Gevolgen nieuwe AAededingingswet voor commerciële samenwerking AAKB in de Nederlandse detailhandel
WET-

EN R E G E L G E V I N G

• MIDDEN-

EN

KLEINBEDRIJF

* ONDERZOEK

Gevolgen nieuwe AAededingingswet
voor commerciële samenwerking
AAKB in de Nederlandse detailhandel1

O R G A N I S A T I E

EN

AA A N A G E AA E N T

Dr. E. Masurel en Drs. B. W. Wiegmans

1 Inleiding
De nieuwe Mededingingswet, die sinds
1januari 1998 van kracht is, beperkt de mogelijk­
heid tot commerciële samenwerking door het
midden- en kleinbedrijf (MKB) in de Nederland­
se detailhandel. De concurrentiebeperking gaat
echter voorbij aan het gegeven dat deze samen­
werking een tegenwicht biedende kracht vormt.
Het MKB gaat niet uit zichzelf samenwerken,
maar zoekt de samenwerking omdat de machtspo­
sitie van het grootwinkelbedrijf (GWB) toeneemt.
De samenwerking heeft dus een reactief en
defensief karakter. Door de samenwerking aan
banden te leggen worden alleen de symptomen
bestreden; de achterliggende redenen om te gaan
samenwerken blijven van kracht. Op basis van dit
uitgangspunt is onderzoek verricht naar de mate
waarin commerciële MKB-samenwerkingsorganisaties in de Nederlandse detailhandel worden
beperkt in hun beleid als gevolg van de invoering
van de nieuwe Mededingingswet.
De introductie van de Mededingingswet heeft
vooralsnog weinig gevolgen voor het op het
commerciële vlak samenwerkende MKB in de
Nederlandse detailhandel. De lobby van de belan­
genorganisaties om de aanvankelijke gevaren van
de wet te beteugelen heeft kennelijk tot de gewens­
te resultaten geleid. Er zijn voldoende instrumen­
ten overgebleven om op een doeltreffende manier
samen te werken; met name het gebruik van nietdwangmatige invloed (non coercive power) biedt
mogelijkheden om het noodzakelijke uniforme
groepsgedrag te bevorderen.
bedroeg 123 miljard gulden in 1996 (CBS, 1996).
 Het MKB (zelfstandige ondernemingen met
minder dan 100 werkzame personen) speelt, met
een marktaandeel van 56%, een belangrijke rol in
het genereren van deze omzet. De complementai­
re 44% wordt geleverd door het GWB. Het
marktaandeel van het MKB varieert overigens
sterk per branche.
Ook als we kijken naar het aantal vestigingspunten blijken kleine en middelgrote ondernemin­
gen van prominent belang te zijn voor het voor­
zieningenniveau in Nederland. Per 1 januari 1998
onderscheidt het Centraal Registratiekantoor
Detailhandel/Ambachten (CRK) 123.000 onder­
nemingen en 152 000 vestigingspunten (gemid­
deld 1,2 vestigingspunt per onderneming). Liefst
92% van de ondernemingen werkt vanuit één
vestigingspunt (de zogeheten solitaire vestigin­
gen). De overige 8% behoort tot de filiaalondernemingen (meer dan één verkooppunt). Ook hier
is sprake van een sterke variatie naar gelang de
branche2.
Het marktaandeel van het MKB daalde van
59% in 1993 tot 56% in 1996. De toenemende

Dr. E. Masurel (1959) studeerde van 1979 tot 1986 bedrijfs­
economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Vervolgens trad
hij als onderzoeker in dienst van het Economisch en Sociaal
Instituut van de Vrije Universiteit (ESI-VU). In 1993 promoveer­
de hij op het onderzoek 'Samenwerking door het MKB in de
Nederlandse detailhandel' en werd hij hoofd Bedrijfseconomisch
Onderzoek van het ESI.
Drs. B.W. Wiegmans (1972) studeerde van 1991 tot 1996

2 De Nederlandse detailhandel

economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. In 1997 trad hij
in dienst van het ESI-VU. Zijn promotieonderzoek handelt over

