Landschap, natuur en nationale identiteit. Ter inleiding
University of Groningen

Landschap, natuur en nationale identiteit
van Berkel, K.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.6521
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2006
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
van Berkel, K. (2006). Landschap, natuur en nationale identiteit: Ter inleiding. Bijdragen en Mededelingen
betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 121(4), 597 - 604. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.6521

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Download date: 17-07-2024

LANDSCHAP, NATUUR EN NATIONALE IDENTITEIT. TER INLEIDING

Landschap, natuur en nationale identiteit. Ter
inleiding
KLAAS VAN BERKEL
Op 22 april 1905 richtten in Amsterdam bezorgde natuurliefhebbers en
welgestelde burgers de Vereeniging tot behoud van Natuurmonumenten in
Nederland op. In de voorafgaande jaren waren al enkele verenigingen
opgericht die de bestudering en de bescherming van de levende natuur in
Nederland in hun vaandel voerden, maar voor de oprichting van de nieuwe
vereniging was een heel concrete aanleiding. In de Amsterdamse gemeenteraad
werd het voorstel besproken om het Naardermeer, een veenplas zonder
economische betekenis, aan te kopen om er het Amsterdamse stadsvuil te
dumpen. Deze acute bedreiging van een fraai natuurgebied zette de bekende
schrijver Jac. P. Thijsse aan om in woord en geschrift tegen deze schending van
de Nederlandse natuur te protesteren en zijn actie had uiteindelijk succes.
Amsterdam zag af van de aankoop van het natuurgebied en de nieuwe, mede
door Thijsse opgerichte Vereeniging kocht het gebied in 1906 aan om het veilig
te stellen tegen verder aantasting. Op die eerste aankoop volgden vele andere
en de Vereeniging wist zich in de eeuw daarna te ontwikkelen tot veruit de
grootste particuliere organisatie ter bescherming van natuur en landschap in
Nederland.
Het feit dat ‘Natuurmonumenten’ in 2005 honderd jaar bestond was voor
het Koninklijk Nederlands Historisch Genootschap in 2005 op zich zelf al
genoeg reden om het najaarscongres te wijden aan de geschiedenis van
natuurbeleving en natuurbescherming in Nederland.1 Maar er was meer.
 Natuur en geschiedenis hangen bij dit onderwerp op meer manieren samen
dan door het triviale feit dat de georganiseerde natuurbescherming in Nederland inmiddels een geschiedenis van honderd jaar achter zich heeft. De
opkomst van de moderne natuurbeleving in de negentiende eeuw was duidelijk
afhankelijk van het toenemend historisch besef en de nieuwe waardering voor
natuur en landschap bleek een vormend element te zijn in de nationale
identiteit zoals deze in diezelfde eeuw werd gevormd. Wat Nederland was,
werd niet alleen bepaald door het roemrijke verleden of de prestaties van de
eigen tijd; het vond ook zijn uitdrukking in het landschap waarin wij leefden.
Lang leefde in Nederland het vooroordeel dat ons land op het terrein van
natuurschoon niet veel te bieden heeft. Nederlanders, zo verklaarde de
Utrechtse hoogleraar landhuishoudkunde Jan Kops in 1821, zijn over het
algemeen heel gehecht aan hun geboortegrond.
1

Het congres vond plaats op 18 november 2005 in de Aula van de Koninklijke Bibliotheek in
Den Haag.
597

KLAAS VAN BERKEL
Nogtans zal de waarheid ons de verklaring afpersen, dat onze Bodem, met name die van
de Noordelijke Provinciën [het grondgebied van de oude Republiek], naauwelijks geene
van de verrukkende natuurtoneelen oplevert, welke in andere landen van Europa, zelfs
reeds bij onze naburen, ’s menschen geest in verbazing houden opgetogen, of op de
streelendste wijze bekoren.2

