GEHEIME RESERVERINGEN, GEHEIME EN STILLE RESERVEN
GEHEIME RESERVERINGEN, GEHEIME EN STILLE RESERVEN
door
Prof. D r N . J. PO LA K ,
H oogleraar aan de N ederlandsche Econom ische H oogeschool
1.
Reservering en reserve.
Een handeling roept een toestand in het leven. A ls ik een
steen ergens heen werp, dan heeft deze handeling tengevolge,
dat enigen tijd lang die steen ligt op de plaats, w aar hij is
neergekom en. Al n aa r gelang ik mij voor de steenw orp of
voor de steenligging interesseer, zal ik mijn aandacht geven
aan de handeling of aan den door die handeling geschapen
toestand.
Evenzo is het gesteld met het vraagstuk van de reservering
en de reserve. D oor de handeling reserveren ontstaat de toe­
stand, d at er een reserve is. Z ow el handeling als toestand kan
voorwerp zijn van onze belangstelling.
 Reserveren is het inhouden, althans niet uitdelen, van winst,
die n aar economische en juridische opvatting voor uitdeling
beschikbaar is. O ndanks de negatieve formulering van nietuitdelen mag men hier inderdaad van een handeling spreken:
het nemen van de beslissing om niet uit te delen is een posi­
tieve daad, zelfs in de gevallen, w aarin de inhouding door
statuten, contracten e.d. is voorgeschreven. Inhouding van
winst, die niet voor uitdeeling beschikbaar was, is slechts een
tautologie, geen handeling. W a n n eer bijvoorbeeld een levens­
verzekeringm aatschappij de stijging van de b eu rsw aarde van
h aar effecten in haar rekening tot uitdrukking brengt, dan is
het niet uitdelen van de daardoor verkregen „boekw inst” geen
reservering, al boekt men ze over n aa r een reserve voor koers­
verschillen. Die boekw inst w as immers, n aa r algem ene opvat­
ting, niet v atbaar voor uitdeling. H et begrip reservering blijve
beperkt tot inhouding van winst, die voor uitdeling beschik­
baar is.
Door het inhouden van voor uitdeeling beschikbare w inst
w ordt bestendigd de als gevolg van het behalen van die w inst
verkregen verm eerdering van enerzijds het ter beschikking
staande eigen kapitaal, anderzijds de vlottende m iddelen der
ondernem ing. H e t door de reservering duurzaam aan eigen
kapitaal en aan vlottende middelen toegevoegde bedrag w ordt
reserve genoemd.
 Hierm ede is het begrip reserve geenszins gedefinieerd. W a n t
d at begrip, welks grondverschijnsel een van tw ee zijden beziene verm eerdering is, heeft een uitgroei n aar beide zijden
doorgem aakt. Enerzijds ging men menig toegevoegd eigen
kapitaal, ook w anneer de toevoeging niet door reservering
plaats vond, als reserve beschouwen, anderzijds bestem pelde
men elke hoeveelheid vlottende of liquideerbare middelen, w el­
ke tijdens de bedrijfsvoering w as gevormd, als reserve. D ien­
tengevolge w ordt het w oord reserve gebezigd ter aanduiding
van zeer verschillende verschijnselen, heeft het niet zulk een
scherp omlijnde betekenis als het w oord reservering en moet
bij de behandeling van een onderw erp, dat met reserve v er­
ban d houdt, door voorafgaande analyse en begripsbeperking
verw arring w orden voorkomen.
