BOEKBESPREKINGEN
BOEKBESPREKINGEN
R. van Dooren, D. Overkleeft, E. J. Ruff
GEGEVENSBANKEN
Uitgave: Kluwer, Philips Technische Biblio­
theek, NIVE/Nederlandse Vereniging voor
Management, Studiecentrum NOVI, Deventer
1973.
Aantal pag.: 224.
Prijs: ƒ 28,50.
door L. C. van Zutphen

Dit boek behandelt een hoogst actuele en be­
langrijke problematiek, te weten het ontwerpen
en realiseren van gegevensbanksystemen (data
base systems). Was in de automatiseringswereld
het Management Information System de topic
van de zestiger jaren, het data base concept
wordt vrij algemeen gezien als een van de be­
langrijke systeemcomponenten van de nabije
toekomst. Kwalificeerde Prof. J. Dearden on­
langs de M.I.S.-conceptie in zijn geïdealiseerde
vorm - en mijns inziens terecht - als de grote
misvatting en luchtspiegeling van de jaren zes­
tig1), van de thans in de belangstelling staande
gegevensbank kan dit bepaald niet worden ge­
zegd. Integendeel, hoewel gegevensbanken zich
in de praktijk in het eerste stadium van ontwik­
keling bevinden zijn ze een realiteit en mag
reeds nu gesteld worden dat de ontwikkelingen
in computerarchitectuur en programmatuur
duidelijk indiceren dat een toekomst zonder ge­
gevensbanksystemen niet meer denkbaar is.
Van grote betekenis, vooral in stimulerende
en richtinggevende zin, is daarbij nog steeds het
baanbrekende werk van de Codasyl Data Base
Task Group (eerste rapport oktober 1969 en
tweede rapport april 1971). Op het laatste rap­
port van deze onderzoekgroep is het thans voor­
liggende boek ook gebaseerd.
Bovenstaande inleidende opmerkingen geven
naar mijn mening al voldoende aanleiding om
de verschijning van dit eerste nederlandstalige
handboek als een belangrijk feit aan te merken.
Het boek vervult, getuige ook de voorwoor­
den van twee hoofdredakteuren te weten Prof.
 A. J. van ’t Klooster en Drs. L. E. Groosman,
een dubbelrol. Oorspronkelijk geschreven als
deel 4 van de reeks Moderne computers en hun
toepassingen moet het tevens dienen als leer*) MIS is a mirage, door Prof. John Dearden.
Informatie november 1972.
boek voor de module B2 Bestandsorganisatie en
gegevensbanken zoals gedefinieerd door de
Stichting het Nederlands Studiecentrum voor
Informatica.
De inhoud van het boek kan in hoofdlijnen
als volgt worden samengevat. Achter elk onder­
werp is in afgeronde cijfers het aantal pagina’s
vermeld dat aan het desbetreffende onderwerp
is besteed:
Inleiding en conventionele
bestandsorganisatie
75 pag.
Behandeling gegevensbanksystemen
90 pag.
Uitgewerkt voorbeeld
55 pag.
Bijlagen (vnl. vragen, opgaven,
literatuuroverzicht en register)
10 pag.
230 pag.
De stofbehandeling in het boek kent duidelijk
beperkingen. In het algemeen leggen de schrij­
vers het zwaartepunt op de systeemtechnische
kanten van het fenomeen gegevensbank (met
name gegevensstrukturen en Strukturen voor lo­
gische en fysieke opslag).
 Op verschillende plaatsen in het boek wordt
uiting gegeven aan de gedachte dat een „hand­
boek gegevensbanken” toch eigenlijk uitgebreider had moeten zijn. De schrijvers vermelden
zelf (t.a.p. blz. 10) dat vele niet-technische
aspecten zoals informatie-analyse, systeemont­
wikkeling, organisatorische, juridische en an­
dere relevante aspecten niet of zeer beperkt aan
de orde komen. Waarom komt men dan toch op
de markt met een uitgave waarin het onderwerp
gegevensbanken in een dergelijke beperkte zin
wordt behandeld?
In de eerste plaats dient men het boek te zien
als een uitgave passend in een reeks (Moderne
computers en hun toepassingen) alsook in de
NOVI opleidingsstruktuur. Het boek bevat te
dien aanzien ook de nodige aanwijzingen voor
wat betreft de mogelijkheden tot verdieping
c.q. afstemming van de stof. Schrijvers zelf voe­
ren als belangrijk motief aan de noodzaak om
de op het Codasyl rapport gebaseerde leerstof
zo spoedig mogelijk toegankelijk te maken voor
alle geïnteresseerden. Deze „beter een half ei
dan een lege dop’’-filosofie is mijns inziens te­
recht gevolgd om de simpele reden dat de be­
hoefte aan een dergelijk handboek in het Neder­
landse taalgebied evident is.
Uit de hierboven gegeven samenvatting van
de inhoud blijkt dat ruim 30% van het boek
handelt over „van ouds bekende” bestandsorganisatievormen. Hoewel dit in eerste instantie

