De stand van de geschiedschrijving van de Nederlandse politieke partijen
56

De stand van de geschiedschrijving

239

biograaf gevonden.63 De twaalf ‘apostelen’ die de partij in 1894 stichtten, zijn daarbij
onderbedeeld: van slechts twee verscheen een moderne, volwaardige levensbeschrijving. De joodse, charismatische vakbondsman Polak werd vereeuwigd in een monumentale biografie door de uit een links milieu afkomstige historicus Bloemgarten.64
Precies op de honderdste verjaardag van de SDAP publiceerde Perry zijn levensbeschrijving van de nuchtere en bedaarde Vliegen — partijvoorzitter, parlementariër en
geschiedschrijver van de sociaal-democratie, maar ook met Gerhard de enige oprichters
van de SDAP die ook nog de totstandkoming van de PvdA meemaakten.65 In de ‘halve’
biografie die de historicus Groos aan Gerhard wijdde, staat vooral zijn gedachtegoed
centraal.66 De overige apostelen — en in feite ook Gerhard — wachten allen nog op
een min of meer volledige, wetenschappelijke biografie, zoals bijvoorbeeld de flamboyante, emotionele partijleider Troelstra — die er overigens in de hierboven genoemde studies over Domela Nieuwenhuis, Polak en Vliegen niet al te best vanaf komt.67
Het leven van de persoonlijk secretaris van Troelstra, de ‘rode patriciër’ Wiardi
Beckman — naar wie enkele jaren na zijn dood in maart 1945 het wetenschappelijk
bureau van de PvdA zou worden vernoemd — is vastgelegd door de hierboven reeds
geïntroduceerde Wijne.68 Wiardi Beckman speelde een vooraanstaande rol bij de
vaststelling van het nieuwe beginselprogram van de SDAP van 1937. Hieraan werd
ook een belangrijke bijdrage geleverd door Bonger. Over deze socioloog schreef zijn
vakgenoot Van Heerikhuizen een intellectuele biografie.69 Eén van de inspiratoren
van de ideologische vernieuwing was de religieus socialist Banning. Bij zijn honderdste
geboortejaar in 1988 herdacht de Leidse Universiteit, waar Banning studeerde en
doceerde, hem met een studiedag. De bijdragen van deze bijeenkomst over zijn opvattingen aangaande theologie, ethiek, godsdienstsociologie en politiek werden gebundeld.70
Volgens Wijne beschouwde SDAP-leider Alberda Wiardi Beckman als zijn kroonprins
en hij meent dat onder diens leiding ‘een andere Partij van de Arbeid zou zijn ontstaan’
dan onder Drees. Deze politicus mocht zich in het midden van de jaren tachtig verheugen in de aandacht van de aan de Rijksuniversiteit Leiden verbonden politicoloog
63 Van het in 1968 verschenen, gedegen proefschrift van PvdA-burgemeester Borrie over Wibaut kwam
in 1987 een ongewijzigde herdruk uit; zie G. W. B. Borrie, F. M. Wibaut, mens en magistraat. Ontstaan en
ontwikkeling der socialistische gemeentepolitiek (Den Haag, 1987; eerste druk, Assen, 1968).
 64 S. Bloemgarten, Henri Polak sociaal democraat 1868-1943 (’s-Gravenhage, 1993).
65 J. Perry, De voorman. Een biografie van Willem Hubert Vliegen 1862-1947 (Amsterdam, 1994).
66 J. Groos, A. H. Gerhard, een meester. Een samenvatting van zijn ideeën (Amsterdam, 1994).
67 Na de vijftigjarige herdenking van het overlijden van Troelstra in 1980 besloot de WBS tot de publicatie
van een boek over de SDAP-leider; zie Hueting, De Jong Edz., Ney, Ik moet, het is mijn roeping. Het bevatte biografisch materiaal dat de auteurs hadden ‘overgehouden’ van hun analyse van Troelstra’s staatsopvatting; zie: idem, Troelstra en het model van de nieuwe staat (Assen, 1980).
68 J. S. Wijne, Stuuf Wiardi Beckman. Patriciër en sociaal-democraat (Amsterdam-Brussel, 1987).
69 B. van Heerikhuizen, W. A. Bonger, socioloog en socialist (Groningen, 1987).
70 M. B. ter Borg, ed., Banning als denker (Utrecht, 1988). Aan de hand van persoonlijke documenten
uit de nalatenschap van Banning schreef zijn oudste dochter een biografie waarin de nadruk valt op de
ontwikkeling van zijn gedachtegoed; zie H. van Wirdum-Banning, Willem Banning 1888-1971. Leven en
werken van een religieus socialist (Amersfoort-Leuven, 1988).
 240

Gerrit Voerman

Daalder. Bij Drees’ honderdste verjaardag in 1986 werd in Leiden een symposium
aan deze staatsman gewijd.71 De ‘partijpolitieke’ loopbaan van Drees — dat wil zeggen
‘Drees’ plaats in, en zijn verhouding tot’ de SDAP en de PvdA — is zorgvuldig en ingetogen beschreven door de historicus Brinkman, lange tijd secretaris van de WBSwerkgroep geschiedenis.72 Deze studie, waarin de nadruk valt op de vooroorlogse
periode, wil nadrukkelijk geen biografie zijn. Die taak heeft zich Brinkmans promotor
Daalder gesteld. Samen met de historicus J. H. Gaemers bereidt hij een levensbeschrijving voor in vier delen. In 2003 verscheen als eerste het deel over het politieke
leven van Drees in de periode 1940-1948; in 2004 de band over Drees’ opstelling ten
aanzien van de onafhankelijkheid van Indonesië.73 Het wachten is op de beide delen
over de jeugdjaren van Drees en zijn optreden in de lokale en landelijke politiek in
de periode tot 1940, en over zijn premierschap (1948-1958) en de jaren als elder
statesman.
 Partij van de Arbeid
Niet alleen de SDAP moet het zonder partijgeschiedenis doen, een kwalitatief hoogwaardige monografie over de PvdA is evenmin geschreven. Het in 1986 verschenen
overzicht van de historie van de partij vanaf de oprichting in 1946 van de hand van de
journaliste Bleich kan op zo’n kwalificatie geen aanspraak maken.74 De inzet van het
werk is niet al te hoog; het beoogt ‘niet meer — of minder — dan een beeld te geven
van het wel en wee van de Partij van de Arbeid in de veertig jaar van haar bestaan.’
Deze geringe pretenties en ook de vele citaten uit het bronnenmateriaal verlenen het
verhaal een kroniekmatig en anekdotisch karakter. Hoewel het boek in opdracht van
de PvdA werd geschreven, is deze partij niet gespaard: de auteur kreeg vrije toegang
tot de bestuursnotulen en kon daarover schrijven wat haar goeddunkte.
Wel zijn er evenals in het geval van de SDAP episodes in het bestaan van de PvdA
uitgebreid beschreven, waarbij de aandacht vooral uitging naar het kabinet-Den Uyl
en de internationale oriëntatie van de partij. De historicus Rovers beschrijft de buitenlands-politieke opstelling van de PvdA ten tijde van de Koude Oorlog, dat wil
zeggen de periode 1946-1958.75 In zijn proefschrift toont hij aan dat de Nederlandse
sociaal-democratie zich snel voegde in ‘de nieuwe internationale constellatie van de
Pax Americana’, nadat zij kort had gekoerst op een middenpositie voor Europa tussen
de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Het anti-amerikanisme dat de PvdA mede
door de vernieuwingsbeweging Nieuw Links in de volgende decennia in haar greep
kreeg, had tot gevolg dat haar Atlantische oriëntatie twijfelachtig werd, aldus de histoH. Daalder, N. Cramer, ed., Willem Drees (Houten, 1988).
M. Brinkman, Willem Drees, de SDAP en de PvdA (Amsterdam, 1998).
 73 H. Daalder, Gedreven en behoedzaam. Willem Drees 1886-1988. De jaren 1940-1948 (Amsterdam,
2003); Idem, Vier jaar nachtmerrie. Willem Drees 1886-1988. De Indonesische kwestie, 1945-1949
(Amsterdam, 2004).
74 A. Bleich, Een partij in de tijd. Veertig jaar Partij van de Arbeid 1946-1986 (Amsterdam, 1986).
75 F. Rovers, Voor recht en vrijheid. De Partij van de Arbeid en de Koude Oorlog 1946-1958 (Amsterdam,
1994).
71
72

