HET LEERGELD BETAALD
Opleiding

HET LEERGELD BETAALD
door Mr. H. H. Bos
Verantwoording en inleiding

De redactie van het MAB heeft mij verzocht in de serie artikelen over de accoun
tantsopleiding de „stem van de opgeleiden” in enkele bijdragen te vertolken.
Daarbij werd gesuggereerd gebruik te maken van het middel van interviews om
inzicht te verwerven in opvattingen en gedachten, die leven bij hen, die momen­
teel de accountantsopleiding volgen, resp. die deze nog niet zo lang geleden heb­
ben voltooid.
Een dergelijk verzoek is gemakkelijker gedaan dan uitgevoerd, en het heeft mij
dan ook de nodige hoofdbrekens gekost voordat ik een redelijke set-up voor dit
doel had gevonden. Overeenkomstig de verlangens van de redactie heb ik geko­
zen voor het interviewen van drie personen, die de NIVRA-opleiding volgen of
volgden, en eveneens drie personen, die het universitair accountantsexamen zul­
len afleggen, resp. hebben afgelegd. Voor elk van deze categorieën vonden in­
terviews plaats in relatie tot een bepaalde fase ten opzichte van de gevolgde stu­
die, t.w. één, die enkele jaren „onderweg” is; één die in de eindfase van de studie
verkeert en één die ongeveer vijfjaren geleden is afgestudeerd. Met elk van hen
heb ik vrij uitvoerige gesprekken gehad, waaraan zij zich met grote bereidwillig­
heid hebben onderworpen. De keuze van de personen is zuiver willekeurig ge­
weest. Ik heb op dit punt veel medewerking gehad van de zijde van de Vereniging
van Accountancy Studenten, die mij voldoende namen van gesprekspartners
heeft opgeleverd.
 De aldus verzamelde informatie bundelen en rubriceren heeft plaatsgevonden
in de wetenschap, dat daaruit nooit de pretentie kan voortvloeien, dat ik „de”
stem van „de” studenten en/of afgestudeerden weergeef, doch slechts de stem
van enkelen in hun onderlinge vergelijking. Aan hen heb ik vrijwel identieke vra­
gen gesteld, waarop zij onomwonden hebben gereageerd. De gesprekken hebben
zich in een prettige sfeer in de eigen omgeving van de geïnterviewden afgespeeld.
Ik ben hen erkentelijk voor hun bereidheid zich daaraan te onderwerpen. Zij heb­
ben mij aldus in staat gesteld als amateur-reporter een bijdrage te geven aan de
onderhavige serie.
★

★

★

Dit eerste artikel is gewijd aan de interviews, die - medio 197 7 - met personen
uit de NIVRA-opleiding hebben plaatsgevonden. Dat waren achtereenvolgens:
A. H. van Herwijnen te Zeist,
afgestudeerd in december 1972,
volgde de oude structuur van vóór 1962;
B. R. Maarschalkenueerd te Schoonhoven,
inmiddels afgestudeerd,
volgde de oude structuur van 1962;
m a b blz. 276

