Dumortiera 79 tot 122: een terugblik na twee decennia als redacteur
Dumortiera 79 tot 122: een terugblik
na twee decennia als redacteur
Ivan Hoste
Agentschap Plantentuin Meise, Nieuwelaan 38, B–1860 Meise [ivan.hoste@plantentuinmeise.be]

Abstract. – Dumortiera, fascicle 79 through 122: looking back after two decades as
editor. In 2023, Dumortiera will welcome a new editor. For the outgoing editor, this is a
moment to look back gratefully at over 20 years of activity, accounting for 44 published issues and 268 contributions written by 197 different authors and co-authors. The challenge
of maintaining a relevant place for the journal in a constantly changing landscape of florists,
journals and research themes and methods is briefly discussed.
Résumé. – Dumortiera, fascicule 79 à 122 : une rétrospective après deux décennies en
charge de la rédaction. En 2023, Dumortiera aura un nouveau rédacteur en chef. Pour le
rédacteur en chef sortant, c’est le moment de jeter un regard reconnaissant sur plus de 20
ans d’activité représentant 44 numéros publiés et 268 contributions écrites par 197 auteurs
et co-auteurs différents. Le défi de maintenir avec la revue une place pertinente dans un
contexte en constante évolution de botanistes de terrain, de revues et de thèmes et méthodes
de recherche est brièvement discuté.
 In de netwerken van planten, auteurs en referenten
Met de publicatie van Dumortiera 121 komt het einde van
mijn taak als redacteur in zicht. Het volgende, dikke nummer 122 zal volledig gewijd zijn aan de nieuwe editie van
de Belgische Flora, die in de lente van 2023 vrijwel gelijktijdig in het Nederlands (Flora van België…) en in het
Frans (Nouvelle Flore de la Belgique…) verschijnt. Daarna neemt Filip Verloove als redacteur de fakkel over. Het
is een gelegenheid om terug te blikken op een periode vol
veranderingen, zowel wat inhoud en vormgeving van het
tijdschrift betreft als de omgeving waarin het doorheen de
tijd zijn plekje moest vinden. Dat verliep niet altijd probleemloos, zoals blijkt uit figuur 1, die een overzicht geeft
van het aantal gepubliceerde pagina’s per jaar gedurende
de hele bestaansperiode van het tijdschrift, d.w.z. sinds
1975. De grafiek vertoont een eerder grillige afwisseling
van ‘sterke’ en ‘zwakke’ jaren: niet zelden viel het aantal
ontvangen manuscripten wat tegen.
De redacteur is slechts één radertje in een groter geheel.
 De eersten waren Leo Vanhecke (1975-1981) en Régine
Fabri (1982-1990). Daarna volgde de betreurde Herman
Stieperaere (1991-2001), die mij het stokje doorgaf en me
in de aanvangsperiode, wanneer Dumortiera in een dalletje zat, altijd bijstond met advies. Tussen 2002 en 2023
kon ik rekenen op de gewaardeerde medewerking van de
leden van het redactiecomité, waarvan de samenstelling
enkele keren wijzigde. In alfabetische volgorde vermeld
ik Daniel Geerinck (†), Quentin Groom, Martin Hermy,
Maurice Hoffmann, Louis Leclercq, Philippe Martin,
Pierre Meerts, Geert Raeymakers, Herman Stieperaere

(†), Benoît Toussaint, Wouter Van Landuyt, Fabienne Van
Rossum en Filip Verloove. Eén naam ontbreekt in het
lijstje, namelijk deze van Leo Vanhecke, die een aparte
vermelding verdient. Leo werd, op vraag van Ernest Petit
(hoofd van het departement Cryptogamen van wat toen
nog de Nationale Plantentuin van België was) de eerste
redacteur van het nieuwe floristische tijdschrift Dumortiera. Zonder onderbreking werkte hij tot voor enkele maanden als redacteur en nadien als lid van het redactiecomité
actief mee aan het tijdschrift. Tijdens de hele periode van
mijn redacteurschap kon ik altijd rekenen op zijn ervaring
en advies, ook wanneer er soms – gelukkig niet vaak – een
oplossing moest gevonden worden voor een netelig probleem. Buiten het vaste team van het redactiecomité kon
ik voor het becommentariëren van manuscripten ook geregeld een beroep doen op de hulp van externe experten.
 Een tijdschrift kan alleen bestaan bij gratie van zijn
auteurs. Dat geldt ook voor Dumortiera. De 44 afleveringen die tussen 2002 en 2023 werden gepubliceerd (iets
vooruitlopend inclusief nummer 122), werden bij elkaar
geschreven door 197 auteurs; 69 onder hen tekenden als
eerste auteur. Het zou te ver voeren dieper in te gaan op de
samenstelling van dit gezelschap van amateurs en academici; schrijvers van Franse, Nederlandse of, recenter, Engelse bijdragen (Fig. 2); medewerkers van de Plantentuin
of van daarbuiten van uiteenlopende nationaliteiten; kenners met een boontje voor de inheemse dan wel exotenflora; bryologen, lichenologen, algologen of vaatplantenspecialisten (Fig. 3); fytosociologen; taxonomen; enz. Ik bedank hen – én al de leden van het redactiecomité – voor de