De stand van de geschiedschrijving

241

ricus en politicoloog Zuijdam in zijn dissertatie. Deze beslaat de jaren 1958-1977 en
kan dus als het vervolg op de studie van Rovers worden beschouwd.76 De fatale invloed
van Nieuw Links op de electorale en politieke positie van de PvdA, die culmineerde
in de overmoedige, tegen de confessionele partijen gerichte polarisatiestrategie, is
teboekgesteld door de politicoloog Van Praag, zelf lid van de PvdA.77 Zijn studie
geeft minutieus en uitvoerig de interne ontwikkelingen in de PvdA weer in de periode
1966-1977.
 Van Praags onderzoek eindigt in oktober 1977, toen de partijraad van de PvdA het
tweede kabinet-Den Uyl torpedeerde. Het eerste kabinet-Den Uyl, dat vermaardheid
verwierf als de meest linkse regering in de Nederlandse geschiedenis, mag zich in de
nodige belangstelling verheugen. Daarbij viel het accent vanzelfsprekend vooral op
de parlementaire werkzaamheid.78 Een uitzondering vormt het proefschrift van de
historica Van den Broek, die de verschuivingen in de collectieve herinnering aan dit
kabinet poogt te traceren. In het middelpunt van de beeld- en mythevorming staat
Den Uyl — niet alleen als minister-president, maar ook als PvdA-leider: zijn relatie
met zijn partij komt dan ook ruimschoots aan bod.79
De opkomt van Nieuw Links leidde in 1970 tot de afsplitsing van de partij Democratisch Socialisten ’70 (DS’70) van de PvdA — de eerste die zich aan de rechterzijde
van de sociaal-democratie voordeed. Op uitgebreide, uitputtende maar nogal vlakke
wijze is de geschiedenis van deze partij die dertien jaar heeft bestaan in al haar facetten
beschreven, mede op basis van archiefonderzoek.80 De auteurs — die beiden affiniteit
hebben met de PvdA — hebben de neiging de invloed van DS’70 op de latere
ideologische en programmatische heroriëntatie van PvdA nogal te overschatten.81 Bij
het schisma speelde ook de ‘progressieve concentratie’ een rol die vele Nieuw-Linksers
met Democraten66 (D66), de Politieke Partij Radikalen (PPR) en de PacifistischSocialistische Partij (PSP) wilden bereiken. Chroniqueur van deze samenwerking is
de classicus Klaassen, lid van de PPR en daarna van GroenLinks.82
Met biografieën van partijleiders is de PvdA niet gezegend, maar daarin komt enige
verandering. Zoals reeds vermeld zijn in de afgelopen jaren de eerste twee delen verschenen van de vierdelige levensbeschrijving van Drees. Verder werkt de al aange76 F. Zuijdam, Tussen wens en werkelijkheid. Het debat over vrede en veiligheid binnen de PvdA in de
periode 1958-1977 (Amsterdam, 2002).
 77 Ph. van Praag, Strategie en illusie. Elf jaar intern debat in de PvdA (1966-1977) (Amsterdam, 1990).
78 Zie J. Ramakers, G. Voerman, R. Zwart, ed., Illusies van Den Uyl? De spreiding van kennis, macht en
inkomen (Amsterdam, 1998); P. Bootsma, W. Breedveld, De verbeelding aan de macht (Den Haag, 1999).
79 I. van den Broek, Heimwee naar de politiek. De herinnering aan het kabinet Den Uyl (Amsterdam,
2002)..
80 Het archief van DS’70 is op het DNPP gedeponeerd; zie G. Voerman, ‘Collectie DS’70. Plaatsingslijst
archief van de politieke partij Democratisch Socialisten ’70’, Jaarboek 1986 DNPP (1987) 180-194; en
idem, ‘DS’70 in de bestanden van het DNPP. Overzicht van het archief- en documentatiemateriaal
betreffende de politieke partij Democratisch Socialisten ’70’, Jaarboek 1989 DNPP (1990) 189-196, 221.
81 H. Vingerling, C. C. Schouten, Democratisch Socialisten ’70. Nevenstroom in de sociaal-democratie?
(Rotterdam, 2003)
82 W. Klaassen, De progressieve samenwerking van PvdA, D’66, PPR en PSP, 1966-1977 (Alphen aan
den Rijn, 2000).
 242

