Wetenschap speelde de hoofdrol op de 19e-eeuwse kermis = Science as main factor in 19th century fairs
n e l e wyna n t s

onderzoek

Wetenschap speelde de hoofdrol
op de 19e-eeuwse kermis
Met een Starting Grant van de European Research Council (ERC) lanceert Nele
Wynants het project Science at the Fair: Performing Knowledge and Technology
in Western Europe, 1850-1914 (SciFair). Samen met een multidisciplinair team
van onderzoekers zal ze de rol bestuderen die rondtrekkende kermislieden
speelden bij de overdracht en popularisering van wetenschap, technologie en
beeldcultuur op West-Europese kermissen tijdens de lange 19e eeuw.
Uitdagingen en doelstellingen
Veel van de technologische, wetenschappelijke en culturele vooruitgang van
de afgelopen 150 jaar werd voor het eerst geëxploiteerd door rondtrekkende
foorreizigers en tentoongesteld op kermis of jaarmarkt in grote steden
en provinciesteden.1 Showlieden zijn er altijd op gebrand geweest om
spectaculaire innovaties in populair entertainment te integreren. Ze moesten
immers voortdurend zoeken naar iets nieuws om hun concurrenten te slim
af zijn, en gebruikten daarbij allerlei handige trucs om een stap voor te
blijven en hun kermispubliek te vermaken.2 Vooral in de 19e eeuw vormden
het discours en de objecten van populaire wetenschap een onschatbare bron
voor kermislieden en dit weerspiegelde ook de tijdgeest. Die werd gekenmerkt
door een groeiend geloof in wetenschap, vooruitgang en modernisering.
Aangemoedigd door de ontwikkeling van nieuwe takken in de wetenschap,
gekoppeld aan snelle veranderingen op vlak van technologie, mobiliteit,
onderwijs en vrijetijdsbesteding, werd de 19e-eeuwse cultuur gekenmerkt
door een explosie aan wetenschappelijke demonstraties en tentoonstellingen.3
Wetenschapspopularisering werd sterk gestimuleerd en het bijwonen van

1
2
3

N. Wynants, ‘Wetenschap op de kermis. De verspreiding van technologie, kennis en spektakel in
Belgische provinciesteden tijdens het fin-de-siècle’, Volkskunde 2020: 1, p. 1-33.
V. Toulmin, Fun Without Vulgarity: Community, Women and Language in Showland Society.
(Doctoraatsverhandeling, University of Sheffield School of English, 1997).
 Zie onder meer: B. Bensaude-Vincent & L. Libbrecht, ‘A public for science. The rapid growth of
popularization in nineteenth century France’ Réseaux. The French journal of communication 3: 1, 1995,
p. 75-92. A. Fyfe & B. Lightman (red.), Science in the Marketplace: Nineteenth-Century Sites and Experiences.
Chicago & London, 2007. J. Kember, J. Plunke" & J. A. Sullivan (red.), Popular Exhibitions, Science and
Showmanship, 1840-1910. Science and Culture in the Nineteenth Century. Popular Exhibitions, Science and
Showmanship, 1840-1910. Science and Culture in the Nineteenth Century. London, 2012.
volkskunde 2021 | 3 : 459-471

