De officieele Loonstatistiek en hare uitkomsten
DE OFFICIEELE LOONSTATISTIEK EN HARE
UITKOMSTEN.
II.
Het is nu ongeveer anderhalf jaar geleden, dat de Redactie
van dit Tijdschrift mij de gelegenheid bood om een en
ander mede te deelen over de Nederlandsche loonstatistiek: 1)
Nu zijn er na dien tijd enkele nieuwe officieele publicaties
in het licht gegeven, die niet minder belangrijke gegevens
inhouden dan de vroegere en 't is daarom dat ik weder
om een, naar ik hoop, niet onbescheiden plaats aanklop.
Kort geleden gaf het Centraal Bureau voor de Statistiek
een overzicht uit van de minimum-loonen en den maximumarbeidsduur in de bestekken van gemeente- eh provinciale
werken. Voornamelijk zijn dit bouwwerken, maar er zijn
ook leveranties voor drukwerk onder. Reeds eerder publiceerde genoemde Rijksinstelling gegevens met betrekking tot
dit onderwerp in verschillende afleveringen van het vroegere
Tijdschri.ft en het in 1906 daarvoor in de plaats getreden
Maandschrift, maar tot een volledig geheel waren ze nooit
samengevat, noch hadden ze ooit een bewerking ondergaan
zooals dat thans geschied is. Evenmin vindt men de gegevens betreffende het minimum-loon en den maximumarbeidsduur verwerkt in het in 1901 door het Centraal
Bureau voor Sociale Adviezen uitgegeven en door eenige
supplementen gevolgde Rapport over de geschiedenis, den
inhoud en de werking van de bestekbepalingen. 2)
t) Jaargang 1913, blz. 54:1 en vlg.
"-) 't Derde en laatste supplement verscheen in 1907.
717
We zullen het nu alleen hebben over de gegevens voorkomende in de gemeentelijke bestekken van bouwwerken,
want dat zijn verreweg de voornaamste en ook alleen die
leenen zich voor samenvatting.
 Hoezeer het instituut der minimum-loonen en van den
maximum-arbeidsduur toepassing vindt, blijkt wel hieruit,
dat er op 1 Januari 1914 (dit is de datum, waarop de
iaatste loongegevens betrekking hebben) 53 gemeenten waren,
die voor a lie uit te voeren werken dergelijke bepalingen
hadden vastgesteld. Verder waren er nog 7 gemeenten waar
alleen de minimum-loonen en 6 waar alleen de maximumarbeidsduur was geregeld. (Voor zoover bekend waren deze
aantallen op 1 Januari 1915 resp. 56, 8 en 6.) Nu is er
bovendien een veel grooter aantal gemeenten, n.l. 98, waar
minimum-loonen en een maximum-arbeidsduur voorgeschreven werden, uitsluitend geldende voor de uitvoering
van b e p a a l d e
werken, b.v. bouw van een school, of
waar bepaald is, dat het loon niet lager mag zijn dan het
in de gemeente geldende standaardloon. Door 7 gemeenten
waren alleen minimum-loonen voor bepaalde werken vastgesteld, door 18 alleen een maximum-arbeidsduur. Van
Rijkswege wordt de vaststelling van dergelijke bepalingen
indirect bevorderd, doordat een gemeente, die een buitengewoon rijkssubsidie voor schoolbouw verlangt, verplicht
is bedoelde bepalingen in de bestekken op te nemen, terwijl
opneming er van in bestekken voor schoolbouw, waarvoor
de gewone rijksbijdrage wordt toegekend, aanbevolen wordt.
De minimum-loonen behooren dan door het gemeentebestuur volgens plaatselijken Ioonstandaard te worden vastgesteld.
Tot het belangrijkste in de publicatie behoort ongetwijfeld
de vergelijking, die getrokken is tusschen de arbeidsvoorwaarden in de voornaamste beroepen op 1 Januari der
jaren 1905, 1910 en 1914. 1895 en 1900 zijn buiten beschouwing gebteven, omdat er toen hog zoo weinig opgaven
waren; evenzoo de loonen, die alleen voor een bepaald
werk en in den regel slechts voor enkele, voor iedere gemeente verschillende, jaren golden. Blijkens onderstaande
uitkomsten zijn de minimum~loonen in den loop der jaren
voor alle beroepen verhoogd.
 718
Gemiddelde stijging (in procenten) van het minimum-loon in de
gemeenten, waar dit vOOr 1 Januari 1905 was vastgesteld.
Tiramer-MetsoStuca- Lood-eu
Steen- Grond- Siraat- Be- 0ppor~
man. laar. Schildor. door. zinkwerkcr. Staid. houwer, worker, maker, hanger, man.
ztal gemeenten: 26
25
25
22
22
21
15
18
10
15
31
905--1910
5.17
5.36
4.37
3.53
3.58
3.66
7.9~:
6.14
1.55
4.12
6.33
910--1914
9.07 10.36
9.41 10.62 10.14:
8.84
8.99 11.58 15.74
5.76 11.31.
905--1914
14.71 16.27 14.19 14.52 14.08 12.83 17.65 18.43 17.53 10.11 18.35

Gemiddelde stijging (in procenten) van het minimum-loon in de
gemeenten, waar dit v66r 1 Januari 1910 was vastgesteld.
~tal gemeenten : 38
.910--1914
9.61

37
10.49

88
8.54

33
11.08

32
9.90

34
8.99

28
8.24

27
10,87

18
11.1I.
24
8.06

43
10.82

Minimum-uurloon op l Januari 1914.
,~tal gemeenten:
iroorgekomen
h o o g s t e loon
~-emiddeld loon
Voorgekomen
laags~e loon

