De Gouverneur-Generaal Hendrik Brouwer
De

Gouverneur-Generaal

Hendrik

Brouwer

DOOR
Mr.
J.
E.
HEERES.
(Slot.)

IX.
in de Kamer Amsterdam,
toen
nog Bewindhebber
zich
voor
beschikwerd
het
hij
aangezocht,
gouverneur-generalaat
baar te stellen. "Bij eenparige stemmen"
hadden de Heeren XVII
aan
te bieden, en BROUWER,
hem
deze
besloten,
hooge waardigheid

ROUWER was

die eerst aarzelde,
der
XVII, gehouden
1632
zitting
werd tevens besloten eene nieuwe
te

ontwerpen

had ??eijntlijck" ja gezegd 1). In de voorjaarste Middelburg,
werd hij dan ook benoemd en
voor Gouverneur-Generaal
instructie
en Raden
door
den
der
daarvan,
opgemaakt
Advocaat 3)

2); het concept
werd in de vergadering

Compagnie,
van BROUWER had reeds
geheime

vergadering

van

enkele
de

van

17 Maart

De benoeming
gearresteerd 4).
en
wel in eene
dagen vroeger plaats gevonden,
XVII
van 11Maart
Heeren
5). Zijne beeediging

Missivevan Heeren XVII aan de HoogeRegeeringy Maart 1632 (R. A.).
1) Onui2?,eqeven
2) Onuilg?,aeveii
nPoinctenvan bescitryvinge. Maart 1632" met resolutie(R. A.).
) Secretaris of griffier.
4) P. MIJER,Verzamelingvan instructien.. , voor de Regeeringvan NederlandschIndiF (Batavia,1848),
bldz. 47 v.v.
resolutiin van de XVII van
5) Deze "secrete resoluti?n" zijn niet meer aanwezig. Uit de (onuitgegeven)
Donderdag II September1636 en van 29 September1639 blijkt echter de datum van aanstelling.Van RHEDE
VANDERKLOOT,t. a. p., bldz. 43, begaat een kleine vergissing,door de benoeming te stellen op 17Maart;
DE JONGE,Opkomst,V, bldz. XCI, XCVII, noemt den preciezendatum niet.
218
door

den Stadhouder

geschiedde

den

l5en dier maand

en gebruijck
daartoe gerequireert"
1).
 BROUWER had zijne voorwaarden

"volgens

den artyckelbrieff

toen hij gepolst werd. In de
eerste
wenschte
te zien de "conditien
van aenplaats
hij voor zich vastgesteld
des
KOEN
diens
van
tweede
neminge
generael
saliger" bij gelegenheid
gouverneurVerder had hij "onder anderen"
weten te bedingen,
generalaat
"dat hij soude
in de Camer van Amsterdam
behouden
den naem van Bewinthebber
ende 't
werden; sonder vande
geadmitteert
te
een
totdat
tijt sijner aenneminge
eenige provisie
hij bij versterven
genieten,
van de twintigh 3) soude comen te wesen."
De nieuwbenoemde
vertrok
uit Texel
den
grootwaardigheidsbekleeder
sijner

wedercompste

als supernumerair

gesteld,

aldaer

een der schepen
van de onder zijne bevelen
18 April
1632 op de Zutfen,
staande
vloot van vijf bodems 4), en kwam den 5 September
te Batavia aan
Den volgenden
dag reeds, ,,sonder eenigh dilay", nam hij het hoogste gezag uit
handen van SPECX over, uit krachte van zijne "commissije
6) soo van de Heeren
van de VerGeneraell,
Zyne Princelycke
Extie, als de Bewinthebbren
was
BROUWERS
Oostindische
Compangie."
Plechtig
ingang in Batavia,
als
met vele "sollemniteijten"
hoogste regeeringspersoon :
plechtig zijne installatie
werd hij als zoodanig "publijckelijck"
ende
geauthoriseert
geinvestigeert."
Om hem " van
boort nae land te geleyden"
werden
door den nog in

Staeten

eenichde

twee leden
gecommiteert"
Toen
ambtenaar.
hij de
hooggeplaatst
Zutfen verliet.
"wiert (hij) met 3 schoten
groff canon gecongratuleert,
daerop
is geschargeert
van ditto schip een tyt lanck met een pertije musquets
geweest.
Hierop heeft het casteel (van Batavia) tot een teecken van welleccompste
functie zijnden gouverneur-generaal
,,met
van den Raad van Indie en ecn andere

met gelycke
Zijne

3 stucken geantwoort.
Ed1e '), die andere scheepen

vier sloepen

hyer

ter reede

legghende

met de sloupen

resolutieXVII y kJatlrt i632.
1) Onuitge,e-,)e,-z
COENSvoorwaarden zijn mij niet bekend. Zijn traktement werd bepaald op f 1200.- in de maand.
 Zie G. C. KLERKDE REUS,GesclzichtlicherUeberblickder adnzinistrativen,reelttlichen und?inanziellen Entwicklun,gder Niederländisch-Ostindischen
Compagnie(Batavia, 's Hage, 1894),S. 233.
3) Het aantal Bewindhebbersin de Kamer Amsterdamwas bepaald op 20, bij art. 25 van het Octroo
der O. 1. C.
Reg, y Maart 1632(R A.)
4) OnuitgegevenmissiveXVII aan
onder toeAnno 1631-1634.Uitgegeven ....
5) Dagll-registergehoudeiiint CasteelBatavia....
zicht van Dr. H. T. COLENBRANDER
missive XVII aan
('s Gravenhage,1898),bldz, g5, v,v. - Vgl. Onuitgegeven
H. R., 17 Maart 1632.
6) Aanstelling.- De gouverneurs-generaal,die in Nederland waren bij hunne benoeming, ontvingen
hunne commissie niei alleen van de Bewindhebbers,maar ook van de Landsregeering.
7) Een gouverneur-generaalwas toen nog geen Excellentie. Deze titel is eerst veel later opgekomen
voor dezen hoogwaardigheidsbekleeder(Zie mijn opstel Oost-Indisclze
Dames C1Z
Heeren uit den tijd der Compaanie in het Tijdschrift voor Nederlandsch-Indid,1902, bldz. 91, v.).
hadden f 700.- in de maand. COEN
De traktementen waren naar evenredigheid: BOTHen REYNST

219
is van
vaerende,
voorby
van musquets
gegroet.
Int'incomen
vande
de soldaten,

ieder

schip

rivier

ende

opt huys vanden
Edle tot aende

ontfanger

met

een schoot

t'passeeren

ende

vande

boom

houdende,

guarnisoen
vant casteel

verscheijden
verthoonden

charges
haer

in de wapenen.
zijnde wiert vanden

brugge
gecomen
Zijne
en
soo
hooch als laghe officieren
SPECX
andere
Generael
verscheyen
JACQUES
voorts
ende
Edle
aldaer
die sijne
verwachten,
passerende
gegroett
gewellecomst,
door menichte van soldaten die tot dien eijnde in ordre gestelt waren,
vandaer
in het casteel

tot in des generaels
vond zijne installatie

Hierop
Men begon

logement."
"sijn Edle inhuldinghe".
voorlezen van BROUWERS "drievoudige

plaats:

met het "publijckelijck"
bestaende
"het gantsche
guarnisoen
in 5 compangnijen
cornmissijen",
andere
dienaers vergadert" werden.
 Vervolende de burgeren ende
compangnies
soo
dienaeren
als
van
den
SPECX
ieder,
Comp's
burgeren,
,,een
gens ontsloeg
van
aen
hem
int
aennemen
eedt van getrouwicheyt
syn gouvernement
gedacn",
waarvoor

aenden Generaell HEINDRICK
door ieder _solemnelijck
van
waer op datelijck drie charges
BROUWER (de) eedt
getrouwicheijt
gepresteert,
van musquetten
ende vijff schooten van groff canon syn gevolcht".
werd door "alle de collegien als andere soo hooch als laghe
Vervolgens
officieren
Zijn Ede in syn aengenomen
gouvernement"
op Battavia.....
toegeen

werden

"de

novo"

ende goet succes in alle zijne affaijren en
"een geluckighe
regieringhe
van de Vereenichde
tot welstant
Nederlantsche
Oostindische
Comaenslagen
ons
van
als
oock
tot
Vaderlandt,
pangnie ende consequentelijck
vermeerderinghe
eere."
van zijne Eds bijsondere
en particulijre
wenscht

Deze felicitatie
1°. den raad
2°. den raet

vond plaats
van India.
van justijtie.
"in naevolgende

_

3°. t'college van scheepenen.
4°. den kercken raet van Battavia.
van Battavia.
5°, de heeren weesmeesteren
ende
6°. de ontfanger,
luitenanten
capitijnen,
7°. de capteyn ende andere officieren
8°. hooffden van de Chineesen.
9°. meesters

ende hooffden

ordre:

vande

vande

vendrichs

van het guarnisoen.
wachte.
burgerlijcke

arbeytslieden."

