'Geschiedenis is nu eenmaal altijd politiek.' De studie-Drooglever als symptoom van de moeizame omgang van Nederland met het koloniaal verleden en de complexe relatie met Indonesië. Discussie over Een daad van vrije keuze
14

WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
van vrije keuze — die overigens maar een relatief klein deel van het boek
uitmaakt — komt immers geheel overeen met de bevindingen van mijzelf en
die van andere historici die al eerder onderzoek hebben gedaan naar deze
kwestie49, namelijk dat Nederland onder een hoedje speelde met Indonesië om
de ‘hinderlijke formaliteit’ van de volksraadpleging geheel naar Indonesische
wens op oneigenlijke wijze afgehandeld te krijgen, waarbij de Verenigde Naties
als Dritte im Bunde fungeerde. Zonder onnodige opsmuk staat het gehele
verhaal opgetekend. De vuistdikke studie is een indrukwekkende prestatie en
getuigt van een grote mate van kennis, eruditie en historisch vakmanschap. De
importantie van dit standaardwerk valt dan ook niet te ontkennen. Vanaf de
vroegste ontdekking van Nieuw-Guinea tot en met de afronding van de
volksraadpleging — die door Drooglever terecht als een Daad van vrije keuze
is betiteld, waarmee hij op subtiele wijze kritiek uit op de door hem geschetste
gang van zaken — ontrolt zich het verhaal. Ondanks de enorme hoeveelheid
informatie is het een bijzonder lezenswaardig geschreven betoog dat volstaat
met wetenswaardigheden die tot dusver — althans bij mij — niet bekend
waren. Dat laatste geldt primair het deel tot en met 1962 toen het gebied nog
Nederlands was en dat verreweg de meeste ruimte in beslag neemt van het
boek (600 van de 734 pagina’s geschreven tekst). In zijn beschrijving van de
koloniale periode — het minst gevoelige deel van zijn opdracht — komt
Drooglever het meest tot zijn recht en heeft hij zich ook het meest vrijelijk
durven uiten.
 Ondanks de enorme hoeveelheid bronnenmateriaal werpt het boek evenwel
geen wezenlijk nieuw licht op de Nederlandse betrokkenheid bij het
onderhavige onderwerp. In die zin is het door hem te berde gebrachte niet
opzienbarend, althans niet voor kenners. Drooglever heeft zich vooral gericht
op de politiek-bestuurlijke aspecten van het Nederlandse Nieuw-Guineabeleid
en die zijn al veelvuldig bestudeerd. Als leidraad van zijn verhaal heeft de
auteur gekozen voor het zelfbeschikkingsargument (en daaraan gekoppelde
groei van het Papoea-nationalisme). Drooglever stelt dat Nederland van meet
af aan dit zelfbeschikkingsmotief centraal heeft gesteld in zijn beleid ten
aanzien van dit gebied en zijn bewoners. Hij noemt het zelf ‘de sleutel’ tot het
Nederlandse Nieuw-Guineabeleid. Mijns inziens geeft hij deze grondgedachte
een te zwaar accent. Immers, pas met het aantreden van het derde kabinetDrees in de zomer van 1952 koos Den Haag onomwonden voor het
zelfbeschikkingsrecht als leidend beginsel voor zijn Nieuw-Guineapolitiek.
Voor die tijd aarzelde de Nederlandse politiek sterk waarop het behoud van de
kolonie te baseren. Eerst nadat was gebleken dat het motief van de vorming
49

Zie van mijn hand: ‘De tweede kwestie-Nieuw-Guinea. De Nederlandse politiek en de Daad
van ‘Vrije’ Keuze (juli-augustus 1969)’, in: C. C. van Baalen, e. a., ed., Jaarboek Parlementaire
Geschiedenis 2001 (Den Haag, 2001) 81-92 alsmede ‘Een hinderlijke formaliteit’. Nederland,
Indonesië en de volksraadpleging op Nieuw-Guinea in de zomer van 1969’, in: B. de Graaff,
D. Hellema, B. van der Zwan, ed., De Nederlandse buitenlandse politiek in de twintigste eeuw.
Internationale diplomatieke geschiedenis (Amsterdam, 2003) 177-198. Zie voorts J. Saltford,
The United Nations and the Indonesian takeover of West Papua, 1962-1969. The anatomy of
betrayal (Londen, 2003).
 WEBPUBLICATIE

