Discontinuïteit en de expectation gap
A C C O U N TA N T S C O N T R O L E

Discontinuïteit en de
expectation gap
Lucas J. van Eeghen
ting Standards (IAS) en de bestaande Nederlandse
accountantspraktijk aan bod. Deze laatste zullen blijken bij te dragen aan de expectation gap. Tot slot worden de uitkomsten geplaatst in het perspectief van de
verplaatsing van ondernemersrisico’s.
SAMENVATTING Teleurstellingen bij beleggers en crediteuren bij
hun vertrouwen in gecontroleerde ﬁnanciële verslagen hebben
geleid tot het spreken over een ‘expectation gap’. Deze verwachtingskloof is maximaal als de onderneming met een goedgekeurde jaarrekening, uitgaande van continuïteit, kort daarop
in zodanig ernstige ﬁnanciële moeilijkheden blijkt te verkeren
dat gehele of gedeeltelijke liquidatie noodzakelijk wordt. In dit
artikel worden de grenzen en het belang van de continuïteits-

2

De expectation gap en de betrouwbaarheid
van de gecontroleerde jaarrekening
2.1 Normatieve aspecten aan het getrouwe beeld

veronderstelling verkend. De thans bestaande praktijk wordt
vergeleken met de wet, RJ-richtlijnen, en Richtlijnen voor de
Accountantscontrole. Betoogd wordt dat de bestaande praktijk,
die synchroon loopt met de wijze van aanpak in de International
Accounting Standards, onwenselijk en onjuist is en misverstanden
over zich af moet roepen.
1

Plan van behandeling
Na een korte verkenning van de expectation gap zullen de pijlen worden gericht op de betrouwbaarheid
van de jaarrekening in het licht van de continuïteitsveronderstelling. Daartoe wordt het juridische feitelijke insolventiebegrip uitgewerkt en de samenhang
met het continuïteitsbegrip in de wet en de Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving getoond. Vervolgens
komen verschillen met de Richtlijnen voor de
Accountantscontrole (RAC), International Accoun-

Mr. L.J. van Eeghen is advocaat sedert 1979 en als partner verbonden aan Höcker Rueb Doeleman Advocaten te Amsterdam.
 Hij is gespecialiseerd op het gebied van het ondernemingsrecht
(internationale transactiepraktijk) en insolventierecht. Van Eeghen
is bezig met een promotieonderzoek (UvT, Vriesendorp) naar
wenselijk recht in de periode voor faillissement. Met dank aan
Prof. Dr. A. de Bos RA en Dr. H. Donker RA (EUR).
328

MAB

De expectation gap1 bestaat uit het verschil tussen datgene wat het publiek verwacht en de schijnbaar zichtbare
uitkomst van de controle door de accountant. Ook als
de accountant zijn werk goed heeft gedaan, kunnen verwachtingen over de betrouwbaarheid tot ernstige
teleurstelling leiden. Globaal zijn er drie oorzaken:
a de controle kan geen absolute garanties geven over de
kwaliteit en volledigheid van de administratie waarop
de jaarrekening is gebaseerd;
b de weergave van de gegevens in de jaarrekening
behoeft interpretatie omdat zij niet alleen bestaat uit
al gerealiseerde kasstromen, maar ook in belangrijke
mate uit verwachtingen;
c de weergave van de onderneming in de jaarrekening is
per definitie beperkt en kan ook niet tegemoetkomen
aan de informatiebehoeftes van alle gebruikers.
 Oorzaak a is het publiek makkelijker uit te leggen. Oorzaak b is aanleiding voor moeilijker grijpbare teleurstellingen omdat, zoals bijvoorbeeld Van Rooijen
(2002) heeft aangetoond, er binnen de Nederlandse
wetgeving minimaal 85 verslaggevingsalternatieven
zijn die betrekking hebben op stelselkeuzes, stelselwijzigingen, schattingen en schattingswijzen. De keuzes
leiden tot een redelijk goed tot redelijk slecht beeld
van de winst van een onderneming. De betrouwbaarheid als weergegeven verwachting van nog te realiseren
relevante kasstromen kent geen absoluut2 karakter:
‘profit is an opinion, cash is king’. Voor leken is het

