
het oog op den treurigenstaat der tegenpartij.
De toestandder schepen en het grooteaantalgekwetstennoodzaakten
ten spoedigste een haven op te zoeken. Het schijntdat hem
JONES
daartoede reede van Texel was voorgeschreven.
Aldaar was men officieel alles behalvemet dat bezoekingenomen.
JONES
was in Schotlandgeboren,en de Amerikaanschekolonieswaren
niet onafhankelijkverklaard.Volgens Engelsche zienswij7ewas het
eskaderdus niets dan een gezelschapzeeroovers,die n.b. twee koningsschepen hadden buit gemaakt!En als bevriendemogendheidmocht de
Republiekde Amerikaanschevlag niet erkennen.Twee schepenwerden
door Fransche officieren gekommandeerd,dus tegenover Frankrijk
ontstonder eveneens een scheeve positie.
Het was voor de regeeringeen zeer hachelijkgeval. Men begon met
het verbieden van eerbewizen en het houden van gemeenschapmet
de bemanning,in afwachtingvan hetgeen nader zou worden beslist.
 Weldra waren de poppenaan het dansen. Reeds den 8stenOctober
richtte de Engelschegezant YORKE
zich tot de AlgemeeneStaten met
verzoek de twee konings-schepen,te Texel binnen gebracht,in beslag

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

IIET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
te nemen, zijndedeze door een zeeroover,onderdaandes konings,buit
gemaakt.Op deze wijze zou ook de bemanningworden bevrijden zou
er voor de gekwetstenop kosten van den koningworden gezorgd.
Doch ook PAULJONESbleef niet stil zitten. Denzelfden 8sten October

was hij in den Haag, in zijn Amerikaanschuniform,de sterrenop zijne
epauletten.Hem was het niet het minst te doenom doordenFranschen
verzoek
gezant en diens invloedop de Stateneene inwilligingvan YORKE'S
te voorkomen.Zijnverblijfwas vankortenduur: hijlogeerdein ,,dezeven
Kerken van Rome"en vertrokden volgendendagvroegnaarAmsterdam.
Al leefde men toen nog niet in den tijd van telegrafen,telefonenen
snelpersen, en al stond eerst in de HaarlemscheCourantvan 7 Oct.
de lakonieke mededeelingvan het binnenvallender schepen, bij aankomst van PAULJONESwas de Amsterdamsche bevolking in rep en roer.
Hij bezocht de Beurs, hetgeen zooveel opzien baardedat ,de handel
voor eene geheele poos afgebrokenwierd"en toen hij zich op straat
vertoondeom zich naar het huis van een vriend,bijwien hij zou wonen,
te begeven,kon hij zich ternauwernooddoor de juichendemenigteeen
weg banen. Den volgendenavond woonde hij een voorstellingin den
Schouwburgbij, bij welke gelegenheidhij werd uitgeteekend(Zie nevenstaande afbeelding).Dat bezoek aan den Schouwburgzal wel niet toevallig zijn gebracht:velen liadden er belang bij de geestdriftvoor den
Amerikaanaan te wakkeren.
1) wilde de
Goede raad was duur. Volgens G. J. VANHARDENBROEK

Stadhouder,tegen den Raadpensionarisin, het verzoekvan Engeland
inwilligen, maar later schijnt hij ook van meeningte zijn geworden,
met een zoet lijntjeweg te krigen.
 dat het beter was, te trachtenJONES
Het antwoordder Staten was, dat zij lasthaddengegevende gekwetsten uit menschlievendheidaan wal te brengenen te helpenverzorgen,
maar dat zij ingevolge plakkaatvan 3 November1753 niet gerechtigd
waren uittemakenwie de rechthebbendenop de buitschepenwaren.
mochten
Kapers,of zooals men lien deftigernoemde,commissievaarders,
met hunne prijzen in Hollandschehavens binnenvallenen verblijven
om zich te herstellentot zij weder zee konden bouwen, mits zij geen
HAxDENBROEz.
Uitgegeven door Dr. F. J. L.
1) Gedenkschriften van GIJSBEBT JAN vANR
KRAMER. Amsterdam, 1901. D]. I. blz. 533.
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
83

last brakenof oorlogsbehoeften
innamen.Evenminmochten de prizen
bier worden verkocht. Met let oog op dit plakkaatverklaardende
Staten dat Jones buiten hul bereikviel.
Het spreektvan zelf dat Engelandzich bij deze uitvluchtenniet kon
was volgens hen geen kaper, maar een gewone
nederleggen.JONES
wist wel, dat de Staten tegenoverhem
Engelsche zeerooveren YoRKE