C. H. Kleine Kalvenaar te Son,
studerend voor het NIVRA in de nieuwe structuur van 1972,
gevorderd tot Leer van de Administratieve Organisatie.
Hieronder volgt de weergave van de aan hen gestelde vragen met de daarop
door hen gegeven antwoorden.
1. Waarom bent u accountancy bij het NIVRA gaan studeren?
A: Wilde aanvankelijk geologie studeren; werkte tijdens militaire dienst bij de mi­
litaire administratie. Deze aanraking, gecombineerd met voorlichting over
het accountantsberoep door derden (familie) en privé-omstandigheden, heb­
ben de doorslag gegeven voor deze keuze.
B: Wilde eerst arts worden; ging toch als werkstudent naar de NEH; deze com­
binatie (werken en studeren) lukte niet. Deze ervaring, samen met school- en
relatieadviezen, alsmede de wens om het accountantsdiploma te behalen,
hebben zijn keuze op de NIVRA-opleiding doen vallen.
 C: Is begonnen te werken in een administratieve functie; kon studiebeurs krijgen
voor KEH. Zijn gewend zijn aan salaris, de attractiviteit van een werk-studie­
verband (door hem ideaal geacht), interesse in zijn werk en zijn economische
belangstelling hebben hem - na overleg met zijn werkgever - doen besluiten
de NIVRA-opleiding te gaan volgen.
Uit deze antwoorden leid ik af, dat de motieven om accountancy bij het NIVRA
te gaan studeren, van uiteenlopende aard zijn en dat de motivatie per student uit
verschillende componenten is opgebouwd. De mogelijkheid welke deze opleiding
biedt blijkt na recommandatie door anderen veelal een soort eye-opener te zijn,
welke aanvankelijk niet binnen hun gezichtsveld heeft gelegen. De eerste interes­
sen van A en B lagen immers duidelijk in een andere richting. Bij C lag de keuze
meer in het verlengde van het arbeidsterrein, waarop hij zich is gaan begeven.
2. Vindt u de NIVRA-studie zwaar?
A: Wel zwaar, niet te zwaar. Het werken wordt goed betaald, de studie biedt veel
perspectief. Ik ben een practicus en heb er altijd veel plezier in gehad. Ik heb
ook tijd voor andere dingen genomen (sport en jeugdwerk). Voor het even­
wicht in je leven is dat nodig. Het was een acceptabele situatie voor mijn gezin.
Enige concrete bezwaar: onvoldoende tijd voor literatuurstudie.
B: Vrij zwaar, vooral in de eindfase. Ik besteedde weinig tijd aan hobbies (muziek,
vissen, lezen), maar wisselde enige malen van werkkring. Dat laatste heeft
mede in de hand gewerkt, dat ik er een soort stress situatie aan overhield. Ik
weet dat anderen ook afknappers beleven, maar niemand laat dat blijken.
 C: Zwaar, maar ik kon het aan door de vaksgewijze opbouw. Heb voldoende ge­
legenheid gevonden voor andere dingen (voetbal, trimmen en soms culture­
le). Ik heb er nooit iets voor laten staan. De weekeinden zijn altijd voor m’n
gezin.
Allen beamen, dat de NIVRA-opleiding een redelijk zware studie is, maar
m a b blz. 277

geen van hen heeft er bezigheden, waarvoor zij belangstelling hebben, voor opzij
gezet. Dat dit bij B minder het geval is geweest en hij er naar zijn zeggen een beetje
onderdoor is gegaan is wellicht meer te verklaren uit een zekere werkwispeltu­
righeid. Overigens is het vóórkomen van stress situaties een punt, dat voor de be­
oordeling van de opleiding een aandachtpunt blijft.
3. Hebt u ook interne cursussen (kantoor of dienst) gevolgd?
A: Altijd. Deze liepen parallel met de NIVRA-cursussen.
B: Later in de opleiding. Ik vond ze nuttig, omdat ze niet tot het NIVRA-programma behoorden. Bij examens wordt van kandidaten meer kennis verwacht dan
op basis van het leerstofpakket van het NIVRA aangenomen mag worden.
NIVRA geeft een minimum. Daaruit zijn interne cursussen te verklaren. „Er­
gens anders” is beslist aanvulling nodig.
C: Alleen op automatiseringsgebied. Praktijkoverleg vind ik een onmisbaar ele­
ment in de vorming. NIVRA geeft de theorie. De praktijk kan geen onderdeel
van leerproces vormen.
Deze antwoorden confronteren ons met een heel belangrijk punt, nl. de aard van
de NIVRA-opleiding. De noodzaak van onderwijs naast deze opleiding leidt tot de
vraag naar het waarom. Het valt buiten het bestek van dit artikel daar thans op
in te gaan.
 4. Is er voldoende aansluiting tussen studie en praktijk en beantwoordt de studie aan de
eisen van het beroep?
A: Aansluiting is onvoldoende. Ik vond enige compensatie in de interne cursus­
sen, maar studenten voelen dit toch als een bezwaar. De NIVRA-opleiding is
zuiver theoretisch.
B: In beginsel is die aansluiting er, maar vooral in de tweede helft van de op­
leiding heb ik wel moeten „zwemmen”. Ik kreeg voldoende theoretische ach­
tergrond om als deskundige te kunnen fungeren.
C: Hangt af van de functie die men vervult. Aantal vakken is beperkt. Ik heb dat
met praktische ervaring aangevuld. Wetenschappelijk bezien beantwoordt de
studie wel aan de eisen van het beroep, maar ik mis de praktische invalshoek.
Ook hier enkele belangwekkende antwoorden, die het theoretisch karakter van
de NIVRA-opleiding sterk onderlijnen en een aanwijzing geven in de richting van
gebreken in de afstemming tussen theorie en praktijk. Evenzeer een aandacht­
punt voor wie de NIVRA-opleiding ter harte gaat.
5. Wat vindt u van de studieduur en het cursuspakket?
A: Ik heb niet veel overbodigs ontdekt, al zijn er vakken, die slecht in de markt
liggen. De studie is wel lang, maar niet te lang. Een kortere studieduur zou
licht tot verlaging van het kennisniveau leiden.
m a b blz. 278