Gerrit Voerman

haalde journaliste Bleich aan een biografie van Den Uyl, en is er een over Mansholt
in aantocht.83 Voor het overige zijn enkele vertegenwoordigers van het tweede echelon
geportretteerd. Een hybride biografie is gewijd aan Thomassen, die een vooraanstaande
rol speelde bij de oprichting van de PvdA en later burgemeester van onder meer
Rotterdam werd. De historicus Wiedijk beschreef zijn leven tot 1948, waarna Thomassen vervolgens zelf het verhaal aanvult — met als resultaat van deze samenwerking
een weinig kritische levensschets.84 Over Tans, de katholieke PvdA-voorzitter in de
roerige jaren 1965-1969, schreef de al geïntroduceerde historica Klijn een biografie.85
Haar vakgenote Linders schetste het leven van de feministe Tendeloo, achtereenvolgens VDB-politica en PvdA-Tweede-Kamerlid.86 De ontwikkeling in het politieke
denken van de scherpzinnige maar ook eigengereide essayist De Kadt — TweedeKamerlid in de jaren 1948-1963 en als publicist invloedrijk in de PvdA — werd in
een biografische context geplaatst door de historicus Havenaar.87 De socioloog Pels
schreef een ‘denkbiografie’ van De Kadt over zijn elitistische democratiekritiek.88

COMMUNISME

De historiografie van de CPN is rijk. Zij bestaat uit vele artikelen en een aantal monografieën, zo tonen de twee (!) bibliografieën die de publicaties over deze partij in
kaart brengen en die ook bronnenoverzichten bevatten.89 Ook het bewegende beeldmateriaal van de CPN is uitvoerig beschreven.90 De geschiedschrijving van de CPN
was lange tijd vrijwel uitsluitend het werk van het partijbestuur of van ‘renegaten’,
van leden dus die gebroken hadden met de partij — met andere woorden: ‘geschiedschrijving van huis uit.’91 Naast publicaties waarin de officiële partijlijn resoneert,
leverde dit persoonlijk gekleurde, soms rancuneuze geschriften op, alhoewel er natuurlijk uitzonderingen zijn. Zo publiceerde de ‘afvallige’ De Jonge in 1972 zijn weten-

De biografie over Mansholt wordt voorbereid door de historicus J. van Merriënboer, die is verbonden
aan het Centrum voor parlementaire geschiedenis.
 84 H. Wiedijk, W. Thomassen, In vuur en vlam! Wim Thomassen, geïnspireerd organisator van de Partij
van de Arbeid (Amsterdam, 1992).
85 A. Klijn, Onze man uit Maastricht. Sjeng Tans 1912-1993. Een biografie (Nijmegen, 2001).
86 A. Linders, ‘Frappez, frappez toujours!’ N. S. Corry Tendeloo (1897-1956) en het feminisme in haar
tijd (Hilversum, 2003).
87 R. Havenaar, De tocht naar het onbekende. Het politieke denken van Jacques de Kadt (Amsterdam,
1990).
88 D. Pels, Het democratisch verschil. Jacques de Kadt en de nieuwe elite (Amsterdam, 1993).
89 C. Boet, e. a., Van bron tot boek. Apparaat voor de geschiedschrijving van het communisme in Nederland
(Amsterdam, 1986); en M. Schrevel, G. Voerman, ed., De communistische erfenis. Bibliografie en bronnen
betreffende de CPN (Amsterdam-Groningen, 1997).
90 B. Hogenkamp, P. Mol, Van beeld tot beeld. De films en televisieuitzendingen van de CPN, 1928-1986
(Amsterdam, 1993).
91 G. Harmsen, J. Wormer, ‘Bibliografie van de geschiedschrijving over het Nederlandse communisme’,
in: Boet, Van bron tot boek, 133-173, 133.
 83

De stand van de geschiedschrijving

243

schappelijk verantwoorde studie over de CPN — de eerste ‘moderne’ partijgeschiedenis.92
In het kader van de vernieuwing van de CPN die aan het einde van de jaren zeventig
begon nam binnen de partij de belangstelling voor haar geschiedenis toe, vooral van
studenten die eerder in groten getale lid waren geworden. Onder de hoede van het
Instituut voor politiek en sociaal onderzoek (IPSO) — het wetenschappelijk bureau
van de partij — werd in 1979 een ‘geschiedeniswerkgroep’ gevormd, die het onderzoek
naar en de discussie over de partijgeschiedenis wilde stimuleren.93 De leden konden
hierover publiceren in de reeks Cahiers over de geschiedenis van de Communistische
Partij van Nederland, waarvan in de jaren 1979-1985 tien delen verschenen. Aanvankelijk waren de bijdragen nogal linientreu, maar naarmate in de eerste helft van
de jaren tachtig de partijvernieuwing voortschreed en de CPN meer afstand nam van
het leninisme, werden zij kritischer. Centrale thema’s in de geschiedschrijving waren
de CPN tijdens en meteen na de Tweede Wereldoorlog en het stalinisme en de destalinisatie binnen de partij.94
De veelal jonge historici konden bij hun onderzoek gebruik maken van het archief
van de CPN. Mede onder druk van de geschiedeniswerkgroep ging het partijbestuur
er in 1982 toe over het tot dan toe altijd gesloten partijarchief voor onderzoek te
openen. Na de ordening werd het archief van 72 strekkende meter in 1985 toegankelijk
— niet alleen voor partijleden, maar ook voor niet-leden.95 Overigens is het archief
van de CPN nogal gehavend. Het vooroorlogse gedeelte is verdwenen bij de Duitse
inval in 1940, en ten tijde van de Koude Oorlog werden vele documenten niet bewaard
of was er slechts van summiere verslaglegging sprake uit angst voor infiltratie van de
Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD).96 Dat de vrees voor bemoeienis van de BVD
niet ongegrond was, blijkt uit de dissertatie over de Dienst ten tijde van de Koude
Oorlog van de historicus en BVD-medewerker Engelen. Hij had onbelemmerde toegang tot het BVD-archief en beschrijft uitgebreid de werkwijze van de Veiligheidsdienst ten aanzien van de CPN.97 Het BVD-archief werd overigens in 1986 in beginsel
toegankelijk voor onderzoekers, nadat de afdeling rechtspraak van de Raad van State
had bepaald dat het historische materiaal onder de Wet Openbaarheid van Bestuur
viel.98 Later volgden echter weer ernstige beperkingen.
 In de jaren negentig ging er op de geschiedschrijving van het Nederlandse communisme een stimulerende werking uit van de opening van de altijd hermetisch gesloten
archieven van de Communistische Internationale (Comintern) en van de Communis92 A. A. de Jonge, Het communisme in Nederland. De geschiedenis van een politieke partij (Den Haag,
1972).
93 [H. Galesloot], ‘IPSO-werkgroep geschiedenis. Verslag van twee jaar activiteiten’, in: Cahiers over
de geschiedenis van de Communistische Partij van Nederland, VI (Amsterdam, 1981) 136-140.
94 Zie ook Bank, ‘Het socialisme’, 142, 145-146.
95 ‘Inleiding bij de inventaris van het archief van de CPN’, in: Boet, Van bron tot boek, 9-11; zie ook M.
Schrevel, Inventaris van het archief van de Communistische Partij van Nederland (CPN) 1940-1991 waarin
opgenomen het archief van Marcus Bakker 1940-1992 (Amsterdam, 1994).
96 Zie A. A. de Jonge, Stalinistische herinneringen (Den Haag, 1984) 9-10.
97 D. Engelen, Geschiedenis van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (Den Haag, 1995).
98 Ibidem, 31-32.
 244

