Review: de rol van psychische stoornissen bij precisiegeneeskunde voor diabetes
I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

S. Kremers1,2, P.J.M. Elders2,3, E. Doedes1, M. de Wit2,4, F. Pouwer5,6,7, J. Beulens1,2,8, F. Rutters1,2

Review: de rol van psychische stoornissen bij
precisiegeneeskunde voor diabetes
SAMENVATTING
In deze review onderzoeken we wat de potentiële waarde is van precisiegeneeskunde op basis van psychische stoornissen
binnen diabetespreventie en -behandeling. Dit doen we aan de hand van de vier
componenten van precisiegeneeskunde.
Als eerste presenteren we een overzicht
van de beschikbare literatuur over de rol
van psychische stoornissen bij het ontstaan van diabetes, ofwel precisiepreventie
en diabetesgerelateerde complicaties ofwel
precisieprognose. Vervolgens beschrijven
we de mogelijke interventies voor het behandelen van psychische stoornissen bij
mensen met diabetes en de waargenomen
effecten hiervan, ofwel precisiebehandeling. Ook bespreken we hoe psychische
stoornissen te meten en volgen over de tijd
met behulp van mobiele gezondheidsapplicaties, ofwel precisiemonitoring. Als

laatste beschouwen we recente ontwikkelingen in wetenschappelijk onderzoek en
de praktijk. Ook bespreken we suggesties
voor toekomstig onderzoek en de uitdagingen die ons staan te wachten.
 We laten zien dat verschillende psychische
stoornissen geassocieerd zijn met een hoger risico op type 2-diabetes en bijbehorende complicaties, waarbij dus een basis is
voor precisiepreventie en precisieprognose. Ook zijn er aanwijzingen dat het behandelen van psychische stoornissen kan bijdragen aan preventie van diabetes en de
ziekte-uitkomsten van mensen met diabetes kan verbeteren, kortom precisiebehandeling. Ook voor precisiemonitoring lijkt
een basis, met mobiele gezondheidsapplicaties die effectief lijken te zijn in het opsporen van psychische stoornissen en
daarmee het identificeren van patiënten

INTRODUCTIE

In de precisiegeneeskunde worden de medische behandelingen afgestemd op de genetische en/of pathofysiologische
kenmerken van de individuele patiënt. Dit in tegenstelling
tot de traditionele geneeskunde, waarbij de ontwikkeling en
toepassing van behandelingen is gericht op grote groepen
mensen (‘one size fits all’). Bij precisiegeneeskunde wordt
dus rekening gehouden met individuele variatie in effectivi-

1 Epidemiology and Data Science, Amsterdam UMC location Vrije Universiteit
Amsterdam, Amsterdam, the Netherlands
2 Amsterdam Public Health Research Institute, Amsterdam, the Netherlands
3 General Practice, Amsterdam UMC location Vrije Universiteit Amsterdam,
Amsterdam, the Netherlands
4 Medical Psychology, Amsterdam UMC location Vrije Universiteit Amsterdam,
Amsterdam, the Netherlands
5 Department of Psychology, University of Southern Denmark, Odense, Denmark
6 Steno Diabetes Center Odense, Odense University Hospital, Odense, Denmark
7 School of Psychology, Deakin University, Geelong, Australia
8 Julius Centre for Health Sciences and Primary Care, University Medical Centre
Utrecht, Utrecht, the Netherlands
Correspondentie:
Sanne Kremers
s.kremers@amsterdamumc.nl

j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4

die baat kunnen hebben bij de behandeling
hiervan. Maar we laten in onze review ook
zien dat er nog aanzienlijke kennislacunes
bestaan, die nu verhinderen dat we precisiegeneeskunde kunnen toepassen op basis
van psychische stoornissen voor diabetes.
 Samengevat laat deze review zien dat precisiegeneeskunde op basis van psychische
stoornissen voor diabetes kan bijdragen
aan de verbetering van diabetespreventie,
evenals diabeteszorg en ziekte-uitkomsten.
Dit artikel is een aangepaste versie van: Kremers SHM, Wild SH, Elders PJM, Beulens
JWJ, Campbell DJT, Pouwer F, Lindekilde N,
de Wit M, Loyd C, Rutters F, The role of
mental disorders in precision medicine for
diabetes: a narrative review. Diabetologia
Special issue on precision medicine (2022).
https://doi.org/10.1007/s00125-02205738-x

teit.1 Tot nu toe is precisiegeneeskunde binnen diabetes met
name gericht geweest op biologische factoren, zoals bijvoorbeeld genetica. Wij veronderstellen dat er grote potentiële
waarde schuilt in het beschouwen van psychische stoornissen als een facet van precisiegeneeskunde voor de preventie,
prognose, behandeling en monitoring van diabetes en de
bijbehorende ziekte-uitkomsten.
 Voor deze review gebruiken we de definitie van psychische
stoornissen volgens de Diagnostic and Statistical manual
of Mental disorders (DSM 5).2 We hebben gekeken naar:
neurobiologische ontwikkelingsstoornissen (verstandelijke beperkingen), schizofrenie en psychose, bipolaire stoornis, depressie, angststoornissen, obsessieve-compulsieve
stoornissen, trauma- en stressgerelateerde stoornissen,
voedings- en eetstoornissen (anorexia, boulimia en eetbuistoornis), slaap-waakstoornissen (slaapstoornissen in
het algemeen en insomnia), stoornissen in het gebruik van
middelen, verslavingsstoornissen en neurocognitieve
stoornissen (dementie). De volgende psychische stoornissen ontbreken, omdat er geen literatuur werd gevonden
over een associatie met diabetes: dissociatieve stoornissen,
somatische symptoomstoornis en verwante stoornissen,
genderdysforie, eliminatiestoornissen, seksuele disfunctie,
disruptieve impulsbeheersings- en gedragsstoornissen,
persoonlijkheidsstoornissen en parafiele stoornissen. Ook
hebben we ervoor gekozen om gerelateerde problemen, zoals burn-out of werkstress, en diabetesspecifieke psychi-

nederlands tijdschri voor diabetologie

13

I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

sche problemen, zoals diabetes distress of angst voor hypoglykemie, buiten beschouwing te laten. Deze zouden echter
zeker ook een facet kunnen zijn voor diabetesprecisiegeneeskunde. Zo kan diabetes distress bijvoorbeeld leiden tot
suboptimaal zelfmanagement van de ziekte, met slechtere
ziekte-uitkomsten tot gevolg en leidt behandeling tot betere bloedglucosespiegels.3,4
In onze umbrella review van 32 systematische reviews hebben we laten zien dat psychische stoornissen vaak samen
voorkomen met diabetes. In mensen met psychische stoornissen varieert de prevalentie van type 2-diabetes van
8-40%.5 Omgekeerd is ook onder mensen met diabetes de
prevalentie van psychische stoornissen hoog. Zo hebben
vrouwen met type 1-diabetes een tweevoudig verhoogd risico op het ontwikkelen van een eetstoornis6 en genderdysforie7. Autisme, persoonlijkheidsstoornissen, periodieke
explosieve stoornis en obsessieve-compulsieve stoornis
komen ook vaker voor bij mensen met diabetes dan in de
algemene bevolking.8-12 Alles bij elkaar laten deze resultaten een bidirectioneel verband zien tussen psychische
stoornissen en type 2-diabetes.13 In deze review richten we
ons echter alleen op psychische stoornissen als facet van de

