ZORGEN VAN HET AMERIKAANSE ACCOUNTANTSBEROEP
ZO RGEN VAN H E T AM ERIKAANSE A CCO U N TAN TSBERO EP
door drs. Ph. L. Ferwerda
Inleiding
Voor het accountantsberoep, dat in belangrijke mate gebaseerd is op het in zekere
zin blinde vertrouwen, dat het publiek in zijn arbeid moet hebben, kan veel en
aanhoudende publiciteit reden tot een zeker onbehagen zijn. Dit onbehagen kan
omslaan in bezorgdheid, indien die publiciteit gevoed wordt door minder gewen­
ste ontwikkelingen rond het beroep. Dit laatste doet zich thans voor in het Ameri­
kaanse accountantsberoep dat reeds enige jaren in het volle licht van de publici­
teit staat. Als hoofdthema’s in die publiciteit kunnen worden genoemd, enerzijds
de verschijnselen verband houdend met op relatief grote schaal tegen accountants
ingediende schadeloosstellingseisen wegens beroepsaansprakelijkheid en anderzijds
de verschijnselen verband houdend met controverses over de accounting princi­
ples. Hoewel voornamelijk kantoren en accountants van de zgn. „big eight” 1) er
rechtstreeks bij betrokken zijn, wordt de weerslag van de verschijnselen op het ge­
hele beroep vrijwel algemeen als zeer ernstig beschouwd. Leidende figuren van het
beroep besteden dan ook, zowel binnen de beroepsorganisatie A.I.C.P.A.2) als
daarbuiten, een onevenredig groot deel van hun tijd en energie om de positie van
het beroep en de eigen kantoren te verduidelijken en te versterken.
Dit artikel heeft ten doel de lezer te informeren - zonder commentaar - over ont­
wikkelingen verband houdend met bovengenoemde verschijnselen. Zowel de be­
tekenis van het Amerikaanse beroep als de aard van de verschijnselen zijn daartoe
aanleiding.
Schadeloosstellingseisen wegens beroepsaansprakelijkheid
Nadat andere beroepen reeds eerder getroffen werden door exorbitante schade­
loosstellingseisen wegens beroepsaansprakelijkheid, wordt thans het accountants­
beroep geconfronteerd met dit voor Nederlandse begrippen wonderlijke zo niet
ontstellende aspect van de Amerikaanse maatschappij.
 De schattingen van het aantal grote rechtszaken waarbij accountants partij zijn
lopen aanzienlijk uiteen. In het voorjaar van 1966 werd geschat dat er 50 proces­
sen liepen, latere schattingen kwamen op 100 uit. Daar sommige schattingen zijn
gebaseerd op het aantal eisende partijen, en er meerdere eisers in een zaak betrok­
ken kunnen zijn, komen deze schattingen hoger uit dan die welke gebaseerd zijn
op de rechtsgedingen zelf. Er wordt verondersteld, dat bovendien nog rechtszaken
lopen met accountants als partij, die niet in de publiciteit zijn gekomen en die
slechts bekend zijn bij de betrokken partijen. Naast de civiele zaken zijn in een
geval accountants, zowel partners als medewerkers, verwikkeld geraakt in straf­
zaken.
Volgens de Securities Act van 1933 rust, indien de financiële stukken waarop
de accountant een goedkeurende verklaring gaf een gebrek vertonen, op de ac­
countant de last om te bewijzen dat hij niet schuldig is. Een belegger, die een klacht
zou willen indienen, behoeft niet aan te tonen dat hij op de stukken heeft ver1) De grootste acht accountantskantoren in de Verenigde Staten.
2) American Institute of Certified Public Accountants.
mab