Dumortiera 121/2023 : 3-6 – OPEN ACCESS – Distributed under Creative Commons CC-BY 4.0
DOI 10.5281/zenodo.7830859 –

Copyright 2023 I. Hoste

3

Dumortiera 1975-2021 : aantal pagina’s per jaar
200
180
160
140
120
100
80
60
40
20
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021

0

Figuur 1. Aantal sinds de start van het tijdschrift (in 1975) jaarlijks in Dumortiera gepubliceerde bladzijden. Het aanbod aan manuscripten kende geregeld een dipje. Groen: incl. het dubbelnummer ‘André Lawalrée 65’; geel: indices Dumortiera 1-45 (jaar zonder
‘gewone’ bijdragen); rood: jaren met (o.a.) bijdragen n.a.v. een nieuwe editie van Nouvelle Flore de la Belgique/Flora van België. (Veranderingen in de lay-out, doorgevoerd in 2002 en 2012, verstoren de vergelijkbaarheid doorheen de hele periode van 1975 tot 2021.)

jaren van samenwerking, die me en passant ook toelieten
veel bij te leren over zeer uiteenlopende aspecten van de
floristiek in België en de aangrenzende gebieden. [Ik herhaal dit graag in de overige twee in Dumortiera gangbare
talen. –– Je tiens à remercier les membres du comité de rédaction et les auteurs pour les nombreuses années de collaboration, qui, en passant, m’ont aussi beaucoup appris
sur des aspects variés de la floristique en Belgique.  Taal (artikels)

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

De veranderende verschijningsvorm van een floristisch tijdschrift
In de voorbije twee decennia onderging Dumortiera
meerdere vormwijzigingen. Het begon in 2002 – voor het
eerst sinds het beginjaar 1975 – met een iets aangepaste
lay-out: ander formaat en hard kafje met wisselende coverfoto. In 2010 smolten Systematics and Geography of
Plants (uitgegeven door de Plantentuin) en Belgian Journal of Botany (uitgegeven door de Koninklijke Belgische
Botanische Vereniging) samen; ze gingen voortaan verder
als Plant Ecology and Evolution. Die fusie ging gepaard
met een poging om ook de positie van Dumortiera te versterken. Gehoopt werd dat een nauwere samenwerking
met de Botanische Vereniging zou leiden tot een ruimer
400
350
300
250
200
150
100
50
0

2002-05
vaatpl.
2002-05

2006-09

2010-13

2014-17

Nederlands

Frans

Engels

2018-21

Figuur 2. Verdeling van het aantal bijdragen in het Nederlands,
Frans en Engels in Dumortiera, 2002-2021.
mossen

2006-09
lichenen

2010-13
fungi

algen

2014-17
fytosoc.
2018-21

gesch/bio

boekb.
Figuur 3. Aantal in Dumortiera gepubliceerde pagina’s, gespreid over verschillende groepen en thema’s, 2002-2021. Vaatplanten zijn altijd dominant gebleven. Anders dan in de beginjaren, zochten mycologen nadien andere oorden op voor het
publiceren van hun bijdragen. Rubrieken: vaatplanten; mossen;
lichenen; fungi; algen; fytosociologie; geschiedenis en biografie; boekbesprekingen.
I. Hoste, Dumortiera 79 tot 122: een terugblik na twee decennia als redacteur [Dumortiera 121/2023 : 3-6]

