“Shared decision making” of gezamenlijke besluitvorming: wanneer dierenarts en eigenaar samen beslissingen nemen
Permanente vorming 185

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

“Shared decision making” of gezamenlijke besluitvorming:
wanneer dierenarts en eigenaar samen beslissingen nemen
Shared decision making:
when the veterinarian and owner decide together
A. Decloedt
Vakgroep Inwendige Ziekten, Voortplanting en Populatiegeneeskunde, Faculteit Diergeneeskunde,
Universiteit Gent, Salisburylaan 133, 9820 Merelbeke, België

S

Annelies.Decloedt@Ugent.be

AMENVATTING
De communicatie tussen dierenarts en klant evolueert naar een meer klant- of relatiegericht
patroon, waarbij eigenaars inspraak wensen en het belangrijk vinden dat hun perspectief gehoord wordt. “Shared decision making” of gezamenlijke besluitvorming is een proces waarbij
dierenarts en eigenaar van het dier samen tot een beslissing komen over verdere medische stappen. Dit wordt toegepast indien er meerdere evenwaardige opties qua diagnostiek of behandeling zijn. Het proces bestaat uit drie stappen. In de eerste stap (“choice of team talk”) wordt
aangegeven dat een keuze moet gemaakt worden uit meerdere opties, en wordt gepeild naar de
initiële voorkeur van de eigenaar. In de tweede stap (“option talk”) worden de voor- en nadelen
van alle opties overlopen. In de laatste stap (“decision talk”) worden de voorkeur, waarden en
overtuigingen van de eigenaar geïntegreerd bij het nemen van een finale gezamenlijke beslissing.
Dit vereist excellente communicatieve vaardigheden, met nadruk op open vragen, actief luisteren
en empathie.
 ABSTRACT
Veterinarian-client communication is evolving from a paternalistic approach towards a client-centered or relationship-centered pattern, in which owners want to be heard and to take part in the decisionmaking process. Shared decision making is the process in which the veterinarian and client collaborate
to make decisions about the further medical approach. Shared decision making is applied if several
equivalent options are available for further diagnostics or treatment. The process consists of three
parts. In the first step (choice or team talk), the veterinarian indicates that several options are available
and a decision must be made. The initial preference of the owner is gauged. In the second step (option
talk), the advantages and disadvantages of all options are discussed. In the final step (decision talk),
the preference, values and beliefs of the owner are integrated into a final joint decision. This requires
excellent communication skills, with open-ended questions, active listening and empathy.
 INLEIDING
In de diergeneeskundige praktijk is het niet altijd
makkelijk om te bepalen wat de beste optie voor verdere diagnostiek of behandeling is. In sommige gevallen is het antwoord duidelijk, maar in andere gevallen
moet een complexe beslissing genomen worden over
welke behandeling gekozen wordt, of er al dan niet

behandeld wordt, en eventueel zelfs of euthanasie de
beste optie is (Christiansen et al., 2016). Naast de medische toestand van het dier spelen hier vaak nog tal
van andere afwegingen mee, zoals socio-economische
factoren, verwachting en doel van de eigenaar, culturele factoren en ethische overtuigingen, de relatie tussen eigenaar en dier en de levensomstandigheden en
het karakter van eigenaar en dier (Cary, 2021). Op ba-

186

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

sis van deze afwegingen is recent gesuggereerd om de
term “gold standard care” of zorg volgens de gouden
standaard te vervangen door “contextualized care” of
gecontextualiseerde zorg (Skipper et al., 2021). De
term ‘gouden standaard’ wordt vaak gebruikt voor de
meest intensieve interventie en/of geavanceerde diagnostische en therapeutische technieken. Dit kan de
indruk wekken dat er slechts één goede optie is voor
het dier, wat zowel bij de eigenaar als bij de dierenarts
kan leiden tot veel frustratie, ontevredenheid of zelfs
schaamte indien deze gouden standaard niet gevolgd
kan worden. De term ‘gecontextualiseerde zorg’ verwijst daarentegen naar een spectrum van verschillende opties die afhankelijk van de context evenwaardig
kunnen zijn. Hierbij is overleg tussen dierenarts en
eigenaar van groot belang.
 “Shared decision making” of gezamenlijke besluitvorming is een proces waarbij de dierenarts en de
eigenaar van het dier samen tot een beslissing komen
over de verdere stappen qua diagnostiek of behandeling. In de verdere tekst wordt de Engelse terminologie gehanteerd omdat deze veelvuldiger gebruikt
wordt in deze materie dan de Nederlandse termen. De
dierenarts geeft bij shared decision making de verschillende opties aan met hun respectievelijke vooren nadelen op basis van zo objectief mogelijke criteria en gaat in op de ideeën, zorgen en verwachtingen
van de eigenaar. Shared decision making is bruikbaar
indien er meerdere (evenwaardige) medische procedures kunnen uitgevoerd worden of om te beslissen
of al dan niet een diagnostische test moet uitgevoerd
worden, bijvoorbeeld een screeningtest. Hierbij wordt
rekening gehouden met de persoonlijke voorkeur van
de eigenaar om tot een gezamenlijke beslissing te
komen, die vastgelegd en uitgevoerd wordt. Goede
communicatievaardigheden zijn hierbij essentieel om
op een correcte manier informatie te delen over bijvoorbeeld verdere diagnostiek of behandelingsmogelijkheden en om de eigenaar te ondersteunen bij het
denkproces en het maken van een keuze.
 DEFINITIE EN BELANG
Shared decision making is een begrip dat ontstond
in de humane geneeskunde in de jaren tachtig - negentig van de vorige eeuw als gevolg van vele klachten van patiënten die zich onvoldoende geïnformeerd
voelden door hun arts. Over de laatste decennia is het
belang van shared decision making in de geneeskunde exponentieel gestegen (Barry en Edgman-Levitan,
2012; Elwyn et al., 2012). In de diergeneeskunde past
shared decision making binnen een meer evenwichtig
relatiepatroon tussen eigenaar en dierenarts, waarbij
de eigenaar de kans krijgt om tijdens de consultatie
openlijk uit te leggen welke optie de voorkeur heeft
en waarom (Christiansen et al., 2016). Daartegenover staat het paternalistisch relatiepatroon, waarbij
de dierenarts alle beslissingen neemt en de eigenaar
uitvoert wat opgedragen wordt (Cornell en Kopcha,
2007; Shaw et al., 2006). Hoewel deze laatste aanpak
in sommige situaties noodzakelijk is, bijvoorbeeld bij
een spoedgeval of een probleem met dierenwelzijn, is
er doorheen het laatste decennium een verschuiving
naar een meer relatiegericht of klantgericht communicatiepatroon (Bard et al., 2017) (Tabel 1). Het is hierbij wel van belang dat de slinger niet doorslaat naar
consumentisme, waarbij de dierenarts enkel informatie aandraagt en de klant volledig autonoom beslist.
Bij shared decision making beslissen de dierenarts en
eigenaar gezamenlijk, na het bespreken van de opties
met hun voor- en nadelen, en rekening houdend met
het welzijn van het dier en de waarden, voorkeuren en
omstandigheden van de eigenaar.
Uit onderzoek in verschillende landen blijkt dat
de meerderheid van de eigenaars een voorkeur heeft
voor shared decision making tijdens de consultatie.
 Eigenaars willen alle informatie krijgen en willen
betrokken zijn bij het maken van medische beslissingen over hun dieren (Frey et al., 2022; Ito et al.,
2022; Janke et al., 2021a). Uit een studie in Duitsland
bij eigenaars van gezelschapsdieren bleek dat 74%