blz. 428

trouwd, zelfs niet, dat hij ze heeft gelezen, noch ook dat zijn verlies veroorzaakt
werd door een fout van de accountant. De accountant dient te bewijzen dat zijn
controle toereikend was.
Vrijwel alle lopende civiele zaken zijn gebaseerd op beschuldigingen over fouten
in de uitoefening van de controlefunctie. Daarbij worden echter niet alleen indivi­
duele accountants aangesproken doch ook associaties en wel voornamelijk de zeer
grote. Als eisers treden op zowel aandeelhouders, banken en andere crediteuren
als trustees.
Aanzienlijke bedragen worden van de accountants(kantoren) geëist. Bedragen
van miljoenen, zelfs tientallen miljoenen dollars per geval komen voor.
 In het algemeen zijn de publicaties niet erg informatief over de merites van de
toegepaste „auditing standards” en „procedures” 3). D at hoeft geen verwondering
te wekken. Er kan bij betrokkenen, waaronder de accountants, om uiteenlopende
redenen sterke weerstand bestaan om bepaalde informaties openbaar te maken.
Daarenboven zal het voor buitenstaanders, die geen deskundigen op het gebied
van de controle zijn, moeilijk vallen om zich een oordeel te vormen over de bete­
kenis van de toeeepaste controles voor het oordeel van de accountant. Aan de heer
Robert M. Trueblood, oud-president van het A.I.C.P.A., wordt de uitlating toe­
geschreven dat de stroom van schadeloosstellingseisen een gebrek aan begrip toont
over hetgeen een accountantskantoor doet4).
Over de uitkomsten van de processen tonen weinig leden van het Amerikaanse
beroep zich bezorgd. De indruk bestaat algemeen dat vele vervolgingen zijn inge­
steld voor hun „nuisancevalue” , in de hoop op een minnelijke schikking. Ter illu­
stratie hiervan kan worden gewezen op het aanbod tot schikking dat 4 eisende
banken in een geval (Otis-McAllister) deden: de accountants die aansprakelijk
werden gesteld voor een schade van tezamen ruim 6 miljoen dollars konden schik­
ken voor ongeveer 1,3 miljoen dollars. De verzekeraars van de accountants beslo­
ten dit aanbod af te wijzen en te procederen.
Worden de uitkomsten van de processen i.h.a. met vertrouwen tegemoetgezien,
andere aspecten van de processen vervullen de Amerikaanse beroepsgenoten met
grote zorg.
 De golf van voor vele buitenstaanders onverwachte bedrijfssluitingen van de
laatste jaren heeft in de pers en ook daarbuiten geleid tot uitingen van onzeker­
heid over het fungeren van accountants, niet alleen in de desbetreffende specifieke
gevallen, maar ook in het algemeen van het beroep als geheel. In het bijzonder
wordt de vraag opgeworpen of de Amerikaanse accountants voldoende onafhan­
kelijk zijn ten opzichte van de leiding van de soms zeer grote ondernemingen. Er
zijn suggesties gedaan om de onafhankelijkheid van accountants te versterken. Zo
is bijvoorbeeld weer de oude suggestie opgedoken, dat ondernemingen periodiek
van accountant zouden moeten wisselen. Een andere suggestie is, dat de accoun­
tant van een onderneming zou moeten worden gekozen door de aandeelhouders­
vergadering op voordracht van een commissie uit de aandeelhouders. In die com­
missie zou de directie slechts een adviserende stem hebben. Thans wordt gewoon­
lijk de accountant benoemd op voordracht van de „board”.
3) Als uitzondering kan worden genoemd het artikel van Richard J. Whalen in Fortune, novem­
ber 1965, getiteld: „The Big Skid at Yale Express” , hoewel ook daarin nog veel vragen onbeant­
woord blijven.
4) Dun’s Review, maart 1967, „Accounting - The other Side of the Ledger”.
mab

