Zestiende~eeuwsche Kunstenaars
ZESTIENDE-EEUWSCHE

KUNSTENAARS
SWART

I. JAN

DOOR
MR. N. BEETS.
"Sijn

wercken

weet ick met

gheenen vingher te wijsen." Den
meester, van wien VAN MANDER
in zijn Schilderboek
de hierboven
woorden
schreef,
aangehaalde
wordt tegenwoordig
een vrij groot
aantal

werken

toegeschreven.
die toeschrijvingen
meestal

Dat
den

steun vinden van de
eenparigen
die zich op dit gebied
weinigen
een van de bemoeis
bewegen,
1. Jan Swart. - Mozes door God en twee
engelen begraven.
worden
de sinds
bladzijden
nieuwe
toeschrijvingen
eenige
Wat
zoo weinig
alle verder

der modigende
verschijnselen
In de volgende
derne stijicritiek.
en
resultaten
opgesomd
gewonnen

Houtsnede.
VAN MANDER
door

mij gewaagd.
VAN MANDER van JAN SWART en zijn werk wist, was trouwens niet
als die woorden zouden doen vermoeden,
en is het uitgangspunt voor
onderzoek
geweest.
VAN S`'VART?S leven
Oud-H(}/la1ttl, 1914.
is al heel

weinig

bekend.
De geboorte-

en sterfjaren:

2
1496, 1535
lexica - met

die men in de meeste
een vraagteeken wel-

iswaar

- vindt,
worden door geen
enkel zeker document gestaafd. 1)
Eerder
zou men,
op wat we
van Sii"ART'S oeuvre
tegenwoordig
weten afgaand, geneigd zijn beide
vrij veel later
enkele vaste

te stellen.
Slechts

geeft
steunpunten
VAN MANDER, na de vermelding
dat SWART in Groningen geboren
was. Op den tijd dat SCOREL uit
kwam, dat is, zegt VAN

Italib

het jaar 1522
MANDER, omtrent
of 1523, woonde SWART in Gouda.
Even

als

SCORE,

lantschap,
seer gemeen"
hij Italie, ja, hij
te
tijd
eenigen

dye handelinge
naeckten en beelden
had, bereisde
, woonde
zelfs

met wien hij
van

Als SCOREL bracht
I Venetie.2)
hij "een ander manier van wercken
2. Jan Swart. - Abraham en Melchizedek.
Houtsnede.
 van
hier te
lande, afghescheiden
de oncierlycke
meer treckende
nae d'Italiaenscbe."
Moderne,
Na deze, men zou meenen vrij deskundige
komt dan, ietwat
opmerkingen,
66n kant van
over
testimonium
Maar
bovenaangehaald
onverwacht,
paupertatis.
SWART's werkzaamheid,
over zijn houtsneden,
volgt dan toch nog een mededeeling
die de bron is van alles wat we tegenwoordig
van SwA?'r's kunstproductie
weten.
,,Dan opdat men soude sien de cracht en deucht zijner consten, sal men weten,
dat van hem zijn eenighe besonder Houdt-printen
als naemlyck,
cen
uytgegaen,
deel Turcken te Peerde, met boghen en pijlkokers, die seer aardigh en gheestigh sijn.
Oock een Christi Predicatie te schepe, met toeluisterende
volck : op den voorgrondt
van achter, met noch gheselschap
eenigh Manneken
bij, dat oock seer fraey is."
1) De jaartallen schijnenslechts achter op een teekening die vroeger in het bezit van WEIGELwas, te
staan (VONWURZBACH,
KunstlerlexiconII p. 683.) Een portret dat den meester heet voor te stellen, is in de
VANMANDEH-tlltgave
te vilden.
JONGH'S
2) Uit het vervolg blijkt dat SWARTzichwaarschijnlijktegen 1528 in Antwerpen ophield. Er is wel
een enkele aanwijzingdie ons doet vermoeden dat zijn Italiaanschereis en zijn verblijfin Veneti6 tegen 1535
gesteld mag worden.
3
De

houtsneden
verwisselt

schijnlijk

Waarte paard zijn ons onbekend
gebleven.
VAN MANDER hier den auteur van een reeks houtsneden met
met Turken

der Turken, PIETER COECK VAN AELST, met JAN SWART. i
door
VAN MANDER zoo goed aangeduide
ScheepspredikÙtg
(Pl. I) is
Het is het eenige blad dat reeds door BARTSCii beschreven
werd. De
bekend.
los en knap gesneden prent - die bovendien
met een
allergeestigste,
bijzonder

episoden
Maar de

uit het leven

aan van
I en S gevormd monogram
is - beantwoordt
volkomen
gesigneerd
Dc nadruk waarmee, ten koste van den hoofdpersoon,
het
MANDERS beschrijving.
 uit

zoo in het oog vallende rugfiguren
volk, de op den voorgrond
zijn, is al zeer merkwaardig.
JAN SWART toont zich hier, door deze
geteekend
niet
voor
de
maar voor de schilderachtige
belangstelling,
hoofdzaak,
bijzaken,
Toch heeft hij geheel zijn eigen stijl en,
zeer na aan LUCAS VAN LEYDEN verwant.
meer gevoel voor de echt decoratieve
misschien,
qualiteiten der houtsnee-techniek.
doet de stoute
steilheid
ter rechter zijde, de
aan, waarmee,
Japansch-modern
is
in
de
Technisch
steken.
het
onderscheid
met
scheepsmasten
prent omhoog
is
ook zeer zeker omdat
LUCAS' houtsneden
tamelijk groot. S?'?'AR1's techniek
behoort - veel vrijer, veel nerveuzer.
ze tot een iets latere stijl-periode
Ken-

toeluisterende

is

der dunne lange vingers.
de factuur
opzicht
Op bijzonder
en
in
veel
dan
wijze ook,
rijker detailleering
bij LUC ?,5, is het landlevendige
boomen en hun goed geindividualiseerd
loof gegeven.
schap, zijn de knoestige
merkend

in

dit

De

is de eenige meer algemeen
bekende houtsnede
van
Scheepsprediking
JAN SWART. In den laatsten tijd zijn, zooals uit de achter dit opstel gevoegde
van het graphische
oeuvre van den meester kan blijken, nog twee
opsomming
met een zelfde monogram
een Predikingvan
houtsneden,
kleinere,
gesigneerde
van
den
als
een
door
:Johanlles
Christus,
Verzoeking
Dooper en,
pendant,
publicatie
Van het eerste blad
voor het onderzoek
meer algemeen
gemaakt.
toegankelijk
bekend.
twee, van het andere is slechts een exemplaar
zijn tot nu toe slechts
Het

stalen van houtsnee-techniek.
Ze werpen nauwelijks
zijn ook weer voortreffelijke
Toch zijn ze van groot belang omdat ze
nieuw licht op SWART's manier.
door alles wat ze met de scheepspredikatie
gemeen hebhen. - (de eigenaardige
den hoogen hoed, de bewogen, dunne
de Oosterlingen,
de rugfiguren,
gezichtstypen,
die we in dat blad aande eigenaardigheden
vingers, den loodrechten
plooival)
die criteria is dan verder
Van
troffen tot algemeen-geldende
verheffen.
 stijl-criteria
een

