Venijn uit de 'Hollandschen koker'
Venijn uit de ‘Hollandschen koker’
De nasleep van de veiling Heeswijk
•

EEFJE

n 2005 schreef ik in een bijdrage in

I

het Bulletin van het Rijksmuseum over
de affaire rond het Antwerps passieretabel in de Sint-Janskathedraal in
’s-Hertogenbosch, dat bijna was
terechtgekomen in de collectie beeld­
houwkunst van het Nederlandsch
Museum van Geschiedenis en Kunst
(later deel van het Rijksmuseum).1 Als
onderdeel van de enorme collectie van
Kasteel Heeswijk kwam het altaarstuk
begin 20ste eeuw in ’s-Hertogenbosch
onder de hamer. De veronderstelde
geringe kwaliteit van het retabel was
voor het Nederlandsch Museum
reden om het werk niet aan te kopen.
Ook werd het geweigerd nadat de
Vereniging Rembrandt het had
gekocht. De vereniging zag zich
genoodzaakt het altaar over te doen
aan het kerkbestuur van de Bossche
Sint-Jan, waar het tot op de dag van
vandaag te zien is.
Nu komt deze roerige affaire
opnieuw aan de orde, ditmaal aan de
hand van de correspondentie tussen
de hoofdrolspelers van toen, Adriaan
Pit (1860-1944, afb. 2), jhr. ir. B.W.F.
van Riemsdijk (1850-1942, afb. 1) en
Victor de Stuers (1843-1916, afb. 3). De
brieven nuanceren het eerder geschet­
ste beeld en demonstreren dat de zaak
voor veel meer ophef heeft gezorgd
dan ik eerder veronderstelde.2 In de
briefwisseling tussen jhr. B.W.F. van
Riemsdijk en Victor de Stuers uit de
periode na de veiling wordt die ophef

VAN

DER WEIJDEN

Afb. I
TOON DUPUIS,
Borstbeeld van
Jhr. B.W.F. van
Riemsdijk. Marmer,
hoogte 65 cm. Rijks­
museum, Amsterdam
(inv.nr. bk-b-iió).
 •

al duidelijk.3 Zo schreef Van Riems­
dijk: Prof. Paul Clemens was hier met
eenige studenten der Kunst Academie in
Dusseldorf. Hij signaleerde het retable,
dat hij in Heeswijk gezien had, aan Bode
en [ik] begrijp nu helemaal niet waarom
er nu zulk een drukte om gemaakt wordt.4
Op het eerste gezicht lijkt Van
Riemsdijk met ‘drukte’ te verwijzen
naar de discussie over (het gebrek aan)
kwaliteit van het retabel en de vraag
of het Nederlandsch Museum het werk
moest aankopen. Gezien de gespan­
nen verhouding tussen Victor de
Stuers en Adriaan Pit in die tijd ligt
dit voor de hand; zij verschilden over
allerlei zaken van mening, onder
andere over het aankoopbeleid en
de inrichting van het Nederlandsch
Museum.5 Maar een Nederlands
museale affaire was het allang niet
meer, want uit het bovengenoemde
citaat van Van Riemsdijk blijkt dat de
invloedrijke Duitse kunsthistoricus en
beeldhouwspecialist Wilhelm Bode
(1845-1929, afb. 4) zich in de discussie
had gemengd. Door zijn betrokken­
heid krijgt de ‘drukte’ van Van Riems­
dijk een andere betekenis. Het ging
namelijk niet meer om het retabel,
maar om de reputatie van de betrokke­
nen en van het museum.
De Vossische Zeitung
De oorzaak van alle commotie was
een anoniem ingezonden stuk dat in
de Berlijnse Vossische Zeitung was ver-

