BOEKBESPREKING
BO E K B ESP R EK IN G

A. B. Frielink
IN L E ID IN G TO T D E A U TO M A TISCH E
IN FO R M A TIEV ER W ER K IN G
Uitg. Agon Elsevier, Amsterdam/Brussel, 1968,
118 pag. ƒ 17,50.
door Drs. Sj. Muller
Beoefenaars van een toenemend aantal vakken
en beroepen hebben met het verschijnsel van
de automatisering van de informatieverwer­
king te maken of zullen in de nabije toekomst
hiermee te maken krijgen. Als zij zich - zoals
verwacht mag worden - gedwongen voelen tot
het kennis nemen van hetgeen over de ver­
schillende aspecten van dit verschijnsel is ge­
publiceerd, zullen zij niet te klagen hebben
over een tekort aan publikaties; wel over
een overmaat. Er zijn vele boeken die een
systematische behandeling inhouden van de
opbouw van een computer en haar organen,
over programmering, over verschillende pro­
grammeertalen o f over de sociale gevolgen van
de automatisering. Een ongetwijfeld nog veel
groter aantal tijdschriftartikelen en brochures
is verschenen waarin aandacht wordt geschon­
ken aan de eigenschappen van verschillende
typen en merken computers, aan bijzondere
versies van specifieke programmeertalen, aan
de wijze waarop de werkzaamheden die met
de automatisering van de informatieverwer­
king samerihangen het beste kunnen worden
verdeeld, aan het gebruik dat van computers
in verschillende gevallen kan worden gemaakt,
enz. enz. Voor degenen die zich op het betrok­
ken gebied wensen te oriënteren is het moeilijk
om een keuze te doen uit hetgeen deze ge­
schriften hun te bieden hebben en gemakkelijk
om in de veelheid ervan te verdrinken zonder
dat hun doel: - het kennisnemen van het essen­
tiële - wordt bereikt.
 Voor hen zal het bovenvermelde boek van
Prof. Frielink een uitkomst kunnen zijn. In
goed 100 pagina’s wordt op korte en duidelijke
wijze aan een groot aantal onderwerpen, die
met de automatische informatieverwerking
samenhangen, aandacht geschonken. De ge­
geven uiteenzettingen richten zich op de prin­
cipes; ze zijn op overzichtelijke wijze gegroe­
peerd.
De meeste aandacht en het grootste aantal
pagina’s (23 van de 102) zijn gewijd aan het
onderwerp „programmering” . D it lijkt alles­
zins gerechtvaardigd: via de programmering
wordt het contact tussen machine en gebruiker
gelegd; langs deze weg kan de „werking” van
de machine effectiever worden toegelicht dan
via de beschrijving van technische details van

de verschillende organen van de machine. De
benadering is daarbij een praktische: aan de
hand van een vijftal voorbeelden met een toe­
nemende graad van moeilijkheid, wordt toe­
gelicht hoe een verwerkingsproces in machineinstructies kan worden vastgelegd.
Aangenomen mag worden dat zodoende aan
de wens tot het verkrijgen van begrip en in­
zicht op didaktisch verantwoorde wijze wordt
voldaan: elk volgend voorbeeld bouwt op het
vorige voort en voegt de behoefte aan enkele
meerdere soorten instructies toe. Een tweetal
opgaven voldoet aan de bij de lezer opkomen­
de wens zelf te trachten het geleerde te han­
teren. Eenvoudig zijn deze opgaven niet, maar
gelukkig zijn de uitwerkingen (met effectieve
toelichtingen) achter in het boek opgenomen.
De kortheid van de uiteenzettingen is geens­
zins ten koste gegaan van de duidelijkheid.
 Schrijver heeft zich - gegeven zijn streven naar
beknoptheid - genoopt gezien zorg te dragen
voor een zorgvuldige redactie in het algemeen
en bij het omschrijven van begrippen in het
bijzonder. Hoofdstuk 1 getiteld „gebiedsafgrenzing en niveaubepaling” is hiervan een
goed voorbeeld. Jammer dat deze zorgvuldig­
heid meer op waarde geschat zal worden door
degenen die enigszins met de materie ver­
trouwd zijn dan door „totale computerleken”
(bestaan die nog?). Deze laatsten lopen de
kans zich verschillende perikelen in verband
met het bij de automatische informatieverwer­
king gehanteerde woordgebruik onvoldoende
bewust te worden; d aar staat tegenover dat zij
in kort bestek geïnformeerd worden over de
conclusies van langdurig overwegen.
In het voorwoord wordt opgemerkt dat het
boek bedoeld is voor kennisneming door per­
sonen die geen specifieke (wel enige alge­
mene?) voorkennis omtrent het onderwerp
hebben, maar wel beschikken over „een alge­
mene ontwikkeling op middelbaar niveau”.
O f dit altijd het geval zal kunnen zijn, is een
vraag die niet eenvoudig te beantwoorden is.
Wellicht zou gesteld kunnen worden dat óf de
ontwikkeling van de lezer vrij vérgaand zal
moeten zijn (op zijn eigen vakgebied) en daar­
naast toch ook voldoende algemeen ó f dat de
wens in kort bestek kennis te nemen van een
groot aantal zaken die met automatische in­
formatieverwerking te maken hebben bij de
lezer zeer bewust zal moeten zijn om de vruch­
ten van het kennisnemen van dit boek in de
juiste mate te kunnen plukken.
 De wijze waarop de verschillende onderwer­
pen besproken worden is direct gericht op de
beantwoording van de vragen die bij de lezer