 U it een oogpunt van kas- en verm ogensbeheer w ordt vaak
als reserve beschouwd ieder fonds, d at in vlottende m iddelen
of realiseerbare w aarden beschikbaar w ordt gehouden, om aan
mogelijke aanzienlijke behoeften aan contanten te kunnen tege­
moetkomen. V an d aar, dat verzekeringm aatschappijen het be­
drag, hetw elk zij voor vermoedelijke vergoedingen of uitke­
ringen krachtens lopende contracten beschikbaar moeten hou­
den, als reserve aanduiden. V a n d aar ook, dat tussen vernieu-

m a b blz. 168

w ings- en afschrijvingsfondsen enerzijds en reserven ander­
zijds vaak zo weinig principieel verschil w o rd t gem aakt. V a n ­
daar de uitdrukkingen pensioenreserve, belastingreserve, assu­
rantiereserve. H oe begrijpelijk het ook is, dat men zulke op zij
gelegde sommen met den naam reserve heeft bestem peld —
waarbij echter contam inatie van actief en passief de verw arring
heeft vergroot -—• voor het hier te behandelen onderw erp
dienen zij te w orden uitgesloten. M et reservering in den hier­
boven aangegeven zin staan zij niet in enig verband, toe­
voegingen aan eigen kapitaal vorm en zij niet, zij betreffen
slechts vlottende of realiseerbare middelen, die voor bepaalde
verplichtingen of bepaalde verw achte kapitaalbehoeften ter
vervanging van bestaande productiem iddelen noodzakelijk
moeten w orden beschikbaar gehouden.
 U it comptabel oogpunt noemt men reserven alle passiefposten
met uitzondering van die, welke verplichtingen aan derden,
nom inaal kapitaal, onverdeelde w inst en correcties op actiefposten voorstellen. Deze zeer negatieve definitie krijgt posi­
tieven inhoud, indien men aanneem t, dat de balans een v er­
m ogensstaat is. In dat geval toch geeft het totaal van het actief,
onder aftrek van correctieposten, aan: de totale verm ogens­
w aarde van de ondernem ingen. H et totaal van het passief
toont dan: het totale kapitaal, dat de ondernem ing ten dienste
staat. V oor zover dat totaal het vreemde kapitaal en het
nominale gestorte eigen kapitaal te boven g aat is er kapitaalverm eerdering, aangroei, toevoeging, surplus of hoe men het
ook noemen wil. O ver een deel van die kapitaalverm eerdering, onverdeelde w inst, is nog niet beschikt. D e rest is als
duurzaam surplus aangew ezen en valt onder het hierboven
geform uleerde formeel com ptabele reservebegrip.
Form eel com ptabel kan men dus zeggen: reserve is extcastatu tair kapitaal, eigen kapitaal boven het nom inale uit. O f
dat kapitaal door reservering is gevormd dan wel op andere
wijze, of het in vlottenden of realiseerbaren vorm beschikbaar
w ordt gehouden dan wel in het bedrijf is geïnvesteerd, ja
wellicht nimmer vlottend is gew eest, d at alles is voor dit
form eel-com ptabele reservebegrip onverschillig. Z ow el de re­
serveposten, die h aar ontstaan aan reservering van voor uit­
deling beschikbare w inst ontlenen, als die, w elke door over­
boeking van agio bij emissie van aandeelen of uit boekw insten
bij herw aarderingen, reorganisaties, fusies of andere aanpas­
singen zijn ontstaan, w orden bij deze formele beschouwing
onder reserven begrepen.
 Slechts w anneer de door optelling van de w aarden der
verm ogensbestanddelen verkregen w aarde van het vermogen
der ondernem ing enerzijds, en het nominaal gestorte kapitaal
anderzijds reële grootheden mogen w orden genoemd, verkrijgt
dit formeel-com ptabele reservebegrip materiële betekenis. A an
de realiteit van beide grootheden w ordt meer en meer getwij­
feld. D e com plem entaire verbondenheid van de verm ogensbe­
standdelen van vrijwel elke productie-ondernem ing, het com­
plexe k arakter van een in exploitatie zijnde productie-installatie en de w etenschap, dat de w aard e der onderdelen in
andere aanw ending gewoonlijk aanzienlijk lager ligt dan die,
welke zij aan het complem entaire verband ontleenen, hebben
de balansw aarde van h aar luister beroofd. M en is zich bew ust
gew orden, d at het „verm ogen” van een productie-onderne­
ming, evenals de w aarde van een complexe productie-installatie met bijbehorende goederen, debiteuren, kasm iddelen en-