Afb. 2
C.C.J.M. FRANZEN-

HESTENFELD, Borst­
beeld van A. Pit.
Brons, hoogte 38 cm.
Rijksmuseum,
Amsterdam (inv.nr.
BK-I528o).g.
schenen en vervolgens in de Nieuwe
Rotterdamsche Courant werd bespro­
ken.6 Hierin werd ongezouten kritiek
geuit op de aankopen die het Rijks­
museum had gedaan op de veiling
Heeswijk. De kritiek betrof onder
andere het gesneden retabel, waarvan
op dat moment nog niet duidelijk
was dat het naar de Sint-jan zou gaan.
 Volgens de schrijver was op de veiling
Heeswijk ‘bepaald iets goeds’ nauwe­
lijks aanwezig. Het Rijksmuseum
had dan ook voor 25.000 gulden
aan middelmatigheden uitgegeven.
De criticus vermoedde dat dit het
initiatief was geweest van jhr. B.W.F.
van Riemsdijk, die ongeveer in
dezelfde periode tot hoofddirecteur
van het Rijksmuseum was benoemd.
De schrijver achtte Van Riemsdijk
zeer zeker een eerbiedwaardig mens,
maar voor het ambt van museum­
directeur zou hij ongeschikt zijn: Hij
mist de natuurlijke begaafdheid, hij mist
de bekwaamheden, om aanwinsten voor
het Museum te verwerven, of zelfs om
eindelijk een catalogus van het Museum
samen te stellen, waarop sedert twintig
jaar, sedert de opening van het Rijks­
museum, tevergeefs gewacht wordt.7
Maar niet alleen Van Riemsdijk moest
het ontgelden, ook De Stuers en het
gehele Nederlandse museumbestel
waren mikpunt van zijn gram. Over

468

laatstgenoemde schreef hij: Aan
zijn autocratie, die steeds tot de onaan­
genaamste conflicten aanleiding heeft
gegeven en aan zijne ultramontane
neigingen zullen onder het nieuwe
ultramontaan-orthodoxe ministerie
in het geheel geen grenzen meer gesteld
zijn. (...) De werkelijk bevoegde
vertegenwoordigers der kunst en
kunstwetenschap worden nog meer
op den achtergrond gedrongen en
de middelmatigheden zonder eenige
zelfstandigheid, die de ‘referendaris’
als stroomannen gebruikt, worden
voortdurend meer op den voorgrond
geplaatst.8 Aan Van Riemsdijk en De
Stuers was het te wijten dat er in 1901
nog steeds geen schilderijencatalogus
was verschenen, dat de schilderijen
niet goed hingen, dat er te veel werk
van derde en vierde rang werd gepre­
senteerd: onze anonymus was over de
stand van zaken in het geheel niet te
spreken. De zaken hadden er wat hem
betreft anders en beter voor gestaan
als niet Van Riemsdijk, maar de kunst­
historicus Cornelis Hofstede de Groot
(1863-1930) tot hoofddirecteur was
benoemd.
 Debat
Het scherpe stuk in de Berlijnse krant
ontketende een polemiek in verschil­
lende Nederlandse kranten, waaronder
de Nieuwe Rotterdamsche Courant, het
Algemeen Handelsblad en de Opregte
Haarlemsche Courant. Niet langer
stond daarin het retabel centraal, maar
vooral de vraag naar de identiteit van
de anonieme auteur. De NRC schreef
dat de schrijver in elk geval als ‘des­
kundig’ kon worden beschouwd.9 Het
Handelsblad zag in de anonymus een
vakman en diens venijn als afkomstig
‘uit een Hollandschen koker’.10 Een
dag later veronderstelde de NRC juist
een Duitse herkomst van de auteur:
Naar ons uit Berlijn wordt gemeld, zou
het artikel zijn van ... iemand te Berlijn,
niet slechts een ‘vakman’, als het Handelsblad hem noemt, maar iemand die in de
zaken, waarover het hier gaat, gerekend