m ab blz. 561

vreemd moge klinken komt dit de didactische
opzet zeer ten goede. Reeds tijdens de behande­
ling van de conventionele technieken tonen de
schrijvers niet alleen de verschillen ten opzichte
van de gegevensbankconceptie aan, doch marke­
ren op deze wijze ook duidelijker de voordelen
van de nieuwere bestandsorganisatievormen.
Vervolgens enige opmerkingen:
- Het probleem van de factoren en criteria van
belang bij de organisatie van bestanden zowel
in logisch als fysiek opzicht wordt op twee
plaatsen (t.w. in de hoofdstukken 2 en 6) be­
sproken.
 Naar mijn opvatting zou de lezer gediend zijn
met een meer geconcentreerde behandeling en
wel nadat de principes van gegevensbanken
aan de orde zijn geweest. Een geschikte plaats
lijkt mij na deel II (ontwerp en realisatie van
een gegevensbank).
- Tevergeefs heb ik in het boek gezocht naar de
zo langzamerhand ingeburgerde term gene­
ralized data base management systems
(GDBMS). Alleen in de literatuurlijst komt
dat begrip voor. Uiteraard gaat het mij daarbij
niet om een begrip in engere zin maar om het
onderwerp als zodanig. Het verdient mijns in­
ziens aanbeveling om in komende edities een
critische bespreking te wijden aan de groeien­
de betekenis van de aan de markt zijnde stan­
daard programmasystemen, vooral voor zover
ze pretenderen te voldoen aan de eisen van de
Codasyl Task Group (o.m. ADABAS, IMS,
IDMS, DBMS10).
- Hoofdstuk 16 (organisatorische implicaties)
en vooral § 16.1 personeelsaspecten vind ik
te summier en daardoor zwak en onduidelijk
van uitwerking. De stopwoordjes etc. en enz.
komen op blz. 156 en 157 liefst viermaal
voor. In § 16.1 worden de functies van gegevensbankadministrateur en gegevensbankbeheerder onderscheiden. Hoewel het onder­
scheidend vermogen van beide functie-aanduidingen al uitermate onscherp is, ontbreekt
ook een bespreking van de verschillen en met
name de afgrenzing tussen beide functies.
Ook een punt van aandacht bij een herziene
uitgave dacht ik zo.
Over de stofpresentatie kan men kort zijn.
 Opzet en taalgebruik zijn van goede kwaliteit en
dringen tot studeren, hetgeen toch de bedoeling
is. De auteurs hebben geen wetenschappelijke
verhandeling willen schrijven over gegevens­
banken maar bieden de lezer een pragmatisch
getint studieboek aan. Zowel voor de in oplei­
ding zijnde systeemontwerper als voor de prak­
tijkman vind ik dat een pluspunt. Er staan veel