Type diabetes incidence

Mental disorders
RR

2.10 (1.86,2.36) in women

RR

1.62 (1.43, 1.82) in men

RR

1.60 (1.37, 1.88)a

Insomnia

RR

1.74 (1.30, 2.34)a

Anxiety

RR

1.47 (1.23, 1.75)

RR

1.70 (1.20, 2.50)

RR

3.34 (0.85, 13.12)

RR

2.10 (1.86, 2.36) in women

RR

1.63 (1.38, 1.94) in men

RR

1.65 (1.35, 2.02) in women

RR

1.50 (1.22, 1.84) in men

Depression

Eating disorders

Schizophrenia

Bipolar disorder

Post-traumatic stress disorder HR
Intellectual disability

-

Substance use disorder

-

precisiegeneeskunde voor diabetes.  PSYCHISCHE STOORNISSEN EN DIABETESINCIDENTIE
EN DIABETESUITKOMSTEN (PRECISIEPREVENTIE EN
PRECISIEPROGNOSTIEK)

Psychische stoornissen en diabetesincidentie
In de afgelopen jaren is er veel onderzoek gedaan naar het
verband tussen psychische stoornissen en het risico op het
ontwikkelen van type 2-diabetes. In Schotland bijvoorbeeld
bleek de incidentie van type 2-diabetes anderhalf tot tweemaal hoger te zijn bij mensen met een historie van schizofrenie, depressie of bipolaire stoornis dan bij mensen zonder
deze voorgeschiedenis.14 Onze umbrella review vatte de be-

Direction of effect and
grade of evidence

1.80 (1.50, 2.10) in women

Direction of effect:
Higher incidence of type 2 diabetes
Effect sizes not reported
Grade of evidence:
Weak evidence: single observational study
Moderate evidence: multiple RCTs/cohort studies of reviews without meta-analyses (or fewer than three studies)
Strong evidence: reviews combined with meta-analyses of multiple studies (three or more studies)

14

nederlands tijdschri voor diabetologie

Figuur 1. Samenvatting van het
verband tussen psychische stoornissen en
de incidentie van type 2-diabetes
(precisiepreventie). Effectgroottes
worden weergegeven als odds ratio (OR)
(95% BI), relatief risico (95% BI) of
hazard ratio (HR) (95% BI). Voor zover
wij weten hebben geen studies het
verband tussen psychische stoornissen en
de incidentie van type 1-diabetes
beschreven. Wij hebben tevens geen
studies gevonden waarin het verband
tussen obsessieve-compulsieve stoornis,
neurocognitieve stoornissen (dementie),
dissociatieve stoornissen, somatische
symptoomstoornissen, genderdysforie,
eliminatiestoornissen, seksuele
disfunctie, disruptieve impulscontrole- en
gedragsstoornissen, persoonlijkheidsstoornissen of parafiele stoornissen en de
incidentie van diabetes werd onderzocht.
Deze overzichtsreview rapporteerde de
spreiding van effectgroottes.14 De
bovengrens van de effectgrootte wordt
hier vermeld ten behoeve van de
duidelijkheid.
 j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4

Figuur 1 geeft een overzicht van de associaties tussen psychische stoornissen en de incidentie van type 2-diabetes,
inclusief een beoordeling van de kwaliteit van het bewijs.
 Samenvattend is er vrij sterk bewijs uit grote observationele,
prospectieve studies − in sommige gevallen samengevat in
meta-analyses − dat bepaalde psychische stoornissen verband hebben met een hogere incidentie van type 2-diabetes
en dus een onderdeel zouden kunnen zijn voor precisiepreventie. Voor type 1-diabetes zijn er op dit moment geen onderzoeken bekend die de associatie tussen de aanwezigheid
van psychische stoornissen en incidente type 1-diabetes beschrijven. Ook is er weinig bewijs voor dat neurocognitieve
stoornissen een rol spelen in het ontstaan van diabetes. Er is
echter wel bewijs voor het omgekeerde: diabetes geeft een
anderhalf tot tweemaal zo grote kans op het ontstaan cognitieve stoornissen. Deze omgekeerde relatie wordt ook bij dementie gezien, waarbij verhoogde waarden van glucose,
HbA1c en insuline in mensen met diabetes geassocieerd zijn
met een verhoogd risico op het ontstaan van dementie.19
Psychische stoornissen en diabetesuitkomsten
Psychische stoornissen spelen mogelijk ook een rol in het
beloop van diabetes en de ziekte-uitkomsten, vaak resulterend in hogere bloedglucosewaarden en zowel macro- als
microvasculaire complicaties. Eén meta-analyse liet zien
dat middelenmisbruik bij mensen met diabetes geassocieerd was met hogere bloedglucosewaarden.20 Daarnaast
liet een meta-analyse van longitudinale onderzoeken uit
onze groep zien dat depressie bij mensen met diabetes gepaard gaat met een verhoogd risico op macrovasculaire
complicaties (HR 1.38 [95% BI 1.30, 1.47]) en microvasculaire complicaties (HR 1.33 [95% BI 1.25, 1.41]).21 Een
prospectieve studie van 131 mensen met type 2-diabetes en
obsessieve-compulsieve stoornis liet hogere HbA1c-waarden (> 53 mmol/mol) zien bij patiënten die hoger scoorden
op obsessief-compulsief gedrag.22 Daarnaast werden in een
cross-sectionele studie onder mannelijke veteranen met
diabetes hogere cholesterol- en LDL-cholesterolwaarden
gevonden bij de mannen met een posttraumatische stressstoornis of depressie.23 Prospectief onderzoek onder mensen met type 1-diabetes liet een verband zien tussen eet-

j a a r g a n g 2 2 | n r.  PREVENTIE VAN DIABETES EN VERBETERING VAN
ZIEKTE-UITKOMSTEN DOOR DE BEHANDELING VAN
PSYCHISCHE STOORNISSEN (PRECISIEBEHANDELING)

