ONTWIKKELINGEN IN DE TECHNIEK DER ACCOUNTANTSCONTROLE
Accountantscontrole
Automatische gegevensverwerking
Controlemiddelen

ONTWIKKELINGEN IN DE TECHNIEK DER
ACCOUNTANTSCONTROLE

door C. J. I. M. van Tilburg R.A.
1

Inleiding

... een getrouw beeld van de grootte en de samenstelling van het vermogen
... en van het resultaat ...
Over de redactie van de accountantsverklaring en daarmede het doel van
de jaarrekeningcontrole, is men het nu in de Nederlandse accountantskringen
in grote lijnen wel eens geworden.
Minder duidelijkheid is er over het antwoord op de vraag hoe men tot de
deugdelijke grondslag moet komen waarop de verklaring hoort te berusten.
Het is een illusie te veronderstellen dat de vele discussies die hierover wor­
den gevoerd tot een gefixeerd eindpunt zullen leiden. Oorzaak hiervan is o.m.
het feit dat de techniek der accountantscontrole voortdurend onder invloed
staat van factoren van „buitenaf’, zoals bijvoorbeeld ontwikkelingen op tech­
nisch, wetenschappelijk en maatschappelijk gebied.
Een van de eerste dingen die opvalt als wij de ontwikkelingen in de techniek
der accountantscontrole gedurende de laatste decennia beschouwen is, dat er
geen nieuwe controlemiddelen bij zijn gekomen. Wel kunnen veranderingen
worden onderkend in het gebruik van de controlemiddelen en in de mix van
de middelen, de onderlinge verhouding waarin ze in de praktijk worden toe­
gepast.
Het is niet de pretentie van schrijver dezes om een compleet overzicht te
geven van alle te onderkennen ontwikkelingen in de techniek der accountants­
controle. Dit artikel kan worden gezien als een tijdopname. De lens is gedu­
rende een tweetal decennia opengezet. Het resultaat: een opname waarop eni­
ge streepjes die op beweging, op ontwikkelingen duiden. Geen samenhangend
beeld. Op de ene plaats wat scherper dan op de andere en alles vanuit een ei­
gen, persoonlijke invalshoek.
 Aandacht zal worden besteed aan een aantal van de bestaande controlemid­
delen, te weten:
— interne en administratieve organisatie en controle,
— verbandscontroles,
— cijferbeoordeling,
— prognoses, normen en
— toetsingen aan algemene en bijzondere regels.
Vervolgens zal worden stilgestaan bij de ontwikkelingen in het gebruik van
een aantal controlemethoden: de dynamisering van de controle en de statis­
tische steekproef.
m a b bh. 300