een goed

gebruik

gemaakt.
Drie,

niet

gesigneerde,

houtsneden

die waarschijnlijk

1) Van MANDERS
uitspraak kan er tenminste naar mijn meening niet toe leiden de door PIETERCOECK
geteekende reeks als door SWARTgesneden te achten. De techniek is niettegenstaande eenige punten van
overeenkomst te verschillendevan die der houtsneden van SWART.Diens voorliefdevoor Orientalen en voor
oodrecht neerhangende gewaadsplooienmaken ons echter van ISLANDERS
vergissingwel begrijpelijk.Zie ook
nog noot 3 op pag. 28 van dit opstel.
4
tot

een

suite

DODGSON

en

nummers

IV

van

het leven

HABERDITZL

(Bel?idenis),
van achterstaande

Koning-en)
houtsneden

van Ghristus
den

behoord

hebben,

zijn door

CAMPBELL
Het

meester

zijn de
vervolgens
toegeschreven.
V (Aa1lbiddi11,q der lzerders) en VI (£a71bidd171g der

zoo zeldzaam als bijna alle
lijst. Het is mcrkwaardig
kent DODGSON slechts een
SWART zijn. Van de Besnijdenis

van

in Londen

Van de Aanbidding
der herders is slechts
(Prentenkabinet).
exemplaar,
der Koningen
kende men ook slechts
66n exemplaar
bekend ; van de Aanbidding
66n afdruk, tot CAMPBELL DODGSON een tweede, weliswaar vrij slecht, exemplaar
van het Amsterdamsche
de "Onbekenden"
en
hier
daar
wat slordiger gesneden
zijn
de toeschrijving
zal wel geen deskundige

onder
bladen
Toch

Ik meen
bladen

Prentenkabinet
vond. Deze drie
dan de drie gesigneerde prenten.
aan SWART betwisten.
boek-illustraties,
nog minstens twee

nu, behalve de later te bespreken
Het eene is de hier afgebeelde
1) den meester te mogen toeschrijven.
St. Li<cas

van het Amsterdamsch

Prenten-

die

(Pl. II),
kabinet vond.
ik

onder

de

anonyme

houtsneden

Andere exemplaren
De
zijn mij tot nu toe niet bekend geworden.
aan den meester zal wel weinig tegenspraak
vinden. Het overtuigendst

toeschrijving
is een vergelijking

met de groote voorgrondfiguren
van de Scheepsprediking.
De
is
en
toch
ietwat
voor
Kenmerkend
ook
SWART.
bewogen
slappe lijn
typisch
zijn
Men vergelijke die met
de nerveuze vingers en de lange, wit gehouden middelhand.
 hand van den landbouwer
wijzende
vogels in de lucht met de vogels boven
de

links

Ook de
op de Scheepsprediking.
diezelfde figuur van het gesigneerde blad.
en die, zooals we
den meester terugkeert

die op bijna alle werken van
is het
zoo gemakkelijk
zien zullen, ook zijn teekeningen
herkenbaar
maakt,
aanS-vormige
lijntje dat de welving van de wangpartij
vlug maar nadrukkelijk
is
duidt. Het kleine blaadje
naar mijn meening een der zeer goede werden van

Een

trek

De

SWART.
heeft

is geestig, het gezichtsprofiel
vol uitdrukking
teekening
een vrije, bijna monumentale
allure, die door de rank

2). Heel

de

opschietende
word
Dit
is
Renaissance
en
van
het beste
fijne
wijze
op
begeleid.
volop
der Gothiek, aan wijze ponderatie
dat ze, na de verwildering
brengen moest.
Misschien
meer betwistbaar
is mijn toch ool; met groote verzekerdheid
figuur
halmen

gedane tweede
onze anonymen

Het is een veel importanter
attributie.
blad, dat ik eveneens onder
aantrof en dat ik later in NAGLI:K's Monogrammisten
bij het werk

van

"Dirk

van Star"

deit

Rfke

(Pl. III),

(Dirk
welks

vond. Het
Vellert) beschreven
door
ter linkerzijde
compositie

is een fi1 aaltiid van
een even groot aan-

1) Zie voor de toeschrijvingvan nog een zeer important derde biad, No. X der hier achter gedrukte
Lijst van houtsneden.
2) Een latere hand, die ook aan de rankheid der halmen schade deed door er met inkt eenige bloadies
bijteteekenen,heeftdefijneneuswataangedikt.Debij,-eteekcndel-)laadjeszijtioponzeafbeelding??-eg ,?g cretouclicerd.
Pl. 11. JAN SWART. - St. Lucas.
Houtsnede.
Pl. II1. JAN SWART. -- De maaltijd van den Rijke.
Houtsnede.
5
sluitend

blad

met den Armen

Lazarais

moet
gecompleteerd
worden. Op deze helft is slechts
de eene hand van den melaat-

sche, met de klep, zichtbaar.
 Aan
den maaltijd
zit,
een

ietwat

fantastisch

1)
in

renais-

de Rijke. Boven
sance-interieur,
hoofd
onder den
zijn
hangt,
een ronde
troonhemel,
van
Venus en Amor
afbeelding
zou
moedernaekt,
puer
rijken

ANNA

iets
BIJNS klagen -;
een fraaie klok, op
terzijde
de zijkant zooals dat later op
onze

Friesche
hangklokken
zal
worden, blijkbaar met
regel
de figuren van Adam en Eva
Het is ongeveer
versierd.
uur. Voor de tafel staat

3. Jan Swart. - Pharao's ondergang in de RoodeZee.
Achter
dragend,

ziet men door
in de keuken

Houtsnede.
de geopende
deur den kok,
voor het vuur bezig.
een
een

schenl;er ; terzijde eenige muzikanten.
Een bediende
draagt
waar
aan
een
schaal
haastig
een servet
een lang

is.
over gehangen
mes aan den gordel

met
van de groote overeenkomst
- afgezien
een straks
te bespreken
de
- het
van den vioolspeler,
teekening
gezichtstype
dunne
en
de getulbande
lange
vingers van zijn linkerhand,
profiel-kop naast hem.
Het

meest

voor SWART pleit

1) De linkerhelft ken ik niet en van de rechterhelft is mij slechts het Amsterdamscheexemplaarbekend.
De beide bladen schijnen in de kabinetten te Berlijn, Dresden, Londen, Parijs en Weenen (Albertina) te ontbreken. Ook NAGLER(deel II 14c8 No. 21) kende de prent niet en citeerde slechts WEIGEL'SKunstkatalog
No.2I. SiG:"Der reicheMannund der arm6Lazarus; jenersitzt rechts von Dienernund Musikantenumgeben,dieser
steht bittend am Eingang der Sduleiihalleund Hunde lecken ihm die Schware.Linksoben Gott-Vater inzoeken,
oben an einem Tafelchen LV. 15 (Evangel. Luca Cap. 15 [16]). Aus 2 Blättern bestehend, ?r. 17 Z. 3 L. H.
 12 Z. 2 I,. Es scheint mir dies schone Blatt, welchesauch ZANIbeschreibt, demD. v. STAR(der vielleicht
identisch ist mit dem Glasmaler DIETRICIIzu Antorff, den DUREX
in seiner Niederl. Reise erwahnt.),von
welchem OTTLEYeinen Holzschnittbesass, eine Allegorie mit dem Zeichen und der Jahrzahl 1526,zugetheilt
werden zu konnen. Vielleicht ist es wie das FoJgende nach einer Visirung zu einem Glasgemiilde."Reeds in
mijn opstel over DIRCKVELLERTS
prenten (Onze Kunst 1907 I. pag. II3) werd het blad door mij genoemd
en aan SIVARTtoegeschreven,