Preventie van diabetes door de behandeling van psychische stoornissen
Voor zover wij weten heeft tot nu toe slechts één studie geschreven over het specifieke verband tussen de behandeling van psychische stoornissen en diabetesincidentie. Dit
onderzoek toonde aan dat van 1598 mensen met een posttraumatische stressstoornis diegenen met klinisch significante verbeteringen in symptomen dankzij de behandeling
een 49% lager risico hadden op het ontwikkelen van type
2-diabetes, vergeleken met de algemene bevolking.31 Het
gebrek aan andere studies vormt een grote lacune in de literatuur. Er zijn echter wel verschillende onderzoeken
waarin significante verbeteringen in proxymaten voor potentiële diabetes naar voren komen, zoals nuchtere glucosewaarden en HbA1c (direct) en leefstijl (indirect). Een
onderzoek van onze onderzoeksgroep liet bijvoorbeeld
zien dat in 65 patiënten met ernstige psychische stoornissen (diabetesstatus onbekend) een multidisciplinaire leefstijlinterventie een daling in glucosewaarden gaf (β = -0.65
mmol/L [95% BI -1.40, 0.02]).32 Ook in een recente metaanalyse naar behandelingen voor slaapstoornissen werd
gevonden dat gedragsinterventies leidden tot een verbeterde slaapkwaliteit en betere glucosewaarden (MD 0.12

nederlands tijdschri voor diabetologie

15

I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

mmol/L [95% BI -0.37, 0.12]).33 In dezelfde meta-analyse
werd aangetoond dat farmacologische interventies tot een
verbeterde slaapkwaliteit leidden, maar de effecten op glucosewaarden en HbA1c waren gemengd. Soms leidden farmacologische slaapinterventies tot een verbetering en
soms juist tot een verslechtering.33 De paar studies die er
zijn, lijken erop te wijzen dat behandeling van psychische
stoornissen de preventie van diabetes kan remmen.33-35 Er
zijn echter veel meer onderzoeken nodig om een uitspraak
te doen over de effectiviteit van de behandeling van andere
psychische stoornissen voor diabetespreventie.
 Verbetering van ziekte-uitkomsten door de behandeling
van psychische stoornissen
Het bewijs voor de verbetering van diabetesgerelateerde
ziekte-uitkomsten in mensen met diabetes door behandeling van psychische stoornissen is inconsistent. Twee metaanalyses van onderzoeken naar het effect van psychologische interventies voor psychische stoornissen (zoals
cognitieve gedragstherapie en counseling) lieten een nietsignificant gestandaardiseerd gemiddeld verschil (SMD) in
HbA1c zien van -0.12 (95% BI -0.27, 0.03) voor volwassenen met type 1-diabetes en een SMD van -0.19 (95% BI
-0.25, -0.12) voor volwassenen met type 2-diabetes, vergeleken met de controlegroep.36, 37 Deze resultaten wijzen
erop dat psychologische interventies ook positieve effecten
kunnen hebben op diabetesgerelateerde ziekte-uitkomsten.
 Echter, deze meta-analyse stratificeerde de resultaten niet
naar type behandeling of indicatie36, 37, waardoor het moeilijk te voorspellen is wat werkt voor welke patiënt in het
kader van precisiegeneeskunde. Een recente meta-analyse
van 43 gerandomiseerde onderzoeken (RCT’s) laat echter
zien dat specifiek de behandeling van depressie in mensen
met diabetes middels psychotherapie, groepstherapie en
antidepressiva een significant effect heeft op depressieve
symptomen en HbA1c-waarden (-0.61 tot -0.95), in vergelijking tot de controlegroep.38 Ook in de algemene populatie werden vergelijkbare resultaten getoond. Een review
van onze groep toonde bijvoorbeeld aan dat antidepressivumgebruik glucosewaarden kan verlagen in mensen met
een depressie en daarmee het risico op diabetische retinopathie. Echter, een andere meta-analyse liet zien dat antipsychoticumgebruik juist geassocieerd is met een hoger
risico op ziekenhuisopnames ten gevolge van hyperglykemie in de algemene populatie.39,40
Ook voor slaapstoornissen bleek uit een meta-analyse in
de algemene bevolking en mensen met diabetes dat slaapinterventies resulteerden in een significant betere zelfgerapporteerde slaapkwaliteit, maar geen significant effect
hadden op HbA1c-waarden (MD -0.35% [95% BI -0.84,
0.13]).33 Een RCT bij mensen met type 2-diabetes met psychose en suboptimale glucosewaarden liet zien dat de behandeling van de psychose resulteerde in een daling van
het HbA1c van -1.1% (p = 0.049), vergeleken met standaardzorg.41 Verschillende initiatieven zijn voorgesteld om
angst- en paniekklachten bij mensen met diabetes te verminderen, maar hierover zijn nog geen resultaten gepubli-

16

nederlands tijdschri voor diabetologie

ceerd.42 Gedragsinterventies voor de behandeling van eetstoornissen lieten in een meta-analyse een non-significant
effect zien op HbA1c, SMD -0.21 (95% CI -0.58, 0.16) in
vrouwen met type 1-diabetes.43 Graag benoemen we hier
ook nog de e-healthinterventies voor de behandeling van
psychische stoornissen, die in toenemende mate een rol
gaan spelen in de gezondheidszorg. Bijvoorbeeld, in een
RCT van onze groep met 255 mensen met depressie en diabetes, resulteerde de online gedragstherapie in een grotere
afname van depressieve symptomen (41% vs 24%; p <
0.001), maar geen significante verandering in glucosewaarden.44 Ook hier is wederom een kennislacune, aangezien er
tot nu toe geen andere e-healthonderzoeken zijn uitgevoerd in mensen met diabetes en psychische stoornissen.
 Figuur 2 geeft een overzicht van de onderzoeken naar de
effecten van behandeling voor psychische stoornissen op
ziekte-uitkomsten bij mensen met diabetes of met een risico op het ontwikkelen van diabetes. Er wordt tevens een
beoordeling gegeven van de bewijsgraad van de onderzoeken die in deze review zijn opgenomen. Samengevat laten
de huidige onderzoeken zien dat verbetering van ziekteuitkomsten door de behandeling van psychische stoornissen mogelijk is in mensen met diabetes, voor depressie en
slaapstoornissen.33,38 Dit geeft een basis voor precisiebehandeling, maar het bewijs is inconsistent en er zijn geen
onderzoeken gevonden naar de effecten van behandeling
voor andere psychische stoornissen. Dit onderstreept de
behoefte aan verder onderzoek.
 HET MONITOREN VAN PSYCHISCHE STOORNISSEN
(PRECISIEMONITORING)