2

De controlemiddelen

2.1 Interne en administratieve organisatie en controle
Aan de relatie tussen interne organisatie en accountantscontrole zijn reeds vele
beschouwingen gewijd. Geconstateerd kan worden dat er overeenstemming
lijkt te zijn bereikt over de opvatting dat de uitkomsten van het onderzoek naar
de kwaliteit van het stelsel van interne controle en het oordeel over de werking
daarvan invloed hebben op de wijze waarop de rest van de accountantscon­
trole wordt ingericht. De discussies spitsen zich nu vooral toe op de vraag hoe
een oordeel te verkrijgen over de werking van het stelsel en op de vaststelling
van de mate waarin en de manier waarop de uitkomst van het onderzoek naar
de interne controle de rest van de accountantscontrole beïnvloedt.
Bij een nadere beschouwing blijken interne en administratieve organisatie
en controle gedurende de laatste decennia sterk te zijn beïnvloed door het fe­
nomeen automatisering.
In het hierna volgende zal worden getracht in het kort de invloed van de
automatisering op met name de interne controle aan te duiden, alvorens aan­
dacht te geven aan de invloed hiervan op de accountantscontrole.
 Allereerst aandacht voor de rol van de informatie. Reeds lang geleden kreeg
de informatie omtrent de uitkomsten van het gevoerde beleid de rol van besturingsmiddel toebedeeld. In de praktijk bleef dit echter in vele gevallen theo­
rie omdat de informatie niet tijdig of onvolledig ter beschikking kwam van de
leiding der huishouding. Door de automatisering kwamen de mogelijkheden
binnen bereik om binnen redelijke termijn uit een grote hoeveelheid gegevens
voor de leiding relevante informatie te halen. De informatie kreeg hierdoor
in vele gevallen feitelijk de functie welke zij theoretisch al lange tijd had, na­
melijk die van een belangrijk beleidsinstrument, een middel om de organisatie
te beheersen.
Een van de gevolgen van deze ontwikkeling was, dat er hoge betrouwbaar­
heidseisen werden gesteld aan de informatie; onvolkomenheden, niet ontdek­
te fouten in de informatie kunnen tot verkeerde beslissingen leiden. Het grote
belang van een goede interne controle, gericht op het voorkomen c.q. snel en
tijdig ontdekken van fouten en onvolkomenheden in de informatie werd hier­
door steeds beter onderkend. De informatie is een belangrijk object van inter­
ne controle geworden.
Echter de informatie blijkt een dubbelrol te vervullen. Zij is niet alleen object
van interne controle maar ook een door de automatisering belangrijker ge­
worden middel van interne controle. Blokdijk heeft hier reeds uitvoerig aan­
dacht aan besteed in zijn artikel „Een kernvraagstuk van de leer der accoun­
tantscontrole”. In de paragraaf over cijferbeoordeling elders in dit artikel zal
hierop nader worden ingegaan. Op deze plaats volsta ik met de constatering
dat de interne analyse van de uit de administratie voortvloeiende informatie
door de automatisering als middel van interne controle aan belang heeft ge­
wonnen.
 Een ander gevolg van de automatisering is dat de verschijningsvorm van een aan­
tal interne-controlemaatregelen is veranderd. Om een voorbeeld te noemen: waar
m ab bh, 301

in het verleden autorisatie van een transactie door een daartoe bevoegd per­
soon kon worden vastgesteld aan de hand van een handtekening of een pa­
raaf, moet de autorisatie nu blijken uit het feit dat de transactie via de goede
terminal met het juiste wachtwoord (password) is ingevoerd. De interne con­
trole is verankerd in het (geautomatiseerde gedeelte van het) systeem. Dit geldt
voor meer maatregelen van interne controle. Zeker daar waar deelsystemen
worden geïntegreerd, zijn op functiescheidingen gebaseerde afstemmingen
binnen het systeem mogelijk.
Een voorbeeld: de ontvangstmelding uit het magazijn wordt vergeleken met
de in het systeem reeds vastgelegde bestelling, bij overeenstemming wordt de
opboeking van de verplichting door het systeem gegenereerd.
Zo zijn er meer voorbeelden te bedenken van interne controlemaatregelen
welke in de geautomatiseerde gedeelten van de systemen zitten gebakken.
Dit verschijnsel heeft op zijn beurt weer een aantal ontwikkelingen tot ge­
volg gehad welke vanuit controle-oogpunt de moeite waard zijn om te worden
gesignaleerd, nl. meer aandacht voor de interne controle-aspecten verbonden
aan:
a. de wijze waarop administratieve systemen tot stand komen en
b. het geautomatiseerde gegevensverwerkingsproces zelf.
Ad a. Vanuit het oogpunt van interne controle is het van groot belang gewor­
den hoe nieuwe administratieve systemen tot stand komen c.q. hoe bestaande
systemen worden gewijzigd. Punten van belang hierbij zijn: vaststelling van de
systeemspecificaties, beheersing van de systeembouw, constatering dat het ge­
realiseerde systeem functioneert conform de vastgestelde systeemspecificaties
en het beheer van het operationele systeem.
 Ad b. In en om het geautomatiseerde gegevensverwerkingsproces zelf kunnen
vele voor de controle van belang zijnde intern-organisatorische maatregelen
worden getroffen welke nog niet zo lang geleden in het geheel niet of in een
totaal andere vorm bestonden. Te denken valt hierbij aan bewaking van be­
standen en programmabibliotheken, operating manuals en recovery- en back­
up procedures.
Tenslotte kan nog worden gewezen op de vele nieuwe functies die zijn ont­
staan (en nog steeds ontstaan): operators, systeemanalisten, werkvoorberei­
ders, output controleurs, data base administrators, communicatie netwerk ope­
rators, systeembeheerders enz. Functies die van invloed zijn op de interne con­
trole en daarmede op de mogelijkheid en noodzaak tot functiescheidingen van
tot voorheen onbekende aard.
Wat is nu de invloed van dit alles op de accountantscontrole? De accountant
staat voor de vragen: hoe stel ik het bestaan van het stelsel van inteme-controlemaatregelen vast en hoe moet ik de kwaliteit van dit stelsel waarderen?
en: hoe verkrijg ik een oordeel over de werking van dit stelsel?
Als gevolg van het feit dat steeds meer maatregelen van interne controle
in het geautomatiseerde gedeelte van het systeem verankerd zijn, is de accoun­
tant genoodzaakt om zich een grondige kennis van de ontworpen (of beter
nog: in ontwerp zijnde) systemen eigen te maken, ten einde de kwaliteit van
de daarin opgenomen maatregelen van interne controle te beoordelen. De ac­
countant zal tevens moeten vaststellen dat de in systeemspecificaties genoem­
m a b blz. 302