Tabel 1. Drie mogelijke communicatiepatronen tussen dierenarts en eigenaar bij een beslissingsproces tijdens de consultatie, gebaseerd op Cornell en Kopcha (2007). Voor shared decision making is een relatiegericht communicatiepatroon van belang.
Paternalistisch
		

Relatiegericht
(klantgericht)

Consumentisme

KennisAlle informatie wordt door
overdracht
dierenarts overgebracht
		

Dierenarts geeft medische
info, klant geeft info over
voorkeur, dier, etc.
Klant krijgt info van
dierenarts, maar ook van
verschillende andere bronnen

Verbale dominantie

Conversatie gedomineerd
Evenwichtig verdeeld
door dierenarts		

Conversatie gedomineerd
door klant

Bespreken van opties

Vaak enkel de optie die
volgens de dierenarts het
beste is

Alle opties, voorkeur van
zowel dierenarts als klant
wordt besproken

Alle opties, voorkeur van
dierenarts weegt niet door

Besluitvorming

Dierenarts maakt beslissing

Gezamenlijke besluitvorming

Klant maakt beslissing

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

een voorkeur had voor shared decision making, terwijl 15% eerder de paternalistische aanpak verkoos
en 11% autonoom wilde beslissen na het ontvangen
van alle informatie via de dierenarts (Kuper en Merle,
2019). De voorkeur voor inspraak bij het nemen van
medische beslissingen is vooral uitgesproken bij minder ernstige aandoeningen (Seitz en Grady, 2021). In
de diergeneeskunde is shared decision making echter
nog niet altijd even ingeburgerd. In bepaalde situaties is het effectief beter om geen inspraak te geven,
bijvoorbeeld bij levensbedreigende situaties, waarbij
onmiddellijk handelen nodig is, of indien er slechts
één goede optie is. Anderzijds is er meestal meer dan
één optie, aangezien ook euthanasie en ‘afwachten
zonder verdere diagnostiek of behandeling’ kunnen
gezien worden als opties. Er zijn verschillende redenen waarom dierenartsen liever geen inspraak geven.
 Sommige dierenartsen bieden in eerste instantie enkel
de ‘gouden standaard’-optie aan omdat deze volgens
hen sowieso in het voordeel van de patiënt is. Andere opties worden enkel aangeboden indien blijkt dat
deze optie niet haalbaar is voor de eigenaar (Janke et
al., 2021a). Andere dierenartsen vrezen dat eigenaars
onvoldoende kennis hebben of de informatie niet zullen begrijpen, dat er onvoldoende tijd is tijdens de
consultatie, dat het gesprek emotioneel beladen zal
zijn of dat eigenaars de verkeerde keuze zullen maken
(Christiansen et al., 2016; Merle en Kuper, 2021). Het
feit dat de meerderheid van de eigenaars in een studie
van Janke et al. (2021a) aangaf dat ze extra informatie opzoekt na de consultatie, werd door dierenartsen
vaak ervaren als een negatieve evolutie. Daartegenover staat dat dierenartsen die meer shared decision
making toepassen net een positieve attitude hebben
ten opzichte van eigenaars die zelf informatie opzoeken (Merle en Kuper, 2021).
In de humane geneeskunde werd het effect van
de implementatie van shared decision making reeds
uitgebreid geëvalueerd in uiteenlopende disciplines
en settings (Joosten et al., 2008). Hierbij werden verschillende voordelen aangetoond, gaande van verhoogde patiënttevredenheid, verbeterde informatieoverdracht en minder conflicten tot minder medische
fouten. Daarnaast werden ook positieve veranderingen aangetoond wat betreft het gedrag van de patiënt (bijvoorbeeld therapietrouw) en de gezondheidsuitkomsten (Hughes et al., 2018; Shay en Lafata,
2015). In de diergeneeskunde is er beperkt onderzoek
gebeurd naar het verband tussen shared decision making, klanttevredenheid en gezondheidsuitkomsten.
 Ito et al. (2022) toonden een significante correlatie
aan tussen shared decision making en klanttevredenheid. Indien de klant een hoge score gaf voor de mate
van shared decision making tijdens de consultatie,
was dit geassocieerd met een hoge score voor klanttevredenheid. Eerder onderzoek toonde ook aan dat
eigenaars adviezen met betrekking tot tandverzorging
en chirurgische ingrepen beter opvolgen indien een
relatiegerichte en duidelijke communicatiestijl wordt
toegepast door de dierenarts (Kanji et al., 2012). In

