Accountants­controle en schattingen
MAB

het brede gebied van de computercriminaliteit.
Voor deze vorm van criminaliteit zijn veel organi­
saties in toenemende mate kwetsbaar. De ver­
mindering van deze kwetsbaarheid is een nood­
zaak die vraagt om bijzondere aandacht van
diegenen die verantwoordelijk zijn voorde organi­
satie van de informatieverwerking in een bedrijf of
instelling. De door de deskundigen aanbevolen
maatregelen ter vermindering van de kwetsbaar­
heid hebben veelal consequenties voor de gehele
organisatie en zijn van invloed op de wijze van
werken van velen.
In dit jaarzal in het MAB een aantal artikelen wor­
den opgenomen die handelen over de beveiliging
van organisaties tegen computercriminaliteit.
Ook zal aandacht worden besteed aan andere
aspecten van kwetsbaarheid van organisaties ten
gevolge van de automatisering.
Deze onderwerpen kunnen van belang zijn voor
accountants, informatica-adviseurs, informa­
tiemanagers, maar zeker ook voor diegenen die in
algemene managementfuncties de verantwoor­
delijkheid dragen voor het doelgericht en in conti­
nuïteit functioneren van organisaties.
Accountantscontrole
Accountantsverklaring

Accountants­
controle en
schattingen
Drs. J. A. van Manen

Samenvatting
Ingegaan wordt op de betekenis van schattingen
voor de jaarrekening en op de verantwoordelijk­
heid van de accountant dienaangaande.
In de jaarrekening worden zowel ’harde’, uit regis­
traties afgeleide gegevens als ’zachte’, op schat­
tingen gebaseerde gegevens verwerkt. De mate
waarin de effecten van schattingen het beeld van
de jaarrekening beïnvloeden kan per jaarrekening
verschillen. Daarom is het van belang dat de nor­
men voor de jaarrekening zodanig worden aange­
past dat in de jaarrekening de op schattingen
gebaseerde gegevens worden onderscheiden
van de harde gegevens. De effecten van schattin­
gen dienen in de jaarrekening zichtbaar te worden
gemaakt.
 De verantwoordelijkheid voor de schattingen ligt
primair bij de leiding, de accountant dient de
redelijkheid ervan te toetsen. Hij dient zich ervan
te verzekeren dat hij de beschikking krijgt over de
informatie die nodig is om de redelijkheid te kun­
nen beoordelen. Ook het toezichthoudend
orgaan (de raad van commissarissen) heeft een
verantwoordelijkheid ten aanzien van de redelijk­
heid van schattingen. De accountant dient toe te
zien op een juiste en volledige informatiever­
schaffing inzake schattingen door de leiding aan
de raad van commissarissen.
1 De betekenis van schattingen
Een jaarrekening dient er toe de lezer ervan
Drs. J. A. van Manen is vennoot van Deloitte Dijker Van
Dien en buitengewoon universitair hoofddocent
accountancy, Rijksuniversiteit Groningen.
april 1989

103

MAB

inzicht te verschaffen in de omvang en de samen­
stelling van resultaten in een achterliggende peri­
ode en in de omvang en de samenstelling van het
vermogen per het einde van die periode. Om
inzicht te kunnen verschaffen in de resultaten van
een bepaald jaar en van het vermogen op een
bepaald moment moeten aannames worden
gemaakt omtrent gebeurtenissen die kunnen
plaatsvinden in de toekomst.
De gegevens die worden opgenomen in een jaar­
rekening worden ontleend aan de administratie
van de betreffende huishouding. De accountants­
controle richt zich derhalve op deze administratie.
 De resultaten en het vermogen van een huishou­
ding in een bepaalde periode respectievelijk op
een bepaald moment, kunnen echter niet los wor­
den gezien van gebeurtenissen in voorliggende
periodes en in de achterliggende periode. De
transacties in een huishouding maken deel uit van
cycli die de grenzen van de verslagperiode over­
schrijden. Dit betekent dat verwachtingen
omtrent het verdere verloop van deze cycli een
belangrijke rol spelen bij de opstelling en de con­
trole van de jaarrekening. Deze verwachtingen
zullen gebaseerd zijn op allerhande gegevens,
deels ontleend aan de administratie van de huis­
houding en deels ontleend aan andere bronnen.
Deze verwachtingen zullen worden omgezet in
schattingen. Die schattingen zijn onmisbaar voor
de samenstelling van de jaarrekening. Zij betref­
fen de financiële consequenties in de toekomst
van gebeurtenissen die zich in of vóór de
verslagperiode hebben voorgedaan.
Als voorbeelden van schattingen die veelal nood­
zakelijk zijn voor de opstelling en de controle van
een jaarrekening kunnen worden genoemd
schattingen inzake:
- de technische en economische levensduur van
vaste activa;
- de courantheid en de mogelijke opbrengstwaarde van voorraden;
- het te verwachten (negatieve) resultaat op
onderhanden werken;
- de oninbaarheid van uitstaande vorderingen;
- het toekomstig onderhoud;
- toekomstige claims, bijvoorbeeld in het kader
van garantieverplichtingen of in het kader van
produktaansprakelijkheid;