In Nederland geen hoge bergen, steile rotsen, snel stromende rivieren en
bruisende watervallen. De enige uitzonderingen waren misschien de glooiingen
van de Veluwezoom of de ‘bergen’ bij Nijmegen.
 Maar er waren — of er kwamen — ook andere geluiden. Zo droeg vijf jaar
na de redevoering van Kops de Amsterdamse hoogleraar David Jacob van
Lennep zijn bekende gedicht ‘Hollandsche duinzang’ voor, waarin juist wel de
vaderlandse natuur geprezen werd. Deze Van Lennep, de vader van de
romanschrijver, die een buitenplaats in de buurt van Bennebroek had, het
Manpad, waar hij als hij maar even kon naar toe trok om er te jagen en
vrienden te ontvangen — deze Van Lennep droeg dit dichtwerk op 29
augustus 1826 voor tijdens de openbare vergadering van de Derde Klasse van
het Koninklijk-Nederlandsche Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en
Schoone Kunsten in Amsterdam (de voorloper van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen).3 In zijn ‘duinzang’ bezingt Van Lennep
hoe de duinen hem dichterlijke inspiratie boden.
Ja! Gewekt van een’ adem, een lieflijke lucht,
Op uw Duinen, zoet, Holland, gerezen,
Werd de geest mij weêr vaardig tot hoogere vlugt,
En in zanglust ontvlamd als voor dezen.
Eerst beschrijft hij het genot dat hij onderging als hij door de duinen van
het Kennemerland wandelde en er bijvoorbeeld de vinkenjacht beoefende.
Nog is lust en vermaak hier bij ’s vogelaars net
Aan den houtrijken heuvel te zoeken;
Als de baan is gespreid, en de roerstok gezet,
2

J. Kops, ‘Redevoering over den Noord-Nederlandschen bodem, als meer geschikt voor den
landbouw, dan die van vele andere landen van Europa’, in: Verslag van de derde Openbare
Vergadering van de Eerste Klasse van het Koninklijk-Nederlandsche Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten, gehouden op 19 October 1821 (Amsterdam, 1821)
60-73m aldaar 60. Kops (1765-1849) was van 1816 tot 1835 hoogleraar landhuishoudkunde en
plantkunde aan de Utrechtse universiteit en al sinds 1808 lid van het Koninklijk Instituut.
 3

Het volgende is grotendeels ontleend aan en geciteerd uit: D. J. van Lennep, Verhandeling en
Hollandsche Duinzang. Ingeleid en toegelicht door G. Stuiveling (Zwolle, 1966). David Jacob
van Lennep (1774-1853) was van 1799 tot 1838 hoogleraar Griekse en Latijnse taal en
letterkunde aan het Athenaeum illustre in Amsterdam. Over de natuurbeleving van Van
Lennep zie ook: K. Evers, Manpad en Woestduin. Waarlijk, men is hier in Arcadië (17501850). Ontspanning en literair vermaak op Manpad en Woestduin (Haarlem, 1987).
598

LANDSCHAP, NATUUR EN NATIONALE IDENTITEIT. TER INLEIDING
En hij vink weêr met vink gaat verkloeken;
Als bij ’t wanken en ’t wenken van ’t jaar, dat verschiet
Alles leeft en zich spoedt aan den hemel,
Als in heg en struk, en bij beek en bij vliet,
Alles tiert van gekwink en gewemel.
Maar het grootste deel van het gedicht is gewijd aan de historische
herinneringen die de Hollandse duinen en het land aan de voet van de duinen
bij Van Lennep oproepen, gedachten aan Julius Civilis, het trotse Haarlem, de
roemrijke Hollandse graven en natuurlijk Witte van Haamstede, die in 1304 bij
de slag op het Manpad de Vlaamse indringers versloeg. Met genoegen keek
Van Lennep ook uit over de velden aan de voet van de duinen, in een lange
geschiedenis aan de woeste natuur ontworsteld, waar de basis gelegd werd
voor een geschiedenis waar Nederlanders trots op mochten zijn en waar zij in
hun eigen tijd weer inspiratie aan mochten ontlenen.
 In de redevoering die Van Lennep een half jaar later, op 26 februari 1827,
hield voor de Amsterdamse sociëteit Doctrina et Amicitia en die de titel had
‘Over het belangrijke van Hollands grond en oudheden voor gevoel en
verbeelding’ sneed hij de inspirerende werking van de Hollandse duinen weer
aan. In zijn voordracht spoorde hij zijn tijdgenoten aan in navolging van
Walter Scott ook historische romans te gaan schrijven en zich daarbij vooral te
laten leiden door beelden van de vaderlandse natuur en de vaderlandse
oudheden. In andere landen is de natuur misschien indrukwekkender; hoe
nietig zijn ook niet de Hollandse duinen in vergelijking met de Zwitserse
Alpen. Maar tegenover de hemelhoge Alpen kan Nederland het gezicht van de
zee stellen, onmetelijk in ruimte en ontzettend in krachten. En ook als hij zich
omdraait is er genoeg om hem te inspireren:
De Hollander, als hij van zijne Duinen landinwaarts nederziet, vindt, met vreugd, in de
Hollandsche beemd, een onafgebroken schouwtooneel van welvaart, rijk in voortbrengselen van vee- en tun- en akkerbouw, die in overvloed, naar elders uitgevoerd, de vlijt der
landzaten met ruime winst loonen.4