zovoort, slechts is te benaderen door uit te gaan van het ondernem ingsrendem ent. D aarm ede is tegelijkertijd het nominale
kapitaal als limite van de verm ogensw aarde ener productieondernem ing ineffectief geworden; slechts als rekengrootheid
bij w inst- en stem m enverdeling verschijnt hier dit nominale
kapitaal. H et comptabele reservebegrip, dat realiteit van ver­
m ogensw aarde en nom inaal kapitaal vooronderstelt, mist der­
halve effectiviteit voor de productie-ondernem ing. Effectief zijn
hier slechts de handeling van de reservering en de beschikbare
vlottende of realiseerbare w aarden, die tengevolge van vroe­
gere reserveringen alsnog aanwezig zijn. W e lk e betekenis
heeft een passiefzijde vol reserven, indien de installaties, w a ar­
in de gereserveerde bedragen zijn geïnvesteerd, niet vermogen
te renderen? W elk e betekenis heeft het dus, dat op de balans,
die brokstukken geschiedenis vertoont, gelijk een oude kathe­
draal en een oud kasteel, reserven voorkomen? O p de bedrijfs­
voering komt het aan, op de rentabiliteit, die daarm ede is te
verkrijgen en op de vlottende m iddelen, die daarvoor benodigd
zijn. D aarom is de handeling reservering hier van betekenis,
alsook de toestand, dat er uit vroegere reserveringen vlottende
middelen ter beschikking staan.
 M en versta mij wel. Ik betoog hier in genen dele, dat men
de door reservering beschikbaar gehouden vlottende m idde­
len niet ter investering, hetzij voor expansie, hetzij voor be­
houd van de productiecapaciteit op modern niveau, zou mogen
aanw enden. Die aanw ending van gereserveerde bedragen acht
ik in tal van gevallen volkomen rationeel. M aar uit deze h an ­
deling vloeit niet voort de toestand, d at de ondernem ing over
reserven beschikt. Slechts formeel-com ptabel w ordt er een
reserve getoond, d.w.z. de balans deelt mede, dat een deel der
investeringen niet uit door kapitaalverschaffers gestort kapi­
taal, doch uit reservering is gefinancierd. O f die reserve nog
bestaat, of zelfs het gestorte kapitaal nog in wezen is, of beide
zich wellicht tot hun vijfvoud hebben ontwikkeld, daarover kan
slechts een subjectieve schatting van toekom stige rendem entsmogelijkheden uitsluitsel geven. Alleen die m iddelen, welke
niet in het complex der bedrijfsbenodigdheden zijn geïnves­
teerd, alleen die bedragen, w aarover nog niet is beschikt, zijn
als reserven ener productie-ondernem ing effectief.
 Bij de credietondernem ingen ligt de zaak veelal anders. H ier
ontbreekt in tal van gevallen de zo dw ingende complementaire
verbondenheid der activa, die de productie-ondernem ing ver­
toont. H ier bestaat de mogelijkheid van gedeeltelijke liquidatie,
met haast oneindig kleine intervallen, zonder dat men daarin
een begin van afbraak van het bedrijf behoeft te zien. D e
voortdurende liquiditeitszorg is op de mogelijkheid van zulk
een gedeeltelijke liquidatie bedacht. De liquidatiew aarde der
afzonderlijke verm ogensbestanddelen ligt m eestal niet ver van
hun bedrijfsw aarde verwijderd. D e balans benadert hier de
verm ogensopstelling. O ok heeft het nominale kapitaal in zijn
garantiefunctie hier veelal een zeer reële betekenis. Reserven
verhogen de garantie, bescherm en de w aarborg van het nomi­
nale kapitaal en zijn ook reeds uit dien hoofde effectief, dat
zij, hoe ook aangew end, bij de m eeste credietondernem ingen
nimmer in een complex opgaan, m aar in afzonderlijk realiseer­
bare w aarden w orden belegd. Bij de meeste credietonderne­
m ingen ■
— die immers voor de vorming van de begrippen in
de vorige eeuw van zo grote betekenis zijn gew eest —■ heeft
het formeel-comptabele reservebegrip dus wel degelijk m ate­
rieel effect.
In de volgende beschouwinugen zullen derhalve n aast de
reservering onderscheiden moeten w orden de effectieve reserve
en de formeel-com ptabele reserve van de productie-onderne­
ming, alsmede de reserve der credietondernem ing, voor welke
de beide opvattingen meestentijds samenvallen.