104

- de afloop van gerechtelijke procedures.
Gesteld kan worden dat vrijwel iedere post in de
jaarrekening daarmee een element van onzeker­
heid heeft verkregen. Als uitzonderingen gelden
onder meer de posten liquide middelen en aande­
lenkapitaal.
 Accountantscontrole is met name gericht op het
terugbrengen van onzekerheden voor de gebrui­
ker van een jaarrekening. Het moge duidelijk zijn
dat de mate waarin hij daarin kan slagen afhanke­
lijk is van de mate waarin schattingen het beeld
van een jaarrekening beïnvloeden. Een groter
belang van schattingen betekent meer onzeker­
heden, ook na accountantscontrole.
Dat de onzekerheid, die het gevolg is van schat­
tingen maar in beperkte mate kan worden wegge­
nomen door accountantscontrole is het gevolg
van twee belangrijke eigenschappen van deze
schattingen:
- schattingen worden gebaseerd op allerhande
gegevens. Slechts een deel daarvan wordt ont­
leend aan de voor de accountant controleer­
bare administratie. De overige gegevensbron­
nen zijn publikaties, marktnoteringen, corres­
pondentie, notulen, mondelinge informatie,
prijscouranten, etc. De juistheid en in het bij­
zonder de volledigheid van de gegevens uit
deze bronnen zijn door de accountant niet in
alle gevallen vast te stellen. Voor het verkrijgen
van correspondentie, notulen en mondelinge
informatie is hij afhankelijk van de medewer­
king van de leiding en hij kan slechts marginaal
toetsen of deze medewerking con amore wordt
gegeven. Met name vanwege die onzekerheid
is bij accountants behoefte ontstaan aan de
toepassing van de zogenaamde volledigheidsverklaring van de leiding - ook wel genoemd
bevestiging bij de jaarrekening; letter of repre­
sentation;
- schattingen zijn het resultaat van de interpreta­
tie van diverse gegevens. Deze interpretatie
heeft een sterk subjectief karakter. Dat wil zeg­
gen dat de interpretatie van gegevens ten
behoeve van schattingen, tussen individuen
die beschikken over dezelfde gegevens, aan­
zienlijk kunnen verschillen. Deze verschillenkunnen te maken hebben met verschillen in