B: Eigenlijk niet lang genoeg en de moeite waard om de kwalificatie te bereiken.
 Wellicht raadzaam aan het begin een geschiktheidstest te overwegen. Als je
eraan begint moet je het afmaken; karakter en mentaliteit spelen een grote
rol. En graag ook een tussenkwalificatie, want . .. tussen begin en eind ligt
niets! In het cursuspakket mis ik commerciële economie, vind ik SE te uitge­
breid (liever volstaan met highlights) en acht ik BE niet toereikend. Automa­
tisering wordt erg stiefmoederlijk behandeld: je moet zoveel studeren buiten
de cursussen om!
C: Studie kan moeilijk korter. Ik besteed de meeste tijd aan vakken, die ik het
meest nodig heb. Alle vakken zijn nodig, maar ik had graag wat meer mar­
keting en commerciële economie gezien. Opmerking: je vergeet de leerstof
gauw. Aan de case (algemeen deel) heb ik veel gehad. Ik prefereer een keuzerichting boven een slotexamen.
De antwoorden stemmen goeddeels overeen. Op onderdelen van het cursuspak­
ket zijn wat genuanceerde wensen, maar over het algemeen zit er toch wel in wat
men nodig heeft en dat maakt de lengte van de studie blijkbaar niet zo proble­
matisch. Het pleidooi voor een tussenkwalificatie vraagt m.i. bij de huidige stand
van de opleiding een behandeling ten gronde.
6. Welk oordeel hebt u over de kwaliteit van de NIVRA-opleiding, het niveau van de do­
centen en de wijze van kennisoverdracht?
A: Ik heb een positief oordeel over de kwaliteit. Die is in het algemeen goed. Ik
heb slechte, maar ook uitstekende docenten gehad. Aan hun kwaliteit heb ik
nooit getwijfeld. Zij beheersten hun vak en niet één was onder de maat. De
kennisoverdracht zou beter kunnen. Je had lesbrievenvoorlezers, maar die
merkten dat wel: het afnemend cursusbezoek was een boemerang-effect. Het
lesgeven ex cathedra heeft bij mij wel gewerkt. Ook in het monoloog-model
is via discussies inbreng van studenten te realiseren.
 B: Mijn oordeel over de kwaliteit is duidelijk positief, ondanks enkele gebreken
en ondanks mijn persoonlijke ups en downs. Tussen docenten bestaan grote
verschillen: er zijn goede en slechte. De lijn loopt dwars tussen beroepsdocen­
ten en practici door. Voor sommigen kan didactische scholing nuttig zijn, an­
deren zijn geboren leermeesters. Je „hebt het of je hebt het niet”. De „heb­
bers” hoeven die scholing niet. Ik prefereer praktijkdocenten. Dat leidt gemak­
kelijker tot discussies en geeft een veel grotere betrokkenheid. Docenten moe­
ten het vak vanuit de praktijk beheersen. Deze opleiding vergt pragmatische
kennisoverdracht en niet vanuit de studeerkamer. Overigens: op de examens
merk je pas welke docent goed en welke slecht is.
C: De opleiding is kwalitatief goed, zowel wat leerstof als wat docenten betreft.
In doorsnee heb ik goede docenten gehad. Er lopen wel eens slechte tussen­
door, maar daar staan heel goede tegenover. Niet voor allen acht ik begelei­
ding nodig. „Geboren docenten” doen het toch wel goed, zowel academische
als niet academische. Voor de aanpak van de docenten heb ik meer waarde­
ring dan kritiek. Van docenten moet je iets kunnen leren. Didactische werk­
vormen laten mij koud. Als docenten maar goed overkomen.
 m ab blz. 279