j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 4

moeilijk te vatten dat cijfers afhankelijk zijn van een
subjectieve perceptie. En zelfs analisten blijken met de
interpretatie de nodige moeilijkheden te hebben. De
keuze die in verband met c in het ‘conceptual framework’ van de International Accounting Standards
Board, het ‘Stramien’, is gemaakt om de aandeelhouder en zijn adviseur tot hoofdgebruiker te bestempelen, lijkt samen te vallen met een stijgende populariteit van de waardering volgens ‘fair value’. Daarmee
kunnen grotere veranderingen in waarde door de tijd
heen ontstaan en is het voorzichtigheidsbeginsel meer
op de achtergrond geraakt. De kloof tussen continuïteit en discontinuïteit is zo ook ogenschijnlijk groter
geworden. Accountants lijken voor een moeilijke taak
te staan het publiek duidelijk te maken dat, en hoe,
hun verwachtingen moeten worden bijgesteld, willen
zij ook gerechtvaardigd zijn.
 Afgaande op de IAS speelt de betrouwbaarheid als
eenduidig begrip de financiële economie ook zelf
parten. IAS3 1, alinea 10 bepaalt schijnbaar normatief:
‘De jaarrekening moet een getrouw beeld geven van
de financiële positie, de financiële prestaties en de kasstromen van een onderneming’. Dit normatieve begrip
wordt vervolgens vervangen door de eigen standaard
(behoudens extreme uitzonderingen, IAS 1, alinea 16)
als objectieve definitie van betrouwbaarheid: ‘Indien
de International Accounting Standards op correcte
wijze worden toegepast en daar waar nodig aanvullende toelichtingen worden verstrekt, leidt dit in vrijwel
alle omstandigheden tot een jaarrekening die een
getrouw beeld weergeeft’ (en in IAS 1, alinea 15:) ‘In
vrijwel alle omstandigheden wordt een getrouw beeld
verkregen door in alle wezenlijke opzichten de toepasselijke International Accounting Standards na te leven
(..)’. Met dit begrip van betrouwbaarheid – bijvoorbeeld ook door de invulling daarvan door ‘neutraal
(..) en vrij van vooroordelen’ en ‘in alle wezenlijke
opzichten volledig’ (IAS 1, alinea 20) – wordt een
beeld opgeroepen dat bij het publiek tot teleurstellingen moet leiden. Zo versta ik ook de kritiek van Van
der Zanden in zijn noot bij Sobi/Reed Elsevier4: ‘de
uitleg’ (van het getrouwe beeld in de IAS, LvE) ‘is
uitermate restrictief zoals uit de tekst blijkt en leidt
slechts tot additionele informatieverstrekking’.
 Maar die teleurstelling kan zich vertalen in gerechtvaardigde vragen als: had de discontinuïteit niet eerder kunnen worden geconstateerd en daarmee de
schade kunnen worden beperkt en hadden niet eerder
maatregelen kunnen worden genomen om de discontinuïteit te voorkomen? De jaarrekening die uitgaande van continuïteit een getrouw beeld gaf, blijkt
na discontinuïteit nauwelijks waarde te hebben. De
juistheid van de continuïteitsveronderstelling is wezenlijk voor de betrouwbaarheid van de jaarrekening
en daarmee een grondbeginsel. Bij discontinuïteit
moeten alle verwachtingen in verband met de noodzaak tot liquidatie worden bijgesteld. Actief vermindert
tot liquidatiewaarde en dient meestal tot zekerheid van
de financier. Allerhande verplichtingen – schadeclaims
en latente verplichtingen – verschijnen. De grenzen
zouden zowel in het belang van de onderneming als
van de gebruikers van de jaarrekening bij voorkeur zo
exact mogelijk moeten worden bepaald. Hierna zal
nader worden ingegaan op de grenzen aan de continuïteitsveronderstelling bezien vanuit specifiek daarop gerichte regelgeving. Daartoe wordt eerst stilgestaan bij ontwikkelingen in de Nederlandse rechtspraktijk bij het begrip van feitelijke insolventie.
Uiteindelijk wil ik daarmee laten zien dat de huidige
praktijk en de regels in de IAS met een conceptueel
onjuist begrip bijdragen aan de verwachtingskloof.
 3