april 1989

deskundigheid maar ook met verschillen die
meer in het karakter van de betreffende subjec­
ten liggen (de één is van nature optimistischer
dan de ander).
 Afhankelijk van de situatie waarin (de leiding van)
een huishouding verkeert kan sprake zijn van een
behoefte tot flattering of deflattering van cijfers.
Met name moet rekening worden gehouden met
de wens van de leiding resultaten te egaliseren.
De noodzaak om schattingen te maken bij de
opstelling van de jaarrekening betekent in veel
gevallen dat een mogelijkheid tot winstegalisatie
voor de leiding aanwezig is.
Een te ver doorvoeren van het voorzichtigheidsbeginsel leidt er in veel gevallen toe dat het ver­
mogen lager wordt voorgesteld dan noodzakelijk
is. Men bereikt daarmee voor het heden een uit­
stel van belastingen (voor zover de fiscus bereid
is in deze voorzichtige benadering mee te gaan)
en voor de ongewisse toekomst dat bij onver­
hoopt slechte resultaten uit verborgen reserves
kan worden geput. Met name dat laatste kan
betekenen dat het beeld in een jaarrekening in
ernstige mate vertekend kan worden. In het bij­
zonder de informatiewaarde van de winst- en ver­
liesrekening wordt daarmee negatief beïnvloed.
Schattingen zullen bijna altijd gepaard gaan met
schattingsverschillen, dat wil zeggen dat de
werkelijke uitkomsten bijna altijd anders zullen
zijn dan de geschatte uitkomsten. Een schattingsverschil is niet altijd het gevolg van een
schattingsfout. Een schattingsfout kan ontstaan
doordat al dan niet opzettelijk voor de schatting
gebruik is gemaakt van onjuiste of onvolledige
gegevens, respectievelijk deze gegevens niet
juist in de schatting zijn verwerkt. Met name van­
wege het subjectieve karakter van schattingen is
niet altijd vast te stellen of een gebleken schattingsverschil een gevolg is van een schattings­
fout.
 Schattingsverschillen kunnen elkaar compense­
ren maar ook versterken. Met name als onder­
linge versterking van schattingsverschillen
optreedt kan sprake zijn van een ernstige verteke­
ning in het door de jaarrekening opgeroepen
beeld. Stel bijvoorbeeld dat in de balans, opgeno­
men in de jaarrekening van enig jaar, de activa te

laag zijn ingeschat en de passiva te hoog; in het
volgende jaar worden de activa te hoog ingeschat
en de passiva te laag, dan zal de winst- en ver­
liesrekening over dat volgende jaar een beeld ver­
schaffen dat wijst op aanzienlijk betere resultaten
dan in werkelijkheid behaald zijn.
Het moge duidelijk zijn dat de noodzaak om
schattingen te maken een ernstige beperking is
voor de zekerheid die de opsteller van een jaarre­
kening en de controlerende accountant aan de
gebruiker van de jaarrekening kunnen verschaf­
fen. Dit gegeven is bij accountants en bij veel
opstellers van jaarrekeningen genoegzaam
bekend. Bij veel gebruikers is dat gegeven niet
bekend.
Aan dat laatste kan iets worden gedaan door
goede voorlichting.
Belangrijker is wellicht dat de mate waarin schat­
tingen het beeld van een jaarrekening beïnvloe­
den van jaarrekening tot jaarrekening kan ver­
schillen. De mate waarin schattingen het beeld
beïnvloeden kan de gebruiker van de jaarrekening
slechts in beperkte mate vaststellen. Dat laatste
kan worden gezien als een tekortkoming van de
jaarrekening die wellicht kan worden opgelost
door meer informatie dienaangaande in de jaarre­
kening zelve.
2 De redelijkheid van schattingen
In april 1988 verscheen een Statement on Au­
diting Standards van het AICPA, handelend over
de accountantscontrole van schattingen.
 Gesteld wordt dat het management verantwoor­
delijk is voor het maken van de schattingen en dat
de accountant de redelijkheid (reasonableness)
van deze schattingen dient te toetsen. De
accountant dient kritisch (with an attitude of pro­
fessional scepticism) zowel de objectieve als de
subjectieve factoren in het schattingsproces te
beoordelen. Aangegeven wordt welke procedu­
res het management dient in te stellen ten
behoeve van een zorgvuldige voorbereiding van
de door het management zelve uit te voeren
schattingen.
Het is de verantwoordelijkheid van de accountant
de schattingen te toetsen en zekerheid te verkrij­
gen dat:

1 alle noodzakelijke schattingen zijn gemaakt;
2 de schattingen redelijk zijn;
3 de schattingen worden weergegeven conform
de van toepassing zijnde accounting principles
en adequaat worden toegelicht.
Dit laatste punt wordt verder niet uitgewerkt in de
exposure draft.
Omtrent het eerste punt worden onder meer ge­
noemd:
- het verkrijgen van informatie omtrent voorge­
nomen of te verwachten wijzigingen in de acti­
viteiten van de huishouding en de branche
waartoe de huishouding behoort;
- wijzigingen in de wijze waarop informatie wordt
vergaard;
- informatie met betrekking tot juridische aange­
legenheden (informatie van de advocaat van de
huishouding);
- informatie uit notulen van vergaderingen van
aandeelhouders, commissarissen, etc.
 Ten behoeve van het tweede vereiste, het verkrij­
gen van zekerheid omtrent de redelijkheid van de
schattingen wordt een aantal aanwijzingen gege­
ven. De accountant dient zich een oordeel te vor­
men omtrent de belangrijkste factoren die van
invloed zijn op de schattingen. Aangegeven wordt
dat de accountant in bepaalde gevallen behoefte
heeft aan een schriftelijke bevestiging van de lei­
ding inzake deze factoren en de gemaakte aanna­
mes. Bovendien wordt aangegeven hoe de
accountant zich een oordeel kan verschaffen over
de wijze waarop de schattingen tot stand zijn
gekomen. In dat kader wordt onder meer
genoemd het ontwikkelen van een onafhankelijke
benadering van de schatting om de redelijkheid
van de schatting van het management te toetsen.
In de richtlijn wordt aangegeven dat de accoun­
tant zich niet alleen dient te richten op de redelijk­
heid van de individuele schattingen, maar ook
naar de effecten van schattingen voor het beeld
van de financiële overzichten als geheel. Gesteld
wordt dat er een redelijk verschil kan bestaan tus­
sen de schatting van het management en de
schatting op basis van audit-evidence: een der­
gelijk verschil is aanvaardbaar, tenzij het totaal
van alle schattingsverschillen de accountant wijst

op een mogelijke tendens in het cijfermateriaal.
Tot zover de richtlijn van het AICPA.
De Canadese auteur Leslie geeft aan hoe men de
evaluatie van het gecombineerd effect van moge­
lijke schattingswijzen kan beoordelen (Leslie,
1985). Hij onderkent in dat kader de volgende be­
grippen:
- de door de leiding gemaakte schatting (CE =
cliënt estimate);
- de door de accountant gemaakte schatting (AE
= auditors’ estimate);
- een interval van naar het oordeel van de
accountant redelijke schattingen, met een
benedengrens van (LZB = zone of reasonable­
ness - lower boundary) en een bovengrens
(UZB = zone of reasonableness - upper boun­
dary).
 Schattingen van de leiding die vallen buiten het
interval worden verworpen als zijnde niet redelijk
en schattingen van de leiding die er wel inpassen
worden aanvaard.
Leslie onderkent het gevaar van een gecombi­
neerd effect van schattingen voor diverse posten
die weliswaar alle binnen een interval van rede­
lijke schattingen vallen maar altijd aan dezelfde
zijde van de schatting van de accountant. Hij
geeft daarbij een voorbeeld waarbij meerdere
actiefposten geschat worden: aan het einde van
het ene jaar alle lager dan de schatting van de
accountant, aan het einde van het tweede jaar alle
hoger dan de schatting van de accountant; iedere
schatting valt echter binnen het interval van rede­
lijke schattingen. Daarbij kan een zodanige verte­
kening van het resultaat over het tweede jaar
optreden dat sprake is van onredelijke schat­
tingen.
Naar mijn oordeel zijn de benaderingen van zowel
het AICPA als Leslie bijzonder nuttig. Duidelijk
wordt aangegeven dat de accountant een verant­
woordelijkheid heeft voor de redelijkheid van de
schattingen.
 Niettemin ben ik van oordeel dat de in de inleiding
geschetste problematiek van schattingen slechts
ten dele wordt opgelost. De beneden- en boven­
grenzen voor redelijke schattingen zijn niet abso­
luut aan te geven. Daarbij komt dat de nadruk