De totale detailhandelsomzet in Nederland

goederenterminals.
DECEMBER 1998

EBab

641

machtspositie van het GWB gaat echter ook
gepaard met meer samenwerking door het MKB.
Inmiddels is ruim 30% van de ondernemingen in
de Nederlandse detailhandel aangesloten bij een
MKB-samenwerkingsorganisatie, goed voor een
omzetaandeel van 44% in de Nederlandse detail­
handel3.
 Teneinde de concurrentiestrijd met het GWB
vol te houden, werken veel ondernemingen in het
MKB samen in inkoopcombinaties (die voortko­
men uit horizontale integratie van enkele detail­
listen), vrijwillig filiaalbedrijven (VFB’s; deze
komen voort uit verticale integratie van detaillis­
ten en grossiers) en GWB-groepen (voortkomend
uit samenwerking tussen het GWB en het MKB,
bijvoorbeeld in de vorm van franchise-organisaties). Door de handen ineen te slaan en een
collectief tegenwicht te bieden, konden - én
kunnen kleinschalige ondernemingen zich
verweren tegen de concurrentie van het GWB4.
Dit evenwicht in de markt - tussen het GWB en
het samenwerkende MKB - leek ruw verstoord te
worden door de komst van de Mededingingswet
(per 1 januari 1998).
3 Commerciële samenwerking
Al meer dan zeventig jaar spelen commerciële
samenwerkingsvormen een sleutelrol in de
Nederlandse detailhandel. Naast het realiseren
van inkoopschaalvoordelen zijn gezamenlijke
bedrijfsvoering en verkoop steeds belangrijker
geworden. In het kader van gezamenlijke verkoop
en uniforme winkelformules worden onder meer
collectieve promotieacties gevoerd, waarin
producten tegen uniforme en scherpe prijzen aan
de consumenten worden aangeboden. Recent
onderzoek (Reijnders, Verhallen en Douma,
1997) heeft aangetoond dat deze samenwerking
loont: het heeft een positieve invloed op de
productiviteit en het rendement van de betrokken
ondernemingen, en op het functioneren van de
ondernemer5.
4 Samenwerkingsintensiteit
Een belangrijk item in dit verband is de
samenwerkingsintensiteit: de mate waarin een
commerciële samenwerkingsorganisatie het
marktgedrag van haar aangesloten detaillisten
beïnvloedt (Masurel. 1993). Deze invloed komt
tot uiting in:

642

-

de aan de detaillisten opgelegde contractuele
verplichtingen:
het op vrijwillige basis door de organisatie
aangeboden dienstenpakket;
de zeggenschap van de aangesloten ondernemers.
 De verplichtingen zijn primair uitgedrukt in
het percentage van de inkoop die de detaillist bij
of via zijn samenwerkingsorganisatie moet
betrekken. In 1989/1990 moesten de bij een
commerciële samenwerkingsorganisatie aange­
sloten detaillisten gemiddeld 55% van hun inkoop
verplicht bij of via hun organisatie betrekken. De
inkoopverplichtingen lopen uiteen van 0 tot 99%.
Verplichte samenstelling van het assortiment en
verplichte consumentenprijzen vallen in sterke
mate samen met de inkoopverplichtingen. Deze
verplichtingen moeten met de komst van de
Mededingingswet grotendeels verdwijnen.
Het op vrijwillige basis aangeboden diensten­
pakket bestaat uit maximaal zeven diensten:
winkelformule(s), collectieve promotie, verhuren
en tussenhuren van winkelpanden, actieve en
passieve financiering, automatisering, scholing en
opleiding, en ten slotte verzorgen en bemiddelen
bij het onderbrengen van de administratie. In de
praktijk zijn ook nog andere diensten te onder­
scheiden, zoals vestigingsplaatsonderzoek en
collectieve verzekeringen. Deze laatste diensten
zijn echter niet in het aan het begin van deze
paragraaf genoemde onderzoek meegenomen.
Het gemiddelde dienstenpakket bedroeg 4,8 dien­
sten, waarbij collectieve promotie en scholing en
opleiding het meest voorkwamen.
Zeggenschap van de aangesloten detaillisten
speelt zich af op drie niveaus: ze vormen het
hoogste orgaan van de organisatie (bijvoorbeeld
het bestuur, al dan niet tezamen met andere
partijen), ze participeren in een overlegorgaan
(bijvoorbeeld een franchisepanel) of ze hebben in
het geheel geen zeggenschap. De meest voorko­
mende zeggenschapsvorm was het overlegorgaan,
zoals het franchisepanel (55%), gevolgd door het
hoogste orgaan, zoals het bestuur (36%).
 Bovenstaande gegevens hebben betrekking op
1989/1990. Sindsdien hebben zich uiteraard
wijzigingen voorgedaan. Zo is het marktaandeel
van het GWB (en dus de marktconcentratie) de
afgelopen jaren toegenomen. Het is plausibel te
veronderstellen dat ook de samenwerkingsintensi­
teit is toegenomen, onder druk van de verdergaan­
de marktconcentratie. Immers, een zwaardere