had eerst f 6oo. , later f 1200.- in de maand. ,,Gelukkig" waren er emolumenten (Vgl. G. C. KLERK
Ueberblickder administrativen, rechtlichenacnd ftnaazzielle?z
der NiederDE REUS,Gesclzichtliclaer
Ezztzoicklzcnq
laudisch.-Ostindisclzen
Batavia, 's Hage, 1894,S. 233 ff. en Beilage III).
Co?n?apnie,

220

X.
Men

had

BROUWER "een

geluckighe
zijne affaijren en aenslagen"
toegewenscht.
Is die wensch in vervulling gegaan?
Het
een

is moeilijk,

persoonlijkheid

waarin

regieringhe

ende

een dergelijke
vraag te beantwoorden,
als deze gouverneur-generaal,
geplaatst

goet

succes

in alle

wanneer het geldt
in een tijd als

Zoo goed als SPECX 1) heeft hij
bekleedde.
 met het geweldige bestuur van COEN, dat
de vergelijking
te doorstaan
gehad
zoo kort aan het zijne voorafging
en met het schitterend
tijdperk van ANTONIO
VAN DIEMEN (1636-1645),
dat onmiddelijk
Met geen van
op het zijne volgde.
VAN
is
als
noch
met
noch
met
BROUWER
beide,
COEN,
DIEMEN,
regeeringsman
hij

zijne

eminente

charge

te

Maar met hen noemt men ook twee van de uitnemendste,
zoo
vergelijken.
welise
de
de twee uitnemendste,
Oost-Indische
landvoogden,
Compagnie
En tusschen
een kenschetsing
ooit in het Oosten heeft gehad.
van hun tijd als

niet

als een "van weinig kracht getuigend
grootsch en stralend en de karakteriseering
zooals dit met BROUWERS periode is geschied 2), liggen vele schakeerinbewind",
nu moet het bewind van BROUWER worden gegen. Met een der tusschentinten
schetst

en

dan

zeer

niet

zeker

met

die van het
nabijkomen
met die doffe, welke teekenen een
het
minder schitterend
en minder
zij
over VAN DIEMEN's gloriegespreid

kleuren,
evenmin

van COENS tijdperk,
somber-grootsche
bestuur
als van SPECX, maar met kleuren,
aan de tinten,
die
doen denken
helder,
periode.
Van BROUWERS kort bestuur
in den krachtigen
waardige
plaats

valt

valt

aan

welke

rijke

veel goeds te zeggen, het bekleedt een
tijd van ons koloniaal leven der 17c eeuw.
Maar, aan den anderen kant, hij heeft niet zijn stempel op zijne periode gedrukt,
dit hebben
z66 als COEN, VAN DIEMEN, later JOAN MAETSUYKER (1653-1678),
welke allen veel meer dan BROUWER boven hunne omgeving hebben
gedaan,
die omgeving
veel meer hebben beheerscht,
en daardoor
uitgeblonken,
in de
aandeel
hun persoonlijk
Terwijl
bij hen dikwijls zeer duidelijk
van

regeeringsdaden
het geval.
Zeer
genaderd

zeker

hun

niet

tijd

weinig

boven

te wijzen,

het

is dit met BROUWER minder

middelmatige

uitstekend,

is hij niet

tot het heel hooge.
1) Zie hiervoor.
van Izet Nederlandschevolk, IV (Groningen,WOLTERS,i8gg), bldz. 345.
 2) P. J. BLOK,Geschiedenis

221
Er

is

66n

oordeel

over

ten om
onder

de persoonlijkheid
van
het werd uitgesproken.
van
Het is de meening

BROUWER, dat groot gewicht in de schaal legt,
en om de omstandigheden,
waarden zegsman
ANTONIO VAN DIEMEN.
In de gunstige opinie,
der
welke omtrent
bewindsman,
zijn loopbaan als ambtenaar
en bij den historicus van later
zich heeft gevormd bij zijne tijdgenooten
Compagnie,
hooren.
VAN DIEMEN staat
is
van
beteekenis
te
wanklank
eenige
geen
tiiden,
al is op het tafereel van zijn bewind een enkele donkere
hoog als regeerder,
wat

dezen

plek
zijne
jaren

betreft

al had hij
een man van hoogstaand
karakter,
wijzen, is geweest
in het Oosten reeds gedurende
een 13tal
feilen. Hij had zijn vaderland
in
en
bereikt
toen
had
van
den
hij
1631 repatrieerde,
gediend,
rang

aan

te

dus

Directeur-generaal,
Gouverneur-generaal.
tuigd van 's mans

die waardigheid,
De Bewindhebbers

welke
der O.-I.
onmiddelijk
C. waren

volgde op die van
zoo volkomen over-

en groote bekwaamheden,
dat zij al spoedig
naar
Indie
te
na veel
opnieuw
gaan. "Eindelijk
bewegen,
liet VAN DIEMEN zich daartoe bewegen in het najaar van 1632 1)
sollicitatien"
vertrok
naar
en in December
hij in zijne reeds vroeger bekleede waardigheid
om weder het directeur-generalaat
waar hij in Juli 1633 aankwam,
te
Batavia,

hem

aanvaarden.
 verdiensten

groote

te

trachtten

was

Hij

zoude

zijn
12 Februari

tevens

bestemd, om op den duur, als BROUWERS bewind
als diens opvolger op te treden, waartoe hij reeds den
door de Bewindhebbers
aangewezen

afgeloopen,
1633 werd
VAN DIEMEN was dus van de hooge plaats, welke hij aan de regeeringsin de gelegenheid,
BROUWERS fails et gestes te zien ; hij
tafel innam, uitnemend
welke hem wachtte, er alle belang bij, ze
had, met het oog op de toekomst,
als
critisch
te bekijken;
man, ronduit zijne meehij zou,
eerlijk en karaktervol
kenbaar maken.
ning daarover
En

verdient, omdat het niet bezijn oordeel, dat nog te meer vertrouwen
stemd
was, onder BROUWERS oogen te komen, luidde aldus kort en krachtig
in Indie in 1633 af4) tot den dag, waarop hij het
dat hij van zijne terugkomst
van BROUWER overnam, volkomen genoegen had genomen
gouverneur-generalaat
met diens

dat hij het betreurde, dat Bewindhebbers
hem, BROUWER,
omdat deze zoo grondige
op zijn hoogen post hadden genoodigd,

bestuur;

niet tot blijven

verder

missive der XVII van de Hoc??re
1) Ozzuit; e,geven
Regeering te Batavia, 4 Oct. i 63z. - VANRHEDE
VANDERKLOOT,t. a. p., bldz. 46, is hier onjuist, wat zijn vertrek in 1632 betreft.
2) DE JONGE,Opkomst,V, bldz. CXII.
3) Onuitgegevenmissivevan Van Diemen aan Bewindhebbers,
3 Januari 1636.
missive):"Den staet van
4) Hij schreef den i4 Augustus 1633 aan de Bewindhebbers(Onuitgegeven
de Comp. bevinde [ik] in redelycke termine ende in betere ordre als (wij]die gelatenlitbben ;geen voordeelen
voor de Comp, worden versuymt, alle besendingen worden met zeer groote promptitudegeexpedieert,volck,
schepen en provisie hebben niet overich, maar veel eer gebreck" (een zachte wenk aan de Bewindhebbers!).
 222
der Oost-Indische

had

kennis
noemd

zaken,

met recht

"dat

den Indischen

Phoenix

ge-

worden."

mag
En inderdaad,
Nederlands
koloniaal

men zijn blik laat verwijlen op het gebied, dat toen
in
het Oosten was, bijna overal heeft, van het specifiek
rijk
Nederlandsch
standpunt
bezien, onder BROUWERS bestuur het licht de overhand
Dat dit specifiek Nederlandsch
niet steeds was dat
boven de schaduw.
standpunt
waar

der aarde

volkeren, met wie de onzen toen in aanraking
staat vast, maar dit kan niet in BRQUWERS nadeel worden uitgelegd,
kwamen,
naar
de meening dier dagen, in patria zoowel als in het Oosten, men het
omdat,
waar dit in botsing kwam
Nederlandsche
belang steeds moet doen praevaleeren,
van de streken

en hare

met dat der ??Oosterlingen."
in vogelvlucht
van West naar Oost over geheel het terrein der
Nederlandsche
doet dit zien.
toenmalige
betrekkingen
hoewel liggende
bewesten
de Kaap de Goede Hoop, dus
Sint Helena,
mocht werken, werd door
buiten het terrein, waarop de Oostindische
Compagnie
in bezit genomen. 1) Aan Afrika's
hare schepen in 1633 voor de Staten-Generaal
Een

blik

BROUWER de Portugeezen
geen rust: in 't gezicht hunner hoofdin
de
wateren
van
werden zij in deze jaren bestookt
vestiging
dddr,
Mozambiek,
resolutie van den Genedoor onze vloten, welke "achtereenvolgens
d'expresse
van Indien"
daar kruisten,
raal ende Raaden
met het gevolg, dat de schepen
van koers dienden
te veranderen
en ,,buijten
ofte bij Oosten
onzer vijanden
om"
hun
Indie
trachtten
te
aldus
moetende
mijden eigen
Madagascar
bereiken,
liet