VENIJN

kan worden tot de hoogste autoriteiten
te behooren: die dit is en blijven zal,
zoolang hij nog leeft... Meer is ons niet
vergund te zeggen. A bon entendeur...."
Hoewel de persoon van Van Riems­
dijk als hoofddirecteur forse kritiek te
verduren kreeg, bleef een reactie van
zijn kant voorlopig uit. Dit bleek dan
ook niet nodig. Van Riemsdijks zoon
Adriaan was namelijk redacteur bij
de Opregte Haarlemsche Courant en
hij maakte zich zo woedend over de
anonieme kritiek op zijn vader, dat hij
hem èn de Rijksmuseumaankopen op
de veiling Heeswijk in zijn eigen krant
verdedigde. Van Riemsdijk senior
schreef aan De Stuers op 16 oktober:
Mijn heetgebakerde zoon wil met alle
geweld in de Opregte Haarlemmer een
stukje schrijven over de aankoopen
Heeswijk. Hij zal het ze sturen; ’t is kort,
maar ik vrees dat hij door het noemen
van namen Bode, Friedländer en Hof­
stede het lawaai nog tienmaal erger zal
maken.'2 Het stuk van Adriaan van
Riemsdijk verscheen, anoniem, de vol­
gende dag in de Opregte Haarlemmer.
 Daarin weerlegde hij de suggestie in
het NRC-artikel, dat Wilhelm Bode
de schrijver van het bewuste stuk zou
zijn.'3 Aangezien Bode al in geen tien
jaar meer in Nederland en het Rijks­
museum te Amsterdam was geweest,
aldus Van Riemsdijk junior, moet de
conclusie wel luiden: of dr. Bode schrijft
over dingen, die hij niet gezien heeft,
of hij heeft gezien door de oogen en
geschreven met de pen van iemand
anders, die teleurgesteld en achter de
schermen werkt. A bon entendeur..H
De NRC pareerde de kritiek met:
De vriendelijkheden, in de Haarlemmer
ten beste gegeven aan het adres van den
Duitscher, wiens kunde en karakter
beide hem boven kleinzielige aantijgin­
gen stellen, laten we voor wat ze zijn.
De Opregte Haarlemmer bleef vol­
harden. Wilhelm Bode kon onmogelijk
de auteur zijn, want waarom zou deze
een stuk schrijven dat vol stond met
persoonlijke aanvallen op hoofddirec­
teur Van Riemsdijk? Bovendien kon

UIT

DE

'hOLLANDSCHEN

KOKER’

Bode volgens deze krant helemaal niet
weten van ‘middelmatigheden’ op de
veiling Heeswijk, omdat hij daar niet
aanwezig was geweest.'6 De nog altijd
anonieme Adriaan van Riemsdijk ging
zelfs zo ver dat hij Bode per telegrafie
persoonlijk vroeg naar diens ver­
meende betrokkenheid.'7 In antwoord
schreef Bode het artikel in de Vossische
Zeitung niet te kennen en het dus ook
niet te hebben geschreven.'8
Van Riemsdijk senior vermoedde,
blijkens de briefwisseling tussen hem
en De Stuers, dat de kunsthistoricus
Cornelis Hofstede de Groot achter
het gewraakte stuk zat, dezelfde die in
de Vossische Zeitung als gedoodverfde
kandidaat voor het ambt van Rijksmuseumdirecteur werd gehouden.'9

Afb-3
VICTOR DE STUERS
EN PIERRE CUYPER

Fotocollectie RJjksvoorlichtingsdienst,
Nationaal Archief,
Den Haag.
 469

Rond 1900 was Hofstede de Groot
een van de meest veelbelovende en
getalenteerde kunsthistorici. Net als
Adriaan Pit behoorde hij tot de
‘nieuwe generatie’. In 1896 volgde hij
David van der Keilen op als directeur
van het Rijksprentenkabinet, maar al
in 1898 vroeg hij zijn ontslag aan. De
reden: hij wenste geen inmenging van
Victor de Stuers bij het aankoopbeleid
van het Rijksprentenkabinet.20
Nu aan alle kanten werd ontkend dat
Bode het stuk in de Vossische Zeitung
had geschreven, greep de Opregte
Haarlemmer de kans om met het
artikel ‘De Vossische, vijfde en laatste
bedrijf’ meer olie op het vuur te
gooien. Er is dus nog al iemand, die
achter de schermen werkt, zijn naam
niet wil genoemd zien en mede knoeit.
 Weer een anonymus dus. (...) Hoe er
soms in de ‘kunstwereld’ wordt geknoeid
en gekonkeld, dat hebben we onzen
lezers ten minste kunnen mededelen.2'
Ook meende de auteur dat de NRC
deze voor hen ‘zoo vervelende zaak’
een andere wending gaf, door telkens
terug te komen op de ‘hooge som’ van
het altaarstuk.22 Hierop kon een reac­
tie van de NRC niet uitblijven: Ze [de
Opregte Haarlemmer] beschuldigt ons
eenvoudig van onwaarheden. (...) Wie
die derde is, doet heusch niet ter zake onze gewone Berlijnsche correspondent
is nimmer in het spel geweest. En nu:
waarom hebben we Dr. Bodes naam
indertijd genoemd? Omdat het artikel
door anderen smalend werd gekenschetst
als achterklap uit Hollandschen koker.23
Het debat kreeg een steeds venijni­
ger karakter. Op 29 oktober verscheen
in de Opregte Haarlemmer een
omvangrijk artikel, waarin opnieuw de
tegenaanval werd ingezet. Niet alleen
uit de stijl en de opbouw van dit stuk,
maar ook uit een brief van een paar
dagen eerder, van Van Riemsdijk
junior aan Victor de Stuers, kunnen
we opmaken wie de schrijver is: Hoog­
geachte Heer de Stuers, na ontzettend
veel gezeur is het artikel geplaatst, deel
heb moeten bekorten, temeer omdat zij

