In zake Marx
IN ZAKE MARX.
II.
Repliek door R. Kurvrx.
Mr. van Blom is in her tijdschrift der liberale eeonomisten
den aanval op her Marxisme begonnen. Dit is een welkome gelegenheid om hier de theoriefin van den geestelijken wegbereider
der moderne proletarisehe beweging eens te behandelen. Want
sinds jaren wordt er door sommige werkers op her wijde gebied der
soeiologie of op het engere terreindeel daarvan: de eeonomie,
tegenover her Marxisme een toon aangeslagen, waarvan de deskundige zich af vraagt of die wel bij den werkelijken st/rod
van zaken past. Die stand, van zaken i s naar mijn meening
deze dat de Marxistisehe wetensehap in haar grondtrekken de
waarheid vertegenwoordigt die wij bij her thans besehikbare
ervaringsmateriaal hebben te aanvaarden en dat de kritiek op
die wetensehap uitgeoefend, voornamelijk wortelt in de - - d o o r
her milieu tier critiei gegeven - - moeilijkheid en onwil om zieh in
Marx' gedaehtensfeer in te werken. War bijv. Pierson en d'Aulnis,
Treub en Steinmetz tegen het Marxisme gesehreven hebben is
ik hoop dat deze woorden hen tot verzet zullen p r i k k e l e n voor den kenner van bet Marxisme verbijsterend van onkunde
en misverstand. Deze heeren, waarvan sommigen op ander gebied
zooveel kennis en soherpzinnigheid aan den dag leggen, laten
op bet terrein der Marxistische soeiologie geen dwaalweg onbetreden. Sores zooals in her bekende boek van den heer Treub
is het bedrog met den ringer aan te wijzen. Maar meestal
zooals in bet laatste Gids-artikel en de polemiek over pr01etarische moraal tan S t e i n m e t z - wordt met een naief zelfvertrouwen her Marxisme gecritiseerd en haast overal de plank
misgeslagen.
 Die stand van zaken is verder naar mijn meening deze, dat
ten aanzien van de punten waar 't voornamelijk op aankomt,
velen tier beste denkers reeds - - hoewel niet allen openlijk en in
-

-

-

-

Eco~. 1905.
32

474
volle eonsequentie - - de vlag gestreken hebben voor't Marxisme.
 Neem by. her historiseh materialisme o f - - b e r e t uitgedrukt-de economisehe gesehiedenis-besehouwing. Welk historicus ontkomt tegenwoordig aan den invloed daarvan? Men denke eens
aan Lampreeht en Sombart in Duitsehland, aan Kernkamp en
Brugmans in ons land. Neem her eardinale inzieht van de overwegende belangentegenstelling tussehen proletariaat en bourgeoisie en van den daaruit volgenden klassenstrijd, wint her
niet meer en meet veld? En neem nu verder de theorie der
soeiale ontwikkeling. Waar hier niet, zooals in her werk van
Treub, een volkomen foutieve we~rgave van Marx' leer dienst
meet doen om de hongerige kritiek voedsel te geven, staat de
liberale eeonomie daar niet bijna zonder kritiseh aangrijpingspunt? Waar wordt bijv. her bestaan hog ontkend van de door
Marx in het kapitalisme ontdekte tendenzen tot vorming van
grootbedrijf, tot relatieve aangroeiing van her proletariaat, tot
daling van het arbeidsloon, tot verlenging van den arbeidsduur, tot toename van vrouwen- en kinderarbeid, alles getemperd of binneu zekere grenzen overwonnen door de tegenwerkende
tendenz o.a. der parlementaire en vakvereenigings-aetie van
her proletariaat, zooals Marx dit in -alas }Capital. uiteenzet?
Waar vindt de opvatting dat de refining van grootbedrijf een
zoodanigen omvang krijgt dat de technische mogelijkheid van
socialisatie gegeven wordt, nog ernstige bestnjding? 1) War is
er overgebleven van her aloude argument van de onbestaanbaarheid eerier voortbrengiugswijze zonder den prikkel van her
winstbejag nu men - - hog daargelaten de Marxistisehe opvatting van de voortdurende aanpassing der menschelijke natuur
aan de wisselende eeonomische verhoudingen - - dagelijks her
proletariaat in moreel, intellectuee1 en organisatorisch opzicht
ziet stijgen en men dagelijks de trust, de coSperatie en het
openhare bedrijf staaltjes ziet geven van georganiseerde produetie
waarbij de technisehe leiding niet onder den prikkel van het
wiustbejag staat? Welke ernstige argumenten brengt men hog
te berde tegen de tot maehtkoming van het proletariaat door
..
 "3

9

~) Men we~rlegt bier hot marxisme natuurlijk niet door te
wijzen op gedeelten der voortbrenging die, war de refining van
grootbedrijf betreft, aehter blijven. De vraag is, maak~ dit
aehterblijven de soeialisatie ondoorvoerbaar. Hierover later!