459

lezingen in theater- en muziekzalen, observatoria4 of wereldtentoonstellingen5
was een populair tijdverdrijf voor een grootstedelijk middenklasse publiek
dat zich de toegangsprijs kon veroorloven. Dergelijke voorstellingen vonden
echter ook plaats in de straten en op de kermissen van regionale dorpen en
provinciesteden, waar ze een breder en vaak ongeletterd publiek bereikten.
In een tijd waarin de moderne communicatiemiddelen nog niet bestonden,
waren grote groepen voor hun informatie afhankelijk van rondreizende
tentoonstellingen en voorstellingen op de jaarlijkse kermis. Kranten hadden
een zeer beperkt bereik, waardoor de kermis werd gezien als een ‘revolutionaire’
plaats waar een gemengd publiek in aanraking kwam met de vooruitgang van
wetenschap en techniek.
 Vooral in de tweede helft van de 19e eeuw en voor de mechanisering van
de kermisattracties vormden theatervoorstellingen en vertoningen met
curiosa, natuurwonderen of tentoonstellingsobjecten het hoofddeel van de
kermis. Showlieden zoals de zogenoemde dr. Spitzner met zijn anatomisch
cabinet, H. Duringer met zijn historisch museum of professor Lagneau met
zijn astronomietheater namen centrale plaatsen in op het kermisplein. Deze
heerschappen bedreven misschien zelf geen wetenschap; ze hebben niettemin
een belangrijke rol gespeeld in de verspreiding en popularisering van kennis
en zo het dagelijks leven van de 19e-eeuwse burgers uit de middenklasse en
de arbeidersklasse ontegensprekelijk beïnvloed. Ze gaven immers toegang tot
informatie, nieuwe technologie en een groeiende beeldcultuur en hebben zo
bijgedragen aan de verspreiding van populaire wetenschap tot in elke uithoek
van West-Europa en ver daarbuiten. Hun educatief en populariserend discours
beantwoordde aan een elementaire nieuwsgierigheid naar technologie, de
werking van het menselijk lichaam en de pas ontdekte en gekoloniseerde
continenten, al ging dat zeker ook gepaard met een hang naar exotisme en
sensatie. De rol van dit soort rondreizend educatief vermaak en de kermis
als platform voor de verspreiding van kennis en beeldcultuur zijn echter
grotendeels onderschat en nog niet ten gronde in kaart gebracht en onderzocht.
 Gefinancierd door de Europese commissie (met een ERC Starting Grant)
zal een team onderzoekers aan de Universiteit Antwerpen vanaf oktober
2021 gedurende vijf jaar onderzoek verrichten naar de rol die rondtrekkende
foorreizigers hebben gespeeld bij de verspreiding en popularisering van
wetenschap, technologie en beeldcultuur in België en zijn buurlanden Frankrijk,
Nederland, Duitsland en Luxemburg doorheen verschillende decennia en
generaties. Deze landen speelden een voortrekkersrol in de industrialisering
van het continent en omvatten de meest voorkomende en haalbare trajecten
binnen het bestek van bepaalde taalgebieden. De te bestuderen periode begint
in 1850 – toen de industriële moderniteit een verschuiving markeerde van

4

5

460

D. Aubin, C. Bigg & O. Sibum (red.), The Heavens on Earth: Observatories and Astronomy in NineteenthCentury Science and Culture. Durham and London, 2010. C. Bigg & K. Vanhou"e, ‘Spectacular
astronomy’, Early Popular Visual Culture, 15:2, 2017, p. 115-124, DOI: 10.1080/17460654.2017.1319037.
P. Greenhalgh, Fair World: A History of World’s Fairs and Expositions, from London to Shanghai, 1851-2010.
Papadakis, 2011. P. Young, Globalization and the Great Exhibition: The Victorian New World Order. New York,
2009.
nele wynants | wetenschap speelde de hoofdrol op de 19e-eeuwse kermis

H. Düringer Museum, 1897. Poster door Adolph Friedländer, Circuscollectie, Allard Pierson/Universiteit van
Amsterdam.
 rurale en religieuze kermistradities naar een kermiscultuur waarin plezier
centraal stond – en eindigt in 1914 met de ontwrichting door de Eerste
Wereldoorlog. De term ‘wetenschap’ staat hier voor een brede waaier aan
disciplines, waaronder (visuele) kennis over anatomie, geneeskunde, geografie,
geschiedenis en technologie. Het project wil de performatieve en theatrale
dimensies van de verschillende vormen van wetenschappelijk amusement
op de 19de-eeuwse kermis blootleggen en onderzoeken. Enerzijds wil het de