dient te liggen op de verantwoordelijkheid van de
leiding. Ik kan mij met name voorstellen dat de
leiding bij iedere schatting goede argumenten
heeft om deze zo laag, respectievelijk zo hoog
mogelijk uit te doen komen. Het totaaleffect is
wellicht voor de accountant niet aanvaardbaar
maar voor de leiding waarschijnlijk wel. Deze lei­
ding blijft zelf verantwoordelijk voor de schattin­
gen in de jaarrekening. Dat neemt niet weg dat
met name als het gecombineerde effect van de
schattingen leidt tot een aanmerkelijke verteke­
ning, de accountant de redelijkheid van iedere
schatting bijzonder kritisch zal beoordelen. In het
hierboven beschreven voorbeeld van Lesliezal de
accountant voor zover dat gegeven het subjec­
tieve en onzekere karakter van de schattingen
mogelijk is toetsen of aan het einde van het
tweede jaar dezelfde voorzichtigheid bij de schat­
tingen wordt betracht als aan het einde van het
eerste jaar.
Tenslotte nog een opmerking over het woord
redelijkheid (reasonableness), zoals gehanteerd
door Leslie e.a. Wellicht is het begrip aanneme­
lijkheid hier meer van toepassing. Redelijkheid
zegt iets over degene die de schattingen uitvoert
en aannemelijkheid iets over de schattingen. De
schattingen zijn object van onderzoek.
3 Uitwerking
De oplossing van de problematiek van schattin­
gen in de jaarrekening vergt naar mijn oordeel uit­
werking op een aantal terreinen.
In het bijzonder dient gewerkt te worden aan de
ontwikkeling van normen dienaangaande op het
gebied van de jaarverslaggeving, zorgvuldig
bestuur (toepassing schattingsmethoden, docu­
mentatie inzake schattingen, informatieverschaf­
fing aan het toezichthoudend orgaan, etc.) en ac­
countantscontrole.
 In het navolgende zal ik nog aandacht besteden
aan:
- de jaarrekening;
- de wijze van schatten;
- de communicatie tussen de leiding en de ac­
countant;
- de communicatie tussen de leiding en het toe­
zichthoudend orgaan;

- de communicatie tussen de accountant en het
toezichthoudend orgaan;
- de accountantsverklaring.
3.1 De jaarrekening
Het zou aanbeveling kunnen verdienen dat de
normen voor de jaarrekening zodanig worden
aangepast dat inzicht moet worden gegeven in de
betekenis van de schattingen voor het beeld van
de jaarrekening. De informatiewaarde van de jaar­
rekening zal aanmerkelijk toenemen als voor de
lezer duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen
’matters of fact’ en ’matters of opinion’ of tussen
’harde’ en ’zachte’ cijfers. Belangrijk is dat de
mate waarin het beeld bepaald wordt door
’zachte’ cijfers verschillend is van jaarrekening tot
jaarrekening. Daarom is de mate waarin op basis
van een jaarrekening conclusies kunnen worden
getrokken niet alleen afhankelijk van de deskun­
digheid van de lezer maar vooral ook van de spe­
cifieke informatie die over de ’zachte’ cijfers in de
jaarrekening wordt verschaft.
In dit kader past onder meer het vermelden van
omvangrijke voorzieningen en waardecorrecties
(inclusief die voor dubieuze debiteuren en incou­
rantheid van voorraden), de verstrekking van
overzichten van ouderdom van debiteuren en
voorraden, het vermelden van marktprijzen voor
voorraden waarvoor het vermoeden van incou­
rantheid bestaat etc. Hierbij geldt uiteraard dat
deze toelichtingen alleen opgenomen zouden
moeten worden als dit bedragen van enige
omvang betreft.
Hierin zou ook passen het vermelden en toelich­
ten van te verwachten uitkomsten van processen.
 Een gedetailleerde vermelding kan echter de
onderneming schaden. In bepaalde gevallen kan
dit probleem worden ondervangen door voor de
claim geen voorziening op te nemen maar wel een
vermelding te geven van de hoogte van de claim
en de visie van de leiding daarop. Het nadeel
daarvan is echter dat het risico bestaat van een te
hoge voorstelling van het vermogen. Daarom kan
ik mij voorstellen dat toch in bepaalde (uitzonderings-) gevallen wordt volstaan met een ’verbor­
gen’ verwerking onder kortlopende schulden,
respectievelijk kortlopende vorderingen. Soms
kan het belang van goede informatie worden