Juridische insolventiebegrippen
3.1 De Faillissementswet (‘F’)
Volgens artikel 1 F is er sprake van tot faillissement leidende insolventie, als de schuldenaar in de toestand
verkeert dat hij heeft opgehouden te betalen, waarbij
de ‘toestand’ wijst op ‘enige tijdsduur’5. Het artikel verwijst naar een liquiditeitstekort dat voor kortere termijn voorduurt. Een tijdelijk tekort op de zeer korte
termijn aan kasmiddelen gecombineerd met een overstand bij de bank (‘liquiditeitstekort in enge zin’) waardoor op enig moment betaling niet mogelijk is, is dus
niet voldoende als op korte termijn wel liquide middelen ter beschikking zullen komen. Het tijdstip waarop
een faillissement wordt uitgesproken is echter betrekkelijk willekeurig en geeft niet aan of niet al eerder aan
het in artikel 1 F genoemde criterium werd voldaan.
2.2 Getrouw beeld en continuïteit
3.2 Jurisprudentie (Beklamel en Sobi/Hurks II)
De expectation gap neemt vanzelf grote proporties
aan als het aankomt op de betrouwbaarheid van de
continuïteitsveronderstelling. De teleurstelling van
beleggers, crediteuren, afhankelijke bedrijven en werknemers na discontinuïteit is eigen aan de insolventie.
 j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 4

Uit het arrest van de Hoge Raad, Sobi/Hurks II6 blijkt
dat er voor het uitspreken van het faillissement al een
moment kan zijn dat de onderneming feitelijk zou
moeten worden gestaakt en crediteuren moeten wor-

MAB

329

A C C O U N TA N T S C O N T R O L E
den gewaarschuwd en/of faillissement/surseance zou
moeten worden aangevraagd. De Hoge Raad (en de
lagere rechter) werd in deze zaak niet gevraagd een
financieel economisch criterium te beoordelen, maar
meende wel dat het Hof het juist zag dat er ‘sprake
(is) van een keten van gebeurtenissen, die bij de
betrokkenen het inzicht moeten doen groeien dat
hun handelwijze niet (langer) geoorloofd is. In verband met de ingestelde vordering is onvermijdelijk
dat het tijdstip wordt gemarkeerd vanaf wanneer het
handelen als onrechtmatig moet worden aangemerkt.
 Omdat het vaststellen van dit tijdstip tot op zekere
hoogte arbitrair is, zal de rechter dan ook, mede nu
het verwijt handelen in strijd met de in maatschappelijk verkeer betamelijke zorgvuldigheid inhoudt, een
datum kiezen die aan de veilige kant is, derhalve
onvermijdelijk ten gunste van degene aan wie het verwijt wordt gemaakt.’ Ook in andere zaken werd de
rechter geen financieel criterium7 ter beoordeling
voorgelegd8. Het criterium lijkt toch al te zijn geformuleerd in de Beklamel-jurisprudentie9. Deze verbiedt
een bestuurder verplichtingen aan te gaan waarvan
hij weet of moet weten dat die niet binnen een ‘redelijke termijn’ zullen kunnen worden voldaan terwijl er
overigens onvoldoende verhaal is. Met dat laatste
wordt bedoeld een tekort na liquidatie: ‘verhaalsinsolventie’10. De ‘redelijke termijn’ lijkt te verwijzen naar
een korte termijn en wel de momenten waarop verplichtingen opeisbaar worden, dus zeg maar de factuurtermijn. Het criterium lijkt aldus te verwijzen naar de
beschikbaarheid van voldoende liquide middelen op
kortere termijn, en daarmee goeddeels samen te vallen met het hiervoor besproken criterium voor het
uitspreken van faillissement in 1 F, een chronisch
tekort in het beschikbare werkkapitaal. Het werkkapitaal als verschil tussen de vlottende activa en kortlopende schulden moet voor een goed oordeel wel
worden ‘geschoond’. Het gaat om alle liquide of op korte termijn daadwerkelijk liquide te maken activa (dus
bijvoorbeeld geen betwiste vorderingen of incourante
voorraden) inclusief eventueel bestaande kredietruimte enerzijds, en alle op korte termijn te betalen schulden (bijvoorbeeld niet het bankkrediet dat niet naar
verwachting zal worden opgeëist en wel vervallende
verplichtingen van langlopende schulden) anderzijds.
Omdat het Beklamel-criterium ziet op het aangaan
van alle nieuwe verplichtingen impliceert het omgekeerd de plicht tot staking van de onderneming11.
 Feitelijke insolventie van een onderneming doet zich
dus in elk geval voor als zij niet meer binnen redelijke
termijn aan haar verplichtingen kan voldoen, omdat zij
een negatief geschoond werkkapitaal heeft, en overigens (na liquidatie) verhaalsinsolvent zal zijn12.
 330