4

aanbod aan manuscripten en een toenemend aantal lezers.
Op de korte termijn bleek dit evenwel weinig effect te
hebben. Dumortiera raakte een beetje in het slop. Nu en
dan werd luidop de vraag gesteld of het tijdschrift nog wel
beantwoordde aan een specifieke behoefte en of het de
investering van tijd en geld nog waard was.
 Geïnspireerd door wat elders in binnen- en buitenland
in het tijdschriftenlandschap aan het gebeuren was, werd
besloten om de formule van een gedrukt tijdschrift met
betalende abonnementen te vervangen door een uitsluitend digitale en niet betalende open access versie. Dumortiera 100 (2012) betekende het einde van een tijdperk: voortaan geen gedrukt boekje meer, geen omslagen
en postzegels. Het opdoeken van de oude formule ervoer
ik niet als een prettige ontwikkeling, maar rationeel was
het een goede keuze. Mikkend op een ruimer bereik werd
auteurs met ingang van nummer 101 (2012) de kans geboden om in het Engels te publiceren, naast het Nederlands
en het Frans. Onze noorderburen sloegen in 2016 dezelfde weg in: met in de titel de toevoeging Dutch Botanical
Archives, verschijnt Gorteria enkel nog in digitale vorm.
Kort daarop was in Engeland Watsonia aan de beurt: een
eerste opvolger werd nog in gedrukte vorm uitgegeven
(New Journal of Botany, 2011-2017), maar in 2019 werd
dit blad alweer vervangen door het digitale British & Irish
Botany.
De formule van een gratis open access Dumortiera
bood meer vrijheid om langere en rijker geïllustreerde
manuscripten te aanvaarden of bijdragen die traditioneel
niet de kernthema’s van de floristiek weerspiegelen. Een
laatste verandering, met ingang van nummer 113 (2019),
was het toekennen van een DOI-code aan elke bijdrage,
waardoor de consulteerbaarheid van het tijdschrift in principe op de langere termijn voor iedereen, waar ook ter
wereld, gegarandeerd blijft.
 Zelfbehoud in floristenland: een variant van de Red
Queen’s race
De Red Queeen hypothese uit de evolutietheorie stelt dat
een soort voortdurend moet evolueren om haar ecologische niche te behouden. Anders uitgedrukt: wie blijft stilstaan wordt onder de voet gelopen. Ik neem aan dat dit
ook geldt voor de niche die Dumortiera inneemt in een
almaar wijzigende omgeving. Het maken en in stand houden van een tijdschrift vereist een samenspel van ‘producenten’ (de auteurs) en ‘consumenten’ (de lezers), met het
tijdschrift als trait d’union tussen die beide groepen en de
redacteur annex redactiecomité als tussenpersoon. In een
tijdschrift vinden lezers informatie die hen aanbelangt en
interesseert; auteurs kunnen er verhalen in kwijt voor de
doelgroep die ze voor ogen hebben.
Omdat zowat niets in het driehoekje dat auteurs, lezers en het tijdschrift met elkaar verbindt op de wat langere termijn stabiel en onveranderlijk is, moet de redactie
voortdurend het juiste evenwicht zoeken. Wat de toegang
van het potentiële lezersbereik tot Dumortiera betreft, ziet
het er vandaag beter uit dan vroeger. Door de huidige for-