volkskunde 2021 | 3 : 459-471

461

expliciet wetenschappelijke en didactische vertogen die aan de basis liggen van
deze ‘wetenschappelijke’ shows identificeren en analyseren. Anderzijds zullen
de onderzoekers ook aandacht hebben voor de impliciete waarden en normen
van deze praktijken, en de vraag in welke mate deze de sociale waarden op het
vlak van gezondheid, gender, nationaliteit, klasse of ras in vraag stelden of
juist versterkten.
Want ondanks hun expliciete progressieve en didactische vertogen, waren
deze shows doordrongen van impliciete kennis, waarden en normen. Zo
kregen bezoekers in het legendarische Spitzner-museum presentaties over de
ontwikkeling van nieuw leven, geboorte en ziekten, maar ook moraliserende
boodschappen over de vreselijke gevolgen van seksuele promiscuïteit en
alcoholmisbruik. In het Panopticum van H. Düringer kon men een ‘Groote
historische en plastische kunsttentoonstelling’ bewonderen en de eigenaar
legde in zijn programma vooral de nadruk op het morele karakter van de
tentoonstelling, waardoor deze een aanbevolen attractie was voor vrouwen en
kinderen.
 En in tijden van koloniale expansie groeide natuurlijk de nieuwsgierigheid
naar de nieuwe werelden en hun bewoners. De kermisexploitanten speelden
snel in op de honger naar sensatie en exotisme: Indianen, Eskimo’s, Afrikanen
(sic) en andere bevolkingen van buiten Europa waren erg populair. Het
Noordpoolmuseum van Boehm & Emma Willardt toonde bijvoorbeeld wassen
beelden van ‘Vier Lappen’, inclusief geboorteakten, gelegitimeerd door Zweden
en Noorwegen. In het Théâtre Chinois van Charles Van den Bussche kon men
genieten van een bewegend cyclorama dat beelden toonde van verschillende
exotische plaatsen en historische gebeurtenissen met afbeeldingen van
Egyptische en Griekse tempels. Vanuit hedendaags perspectief is het
onderliggende waardesysteem verre van neutraal en sterk gepolitiseerd, en dat
moet in het onderzoek mee in rekening worden gebracht.
 Samengevat stelt SciFair de volgende doelstellingen voorop:
1. de ontwikkeling van de eerste transnationale historische analyse van
de kermis als podium voor de popularisering van wetenschap, over
nationale grenzen en de specifieke context van de casestudies heen;
2. de nuancering en bijstelling van nationale perspectieven op populaire
wetenschap door rekening te houden met regionale verschillen
tussen provinciesteden (in plaats van te focussen op metropolen als
Londen en Parijs);
3. de stimulering van een conceptuele verschuiving in de
geschiedschrijving van media met aandacht voor de performatieve
impact van media (een aandachtsverschuiving van technologieën en
objecten naar performatieve mediale gebeurtenissen);
4. de ontwikkeling van een interdisciplinair kader voor de studie van
wetenschapsvoorstellingen, wat zal bijdragen tot een beter begrip
van de rol van de kermis in processen van kenniscirculatie;
5. bijdragen tot de erkenning en de bescherming van (de geschiedenis
van) kermiscultuur als immaterieel Europees cultureel erfgoed
door UNESCO door de ontwikkeling van een databank waarin de

462

nele wynants | wetenschap speelde de hoofdrol op de 19e-eeuwse kermis

verzamelde onderzoeksgegevens en moeilijk toegankelijke bronnen
worden samengebracht en na het project (gedeeltelijk) ontsloten.
 State of the art
De weinige bestaande studies over kermiscultuur hebben erop gewezen dat
de kermis een spiegel was waarin de sociale verschuivingen en de technische
innovaties werden weerspiegeld en dat haar geschiedenis de overgang van de
pre-industriële naar de industriële moderniteit markeert.6 Deze studies blijven
echter plaatsgebonden en zijn hoofdzakelijk gebaseerd op Angelsaksische
bronnen, waardoor ze geen oog hebben voor de interculturele dimensie van
de kermis of de transnationale impact ervan. Hetzelfde geldt voor belangrijke
maar lokale publicaties over de kermiscultuur in West- en continentaal
Europa, die hoofdzakelijk door conservatoren van musea zijn uitgevoerd
in het kader van bijvoorbeeld een tentoonstelling over volkscultuur.7 Een
paar vroegefilmstudies bevatten inleidende hoofdstukken over reizende
filmbarakken op kermissen8, maar zij concentreren zich hoofdzakelijk op de
kermis als de plaats waar vroege film vanaf 1896 werd geïntroduceerd. Deze
studies bieden een goed startpunt en lieten toe om enkele relevante archieven
en protagonisten te lokaliseren. Vooronderzoek heeft echter aangetoond dat
rondreizende kermistheaters- en musea zich niet alleen van stad naar stad
verplaatsten, maar ook over lands- en taalgrenzen heen.9
Op het Europese vasteland is de traditie van het reizende kermisvermaak
vooral verankerd in landen als België, Frankrijk, Nederland, Luxemburg en
Duitsland. België, in het hart van West-Europa, was bovendien een van de
rijkste en dichtstbevolkte gebieden van het continent: met een goed ontwikkeld
spoorwegnet en met honderden kleine en grote kermissen op korte afstand
van elkaar was het een welvarend gebied om te reizen voor showlieden. In de
stedelijke industriële centra rond Luik, Charleroi, Brussel, Antwerpen en Gent
ontwikkelde zich snel een klasse van goedbetaalde arbeiders en een gegoede
middenklasse. Dit kan verklaren waarom veel internationale rondreizende
entertainers, zoals de Duitse families Geissler en Optiz, zich tijdens de
wintermaanden in België vestigden, van waaruit ze gemakkelijk kermissen in