Het evalueren van psychische stoornissen als onderdeel
van routinematige diabeteszorg is nog relatief nieuw (precisiemonitoring), in tegenstelling tot het evalueren van
metabole waarden zoals HbA1c en bloeddruk.45,46 Er wordt
echter zelfs in tertiaire diabetescentra zelden aandacht besteed aan deze psychische stoornissen47, ondanks aanbevelingen in verschillende richtlijnen.48,49 Deze beperkte implementatie heeft te maken met het feit dat de evaluatie van
psychische stoornissen tijdrovend en duur is en dat er op
dit moment onvoldoende behandelmogelijkheden zijn, bijvoorbeeld door lange wachtlijsten in de ggz. Bovendien
zijn de huidige meetinstrumenten om psychische stoornissen te evalueren niet nauwkeurig genoeg en daarom moeilijk te gebruiken voor precisiemonitoring en het beoordelen van veranderingen binnen een persoon.45,46 Recente
technologische ontwikkelingen kunnen echter behulpzaam zijn om psychische stoornissen nauwkeuriger te beoordelen binnen de routinematige diabeteszorg en dus
precisiemonitoring mogelijk te maken. Computergestuurd
adaptief testen (CAT) maakt het mogelijk om specifieke
vragen te selecteren op basis van het antwoord op eerdere
vragen. Als personen bijvoorbeeld ‘nee’ antwoorden op de
vraag of ze depressieve gevoelens hebben, dan wordt een
volgende vraag over hoe vaak ze die gevoelens hebben
weggelaten. Door vragen te stellen die zijn afgestemd op de

j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4

I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

Mental disorders
Depression Schizophrenia

Sleep
disorders

Psychosis

Bipolar
disorder

Eating
disorders

Severe mental
disorders

Pharmacological
interventions

Behavioural
interventions

Collaborative
care treatment

Direction of effect:
Improved blood glucose levels
Poorer blood glucose levels
No effect on blood glucose levels
or
Mixed results
Grade of evidence:
Weak evidence: single observational study or RCTs with few people (n = 35) and simple analysis methods (e.g. correlation)
or Moderate evidence: multiple RCTs/cohort studies or reviews without meta-analysis (or fewer than three studies)
including only one glycaemic variable
,

or

Strong evidence: reviews combined with meta-analyses of multiple studies (three or more studies)
including one or two glycaemic variables (HbA1c and fasting blood glucose)
No studies available

Figuur 2. Samenvatting van het effect van behandeling van psychische stoornissen op glykemische variabelen bij patiënten met diabetes of een risico op het ontwikkelen van
diabetes (precisiebehandeling).  antwoorden van elk individu vermindert CAT de belasting
voor de invuller en de administratie achteraf met wel 75%,
vergeleken met vaste vragenlijsten.50 CAT-vragenlijsten
bieden de mogelijkheid om meerdere domeinen te beoordelen door minder vragen te stellen, waardoor psychische
stoornissen nauwkeuriger en eenvoudiger kunnen worden
gemeten en veranderingen binnen een persoon in de loop
van de tijd kunnen worden gevolgd.50 CAT-vragenlijsten
over angst, depressie, vermoeidheid, slaapstoornissen en
pijn zijn beschikbaar en worden momenteel gevalideerd
voor mensen met diabetes in een lopend onderzoeksproject van onze groep.51
Naast CAT kan ook ecological momentary assessment (ook
wel EMA genoemd) helpen bij het opsporen en monitoren
van psychische stoornissen. EMA omvat herhaaldelijke
metingen van gedragingen, ervaringen en gevoelens van

j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4

deelnemers in realtime en in hun natuurlijke omgeving,
vaak met behulp van smartphoneapplicaties.52,53 Men kan
hierdoor bijvoorbeeld regelmatig vragen stellen over depressieve symptomen door meerdere metingen uit te voeren in korte tijd, om zo een representatiever beeld te krijgen van het verloop van een stoornis. Op deze manier
maakt EMA het ook mogelijk om veranderingen binnen
een persoon te evalueren, wat bij chronische ziekten met
een hoge recidiefkans waardevolle informatie op kan leveren voor zorgnemer, zorgverleners en onderzoekers.54 Uit
een systematische review over EMA bleek dat een hoge variabiliteit in depressieve symptomen geassocieerd was met
een hogere variabiliteit in glykemische variabelen, vooral
in mensen met type 1-diabetes.55 Een andere review over
EMA toonde aan dat veranderingen in stressklachten een
suboptimaal zelfmanagement van de diabetes voorspelden.54 Deze onderzoeken laten dus zien dat EMA van kli-

nederlands tijdschri voor diabetologie

17

I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

nisch nut kan zijn voor diabeteszorg en kan bijdragen aan
precisiemonitoring. Het is echter belangrijk om ervoor te
zorgen dat het gebruik van dergelijke technologieën de ongelijkheden op het gebied van gezondheid niet vergroot,
aangezien deze technologieën mogelijk niet op grote schaal
beschikbaar zijn voor iedereen die ze nodig heeft.
 De integratie van CAT en/of EMA in de klinische praktijk
heeft dus de potentie om de zorg voor mensen met diabetes te
verbeteren door betere screening, identificatie en monitoring
van psychische stoornissen. Dit kan de communicatie tussen
zorgnemer en zorgverlener verbeteren en zorgnemers kunnen meer betrokken raken bij het zelfmanagement van hun
ziekte. Het is belangrijk om niet alleen psychische stoornissen
te meten, maar ook om de resultaten van deze metingen en
behandelingen te bespreken en ernaar te handelen. Wanneer
bijvoorbeeld depressieve symptomen worden geïdentificeerd,
is de volgende stap het afnemen van een diagnostisch interview om vast te stellen of er daadwerkelijk sprake is van een
depressieve stoornis en, zo ja, wat de ernst hiervan is. Vervolgens is het van belang om in overeenstemming met nationale
of internationale behandelrichtlijnen en de individuele eigenschappen van de zorgnemer een behandelplan voor de psychische stoornis op te stellen, mogelijk bestaande uit farmacotherapeutische of psychologische interventies.38,56,57 Ondanks
een beperkte hoeveelheid onderzoek naar de klinische bruikbaarheid van CAT en EMA voor het monitoren van psychische stoornissen in het kader van diabeteszorg, geloven wij
dat deze technologische toepassingen de potentie hebben om
te helpen bij de precisiemonitoring van diabetes.
DISCUSSIE

In deze review hebben wij onderzocht wat de potentiële
waarde is van precisiegeneeskunde op basis van psychische
stoornissen binnen diabetespreventie en -behandeling. Wij
hebben de beschikbare literatuur samengevat en hopelijk stof
tot nadenken gegeven over het concept van psychische stoornissen als onderdeel van precisiegeneeskunde voor diabetes.
 Beperkingen
Wel kent deze review zijn beperkingen. Zo waren er enkele methodologische problemen met de studies die wij
includeerden. Ten eerste zijn sommige bevindingen indirect of van beperkte wetenschappelijke waarde, omdat
deze gebaseerd zijn op kleine observationele studies met
enkel cross-sectionele of patiëntcontroledata. Dit beperkt
ons om de richting van de waargenomen verbanden goed
te interpreteren. Diabetes kan bijvoorbeeld een risicofactor zijn voor het ontwikkelen van psychische stoornissen,
zoals dementie, terwijl de behandeling van diabetes met
metformine juist is geassocieerd met een lager risico op
dementie door het vertragen van de cognitieve achteruitgang.58 Ten tweede vonden wij slechts één onderzoek dat
rapporteerde over een direct verband tussen de behandeling van psychische stoornissen en de incidentie van diabetes; andere onderzoeken rapporteerden alleen een verbetering van glykemische variabelen. Het is dan ook