Oostkust

territoir

2).
Aan

de plannen

der

tot het trekken

van het eiland

Mauritius

binnen

de

deed

BROUWER met belangstelling
Met
belangensfeer
Compagnie,
mede.3)
de
Nederlanders
den handel voort te zetten, niettegenArabie (Mokka) trachtten
met welke men daar had rekening te houden : minder
de moeilijkheden
staande
der inlandsche
in Arabid, enz. 4).
 autoriteiten,
stemming
oorlogstoestand
allerlei voetangels
en klemmen,
onze
werd, alweder
niettegenstaande
handel uitgebreid 5).
van Voor-Indie
de Westkust
vertoonen
om
zich onze vloten,
Langs
te verontrusten
de Portugeezen
tot bij de hoofdplaats
van Portugeesch-Indie,
vriendelijke
In Perzie

Goa,

en

om

den

handel

langs

de kust

en in Surat,

den sleutel

voor de com-

1) HEERES,Corpusdiplomaticum,I, bldz. 256, v.
De Nederlanders
2) Daglz-Registerx6gi-x6g.I, bldz. 192, 257; 1636, bldz. 46, 53. - K. HEERINGA,
(Indische Gids, 1895,bldz, 3 van den overdruk).
op :llauritius azzilladczo-askar
t. a. p., bldz. 3.
3) HEERINGA,
4) Dagh-Register163x-i634, bldz. 193.
6) Cvrp.Dipl." I, bldz. 254. v., 261, v. - Dagh-Register1643-1644, bldz. i8q.
223
te verbeteren. 1) Door den rechten man
in het rijk van den Grootmogol,
wist BROUWER, die hierbij zijn persoonlijken
het hoofd te plaatsen,
invloed
onze handelsbetrekkingen
deed gelden,
op de Kust van Koromandel,
toekomst
in
betere
voor
de
te
Voor-Indie's
Oostkust,
aanmerkelijk
stelling
werd onder BROUWER, zoo misschien
al
met Bengalen
brengen 2). De handel
mercie

aan

daar

dan toch hervat op beteren grondslag;
die met Arakan en Pegoe
niet begonnen,
zonder gevolg, opnieuw "geembrasseert"
onder hem, na vroegere pogingen
3).
Malaka en, ofschoon
In 1633 begon de insluiting
van het Portugeesche
men in de eerste jaren slechts kon werken met niet zeer groote macht, BROUWERS
kon reeds, in hetzelfde jaar van zijn optreden,
op de goede gevolgen
opvolger
causeert seer
van BROUwER's inzichten te dezen wijzen: "Deze onze besettingh
alhier
ende
in
bevinden
de
in
Batavia ter
Malacca,
negotie
wij
neeringh
slappe
werd verder de
van dien dagelijcks
accresseert"
oorsaecke
4). In Achter-Indie
van
het
van Nederland
ten.
 invloed
ingrijpen van BROUWER
verhoogd
gevolge
van Siam tegen zijn vazal, de
dddr: hulp verleend
(1634) aan den beheerscher
van het Maleische schiereiland;
vorstin
van het rijkje Patani, aan de Oostkust
het gevolg 3). Gezanten
en belangrijke
waren daarvan
handelsvoordeelen
van
als Kambodja,
Cochin-China,
vroegen om het aanknoopen
landen,
en vaardigden daartoe gezanten
van politieke en handelsbetrekkingen
met
Annam
rechtstreeksche
handelsGouverneur-Generaal
af 6), terwijl

nabijgelegen
of bevestigen
aan

den

van Batavia uit werden geopend (1633), 7) nadat na de eerste pogingen,
en voortvahadden
Met kracht
die verbindingen
opgehouden.
jaren geleden,
rendheid
trad BROUWER op ten opzichte
der onrustige,
en andere voor den
aan
ons
nadeehet
voor
een
o.
a.
deel
Formosa,
gezag onderworpen
op
' handel,
relaties

kust:
den 3o April 1633 wordt in Rade
lige toestanden
8) op de Chineesche
en kleinere schepen uit te rusten,
van Indie besloten, een vloot van 18 grootere
te treden: .,bij speciale
met 1300 Europeanen,
om in die streken op
bemand

<'Kj/rM <T'corJ. Jz. Corencraey,
1) Dagh-Register 1631–1634, bldz.
324, enz. - Onuitgegcven
10 Juli 1633, enz. - Corp. Dipl., I, bldz. 388.
nzzssive G. G. &- R. aan Bezuindhebbers,
2) Dagh-Register i63t-i63q, bldz. 200. - Onz?ityegeven
1636.
4
3) Corp. Dipl., I, bldz. 266, v. v. - Niet onaardig is het te zien, dat Bi<ouwERdadeliik weer aan
ontdekkingstochten denkt. Hij wilde een nederzetting vestigen aan de Hoegli, de Westelijkemonding van
de Ganges, welke laatste rivier welpassagezou verleenentot nwerelts allervermaerstecoopstadtCathay(China)"!!
4) TIELF-HEERES,Bouwstollen,II, bldz. LXXXI.
II, bldl. XXXIV, LXXXIII, v.v., 263, 264 ; Corp.Dipl., I, bldz. 284.
5)
6) Dagh-Re,gisterI631-1634,bldz. 161, 166.
7) Dar¡h-RciJister1631-1634,bldz. 187, 233, v. 244, v. enz. - L. C. D. VANDIjK, Neerland's zroe?
° ste
(Amsterdam,SCHELTEMA,
etrekkingmmet Borneo .....
1862), bldz. 348, v.
Vgl. Corp. Dipl., I, 214, v.v. 237, v.
224
van Indie belast ende geordonneert,.....
 cracht van waepenen te openen, (de
de geaposteerden
van
handel
ende de zeecusten van China opt vigoureuste den oorlogh
roovers) te devaliseren
aan te doen....."
instructie

van den Generael

ende Raaden
China

met

Met groote moeilijkheden
heeft men daar te kampen gehad,
in groot gevaar
maar toch mede ten gevolge
gebracht,
treden
in 1636 kon de Chineesche
kust geheel veilig en "buiten
het
waar wij
zeeroovers
worden
eiland Formosa,
genoemd 1). Op
werden

onze schepen
van ons opmolest"

van

ons in 1624
hadden
werd ons gezag uitgebreid
In Japan begonnen,
na allerlei
gevestigd,
laatste
sedert
de
de
1633
handelsbetrekkingen
verwikkelingen
gedurende
jaren,
weder een meer normaal verloop te krijgen 3).
Onder

de ambtenaren,
welke door BROUWER werden gebruikt voor onzen
in Japan,
handel
WILLEM VERbehoorde
onderkoopman
(1634) de toenmalige
in
te
Deze
zond
de
Batavia
1635 bij
Hooge Regeering
STEGEN 4).
in een advies,
waarin
hij hare aandacht
vestigde op goud- en zilverrijke eilanden (de eilanden
berichten zouden
Rica de Oro en Rica de Plata), die zich volgens Spaansche
Oceaan ten Oosten van Japan 5). BROUWER, tuk als
den Grooten
van
het
ontdekken
nieuwe landen, ging gaarne op dit denkbeeld
in.
hij
op
Den 12 December
1635 kwam VERSTEGEN's bericht in bij G. G. en Raden, toen
had bereikt, wat
BROUWER dus bijna het eind van zijn gouverneur-generalaat
bevinden

in

was

In de Generale Missive van 4 Januari, die opgesteld
I Januari
1636 gebeurde.
wordt
en nog door hem is geteekend,
moet geworden zijn onder zijn praesidium
VERSTEGEN's
denkbeelden
der Bewindhebbers
reeds de aandacht
op
gevestigd.
 aan
een
En toen hij op zijn terugreis
advies
zijn
gelegenheid
had,
opvolger nog