6

7

8

9

V. Toulmin, Fun Without Vulgarity. G. Weedon, & R.Ward, Fairground Art: The Art Forms of Travelling,
Abbeville Press, 1985.D. Braithwaite, Fairground Architecture Excursions into architecture, Hugh Evelyn,
1976.
 G. Van Genechten e.a. Kermis : het spiegelpaleis van het volk. Leuven, 1986; C. Py & C. Ferenczi, La fête
foraine d’autrefois. Les années 1900. Lyon, 1987. P. Mardaga, Foires et forains en Wallonie: Magie foraine
d’autrefois. Luik, 1989. Vanden Berghe, Patrick. 800 jaar Meifoor Brugge. Zwevezele, 2003.
J. Deslandes & J. Richard. Histoire Comparée Du Cinéma. Paris, 1966-1968. V. Toulmin, ‘Telling the Tale:
The Story of the Fairground Bioscope Shows and the Showmen Who Operated Them’, Film History
6: 2, 1994, p. 219-237. JSTOR, www.jstor.org/stable/3814968. G. Convents. Van kinetoscoop tot café-ciné.
De eerste jaren van de film in België 1894-1908. Leuven, 2000. M. Loiperdinger, Travelling Cinema in Europe :
Wanderkino. Frankfurt am Main, Basel, 2008.
J. Kember, Marketing Modernity: Victorian Popular Shows and Early Cinema, Exeter, 2009.
N. Wynants, ‘The travelling lantern: the Courtois and Grandsart-Courtois family theatres as
transcultural mediators at the nineteenth-century fair’, Early Popular Visual Culture, 17:3-4, 2019,
p. 233-260, DOI: 10.1080/17460654.2019.1705649.
volkskunde 2021 | 3 : 459-471

463

Eerste plot van een testcase die de reisroutes van de families Courtois en Grandsart-Courtois tussen 1813 en
1914 in kaart brengt met behulp van GIS-technologie. Uitgevoerd door Iason Jongepier en Nele Wynants

Frankrijk, Duitsland en Nederland konden bereiken. Ook Belgische families
zoals het Grandsart-Courtois theater trokken met hun rijkelijk versierde
barakken door de buurlanden waar ze nieuwe technologische ontwikkelingen
oppikten die bijzonder geschikt waren voor de showbusiness: van projectie
met lantaarns, over het gebruik van elektrisch licht tot de introductie van de
cinematograaf.10 SciFair zal voortbouwen op deze bevindingen door de impact
van wetenschappelijke en mechanische spektakels vanuit een transnationaal
perspectief te onderzoeken (doelstelling 1).
Uit voorbereidend onderzoek is ook gebleken dat wetenschappelijke en
mechanische spektakels in het tweede deel van de 19e eeuw aan belang wonnen.
 Ondanks de aanwijzingen in bronnen bieden de bovengenoemde kermisstudies
echter weinig aanknopingspunten wat betreft het aandeel van populaire
wetenschap. Om een beter inzicht te krijgen in de popularisering en circulatie
van kennis tussen verschillende geografische, taalkundige en sociale gebieden
is verder onderzoek noodzakelijk, waarbij kermisstudies in verband worden
10