En dit alles streelt de Hollander nog meer als hij beseft dat deze velden en
beemden hem niet in de schoot zijn gevallen, dat deze Hollandse tuin hem niet
geschonken is door de natuur, maar dat alles door de inwoners zelf op de
natuur bevochten is. Alles in de Hollandse natuur doet Van Lennep dus
terugdenken aan de geschiedenis van dat volk:
Grond en geschiedenis staan bij ons in naauwe betrekking. Er is, schier, geen plek in
Holland, wier beschouwing ons niet in vroegere tijd terugvoert, aan welke niet of edele
krijgsdeugd, of dappere vrijheidsliefde, of wakkere nijverheid, en onvermoeid geduld eene
grootsche herinnering verbonden hebben. Smalend zie dan de vreemdeling, aan een wilde
en woeste, en geheel Romantische natuur gewoon, op het eenvormig tooneel onzer
4

Van Lennep, Verhandeling, 38.
 599

KLAAS VAN BERKEL
vlakliggende, in kampen afgedeelde, weilanden en polders neder. Weinig weet hij, dat, zelfs
in die eentooning opvolging van weilanden en polders, de Hollander een gedenkteeken
van vaderlandschen roem, een prikkel tot blijde geestverheffing vindt.5

Van Lennep is zeker gevoelig voor het genot dat ieder kan beleven die zich
openstelt voor de Hollandse natuur, de bossen, de duinen, de weilanden en het
rijke dierenleven overal. ‘Maar verbeelding kan aan dien eigen wellust nog
toevoegen, als zij het genot van het tegenwoordige door herinneringen uit het
voorledene verhoogt.’6 De Hollandse natuur biedt bijna bij elke stap die de
mens zet voedsel aan de historische verbeelding en de rest van de verhandeling
van Van Lennep bestaat dan ook uit talrijke voorbeelden daarvan, vooral
ontleend — weer — aan de geschiedenis van de Hollandse graven. Natuurgenot, historische verbeelding en vaderlands gevoel zijn niet te scheiden.
 Het loflied op de Hollandse natuur in de ‘Hollandse duinzang’ en de
bijbehorende Verhandeling kreeg — ook als verheerlijking van de nationale
natuur — niet onmiddellijk navolging; in de geschiedenis van de natuurbeleving in Nederland lijkt het eerder een incident dan een nieuw begin. Tot ver
in de negentiende eeuw, zo lijkt het, kon het denkend deel der natie maar
weinig waardering opbrengen voor de natuur in eigen land. Maar op den duur
zou daar toch verandering in komen. Een aanwijzing daarvoor was in 1856 het
verschijnen van het boek van de literator W. J. Hofdijk, Historische landschappen. Onder ‘historische landschappen’ verstond Hofdijk
zulke tafreelen uit de natuur rondom ons heen, die door den oorspronkelyken toestand
waarin zy zich nog bevinden, wijzen op een tijd, die reeds tot de geschiedenis behoort; of
vooral ook zulke, waarin achtergebleven monumenten van natuur of kunst, zoodanig met
het landschap één geworden, dat zy er een natuurlijk bestanddeel van schijnen uit te
maken, den geest in een bepaald tijdvak der geschiedenis te rug voeren.7