mab

blz. 261

verondersteld mogen worden. Dit en de wijze
waarop dit geschiedt geeft blijk van een grote
mate van originaliteit. D it geldt eveneens voor
de volgorde waarop de verschillende onder­
werpen aan de orde worden gesteld. Deze is
geenszins de gebruikelijke. Zo volgt een be­
spreking van de voorbereidende werkzaam­
heden (analyse, schema’s, documentatie) op de
behandeling van de programmering en niet
andersom zoals vrijwel algemeen gebruikelijk
is; de betekenis van deze voorbereiding zal
daardoor eerder begrepen worden. Op de­
zelfde wijze lijkt het effectief, zoals schrijver
heeft gedaan, aan de bespreking van de ver­
schillende computertypen pas aan het einde
van het boek aandacht te schenken en de
eerste bespreking van hetgeen een computer is
te beperken tot enkele hoofdzaken en daarbij
met name aandacht te schenken aan talstelsels
en formele logica.
Het bestreken gebied is zeer wijd. Behalve
aan de reeds aangeduide onderwerpen wordt
aandacht geschonken aan het voor de compu­
ter gereedmaken van gegevens, de organisatie
van de computerafdeling en de betekenis van
de symbolen, terwijl een korte schets van de
ontwikkeling van de automatische informatie­
verwerkende apparatuur niet ontbreekt.
 Uiteraard kan men met de schrijver van
mening verschillen over de mate waarin aan
de verschillende onderwerpen aandacht ge­
schonken zou dienen te worden. Zo wordt
(relatief) nogal wat aandacht besteed aan het
onderwerp: schakelingen, hoewel schrijver met
betrekking tot dit onderwerp opmerkt dat dit
„voor de gebruiker van de apparatuur niet
van grote betekenis” is (pag. 31). Wellicht zou
hieruit een argument geput kunnen worden
voor een (verdere) beperking van de bespre­
king van dit onderdeel, waartegenover dan
meer aandacht geschonken zou kunnen wor­
den aan organisatorische voorwaarden voor
succesvolle automatisering (o.m.: wijze van
aanpak, door wie, vermijden afdelings-benadering, effectief leiding geven aan automaeiseringsteam, etc.) en aan organisatorische ge­
volgen (wijziging taakinhoud van personen en
afdelingen, grotere starheid in het arbeids­
ritme, beïnvloeding van promotiemogelijk­
heden, e.d.). Ideaal zou het zijn als ook nog
een korte typologie van de toepassingen ge­
geven zou kunnen worden. M aar de waarde
die men aan de verschillende deelonderwerpen
geschonken zou willen zien is uiteraard sterk
subjectief bepaald en onderwerpen als „typolo­
gie van de toepassingen” en „organisatorische
voorwaarden en consequenties” zouden licht
kunnen uitdijen tot een afzonderlijk boek. Als

mab

blz. 262

dit de betrokken materie op dezelfde princi­
piële, duidelijke en korte wijze zou behan­
delen, zou hiervoor zeker grote belangstelling
bestaan.
Als administratief man doet het mij prettig
aan voorbeelden ter toelichting nu eens niet uit
de sfeer van de op verantwoording gerichte
administratie gelicht te zien maar aan de hand
van onderwerpen als verkeersregeling e.d. Een
opmerking die ik als gevolg van mijn hoe­
danigheid niet kan onderdrukken is dat in de
literatuuropgaaf onder „toepassingsvoorbeelden” administratie in het geheel niet voor­
komt.
Aan een bespreking van dit boek van Prof.
 Frielink voor de lezers van dit blad is het wel­
licht goed nog iets toe te voegen. Gewezen is
op de kring van degenen voor wie het in de
eerste plaats is geschreven. D it impliceert
echter geenszins dat anderen geen profijt zou­
den hebben er kennis van te nemen.
Behalve voor kennisneming door „geïnte­
resseerde leken” zal het boek een rol kunnen
spelen bij opleidingen waar men m.b.t. de
„computerkunde” bedoelt de essentie duidelijk
te maken en niet een handwerk te leren.
Voorts zal lezing voor degenen die op andere
wijze reeds met het onderwerp kennis hebben
gemaakt het voordeel hebben dat het gehele
wijde terrein van de automatisering van de
informatieverwerking nog eens - op een origi­
nele wijze - systematisch wordt overzien. Ver­
schillende vermelde kleine bijzonderheden
zullen onbekend zijn (bv. hoe het komt dat de
pogingen van Babbage om rond 1835 een com­
puter te bouwen in de historie zijn vastgelegd).
Voor verschillende andere onderwerpen geldt
dat de duidelijke en systematische behandeling
nuttig is voor het snel „nog eens nazien hoe
het ook weer was”.
De druk is duidelijk en zeer verzorgd. Wel­
licht zijn er enkele drukfouten, maar die heeft
Uw recensent dan niet gezien. D at ervan is
afgezien te streven naar een rechte rechter­
kantlijn werkt geenszins storend. De mate van
waardering van de omslag zal wel individueel
zijn. Wat daarbij opvalt: er komen naast be­
kende (SERA) instructiecodes ook onbekende
voor. Wellicht is dit bedoeld om de nieuws­
gierigheid te prikkelen?
Doordat het boek zich beperkt tot principes
en essenties zal het niet zo snel verouderen als
andere literatuur op het onderhavige terrein.
 Niettemin wordt schrijver en uitgever toege­
wenst dat het snel uitverkocht zal zijn ten be­
wijze dat het bij velen voorziet in de vraag
naar oriëntatie over het betrokken onderwerp.