475
zijn steeds toenemend numeriek overwieht, tegen de opvatting
dat het mechanisme der kapitalistisehe produetiewijze en de
onwil der bezitteude klasse een veer her proletariaat bevredigende
lotsverbetering onmogelijk maken en de onderliggende klasse dus
de haar toevallende maatsehappelijke maeht en den socialiseerbaren bedrijfsvorm, dien zij in bijna alle voortbrengingstakken
viudt, te baat zal nemen om bet socialisme te realiseeren?
Het artikel dat Mr. van Blom thans de wereld in gezonden
heeft om zijn bedenkingen tegen bet Marxisme te formuleeren
is weer een bewijs te meer van de maehteloosheid der antiMarxistisehe kritiek. Mijn tegenstander houdt zieh in 't algemeen
aan de juiste opvatting van bet Marxisme; daardoor ontbreken
hem - - tot zijn eer - - vele wapenen uit her arsenaal der Treubsehe
kritiek. Hij is verder iemand, die blijkbaar zijn argumenten be~er
controleert dan her gros van zijn medestanders; vandaar dat hij
vele gelegenheidsargumenten tegen het Marxisme niet gebruikt.
War er nu veer hem hog ann kritiek op her Marxisme overblijft
heeft bitter weinig te beteekenen. He~ artikel van Mr. van Blom
roert slechts bijzaken ann. Op de hoofdpunten - - men denke
slechts ann zijn aanvaarding van het historiseh materialisme als
werkhypothese, aan zijn erkenning van den klassenstrijd 1) tusschen
bourgeoisie en proletariaat, aan zijn zwakke houding tegenover
de socialisatie van productiemiddelen - - staa~ mijn tegenstander
reeds dadelijk als overwonnene. Er is nog slechts wat misverstand
uit den weg te ruimen om alle ernstige meeningsverschil tussehen
Mr. van Blom en de Marxisten te doen verdwijnen. Hij zou,
wat zijn wetenschal~ betreft, met pak en zak kunnen overloopen
naar her proletariaat.
 ,,Maar,,, zal men mij tegemoet voeren, ,,gij spreekt van slechts
onbeteekenende meeningsversehillen tusschen Mr. van Blom en
de Marxisten, is dit niet veeleer mede her bewijs dat de huidige
Marxisten van Marx afwijken ? Denk aan Berns~ein en ann Uw
eigen eritiek op de Marxistisehe waardeleer.,~
Ik geef toe dat de theorie zooals zij door l~arx en Engels
aehtergelaten is bier en daar hog nadere uitwerking behoeft en
op sommige punten gewijzigd meet worden om de eritiek geheel
't hoofd te kunnen bieden. Maar dit alles neemt niet weg da~
J) Zie daarvoor he~ ar~ikel van Mr. van Blom in ,,de Economist"
van October 1903 bl. 838 en bl. 874.
 476
op grondslag van her Marxisme de richting aangegeven is die
de sociologie m.i. voor onafzienbaren tijd heeft op te gaan en
reeds nu is opgegaau. Zeker, Bernstein heeft bijv. ten aanzien
van de theorie der toenemende crises de al te straffe beoefenaren
van her Marxisme die dikwijls ,~plus Marxiste que Marx,, wareu,
tot nadenken gebracht. Maar heeft her Marxisme, onder de
revisionistische kritiek, anders dan o1~ enkele ondergeschikte
punten, geleden ? Is de revisionistische beweging - - men zie maar
eens her intellectueele verval in haar tijdschrift: ,,Sozialistische
Monatshefte,, - - niet bezig in theoretisch opzicht geheel te verloopen nadat de enkele waardevolle inziehten die zij heeft gegeven
door her meerendeel der sociaal-demoeraten zijn aanvaard en de
rest van haar kritiek als voortkomende bf uit een fourier inzicht
in war Marx werkelijk geleerd heeft, bf nit een niet bcgrijpen
der Marxistische theorie~n is afgewezen?
DE waardeleer! Waar ten aanzien van de overige dubieuze
punten van het Marxisme in de soeiaal-democratische partij
vrij we1 overeenstemming is verkregen, loopen bier de meeningen
hog altijd sterk uiteen. Ik houd de Marxistische waardeleer qua
waardeleer voor volkomen fourier eu als zoodanig door de kritiek
tot op her gebeente gehavend. Gesteld, deze meening is juist,
is dan ann het Marxisme de genadeslag toegebracht? Men heeft
hierbij allereerst te bedenken dat her historisch, materialisme,
dat den grondslag vormt waarvan de marxistische ~aardeleer
uitgaat, dan in elk geval nog ongedeerd blijft; vervolgeus, dat
die waardeleer voor de analyse van her kapitalisme (bij de
constateering van her uitbuitingsproces en van de belangentegenstelling tusschen proletariaat en bourgeoisie, bij de behaudeling van de aceumulatie enz.) en voor de theorie der sociale
ontwikkeling niet die o n o n b b e e r lij k e funetie vervult welke
economisch minder onderlegde beoordeelaars er aan toeschrijven;
dit aUes laat zich in Marxistisehen geest zeer we1 bijv. van uit
de grenswaardeleer behandelen ; zelfs de doorziehtige quantitative
analyse die Marx in verband met den ruil volgens arbeklsquanta
geeft, is, zooals ik meen te hebben aangetoond, hog op grond
van de grenswaardeleer en de daaraan verwante theorieen omtreat
kapitaalrente, grondrente enz. hog te handhaven.
 Alle kritiek, terecht of ten onrechte op bet Marxisme uitgeoefend tast dit gedaehtenconflex niet in zijn wezen ann. Ik

477
sta tegenover her Marxisme op vele punten eritischer dan de
ergste revisionist, al zie ik de theoretische onbeholpenheid van
Berustein c.s. en de halfslaehtigdheid van hun vasthouden aan
restes van burgelijk voelen en denken, zeer we1 in. Er is mij
inderdaad niets aangelegen elke uitspraak van Marx staande
te houden. Het gaat bij ons Marxisten niet om Marx, ook niet
om de wetenschap als wetensehap, maar om her proletaria~t.
 Wij zullen Marx - - waar 't kan zonder de waarheid te kort
te doen, hoog houden, omdat wij tegen hem opzien als den
gedachtenreus van den laatsten tijd. Wij hebben zijn wetenschap lief omdat wij vereeren den nit her productieproces zelfstandig geworden wetensdrang, den intellectueelen hartstocht
die slechts vraagt naar waarheid zonder meet." Maar de groote
beteekenis van Marx en zijn wetensehap is voor ons Marxisten
deze dat de zekerheid gegeven is van verlossing uit deze maatschappij van menschenleed en dat in den strijd om d i e - naar
ons weten en voelen - - betere samenleving een wapen is gegeven tot meerdere kracht en glorie van her proletariaat. En
wanneer wij vragen in hoeverre de Marxistische wetenschap
tegen de k_ritiek en tegen de onophoudelijke uitbreiding van her
ervaringsmaterieel bestand is gebleken dan is voor ons de
allereerste voldoening niet dat zij als wetenschap of als werk
van een grooten geest hog in groote ~rekken 0nwrikbaar overeind
staat - - wij weten maar al ~e goed dat elke wetenschap krachtens
haar aard bestemd is om geheel te vallen of om opgenomen te
worden in een waarheid van hoogere orde maar omdat gebleken
is dat doe1 en middelen die zij voor den emancipatie strijd van
de onderliggende klasse aangeeft de juiste zijn gebleken. Wie
de practische beteekenis van her Marxisme dndermijnen wil
moet deze onwrikbare stelling: ,1soeialisatie van productiemiddelen door den klassenstriid,,, de s~elling waartoe al her andere
theoretische bouwwerk als steunsel dient, omverwerpen. Wie
smalend spreekt over her verval van 't Marxisme moet meer
doen dan hier en daar een theoretisch steunsel voor de hoofdstelling afbreken, hij moet dit zoodanig doen dat her heele
wetenschapsgebouw ineen zakt, dat ook de hoofdstelling valt.
 Is dit geschied? Neen! Is er tea aanzien van die hoofdstelling
niet een steeds minder krachtig optreden van de burgerlijke
kritiek waar te nemen? Is zij niet door her steeds aanzwellende

