Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
 III. De gentrificatie en het stadsbeleid: probleem of oplossing?
De analyse van de stedelijke gentrificatie-processen kan niet losgekoppeld
worden van het sociale vraagstuk dat door dit soort beweging wordt
opgeroepen. En hoewel de gentrificatie in Brussel (voorlopig) nog vaak
overkomt als een ÇzachteÈ transformatie van de centrale wijken en zich
vertaalt in het ontstaan van nieuwe gebieden die veeleer Çin trekÈ dan wel
ÇchicÈ zijn, vertoont deze dynamiek niettemin (al) een verregaande sociale
selectiviteit. Onder het geheel aan migraties die door de analyse
werden blootgelegd, kan de middelpuntvliedende beweging van
onzekere populaties vanuit de wijken van Brussel die gekenmerkt
worden door gentrificatie, niet onopgemerkt blijven. Dit soort
beweging komt bovendien relatief vaker voor bij emigranten uit Brusselse
wijken gekenmerkt door gentrificatie dan bij emigranten uit andere wijken
van de stad. Inderdaad, migranten uit de geselecteerde wijken komen
relatief vaker dan migranten uit andere Brusselse wijken voor onder de
nieuwe bewoners van de bestemmingsgemeenten die in groep 2 van de
typologie werden samengebracht 14. Al is het dus evident dat de Brusselse
wijken die op basis van tekenen van gentrificatie in dit artikel werden
samengebracht, niet de enige wijken zijn die door onzekere populaties
worden verlaten, toch is dit soort middelpuntvliedende kracht sterker
aanwezig in deze wijken dan in de andere.
13 Dit onderscheid wordt statistisch onderbouwd op basis van het modale leeftijdsverschil van
de betrokken migranten en van hun professioneel statuut.
14 Dit is trouwens ook het geval voor de migranten uit groep 1 van de typologie (vooral
gediplomeerde jongere volwassenen, die trouwens veeleer de acteurs dan wel de slachtoffers
van de gentrificatie zijn), en dit in tegenstelling tot de migranten die in de groepen 3, 4 en 5
werden samengebracht.
 M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

18
Deze vaststelling brengt in herinnering dat de manier waarop de overheden
deze gentrificatie-dynamiek omkaderen, van cruciaal belang is. Natuurlijk
staan de Brusselse overheden niet aan het roer van de economische
globalisering, van de nieuwe ontwikkelingen die zich vandaag aftekenen bij
het begin van het leven van de volwassenen, ja zelfs niet van de
internationalisatie van de stad, stuk voor stuk fenomenen die zwaar op de
vooruitgang van de gentrificatie in Brussel wegen (zoals dat trouwens ook in
andere steden het geval is). Toch is de aard van de reactie op lokaal vlak
van het stedelijke beleid op de gentrificatie, allerminst vanzelfsprekend.
 Sinds de installatie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (in 1989) hebben
de Brusselse overheden van de ÇheroplevingÈ van de centrale wijken het
adagium bij uitstek van het stadsbeleid gemaakt. Dit woordgebruik (net als
wat elders een stedelijke ÇrenaissanceÈ wordt genoemd) ondersteunt het
courante beeld van een stedelijke ÇteloorgangÈ die zou worden veroorzaakt
door de ÇexodusÈ van de middenklasse naar de voorstad en de concentratie
van gezinnen met beperkt inkomen, vaak van vreemde herkomst, in de
centrale stadsdelen. De vaststelling voorin van het Gewestelijk
Ontwikkelingsplan (2002) is wat dit betreft zonneklaar; het plan wijst er
bijvoorbeeld op dat Çde eerste westelijke kroon [van de stad] É te kampen
[heeft] met een algemeen gebrek aan economische en residenti‘le
aantrekkingskrachtÈ (p. 6). Dit citaat getuigt op zijn minst van een vreemd
beeld van volkswijken die tot de meest bevolkte wijken van de stad behoren
en waar een rijk sociaal, economisch en kosmopolitisch cultureel leven
bloeit. Moet je in dit citaat niet veeleer de vaststelling lezen van een
beperkte aanwezigheid in het stadscentrum van gezinnen met kinderen, van
Belgische nationaliteit en uit de middenklasse? De beleidsprioriteit in Brussel
bestaat erin net dit soort gezinnen, belastingplichtig en tezelfdertijd
stemgerechtigd, aan te trekken. Dergelijke prioriteit wordt gemeenzaam
gelegitimeerd aan de hand van waarden als de sociale mix en cohesie, een
duurzame ontwikkeling, het werken aan een hoogwaardig imago voor de
stad en de bescherming van het patrimonium. In die zin werden sinds het
begin van de jaren 1990 verschillende maatregelen genomen om privŽactoren ertoe aan te zetten (opnieuw) in de centrale wijken te investeren:
premies voor de renovatie van woongelegenheden, heraanleg van straten,
verfraaiings- en ÇbeveiligingsÈ-werken allerhande van publieke ruimten,
enz.
 De ÇheroplevingsÈ-politiek die in Brussel wordt gevoerd, verschilt
in die zin weinig van het stadsbeleid waarvoor tijdens de voorbije
twee decennia in de meeste westerse steden werd geopteerd
(Smith, 2002). De omkadering van de gentrificatie-processen door het
stadsbeleid neemt weliswaar verschillende vormen aan van de ene stad tot
de andere. Zo zijn de ÇbeveiligingsÈ-maatregelen van publieke ruimten in
New York bijvoorbeeld duidelijker prominenter dan in Brussel. Toch kunnen
de beleidsverschillen in vorm en voorwaarden niet verdoezelen dat overal op