470

de zaak als afgedaan hadden beschouwd.
Artikel is er toch - hoop dat u tevreden
zult zijn. Niemand mag echter weten dat
u de auteur is. Ook die papa niet, want
die kan als alle Riemsdijken slecht gehei­
men bewaren.24 In het desbetreffende
artikel analyseert De Stuers onder de
titel ‘Loyauteit’ wat in de Vossische Zei­
tung was geschreven en wat daarna in
Nederlandse kranten was verschenen.
 Voor ieder, die ook maar eventjes op de
hoogte is van wat wangunst, verwaand­
heid en teleurstelling achter de coulissen
van ons klein Kunst critici-wereldje
brouwen was de bron van het artikel in
de Vossische, dank zij inhoud, gedachten­
gang, stijl, terstond volkomen duidelijk,
aldus De Stuers.25 Daarnaast beschul­
digt hij de anonymus uit de Vossische
Zeitung ervan dat deze, uit angst te
worden ontmaskerd, aan Wilhelm
Bode een ‘billet de complaisance’ zou
hebben gevraagd waarmee het NRC
de onjuiste berichtgeving kon goed­
praten.26

Wilhelm Bode
De Opregte Haarlemmer bleef hame­
ren op de identiteit van de ‘Vossische
auteur’. Inmiddels vond Wilhelm Bode
de tijd rijp voor een persoonlijke en
publieke reactie zijnerzijds. Hij gaf de
NRC toestemming een door hem
geschreven brief te publiceren. Hierin
schreef hij dat hij wel degelijk de kwa­
liteit van het altaar had kunnen beoor­
delen, te weten op basis van de exper­
tise van een afgevaardigde die op de
veiling aanwezig was. Hij vroeg zich
echter af hoe de Opregte Haarlemmer
erbij was gekomen dat hij al tien jaar
niet meer in Nederland was geweest
en hij dus niet zou kunnen oordelen
over de situatie in het Rijksmuseum:
Eigenthumlich hat es mich berührt, aus
dem Haarlemsche Courant zu erfahren,
dass ich wahrend meiner Besuche in Hol­
land polizeilich bewacht su sein scheine.
Vier jaar geleden nog, schreef hij, was
hij in het Rijksmuseum, zodat hij zich
wel degelijk een beeld kon vormen van
de museumzalen, dat overeenstemt

Afb. 4
MAX LIEBERMANN,

Portret van Wilhelm
von Bode, 1904.
Olieverf op doek.
Nationalgalerie,
Staatliche Museen
zu Berlin (inv.nr. a 111
533). Foto: Jörg P.
Anders.
 met de visie van de auteur van het stuk
in de Vossische.2? Bij de Van Riems­
dijken en De Stuers bleef desondanks
de naam Hofstede de Groot rondzingen
en zij bleven ervan overtuigd dat hij
ermee te maken had. Van Riemsdijk
schreef hierover aan De Stuers: Wat
een vunse kerels zijn het toch, die een
fatsoenlijk mens zo door de modder
halen. Papa laat alles langs zijn koude
kleren afloopen maar m.i. wil de publieke
opinie ook wat.(..j Ik vind het nu zo’n
heerlijke gelegenheid om die Hofstede
eens af te maken. Als het publiek slechts
weet dat hij de maker van het bewuste
stuk in de Vossische is, dan is alles in
orde.2S Om een reactie los te krijgen
van Hofstede de Groot, stuurde de
redactie van de Opregte Haarlemmer
bovengenoemd artikel ‘Loyauteit’ naar
diens adres. Een reactie volgde en
deze werd gepubliceerd: Mijnheer de
hoofdredacteur, Ik ontving onder het
kruisband uwer uitgevers een nr. der
OHC van 29 dezer, waarin een artikel
met het opschrift Loyauteit, handelende
over het bekende stuk in de Vossische
Zeitung met rood potlood aangestreept.
 Indien de bedoeling der toezending van
dit artikel is, eene uitspraak van mij uit
te lokken over het daarin behandelde,