Gerrit Voerman

tische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU) in Moskou. Na de ondergang van de SovjetUnie in 1991 werden deze archieven toegankelijk, alhoewel na verloop van tijd de
openheid deels weer aan banden is gelegd. De CPN was van 1919 tot 1943 lid van
deze communistische wereldorganisatie.99
Zoals hierboven reeds vermeld is de voorgeschiedenis van de CPN — van 1909 tot
1918 SDP geheten — in extenso beschreven door de socioloog Buiting. Naar het
voorbeeld van de door Lenin geleide Russische Communistische Partij doopte de
SDP zich om tot CPN. In 1918 drong deze partij door tot de Tweede Kamer, waar
haar vertegenwoordigers nauw gingen samenwerken met Kruyt, het enige Kamerlid
van de Bond van Christen-Socialisten (BCS). Het enerverende leven van deze predikant en zijn overgang naar het communisme zijn vastgelegd door de socioloog en
theoloog Noordegraaf.100 Ook in zijn biografie over De Ligt — de aartsvader van het
christen-socialisme in Nederland en geruime tijd leider van de BCS — en in de samen
met de historicus Verwoerd geschreven levensschets van de schrijfster Van der Vlies
(bekend onder haar pseudoniem Enka) komt de BCS uitgebreid aan de orde. Veel
meer is er over deze tamelijk marginale, in 1907 opgerichte en in 1921 alweer opgeheven partij niet gepubliceerd.101
De oriëntatie van de CPN op de Sovjet-Unie had grote gevolgen voor deze partij.
 De historicus Voerman beschrijft op basis van bronnenmateriaal uit de Cominternarchieven uitgebreid hoe de Nederlandse partij in de jaren twintig op ideologisch,
organisatorisch en financieel terrein steeds afhankelijker werd van Moskou.102 Als
gevolg van deze ‘domesticatie’ en toenemende bolsjewistische invloed in de CPN
haakten diverse prominente leden af. De sterrenkundige Pannekoek brak in 1921 met
de partij; hij kreeg zijn biograaf in de Amerikaanse historicus Gerber.103 In hetzelfde
jaar verliet ook de dichter Gorter de CPN; evenals Pannekoek bekeerde hij zich tot
het raden-communisme. Zijn leven is beschreven door de historicus De Liagre Böhl,

99
Een groot deel van de archivalia in Moskou die betrekking hebben op de CPN, is op microfilm op het
IISG raadpleegbaar; zie M. Schrevel, ‘Stukken met betrekking tot de CPH/CPN in het archief van de
Komintern, 1919-1943 [1945]’, in: Schrevel, Voerman, De communistische erfenis, 39-72; M. Schrevel,
Collectie David Wijnkoop 1898-1960. Lijst van de microfilm-kopie, aanwezig in het IISG (Amsterdam,
[1996]); en G. Voerman, Plaatsingslijst van de microfilms van de aanvulling op de stukken betreffende de
CPH/CPN in het archief van de Komintern 1921-1934 (Amsterdam, 2003).
100 H. Noordegraaf, Het christen-socialisme van John William Kruyt en Truus Kruyt-Hogerzeil (Voorburg,
1990).
101 H. Noordegraaf, Niet met de wapenen der barbaren. Het christen-socialisme van Bart de Ligt (Baarn,
1994); H. Noordegraaf, R. Verwoerd, Anke van der Vlies. Een bliksems wijf (Aalsmeer, 1987).
 102 G. Voerman, De meridiaan van Moskou. De CPN en de Communistische Internationale 1919-1930
(Amsterdam, 2001). De journalist Olink heeft aan de hand van documenten uit Sovjet-archieven twee
(enigszins geromantiseerde) boeken geschreven over de relatie tussen de Nederlandse communisten en de
Sovjet-Unie, zij het zonder in zijn relaas specifiek naar deze bronnen te verwijzen; zie H. Olink, De vermoorde droom. Drie Nederlandse idealisten in Sovjet-Rusland (Amsterdam, 1993); en Idem, De koeriers
van Moskou. Over communisten, spionnen en saboteurs tijdens de Koude Oorlog (Amsterdam, 2002).
103 J. Gerber, Anton Pannekoek and the socialism of workers’ self-emancipation, 1873-1960 (DordrechtAmsterdam, 1989).
De stand van de geschiedschrijving

245

die eerder op Gorter promoveerde.104 Biografieën over De Kadt, die in 1924 opstapte,
zijn hierboven al ter sprake gekomen. Sneevliet haakte in 1927 af. Hij gaf vervolgens
leiding aan de RSP — die zoals reeds vermeld in 1935 fuseerde met de OSP — en
haar opvolger, de Revolutionair Socialistische Arbeiders Partij (RSAP). Beide partijen
zijn beschreven door de politicoloog Pieterson.105 Sneevliets politieke leermeesteres
was de dichteres Roland Holst. Zij bedankte vlak na Sneevliet als lid van de CPN.
 Haar worsteling met het communisme is uiteengezet door haar biografe, de neerlandica
en journaliste en voormalig CPN-lid Etty.106
Over de CPN in de jaren dertig is eigenlijk slechts één monografie verschenen. De
opstelling van de partij ten aanzien van het grote verwarring zaaiende pact tussen
Hitler en Stalin in 1939 is onderzocht door de historicus Pelt, destijds lid van de
CPN. In tegenstelling tot de hieronder vermelde werken kon hij voor zijn in 1990
gepubliceerde studie nog geen gebruik maken van de Comintern-archieven.107 De
jaren dertig komen wel aan de orde in enkele biografieën over De Groot, die in dit decennium naar voren trad als eerste man en die vervolgens de partij zo’n veertig jaar
zou aanvoeren. Zijn leven is zo verweven met de historie van de CPN, dat biografieën
van de stalinistische De Groot als partijgeschiedenissen gelezen kunnen worden en
andersom. Dat persoon en partij in de historiografie van de CPN zo samenvallen is
niet toevallig, gezien de almachtige positie die de leider in een communistische partij
innam — één van de centrale elementen van het stalinisme. Een voorbeeld van de
eerste categorie is het gedegen, lijvige proefschrift over De Groot van de historicus
Stutje.108 Zijn opzet om via De Groot meer inzicht te krijgen in het stalinisme, komt
niet echt uit de verf. Eerder al had de journalist Cornelissen — die evenals Stutje ooit
deel uitmaakte van de trotskistische beweging — De Groot geportretteerd.109 In de
andere categorie valt de partijgeschiedenis van de publicist Verrips, die tot 1975 lid
was van de CPN.110 Deze laat zich ook lezen als een levensbeschrijving van De Groot;
niet toevallig begint deze studie in 1938, het jaar dat hij als partijleider aantrad. Het
dieptepunt in de betrekkingen tussen de Nederlandse communisten en de CPSU ten
tijde van het ‘Sino-Sovjet’-conflict in de jaren zestig komt uitgebreid aan de orde in
de studie van de socioloog Stam.111