PAULJONES.Geteekend tijdens zijn bezoek
aan den Amsterdamschen Schouwburg.
niet zouden wagen de Amerikaanschevlag te erkennen,en bleef dus
op aanhoudingen uitleveringaandringen.
tracht JONES
In zijn brief aan VANDERCAPELLEN
zich van zijn Engelschen

oorsprongte ontdoen: 1 was indeed born in Brittain but 1 do not
inherit the degeneratespirit of that fallen nation, which 1 at once
lament and despise. It is far beneath me to reply to their hireling
invectives.
De woorden zijn voornaamgenoeg maar veranderdenhet standpunt
van de Engelschennatuurlijkgeenszins.
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

84

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
 Vernieuwd overleg bi de Staten, en daarbijkwam weder duidelijk
aan het licht hoe zwaar de staatsmachinewerkte. Met groote moeite
beveltot vertrek
kon men het zoo ver brengen,dat beloofdwerd,JONES
te geven, zonder iets te mogen inladen,dan hetgeenhli noodighad om
de naaste haven te bereiken.Voldeedhij hieraanniet dan zou desnoods
geweld worden gebruikt.
Deze laatste dreigendewoorden werden ingelaschttegen den zin der
steden Amsterdam,Dordrecht,Rotterdam en Schiedam(de handelssteden, die het met het eerlangvrije Amerikaniet wilden verkerven),
wier Gedeputeerdenbeweerden, dat overeenkomstighet reglementop
de deliberationvan 1585 zulk een gewichtigbesluit slechts eenstemmig
had mogen worden genomen. Zij hadden gewild dat de zaak in de
verschillendestedelijkevroedschappenter sprakewas gebracht,natuurlijk
om tijd te winnen, in dit geval voor hen de hoofdzaak.Op vrijhoogen
toon gaven zij te kennen dat zoo iets niet neer mocht voorkomen,
daar zij anders ,,daadelijkeeficatieusemesures"zouden nemen.
Deze resolutie der Staten was den 17dengenomen. Inmiddelshad
PAUL JONES weinig lust tot vertrekken omdat Engelsclie oorlogsschepen

buitengaatsop hem lagen te wachten, weshalve er iets anders op
gevonden werd. Plotseling vertoondende fregattende Franschevlag
liet vragenwat dit beteekende,kreeg
en toen de Vice-AdmiraalREYNST
de
schepen eene commissievan den koningvan
hij ten antwoorddat
Frankrik hadden ontvangen.Nu stonden de Staten dus niet meer
tegenoverhet niet erkendeAmerika,maar tegenoverFrankrik,dathier
te lande een grooten aanhang had. Ik laat in liet midden wie dit
middel had aan de hand gedaan: onze Raadpensionarisof de Fransche
gezant VAUGUYON,liet was een feit dat een kras optreden tegen JONES
nu nog moeilijker werd. Eigenaardig is dat JONESop zin schip de

