Jaarverslag Wet- en regelgeving Voorspellingsmethodes Winst- en omzetvoorspellingen in jaarverslagen
MAB

Jaarverslag
Wet- en regelgeving
Voorspellingsmethodes

Winst- en
omzetvoorspellingen in
jaarverslagen
Mw. Drs. H. M.
Y. Wassink

1 Inleiding
Sinds 1984 is het opnemen van toekomstgerichte
informatie in jaarverslagen van ondernemingen in
principe verplicht. Bij invoering van deze wette­
lijke verplichting was er zowel binnen als buiten
het parlement een discussie over de voorspel­
baarheid van rentabiliteit en omzet. Deze groot­
heden zouden te sterk afhankelijk zijn van
omstandigheden die de rechtspersoon zelf niet in
de hand heeft en daardoor moeilijker te voorspel­
len zijn dan bijvoorbeeld de investeringen, de
financiering en de personeelsbezetting. De dis­
cussie leidde er toe dat er geen aandacht behoeft
te worden geschonken aan de verwachte rentabi­
liteit en omzet, maar alleen aan de omstandighe­
den waarvan de ontwikkeling van de omzet en de
rentabiliteit afhankelijk is.
In onderstaand artikel zal geëvalueerd worden in
hoeverre deze ’terughoudendheid’ terecht is
geweest. Deze evaluatie zal plaats vinden aan de
hand van de uitkomsten van een onderzoek naar
de kwaliteit van toekomstgerichte informatie in
116 onderzochte jaarverslagen van beursgeno­
teerde ondernemingen. De kwaliteit van de resul­
taten- en omzetvoorspellingen zullen worden
afgezet tegen die van de investerings- en personeelsbezettings-voorspellingen.2

2 Wetgeving
2.1 Korte schets van de wetsgeschiedenis
Het opnemen van de verplichting tot het geven
van toekomstgerichte informatie in jaarverslagen

juli/augustus 1989

maakte onderdeel uit van het wetsontwerp tot
aanpassing van de Nederlandse wetgeving aan
de vierde richtlijn van de Raad van de Europese
Gemeenschappen inzake het vennootschaps­
recht. In artikel 46 van de vierde richtlijn worden
eisen gesteld aan de inhoud van het jaarverslag.
Jaarverslagen moeten volgens lid twee ad b van
dit artikel informatie bevatten omtrent de ver­
wachte ontwikkeling van de vennootschap.
 Aangezien de Nederlandse wetgever wilde ver­
hinderen dat men met te vage en globale informa­
tie zou kunnen volstaan, ging het wetsvoorstel
verder dan de in de richtlijn geformuleerde eis. De
voorgestelde bepaling ten aanzien van de inhoud
van jaarverslagen luidde als volgt:
’Voorts worden mededelingen gedaan omtrent
de verwachte gang van zaken; daarbij wordt,
voor zover gewichtige belangen zich daarte­
gen niet verzetten, in het bijzonder aandacht
besteed aan de omzet, de investeringen, de
financiering, de personeelsbezetting en de
rentabiliteit.’
De commissie vennootschapsrecht maakte in
een advies aan de minister van Justitie bezwaar
tegen de voorgestelde bepaling. De bepaling ging
ten eerste veel verder dan de Europese richtlijn;
het buitenlandse bedrijfsleven zou niet met zulke
zware eisen geconfronteerd worden. Als inhou­
delijk bezwaar stelde de commissie dat omzet en
rentabiliteit niet met een redelijke mate van zeker­
heid te voorspellen zouden zijn. Deze bezwaren
werden ook tijdens de parlementaire (commissie

Mw. Drs. H. M. Y. Wassink is financieel
beleidsmedewerkster bij de gemeente Groningen.
313