zoo zal ik hier eene verklaring geven,
die aan duidelijkheid niets te wensen zal
overlaten: De Hollandsche koker van de
Vossische. Indien er personen mochten
zijn, die mij op grond mijner vriendschap
met Bode, mijne medewerking aan diens
groot Rembrandtwerk, mijner vriend­
schappelijke relaties met mijne overige
Berlijnsche ambtgenoten of op grond
vanwelk anderfeit ook voor ‘den Hollandschen koker der Vossische’ zouden
houden, zoo diene hun inlichting, dat ik
onmiddellijk na den kijkdag Heeswijk op
studiereis door het zuiden van Frankrijk
gegaan ben en daar het eerst door de
NRC van het Vossische artikel heb
kennis gekregen en dat ik in geen enkele
opzicht, noch direct, noch indirect, noch
schriftelijk, noch mondeling het minste
of geringste heb uit te staan gehad met
dit artikel en het daarop volgend twist­
geschrijf in de OH [Opregte Haarlem­
mer] NRC.29 Hofstede de Groot sloot
zijn ingezonden brief af met de
mededeling dat hij over zijn eigen nietbenoeming tot directeur niets te zeg­
gen heeft.30 De Opregte Haarlemmer
speelde nu de verloren onschuld: Nie­
mand heeft het natuurlijk in zijn hoofd
gehaald, een man als dr. Hofstede de
Groot te verdenken van de ‘Hollandsche
koker’ der Vossische te zijn. Evenals aan
eenige andere bekende personen in de
kunstwereld zonden wij hem een num­
mer van onze courant, opdat hij, van zijn
buitenlandsche reis hier te lande terug­
gekeerd, zoude weten wat er, in zijn
afwezigheid, in die ‘kunstwereld’ had
plaats gehad.’ Om venijnig te eindigen
met: Wij kunnen zeer goed begrijpen dat
de heer Hofstede de Groot de benoeming
van den tegenwoordigen titularis tot
directeur van het Schilderijen Museum
afkeurt. Wanneer men zelf deze betrek­
king heeft willen hebben en een ander
heeft haar gekregen, dan is zulks altijd
onaangenaam^
Op 2 november liet Van Riemsdijk
sr. in de Haarlemse krant van zich
horen over de toenmalige situatie en
de veranderingen in het Rijksmuseum
onder zijn bewind: Bijna al de schilde-