Hij doelde daarmee op zulke landschappen als het Friese merengebied, de
Ermelose heide en het toen nog bestaande Beekbergerwoud. Het nationale
sentiment, gevoed door historische herinneringen, leidde bij Hofdijk evident
tot een nieuwe waardering voor ooit versmade of zelfs als bedreigend ervaren
landschappen. En ook bij de bekende predikant Jacobus Craandijk, die vanaf
1875 zijn veeldelige Wandelingen door Nederland met pen en potlood liet
verschijnen, kwam een nieuwe waardering voor het Nederlandse landschap
althans ten dele voort uit een nostalgische aandacht voor de monumenten van
kunst en geschiedenis die in dat landschap geplaatst waren. En zelfs als hij de
natuur niet direct kan verbinden met een historisch interessant gebouw of
monument, is zijn waardering ervoor historisch gekleurd. Als hij in 1879 het al
5

Ibidem.
6

Ibidem, 44.
 7

W. J. Hofdijk, Historische landschappen (Haarlem, 1856) 16-17. Met vriendelijke dank aan
Willemien Roenhorst, die mij op deze publicatie wees. In haar bijdrage aan dit themanummer
gaat zij nader in op de betekenis van Hofdijk.
600

LANDSCHAP, NATUUR EN NATIONALE IDENTITEIT. TER INLEIDING
genoemde Beekbergerwoud ter sprake brengt, doet hij dat aan de hand van
citaten van een Duitse auteur die zulke oerbossen belangrijk vond omdat ze
iets lieten zien van de omgeving waarin ooit de Germanen geleefd hadden. 8
Geheel in deze trant schreef een jaar later Frederik van Eeden sr., nu vooral
bekend als ‘de vader van’, maar in zijn eigen tijd gewaardeerd als een
verdienstelijk botanicus en een auteur die onderhoudend kon schrijven over
zijn botanische uitstapjes, over datzelfde Beekbergerwoud, dat inmiddels
volledig verdwenen was. Doorgaans betreurde Van Eeden het niet als er ergens
een bos gesneuveld was voor de aanleg van een kanaal of de uitbreiding van
het landbouwareaal — in de koloniën was nog genoeg natuur over om zich in
te vermeien. Maar dat uitgerekend dit bos, een van de oorspronkelijkste bossen
van Nederland, ook geheel gekapt was, was toch wel bedroevend.
 Dit bosch had als monument van de voormalige natuur van ons land niet minder waarde
dan oude gebouwen voor de geschiedenis der vaderlandsche kunst, en het redden van
zulke merkwaardige plekjes uit sloopers handen moest aan de Koninklijke Akademie van
Wetenschappen worden opgedragen.9

Inderdaad had dit Beekbergerwoud alles in zich om het eerste beschermde
natuurmonument van Nederland te worden, meer misschien dan het Naardermeer, dat in 1906 veilig werd gesteld (voorlopig althans). Het was een op
zichzelf niet zo groot, maar wel heel bijzonder moerasbos aan de voet van de
stuwwal in het hart van de Veluwe. Het bestond hoofdzakelijk uit zwarte
elzen en wat essen, met op een aantal drogere plaatsen eiken en beuken. De
plantengroei was er weergaloos en het dierenleven zeer gevarieerd. De mens
kon er nauwelijks in doordringen en alleen in de winter, bij strenge vorst, was
het mogelijk over de dichtgevroren poelen het bos binnen te gaan en wat hout
te kappen. Maar het was niet alleen of misschien zelfs niet in de eerste plaats
om de rijke natuur dat Van Eeden graag had gezien dat het bos behouden was
gebleven. Voor hem was het vooral een monument van de ‘voormalige’ natuur
van ons land. Het bos vormde een herinnering aan de natuur zoals die zich
aan de eerste inwoners van ons land had voorgedaan en die het decor vormde
waartegen de vroegste geschiedenis van ons land zich had afgespeeld. Anders
dan bij Van Lennep, voor wie de duinen bij Haarlem nog verwezen naar een
8