Y

van
1636), werd met nadruk op de wenschelijkheid
(31 Maart
en middelen
aan de hand gedaan,
een dergelijken
gewezen
ontdekkingstocht
Den 26 Mei 1636 werd in Rade van Indie, toen
het plan te verwezenlijken.
Het zou geruimen
onder leiding van VAN DIE1IEN, daartoe in principe besloten.
te doen toekomen

tijd

duren

voordat

dit in vervulling

zoude

geraken:

eerst

in 1639 had de merk-

missivesen andere stukkenzan 7 Febr. 1633 tot 28 Dec. 1636(R. A.) - Dagh-Register
1) Onuit,gegeven
1631-1634,passim.
2) Corp.Dipl. I, 272, V.V.
S. 2z5 ff. - J. A. GROTHE,
Archief zoor de geschiedenisder oudeHollandschezendinq,VI
3) NACHOD,
(1891),bldz. 2i3.
S. 22 $.
4) NACHOD,
5) P. A. I??UrE, Reis naar de eilanden terzN. en O. van Japan door M. GZN.VRIES,in 1643 (Amsterdam, 1858),bldz. 35-40 ; HEEMES,Life and Laboursot Abel Janszoon Tasman (Amsterdam),1898,p. 15;
uneratdecktes
Goldland,in de Mittheilungender DeutschenGesellschaftfiir Natur- und VölkerNACHOD,
kunde Ostasiens,1900, S. 314 ff., 372 ff.
225
reis van QUAST en TASMAN plaats tot het opzoeken van de - niet
waardige
bestaande eilanden, welke in 1643 onder VRIES zoude worden herhaald: beide
voor de kennis van de zeeen beoosten
resultaten
reizen met zoo belangrijke
BROUWER zelf zwierf toen rond, op ontdekking
Japan.
uit, in geheel andere
is voor een niet gering deel te
'), maar aan zijn optreden
dat onze driekleur
zich in genoemde jaren in de onbekende
danken
geweest,
heeft vertoond.
van Oost-Azie
vaarwaters
het opsporen van nieuwe landen lag geheel in de lijn van zijn
Trouwens
streken

der

wereld

had hij daarover van gegedurende
zijn verblijf in Nederland
dachten gewisseld met zijne omgeving,
o.a. met WILLEM BOREEL, toenmaals eerst
Hun beider
advocaat
der O. I. C., daarna (1627) pensionaris
van Amsterdam.
 denken

Reeds

wensch

der landen bij Zuiden Java en de Noordkusten
was de "ontdekking
van
In
van
aan
een
BROUWER
BOREEL
van
8
etc."
schrijven 3)
China, Japan
Januari
1635 gaf hij zijn leedwezen te kennen, dat hij toen nog geen gevolg aan hunne
had kunnen
plannen
geven wegens
gebrek aan daarvoor geschikte
vaartuigen.
Maar

dat hij ze in het oog hield, blijkt uit wat hij schreef
VERSTEGEN'S advies en uit de belangstelling,
die hij toonde
Australid's
steeds nader te ontdekken 4).
kustenlijn
Wat

verder

den

Maleischen

Archipel

betreft,
voorzoover

ook

naar aanleiding
in de pogingen,
hier

van
om

is

in
nergens
's Compagnie's
optreden
de
in
Molukken
politiek

BROUWERS tijd van zwakheid te bespeuren,
van hem zelf afhing.5)
Alleen heeft een onverstandige
terrein
doen verliezen : een politiek van geven en nemen,

sedert lang reeds toeen
een
BROUWER
heeft
keuze, trouwens
gepast
noodlottige
voortgezet;
van tijdelijken aard, voor het hoofd van het gouvernement
van Ambon 6) de toestanden
daar verergerd
in het laatste jaar
dat
een
groote krachtsinspanning
zoo,
van BROUWERS en in de eerste tijden van VAN DIEMEN'S bestuur noodig was tot
en

redres

door

van zaken.
In den uitersten

Zuid-Oosthoek

van den Archipel

en op Solor

1) Zie beneden.
2) Dat de in 1634 door JACOBUSCOOPERontdekte zee?ngte tusschen Sumatra en BengkalisStraat
Brouwerof Straat GeneraalBrouwergenoemd werd (Bouwsloffen,
ynissives
van Cooper
II, bldz. 263, onuitgegeven
aan Bezvindlzebbers,
17 Nov. 1634 jaan Brouwer 27 Nov. 1634),moet hem dan ook aangenaam geweest zijn.
3) Onuitgegeven(R. A.).
4) HEERES,Australie, bldz. XV ; en hierachter.
5) Vgl. Bouwstoffen,II, passim.
 zeker, maar hij kon
6) Vgl. Corp. Dipl., I, bldz. 262, v. Een dergelijk verwijt verdient BROUWER
hiertegen aanvoeren, toen Bewindhebbers hem dit dan ook deden, dat hij roeien moest met de riemen die
hij had. In den grond der zaak ligt dan ook hier de schuld bij de Bewindhebbers,welke soms ambtenaren
naar Indie zonden, die daartoe ongeschikt waren, maar b.v. ten respecte van een vader of vrunden" doo
aan G. G. &j R., Maart 1633, R. A.)
missivevan Bewindkebbers
hen toch werden aangesteld (Onuii??egeven

226
en

heeft

Timor,

consumeert",
Maar

BROUWER den handel,

voorloopig

die weinig

voordeel

gaf en "veel

volcx

gestaakt.
overigens? a
Bali werd

Naar

Februari
Commissaris
.....
den 7
1633 een "expresse
der
Ofschoon
het
der
doel
gesonden"
Hooge
gezant
Regeering.
eigenlijk
zending mislukte '), had zij toch belang als eene overigens geslaagde
poging om
de reeds sedert
aan
weder
te
eenige jaren
afgebroken
betrekkingen
knoopen,
van kennis van land en volk, toen opgedaan.
belang tevens om de vermeerdering
als

dat steeds meer een bedreiging werd voor
Tegen den sultan van Makasser,
in het Oosten van den Archipel,
de positie der Compagnie
werd in 1633 en vol- opgetreden,
het
met
slechts
succes
zij
gedeeltelijk
gende jaren herhaaldelijk
om dien vorst vooreerst
BROUWER verliet zijn oorspronkelijk
waarbij
denkbeeld,
oog op het vele, dat overal elders van de krachten
werd gevorderd.
werd in 1635 een verdrag
Met Bandjermasin
der Compagnie
naar
men hoopte, op duurzame
de
hetwelk
verhoudingen,
toekomstige
gesloten,
de
Naar
zoude vestigen. 2)
Oostkust van Borneo werd in 1635 een
grondslagen
met

rust

te

laten

met

het

dat Koetei overhaalde
aan de eischen der Compagnie
gezonden,
gevolg
van Pasir verwoestte,
toen zijn vorst het weigerde 3).
 te geven en de hoofdplaats
Sumatra's
Oostkust
voor de belangen
der Compagnie
schade
En waar langs
door
een
beslist
de
te
machtsvertoon
toestanden
wist BROUWER
haren
dreigde,
eskader

te verkeeren

4).
werd door dezen gouverneur-generaal
Nederlandsch-Indie
overzien. ,
Dat niet al zijn
geen deel er van, dat niet zijn zorg mocht ondervinden.
of
heeten : van geen zijner ambtsvoorgangers
gelukten, mag natuurlijk
ploicten"
Dat hij soms mistastte, wien zal
zijner opvolgers zou dit kunnen worden getuigd.
had
dit
met
andere
van vroeger en
verwonderen
:
het
hij
gouverneur-generaals
gunste