464

N. Wynants, The travelling lantern, 2019.
nele wynants | wetenschap speelde de hoofdrol op de 19e-eeuwse kermis

gebracht met studies over de geschiedenis van wetenschap en kennis. Ondanks
het groeiend aantal publicaties over wetenschapspopularisering in de 19e
eeuw11 is de kermis nog niet op een alomvattende manier behandeld binnen het
domein van wetenschapsgeschiedenis. Vooral rondreizend wetenschappelijk
vermaak dat buiten het gangbare circuit van gevestigde stedelijke theaters
en musea valt, heeft nauwelijks aandacht gekregen, met als opmerkelijke
uitzonderingen enkele studies over rondreizende anatomiemusea.12 Een
transnationaal perspectief dat rekening houdt met regionale verschillen zal
het bovendien mogelijk maken het erkende verhaal van populaire wetenschap
te nuanceren en bij te stellen – dat is tot nu toe vooral gericht op locaties die
voornamelijk bezocht werden door een middenklassepubliek in grootstedelijke
contexten (Londen, Parijs) en hoofdzakelijk gebaseerd op respectievelijk
Angelsaksische en Franse bronnen. Zo kunnen we de rol van kermis in de
popularisering van wetenschap in Noord-West-Europa grondiger analyseren
met oog voor regionale verschillen, de industrialisatie verliep in deze landen
immers in een ander tempo, vooral in vergelijking met het Verenigd Koninkrijk
(doelstelling 2).
 Het is belangrijk te benadrukken dat SciFair het wetenschapshistorische
perspectief wil versterken door rekening te houden met de performatieve
aspecten van wetenschapspopularisering op de kermis. De kermis was
inderdaad een tijdelijke en efemere belevenis: een live evenement waar
jong en oud, arm en rijk, zich konden onderdompelen in een spectaculaire,
transgressieve ervaring. Dit amusement varieerde sterk naargelang het
tijdstip en de locatie, de technologische, menselijke en dierlijke acts waaruit
het bestond, en de verwachtingen en kennis van zowel de kermislieden als
het publiek. Dit tijdelijke karakter van rondreizend amusement, en dus de
schaarse bronnen, zet ons ertoe aan het onderwerp te bestuderen als een
‘theatrale gebeurtenis’,13 een communicatieve ontmoeting tussen performer
en toeschouwer met een zeker ‘performatief effect’.14 Onderzoekers in
theater- en performance studies hebben een groeiende interesse getoond in
de geschiedenis van wetenschap als performance15, de performativiteit van

11

12

13
14

15

Bensaude-Vincent et al., ‘A public for science’, 1995; Fyfe et al. Science in the Marketplace, 2007;
B. Lightman, Victorian Popularizers of Science: Designing Nature for New Audiences, Chicago, 2009.
S. Lachapelle, Conjuring Science: A History of Scientific Entertainment and Stage Magic in Modern France. New
York, 2015.
C. Pirson, Corps à corps : Les modèles anatomiques entre art et médecine. Le Kremlin-Bicêtre, 2009. C. Py
& C. Vidart. ‘Les musées d’anatomie sur les champs de foire’, Actes de la recherche en science sociale,
60, 1985, p. 3-10. A. W. H. Bates, ‘Anatomy on trial: Itinerant anatomy museums in mid nineteenthcentury England’, Museum History Journal 9:2, 2016, p. 188-204, DOI: 10.1080/19369816.2016.1183105.
W. Sauter, The theatrical event: dynamics of performance and perception, Iowa, 2000.
 J.L. Austin, How to do things with words. Oxford, 1962; J. Butler, Bodies that ma!er: on the discursive limits
of “sex”. London, 1993; M. Franko, & A. Richards, Acting on the Past: Historical Performance Across the
Disciplines. Hanover NH, 2000. E. Fischer-Lichte, The Transformative Power of Performance: A New
Aesthetics. Routledge, 2008.
D. Raichvarg, Savants et Ignorants: Une histoire de la vulgarisation des sciences, Seuil, 1991; H. Schramm,
L. Schwarte & J. Lazardzig, red. Theatrum Scientiarum, vols. 1-4. De Gruyter, 2003-2008.
volkskunde 2021 | 3 : 459-471

465

betekenisgeving en kennisoverdracht16 en de performativiteit van disciplines
als astronomie17, biologie18, alchemie en natuurkunde19. Ambulante theaters en
musea worden echter zijdelings besproken als een marginaal fenomeen ten
opzichte van andere tradities in plaats van een popularisator van wetenschap.
 Deze observaties en de opmerkelijk leemte in de huidige kennis van
wetenschapsperformance ligt aan de basis van dit project. Vooral het
perspectief van performance studies is veelbelovend, omdat het toelaat te
focussen op de manier waarop showlieden erin slaagden wetenschap om
te zetten in een succesvolle en onvergetelijk spektakel dat tegelijk plezant
en leerrijk was (doelstelling 3). Hoe werden deze voorstellingen gemaakt,
opgevoerd en ontvangen? Hoe werden de tentoonstellingen en voorstellingen
aangekondigd en gekaderd als wetenschappelijk? Welke strategieën gebruikten
kermisreizigers om hun geloofwaardigheid te versterken? Hoe gingen ze om
met hun publiek?
Uitdagingen
Er bestaat momenteel geen omvattend theoretisch en methodologisch kader
voor een transnationale studie van de kermis als platform voor de circulatie en
popularisering van wetenschap, technologie en beeldcultuur. Zo’n project stelt
ons voor de volgende praktische en methodologische uitdagingen:
1. de complexe maar vitale relatie tussen lokale geschiedenis en
transnationale netwerken vereist dat het team globaal denkt maar
lokaal handelt en dat het een West-Europese geschiedenis van de
kermis schrijft op basis van lokale geschiedenissen, met bijzondere
aandacht voor culturele, sociale, economische en politieke
verschillen;
2. een bijzondere uitdaging zal erin bestaan een onderscheid te maken
tussen expliciete en impliciete discoursen en de onderliggende sociale
en ideologische waarden die aan de basis liggen van verschillende
vormen van wetenschappelijk amusement te identificeren en te
interpreteren, in het bijzonder met betrekking tot gezondheid,
gender, nationaliteit, klasse en ras;
3. de bronnen zijn uiterst fragmentarisch omdat rondreizende theaters
en musea weinig sporen hebben nagelaten. Hun programma’s en
performatieve context zullen moeten worden gereconstrueerd op
basis van diverse discursieve, visuele en materiële bronnen, zoals
persberichten en aankondigingen in de lokale pers, en archiefbronnen
zoals strooibiljetten, affiches, brieven en prentbriefkaarten;
16