m ab blz. 562

practische aanwijzingen in het boek en het uit­
gewerkte voorbeeld sluit goed aan op de daar­
voor besproken theorie.
De bijlagen (vragen, opgaven, literatuurover­
zicht, register) zijn beknopt, maar goed ver­
zorgd.
Een wat moeilijke vraag is: voor wie is het
boek bestemd? Redakteuren en schrijvers doen
hierover geen duidelijke uitlatingen. Zonder
twijfel zal het boek nuttige diensten bewijzen
bij de opleiding van systeemontwerpers, maar
niet minder aan de velen die professioneel actief
zijn en zullen zijn bij het ontwikkelen en opera­
tioneel houden van gegevensbanksystemen. In
dat verband gaan mijn gedachten ook uit naar
accountancystudenten die als verdiepingsrichting kiezen voor bedrijfsinformatica en E.D.P.
auditing.
Is het boek ook geschikt voor managers en
gebruikers? Drs. Groosman vermeldt in zijn
voorwoord een juiste stelling nl. dat deze cate­
gorieën het contact met de techniek niet mogen
verliezen. Toch maakt het technisch accent het
boek niet, althans minder geschikt voor managers/gebruikers. Deze groeperingen hebben pri­
mair belang bij vragen als: wat zijn de mogelijk­
heden en beperkingen van gegevensbanken in
een bepaalde bedrijfssituatie, welke additionele
nuttigheden en efficiency brengen ze voort,
welke personele, organisatorische en kosten­
consequenties gaan ermee gepaard, hoe kan de
interne controle, beveiliging en privacy worden
gewaarborgd e.d. Juist deze vraagstukken heb­
ben de auteurs bewust niet of beperkt bespro­
ken.
 Samenvattend: Naar mijn mening in zijn be­
perkte systeemtechnische doelstelling een goed
tot zeer goed inleidend handboek over gege­
vensbanken. Gaarne spreek ik de wens uit dat
vele studenten en professionals in de automati­
sering het zullen bestuderen. Aldus ontstaat
voor de schrijvers ook de mogelijkheid de snelle
ontwikkelingen op dit gebied tijdig in nieuwe
uitgaven te verwerken.
Fiscale Monografieën van Kluwer
Dr. J. C. K. W. Bartel
INKOMSTENBELASTINGASPECTEN VAN
DE OPBRENGST VAN AANDELEN
Deventer, 1973, 276 blz., prijs ƒ 37,50.
door Mr. M. A. Wisselink
I.
1. De auteur promoveerde op het in de aanhef
genoemde geschrift op 17 mei 1973 tot doctor
in de rechtsgeleerdheid aan de Erasmus Univer­
siteit te Rotterdam.
Het boek heeft tot onderwerp de inkomsten­
belastingheffing over de opbrengst van aandelen
in handen van particuliere beleggers, bij wie dit
aandelenbezit geen aanmerkelijk belang vormt.
2. Het onderzoek van de auteur heeft zich ge­

richt op de afbakening van de sfeer van belast­
bare baten uit bedoelde aandelencategorie, en
de sfeer van de onbelaste vermogensmutaties.
Belastbare baten zijn hier in beginsel de voor­
delen die rechtstreeks worden getrokken uit de
aandeelhoudersrechten, terwijl de waardever­
anderingen in het aandelenbezit in beginsel bui­
ten de heffing van inkomstenbelasting blijven.
Sommige volgens de wet belastbare baten
hebben een sterk vermogenskarakter, zoals
bonusaandelen en liquidatie-uitkeringen. Deze
heffingen bevinden zich in een grensgebied tus­
sen de inkomstensfeer en de onbelaste sfeer van
vermogensmutaties.
II.
la. Deel I van het boek bevat een historisch

overzicht van de heffing over de opbrengst van
(privé-)aandelen, waarbij op instructieve wijze
vooral de diverse parlementaire behandelingen
van de relevante wettelijke regelingen (vermo­
gensbelasting 1892, bedrijfsbelasting 1893,
inkomstenbelasting 1914, besluit inkomsten­
belasting 1941, wet inkomstenbelasting 1964
en de tussenliggende wetswijzigingen) worden
belicht.
 b. Tijdens de parlementaire behandeling van de
wet inkomstenbelasting 1964 werd een ,,basis­
conceptie” geformuleerd volgens welke voor de
totaliteit van aandeelhouders uiteindelijk als
inkomen moet worden beschouwd het totaal
door de N.V. vanaf de oprichting tot en met de
1) Hierna wordt eenvoudigheidshalve steeds
alleen over ,,N.V.” gesproken.
liquidatie behaalde, en aan hen als zodanig toe­
komende winst.
c. Ten aanzien van het tijdstip van heffing werd
gesteld, dat deze plaats vindt op het moment
dat de winst van de N.V. of B.V.1) de „winst­
sfeer” verlaat, hetzij door daadwerkelijke uit­
deling, al dan niet vermomd, hetzij door over­
boeking naar de kapitaalsfeer. Door het aan­
vaarden door het parlement hiervan is, zoals de
auteur opmerkt, voor de opbrengst van aande­
len een sterk geobjectiveerde belastingheffing in
de inkomstenbelasting blijvend gegrondvest.
2a. Deel II bevat een onderzoek naar de vraag,

