Het MAB vóór 50 jaar
GESCHIEDENIS

Het AAAB vóór 50 jaar
Oktober, november, december 1947

Prof. Dr. MA. van Hoepen

Prof. Dr. H.J. van der Schroeff opent het
oktobernummer met de bijdrage: 'Enige opmerkin­
gen over mogelijkheden en wenselijkheden van
een verbizondering in de uitoefening van het
accountantsberoep’. Het is volgens Van der
Schroeff nodig een duidelijk onderscheid te maken
tussen specialisatie en differentiatie in het
accountantsberoep. ‘Specialisatie (kan) worden
aangegeven als de horizontale verdeling van de
productie over verschillende naast elkaar staande
bedrijfskolommen’. Als voorbeelden van deze
vorm van verbijzondering in het accountantsbe­
roep worden onder meer genoemd: ‘accountants
gespecialiseerd op het levensverzekerings- en
schadeverzekeringsbedrijf en accountants verbizonderd op het hotel- en restaurantbedrijf’.
Volgens de auteur loopt door deze vorm van
verbijzondering het beroepsgeheim groot gevaar.
De accountant zou zijn beroepsgeheim schenden
‘door ‘features’ van het ene bedrijf naar het
andere.... over te brengen......Zou men daarte­
genover de eis willen stellen, dat de accountant
van zijn door specialisatie verworven kennis geen
gebruik mag maken, dan zou daarmee de ratio
voor de specialisatie komen te vervallen’. Onder
differentiatie in het beroep verstaat Van der
Schroeff ‘een verbizondering op de twee functies,
welke in het beroep geïntegreerd zijn, te weten de
controlerende en de adviserende functie’. Hoewel
het niet de bedoeling is van de auteur over deze
differentiatie het laatste woord te spreken (‘De
bedoeling, waarmee ik dit opstel schreef, reikt niet
verder dan om de voor- en nadelen aan een
verbizondering van de beroepsuitoefening verbon­
den, tegenover elkander in het licht te stellen’),
worden de nadelen (met name het coliisiegevaar)
zo breed uitgemeten, dat vele zinsneden (iets
gemoderniseerd van stijl en taalgebruik) zo aan

DECEMBER 1997

IfflAB

hedendaagse MDW-rapportage ontleend zouden
kunnen zijn.
 Ook Drs. A.J.F. Reyn laat zich uit over de
wenselijkheid van differentiatie in het beroep als
hij schrijft over: ‘De functie van de belastingdes­
kundige in de organisatie van het accountantskan­
toor’. De schrijver acht het rationeel en zelfs
gewenst, ‘dat het accountantskantoor... van
controlecliënten (bij wijze van service) belasting­
aangelegenheden behandelt,... daarbij (mag) de
accountant zijn algemene functie ... (vertrouwens­
man van het maatschappelijk verkeer)... ook
tegenover de belastinginspectie ... niet
veronachtzamen’. Daarbij is het geen probleem,
dat het accountantskantoor een belastingdeskundi­
ge in dienst neemt, ‘de functie van deze belasting­
deskundige ... moet van adviserende aard zijn:
(hij) mag naar buiten niet zelfstandig optreden’.
De auteur acht ‘het niet gewenst dat de belasting­
aangelegenheden van belastingcliënten (MAvH:
dat wil zeggen niet-controle cliënten) behandeld
worden, op grond van het feit dat het gevaar
bestaat dat zowel bij de belastinginstanties als bij
de cliënten een te groot vertrouwen gewekt wordt
... indien men de opdrachten van de belastingcliën­
ten niet wil prijsgeven dan is de enige rationele
oplossing gelegen in het stichten van een zelfstan­
dig belastingadvieskantoor dat onder een andere
naam dan die van het accountantskantoor gevoerd
wordt’.
Prof. Dr. M.A. van Hoepen is hoogleraar bedrijfshuishoudkunde en accountancy EUR, vennoot (d.m.v. beroepsvennoot­
schap) van Deloitte & Touche Registeraccountants, lid Raad
voor de Jaarverslaggeving, Raad Ondernemingskamer Ge­
rechtshof Amsterdam.
67 1