de controlemaatregelen ook werkelijk in het systeem aanwezig zijn en goed
functioneren.
Voorts zal de accountant zich een oordeel moeten vormen over de kwaliteit
van de interne controle zoals deze vastligt in procedures en functies, verband
houdend met de totstandkoming van systemen en het geautomatiseerde ge
gevensverwerkingsproces.
 In de afgelopen jaren is gebleken dat bovengenoemde voor de accountants­
controle onvermijdelijke en van groot belang zijnde activiteiten niet alleen veel
tijd vergen, maar ook een specifieke kennis en deskundigheid vereisen. Zowel
binnen de accountantsmaatschappen als bij grote bedrijven en instellingen
heeft dit geleid tot het ontstaan van groepen die zich specifiek bezig houden
met de combinatie automatisering en controle. Een aantal van deze groepen
is zich de laatste jaren steeds meer gaan verzelfstandigen in die zin, dat zij niet
alleen meer een ondersteunend orgaan zijn voor de algemene controlepraktijk
maar ook met eigen produkten op de markt komen, zoals bijvoorbeeld oor­
delen ten behoeve van derden over de kwaliteit van de interne controle (be­
trouwbaarheid) zoals deze is ingebouwd in geautomatiseerde systemen.
Na het vorengaande zal het duidelijk zijn dat door de automatisering ook
de wijze waarop een oordeel wordt verkregen over de werking van het stelsel
van interne-controlemaatregelen is beïnvloed.
In dit verband kan worden gewezen op het feit dat bij geautomatiseerde sys­
temen veelal gegevens over het gegevensverwerkingsproces zelf ter beschik­
king komen. De aard, de hoeveelheid, de detaillering en de gebruikswaarde
hiervan zijn sterk afhankelijk van de structuur van de toepassingssystemen en
het gebruikte zogenaamde harde software. Gedacht kan worden aan gegevens
uit het accounting System, aan foutboodschappen, signaleringen door het sys­
teem van inbraakpogingen, gegevens omtrent mutaties in de programma
bibliotheek, recordtellingen, enz.
Uit de hierna volgende paragrafen over verbandscontroles, cijferbeoordeling en prognoses en normen zal blijken dat de automatisering ook op deze
controlemiddelen een zodanige invloed heeft dat zij een wezenlijke bijdrage
kunnen leveren aan de vorming van een oordeel over de werking van het stel­
sel van interne-controlemaatregelen.
 2.2 Verbandscontroles
Het vaststellen van verbanden tussen uit de administratie blijkende groothe­
den is al van oudsher een belangrijk controlemiddel. Dit controlemiddel heeft
in de laatste decennia niet aan belang ingeboet, integendeel. In de vorige pa­
ragraaf is reeds gesteld dat bij automatisering van de gegevensverwerking in­
tegratie van deelsystemen kan leiden tot controle door het systeem zelf van
het feitelijk bestaan van verbanden tussen grootheden.
In zijn algemeenheid kan worden gesteld dat, indien hiermee bij de systeem­
bouw rekening wordt gehouden, automatisering van de administratie kan lei­
den tot het in iedere gewenste frequentie zichtbaar maken van uit het oogpunt
van interne controle van belang zijnde verbanden.
Het met een grote regelmaat kunnen vaststellen van het bestaan van deze
verbanden kan voor de accountant van groot belang zijn bij de vorming van
zijn oordeel over de werking van het stelsel van interne controlemaatregelen.
m a b blz. 303