van Justitie) behandeling gehoord. Bij nota van
wijziging werd de tekst van het wetsvoorstel afgezwakt. De nieuwe tekst luidde:
’Voorts worden mededelingen gedaan omtrent
de verwachte gang van zaken; daarbij wordt,
voor zover gewichtige belangen zich hiertegen
niet verzetten, in het bijzonder aandacht
besteed aan de investeringen, de financiering
en de personeelsbezetting en aan de omstan­
digheden waarvan de ontwikkeling van de
omzet en van de rentabiliteit afhankelijk is.’
Volgens de Memorie van Antwoord was de tekst
veranderd omdat omzet en rentabiliteit in sterke
mate afhankelijk zijn van omstandigheden die de
rechtspersoon zelf niet in de hand heeft. De per­
soneelsbezetting, de financiering en de investe­
ringen zouden daarentegen meer afhankelijk zijn
van eigen beleidsbeslissingen en daardoor beter
te voorspellen zijn.
 2.2 Evaluatie
Als in aanmerking wordt genomen dat het hele­
maal niet verplicht is om kwantitatieve prognoses
te geven - men moet immers slechts mededelin­
gen doen - is de uitzonderingspositie ten aanzien
van de omzet en rentabiliteit wel curieus.
Ondernemingen moeten heel goed in staat zijn
om ’iets’ over de toekomstige winst en omzet
mede te delen zonder een echte voorspelling te
doen (Faas, 1987). Bovendien kunnen ze in geval
van ’nood’ altijd nog een beroep op de ontsnap­
pingsclausule (de gewichtige belangen) doen.3

3 Praktijk
De praktijk van het geven van toekomstgerichte
informatie in jaarverslagen kan worden beschre­
ven aan de hand van de uitkomsten van een
onderzoek (Wassink, 1988). Dit onderzoek omvat
de jaarverslagen van een dertigtal hoofdfondsen
met betrekking tot de verslagjaren 1984, 1985,
1986 en 1987. In totaal zijn 116 jaarverslagen in
het onderzoek opgenomen.
Aan de hand van een - na vooronderzoek vastge­
stelde - systematische indeling werd voor alle vijf
in de wet genoemde onderwerpen de gegeven
toekomstgerichte informatie geïnventariseerd.1

314

Alleen van de in de wet gebruikte formulering ren­
tabiliteit werd afgeweken daar deze term in de
praktijk weinig voorkomt (Van der Gaag, 1984).
Niet alleen toekomstgerichte informatie met
betrekking tot de rentabiliteit, maar (vooral) ook
die met betrekking tot de resultaten in het alge­
meen, is geïnventariseerd.
 De gehanteerde systematische indeling is voor de
onderwerpen resultaten, investeringen, perso­
neelsbezetting en omzet gelijk.2 Deze indeling is
gebaseerd op de mate van gedetailleerdheid van
de gegeven toekomstgerichte informatie. In
totaal zijn vijf categorieën te onderscheiden,
waarbij categorie 1 de jaarverslagen met de
meest gedetailleerde informatie bevat. De vijf
categorieën zijn als volgt omschreven:
1 Er wordt een puntschatting gegeven, of een
puntschatting is direct af te leiden. In deze
categorie worden tevens intervalschattingen
opgenomen, mits het interval tweezijdig
begrensd en niet te groot (maximaal + en 5%) is.
Ook opmerkingen met als voorspelling een
gelijkblijvend niveau in het volgende jaar, vallen
in deze categorie; een puntschatting is immers
direct af te leiden. Bijvoorbeeld:
’Samenvattend wordt verwacht dat in 1987 het
totale resultaat na belastingen, uitgedrukt in
guldens, ongeveer overeen zal komen met het
gerapporteerde resultaat na belastingen over
1986.’
Ook de volgende voorspelling valt in categorie
1: ’De winst zal stijgen, maar de groei zal min­
der groot zijn dan vorig jaar, toen deze 4% be­
droeg.’
2 De schatting betreft een eenzijdig begrensd
interval. Men geeft dan bijvoorbeeld aan dat de
winst in jaar t groter of gelijk (dan wel kleiner of
gelijk) zal zijn dan een bepaalde gegeven
waarde. In de praktijk komt het vaak voor dat
men aangeeft of de winst in jaar t hoger (dan
wel lager) zal zijn dan de winst uit t-1 (het ver­
slagjaar). De winst uit jaar t-1 fungeert dan als
minimum dan wel maximumgrens van het een­
zijdig begrensd interval.
3 Overige (kwalitatieve) indicaties omtrent het
niveau. Een voorbeeld hiervan is: ’het winstniveau zal hoog blijven’.
 juli/augustus 1989