Alliance de Anmerikaansche
vlag bleef voeren.
Eindelijk, den 27sten December zeilde JONESmet zijn schip uit, een

ware opluchting in den gespannentoestand.Het geluktehem aan de
op hem loerendeEngelscbeschepen te ontkomenen de Alliance veilig
naar Frankrijkte brengen.Omtrentde uitwisselingder te Texel achtergeblevengevangenenwerd door de oorlogvoerendepartijeneene schikking getroffen,zoodat deze bui voorbijdreef.
 This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
XVI
Aan eerbewijzen heeft het PAULJONESniet ontbroken; LODEWIJK

vereerdehem een goudendegen,en een medaillewerd op hem geslagen.
brachthem hulde, het Congresprees hem. In dezenoorlog
WASHINGTON
heeft hij evenwel niets meer kunnen uitrichten.Hi ging later terug
naar Europatot regelingvan geschillenwegens buit gemaakteschepen
en kwam daarnain Russischendienst.
Doch ook daar bleef hi niet lang, naar het heet ten gevolgevan
Reeds in 1792 overleed hij te Paris. De Nationale
twist met POTEMKIN.
Vergaderingnam over zijn dood den rouw aan.
Zine beroemdheiddanktehi dus wet aan hetgeen hi v66r 1780had
verricht,doch dit is voldoendegeweest om hem tot een gevierdenheld
te maken. De meest fantastischeverhalenliepen omtrenthem rond en
dat heeft hij sterk in de hand gewerkt.De man was verbazendijdel.
In 1798 verschenente Paris zijne Memoires,vertaaldin het Fransch
een boek, dat met omzichtigheidmoet worden gelezen.
door ANDRE,
Opmerkelik is dat een kwart eeuw later de belangstellingvoor JONES
zoo zeer is aangewakkerd.In 1825 schreef de AmerikaanSHERBURNE
zijne geschiedenisen vUfjaar later zag een boek het licht, gegrondop
een nicht van JONES.Van de
brieven, in het bezit van Miss TAYLOR,
MACKENZIElatere biographieen mogen genoemd worden die van SLIDELL
en van F. COOPER.
Door ALLANCUNNINGHAM
werd
DUMAS
en ALEXANDER

hij in een romanheldherschapen.
JONESwas daarvoor als geboren.
Nu eens was hij de sentimenteele minnaar, schrijvervan minnebrievenen gedichten,dan de onversaagdemeedoogenloozezeeschuimer.
Nu eens vinden wi hem in een zeer ernstigverkeermet de beroemdste
mannen van zin tijd, dan zien wi hem aan boordeigenhandigmuitende
of flauwhartigematrozen neerschieten.De geschiedenisvan het zilver
van GraafSELKIRK
is als gekniptuit een opera-comique.
 In de gedenkschriftenvan Mr. H. v. A. ') wordt meldinggemaakt
van eene ontmoeting met hem aan een gastmaal,hem door Amsterdamsche vereerdersin den Doelenaangeboden.Hi wordtdaargeschetst
1) Ult de Gedenksohriftea van een voornaam Nederlandsch beambte, over de tweede
helft der achttlende en het begin der negentiende eeuw. Medegedeeld door Mr. H vAN A.
Tiel. 1882, Blz 65.
IX.
6

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

86

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
als een klein, doch forsch gebouwdpersoon,met zeersprekendeoogen.
Hi maaktetoen ook den indrukvan veel beschaafderte zin dan men
van een kaperkapiteinzou verwachten.
De wijze waarophi zich tegenoverFranschewinen gedroeg,scheen
eene bevestigingvan het geruchtdat hij een groot vriendvan whisky
was en zijne neigingvoor het vrouwelijkegeslachtwerd gestaafddoor
de aanwezigheidvan een dame van onbekende nationaliteit,zijne
trouwe gezellin aan boord.
VANDEPOLL,die zich
Ook in de brieven aan J. D. VANDERCAPELLEN