104 H. de Liagre Böhl, Met al mijn bloed heb ik voor U geleefd. Herman Gorter 1864-1927 (Amsterdam,
1996); zie ook idem, Herman Gorter. Zijn politieke activiteiten van 1909 tot 1920 in de opkomende
kommunistische beweging in Nederland (Nijmegen, 1973).
 105 H. Pieterson, ‘Tussen NAS en Komintern. Ontwikkeling en aanhang van SP, RSP, OSP, RSAP (19181940)’, in: Eekman, Pieterson, Linkssocialisme tussen de wereldoorlogen, 109-205.
106 E. Etty, Liefde is heel het leven niet. Henriette Roland Holst 1869-1952 (Amsterdam, 1996).
107 W. F. S. Pelt, Vrede door revolutie. De CPN tijdens het Molotov-Ribbentrop Pact (1939-1941) (Den
Haag, 1990).
108 J. W. Stutje, De man die de weg wees. Leven en werk van Paul de Groot 1899-1986 (Amsterdam,
2000).
109 I. Cornelissen, Paul de Groot staatsvijand nr. 1. Een biografische schets (Amsterdam, 1996).
110 G. Verrips, Dwars, duivels en dromend. De geschiedenis van de CPN 1938-1991 (Amsterdam, 1995).
111 A. Stam, De CPN en haar buitenlandse kameraden. Proletarisch internationalisme in Nederland
(Soesterberg, 2004).
 246

Gerrit Voerman

Socialistische Partij
De Socialistische Partij (SP) is voortgekomen uit de communistische stroming. Zij
wortelt in de maoïstische oppositie die zich in het midden van de jaren zestig van de
CPN losmaakte. Over deze electoraal succesvolle partij zijn tot nu toe twee tamelijk
oppervlakkige, vooral op vraaggesprekken gebaseerde beschrijvingen verschenen.112
Een meer wetenschappelijke geschiedenis is in voorbereiding.113

GroenLinks en zijn voorlopers
In 1990 werd de partij GroenLinks opgericht. De CPN, de Pacifistisch-Socialistische
Partij (PSP), de Politieke Partij Radikalen (PPR) en de Evangelische Volkspartij (EVP)
besloten in deze nieuwe politieke formatie op te gaan en zichzelf op te heffen. In
1989 hadden zij onder de vlag van het gelijknamige electorale samenwerkingsverband
aan de Tweede-Kamerverkiezingen deelgenomen. Van de partijen die aan de GroenLinkse fusie deelnamen, heeft de CPN de meeste historische aandacht gehad en de
PPR de minste. Nog geen enkele monografie is er gewijd aan deze partij die in 1968
ontstond als afsplitsing van de KVP, maar die aan de linkerzijde van het politieke
spectrum eindigde. Haar op het KDC gedeponeerde archief van meer dan 26 strekkende
meter is geordend en toegankelijk.
 Niet veel beter is het gesteld met de PSP. Ondanks de beschikbaarheid van een
geordend partijarchief van bijna 35 strekkende meter en een bibliografie is er over
haar niet veel meer meer verschenen dan een bij haar 25-jarig bestaan in 1982 gepubliceerde partijgeschiedenis.114 Voor de inhoud tekende de ‘geschiedenisgroep’ van
het wetenschappelijk bureau van de PSP.115
Het is opvallend dat uitgerekend van de EVP, de kleinste partij die bij de GroenLinkse
fusie was betrokken, een heuse partijgeschiedenis is geschreven. De met de EVP
sympathiserende historicus De Bas (tevens lid van GroenLinks) zocht in deze dissertatie uit waarom deze christelijk-radicale partij zo weinig succesvol was.116 Hij kon
bij zijn studie gebruik maken van het op het DNPP gedeponeerde partijarchief.117
Overigens was bij de opheffing van de EVP in 1990 een ‘gekleurde’ historische terugblik verschenen van de hand van de laatste partijvoorzitter.118
112 K. Slager, Het geheim van Oss. Een geschiedenis van de SP (Amsterdam-Antwerpen, 2001); en R.
Kagie, De socialisten. Achter de schermen van de SP (Amsterdam, 2004).
113 Deze geschiedenis van de SP wordt voorbereid door schrijver dezes en zal naar verwachting in 2007
verschijnen.
114 P. Denekamp, B. Freriks, G. Voerman, Sporen van pacifistisch socialisme. Bibliografie en bronnen
betreffende de PSP (Amsterdam, 1993) zie met name hoofdstuk 6: J. Hofman, P. van Dun, ‘Inventarissen
van de archieven van de landelijke PSP en enkele neveninstellingen’, 100-177.
115 Ontwapenend. Geschiedenis van 25 jaar PSP (Amsterdam, [1982]).
116 J. de Bas, De muis die even brulde. De Evangelische Volkspartij 1981-1991 (Kampen, 1991).
117 Het op het DNPP gedeponeerde EVP-archief is deels geordend; zie G. Voerman, ‘Collectie Evangelische Volkspartij. Plaatsingslijst van archivalia van de Evangelische Volkspartij (EVP), alsmede van
één van haar voorlopers, de Evangelische Progressieve Volkspartij (EPV), 1978-1991’, Jaarboek 1991
DNPP (1992) 215-221.
 118 C. Ofman, ‘De worsteling van een radicaal-evangelische politiek. Een gekleurd terugblik’, in: Erfgoed.
Geschiedenis en gedachtegoed van tien jaar Evangelische Volkspartij (Aalsmeer, 1991) 9-49.
De stand van de geschiedschrijving