MAB

overtroffen door andere belangen. In dit kader
moet een onderscheid gemaakt worden tussen
aan het publiek te verschaffen informatie (door
middel van een te publiceren jaarrekening) en de
informatie die wordt verschaft aan personen die
verplicht zijn tot geheimhouding (zoals commis­
sarissen). Er is geen reden om commissarissen
relevante en gevoelige informatie te onthouden.
Naar mijn oordeel dienen ook de vrijval van de
diverse voorzieningen en waardecorrecties te
worden toegelicht. Daarbij dienen met name
baten en lasten, die een gevolg zijn van verschil­
len tussen schattingen en de werkelijkheid, tot
uitdrukking te worden gebracht.
 Door middel van de schattingen heeft de bedrijfs­
leiding de beschikking over een instrument voor
winstegalisatie. Hierdoor is een situatie ontstaan
waarbij financiële analisten en andere gebruikers
van de jaarrekening gewend zijn geraakt aan een
historisch patroon van resultaten dat relatief vlak
is. Grotere openheid omtrent schattingen (en dus
ook omtrent de ’harde’ cijfers) in de jaarrekening
vermag niet te leiden tot een beteugeling van de
mogelijkheden tot winstegalisatie. Wel zal een
goede lezer van de jaarrekening (in het bijzonder
de toelichting) meer gewaar worden omtrent het
grillig verloop van bepaalde grootheden. Dit kan
leiden tot een schrikreactie. Met name de angst
voor deze schrikreactie, die de informatiever­
schaffers op hun beurt kunnen hebben, wettigt de
verwachting dat een voorschrift tot grotere open­
heid zal stuiten op weerstanden bij de informa­
tieverschaffers.
3.2 De wijze van schatten
Het maken van schattingen is in de eerste plaats
van betekenis voor de besluitvorming van een
onderneming. In het bedrijfsleven worden zeer
uiteenlopende manieren van schattingen gehan­
teerd. De natte-vingermethode is beslist niet
taboe bij veel huishoudingen. Bij andere huishou­
dingen worden zeer verfijnde op de wetenschap
gefundeerde schattingen gehanteerd. Het lijkt
niet wenselijk het hanteren van bepaalde schat­
tingsmethoden voor te schrijven. Belangrijk is dat
schattingen goed worden gedocumenteerd:
vastleggen van berekeningen en beschouwin­

108

gen, notulen van besprekingen omtrent toekom­
stige ontwikkelingen etc.
3.3 Communicatie tussen de leiding en de
accountant
Essentieel is dat de accountant voor zijn oor­
deelsvorming omtrent door de leiding uitge­
voerde schattingen in zekere mate afhankelijk is
van inlichtingen die de leiding moet verschaffen.
 Dit betreft dan gegevens omtrent zaken die (nog)
niet hebben geleid tot registratie in de administra­
tie van de huishouding. Bij veel vennootschappen
bestaat een zodanige vertrouwensrelatie tussen
accountant en leiding dat mag worden uitgegaan
van een zo groot mogelijke openheid van de lei­
ding. Met name als de leiding goede ervaringen
heeft met de accountant als adviseur kan een
goede basis bestaan voor een open communi­
catie.
Dit verschaft de accountant echter nog geen
zekerheid. Een dergelijke zekerheid is ook niet te
krijgen. Primair dient naar mijn oordeel te zijn een
streven naar een vertrouwensrelatie. Als een der­
gelijke relatie ontbreekt zal een accountant zich
zelf de vraag moeten stellen of continuering van
de opdracht wenselijk is. Overdracht aan een col­
lega is dan veelal aan te bevelen.
Overigens zij opgemerkt dat het voor de leiding
van een huishouding van groot belang is om open
met de accountant te communiceren. Het hante­
ren van het schattingselement voor de manipula­
tie van gegevens kan op termijn schadelijk zijn
voor de leiding: slecht nieuws komt eens uit en
onzorgvuldigheid bij de opstelling van een jaarre­
kening kan de leiding worden aangerekend. Een
goed advies van een deskundige die zich onaf­
hankelijk zal opstellen kan veel problemen voor­
komen.
Het verdient aanbeveling dat de accountant de
ernst van de zaak (van de schattingen) en de ver­
antwoordelijkheid van de leiding daarvoor bena­
drukt. Dit kan onder meer door expliciete vraag­
stelling omtrent de volledigheid van de voor de
schattingen noodzakelijke gegevens en het ver­
zoek de gegeven antwoorden schriftelijk te be­
vestigen.
 april 1989