2.
Geheime reservering.
U it de definitie, die wij voor reservering hebben gegeven,
vloeit vanzelf die voor geheime reservering voort. Geheime
reservering is zoodanige inhouding van voor uitkering beschik­
bare winst, dat het behalen van die w inst niet in de rekening
en verantw oording tot uitdrukking komt.
 Deze definitie bevat tw ee belangrijke elementen. Zij stelt
als vereiste: winst. En zij bedekt het behalen van die w inst
met geheimzinnige duisternis. W ij bevinden ons dus geheel
in de sfeer van w inst- en verliesrekening, exploitatierekening,
bedrijfsrekening e.d., en buiten het gebied der balans. W ij zijn
,,dynam isch” ingesteld naar Schm alenbach's terminologie. W ij
bezien dan ook de handeling reserveren en niet den toestand
reserve. D oor geheime reservering vertoont men in de reke­
ning en verantw oording de behaalde w inst in verkleinden om­
vang. Alleen de winst, niet de verm ogensw aarde komt in deze
p aragraaf in beschouwing. O p de verm ogensw aarde, welke
van de rendem enten w ordt afgeleid, heeft de verantw oording
van de winst, vooral in h aar verloop over een reeks van jaren,
overw egenden invloed.
W il men van geheime reservering spreken, dan moet er
w inst zijn, welke door de geheime reservering schijnbaar w ordt
verkleind. O ver w at w inst is, heerst uiteraard geen eenstem ­
migheid. M aar wèl kan men als een thans vrijwel onbestreden
opvatting aannem en, dat de winst niet eenvoudig comptabel
w ordt bepaald door de som van beginvoorraden en uitgaven
te verm inderen met de som van ontvangsten en actuele w a ar­
de der eindvoorraden. B alansw aardering beneden de „mo­
mentele w aard e” leidt dus niet vanzelf tot geheime reservering.
Slechts w anneer een bedrijfseconomisch verantw oord stelsel
van w instberekening door bedrijfspolitieke handelingen zo­
danige afwijkingen ondergaat, dat de berekende w inst d a a r­
door w ordt gedrukt, is er sprake van geheime reservering.
 Afschrijven van duurzam e productiem iddelen tot op ƒ 1.—w ordt vaak geheime reservering genoemd. O f het dit is, hangt
niet af van de vraag, of die productiem iddelen een hogere
w aarde hebben dan ƒ 1.-—-, w ant het gaat hier om reservering
en niet om reserve. Slechts de vraag, of in de w instbereke­
ning de afschrijving al dan niet als een te hoge last of kos­
tenfactor is verw erkt, geeft uitsluitsel over h aar reserveringskarakter. H et antw oord op die vraag hangt w eer af van het
stelsel van winstberekening, dat w ordt gevolgd. Is men ge­
wend, een complexe installatie, die voortdurende vernieuwing
van onderdelen vereist, steeds op een gulden af te schrijven,
aldus de gestadige vernieuwing als kosten beschouwend, dan
is in die drastische afschrijvingsgew oonte slechts in zoverre
reservering te bespeuren, als men tegelijkertijd ook uitbreidin­
gen, die de rendem entscapaciteit verhogen, heeft tot stand ge­
bracht. Regelt men de afschrijvingen n aar de vernieuw ings- of
vervangingsnoodzaak en vereist deze een afschrijving, die de
boekw aarde nabijkom t of overtreft, dan bevat de afschrijving
tot op ƒ 1.-— of zelfs tot een negatieve balansw aarde geen
reserveringselem ent. V ersnelt men afschrijvingen w egens gun­
stige conjunctuur, die de veroudering bespoedigt, of wegens
reeds plaats grijpende technische revoluties, dan is evenmin
reservering in de verhoogde afschrijving begrepen. M aar gaat
men van het ene stelsel op het andere over, zodanig, dat in
het overgangsjaar de afschrijving veel hoger is dan zij in de
reeks voorafgaande jaren w as en dan zij bij toepassing van
het nieuwe stelsel in den vervolge zal zijn, dan vindt in dat
overgangsjaar geheime reservering plaats. E n behandelt men
uitbreidingsuitgaven ter vergroting van de rendem entscapaci­
teit, alsof zij voor onderhoud of vernieuwing w aren geschied,
dan kan men zulks eveneens als geheime reservering bestem ­
pelen. O f er daardoor ook een geheime reserve ontstaat, is
een andere vraag.