187

Figuur 1. Het Calgary-Cambridgeconsultmodel voor
dierenarts-klantcommunicatie tijdens de consultatie,
gebaseerd op Adams en Kurtz (2017).
de nutsdierenpraktijk werd een significante positieve
associatie aangetoond tussen de perceptie van de veehouder over de klantgerichtheid van de visite en de tevredenheid van de veehouder (DeGroot et al., 2021).
AANPAK
Voor shared decision making is eerst en vooral
een sfeer van wederzijds respect en dialoog nodig.
Er moet een goede vertrouwensband met de eigenaar
aanwezig zijn, zoals ook benadrukt wordt in het Calgary-Cambridgeconsultmodel dat internationaal het
meest gebruikte model is voor het aanleren van communicatieve vaardigheden (Adams en Kurtz, 2017)
(Figuur 1). Indien een apart gesprek is voorzien voor
het bespreken van behandelingsopties, start ook deze
consultatie met het vastleggen van de agenda zoals in
het Calgary-Cambridgeconsultmodel. Hierbij wordt
nagegaan of de eigenaar enkel komt voor het bespreken van de opties of indien er ondertussen nog een
andere vraag of probleem opgedoken is.
Het shared decision making-proces zelf kan onderverdeeld worden in drie stappen (Elwyn et al., 2012)
(Figuur 2). Bij de eerste stap, “choice talk” of “team
talk”, wordt aangegeven dat er verschillende opties

188

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

Figuur 2. Overzicht van de drie stappen in het shared decision making-proces, gebaseerd op Elwyn et al. (2012).
 zijn en dat de eigenaar mee mag beslissen. In veel
gevallen is het voor de eigenaar niet direct duidelijk
dat er meerdere opties zijn en gaat de eigenaar ervan
uit dat de dierenarts één behandeling zal voorstellen. Tijdens deze fase wordt ook bevraagd in welke
mate de eigenaar betrokken wil worden in het beslissingsproces. Sommige eigenaars willen liever geen
verantwoordelijkheid nemen voor het maken van een
medische beslissing. In dat geval blijft het echter belangrijk om de verschillende opties te overlopen voor
het verkrijgen van geïnformeerde toestemming van
de eigenaar. In de eerste stap worden de mogelijke
opties kort aangehaald, eventueel inclusief een ruwe
schatting van de kostprijs. Daarna wordt de initiële
voorkeur van de eigenaar bevraagd, waarbij gepeild
wordt naar de overtuigingen, waarden en verwachtingen van de eigenaar. Voor sommige eigenaars zal een
pauze genoeg zijn om spontaan hun mening te geven,
anderen zullen actief moeten aangemoedigd worden
om hun mening te delen. Dit kan simpelweg door de
verschillende opties op te sommen en na te vragen
of de eigenaar al een voorkeur heeft. Sommige eigenaars hebben al informatie opgezocht en zullen hier
bijvoorbeeld een andere optie in gedachten hebben.
De dierenarts kan hier dan onmiddellijk op inpikken
en dit indien nodig weerleggen. In deze fase van het
gesprek wordt enkel gepeild naar de initiële voorkeur
van de eigenaar, het is belangrijk om op dit moment
nog geen definitieve keuze te maken. In de volgende
fase worden meer details gegeven over de verschillende opties. Deze tweede stap kan plaatsvinden tijdens dezelfde consultatie, maar kan eventueel ook
tijdens een volgende consultatie plaatsvinden.
 Bij de tweede stap, “option talk”, worden alle mogelijke opties beschreven met hun voordelen, risico’s,
mogelijke nevenwerkingen en kosten, eventueel met
gebruik van “decision aids” of keuzehulpen (zie verder). In deze fase wordt de nodige informatie gegeven om de eigenaar bij het maken van een keuze te
ondersteunen en wordt ondertussen ook de voorkeur
van de eigenaar opnieuw bevraagd. De uitleg bij elke
diagnostische of therapeutische optie bevat idealiter
informatie over volgende factoren: verwacht effect op
dierenwelzijn en prognose, aanwezige expertise binnen de praktijk, kostprijs, patiëntgerelateerde factoren
(bijvoorbeeld bij een ouder dier houdt een operatie
meer risico in) en verwachte inbreng van de eigenaar
(bijvoorbeeld een behandeling die driemaal daags
moet toegediend worden, vergt meer inspanning van
de eigenaar). Uitleg over procedures en diagnostische
testen vergt duidelijke informatie, waarbij ook moet
uitgelegd worden wat er exact met het dier zal gebeuren (wat zal het dier doormaken) en hoe de eigenaar
geïnformeerd zal worden over de resultaten. Hierbij
is het nuttig om direct duidelijk te maken wat het nut
en de diagnostische of therapeutische waarde zijn
van deze procedure (bijvoorbeeld: “Ik zou graag wat
bloed nemen uit Balou’s poot. Uit de bloedwaarden
zullen we kunnen afleiden of zijn nieren nog normaal
werken. Als zijn nierwaarden te hoog zijn, zullen we
hiervoor een behandeling moeten instellen, bijvoorbeeld een specifiek dieet”).
Een eigenaar kan een procedure anders percipiëren
dan een dierenarts. Voor de dierenarts is bloedafname
een routinematige procedure, terwijl het voor de eigenaar heel onaangenaam kan zijn om dit te zien. Een