MAB

4

De continuïteitsveronderstelling
4.1 Artikel 2:384 lid 3 BW en RJ-Richtlijnen
De wet veronderstelt in artikel 2:384, lid 3 BW dat discontinuïteit kan worden vastgesteld: ‘Bij de waardering
van activa en passiva wordt uitgegaan van de veronderstelling dat het geheel der werkzaamheden van de
rechtspersoon waaraan die activa en passiva dienstbaar
zijn, wordt voortgezet, tenzij de veronderstelling onjuist
is of haar juistheid aan gerede twijfel onderhevig is; alsdan wordt dit onder mededeling van de invloed op vermogen en resultaat in de toelichting uiteengezet’. De
veronderstelling is een grondbeginsel waarvoor de primaire verantwoordelijkheid bij het bestuur ligt, maar
die controle van de accountant behoeft. De beoordeling
van de continuïteitsveronderstelling slaat niet alleen op
de balansdatum, maar ook op ontwikkelingen tussen de
balansdatum en het afgeven van de verklaring. In de
richtlijnen van de Raad voor de Jaarverslaggeving13 (RJrichtlijnen) wordt artikel 2:384 BW als volgt uitgelegd:
‘Er bestaat gerede twijfel omtrent de continuïteit van de
werkzaamheden van de rechtspersoon indien de rechtspersoon niet meer op eigen kracht aan haar verplichtingen zal kunnen voldoen. Dit houdt in dat discontinuïteit van de werkzaamheden van de rechtspersoon
onvermijdelijk is te achten zonder medewerking van
belanghebbenden die verdergaat dan waartoe zij zich tot
dusverre hebben verbonden, terwijl nog niet vaststaat of
deze verdergaande medewerking zal worden verkregen’
(cursief LvE). In de RJ-richtlijnen zowel als de Beklameljurisprudentie als artikel 1 F gaat het kennelijk over een
liquiditeitstekort (niet meer tijdig kunnen voldoen aan
verplichtingen), dat niet is afgedekt – of waarvan niet
vaststaat dat dit binnen redelijke termijn zal worden
afgedekt – door – als daar niet op andere wijze in kan
worden voorzien – vreemd en/of eigen vermogen ter
beschikking te stellen door ‘belanghebbenden’, zeg maar
aandeelhouders. De RJ-richtlijnen hebben weliswaar
geen wettelijke status, maar worden vaak door de
Ondernemingskamer (OK) gebruikt bij de uitleg van
titel 9 boek 2 BW14. Daarenboven komen de RJ-richtlijnen in essentie overeen met het criterium in de
Beklamel-jurisprudentie.
 4.2 Richtlijnen voor de Accountantscontrole: RAC 570
In de Richtlijnen voor de Accountantscontrole, hoofdstuk 570 ‘Continuïteitsveronderstelling van de
bedrijfsactiviteiten’ (RAC 570) worden slechts, niet
limitatieve, voorbeelden gegeven van mogelijke gebeurtenissen of omstandigheden die afzonderlijk of
tezamen gerede twijfel kunnen doen ontstaan om-