 m a b blz, 169

T e veel en te gemakkelijk heeft men vroeger reserveringskarakter toegekend aan elem enten van een rationele w instberekening. W a n n eer men prijsstijgingsverschillen op voor­
raden op de een of andere wijze buiten de w instrekening laat,
dan vindt, indien men handelt naar een stelsel van winstberekening, d at zulks vereist (ijzeren voorraad, vervangings­
w aarde, „dynam ische w instrekening” ) geen reservering plaats,
voorzoverre men althans die prijsverschillen niet overcom pen­
seert. Indien men steeds een percentage van den omzet als
risicopremie voor credietverlening, voor het gebruik van on­
verzekerde productiem iddelen of voor het lopen van onver­
zekerbare gevaren in zijn kostenberekening opneemt, dan
m aakt het verschil tussen premies en schaden aan het einde
van een willekeurig jaar geenszins een reservering uit. Immers,
de risico’s blijven doorlopen, de verschillen tussen premies en
schaden zijn van jaar tot jaar, onder invloed van toeval, con­
junctuur, politieke toestanden e.d. wisselvalliger dan op den
langen duur, de kostencalculatie en de w instberekening moe­
ten den norm en niet de toevallige uitkom st van een willekeu­
rige periode bevatten. V oor zoverre echter de in rekening ge­
brachte risico-premies de gem iddelde schade, over een lang­
durige periode redelijkerwijze te duchten, te boven gaan, en
voor zoverre zulKe premies cum uleren met verliesboekingen
w egens geleden schade .—■ hetgeen het geval is, indien men
de schade niet uit het „fonds” m aar uit de w inst bestrijdt en
ook indien men bij overgang van stelsel èn geleden schade, èn
premie voor de toekomst tegelijkertijd ten laste brengt ■
— vindt
reservering plaats. Indien deze reservering niet specifiek w ordt
verantw oord, bijvoorbeeld doordat de premies onder de on­
kosten w orden opgenom en en op debiteuren-, goederen- of
installatierekeningen w orden afgeschreven of op een credi­
teurenrekening bijgeboekt, dan geschiedt geheime reservering.
 Geheime reservering vindt dus plaats, indien zonder speci­
fieke verantw oording kosten w orden opgevoerd boven, of
bruto-w insten en andere baten gedrukt beneden het bedrag,
hetwelk naar het in de betrokken ondernem ing gebruikelijke
stelsel van w instberekening als redelijk moet w orden be­
schouwd.
3.
G eheim e reserven.
U it de uiteenzetting in § 1 van dit opstel blijkt duidelijk,
dat bij de productie-ondernem ing de reserve als kapitaalsurplus
onze aandacht niet kan trekken. D e geheime reserve, die be­
staat in een te laag op de balans opgenom en bedrijfsactief
interesseert ons dus evenmin. D at actief m aakt deel uit van het
complex, welks w aarde van geheel andere elem enten afh an ­
kelijk is dan aanschaffingsprijs, vervangingsw aarde of liquidatiew aarde van zijn sam enstellende delen.