6
in

tafelkleed vergelijke men met het kleed op
neerhangend
plooien
de Besnijdenis-tafel.
Er is hier tamelijk veel Renaissance-ornament
dat op de vorige
Het
zou
houtsneden
niet
ontbreekt.
dit
vrijwel
zijn
noodig
op rekening van
Toch is het niet onmogelijk
SwART's verblijf te Venetia te stellen.
dat hij daar
Het

rechte

kennis

heeft

met een.... Duitsch xylograaf die
in het jaar IS 3 of daaromgemaakt
trent in Venetie moet gewerkt hebben.
Twee groote houtsneden
van JoRG BREU
DEN JONGEN toch een Banket in Venetie en een i535 gedateerde
compositie
die, 66k in twee bladen, Lazarus en den Rijke te zien geeft, 1) staan door hun
en door de Renaissance-ornamentvormen
zonder
sujet, door hun groote afmetingen,
tot ons aan SWART toegeschreven
fragment
van dit blad tot de meest met
De overgang
die men in den laatsten tijd algemeen
teekeningen,
dan van de wat zorgvuldiger,
fijner
gemakkelijker

twijfel

in niet

zeer ver verband.
wat
zware,
grove lijn gedane
aan JAN SWART toeschrijft, is

gedane houtsneden I-III. Misook diep in de dertiger jaren
schien zullen we dus de meeste van die teekeningen
die
bladen
we
moeten dateeren,
eerstgenoemde
terwijl
geneigd zijn aan het eind
der twintiger jaren te plaatsen.
 Voor
wil

ik echter

tot

een korte

nog een

groote

we

van eenige dier teekeningen
bespreking
die SWART reeds door
reeks houtsneden

overgaan
DuLBERG

en

In een opstel in het
DODGSON terloops
toegeschreven
bespreken.
werden,
behandelde
fur Kunstwissenschaft
DuLBERG voor het eerst uitvoerig
Repertorium
als boek-illustrator.
Bovendien
schreef hij
in een in 1528 en i52g te Antwerpen
bij
waarin
slechts
twee
houtsneden
van
bijbel

LUCAS VAN LEYDENS werkzaamheid
daar echter
houtsneden
verscheidene
WILLEM
Lucas

VORSTERMAN gedrukten
waren - aan

verdwaald

in illustraties

herkende

van dezen

DuLBERG -

die

manier

aanwijst
niet
daarbij

te

met name

schrijven,

trouwens

SWART toe. 2) Ook CAMPBELL DODGSON
bijbel SwART's hand. Het komt mij voor dat

JAN

van SWART'S
blaadjes als voorbeelden
en er hem in het geheel niet meer dan twintig zegt toe
ver genoeg gegaan is. Na de vernieerdering
van het
slechts

enkele

zou ik bijna alle houtsneden
van den VORSTER>.IAN-bijbel
vergelijkingsmateriaal
aan SWART willen toeschrijven.
Er zijn wel verschillen
in de uitvoering
waar te
nemen. Sommige bladen zijn bijzonder slordig gesneden.
Desnoods zou men dus,
DODGSON
1) De bladen zijn oorspronkelijkdoor CAMPBELL
(PreussischeJahrbucher XXI met, op pag.
213 de reproductie van een deel van het Lazarusblad)als late werken van JORGBREUden Oudenbeschreven.
RoTTINGER
heeft echter in zijn Breu.Studien" ( Jahrbuchder Kunstsammlungendes Alterh6chstenKaiserhauses
XXVIII pag. 60, met, op pl. XII een reproductievan het Venetiaanschbanket)aangetoond dat het vroegebladen
van den jongen BREU moeten
het waarschijnlijkmaakt (pag. 8ti) dat de
zijn. Merkwaardigis het dat R6TTINGER
den Amsterdamschenhoutsnijder
jonge BREUin persoonlijkeaanrakinggeweestzouzijnmet CORNETS
ANTHONiSz,
die soms ook aan SWAT na verwant schijnt. Zouden de drie elkaar misschienin Venetie ontmoet hebben?
CORNELIS
ANTHONISZ'
beroemde kaart van Amsterdam(1544)schijnt mij naar het voorbeeld van JACOPODE
in 1500uitgegeven groote gezicht op Venet18te zijn ontstaan.
BARBARI'S
9) Repertoriumfur KunstwissenschaftXXI (1898)p. 45.
-X'
PI. IV. JAN SWART.--- De Rijke en de brootbidder

Lazarus.
 Gewasschen penteekening.
(Amsterdam) 's Rijks Prentenkabinet.
Ion

7
hoewel
zou,
kunnen

ik ook dat liever niet doen
aan verschillende
snijders
denken.
Maar de hierach-

ter

voor het eerst door mij samenlijst geeft 67 illustraties
gestelde
van

het

Oude

houtsneden

Testament

en 9
van het Nieuwe welke

naar

mijn meening onmiskenbaar
S\VART'S stijl verraden (afb.
I- 13;

den text).
Onmiddellijk te herkennen
zijn blaadjes
als het Paaschmaal,
Abraham
en 3Telcfiizedek, (atb. 2), de Sprinkalle tusschen

hanenplaag,
Roode Zee

Mozes'

tocht door de

(afb. 3), de zalviizgtot koning, Cyprus geeft
naar
Israelieten
vrijlzeid

Saul
den

Jeruzalem
tegaan (atb. 8), Esther
'7)001' Ahasverus
(afb. 9).
Men zou geneigd zijn in deze
dikwijls knap gecompoaardige,
neerde en los gesneden
blaadjes

4. Jan Swart. - Jozua.
illustraties

Houtsnede. een invloed
onderzoek

na te

Een
sporen.
VORSTERMAN's bijbels met die der

naar

het

verband

van HOLBEIN'S bijbelder illustraties

van

door MELsinds 1522 te Wittenberg
en met de door HOLBEIN gedeeltelijk in

eerste

CHIOR LOTTER gedrukte
Luther-bijbels,
aan
die
aansluiting
Wittenberger
uitgaven
meen

ik, inderdaad
belangwekkende
De zeer rijke reeks illustraties

Bazeler bijbels belooft,
geillustreerde
resultaten.
,
van VORSTERMAN's bijbel lijkt mij, ook uit
Met bijna slaafschen
van groot belang.
van bijbel-iconographie,
oogpunt
telkens
zoo veel mogelijk
en nauwkeurigheid
eerbied
zijn in de kleine prentjes
elenienten
van het verhaal tot hun recht gebracht.
Men lette er, om een voorbeeld te noemen,
eens op hoe, op het prentje waar in den achtergrond
Jacob
een

en Manasse zegent (No. 16 mijner lijst) in overeenstemming
zijn zonen Ephraim
met het bijbelverhaal
handen
Ik heb mij daarom de
zich overkruisen.
Jacobs
moeite gegeven telkens de in beeld gebrachte bijbelplaatsen
aan te geven. Natuurlijk
doet men het best den text van VORSTERMAN's Bijbel te raadplegen. Een
prentje
als