j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 4

trent de continuïteitsveronderstelling. De voorbeelden zijn meer indicaties dan ‘harde’ regels. Deze RAC
vermelden als eerste ‘financiële’ indicator ‘ongunstige
solvabiliteit of ontoereikend werkkapitaal’. Het eigen
vermogen als solvabiliteitsgraadmeter kan echter naar
mijn mening niet bepalend zijn voor de vraag of er
sprake is van discontinuïteit/feitelijke insolventie.
Daar zijn meerdere redenen voor:
1 het eigen vermogen gewaardeerd op grond van continuïteit zegt juist weinig tot niets over dat vermogen
na discontinuïteit;
2 het is mogelijk met een negatief eigen vermogen, en
voldoende vreemd vermogen, tijdig aan verplichtingen te voldoen;
3 ook ondernemingen met een positief eigen vermogen
kunnen niet altijd tijdig aan hun verplichtingen voldoen, bijvoorbeeld omdat een groot deel van de middelen vastligt in vaste activa.
ken tijdig aan hun verplichtingen te kunnen voldoen.
 Het oordeel over de continuïteit van vandaag moet en
mag kennelijk gekleurd worden door de plannen voor
de veel moeilijker grijpbare toekomst, zoals plannen
tot vervreemding van activa, lenen of herstructurering van schulden, beperking of uitstel van kosten, of
het vergroten van eigen of garantievermogen. Aan het
‘realistisch alternatief ’ in IAS 1, alinea 23 wordt in alinea 24 inhoud gegeven door ‘alle informatie die voor
de nabije toekomst beschikbaar is’ en ‘een ruime waaier van factoren’ waaronder ‘mogelijke’ (toekomstige)
‘bronnen voor alternatieve financiering’. De hypothetische plannen voor alternatieve financiering zullen
altijd kunnen voorzien in toekomstige liquiditeit en
de daarmee hypothetische continuïteit. Daarmee is
het, als het management maar plannen uit, feitelijk
onmogelijk de discontinuïteit hier en nu vast te stellen en wordt eigenlijk ook niet vastgesteld wat moet
worden voorspeld. Het realistische alternatief in IAS
1, alinea 23 gaat niet over wat ‘vaststaat’ (vergelijk RJrichtlijnen), maar is door alinea 24 hypothetisch van
aard. Door het niet vaststellen van wat definitief tot
het oordeel van discontinuïteit moet leiden, roept de
IAS deels de expectation gap over zich af17.
De door de IAS gepropageerde voorspelling vraagt
ook om andere moeilijkheden. Altman (1983) heeft
er al op gewezen dat de voorspelling als substantieel
nadeel heeft dat deze, hoewel intrinsiek onzeker,
het karakter heeft van een self fulfilling prophecy18.
Tegelijkertijd zal deze vrijwel altijd op gespannen voet
staan met de inzichten en plannen van het bestuur
met betrekking tot de toekomstmogelijkheden. De
voorspelling lijkt vooral zin te hebben om het bestuur
te dwingen behoorlijke liquiditeitsprognoses te maken
en haar plannen daarop af te stemmen.
 Hoe dan ook, de realistische mogelijkheden in combinatie met de toekomstplannen lijken mij in strijd te
zijn met het Nederlandse recht (artikel 1 F en
Beklamel-jurisprudentie/Sobi/Hurks II) en overigens
meerdere buitenlandse wetgevingen19. De belangrijkste
reden is dat er absolute grenzen zijn aan het voor risico van anderen mogen voorzetten van de verlieslatende onderneming, welke plannen men ook heeft.
Het vermogen (in samenhang met vooral te verwachten
rentabiliteit in de toekomst) is natuurlijk wel indicerend voor de mogelijkheden insolventie/discontinuïteit
te voorkomen door verschaffing van liquide middelen
op het moment dat dat nodig is. De RAC zijn gebaseerd op internationale controlestandaarden. Net als
IAS 1, alinea 24, verlangt RAC 570, paragraaf 18, één
jaar15 vooruit te zien. Dat toekomstperspectief brengt
Nederlandse accountants ertoe eventuele twijfel te
toetsen aan toekomstplannen van het bestuur. Die
plannen zouden, zoals IAS 1, alinea 24 ook zegt,
betrekking kunnen hebben op het in de toekomst
voorzien in benodigde liquiditeit.
4.3 International Accounting Standards (IAS)
De IAS kennen diverse bepalingen die zien op de continuïteitsveronderstelling16. De belangrijkste elementen voor dit betoog zijn (IAS 1, alinea 23 en IAS 10,
alinea 13) ‘uitgangspunt van continuïteit tenzij (..) er
geen realistisch alternatief bestaat’; (IAS 1, alinea 24)
rekening houden met alle informatie voor de nabije
toekomst, minstens twaalf maanden vanaf balansdatum; rekening houden met ‘een ruime waaier van
factoren omtrent de huidige en verwachte rentabiliteit,
de terugbetalingsregelingen voor schulden en mogelijke bronnen voor alternatieve financiering’.
 In deze regels ligt een contradictie besloten. Komt de
accountant op basis van het ook door hem zelf uit te
voeren onderzoek tot twijfel, dan beginnen de problemen pas. Want voordat de accountant gerede twijfel
bij de continuïteitsveronderstelling kan en mag uiten,
moet hij zich vergewissen van de plannen en inzichten van bestuurders hoe zij in het komende jaar den-

j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 4

5

De legitimering van het liquiditeitscriterium
De uiterste grenzen20 van solventie en continuïteit zijn
hiervoor bepaald door een liquiditeitscriterium.
Prettig is dat zo’n criterium vrij hard en duidelijk is
omdat het ziet op kasstromen op korte termijn. Maar
dat is niet de enige reden zo’n criterium te hanteren.
Een onderneming verplaatst per definitie risico’s naar
haar crediteuren. Die risico’s bestaan onder andere uit