52

49

48

40

41

43

86

d2

20

26

58

33
2189

33
22

30
20

31
24

32
21

25
2089

35
25

30
18.~

28
24

28
2089

30
1789

14

15

14

15

14

13

14

10

15

14

I0

Ook blijkt dat de gemiddelde stijging voor de meeste
beroepen in het 4-jarig tijdvak 1910--1914 ongeveer 2 h 3
maal zoo groot was ais in het 5-jarig tijdvak 1905--1910.
 Om door ggn cijfer de gemiddelde stijging van het minimum-loon der v a k a r b e i d e r s
te kunnen weergeven, is
bet gemiddelde berekend van het loon van een zestal beroepen (t. w. timmerlieden, metselaars, schilders, stucadoors,
lood- en zinkwerkers en smeden) in de 19 plaatsen, waar
op 1 Januari 1905, 1910 en 1914 minimum-loonen
waren vastgesteld. Natuurlijk kon daarbij geen rekening
worden gehouden met de aantallen arbeiders. Dat gemiddeld
loon was nu in 1905 19.} cent, in ]910 20.{- cent en in
1914 22.} cent, z o o d a t de s t i j g i n g v a n 1 9 0 5 - - 1 9 1 0
3.96 pCt. b e d r o e g , v a n 1 9 1 0 - - 1 9 1 4 9.83 pCt. en
v a n 1 9 0 5 - - 1 9 1 4 14.18 pCt.
Om de stijging van de loonen der n i e t - v a k l i e d e n
na te gaan is dezelfde bewerking geschied ten aanzien van
de opperlieden en grondwerkers in 18 gemeenten. Op bovengenoemde data was hun gemiddeld loon resp. 16, 17 en
19 cent en de s t i j g i n g in de m e e r g e n o e m d e
perio d e n r e s p . 6.43 p C t . , 11.93 p C t . en 19.13 pCt.
 Een meer zuivere vergelijking tusschen de loonstijging
der vaklieden en niet-vaklieden werd verkregen door uit-

719
sluitend die 14 plaatsen te nemen, welke voor aile 8 beroepen (dus zoowel voor de skilled als de unskilled labourers)
minimum-loonen hadden vastgesteld. De uitkomsten waren
als volgt :
Oemiddeld loon der vaklieden op 1 Januari 1905, 1910
en 1914 resp. 19, 20 en 22 cts., der niet-vaklieden: 16,
1689 en 19 cts. Oemiddelde stijging van
1905--1910 voor de vaklieden 4:.22 pCt.; voor de niet-vaklieden 5.87 pCt.
1910--1914
9 ~,
,~
10.18 9 ; 9 ~
9
12.58
1905--1914
9 9
9
14.84: 9 ; ~, ~
~
19.19
Daaruit blijkt, dat het loon der niet-vaklieden in bedoelde
14 gemeenten relatief sterker steeg dan dat der vaklieden;
absoluut was de stijging van 1905--1914 voor beide cate:
gorie~n gelijk.
Met betrekking tot den arbeidsduur zijn onderstaande
cijfers de voornaamste.
Aantal

Aaut, al g e m e e n t e n (in pC~,.), w a a r de m a x i m u m a r b e i d s d u u r van den n o r m a l e n w e r k d a g in den
Jaren.
gcm e e n t e n , z o m e r w a s vast, gesteld op o n d e r s t a a n d . a a n t a l u r e n ,
12
11.~
ll
10.~
10

1905
1910
1914:

34:
4:6
59

17.65

2.94:

15.22

--

5.08

--

70.59
63.04:
59.32

-4:.35
8.4:7

8.82
17.39
27.12

Gemidd.
arbcidsduur in
urelz op
een normalen
werkdag

11
11
10~

Deze cijfers wijzen op een verkorting van den arbeidsduur.
 Voor de vaklieden zoowel als voor de niet-vaklieden
wier minimum-loon hierboven in vergelijking werd gebracht,
is de maximum-arbeidsduur in het tijdvak 1905--1914 met
' uur per dag verkort. Wilde dit geen nadeeligen invloed
op de verdienste uitoefenen, dan zou dit een loonsverhooging van 4.65 pCt. hebben moeten meebrengen. Zooals
wij echter zagen stegen de Ioonen voor de vaklieden in 19
gemeenten met 14.18 pCt., voor de niet-vaklieden in 18
gemeenten met 19.13 pCt., en in de 14 gemeenten, die
zoowel voor de vaklieden als voor de niet-vaklieden minimum-loonen hadden vastgesteld, met resp. 14.84 en 19.19
pCt. De verkorting van den maximum-arbeidsduur ging dus
gepaard met een naar verhouding sterkere stijging van de
minimum-loonen.
 I n d i e n m e n de g e m i d d e l d e
verdiensten--aann e m e n d e , d a t d e z e g e l i j k zijn a a n h e t m i n i m u m loon -- door een indexcijfer wil aanduiden,
en