15

HANS MEIJER
van een nieuw thuisland voor Indo-Europeanen die zich in het onafhankelijke
Indonesië niet meer thuis voelden, en dat eind 1949 tijdens de RTC zwaar
heeft gewogen in het besluit om aan Nieuw-Guinea vast te houden, zijn
geldigheid had verloren omdat dit stamlandargument niet geschikt was om het
bezit van het gebied tegenover de wereld te legitimeren50, pas toen werd de
zedelijke verheffing en het begeleiden naar zelfstandigheid van de Papoea’s uit
pragmatisch-politieke overwegingen definitief tot belangrijkste beweegredenen
gemaakt. Zoals de Indo’s enige tijd gefungeerd hadden c. q. gebruikt waren ter
rechtvaardiging van de uitsluiting van Nieuw-Guinea van de soevereiniteitsoverdracht, zo werd nu het zelfbeschikkingsargument dienstbaar gemaakt aan
de Nederlandse sentimenten, belangen en ambities. Daarvóór was de verheffing
van de autochtone bevolking slechts een van de talrijke gelegenheidsmotieven
geweest om het gebied maar niet met de rest van de archipel te hoeven
overdragen aan Indonesië. Drooglevers stelling dat het belang van de Papoea’s
al sinds 1946 het doorslaggevende argument was in de afwegingen van de
Nederlandse beleidsmakers in zowel Den Haag als Batavia, getuigt naar mijn
mening te zeer van een naar deze zienswijze toe redeneren en is niet conform
de complexe loop der gebeurtenissen.
 Wat voorts opvalt in het boek is dat de emotionele dimensie van het
vraagstuk nogal is afgezwakt. De opvatting van de politicoloog Arend Lijphart
in zijn uit 1966 daterende klassieke studie over de Nieuw-Guineakwestie — en
ik ben het met hem eens — dat het Nederlandse Nieuw-Guineabeleid vooral
ook in een psychologische context dient te worden gezien51, daar denkt
Drooglever het zijne van. Hij geeft de voorkeur aan een meer rationele
benadering van het Nederlandse beleid, waarvan bij hem minister van
Overzeese Gebiedsdelen J. H. van Maarseveen (1949-1951) de verpersoonlijking is. Terecht bedeelt Drooglever hem een beslissende rol toe, maar naar
mijn mening zou een meer gebalanceerde weging van emotionele en rationele
afwegingen — vooral bij premier W. Drees speelde diens afkeer over ‘die
onbetrouwbare Sukarno’ een belangrijke rol in zijn houding inzake NieuwGuinea — een juister beeld hebben geschapen. De auteur geeft een uitvoerige
weergave van het bestuurlijke reilen en zeilen in de kolonie. Hoe de Papoea’s,
de Indo’s, de Nederlanders en overige groeperingen met elkaar omgingen,
daarover komt de lezer echter weinig te weten. Het is duidelijk dat Drooglever
voor sociaal-economische aspecten minder oog heeft. Toch stipt Drooglever op
dit terrein wel tal van facetten even aan. In die zin is zijn boek een Fundgrube
voor verdere studie en zet het hopelijk aan om dit grotendeels nog
onontgonnen historisch werkterrein eindelijk eens te gaan bewerken. Een
omvangrijk vervolgonderzoek naar het functioneren van de (post)koloniale

50

Idem, In Indië geworteld. De geschiedenis van Indische Nederlanders. De twintigste eeuw
(Amsterdam, 2004) 346-347. Zie ook idem, ‘Bestemming Nieuw-Guinea. de opvarenden van
de ms Waibalong’, in: W. Willems, e. a., Uit Indië geboren. Vier eeuwen familiegeschiedenis
(Zwolle, s. a.) 151-166.
51