MAB

331

A C C O U N TA N T S C O N T R O L E
verminderingen van eigen vermogen (meestal verliezen) en het afbreukrisico dat ten nauwste samenhangt
met de continuïteitsveronderstelling. Al direct bij
aanvang van de activiteiten zal de onderneming met
een gestort kapitaal van bijvoorbeeld € 18.000 snel
niet meer aan haar verplichtingen kunnen voldoen bij
gedwongen liquidatie. Bij financiering met vreemd
vermogen en zekerheden wordt dit risico steeds groter.
Eventuele winsten kunnen – met zekere beperkingen
– worden uitgekeerd. Dit systeem dient ter bevordering
van een goed investeringsklimaat. Aandeelhouders
mogen met een minimale inleg trachten te profiteren
van de kansen op winst. De risico’s worden verplaatst
naar crediteuren die niet of nauwelijks inzicht in en
invloed op het ondernemersrisico hebben. Aan dat
proces komt in ieder geval een eind door faillissement.
 Maar de grens aan de verplaatsing van dat ondernemingsrisico wordt eigenlijk al overschreden als de
onderneming zelf niet meer in staat is tijdig aan haar
lopende verplichtingen te voldoen. Kan niet op andere wijze in de benodigde liquiditeit worden voorzien,
dan zullen uiteindelijk aandeelhouders of de nodige
aanvullende liquide middelen tijdig ter beschikking
moeten stellen om nog aanspraak te mogen maken
op de mogelijke ‘upside’ van het ondernemersrisico,
of bestuurders de onderneming moeten staken.
Bestuurders dienen tijdig maatregelen te treffen om te
voorzien in de benodigde liquiditeit en zullen bestaande
of aan te trekken aandeelhouders zonodig voor het blok
moeten zetten. De aandeelhouders zullen hun vertrouwen in de toekomst ‘contant’ moeten maken door
ervoor te zorgen dat de onderneming bij voortzetting
ook aan haar lopende verplichtingen kan voldoen. Doen
zij dat niet, dan is het niet juist dat daarna doorlopende
verliezen ook nog voor rekening van de crediteuren
komen. Het idee dat toekomstplannen de continuïteitsveronderstelling inhoud blijven geven onderkent onvoldoende dat bij de verlieslatende onderneming die in
moeilijkheden raakt ‘time of the essence’ is.
keurende verklaring bij de jaarrekening gewaardeerd
op basis van continuïteit – met of zonder toelichtende
paragraaf – niet gepast21. De IAS verlangen dat insolventie zelfs moet worden voorspeld, maar laten
anderzijds veel ontsnappingsruimte voor toekomstige
maar hypothetische reddingsacties. Daarmee zijn zij
in strijd met het (Nederlandse) recht en een behoorlijke verdeling van het ondernemersrisico. Zij zijn ook
conceptueel onjuist omdat in feite niet gedefinieerd
wordt wat moet worden voorspeld, en zelfs niet wat
hier en nu moet worden vastgesteld. De financiële
economie roept daardoor deels de expectation gap over
zichzelf af.
 Tot slot: de IAS zijn oorspronkelijk niet als wetten
opgesteld. Het is wel de bedoeling dat zij in 2005 na
goedkeuring van de IAS-verordening rechtstreekse
werking krijgen voor beursgenoteerde ondernemingen en als het ware als wet zullen gelden, zij het dat de
Europese Commissie nog moet vaststellen of en hoe
daar mogelijk uitzonderingen op moeten worden
gemaakt. De twee behandelde begrippen ‘getrouw
beeld’ en het ‘realistisch alternatief ’ maken duidelijk
hoe moeilijk het zal zijn de IAS in te bedden in een
noodzakelijk normatief stelsel. ■
Literatuur
Altman, E.I., (1983), Corporate Financial Distress: a complete guide to
predicting, avoiding and dealing with bankruptcy, John Wiley & Sons Inc.,
New York.
Borrius, Y., (2003), Behoorlijk bestuur, één gedragsnorm? in: G. van
Solinge en M. Holtzer (red.), Geschriften vanwege de Vereniging Corporate
Litigation 2002-2003, 3, pp. 79-102.
Directors in the Twilight Zone, (2001), Insol International, London.
Discussiememorandum MDW Werkgroep voor Herziening van het
Faillissementsrecht (2001), Nadere herziening van het Nederlandse
faillissementsrecht.
Eeghen, L.J. van, (2002), De aansprakelijkheid van bestuurders na feitelijke insolventie, in: Tijdschrift voor Insolventierecht, jg. 8, nr. 4, pp. 197-205.
Huizink, J.B., (2003), Curator en kapitaalbescherming, in: Tijdschrift voor

6

332

MAB

Conclusies

Insolventierecht/Special Curator en Kapitaalbescherming, pp. 141-145.
 Ingh, F.J.P. van den, (1998), Men gaat deur hovaardy ver boven ’t kap-