blz. 429

Het beroepsfungeren in de Verenigde Staten heeft al sedert geruime tijd duide­
lijk invloed ondergaan van de voorschriften (en de dreiging met voorschriften) of
uitspraken („releases” ) van de Securities and Exchange Commission (S.E.C.).
Ook in de huidige ontwikkelingen speelt de S.E.C. een rol, die vooralsnog in
hoofdzaak beperkt is gebleven, maar van de mogelijkheid tot ingrijpen door de
S.E.C. gaat een onmiskenbare invloed uit op het vrije beroep.
 Functionarissen van de S.E.C., waaronder de voorzitter, de heer Manuel F. Co­
hen en de chief-accountant, de heer Andrew Barr, hebben te kennen gegeven, dat
de controlerende functie van de accountant in gevaar kan worden gebracht indien
daarnaast bij dezelfde onderneming op grote schaal „management services” wor­
den verleend. Zoals bekend hebben de „management services” door accountants­
kantoren in de Verenigde Staten een grote vlucht genomen.
In een concreet geval heeft de S.E.C. reeds een officieel standpunt ingenomen
nl. door „as a friend of court” een „brief” te deponeren waaruit blijkt dat een
accountant verplicht is om het publiek onmiddelijk te informeren over gebreken
in de resultatenrekening van een cliënt welke zijn ontdekt na de publicatie van
de accountantsverklaring.
Een ander verschijnsel houdt verband met de processen als zodanig. De zeer om­
vangrijke en gecompliceerde processen vergen niet alleen hoge bedragen aan kos­
ten voor juridische bijstand, maar ook veel tijd van de toppartners van de grote
kantoren. Recentelijk is bekend geworden, dat een groot accountantskantoor ruim
2 miljoen dollars heeft aangeboden voor de schikking van schadeloosstellingseisen,
welke in totaal tientallen miljoenen dollars belopen en betrekking hadden op
klachten over gebreken in de jaarrekening van een gefailleerde onderneming
(Continental Vending Machine Co). Dit aanbod werd gedaan „to terminate the
incredible drain on time of (the firm’s) top partners in the legal proceedings which
have now gone on for two years with no end in sight” 5), terwijl ook de zeer hoge
kosten van juridische bijstand een rol speelden. Ten tijde van de dagvaarding had
het accountantskantoor in een communiqué de aanklacht „groundless and absurd”
genoemd.
De druk, die op bepaalde kantoren wordt gelegd is groot. Zo werden bijvoor­
beeld tegen een kantoor in twee jaar tijds 28 schadeloosstellingseisen ingediend
voor een totaal bedrijg van rond 20 miljoen dollars.
 Intussen heeft de golf van omvangrijke en gecompliceerde en vooral ook kost­
bare processen terughoudendheid doen ontstaan bij verzekeringsmaatschappijen
om nieuwe aansprakelijkheidsverzekeringen af te sluiten, terwijl de premies van
lopende verzekeringen drastisch werden verhoogd.
Boven weergegeven verschijnselen worden door het beroep als zeer ernstig be­
schouwd. In verband hiermee heeft het bestuur van het A.I.C.P.A. aan de S.E.C.
in de vorm van een memorandum het oordeel gevraagd over een beperking van de
aansprakelijkheid, zoals deze thans in de Securities Act 1933 voor accountants
geldt.
Controverses over accounting principles
In de publiciteit over het fungeren van het Amerikaanse beroep wordt ook de rol
die het beroep speelt met betrekking tot de accounting principles aan kritische
5) Wall Street Journal, 6 oktober 1967.
mab