A. Lijphart, The Trauma of Decolonization. The Dutch and West New Guinea (New Haven,
1966).
 16

WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
samenleving op Nieuw-Guinea in de praktijk als een soort van laatkoloniaal
prestigeproject — een Indië in zakformaat — zou meer dan op zijn plaats zijn.
Dat het boek op de keper beschouwd weinig echt nieuws onder de zon
bevat, geldt het meest voor de periode 1962-1969; de kern van de onderhavige
studie. Het boekwerk is eigenlijk meer een — zij het knappe — synthese van
alle bestaande kennis, dan dat het een compleet nieuwe interpretatie c. q.
analyse is van het gebeurde. Het onderzoek ontleent zijn betekenis dan ook
meer aan de politieke lading die het heeft gekregen doordat het in regeringsopdracht is geschreven, dan aan de inhoud. ‘Much ado about nothing’, zou men
kunnen zeggen over de mediabelangstelling ten tijde van de presentatie.
Getuige het notenapparaat heeft Drooglever zijn studie vooral gebaseerd op
originele bronnen aangevuld met enkele interviews, waardoor het lijkt alsof de
materie nog niet eerder zo grondig is uitgezocht. Niets is minder waard. De
meeste gegevens zijn al door andere historici te berde gebracht, maar in de
annotatie worden hun studies niet genoemd, waardoor een ietwat verkeerde
impressie wordt gegeven alsof het allemaal nieuw is wat Drooglever vermeldt.
Hij volstaat slechts met een vermelding van de relevante publicaties van zijn
collega’s in de literatuurlijst.
Zoals gezegd is Drooglever, in tegenstelling tot de hoofdstukken handelend
tot en met 1962 over de periode met betrekking tot de aanloop tot de Daad
van vrije keuze en de volksstemming, zelf zeer terughoudend in zijn oordeel.
 In die chapiters kiest hij zijn woorden nog zorgvuldiger dan men al van hem
gewend is. Hij verhaalt als het ware met de handrem erop om toch vooral
objectief c. q. neutraal te blijven. Dat pleit voor hem, van mij had de auteur
wel iets minder geserreerd mogen schrijven, maar dat is wellicht meer een
kwestie van smaak, stijl en persoonlijkheid. Anderzijds siert het hem dat hij
niet op de stoel van de rechter is gaan zitten, terwijl het toch in dit geval wel
heel gemakkelijk was om te bezwijken voor de verleiding tot een (ver)
oordelende opinie. Niets van dit alles. Ook ten aanzien van de Papoea’s stelt
hij zich onpartijdig op. Drooglever laat de feiten voor zich spreken en laat
daarmee het oordeel aan de lezer over. Slechts een enkele maal komt hij meer
openlijk voor zijn mening uit. Zo bestempelt hij de uitslag van de Daad van
vrije keuze terecht als een ‘doorgestoken kaart’ en een ‘schijnvertoning’ en
noemt hij het verslag van de VN-vertegenwoordiger ‘een bewijs van verminking van de waarheid.’ Pas in de samenvatting klinkt enige compassie met het
lot van de Papoea’s enigszins door en wordt duidelijk hoezeer hun trieste
situatie ook hem aan het hart gaat.
 Tot slot
Resteert tenslotte de vraag wat het Drooglever-onderzoek nu uiteindelijk
heeft opgeleverd voor de Papoea’s en of Nederland hen ten lange leste alsnog
recht heeft gedaan. De meningen zijn daarover verdeeld. De Papoea’s en hun
sympatisanten hadden op meer gehoopt. Zij vinden dat Nederland, ondanks
het moedige besluit van Van Aartsen, opnieuw voor zijn politieke verantwoordelijkheid is weggelopen en als vanouds meent te kunnen volstaan met
een financieel gebaar om zijn schuld af te kopen.52 Toch is het maar de vraag
of het wel reëel is te menen dat Nederland meer had kunnen en moeten doen.
WEBPUBLICATIE