MAB
4 Geen enkele indicatie omtrent de omvang. Bij­
voorbeeld: ’wij zien de toekomstige winstontwikkeling met vertrouwen tegemoet’. Ook: ’wij
verwachten een winstgevende exploitatie’ valt,
indien het door een al jaren met winst draai­
ende onderneming geschreven wordt, in cate­
gorie 4.
De toekomstgerichte informatie uit de categorie­
ën 1 en 2 betreffen in principe toetsbare voorspel­
lingen. De in de jaarverslagen over 1984,1985 en
1986 uitgesproken voorspellingen kunnen dus
worden getoetst aan de hand van de werkelijke
uitkomsten. Indien de onderwerpen resultaten en
omzet inderdaad minder goed te voorspellen

Tabel 1: Gegeven toekomstgerichte informatie met betrekking tot resultaten, investeringen,
personeelsbezetting en omzet
Categorie

Resultaten
freq.
(%)

Investering
freq.
(%)

Personeel
freq.
(%)

Omzet
freq.
(%)

1
2
3
4
5

12
67
21
5
11

(10.3)
(57.8)
(18.1)
( 4.3)
( 9-5)

39
17
33
8
19

(33.6)
(14.7)
(28.4)
( 6.9)
(16.4)

30
41
3
1
41

(25.9)
(35.3)
( 2.6)
( 0.9)
(35.3)

10
21
2
3
80

( 8.6)
(18.1)
( 1.7)
( 2.6)
(69.0)

totaal

116

(100)

116

(100)

116

(100)

116

(100)

5 Geen enkele toekomstgerichte informatie op
het niveau van de gehele onderneming met
betrekking tot het onderwerp.
Aan de hand van de aldus gemaakte inventarisa­
tie kan bekeken worden of er in de onderzochte
jaarverslagen over de diverse onderwerpen op
uiteenlopende wijze toekomstgerichte informatie
gegeven wordt. Indien de resultaten en de omzet
werkelijk moeilijk te voorspellen zouden zijn, mag
verwacht worden dat men vaak geen (categorie 5)
of ’vage’ (categorie 3 of 4) toekomstgerichte info­
rmatie omtrent deze onderwerpen geeft. Of deze
verwachting uitkomt is af te lezen uit tabel 1.
 Hoewel het tegengestelde verwacht werd, is juist
met betrekking tot de toekomstige resultaten de
meest concrete informatie verstrekt. Omtrent de
verwachte omzet wordt veel minder vaak con­
crete informatie gegeven. Bovendien staan in de
jaarverslagen waarin men wel concrete uitspra­
ken doet over de omzet ook altijd concrete toe­
komstgerichte informatie met betrekking tot de
resultaten. Wellicht zijn ondernemingen voorzich­
tiger met het naar buiten brengen van omzetverwachtingen dan met een meer samenvattend en
dus meer verhullend winstcijfer.
 juli/augustus 1989

zouden zijn in verband met externe factoren, zou
verwacht mogen worden dat de gegeven voor­
spellingen relatief gezien vaak fout zijn. In tabel 2
is af te lezen hoeveel voorspellingen er al dan niet
zijn uitgekomen.3

Tabel 2: Aantal goede en foute voorspellingen voor
de categorieën 1, 2 en voor beide samen
Resultaten
categ. 1
goed
fout

4
5

totaal

9 (100)

categ. 2
goed
fout

46
4

(44)
(56)

Investering

13
19

(41)
(59)

Personeel

(74)
(26)

6 (86)
1 (14)

32 (100)

23 (100)

7 (100)

(92)
( 8)

11 (100)
0 ( 0)

31
2

15
2

totaal

50 (100)

11 (100)

33 (100)

17 (100)

alle
goed
fout

50
9

24
19

48
8

21
3

totaal

59 (100)

(85)
(15)

(56)
(44)

43 (100)

17
6

Omzet

(94)
( 6)

(86)
(14)

56 (100)

(88)
(12)

(88)
(12)

24 (100)