J. Craandijk, P. A. Schipperus, Wandelingen door Nederland met pen en potlood (7 dln.;
Haarlem, 1875-1884). De opmerkingen over het Beekbergerwoud komen voor in deel 4
(1879) 371-373.
 9

F. W. van Eeden, Onkruid. Botanische wandelingen (Haarlem, 1886) 304. Deze publicatie was
een bundeling van eerdere wandelverslagen in het Album der Natuur en de Volks-almanak
van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen (over de wandelverslagen in het Album der
Natuur, zie hierna het artikel van L. Dresen). Het citaat over het Beekbergerwoud komt uit
het artikel ‘Herinneringen aan de Veluwe’ dat oorspronkelijk in 1880 in het Album der
Natuur verscheen. Over Van Eeden: K. van Berkel, Vóór Heimans en Thijsse. Frederik van
Eeden sr. en de natuurbeleving in negentiende-eeuws Nederland (Mededelingen van de
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, afdeling Letterkunde; Amsterdam,
2006).
 601

KLAAS VAN BERKEL
specifieke gebeurtenis in de geschiedenis van het graafschap Holland, was het
Beekbergerwoud voor Van Eeden geen herinnering aan een bepaald voorval uit
het vaderlandse verleden. Maar het bos was wel degelijk een prikkel voor de
vaderlandse verbeelding, omdat in zulke bossen de oorspronkelijke Franken en
Saksen hadden rondgelopen — en om de herinnering aan die overoude tijden,
de bakermat van het vaderland, voor het nageslacht te bewaren, had het bos
beschermd moeten worden. Natuurbescherming en koestering van het historisch besef gingen dus voor Van Eeden hand in hand. Hij keek naar het
landschap en zag het verleden.10
Dat de waardering van de Nederlandse natuur voortgekomen is uit of in
ieder geval stevig gestimuleerd is door het toenemend nationaal en vooral
historisch sentiment is een stelling die niet met een paar welgekozen citaten te
bewijzen valt. Dat er een samenhang is, mag wel duidelijk zijn, maar hoe deze
er precies uitzag en hoe algemeen zij ervaren werd, dat zijn zaken waarover
nog veel te zeggen zou zijn. Nog veel minder weten we hoe het na Van Eeden
sr. verder is gegaan. De voor velen in de negentiende eeuw vanzelfsprekende
band tussen natuur, landschap en nationale herinnering heet te zijn doorgesneden door de Beweging van Tachtig. De esthetisering van het natuurgenot
en de individualisering van de natuurbeleving maakten inderdaad dat de natuur
anders werd beleefd. De natuur werd nu meer dan ooit gewaardeerd om haar
intrinsieke schoonheid en verwees niet langer naar een roemrijk verleden. Uit
zichzelf had de natuur geen betekenis meer, eerder werd de natuur een spiegel
van de gevoelens en denkbeelden van de dichter.11 Maar was dit een tijdelijke
of een blijvende verandering in de relatie tussen landschap, natuur en nationaal
sentiment? Want hoe ging het verder? In het werk van de bekende natuurschrijvers Heimans en Thijsse lijkt de waardering voor de natuur van
uitsluitend esthetisch karakter te zijn en ook in de pleidooien tegen de
aantasting van het Naardermeer en de oprichting van de Vereeniging tot
behoud van Natuurmonumenten klinken de oude historische motieven niet
meer door — het Naardermeer werd gepresenteerd als een natuurmonument
zonder verleden. Om een landschap te waarderen, had men niet langer de
omweg van de vaderlandse geschiedenis nodig; dat was een hulpconstructie die
in de twintigste eeuw overbodig leek.  11