Geheel

Maar hij liet Indie in goeden staat achter : VAN DIEMEN getijd gemeen.
in
en door daden.
In woorden, toen hij het den Bewindwoorden
dit
tuigde
door daden, toen hij bijna overal den weg
hebbers zonder terughouding
erkende;
dan eens heeft VAN DIEMEN de plant
BROUWER
had.
Meer
dien
gevolgd
volgde,

later

kunnen

koesteren

en doen

gedijen,

waarvan

BROUWER het zaad had gelegd.
1) DE JONGE,Opkomst,V, bldz. 201, v.v. ; P. A. LEUPEin Bijdragentot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch Indie, Nieuwe volgreeks,I (i856), bldz. I v.v. - Onuitycgeven missivevazz ?. Pz. Cocn
1621 (R. A.).
aan Yan van Meldert ap Bali 25
2) Corp. dipl., I, 274, v.
3) VAN DIJK,?o?Mc, bldz. 31, v.v.
4) Onuitge?evcrwstruetie voor Cornelisvan Maseyck als commandeur voor de vloot naar de Palembangsche
wateren, 22 December1635.
227

alleen

En niet, dat deze in uitbreiding
Eveneens
heil zocht en vond.
 en politieke macht
van handelsbetrekkingen
ontmoet men hem, waar het gold het aanwaar het gold de inwenen rechtspleging,

in bestuur
van verbeteringen
brengen
staat in het Oosten. De instructie van 1 7 Maart
van
's
consolidatie
Compagnie's
dige
van Nederen Raden, het Regeeringsreglement
1632 voor Gouverneur-Generaal
landsch Indie van die dagen, waarbij toen, in 1632, vooral ook ter sprake kwam
is niet door hem onderteekend,
maar er is alle
der justitie,"
"de administratie
die zooveel kennis had
aan te nemen, dat zij door hem, den Bewindhebber,
mede
is
van de Indische aangelegenheden,
geheel de koloniale staatopgesteld :
dier dagen is in groote lijnen daarin ne6rgelegd.
kunde der Compagnie
Gedurende
reden

werd

zijn generalaat

er zijn van
op velerlei zaken orde gesteld, waaronder
waren
voor
beteekenis
de
maar
die
van
ternauweroogen,
in ons Oosten. 1)
maatschappij
verder

in bnze

weinig belang
nood gegrondveste

gesteld op den handel der z.g. vrije lieden, die behoudens
de commercie
mochten drijven binnen het terrein
's Compagnie's
voorschriften,
werden geregeld;
het rechtswezen
van haar monopolie;
belastingaangelegenheden
Nieuwe

orde

werd

de verhouding
en verbetering
tusschen Kerk en
herziening
onderworpen;
lichaam beslist 2), voor de veiligheid te
ten voordeele
van laatstgenoemd
Batavia
betere
van een
maatregelen
genomen ; besloten (r635) tot het oprichten
Voor de zending had BROUWER een
weeshuis te Batavia 3) en wat niet al meer.
aan

Staat

open oog ) : hij

had

"seer

groote

ende

Christelicke

genegentheidt

tot dit werck."

XI.
Maar.
niettegenstaande
in het Oosten

al hetgeen
deed, namen

hij voor de belangen der Oost-Indische
hare Bewindhebbers
met
geen genoegen

Compagnie
BROUWERS bestuur.
Reeds in 1634 beklaagt
Het begon al spoedig.
BROUWER zich over een
hem toegediend
door de XVII wegens zijn optreden
harde berisping
ongepaste,
het
aanvaarden
het
van
bij
tegenover
sommige hooge ambtenaren
generalaat,
5).
 Hij

had,

vreezende

voor

familieregeering

in

den

Raad

van

Indie

en voor het

DE JONGE,V, bldz. XCVII, v.v.
1) Vgl. VANDERCHIJS,Plakaatboek, I, bldz. 277,
2) J. R. CALLENBACIT.
Justus Ileurnius (1897), bldz. 192, v.v.
DE BRUIJN,De HervormdeKerk in NederlandsclzOost-Indiëonder de
3) C. A. L. VANTROOSTENBURG
Oost-Indisc1ze
Compagnie
(Arnhem, 1884),bldz. 548.
j Vgl. J. R. CALLENBACH,
Archief
Justus Heurnius (1897).bldz. 197, v.v., 346, v,v. ;J. A. GROTHE,
Zending,VI (1891),bldz. 213.
5) 01zuítgegevm
particuliere missive vazt Brouwer aan de XVII en aatt de verschillendeKamen, 15
Aug,listus1634 (R. A.)

228
op belangrijke
posten, wijzigingen
gemaakt in
personen
plaatsen van ongeschikte
reeds
aan
een
tweetal
de betrekkingen,
hoogwaardigheidsbekleeders
aangewezen.
zoo
in
der
was
't
meende
deed,
hij.
Compagnie"
:
belang
hij
,,Wat
welke BROUWERS positie bekwamen
andere wolken opzetten,
Spoedig
in zijn optreden
Lichtvaardigheid
dreigden.
de
ligt
hoofdgrief opgesloten en tegelijkertijd
verdediging.
Er was

verschil

van

inzicht

werd hem verweten. 1)
In dit verwijt
hare verklaring, maar ook BROUWERS

het Opperbestuur
hier te lande,
te Batavia omtrent
Hooge Regeering

tusschen

de

en de
de
der Compagnie,
staatkunde
diende
in
de
onze
Oostersche
te
worden
practijk
gevoerd,
wijze, waarop
Dit verschil kwam aan den dag, niet alleen in BROUWERS tijden, maar ook v66r
hem, ook na zijne bestuursperiode.
2) Een verschil in inzicht, dat zich in het kort,
in deze tegenstelling:
de Bewindhebbers
laat uitdrukken
zij het onvolkomen,
Bewindhebbers

de gouverneurs-generaal
en Raden
directeuren
eener handelsvennootschap;
een
staat.
voelen
bestuurders
van
eene
zich
van
Hoofdwaren
gaan
mogendheid,
was het verkrijgen van dividenden voor de aandeelhouders
zaak der Bewindhebbers
der Compagnie;
G. G. & R. hadden ook naar andere zaken om te zien, al bleef
van hun doen en laten.
 de handel dan ook de grondslag
waren

in inzicht bracht moeilijkheden
tusschen Batavia en Nederland,
in de tijden van COEN zoo goed als in die van SPECX, BROUWER en VAN DIEMEN.
Het bleek vooral in de zaken van Java. 3) Met de beide machtigste
vorsten van
van Mataram en den sultan van Bantam, was
dit eiland, met den soesoehoenan
men gedurende
de laatste jaren 4) - na de verovering
van Djakatra
en de stichof gespannen
voet : politieke en commercieele
op vijandigen
ting van Batavia
te over aanwezig.
redenen
waren daarvoor
De Bewindhebbers
nu wilden eene
Dit verschil

met die potentaten
en om de kosten van den krijg te
verhouding
èn
omdat
niet
waren
èn
vermijden
zij
gesteld
op eventueele
gebieds-uitbreiding
of reeds de onvriendelijke
de oorlogstoestand
omdat
den handel
betrekkingen
De Hooge Regeering
te Batavia
den
belemmerden.
toestand
anders
in. Zij
zag
vredelievende

en vredelievend
vertoon als zwakheid
zouden worden
toenadering
kracht
en
machtsvertoon
om
de
waren,
terwijl
noodig
positie der Nederen
in
de
Maleischen
vooral in
op Java
Archipel op te houden : "daarbij
dat

begreep,
opgevat,
landers

consideratie
hoe meer

1)
2)
3)
4)

moest
hare

staat

worden

gehouden,
was verzwakt."

dat

hoe

meer

Carthago

Vgl. Onuilgegevmgedeelte van GeneraleMissive 4 Jan. 1636.
HEERES,Bouze?sto?f'en,
III, bldz. LXV, v.v.
I>F JONGE,V, bldz. CVI, v.v.; Corp. Dipl., I, bldz. 483, v.
Vgl. hiervoor.
aan Rome inruimde,

229
Ook

BROUWER was van deze meening en zou daarnaar gaarne zijne maatMet Bantam brak dan ook de oorlog in 1633 weer uit.
regelen gericht hebben.
Het gezantschap
naar Bali in dat jaar ') had o.a. ten doel, hulp te vragen tegen
Mataram.
 vrede

?de
bevorderd."
"
Maar

Op het eind van zijn bewind
gaf
met den Mattaram
niet dan door

hij nog eenmaal
vigoreusen

te kennen, dat
oorlog kon worden

de Bewindhebbers

wilden dien weg niet betreden en op hunnen last
met
waarmede
reeds eerder SPECX was beonderhandelen,
ging
tot
deze
van
hem
later
zwakheid,
gonnen :
uiting
verweten, was hij genoodzaakt
door de kooplui van Holland en Zeeland.
BROUWER voort

Nog andere grieven tegen BROUWERS optreden
kregen een plaats in der
en lot
was
Bewindhebberen
klachtenboek
BROUWERS
beslist. Tegen den tijd,
dat zijn - driejarig - verband2) was verstreken,
werd hij niet aangezocht,
nog
de teugels van het bestuur
in zijne handen
te houden. Den I Januari
langer
'
1636 gaf hij dit aan VAN DIEMEN over.
Twee dagen later reeds schreef 3? deze den Heeren XVII, hoe verkeerd zij
gedaan, door BROUWER niet te hebben uitgenoodigd,
nog eenigen tijd de
te blijven leiden, waartoe hij vermoedelijk
wel genegen zoude zijn geweest.
van hetzelfde jaar gaf de nieuwe gouverneur-generaal
onbeIn den Decemberbrief
aan
in
het
Moederland
te
dat
zijne superieuren
kennen,
hij BROUWERS
wimpeld

hadden
zaken

in de Javaansche
volkomen deelde. En wanneer enkele
aangelegenheden
6n
èn
de
vrede
met
Bantam
met Mataram zal worden gesloten, dan
jaren
zijn het andere factoren, welke tot die pacificatie hebben geleid.
inzichten

later

"Volgens UE. ordre is den E. ANTONIO VAN DIEMEN den eersten deses
in 't generaele Gouvernement
met alle goede ordre ende de behoorlycke
solempniteyten
geinvesteert
Daegs daeraen hebben wy, naer de Batavise wyse,
3).....
een vast- ende bededagh,
om den Heere te dancken voor alle syne
gehouden
aen ons bewesen, als om te bidden, dat de alsnu verweldaden,
menichvuldige
treckende
retourvlote
met alle die daermede
vaeren, behouden
gelieven te geley-