720
wel doordat
men de verdiensten
per normalen
w e r k d a g in 1 9 0 5 v o o r v a k l i e d e n ,
resp. niet-vaklieden op 100 stelt, dan wordthet
indexcijfer
voor
1914 voor
vaklieden
110 88 o f 110 89 (al
naarmate
m e n de 19 o f de 14 b o v e n g e n o e m d e g e m e e n t e n n e e m t ) en v o o r de n i e t - v a k l i e d e n 11389
Wij meenen er hog eens nadrukkelijk de aandacht op te
moeten vestigen, dat her bovenstaande betrekking heeft op
de minimum-loonen en op den maximum-arbeidsduur en
dus niet op de werkelijke loonen en den werkelijken arbeidsduur. Van veel, ja, meer belang, zou het geweest zijn ook
daarvan de stijging te weten, doch deze is nu eenmaal niet
bekend ~). Zooals wij t. a. p. blz. 551 mededeelden, waren
bij de werken die voor het Rijk werden uitgevoerd, de
loonen, waartegen de arbeiders waren aangenomen (die
nagenoeg gelijk zijn aan de uitbetaalde loonen) in het
tijdvak 1902--1908 over het algemeen sterker gestegen dan
de minimum-loonen. In de groote gemeenten scheen echter
de toeneming van het werkelijk loon die van het minimumloon minder te ontloopen, ja, steeg het minimum-loon der
niet-vaklieden zelfs iets sterker dan het werkelijk loon.
 Waarschijnlijk hield dit verband met de in de groote plaatsen
waarneembare neiging om de werklieden tegen niet meer
aan te nemen dan het in de bestekken omschreven minimum-loon.
In hoeverre dit beginsel in de laatste jaren en ook in
kleinere gemeenten heeft doorgewerkt, is niet bekend.
In deze kwestie zou ons licht hebben kunnen geven het
overzicht van loon en arbeidsduur bij Rijkswerken in 1913, dat
zoowel de werkelijke als de minimum-loonen behandelt, en
d a t - - z o o a l s in het Voorwoord van afl. 11 jg. 1914 van het
,,Maandschrift" wordt m e e g e d e e l d - door het Centraal
Bureau voor de Statistiek in het begin van 1915 in het
licht zou zijn gegeven, indien het niet wegens gebrek aan
I) Waarschijnlijk kon hier niet aan gedacht worden wegens
gebrek aan personeel voor dit omvangrijke werk. Trouwens als
grondmateriaal zou men de ioonlijsten van de Rijksverzekeringsbank hebben moeten gebruiken, en er bestaat reden voor twijfel
of die voor de eerste jaren na 1903 wel een betrouwbaar materiaal
voor een Ioonstatistiek zouden hebben kunnen opleveren.
721
personeel door de mobilisatie geheel stop gezet had moeten
worden. Moge hier uitstel geen afstel blijken, te meer omdat
het de- oudste toonstatistiek geldt, waarvoor de eerste gegevens reeds over het jaar 1894 door de toenmatige Centrale
Commissie verzameld zijn, en die dus groote vergelijkende
waarde heeft.
 AIs nummer twee van de bedrijfsgewijze publicatie der
loonstatistieken is een overzicht verschenen van de loonen
der werklieden in de m e t a a l n i j v e r h e i d
in 1910. Evenals
het in ons vroegere artikel 1) aangehaalde overzicht van de
loonen in de te•
is het bewerkt uit de loonlijsten der Rijksverzekeringsbank en ook nagenoeg op
dezelfde wijze. Natuurlijk is geprofiteerd van eenige verbeteringen die de loonlijsten ondergingen, zooals de onderscheiding naar den leeftijd der werklieden (al of niet beneden
21 jaar).
In de statistiek van de metaalnijverheid, die behoudens
enkele uitzonderingen de ondernemingen, waarin minstens
50 arbeiders werkzaam waren, omvat, zijn de gegevens
opgenomen van 188 particuliere ondernemingen met 41122
werklieden, 3 publiekrechtelijke ondernemingen met t902
werklieden en 8 spoorwegwerkplaatsen van 4 maatschappijen met 4319 werklieden; in totaal dus 195 ondernemingen
met 49369 .arbeiders, of zonder hen die niet tot de eigenlijke
metaalindustrie behooren, 47343.
De gemiddelde dagloonen waren voor de arbeiders in
de particuliere nijverheid als volgt:
Aun~;al
mannen,

Gemicldeld
loon.
Aantal
@emiddeld
vrouwen,
loon.
Volwassenen . . ..
Jeugdigen (ben. 21 iaar)

27.488
11.720

f 2.215
f 0.91

358
1.556

f 1.225
f 0.93 ~

Totaal . . ..
39.208

f 1.86 s

1.914

f 0.98'

Gemiddeld loon van 41122 mannen en vrouwen f 1.83 s.
Het loon van de volwassen mannen was voor de verschillende ondergroepen der metaalindustrie als volgt:
~) t. a. p. blz. 554 en vlg.
722
Aantal
werklieden.
Groepen.
Gasmeterfabrieken . . . . . . . ..
358
Haardenfabrieken
. . . . . . . ..
154:
Wagenmakerijen,
rijwiel-, automobielfabr.
1.691
Fabrieken van stoom- en andere werktuigen
7.962
Ketelmakerijen . . . . . . . . ..
1.4:93
Vijlenfabrieken . . . . . . . ..
 59
Scheepswervcn
. . . . . . . . ..
10.064
Constructiewerkplaatsen
. . . . . ..
1.357
Fabrieken van verlichtings- en verwarmings64:1
toestellen, metaalwerken . . . . . ..
640
X. G l o e i l a m p e n f a b r i e k e n . . . . . . ..
257
VI. F a b r i e k e n v a n e l e c t r i s c h e w e r k t u i g e n.
III. I ] z e r g i e t e r i j e n ( n i e t n a n r o a c h , fabr. v e r 2.298
bonden, stanzerijen en emailleerdefijen
klinknagel-,
schroefb,
en
VIII. D r a a d n a g e l - ,
514:
spijkerfabrieken . . . . . . . . ..
XI.
XII.
VII.
I.
II.
XIII.
IV.
V.
IX.
Gemidd.
loon.
t 2.635
2.62
2.43
2.41
2.37
2.35
2.125
2.125
. ,, 2.035
,, 2.005
9 1.93
>~ 1 . 8 1 5
>> 1.635