18

nederlands tijdschri voor diabetologie

belangrijk om te erkennen dat het bewijs voor de rol van
verschillende door de DSM 5 gedefinieerde psychische
stoornissen als risicofactoren voor het ontstaan van diabetes en de complicaties daarvan beperkt is. Meer onderzoek hiernaar is noodzakelijk. Ten derde kunnen de beschreven interventies, zoals groepstherapie, de mentale
toestand niet alleen direct beïnvloeden, maar ook indirect door het beïnvloeden van gezondheidsgedrag, waardoor de werkingsmechanismen niet eenduidig zijn. Als
laatste hebben we het gebruik van psychofarmaca niet
gebruikt als proxymeting; deze medicatie wordt immers
ook voorgeschreven voor andere aandoeningen (bijvoorbeeld pijn, migraine en braken). Het is echter mogelijk
dat we hierdoor bewijs hebben gemist, aangezien verschillende onderzoeken deze benadering wel gebruikten.
 Zo rapporteerde een meta-analyse van onze eigen groep
over het risico op het ontstaan van type 2-diabetes een
OR variërend van 1.93 (95% BI 1.37, 2.73) tot 1.94 (95%
BI 1.34, 2.80) voor het gebruik van antipsychotica en een
RR van 1.27 (95% BI 1.34, 2.80) en een OR van 1.50 (95%
BI 1.08, 2.10) voor het gebruik van antidepressiva.13
Mechanismen
Er zijn meerdere mechanismen die het verband verklaren
tussen psychische stoornissen en diabetes(uitkomsten).
Ten eerste toonde een cross-sectionele studie aan dat depressie significant geassocieerd was met een lager vertrouwen in huisartsen.59 Ten tweede liet een meta-analyse van
47 onafhankelijke bevolkingssteekproeven zien dat depressie significant geassocieerd was met slechtere diabeteszelfzorg (z = 9.97; p = 0.0001), waaronder een minder gezond
dieet, minder lichaamsbeweging en minder frequente controle van de bloedsuiker.60 Ten derde bleken mensen met
diabetes en psychische stoornissen minder geneigd te zijn
om aanbevolen zorg te ontvangen, zoals retinopathiescreening.61 Ten vierde kunnen psychofarmaca de insulinesensitiviteit beïnvloeden, bijvoorbeeld een toename in
gewicht door gebruik van antipsychotica en bepaalde antidepressiva.39,62-65 Tot slot kunnen biologische mediatoren
een rol spelen, zoals cytokinen, catecholaminen, veranderingen in neurotransmittermetabolisme en hyperactiviteit
van de hypothalamus-hypofyse-bijnieras.66 Er is echter
meer onderzoek nodig om meer informatie te krijgen over
de mechanismen die het verband verklaren tussen psychische stoornissen en diabetes(uitkomsten) en hoe deze een
bijdrage kunnen leveren aan de behandeling en de precisiegeneeskunde.
 RICHTINGEN EN UITDAGINGEN VOOR DE TOEKOMST

Deze review heeft laten zien dat psychische stoornissen in
het kader van precisiegeneeskunde van grote waarde kan
zijn bij het voorkomen en behandelen van diabetes. Deze
waarde wordt ook onderkend in het consensusrapport van
de American Diabetes Association (ADA).48 Hoewel de beoordeling en behandeling van psychische stoornissen al
zijn opgenomen in verschillende richtlijnen voor diabeteszorg, hopen we dat deze review nieuwe innovaties in het

j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4

CONCLUSIE

Deze review heeft aangetoond dat verscheidene psychische
stoornissen geassocieerd worden met een verhoogd risico
op type 2-diabetes en het optreden van diabetesgerelateerde complicaties. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat de behandeling van sommige psychische stoornissen zou kunnen bijdragen aan de preventie van diabetes en de
ziekte-uitkomsten zou kunnen verbeteren. Technologische
applicaties kunnen behulpzaam zijn, zowel voor het identificeren als behandelen van psychische stoornissen. Hoewel
er aanzienlijke kennislacunes moeten worden geadresseerd voordat we behandeladviezen kunnen stratificeren
op basis van psychische stoornissen, toont deze review aan
dat aandacht voor het herkennen en behandelen van psychische stoornissen als onderdeel van precisiegeneeskunde
voor diabetes een aanzienlijke waarde kan hebben voor de
routinematige diabeteszorg en de potentie heeft om diabetesuitkomsten te verbeteren.
Financiering
Het werk van de auteursgroep wordt ondersteund door het
Diabetesfonds Nederland (FR).
Belangenverstrengeling
Auteur FR is editor bij Diabetologia. De andere auteurs
verklaren dat er geen relaties of activiteiten zijn die hun
werk zouden kunnen beïnvloeden of waarvan de indruk
zou kunnen bestaan dat ze hun werk beïnvloeden.
 j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4