Vele andere geluiden ten spijt moet geconstateerd worden, dat er een eenslui­
dend positief oordeel wordt gegeven over de kwaliteit van de NIVRA-opleiding,
dat het niveau van de docenten in doorsnee als goed wordt bestempeld, dat de
noodzaak van didactische begeleiding slechts sporadisch door de respondenten
wordt gevoeld en dat er een lichte voorkeur bij hen bestaat voor praktijkdocenten. We moeten ver teruggaan om anderen zo’n pluim op de NIVRA-opleiding
te zien zetten!
7. Bestaat er een band tussen de studerenden, die de NIVRA opleiding volgen en hebt u
een visie over de begeleiding die hen vanwege de beroepsorganisatie wordt gegeven?
A: Tussen de studerenden bestaat geen band; er is geen groepsvorming. Je stu­
deert geïsoleerd. Later, bij de specifieke deskundigheidsvakken, ontstaat die
behoefte wel. Dan zoek je anderen op. Met de begeleiding heb ik nooit pro­
blemen gehad. Ik heb er wel eens verhalen over gehoord, maar daar moet
je voorzichtig mee zijn. Ik heb wel begrip voor het hanteren van strakke eisen
door de organisatie.
B: Van een band tussen studerenden heb ik nooit iets gemerkt. De studerenden
vormen een onsamenhangend geheel. Je loopt nooit helemaal samen gelijk
op. De aard van de opleiding werkt dit niet in de hand. Bovendien: de accoun­
tant (óók in de voorfase) is individualist en alleen studeren heeft beslist voor­
delen. De organisatie hanteert een strak systeem. Ik heb daar wel problemen
mee gehad. In bepaalde opzichten heb ik mij zelfs wel eens benadeeld ge­
voeld. Maar er waren ook positieve ervaringen.
 C: Ik heb geen contacten met andere studerenden. Dat voel ik niet als een ge­
brek. De werksituatie vangt veel op. Individueel studeren betekent ook: inten­
siever studeren. Wat de begeleiding betreft heb ik goede ervaringen. Zelf heb
ik geen klachten, al weet ik dat anderen die wel hebben. Voor het handhaven
van bepaalde regels door de organisatie heb ik volledig begrip.
Uit deze reacties blijkt, dat het studeren bij het NIVRA als een soort individuele
zaak wordt ervaren. Men studeert geïsoleerd en vindt dat in de situatie, waarin
men wordt opgeleid, een natuurlijke en aanvaardbare zaak. Aan dit aspect mag
bepaald niet voorbijgelopen worden.
De persoonlijke ervaringen met betrekking tot de begeleiding vanuit de orga­
nisatie zijn duidelijk verschillend. Zij rechtvaardigen echter niet de conclusie, dat
deze begeleiding niet goed zou zijn. Voorshands ben ik geneigd de gemengde ge­
voelens te relateren aan beslissingen, die op incidentele gevallen betrekking heb­
ben.
8. Welke doelstelling moet de NIVRA-opleiding hebben?
A: Primair een opleiding voor controledeskundige; daarnaast is het geven van
een aanzet voor verdergaande studie op deelgebieden middels accent-richtin­
gen een goede zaak.
B: Een all round doelstelling en niet alleen gericht op de certificerende functie.
Een breed kader dus. Controleleer als vak is ook voor andere functies uiterst
m a b blz. 280