No. 33

(atb.
 i),

het

begravaz

van

.Mozes door God en twee el1fJehn,

is

8
is het blaadje vol
unicum.
Bovendien
als ik mij niet vergis, een iconographisch
die bijzonder
van den
van een bijna romantische
stemming
fijn op het gelaat
den
aan
tot
en
dat
van
eenzamen
doode,
engel
zijn voeten-eind,
uiting komt.
op
SCHILDERSTUKKEN.
de Prediking
werk in de Munchener
van
Pinacotheek,
merkwaardig
fliohannes den Dooper voor een groote schare (Pl. V) werd SWART sinds geruimen
- op grond der overtijd - het eerst meen ik door WILH. SCHMIDT in 1867 1)
Een

met de houtsnede
der Scheepsprediking,
Met de
toegeschreven.
eenstemmingen
door het opduiken van meerdere houtsneden
verdiepte kennis van 's meesters stijl,
Al SwART's eigenaardigheden,
slechts beamen.
kan men die oude toeschrijving
Oostersche
lieden en
het eerst natuurlijk
zijn- opvallende
typen, de getulbande
heeren, vallen
den
voorgrond,
figuren op
met tulbandachtige
vrouwen

dadelijk
is bijna

hoog-gehoede

in het oog.
zoo

hoofddeksels

De compositie, met enkele groote
vrij als de Scheepsprediking.
Eenige
doen aan de ook door hun rijke com-

van LUCAS VAN LEYDEN : de
schilderstukken
veel-figurige
het
Mozes
Neurenbergsche
tempera-doek :
Genezing van deii Blinde,
uit de rots, denken.
zeer verwante

positie

Petersburger
slaat water

dat in sterke mate S?'vART'S stijl verraadt, kwam onlangs
Een schilderstuk
te Berlijn in veiling, (bij RUDOLPH LEFKE, 2 Dez. 1913 no. 91, met afbeelding,
als JAN SWART). Het gaf, op een aan de houtsnede
der scheepsprediking,
aan
van Johannes
het schilderstuk
der Prediking
den Dooper herinnerende
wijze het
Wonder

de

van

vermenigvuldiging
in het landschap

"vijfduizend"
de

der

broode1t

en

der

visschen

te

zien.
 De

in den
"nederzittende"
lieden, die rugfiguur
het staat alles zeer dicht bij
beide boomstammen,
echter slechts uit de catalogus-afbeelding
ken, durf ik

der

structuur
voorgrond,
START. Daar ik het werk
geven. Enkele,
geen oordeel over de eigenhandigheid
waarneembare
hardheden
stemmen tot voorzichtigheid.
vooral in degezichtsprofielen
Het werk vertoont overigens

naast LUCAS VAN LEYDEN's
Leidsche

aan CORNELIS ENGELBRECHTSZ
invloed, herinneringen
zooals ik er niet in andere werken van SWART aantrof.
Kruisigingsaltaar,
een AanTerecht wordt, sinds verscheidene
jaren, een ander schilderstuk,
bidding der Koningen
(Pl. VI) in het Museum van Antwerpen als een eigenhandig
werk van SWART beschouwd. De catalogus van 1905 (No. 207) zet het stuk, dat vroeger

LUCAS VAN LEYDEN heette, voor het eerst, op autoriteit van LUDWIG SCHEIBLER en
Het stuk is, zooals dat bij het schilderGUSTAV GLtiCK, op naam van SWAT.
1) Zeitschriftf. Bildende Kunst II p. 43.
9
werk

LUCAS ook dikwijls het geval is, wel lichtend, maar tevens wat bont.
roze, lichte gelen en groenen vallen het meest op. 1) Het vleesch is met

van

Zacht

overal doorschijnt.
waar de energieke
dunne verf gegeven,
onderteekening
door
haar
wat
harde
der
is
die teekening
behandeling
wangpartijen
(Jozef).
Typisch
Ze heeft dit met bijna alle aan JAN SWART toegeschreven
teekeningen
gemeen.
zeer

aan SWART is dan bovendien het groepje
voor de toeschrijving
overtuigend
van twee Turken op het tweede plan en, vooral, die groep van vier figuren iets
de rugfiguur vooral, met den in
in den achtergrond.
De hooge cylinders,
verder
ze zijn ons van de houtsneden
loodrechte
mantel,
goed
plooien
neerhangenden
Geheel

In

bekend.
tulband
denkt

dit

verband

werkt

dan

nog de groote,

op den voorgrond

bijna als een signatuur.
dan deze zijn SWART JAN schilderstukken
Andere
dat hij dien naam naar zijn Mooren-koningen
draagt -

gronden

toegeschreven.
 in het Museum

Koningen
den meester

in

verband

Een

niet

fraaie

te Darmstadt

en
kan

Zoowel

VAN
nog

liggende
MANDER

niet op goede

Aanbidding
weinig origineele
men echter wel, als schoolwerk,
de Madonna

als het Kind

der
met

hebben

brengen
stuk gemeen.
figuren van het Antwerpsche
in
HOET's
dat
catalogus van schilderijen
Volledigheidshalve
zij nog vermeld
twee aan JAN S\\'ART toegeschreven
genoemd.
Op een
schilderstukken,
worden
van
Swart
20
werd
Jan" voor 7 gulden
"een Bordeeltje
April 1700
veiling van

trekken

met dezelfde

Op een veiling van 23 Juni 1722 "Het
SWART JAN, voor 20 gulden 10 stuivers. 3)

verkocht.
oude

en Nieuwe Verbond"

door

1) Maria: donkergroenkleed, zeer licht-bruin haar. Jozef: roze mantel met groenige kap over violet:
achtig-grijs onderkleed. Knielende koning: lichtgeel met blauwige schaduwen,roze, zwart. Staande honing·
donker-bruinig-zwartmet hermelijn over steenrood, muts lichtgeel. Moorenkoning:witte draperie met zeer
licht geel ornament over een mantel van goud-brokaat (granaat-patroon; donkergeel); wijde mouw licht-roze
en licht-groen ;muts steenrood.Achtergrondfigurenrechts: geel, lielit-violcten groen-geel,grijs en roze, gordijn
rechts: licht-geelmet grijs-groenigeschaduwen. Landschap achter : groen-grijs.
2) Zooals ook geschiedde in de Duitsche uitgave van den Catalogusder Tentoonstellingvan Noord
NederlandscheSchilder-en Beeldhowvkunstvoor 1575te Utrecht (3 Sept,-g Oct. igi3) waarhet stuk als No 96
tc zien was.
3) HOET,Catalogus van schilderijen deel I, pag. 57, No. 69, en pag. 264 No. 74.
10.
5. Jan Swart. - Joab kust en vermoordtAmasa.
Houtsnede.
,