blz. 430

beschouwingen onderworpen, een ontwikkeling die los van de in het voorgaande
beschrevene alleen al genoeg aanleiding voor de zorgen zou kunnen zijn. De vrij­
wel algemeen geuite kritiek is, dat de „generally accepted accounting principles” ,
waaraan in de Amerikaanse accountantsverklaring bij jaarrekeningen gerefereerd
wordt, te weinig concrete inhoud hebben om vermogen en resultaten van onderne­
mingen te beoordelen.
Als critici kunnen worden genoemd, niet alleen de professionele beleggers, maar
0. a. ook beleggingsadviseurs, welke laatsten in verband met de relatief grote sprei­
ding van het aandelenbezit over brede lagen van de bevolking een belangrijke
functie in de Verenigde Staten vervullen.
 In vele publicaties in de financiële pers wordt met voorbeelden aangegeven hoe
uiterlijk identieke posten bij soortgelijke ondernemingen verschillend blijken te
worden gewaardeerd of gerubriceerd, waardoor vertekeningen in het beeld van
vermogen en resultaten van de vergeleken ondernemingen ten opzichte van elkaar
optraden. Verschillen in o.a. de presentatie en waarderingen van duurzame activa,
van deelnemingen, en in de toepassing van latente belastingverplichtingen ener­
zijds, en verschillen in o.a. afschrijvingsmethoden en resultatenverantwoording
van deelnemingen anderzijds doen volgens de critici onzekerheid bestaan over de
feitelijke vermogenspositie en rentabiliteit (earnings per share) van ondernemin­
gen. En hoewel erkend wordt, dat de laatste jaren mede dankzij het A.I.C.P.A. een
toenemende verbetering tot stand is gekomen, wordt de speelruimte in de „ge­
nerally accepted accounting principles” toch nog veel te groot geacht. Het wordt
hieraan geweten, dat de vermogenspositie van recentelijk insolvent gebleken be­
drijven veel te rooskleurig kon worden voorgesteld; bijvoorbeeld door de waar­
dering van activa van overgenomen bedrijven tegen overnameprijs, dus zonder de
goodwill afzonderlijk te tonen, noch daarop af te schrijven („pooling of interests” ).
 Opmerkelijk is, dat in de publicaties ook aandacht - zij het minder grote - wordt
geschonken aan onderwaardering. Zulks is o.m. in de publiciteit gekomen door
take-over bids welke aanzienlijk hoger lagen dan uit de jaarrekeningen van de des­
betreffende ondernemingen kon worden afgeleid. Ter illustratie wordt gewezen op
het blijkbaar groot geachte aantal van 107 take-over bids tegen contant geld die
in 1966 zijn bekend geworden. Zelfs grote afwijkingen tussen koerswaarde en de
uit de jaarrekening af te leiden waarde van aandelen hebben onzekerheid doen
ontstaan over de juistheid van de presentatie in de jaarrekeningen (bijvoorbeeld
1. B.M. en Xerox). In de discussie rond de (on)toereikenheid van de „generally
accepted accounting principles” komen de Amerikaanse accountants in twee
- soms weinig scherp onderscheiden - rollen voor, nl. als individuele accountants,
die een oordeel moeten geven over de aanvaardbaarheid van de in jaarrekeningen
toegepaste accounting principles en als leden van een beroepsgroep, die leiding
geeft aan de ontwikkeling en formulering van toereikende accounting principles.
Op problemen welke samenhangen met de laatstgenoemde rol van het beroep heeft
het hierna volgende betrekking.
Voor goed begrip - doch wellicht ten overvloede - moge er op worden gewe­
zen, dat in het Amerikaanse accountantsberoep algemeen de overtuiging bestaat,
dat het beroep een leidende taak heeft bij de ontwikkeling en vaststelling van ac­
counting principles. Conform deze opvatting werd in 1959 door het A.I.C.P.A.
de Accounting Principles Board (A.P.B.) opgericht, waarin thans - mede als ge­
volg van de kritiek van buitenaf - leidende figuren uit het beroep zitting heb-