Dit heeft geleid tot de belangrijke constatering in deel III van het rapport
over automatisering en controle van de subcommissie controle en automati­
sering van het NIvRA (1975):
„Aan het vaststellen van een complex van cijfermatige verbanden, die geheel
of gedeeltelijk de neerslag vormen van de in de organisatie verankerde func­
tiescheidingen, moet een zelfstandige betekenis worden toegekend als middel
van accountantscontrole. De accountant kan zijn oordeel over de juistheid en
de volledigheid van een verantwoording in belangrijke mate hierop baseren,
ook zonder dat hij alle elementen minus één uit dit complex op andere wijze
heeft gecontroleerd.”
Tegen de achtergrond van de Nederlandse controle-opvattingen mocht
deze uitspraak zeer opmerkelijk worden genoemd. Zij is tekenend voor de in­
vloed die de automatisering op de accountantscontrole heeft gehad en nog
steeds heeft.
 2.3 Cijferbeoordeling
In paragraaf 2.1 is gesteld dat de (interne) analyse van de door de administratie
opgeleverde informatie als (intern-)controlemiddel door de automatisering
aan belang heeft gewonnen. Dit vindt zijn oorzaak in het feit dat berekeningen,
analyses en toetsing op detailniveau aan normen, welke voorheen vanwege
het tijdrovende karakter ervan niet werden uitgevoerd, nu tot de rationele mo­
gelijkheden blijken te behoren. De automatisering heeft het voorts mogelijk
gemaakt om de aldus verbeterde informatie ook frequenter en tijdiger op te
leveren. Een van de gevolgen hiervan is dat in de controlepraktijk een ver­
schuiving waarneembaar is van de cijferbeoordeling als afsluitend controle­
middel naar de cijferbeoordeling als richtinggevend controlemiddel.
Uiteraard is het gewicht dat men mag toekennen aan de uitkomsten van
de cijferbeoordeling onder meer afhankelijk van de kwaliteit van het stelsel
van interne-controlemaatregelen. Aanwijzingen omtrent het niet (goed) func­
tioneren van dit stelsel kunnen onder andere vanuit de cijferbeoordeling wor­
den verkregen.
Analyse van de informatie dient in eerste instantie binnen de huishouding
waarop de cijfers betrekking hebben, te geschieden. De analyse is namelijk van
evenveel (zo niet meer) belang voor de leiding van de huishouding als voor de
controlerend accountant. In zijn adviserende rol dient de accountant de leiding
attent te maken op het belang van cijferanalyse voor de bedrijfsvoering en op
de noodzaak en de mogelijkheden om dit in het informatiesysteem in te bou
wen.
2.4 Prognoses en normen
Het inbouwen van prognoses en normen in het informatiesysteem van een
huishouding en het tijdig gesignaleerd krijgen van de relevante afwijkingen
tussen de werkelijke cijfers en deze ex ante gegevens is door de automatisering
beter mogelijk geworden. Dit is ook een van de redenen waarom in paragraaf
2.1 werd gesteld dat de informatie als besturingsmiddel door de automatise­
ring beter tot haar recht komt.
 Een gevolg van bovengenoemde ontwikkeling voor de accountantscontrole
is een zwaarder accent op de beoordeling van ex ante gegevens zoals deze tot
m a b blz. 304