TEEKENINGEN.
aantal

wordt JAN SWART
teekeningen
Dit
de kenners
toegeschreven.
geschiedt
bij stille overeentegenwoordigh
de
van deze groep
komst. Niemand heett het nog noodig gevonden
toeschrijving
66n
hand
in
van
te
zonder
die
zijn,
geschrifte
twijfel
verdedigen. Inder.
teekeningen,
SwART's
zekere
uit
de
werken,
daad is voor allen die
houtsneden,
zijn typenreeds

Een

vrij "groot

geworden

door

dezer attributies
kennen, de juistheid
zijn teeken-eigenaardigheden
heeft
de
meester blijkbaar slechts zeer weinig
Gesigneerd
vrijwel onaanvechtbaar.
 met het monogram
evenals
de houtsneden
Het
bekende,
mij
eenige
teekeningen.
van
een
is
der
een
fragment
Aanbiddiag
I<oni>igen in het
blad,
J. S. geteekende
Prentenkabinet
Juist dit Kabinet heqft in de laatste jaren het aantal
Berlijnsche
voorraad

en

door nieuwe aanwinsten
van oud
en nieuwe attributies
zijner SwART-teekeningen
van elders minder bekende allegorische bladen bezit - ook met merkwaardige,
blad vertoonen
daar eenige andere
Beter dan het gesigneerde
snel zien toenemen.
SWART's teekenstijl. 2) Van deze kan de fraaie, door GUSTAV GLiiCK nog
teekeningen
als VELLERT gepubliceerde,
Doodendans-voorstelling
3) meer algemeen bekend zijn.
Het blad staat, meen ik, in nauw verband tot een reeks der Zes Triomfen, welke
verzamelaar
EUG. RODRIGUES dezen zomer aan de
de verdienstelijke
Parijsche
Utrechtsche

tentoonstelling

van Noord-Nederlandsche

Schilder-

en Beeldhouwkunst

1) Gereproduceerd in Zeichnungenalter Meister im Kupferstichkabinettder k. Museenin Berlin(Zweiter
Band XXII G). Juist deze teekening zou men, zonder het monogram,niet zoo spoedig voor ecn werk van
JAN SWARThouden.
2, Een "Verloren Zoon bij de zwijnen"(No. 5636)staat zeer sterk onder invloed van DuRER'Sbekende prent.
3) Jahrbuch der KunsthistorischenSammlungendes AllerhochstenKaiserhauses.Band XXII, Tafel VII.
FRIEDLAENDER
was, meen ik, de eerste, die de foutievetoeschrijvingaan VELLERTverbeterde.
11
leende

I). Het van boven afgeronde
is het zelfde
formaat
en ook
de
maten
komen

bijna precies overeen. Van de
reeks vermelden
Parijsche
wij
hier den Triomf van
Misschien
allegorie
venster,
stelling

den Dood,
was dit de strenge
in het
waaronder,

de

voorBerlijnsche
als de meer praktische

haar plaats moest
toepassing
vinden. Dat deze en trouwens
alle
van
bijna
teekeningen
SWART voorbeelden

voor glasacht ik zeker.
schilders

waren,
De techniek, bijna steeds bruin

gewasschen
penteekening,
maakt ze - evenals VELLERT's
meestal

grijs,

soms

ook bruin
bij-

bladen
gewasschen
zonder geschikt voor den met
de grisaille-couche
opereeren6. Jan Swart. - Gideon's schapenvacht.
den glasschilder.
 Dit verklaart
ook de soms wat slordige uit-

veelal wat al te zeer aangedikte
omtrekslijn.
vindt men, behalve
der Utrechtsche
Tentoonstelling

voering, de, ter verduidelijking,
In den teekeningen-catalogus
de

Houtsnede.
RODRIGUES, nog een hem behoorend
eenigszins
die het Amsterdamsche
Prentenafwijkend blad (No. 5 t) en de vier teekeningen
kabinet bezit, beschreven.
Een van deze laatste, een Maaltfd
Va1t een Oostersch
Vorst, heeft MOES reeds voor eenige jaren met SWART's naam in het groote
Amsterdamsche
Dit
Teekeningenwerk
2) in voortreffelijke reproductie gepubliceerd.
blad

zes

triomfen

leent

er zich

van

den

misschien

heer

het best

toe om

de overeenkomsten

van SWART's

1) Nrs. 34-48 van mijn in het Supplementvanden Catalogusdier tentoonstellingopgcnomenbeschrijving
der Teekeningen.In de eveneens bijL. E. BoscH te Utrecht uitgegevenDuitsche bewerkingvan den catalogus
is de beschrijving der teekeningen achterin geplaatst. Helaas is daar echter een "AntwerpenerMeister"die in
plaats van het nummer 53, 43 gckregen heeft, midden tusschen de aan SWARTtoegeschreventeekeningen
in geplaatst.
2) Oude Teekeningen van de Hollandsche en Vlaamsche School in het Rijksprentenkabinette

12
en van zijn houtsneestijl

teekente

doen

uitkomen.
Een ander

Amsterdamsch
heel
heeft

blad, dat gedezelfde
stijlkenmerken
als de Maaltijd, maar dat

minder

goed is geconserveerd,
is de Rfke Man en de aY1ne
Lazarus
(TeekeningencataloNo. 41) die wij
gus Utrecht
hier

atbeelden

door

enkele

(Pl. IV). Het
harde lijntjes sterk
gemodelleerde
gezicht van den
de profielkop
Rijke,
de aardige
daarachter

rechts,
dienaar

die een schotel gaat opdienen 1)
de groote, op den voorgrond
bij wien
liggende Lazarus-figuur
het boogvormig
lijntje, dat bij
zoo dikwijs de
den Meester
moet
ontbreekt

enkels

)
7. Jan Swart. - Salomo'soordeel.
- dit alles heeft men, omdat

Houtsnede.
 de

overeenkomsten

niet
weergeven,
maar vooral het

langzame,
slappe verloop van
de lijn, het bijna geheel ontvan kruis-arceeringen
breken
z66 sterk
met de houtsneden

ten bewijze van de juistheid
zijn, tot nu toe niet noodig gevonden
aan te voeren. 2)
ving van deze en vele dergelijke
teekeningen
komt
haar
beurt
de
mijn toeschrijving
Op
Lazarus-teekening
houtsnede
een

zoo

die

op

der toeschrij-

van de groote
wijze steunen. Reeds

(Pl. III) aan SWART naar ik meen op beslissende
volmaakte
van vorm als de acanthus-dolfijntjes
overeenkomst
aanwijzen
de houtsnede
den poot van de tafel, op de teekening
de basis van de
van ornamentversieren, kan voor hem, die het eigenaardige
te onderscheiden,
dat deze
overtuigend
zijn. Het is merkwaardig
zoo de medaillons
met imperatoren-koppen
elementen
vertoont

gecanneleerde
vormen
weet

zuil

teekening
1) Men vergelijke voor dit blad en de straks genoemde houtsnede, den schilderachtigen tekst in
VORSTERMAN's
Bijbel, LuCaS 16: "Daer was een rijc man, die met purpuren ende siden gecleet wert, ende
»adt dagelyx leckerlyc.Ende daer was een brootbidder genaemt Lazarus, die voren zijn dore lach, volSweren,
.,ende begheerde versaedt te worden van die brocken die van des rycken tafel vielen. Maar die honden
,,quamen ende lecten zijn sweren." In de latere teksten is het "ende adt dagelyx leckerlyc" door "levende
allen dag vroolijk en prachtig'' vervangen.
2) Wat den dikwijlstoch waarlijkal te dilettanterig-driftiguit den hoek komenden YON\VURZBACH
natuurlijk niet het recht gaf bij MoEs' toeschrijvingvan den Maaltijdvan eene "ganz willkiirlicheTaufe" te
KiinstlerlexiconII pag. 683.)
spreken (Niederliindisclies