17

HANS MEIJER
Van een steunbetuiging aan de wens tot een hernieuwd referendum kon geen
sprake zijn. Hoezeer ook de Papoea’s in 1969 bedonderd zijn, gedane zaken
nemen in dit opzicht inderdaad geen keer. De eenheid van Indonesië diende
bewaard te blijven uit angst voor precedentvorming. Toegeven aan de wens
van de Papoea’s zou de wereld misschien rechtvaardiger hebben gemaakt, maar
zeker niet veiliger. Integendeel.
In welke mate de Drooglever-studie een positieve bijdrage heeft geleverd
aan de uiteindelijke verbetering van de positie van de Papoea’s in eigen land,
valt vooralsnog moeilijk te beoordelen. Feit is evenwel dat mede door het
onderzoek de Indonesische autoriteiten zich onder druk gezet voelden om
sneller en verdergaande concessies te doen tegenover hen om zo de Nederlandse en internationale publieke opinie de wind wat uit de zeilen te nemen.
 Wat in de omstandigheden mogelijk was, hebben de Papoea’s bereikt: een
vergaande vorm van autonomie, waarbij zeventig procent van de inkomsten uit
grondstoffenwinning uit Papoea voortaan ten goede komt aan de ontwikkeling
van het gebied. Bovendien is ook de Nederlandse interesse voor wat er in
Papoea gebeurt weer (zij het waarschijnlijk tijdelijk) toegenomen. Extra
financiële hulp (jaarlijks 1,5 miljoen euro gedurende tien jaar) is al toegezegd
om ‘uiting te geven en recht te doen aan de verbondenheid tussen Papoea en
de Nederlandse bevolking’ in het kader van de ontwikkelingssamenwerking op
nieuwe (multilaterale) leest.53
Wel is het onderzoek de Nederlands-Indonesische relatie ten goede gekomen. Nieuw-Guinea lag lange tijd gevoelig in de wederzijdse betrekkingen.
De kwestie bleef weliswaar onaangeroerd, maar was desalniettemin een
pijnpunt. Nu deze affaire dan uiteindelijk toch op de agenda is gekomen,
uitgesproken en afgehandeld, is daarmee de beladenheid ervan ook verdwenen
en is tevens in dit opzicht de verstandhouding gezuiverd. Mede dankzij
Drooglevers inspanningen is zo langzamerhand alles ten aanzien van het
gemeenschappelijk koloniaal verleden wel opgeklaard en staat er weinig de
normalisering van de bilaterale Nederlands-Indonesische relatie nog in de weg.
In die zin heeft Van Aartsens besluit tot het laten instellen van het onderzoek
ondanks alle politieke deining een positief eindeffect gehad. Naarmate de tijd
voortschrijdt en de generatie die Indië zelf nog bewust heeft meegemaakt
verdwijnt, wordt de koloniale tijd meer en meer een voltooid verleden tijd die
het onderlinge contact niet langer meer belast. Maar dat de relatie altijd
bijzonder zal blijven staat buiten kijf, of zoals de Leidse historicus en
Indonesiëkenner, W. van den Doel, het terecht heeft gesteld: Indonesië zal
nooit een gewoon buitenland zijn.54
Hans Meijer (1961) is universitair docent Internationale Betrekkingen en Internationale Organisaties aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij publiceert regelmatig over zaken betreffende de (post)
koloniale Nederlands-Indonesische relatie.
 52

Zie bijvoorbeeld oud-bestuursambtenaar K. Lagerberg, Schuldig zwijgen. De Papua in zijn
bestaan bedreigd (Utrecht, 2005).
53