mab

blz. 431

ben. De voorbereidende onderzoekingen worden verricht door een staf deskundi­
gen, die op full-time basis werken. Voorts wordt ook het bedrijfsleven ingescha­
keld o.m. door middel van schriftelijke enquêtes bij een groot aantal bedrijven.
 De A.P.B. heeft sinds zijn oprichting blijk gegeven van grote activiteit6). Kri­
tiek op de arbeid van de A.P.B. is echter niet uitgebleven. In een scherp gesteld
artikel heeft Robert N. Anthony in de Harvard Business Review78) de A.P.B. ver­
weten, dat naar de oplossing van nevenvraagstukken wordt gestreefd in plaats van
naar de oplossing van fundamentele problemen, zoals de conceptie over de aard
van activa en passiva, de meting van activa en passiva en het begrip netto-winst.
Veel algemener dan de kritiek op de aanpak is het ongeduld, dat uit talrijke
publicaties blijkt over het uitblijven van uniforme richtlijnen terzake van ac­
counting principles, die de vergelijking van financiële positie en resultaten van
ondernemingen beter mogelijk zouden maken. Er wordt op gewezen, dat indien
het beroep niet spoedig met resultaten komt, een ingrijpen van de S.E.C. tot de
mogelijkheden behoort. Krachtens een aantal wetten, waarvan de Securities Act
van 1933s) de meest omvattende is, heeft de S.E.C. de mogelijkheid om voor­
schriften over accounting principles te geven. Bovendien zou de S.E.C. daar­
voor redelijk goed geëquipeerd zijn. De gedachte, dat een lichaam als de S.E.C.
 van deze mogelijkheden gebruik zal maken wordt echter algemeen als een weinig
aanlokkelijk vooruitzicht beschouwd. In zijn eerder genoemde artikel geeft Robert
N . Anthony uiting aan zijn vrees, dat de S.E.C. verder zal gaan dan het vast­
stellen van „principles” en ook gedetailleerde richtlijnen zal voorschrijven, het­
geen tot verstarring zal leiden. Daardoor zal dan een verdere ontwikkeling wor­
den belemmerd. Anthony motiveert zijn vrees door de opgedane ervaringen in
soortgelijke gevallen in het binnenland (met betrekking tot het spoorwegbedrijf en
de public Utilities) en in het buitenland (West-Duitsland en Frankrijk). Hij ziet
zelfs als konsekwentie, dat het opleggen van de regels en de controle op de toe­
passing ervan de S.E.C. aanleiding zou kunnen geven om de controlefunctie van
het accountantsberoep over te nemen.
Tot dusverre hebben vooraanstaande functionarissen van de S.E.C. er echter
duidelijk uiting aan gegeven, dat accounting principles bij voorkeur niet door
een overheidsorgaan behoren te worden voorgeschreven.
De huidige situatie is ook daarom zo mistroostig voor het beroep, omdat er
noch in het bedrijfsleven (en beleggingsdeskundigen) noch in het accountants­
beroep eenstemmigheid bestaat over de na te streven mate van uniformiteit in
accounting principles. Zo wordt bijvoorbeeld ook betoogd, dat een te grote
mate van uniformiteit door de grote gevarieerdheid in - en de complexe ver­
schijningsvormen van de ondernemingen evenzeer tot een misleidend beeld in de
jaarrekening kan leiden als een te geringe mate van uniformiteit. Absolute ver­
gelijkbaarheid van ondernemingen onderling op grond van financiële gegevens
alleen wordt een fictie geacht en de enkele hantering van eenvoudige vergelijkings­
maatstaven zoals „earnings per share” , als waren zij rapportcijfers van scholie­
ren, wordt door vele beleggingsdeskundigen als ontoereikend beschouwd.
 De ernstige verdeeldheid over de vraagstukken rond de uniformiteit van ac6) Vgl. bijv. „Een Amerikaanse leer van de jaarrekening” , M.A.B. november 1966 en december
1966.
7) „Showdown on Accounting Principles” , Harvard Business Review, mei/juni 1963.
8) Vgl. Section 19 (a).
mab