in hoeverre de basisconceptie teruggevonden
wordt in het geldende recht. Opgemerkt wordt,
dat de sterk objectiverende basisconceptie een
ruimer heffingsobject verschaft dan op grond
van het civielrechtelijke begrip vrucht van aan­
delen zou plaatsvinden. Dit civielrechtelijke
begrip vrucht heeft de H.R. in een arrest inzake
het zakelijk vruchtgebruiksrecht op N.V.-aan­
delen als volgt omschreven (H.R. N.J.
 1958/458): „dat een wezenlijk verschil bestaat
tussen de uitkeringen die aan de aandeelhouders
toevloeien uit het uit behaalde winsten stam­
mende, (nog) niet ten behoeve van de bedrijfs­
uitoefening gebonden, en uit dien hoofde uit
zijn aard voor „winst”-uitkering bestemde deel
van het vermogen, en de uitkeringen die de aan­
deelhouders in de een of andere vorm aanspra­
ken geven op het reeds eerder krachtens bevoeg­
delijk genomen besluiten ten behoeve van de
bedrijfsuitoefening gebonden deel van het ver­
mogen.”
De H.R. besliste in dit arrest dat claims en
agiobonussen geen vrucht van aandelen waren
in civielrechtelijke zin. De H.R. gaf als richt­
snoer voor andere uitkeringen in verband met
aandelen-bezit aan, dat de (maatschappelijke)
redelijkheid moet beslissen, of er sprake is van
een uitkeerbare vrucht, of van een in beginsel
niet uitkeerbaar vermogensbestanddeel dat deel
uitmaakt van het voor de bedrijfsuitoefening ge­
bonden vermogen. Op grond hiervan is het
civielrechtelijk waarschijnlijk wel aan te nemen,
dat winstbonussen geen vrucht van aandelen
zijn, maar kapitaal. Voor stockdividenden zou
ik willen aannemen, dat dit wel vruchten zijn in
de zin van het Burgerlijk Wetboek. Bartel haalt
dit civielrechtelijke punt met name aan, om dui-

m ab blz. 563

delijk in het licht te stellen, dat de fiscale mo­
tieven om bonusaandelen te belasten in principe
niets met genoemde civielrechtelijke overwegin­
gen te maken hebben. De inkomstenbelasting­
heffing over bonusaandelen heeft een geheel
eigen, fiscale, rechtsgrond, te weten dat alle in
beginsel aan de aandeelhouders toekomende
N.V.-winst te zijner tijd belast moet worden (de
basisconceptie).
 b. De toepassing van de basisconceptie in het
geldende recht vindt in hoofdzaak plaats in het
verkeer van de aandeelhouder met de N.V.,
maar ook in zijn verkeer met derden. Bij dit
laatste is te denken aan mutaties van rechten
tussen aandeelhouders onderling, en aan ver­
houdingen en/of transacties met (echte) derden.
De baten verkregen uit het verkeer met de N.V.,
en afkomstig uit de ,,winst”sfeer, vallen in de
(belaste) inkomstensfeer, terwijl de baten ver­
kregen uit het verkeer met anderen dan de N.V.
in principe onbelast behoren te blijven.
ceptie, welke als tijdstip aanwijst het moment
waarop de bate de ,,winst”-sfeer verlaat, welk
moment niet behoeft samen te vallen met daad­
werkelijke uitkering of uitdeling, met name niet
bij overboeking van winstsfeer naar kapitaalsfeer;
c. Tenslotte wordt in onderdeel B van deel II:
„inkomsten uit aandelen verkregen niet in het
verkeer met de N.V.” onderzocht in hoeverre
heffing plaatsvindt in deze categorie, dus niet
op grond van de basisconceptie maar - eventueel
- op grond van andere motieven ten grondslag
liggend aan het Nederlandse fiscale inkomens­
begrip.
2. Inkomsten uit aandelen, verkregen in het

3. Deel III houdt zich bezig met wenselijk

a. Contant dividend alsmede vermomd divi­
dend

recht. Aan de hand van een analyse van het
rapport van de Commissie Hofstra, een histo­
risch overzicht van de wetgeving inzake beslo­
ten N.V.’s, en de aanmerkelijk belang regeling,
worden door de auteur aanbevelingen voor
wetswijzigingen gedaan. Daarvan is de belang­
rijkste de aanbeveling voor de invoering van een
specifieke rekening „fiscaal erkend kapitaal”,
welker mutaties door middel van beschikkingen
van de inspecteur worden vastgelegd. Deze reke­
ning staat in beginsel los van het handelsrechte­
lijke kapitaalbegrip.
III.
 Nadere bespreking van de inhoud