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

week wachten op de resultaten kan dan weer voor een
eigenaar ervaren worden als een zeer lange periode.
 Eventuele zorgen of twijfels bij de eigenaar tijdens
het uitleggen van een procedure worden het best zo
snel mogelijk opgepikt om er verder op in te gaan.
Dit kan door dit direct te bevragen (bijvoorbeeld: “Ik
besef dat al deze informatie overweldigend kan zijn.
Hebt u nog specifieke vragen of bezorgdheden?”),
door rechtstreeks in te pikken op non-verbale signalen (bijvoorbeeld: “Ik zie dat u twijfels heeft over
het uitvoeren van de operatie?”) of door indirect de
mogelijke bezorgdheid van de eigenaar te benoemen
(bijvoorbeeld: “Ik besef dat de operatie een hoge kostprijs heeft en niet zonder risico is. Het is volledig normaal dat u daar eens moet over nadenken”). Nadien
wordt steeds een pauze gelaten zodat de eigenaar tijd
heeft om na te denken en te antwoorden.
De manier waarop een risico gecommuniceerd
wordt, kan ook een belangrijke invloed hebben op de
perceptie ervan door de eigenaar. De informatie op
zoveel mogelijk verschillende manieren meegeven,
heeft hierbij de voorkeur, aangezien eigenaars hierin sterk individueel verschillend zijn, bijvoorbeeld
naargelang scholingsniveau. Algemeen zijn verhoudingen iets duidelijker voor leken dan procentuele
cijfers (bijvoorbeeld: “Als we tien honden met deze
ziekte zo behandelen, zijn er na één jaar nog acht in
leven”). In de diergeneeskunde zijn er echter vaak relatief weinig exacte cijfers bekend. De beschikbare
cijfers zijn daarbij ook beïnvloed door regionale verschillen qua management van de dieren, snelheid van
doorverwijzen, mogelijkheden qua behandeling, enz.
 Daarom worden door dierenartsen regelmatig vage
termen gebruikt zoals ‘zeldzaam’, ‘weinig voorkomend’, ‘waarschijnlijk’ of ‘veel voorkomend’. Deze
terminologie is onduidelijk voor eigenaars en kan
sterk verschillend geïnterpreteerd worden naargelang
het referentiekader van de eigenaar. Uit onderzoek in
Nederland bleek bijvoorbeeld dat de interpretatie van
de zin “waarschijnlijk slaat de behandeling aan” sterk
varieerde, waarbij de kans op een succesvolle behandeling gemiddeld ingeschat werd als 67%, met een
range van 41-86% (Willems et al., 2020).
Tijdens de derde en laatste stap, “decision talk”,
zal de dierenarts de eigenaar helpen om zijn keuze
te maken op een geïnformeerde manier. Deze keuze
moet door zowel de dierenarts als de eigenaar worden goedgekeurd. Shared decision making moet tot
een keuze leiden die zowel door de dierenarts als door
de eigenaar gedragen wordt, op basis van wat belangrijk is voor de eigenaar en het dier. Het bevragen van
de voorkeur van de eigenaar is hierbij dus van groot
belang (bijvoorbeeld: “Wat denkt u, wat zou uw voorkeur zijn?”). Eventueel wordt in deze fase nog bijkomende informatie gegeven over de verschillende opties. Het is belangrijk om de voorkeur van de eigenaar
te integreren met de verschillende opties die voorhanden zijn (bijvoorbeeld “Als ik het goed begrijp gaat
uw voorkeur uit naar de behandeling met medicatie

189

omdat u denkt dat de nazorg na de operatie moeilijk
haalbaar is”). Uiteindelijk wordt de finale beslissing
samengevat en herhaald.
 De tijd die de eigenaar krijgt om te beslissen, hangt
af van de situatie. Bij spoedgevallen wordt uiteraard
eerst sowieso de nodige eerste hulp toegediend, vooraleer de verdere behandelingsmethoden of diagnostiek besproken worden. De dierenarts communiceert
het best duidelijk hoeveel tijd de eigenaar heeft om te
beslissen. Hierbij moet de afweging gemaakt worden
tussen enerzijds een zo snel mogelijke beslissing voor
het welzijn van de patiënt en anderzijds de tijd die
de eigenaar nodig heeft om de verschillende opties te
vergelijken en eventueel ook te overleggen met anderen.
 COMMUNICATIEVE VAARDIGHEDEN
De communicatieve vaardigheden die nodig zijn
tijdens de verschillende stappen van het shared decision making-proces overlappen grotendeels de vaardigheden die aan bod komen in het Calgary-Cambridgeconsultmodel (Adams en Kurtz, 2017; Englar et al.,
2016; Show en Englar, 2018). Eigenaars verwachten
dat de dierenarts luistert naar hun perspectief en dit
ook valideert (Frey et al., 2022). Dit kan door technieken toe te passen voor actief luisteren, zoals parafraseren, herhalen of samenvatten van het eigenaarsperspectief (bijvoorbeeld: “U wilt niet dat Luna pijn
heeft”). Terwijl de dierenarts beschikt over de nodige
medische kennis en opleiding, is de eigenaar op de
hoogte van het dagelijkse gedrag en de gewoontes van
het dier. Open vragen naar het perspectief van de eigenaar zijn dan ook van groot belang om na te gaan
welke voor- en nadelen voor de eigenaar het zwaarst
doorwegen en wat de redenen hiervoor zijn. Hierbij
kan bijvoorbeeld gevraagd worden naar voorkennis
van de eigenaar, overtuigingen, waarden, bezorgdheden, emoties en verwachtingen. Het is van belang om
dit als een echte open vraag te formuleren (bijvoorbeeld: “Wat is uw voorkeur?”), en er geen verdoken
meerkeuzevraag van te maken (bijvoorbeeld: “Wat is
uw voorkeur, optie A of optie B?”). Een open vraag
geeft maximaal informatie over het perspectief van de
eigenaar. Tijdens het shared decision making-proces
kan de initiële voorkeur van de eigenaar veranderen.
Dit is sowieso interessant omdat het iets leert over het
denkproces van de eigenaar en zicht geeft op de argumenten die voor de eigenaar het zwaarst doorwegen
(bijvoorbeeld: levenskwaliteit, kostprijs, tijd, emotionele band met het dier, etc.). Empathisch reageren is
hierbij een van de belangrijkste factoren voor het opbouwen van een vertrouwensrelatie met de eigenaar
(Kuper en Merle, 2019).
 Eigenaars willen ook graag dat de dierenarts al
hun vragen beantwoordt en geven aan dat deze vragen geen teken zijn van wantrouwen. Integendeel,
eigenaars willen vooral gehoord worden en de ratio-