met hem te Texel in verbindinghad gesteld,en doorhem uitvoerigop de
hoogte werd gehouden,doet hij zich als een beschaafdmenschkennen.
Bovengenoemdelevensbeschrijvingen romans verschenenallen tusschen 1820 en 183) en omstreekshet midden der eeuw werd nog te
Amsterdameen vaudevilleopgevoerd,getiteld,Paul Jones,le Corsaire";
zijn roem heeft hem dus nog geruimentijd overleefd.Toch werdreeds
in 1854 in de Navorschergevraagdnaar den oorsprongvanhetrijmpje,
dat het uitgangspuntvan deze mededeelingenvormt. Wellicht heeft
dat ,Jonas" daaraan schuld. En toch, die verbasteringvan den naam
is zoo licht te begrijpen.Hoeveel Hollanderskondenhet woord Jones,
zoo slecht passend in hun taal, uitspreken?Zooals gewoonlik in
dergelijkegevallenveranderdede volksmondden naam geijk het meest
voor de hand lag: in Jonas.
 En zeer spoedigna zijn komst te Amsterdamlag zin naam op aller
lippen. Een jaar later brak de onvermidelijkeoorlogmet Engelandlos,
en bij die gelegenheidverschenen tallooze liedjes, zoowel op losse
blaadjes, als in bundels.Sommigedroegenweinig zeggendetitels als:
OpwekkendeMatroozen-Liederen,anderen hadden, zooals het volk
graag had, klankrijkernamen, zooals .De OntwaakteLeeuw of de
lollandsche Tuyn, beplant met de aller Nieuwste,en Aengenaemste
Liederen, die Tegenwoordigmeest gezongenworden",of ,De Opperadmiraal van Holland, waar in te vindenzyn veel Fraaije Oorlogsen andere Liederen,alle op de tegenwoordigetyds omstandigheidtoepasselyk". Al deze boekjes zagen het licht in het begin van 1781,
want de overwinningvan Doggersbank,die den boekdrukkersook zoo
veel werk verschafte,wordt er nog niet in vermeld.
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
87

Welnu, in deze bundelsvinden wij het bewuste vers voluit. Hoewel
het voorzeker geen dichtkunstigewaardeheeft moge het hier volgen
wegens de grootepopulariteit,die het zoo lang heeft genoten:
OP DE BERUGTE HELD PAUL JONES.
STEM: Van hetlMarmotje.
1.
2.
Hier komt Paul Jones aan,
Het is soon aardig ventje,
Syn schip is naar de grond gegaan,
Ging op een Engels entje,
Hadde wy hem hier,
Hadde wy hem daar,
Hy wist het te probeeren,
Fortuyn kon anders keeren.
Hier komt Paul Jones aan,
Het is soon aardig ventje,
Een geboorte Amiricaan,
Gants geen Engels vrintje,
Hadde wy hem hier,
Hadde wy hem daar,
Hy wist het te probeeren,
Fortuyn kon anders keeren.
3.
Hier komt Paul Jonas aan,
Het is soon aardig ventje,
De gevangenen die hy bragt aldaar,
Van Brit en Engels Landje,
Hadde wy hem hier,
Hadde wy hem daar,
Hy wist het te probeeren,
Fortuyn kon anders keeren.
4.
 Hier komt Paul Jones aan,
Het is soon aardig ventje,
Hy doet soo meenig helde dian,
Tot welstant voor zyn vrintje,
Hadde wy hem hier,
Hadde wy hem daar,
Hy wist het te probeeren,
Fortuyn kon anders keeren.
5.
Hier komt Paul Jones aan,
Het is soon aardig ventje,
Hy doet veel dingen heel bekwaam,
Hy heeft een aardig entje:

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

88

HET LIEDJEVAN PAUL JONAS.
Hadde wy hem hier,
Hadde wy hem daar,
Hy wist het te probeeren,
Fortuyn kon anders keeren.
6.
Hier komt Paul Jones aan,
Het is soon aardig ventje,
Uit Tessel zoo na Brest gegaan:
Liet hem kyken in zyn krentje,
Hadde wy hem hier,
Hadde wy hem daar,
Hy wist het te probeeren,
Fortuyn kon anders keeren.
7.
Hier komt Paul Jones aan,
Het is soon aardig ventje,
Hy is op Zee gelyk een swaan,
Schiet de Koogels als een krentje,
Hadde wy hem hier,
Hadde wy hem daar,
Hy wist het te probeeren,
Fortuyn kon anders keeren.
8.
Hier komt Paul Jones aan,
Het is soon aardig ventje,
Hy draagt een Deegen op zyn Gat,
Het lykt wel een Studentje,
Hadde wy hem hier,
Hadde wy hem daar,
Hy wist het te probeeren,
Fortuyn kon anders keeren.
9.
Hier komt Paul Jones aan,
Het is soon aardig ventje,
Hy heeft zyn dinge wel gedaan,
En nu nog als een heltje;
Wit papier, Geel papier,
Wit papier, Geel papier,
Straks komt Paul Jones hier.
 Muziekkomt in deze goedkoopevolksboekjesniet voor. De wis was
blijkbaarvoldoende algemeen bekend om het liedje bij de zingende
gemeenteingangte doen vinden, en zat zoo vast in het gehoordat zij
nog 90 jaren later uit den mond van het volk kon worden opgeschreyen. Dit geschiedde in de NederlandscheBaker- en Kinderrijmen,
verzamelden medegedeelddoor Dr. J. VAN VLOTEN,met muziek van