I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

veld zal stimuleren. Ook draagt de review bij aan de identificatie van de aanzienlijke kennislacunes en toont aan dat
ons nog verschillende uitdagingen te wachten staan. Ten
eerste is het voor veel van de door de DSM 5 gedefinieerde
psychische stoornissen nog onbekend of behandeling bij
mensen met diabetes de bloedglucosespiegels verbetert of
het risico op het optreden van diabetes en complicaties
hiervan verlaagt. Ten tweede is het van belang om vast te
stellen of psychische stoornissen vaker voorkomen onder
bepaalde subgroepen van diabetespatiënten, zoals recent
vastgesteld door Ahlqvist et al.67 Welke omvatten de autoimmuundiabetes, insulinedeficiënte diabetes, insulineresistente diabetes, obesitasgerelateerde diabetes of milde
ouderdomsdiabetes? Ten derde is er bewijs van hogere
kwaliteit nodig om de kosteneffectiviteit van de behandeling van psychische stoornissen voor de preventie van diabetes vast te stellen. Bovendien gebruiken momenteel beschikbare RCT’s meestal een ‘one size fits all’ aanpak,
waarbij alle diabetespatiënten één behandeling krijgen
voor psychische stoornissen, in plaats van individuele behandelbehoeften verder te onderzoeken. Tot slot is de
grootste uitdaging om duurzame menselijke en financiële
middelen te vinden om aanbevolen behandelingen voor
psychische stoornissen te implementeren binnen de reguliere zorgsetting voor mensen met diabetes.
Open Access This article is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits
use, sharing, adaptation, distribution and reproduction in
any medium or format, as long as you give appropriate credit
to the original author(s) and the source, provide a link to the
Creative Commons licence, and indicate if changes were
made.
 The images or other third party material in this article are
included in the article’s Creative Commons licence, unless indicated otherwise in a credit line to the material. If material
is not included in the article’s Creative Commons licence and
your intended use is not permitted by statutory regulation or
exceeds the permitted use, you will need to obtain permission
directly from the copyright holder. To view a copy of this licence, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0.
REFERENTIES
1 Chung WK, Erion K, Florez JC, et al (2020). Precision
medicine in diabetes: a Consensus Report from the American
Diabetes Association (ADA) and the European Association
for the Study of Diabetes (EASD). Diabetologia 63(9):1671–
1693. https://doi.org/10.1007/s00125-020-05181-w
2 American Psychiatric Organization (2013). Diagnostic and
statistical manual of mental disorders: DSM-5, 5th edn.
American Psychiatric Association, Washington, DC
3 Abdoli S, Miller-Bains K, Burr EM, Smither B, Vora A, et al
(2020). Burnout, distress, and depressive symptoms in adults
with type 1 diabetes. J Diabetes Complications 34(7):107608.
https://doi.org/10.1016/j.jdiacomp.2020.10760
4 Schmidt CB, Potter van Loon BJ, Vergouwen ACM, Snoek FJ,
Honig A (2018). Systematic review and meta-analysis of
psychological interventions in people with diabetes and
elevated diabetes-distress. Diabet Med 35(9):1157–1172.
https://doi.org/10.1111/dme.13709
5 Lindekilde N, Scheuer SH, Rutters F, Knudsen L, Lasgaard M, et
al (2022). Prevalence of type 2 diabetes in psychiatric disorders:
an umbrella review with meta-analysis of 245 observational
studies from 32 systematic reviews. Diabetologia, 65(3),
440–456. https://doi.org/10.1007/s00125-021-05609-x
6 Ducat L, Philipson LH, Anderson BJ. (2014). The mental
health comorbidities of diabetes. Journal of the American
Medical Association, 312(7), 691–692. https://doi.
org/10.1001/jama.2014.8040
7 Defreyne J, de Bacquer D, Shadid S, Lapauw B, T’Sjoen G.
(2017). Is Type 1 Diabetes Mellitus More Prevalent Than
Expected in Transgender Persons? A Local Observation.
Sexual Medicine, 5(3), e215–e218. https://doi.org/10.1016/j.
 esxm.2017.06.004
8 Tromans S, Yao G, Alexander R, Mukaetova-Ladinska E,
Kiani R, et al. (2021). The Prevalence of Diabetes in Autistic
Persons: A Systematic Review. Clinical Practice & Epidemiology in Mental Health, 16(1), 212–225. https://doi.
org/10.2174/1745017902016010212

nederlands tijdschri voor diabetologie

19

I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

9 Subramaniam M, Abdin E, Vaingankar J, Shafie S, Chang S,
et al. (2020). Obsessive-Compulsive Disorder in Singapore:
Prevalence, Comorbidity, Quality of Life and Social
Support. Annals of the Academy of Medicine, Singapore,
49(1), 15–25. https://doi.org/10.47102/annals-acadmedsg.2019185
10 De Jonge P, Alonso J, Stein DJ, et al (2014) Associations
between DSM-IV mental disorders and diabetes mellitus: A
role for impulse control disorders and depression. Diabetologia 57(4):699–709. https://doi.org/10.1007/s00125-0133157-9
11 Quirk SE, El-Gabalawy R, Brennan SL, Bolton JM, Sareen J,
et al. (2015). Personality disorders and physical comorbidities in adults from the United States: data from the
National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related
Conditions. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 50(5), 807–820. https://doi.org/10.1007/s00127-0140974-1
12 Eren I, Erdi O, Ozcankaya R. (2003). Tip II diabetik
hastalarda kan şekeri kontrolü ile psikiyatrik bozukluklarin
ilişkisi [Relationship between blood glucose control and
psychiatric disorders in type II diabetic patients]. Turk
Psikiyatri Derg, 14(3), 184–191.
13 Lindekilde N, Rutters F, Erik Henriksen J, Lasgaard M,
Schram MT, et al. (2021). Psychiatric disorders as risk factors
for type 2 diabetes: An umbrella review of systematic reviews
with and without meta-analyses. Diabetes Research and
Clinical Practice, 176. https://doi.org/10.1016/j.diabres.2021.108855
14 Jackson CA, Fleetwood K, Kerssens J, Smith DJ, Mercer S,
et al. (2019). Incidence of type 2 diabetes in people with a
history of hospitalization for major mental illness in
Scotland, 2001-2015: A retrospective cohort study.
 Diabetes Care, 42(10), 1879–1885. https://doi.org/10.2337/
dc18-2152
15 Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR,
Florez H. (2017). Are Eating Disorders Risk Factors for Type
2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis. Current
Diabetes Reports, 17(12), 1–12. https://doi.org/10.1007/
s11892-017-0949-1
16 Stubbs B, Vancampfort D, de Hert M, Mitchell AJ. (2015).
The prevalence and predictors of type two diabetes mellitus
in people with schizophrenia: a systematic review and comparative meta-analysis. Acta Psychiatrica Scandinavica,
132(2), 144–157. https://doi.org/10.1111/acps.12439
17 Mcvilly K, Mcgillivray J, Curtis A, Lehmann J, Morrish L, et
al. (2014). Diabetes in people with an intellectual disability: A
systematic review of prevalence, incidence and impact.
Diabetic Medicine, 31(8), 897–904. https://doi.org/10.1111/
dme.12494
18 Sharma, P., & Balhara, Y. (2016). Opioid use and diabetes: An
overview. Journal of Social Health and Diabetes, 04(01),
006–010. https://doi.org/10.4103/2321-0656.176570
19 Xue M, Xu W, Ou YN, Cao XP, Tan MS, et al. (2019).
 Diabetes mellitus and risks of cognitive impairment and
dementia: A systematic review and meta-analysis of 144 prospective studies. Ageing Research Reviews, 55, 100944. https://
doi.org/10.1016/j.arr.2019.100944