190

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

nale van medische beslissingen volledig begrijpen
(Frey et al., 2022). Bij het geven van informatie is het
belangrijk om de nodige communicatieve vaardigheden te gebruiken die ervoor zorgen dat de eigenaar de
informatie begrijpt en onthoudt. Dit bestaat onder andere uit het peilen naar voorkennis bij de eigenaar, het
vermijden van het gebruik van vaktaal zonder verdere
uitleg, het structureren van informatie, samenvatten,
(laten) herhalen en het gebruik van de “chunk and
check”-methode (Adams en Kurtz, 2017). Bij deze
laatstgenoemde methode wordt informatie telkens
aangeboden in een kleine behapbare hoeveelheid,
waarna gecontroleerd wordt of de eigenaar dit begrepen heeft. Dit kan enerzijds door een korte pauze en
het inspelen op non-verbale signalen van de eigenaar,
of anderzijds door het stellen van een vraag zoals
“Hebt u daar al ervaring mee?”, “Was mijn uitleg duidelijk genoeg?” of “Welke vragen heeft u hierover?”.
Naast de vaardigheden uit het Calgary-Cambridgeconsultmodel hechten honden- en katteneigenaars ook
belang aan twee andere zaken, met name ‘meelevend
eerlijk’ zijn en onvoorwaardelijke positieve aanvaarding (Englar et al., 2016). Eigenaars wensen dat de
dierenarts oprecht en eerlijk is, direct communiceert
en volledig transparant is over de diagnose en behandelingsmogelijkheden. Daarnaast willen eigenaars dat
hun perspectief geaccepteerd wordt zonder veroordelen, en dat de dierenarts een warme en positieve houding aanneemt (Englar, 2020).
 DECISION AIDS
Als hulpmiddel bij het maken van een beslissing
door de eigenaar kan bij het uitleggen van de voor- en

nadelen van verschillende opties eventueel een “decision aid” of “decision tool” gebruikt worden. Deze
keuzehulp kan bestaan uit bijvoorbeeld een visuele
voorstelling van de risico’s of voordelen van een bepaalde behandeling of een zogenaamd “option grid”,
waarbij de voor- en nadelen van alle opties opgesomd
worden in een tabel. In de humane geneeskunde is
aangetoond dat decision aids bijdragen tot een hogere kennis bij de patiënt, meer accurate perceptie
van risico’s en het vergemakkelijken van het beslissingsproces voor de patiënt (Stacey et al., 2017). In
de diergeneeskunde is het gebruik van decision aids
nog weinig bekend. Het kan eventueel nuttig zijn om
voor bepaalde veel voorkomende situaties zelf een
decision aid te maken (bijvoorbeeld een folder over
de verschillende opties en behandelingsmogelijkheden bij een chronisch ziek dier).
 IMPLEMENTATIE IN DE PRAKTIJK
Janke et al. (2021b) gebruikten het OPTION5-instrument voor het meten van shared decision making
tijdens consultaties in de eerstelijnspraktijk voor gezelschapsdieren (Tabel 2). Hieruit bleek dat dierenartsen in Canada slechts een gemiddelde score van
22,6/100 haalden, wat wijst op weinig shared decision
making. In de nutsdierenpraktijk werd het OPTION5instrument ook gebruikt bij rundveedierenartsen, met
een gemiddelde score van 18,7/100 (DeGroot et al.,
2023). De scores waren hoger voor het geven van
informatie over de opties, maar laag voor het aangeven dat een keuze uit meerdere opties moet gemaakt
worden en voor het integreren van de voorkeur van
de eigenaar in de finale beslissing. Er was meer sha-

Tabel 2. Het OPTION5-instrument voor het beoordelen van de toepassing van shared decision making door de dierenarts tijdens de consultatie, gebaseerd op Stubenrouch et al. (2016) en Janke et al. (2021a). Dit instrument bestaat uit
vijf stappen voor shared decision making, die gescoord worden op een schaal van 0 tot 4.
OPTION5 score-onderdelen
1

Rechtvaardiging van overleg
De dierenarts vestigt de aandacht op een gezondheidsprobleem waarbij er meerdere opties zijn voor verdere
stappen en waarover een besluit moet genomen worden.
2