478
millioenen-leger van de sociaal-democratie ten volle aanvaard?
Her revisionisme heeft trouwens als ffeheel genomen zich nooit
teffen socialisatie van productie middelen door den klassenstrijd
gekant. De coalities met burgerlijke partijen die bet voorstond
bedoelden ffeenszins een opgeven van den klassenstrijd, alleen
een voeren van den klassenstrijd op een bepaalde manier, door
verbintenissen met vii an d en die door bepaalde omstandigheden noodgedrongen aan her proletariaat tegemoet komen.
Enkele personen uit de revisionistisehe beweging, Bernstein,
Jaur~s en een paar Italianen hebben zich ten aanzien van het
socialisme en den klassenstrijd bedenkelijk geuit. Maar wat is
er van de frase: ,~het einddoel is mij niets#, war van de opvatting om in zake den klassenstrijd wat meet op bet toenemende inzieht en de toenemende welwillendheid der bourgeoisie
te vertrouwen overgebleven? Heeft her Amsterdamsche congres
hier niet verpletterende uitspraken gedaan?
Dit ter inleiding van mijn antwoord aan den Heer van Blom.
ILk zal thans tot aanval en verdediging overgaan.
Mr. van Blom begint - - volgens onderhandsche afspraak - met een uiteenzetting van de grondgedaehten van het Marxisme,
om te traehten aUereerst met mij tot overeenstemming te komen
ten aanzien van den inhoud der Marxistisehe theorie~n en
zoodoende her misverstand, dat uit een foiatieve interpretatie van
Marx' werken bij bijna elke polemiek voortvloeit naar vermogen te verwijderen. Ik heb op die ui~zettinff, ofsehoon zij~
in hoofdzaken aansluit bij her overzicht tier Marxistische theorie~n dat ik op versehfllende plaatsen in ,~de Nieuwe Tijd,,
gegeven heb, hier en daar war af te dingen.
 Mr. van Blom houdt zieh aan deze indeeling van de Marxistische theoriefin: her historisch materialisme als ~ondslag veer
de analyse van elke voortbrengingswijze en van den overgang
van de eene voortbrengingswijze naar de andere, de waardeleer,
op dien grondslag dienende tot analyse van ggn bepaalde voortbrengingswijze: het kapitalisme, de theorie der sociale ontwikkehng her verloop van bet kapitalistische produetieproees en
zijn overgang naar her socialisme sehetsende. Accoord! Alleen
meet bier even opgemerkt worden dat bet beter is de klassen-

479

strijdtheorie als onderdeel van her historisch materialisme dan,
zooals Mr. van Blom doer, haar van her historisch materialisme
af te seheiden. Marx vermeldt weliswaar in zijn klassieke uiteenzetting (voorrede: Zur Kritik der poht~sehen Oekonomie)de
klassenindeeling niet uitdr~kkelijk. Maar onder de door den
ontwikkelingsstand der techniek 1) bepaalde productieverhoudingen
neemt de klassenindeeling een voorname plaats is. En de klassenstrijd-theorie is afgescheiden van her historisch materialisme niet
uiteen te zetten. Zij is daarmee onverbrekelijk verbonden.
 Hoe formuleert Mr. van Blom nu die klassenstrijd-theorie? Op
bh 413 van de Juni-afleverinff doet hij 't aldus: ,De geschiedenis
van elke maatschappij (root zoover schriftelijk overgeleverd) is
de geschiedenis van klassenstrijd e n z o n d e r k 1a s s e n s t r ij d
k a n de m a a t s c h a p p i j z i c h n i e t o n t w i k k e l e n . , Her niet
gespatieerde deel van dezen zin is onvolledig ; het w~l gespatieerde
is in zijn algemeenheid foutief. De o n v o 11 e d i g h e i d bestaat
hierin dat de klassenstrijd-theorie heel war meer inhoudt dan
her constateeren van klassen en van klassenstrijd. Zij leert h o g en bier ziet men 't verband met 't historiseh materialisme in
engeren z i n dat de klassenindeeling haar grondslag vindt
iu de ontwikkeling der produetietechniek; dat zieh sores bij die
technische ontwikkeling een nieuwe tot maeht komende ldasse
vormt en een nieuw of ingrijpend gewijzigd stel reehtsregelen
in de maatschappij noodig wordt; d a t e r dan strijd komt
~Usschen de opkomende klasse en de dan hog heerseheude klasse;
da~ de opkomende klasse noodwendig de oude heerschende
klasse overwint omdat de teehnisehe ontwikkeling,'die op den
duur niet tegen te houden is, de zege van de opkomende klasse
behoeft; dat die opkomende klasse eerst reeds voor een goed
dee1 meester in de voortbrenging wordt en later meester ook
in den staat; dat deze verovering van de staatsmacht her
voorname doel is van elke opkomende klasse, omdat zij alleen
z55 den juridischen bovenbouw der maatsehal~pij naar haar
behoeften, die ook de behoeften zijn van de nieuwe productiewijze, kan vervormen; dat" dan de politieke revolutie haar
1) Er zij hier aan herinnerd dat met de ~ e c h n i s c h e on~wikkeling van he~ voortbrengingsproces nie~ alleen bedoeld word~ de
on~wikke~ing van de werk~uigen maar alles war de produc~iviteit
van den arbeid verhoog~ (dus bijv. ook arbeidsverdeeling).
 480
beslag heeft gekregen om gevolgd te worden door de omvorming
van den juridischen bovenbouw tier maatschappij, waarmee dan
de sociale revolutie (d. i. de omwerking zoowel van politieken
als juridischen bovenb.ouw der maatschappij) voltooid is; 1) en
dat dan hot spel van technische ontwikkeling, nieuwe opkomende
klasse, klassentegenstelling, klassenstrijd, socialc revolutie op
nieuw begint tot her soeialisme met zijn opheffing van klassen
aan dezen ontwikkelingsgang een einde maakt.
De o n j u i s t h e i d
van Mr. v. Blom's formuleering van de
klassenstrijdtheorie zit hierin dat volgens Marx niet elke maatschappij den klassenstrijd voor haar ontwikkeling behoeft.
Ik zou kunnen volstaan met verwijzing naar ,,de Nieuwe
Tijd,,, jaargang 9, bl. 824 en 8~6 c. v., waar ik een dergelijke opvatting van bet Marxisme bij den beer Treub al eens
bestreden heb. Her sehijnt den heer v. Blom niet voldoende te
zijn; dus nog maar weer eens her zelfde in wat andere woordenl
War is de ondergrond der maatsehappij en van haar ontwikkeling
volgens her historisch materialisme ? De ontwikkeling tier techniek,
van de productieve krachten. Hoe ontwikkelt zichdie techniek,
die productieve krachtP Toeh niet door klassenstrijd; deze volgt
pas op de teehnisehe ontwikkeling en her gaat daarin om de
verdeelingswijze van her maatschappelijk product en voornamelijk om de verovering van de staatsmacht; niet, althans in zeer
ondergesehikte mate om de teehnisehe ontwlkkehng
"
" ~ der voortbrenging. Is nu de klassenstrijd de eenige drijfkracht van de
maatschappelijke ontwikke!ing? Neen, want her streven n aar
technische v~rbetering, dat voornamelijk buiten her kader van
den klassenstrijd valt, is eveneens een drijfkracht en zelfs een
reel voornamere omdat zij de klassenindeeling, de klassen-tegenstelling en dus ook den klassenstrijd in laatste instantie beheerscht.
 Om n u een voorbeeld te noemen: de tegenwoordige kapitalistisehe maatschappij on~wikkelt zieh allereerst door de veraudcring
der teehniek op grondslag waarvan de burgerlijke en de proletarische klasse gevormd en de uitbuitingsverhouding tusschen
beide tot stand gekomen is. Pas als de ontwikkeling der teehniek
') Dat de sociale revolu~ie nie~, zooals Prof Treub heeft geschreven, volgens Marx noodzakelijk me~ geweld moet gepaard
gaan, behoef ik tegenover den beer van Blom ~och zeker niet
meer ~e betoogen.
481