Uit onderstaande cijfers blijkt in welke provincies de
hoogste loonen verdiend werden.
Provincies.
Noord-Holiand
. . . ..
Overijssel . . . . . ..
Zeeland
. . . . . ..
Zuid-Holland
. . . ..
Utrecht . . . . . . ..
Noord-Brabant
. . . ..
Gelderland
. . . . ..
Limburg
. . . . ..
Groningen . . . . . ..
Aan~aI
~verklieden.
5.587
1.953
1.315
12.352
731
1.996
2.557
249
748

Oemiddeid
loon.
 f 2.68 s
>) 2.27
~ 2.21 s
>) 2 . 1 9
>~ 2 . 0 5 5
~) 1 . 8 3 s
>~ 1 . 7 9 s
,~ 1.735
>~ 1.735

Rangschikt men de verschillende plaatsen waar de metaalnijverheid wordt uitgeoefend naar het bedrag der gemiddelde
loonen, die daaraan de volwassen arbeiders betaald werden,
dan krijgt men onderstaande volgorde.
G e m e e n t e n of g r o e p e n v a n g e m e e n t e n.
Amsterdam
e. o . . . . . . . ..
Haarlem
. . . . . . . . . ..
Hengelo
, . . . . . . . . ..
de Zaanstreek . . . . . . . ..
's-Gravenhage
. . . . . . . ..
't Gooi . . . . . . . . . . ..
Rotterdam
. . . . . . . . ..
D e l f t e. o . . . . . . . . . ..
~.antal
xverklieden.
4.387
934
1.04:9
56
502
150
5.287
557

Gem. aantal
Gearbeiclsmiddeld uren per
loon. clag e n p e r
werkman.
2.71 s
10

2.63
2.61

103
9~

2.58

10

2.47
2.46

1%
10~

2.4:3 ~

10~7

2.s3

10~

723

G e m e e n t e n of groepen v a n gemeenten,

Vlissingen. . . . . . . . . ..
Schiedam . . . . . . . . . ..
Dordrecht . . . . . . . . . ..
Eindhoven . . . . . . . . ..
Vlaardingen . . . . . . . . ..
 Arnhem . . . . . . . . . ..
Utrecht e. o . . . . . . . . ..
Breda e. o . . . . . . . . . ..
Amersfoort . . . . . . . . ..
Ensched~ . . . . . . . . . ..
Nijmegen . . . . . . . . . ..
Kampen . . . . . . . . . ..
Enkhuizen . . . . . . . . ..
Leiden e. o . . . . . . . . . ..
Middelburg . . . . . . . . ..
Gem. langs de Noord 1) . . . ..
Tiel en Culemborg . . . . . ..
Bergen op Zoom . . . . . . ..
de Veluwe . . . : . . . . ..
Deventer . . . . . . . . . ..
's-Hertogenbosch . . . . . . ..
de Achterhoek . . . . . . . ..
Gem. langs de Merwede . . . ..
Groningen . . . . . . . . ..
Gem. langs de Holl. IJssel en L e k.
Alphen a/d Rijn en W o u b r u g g e.
Gem. in Limburg . . . . . . ..
Tilburg . . . . . . . . . . ..
Kruiningen . . . . . . . . ..
Groningen behalve de gem. Groningen
Zwolle . . . . . . . . . . ..
H e l m o n d (en Beek en Donk).
Gem. langs de groote rivieren in Gelderl.
de Langstraat . . . . . . . ..
 H e t Rijk . . . . . . ..
Aantal
werklieden.
Gel~. nan,.
Gearbeidsmiddeld u r e n per
loon. d a g o n p e r
werkman.
995
522
1.009
338
142
320
680
419
22
187
80
237
36
430
248
3.231
256
287
259
323
195
1.233
381
242
142
149
249
92
72
506
157
545
409
120

2.31
2.285
2.135
2.12
2.105
2.08
2.075
2.00 s
1.94
1.9P
1.915
1.915
1.885
1.885
1.885
1.885

1.72
1.70
1.64
1.49
1.41 ~

1089
10
10
11

27.488

2.216

1089

1.s6
1.85

I.B3

1089
11
10~
10
11
11
1089
11
93
103
1089
10
11
10~

103
ii
lo88
11~

1.78

103
10
iI~
10~
11

1.765

103

1.74

10~

1.73 ~
1.73 s
1.73

I189

1.82 ~
1.82 ~
1.78

1.725

i089
10~
II

113

W e l l i c h t is 't n o g v a n e e n i g b e l a n g m e d e te d e e l e n , dat
1980

