Hildo van Engen, Han Nijdam en Kaj van Vliet (red.), Macht, bezit en ruimte. Opstellen over de noordelijke Nederlanden in de middeleeuwen
TSEG

personen hij van gepaste kleding kon voorzien; omgekeerd was aan de
livrei af te lezen welke status de ontvangers aan het hof genoten. Onder hen waren geen vaste verantwoordelijken voor de vervaardiging of
verwerving van kostbaarheden. Het relatief kleine Hollandse hof had
anders dan dat van Frankrijk, Engeland of Bourgondië nauwelijks kunstenaars in dienst; een uitzondering was de schilder Jan van Eyck, in de
periode 1422-1425 hofschilder van Jan van Beieren. In Den Haag en naburige steden als Delft en Leiden waren echter voldoende ambachtslieden en kooplui gevestigd om in het merendeel van de vraag te voorzien.
Wat hier niet voorhanden was, werd aangeschaft in de grote Brabantse
en Vlaamse steden, bijvoorbeeld wanneer het hof op doorreis was van
Holland naar Henegouwen of omgekeerd.
In het slothoofdstuk keert Van Egmond terug naar degenen met wie
het allemaal begon: de klerken en hun rekeningen, vaak verlucht met
prachtige intialen en pentekeningen. Vanaf omstreeks 1400 werd het
vervaardigen en versieren van netexemplaren zelfs uitbesteed aan professionele schrijvers, om ze zo mooi mogelijk aan de vorst en zijn raadslieden te kunnen presenteren. Zo droegen de rekeningen bij aan het aanzien van de bijeenkomsten waar zij werden afgehoord. Het zijn in feite de
enige ‘kostbaarheden’ die bewaard zijn én waarvan we de prijs kennen.
 Van Egmond concludeert dat materiële representatie aan het Haagse hof daadwerkelijk bestond, maar niet was gebaseerd op mecenaat of
patronaat. Zij spreekt daarom liever van grafelijke consumptie van luxe
goederen die op de vrije markt verkrijgbaar waren. Welke objecten dat
waren, hoe ze werden verworven en op welke wijze ze werden ingezet,
is dankzij dit proefschrift tot in detail te volgen. Het wachten is op een
studie naar de andere helft van het verhaal: wat was het effect van dit alles ten aanzien van het beeld van de vorst bij het beoogde publiek.
Gerrit Verhoeven, Freelance historicus en archivaris
Hildo van Engen, Han Nijdam en Kaj van Vliet (red.), Macht, bezit en
ruimte. Opstellen over de noordelijke Nederlanden in de middeleeuwen
(Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2021). 640 p. ISBN 9789087048754.
 DOI: 10.52024/tseg.11108
Vier uitgangspunten vormen de basis van het onderzoek van Hans Mol,
die met deze veelzijdige bundel opstellen gevierd wordt. Als bijzonder