20

nederlands tijdschri voor diabetologie

20 Ojo O, Wang XH, Ojo OO, Ibe J. (2018). The effects of
substance abuse on blood glucose parameters in patients with
diabetes: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health,
15(12), 2691. https://doi.org/10.3390/ijerph15122691
21 Nouwen A, Adriaanse MC, van Dam K, Iversen MM,
Viechtbauer W, et al. (2019). Longitudinal associations
between depression and diabetes complications:
a systematic review and meta-analysis. Diabetic
Medicine, 36(12), 1562–1572. https://doi.org/10.1111/
dme.14054
22 Kontoangelos K, Raptis AE, Papageorgiou CC, Papadimitriou
GN, Rabavilas AD, et al. (2013). The association of the
metabolic profile in diabetes mellitus type 2 patients with
obsessive-compulsive symptomatology and depressive
symptomatology: New insights. International Journal of
Psychiatry in Clinical Practice, 17(1), 48–55. https://doi.org/1
0.3109/13651501.2012.697563
23 Trief PM, Ouimette P, Wade M, Shanahan P, Weinstock RS.
(2006). Post-traumatic stress disorder and diabetes: Co-morbidity and outcomes in a male veterans sample. Journal of
Behavioral Medicine, 29(5), 411–418. https://doi.
org/10.1007/s10865-006-9067-2
24 Scheuing N, Bartus B, Berger G, Haberland H, Icks A, et al.
(2014). Clinical characteristics and outcome of 467 patients
with a clinically recognized eating disorder identified among
52,215 patients with type 1 diabetes: A multicenter german/
austrian study. Diabetes Care, 37(6), 1581–1589. https://doi.
org/10.2337/dc13-2156
25 Rydall AC, Rodin GM, Olmsted MP, Devenyi RG, Daneman
D. (1997). Disordered Eating Behavior and Microvascular
Complications in Young Women with Insulin-Dependent
Diabetes Mellitus. New England Journal of Medicine,
336(26), 1849–1854. https://doi.org/10.1056/
nejm199706263362601
26 de Paoli T, Rogers PJ. (2018). Disordered eating and insulin
restriction in type 1 diabetes: A systematic review and
testable model. Eating Disorders, 26(4), 343–360. https://doi.
 org/10.1080/10640266.2017.1405651
27 Çelik S, Kayar Y, Önem Akçakaya R, Türkyilmaz Uyar E,
Kalkan K, et al. (2015). Correlation of binge eating disorder
with level of depression and glycemic control in type 2
diabetes mellitus patients. General Hospital Psychiatry,
37(2), 116–119. https://doi.org/10.1016/j.genhosppsych.2014.11.012
28 Cuypers M, Leijssen M, Bakker-van Gijssel EJ, Pouls KPM,
Mastebroek MM, et al. (2021). Patterns in the prevalence of
diabetes and incidence of diabetic complications in people
with and without an intellectual disability in Dutch primary
care: Insights from a population-based data-linkage study.
Primary Care Diabetes, 15(2), 372–377. https://doi.
org/10.1016/j.pcd.2020.11.012
29 Koopman ADM, Beulens JW, Dijkstra T, Pouwer F, Bremmer
MA, et al. (2020). Prevalence of Insomnia (Symptoms) in
T2D and Association With Metabolic Parameters and
Glycemic Control: Meta-Analysis. Journal of Clinical
Endocrinology and Metabolism, 105(3), 614–643. https://doi.
org/10.1210/clinem/dgz065

j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4

j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4

I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

30 Roberts RO, Geda YE, Knopman DS, Christianson TJH,
Pankratz VS, et al. (2008). Association of duration and
severity of diabetes mellitus with mild cognitive impairment.
Archives of Neurology, 65(8), 1066–1073. https://doi.
org/10.1001/archneur.65.8.1066
31 Scherrer JF, Salas J, Norman SB, Schnurr PP, Chard KM, et al.
(2019). Association between Clinically Meaningful Posttraumatic Stress Disorder Improvement and Risk of Type 2
Diabetes. JAMA Psychiatry, 76(11), 1159–1166. https://doi.
 org/10.1001/jamapsychiatry.2019.2096
32 Deenik J, Tenback DE, Tak ECPM, Rutters F, Hendriksen
IJM, et al. (2019). Changes in physical and psychiatric health
after a multidisciplinary lifestyle enhancing treatment for
inpatients with severe mental illness: The MULTI study I.
Schizophrenia Research, 204, 360–367. https://doi.
org/10.1016/j.schres.2018.07.033
33 Kothari V, Cardona Z, Chirakalwasan N, Anothaisintawee T,
Reutrakul S. (2021). Sleep interventions and glucose
metabolism: systematic review and meta-analysis. Sleep
Medicine, 78, 24–35. https://doi.org/10.1016/j.
sleep.2020.11.035
34 Buxton OM, Pavlova MK, O’Connor SP, Wang W, Winkelman JW. (2017). Lack of change in glucose metabolism in
eszopiclone-treated primary insomnia patients. Nature and
Science of Sleep, 9, 187–198. https://doi.org/10.2147/NSS.
S130505
35 Nakamura M, Nagamine T. (2017). Suvorexant as an orexin
antagonist may regulate serum glucose levels in psychiatric
patients with insomnia. Psychiatry and Clinical Neurosciences, 71(12), 844. https://doi.org/10.1111/pcn.12608
36 Winkley K, Upsher R, Stahl D, Pollard D, Brennan A, et al.
(2020). Systematic review and meta-analysis of randomized
controlled trials of psychological interventions to improve
glycaemic control in children and adults with type 1 diabetes.
 Diabetic Medicine, 37(5), 735–746. https://doi.org/10.1111/
dme.14264
37 Winkley K, Upsher R, Stahl D, Pollard D, Brennan A,
et al. (2020). Psychological interventions to improve
glycemic control in adults with type 2 diabetes: A
systematic review and meta-analysis. BMJ Open Diabetes
Research and Care, 8(1). https://doi.org/10.1136/bmjdrc-2019-001150
38 van der Feltz-Cornelis C, Allen SF, Holt RIG, Roberts R,
Nouwen A, et al. (2021). Treatment for comorbid depressive disorder or subthreshold depression in diabetes
mellitus: Systematic review and meta-analysis. Brain and
Behavior, 11(2), e01981. https://doi.org/10.1002/brb3.1981
39 Greene C, Ward-Penny H, Wild S, Jackson C. (2021). P68
Antidepressant and antipsychotic drug prescribing and
complications of diabetes: a systematic review of observational studies. J Epidemiol Community Health, 75, A73. https://
doi.org/10.1136/jech-2021-ssmabstracts.156
40 Tharmaraja T, Stahl D, Hopkins CWP, Persaud SJ, Jones PM,
et al. (2019). The Association between Selective Serotonin
Reuptake Inhibitors and Glycemia: A Systematic Review and
Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Psychosomatic Medicine, 81(7), 570–583. https://doi.org/10.1097/
PSY.0000000000000707