1) Zie hiervoor.
 2) De termijn, voor welken men zich als ambtenaar enz. aan de O. I. C. verbond.
3) Vgl. hiervoor.
4) Januari 1636.
5) O. a. werden ,alle de Nederlantseende andere delinquanten naer voorgaende gedaene soo schriftelijcke als mondelinge supplicatien hare relaxatie geaccordeert,ende dienvolgendede selve op heden uijt de
kettingh geslaghen, uijtgesondert twee personen die al voorens cautie de restituendo moeten stellen voort
geene de Compe wegen haere gepleechdeontrouwicheijtheeft moeten betaelen."

230
den, ende heden 1) vertreckt de Generael BROUWER van Batavia ter schepe, om
in de naeme des Heeren op morgen de vaederlandse
reyse aen te vangen."
Zoo meldde de Raad van Indie BROUWERS vertrek aan de Bewindhebbers.
De vloot, waarmede
de terugtocht
uit zes schepen
werd aanvaard 2), bestond
zich ingescheept
met een
op de Amsterdam)
(BROUWER en zijn gezin hadden
ter
waarde
van
millioen
de
Met
onder zijne bevelen
lading
bijna een
gulden.
staande
zeilen ging van Batavia's
reede een eskader van vijf bodems, "omme
de
tot
Straete
Sunda
te geleijden ende behoorlycke
E.
buijten
sijn
monsteringh
te doen,

als mede.....
was als het ware

geleide

Java-politiek !
Bandjermasin
van Sunda

tot besettingh
het symbool

van

Bantams

advenuen"! t BROUWERSuitdoor VAN DIEMEN goedgekeurde
kwamen
uit
naernoens",
schepen

van zijne

na zijn vertrek,
t Daags
,,des
met een lading peper.
Een daarvan
omme de retourvloote
van
affgeprest,

werd

"naer

dadelijk
den Generael

de Strate

BROUWER, noch
als
ten
den
te
doenelijck
spoedich
sij
belopen,
eijnde
medegebrachten.....
aen voorseijde
vloote tot vergrootingh
vande vaderlantse cargasoenen
peper.....
mocht overgelevert,
ende gemelte heer Generael BROUWER van haerluijden
verrichten, ende vanden stant der Nederlantse
negotie.....
rapport gedaen worden."
Het waren de eerste vruchten van het verdrag met Bandjermasin 3). Brieven van

soo

de

vorsten

van

dat

land

en

meegedeeld.
 De hooge ambtenaren,
binnen enkele dagen
keerden
vloote

gesamentlijck
van achter

ckenen,
reijse

(hadden)
Engelant

van
die

Koetei
hem

konden
tot

Straat

nog

aan

Soenda

BROUWER worden
hadden

vergezeld,
vande
terug,
zij "t'volck
geheele
doen sweeren, ende yder int' particulier
doen teesonder eenige oppositie hun
om 4) naer Nederlant,

te Batavia

nadat

te bevorderen.....
BROUWER, was met gemelte vloote,
wint, op IIen deser des avonts
noordelijken

Den Generael

doorgaenden
eilanden van hun gescheijden;
behouden
overcompste."

1)
2)
3
4)

behouden

verleene

int'

eenen goeden
gesicht van Prince

sijn Ed.
ende de vloote

in patria en de vloot eveneens. Toch ontbrak
op de reis. In de eerste plaats bleek, dat een aantal ,,jongens"
werden zij al spoedig opgehadden".
"versteecken
Natuurlijk

BROUWER kwam
het niet aan emotie
zich op de schepen

d' Alvermogende

hebbende

4 Januari 1636.
Dagh-Register1636, bldz. i, v.v.
Vgl. hiervóór.
Men wilde het Kanaal vermijden.
231
merkt

en toen

BROUWERS vloot

aangelanght"
"wel ende vreedich
Van meer
Batavia teruggezonden.
werd

de oud-Gouverneur-Generaal

8 en 9 Maart aan de Kaap de Goede Hoop
naar
was, werden zij per eerste gelegenheid
was
een
waarin
beteekenis
andere gebeurtenis,

den

betrokken.
kwam daar den 17 Maart het
de Kaap vertoefde,
Terwijl
hij nog
Frederik
Het bleek, dat aan boord daarvan "een grouwelijcke
Hendrik.
retourschip
daer op sijnde, het
ontdekt
was, "hebbende
eenige boose menschen,
conspiratie"
aan

schip willen afloopen ende bijden vijandt
waervan de rechte conspirateurs
belopen
rael BROUWER ende den Raed der.....
 levendich

acht

Tafelbaij

overboort

was) op het Robben eijlandt
deed
Ook overigens

geseth,

ofte elders brengen,
1) tot Mosambijcque
door (den) Genewesende bij sententie,
retour
ende

3) gebannen."
Afrika's
Zuidspits

schepen
een (naer

inde
gepronuncieert,2)
dat driemaal gekielhaelt

niet zijn naam ,,de Bona
te bekomen, faalde, "ten
eer aan. BROUWERS hoop, daar "verversingh
Esperance"
kon hij "met gesont
de
met
hun
vee
te
Toch
swarten
aensien
wijs waeren."
naar Sint-Helena,
waar men tot den laatvolck" den 2 April de reis voortzetten
om
maand
zou
daar
te
wachten
sten dier
blijven liggen,
op nog een ander retourditmaal

Haast had men
verder scheep te gaan.
schip en dan naar 't lieve vaderland
t
in
den
ouden
niet
tijd !
goeden,
kwam
al duurde het lang, onze gouverneur-generaal-bewindhebber
Maar niet
vaarwel
het
leven
in het land zijner geboorte terug.
zou
hij
openbare
Nbg
in
de
van
Nederland op, maar dan niet
eenmaal
treedt
hij
jaarboeken
nog
zeggen:
Het laatste bedrijf van zijn leven
Compagnie.
buiten het terrein, dat haar voor haar bedrijf was gelaten : haar
wordt afgespeeld
haar oud gouverneur-generaal,
had hare gelederen verlaten.
vroegere bewindhebber,
Niet zonder eenige moeite 4).
in

dienst

Toen
der

van

nl.
voorwaarden,

de

Oost-Indische

BROUWER was
door

hem

gerepatriderd,
gesteld
bij de

wilde hij gebruik maken van een
van het gouverneuraanvaarding

in de Kamer Amsterhij wilde weder zitting nemen als bewindhebber
generalaat :
Maar de Heeren XVII waren daarvan niet gediend.
En zoo ontspon zich
dam.
een niet geheel en al verkwikkelijke
tusschen
den
oud-Gouverneur-Generaal
strijd

1) De Portugeezen.
2) Den m Sept. 1636 besloten de Heeren XVII, "d'voornoemdesententien te doen drucken om nae
India te senden en aende vrunden vande geenen, die 't selveversoucken,uijdt te geven"(Onuit,gegeven
res. R.A.).
 3) Dat dus reeds als strafplaats voor de onzen gebruikt werd, v66r wij ons aan de Kaap de Goede
Hoop hadden gevestigd.
4) Vgl. J. P. J. DU Bois, Pies des gouverneursgénéraux..... aux Indes Orientales(La Haye, De
Hondt, MDCCLXIII), p, II S, die blijkbaar de resolutien der XVII op dit punt heeft gekend. Ik volg hier
de (Onuitgeg-even)
resolutiesder XVII van 21 November1636 tot 29 September1639(R. A.)