Willem van den Berg, ‘Vanaf de blanke top der duinen ..’, in: N. C. F. van Sas, ed., Waar de
blanke top der duinen en andere vaderlandse herinneringen (Amsterdam, 1995) 21-31.
602

LANDSCHAP, NATUUR EN NATIONALE IDENTITEIT. TER INLEIDING
zijn. Hoe is anders de grote populariteit te verklaren van de bekende regels
van Hendrik Marsman, aan het begin van zijn gedicht ‘Herinnering aan
Holland’, waarin hij het landschap van zijn geboorteland opvoert:
Denkend aan Nederland
Zie ik brede rivieren
Traag door oneindig
Laagland gaan.
Wie ziet daar dan niet de landschapsfoto’s bij (lange rijen bomen, hoge
luchten) die sinds dit gedicht in 1937 op papier gezet werd er zo vaak bij
afgedrukt werden – en weet: ja, dit is Nederland?12 Maar Nederland was
intussen wel erg veranderd. Er was industrialisatie, verstedelijking, grootschalige landaanwinning en ontginning, toenemende recreatie en ook het begin
van grootschalige milieuvervuiling. Het moet gevolgen hebben gehad voor de
waardering van het nationale gehalte van de eigen natuur en de bijdrage van de
natuur aan de definitie van de nationale identiteit kan niet dezelfde zijn
gebleven — hoewel ook hier rekening moet worden gehouden met het
hardnekkig voortleven van oude sentimenten lang nadat de reële basis daaraan
is ontvallen.
 Het zijn vragen als deze die in de verschillende bijdragen aan het congres,
die alle in bewerkte vorm in dit themanummer zijn afgedrukt, aan de orde
worden gesteld. De relatie tussen landschap, natuur en nationale identiteit
wordt daarbij vanuit zeer uiteenlopende invalshoeken benaderd. Een internationaal perspectief is daarbij onmisbaar en daar wijdt Davids een afzonderlijke
beschouwing aan, onder andere door de inbreng te bespreken die het beheer
en de exploitatie van de natuur in de koloniën hebben gespeeld. In de
negentiende eeuw is echter wel steeds het eigene van de Nederlandse natuur
benadrukt en Krul laat daarom vervolgens zien hoe in de Nederlandse
schilderkunst van die tijd het eigene van de nationale natuur is vastgelegd, in
het bijzonder door de schilders van de Haagse School. Ook de schrijvers van
artikelen over wandelingen door de vrije natuur, zoals besproken door Dresen,
hebben daar een bijdrage aan geleverd. Hoe dat in het naburige België ging,
vormt het onderwerp van het artikel van Stynen. De feitelijke omgang met
natuur is hierbij niet uit het oog verloren. Hoe de natuur daadwerkelijk naar
nationale maatstaven werd behandeld en ingericht, blijkt uit de bijdrage van
Taverne over de drooglegging en inrichting van de Haarlemmermeer. De
oprichting van de Vereeniging tot behoud van Natuurmonumenten en ruimer
het opkomen van de gedachte dat ook natuur tot het nationale erfgoed
behoort, vormt het onderwerp van de bijdrage van Roenhorst. Hoe vluchtig
en hardnekkig tegelijk ideeën over nationale natuur ten slotte kunnen zijn,
komt naar voren in de bijdrage van Kooij over de merkwaardig korte
geschiedenis van het idee van het Groene Hart. Een volledige geschiedenis van
de natievormende functie van landschap en natuur is hiermee niet gegeven.
 Maar één conclusie kan toch wel alvast getrokken worden. De relatie tussen
12