la. Zoals gezegd, toetst de auteur in deel II van

zijn boek de uit de wetsgeschiedenis van de Wet
IB 1964 blijkende „basisconceptie” aan het gel­
dende recht. In onderdeel A van deel II: „In­
komsten uit aandelen, verkregen in het verkeer
met de N.V.”, wordt bezien, of: de winst die de
aandeelhouder toevloeit uit het verkeer tussen
hem en de N.V. tot het juiste bedrag wordt
bepaald, anders gesteld, of eliminering van het
(kapitaal)verkeer met de aandeelhouders als zo­
danig tot het juiste bedrag plaats vindt;
Voorts: of ook hetzelfde bedrag, dat bij de
N.V. de - eventueel gecorrigeerde - winstsfeer
verlaat, als inkomen bij de aandeelhouder wordt
belast;
b. Tevens wordt onderzocht, of het tijdstip van
heffing in overeenstemming is met de basiscon­

m a b blz. 564

verkeer met de N. V.
Hieronder doe ik een uiteraard subjectieve
keuze uit de vele vooral ook voor de praktijk
interessante beschouwingen waarin de schrijver
nagaat in hoeverre de basisconceptie wordt
gerealiseerd.
Besproken wordt behalve het contante dividend
ook het verkapte of vermomde dividend.
Vermeld wordt hierbij onder andere het punt
van de bewijslast. Primair rust deze op de
inspecteur. Deze dient in beginsel aannemelijk
te maken dat de bedoeling van partijen afweek
van de formeel-juridische vormgeving. De rech­
ter mag echter de bewijslast opleggen aan de
bevoordeelde aandeelhouder gesteld dat deze
daartoe redelijkerwijs het beste in staat zal zijn.
Schrijver stelt, dat hierdoor hetgeen op dit punt
maatschappelijk gebruikelijk is prevaleert. Vol­
gens schrijver leiden sommige auteurs ten on­
rechte uit de relevante jurisprudentie (ten aan­
zien van pensioenrechten voor directeuren-grootaandeelhouders, bijv. H.R. BNB 1969/164) af,
dat voor het aanwezig zijn van vermomd divi­
dend niet meer vereist zou zijn, dat de aandeel­
houder zich bewust was van de bevoordeling.
 b. Lege N. V. ’s

Besproken wordt de - sterk vereenvoudigde casus waarin N.V. A haar winstgevend bedrijf
overdraagt aan N.V. B die zelf geen bedrijf uit­
oefent en over compensabel verlies beschikt.
Beide N.V.’s hebben dezelfde aandeelhouders.
De aandelen in de verlies-N.V. plachten tevoren,
voor een bedrag (veel) lager dan het gestorte
aandelenkapitaal te zijn gekocht, veelal waren
ook vorderingen op de N.V. overgenomen voor
een (veel) lager bedrag dan nominaal. Later
konden de aandelen en de vorderingen, nadat
voldoende winsten gemaakt waren, weer vol-

waardig worden. Even afgezien van de werking
van artikel 20 lid 5 wet vennootschapsbelasting
in deze situaties blijft voor de inkomstenbelas­
ting het probleem, hoe te handelen met ge­
noemde waardestijgingen. Schrijver is van me­
ning, dat deze waardestijgingen in het algemeen
tot de privésfeer behoren (blz. 35), terwijl vol­
gens hem indien de koper van de voormalige
verlies-N.V. zoveel arbeid heeft verricht ten aan­
zien van het volwaardig worden van het aan­
delenkapitaal en de vordering(en) dat dit nor­
maal vermogensbeheer te boven gaat, van
andere opbrengst van arbeid sprake kan zijn,
terwijl de bedoelde koper wellicht in bepaalde
bijzondere situaties als z.g. „grootkoopman”
(zie o.a. H.R. BNB 1968/112) zou kunnen gel­
den, hetgeen dan te belasten winst uit onder­
neming zou opleveren.
c. Informeel kapitaal
Dit is een bevoordeling door de aandeelhouder
als zodanig van „zijn” N.V. Schrijver vermeldt,
dat de gevolgen voor de inkomstenbelastingheffmg niet duidelijk zijn. In de literatuur (met
name Christiaanse en Kremer) wordt heffing
over terugbetaald informeel kapitaal verdedigd,
omdat er hier geen sprake van fiscaal gestort
kapitaal zou kunnen zijn.
 Schrijver stelt daar tegenover echter het vol­
gende. Wanneer eenmaal vaststaat, dat aan een
bepaalde N.V. informeel kapitaal is toegevloeid,
en een dergelijk niet-winst bestanddeel van het
N.V.-vermogen dan ook op grond van de basis­
conceptie uit de fiscale winst wordt geëlimi­
neerd, moet de conclusie worden getrokken dat
inkomstenbelastingheffing niet mogelijk is,
wanneer bedoeld vermogensbestanddeel wordt
uitgekeerd. De fiscus denkt hierover (soms)
anders. In de blzz. 40 t/m 44 geeft de schrijver
hierover beschouwingen, en in dit verband ver­
meldt schrijver reeds, dat hij gaarne vastlegging
van fiscaal erkend kapitaal bij de fiscus zou
zien. Dit is o.a. ook voor de later te bespreken
toepassing van art. 44 IB belangrijk, alsmede bij
agio, hetwelk door de H.R. in principe alleen
wordt erkend als het voorkomt op de commer­
ciële balans. In de praktijk is het thans namelijk
niet altijd kenbaar voor aandeelhouders van met
name beurs-N.V.’s of er in de N.V. al dan niet
fiscaal erkend agio aanwezig is. Lang niet alle
gepubliceerde jaarstukken van N.V.’s geven een
duidelijk uitsluitsel daaromtrent.
d. Verkrijging van bonusaandelen door de
blooteigenaar