DECEMBER 1998

EJa b

concurrentiedruk vanuit het GWB versterkt de
behoefte aan ondersteuning bij het MKB. Deze
gedachtengang impliceert meer verplichtingen,
bredere dienstenpakketten en minder zeggenschap
voor de bij een commerciële samenwerkingsorga­
nisatie aangesloten detaillisten. Hiervoor zijn
echter geen harde gegevens beschikbaar.
voor de samenwerkingsintensiteit. Dwangmatige
en niet-dwangmatige invloed zijn direct bepalend
voor het marktgedrag van de betrokken onderne­
mingen, terwijl zeggenschap slechts van invloed
is op de vormgeving van de verplichtingen en het
dienstenpakket.
6 Mededingingswet

5 Machtsuitoefening
Het begrip samenwerkingsintensiteit sluit aan
bij het in theorie gangbare onderscheid tussen
coercive power (vertaald met dwangmatige
invloed) en non coervice power (vertaald met
niet-dwangmatige invloed). Zie Stern en ElAnsary (1988) en French en Raven (1959).
Dwangmatige invloed is gebaseerd op de
verwachting van partij B dat zij gestraft wordt als
zij zich niet conformeert aan de invloed van partij
A. Als voorbeeld noemen Brown, Lusch en
Muehling (1983) vertraging in de leverantie van
producten. Niet-dwangmatige invloed valt in deze
benadering uiteen in:
beloningsmacht, gebaseerd op de overtuiging
van partij B dat partij A beloningen voor hem
kan genereren aangezien A bepaalde bronnen
bezit. Als voorbeeld noemen Brown, Lusch en
Muehling (1983) de leverancier die de detail­
list gunstige kredietvoorwaarden biedt;
- referentiemacht, gebaseerd op de perceptie
van B dat A bijzondere kennis of ervaring
heeft en dat zij (B) daarvan kan profiteren.
 Bijvoorbeeld: detaillisten die trots zijn dat ze
bepaalde producten in hun assortiment mogen
voeren;
- rechtmatige macht, gebaseerd op het cultureel
of sociaal bepaalde gevoel van B dat A het
recht heeft om invloed uit te oefenen en dat zij
(B) deze invloed moet accepteren, bijvoor­
beeld in de vorm van clausules in franchisecontracten;
- informatiemacht, gebaseerd op het verstrek­
ken van nieuwe informatie of nieuwe interpre­
tatie van bestaande informatie, zoals marktin­
formatie6.
Vertaald naar de Nederlandse detailhandel kan
het opleggen van verplichtingen worden aange­
duid als coercive power en het op vrijwillige
basis aangeboden dienstenpakket als non coercive
power.
Zeggenschap is slechts indirect van belang

DECEMBER 1998

E0AB

Per 1 januari 1998 is in Nederland de Mede­
dingingswet van kracht geworden. Deze wet
verbiedt kartels, misbruik van economische
machtsposities en concentraties van ondernemin­
gen zonder voorafgaande melding. Kartels zijn in
dat kader omschreven als ‘overeenkomsten tussen
ondernemingen, besluiten van ondernemersvere­
nigingen of onderling afgestemde gedragingen
die de concurrentie op (een deel van) de markt
beperken’7.
De voorganger van de Mededingingswet is de
Wet Economische Mededinging (WEM, van
kracht sinds 1956). Deze wet is op zijn beurt
voorafgegaan door het Kartelbesluit (1941) en
door de Ondernemersovereenkomstenwet
(1939)8. De uitgangspunten van de WEM waren
in grote lijnen dezelfde als die van de Ondememersovereenkomstenwet uit 1939: de overheid
moest enerzijds in staat worden gesteld samen­
werking tussen ondernemingen te ondersteunen
daar waar deze gunstig uitpakt voor het algemeen
belang, maar moest anderzijds ook in staat
worden gesteld om een dergelijke samenwerking
te doorbreken daar waar deze ongunstige gevol­
gen heeft. De WEM is altijd erg vriendelijk
geweest voor concurrentiebeperkende afspraken.
Dergelijke afspraken werden getolereerd, tenzij
nadrukkelijk kon worden aangetoond dat ze
schadelijk waren voor het algemeen belang; er
was derhalve sprake van een misbruikttelsel.
 Vanuit onder meer de Europese Unie is echter
al decennia lang aangedrongen op herziening van
het Nederlandse mededingingsbeleid; er zou met
name meer aandacht moeten komen voor concurrentiestimulering. Hierop is de nieuwe Mededin­
gingswet dan ook geïnspireerd.
De overstap van de WEM naar de Mededin­
gingswet brengt grote veranderingen met zich
mee9. In het kader van de Mededingingswet zijn
concurrentiebeperkende afspraken verboden,
tenzij nadrukkelijk wordt aangetoond dat ze niet
in strijd zijn met het algemeen belang. Het
misbruikstelsel is dan ook omgevormd tot een