17
18
19

466

M. Bleeker, Maaike, red. Anatomy Live: Performance and the Operating Theatre. Amsterdam, 2008;
M. Bleeker & I. van der Tuin, ‘Science in the Performance Stratum - Hunting for Higgs and Nature as
Performance’, International Journal of Performance Arts and Digital Media, 10:2, 2014, p. 232-45.
 C. Bigg & K. Vanhou"e, ‘Spectacular astronomy’, Early Popular Visual Culture, 15:2, 2017, p. 115-124,
DOI: 10.1080/17460654.2017.1319037
J. Goodall, Performance and Evolution in the Age of Darwin: Out of the Natural Order, London and
New York, 2002.
S.-E. Case, Performing Science and the Virtual. Routledge, 2007.
nele wynants | wetenschap speelde de hoofdrol op de 19e-eeuwse kermis

4. de taaldiversiteit van de bronnen kan een belemmering vormen voor
individuele onderzoekers om het gehele scala van kritische reacties
in de plaatselijke pers te bestuderen en rekening te houden met al
het relevante onderzoek in verschillende talen. Dit vereist meertalige
teamleden;
5. de hoeveelheid en verscheidenheid aan bronnen is voor individuele
wetenschappers moeilijk te organiseren en te beheren; een
grootschalig project met een gedeelde database kan dit onderzoek
faciliteren.
Onderzoeksaanpak en methodologie
Hypothese
Het project gaat uit van de hypothese dat de kermis in deze periode niet
louter een lokale volkstraditie was, maar een knooppunt voor internationale
uitwisseling waarin rondreizende kermistheaters en -musea een centrale
en moderniserende rol speelden in de verspreiding en popularisering van
wetenschap in alle lagen van de bevolking, steunend op efficiënte internationale
netwerken. Tegelijkertijd gaat SciFair ervan uit dat showlieden met hun
optreden ook impliciete kennis en sociale waarden over gezondheid, gender,
nationaliteit, klasse en ras in vraag stelden of versterkten. Het project zal zich
daarom concentreren op de circulatie en overdracht van zowel expliciete als
impliciete kennis en discours in drie verwante domeinen: (1) technologie, (2)
geneeskunde en antropologie, en (3) lokale en internationale geschiedenis en
geografie.
Onderzoeksvragen
Hoe werd wetenschappelijke kennis, nieuwe technologie en beeldcultuur
verspreid via wetenschapsperformance en tentoonstellingen op de 19e-eeuwse
kermis, en hoe werden deze voorstellingen geproduceerd, opgevoerd en
ontvangen door het lokale publiek? Deze overkoepelende onderzoeksvraag valt
uiteen in verschillende deelvragen en deelprojecten.
 1. Technologie, wetenschap en illusie: Hoe werden nieuwe
technologieën opgevoerd in zogenaamde physiques amusantes, wat
voor soort kennis werd verspreid en in welke mate demystificeerden
deze voorstellingen populaire verhalen over magie en bijgeloof?
2. Spectaculaire lichamen: Welk soort kennis van het lichaam
werd opgevoerd (en hoe) in anatomische kabinetten, freakshows
en zogenaamde etnografische musea en welke ideeën en culturele
waarden over het gezonde, het ‘normale’ of ‘blanke’ lichaam, maar
ook ziekte en lichamelijke afwijking werden uitgedaagd of versterkt
op de 19e-eeuwse kermis?
3. Panorama, diorama en cosmorama: Hoe werd historische kennis
en populaire beelden uit de hele wereld opgevoerd en gekaderd in
wassenbeeldenkabinetten en in welke mate droegen ze bij tot een
grotere visuele geletterdheid van hun publiek?