Ondersteunen van overleg
De dierenarts verzekert de eigenaar (of herbevestigt) dat de dierenarts de eigenaar zal helpen om goed
geïnformeerd te zijn en de mogelijkheden af te wegen.
3

Informatie geven over opties
De dierenarts geeft informatie (of beoordeelt in hoeverre de informatie voor de eigenaar duidelijk is) over de
voor- en nadelen van de mogelijkheden die redelijk zijn (inclusief ‘niets doen’).
 4

Voorkeuren bevragen
De dierenarts doet zijn best om de voorkeuren van de eigenaar te achterhalen als vervolg op het bespreken
van de opties

5

Integreren van voorkeuren
De dierenarts doet zijn best om de voorkeuren van de eigenaar te integreren bij het nemen van beslissingen.
Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

red decision making bij een langere tijdsduur van het
consult, en bij dierenartsen met minder jaren praktijkervaring (Janke et al., 2022). Dit kan wijzen op een
meer paternalistische communicatiestijl bij oudere
dierenartsen, op een meer directieve communicatiestijl bij ervaren dierenartsen door een hogere professionele autonomie of op een effect van het aanleren
van communicatieve vaardigheden in de opleiding bij
jongere dierenartsen. Communicatieve vaardigheden
die leiden tot meer shared decision making kunnen
echter ook getraind worden bij praktijkdierenartsen
(Bard et al., 2022). Een relatief korte training van 4-5
uur in technieken voor motivationele gespreksvoering
leidde bij rundveedierenartsen tot significant meer gebruik van reflectief luisteren en een meer empathische
en relatiegerichte consultatiestijl. Daarnaast spelen
ook dierenartsassistenten een belangrijke rol in het
beslissingsproces (Janke et al., 2022). In die studie
waren eigenaars meer betrokken bij het maken van
een beslissing indien zowel de dierenarts als de dierenartsassistent communiceerden met de klant.
 Uit een systematisch literatuuroverzicht in de humane geneeskunde bleek dat de belangrijkste factoren die de implementatie van shared decision making
bepalen enerzijds de praktische organisatie van de
gezondheidszorg zijn en anderzijds specifieke factoren gelinkt aan de interactie tussen arts en patiënt (Joseph-Williams et al., 2014). Organisatorisch is tijd een
cruciaal element, aangezien een consult met shared
decision making gemiddeld 2,4 minuten langer duurt
(Yahanda en Mozersky, 2020). Anderzijds werd aangetoond dat, na een initiële leerfase, het gebruik van
efficiënte communicatieve vaardigheden niet meer
tijd in beslag neemt tijdens de consultatie (Adams
en Kurtz, 2017). Daarnaast bleek ook dat indien patiënten die betalen voor gezondheidszorg, ze ook
meer inspraak in medische beslissingen verwachten
(Joseph-Williams et al., 2014). Dit kan mee verklaren
waarom de meerderheid van de diereneigenaars een
voorkeur heeft voor shared decision making. De aanwezigheid van een machtsonevenwicht kan er ook toe
leiden dat patiënten geen vragen durven stellen omdat
ze het gevoel hebben dat dit niet gewaardeerd wordt
en/of omdat ze ‘niet moeilijk willen doen’ (JosephWilliams et al., 2014). Als dierenarts kan het dus van
belang zijn om eigenaars expliciet aan te moedigen
om input te geven. Een andere belangrijke factor is
de vertrouwensrelatie tussen arts en patiënt. Patiënten
die autonoom willen beslissen, hebben meestal een
laag vertrouwen in de arts (Kraetschmer et al., 2004).
Anderzijds is blind vertrouwen in de arts ook geassocieerd met minder shared decision making, aangezien deze patiënten eerder een passieve rol verkiezen
en geen inspraak willen in het beslissingsproces. In
de diergeneeskunde hebben eigenaars over het algemeen een groot vertrouwen in de dierenarts, zoals recent ook bleek uit een enquête bij hondeneigenaars in
Vlaanderen (Keller et al., 2022).
 191