P. de Wolft'bespreekt het boek: ‘Statistiek en
werkelijkheid’ van dr. W.H. Posthumus-Van der
Goot. De bespreker heeft veel waardering voor het
feit dat hel boek boven ‘Baedekers, ‘onmisbaar,
maar wel een tikje saai’ uitgaat’. De ‘vlotheid ...
verheft zich ... met zeer grote waarschijnlijkheid
op significante wijze boven het peil. dat voor
dergelijke publicaties gebruikelijk is’.
 Ch. Hagemann maakt in de rubriek: ‘Uit het
buitenland’ melding van de dreigende nationalisatie
van de accountantsfunctie voor de 800 in de National
Coal Board verenigde mijnondernemingen. De Britse
regering dreigt deze functie te doen vervullen door de
‘Civil Service’, zonder ‘schadeloosstelling ... voor
hen, die de opdrachten verliezen’.
In het novembernummer maakt de redactie
melding van het feit, dat Dr. S. Kleerekoper
(rubrieksredacteur voor literatuur) is benoemd tot
gewoon hoogleraar in de Beginselen der Econo­
mie. alsmede in de Economische en Sociale
Politiek aan de Universiteit van Amsterdam.
'Ofschoon in zijn leeropdracht in het bizonder de
sociale economie is in het oog gevat, is het (de
redactie) bekend dat van hem verwacht wordt dat
ook de bedrijfseconomische aspecten van zijn
onderwijs niet zullen worden veronachtzaamd’.
Zoals uit de vorig jaar in deze rubriek bespro­
ken kenobject-discussie (blijkens de omslag van
het novembernummer is van de overdruk van de
artikelen van Limperg in 1946 over ‘Het object
der Bedrijfshuishoudkunde’ reeds een tweede druk
verschenen) en uit de zojuist vermelde benoeming
naar voren lijkt te komen, lagen de beoefening van
de algemene en de bedrijfseconomie vijftig jaar
geleden dichter bij elkaar dan thans. Dit wordt in
zekere zin nog eens bevestigd in de bijdrage van
Dr. J.L. Mey Jr. over: ‘Kostprijs en prijsleer in
sociale economie en bedrijfseconomie’. J.L. Mey
geeft een uitvoerige analyse van de algemeen
economische literatuur met betrekking tot de
verklaring van de aanbodzijde. Slechts in het
geval van de monopolist is de algemene economie
er zijns inziens anno 1947 in geslaagd de aanbod­
zijde te verklaren; voor andere marktvormen zal
zij daarvoor steun moeten zoeken bij de bedrijfs­
economie. Met name ‘door Duitse beoefenaren der
bedrijfseconomie als Schmalenbach, Schmidt en
in de laatste tijd Mellerowicz ...is de prijspolitiek
meer in het centrum der belangstelling getrokken’.
 672