643

verlofstelsel, in overeenstemming met artikel
85 van het EG Verdrag. In de overbruggingsfase
tussen de WEM en de Mededingingswet (in de
eerste helft van de jaren negentig) werden hori­
zontale prijsregelingen, marktverdelingsregelingen en aanbestedingsregelingen reeds verboden,
terwijl collectieve verticale prijsbinding en
bepaalde vormen van individuele verticale
prijsbinding al sinds de jaren zestig niet meer zijn
toegestaan. Concurrentieafspraken leiden tot
ongewenste beperking van de concurrentie,
doordat afspraken worden gemaakt over onder
meer prijzen, hoeveelheden en toetredingseisen10.
In de nieuwe wet zijn drie zwaartepunten te
onderscheiden: kartels, economische macht en
concentraties. In dit artikel staan kartels centraal:
overeenkomsten tussen ondernemingen en
besluiten van ondernemersverenigingen die
concurrentiebeperkend uitvallen. Er hoeft overi­
gens geen sprake te zijn van een schriftelijke of
een mondelinge overeenkomst: de wet kan zelfs
ingrijpen in geval van onderling afgestemde
gedragingen. Deze samenwerking kan betrekking
hebben op zeer uiteenlopende aspecten van het
ondernemingsgedrag, zoals verkoopprijzen,
marktverdeling of leveringsvoorwaarden. Ten
slotte zij vermeld dat de samenwerking zowel
horizontaal van aard kan zijn (betrekking heb­
bend op ondernemingen actief in dezelfde schakel
van het marketingkanaal) als verticaal (betrek­
king hebbend op de relatie leveranciers)afnemer(s)).
 De Nederlandse Mededingingsautoriteit
(NMa)11 - in de wandelgangen ook wel de kartelpolitie genoemd - speelt in dit kader een belangrij­
ke rol. Deze onder het Ministerie van Economi­
sche Zaken ressorterende organisatie houdt
toezicht op de naleving van de wet, neemt aanvra­
gen voor ontheffing in behandeling en vormt het
klachtenbureau voor een ieder die hinder meent te
ondervinden van ondernemingen die de Mededin­
gingswet overtreden. Het was de bedoeling dat de
NMa gedurende driejaar onder verantwoordelijk­
heid van de betrokken minister zou gaan opereren,
waarna beoordeeld zou worden of de NMa kan
functioneren als zelfstandig bestuursorgaan (zie
ook Economische Zaken, 1998). Recent is echter
voorgesteld om de NMa reeds in 1999 te verzelf­
standigen (NRC, 12 september 1998).
Na langdurige discussie tussen belangenorga­
nisaties (zoals het Centraal Bureau voor de
Levensmiddelendistributie, CBL. en het Hoofd­

644

bedrijfschap Detailhandel, HBD) enerzijds en het
Ministerie van Economische Zaken anderzijds
zijn in het kader van de Mededingingswet uitein­
delijk de volgende richtlijnen tot stand gekomen,
relevant voor het samenwerkende MKB in de
Nederlandse detailhandel:12
prijsafspraken die betrekking hebben op
individuele detaillisten in het kader van
commerciële samenwerking mogen hooguit
acht weken van kracht zijn, ze mogen alleen
gelden als maximumprijzen en ze mogen
hooguit 5% van het gehele assortiment
beslaan;
afnameverplichtingen (voor individuele
detaillisten in relatie tot bijvoorbeeld een
groothandel) zijn alleen toegestaan gedurende
tien jaar, voor maximaal 60% van de inkoop
en ze mogen niet leiden tot minder gunstige
prijzen of leveringsvoorwaarden.
Deze richtlijnen zijn met ingang van I januari
1998 van kracht geworden in de vorm van een
vrijstelüngs-AMvB (Algemene Maatregel van
Bestuur).
 7 Mededingingswet versus MKB
Commerciële samenwerking door het MKB in
de Nederlandse detailhandel ontwikkelt zich
onder invloed van de machtspositie van het
GWB: naarmate het GWB in een bepaalde
detailhandelsbranche een sterkere machtspositie
inneemt, werkt een groter gedeelte van het MKB
samen (Masurel en Janszen, 1998). Op deze wijze
kan het MKB zich verweren tegen het GWB en
daarmee de concurrentie in stand houden.
Dit plaatst de Mededingingswet in een ander
perspectief. Hoewel hel MKB met zijn flexibili­
teit en lokale integratie weliswaar over zijn eigen
strategische wapens beschikt, lijkt dit toch niet
voldoende te zijn om de concurrentie met het
GWB duurzaam aan te kunnen. Door toe te
treden tot een commercieel samenwerkingsver­
band krijgt men echter ook toegang tot schaal­
voordelen. Met behulp van deze samenwerking
kan het MKB de strijd met het GWB overleven
en wordt de concurrentie bevorderd. Het aan
banden leggen van deze samenwerking in het
kader van verscherpte regelgeving op het gebied
van kartelvorming lijkt dan ook averechts te
zullen werken.
DECEMBER 1998