dit eerste work gedaan heeft is or dus sprake van klassenstrijd.
Maar nu levert do on~wikkeling der voortbrengingstechniek niet
alleen de productiewijze met haar ldassen, klassentegenstelling
on klassenst.rijd, maar schrijft ook veer welke nieuwe produetiewijze op komst is, welke klasse aan hot roer zal komen en
welke juridische maatregelen deze klasse zal moeten nemen als
zij de staatsmacht veroverd heeft. Om nu weer naar hot voorbeeld der kapitalistisehe maatsehappij terug te keeren: de technische ontwikkeling sehept den socialiseerbaren bedrijfsvorm,
schuift her proletariaat naar voren, doordat de bezittende klasse
numeriek wordt verzwakt, de niet-bezittende klasse numeriek
wordt versterkt en in fabriekscentra wordt tezamen gebraeht
waar verzet tegen den druk van bet kapitalisme begint, dwingt
hot proletariaat in zijn eigen belang de politieke maeht te veroveren, om door omwerking van de eigendomsorde, dat is bier
door onteigening der bezitters, het socialisme tot een felt te
maken. En nu lotto men er goed op, dat de t0tstandkoming
van den socialiseerbaren bedrijfsvorm en van hot numerieke
overwicht der proletarisehe klasse niet hot gevolg is van een
strijd van klasse tegen klasse, maar van een strijd b i n n e n
den kring der bezittende
klasse,
met name van
den coneurrentiestrijd
der ondernemers.
 Men ziet uit dit a11es welk een betrekkelijk ondergesehikte
rol de klassenstrijd in vergelijking met do technisehe ontwikkeling
der voortbrenging vervult. Dat zij volgens Marx de eenige
drijfkracht zou zijn van de maatsehappelijke ontwikkeling zooals
Kernkamp en Treub hebben ne~rgeschreven, 1)is ten eenenmale
,') In den Anti-Proudhon sohrijf~ Marx:
Zonder ~egonstolling goen voorui~gang dat is de wet die do
boschaving tot hoden gevolgd hoofS. Tot nu too hebben zich do
produc~iokrachton op grond van doze hoorsehappij dor klassentegenstelling ontwikkold (bl. 36 uitgave Die~z. 1892) De plaats
is niet in strijd, mot do door mij voorgestane opvatting van den
klassenstrijd, als zijnde niot do oonige bo~eegkrach~ van de
maa~schappij. En veer do on~wikkeling van de.oer-maa~sohappij
on van do socialo maatsohappij blijf~ dan o. a. nog de tegonstolling
tusschon de mensehelijko behoef~e on do ontooreikondhoid der
produetie om doze allen to bevredigon over.
Engels heof~ bovondien ui~drukkelijk vorklaard dat de eeonomischo
belangen in laatste ins~antie do bewegende kraoht van de maa~schappij zijn.
48~
onjuist. Zij is als 't ware een hulpmiddel van de technische
ontwikkeling, voornamelijk om eCn passenden juridisehen bovenbouw der maatschappij te verkrijgen.
 Nu de wending die Mr. van Blom er ann geeft: de klassenstrijd zou niet de e e n i g e maar een o u m i s b a r e factor zijn
bij de maatsehappelijke ontwikkeling. Zeker, voor complete ontwikkeling van kapitalisme uit feodalisme, van socialisme nit
kapitalisme is zij dat. Dertk haar eels weg bij her kapitalisme
men moet er natuurlijk de werkelijkheid geweld mee aandoen, want waar menschen zijn daar is technische ontwikkeling
en daar is, bij eel bepaalden ontwikkelingsstand van die techniek ook klassenvorming en klassenstrijd - - dan zou de kapitalistische maatsehappij nog wel vooruitgaan bijv. war betreft de
vorming van grootbedrijf, maar bijv. de organisatie van de
proletarische klasse ter verovering van de staatsmacht eL dus
de genootschappelijke voortbrenging zou achterwege blijven. Een
beperkte
ontwikkeling dus, blijvende in her kader van bet
kapitalisme, tenzij men aanneemt dat de groei der productieve
kraehten z66 in tegenspraak kwam met de eigendomsorde dat
de bezitters zonder er in den klassenstrijd toe te zijn gedwongen,
de socialistische eigendomsorde zouden tot stand brengen omdat
verder voortbestaau van her kapitalisme onmogelijk bleek.
 Maar is de klassenstrijd volgens Marx onmisbaar voor de
complete ontwikkeling van e i k e ma.atschappij ? EL de oer-maatsehappij dan, die volgens Marx klassenloos was (zie zijn, door
Engels opgenomen, uiteenzetting in de voorrede van de ,,Ursprung
der ~amilie,f) ontwikkelde zich naar de in klassen-verdeelde
feodale maatschappij. En de socialistische maatschappij dan, die
toch volgens Marx, wien her ontwikkelingsprincipe in merg en
been zat, evenmin als de planten- en dierenwereld verder stil
zal staan! Hoe is in de oer-maatschappij en in de socialistische
maatschappij de ontwikkeling te denken? Wel, eenvoudig z66,
dat her economisch streven der individuen dat achter techniekverbetering en klassertstrijd zit hier niet tot technische ontwikkeling en klassenstrijd voert, maar tot technische ontwikkeling
alleen. Met dien verstande dat de ideologie~n in de socialistische
maatschappij, voor zoover ze dan nie~ - - zooals de religie - tot her verleden behooren, reel meer ,~Selbstzweck,, zullen zijn
dan nu her geval is.
 -