13
-

die

ook

noemde

haar

houtsnede

met bovengevan JoRG BREU

DEN JONGEN vergelijkbaar

maken.
aan SWART
Dat de toeschrijving
van deze groep teekeningen
op
een reeds vrij oude traditie berust,
bewijst het hier afgebeelde blad :
Circe

met haar

tot dieren

verde

minnaars

aan den maaltijd
dit keer het

(P1. VII).
 betoo-

Hoewel

wat mager is, en de
lijnenstelsel
vier dierkoppen
zich niet tot gemakkelijkestijivergelijkingleenen,
doen enkele details (weergave
den
rechte

van

enkel,
gezichtstype
Circe,
val van het tafelkleed) den

dit blad met de hieringewijde
boven
besproken
groep teekeningen in een vast verband brengen.
En

een oude hand

schreef

"jAN SWART
op deze teekening:
van
der
Gouwe"
i.
(d. van Gouda).
Houtsnede.
8. Jan Swart.
de
keeren
naar
IsraElieten
weder
Jeruzalem.
Cyrus doet
Het blad heeft deel uitgemaalt
zich nu in het Goethe-Haus
bevindt
en
van GoE'rHE's teekeningenverzameling
te Weimar.
dieren
de tafel waar vier harer in verschillende
presideert
genoegelijk
het schip van Ulysses.
Ver in den achtergrond
minnaars aanzitten.
veranderde
dat
de
is
Het
vermakelijke voorstelling den dichter heeft geboeid.
begrijpelijk
Ik herinner mij niet dat deze stof ergens anders in de kunst dier dagen behandeld werd.
die onder invloed der Neurenbergsche
humaOok van de Duitsche "Klein-Meister"
Circe

nisten met voorliefde
Een
verzameling

in beeld brachten, ken ik haar niet.
onderwerpen
der Koningen
een
uit de
blad,
£anbidding
stichting te Haarlem, wordt hier, juist om die afwijkingen,

mythologische
sterk afwijkend

vrij
van Teyler's

(Pl. VIII).
nog gepubliceerd
De met grijs gewasschen

penteekening
SWART JAN.
met potlood:
Op de achterzijde
Veel is er in de wat zware
schijnt

te verraden.
Ook

eenige

draagt

een valsch Durer-monogram

dat de hand
lijnvoering
van
koppen
achtergrondfiguren

van onzen
doen

meester

zeer

sterk

14
Het meest
denken.
die mosch-begroeide
schijnt
boomtak
voor JAN SWART te
pleiten. Bij zijn Duitsche tijdgenooten - bij de meesters der
aan hem

"Donau-schule"
zoogenaamde
- komt deze opvallende eigenzeer veel voor; bij
aardigheid
Ik
zelden.
Nederlanders
de
op het oogenblik alleen bij enkele, gewoonlijk late
Scorels genoemde schilderstuk.
 ken, bij SWART : zijn schilzou haar

derij in Munchen, een teekening
van hem in het Amsterdamsche
Kabinet
jaar
1) en, honderd
later

bij

HERCULES SEGHERS

kunnen

aanwijzen.
Diti zijn
overeenkomst
eenigepuntenvan
der Haarlemsche
teekening met
SWART'S oeuvre.
9. Jan Swart. Esther voor Ahasverus.
Houtsnede.
Wel afwijkend zijn echter de
en de overdreven
slankheid
lengte harer figuren, Hiervoor
zou ik slechts de analogieën -

zeer getemperde
houtsneden (afb.
op twee der hier aan hem toegeschreven
- de man op den voorgrond
rechts
10; Pl. II) en op het Munchener schilderstuk
kunnen
linnen
om
vinden. Deze lange figuren,
wier kleederen
als vochtig
het lichaam schijnen te plakken, schijnen wel overgangsvormen
tot den HEEMSToch
ik
dat
laat
we hier een werk een
werk? - van
KERK-stiil.
geloof
doch

SWART voor ons hebben. Mocht deze toeschrijving
zou men, gedachtig
aan van MANDERS mededeeling

niet onhoudbaar

blijken

dan

dat SWART'S schilderwijze
veel op die van SCOREL geleek, misschien
ook onder de straks genoemde,
late ScoREL-stukken meest Aanbiddinge1z der Konitigen dikwijls betwijfelde
SWART'S hand mogen gaan zoeken.
zeer

Het

is waarschijnlijk

minder

bekend

dat zich in Parijs

1) Suzannaen de Ouderlingen.Tentoonst. Utrecht, Teek. No. 49.
behalve

de

teeke-

Pl. VIII. JAN SWART? -- De aanbidding der Koningen.
Gewasschen penteekening.
(Haarlem. Teyler's Stichting).
PI.IX. JAN SWART. - (Esther voor Ahasrerus.
Gebrand glas.
Nederlandsch
Amsterdam,
Museum).
16
der versameling
RODRIningen
GUES, ook in het Louvre en het
Prentenkabinet
der Bibliotheque
Nationale werken van JAN SWART
bevinden.
 In

vinden

zich onder

der Hollandsche
den

van

het

Louvre

be-

de Anonymen
school twee bla-

SWART:

een

Sprinkreeds
hanenplaag
(No. 23,204;
door DtiLBEr?G in zijn Frtihholin Paris

lander

en
gepubliceerd)
met
Vier
teekening
groote
figuren (No. 23.203) waarvan mij
een

de zin
onder

niet

was. Ook
duidelijk
de Duitsche anonymen trot

ik drie teekeningen
die ik SWART
toeschrijf, aan I) In de Bibliotheque

Nationale

res.)

vond

(Dessins
ik een reeks

B.
36.
van zes

met de Geschiedenis
teekeningen
van Simson, een M aaltijd en een
voor een Vorst. Van
Krijgsman
Houtsnede. den krijgsman
teekende ik vluchvan MANTEGNA gecopieerd
was.
10.jan Swart. - De profeet jesaia.
tig aan dat hij misschien
Een
reeks
van acht
Tobias

schijnt

het Leipziger

naar

een figuur

gewasschen
Museum

penteekeningen
te bezitten. 2)

GEBRAND

uit

een

geschiedenis

van

GLAS.
zijn, zooals reeds werd opgemerkt,
Bijna al de hier besproken
teekeningen
voor glasruitjes
Het ligt dan ook voor
het best als ontwerpen
te beschouwen.
naar
de hand onder wat ons aan Nederlandsch
gebrand
glas is overgebleven,
werken

van onzen

niettegenstaande
het Nederlandsch

meester

te zoeken.
de zeldzaamheid
Museum

voor

Geheel

zonder

resultaat

zal zulk onderzoek

zeker niet blijven. Zoo bezit
van het materiaal
en
Kunst
te Amsterdam
althans
Geschiedenis