jeugdige

arbeiders

te

A m s t e r d a m g e m i d d e l d f 1.04 .~

,) Benevens K r i m p e n a/d IJssel, Capelle a/d IJssel en K r i m p e n
a/d Lek.
724
verdienden, 1723 te Rotterdam f0.99 s, 1296 in de gemeenten
langs de Noord f 0.89 s en 1272 meisjes te Eindhoven f 1.02.
 De arbeidsduur is niet het gemiddelde van het werkelijk
aantal uren door de arbeiders gewerkt. Dat gegeven kwam
in 1910 nog niet op de loonlijst voor. Maar een ambtenaar
van het Bureau heeft bij zijn bezoek aan de betrokken
werkgevers ook geTnformeerd naar de regeling van den
arbeidsduur. Bovenstaande cijfers geven nu weer het gemiddeld aantal arbeidsuren per dag en per arbeider volgens
de r e g e l i n g van den werktijd. 't Is bepaald af te raden om
het loon en dezen arbeidsduur met elkaar in verband te brengen,
ten einde aldus het gemiddelde uurloon te berekenen. 't Kan
immers voorkomen, dat in twee gemeenten dezelfde regeling
der arbeidsvoorwaarden geldt, maar in de eene door overwerk meer wordt verdiend dan in de andere.
In parenthese zij hier vermeld, dat het bovenbedoelde
perso0nlijk bezoek noodig was om een zoodanige aanvulling
of toelichting van de op de loonlijsten voorkomende gegevens te krijgen, dat deze voor de Ioonstatistiek bruikbaar
werden. Thans behoeft hierop niet nader,ingegaan te worden,
want dat gebeurde al vroeger (t. a. p. blz. 555) en alleen 't
feit dat ongeveer 225 werkgevers bezocht zijn en ten slotte
195 ondernemingen in de statistiek werden opgenomen,
zegt reeds voldoende.
Nu geeft de statistiek niet alleen de gemiddelden der
dagloonen, maar deelt de arbeiders ook in naar loonklassen.
 Uit onderstaande cijfers moge blijken welk percentage der
werklieden in de verschillende loonklassen valt. Ter vergelijking zijn daarbij met cursieve cijfers de percentages
voor de textielindustrie (in 1908) aangegeven. Daarbij houde
men in het oog dat de textielarbeiders niet onderscheiden
konden worden naar den leeftijd, maar dat, om toch eenige
scheiding te maken tusschen volwassen en jeugdige personen, een overigens zeer willekeurige grens getrokken
moest worden tusschen hen die minder dan f 1 en hen die
f 1 of meet verdienden.
725

c~

@ ~

~.~ 0

~

@ ~

c~ 0

Q
0

..
I
o

.~

I

~176

~

co

~

GO

I

minder
dan 25 ten,*.
0

2 5 - - 5 0 ct..
o0

50--75 ct.
~~1

75 c t . - - f l . - -.
GO

-.a

CO

i

CO
e.~

I

CO

L,o

I

~CO

I

f 1 . - - - - f 1.25.
GO

o0

~-,

0

~

GO

f 1.25--f 1.50.
f 1.50--f 1.75.
i f 1.75--f 2.--.
L~9

f 2 . - - - - f 2.25.
~b

oo

I

~

CO

~,

--~

~

f 2 . 2 5 - - f 2.50.
co

f 2 . 5 0 - - f 2.75.
~

Go

f 2.75--f 3 . I.
f 3 . - - - - f 3.25.
f 3 . 2 5 - - f 3.50.
I
I
I

[

f 3 . 5 0 - - f 3.75.
q~

;~

q5

o

[~

f 4 . - - en meer.
GO

--.1

Aantul
werklieden.
q~

f 3 . 7 5 - - f 4.--.
GO
Eco~.
1915.
 46

726
AI h e b b e n de l o o n e n van de metaalnijverheid b e t r e k k i n g
o p 1910 en die van de textielnijverheid o p 1908, t o c h kan
m e n er wel uit c o n c l u d e e r e n , dat de m e t a a l b e w e r k e r s o v e r
't geheel h o o g e r betaald w o r d e n dan de textielarbeiders.
Dit blijkt o o k uit o n d e r s t a a n d e g e m i d d e l d e n.
M e t a a l i n d u s t r i e 1910.
Aan~al.
@era. loon.
T e x t i e l i n d u s t r i e 1908.
Aan~l.
Gem. loon.
Volwassen mannen. . 27.488
f 2.215
18.621
f 1.61
Volw. enjeugd. ,,
. 39.208
,, ].865
26.825
~, 1.345
Volwassen vrouwen
358
~ 1.22~
4.942
>, 1.285
Volw. enjeugd. 7,
1.914
,, 0.985
15.464
7> 0.88
Alle werkl, te zamen. 41.122
~ 1.83'
42.289
>) 1.18
O o k zijn v o o r een aantal p l a a t s e n , w a a r z o o w e l de
textiel- als de metaalnijverheid w o r d t b e o e f e n d de g e m i d delde l o o n e n berekend.
Mei~aalindustrie
1910.
Haarlem. . . ..
Hengelo . . . ..
Rotterdam . . ..
Eindhoven . . . . ..
 Ensched6 . . . ..
Leiden . . . ..
Deventer . . . ..
Textfielindustrie
1908.
f 2.63
f 2.205
,, 2.61
~, 1.725
~ 2.435
~, 1.96
2.12
~> 1.&25
~, 1.915
~, 1.75
, 1.885
7, 1.625
,, 1.825
,, 1.71
Tilburg
. . . ..
~, 1.73
,, 1.65
Helmond . . . ..
~ 1.61
~ 1.63
't Verschil w a s 't g r o o t s t e te H a a r l e m , H e n g e l o , Rotterd a m en E i n d h o v e n . In T i l b u r g en H e l m o n d w a s er m a a r
weinig of geen verschil.
T h a n s iets o v e r de j a a r l o o n e n.
 D e z e zijn alleen b e r e k e n d
v o o r de v o l w a s s e n m a n n e n , die in 1910 m i n s t e n s 300
d a g e n in eenzelfde o n d e r n e m i n g w e r k z a a m w a r e n ; die als
't w a r e de k e r n , de vaste arbeiders, v o r m e n . V o o r de w e r k lieden bij de centrale w e r k p l a a t s e n van de S t a a t s s p o o r , de
Centraal S p o o r en de N o o r d - B r a b a n t s c h - D u i t s c h e S p o o r w e g m a a t s c h a p p i j m o e t e n echter resp. 290, 294 en 293 d a g e n
ais g r e n s a a n g e n o m e n w o m e n in v e r b a n d met de t o e k e n n i n g
van .een aantal v e r l o f d a g e n m e t b e h o u d van l o o n.
 Het g e m i d d e l d j a a r l o o n van 10.393 arbeiders in de particuliere nijverheid w a s f 719.40 ,s. V o o r de verschillende g r o e p e n
o p bladz. 722 v e r m e l d , w a r e n de j a a r l o o n e n als v o l g t :
Groep X I I . f 841.32
V. f 680.39
XI. ~, 828.54
IX. 9 623.135
I. ,, 775.89
X. 9 620.67
VII. ~, 753.29 s
VI. ,, 619.025
II. ,, 744.15 ~
I I I . ,, 561.00 ~
X I I I . ,, 726.325
V I I I . ,, 511.835
IV. ,, 683.02