uitdrukking komen in de diverse soorten budgetten, in tarieven, produktienormen, standaardinkoopprijzen, verhoudingscijfers enz.
Bij een goede kwaliteit van de ex ante gegevens en een tijdige en afdoende
interne analyse van afwijkingen tussen de norm en de werkelijkheid kunnen
de controlemiddelen cijferbeoordeling en prognoses en normen een zeer be­
langrijke plaats innemen in het totale pakket van controlemiddelen. De resul­
taten van de vergelijking tussen ex ante en ex post gegevens kunnen boven­
dien van belang zijn bij de vorming van het oordeel over de werking van het
stelsel van interne controlemaatregelen.
2.5 Toetsingen aan algemene en bijzondere regels
Het beeld dat wordt opgeroepen door de jaarrekening waar de accountants­
verklaring betrekking op heeft, wordt in belangrijke mate bepaald door de keu­
ze van de waarderings- en winstbepalingsgrondslagen alsmede door de wijze
van presentatie. Op dit gebied is er sprake van een door vele beroepsgenoten
als turbulent ervaren ontwikkeling.
Het is nog maar 10 jaar geleden dat de accountant vraagstukken met be­
trekking tot waardering, winstbepaling, presentatie, openheid (disclosure) aan­
pakte met als instrumentarium zijn bedrijfseconomische kennis, zijn ervaring
en zijn interpretatie van het begrip goed koopmansgebruik. Hierin is duidelijk
verandering gekomen. De accountant heeft nu te maken met de regelingen
zoals vastgelegd in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek, uitgewerkt in de Be­
schouwingen van het tripartiete overleg en geïnterpreteerd in commentaren
en in de arresten van de ondernemingskamer. Het wordt bovendien steeds
duidelijker dat het maatschappelijk verkeer van de accountant verwacht, dat
hij de door hem te certificeren jaarrekening toetst aan de bovengenoemde
normen en in zijn verklaring melding maakt van eventuele daarbij geconsta­
teerde afwijkingen.
 De vraag kan overigens worden gesteld of de bovenbedoelde ontwikkeling
wel zo turbulent is als zij door velen wordt ervaren. De wettelijke regeling en
de Beschouwingen van het tripartiete overleg zijn eigenlijk nog weinig anders
dan vastleggingen van de in de praktijk gegroeide situatie. Ook begint het be­
sef door te breken dat men voorzichtig moet zijn met het geven van een te
algemene interpretatie aan arresten van de ondernemingskamer.
Een latent gevaar van bedoelde ontwikkeling is dat de accountant in de toe­
komst, voor wat betreft waardering en presentatie, de jaarrekening in kwestie
alleen nog maar tegen een checklist aanlegt om te constateren of er al of niet
wordt afgeweken van de voorschriften. Uiteraard is een dergelijke toetsing
noodzakelijk. Uitgangspunt moet echter zijn de jaarrekening zelf, die een ge­
trouw beeld moet geven van de specifieke situatie van de huishouding waarop
zij betrekking heeft. Huishoudingen zijn voortdurend in beweging. Dit gevoegd
bij het gegeven dat voorschriften altijd de neiging hebben om achter de fei­
telijke situatie aan te lopen, betekent dat er situaties kunnen ontstaan waarin
een afwijking of een eigen interpretatie van de voorschriften goed te motive­
ren of zelfs noodzakelijk is. Een onafhankelijke en creatieve opstelling van de
verantwoordingsplichtige en van de accountant moet ervoor zorgen dat de
ontwikkeling in de richting van meer (gedetailleerde) voorschriften niet ver­
starrend gaat werken.
m a b blz. 305