1) No. 19.002: Cyrus doet de Israelieten wederkeerennaar Jeruzalem ? ;No. 19-003:Christus drijft
duivelen uit de zwijnen ; No.19004: Vrouw door twee krijgsknechtenvoor een zittend koning gebracht.
Voss : Ausstellungvon Handzeichnungenalter Meister imMuseumder BildendenKiinste
2) Zie HERMAN
zu Leipzig (Sommer 1913) in Zeitschriftfiir blldende Kunst N. F. XXIV. Achter den bij SEEMANN
verkrijg
van
dit artikel is de door Voss samengesteldelijst der tentoongesteldeteekeningen
baren "Sonderdruck"
der
maten
De
Tobias-reeks
te
De
aan
SWART
steunt op het
afgedrukt.
toeschrijving
schijnen243 X 173 zijn.
Naar CAMPBELL
DODGSON
gezag van FRIEDLAENDER.
 mij mededeeldeis het Londenscheprentenkabinet zeer
onlangs in het bezit gekomen van een blad - van boven rond - dat eveneenseen episode uit het I'obiasbezit dit kabinet, volgens DODGSON,
verhaal geeft. 73Bovendien
een vijftientalteekeningen van dezen meestcr.
16
' ??n
ruit die ik sinds langen tijd
'
aan JAN SWART zelt toeschrijf.
Het is de hier afgebeelde Esther
voor Ahasverus

(Pi. IX ; de maten
zijn 228 X 181). Het ruitje is in
- die
ietwat
bruinige
grisaille
wel

met het bruin

overeenkomt

veelal
teekeningen
met veel goudgewasschen zijn
Voor SWART
uitgevoerd.
geel
waarmee

de

de

pleiten
gezichten,

sterk

gemodelleerde
van alle ach(Oosterling

de typen

tergrondfiguren
met hoogen hoed man
zienlijk
heer). De vrouwen

aan-

zijn
met die van het Esther-

het best

prentje van den bijbel van VORSTERMAN (afb. 9) te vergelijken.
Beide

Esthers

de vorsten
primitieve
eenkomsten

evenals
dragen,
een eigenaardige
wat
De overpunt-kroon.
zijn zoo sterk dat men
de bijbelillustratie
voor

11.Jan Swart.
Houtsnede. wel bijna
De vrouw op het scharlakenroodbeest.
de
de dateering
dateenng hvan
t 1 thet glas-ontwerp
Maar niet het ontwerp alleen van dit ruitje schrijf ik
1528 mag gebruiken.
op

misschien nog iets meer
SWART toe. In de zware, slappe, door laet glas-materiaal
dan gewoonlijk
uitgevloeide
lijn, zie ik wel degelijk SwAR'r's eigen hand. Veel
minder zeker ben ik van een boven dit ruitje hangende Bruiloft van Cana. Veel is
dat aan
en in de drapeering van
Christus' kleed,
er, vooral in de achtergrondfiguren
van SWART zou kunnen doen denken. Als bij de teekening
een laat ontwerp
in Teyler doen echter de lange figuren twijfel rijzen en ook de uitvoering is zwakker.
 De techniek
nie:-korrelige
grisaille - wijst, meen ik, naar een iets lateren
tijd van ontstaan. I)
De eerste resultaten van pogingen in gebrand glas SwARTS'stijl te vinden zijn,
ik
naar
eerst onlangs bemerkte, in HERMAN SCHMITZ' fraaie werk: "Die glasgemalde
in Berlin" gedaan. Ook de beide hierboven
Kunstgewerbe-l\1useums
daar
p. 75) als ''Idem JAN SWART nahesteruitjes [worden
(Textband

des k6niglichen

besproken
1) De beide ruitjes zijn in 8En raam gevat, dat het inventarisnummer10180 draagt.
17
hend"

terloops

het Berlijnsche
schreven en tusschen
afgebeeld

(afb.
de

echter worden drie ruiten van
1) Met meer overtuiging
als "Stil des JAN SWART um IS40"be(No. 1I5-117)
den tekst met twee zonder twijfel echte SM'ART-teekeningen
2)

genoemd
Museum

128

126,

en

129). Het is mij niet mogelijk naar de kleine afvan den
twee dezer toeschrijvingen
(terugkeer
van Cana) te beoordeelen..
Voor zoover ik mij nu

van

juistheid
beeldingen
Zoon en Bruiloft
Verloren
kan vormen komen
een oordeel

zij meer

overeen

met het tweede

der bovengein te zien. Het

en zou ik dus geneigd
ruitjes
zijn er leerlingenwerk
van
een
van
Christus, door SCFirsIT2 op pag. 75 van zijn
opstanding
fragment
heeft zeker met SWART niets te maken. Het is een copie - of
tekst afgebeeld,
- naar een blad uit JACOB CORNELISZ.' ronde houtsnee-passie
een falsificatie?
3)
is het Esther-ruitje
Museum
Naar mijn meening
van het Nederlandsch
noemde

het

meest

om

geschikt

verdere

bij

toeschrijvingen

aan SWART als toetssteen

te dienen.
HOUT-SCULPTUREN.
 paneel

Het

Nederlandsch

die

uit

de

Museum
Kerk

Groote

bezit drie hoog-reliefs
te Gouda
afkomstig

op vierkant eikenhouten
zijn. De in medaillons

der Koning-en (Pl. X), De doop in den
zijn De aanbidding
gevatte voorstellingen
verklaard
Jordaan
sujet waarin ik een
(Pl. XI) en een nog nooit voldoende
meen
te
de
van
Sacrament
van
Biecht
zien
het
mogen
voorstelling
(Pl. XII). De vrij
gebleven hoeken van ieder der paneelen zijn met vier in blad- en dierkop-ornament
eindigende

putti

gevuld.
De

stukken

die

M. in het vierkant meten, zijn
dat misschien een lichtgrijs-wit,

o.64

bruin-geel,
gepolychromeerd
(rood, licht-violet,
blauwe tint heeft gehad, en vernieuwd
goud).
Ze zijn gecatalogiseerd
4) als Noord-Nederlandsch