 W a t doet het ertoe, of een fabrieksgebouw voor veel hogere
w aarde kan w orden verkocht of voor veel hogeren prijs zou
moeten w orden herbouw d dan het te boek staat, als het onver­
brekelijk verbonden is aan een grote verdere installatie, aan
grote voorraden goederen, grote bedragen uitstaande leverancierscredieten, grote verplichtingen tegenover personeel, cliën­
ten en andere relaties? V oortzetting van het bedrijf doet het
voortdurend blootstaan aan steeds nieuwe risico’s, steeds ver­
dere kapitaal-aanspraken, steeds m eerdere expansie-investeringen en vernieuwingen, w aarvan de resultaten nimmer op
langen tijd te overzien zijn. Liquidaties, waarbij men de hoge
w aarde van het ene actief zou binnenhalen, zou echter tal van
andere complementair verbonden activa zodanig depreciëren,

m a b blz. 170

dat er van de „reserve” wellicht niet veel overbleef. W a t
brengt een goederenvoorraad op, w anneer men het merk, den
naam, de garantie niet handhaaft, welk percentage van de
goederendebiteuren komt binnen, als men niet meer levert,
welke vergoedingen aan w erknem ers schrijft de m oraal voor,
als men het bedrijf, wegens voordeligen verkoop van enige
delen der installatie, opheft? O pen of geheime reserven, ge­
ïnvesteerd of verscholen in een complex van complementair
verbonden productiem iddelen en verdere bedrijfsobjecten, zijn
weinig effectief.
Slechts de beschikbare m iddelen, die niet direct voor de be­
drijfsvoering w orden vereist, interesseerden ons. W a n n eer
deze uit de verantw oording w orden w eggelaten of daarin te
laag opgevoerd, of w anneer het w ordt voorgesteld, alsof d aa r­
tegenover een verplichting aan derden bestond, die niet of niet
in die m ate werkelijk is, dan is er een effectieve geheime
reserve.
 E n w anneer activa, die buiten het complex staan of bestemd
zijn, daarbuiten te geraken, en die te eniger tijd voor afstoting
in aanm erking komen, zonder dat het voortbestaan van het
complex hun vervanging vereist -— indien zulke activa in
w aarde zijn gestegen, indien zij als zelfstandig exploitatieobject of als verkoopbaar goed een hogere w aarde hebben ver­
kregen, dan w aarvoor zij w erden en ook w orden verantw oord,
dan bestaat er een stille reserve. Evenzeer indien schulden
aan derden geringer zijn gew orden -— door valutadaling of
stijging van den rentestand — dan w aarvoor zij te boek blijven
staan.
D eze beide alinea’s geven tevens aan, w at bij credietondernemingen, waarbij de meeste activa niet com plem antair ver­
bonden zijn en voor afstoting in aanm erking kunnen komen,
als geheime of als stille reserven kunnen w orden beschouwd.
Juist bij deze categorie van ondernem ingen, waarbij de solva­
biliteit als element van credietw aardigheid van grote betekenis
is, zal men eer de neiging hebben, de reserven te tonen dan
ze te verheimelijken. N iettem in ligt b.v. in de berekening van
een netto-prem iereserve tegen een lagen rentevoet, ook w an ­
neer de kosten en de rentestand stijgen, een stille reserve voor
de levensverzekeringm aatschappij, w elker bestaan zij gaarne
bekend m aakt, doch w elker grootte zij niet pleegt te v eran t­
woorden.
H et mag m erkw aardig heten, dat geheime reserven het
meest effectief blijken daar, w aar men er het m inste aandacht
aan pleegt te schenken: bij de credietondernem ingen en aan
de periferie van de productie-ondernem ingen, b.v. bij haar
pensioen-, voorzienings-, vernieuw ings- en uitbreidingsfondsen.
 O verigens is bij de productie-ondernem ing de geheime
reservering van meer betekeinis dan de geheime reserve. O f
men m oest uit de om standigheid, dat de geheime reservering
toekom stige lasten in het heden doet dragen en daardoor de
rendem enten in de toekom st ontlast, willen afleiden, dat hier
een w instnivelleringsreserve w ordt gevormd. V o o r deze ge­
dachte zou iets te zeggen zijn, w are het niet, dat het w oord
reserve doet denken aan verm ogens-overw aarde, welke uit het
vervroegd verrekenen van toekom stige lasten geenszins behoeft
voort te vloeien. H et grote verschil in beschouwingswijze, naar
gelang men het verm ogen of het rendem ent van de onderne­
ming, de reserve of de reservering, den toestand of de hande­
ling in het oog vat, brengt mede, dat wel moet w orden onder­
scheiden tussen geheime reserve en geheime reservering. V an
welke twee de laatstgenoem de het belangrijkste is.