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

19
dezelfde manier wordt overgeheld naar de gedachte dat een Çterugkeer
naar de stadÈ van de middenklasse een oplossing vormt voor verschillende
kwesties waarmee het stadsbeleid wordt geconfronteerd, zoals de
gezondmaking van de financi‘le basis van de stedelijke overheden, de
bescherming van het patrimonium of het ÇbeheerÈ van gemarginaliseerde
bevolkingsgroepen.
De gentrificatie daarentegen wordt veel minder vaak beschouwd als een
probleem dat in de praktijk leidt tot een steeds sterkere ruimtelijke
segregatie van sociale groepen, ja zelfs tot de uitstoting van de onzekere
groepen uit de stad. Deze neiging van de beleidsmakers in de stad om de
gentrificatie veeleer als een oplossing dan wel als een probleem te
beschouwen wordt sterker naarmate de stedelijke overheid, zoals pakweg in
Brussel, weinig greep heeft op de mechanismen van de vastgoedmarkt (zie
Bernard, 2006 en Le Soir , 23 aožt 2006b). De termen ÇheroplevingÈ of
ÇrenaissanceÈ uit het discours dreigen zich op het werkveld dan ook zonder
overdreven hindernissen te vertalen in sociaal zeer selectieve
migratiestromen en bijgevolg in een verscherpte sociale segregatie.
  Verwijzingen
BŽghin, J. (red.) (2006) Armoede in Brussel / PauvretŽ ˆ Bruxelles,
Antwerpen-Berchem: Epo
Alisch, M. et zum Felde, W. (1992) RŽnovation et embourgeoisement du
centre-ville de Hambourg. DŽtresse et rŽactions des rŽsidents, in Leli•vre, E.
et Levy-Vroelant, C. (Ed.) La ville en mouvement : habitat et habitants,
Paris: lÕHarmattan, 331-341
Atkinson, R. (2000) The Hidden Costs of Gentrification: Displacement in
Central London, Journal of Housing and the Built Environment , 15 (4), 307326
Atkinson, R. and Bridge, G. (Eds) (2005), Gentrification in a global context,
London: Routledge
Bernard, N. (2006), Huit propositions pour un encadrement praticable et
ŽquilibrŽ des loyers, Les Echos du Logement , 1, 1-13
Bidou-Zachariasen, C., Rivi•re d'Arc, H. et Hiernaux, D. (eds.) (2003)
Retours en ville, des processus de 'gentrification' urbaine aux politiques de
'revitalisation' des centres, Paris : Descartes et Cie
Billen, C. et Duvosquel, J.-M. (2000) Brussel, Antwerpen: Mercatorfonds
Bondi, L. (1999) On the journeys of gentrifiers. Exploring gender,
gentrification and migration in Boyle, P. and Halfacree, K. (Ed.) Migration
and gender in the developed world , London and New York: Routledge, 204222