werk

van het begin

der

1) Het Esther-ruitjeheeft de schrijverweliswaarvoor een,,Salomoen de koninginvanScheba" aangezien.
2) Uit een reeks van negen, geschiedenis van den verloren zoon, in het Wallraf Richartzmuseum
te Keulen.
3) Over het algemeen is het weinige, dat het BerlijnscheMuseum aan Nederlandschglas bezit, van
ENGEBRECHTSZ
aan CORNELIS
niet zeer hooge qualiteit. In de door SCHMITZ
toegeschrevenruitjes, die ik
reeds eenige jaren ken en waarvanik mij indertijd fotografieLnliet maken, geloof ik niet. Ook de door hem
aan JAN VANSCORELzelf toegeschreven vier voorstellingen met de geschiedenisder Apostelen (afgeb. op
Tafel 25) schijnen mij, naar de afbeeldingen te oordeelen, veel bevreemdendste hebben. In alle geval zou
in zien. Daarentegen schijnt mij het als Haarlemsche school onder
ik er eerder werk van een SWART-leerling
als echte
KUNSTte zijn. De elders door SeHMITZ
No. 122 afgebeelderuitje een echte PIETERCORNELiSZ.
in Bode's verzamelingken ik van twee voortreflelijkefotografieen. Het zijn,
VELLERTSbesprokenrondschijven
evenals een Bergpredikingin het Musee du Cinquantenairete Brussel, zonder twijfel latere naar VELLERTS
teekeningenuitgevoerdeglazen. De botte omtrekslijnender gezichtengeven daarvan voldoendebewijs.
 4) Catalogus van de Beeldhouwwerken(1904) Nrs. 120-122. De stukken zijn afgebeeld bij PIT :La
NOTTEN Die
:
Sculpture Hollandaise au Musee National d' Amsterdam PI. XXX en bij VOGELSANG-VAN
Holzskulpturin den NiederlandenII Taf. XXXVI.
18
XVIe eeuw,
Niederlanden"

terwijl

daaraan
in het tweede deel van "Die Holzsculptur
in den
dat ze een sterken Duitschen
nog is toegevoegd
(ALDEGREVER)
Dit gaf den schrijvers
invloed
verraden.
zelfs aanleiding
dit keer achter de
een vraagteeken
te plaatsen. 1)
"Niederlandisch"
qualificatie
Toch is er, naar ik meen, 66n naam, die het ietwat bijzondere
aspect
dezer

te midden

werken

der andere Nederlandsche
van den tijd, onsculpturen
....
het
is
die
van
middellijk
JAN SWART. 2)
Ik geloof dat het uitspreken
van dezen naam wel "einleuchtend"
mag
die we bij SWART aantroffen,
heeten. Al de eigenaardigheden
de typen waardoor
verklaart:

en prenten zoo gemakkelijk
herkenbaar
voor ons werd,
hij in zijn teekeningen
we treffen ze ook hier aan. De man met den hoogen hoed, de Oosterling met den
tulband, de rijk gekleede heer met de laag uitgesneden
eigenaardig
gevormden
het
barok verradende
overdreven
reeds de naderende
schoenen,
sterke,
bijna
modele der gezichten,
dat alles vindt men hier terug. Het zal gemakkelijk
vallen
in

de

deze

studie

illustraties
te vinden 3) Het
de aequivalenten
vergezellende
komt bovendien
zeer sterk overeen met dat op het Esther-ruitje.
vrouwentype
De bewering dat aan deze Goudsche sculpturen teekeningen
van JAN SWART
VAN DER GOUDE ten grondslag
vinden.
 liggen, zal dus wel niet veel tegenspraak
Maar ik zou verder willen gaan. De wijze waarop in langzaam-slap
beloop de
men zie vooral het kleed van den priester plooien der kleedijen behandeld
zijn
in de gezichten,
en het jukbeen worden geaccentueerd :
de wangpartij
waarop,
het geeft, in het plastische
de eigenaardigheden
van SV'ART's
getransponeerd,
zoo geheel, dat ik zeer sterk geneigd
teekenen vooral van zijn houtsnee-hand
ben ook

aan hem zelf toe te schrijven.
de uitvoering
van dit beeldhouwwerk
als
in dezen tijd nog een snijder van hout-prenten
is zeker verrassend
zal men, naar ik meen, die verrassing
te zien optreden.
Toch
beelden-snijder
Het

moeten
tonen

aanvaarden.
Ook de polychromie,
als

aequivallent

licht-violet,
4)

met de opvallend

bruinig-geel,

vindt

lichte bijna witte gewaden en tusschenin het schilderwerk
van SWART haar.
invloed in diens prentwerk
1) Ik zelf herinner mij trouwens naar de bewijzen van ALDEGREPERS
gezocht te hebben.
2) Een weifelentusschen Duitsch of Nederlandschis overigens bij werken van dezen meester volstrekt
hiervoorbesprokenDoodendans-teekening
niet onverklaarbaar. Het was niet de eerste de beste die op SWART'S
schreef.
van het BerlijnschePrentenkabinetden naam "H. ALDERGRAFF"
3) Zeer treffende overeenkomsten vindt men ook op de in MoES' teekeningen-werkgefacsimileerde
Maaltiid van een Oostersch Vorst.
NoTTEtr:"Die Bemalungder drei
4) Onjuist lijkt mij dan ook de opmerking van VOGELSANG-VAN
Reliefs ist aus späterer Zeit". Toegegevenkan worden dat het goud nieuw werd opgebracht en dat misschien
nog enkele andere kleuren plaatselijk zijn opgefrischt.Veel is dat echter, naar mijn meening, niet.
19
wercken

"Sijn
wat

De lezer zal de
ick met gheenen vinger te wysen".
aan
het
citaat
eind
van
dit
ironie
mijner lange opsomming
ook zal de minder historisch
zich
Wisschien
aangelegde
weet

zelfgenoegzame
misschien
vergeven.
afvragen of een reconstructie

van SWART's

laatste tijden beproefd
oeuvre, zooals de
zonder twijfel.
 Hierop zou ik antwoorden:

werd, werkelijk wel de moeiten loont.
doorvorschte
Van onze tot nu toe met wat al te veel voorkeur
kunnen missen.
enkele der vele petits-maitres
wij, misschien,

I 7de eeuw zouden
Elke Hollandsche

:be eeuw, wiens beeld zich
der nog zoo weinig bekende
daarentegen
is van groot belang.
verscherpt,
acht ik JAN SWART trouwens volstrekt niet. Zijn werken
Een klein.meester
hebben
zelfs, meer dan die van LUCAS VAN LEYDEN, zooals wij zagen iets van
Italiaansche
die
allure, die tot het beste zal b ehooren van wat we aan gene zijde
der Alpen gingen zoeken.
oeuvre zou ook den modernen kunstenaar
Het bezien van zijn xylographisch

kunstenaar

en illustrator
heeft

door

geheel
in de schaduw
mist.
Maar

wat

het

winst

goede

leeren

waardeeren,
de houtsneden

kunnen
zal

men er de qualiteiten
van
brengen. Wanneer
er verwonderd
over zijn dat het tot nu zoo
LUCAS VAN LEYDEN en van JACOB CORNELISZ

men
van

gesteld. Het heeft de soepelheid, die de laatste nog volkomen
meer dan Lucas' houtsneden,
hield het veel, misschien
van dat

werd

toch

kenmerk

is van alle nieuwe

de

de

is
onbevangenheid.
Opvallend
komt zeer zelden voor.
Kruis-arceering

kunst:

simpele wijze van schaduwgeving.
de meester
zich met een
Meestal
vergenoegt
Ook
naast elkaar geplaatste
lijnen.
evenwijdige

door
schien

levendig
het meest

en transparant.
In de laatste

consequent

in het etswerk

enkel

plan

van niet zeer dicht

de schaduwpartijen
tijden is eendergelijk

blijven daarmissysteem

van ANDERS ZORN toegepast.