-

483

Mr. van Blom geeft een formu]eering van her historisch
materialisme. ') Hij nectar het.de leer dat de wijze waarop de
voortbrenging van goederen geschiedt, in laatste instantie geschiedenis en inriohting der maatsehappij, ook van haar ideologie~n
als kunst, recht, moraal, religie, beheerscht en verklaart. Her
is juist, als men m a a r bedenkt dat hierbij dezelfde aanvulling
behoort als ik zooeven gaf bij hetgeen Mr. van Blom onder den
klassenstrijd verstaat. En hierbij is verder op te merken - - w a t
trouwens niet in strijd is met Mr. van Blom's formuleering - dat de inrichting der maatschappij alsmede haar ideologie~n niet
uit den oogenblikkelijken stand der voortbrengingstechniek zonder
rest te verklaren zijn maar dat her geheele verleden der maatsehappij, haar groei in onder- en bovenbouw mede in aanmerking
client te worden genomen. Elke maatschappij zit vol van economische en ideologische restes 3) die behooren bij vroegere 1oroductiewijzen en onder de wisseling der economische verhoudingen zijn
gespaard gebleven. Zelfs zijn de ideologieen niet allen geheel
uit eeonomisehe verhoudingen te verklaren. 8) Ook wordt door
1) Her Mstoriseh materialisms als zoodanig is niet moor dan
sen methods om de maatsehappij in verleden, heden en toekomst
~e onderzoeken, ofsehoon die methods wel elementen veer een
wereldbesehouwing inhoudt. Zij wordt eers~ sen afgeronde
wereldbesehouwing door er de philosophisehe geziehtspun~en van
Marx, Engels en Dietzgen a a n t e koppelen, die eehter in deze
polemiek zooveel mogelijk buiten beschouwing gela~en worden.
2) Zie bijv. ,,Der achtzshnte Brumaire". Uitgave 1885.
,,Die Tradi~ien allor redden Geschleehter laste~ wie sin Alp auf
dora Gehirne dot Lsbenden". B1. 7.
,,in den Vereinigten Staaten yon Nordamorika, we die fieberhaf~
jugendliehe Bewegung der materiellen Produktion, weder Zeit
noch @elegonheit liesz, die aloe Geisterwelt ab zu sehaffen". B1. 15.
 3) Engels schrijf~ in eon brief, afgedruk~ in do Leibziger Volkszeitung jaargang 1895 n ~ 250 (re vinden bij Woltmann, Der
Historische Ma~erialismus. B1. 243 e. v.)
,,Was nun die noch h~her in der Lui~ schwobenden ideologisehen
Gebiete angeM, Religion, Philosophic etc., so haben diese einen
vorgeschiehlichen, yon der goschich~liehen Periods vorgetundenen
und iiberkommenon Bos~and y o n w a s wir hours Bl~dsinn
nennen. Diesen verschiedenen falsehen Vorstellungen yon der
Natur, yon der Bsschaffenheit des Mensehon selbst, yon Geistern,
Zauberkr~ften, etc., lieg~ resist nur negativ Oekonomisches zu
@funds; die niedrigo 5konomiseho Entwicklung der vorgeschiehliohen Periods hat zur Erg~nzung, abet auch stellonweise zur

484

het historiseh materialisme het bestaan van idegele beweegredenen niet ontkend a) en evenmi.n zijn zij naar Marx' opvatging
slechts een getransformeerd economisch belang, wang de ideologie~n
ontstaan en wijzigen zich volgens Marx o o k - men denke sleehts
aan war hij omgrent de religie heeft g e s e h r e v e n - door de verhouding waarin bij elken ontwikkelingsstand der voortbrengingstechniek de mensehen tot de kraehten van natuur en maatsehappij
staan. Bovendien meet men in 't oog houden dat, waar in her
algemeen volgens her historisch materialisme her individueele
en ldassebelang de ideologiegn domineert, toch in uitzonderingsgevallen her omgekeerde kan plaats hebben. 2)En eindelijk dient
nog gereleveerd te worden dat bet volgen van hot klasse-belang
-dat naast her individueele belang in bet Marxisme zoo'n belangrijke rol speelt - - in vele gevallen reeds ideologische momenten inhoudt. De verhonding van eeonomischen end erbouw en ideologisehen
bovenbouw d er maatschappij is dus een zeer ingewikkeld proces. '~)
Bedingung und selbst Ursaehe die falsehen Vorstellungen yon
der Natur. Und. wenn auch das 5konomisehe Bedtirfnis die Haub~triebfeder der tortsehreitenden 1%turerkenntnis war und immer
mehr geworden ist, so w~re es dann pedantiseh, wollte man ftir
allen diesen urzust~tndliehen B15dsinn @onomisehe Ursaehen suehen."
1) Z i e Engels' boek over Feuerbaeh.
 ,,Nieht darin liegt die Ineonsequenz dass ideelle Triebkr~,fte
anerkann~ werden, sondern darin dass yon diesgn nieht welter
zurtiekgegangen wird auf ihre bewegenden Ursaehen". B1. 45.
Ui~g. 1895.
2) In her Communistiseh Manifest sehreven Marx on Engels:
In Zeiten endlich we der Klassenkampf sich der Entseheidung
ni~hert, nimmt der Aufl6sungprozesz innerhalb der herrschenden
Klasse, innerhalb der ganzen alten Gesellschaft, einen so heftigen,
so grellen Character an, dasz ein kleiner Theil der herrsehenden
Klasse sieh yon ihr lossagt und sich der revolutionn~en Klasse
anschlieszt, der Klasse welehe die Zukunft in ihren Hi~nden tragt. Wie
daher frtiher ein Theil des Adels zur Bourgeoisie tiberging, so geht
jetzt eia Theil der Boargeoisie zum Proletariat iiber, und namentlich ein Theil der Bourgeois-Ideologen, welehe zum theoretisehen
Verst~ndnisz der ganzen gesehiehfliehen Bewegung sieh hinaufgearbeitet haben. B1. 16. Uitg. Berlin 1898.
 3) Engels sehrijft in een brief, die afgedrukt is in ,,derSozialistisehe Akademiker" van 1895 (to vinden bij Woltmann. Der
historisehe Materialismus. B1. 239 e.v.)
Naeh materialistiseher @esehiehtsauffassung ist das in letzter
Instanz bestimmende Moment in der Gesehiohte die Production
and Reproduction des wirkliehen Lebens. Mehr hat weder Marx