182

VOL. 18, NO. 3, 2021

BOOK REVIEWS

hoogleraar ‘Geschiedenis van de Friese landen in de Middeleeuwen’
aan de Universiteit Leiden en voormalig hoofd van de vakgroep geschiedenis op de Fryske Akademy focuste het onderzoek van Hans Mol
immers voornamelijk op de politieke, religieuze, institutionele en geografische geschiedenis van Friesland, maar, meer nog, van de gehele Nederlanden. Als waardige hommage herbergt het huldeboek dan ook in
totaal 39 bijdragen over deze vier thema’s: macht, religie, bezit en ruimte. Eigenaardig genoeg haalde het woord ‘religie’ de titel van deze rijke
verzamelbundel niet, hoewel bijna de helft van de opstellen daarmee
in verband te brengen is. Evenmin weerspiegelt de titel de chronologische focus van het boek, want de lezer treft er ook bijdragen aan over de
recentere geschiedenis, zoals de zeer lezenswaardige essays over de pioniersjaren van medisch-topografische kaarten in negentiende-eeuws
Nederland en over de zogenaamde ‘HisGis’-methode om historische
geodata voor Nederland samen te brengen op perceelsniveau. Tenslotte
beperkt het boek zich, alweer wars van de titel, niet tot de noordelijke
Nederlanden, aangezien ook stukken over de Duitse orde in Pruisen of
de Leuvense universiteitsgeschiedenis hun weg vonden tot deze bundel. Kortom, een blik op de inhoudstafel is een must voor historici die
met de onderzoeksthematiek van Hans Mol vertrouwd zijn, want er is
voor nagenoeg elk wat wils.
 De verscheidenheid aan bijdragen van deze bundel is zo groot dat
een recensie van het geheel onmogelijk is, vandaar dat ik mij hier beperk tot enkele opmerkelijke bijdragen. Bijvoorbeeld vindt de lezer er
een bijzondere uitgave terug van de levensbeschrijving (of vita) van
Viglius van Aytta, een zestiende-eeuwse clericus en staatsman, afkomstig uit Friesland, maar later een belangrijke rondreizende rechtsgeleerde. De enige authentieke vita van Viglius vindt namelijk in dit boek
een uitstekende uitgave en vertaling (door Peter van der Meer en Liuwe
Westra), die nog vaak geconsulteerd zal worden. Evenzeer de moeite
waard is de tekst van Justine Smithuis over de mobilisatie van politieke
facties in veertiende-eeuws Utrecht. Op basis van nieuw bronnenonderzoek toont ze aan dat de stedelijke elites in deze bisschopsstad een
aan de adel gelijkaardige manier van politieke groepsvorming erop na
hielden: kledingvoorschriften en het uitdelen van zogenaamde ‘livrei’
zoals specifieke hoofddeksels behoorden kennelijk ook voor de stedelijke toplaag tot de methode om aan te tonen dat ze over een hoge mate
van invloed onder de bevolking beschikten. Ook opmerkelijk is de bijdrage van Remi van Schaïk over de boekproductie in Groninger kloosters. Hij maakt aannemelijk dat in de periode rond 1500 nonnen het
VOL. 18, NO. 3, 2021

183

TSEG

leeuwendeel van de bewaarde handschriften vervaardigd hebben in
enkele benedictijnerkloosters in deze regio. Bijgevolg voegt dit essay
een belangrijke genderdimensie toe aan dit boek – een thematiek die
in de andere bijdragen wat achterwege is gebleven. De geschiedenis
van macht, religie, bezit en ruimte zijn namelijk niet enkel het speeldomein van mannen geweest, zoals een haastige blik op de vele essays in
dit boek zou kunnen doen uitschijnen. Best mogelijk natuurlijk dat andere onderzoekers een andere selectie zouden maken van de meest opmerkenswaardige essays in dit boek, maar dat vormt – zoals betoogd –
juist de meerwaarde van deze bundel. Om de samenstellers ervan gelijk
te geven: de oogst is rijk, zoals ze in hun inleiding aanhalen, en er is veel
waar een volgende generatie onderzoekers kan op voortbouwen.
 Jelle Haemers, KU Leuven
Fabiola van Dam, Het middeleeuwse openbare badhuis. Fenomeen, metafoor, schouwtoneel (Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2020). 313 p. ISBN
9789087048679.
DOI: 10.52024/tseg.11107
When discussing public bathhouses, the Roman bathhouse – considered a place of hygiene as well as a place of representation and social interactions – is often the first example that comes to mind. In contrast,
the medieval bathhouse is more difficult to access and has been the
subject of only a small number of recent scholarly studies, mostly because it has often been perceived (and described, even by historians) as
a place of prostitution and a brothel, rather than a public service tending to people’s hygiene and healthcare. Focusing mainly on Germanand Dutch-speaking areas of Western Europe, this welcome new study
by Fabiola van Dam intends to explore the richness of medieval and
early modern bath culture.
In Het middeleeuwse openbare badhuis. Fenomeen, metafoor, schouwtoneel, Van Dam convincingly contributes to changing the eroticized
perception of the medieval public bathhouse inherited from the nine­
teenth century. However, the true interest of this study resides elsewhere. By focussing on the place occupied by the notion of bathhous­
es and bathing in the collective psyche of the Middle-Ages, Van Dam
shows the richness of images, concepts, and significations linked to the

184

VOL. 18, NO. 3, 2021.