ALS DE EIGENAAR NIET WIL KIEZEN
Soms laat de eigenaar de beslissing liever over aan
de dierenarts. De vraag “Wat zou u doen?” kan op
verschillende manieren beantwoord worden (Christiansen et al., 2016). In eerste instantie kan de eigenaar aangemoedigd worden om wel zelf een keuze
te maken door te benadrukken dat de mening van de
eigenaar echt belangrijk is omdat deze het dier en de
thuissituatie uiteindelijk het beste kent. Daarnaast kan
teruggegrepen worden naar het eigenaarsperspectief
om van daaruit de voor- en nadelen voor een bepaalde
keuze te benadrukken (bijvoorbeeld: “Waar bent u
vooral bezorgd over?” of “Ik heb begrepen dat u weinig tijd heeft om meerdere keren per dag korte wandelingen te gaan maken. Bij optie X is het revalidatieprogramma veel korter”). Eigen ervaringen kort delen
met de eigenaar is mogelijk, indien duidelijk gemaakt
wordt dat iedere situatie uniek is (bijvoorbeeld: “Ik
kan deze beslissing niet voor u maken, maar ik kan
u wel zeggen dat ik zelf in het verleden ook al moeilijke beslissingen heb moeten maken over mijn eigen
dieren”).
 De dierenarts kan en mag uiteraard aangeven wat
vanuit medisch oogpunt de beste optie is. Hierbij moet
echter opgelet worden dat deze optie niet wordt doorgedrukt tegen de mening en wil van de eigenaar in,
indien er ook andere evenwaardige opties zijn (Christiansen et al., 2016). Dit kan bijvoorbeeld het geval
zijn bij uitdrukkingen als “Als het mijn dier zou zijn,
dan …”. Deze formulering geeft de eigenaar weinig
ruimte om toch nog voor een andere optie te kiezen en
kan aangevoeld worden als een vorm van emotionele
chantage. De dierenarts heeft sowieso niet dezelfde
band met het dier, levensstijl, persoonlijkheid en referentiekader als de eigenaar. Het is dus beter om de
beste optie aan te geven met rationele argumenten op
basis van professionele ervaring en medische kennis.
Het aangeven van een voorkeur als dierenarts bestaat
idealiter uit: (1) duidelijk formuleren van de voorkeursoptie; (2) uitleggen waarom dit de beste optie
is op basis van rationele argumenten; (3) terugkoppelen naar het eigenaarsperspectief om na te gaan of dit
overeenkomt met de ideeën, gedachten en gevoelens
van de eigenaar.
 Indien de eigenaar toch wil dat de dierenarts de
keuze maakt, zijn goede communicatievaardigheden
essentieel om het eigenaarsperspectief en de thuissituatie van de eigenaar en het dier zo goed mogelijk
te bevragen omtrent financiële draagkracht, verwachtingen, bezorgdheden, mogelijkheden voor opvolging van behandeling, etc. De levenskwaliteit van het
dier moet centraal staan bij de beslissing, maar een
‘goede’ levenskwaliteit kan op verschillende manieren geïnterpreteerd worden. Soms kan het helpen om
de eigenaar te laten nadenken over de toekomst (bijvoorbeeld: “Hoe zal u hier over een half jaar op terugkijken?”). Sowieso is het goed om steeds alle opties

192

kort te overlopen, zelfs al lijken sommige opties voor
de eigenaar niet van belang. Aan het einde van het
gesprek wordt dan nogmaals herhaald en samengevat
welke keuze uiteindelijk gemaakt is en waarom.
CONCLUSIE
Shared decision making is een proces waarbij dierenarts en eigenaar overleggen om een gezamenlijke
beslissing te maken over de zorg voor het dier. Daarbij wordt het gebruik van de technieken beschreven in
het Calgary-Cambridgeconsultmodel aangeraden om
de verschillende opties met voor- en nadelen, op een
voor de eigenaar begrijpbare manier, uit te leggen en
gelijktijdig op het eigenaarsperspectief te focussen.
REFERENTIES
Adams, C., Kurtz, S., 2017. Skills for Communicating in
Veterinary Medicine. Otmoor Publishing Ltd., Oxford.
Bard, A.M., Main, D.C.J., Haase, A.M., Whay, H.R., Reyher, K.K., (2022). Veterinary communication can influence farmer change talk and can be modified following
brief motivational interviewing training. Plos One 17,
e0265586.
Bard, A.M., Main, D.C.J., Haase, A.M., Whay, H.R., Roe,
E.J., Reyher, K.K., (2017). The future of veterinary communication: Partnership or persuasion? A qualitative investigation of veterinary communication in the pursuit of
client behaviour change. Plos One 12, e0171380.
Barry, M.J., Edgman-Levitan, S., (2012). Shared decision
making - the pinnacle of patient-centered care. New England Journal of Mecidine 366, 780-781.
 Cary, J., (2021). Implementing shared decision making in
veterinary medicine. Veterinary Record 189, 320-322.
Christiansen, S.B., Kristensen, A.T., Lassen, J., Sandoe, P.,
(2016). Veterinarians’ role in clients’ decision-making
regarding seriously ill companion animal patients. Acta
Veterinaria Scandinavia 58, 30.
Cornell, K.K., Kopcha, M., (2007). Client-veterinarian
communication: Skills for client centered dialogue and
shared decision making. Veterinary Clinics North America – Small Animals 37, 37-47.
DeGroot, A., Coe, J., Kelton, D., Miltenburg, C., Wichtel,
J., Duffield, T., (2021). Factors associated with foodanimal producer visit-specific satisfaction following onfarm interaction with a veterinarian. Veterinary Record
188, e15.
DeGroot, A., Coe, J.B., Duffield, T., (2023). Veterinarians’
use of shared decision making during on-farm interactions with dairy and beef producers. Veterinary Record
192, e2384.
Elwyn, G., Frosch, D., Thomson, R., Joseph-Williams, N.,
Lloyd, A., Kinnersley, P., Cording, E., Tomson, D., Dodd,
C., Rollnick, S., Edwards, A., Barry, M., (2012). Shared
decision making: a model for clinical practice. Journal of
General Internal Medicine 27, 1361-1367.
Englar, R.E., Williams, M., Weingand, K., (2016). Applicability of the Calgary-Cambridge guide to dog and cat
owners for teaching veterinary clinical communications.
Journal of Veterinary Medical Education 43, 143-169.
Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