blz. 432

counting principles, die binnen leidende kringen van het accountantsberoep be­
staan, hebben in de pers veel aandacht gekregen. Reeds in 1964, in een artikel
onder de titel „Civil war among the auditors” 9), werden de grote accountants­
kantoren in twee kampen verdeeld. Onderscheiden werden enerzijds de „Tradi­
tionalists” of „Conservatives” , en anderzijds de „Reformists” . Los van de vraag
of deze indeling in groepen die uiteraard op een simplificatie van genuanceerde
individuele standpuntbepalingen berust, juist is, kan uit deze en andere publica­
ties worden afgeleid, dat in essentie de verschillen tussen beide groepen de vol­
gende achtergrond hebben.
De „Traditionalists” achten de leiding der ondernemingen niet alleen maar
primair verantwoordelijk maar ook beter gesitueerd dan wie ook voor de keuze
van de toegepaste accounting principles. De accountant beoordeelt de toege­
paste accounting principles vanuit zijn controlefunctie èn ten behoeve van de
leiding maar ook en vooral ten behoeve van het publiek, uitgaande van zijn ken­
nis van het bedrijf en de behoefte van het publiek. De „Reformists” erkennen
de primaire verantwoordelijkheid van de leiding en ook de betekenis van de
functionele plaats van de leiding bij de keuze van de accounting principles, doch
zijn van mening dat verdergaande voorschriften gewenst zijn zowel ter bescher­
ming van het publiek als van de leiding.
Ook andere factoren - vallend buiten het kader van dit artikel - worden in
publicaties genoemd. Hier moge worden volstaan met deze zeer ruwe schets van
de standpunten.
 Recentelijk zijn de tegenstellingen weer opgelaaid over twee van de onderwer­
pen waarover de A.P.B. na 31 december 1967 een „Opinion” wilde uitbrengen, nh:
het opnemen van latente belastingverplichtingen in jaarrekeningen10) en het
spreiden van de „investment tax credit” over de gebruiksduur van het actief.
Een groot accountantskantoor bracht in juli 1967 een brochure uit11), waarin
wordt gesteld, dat de algemene regel om latente belastingverplichtingen op te
nemen in een groot aantal gevallen kan leiden tot een te lage voorstelling van
het eigen vermogen in de jaarrekening. Ook representanten van andere grote ac­
countantskantoren, die tot de „Traditionalists” gerekend worden, hebben zich in
gelijke zin uitgelaten blijkens perspublicaties.
Hetzelfde geldt voor het voorstel tot algemene verplichting van het spreiden
van de „investment tax credit” over de gebruiksduur van het actief. Vooral
„Traditionalists” zijn van mening, dat ook de zogenaamde „flow through” methode, d.w.z. de investment tax credit wordt als bate genomen in het jaar waar­
in zij werd verkregen, als alternatieve mogelijkheid moet worden gehandhaafd12).
Ook in kringen buiten het beroep wordt deze laatste mening gedeeld, zoals o.a.
door de Financial Executives Institute, terwijl ook van de zijde van de U.S. Trea­
sury in een brief afwijzend werd gereageerd op het voorstel over de investment tax
credit.
Geconfronteerd met al deze kritiek heeft de heer Heimbucher, voorzitter van
de A.P.B. verklaard, dat men ter bestudering van de commentaren het gedeelte
9) Dun’s Review, april 1964.
10) Accounting Research Study No. 9.
J1) Price Waterhouse & Co: „Is Generally Accepted Accounting for Income Taxes Possibly
Misleading Investors?”
12) Opinion No. 4 liet die mogelijkheid open.
mab

biz. 433

van de voorstellen, dat betrekking heeft op de „investment tax credit” zal lichten
uit het complex, om er een afzonderlijke „Opinion” over uit te brengen13).
 Slotopmerkingen
Aangezien dit artikel ten doel had om een algemeen beeld te geven van de zorge­
lijke verschijnselen die samenhangen met de publiciteit rond het beroep, is een­
zijdig de nadruk komen te vallen op de moeilijkheden waarmee het beroep op deze
gebieden kampt. De publiciteit in de Verenigde Staten heeft er echter ook toe
geleid, dat enerzijds beter begrip is ontstaan voor de positie van het Amerikaanse
beroep en de betekenis, die de accountants voor het economisch verkeer aldaar
kunnen hebben, terwijl anderzijds het beroep zich is gaan realiseren, dat nog veel
meer dan voorheen moet worden gezocht naar wegen om de functie scherper te
bepalen.
In verband met de steeds luider wordende roep tot internationale samenwerking
is het van betekenis om de ontwikkelingen in de functie van het Amerikaanse be­
roep te volgen. Zoals de geschiedenis van het Amerikaanse beroep leert zijn daarbij
niet alleen de uitkomsten van de vele aan de gang zijnde „cases” van belang, maar
ook de invloed daarvan op de beroepsopvattingen alsmede de wijze waarop dit zal
worden geconcretiseerd.
Voorts verdient de ontwikkeling met betrekking tot de accounting principles
onze volle aandacht èn in verband met het binnen de E.E.G. over het vennoot­
schapsrecht gevoerde beraad èn in het algemeen in verband met de toenemende
internationalisering van ondernemingen en de ermee gepaard gaande toename van
de spreiding van vraag en aanbod van vermogen.
13) Zie Opinion No. 11.
mab

blz. 434.