485
De ideologie~n vervullen een onontbeerlijke rol bij de maatschappelijke ontwikkeling, die natuurlijk zonder wetenschap, moraal en
reeht niet te denken is. Dikwijls, zooals bij de technisehe wetensehap, is een nieuw stuk ideologie, een theorie of uitvinding
(waarnaar dan in her betreffende eeonomisehe milieu wordt gezoeht)
voorwaarde voor het tot stand komen van verdere eeonomisehe
ontwikkeling. Maar de ideologie~n zijn niet de beheerschende
factoren. 1) Integendeel, her economisch belang, en daarmee de
eeonomische ontwikkeling, zet zich als regel door, hetzij door
noch ich je behauptet. Wenn nun Jemand das dahin verdreht,
das 6konomische Moment sei das einzig bestimmende, so verwandelt er jenen Satz in eine nichtssagende, abstrakte, absurde
Phrase. Die 5konomische Lage ist die Basis, aber die verschiedenen
]~omente des Uberbaues -- politische Formen des Klassenkampfes
und seine Resultate - - Verfassungen, nach gewonnener Schlacht
durch die siegende Klasse festgestellt, u. s.w. -- Rechtsformen,
und nun gar die Reflexe aller dieser wirkliehen Kampfe im Gehirn
der Beteiligten, politisehe, philosophische Theorien, religiSse
Ansehauungen und deren Weiterentwickelung zu Dogmensystemen,
ttben auch ihre Einwirkung auf den Verlauf der gesehiehtlichen
Kampfe aus und bestimmen in vielen Fallen vorwiegend deren
Form. Es ist eine Wechselwirkung aller dieser ]~omente, worin
sehliesslich durch alle die unendliehe i~enge yon Zufalligkeiten
(d. h. von Dingen und Ereignissen, deren innerer Zusammenhang
untereinander so ent-fernt oder unnachweisbar ist, dasz wit ihn
als nieht vorhanden betrachten, vernachlassigen kSnnen) als
Nothwendigkeit die 5konomische Bewegung sich durchsetzt. Sonst
ware die Anwendung tier Theorie auf eine beliebige Gesehichtsperiode ja leiehter als die LSsung einer einfachen Gleichung
ersten Grades.
 1) Engels sehrijft in een brief van 1893 (re vinden bij
Woltmann. Der Historische ~faterialismus. B1. 245 e. v. en in
Mehring's Geschichte der deu~schen Sozialdemoka-atie, Deel I I ,
eerste druk, bl. 556): ,Damit hang~ aueh die blSdsinnige Vorstellung der Ideologen zusammen; weft wir den versehiedenen
ideologisehen Spharen, die in der Geschiehte eine Rolle spielen,
eine selbstandige historisehe Entwieklung abspreehen, so spraehen
wir ihnen aeh jede historische Wirksamkeit ab. Es lieg~ hier die
ordin~e undialektische Vorstellung yon Ursaehe und Wirkung
als starr einander gegengesetzter Pole zu Grunde, das absolute
~bersehen der Weehselwirkung; dasz ein historisehes Moment
sobald es einmal darch andere, sehliesslich 5konomisehe Thatsaehen in die Welt gesetzt ist, nun auch reagiert, auf seine
Umgebung und selbst seine eigenen Ursachen zurfiekwirken kann,
vergessen die Herren oft fast absiehtHch.
 486

de ideologie~n te veranderen, hetzij door den inhoud er aan te
ontnemen en alleen den ledigen vorm te laten voortbestaam En
geen uitvinding of theorie is van eenige maatsehappelijke beteekenis zoo zij niet in een eeonomiseh milieu valt dat haar kan
gebruiken. Ten slotte zij er op gewezen dab men zich - - volgens
het historisch materialisme - - den menschrals willoos automaat
van de outwikkeling der techniek en van de productieverhoudingen
mag denken. De menseh zelf veraudert de techniek in zijn eigen
belang eveuals de produetie-verhoudingen, die mensehenverhoudingen zijn. Maar hij staat bij dit alles niet vrij. Hij kan de
teehniek niet willekeurig veranderen omdat zij moet aansluiten
bij het voorhanden eeonomiseh milieu; hij kan zijn produetieverhoudingen niet willekeurig wijzigen, want ze worden bepaald
door den ontwikkelingsstand der teehniek. Maar in de techniekverandering en in de soeiale revolutie worden den menseh aangrijpingspuuten geboden voor zijn eeonomiseh handelen. De
meuseh maakt, arbeidende, zijn eigen eeonomisch milieu op
grondslag van de productietechniek. Deze veran~erende, veranr
hij ook weer het economi~ch milieu. En hiermee wegr zichzelf.
 De meerwaarde-theorie wordt door Mr. van Blom natuurlijk
niet in extenso weergegeven; het is niet doenlijk in het bestek
van deze polemiek; den lezer, die zich op de hoogte wil stellen,
verwijs ik naar de Nieuwe Tijd van Juli--Augustus 1903
bl. 514 e.v. Mijn tegenstander zoekt de beteel~enis van de Marx
waardeleer behalve als propagandamiddel, hierin dat zij van
de belangentegenstelling en dus van den ldassenstrijd een verklaring tracht te geven. Maar zij vervult toeh hog eene
andere functie, nl. deze dat zij, uitgaande van den historischmaterialistischen grondslag, de uitbuiting, het streven naar vergrooting der absolute en relatieve meerwaarde, ') de accumulatie van kapitaal, de verandering in de organische samenstelling
van her kapitaal, enz. quantitatief in een overzichtelijk beeld
tracht te brengen, om hierbij de theorie der soeiale ontwikkeling
uit te werken.
1) De meerwaarde is niet, zooals Mr. van Blom schijnt te
meenen, identisch met de kapitaalrente, maar bestaat ook uit
grondrente, onderuemerswinst, en zelfs uit de honoreering van
den nie~-waardevormenden arbeid, die Marx in Deel II van ,das
Kapital" behandelL