E ! ab

8 Opzet van het veldwerk

Aan de contactpersonen van 16 commerciële
MKB-samenwerkingsorganisaties in de Neder­
landse detailhandel is de vraag voorgelegd in
hoeverre hun eigen gedrag - en dat van de bij hen
aangesloten detaillisten - zal veranderen als
gevolg van de invoering van de Mededingings­
wet. Onder de WEM was immers meer mogelijk
dan onder de nieuwe wet.
 Er werd eveneens navraag gedaan naar de
gevolgen van deze verwachte veranderingen; het
gaat dan om de veranderingen in het gedrag van
de commerciële MKB-samenwerkingsorganisa­
ties en de bij hen aangesloten detaillisten. Cen­
traal in de beoogde veranderingen staat de
zogeheten samenwerkingsintensiteit: de mate
waarin het marktgedrag van de bij de organisatie
aangesloten detaillisten wordt beïnvloed door de
overkoepelende organisatie. De antwoorden zijn
opgetekend aan de hand van een half-gestructureerde vragenlijst.
Er is gekozen voor een viertal detailhandels­
branches, waarbij als criterium de marktconcentratie werd gehanteerd, ofwel de machtspositie
danwel het marktaandeel van het GWB. Uit
eerder onderzoek is immers gebleken dat MKBsamenwerking zich ontwikkelt onder druk van de
machtspositie van het GWB (Masurel en Janszen,
1998). Een tweetal gekozen branches vertoont
een hoge marktconcentratie (levensmiddelen en
drogisterij), terwijl twee andere branches blijk
geven van een lage marktconcentratie (tweewielers; aardappelen, groenten en fruit, AGF).
Voor elke organisatie werd een contactper­
soon geïnterviewd over de mogelijke gevolgen
van de invoering van de Mededingingswet. De
zeven contactpersonen uit de levensmiddelen­
branche en de drogisterijbranche zijn persoonlijk
geïnterviewd, terwijl de negen contactpersonen
uit de tweewielerbranche en de AGF-branche
telefonisch werden ondervraagd.
Voorts is gekozen voor diversiteit van organi­
saties: inkoopcombinaties, VFB’s en franchiseorganisaties. Verwacht mag immers worden dat
de gevolgen van de Mededingingswet samenhan­
gen met het karakter van een organisatie. De
omvang van de organisaties loopt sterk uiteen en
varieert van enkele tientallen tot honderden
aangesloten ondernemingen en winkels.
9 Wetskennis

In de praktijk blijken de geïnterviewde
personen redelijk goed op de hoogte te zijn van
de nieuwe Mededingingswet, bijvoorbeeld
doordat men er een cursus over heeft gevolgd of
doordat men via de branche-organisatie adequaat
is geïnformeerd. Slechts één respondent gaf aan
minder goed of zelfs slecht op de hoogte te zijn.
In figuur 1 zijn de vijfpuntsschaal-antwoorden
gecomprimeerd weergegeven.
 Figuur 1: Hoe goed bent u op de hoogte van de
nieuwe Mededingingswet?
onbekend

zeer slecht

zeer goed

37%

19%

In de hooggeconcentreerde branches is men in
het algemeen beter op de hoogte van de nieuwe
Mededingingswet dan in de laaggeconcentreerde
branches. Op zich is dit niet zo verrassend omdat
in de hooggeconcentreerde branches commerciële
samenwerking door het MKB belangrijker is en
kennis van de Mededingingswet meer noodzake­
lijk.
De vraag over de wetskennis werd gevolgd
door een tweetal controlevragen:
Weet u dat prijsafspraken in het kader van
commerciële samenwerking hooguit acht
weken van kracht mogen zijn, alleen mogen
gelden als maximumprijzen en hooguit 5%
van het gehele assortiment mogen beslaan?
Weet u dat afnameverplichtingen alleen zijn
toegestaan gedurende tien jaar voor maximaal
60% van de inkoop en niet mogen leiden tot
minder gunstige prijzen of leveringsvoorwaar­
den?
De antwoorden op deze twee vragen konden
niet altijd even eenduidig geïnterpreteerd worden,