41 Chwastiak LA, Luongo M, Russo J, Johnson L, Lowe JM, et al.
(2018). Use of a mental health center collaborative care team
to improve diabetes care and outcomes for patients with
psychosis. Psychiatric Services, 69(3), 349–352. https://doi.
org/10.1176/appi.ps.201700153
42 Tapp H, Phillips SE, Waxman D, Alexander M, Brown R, et
al. (2012). Multidisciplinary team approach to improved
chronic care management for diabetic patients in an urban
safety net ambulatory care clinic. Journal of the American
Board of Family Medicine, 25(2), 245–246. https://doi.
org/10.3122/jabfm.2012.02.110243
43 Clery P, Stahl D, Ismail K, Treasure J, Kan C. (2017).
Systematic review and meta-analysis of the efficacy of
interventions for people with Type 1 diabetes mellitus and
disordered eating. Diabetic Medicine, 34(12), 1667–1675.
 https://doi.org/10.1111/dme.13509
44 van Bastelaar KMP, Pouwer F, Cuijpers P, Riper H, Snoek
FJ. (2011). Web-based depression treatment for type 1 and
type 2 diabetic patients: A randomized, controlled trial.
Diabetes Care, 34(2), 320–325. https://doi.org/10.2337/
dc10-1248
45 Nano J, Carinci F, Okunade O, Whittaker S, Walbaum M, et
al. (2020). A standard set of person-centred outcomes for diabetes mellitus: results of an international and unified
approach. Diabetic Medicine, 37(12), 2009–2018. https://doi.
org/10.1111/dme.14286
46 Snoek FJ, Kersch NYA, Eldrup E, Harman-Boehm I,
Hermanns N, et al. (2012). Monitoring of individual needs in
diabetes (MIND)-2: Follow-up data from the cross-national
diabetes attitudes, wishes, and needs (DAWN) MIND study.
Diabetes Care, 35(11), 2128–2132. https://doi.org/10.2337/
dc11-1326
47 Sidhu S, Gonzalez PM, Petricone-Westwood D, Brewis CS,
Rabi DM, et al. (2021). Approaches to psychosocial care
within tertiary care diabetes centres in Canada: An environmental scan. Canadian Journal of Diabetes. https://doi.
org/10.1016/j.jcjd.2021.09.125
48 Holt RIG, DeVries JH, Hess-Fischl A, Hirsch IB, Kirkman
MS, et al. (2021). The Management of Type 1 Diabetes in
Adults. A Consensus Report by the American Diabetes
Association (ADA) and the European Association for the
Study of Diabetes (EASD). Diabetes Care, 1–44. https://doi.
org/10.2337/dci21-0043
49 Speight J, Hendrieckx C, Pouwer F, Skinner TC, Snoek FJ.
(2020). Back to the future: 25 years of ‘Guidelines for
encouraging psychological well-being’ among people affected
by diabetes. Diabetic Medicine, 37(8), 1225–1229. https://doi.
org/10.1111/dme.14165
50 Cook KF, O’Malley KJ, Roddey TS. (2005).
Dynamic assessment of health outcomes: Time to let the
CAT out of the bag? Health Services Research, 40(5p2),
1694–1711. https://doi.
org/10.1111/j.1475-6773.2005.00446.x
51 European Foundation for the Study of Diabetes. EFSD-Sanofi
innovative measurements diabetes outcomes. Available from
www.europeandiabetesfoundation.org/efsd-sanofi-innovative-measurements-diabetes-outcomes.html. Accessed 24
September 2021.
 nederlands tijdschri voor diabetologie

21

I N T E R N AT I O N A A L O N D E R Z O E K

52 Moskowitz DS, Young SN. (2006). Ecological momentary
assessment: What it is and why it is a method of the future in
clinical psychopharmacology. In Journal of Psychiatry and
Neuroscience (Vol. 31, Issue 1, pp. 13–20). Canadian Medical
Association.
53 Shiffman S, Stone AA, Hufford MR. (2008). Ecological
momentary assessment. Annual Review of Clinical Psychology, 4, 1–32. https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.3.022806.091415
54 Nam S, Griggs S, Ash GI, Dunton GF, Huang S, et al. (2021).
Ecological momentary assessment for health behaviors and
contextual factors in persons with diabetes: A systematic
review. Diabetes Research and Clinical Practice, 174, 108745.
https://doi.org/10.1016/j.diabres.2021.108745
55 Muijs LT, Racca C, de Wit M, Brouwer A, Wieringa TH, et
al. (2021). Glucose variability and mood in adults with
diabetes: A systematic review. Endocrinology, Diabetes and
Metabolism, 4(1), e00152. https://doi.org/10.1002/
edm2.152
56 American Psychological Association (2019) Clinical practice
guideline for the treatment of depression across three age
cohorts. Available from www.apa.org/depression-guideline.
Accessed 14 April 2022
57 NICE. (2009). Depression in adults: recognition and
management. www.nice.org.uk/guidance/cg90
58 Skovlund SE, Lichtenberg T, Hessler D, Ejskjaer N. (2019).
Can the Routine Use of Patient-Reported Outcome Measures
Improve the Delivery of Person-Centered Diabetes Care? A
Review of Recent Developments and a Case Study. Current
Diabetes Reports, 19(9). https://doi.org/10.1007/s11892-0191190-x
59 AlRuthia Y, Alwhaibi M, Almalag H, Almosabhi L, Almuhaya
M, et al. (2020). The relationship between trust in primary
healthcare providers among patients with diabetes and levels
of depression and anxiety. PLoS ONE, 15(9), e0239035.
 https://doi.org/10.1371/journal.pone.0239035

22

nederlands tijdschri voor diabetologie

60 Gonzalez JS, Peyrot M, McCarl LA, Collins EM, Serpa L, et
al. (2008). Depression and diabetes treatment nonadherence:
A meta-analysis. Diabetes Care, 31(12), 2398–2403. https://
doi.org/10.2337/dc08-1341
61 Desai MM, Rosenheck RA, Druss BG, Perlin JB. (2002).
Mental disorders and quality of diabetes care in the veterans
health administration. American Journal of Psychiatry,
159(9), 1584–1590. https://doi.org/10.1176/appi.
ajp.159.9.1584
62 Pinar M, Gulsun M, Tasci I, Erdil A, Bolu E, et al. (2008).
Maprotiline induced weight gain in depressive disorder:
Changes in circulating ghrelin and adiponectin levels and
insulin sensitivity. Progress in Neuro-Psychopharmacology
and Biological Psychiatry, 32(1), 135–139. https://doi.
org/10.1016/j.pnpbp.2007.07.028
63 Holt RIG. (2019). Association Between Antipsychotic
Medication Use and Diabetes. Current Diabetes Reports,
19(10). https://doi.org/10.1007/s11892-019-1220-8
64 Barnard K, Peveler RC, Holt RIG. (2013). Antidepressant
medication as a risk factor for type 2 diabetes and impaired
glucose regulation. Diabetes Care, 36(10), 3337–3345. https://
doi.org/10.2337/DC13-0560/-/DC1
65 Tan X, van Egmond L, Chapman CD, Cedernaes J, Benedict
C. (2018). Aiding sleep in type 2 diabetes: therapeutic
considerations. The Lancet Diabetes and Endocrinology,
6(1), 60–68. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(17)30233-4
66 Korczak DJ, Pereira S, Koulajian K, Matejcek A, Giacca A.
(2011). Type 1 diabetes mellitus and major depressive
disorder: Evidence for a biological link. Diabetologia, 54(10),
2483–2493. https://doi.org/10.1007/s00125-011-2240-3
67 Ahlqvist E, Storm P, Käräjämäki A, Martinell M, Dorkhan M,
et al. (2018). Novel subgroups of adult-onset diabetes and
their association with outcomes: a data-driven cluster
analysis of six variables. The Lancet Diabetes and Endocrinology, 6(5), 361–369. https://doi.org/10.1016/S22138587(18)30051-2

j a a r g a n g 2 2 | n r. 1 | m a a r t 2 0 2 4.