Hiervoor is onder punt 2a. reeds de civielrechte­
lijke situatie rondom vruchtgebruik van o.a.
bonusaandelen besproken, evenals de daarvan in

beginsel losstaande motieven voor de belast­
baarheid van de (winst)bonus voor de inkom­
stenbelasting. Hieronder wordt het specifieke
geval van de inkomstenbelastingheffing inzake
de verkrijging van bonusaandelen door een
blooteigenaar bezien. Deze heffing verloopt als
volgt.
Is door testament een vruchtgebruik op aan­
delen ontstaan, of is bij leven een zodanig
vruchtgebruik gevestigd, en de blooteigenaar
wordt gerechtigd tot een aantal bonusaandelen,
die onder de last van het vruchtgebruik komen,
dan wordt de blooteigenaar niet voor de volle
nominale waarde, maar slechts voor blooteigendomswaarde der bonusaandelen belast (o.a.
 H.R. BNB 1970/1971). Dit betekent een reke­
ning houden met (civielrechtelijke) subjectieve
omstandigheden, en dat houdt in het niet ge­
heel verwezenlijken van de basisconceptie.
In samenhang met het voorgaande is door de
H.R. beslist dat verrekening van ingehouden
dividendbelasting slechts mogelijk is naar even­
redigheid met de blooteigendomsfractie (o.a.
H.R. BNB 1968/177). Schrijver meent, dat het
daarom in het hier besproken geval niet juist is
om met genoemde persoonlijke omstandighe­
den van de aandeelhouder rekening te houden.
Naar zijn mening zou heffing over de volle no­
minale waarde van de bonusaandelen en volle­
dige verrekening van voorheffing, moeten
plaatsvinden.
e. Agio

In tegenstelling tot wat men wellicht zou den­
ken, staat het handelsrechtelijke karakter van
agio niet of nauwelijks vast. Wel kan men zeg­
gen, dat het handelsrechtelijk niet als formeel
kapitaal wordt beschouwd in de zin van de
vaste kern van het in de N.V. voor crediteuren
aanwezige verhaalsobject. Voor uitkeerbaarheid
van agio is geen statutenwijziging nodig zoals bij
formeel kapitaal wel het geval is. Winst is het
zeker niet, noch ook een „schuld” aan de aan­
deelhouders. Het is mijns inziens het civielrech­
telijke equivalent van het fiscale begrip infor­
meel kapitaal. Civielrechtelijk is agio namelijk
het onverplicht en informeel door de aandeel­
houder in de N.V. ingebrachte vermogen. Het is
een surplusvermogen, waarvoor de bepalingen
in het N.V.-recht ter bescherming van het for­
mele kapitaal, dit is het in stand te houden
bedrijfskapitaal, niet behoeven te gelden.
Fiscaal is, dit staat dus geheel los van het
voorgaande, agio al sedert lange tijd als gestort
kapitaal erkend. Op grond van art. 29 lid 2 Wet
IB is terugbetaling van agio in contanten belast­
baar, indien en voorzover er winst in de N.V. is.
 m ab blz. 565