volkskunde 2021 | 3 : 459-471

467

Internationaal museum voor kunst en wetenschap op de kermis van Tilburg, omstreeks 1925. Foto: Regionaal
Archief Tilburg

4. Netwerken van rondtrekkende artiesten: Hoe waren
rondtrekkende kermisfamilies met elkaar verbonden via familiale
en professionele netwerken, maar ook met andere culturele locaties
waar wetenschap gepopulariseerd werd (zoals musea, theaters,
observatoria, Wereldtentoonstellingen) en hoe beïnvloedden deze
netwerken de inhoud van de show?
5. Mobiliteit en reisroutes: Welke invloed had de veranderende
mobiliteit en de regionale wettelijke condities (zoals regionale
wetgeving inzake migratie) op het leven en de reisroutes van de
rondtrekkende kermisfamilies en bijgevolg de circulatie van kennis
doorheen geografische gebieden?
Projectarchitectuur en -methoden
Het project bestaat uit drie thematische deelprojecten (werkpakketten) en
twee transversale. Twee doctoraatsstudenten zullen respectievelijk focussen
op de performance van technologie in illusieshows en zogenaamde physique
amusante (PhD 1) en de opvoering van geneeskunde en antropologie in
anatomiekabinetten, etnografische musea en ‘natuurwonderen’ (PhD 2).
 Een postdoctorale onderzoeker zal onderzoek doen naar de opvoering
van geschiedenis en geografie in panorama’s, diorama’s en cosmorama’s
(Postdoc 1). Op basis van de archiefbronnen die via deze thematische studies
zijn verzameld, zullen twee transversale werkpakketten zich richten op de
showbusinessnetwerken van rondtrekkende kermislieden (Postdoc 2) en
hun transnationale routes in kaart brengen en analyseren in relatie tot de
transportgeschiedenis (Postdoc 3). De vijf deelprojecten staan in onderlinge
relatie tot elkaar en maken een gedetailleerde vergelijking mogelijk. Op basis
van de resultaten van deze deelprojecten zal de coördinator van het project een
uitgebreide analyse maken van wetenschapsperformance op de 19e-eeuwse

468

nele wynants | wetenschap speelde de hoofdrol op de 19e-eeuwse kermis

kermis, resulterend in een monografie. Hierin zal ze de performatieve
strategieën bespreken die kermislieden gebruikten om wetenschap om te
zetten in een spectaculaire show; hoe deze entertainers verschillende rollen en
kwaliteiten combineerden en zo bijdroegen tot de verspreiding van kennis en
een zich uitbreidende Europese cultuur en visuele geletterdheid. Ze zal daarbij
speciale aandacht hebben voor de rol van vrouwen, vaak veronachtzaamd in
bestaande studies, in weerwil van hun centrale positie in de familiezaak.
De methodologie van dit project bestaat uit drie stappen waarin kwalitatieve
benaderingen worden gecombineerd met kwantitatieve analyses.
1. Verzameling en verwerking van historische bronnen in een databank.
2. Kwalitatieve en kwantitatieve analyse van de bronnen.
3. Vergelijkende analyse in relatie tot internationale literatuur over
populaire cultuur en kenniscirculatie.
 De kwalitatieve analyse is gebaseerd op historische onderzoeksmethoden,
met inbegrip van archiefonderzoek, discoursanalyse, voorstellingsanalyse
en visuele analyse. Aan de hand van concepten uit de theater- en
performancestudies worden verschillende performatieve strategieën
geanalyseerd om een genuanceerd beeld te schetsen van de veelheid aan
vormen van wetenschapsperformance en vertoningen. Om het multimediale
karakter van deze schouwspelen volledig te vatten, zal een interdisciplinair
kader ontwikkeld worden dat perspectieven uit media-archeologie en
wetenschapsgeschiedenis integreert, met inbegrip van een bewustzijn van de
historische rol van media in communicatieprocessen (doelstelling 4).
 SciFair zal ook een kwantitatieve analyse uitvoeren door middel van
instrumenten uit de digital humanities, zoals het gebruik van een relationele
database (Nodegoat), netwerkanalyse (Gephi) en GIS-technologie. Het
merendeel van het kwantitatief onderzoek vertrekt vanuit een voor het project
op maat gemaakte database. Het betre# een online en collaboratief platform
ontwikkeld door LAB1100 om onderzoek in de geesteswetenschappen te
vergemakkelijken, en laat toe om diverse soorten informatie aan elkaar te
koppelen doorheen tijd en ruimte. Dit betekent dat zowel de verschillende
entiteiten (personen, families, a"racties, organisaties) die in het onderzoek
centraal staan, alsook de fysieke en digitale documenten en objecten die
het onderzoek faciliteren, uitgebreid zullen worden gedocumenteerd
en bestudeerd. Nodegoat zal het team in staat stellen om aanzienlijke
hoeveelheden datasets over kermisfamilies uit verschillende geografische
regio’s gezamenlijk te verzamelen en beheren, en houdt onder meer de creatie
van metadata in. Naast het verzamelen van primair bronnenmateriaal, hee#
Nodegoat als voordeel dat ook de productie van onderzoeksdata en de analyse
hiervan zich in één en hetzelfde platform bevinden. Zowel Nodegoat, Gephi
als andere digitale toepassingen faciliteren verder de analyse van hoe Europese
kermisfamilies onderling verbonden waren en in relatie stonden tot andere
actoren van populaire wetenschap en cultuur (musea, theaters, observatoria
en wetenschappelijke genootschappen) en hoe hun reisroutes verband hielden
met regionale omstandigheden op het vlak van vervoer en mobiliteit.
 volkskunde 2021 | 3 : 459-471