MAB

3.4 De communicatie tussen de leiding en
het toezichthoudend orgaan
Gezien het belang van schattingen voor het te
voeren beleid en voor de verantwoording daar­
over (de jaarrekening) verdient het aanbeveling
dat het toezichthoudend orgaan (veelal: de raad
van commissarissen) zich een oordeel vormt over
gehanteerde schattingsmethoden en over het
belang van schattingen. Ook in dit verband is een
goede documentatie van groot belang.
Het verdient aanbeveling dat de rapportage van
de leiding aan de toezichthouders zodanig gede­
tailleerd is, dat de betekenis van schattingen dui­
delijk naar voren komt. Bij schattingen van
belangrijke grootheden zal ook achtergrondinfor­
matie moeten worden gegeven; welke ’harde’
gegevens zijn gehanteerd en hoe zijn deze ver­
werkt tot de geschatte gegevens (welk karakter
had de interpretatie).
Uitgaande van de huidige normen voor de pre­
sentatie van informatie in de jaarrekening kan
worden gesteld dat de commissarissen behoefte
hebben aan meer informatie omtrent de schattin­
gen dan door middel van de jaarrekening ver­
strekt wordt. Dat vraagt om afzonderlijke toelich­
tingen voor deze raad.
Naar mijn oordeel hebben commissarissen een
verantwoordelijkheid voor de schattingen in de
jaarrekening die verder gaat dan het kennisne­
men van de jaarrekening en de daarbij gevoegde
accountantsverklaring. De raad dient zich door de
leiding te laten voorlichten omtrent de belang­
rijkste schattingen en de daarvoor gekozen uit­
gangspunten. Dit stelt commissarissen in de
gelegenheid zich een zelfstandig oordeel te vor­
men omtrent de redelijkheid van de schattingen.
 3.5 De communicatie tussen de accountant en
het toezichthoudend orgaan
In het voorgaande is reeds aangegeven het
belang van een goede informatieverschaffing
door de leiding aan de toezichthouders omtrent
schattingsmethoden en schattingen. Zowel in het
belang van een adequate functievervulling door
de toezichthouders als in het belang van de
accountantscontrole dient de accountant zich
een oordeel te vormen omtrent deze informa­

april 1989

tieverschaffing. Onder meer aan de hand van de
notulen van de vergaderingen van het toe­
zichthoudend orgaan kan hij kennis nemen van
de ideeën die bij het toezichthoudend orgaan
leven inzake de schattingen.
Conform het bepaalde in artikel 393 lid 4 van BW
2 brengt de accountant jaarlijks verslag uit aan
commissarissen en bestuur. Indien hij van oor­
deel is dat de door de leiding aan de commissa­
rissen verschafte informatie omtrent de schattin­
gen aanvulling behoeft kan hij in dat verslag deze
aanvulling verstrekken.
Daarnaast is het aan te bevelen dat de accountant
omtrent de schattingen met de commissarissen
van gedachten wisselt in besprekingen (uiteraard
in het bijzijn van de directie). Ook door de accoun­
tant op schrift gestelde beschouwingen kunnen in
dit kader zinvol zijn.
3.6 De accountantsverklaring
Het moge duidelijk zijn dat de verantwoordelijk­
heid van de accountant voor in de jaarrekening
opgenomen gegevens die zijn gebaseerd op
schattingen een ander karakter heeft dan de ver­
antwoordelijkheid voor de ’harde’ cijfers. Men
kan zich afvragen of dit moet worden vermeld in
de accountantsverklaring.
Naar mijn oordeel is dat niet noodzakelijk.
 Belangrijk is dat de jaarrekening inzicht geeft in
het onderscheid tussen wel en niet op schatting
gebaseerde gegevens en dat de betekenis van de
schattingen voor het beeld van de jaarrekening
duidelijk tot uitdrukking wordt gebracht in de jaar­
rekening zelve. De accountant controleert zowel
de harde gegevens als de schattingen en heeft
daarmee een verantwoordelijkheid ten aanzien
van de gehele jaarrekening. Die verantwoordelijk­
heid wordt het beste tot uitdrukking gebracht
door een korte verklaring.
Literatuur
Auditing Standards Board, AICPA, Exposure Draft, Auditing
Accounting Estimates, New York, 1987.
Bak, G. G. M., Commissaris en accountant TWS, Maandblad
ondernemingsrecht en rechtspersonen, Jrg. 25, 1982,
pp. 29-32
Hoogendoorn, M. N., Winstegalisatie ('income smoothing'),
Maandblad voor Accountancy en Bedrijfshuishoudkunde, juli/
augustus 1985, pag. 271 e.v.
109