mule – digitaal, publicatie met DOI, free access, keuze
tussen Nederlands, Frans of Engels – kunnen veel meer
mensen de artikels probleemloos consulteren, downloaden en citeren.
Met dit laatste belanden we bij de belangen van de auteurs. Voor velen onder hen is het in de voorbije paar decennia minder evident geworden om te publiceren in een
floristisch tijdschrift als Dumortiera. Tot de redenen hiervoor behoort enerzijds academische druk om te kiezen
voor tijdschriften met een impactfactor (die Dumortiera
niet heeft…), anderzijds ruimere mogelijkheden om zonder veel redactionele bemoeienis te publiceren in allerlei
lokale/regionale nieuwsbrieven of om – heel snel! – waarnemingen beschikbaar te maken voor ‘de hele wereld’.
 Gelet op die dynamiek is het behoud van een goed op elkaar afgestemde mix van auteurs en lezers niet evident:
nichebehoud vereist inderdaad evolutie en aanpassing.
Het is echter opvallend dat dit vaak gelijkgesteld wordt
met het streven naar een ‘hoger’ niveau, d.w.z.: van regionaal naar internationaal, van landstaal naar universeel
Engels, van verhalend naar methodologisch doorwrocht,
van louter ‘klassiek’ morfologisch naar moleculair. Dat
is mooi meegenomen voor ambitieuze auteurs (en een al
even ambitieuze redacteur?), maar het kan wel tot gevolg
hebben dat een tijdschrift een gedeelte van zijn initiële
doelgroep van lezers afschrikt en verliest.
Terugblikkend op Dumortiera, ontkom ik niet aan de
indruk dat er inderdaad een weinig prettige situatie zou
kunnen ontstaan. Kort samengevat: een deel van de auteurs ambieert vandaag – niet zelden onder druk van hun
omgeving – een meer academisch niveau, terwijl andere
floristen het ‘gedoe’ van het schrijven van bijdragen omzeilen en zich beperken tot het digitaal wereldkundig maken van losse waarnemingen. Die laatste groep is er al
best tevreden mee dat op die manier hun data vrij beschikbaar zijn voor onderzoekers die ze op hun beurt kunnen
gebruiken voor metadata-analyses, waarvan de resultaten
veelal gepubliceerd worden in academische tijdschriften.
 Dit kan de instroom aan manuscripten voor een tijdschrift
als Dumortiera negatief beïnvloeden. Een gelijkaardige
trend is ook denkbaar bij het lezerspubliek: enerzijds
louter academisch geïnteresseerden, anderzijds floristen
die zowat alles wat ze verlangen vinden in de digitale
gegevensbanken met floristische waarnemingen. Voor
wie, zoals Dumortiera, vanouds een brugpositie nastreeft
tussen de academische wereld en de data verzamelende
veldfloristen en strepers, is het verdampen van het middenveld geen goed nieuws. Het hypothekeert de overlevingskansen van een kanaal dat up-to-date taxonomische,
nomenclaturale, ecologische en andere informatie – maar
net zo goed ook praktische hulpmiddelen, zoals een standaardlijst van de flora – vlot beschikbaar kan maken voor
veldbotanici en strepers. Dat kan op de langere termijn
ook het fundament onder de steeds meer door beleid en
wetenschap bevraagde burgerwetenschap aantasten.
Conclusie? Overleven en nichebehoud vereist verandering, waarbij een redactie altijd twee meesters moet die-

I. Hoste, Dumortiera 79 tot 122: een terugblik na twee decennia als redacteur [Dumortiera 121/2023 : 3-6]

5

nen: enerzijds de aanbrengers van manuscripten, anderzijds lezers met een belangstelling voor de wilde flora. De
constructie kan alleen goed functioneren indien de beide
partijen het naar hun zin hebben.1 Een halve eeuw geleden somde Fernand Demaret, de toenmalige directeur van
Plantentuin Meise, in het eerste nummer van Dumortiera
een aantal mogelijkheden op: “berichten over inventarisatiewerk, voorlopige studies, kritische aantekeningen,
korte nota’s, mededelingen, artikels over het behoud of
de verarming van onze flora,…” Evolueren zonder je oorspronkelijke positie helemaal op te geven? Het kan.
De toekomst
In 1996 debuteerde ik in Dumortiera als auteur met een
bijdrage over de flora van mijn geboortedorp voor het
Mocht iemand willen opwerpen dat sommige bijdragen in recente
nummers niet helemaal conform het hier geschetste ideaalbeeld zijn, dan
pleit ik schuldig. Het resultaat van een pragmatische aanpak, zeg maar.
 1

dubbelnummer 64-65 dat gevuld was met uitgewerkte
teksten van uiteenzettingen en posters van de stichtingsvergadering van Flo.Wer in Meise in 1995. Wat volgde
had ik nooit kunnen voorzien. Die Dumortiera-bijdrage
was een van de redenen waarom ik twee jaar later medewerker in de Plantentuin kon worden. Nog eens zeven jaar
later werd ik redacteur van Dumortiera.
Na twee decennia als redacteur en 268 gepubliceerde
bijdragen later, zet ik er een punt achter. Hoe de volgende
redacteur zal omgaan met de Red Queen’s race, weet ik
niet en laat ik hier in het midden. Het komt hem toe om
nieuwe richtingen te verkennen en de toekomst van het
tijdschrift te verzekeren. Zelf hoop ik nu en dan een manuscript voor publicatie te blijven indienen. De West-Europese flora mag dan al grondig en door velen bestudeerd
zijn, er is nog voldoende werk aan de winkel om aan de
gang te blijven: meer duidelijkheid scheppen in moeilijke
groepen, de veranderende status en verspreiding van tal
van soorten documenteren, enzovoort.
I. Hoste, Dumortiera 79 tot 122: een terugblik na twee decennia als redacteur [Dumortiera 121/2023 : 3-6]

6.