247

Ook GroenLinks, dat inmiddels bijna vijftien jaar bestaat, is in historisch opzicht
nagenoeg onbeschreven. De politicoloog Lucardie (lid van GroenLinks), de socioloog
Van Schuur en de historicus Voerman legden de aanloop naar en de totstandkoming
van de fusie vast, waarbij ook werd ingegaan op de onderlinge verhouding tussen de
verschillende ‘bloedgroepen.’119

LIBERALISME

De liberale partijen hebben lange tijd met uiterst geringe aandacht vanuit de historischwetenschappelijke hoek genoegen moeten nemen.120 De Jonge kwam in zijn hierboven
reeds aangehaalde overzicht niet verder dan vier titels van wetenschappelijke werken
— waaronder geen enkele partijgeschiedenis.121 Tien jaar later bleek er nog niet veel
te zijn veranderd: in De laatste tijd kwam het liberalisme zonder opgaaf van redenen
niet voor.
 In de periode van de verzuiling hield men zich in liberale kring veel minder dan bij
andere politieke stromingen met de eigen politieke afkomst bezig. Dit gebrek aan
belangstelling voor het eigen verleden is door De Jonge terecht in verband gebracht
met het feit dat de ‘Partij’ voor liberalen veel minder betekende dan voor bijvoorbeeld
antirevolutionairen of communisten.122 Het individualistisch ingestelde liberalisme
had immers weinig op met organisatie en zuilen. Voor zover liberalen zich met hun
eigen geschiedenis bezighielden, prefereerden zij dan ook niet toevallig de beoefening
van het biografische genre boven het schrijven van partijgeschiedenissen.123 De noodzaak tot dat laatste ontbrak bij de liberalen, in tegenstelling tot de zich achtergesteld
voelende confessionelen en socialisten. De impuls die van het ‘emancipatiemotief’
op de ‘eigen’ geschiedschrijving uitging, kenden de liberalen niet. Voor hen was geschiedschrijving geen pepmiddel, maar eigenlijk eerder het tegendeel. Na hun glorietijd
tot ongeveer 1900 raakten zij op het politieke vlak in toenemende mate in het defensief
door de naar voren dringende antirevolutionairen, katholieken en sociaal-democraten.
De liberale stroming werd zo wellicht een onaantrekkelijk onderzoeksobject. De
P. Lucardie, W. van Schuur, G. Voerman, Verloren illusie, geslaagde fusie? GroenLinks in historisch
en politicologisch perspectief (Leiden, 1999).
120 Zie hiervoor uitgebreider: Voerman, ‘Een vergeten hoofdstuk?’
121 Lipschits wist in zijn repliek nog zo’n veertig andere titels bij elkaar te sprokkelen. Naast (circa tien)
bronnen vermeldde hij hoofdzakelijk biografieën over Thorbecke (eveneens tien) en over andere vooraanstaande liberalen (inclusief memoires circa vijftien), en enkele gedenkboeken en geschriften die door
De Jonge bewust buiten beschouwing waren gelaten.
122 De Jonge, ‘Geschiedschrijving over de Nederlandse politieke partijen’.
 123 Zelfs in publicaties waar de persoon niet het vertrekpunt is, blijkt deze voorkeur. In de beschrijving
van Vonhoff van het liberalisme in het interbellum gaat het meer over de ‘zindelijke burgerheren’ dan over
de LSP en de VDB (H. J. L. Vonhoff, De zindelijke burgerheren. Een halve eeuw liberalisme (Baarn, 1965;
tweede druk: 1966)). Hetzelfde geldt voor de geschiedenis van het negentiende-eeuwse liberalisme van
Van Riel, waarin de door de auteur zeer bewonderde Thorbecke centraal staat; aan de prille liberale partijvorming na 1885 wordt vrijwel geen letter besteed (H. van Riel, Geschiedenis van het Nederlandse liberalisme in de 19e eeuw, J. G. Bruggeman, ed. (Assen, 1982)).
 119

248

Gerrit Voerman

gebrekkige aandacht vanuit het academische historische metier kan daarmee wellicht
worden verklaard. Een beschrijving van een opwaartse beweging van machtsontplooiing en succes bekoort nu eenmaal meer dan het vastleggen van een proces van
machtsafkalving, zo stelde De Rooy ooit. Hij wees daarbij op de diffuse, gedesorganiseerde staat waarin het liberalisme na 1900 geraakte. De veelheid aan partijvorming zonder werkelijk dominerende leiders had volgens hem het ‘voor de historicus
... onaangename gevolg dat het beeld al vergruisd is voordat het is opgebouwd.’124 De
geschiedkundige die zich hierdoor niet uit het veld liet slaan, zag zich bovendien
voor een ander probleem gesteld. Zowel de complete archieven van de Liberale Unie
als van de VDB en het overgrote deel van de Bond van Vrije Liberalen (BVL) en de
Liberale Staatspartij de Vrijheidsbond (LSP) zijn in de Tweede Wereldoorlog verloren
gegaan.125
Bij dit alles kwam ook nog dat onderzoek naar het liberalisme aan de universiteiten
lange tijd eigenlijk not done was. De liberalen behoorden tot de gevestigde orde; nu
waren het de ‘emancipatorische’ arbeiders en later de vrouwenbeweging die het leeuwendeel van de aandacht naar zich toetrokken. Tegen het einde van de jaren tachtig
kwam er meer belangstelling van geschiedkundig-wetenschappelijke zijde voor het
liberalisme. Dit was mede te danken aan de Prof. mr. B. M. Teldersstichting, het aan
de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) verbonden wetenschappelijke bureau, dat de uitgave van een aantal historische publicaties over deze partij financieel
mogelijk maakte. Onder meer bracht zij samen met het DNPP een bibliografie uit
van de geschiedschrijving van het Nederlandse liberalisme.126
De echte doorbraak kwam evenwel in de jaren negentig. De voorkeur van de historici
(en politicologen) ging daarbij vooral uit naar het liberalisme in de tweede helft van
de negentiende eeuw. Wat de keuze van dit tijdvak betreft was er dus weinig veranderd,
want voor zover er in het verleden serieus onderzoek werd gedaan naar de liberalen,
ging het eveneens om deze hoogtijperiode. Wèl valt op dat in deze nieuwe studies het
standaardcliché van de min of meer asociale, individualistische liberaal die bij staatsonthouding zweert en weinig gemeenschapszin heeft, flink wordt genuanceerd.127 De
P. de Rooy, Darwin en de strijd langs vaste lijnen (Nijmegen, 1987) 13.
 Overgebleven delen van het archief van de BVL en LSP maken deel uit van het VVD-archief dat is
gedeponeerd op het Nationaal Archief in Den Haag; zie H. J. Ph. G. Kaajan, G. Voerman, Plaatsingslijst
van het archief van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie en haar voorgangers (1889) 1946-1976
(1996) met aansluitend de plaatsingslijst van het VVD-archief (1955) 1968-1993, berustend bij het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen te Groningen (Den Haag-Groningen, 1997). Zie voor een
overzicht van de gedeponeerde archieven van liberale kiesverenigingen, partij- en nevenorganisaties en
van liberale politici: Voerman, De geschiedschrijving van het politieke liberalisme, 89-106.
126 Voerman, De geschiedschrijving van het politieke liberalisme. Zie voor een aanvulling: Idem, ‘Cleio
en de liberalen. Over de geschiedschrijving van het Nederlandse liberalisme’, Liberaal Reveil, XXXVIII
(1997) vi, 266-272.
127 Zie H. te Velde, Gemeenschapszin en plichtsbesef. Liberalisme en nationalisme in Nederland, 18701918 (Den Haag, 1992); S. Stuurman, Wacht op onze daden. Het liberalisme en de vernieuwing van de
Nederlandse staat (Amsterdam, 1992); J. van Miert, Wars van clubgeest en partijzucht. Liberalen, natie
en verzuiling, Tiel en Winschoten 1850-1920 (Amsterdam, 1994); R. Aerts, De letterheren. Liberale cultuur
in de negentiende eeuw. Het tijdschrift De Gids (Amsterdam, 1997); en S. Dudink, Deugdzaam liberalisme.
Sociaal-liberalisme in Nederland 1870-1901 (Amsterdam, 1997).
124
125