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
89

M. A. BRANDTS
vorm.
BUYS,Leiden 1873, doch in zeerfragmentarischen
Men beperkte zich tot het eerste deel der melodie (Muziekbijlage
I)
de echte dreun van een baker om een luidruchtigenjeugdigenwereldburgertot kalmte te brengen.
Voorzekerpleit het voor het taaie leven der wize, dat men haar 26
samengesteld
jaren later opnam in het NederlandschVolksliederenboek,
Jhr. Mr. J. C. M. VANRIEMSDIJ
DE LANGE,
en Dr. G. KALFF.
door DANIEL

Uitg. van de Maatsch.tot Nut van 't Algemeen.Amsterdam.1897. Het
refrein is hier in eere hersteld,doch op niet gelukkigewize. Ik kom
hier aanstondsop terug. (Muziekbijlage
II).
Het spreekt van zelf dat de vraag rUst:vanwaardie deun van zulk
een eerbiedwaardigenouderdom? Het voorschrift:Stem: Van het
Marmotjegeeft eene duidelijkeaanwizing. Sedert eeuwen trokkenkinderen uit Savoie en Zuid-Frankrikdoor NoordwestEuropa,die in hun
onderhoudvoorzagendoor schoorsteenvegenen bedelen.Veelal hadden
zij marmotten bij zich, die bij muziek van een draailierof doedelzak
zoogenaamddansten.In de 18deeeuw zijndie knapenpopulairgeworden,
Zij pasten goed bij de toen zoo geliefkoosdeherdersen herderinnen.
met hun schaapjes en geitjes. Zoowel de draailierals de doedelzak,
werdenmode-instrumenten,
dooradellke en vorstelijkepersonenbespeeld.
Kinderen van den Prins van Turennewerden b.v. geschilderd,uitgedoscht als Savoyaards.Het dansendemarmotjeontbrakhierbijniet.
GOTHE
voert in zijn Jahrmarktsfestzu Plundersweilern') ook een
ten tooneele en liet hem in de tweede bewerkingvan
marmottenknaap
1778 een liedje zingen:
Ich komme schon durch manches Land,
Avecque la marmotte.
Und immer ich was zu essen fand,
Avecque la marmotte.
 Avecque si avecque la
Avecque la marmotte.
En niemandminder dan BEETHOVEN
gaf in zjn Op. 52, Acht Lieder,
eene bewerking van GOTHE'S
tekst voor zang en klavier! MuziekbijlageIII).
i) Jahrmarktsfestzu Plundersweilern.Entstehungs-und Bihnengesohichtevon MAX
HEimANN.
Berlin, 1900.
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