DECEMBER 1998

EJAB

645

hetgeen overigens in de hand gewerkt kan zijn
door het leidende karakter van deze vragen. Het
beeld dat uit de confrontatie van deze beide
vragen enerzijds en figuur 1 anderzijds naar
voren treedt, is dan ook dat men in de praktijk
minder goed geïnformeerd is dan men denkt dan
wel pretendeert te zijn.
10 Redenen voor beperkte gevolgen van de
Mededingingswet
De respondenten gaven overwegend aan dat
de gevolgen van de introductie van de Mededin­
gingswet beperkt zullen zijn voor hun organisatie.
De nadruk lag hierbij op de gevolgen voor de
korte termijn. De redenen voor deze beperkte
gevolgen zijn zeer uiteenlopend. Het is wel
duidelijk dat de verplichtingen op het gebied van
inkoop en consumentenprijzen aanzienlijk
verlaagd zullen moeten worden. Het dienstenpak­
ket en de zeggenschap vallen echter niet onder de
Mededingingswet en worden er volgens de
respondenten niet of nauwelijks door beïnvloed.
 Er zijn vijf met elkaar samenhangende rede­
nen aan te voeren voor de verwachting dat de
Mededingingswet slechts beperkte gevolgen zal
hebben voor het gedrag van de samenwerkingsor­
ganisaties en de bij hen aangesloten detaillisten:
- Winkelformules dienen een consistent geheel
te vormen. De elementen van de marketing­
mix (zoals assortiment, consumentenprijzen,
promotie, vestigingsplaats en werkzame
personen) zijn in deze benadering op elkaar
afgestemd. De ondernemer wordt dan ook
aangeraden niet te morrelen aan losse onder­
delen van de formule (in dit verband de
consumentenprijzen), omdat dit de balans
binnen de marketingmix ernstig kan verstoren
en de winstgevendheid van zijn winkel
negatief kan beïnvloeden.
De meeste organisaties hanteren oplopende
kortingen bij grotere inkoop, hetgeen het voor
de detaillist aantrekkelijk maakt om zijn
inkoop te concentreren bij de organisatie
waarbij hij is aangesloten. Op deze wijze
worden de kosten van afwijkend gedrag als
het ware vergroot, met als gevolg dat dit
gedrag minder aantrekkelijk wordt gemaakt.
Daarnaast kan afname van producten worden
gestimuleerd door ze op te nemen in collectie­
ve promotieacties.
Voor de detaillist wordt het aantrekkelijk

646

gemaakt om zijn inkoop bij de desbetreffende
samenwerkingsorganisatie te concentreren
omdat hij dan met minder leveranciers en
vertegenwoordigers te maken heeft en dus
minder tijd verliest aan inkoop en allerlei
aanverwante zaken. Hij kan zich bijgevolg
concentreren op zijn primaire taken: winkel­
management en verkoop.
Vanuit de samenwerkingsorganisaties worden
voor de ondernemer en zijn personeel vaak
cursussen en bijscholing verzorgd. Dit onder­
wijs biedt een uitstekend platform voor het
beïnvloeden en bijsturen van het gedrag van
de betrokken detaillist, onder andere met
betrekking tot consumentenprijzen en inkoop.
Tijdens deze bijeenkomsten kan in het bijzon­
der het belang van het instandhouden van de
formulemix worden benadrukt.
 De rol van winkelautomatisering is ook
interessant. Het betrokken scanningsysteem
wordt vaak geleverd door de samenwerkings­
organisatie, of door een externe organisatie
waarbij de samenwerkingsorganisatie een
centrale rol speelt. Een van de essentiële
elementen betreft de software waarin de
adviesprijzen zijn opgenomen. Het is nage­
noeg ondenkbaar dat de detaillist veel tijd
steekt in het manipuleren van de software, met
als doel de consumentenprijzen aan te passen.
Los van bovengenoemde redenen vermeldt
Kneppers-Heynert (1997) nog een ander argu­
ment om de adviesprijzen te volgen: de mogelijk­
heid voor de consument om artikelen in alle
franchisevestigingen te ruilen. Deze faciliteit
komt echter ernstig onder druk te staan wanneer
de bij een organisatie aangesloten detaillisten
verschillende verkoopprijzen hanteren.
11 Conclusie
In dit artikel is verslag uitgebracht van een
onderzoek naar de mate waarin commerciële
MKB-samenwerkingsorganisaties in de Neder­
landse detailhandel worden geremd in hun beleid
als gevolg van de invoering van de nieuwe
Mededingingswet. De introductie van de Mede­
dingingswet zal vooralsnog weinig concrete
gevolgen hebben voor deze organisaties. De
respondenten waren vrij unaniem van mening dat
het gedrag van hun organisaties en van de bij hen
aangesloten detaillisten nauwelijks zal verande-