De stand van de geschiedschrijving

249

liberale partijvorming na 1885 komt er evenwel nauwelijks in aan bod, reden om hier
niet verder op deze studies in te gaan.
 Dat in deze studies weinig te vinden is over de eerste liberale partijorganisaties, komt
wellicht doordat dit thema al zeer uitgebreid aan de orde is gekomen in het imposante
en uiterst zorgvuldige proefschrift van de historicus — en liberaal — Taal uit 1980.128
Hij behandelt hierin zeer uitgebreid de voorgeschiedenis van de in 1885 opgerichte Liberale Unie en haar lotgevallen tot 1901, het jaar waarin de VDB zich afsplitste.
De historicus Wartena legde het leven vast van de Unie-voorman Goeman Borgesius.
 Met Pierson leidde dit boegbeeld van de vooruitstrevende liberalen in de jaren 18971901 het ‘ministerie van de sociale rechtvaardigheid.’129
Met Taals studie is de beginperiode van de liberale partijvorming uitputtend behandeld, hetgeen niet kan gezegd worden van het vervolg ervan in de eerste helft van de
twintigste eeuw. Zo is aan de VDB, de organisatorische uitdrukking van het linkse
liberalisme, nog maar weinig aandacht besteed. In 1991 bracht de WBS een bundel
uit waarin de Bond door een aantal historici onder meer werd vergeleken met de liberale en sociaal-democratische partij ter rechter- en linkerzijde. Aan de strijdvaardige,
markante partijleider Marchant wijdde de geschiedenisleraar Groenewold een biografie.130 De psychologische achtergronden van deze nogal gecompliceerde persoon
bleven hierin nogal onderbelicht. Is de geschiedschrijving over de VDB tot dusverre
aan de magere kant, er is verandering in zicht. De historicus Klijnsma — tevens
binnen D66 actief — werkt aan een proefschrift over de geschiedenis van de Bond,
dat naar verwachting in 2005 zal verschijnen. De rechtse variant binnen het liberalisme
in de periode van de eeuwwisseling tot de Tweede Wereldoorlog (Liberale Unie,
BVL, Economische Bond en LSP) verkeert in dezelfde situatie: monografieën van de
verschillende partijen ontbreken, maar wel is er een dissertatie in voorbereiding
waarvan de publicatie in 2005 is gepland. De historicus Van Schie, directeur van de
Teldersstichting, heeft zich aan deze taak gezet en zal met deze studie het hiaat vullen
tussen het werk van Taal en de publicaties over de VVD. Daarmee zal binnen afzienbare
tijd het in de politieke partij georganiseerde liberalisme min of meer in beeld zijn
gebracht, zij het dat een integrale studie over dit onderwerp ontbreekt. De Teldersstichting deed verder een portrettengalerij het licht zien waarin korte biografieën waren
opgenomen van tien liberalen uit vooral de tweede helft van de negentiende eeuw.131

Volkspartij voor Vrijheid en Democratie
Een integrale partijgeschiedenis van de VVD zelf is evenmin geschreven. Het geordenG. Taal, Liberalen en radicalen in Nederland, 1872-1901 (Den Haag, 1980).
 B. Wartena, H. Goeman Borgesius (1847-1917). Vader van de verzorgingsstaat (Amsterdam, 2003).
130 G. Voerman, e. a., De vrijzinnig-democratische traditie. VDB tussen socialisme en liberalisme (Amsterdam, 1991). C. A. Groenewold, H. P. Marchant (1869-1956). ‘Le tigre néerlandais’ (Kampen, 1992).
131 G. A. van der List, P. G. C. van Schie, ed., Van Thorbecke tot Telders. Hoofdpersonen uit de geschiedenis
van het Nederlandse liberalisme vóór 1940 (Assen, 1993).
128
129

250

Gerrit Voerman

de en toegankelijke, in totaal zo’n 75 meter strekkende partijarchief kan hierbij geen
obstakel zijn.132 Bij haar veertigjarig bestaan in 1988 verscheen een op uitgebreid archiefonderzoek gebaseerde organisatorische geschiedenis van deze partij, geschreven
door drie medewerkers van het DNPP.133 Deze studie concentreerde zich op de partijorganisatie; de ideologie bleef buiten beschouwing. Tien jaar later, ter gelegenheid
van het halve eeuwfeest, onderzocht de prominente liberaal Vonhoff op wat onbestemde, fragmentarische wijze de parlementaire opstelling van de VVD op een aantal
beleidsterreinen.134 In de tussentijd verschenen twee studies van bepaalde facetten
van de VVD. De politicoloog Van der List, verbonden aan de Teldersstichting, analyseerde op doorgaans gedistantieerde wijze in zijn dissertatie de buitenlandse politiek
van de VVD sinds 1948.135 De komst van de paarse coalitie in 1994 vormde voor het
liberale wetenschappelijke bureau aanleiding tot de uitgave van een bundel waarin
historici en een enkele politicoloog de politieke en ideologische verschillen tussen de
liberale en sociaal-democratische partijen breed uitmaten.136
In het tijdperk van de historisch-academische aandacht bleef ook het biografische
genre populair. Bij het veertigjarig bestaan van de VVD in 1988 verscheen een bundel
levensbeschrijvingen van kopstukken van deze partij, geschreven door partijgenoten.
 Een aantal van deze portretten past nog goed in de traditie van de verzuilde partijgeschiedschrijving.137 Dat geldt eveneens voor de dissertatie over mede-VVD-oprichter Stikker, van de hand van de aan de Teldersstichting verbonden historicus Westers.138
In deze studie, die zich laat lezen als Stikkers ‘success-story’, heeft de auteur de neiging zijn rol bij de totstandkoming van de VVD te overschatten. De levensloop van
Van Someren — die in 1969 voorzitter werd van de VVD en daarmee de eerste vrouw
die een dergelijke functie bekleedde — werd in 1994 tamelijk oppervlakkig ‘uit bewondering’ vastgelegd door de jurist Van Zanen, die zelf in 2004 tot partijvoorzitter van
de VVD werd verkozen.139