90

HET LIEDJEVAN PAUL JONAS

De nauwe verwandschapmet ons liedje springtin het oog.
De tekst van de gezochte stem (van het Marmotje)komt voor in
een paar gelijksoortigeliedboekjes:
Het Nieuw, kluchtigen zeer AangenzaamzinqendeMelk-Meisje,
of de
vermakelijkeTurf-Trapster,zijnde voorzien met de AldernieuwsteLieErveH. RYNDERS,
deren,die hedendaagsgezongenworden.Amstaodam,
z.j.
De ZingendeZwaan, of Vervolgop de Overtoomsche
Markt-Schipper.
z. j.
Amsterdam.F. G. L. HOLST
Op weinige afwijkingenna komen de twee lezingenmet elkander
heet: De
overeen. Het ruwe liedje, niet vrij van dubbelzinnigbeden,
MarmotteDans van Savoyen,en begint:
Meisje wilje mijn beesje eens zien
't Is zoo een klein Marmotje,
Hot kan danssen voor al de lien
Als hj komt nit zijn kotje,
A vikkie mooy, a vikkie mooy
A vikkie mooi, marmotte.
Dat deze tekst ook in de ZuidelijkeNederlandenbekendwas blijkt
uit eene parodie, voorkomendeop een Koningsbrief(aardigheid,gedruktvoor het Driekoningenfeest)
').
Vrienden, daar is een beestje te zien
Het is een sans-culotjen;
Het is te zien voor alle lien,
Het zit al op ze gotjen,
Avec e mi, avec e ma,
Avec ma maremotje.
De vermelding van den sans-culotteneemt elken twijfelaangaande
den tijd van het ontstaanweg. Muzieknotenzin helaas niet bijgevoegd,
evenmin als in de eerstgenoemdeliedboekjes.
Zoekt men naar eene noteeringder muziekuit die dagen dan vindt
te Amsterdamin 1759 verschenenbundeltje
men een bi A. OZOFSEN
muziek voor clavecimbaloen viool, getiteld: Het Broertjeen Susje
of het Savoiaartse Meisie en 't Marmotie,waarin ook een vaudeville
voorkomt:'t Marmotje.(Muziekbijlage
IV).
1) EDM. VANDBB STBAEZTIT,Les Billets des R.is en Fandre.
Gand, 1892.
 This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJEVANPAULJONAS.
91

te Amsterdambezit een hs. uit de 18e eeuw
De Heer J. W. ENSCHEDE
waar de melodie bina op dezelfdewijze is genoteerd.De afwijkingen
zijn onbeduidend.
Hier hebben wi dus niet de Paul Jonas-deun,die zich hier ten slotte
heeft vastgezet, maar het is toch een echt marmottenliedjegeweest.
Nog ettelike tientallenjaren later vindt men b. v. in La Cledu Caveau
3e Ed. Paris, z. j. N?. 313 eene melodie Not marmottea mal au pied,
die slechts weinig hiervanafwikt. (MuziekbilageV).
In de 18e eeuw teruggaandestuit men herhaaldelikop liedjes der
Savoyards en het is niet van belang ontbloot die nader te bezien
ofschoon men zich voor oogen moet houden dat dit geen bronnenzijn
waarin de liedjes zin opgenomenmet het doel ze nauwkeuriguit den
mond der zangers op te teekenen. Eene lezing is te vinden in een
liederenbundel:La clef des Chansonniersou Receuildes vaudevilles
depuis cent ans et plus, notez et receuillispour la premierefois par
BALLARD.
Paris 1717. Tome II Blz. 232.
J. B. CHRISTOPHE
De tekst luidt:
L'AIR:du Ramoneur.
1.
On dit que j'ay pour devise,
Plus d'habits que de chemise:
C'est a dire, bien des rats
Ramonez-cy, Ramonez-la
La, la, la,
La chemin6e du haut en bas.
2.
Dieuxl quelle 6trange m6thodel
Changer si sonvent de model
Tons les jours il y en a;
Ramonez-cy, Ramonez-la,
La, la, la,
La chemin6e du haut en bas.
De muziekis onder VI in de bijlageopgenomen.
Een tweede bron is een Harlequinade:La Ceinturede Venus,opgevoerdin 1715 en voorkomendein Le Theatrede la Foire ou l'Opera
Comique.Amsterdam 1722, Tome I. blz. 303. Het refreinis als in de
voorgaandelezing van de bigevoegdemuziek.Zie bijlageVII.
De Paul Jonas-melodievinden wj hierin niet terug.
 This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
Ook pogingen om haar op te sporen in volksliederen-verzamelingen
uit den nieuwerentijd mislukten.
In de Chants populaires de la Provence,rec. et ann. par DAMASEARBAUD