DECEMBER 1998

IfflAB

ren. Men verwacht dat de betrokken ondernemers
in sterke mate kunnen worden overtuigd om zich
aan de adviesprijzen te houden en de inkoop te
concentreren bij de eigen organisatie. Naast
overtuigingskracht spelen inkoopbonussen,
bijscholing en winkelautomatisering hierbij een
belangrijke rol.
 Vóór de introductie van de Mededingingswet
konden strakke contractuele afspraken worden
gemaakt, zoals het verplicht volgen van centraal
vastgestelde consumentenprijzen en van inkoop
bij bepaalde leveranciers. Het niet honoreren van
deze afspraken kwam overeen met contractbreuk
en kon leiden tot bestraffing. Onder de Mededin­
gingswet is deze benadering nauwelijks meer
mogelijk. Uit de interviews is echter duidelijk
naar voren gekomen dat de samenwerkingsorga­
nisaties verwachten dat ze het gedrag van de bij
hen aangesloten detaillisten nog steeds sterk
kunnen beïnvloeden. Deze beïnvloeding komt
voort uit het gegeven dat de centrale organisatie
beschikt over bronnen, kennis, ervaring en
informatie, die leiden tot een verbetering van de
marktpositie van de aangesloten ondernemer. Er
wordt derhalve overgestapt van coercive power
naar non coercive power. De toekomstige juris­
prudentie zal moeten uitwijzen in hoeverre deze
vorm van onderling afgestemd gedrag kan
worden getolereerd.
gingswet, Dossier Onderneming & Mededingingswet,
Delwel/Advies, pp. 66-73.
Masurel, E., (1993), Samenwerking door het M KB in de
Nederlandse detailhandel, proefschrift VU, VU Uitgeverij,
Amsterdam.
Masurel, E., en R.M. Janszen, (1998), The Relationship between
SME Cooperation and Market Concentration: Evidence from
Small Retailers in The Netherlands, Journal o f Small Busi­
ness Management, Vol. 36, No. 2, April 1998.
Mok, M.R. ,(1995), Kartelrecht I Nederland, W .E J. Tjeenk
Willink, Zwolle.
NMa, Kartelverbod Mededingingswet.
NRC Handelsblad, NMa al in 1999 geheel zelfstandig, 12 sep­
tember 1998, p. 17.
Reijnders, W .J.M ., and T.M .M . Verhallen, (1996), Strategie
Alliances among Small Retailing Firms: Empirical Evidence
for The Netherlands, Journal o f Small Business Manage­
ment, Vol. 34, No. 1, January 1996, pp. 36-45.
Reijnders, W .J.M ., T.M .M . Verhallen en S.W. Douma, (1997),
Commerciële samenwerking in de detailhandel: waarom en
waarvoor?, Bedrijfskunde, Jaargang 69, nr. 2., pp. 82-88.
 Schouten, C.H., (1973), Grondslagen van het mededingings­
recht, Universitaire Pers Rotterdam, Rotterdam.
Stern, L.W. en A.l. El-Ansary, (1988), Marketing Channels,
Prentice Hall International, Englewood Cliffs.
Stone, K.E., (1995), Competing With the Retail Giants, How to
Survive in the New Retail Landscape, John Wiley en Sons
Inc., New York.
Wijers, G.J., (1997), Individuele verticale prijsbinding dagbla­
den; Samenwerkingsverbanden detaillisten, brief aan de
Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
18-06-1997.
LITERATUUR

Brown, J.R., R.F. Lusch en D.D. Muehling, (1983),Conflict and
Power-Dependence Relations in Retailer-Supplier Channels,
Journal of Retailing, 59, pp. 53-80.
CBS, (1993 en 1996), Onder de loep genomen: detailhandel.
NOTEN