Schrijver constateert, dat dit in beginsel in strijd
is met de basisconceptie. Hij acht dit aanvaard­
baar, mits bij liquidatie het tevoren - als het
ware het dividend - belaste agio alsnog als fis­
caal gestort kapitaal wordt aangemerkt. H.R.
BNB 1966/27 bevestigt deze logisch gefundeer­
de gevolgtrekking. De H.R. merkt in dat arrest
op, dat, wanneer een agio-terugbetaling als be­
doeld belast is geworden, er aanleiding kan zijn
om deze terugbetaling bij liquidatie bij de bepa­
ling van het nog aanwezige kapitaal aan te mer­
ken als niet geschied.
ƒ. Uitkering van aandelen aan personeel
Voorgenomen is in de praktijk uitreiking van
aandelen aan een directeur of andere werk­
nemer met alleen stortingsverplichting tot no­
minaal, terwijl de werkelijke waarde (bijv.
beurskoers) hoger was. Dit verschil is loon uit
dienstbetrekking. De H.R. aanvaardde dit ver­
schil voor de N.V. niet als een verkapte bedrijfs­
last, met als tegenhanger een informele kapitaalinbreng. De H.R. hanteerde het argument dat
de N.V. slechts een lager bedrag aan kapitaal
ontving dan zij had kunnen bedingen (H.R.
BNB 1956/244). Schrijver is van mening, dat
het bedoelde verschil voor de N.V. wel een
bedrijfslast en tevens agio is, omdat op de aan­
delen direct door de werknemer wordt gestort
(=het nominale aandelenbedrag, d.m.v. verreke­
ning met een gelijke loonaanspraak, plus de
waarde van zijn arbeid).
 Staatssecretaris Peynenburg zei bij de parle­
mentaire behandeling van de wet vennoot­
schapsbelasting 1969, dat er in elk geval agio
ontstaat als de transactie „over de kas” loopt,
dus wanneer de betrokken werknemer eerst zijn
salaris krijgt, en dit daarna daadwerkelijk op de
aandelen stort. Afgezien hiervan, schijnt de
fiscus de naar mijn mening uit economisch oog­
punt juiste opvatting van de aanwezigheid van
een (verkapte) bedrijfslast in de praktijk niet te
volgen (zie blz. 110 bovenaan), en met name
Philips (zie jaarverslag 1971, blz. 36) heeft
gepoogd de problematiek te vermijden door uit­
gifte van converteerbare obligaties aan perso­
neelsleden, waarbij de conversiekoers aan de
beurskoers van de aandelen is aangepast.
Stock options toegekend aan werknemers

Schrijver vermeldt, dat de fiscus, analoog aan
het door hem ingenomen standpunt bij uitrei­
king van aandelen aan personeel, als fiscaal ge­
stort kapitaal in dit geval alleen aanmerkt het
door de werknemer betaalde bedrag, en niet een
hogere beurskoers, hoewel het verschil (op het
moment waarop voor het eerst van de optie

m a b blz. 566

gebruik mag worden gemaakt) wel als loon
wordt belast. De fiscus beschouwt dit verschil,
als het door de N.V. als agio is opgevoerd, als
fiscaal niet erkend agio. Schrijver acht dit pro­
cessabel.
 g. Beperkte werking art. 44 Wet IB

ai) Schrijver meent, dat de constructie, hierin
bestaande, dat wanneer een N.V. in het kader
van een voorgenomen aandelenfusie aandelen
plaatst tegen volstorting in contanten bij aan­
deelhouders van een over te nemen andere
N.V., terwijl deze aandeelhouders hun aandelen
in hun eigen N.V. direct daarna aan eerstbedoel­
de N.V. verkopen, door de fiscus wel met suc­
ces kan worden bestreden met een beroep op
fraus legis. Dit lijkt mij inderdaad als het zo
gebeurt een nauwelijks processabele zaak. Mis­
schien is dit anders, naar mate er meer tijd tus­
sen beide handelingen ligt alsmede het aanwezig
zijn van reële bijkomende motieven.
a2 ) Bij uitreiking van converteerbare obligaties
tegen de in te brengen aandelen is art. 44 niet
van toepassing, omdat geen storting van aande­
len op aandelen plaatsvindt. Wel moet dan de
uitgifte van converteerbare obligaties reële bete­
kenis hebben, en niet alleen zijn bedoeld om
art. 44 te vermijden.
h. Hardheidsclausule en art. 44 IB