471

BULLETIN

VAN

HET

RIJKSMUSEUM

rijen zijn van plaats verwisseld en vele
stukken die alleen kunst- en kultuurhistorisch belang hebben, naar lokalen
verhuisd die niet direct met de hoofd­
galerij in verbinding staan of wel zijn zoo
gehangen dat ze den bezoeker weinig
hinderen kunnen.  Nu zal ik niet beweren
dat de verkregen toestand onberisplijk is;
in welk Museum waar gebrek aan ruimte
zich doet gevoel is dit het geval?32 Van
Riemsdijks artikel riep weer de reactie
uit Berlijn op. Wilhelm Bode mocht
dan wel de afgelopen vier jaar niet in
het Rijksmuseum zijn geweest, hij
was wel degelijk op de hoogte van de
veranderingen in het museum: deels
door wat Van Riemsdijk zelf had
gepubliceerd in het Bulletin van de
Nederlandsche Oudheidkundige bond,
deels door wat hem van vrienden en
collega’s ter ore kwam. In een inge­
zonden stuk van een paar dagen later
gaf Bode zijn opinie over het beleid
van het Rijksmuseum en wat zou
moeten veranderen. Van Riemsdijk
zou de historische collectie moeten
scheiden van de kunstcollectie en die
in de verzameling Oudheden moeten
onderbrengen. Ook zou er een natio­
nale portrettengalerij moeten worden
samen- en opengesteld. Kopieën en
zeer beschadigde werken zouden
moeten worden verwijderd, zodat
er meer ruimte voor betere werken
kon ontstaan. Daarbij zouden tevens
veranderingen in het gebouw moeten
worden aangebracht, zoals de ‘onge­
lukkige groote bovenlichtgalerij met
de kleine afdeelingen, die meer den
vorm van een paardenstal heeft, en
andere dingen meer.33 Eindelijk leek
het debat een wat meer volwassen
karakter te hebben gekregen; de inhoud
stond centraal en er werd niet meer
op de persoon gespeeld. Althans, bijna
niet. Aan het eind van zijn stuk kon
Bode niet nalaten iets te zeggen over
het directoraat van Van Riemsdijk:
(...) met de hulp der beste kenners van de
Hollandse schilderkunst, dr. A. Bredius
en Dr. Hofstede de Groot, die bovendien
de schilderijenmarkt als bijna geen derde

472

kennen, zal de nieuwe hoofddirecteur de
pessimistische angstvalligheden van den
correspondent der Vossische Zeitung
gewis te niet doen. (...) zelfben [ik] den
heer Van Riemsdijk nog kort geleden bij
het verwerven van het landschap van
Rembrandt, van den Lucas van Leyden
en andere schilderijen behulpzaam
geweest, was het ook slechts indirect en
waarschijnlijk buiten zijn weten.34

Slot
Was voorafgaand aan de veiling
Heeswijk de belangrijkste vraag of
het gesneden altaarstuk uit het kasteel
al dan niet een plaats zou krijgen in
de collectie van het Nederlandsch
Museum, na de veiling deed deze vraag
er nauwelijks meer toe. De ophef die
ontstond had zelfs niet meer te maken
met het retabel, maar ging uitsluitend
over de betrokkenen.  Onderling maakten deze heren elkaar
weer allerlei verwijten. Hofstede de
Groot, Bredius, Th. Van Riemsdijk, De
Stuers, het waren ongetwijfeld stuk voor
stuk eigengereide baasjes. Dat het tot
conflicten kwam was niet vreemd en lag
ook niet alleen aan De Stuers, aldus
Perry in zijn biografie over de laatst­
genoemde.35
De hele discussie moet worden
gezien in het licht van een machts­
verschuiving in museumland, het
Rijksmuseum in het bijzonder. Het
gezag van de oudere generatie - Van
der Keilen, Van Riemsdijk, Cuypers -

verschoof langzaamaan naar een jonge
en nieuwe generatie kunsthistorici,
onder wie Hofstede de Groot en Pit.
De haast autonome positie van Victor
de Stuers in het Nederlandse museumbestel kalfde zienderogen af, maar
zelfs na zijn aftreden als referendaris
in 1901 bleef hij proberen zijn invloed
als monumentenzorger in de breedste
zin van het woord te laten gelden. In
dit specifieke geval door als adviseur
van zowel Van Riemsdijk senior als
junior op te treden.
NOTEN