3

De controlemethoden

3.1 Dynamisering van de controle
Bij de grote ondernemingen in Nederland lijkt er gedurende de laatste jaren
een zekere stabilisatie te zijn ingetreden op het punt van de rapporteringsda­
tum. Dit kan niet worden gesteld ten aanzien van de kleine en middelgrote on­
dernemingen, terwijl ook bij de (semi)-overheidsorganen een tendens te be­
speuren valt naar een snellere rapportering van de jaarcijfers.
 De hieruit voortvloeiende druk op accountants om sneller te certificeren als­
mede de economische noodzaak om de controlewerkzaamheden zoveel mo­
gelijk over het jaar te spreiden, ten einde de personele capaciteit zo goed mo­
gelijk te benutten, noodzaken tot het daar waar mogelijk dynamiseren van de
controles.
De voorwaarden hiertoe lijken door de automatisering gunstiger geworden
en wel om de volgende redenen.
In paragraaf 2.4 is reeds aangegeven dat automatisering van de administra­
tie kan leiden tot het inbouwen van ex ante gegevens in het informatiesys­
teem. Voor de accountant kan dit de mogelijkheid bieden om zich bij zijn con­
trole te concentreren op de beoordeling van de kwaliteit van deze ex ante ge­
gevens. Dit, gevoegd bij de mede door de automatisering mogelijk gemaakte
versnelling van de tussentijdse interne rapportering, biedt de accountant de ge­
legenheid om met zijn controle de gang van zaken op de voet te volgen. Ui­
teraard dient de interne rapportering dan wel te voldoen aan bepaalde eisen
van frequentie, detaillering en interne analyse van afwijkingen tussen ex ante
en ex post gegevens.
Een andere voorwaarde waaraan moet worden voldaan om de controle te
kunnen dynamiseren is het bij voortduring blijken van verbanden uit de ad­
ministratie. In paragraaf 2.2 is reeds aangegeven dat, mits hiermee bij het ont­
werp voldoende rekening w'ordt gehouden, geautomatiseerde systemen volop
de mogelijkheid hiertoe bieden.
 Een laatste factor welke in het kader van de combinatie automatisering en
de dynamisering van de controle kan worden genoemd is de permanente
waarderegistratie. Hierbij kan dan in eerste instantie worden gedacht aan de
balanspost voorraden. Daar waar het eertijds economisch niet verantwoord
was om een permanence de 1’inventaire te voeren, is dat nu veelal door de au­
tomatisering mogelijk geworden. Een permanente specificatie van de voor­
raad waarvan het totaal past in de hiervoor genoemde bij voortduring uit de
administratie blijkende controleverbanden, maakt tussentijdse (partieel roule­
rende) voorraadopnamen mogelijk. De grotere mogelijkheden op het gebied
van de cijferbeoordeling kunnen bovendien aanwijzingen verschaffen omtrent
de te inventariseren onderdelen van de voorraad en/of het meest geschikte
tijdstip van inventarisatie.
Ook de mogelijkheden tot het dynamiseren van de controle van andere ba­
lansposten zoals duurzame bedrijfsmiddelen, debiteuren en crediteuren zijn
door de automatisering groter geworden. Een geautomatiseerde administratie
van duurzame bedrijfsmiddelen zal bijvoorbeeld de mogelijkheid bieden om
tussentijds van een door de accountant geselecteerd bedrijfsonderdeel een spe­
cificatie te leveren van de duurzame bedrijfsmiddelen welke daar aanwezig
m ab blz. 306