Van deze adepten van de differentiële kostenbeschouwing is voor de verklaring van de aanbod­
curve in de algemene economie, volgens J.L. Mey,
echter weinig heil te verwachten. Als hij dan ook
de aanbeveling doet, dat ‘op het gebied van de
waarde- en de prijsleer ... de algemene economie
voor het ogenblik althans ... verstandig doet zich.
speciaal wat de kosten aangaat, rekenschap te
geven van de resultaten der bedrijfseconomische
analyse’, doelt hij daarmee vooral, zo niet uitslui­
tend, op de Limpergiaanse bedrijfseconomie.
J.E. Spinosa Cattela besteedt aandacht aan een
in Australië nieuw opkomende vorm van balans­
presentatie, namelijk die in staffelvorm, met
afzonderlijke vermelding van het werkkapitaal.
Als voorbeeld geeft hij de balans per 30 juni 1947
van Smith Mitchell & Co. Ltd. Moutfabrieken te
Melbourne. Opvallend daarin is de toevoeging aan
de omschrijving van de post goodwill: ‘At bookvalue: below valuation’. Een impairment-test voor
immateriële vaste activa kende men blijkbaar in
Australië al in 1947.
M.C. Wintersteyn reageert op de bijdrage van
Van der Schroeff in het oktobernummer over de
‘verbizondering in het accountantsberoep’. ‘Met
de daarin voorkomende opvattingen van de
hooggeleerde schrijver (is hij) het volkomen eens’.
 Evenwel wil hij naast de adviserende en de
controlerende functie ook een organiserende
functie onderscheiden op het terrein van de
administratieve organisatie. Voorts spreekt hij zijn
teleurstelling erover uit dat ‘de interne accountant
(in de bijdrage) een beetje het stiefkind (is). En
dat is verkeerd’. In een naschrift meldt Van der
Schroeff, dat een differentiatie op de administratief-organisatorische functie ‘kan worden
overwogen en voor sommige gevallen doelmatig
moet worden geacht'. Evenwel ‘ligt er (volgens
Van der Schroeff) ten aanzien van deze administratief-organisatorische arbeid’ geen collisiegevaar op de loer. ‘Bij vele vraagstukken in de
regeling van het beroep (neemt) de interne accoun­
tant een andere plaats in dan zijn collega in de
vrije beroepsuitoefening. En men moet er dan ook
geen miskenning van een interne accountant in
zien, indien voor deze regelingen in het bizonder
de aandacht naar de openbare accountant uitgaat’.
De bijdrage in het oktobernummer van Drs.
 A.J.F. Reyn over de 'Belastingdeskundige en de

DECEMBER 1997

JfflAB

organisatie van het accountantskantoor’ roept
twee reacties op, één van F J . Prause (onder
voornoemde titel) en één van H.J. Hebly (onder de
titel: 'Het A.B.C. van de combinatie Accountantbelastingconsulent’). Beiden ageren tegen de
conclusie van Reyn, dat belastingwerkzaamheden
voorniet-controle-cliënten in een zelfstandig
belastingadvieskantoor moeten worden onderge­
bracht. Zulks brengt met zich mee, dat de
belastingambtenaar, ‘de accountant ‘s morgens in
zijn winterjas ziet en ‘s middags in zijn regenjas’
(Hebly). 'Het al of niet gecontroleerd zijn der
cijfers (moet) duidelijk blijken uit de belasting­
aangifte’ (Prause). Reyn schrijft in een naschrift,
dat het zijn bedoeling was aan te geven, dat de
accountant, ‘ ‘s middags helemaal niet zou komen,
en (dat hij) altijd slechts één jas (zou dragen),
namelijk die van vertrouwensman van het maat­
schappelijk verkeer’. 's-Middags moet de 'belas­
tingadviseur die de belastingcliënten behandelt’
komen. De suggestie van Hebly, dat de accoun­
tant, die zich ook met belastingzaken bezighoudt,
zou moeten toetreden tot een beroepsorganisatie
van belastingconsulenten komt Reyn absoluut
onwenselijk voor.
In de rubriek: ‘Uit het buitenland’ gaat Drs.
J.M. Tanis in navolging van Spinosa Cattela
eveneens in op de ‘Verticale balansopstelling’,
mede naar aanleiding van het jaarverslag 1946/
1947 van Caterpillar Tractor Co. in de VS.
 Belangrijker nog dan de ook door Caterpillar
toegepaste verticale balansopstelling, acht Tanis,
in navolging van de Amerikaanse literatuur (onder
meer G.O. May, ‘The future of the Balancesheet’,
The Journal of Accountancy, aug. 1947 - ook door
Spinosa Cattela geciteerd), een uitvoeriger
toelichting van de verschillende balansposten, een
adequate verlies- en winstrekening (‘a well
arranged income and surplus account’) en een
SHBM (‘a lucid statement of resources which
have become available during the year and the
disposition thereof). Daar ‘een balans in de regel
niet meer is dan een verzameling van niet homoge­
ne residuwaarden’, pleit Tanis (in navolging weer
van May) voor het naast de balans opnemen van
een staat ‘van boekwaarden afgeleid uit de
‘earning capacity’ van de onderneming,... zonder
dat een ‘winst’ of ‘verlies’, welke hieruit voort­
vloeit ten gunste of ten laste gebracht wordt van
het resultaat over het afgelopen boekjaar’. De
‘statement of non-owner movements in equity’,