Englar, R.E., (2020). A Guide to Oral Communication in
Veterinary Medicine. 5M Publishing, Sheffield.
Frey, E., Kedrowicz, A., Hedgpeth, M.W., (2022). Exploring companion animal caretakers’ attitudes, perceptions
and behavioural drivers of antimicrobial use within the
social context of veterinary care. Journal of Small Animal Practice 63, 873-881.
Hughes, T.M., Merath, K., Chen, Q.Y., Sun, S., Palmer, E.,
Idrees, J.J., Okunrintemi, V., Squires, M., Beal, E.W.,
Pawlik, T.M., (2018). Association of shared decisionmaking on patient-reported health outcomes and healthcare utilization. American Journal of Surgery 216, 7-12.
 Ito, Y., Ishikawa, H., Suzuki, A., Kato, M., (2022). The relationship between evaluation of shared decision-making
by pet owners and veterinarians and satisfaction with
veterinary consultations. BMC Veterinary Research 18,
296.
Janke, N., Coe, J.B., Bernardo, T.M., Dewey, C.E., Stone,
E.A., (2021a). Pet owners’ and veterinarians’ perceptions
of information exchange and clinical decision-making in
companion animal practice. Plos One 16, e0245632.
Janke, N., Coe, J.B., Sutherland, K.A.K., Bernardo, T.M.,
Dewey, C.E., Stone, E.A., (2021b). Evaluating shared
decision-making between companion animal veterinarians and their clients using the observer OPTION5 instrument. Veterinary Record 189, e778.
Janke, N., Shaw, J.R., Coe, J.B., (2022). Veterinary technicians contribute to shared decision-making during
companion animal veterinary appointments. Journal of
the American Veterinary Medical Association 260, 19932000.
Joosten, E.A.G., DeFuentes-Merillas, L., de Weert, G.H.,
Sensky, T., van der Staak, C.P.F., de Jong, C.A.J., (2008).
Systematic review of the effects of shared decisionmaking on patient satisfaction, treatment adherence and
health status. Psychotherapy and Psychosomatics 77,
219-226.
Joseph-Williams, N., Elwyn, G., Edwards, A., (2014).
Knowledge is not power for patients: A systematic review and thematic synthesis of patient-reported barriers
and facilitators to shared decision making. Patient Education and Counseling 94, 291-309.
Kanji, N., Coe, J.B., Adams, C.L., Shaw, J.R., (2012). Effect of veterinarian-client-patient interactions on client
adherence to dentistry and surgery recommendations in
companion-animal practice. Journal of the American Veterinary Medical Association 240, 427-436.
Keller, P., Vanwesenbeeck, I., Decloedt, A., (2022). Surveying dog owners’ use and understanding of, and communication with veterinarians about, complementary and
alternative veterinary medicine. Veterinary Record. doi.
org/10.1002/vetr.2343.
Kraetschmer, N., Sharpe, N., Urowitz, S., Deber, R.B.,
(2004). How does trust affect patient preferences for participation in decision-making? Health Expectations 7,
317-326.
 Kuper, A.M., Merle, R., (2019). Being nice is not enoughexploring relationship-centered veterinary care with
structural equation modeling. A quantitative study on
German pet owners’ perception. Frontiers in Veterinary
Science 6, 56.
Merle, R., Kuper, A.M., (2021). Attitude of veterinarians
toward self-informed animal owners affects shared decision making. Frontiers in Veterinary Science 8, 692452.
Seitz, H.H., Grady, J.G., (2021). Measuring veterinary

Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 2023, 92

193

client preferences for autonomy and information when
making medical decisions for their pets. Journal of the
American Veterinary Medical Association 259, 14711480.
Shaw, J.R., Bonnett, B.N., Adams, C.L., Roter, D.L.,
(2006). Veterinarian-client-patient communication patterns used during clinical appointments in companion
animal practice. Journal of the American Veterinary Medical Association 228, 714-721.
Shay, L.A., Lafata, J.E., (2015). Where is the evidence? A
systematic review of shared decision making and patient
outcomes. Medical Decision Making 35, 114-131.
Show, A., Englar, R.E., 2018. Evaluating dog- and cat-owner preferences for Calgary-Cambridge communication
skills: results of a questionnaire. Journal of Veterinary
Medical Education 45, 534-543.
Skipper, A., Gray, C., Serlin, R., O’Neill, D., Elwood, C.,
Davidson, J., (2021). ‘Gold standard care’ is an unhelpful
term. Veterinary Record 189, 331-331.
Stacey, D., Legare, F., Lewis, K., Barry, M.J., Bennett, C.L.,
Eden, K.B., Holmes-Rovner, M., Llewellyn-Thomas, H.,
Lyddiatt, A., Thomson, R., Trevena, L., (2017). Decision aids for people facing health treatment or screening

decisions. Cochrane Database Systematic Reviews 12,
CD001431.
Stubenrouch F.E., Pieterse, A.H., Falkenberg, R., Santema,
T.K., Stiggelbout, A.M., van der Weijden, T., Aarts, J.A.,
Ubbink, D.T., (2016). OPTION(5) versus OPTION(12)
instruments to appreciate the extent to which healthcare
providers involve patients in decision-making. Patient
Education and Counseling 99, 1062-1068.
 Willems, S., Albers, C., Smeets, I., (2020). Variability in
the interpretation of probability phrases used in Dutch
news articles - a risk for miscommunication. Journal of
Science Communication 19, A03.
Yahanda, A.T., Mozersky, J., (2020). What’s the role of
time in shared decision making? American Medical Association Journal of Ethics 22, E416-422.
© 2023 by the authors. Licensee Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, Ghent University,
Belgium. This article is an open access article
distributed under the terms and conditions of
the Creative Commons Attribution (CC BY) license (http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/).
Oproep

Vragen uit de dierenartsenpraktijk
De vraag- en antwoordrubriek behandelt reeds lang probleem- en vraagstellingen
waarmee de dierenarts-practicus te maken krijgt. Het is een graag gelezen rubriek en om
haar succes staande te houden, zijn wij immer op zoek naar vragen die oprijzen tijdens de
praktijk.
Indien u met een dergelijk probleem of vraag geconfronteerd werd/wordt, dan kunt u
ze te allen tijde doorsturen naar nadia.eeckhout@ugent.be Ze worden door een expert
(Faculteit Diergeneeskunde of elders) van een deskundig antwoord voorzien dat samen
met de vraag in het tijdschrift gepubliceerd wordt.