315

♦
Uit deze cijfers blijkt niet dat resultaten- en
omzetvoorspellingen slechter zijn dan de andere
voorspellingen. In categorie 1 scoren zowel de
resultaten als de investeringen slecht en in cate­
gorie 2 zijn de resultaten- en omzetvoorspellingen
nauwelijks minder goed dan de andere voorspel­
lingen. Uiteraard moet in verband met het kleine
aantal omzetvoorspellingen wel de nodige voor­
zichtigheid in acht worden genomen bij een der­
gelijke conclusie. Tevens mag niet onvermeld blij­
ven dat de toetsing slechts zeer globaal is.
Vergelijking van onderhavige onderzoeksresulta­
ten met andere onderzoeken naar de uitkomst
van prognoses in jaarverslagen is moeilijk door de
verschillen in de gehanteerde onderzoeksme­
thode. Toch wil ik hier niet voorbij gaan aan het
meest uitgebreide onderzoek dat in Nederland op
dit gebied is gedaan, namelijk dat van Van der
Meer (Van der Meer, 1981). Van der Meer onder­
zocht de jaarverslagen van 80 beursgenoteerde
ondernemingen over de periode 1966-1976.
 Hierbij beperkte hij zich tot de resultatenprogno­
ses, omdat vooronderzoek had uitgewezen dat
de verwachte resultaten het voornaamste onder­
werp van de zogenaamde toekomstparagraaf
waren.
Van de ruim 400 onderzochte resultatenprogno­
ses bleek 81 procent als juist4 te kunnen worden
beschouwd. Ook hieruit blijkt dat goede resulta­
tenprognoses tot de mogelijkheden behoren.
4 Slotbeschouwing
Al met al blijkt het in de praktijk wel mogelijk om
goede resultaten en omzet-prognoses te geven.
De wetgever is bij het opstellen van de desbetref­
fende bepaling wellicht te terughoudend
geweest. Van een extra moeilijke voorspelbaar­
heid van rentabiliteit en omzet blijkt in dit onder­
zoek geen sprake te zijn en dus lijkt er geen reden
om de factoren rentabiliteit en omzet anders te
behandelen dan de investeringen en de perso­
neelsbezetting. Wel lijkt het op grond van cfe
onderzoeksresultaten beter om voor het resultaat
en de investeringen niet te exacte (categorie 1)
voorspellingen te doen, omdat deze wel vaak fout
blijken te zijn geweest.
316

Uiteraard moeten de beperkingen van dit onder­
zoek niet uit het oog worden verloren. Alleen de
jaarverslagen van de hoofdfondsen, met andere
woorden de grote ondernemingen, zijn onder­
zocht. Het is daarom wenselijk om ook de jaarver­
slagen van kleinere ondernemingen aan een der­
gelijk onderzoek te onderwerpen. Een andere
beperking van het onderhavige onderzoek is dat
slechts vier opeenvolgende jaren in het onder­
zoek zijn betrokken. Uitbreiding van het onder­
zoek is noodzakelijk om de eventuele invloeden
van de ondernemingsgrootte en conjunctuur in
kaart te kunnen brengen.
Literatuur
F. A. M. J. Faas, 1987, Prognoses en andere toekomstgerichte
informatie in het jaarverslag, Tijdschrift financieel
management, jaargang 7, pp. 5-15.
J. J. van der Gaag, 1984, Een 'goede praktijk’ ten aanzien van
verstrekte informatie, in Gehandhaafd van J. Bulte c.s., EUR.
 R. A. H. van der Meer, 1981, Enige beschouwingen omtrent
prognoses in het jaarverslag en de certificeerbaarheid
daarvan, Leiden/Antwerpen, Stenfert Kroese.
Tweede Kamer der Staten Generaal, Aanpassing van de
wetgeving aan de vierde richtlijn van de Raad van de
Europese Gemeenschappen inzake het vennootschapsrecht,
kamerstuk 16326.
H. M. Y. Wassink, 1988, Een onderzoek naar de kwaliteit van
toekomstgerichte informatie in jaarverslagen, RUG, ECOF,
onderzoeksmemorandum no. 3.
Noten
1 De toekomstgerichte informatie heeft in dit artikel alleen
betrekking op informatie omtrent de gehele onderneming.
Informatie over bedrijfsonderdelen en dergelijke blijft hier buiten
beschouwing.
2 De gekozen categorie-indeling was voor het onderwerp
financiering niet hanteerbaar. Aangezien bovendien zelden
kwantificeerbare verwachtingen omtrent de financiering worden
gegeven, blijft dit onderwerp in dit artikel buiten beschouwing.
3 Bij de voorspellingen uit categorie 1 is een foutenmarge van
tien procent toegestaan.
4 Vanwege Van der Meer’s onderverdeling van de onderzochte
prognoses in prognoses met een positieve en negatieve inhoud,
is de toetsing van Van der Meer nog het beste vergelijkbaar met
de toetsing van de voorspellingen uit categorie 2 in het
onderhavige onderzoek.
juli/augustus 1989.