DECEMBER 1997

E !ab

dan wel de ‘statement of comprehensive income’
is kennelijk niet zo nieuw als wel eens gedacht
wordt.
Het novembernummer besluit met de gebruike­
lijke Repertoria (boeken en tijdschriften). Ik meld
hieruit het verschijnen van (de eerste druk van)
‘De leer van de kostprijs’ van H.J. van der
Schroeff (prijs: ƒ 23,50, niet goedkoop, een
jaarabonnement op het MAB kostte in 1947 :
ƒ 13,15). Voor deze Repertoria worden twee
mededelingen geplaatst. De eerste (uitgebreide) is
als tijdsbeeld opvallend. Zij is afkomstig van De
Nederlandsche Bank N.V. en betreft de ‘Wet
Herstel Vermogensovergang Rijksmarkengebied’.
Op 1 april 1941 was de deviezengrens tussen een
groot deel van het bezette West Europa (waaron­
der Nederland) en Duitsland opgeheven: het zgn.
 Rijksmarkengebied. De bedoeling van de wet is nu
de eigendom van binnenlandse vermogensbestand­
delen overgegaan van Nederlandse ingezetenen
naar niet-Nederlandse ingezetenen uit het Rijks­
markengebied (voorzover geen ‘vijanden’) van
rechtswege op de Staat der Nederlanden te doen
overgaan, overigens tegen vergoeding. Het op de
hiervoor geschetste wijze door ‘vijanden’ verkre­
gen vermogen was reeds eerder - zonder vergoe­
ding - op de Staat der Nederlanden overgegaan
(Besluit Vijandelijk Vermogen). Voorde goede
orde zij opgemerkt, dat ook goud weliswaar onder
deze Wet viel, maar dat Zwitserland - als neutrale
staat - overigens geen deel uitmaakte van het
Rijksmarkengebied. De tweede mededeling is
mijns inziens minder ‘tijdstekenend’, deze betreft
de verkrijgbaarheid van bedrijfseconomische
kengetallen bij het Economisch Instituut voor de
Middenstand.
Het decembernummer bevat twee publicaties
op het terrein van de overheidsadministratie. J.H.
Textor schrijft over: ‘De vernieuwing der over­
heidsadministratie in verband met de structurele
wijzigingen in de overheidshuishouding’ en G.A.
Delfos behandelt het: ‘Rapport van de Commissie
tot Herziening van de Provinciale Comptabiliteitsvoorschriften’. Beide artikelen zijn erg feitelijk
van aard. Ik heb er voor de hedendaagse lezer
weinig opmerkelijks in aangetroffen.
 Drs. L.F. Ras publiceert een bijdrage over: ‘De
interne accountant'. De openingszinnen luiden:
‘Dit onderwerp is niet nieuw ... Hierover is reeds

