Hans Pols, Nurturing Indonesia: Medicine and Decolonisation in the Dutch East Indies
bmgn — Low Countries Historical Review | Volume 135 (2020) | review 25

Hans Pols, Nurturing Indonesia: Medicine and Decolonisation in the Dutch East Indies (Cambridge:
Cambridge University Press, 2018, 285 pp., isbn 9781108341035).
Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is het onder historici gangbaar
geworden om de koloniale geneeskunde te bekijken als een tool of empire.
Westerse medische technologie, kennis en ideologie werden in het tijdperk
van het imperialisme ingezet door artsen die opgeleid werden in de
metropolen van de koloniale rijken, met als doel om het gezag in de kolonies
te versterken. De afgelopen jaren komt er meer aandacht in de historiografie
voor de geneeskundigen uit de kolonies zelf. Wat Nederlands-Indië betreft,
bestudeerde Liesbeth Hesselink in haar Healers on the Colonial Market
(2011) de koloniale geneeskunde vanuit het perspectief van de inheemse
gezondheidszorg en de dokters djawa, de Javaanse dokters die vanaf 1851
werden opgeleid in een door de koloniale regering ingestelde medische
training in Batavia. Hans Pols, een Nederlandse historicus werkzaam aan
de Universiteit van Sydney, onderzoekt in zijn in 2018 verschenen Nurturing
Indonesia de Indonesische artsen onder het koloniaal bewind en hun verdere
wederwaardigheden onder de Japanse bezetting, tijdens de revolutie en in het
postkoloniale Indonesië.
 Pols compliceert het beeld van de koloniale geneeskunde als tool
of empire en laat zien hoe inheemse artsen de geneeskunde plaatsten in de
context van hun nationalistische aspiraties. In zijn chronologisch opgezette
onderzoek schetst de auteur de verschillende fasen die opeenvolgende
generaties van Indonesische artsen vanaf ongeveer 1900 doorliepen, van het
tijdperk van de ethische politiek tot het huidige tijdperk van global health
(gezondheidsbeleid in een globale context) dat gedomineerd wordt door de
World Health Organization en andere vn-organisaties. Hij laat zien hoe de
verwachtingen van deze generaties over de rol van de geneeskunde in het
scheppen van een modern Indonesië veranderden, en hoe ze uiteindelijk
tegen hun beperkingen botsten. Fundamenteel voor het begrijpen van de
inheemse artsen onder het kolonialisme is hun dubbelzinnige positie in de
koloniale samenleving. Geschoold en gesocialiseerd in het denken van de
westerse geneeskunde, hadden ze tegelijkertijd een minderwaardige positie
ten opzichte van witte artsen en werden ze gediscrimineerd door de koloniale
overheersers. Pols toont aan dat naast de politieke idealen van modernisme en
nationalisme het verhaal van de inheemse artsen onder het kolonialisme er
ook een is van een poging tot emancipatie.
 Published by Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License
doi: 10.18352/bmgn-lchr.10798 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505

De dokters djawa waren geen volwaardige artsen, maar slechts
opgeleid als assistent-artsen en vaccinateurs. Om hun doktersgraad te halen,
moesten de Javanen naar Nederland, iets dat een twintigtal vóór de Tweede
Wereldoorlog deed. Zij waren doordrongen van een modernistisch idealisme:
zoals zovelen van hun westerse tijdgenoten geloofden de dokters djawa dat de
wetenschappelijke geneeskunde een essentiële rol had in de modernisering
van de maatschappij. De voorbeeldfiguur die Pols opvoert voor deze groep,
Abdul Rivai, was geheel doordrongen van de Nederlandse cultuur. Rivai en
andere Indonesische studenten in Nederland verhollandsten tot op zekere
hoogte, werden verliefd op Nederlandse vrouwen, en raakten ervan overtuigd
dat de modernisering van Nederlands-Indië betekende dat de Indonesiër
Nederlander moest worden. In feite probeerden ze een nieuwe intellectuele
aristocratie te scheppen die de oude op tradities en erfrecht gebaseerde
Javaanse aristocratie moest vervangen. De in 1900 opgerichte Vereeniging van
Inlandsche Geneeskundigen streefde gelijkwaardigheid met de Nederlanders
na.
Dit streven was echter tot mislukken gedoemd. Het meer
conservatieve en reactionaire deel van de Nederlandse koloniale regering
en van de Nederlandse kolonialen beschouwden ook de inheemse artsen als
minderwaardig – ongeacht het feit dat zij zich als Nederlander gedroegen
en soms met een Nederlandse vrouw getrouwd waren. Na een korte
reformistische periode aan het einde van de Eerste Wereldoorlog domineerde
in de jaren twintig en dertig het koloniale conservatisme en was de ethische
politiek een zachte dood gestorven. Dit conservatisme uitte zich onder
meer in psychologische theorieën over de aangeboren inferioriteit van de
inheemse mensen en in beperkte carrièrekansen voor de Indonesische artsen.
 Die kansen verbeterden niet toen in 1927 medische graden behaald aan
de Geneeskundige Hogeschool van Batavia equivalent werden aan die in
Nederland. Aangezien studenten moesten betalen voor een opleiding aan de
Geneeskundige Hogeschool (op een klein aantal beursstudenten na) raakten
Indonesiërs in de minderheid: de meeste artsen die na 1927 in NederlandsIndië werden opgeleid, waren Nederlanders, Indo-Europeanen of IndoChinezen. Bovendien nam de koloniale gezondheidsdienst, de belangrijkste
werkgever voor inheemse artsen, tijdens de jaren van de depressie steeds
minder van hen in dienst.
Al vóór de Eerste Wereldoorlog waren er ook inheemse artsen zoals
Tjipto Mangoenkoesoemo (die grote invloed op de jonge Soekarno zou
hebben) die een nationalistische koers gingen varen. Zij stonden mede onder
invloed van Ernest Douwes Dekker die rond 1910 als eerste intellectueel
actie ging voeren voor een onafhankelijk Indonesië. Een interessante zijlijn
in Pols’ studie is dat zowel Indonesische nationalisten als Nederlandse
koloniale conservatieven de universalistische pretenties van de westerse
wetenschap afwezen en de lokale gemeenschap (de adat) verheerlijkten boven
individualisme. Tegelijkertijd combineerden nationalistische artsen als Abdul