227
In d e p r o v i n c i i i n
Noord-Holland.
Overijssel . . ..
Zuid-Holland
Zeeland
. . ..
Utrecht . . . ..
En

bedroegen

zij:

f 859.135
9 717.29
>, 694.70
,, 689.18
>> 658.89 ~

Noord-Brabant.
Gelderland.
Groningen.
Limburg . . . . ..
f 643.73
9 579.44 s
>, 558.345
478.46

was

het gemiddeld

jaarloon

's-Hertogenbosch.
Bergen-op-Zoom
Kampen . . . . ..
Middelburg
Kruiningen
Deventer . . ..
Tiel e n C u l e m b o r g
Helmond en Beek
en Donk ..
de Achterhoek
de Langstraat

f 613.565
,, 606.405
603.19
9 597.215
;, 592.37
9 584.23
>, 576.35

in o n d e r s t a a n d e

plaatsen

als volgt :
Amsterdam
Haarlem . . ..
Hengelo . . ..
de Zaanstreek
's-Gravenhage.
Rotterdam
't G o o i . . . . . ..
Delft e . o.
Vlissingen.
 Schiedam . . ..
Eindhoven
Arnhem
. . ..
Bij

de

loonen

f 874.48
9 834.04
>, 827.61
,, 825.01 '~
9 807.89
~ 781.82
748.84 s
>> 736.76
~> 714.06
>, 712.60
>~ 675.80 ~
,, 657.01

publiekrechtelijke

door

de volwassen

>, 552.87
,, 517.53 ~
>, 492.82

bedrijven w e r d e n de volgende
mannelijke

arbeiders

behaald.
A.antM
Gemiddeld
arbeiders,
jaarloon,
's Rijks M a r i n e w e r f te A ' d a m :
Machinefabriek.
73
f 807.11
Scheepswerf.
436
~, 755.47
Artillerie-inricht. a / d H e m b r u g :
Wapenfabriek.
128
,> 707.73
Patroonfabriek.
72
>, 7 5 9 . 4 4
Munitiefabriek.
94
9 775.85
C o n s t r u c t i e w e r k p l . te D e l f t :
98
~, 807.55 '~

Aantal
arbeiders,

Gemiddeld
da.gloon.
124
723

f 2.565
~> 2.44

255
167.
179

,, 2.35
>> 2.39 '~
,, 2.57

128

,, 2.56

Bij d e c e n t r a l e
-

-

werkplaatsen

semi-publiekrechtelijke

loonen

der spoorwegmaatschappijen

bedrijven --

waren

de gemiddelde

als volgt:

Haarlem . ,
Amersfoort
Utrecht
. . ..
Tilburg . . . ..
Zwolle . . . ..
Blerik . . . ..
Gennep
. . ..
Aan~al
arbeiflers,
834
103
312
458
410
86
40

Oemiddeld
jaarIoon,
f 836.78 s
>, 801.705
,> 695.35
,> 683.24
~ 68t.->, 684.82 ~
>~ 656.10

Aantal
a,rbeiders,
1113
169
602
1107
819
127
53

Oemiddeld
dagloon.
 f 2.70
, 2.56
>, 2.345
>, 2.315
~ 2.29 s
~, 2.26 ~
>, 2.255

Te zamen

2243

f 746.62~

3990

f 2.435

Voor

zoover

tusschen

de

d i t m o g e l i j k w a s , is e e n v e r g e l i j k i n g g e m a a k t

loonen

in d e p a r t i c u l i e r e

nijverheid

en

bij d e

728
ondernemingen van den Staat en van de spoorwegen. Vooral
houde men daarbij in 't o o g , dat het niet mogelijk was bij
het loon der werklieden in publiekrechtelijk of semi-publiekrechtelijk verband rekening te houden met de voordeelen
uit hun rechtspositie voortvloeiende.
Nu was het gemiddeld loon aan de afd. machinefabriek
van 'sRijkswerf te Amsterdam f 2.56 ~ tegen dat van de
gelijksoortige arbeiders in particuliere machinefabr-ieken
f 2.83 s. Aan de afd. scheepsbouw van de Rijkswerf bedroeg
het f 2.44, daarentegen bij de particuliere scheepswerven
f 2.69 ~. Was dus in Amsterdam het loon in de partic, uliere
nijverheid het h o o g s t , te Delft was 't anders. Bij de constructiewerkplaatsen toch van het Rijk werd gemiddeld f 2.565,
bij de particuliere slechts f 2.28 verdiend. Zooals uit onderstaand staatje blijkt, betalen de spoorwegwerkplaatsen over
het geheel beter dan de particuliere ondernemingen.
Maehinefabrieken
:Ketelmakerijen Wagenmakerijen
der
partider
partider
partispoorweg- culiere, spoorweg- euliere, spoorweg- culiere.
werkpl,
werkpl,
werkpl.
Haarlem. f 2.76
f 2.69
f 2.77
f 2.31 .~ f 2.605 f 2.616
Utrecht . ,, 2.33
~ 2.16
>> 2A0
,~ 2.545
--Tilburg
~, 2.305 9 1.63 s ~, 2.345 ~ 1.78 s
-__
>~ 2.275
>> 1.865
Zwolle.
Gennep.
2.22
9 1.70.
 - -