HTK, 2005-2006, begroting Buitenlandse Zaken, hoofdstuk V, nr. 26.
54

NRC Handelsblad, 17 augustus 2005.
18

WEBPUBLICATIE

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE
Summary
Hans Meijer, ‘History is by definition political’. The Drooglever study as a
symptom of the uneasy relationship the Netherlands has with its colonial past
and its complex relationship with Indonesia
In December 1999, the Dutch Minister of Foreign Affairs, J. J. van Aartsen,
complied with a request from parliament for an historical study into the
referendum held in 1969 among the Papua population in the former Dutch
New Guinea. The outcome of this ‘Act of Free Choice’ was manipulated and
resulted in the territory becoming a permanent part of Indonesia, which is
what Indonesia had coveted all along. The decision to carry out the study
angered the Indonesian government and resulted in a deterioration of the
already fragile bilateral relations between both countries. When Drooglever’s
findings were published the Balkenende II (2003-2006) cabinet was confronted
with a dilemma: how could it do justice to the study carried out by the
historian P. J. Drooglever on the one hand, yet try to repair the political
damage to its relations with Indonesia on the other. In the context of the
complex Dutch-Indonesian relationship in general this article not only deals
with Van Aartsen’s motives for accepting this controversial research, but also
explains why Indonesia reacted as it did and outlines how the Balkenende
government tried to deal with this thorny issue.
 WEBPUBLICATIE

19

DISCUSSIE OVER EEN DAAD VAN VRIJE KEUZE

Een paar bedenkingen
P. J. DROOGLEVER
In augustus 1998 woonde ik een congres bij van de International Association of Historians of Asia, dat in dat jaar door onze Indonesische collega’s
georganiseerd werd. Het waren spannende tijden voor het land. De financiële
crisis die Azië teisterde, sloeg hier extra hard toe, en Soeharto had kort tevoren
plaats moeten maken voor president Habibie. De sfeer van beklemming die het
oude bewind gekenmerkt had, maakte langzaam plaats voor een nieuwe
openheid. Zaken die dertig jaar en langer onbespreekbaar waren geweest,
konden nu weer vrijelijk aan de orde worden gesteld. Tijdens het congres was
dat alleen nog in de wandelgangen merkbaar, maar op een goed moment nam
de congresleiding een aantal deelnemers apart en vroeg hen om nu eens
openhartig te spreken over de vraag welke verbeteringen er in het staatsbestel
zouden moeten worden aangebracht. De vraag kwam onverwacht, en de
discussie kreeg daardoor niet de verhoopte scherpte. Niettemin werd binnen
de kortste keren het onder de Nederlanders geïntroduceerde federalisme van
stal gehaald en als een van de voor de hand liggende mogelijkheden besproken.
 Dit voorval tekent het nieuwe klimaat, waarin staatkundige hervormingen
hoog op de politieke agenda kwamen te staan. De staatkundige discussies
stonden in het teken van decentralisatie en democratisering en leidden ook tot
daadwerkelijke hervormingen. Een paar jaar later, in de nazomer van 2001,
bezocht ik opnieuw een door Indonesische historici georganiseerd congres. Dit
keer ging het over de aanpassing van het onderwijs aan de intussen veranderde
situatie. Men sprak daar niet alleen over organisatie en lesmethode, maar ook
over de inhoud van het onderwijs. De voornaamste vraag was of men niet
meer afstand zou moeten nemen van de onder Soekarno gegroeide en door
Soeharto geperfectioneerde dogmatiek van de eenheidsstaat, waarbinnen weinig
tot geen ontplooiingsmogelijkheid was voor de eigen identiteit van de samenstellende delen. Deze opvatting werd zowel in Indonesië als daarbuiten wel
aangeduid als de Republikeinse orthodoxie, een opvatting waarin niet alleen de
revolutie van 1945 en de vorming van de eenheidsstaat, maar ook de rol van
het Indonesische leger de unieke toetsingspunten van de Indonesische
geschiedenis vormden. De meningen liepen uiteen, maar het was duidelijk dat
er in brede kring behoefte bestond aan een minder van bovenaf opgelegde
canon van de Indonesische geschiedenis.1

1

De wortels daarvan zijn te vinden in de interne discussies over de rol van de verschillende
partijen en groeperingen in de wordingsgeschiedenis van de Indonesische staat. De onlangs
verschenen studie van K. E. McGregor (History in Uniform. Military Ideology and the
Construction of Indonesia’s Past (Leiden, 2007)) geeft een goed beeld van de militaire
stroomlijning daarvan die de dominante canon opleverde voor de regeerperiode van president
Soeharto.
WEBPUBLICATIE

1.