Rasjid hun geloof in de adat met de openbare gezondheidsperspectieven
zoals gesteund door de Rockefeller Foundation. Na de Japanse verovering
van Nederlands-Indië leek hun medisch nationalisme zijn kans te krijgen.
Met de bevoorrechting van Nederlandse boven Indonesische artsen was het
toen uiteraard afgelopen. Soekarno benadrukte dat artsen niet individuele
patiënten moesten behandelen, maar de gehele natie. Een kleine elite van
artsen werkte met de Japanners samen uit een mengeling van idealisme en
opportunisme. Maar voor een groep medische studenten was het autoritaire
Japanse bewind een teleurstelling en zij kwamen hiertegen in verzet. Na
de onafhankelijkheidsverklaring van 1945 en de daaropvolgende revolutie
kregen artsen eindelijk de mogelijkheid om hun nationalistische ideeën in
praktijk te brengen. Veel van hen deden dat echter niet als artsen, maar als
militairen, ambtenaren of journalisten.
 Het medisch nationalisme van de artsen kreeg na 1949, toen
Nederland de onafhankelijkheid van Indonesië had erkend, nieuwe
teleurstellingen te verwerken. Gezondheidszorg was geen prioriteit in het
nieuwe Indonesië, ondanks de ambities van gezondheidsminister Johannes
Leimena en andere politici en artsen De gezondheidszorg bleef afhankelijk
van buitenlandse expertise en financiëring zoals geboden door de World
Health Organization, unicef en de Verenigde Staten. Pols’ relaas bevestigt de
analyse van Vivek Neelakantan in diens Science, Public Health and Nation-Building
in Soekarno-Era Indonesia (2017), die concludeert dat een land dat nauwelijks
in staat was zichzelf te voeden en waar afgestudeerde artsen na verplichte
tewerkstelling op het platteland liever een lucratieve eigen praktijk in de
steden gingen beginnen, niet in staat was een moderne gezondheidszorg uit
te bouwen. De artsen depolitiseerden. Afhankelijkheid van het buitenland
bleef bestaan, ook onder de dictatuur van Soeharto en na diens val in het
moderne tijdperk van global health, waarin privatisering de voorkeur heeft
gekregen boven openbare gezondheidszorg in de lokale gemeenschappen.
De ambitie van Indonesische geneeskundigen om hun land te
moderniseren, kon uiteindelijk slechts heel mondjesmaat gerealiseerd
worden. Wat konden en deden Indonesische artsen onder het kolonialisme
en daarna in de praktijk nu eigenlijk? Was de moderne gezondheidszorg niet
goeddeels irrelevant voor het grootste deel van de bevolking? Helaas vallen
deze vraagstukken, en de vraag of de praktijk van de Indonesische artsen een
eigen cultuur kende die verschilde van hun Europese collega’s, buiten het
bestek van Pols’ onderzoek. Desalniettemin biedt zijn boek de lezer een mooie
studie van de opkomst en het verval van de nationale Indonesische arts.
Stephen Snelders, Universiteit Utrecht.