487
Het propagandis~isch karakter van die waardeleerI De heer
Van Blom moet eens een propaganda-vergadering beleggen om
haar uiteen te zetten; de aandaeht zal hem niet meeva]len.
Hij moet de kranten en propaganda-geschriftjes eens nagaan
waar een enkele keer de waarde we1 eens in verdwaalt en zieh
overtuigen dat zij er bijna nooit zonder kleerscheuren afkomt;
bijna altijd ]eest men daar dat de arbeiders maar de halve
waarde van zijn arbeidskracht ontvangt terwijl toch juist de in
vele opzichten zieh niet voor propaganda leenende opvattingvan
Marx is dat, terwijl de arbeider de volle waarde voor ziju arbeidskraeht ontvangt, toch wordt uitgebuit.
 De vermogensbeweging gaat volgens Marx in minder sue1 tempo
dan de bedrijfsbeweging 1); Mr. van Blom vermeldt dit niet;
') De vermogensbeweging blijft door de vermogensdeeling in
kapitalisten~amilies, (waarbij her b e d r ij r dikQvijls blijft bestaan
terwijl de v e r m o g e n s worden gesplitst) doo~- her eredietwezen en
de naamlooze vennootschap (waardoor 't mogelijk is afzonderlijke
vermogens in 66n bedrijf te beleggen) en door de mogelijkheid
dat de kapitalen van in den eoneurrentiestrijd overwonnenen voor
een deel behouden blijven, en dan iu'andere bedrijven belegd
worden, aehter bij de bedrijfsbeweging.
In das Kapital D1. I 4 e uitgave, bl. 589 e.v. sehrijft Marx:
Zugleieh reissen sich Ableger von den Ori~nal Kapitalen los
und ~unktionh'en als neue selbst~ndige Kapitale, Eine grosse Rolle
spielt dabei unter andern die Theilung des VermSgens im Kapitalistenfamftien. ,Mit der Akkumulation des Kap[tals w~chst daher
aueh mehr oder weniger die Anzahl der Kapitalisten".
,,Die Akkumulation und die sie begleitende Koncentration sind
also nicht nut auf viele Punkte zersplittert, sondern das Waehsthum der funktionirenden Kapitale ist durchkreuzt durch die
Bildung neuer und die Spaltung alter Kapitale. Stellt sich die
Akkumulation daher einerseits dar als wachsende Koncentration
d~r Prodektionsmit~el and des Kommandos fiber Arbeit, so andrerseits als Repulsion vieler individueller Kapitale yon einander".
 ,,Die Konkurrenz endet stets mit Untergang vieler kleiner Kapitalisten, deren Kapitale thefts in die Hand des Siegers fibergehn,
theils untergehn. Abgesehen hiervon bildet sieh mit der kapitatistisehen Production eine ganz neue l~acht, das Kreditwesen,
das in seinen Anf~ngen verstohlen, als beseheidne Beihfilfe der
Akkumulation, sieh einsehleieht, durch unsiehtbare Fi~den die
fiber die Oberfl~tche der Gesellschaf~ in grSssern oder kleineren
massen zersplitter~en Geldmittel in die ]~ande individueller oder
assoeiir~er Kapitalisten zieht, aber bald eine neue und furchtbare
Waffe im Konkurrenzkampf wird, und sieh schiesslich in einen

488
toch is her van belang bij de beoordeeling van her statistisch
materiaal. In den Mal~istisehen gedachtengang zijn meestal alleen
de r e l a t i e v e
statistische cijfers van belang; dus bijv. nooit
aankomen met betoogen als deze: ,,in her jaar 1900 tienduizend
kleine bezitters, in her jaar 1904 elfduizend kleine bezitters,
ergo 't Marxisme is geslagen,,; maar altijd deze cijfers behandelen in verband met de t o e n e m e n d e totaal bevolking, omdat
her bier gaat om de numerieke krachtsverhouding tusschen beide
klassen; z66 moet niet alleen de vermogensbeweging, maar ook
elke andere tendez bij de vergelijking met statistisch materiaal
behandeld wordeu in verband met de beteekenis die zij ten
aanzien van k]assenstrijd en socialisme heeft.
Mr. van Blom schrijft dat volgens Marx de armen afnemen
in welvaart; dat het op goede gronden vol te houden is dat
het Marxisme wel degelijk ,,absolute VerelendungH heeft geleerd
(bl. 4.~1). Iets verder haalt Mr. van Blom deze zinnen uit vroegere
opstellen van mij aa'n : ,Mat de levenss~andaard van her prole~ariaat
kan verbeteren wordt door her Marxisme niet ontkend,~, . . . ..
 ,,nergens in das Kapital wordt de tegenwerken'de ~endenz (bedoeld
is de aerie van her proldtariaat) uit het oog verloren,, en hij schrijft
dan verder : ,,D i t 1 a a t s t e zij toegegeven. Marx zelf sprak "vol
verwaehting van de scholing, de organisatie der arbeidersklasse,
meet als uit ,,das Kapital,,citaat te stapeleu is op citaat ten
betooge dat de maatsehappeh]ke tegenstelhugen zich verscherpen,
9.
)