Op grond van artikel 1 F, Beklamel, Sobi/Hurks II en
artikel 2:384 BW lid 3 en de uitleg in de RJ-richtlijnen
moet aangenomen worden dat de controlerend
accountant ten behoeve van de continuïteitsveronderstelling onderzoek moet doen naar de beschikbaarheid van voldoende liquide middelen om tijdig verplichtingen na te kunnen komen (een positief
‘geschoond’ werkkapitaal). Is er sprake van verhaalsinsolventie en een chronisch liquiditeitstekort waarvan niet vaststaat dat die op korte termijn ongedaan
zal worden gemaakt, dan is het afgeven van een goed-

petael, in: Drie Nijmeegse redes, Serie Monograﬁeën vanwege het Van der
Heijden Instituut deel 59, Vennootschaps- en rechtspersonenrecht,
Kluwer, Deventer, pp. 1-36.
International

Accounting

Standards

Board,

(2002),

International

Accounting Standards, (2002), geautoriseerde Nederlandse vertaling,
Kluwer, Deventer.
Jansen, M.A.J.G. en M.J.W. Scholten, (2003), De aansprakelijkheid van de
bestuurder in verband met selectieve betaling van schuldeisers, in:
C.J.M. Klaassen, C.J.M. Schlössels, G. van Solinge en L. Timmerman
(red.), Aansprakelijkheid in beroep, bedrijf of ambt, Serie Onderneming en
Recht, deel 25, pp. 399-430.
j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 4

Koninklijk NIVRA, (2003), Richtlijnen voor de Accountantscontrole,
Amsterdam.
11 In enkele, ook in de praktijk voorkomende, gevallen van bijvoorbeeld een
onstuitbare en langdurige cash burn waarvoor na onderzoek ook geen

Lennarts, M.L., (2004), Crediteurenbescherming bij de lichte bv, in:
Ondernemingsrecht, 2004, nr. 1/2, pp. 16-22.
 oplossing voor handen blijkt te zijn, zal de feitelijke insolventie al eerder
kunnen worden geconstateerd. Op de regel van het geschoonde werkka-

Report of the high level group of company law experts on a modern

pitaal is mijns inziens één uitzondering aan te nemen: het plotseling door

regulatory framework for company law in Europe, 4 november 2002

een calamiteit ontstane liquiditeitstekort, met name indien deze niet

(rapport Commissie-Winter).
gepaard gaat met een structurele negatieve cash ﬂow (ook na de calami-

Raad voor de Jaarverslaggeving, (2003), Richtlijnen voor de jaarverslaggeving, jaareditie 2003, Kluwer, Deventer.
Rooijen, J. van, (2002), Flexibility in ﬁnancial accounting. Income strategies
and earnings management in the Netherlands, diss. Amsterdam.
Schimmelpenninck, R.J. graaf, (2003), Leningen of schadeclaims van
aandeelhouders concurrent?, in: Tijdschrift voor Insolventierecht/Special
Curator en Kapitaalbescherming, pp. 239-246.
teit). Er moet een redelijke termijn zijn om het tekort aan te zuiveren.
12 Voor een meer uitgebreide onderbouwing zie L.J. van Eeghen (2002).
Het criterium is met instemming begroet door Borrius (2003), en
Jansen en Scholten (2003).
13 Raad voor de Jaarverslaggeving 2001, alinea 120.606.
14 Zie onder andere Sobi/KPN en Sobi/Reed Elsevier, JOR 2003/6 en
2004/10.
Timmerman, L. en M.L. Lennarts, (1997), Überschuldung, een zinnig idee

15 Vergelijk het rapport van de Commissie Winter (2002). Er wordt onder

voor het Nederlands recht, in: De Naamloze Vennootschap, jg. 75, nr. 11,

andere een liquiditeitstest bij dividenduitkeringen voorgesteld waarbij

p. 302-309.
ook twaalf maanden vooruit moet worden gekeken.
16 IAS 1, alinea 23 en 24; IAS 10, alinea 13, 14 en 15.
 Noten

17 Het is waarschijnlijk geen toeval dat er in de meeste staten van de VS

1 Recente voorbeelden uit de Verenigde Staten zijn Enron, WorlCom,

een met de IAS vergelijkbaar gat zit tussen het insolventiecriterium en

Adelphia, Tyco en Sunbeam. In Europa lijken bijvoorbeeld Ahold en

de verplichting daar consequenties aan te verbinden. Het insolventie-

Parmalat zich daarbij te voegen.
criterium is een liquiditeitscriterium (equity test), maar bestuurders