moeten zijn. Specificaties van balansposten als debiteuren en crediteuren wel­
ke in het verleden slechts moeizaam en onvolkomen tussentijds konden wor­
den opgeleverd zijn na automatisering van dit soort sub-administraties mak­
kelijker en vaak beter gespecificeerd beschikbaar. Evenals bij de voorraden zijn
de totalen van dergelijke specificaties bij een goede opzet van de systemen in
te passen in de uit de administratie blijkende verbanden. Door cijferbeoordeling kunnen aanwijzingen worden verkregen over het tijdstip van de controle
van deze balansposten.
Op grond van het bovenstaande lijkt de constatering gerechtvaardigd dat
de administratieve automatisering de mogelijkheden tot het dynamiseren van
de controle heeft doen toenemen.
 3.2 Statistische steekproef
Het gebruik van de statistische steekproef als controlemethode is onder in­
vloed van de automatisering sterk toegenomen. Door het beschikbaar komen
van de te controleren gegevens in een voor de computer leesbare vorm werd
het mogelijk om met behulp van de computer de aan een nadere controle te
onderwerpen gegevens te selecteren. Het aantal praktisch toepasbare selectie­
methoden werd door het automatiseren van de selectie vergroot, bestaande
selectiemethoden werden verfijnd. Discussie bleef er bestaan over de functie
van de statistische steekproef in het totaal der controlehandelingen.
De steekproef is te definiëren als een deelwaameming welke leidt tot een
gekwantificeerd oordeel over een massa.
Welke massa’s komen voor een dergelijk oordeel in aanmerking? In een in­
terimrapport uit juli/augustus 1974 (definitief rapport nog niet verschenen)
van de subcommissie controle en steekproeven van het NIvRA lezen wij het
volgende:
„De controle van de jaarrekening omvat een sluitend geheel van deelonder­
zoeken, gericht op de afzonderlijke gegevensverzamelingen waaruit de jaarre­
kening wordt opgebouwd. Ieder deelonderzoek moet een gevolgtrekking op­
leveren die bijdraagt tot een sluitend geheel van conclusies en die menigmaal
als uitgangspunt moet dienen voor andere deelonderzoeken.”
Een dergelijke formulering wijst er sterk op dat de steekproef als controle­
methode uitstekend kan worden gebruikt in het kader van wat men de syn­
thetische controlemethode is gaan noemen. Deze controlemethode kan in het
kort als volgt worden omschreven: de accountant heeft geconstateerd dat het
systeem van interne controle voldoet aan de daaraan te stellen eisen en via
een sluitend geheel van onderzoeken van deelmassa’s (waarbij dan gebruik kan
worden gemaakt van de steekproeftechniek) wordt vastgesteld dat deze mas­
sa’s de werkelijkheid correct weergeven.
 Wat gebeurt er nu als men op een andere wijze ook reeds aanwijzingen ver­
krijgt omtrent de mate van juistheid van de te onderzoeken deelmassa’s, bij­
voorbeeld door middel van cijferbeoordeling, verbandscontroles e.d.?
In eerdergenoemd rapport van de subcommissie controle en steekproeven
wordt aandacht besteed aan dit probleem. Een oplossing voor het vraagstuk
van de objectieve bepaling van de steekproefomvang wordt echter (nog) niet
gegeven. Gesteld wordt:
„Het is vooralsnog een onopgelost vraagstuk hoe de (op een andere wijze)
m ab blz. 307