ungeheuren sozialen ]~echanismus zur Centralisation der Kapitale
verwandeW'.
,,In einer gegebnen Gese]]schaft w ~ e diese Grenze erreicht
erst in den Augenblick, wo das gesammte gesellschaf~liehe Kapital
vereinig~ w~tre in der Hand, sei is eines einzelnen Kapitalisten,
sei es einer einzigen Kapitalistengesellschaf~'.
,,Vollziehe sich die Cen~ralisation auf dem gewal~samen Wege
'der A n n e x i o n - wo gewisse Kapitale so tiberwiegende Gravitationscentren ftir andre werden, dass sie zlehen - - oder geschehe
die Verschmelzung einer Menge bereits gebildeter, resp. in der
Bildung begriffener Kapitale vermit~elst des glatteren Verfahren
der Bildung von Ak~iengesellsehaften - - die 5konomisehe Wirkung
bleibt d ieselbe.
Die Welt w~re noeh ohne Eisenbahnen, h~tte sie so lange
warren mtissen bis die Akkumulation einige Einzelkapitale dahin
gebraeht h~tte dem Bau einer Eisenbahn gewaehsen zu sein. Die
Centralisation dagegen hat diess, vermittelst Actiengesellschai~en
im Handumdrehen fer~ig gebracht".
489
dat de toestand der arbeidende klasse versleehtert (eitaten, den
heer Kuyper minstens even goed bekend als mij) dan blijft in
zake het verband tussehen deze plaatseu en die waar Marx de
organisatie van her proletariaat ter sprake breugt slechts deze
slotsom te trekken dat hij van die orgauisatie verwaehtte eeu
georganiseerd verzet, maar dat eerst de definitieve overwinning,
de soeialisatie der productiemiddelen nan de arbeiders die verbeteriug van levenstoestauden brengen zou, waarnaar zij onder
het kapitalisme te vergeefs hadden gehunkerd,, (bl. 4o~1 eu 442).
 De opvatting van den heer van Blom blijkt nit dit a[les uiet
duidelijk. Geeft hij n i e t toe dat volgens ,/das Kapital,, de
levensstandaard van het proletariaat on d e r her k a p i t a l i s m e
reeds verbeteren kan, dat dus die lotsverbetering geheel zou
mocten waehten op de komst der socialistisehe maatschappij.,
De zaak is deze: lotsverbetering binnen bet kapitalisme is voor
bet proletariaat volgens ,,das Kapital,~ mogelijk, mawr nooit in
die mate dat de revolutionaire energie er door verslappen zM
eu her proletariaat van de verwezenlijking van her socialisme
zal afzien: Wanneer de beer van Blom meent dat ~das Kapital,~
,~absolute Verelendung,, leert, antwoord ik hem dat hij daarmee
't bewijs levert Marx' hoofdwerk uiet of niet voldoende gelezen
te hebben. De plaatsen die op toeuemende ellende wijzeu en die
welke de mogelijkheid van betere proletarische leveusvoorwaardeu
onder het kapitalisme toegeven, ziju nie~s auders dan de beelden
van de afzonderlijke door Marx in her kapitalisme ontdekte,
elkaar tegenwerkende tendenzen, die tot ggn beeld vereenigd
moeten worden, wil men de concrete werkelijkheidgeven. Wanneer men leest dat Marx op plaatsen waar hij de twee bestaande
tendenzen samenvat, o. a. schrijft dat bij verhoogde produetiviteit van den arbeid de bepaling van her re~ele arbeidsloon
afhangt van her relatieve gewicht dat de druk van het kapitaal
te eerier zijde de weerstand van de arbeiders te anderer zijde
in de weegschaal werpt,, (das Kapital D1. I bl. 485 en 4.86 4 ~ Druk),
wanneer hij bij de behandeling van die tegenwerkende tendenz
schrijft dat de vaststelling van eeu normalen arbeidsdag her resultant is van een eeuwen langen strijd tusschen kapitalist en arbeider
(ibidem bl. 233), dat de fabriekswetgeving een ann het kapitaal
ontwrongen concessie is (ibklem bl. 453), dat de Engelsche
arbeiders door fabriekswetgeving een ,,physieke en moreele
E c o m 1905.
 33

4,90
wedergeboorte,, hebben ondergaan 1) (ibidem bl. 259), dat ,,her
arbeidsloon nooit stijgt in verhouding van de productiviteit van
den arbeid,, (ibidem bl. 568) en dus de mogelijkheid van een
absolute stijging van het refiele arbeidsloon toegegeven wordt,
als men verder leest dat ,,onze behoeften en genieti,gen nit de
maatsehappij ontspringen, dat we ze dus nan de maa.tschappij
meten eu niet ann de voorwerpen hunner bevrediging, dat ze
van maatsehappelijken en dus van relatieven aard zijn. (Lohnarbeit und Kapital bl. 25 uitg. Berlin 1891), dat ,,als de
arbeidersklasse arm gebleven is, alleen slechts minder arm, zij
dan relatief eveu arm gebleven is, want als de uitersten der
armoede niet afgenomen zijn, zijn zij toegenomen omdat de
uitersten van den rijkdom toegenomen ziju,, (das Kapital D1. I.
bl. 617), dat een verbetering van bet proletarische levenslot
hoogstens beteekent #dat de gouden keten die der arbeider zich
zelf gesmeed heeft wat meet uspeelruimte toelaat (ibidem bl.
582) dan is er maar d~u erkenning mogelijk: dat Marx in ,,das
Kapital,, de overwinning van de voor het proletariaat ongunstige
tendenz door de tegenwerkende tendenz der proletariselle organisaties onder her kapitalisme mogelijk aeht maar dat desniettegenstaande, door de grenzen die er onder het kapitalisme ,tan die
tegenwerkende tendenz zijn gesteld, het proletariaat zijn aerie
meer en meet gaat riehten op her soeialis6ie.
Ik wenseh van den beer van Blom ten aanzien van elk
punt dat ik als kritiek op of als aanvulling van ziju Marx-"
in~erpretatie gaf een duidelijke verklaring. Mij dunkt, als hij
onbevooroordeeld het hier aangevoerde materiaal uit de werkeu
van Marx en Engels toetst zal hij tot de eonelusie komen dat
w i e een andere dan de hier voorgestaue opvatting huldigt, een
onwetende of erger is.
R. K u r P ~.
 (Wordt vervolgd.)
~) Dit alles sluit dus ~n verkortlng van arbeldsd~mr, beperking
van vrouwen- en kindorarbeid, enz. enz.