2 Vergelijk het gebruik van woorden als ‘perceptie’ en ‘een normatief

mogen daarna nog beroep doen op ‘The Business Judgement Rule’

element zoals dat aan grondslagen en stelsel inherent is’ door de OK

bij het nemen van operational risks in hun pogingen de onderneming

bij waarderingsvraagstukken in Sobi/Reed Elsevier (20 november

te redden door maatregelen waarvan zij mogen menen dat die een

2003, JOR 2004, met noot Van der Zanden).
3 Voor het gemak van de lezer wordt van de geautoriseerde
Nederlandse vertaling uitgegaan.
goede kans op succes hebben.
18 Altman (1983): ‘In cases where unresolvable uncertainties exist in such
magnitude that the continued existence of the operation is uncertain,

4 OK 20 november 2003, JOR 2004, 10, met noot Van der Zanden.
the auditor is in a quandary. The reporting standards of the accoun-

5 Hoge Raad 23 juni 1922, NJ 1922, 1030. Vergelijk ook HR 7 september

ting profession require the auditor to highlight material uncertainties

2001, JOR 2001, 222 en HR 18 januari 2002, JOR 2002, 77 (alleen

and call attention to them by stating that his opinion is ‘subject to’ the

pluraliteit is onvoldoende om te kunnen constateren dat men in de

effects of the resolution of the matter. In some cases the auditor may

toestand verkeert te zijn opgehouden te betalen).
 consider the uncertainties so signiﬁcant he declines to express any

6 Hoge Raad 21 december 2001, RvdW 2002, 6 (Sobi/Hurks II).
opinion at all (disclaimed) on the statements. Presumably the latter

7 Het Discussiememorandum MDW Werkgroep spreekt de behoefte aan

treatment would apply where the auditor feels there is no longer a

zo’n criterium uit en ruimt daarbij plaats in voor een early warning sys-

going concern, but, since an auditor’s opinion is taken seriously by the

tem voor accountants. Concrete voorstellen zijn niet gevolgd. Recente

ﬁnancial community, the disclaimer might itself trigger the end of the

jurisprudentie over de waarschuwingsplicht van adviseurs, met name
banken, zou erop kunnen wijzen dat accountants, ook als zij het afgeven van de jaarrekening met goedkeurende verklaring in verband met
de continuïteitsveronderstelling uitstellen, wel een waarschuwingsplicht tegenover de onderneming kunnen hebben.
going concern’.
19 Zie voor een praktisch overzicht door specialisten uit diverse landen
Directors in the Twilight Zone.
20 Onbesproken laat ik nog het in de economie en rechtswetenschap
relatief braakliggende terrein of niet nadere eisen aan de ﬁnanciering

8 Vergelijk Albeda Jelgersma (HR 19 februari 1988, NJ 1988, 487 (A.J. II)

(solvabiliteit) en haar structuur (achterstelling, zekerheden en dergelij-

en Nimox/Van den End q.q. (HR 18 november 1991, NJ 1992, 174).
ke) gesteld (zouden) moeten worden. Aanknopingspunten zijn onder

9 HR 6 oktober 1989, NJ 1990, 286 (Beklamel); HR 10 juni 1994, RvdW

andere te vinden in: Nimox/Van den End q.q. (HR 8 november 1991,

1994, 130C Romme/Bakker), HR 14 november 1997, JOR 1998, 6

NJ 1992, 174); Timmerman en Lennarts (1997); Lennarts (2004); Van den

(Henkel/JMG), HR 27 november 1998, JOR 1999, 11 (Veenbrink/

Ingh (1998); Huizink (2003); Schimmelpenninck (2003); het rapport van

Baarsma) en HR 6 juni 2003, JOR 2003, 162 (Kuipers/Wentink).
de Commissie-Winter.
 10 In de praktijk kan aan de continuïteitsveronderstelling worden vol-

21 Op grond van Notarissen/cur. THB, HR 23 december 1994 en 15 sep-

daan door garanties van derden, meestal de moeder, als die tenminste

tember 1995, NJ 1996, 627/628/ 629, is het aannemelijk dat (ook) de

ook de nodige liquide middelen ter nakoming ter beschikking stelt en

accountant door de curator kan worden aangesproken en dat hij zich

na een beroep op de garantie ook niet zelf continuïteitsproblemen zal

niet kan verweren door de stelling dat sommige crediteuren niet op

krijgen.
de jaarrekening zijn afgegaan of zelf een onderzoeksplicht hadden.
j u l i / a u g u s t u s

2 0 0 4

MAB

333.