reeds verkregen zekerheid uitgedrukt kan worden in de statistische begrippen
tolerantie (nauwkeurigheid), en risico (betrouwbaarheid).”
De elementen tolerantie en risico verdienen nadere aandacht. In de accoun­
tantsverklaring wordt het begrip „getrouw beeld” gebezigd. Het gebruik van
dit begrip duidt erop dat het accountantsoordeel niet absoluut is, er wordt met
toleranties gewerkt. Hetzelfde geldt uiteraard ook voor de aan de verklaring
ten grondslag liggende werkzaamheden. Hoe groot zijn nu de toleranties waar­
mee mag worden gewerkt of, anders gesteld, wanneer is een fout in de jaar­
rekening zo materieel dat daardoor de getrouwheid van het door de jaarre­
kening opgeroepen beeld teniet wordt gedaan. Tot voor kort werd het ant­
woord op deze vraag louter overgelaten aan het professionele oordeel van de
accountant. Hier begint langzamerhand verandering in te komen. In de Ver­
enigde Staten worden pogingen ondernomen om het begrip „materiality”
meer inhoud te geven. In Nederland kan worden gewezen op initiatieven wel­
ke in die richting worden ontwikkeld door het tripartiete overleg. Op basis van
deze ontwikkelingen kan dan ook de verwachting worden gebaseerd dat het
element tolerantie in de toekomst meer zal gaan worden geobjectiveerd. Res­
teert het element risico.
 Vraag is: welke risico’s mag men lopen om een fout, waarvan de omvang
is gespecificeerd in het element tolerantie, niet te ontdekken?
Hoe groot mag dit percentage onzekerheid zijn in een situatie waarin het
stelsel van inteme-controlemaatregelen slechts aan de daaraan te stellen mi­
nimumeisen voldoet?
Mag met een groter percentage onzekerheid genoegen worden genomen
naarmate de kwaliteit van het stelsel van interne-controlemaatregelen op een
hoger niveau ligt?
In welke mate wordt het percentage beïnvloed door informatie omtrent de
te onderzoeken massa’s verkregen met behulp van andere controlemiddelen?
Hebben ervaringen uit recente jaren met betrekking tot de werking van het
systeem van interne controle invloed op het percentage?
Dit is een aantal vragen die iedere accountant in de huidige praktijkuitoe­
fening voor zichzelf moet beantwoorden alvorens de omvang van het te ne­
men risico en daarmede bij een gegeven tolerantie de omvang van de steek­
proef vast te stellen. Het antwoord zal men moeten baseren op het eigen pro­
fessionele oordeel.
De vraag zou kunnen worden gesteld of het niet wenselijk is om binnen de
beroepsorganisatie der registeraccountants tot afspraken te komen over de
vragen: welke factoren zijn van invloed op de vaststelling van het bij de bepa­
ling van de steekproefomvang te accepteren risico en in welke mate?
Bij het in de aanhef van deze paragraaf geconstateerde toenemende gebruik
van de steekproef als controlemethode lijken dergelijke afspraken gewenst om
een al te grote variëteit van in praktijk gebrachte controle-opvattingen te voor­
komen.
m a b bh. 308

4

Slot

Overzien wij het vorenstaande dan valt op, dat het merendeel der ontwikke­
lingen in de techniek der accountantscontrole gedurende de afgelopen decen­
nia zijn oorzaak vindt in de administratieve automatisering.
 Een onvermijdelijk gevolg hiervan is dat de huidige in de controlepraktijk
fungerende accountant dient te beschikken over een behoorlijke dosis kennis
van en ervaring op het gebied van de automatisering.
De nog steeds voortgaande ontwikkelingen op dit gebied alsmede op een
aantal andere terreinen zoals bijvoorbeeld de toenemende internationalisatie
van het bedrijfsleven (en het accountantswezen) en de toename van het aantal
(wettelijke) regelingen, waarmee de accountant in de praktijk wordt geconfron­
teerd, noodzaken tot voortdurende studie. Permanente educatie is een (nog
niet formele) eis geworden die door de praktijk aan de accountant wordt ge­
steld.
De in dit artikel genoemde ontwikkelingen in de techniek der accountants­
controle zijn ook niet zonder gevolgen gebleven voor de samenstelling van de
controleteams. De teams zijn kleiner geworden, het gemiddelde vaktechnische
niveau van een team ligt op een hoger plan dan tien, twintig jaar geleden en
de teams kunnen zich laten bijstaan door specialisten zoals bijvoorbeeld de in
paragraaf 2.1. genoemde specialist op het gebied van de automatisering en de
controle. De getalsmatige verhouding tussen het aantal gekwalificeerde ac­
countants en het aantal assistenten blijkt in de afgelopen twintig jaar te zijn
veranderd. Per accountant zijn er nu minder assistenten. Veel massaal controlewerk is verdwenen c.q. door de computer overgenomen. Van assistenten
wordt verwacht dat ze snel op een redelijk niveau werkzaam zijn. De grotere
accountantskantoren hebben hiertoe uitgebreide sterk op de praktijk gerichte
cursussen ontwikkeld.
Het is te verwachten dat een aantal van de in dit artikel geschetste ontwik­
kelingen in de techniek der accountantscontrole voort zullen gaan, mogelijk
zelfs in een versneld tempo. Dit zal hoge eisen stellen aan het aanpassingsver­
mogen van iedere beoefenaar van het accountantsberoep.
m a b blz. 309.