_

_

_

_

_

_

Nu mag hierbij, evenmin als bij vergelijking tusschen de
Ioonen d o o r de verschillende spoorwegmaatschappijen uitgekeerd, niet vergeten w o r d e n , dat vergelijkingen als de
hierboven gemaakte, niet altijd geheel zuiver zijn. Een meer
juiste vergelijking krijgt men d o o r elk beroep afzonderlijk
te n e m e n , omdat de beroepen niet overal in dezelfde sterkte
vertegenwoordigd zijn. Wie hierop dieper wil ingaan, raadplege
de publicatie zelve; zij geeft hieromtrent het gewenschte
licht ~). Maar er is hog een andere factor, waarover zij
1) Het tabelwerk vermeldt bedrijtsgewijze voor elk beroep, hoeveel
arbeiders de in de verschillende rubrieken aangegeven dagloonen
verdienden; voorts het totaal aantal arbeiders met hun gemiddeld
dagloon en ten slotte het aantal en het gemiddeld dagloon van
de werklieden, die 150 of meer dagen in eenzelfde onderneming
gearbeid hebben. Daarbij is onderscheiden naar mannen en vrouwen,
personen van 21 jaar of ouder en jongeren.
729

geen licht verschaft, t.w. de opbouw der arbeidersbevolking
in de verschillende werkplaatsen naar den leeftijd. Vooral
bij ondernemingen waar het loon stijgt in verband met het
aantal dienstjaren, is dit van groot belang. 't Is, om dit
met een voorbeeld duidelijk te maken, best mogelijk, dat
bij de eene werkplaats door toevallige omstandigheden een
veel grooter aantal werklieden met langdurigen diensttijd
en daarom met hooger loon werkzaam is, dan bij de
andere, terwijl toch de loonregeling dezelfde is. De noodige
stappen zijn gedaan om in het vervolg de arbeiders ook
naar leeftijdsklassen te kunnen groepeeren.
 In het eerste artikel over de loonstatistiek (blz. 553) werd
melding gemaakt van her felt, dat de Kamers van arbeid
in 1912 ontheven waren van hun taak om gegevens te
verzamelen omtrent de meest voorkomende loonen en
arbeidstijden, en daarvoor in de plaats was getreden de
verpliqhting om individueele gegevens in te zenden. Wij
zeiden toen, dat deze gegevens, mits in voldoenden getale
verzameld, waardevolle bijdragen zouden vormen tot de
kennis der arbeidsverhoudingen, maar wezen er tevens op,
dat ze nooit materiaal voor een v o i l e d i g e
statistiek
zouden kunnen opleveren, alleen reeds omdat er niet overal
Kamers van arbeid gevestigd zijn en deze vaak niet altijd
de voornaamste bedrijven vertegenwoordigen. Het verzamelen
dier gegevens door de Kamers van arbeid was alleen te
verdedigen, omdat de loonlijsten der Rijksverzekeringsbank
nog niet in alle opzichten aan de vereischten van volledig
grondmateriaal voldeden en voorts omdat de statistiek uit
deze loonlijsten bewerkt, pas een aantal jaren na het jaar,
waarop zij betrekking had, kon verschijnen. Vandaar dan
ook onze meening, dat de inlichtingen van de Kamers van
arbeid eerst zouden kunnen worden gemist, indien er een
middel gevonden werd om uit de loonlijsten der Rijksverzekeringsbank een goede en recente statistiek samen te
stellen.
Welnu, dat middel was spoedig gevgnden en bij wijze
van proef in toepassing gebracht.
 De Karners toch toonden zich weinig ingenomen met de
hun opgelegde verplichting, en Minister Treub, bij wien zij
een gewillig oor vonden, wist in overleg met de Rijksver.-