232
aan op de
BROUWER dringt na zijn terugkeer
voormalige
"Mayores."
der bovenbedoelde
voorwaarde
en vraagt bij de bespreking
daarover
vervulling
XVII:
van
conditie
uit
Heeren
de
met gecommitteerden
"copije
zijner aanneminge
Die voorstaende."
in de notulen
van de secrete resolutien .....
geregistreerd
den
in twee distincte acten.....
waarden
nu waren ne6rgelegd
beijde gedateert
en

zijne

de voorwaarden,
IsI Martij 1632 ..... ,
maar waarvan de eene (bevattende
gelijk
was
het
van
welke
COEN
had
die,
gevolg
vroeger
bedongen)
"het gebesoigover sijn aennetusschen
BROUWER en "de Heeren gecommitteerdens
_ neerde"
als bewindhebber)
alleen "bij
terwijl de andere (de continuatie
blijkbaar
minge",
was geden Hr. president
BOUREEL en de Hr. Genl. BROUWER geteyckent"
aan

worden.
Nu bleek

volgens
voorm.
dat "de
ingesteld,
deren niet accorderende"

Bewindhebbers

bij het onderzoek,

acten

in eenige poincten
waren.
Maar bovenal,

in November

1636
en met malcanverscheijden
ten
BROUWERS voorwaarden

in het bewindhebberschap
was, naar hun oordeel, "strijende
van dien, de
naerder
jegens
octroij, ampliatie
interpretatie
acte als
Daarom kon ,,de voornoemde
Compe. bij Haare Ho. M. geaccordeert."
in egene consideratie
van zijn zelven vervallende
comen....."
van stemmen de gecommitteerden
der Kamer Zeeland
Bij meerderheid
besluit
wilden voorloopig
nemen
werd
21 November
den
begeen volledig

opzichte
dende.....
sloten,

der continuatie

het

dat

kopie der eerstbedoelde
maar niet van de tweede.
 gedeeld,
enkele dagen
sal geven."

later

(26 November)

akte

aan

Op

diens

,,verstaen

BROUWER zoude
nader

worden
echter

aandringen
dat men sijn E. d' voor melde

me6werd
copije

tijd soude het duren, voordat de zaak werd beslist. Den 19 Maart
1638 werd op een nieuw schrijven van BROUWER besloten, haar te doen behander Heeren XVII ,,en dat tusschen beijden de
delen op de najaarsvergadering
door gecommitteerden
Camer van Amsterdam
uyt het midden van haar den voornoemden Heer Generaal spreken en tot reden sullen sien te disponeeren."
En zoo
Geruimen

van beschrijvinge"
prijkte dan ook onder de "Poincten
te
resumeeren
1638 : "Omme
14 Augustus
voorgaende
de saecke van de Hr Generael
aengaende
vergaderinge

voor de vergadering
van
resoluti45n
dezer
genomen
HENRICK BROUWER ende

op de redenen en middelen, waermede de voornoemde heer BROUWER
Maar toen ??Syn E. pretentien
soude connen gedaen werden contentement."
in
de
werden
aan
XVII
leden
van
de
ver"hebben
overgeleverd,
geschrifte"
eenige

te delibereren

daervan
versocht
te refereren".
copie, om dezelve aen haer principalen
gadering
werd daarom verdaagd
naester
De behandeling
"ter
vergaderinge".
den 29 September
1639, werd deze aangelegenheid
Eindelijk
afgedaan.
BROUWER verscheen ter vergadering
en verklaarde,
daer
aff
te
"om
wesen, te vreden

233
te zijn,.....
die mochten

alle.....
sijn,

pretentien,
aen de goede

egeene
discretie

of gereserveert,
uijtgesondert
deser vergaderinge
finalijck

hoedanich
te submit-

en geresolueert,
werd "goet gevonden
teeren."
sijn E. voor deselve toe
Daarop
hoe
te leggen vier en twintich duijsent guldens eens') tot een opene getuiggenisse,
E.
en
diensten
estimerende
en
veel de vergaderinge
is,
Sijn
persoon
gedane
opt
ende affectie, dewelke altijt tot
dat Sijn E. in de goede genegentheijt
vertrouwen,
deser

heeft, zal continueren."
Compe. gedragen
contentement
ende de vergaderinge
BROUWER heeft "daermede
genomen
met aanbiedinge
van voorderen dienst in voorvallende
En
bedanct".
 gelegentheden
hierna kon "volgens
deser vergaderinge"
met BROUWER
het loffelijck gebruijck
de welstant

als met "andere Heeren sijne voorsaten"
gehandeld en hem "een eerlijck afscheijt"
gegeven worden.
De Compagnie
en BROUWER waren van elkander gegaan.
XII.
Wanneer

als

het slotbedrijf
Bewindhebber
van de in

West-Afrika

en Amerika

tot

van BROUWERS leven nadert, vinden wij hem terug
1621 opgerichte
West-Indische
Compagnie, 2) die
haar monopolie-gebied
had verkregen.
Ook thans

is de oud-gouverneur-generaal
niet een man, die behagen vindt in een huisook
thans
is
weder
hij gelukkig, nu hij kan toegeven aan zijn lust
leven,
aan zijn lust tot avontuurlijke
tot ontdekking
van
tot zwerven,
ondcrnemingen,
het nog onbekende,
wat thans voor hem in den vollen zin des woords zou worden
het gaan "ins feindliche Leben".
weder

zittend

In

een
onder

i 6q.2 toch
aan
"voyage",
leiding

besloten

de directeuren

welks ,,sekretesse.....
van BROUWER zou worden

der

West-Indische
tot
Compagnie
ten hoochsten
is gelegen,"
en die
uitgevoerd.
oorlog: Spanje is nog de vijand. En de

Wij zijn nog in den tachtigjarigen
West-Indische
maakte van "onsen oorlog, die wij tegen den Coninck
Compagnie
van Castilien voeren", gebruik, om haar voordeel te bejagen, ten detrimente
van
den Spaanschen
Onder de plannen, welke daartoe °werden ontworpen
monarch.
de ietwat avontuurlijke
"deszijn zeker merkwaardig
uitgevoerd,
aan BROUWER opgedragen.
in
laatste
de
de
zooveel
Chili,
tijden
Amerikaansche
was in die dagen een bezitting der Spanrepubliek,

en gedeeltelijk
thans
sijnen",
genoemde

1) "Blijvende..... aende Camer Amsterdammet authorisatie gerenvoijeertde liquidatie van de 2 ten
hondert vande gedaene prinsen (buitgoederen) in sijn E. gouverno gevallen, bij de generaele boucken van
India blijckende, ende sijn E. competerende....." "
2) Vgl. voor het volgendeA. TELTING,De Nederlandersin Chili 1643, in De Indiscbe Gidsvan 1893.
 234
wat het sedert

jaarden,
Eenige
dommen,

steden

invloed,

hadden

de Jezuieten
dat ook het
eilanden

Omliggende
edele
orde;

metalen

het tweede kwart der 16de eeuw gaandeweg was geworden.
deze er gesticht, de Katholieken
telden er een drietal bishadden er hunne scholen en beschikten
over zoo grooten
bestuur bijna geheel in hunne handen berustte.
eigenlijke
waren in bezit genomen, ontdekkingstochten
bleven aan de
waren onder de aantrekkelijkheden
van het land.
Maar de

van de Spanjaarden
had niet plaats gevonden dan onder aanhoudenden,
voortgang
dichters bezongen,
door Spaansche
onder wie de Araustrijd met de inboorlingen,
kanen
een niet geringe plaats innamen.
brak, ook na werkelijke
Onophoudelijk
of schijnbare
het verzet weer uit.
onderwerping,
De West-Indische
wilde dit vuurtje tegen den erfvijand nu gaan
Compagnie
aanstoken.
Dit echter

men had grootere plannen.
Den 24 September
van
te
1642
besloten,
Oranje overleg
plegen omtrent "de
in de vergadering
equipage op Chili" en den 4 October werd deze aangelegenheid
door
der Staten-Generaal
een
drietal
onder wie
voorgedragen
Bewindhebbers,
werd

niet alleen :

met

den

Prins

HENDRIK BROUWER zelf. Hunne Hoog Mogenden gingen op de zaak in. BROUWER
en van "behoorlijke
voorzien in hoecommissie ende instructie"
beeedigd
van "Directeur-Generaal
van Chily ende
vande negotie ende handelinge
danigheid
werd

de

vander

inde limitten

vant

Met
octroij 1) gelegen."
het oog op de wenschelijke
van het plan, werd deze zijne aangeheimhouding
niet
bekend
en
benoemd
tot Raad in Brazilie, waarheen
stelling
gemaakt
hij
hij
maar was
zich eerst zou begeven.
 der West-Indische,
Hij bleef Bewindhebber
ten opzichte zijner bezoldiging
zeer coulant : hij liet de vaststelling
daarvan
over
ontdeckinge