Zie hierover R. Ensel, ‘Heimat in Holland’, Holland, XXXV (2003) 212-229.
603

KLAAS VAN BERKEL
landschap, natuur en nationale identiteit is vanaf het begin van de negentiende
eeuw allerminst een relatie met een statisch karakter. In de negentiende eeuw
hadden de schrijvers het bij voorkeur over de ‘oorspronkelijke’ natuur en de
‘oorspronkelijke’ bewoners van dit deel van Europa; en ook in de twintigste
eeuw leek de relatie tussen landschap, natuur en nationale identiteit zichzelf
steeds gelijk te blijven. Zowel het landschap als de nationale identiteit zijn
immers quasi-onveranderlijke grootheden en het spreken over hun relatie zal
de neiging hebben die onveranderlijkheid te reproduceren. Maar niets blijkt
minder waar: in feite heeft die ontwikkeling een heel dynamisch verloop te
zien gegeven. Als dit themanummer iets demonstreert is het dat ook in de
representatie van de vaderlandse natuur soms oud is wat als nieuw wordt
voorgesteld en dat nieuw is wat de indruk moet maken door een lange
geschiedenis geheiligd te zijn.
Klaas van Berkel (1953) is hoogleraar Geschiedenis na de Middeleeuwen aan de Rijksuniversiteit
Groningen. Recent verscheen van zijn hand Vóór Heimans en Thijsse. Frederik van Eeden sr. en
de natuurbeleving in negentiende-eeuws Nederland (Mededelingen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afdeling Letterkunde, Nieuwe Reeks, deel 69, nr. 3;
Amsterdam 2006).
 Summary
K. van Berkel, Landscape, nature and national identity. An introductory note
It was one hundred years ago, in 1905, that a group of schoolteachers,
biologists, merchants and members of the nobility founded the Dutch Society
for the Preservation of Natural Monuments (Vereeniging tot behoud van
Natuurmonumenten), heralding the start of the Dutch movement for nature
conservation. This inspired the KNHG to organize a conference on the history
of nature conservation in the Low Countries during the course of the
nineteenth and twentieth century. The way in which people perceived nature
in the nineteenth century was strongly influenced by their sense of history; a
point which is reflected in the introduction to this special issue of the BMGN/
LCHR. During this period, nature was seen as the backdrop to, and physical
manifestation of, the history of the Dutch nation and landscape therefore
became an expression of national identity. This is illustrated in the discussions
on the works of writers such as David Jacob van Lennep, Jacobus Craandijk
and Frederik van Eeden, Sr.
 604

LAGE LANDEN, VERRE HORIZONTEN

Lage landen, verre horizonten. De verbinding
van natuur, landschap en ‘Nederlandse’ identiteit
in internationaal perspectief
KAREL DAVIDS

Bergland
Dwalend over de hoogten
gaat het lichaam zijn zwaarte vergeten;
vaag herinnert het zich, dat in de spleten
halverwege den top kleine roofvogels huizen
en hoe de nesten zich vastklampen tegen de steilten;
in het dal moeten huizen staan
en vreedzame dieren gaan
grazend over de weiden

‘hoe lang zal de heugenis aan het dal nog kunnen duren?’
vraagt het zich af; want reeds nu zijn de uren
doorgebracht op de hoogten
tot tijden geworden die niet meer kunnen verstrijken,
en ondenkbaar de reis
die het lichaam eenmaal terugvoert
naar het ondenkbare laagland,
terwijl de ziel blijft vertoeven
in die poolzee van licht en ijs.
Hendrik Marsman, Verzamelde gedichten (Amsterdam, 1960) 107

Hendrik Marsmans gedicht ‘Bergland’ dateert uit dezelfde periode als zijn
befaamde ‘Herinnering aan Holland’, maar het is, behalve onder alpinisten1,
nauwelijks bekend. Anders dan ‘Herinnering aan Holland’ is het niet doorgedrongen in de canon van Gerrit Komrij. Het verschil in bekendheid zegt
meer over de perceptie door het publiek dan over de kwaliteit van de
gedichten. Rivieren die traag door oneindig laagland gaan, de zon die langzaam
in grijze veelkleurige dampen wordt gesmoord, de stem van het water met zijn
eeuwige rampen die in alle gewesten wordt gevreesd en gehoord — zulke
1

H. Marsman, Verzamelde gedichten (Amsterdam, 1960) 107; Ch. Dufour, R. Weijdert,
Bergland. Een eeuw Nederlands alpinisme (Baarn, 2002) 1.
605.