MAB

Leslie F C A, Donald A., The Audit of Accountancy Estimates,
CA Magazine, January 1978, pag. 34 e.v.
Leslie F C A, Donald A., Materiality, The Concept and its
Application to Auditing, The Canadian Institute of Chartered
Accountants, 1985.
Muis, J. W., Onzekerheid en de accountant, De Accountant, Jrg.
92, 1985, pp. 2-8.
NIvRA, Accountant en Commissaris: Nazien en toezien/NIvRA,
Amsterdam; NIvRA, 1985 (brochure).
Ophof, H. P. J., De getrouwheid van de accountantsverklaring,
De Accountant, Jrg. 94, 1987; pp. 52-54.
Praktijkboek commissarissen/red. J. R. Glasz ... et al., Deventer:
Kluwer, 1983.
Raad voor de Jaarverslaggeving; Richtlijnen voor de
jaarverslaggeving, Kluwer, Deventer.
Wal, J. D. van der en Manen, J. A. van, Investigations,
Handboek Accountancy '84: Grondslagen en techniek van de
accountantscontrole/red. H. J. de Fleer ... et al., Alphen aan
den Rijn: Samsom, 1984.
 Presentatie-effec
deelnemingen ir
Drs. F. A. M. J. Faas

1 Inleiding
Voor de verwerking van deelnemingen in de jaar­
rekening staan volgens de wet diverse mogelijk­
heden ter beschikking. Deze onderscheiden zich
van elkaar door de wijze waarop het resultaat van
de deelneming in de winst- en verliesrekening
moet worden verantwoord en de balanswaarde­
ring van de deelneming. De manier waarop de
verwervende onderneming een deelneming in de
jaarrekening verwerkt, is derhalve van invloed op
het gepresenteerde resultaat en vermogen, als­
mede de daaruit af te leiden rentabiliteit.
In dit artikel willen we de presentatie-effecten bij
de waardering van deelnemingen zichtbaar
maken en mogelijk ongewenste gevolgen daar­
van signaleren, waarbij voor de volgende opzet is
gekozen.
Na deze inleidende beschouwing bespreken we
de wettelijke mogelijkheden voor het verwerken
van deelnemingen in de jaarrekening. Daarbij ligt
de nadruk op de verschillende manieren waarop
opbrengst en waarde van de deelneming respec­
tievelijk in resultatenrekening en balans kunnen
worden opgenomen. De evaluatie van de wette­
lijke bepalingen richt zich vervolgens op het sig­
naleren van de gevolgen die voortvloeien uit de
keuzevrijheid bij het verwerken van deelnemingen
in de jaarrekening. Met behulp van een aan de
praktijk ontleend voorbeeld illustreren we daarna
de bedoelde presentatie-effecten en enkele
ongewenste gevolgen die daaruit kunnen voort­
vloeien. In de afsluitende paragraaf bekijken we
tenslotte of en in hoeverre de Aanpassingswet
Drs. F. A. M. J. Faas is werkzaam bij de Algemene
Rekenkamer, ’s-Gravenhage.
110

april 1989.