Zuijderlanden

aan Bewindhebbers,
"soo wanneer hij sijn commissie soude mogen hebben volbracht."
van Texel uit, met
BROUWER zeilde met eenige schepen den 7 November
naar
Pernambuco
in
vanwaar
toen Nederlandsch
territoir,
bestemming
Brazilie,
naar Chili een aanvang zoude nemen.
Vandaar zou men
de eigenlijke
expeditie
Zuid-Amerika
om naar de Westkust
bezuiden
koers zetten, het eiland Chiloe
te zoeken met de inte doen, om daar aanrakingen
ZB.) aan trachten
in
in
met
te winnen omtrent
hen
verbond
te
en
treden
boorlingen,
inlichtingen
de inlandsche
bewoners
van het vasteland.
Verder zou men met dezen in vermoeten
zien
te
ter
van den Spanjaard;
komen
bestrijding
binding
gezamenlijke
men zou zoo als steunpunten
voor de te verwachten
operatidn Chiloe en Valdivia
onder onzen invloed moeten trachten
te krijgen.
Wat den handel betreft, hoopte
men op goud, wol, salpeter,
Ook werd "in hooge ende bijsondere
cochenille.
van de ware gereforrecommandatie
ende
de
gelaten
voortsettinge
bevorderinge
1) Der West-IndischeCompagnie.
235
religie in die quartieren....,
opdat het rijcke onzes Heeren tot zalicheijt
van die arme mensche moge worden wtgebreijdet
ende daerentegen alle heijdensche
des Pausdoms
worden, die zedert de aenblintheijt ende superstition
weggenomen
in die quartieren
comste
der Castilianen
sijn, daertoe Godt sijnen geingevoert
De bevordering
der zending werd BROUWER aanbevolen,
nadigen segen verlene."

meerde

en dit was aan de
de

rechte

Eindelijk werd de mogelijkheid onder
in Chili geslaagd
was, men misschien
van "het groote Zuijderlant,
inde getemperde

deur

geklopt. 1).
men eenmaal

gezien, dat, als
kon
doen tot ontdekking
pogingen
soone ofte climaat gelegen":
een van BROUWERS lievelingsdenkbeelden
in Pernambuco 3) en reeds den
Deze kwam den 22 December
oogen

2).
 15 Januari
deel en zeil-

1643 was alles voor den tocht gereed. Vijf schepen namen daaraan
den dien dag uit ; de Amsterdam
(het vlaggeschip),
de Eendracht,
de Vlissingen,
de
en de Dolfijn.
Vice-Admiraal
was ELIAS HERCKMANS, een
Oranjeboom
toen in Brazilie aanwezig,
Compagnie,
van aandrift, historieschrijver
uit liefhebberij,
dichter niet bij
ontdekkingsreiziger
Gods genade,
toen hij "Der zeevaert
lof
waarbij de kunst van
bijeenbracht,
REMBRANDT, aan wien het boek een zijner platen dankt, de kunst redde.
hooggeplaatst

ambtenaar

der West-Indische

een belangrijke
ontdekking
gedaan. BROUWER kwam
Men zag dit in die dagen aan voor een der toppen van het
werd

Den 5 Februari
bij het Staten-eiland.
reeds meer genoemde

Zuid(pool-)land,
dat, naar de meening van toen, zich bezuiden geheel de bekende wereld uitstrekte
Tot in 1616 werd
in grillige kustenlijn.
dat
een
der
van
die
van
Zuid-Amerika
werd geaangenomen,
toppen
kustenlijn
scheiden
door Straat Magelaan,
van
maar
ontdekkingsreis
op de beroemde
LE
en
in
MAIRE
WILLEM
CORNELISZOON
SCHOUTEN
was
JACQUES
genoemd jaar
Vuurland

omzeild :

woordige
karakter

Staten-eiland

Straat

le Maire

tevens.
was ontdekt

Maar

onze

en de Westkust
hadden

van het tegenhet eilanden-

landgenooten
niet gezien en hadden die kust dan ook Staten-land
genoemd,
meenende
dat dit nu een der toppen was van het groote Zuidland. 4)
HENDRIK
BROUWER stelde nu het eilanden-karakter
daarvan vast en Statenland was Statendaarvan

1) Zie hiervoor.
2) Vgl. hiervoor.
3) De journalen enz. van dezen tocht berusten nog 0? het Rijksarchief. De expeditie is beschrevenin
ean werkje: "Journael ende Historis verhael van de Reyse gcdaen bij Oosten den Straet le Maire, naer de
in den jare 1643voor..
 custen van Chili, onder het beleyt van den Heer Generael HENDRICK
BROUWER,
gevallen : vervatende der Chilesenmanieren, handel ende gewoonten..... (Amsterdam,1646 ;later herdrukt
van lalld- enVolkcnkunde,
en ook in 't Duitsch verkort vertaald. Zie P. A. TIELE,Nederland,ehebiblioyraplzie
Amsterdam,FREDERIK
MULLER,1884, bldz. 49, v.)
4) Vgl. HEERES,Tasman, p. 92, II2. - Hoe vast men aan het bestaan van dit uitgestrekte Zuidland
in 1642 de Westkust van Nieuw-Zeeland
(ten Z.-O.van Australiil)
geloofde, blijkt o.a. hieruit, dat toen TASMAN
ontdekte, hij daarin zag een stuk van het Statenland van Le Maire en Schouten, en het daarom dan ook
Statenland noemde.
236
van het Zuid(pool-)land
was weder een stap
het vraagstuk
geworden :
Ter
tot
eere
van
den
ontdekker
werden de wateren
nader
zijn oplossing gekomen.
Golf van Hendrik Brouwer of
ten Zuidwesten
van Straat
le Maire genoemd
Brouwerszee.
Den 30 April bereikte
men de kust van het eiland Chiloe, welke men
eiland

in

de

werd
men

eerste

dagen
Brouwershaven
menschen

het

strand

een der inhammen,
welke men aandeed,
werd met de witte vlag gezwaaid, toen
maar als men in 't Spaansch
zich hoort

zag,
en
van God en zijn heiligen",
wordt de prinsevijanden
"bonden
den
en
daarnaast
de
men
was
Kastiliaan
op 't spoor en
bloedvlag:
vlag geheschen
als in
zoo goed worden gestreden
kan op Amerika's
Westkust
"onze oorlog"
en
Azi?.
Europa
Men verkreeg
van enkele inlanders,
die men bij een landing
inlichtingen
betitelen

op

van Mei verkende;
Eerst
genoemd.
als

sonder schoenen nochte kousen,
en goed behandelde:
zij waren "bloodtshooft
met lappen van oude voddinge deeckens wat bedeckt, van facie als Brazilianen."

vatte
En

vernam,

dat
toen

bevestigd,

de Spanjaarden
hadden.
 Dit werd
op het eiland versterkingen
werd
men, de golf van Ancoed 1) inzeilende, met kanonschoten

bij de daarop volgende landing een tamelijk bewoond centrum van
Den ?9 Mei werd deze plaats, Carelmapoe,
veroverd door
ontdekte.
bevolking
de
De
die
een
onzen
in't open
BLAUWBECK.
75 man,
Spaansche
bezetting,
majoor
werd op last van
maar zich zeer slap verdedigde,
veld was tegemoet
getrokken,
was het parool. 2).
kwartier
BROUWER op haar vlucht over den kling gejaagd:
geen

begroet

en

Carelmapoe
men 6 Juni

werd

verwoest.
Men ging naar een andere kustplaats,
Castro, waar
die door den vijand zelven bleek verbrand en verlaten

aankwam, maar
Met
de inboorlingen
kwam men gaandeweg
te zijn. 3)
op goeden voet en van hen
kreeg men thans allerlei inlichtingen.
BROUWER echter schijnt zich (volgens een zijner tochtgenooten)
het,,quaet
succes"
zoo te hebben
dat "hij van droefheijt
sieck
bij Castro
aangetrokken,
8
Men
besloot
in
te
was."
den
Sedert
bed.
Brouwershaven
Juni ligt hij
loop
der zaken af te wachten,
met de hoofden
o. a. door onderhandelingen
der
Te midden van die besprekingen
overleed BROUWER den 7 Augustus
Chiloedezen.
in de naar hem genoemde ligplaats van zijne schepen.
HERCKMANS werd thans
de leider der expeditie.
en me6genomen
naar Valdivia, dat toen
BROUW ERS lijk werd gebalsemd
1) Aan het N. W. van het eiland.
2) Misschieneen verkeerd begrepen order.
3) De humor ontbrak niet. Enkele der gevluchtte Spanjaarden,die wat Nederlandschkenden, riepen
uit de verte den onzen toe: ,Compt hier, wij zullen een mudeken brandewijnte samen drincken."

237
niet

in

met

een

treden,

handen

der

Spanjaarden
aantal bevriende

groot
aan boord.
was en dat

zou aandoen,
ons in verbond waren ge-

men thans

welke met
inlanders,
ddir te worden
Hij had gevraagd,

het eerst

begraven. ')

XIII.