673

veel geschreven en nog meer gesproken'. De
bijdrage is dan ook voornamelijk een overzicht
van de stand van zaken van de discussie over dit
onderwerp (met name de standpunten van Blazer,
Goudeket, Limperg en Moret). Ik moge verwijzen
naar eerdere afleveringen van deze rubriek. In het
kader van de door Van der Schroeft' genoemde
‘verbizondering’ ziet Ras de functie van de interne
accountant primair als een differentiatie op de
‘voorlichting en het advies aan de leiding’. De
snelle ‘inktvlekwerking’ van het artikel van Van
der Schroeff (zie ook de bijdrage van Wintersteyn
in het novembernummer) is opmerkelijk.
K. Baarsen stelt onder de titel: ‘Nieuwe
problemen’ een onderwerp aan de orde, dat in de
jaargang 1947 al eerder is behandeld: de taak en
de verantwoordelijkheid van de accountant in de
geleide economie. In de vigerende economische
orde (‘noch een zuiver kapitalistische, noch een
volledig geleide economie') moet de accountant
niet neutraal zijn, maar onzijdig, aldus Baarsen;
enerzijds kan hij de belangen van de individuele
ondernemers dienen, anderzijds die van de over­
heid. Voor diverse opdrachten acht hij het ‘doel­
treffend en niet in strijd met de onzijdigheid ... om,
gelijk in de zoveel oudere practijk van taxateurs
en scheidslieden... door 2 geïnteresseerden ... 2
public accountants aan te wijzen, die ..., al of niet
onder toevoeging van een derde, beslissen’.
 Drs. S.C. Bakkenist publiceert een (in verband
met de voortdurende papierschaarste verkort)
verslag van de studievergadering van NIVA en
VAGA van 7 juni 1947. Het thema was: ‘De
openbare accountant en de behandeling van
belastingzaken’. De eerder vermelde discussie
tussen Reyn. Prause en Hebly vond in deze
studievergadering klaarblijkelijk zijn grond. De
eerste en de derde preadviseur (respectievelijk
Drs. M.F.J. Cool, lid NIVA en Drs. E.E. Hermsen. lid VAGA) zien geen ‘bezwaar tegen het
(door de accountant) aanvaarden van de verant­

674

woordelijkheid voor het werk van de
belastingafdeling’ (Cool). Hermsen (belastingin­
specteur) meent evenwel, ‘dat de accountant in het
algemeen niet over de allround deskundigheid
beschikt, die nodig is voor het vervullen van de
functie van belastingadviseur’. De tweede pread­
viseur (L.G. van der Hoek, lid NIVA) meent, dat
belastingzaken ‘niet tot het eigenlijke terrein van
de accountant behoren’. Zijns inziens dienen
‘accountant... en belastingadviseur elk voor zich
zelfstandig gevestigd (te blijven), doch van
eikaars diensten gebruik (te m aken)...’. Hij acht
het evenwel ‘ongewenst, (dat zij) in eikaars
financiële resultaten ... delen’. Voorde naamsbe­
kendheid was het niet publiceren van een volledig
stenografisch verslag (zoals voor de oorlog
gebruikelijk) geen probleem. Bakkenist somt
vrijwel alle discussianten bij name op. ‘Het
merendeel van de debaters nam stelling tegen het
prae-advies van de Heer van der Hoek en gaf als
mening te kennen, dat de accountant ook belas­
tingzaken moet behandelen'. Drs. Delmonte werpt
de vraag op: ‘Wie deze zaken dan moet behande­
len, dat wil zeggen met wie de accountant dan
moet samenwerken, omdat er geen “erkende”
belastingconsulenten bestaan’.
 Tot slot nog een korte spellingsontboezeming
van uw chroniqueur. Tot en met het aprilnummer
van de jaargang 1947 werden in de bijdragen
afwisselend de (toen officiële) spelling van De
Vries en Te Winkel (1883) en de vereenvoudigde
spelling (Kollewijn 1934) aangetroffen. Vanaf het
meinummer 1947 zijn de bijdragen consequent
gesteld in (of aangepast aan) de per 1 mei 1947
van kracht geworden officiële schrijfwijze (zoals
vastgelegd in de Woordenlijst van de Nederlandse
Taal - 1954). Het voordeel daarvan had kunnen
zijn, dat uw chroniqueur niet voortdurend alert
had behoeven te zijn om te bepalen of er sprake
was van een citaat of een weergave in eigen
bewoordingen. Het Spellingsbesluit 1994 doet dit
voordeel weer teniet.
DECEMBER 1997

EJAB.