Schrijver noemt een geval, waarbij de minister
met betrekking tot de toepassing van art. 44 IB
de hardheidsclausule zou dienen toe te passen.
Dit is het geval waarin aandelen in een N.V.
worden ingebracht die tot het ondernemingsver­
mogen van een natuurlijk persoon behoren en
waarbij afgerekend moet worden over de in de
ingebrachte aandelen aanwezige meerwaarde
welke tot de belastbare winst van de onder­
neming van die natuurlijke persoon gaat beho­
ren. Die winst wordt dan progressief belast.
 Hij geeft het volgende voorbeeld: Op aande­
len in N.V. A is gestort ƒ 3.000,—, boekwaarde
= ƒ6.000,-, werkelijke waarde bij inbreng
ƒ 15.000,— derhalve afrekening (progressief)
over ƒ 15.000,-----ƒ 6.000,- = ƒ 9.000,-. Als
fiscaal gestort geldt echter slechts ƒ 3.000,—,
hoewel de fiscus de IB-claim over ƒ 9.000,—bin­
nen heeft, zodat het dus redelijk kan zijn om
ƒ12.000,— als fiscaal gestort kapitaal te er­
kennen.
i. Inbreng van aandelen met een waarde lager
dan nominaal en art. 4 4 IB
Handelsrechtelijk wordt deze lagere waarde in
het economisch verkeer als gestort kapitaal op
de nieuw uitgereikte aandelen aangemerkt. De
vraag is, of gesteld mag worden, dat het fiscaal

gestorte kapitaal tot nominaal mag worden op­
gehoogd in dit geval. Men zou kunnen stellen,
dat het woordje „slechts” in art. 44 dit niet
toelaat.
Het hier aangeroerde punt is van belang bij
de berekening van het fiscaal gestort kapitaal bij
liquidatie. De fiscus accepteert een en ander
kennelijk niet.
j. Inkoop van aandelen en art. 44 IB

Wanneer een (beurs)N.V. eigen aandelen in­
koopt, en deze aandelen worden ingeruild tegen
aandelen van een te absorberen N.V., mist art.
44 formeel toepassing, want er zijn geen nieuwe
aandelen uitgereikt.
Schrijver wijst in het kader van de door hem
besproken fusie Etna-DRU erop, dat dit even­
eens zo ligt in het geval door een dochter-N.V.
tevoren aandelen in de moeder-N.V. zijn ge­
kocht, en waarbij die aandelen voor de omwis­
seling worden gebruikt. De moeder-N.V. heeft
dan die aandelenaankoop door de dochter ge­
financierd, en de fiscus kan in zo’n geval dan
uitdeling van vermomd dividend aan de aandeel­
houders van de moeder-N.V. stellen (zie blz.
163). Er vindt in deze gevallen ruil van activa
plaats, en geen storting op nieuw uit te geven
aandelen.
 3. Verhouding met derden (hoofdstuk 8, pag.
205 e.v.)
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op onderwer­
pen als verkoop van claims, het aangaan van
stemovereenkomsten tegen betaling e.d. Voorts
wordt ook ingegaan op de vestiging van vrucht­
gebruiken op bijvoorbeeld onroerend goed of
beurseffecten. Hieromtrent wil ik het volgende
opmerken.
Schrijver acht op grond van de jurisprudentie

(Hof Den Haag BNB 1959/195, H.R. BNB
1964/213, en inzake kortlopende vruchtgebrui­
ken H.R. BNB 1968/166, en Hof Leeuwarden
BNB 1969/151) vestiging en overdracht van
vruchtgebruik op aandelen onbelast. De bron
van inkomen is het aandeel. Als deze inkomens­
bronnen door de transactie niet tenietgaat, zo­
als in het algemeen het geval zal zijn, vormt het
bedrag, dat voor de afstand of verkoop wordt
ontvangen, geen vergoeding voor te derven
inkomsten, maar de opbrengst van de vervreem­
ding van de bron. Naar mijn mening zou heffing
in deze gevallen betekenen in wezen de invoe­
ring van een Capital gain-belasting. Deze heffing
behoort naar mijn mening achterwege te blijven
in het kader van de huidige inkomstenbelasting­
wet.
Indien in de praktijk vruchtgebruiken op
effecten mochten zijn ingesteld alleen en uit­
sluitend met het doel dividenden te transforme­
ren in een koopsom, dan zou de belastingrech­
ter mogelijk kunnen beslissen, dat dit hetzij
direkt onder art. 24 IB valt als rendabel maken
van vermogen, of dat via de leer van de fraus
legis heffing zou moeten volgen. Een dergelijke
beslissing zou naar mijn mening echter in feite
een amendering van de hiervoor genoemde
rechtspraak betekenen, en de huidige grenzen
van belastbaarheid opschuiven.
 Als mijn algemeen samenvattend oordeel zou ik
willen noemen, dat het onderhavige proef­
schrift, dat op vele punten zeer instructieve uit­
eenzettingen geeft over het tot stand gekomen
zijn van thans heersende fiscale opvattingen in­
zake de opbrengst van privé aandelen niet zijn­
de een aanmerkelijk belang, zowel voor de theo­
reticus als de practicus van grote betekenis is.
m a b blz. 56 7.