* Voor de totstandkoming van dit artikel bedank ik
jonkheer A.W.G. van Riemsdijk uit Wassenaar en de
heer Jan Bervoets van het Nationaal Archief. De eerste
verwees mij in 2006, naar aanleiding van mijn artikel
over het Heeswijks retabel in het Bulletin van het Rijks­
museum, naar het familiearchief Van Riemsdijk in het
Nationaal Archief. De stukken van zijn voorvader
jonkheer B.W.F van Riemsdijk werden op dat moment
ontsloten en waren dus nog ontoegankelijk. Toegang
werd mij echter vriendelijk verleend door de heer
Bervoets, dankzij wiens hulp ik op het spoor kwam
van de venijnige briefwisseling zoals hier beschreven.
 I E. van der Weijden, ‘Behouden voor het land: de
strijd om het Antwerpse passiealtaar uit kasteel
Heeswijk’, Bulletin van het Rijksmuseum 53 (2005)
3, pp. 301-3152 Respectievelijk de directeur van het Nederlandsch
Museum van Geschiedenis en Kunst, de hoofd­
directeur van het Rijksmuseum en de referendaris
van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, afde­
ling Kunsten en Wetenschappen.
3 Van der Weijden, op.cit. (noot 1), p. 311.
4 Brief van B.W.F. van Riemsdijk aan Victor de
Stuers, 26 oktober 1901. Nationaal Archief (NA),
Werkarchief van V.E.L. de Stuers (1843-1916) over
de jaren (1790) 1859-1916 (1978), toegangsnr.
2.21.355, inv.nr. 263.
5 J.F. Heijbroek, ‘Adriaan Pit, directeur van het
Nederlandsch Museum. Een vergeten episode uit
de geschiedenis van het Rijksmuseum’, Bulletin
van het Rijksmuseum 33 (1985), p. 250.
6 Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (12 oktober
1901) nr. 245.
7 Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (12 oktober
1901) nr. 245.
8 Deze vertaling vond ik in een ongedateerd kran­
tenknipsel uit een Nederlandse krant, onbekend
welke. NA, Werkarchief van V.E.L. de Stuers,
toegangsnr. 2.21.355, inv.nr. 931.
9 Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (13 oktober
1901) nr. 246.
10 Het Algemeen Handelsblad jrg. 74 (13 oktober
1901) nr. 23137.
h Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (15 oktober
1901) nr. 247.
12 Brief van B.W.F. van Riemsdijk aan Victor de
Stuers, 16 oktober 1901. Werkarchief van V.E.L.
de Stuers, toegangsnr. 2.21.355, inv.nr. 263.
13 Opregte Haarlemsche Courant (18 oktober 1901)
nr. 246.
14 Opregte Haarlemsche Courant (18 oktober 1901)
nr. 246.
15 Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (19 oktober
1901) nr. 251.
16 Opregte Haarlemsche Courant (23 oktober 1901)
nr. 250.
17 Brief van A. van Riemsdijk aan Victor de Stuers,
22 oktober 1901. NA, Werkarchief van V.E.L. de
Stuers, toegangsnr. 2.21.355, inv.nr. 263.
 18 Brief van A. van Riemsdijk aan Victor de Stuers,
23 oktober 1901. NA, Werkarchief van V.E.L. de
Stuers), toegangsnr. 2.21.355, inv.nr. 263.
19 Brief van B.W.F. van Riemsdijk aan Victor de
Stuers, 24 oktober 1901. NA, Werkarchief van
V.E.L. de Stuers, toegangsnr. 2.21.355, inv.nr. 263.
20 Jos Perry, Onsfatsoen als natie: Victor de Stuers,
1843-1916, Amsterdam 2004, p. 258.
21 Opregte Haarlemsche Courant (26 oktober 1901)
nr. 253.
22 Op.cit. (noot 17).
23 Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (27 oktober
1901) nr. 258.
24 Brief van A. van Riemsdijk aan Victor de Stuers,
29 oktober 1901. NA, Werkarchief van V.E.L. de
Stuers, toegangsnr. 2.21.355, inv.nr. 263.
25 Opregte Haarlemsche Courant (29 oktober 1901)
nr. 255.
26 Opregte Haarlemsche Courant (26 oktober 1901)
nr. 253.
27 Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (29 oktober
1901) nr. 259.
28 Brief van A. van Riemsdijk aan Victor de Stuers,
ongedateerd (vermoedelijk begin november 1901).
NA, Werkarchief van V.E.L. de Stuers, toegangsnr.
2.21.355, inv.nr. 263.
29 Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (1 november
1901) nr. 262.
30 Opregte Haarlemsche Courant (29 oktober 1901)
nr. 255.
31 Opregte Haarlemsche Courant (31 oktober 1901)
nr. 257.
32 Opregte Haarlemsche Courant (2 november 1901)
nr. 259.
33 Nieuwe Rotterdamsche Courant jrg. 58 (6 novem­
ber 1901) nr. 266.
34 Brief van A. van Riemsdijk aan Victor de Stuers,
29 oktober 1901. NA, Werkarchief van V.E.L. de
Stuers), toegangsnr. 2.21.355, inv.nr. 263.
35 Perry, op.cit. (noot 20), p. 258.