1

Dit artikel is mede mogelijk gemaakt door het Albert Heijn

CRK, (1998), Aantallen vestigingen in de detailhandel per
1 januari 1998.
Studiefonds. Het in opdracht van het Albert Heijn Studiefonds
samengestelde onderzoeksrapport 'De gevolgen van de Mede­

Economische Zaken, (1998), Peptalk is overbodig, 16-1-1998,
pp. 10-11.
dingingswet voor commerciële samenwerking door het MKB in

French Jr., J.R.P., en B. Raven, (1959), The Bases of Social
Power', in: D. Cartwright, Studies in Social Power, The
University of Michigan, Ann Arbor, pp. 150-167.
Galbraith, J.K., (1980), American Capitalism, M.E. Sharpe,
White Plains.
2

ken met de oude WEM, Dossier Onderneming & M ededin­
gingswet, Delwel/Advies, pp. 2-5.
Jong, H.W. de, (1992), Het kartelparadijs: de punten van
bezwaar, ESB, 23-9-1992, pp. 921-927.
Kneppers-Heynert, E.M., (1997), Franchising en de Mededin­

IfflAB

Daarnaast onderscheidt het CRK (1998) 28.000 ambu­

lante handelsondernemingen.
3

Zie Masurel en Janszen (1998) respectievelijk Reijnders

en Verhallen (1996).
4

Hamburger, C , (1977), De nieuwe Mededingingswet vergele­

DECEMBER 1998

de Nederlandse detailhandel' vormt de basis van dit artikel.
Galbraith (1980) noemt dit fenomeen countervailing

power, ‘the existence of market power creates an incentive to
the organization of another position that neutralizes it' (p. 112).
 Een andere rake typering is 'the tendency of power to be
organised in response to a given position of power is the vital
characteristic of the phenomenon' (p. 113).
5

Stone (1995) noemt echter ook vijf onderdelen van de

647

bedrijfsvoering waarop de niet-samenwerkende detaillist zich
moet richten teneinde de concurrentiestrijd met het GWB en

(Mok, 1995). Deze wet bevat een drastisch verbod op allerlei
soorten concurrentiebeperkingen en werd later aangevuld door

het samenwerkende MKB te overleven: merchandising (het

andere kartel wetten (zoals de Clayton Act en de Federal Trade

aangeboden assortiment verbeteren), marketing (vernieuwing

Commission Act).
van marketingactiviteiten), service (excellente service verlenen

9

Hamburger (1997) wijst met name op het algehele

aan klanten), customer relations (correcte klantenbehandeling

verbod op mededingingsbeperkende afspraken, effectieve

hoog in het vaandel hebben staan) en efficiency (bewaken van

mogelijkheden om misbruik van economische machtsposities

interne doelmatigheid).
aan te pakken, het gloednieuwe concentratietoezicht en de

6

Informatiemacht is later toegevoegd door Brown, Lusch

en Muehling (1983).
7

Het kartelverbod is niet van toepassing als er sprake is

boetes die kunnen oplopen tot 10% van de omzet. Zij vermeldt
ook het nut van zogeheten compliance programs, waarbij
directie en andere medewerkers worden voorgelicht over de

van een vrijstelling of ontheffing. Vrijstellingen betreffen onder
meer bagatellen (afspraken tussen relatief kleine aantallen

mededingingsregels.
ondernemingen met een beperkte gezamenlijke omzet) en

prijsverhogingen en kostenstijgingen in de hand, en beperken

generieke vrijstellingen (zoals de onderhavige afspraken binnen

de keuzevrijheid van leveranciers en afnemers.
samenwerkingsverbanden in de detailhandel. Ontheffingen
moeten per geval worden aangevraagd. Bron: NMa. Artikel 85
EG Verdrag geldt hier als basis: kartels zijn in principe verbon­
den maar uitzonderingen zijn mogelijk.
 8

Schouten (1973). De eerste echte kartelwet was de

Sherman Act, in 1890 in de Verenigde Staten afgekondigd

648

10 De Jong (1992). Deze kongsi's werken volgens hem

11 Zie ook http://www.minez.nl/NMa.
12 Wijers (1997). Daarnaast geldt een vrijstelling voor de
verticale prijsbinding voor dagbladen tot het jaar 2003. Voorts
is tot het jaar 2005 ontheffing verleend op het verbod van de
vaste boekenprijs. Beide zaken blijven in dit artikel echter buiten
beschouwing.
DECEMBER 1998

[fflAB.