Aix, 1862-64, trof ik niets aan, dat op een bron geleek en JULIEN
de geleerdeuitgever der ChansonsPopulaires receuilliesdans
TIERSOT,
les Alpes Fran~aises(Savoieet Dauphing).Grenoble,1903, schreefmj
onze melodie niet te kennen.
beIn dezen prachtigenbundelheeft hij ook de schoorsteenvegertjes
handeld, doch hetgeen hij vond heeft voor ons alleen zidelingsche
waarde, namelijkdoor de refreinen. (MuziekbilagenVIIIen IX).
Wat leeren ons de bieengebrachtemelodieen?
Allereerstdat de Savoyardsallerleiliedjeshebbengezongen,algelijken
zij hier en daar op elkander.
Maar op een punt stemmen zi overeen, namelijk ten opzichte
van het refrein, de overoude straatroep,waarmedede knapenhunne
diensten aanboden.
Overoud mogen wij die noemen, want in 1543 reeds was hij zoo
populair dat in het toen verschenen bundeltje La Fleur de Poesie
te Parijs1909,een
Francoyse, op nieuw uitgegevendoor A. VANBEVER
ondeugendliedje voorkomt:
Ramonnez moy ma cheminee
Ramonnez la moy hault et bas,

dat in bundels van 1595 en 1599 werd overgenomen.
Het is die straatroep,die in den loop der tijdenen in verschillende
landstrekensterk gewizigd is, die het refreinvan het liedje vormt. Bij
de marmotten-dansheeft men eenvoudighet
Ramonez-ci, ramonez-la,

vervangendoor woordenvan ongeveerdenzelfdenklank.
Vandaarhet anders onbegrjpelike
Avecque si, avecgue la

of
A vikkie mooy, a vikkie mooy

en zelfs het:
Hadde wy hem hier
Hadde wy hem daar.
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

HET LIEDJEVAN PAUL JONAS.
 93

Ook op grondhiervannoemde ik hierbovende notatievanhet refrein
van 1897mindergelukkig.Ten onrechte
in het Nederl.Volksliederenboek
is hier de tekst verbeterd.Zeer terecht stond er: hadde wy hem hier
en niet hadden wy hem hier. De inlasschingvan de 4e achtste-noot
bederft voor goed het karaktervan het refrein.Eene vergelikingmet
de anderenotaties zal aanstondsmijn beweren bevestigen.
Tot verontschuldigingvoor de betrekkelijkgrooteruimte in beslag
genomen voor mededeelingenaangaandedit onbeduidendeliedje, wil
ik nog aanvoeren dat PAUL JONESde held is geweest van nog meer

liederen. In verschillende bundels komt nog een gedichtvoor van 12
coupletten: Zamenspraaktusschende Koning van Engeland en PAUL
een wonderlijkmengsel van voornaamheiden kinderlijkheid.
JONES,
Afwisselendis de vorst en de kaper aan het woord, b. v.
De Koning van Engeland.
Ik ben de Koning
Van 't machtig Engeland,
Gij Paul Jones
Moet vallen in min hand
Ik heb geen ontzag,
Al voor u valsche vlag.
Ik zal u wel paaijen,
Al weet gy 't zoo te draaien,
Door een felle slag

Paul Jones.
Wel Engeland
Ik ben een M;in op zee,
Al wat ik van u zie
Dat weetje, neem ik mee,
Myn volk is wel klaar,
Dat wierd gy laatst gewaar,
Ik heb gezworen,
Wil myn zeker hooren,
Ik breng u in 't gevaar.
enz. enz. Niet oneigenaardigals staaltjevan toenmaligevolkspoezie.
Ook in andere liedjes komt onze kapitein nog voor, b. v. in een
Zamenspraak tusschen twee buurvrouwenGrietjeen Dieuwertjeover
de oorlogsverklaring.Daar luidt het o. a.:

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

94

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
Wie daivel zon Engeland schroomen,
Krygen wy hem op de Zee,
Laat hem onder ons vleugels koomen,
Wy doen als Paul Jonas dee.
 In een andere Redenatie weet een Sardammerte vertellendat hI
van een koopmanin den Noord heeft vernomen:
Dat Paul Jonas dra
Legt in Noord Amerika
Met zyn schepen wel bemand
Om te neemen Engeland.
Het was een veeg teeken, dat in die liedjes zoo veel heil verwacht
werd van een vreemdenkaper-kapitein.
Opmerkelijkis hoe snel het liedje populairis geworden. In diezelfde
bundels uit de eerste helft van 1781 komt er reeds eene navolging
van voor:
Daer komt Jack den Engelsman
Met al zin drygementen
Gelooft dat hy ons dwingen kan
Maer wy staen nu als venten,...
en daarbi staat als wijze voorgeschreven:Daar komt Paul Jonas aan,
dus nam men aan, dat ieder reeds wist hoe die melodiewas, minstens
even goed als van het Marmotje, zooals bij het andereversje staat
aangegeven.Ook op het tooneel is onze melodie toegepast,namelik in
Lijnslager's kluchtspel: Eneas in zijn zondagspak.De held werd in
een kinderwagenten tooneele gevoerd onder het zingen van:
Daar komt prins Eneas aan,
Hy rijdt op zyn wagen,
Lustig, jongens, trekt wat aan,
Anders krig je slagen,...
Dit stuk werd te Amsterdamin het laatst der 18deeeuw opgevoerd.
Zoo heeft hier te lande de berinneringaan den Amerikaanschen
kaperkapiteinlangen tijd, bewust en onbewust,voortgeleefd.
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

95

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
MUZTIEKRIJLAGEN.
I.
Aar s JPl- J,

ni

ro - n

Daar komt Pan - wel Jo - nas aan, 't Is zoo'n aar - dig vent - jen,

L

N
,II

N

't Ship

P I!

is naar de grond ge-gaan,

I J.L JJ

J

op een En-gelsch ent - jen.
II.
 _"

a k

t Pa--

JoN I-N aa

t IN

i

Daar komt Pan - wel Jo - Dnas aan, 't Is zoo'n aar - dig vent - - - jen,

pI^ J

F_'pT

1

^ ^ N

'tSchip is naar den grond ge - gaan, Op een

Had - den

wU

hem hier,

Had - den

-

r

#
wist het

te

i _r

En - gelsch ent - -- jen.
zU

hem daar, Hi

h

pro - bee - ren, For - tuin kan an -ders kee - ren.
III.
_6_. J It !
|

I.
'J
i#!

I-

|!

-'-"mf* Jr ,> J. J = l|Ir t r- c
%&--m

1^r

r-t

I:

-rC

jtlc

I:

-

m+

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

li

96

HET LIEDJE VAN PAUL JONAS.
IV.
' r-J

',

f~-f

-r

~^--r

r

t'

#

'

r

r|r

i

r-:-r

~F|r_--

J -'r

:4

r|r

,S

r

-'!

I"

v.
l1I

'-,r-

1F-

'l" " o-I

r-r-c

^r

r

r,

r '

-

-rlr

r

,c -

Ir'r"
r,

J

JI

r

I, r
r

J

J

r

VI.
VI.
.'

ri

r,rl.,

r

r
rlr

r

-I

,11'

r"1Itll

This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions

J ,-

97

IIET LIEDJEVANPAULJONAS.
VII.
Ra - mo - nez

r

r II

I

la,

la,

I

la, la,

t

't

a * mo - nez

ci

'

v

la, ohe - mi - n6

i

du hant en

bas.
du hant en

bas.
VIIIH.
Hol H!6 Ra-mo -nez

la che-mi-

n6

IX.
 R-- mo
; [z '
Ba - mo - nez

n6,
ne,

Do

t

Da haut

en

en

la,

r 'lm
Ra - mo - nez

-m
la,

La che- mi-

bas.
bas.
This content downloaded from 195.34.79.174 on Fri, 20 Jun 2014 23:37:24 PM
All use subject to JSTOR Terms and Conditions.