Democraten 66
In tegenstelling tot de VVD bestaat er van het veel jongere Democraten 66 (D66) wel
132 Het archief van de VVD tot 1970 is op het Nationaal Archief gedeponeerd; het deel na 1970 wordt
beheerd door het DNPP; zie Kaajan, Voerman, Plaatsingslijst van het archief van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie.
133 R. Koole, P. Lucardie, G. Voerman, 40 Jaar vrij en verenigd. Geschiedenis van de VVD-partijorganisatie (Houten, 1988).
134 H. J. L. Vonhoff, Liberalen onder één dak. VVD. 50 Jaar liberale vereniging (Den Haag, 1998).
135 G. A. van der List, De macht van het idee. De VVD en het Nederlandse buitenlands beleid 1948-1994
(Leiden, 1995).
136 P. G. C. van Schie, ed., Tussen polarisatie en paars. De 100-jarige verhouding tussen liberalen en
socialisten in Nederland (Kampen-Den Haag, 1995). Veel van de artikelen uit deze bundel waren eerder al
verschenen in Liberaal Reveil.
137 W. J. A. van den Berg, Kopstukken van de VVD (Houten, 1988).
138 M. F. Westers, Mr. D. U. Stikker en de na-oorlogse reconstructie van het liberalisme in Nederland.
Een zakenman in de politieke arena (Amsterdam, 1988).
 139 J. van Zanen, Haya. Haya van Someren Downer. Vrouw voor Vrijheid en Democratie (Amsterdam,
1994).
De stand van de geschiedschrijving

251

een partijhistorie.140 In 2003 verscheen een dissertatie over deze zich tegenwoordig
sociaal-liberaal noemende partij, geschreven door de politicoloog Van der Land. De
auteur, die lid is van D66 en hier en daar slechts met moeite zijn bewondering voor
partij-oprichter Van Mierlo kan onderdrukken, heeft een uitputtend zij het weinig tot
de verbeelding sprekend overzichtswerk van de geschiedenis van D66 opgesteld.141
Met de vermelding van deze publicatie is over D66 in historiografisch opzicht meteen
alles gezegd; monografieën over bepaalde aspecten van de partij of biografieën van
haar leiders zijn niet beschikbaar.
CONFESSIONELEN

Antirevolutionaire Partij
Over de ARP, zoals reeds vermeld de eerste politieke partij die in Nederland werd
opgericht (in 1879) en ook één van de meest markante, is inmiddels door historici behoorlijk veel geschreven. Misschien heeft dat te maken met het stempel dat deze partij op het landsbestuur wist te drukken, want in de twintigste eeuw bracht zij maar
liefst zes minister-presidenten voort: Kuyper, Heemskerk, Colijn, Gerbrandy, Zijlstra
en Biesheuvel. Gezamenlijk regeerden zij in de periode 1901-1973 bijna 24 jaar, en
dat terwijl de ARP in Tweede-Kamerzetels gerekend doorgaans de derde of vierde
partij van het land was. Deze prestatie is typerend voor de geldingsdrang van de mannenbroeders. Was de ARP daarmee binnen de Nederlandse verhoudingen uniek, ook
internationaal gezien was zij enig in haar soort: in geen ander land ter wereld bestond
een politieke formatie met zo’n uitgesproken calvinistisch karakter.
 Historici die door deze eigenaardige partij gefascineerd zijn geraakt, kunnen bij hun
onderzoek gebruikmaken van de vele bewaard gebleven archieven van de ARP en
haar politici.142 Het is zeker niet toevallig dat bij de meest hecht georganiseerde partijen
in Nederland — naast de ARP ook de SDAP en de PvdA — de archiefsituatie relatief
het gunstigst is. Niet alleen deze partijen, maar ook hun voormannen zagen het belang
in van de goede bewaring van hun archivalia. Dat zowel in het geval van de ARP als
de SDAP een belangrijk deel van het partijarchief uit het interbellum bij de Duitse
inval verloren is gegaan, valt hen niet aan te rekenen.143
Op het moderne historische onderzoek van de ARP ging een stuwende werking uit
van enkele instellingen. In de eerste plaats het reeds hierboven aangehaalde HDC
van de Vrije Universiteit, dat archieven van personen en instellingen uit protestantse
(en dus ook antirevolutionaire) kring verzamelt en beheert. Het HDC verricht enerzijds

Het archief van deze partij is op het DNPP gedeponeerd en wordt momenteel geordend.
M. van der Land, Tussen ideaal en illusie. De geschiedenis van D66, 1966-2003 (Den Haag, 2003).
142 Het partijarchief van de ARP, dat hoofdzakelijk de periode na de Tweede Wereldoorlog betreft, is
gedeponeerd op het HDC en heeft een omvang van bijna zestig strekkende meter.
143 In januari 2004 dook geheel onverwacht een band op met de notulen van de vergadering van het
Voorlopig centraal comité voor antirevolutionaire kiesverenigingen van 3 april 1879, en van alle deputatenvergaderingen uit de periode 1881-1933.
140
141

252

Gerrit Voerman

zelf onderzoek en bevordert anderzijds de publicatie van studies over onder meer de
ARP — daarbij nogal eens gesteund door de Stichting dr. Abraham Kuyperfonds.
 Ook de in 1989 opgerichte Vereniging van christen-historici (VCH) bekommerde
zich om de ARP. De VCH wil meer aandacht voor het protestantse element in de geschiedenis, en stelt zich als doel ‘de geschiedschrijving in de protestants-christelijke
traditie’ te bevorderen — waarvan het historisch onderzoek naar de ARP zeker heeft
geprofiteerd.