469

Bovendien biedt Nodegoat het voordeel om via een website zowel
(informatie over) het primair bronnenmateriaal als de onderzoeksdata en
eventuele datavisualisaties op termijn te tonen en beschikbaar te stellen voor
onderzoekers en het brede publiek. Op het einde van het project zullen (een deel
van) de gegevens ook worden gepubliceerd in een open-access repository (zoals
Zenodo) en geëxporteerd naar Wikidata, waar het eveneens toegankelijk zal
zijn voor andere onderzoekers en met name erfgoedinstellingen (doelstelling
5).
Team
Het ERC-project brengt een interdisciplinair en meertalig team van zes
onderzoekers samen: de coördinator, twee doctorandi en drie postdoctorale
onderzoekers. Drie postdocs (elk voor een periode van 2 jaar) vullen de
expertise van de coördinator aan op het gebied van sociale geschiedenis,
visuele studies en digital humanities. Het ERC-team wordt bovendien versterkt
door twee doctorandi en twee postdocs, gefinancierd door respectievelijk het
Fonds de la recherche scientifique (FRS-FNRS), het Fonds Wetenschappelijk
Onderzoek Vlaanderen (FWO) en het Bijzonder Onderzoeksfonds (BOF).
In een dubbeldoctoraat met de ULB en als deel van het EOS project B-magic
(www.B-magic.eu) onderzoekt Marte Van Hassel (FNRS) op welke manier het
gebruik van de magische lantaarn hee# bijgedragen tot een koloniale beeldtaal
die tot op vandaag doorwerkt, in wat ze ‘a performance of whiteness’ noemt,
de manier waarop de kolonisator de eigen identiteit performatief vormgaf.
 Een ander doctoraatsproject (BOF) zal de wisselwerking bestuderen tussen
wetenschappers en kermisamusement op het gebied van het bovennatuurlijke
– zoals mediums die communiceren met de doden, spiritisten en zieners
– fenomenen waarvoor in het tweede hel# van de 19e en begin 20e eeuw
een wetenschappelijke verklaring werd gezocht. Sarah Adams en Evelien
Jonckheere zullen als postdoctoraal onderzoekers van het FWO onderzoek

Projectarchitectuur Science at the Fair, gecoördineerd door Nele Wynants: www.scifair.eu

470

nele wynants | wetenschap speelde de hoofdrol op de 19e-eeuwse kermis

doen naar stereotypering in populaire performance cultuur van niet-blanke
mensen enerzijds en de invloed van fysionomie als (pseudo)wetenschap op
stereo‘typen’ anderzijds.
SciFair zal tussentijdse resultaten van het onderzoek delen via
wetenschappelijke en publieksgerichte publicaties, internationale workshops,
conferenties en seminaries. Daarnaast zal het project resulteren in twee
boekpublicaties, 3 doctoraten, een database, en een tentoonstelling. Meer
informatie en updates over geplande activiteiten is te vinden op de website:
www.scifair.eu
Trefwoorden: kermis, wetenschapspopularisering, rondreizende wassenbeeldenmusea, rondreizend kermistheater, kunst en wetenschap

volkskunde 2021 | 3 : 459-471

471.