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

20
Cailliez, J. (2004) Schuman-City. Des fonctionnaires britanniques ˆ
Bruxelles : entre enclave et intŽgration, Louvain-la-Neuve : Academia
Bruylant
Corijn, E. en De Lannoy, W. (2000) De kwaliteit van het verschil / La qualitŽ
de la diffŽrence, Brussel: VUB Press
Corijn, M. and Klijzing, E. (Eds) (2001) Transition to Adulthood in Europe.
 Dordrecht: Kluwer
De Coninck, S. et De Keersmaecker, M.-L. (2004) Observatoire des loyers,
enqu•te 2004, rapport de recherches, Louvain-la-Neuve : CREAT-UCL
De Lannoy, W. en Kesteloot, C. (1990) Het scheppen van sociaal-ruimtelijke
ongelijkheden in de stad in Mort-Subite (red.) Barsten in Belgi‘: een sociale
geografie van de Belgische samenleving , Antwerpen-Berchem: Epo, 143-178
De Lannoy, W. en De Corte, S. (1994) De migraties van Marokkanen en
Turken binnen het Brusselse Gewest in de periode 1988-1992, Acta
Geographica Lovaniensia , 34, 63-69
De Morgen (21 augustus 2006) Ronse, waar verarmde stadsvluchters thuis
zijn, Hendrickx, C., p. 6
Elchardus, M. en Smits, W. (2005) De toekomst van het gezin, rapport de
recherches, Onderzoeksgroep TOR, Vakgroep Sociologie, Vrije Universiteit
Brussel
Galland, O. (2004) Sociologie de la jeunesse, Paris : LÕHarmattan
Gatz, S. ; van Rouveroij, S.; Leysen C., Stouthuysen, P. en Basiliades J.
 (red.) Stadslucht maakt vrij, Brussel: VUB Press
Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie van Brussel-Hoofdstad
(2002) Observatorium voor Gezondheid en Welzijn. 8ste verslag over de staat
van de armoede in het Brussel Hoofdstedelijk Gewest , Brussel: Brussels
Hoofdstedelijk Gewest
Henau, A. (2002) La dŽmographie rŽcente de la RŽgion de BruxellesCapitale, Indicateurs Statistiques Bruxellois, n¡ 38, Minist•re de la RŽgion de
Bruxelles-Capitale
Le Soir (23 aožt 2006a) ÔLa crise du logement touche la classe moyenneÕ,
Mouton, O., p. 9
Le Soir (23 aožt 2006b) ChassŽs par les lofts, Voogt, F., p. 9
Leloup, X. (2005) L'intimitŽ comme catŽgorie de la proximitŽ : usage de
l'espace et sociabilitŽ des jeunes adultes en centre-ville, in Bourdin, A.,
Lefeuvre, M.-P. et Germain, A. (dir.) La proximitŽ. Construction politique et
expŽrience sociale, Paris : LÕHarmattan, 179-196
Ley, D. (1996) The new middle class and the remaking of the central city,
Oxford: Oxford University Press
Lyons, M. (1996) Gentrification, socioeconomic change, and the geography
of displacement, Journal of Urban Affairs, 18 (1), 39-62
MŽrenne, B., Van der Haegen, H. et Van Hecke, E. (1997) Belgi‘ ruimtelijk
doorgelicht, Het tijdschrift van het Gemeentekrediet , 202 (4), 1-144
Smith, N. (2002) New Globalism, New Urbanism: Gentrification as Global
Urban Strategy, Antipode , 34(3), 434-457

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

21
Van Criekingen, M. (2002) Les impacts sociaux de la rŽnovation urbaine ˆ
Bruxelles: analyse des migrations intra-urbaines, Belgeo, 4, 355-376
Van Criekingen, M. (2006), Migration and the effects of gentrification,
Communication to the Urban Affairs Associations Annual Meeting, MontrŽal,
21 April
Van Criekingen, M. et Fleury, A. (2006), La ville branchŽe : gentrification et
dynamiques commerciales ˆ Bruxelles et ˆ Paris, Belgeo, 1, 113-134
Vandermotten, C. (2000) Le positionnement des trois rŽgions dans le
contexte europŽen, communication au sŽminaire Bruxelles au centre dÕune
communautŽ dÕintŽr•ts socio-Žconomiques, Bruxelles : Conseil Economique
et Social, 22 juin
Van Hamme, G. (2003), Dynamiques Žconomiques, sociales et spatiales de
la rŽgion urbaine bruxelloise, in actes du colloque StratŽgie pour une
remŽtropolisation globale et amŽnagement du territoire , Bruxelles : Editions
CŽfal, 29-50
van Weesep, J. and Musterd, S.  * Deciel

Statistische term, wanneer een tiende (10%) van een gehele populatie in rekening
wordt gebracht. Als die gehele populatie in stijgende orde wordt gerangschikt,
groepeert het eerste 1ste deciel de zwakste waarden en het 10de de sterkste.
*Gentrificatie
De vestiging in volkswijken van personen uit de middenklasse of uit de meer gegoede
bevolkingsgroepen, die er het gebouwenpark omvormen of vernieuwen, wat prijsstijgingen en
een langzame verhuisbeweging van de oorspronkelijke bevolking met zich meebrengt.
* Migratiebalans

Het verschil tussen het aantal bewoners dat een bepaald gebied verlaat en het
aantal nieuwkomers in dat gebied (immigratie-emigratie). Een positieve balans duidt
dus op een groter aantal nieuwkomers dan er vertrekkers zijn.
* Statistische buurten

Met het oog op volkstellingen wordt een grondgebied in deelgebieden
onderverdeeld. De opdeling van het Belgische grondgebied in statistische buurten
gebeurt door het Nationaal Instituut voor de Statistiek (NIS). Het grondgebied van
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest telt 772 statistische buurten.
M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be

22

Brussels Studies Ð www.brusselsstudies.be
het elektronische wetenschappelijke tijdschrift voor onderzoek over Brussel
hoofdredacteur: Michel Hubert
redactiesecretaris: GrŽgoire Polet
adjunct redactiesecretaris : Roel De Groof

M. Van Criekingen, Welke toekomst voor de Brusselse centrumwijken?
Brussels Studies  nummer 1  12 december 2006  www.brusselsstudies.be.