730
zekeringsbank en het Centraal Bureau voor de Statistiek
maatregelen te treffen, waardoor eenerzijds aan de bezwaren
der Kamers werd tegemoet gekomen, anderzijds werd voorzien in het gemis aan de door die lichamen te verzamelen
gegevens. Ze bestonden hierin, dat de Rijksverzekeringsbank
einde 1913 aan de werkgevers in die bedrijven, waarover
het Statistisch Bureau een loonstatistiek over 1914 zou
samenstellen - - boek- en steendrukkerijen, olie- en lijnkoekenfabrieken - - loonlijsten toezond, waarop behalve de
vragen die ingevolge de voorschriften der Ongevallenwet
moeten beamwoord worden, ook eenige andere, hoofdzakelijk met betrekking tot den werkelijken arbeidsduur, de
loon- en arbeidsduurregeling en den leeftijd der verzekerden
waren gesteld, en welker beantwoording de Minister aanbeval.
Voor de werkgevers brengt deze regeling het voordeel,
dat zij nu niet meer tweemaal worden lastig gevallen:
~6ns door de Rijksverzekeringsbank om het loon, en ~6ns
door de Kamer van arbeid om het loon en den arbeidsduur
op te geven. Bovendien behoeven zij die onverplichte gegevens niet telken jare te verstrekken, omdat ieder jaar
slechts ~ n of enkele takken van bedrijf in het onderzoek
betrokken worden.
In afwachting van de resultaten der proef, die geheel
afhangt van de medewerking der werkgevers - - waarin wij
intusschen, dank zij het meet en meer doordringen van
het sociaal gevoel en de steeds meet gevoelde behoefte aan
en daarom grootere belangstelling in de sociale boekhouding,
vertrouwen stellen - - zijn de Kamers van arbeid voorloopig
van hun verplichting ontheven.
 Alleen moet er nu nog naar gestreefd worden de statistiek
up to date te doen verschijnen. Want al houdt een statistiek
die laat verschijnt haar vergelijkende waarde, niet te ontkennen valt dat zij door actualiteit van nog veel grooter
belang wordt.
Indien nu de statistiek van het loon en den arbeidsduur
in de drukkerijen en oliefabrieken betreffende bet jaar 1914
niet zoo spoedig het licht zal zien als aanvankelijk gedacht
was, dan zal dat aan de crisis te wijten zijn. Want naar
-wij in het Voorbericht van een der laatste afleveringen van
het Statistisch Maandschrift lezen, heeft de militaire dienst

731

een deel van het personeel van het Bureau tot zich getrokken, terwijl bovendien de statistiek van de werkloosheid
in verband met de ,noodregeling" gereorganlseerd en uitgebreid moest worden.
Is het te betreuren dat aan den eisch der actualiteit
voorshands waarschijnlijk nog niet zal kunnen worden voldaan, toch mogen wij er ons in verheugen dat de grondslagen voor een in elk opzicht deugdelijke statistiek van het
loon en den arbeidsduur in Nederland gelegd zijn.
Ten slotte voegen wij hieraan een overzicht toe van het
gemiddelde verzekerde dagloon, ontleend aan de Ongevallenstatistieken der Rijksverzekeringsbank. Waarom dit loon
afwijkt van het werkelijk uitbetaalde loon, zetten wij uiteen
in ons vorig artikel op blz. 559. Het jaar 1908 steekt
ongunstig af bij de andere. In vier groepen en in 't totaal was
een achteruitgang waarneemb~iar, in vijf groepen een stilstand.
Van 1903--1910 is 't loon in alle groepen gestegen,
behalve in de diamantindustrie.
Bedrijfsgr~

1903

1904

Aardewerk, g l a s , k a l k , st.eenen 1.40
Diamant, bewerking . . ..
3.28
Boek- en steendrukkerij.
 . 1.56

G e m i d d e [ 4 v e c z e k e r 3 , da.gloon,
1,905
1906
1907
1908
1909

1.405
3.35
1.56
Bouwbedrijvon . . . . ..
1.71 1.7t
Chemische nijverhcid.
. 1.68 1.685
I-Ioutbewerking . . . . ..
1.49 1.50
Kleeding en reiniging.
. 1.07 1.10
Kunstnijverheid . . . . ..
1.80 1.835
. 1.32 1.32
L e d e r , w a s d o e k enz.
Oer, steenkolen~ turf.
. 1.41 1.43
l~et~albewerking
. . . ..
1..41 1.43
Sl, o o m - en attclere w e r k t m i g e n 1.85 1.87
Scheepsbouw, r i j l m i g e n ,
. 1.69 1.71
P~pier . . . . . . . ..
J.36 1.36
Tcxtielnijverhei4
. . . ..
1.19 1.23 ~
Gas en e l e c t r i c i t e i ~ . . ..
1.77 1.82 "~
Voedings- en genotmiddelen. 1.55 1.57 ~
Htmdel, verkeerswezen.
. . 1.885 1.885
Tot~al . . . . . ..
11625

's-Oravenhage,

1.63

8tijffing (

ofdating,

1.43
3.49
1..58
1.76
1.72
1.52
1.13
1.815
1.325
1.45 ~
1.45
1.~75
1.715
t.37 ~
1.25 '~
1.84
1.575
1.92

1.46
3.545
1.60
1.78
1.71
1.53
1.145
1.875
1.3.'-~5
1.53
1.46
1.91
1.75
1.375
1.28
1.88
1.585
1.985

1.49
3.31_
1.63
1.78
1.74
1.5-15
1.13
1.88
1.34
1.69
1.495
1.92
1.79
1.40 r'
1.31
1.935
1.60
1.97

1.49
2.965
1.63
11755
1.76
1.545
1.14
1.72
1.36
1..715
1.495
1.91
1.825
1.415
1.31
1.94 ~
1.605
2.00

1.51
3.125
1.66
1.78
1.79
1.565
1.13
1.75.
 1.37
1.745
1.505
1.895
1.83
1.44
1.33 ~
1.96
1..62
2.02

1910 va, 190.~
:]910 in i~
1.53
-{- 9
3.12
-- 4
1.675 -q- 7
1.8l 5 -~- 6
1.84 ~ q- 9
1.60
+ 7
1.16
-{- 8
1.85
-t- 2
1.375
~- 4
1.805 + 2 8
1.53
+
1.92
+ b2
1.865 + 1(:
1.49
+ s
1.36
+ 14
1.98
+ 11
1.65
+ f
2.03
-~-

1.675

1.695

1.715

1.705

1.7~ ~

1.76 '~

Februari 1915.
E. W. VAN DAM VAN [SSELT.
+.