nuttig. Het fungeren van veel RA’s in andere hoge maatschappelijke posities
is daarvoor het bewijs.
C: Op de controlefunctie gericht; dat is het meest essentiële van de opleiding.
Hier divergeren de respondenten: twee zien de controledeskundigheid als doel­
stelling, één is voorstander van een algemeen gerichte doelstelling. Het lijkt mij
moeilijk, dat een duidelijk gespecialiseerd beroep een algemene doelstelling in
zijn vaandel kan schrijven. Die taak heeft de wetgever ook niet aan de beroeps­
organisatie gegeven.
 9. Bent u lid van de VAS (geweest) en hoe denkt u over deze organisatie?
A: Nee, geen lid geweest. Ik merk ook niets van een relatie tussen VAS en af­
gestudeerden. Doelstelling van de VAS behoort te zijn: zich met algemene za­
ken van het accountantsonderwijs bezig te houden, maar niet met de inhou­
delijke aspecten daarvan.
B: Ja, ik ben actief lid geweest. Mijn opvatting is, dat de VAS zich puur met be
hartiging van onderwijsbelangen moet bezighouden, d.w.z. meedenken en
meepraten, maar niet meebeslissen. Onjuist vind ik het behartigen van werknemersbelangen. Hoort bij de vakbonden thuis.
C: Ja, op verzoek. Ik vind, dat de VAS een nuttige functie heeft wat de studie­
belangen betreft. Samen heb je meer kracht. De materiële belangen komen
op de laatste plaats. Ik vind dat de VAS te veel overdrijft.
Mij dunkt, de opvattingen zijn duidelijk: de VAS moet zich beperken tot onder
wijsaangelegenheden. In dat opzicht kan zij nuttig en constructief werk doen. Wat
daarbuiten ligt behoort niet tot haar ressort.
10. Als u opnieuw voor de keuze zou staan van een accountantsopleiding zoudt u dan
de NIVRA-opleiding weer volgen?
A: Met wat ik nu weet zou ik bij wijze van uitdaging waarschijnlijk voor de uni­
versitaire weg kiezen. Beslist niet vanwege slechte ervaringen bij de NIVRAopleiding, maar meer als een avontuur „om het eens van de andere kant te
bekijken”. Maar bij een identieke uitgangspositie is de NIVRA-opleiding mij
net zo lief en voor practisch ingestelde mensen wellicht de beste keuze.
B: Ik zou kiezen voor de universitaire opleiding. Uitsluitend om onderwijstech­
nologische redenen. Maar dan wel onder de voorwaarde, dat alle vakken - ook
in de pre doctorale fase door praktijkdocenten worden gegeven.
 C: Volmondig ja. Ik acht de NIVRA-opleiding ideaal als combinatie van studie
en praktijk. Zo’n opleiding is onmisbaar, juist omdat men vrij geïsoleerd werkt
en studeert.
Drie hoofden, drie zinnen. Eén wil het W.O. avonturen, één wil het W.O. voor­
waardelijk volgen, en één zegt: de NIVRA-opleiding vind ik ideaal.
m a b blz. 281

11. Hoe ziet u de toekomst van de NIVRA-opleiding?
A: Er moet afstemming komen tussen NIVRA-opleiding en HEAO. Het HEAO
wordt steeds belangrijker als voorportaal voor de accountantsopleiding, ook
nu de opleiding voor accountant-administratieconsulent aan dit onderwijstype een plaats gaat krijgen. Tenslotte vind ik het ontbreken van een tussendiploma een gemis, al heb ik er niet wakker van gelegen.
B: Het beroep moet de opleiding blijven reguleren (eisen en normen vaststellen).
Dat is een „must” als het beroep zichzelf wil handhaven. Alleen het NIVRA
kan dat. Wellicht zou er een W.O.-opleiding moeten komen, die onder aus­
piciën van het NIVRA staat. De VAS-nota („Haalt de NIVRA-opleiding 1984?”)
is erg radicaal geschreven. Als zwaardere VAS-mensen die hadden geschre­
ven, zou er een meer reële visie uitgekomen zijn.
C: De NIVRA-opleiding moet blijven. Regelmatige aanpassing is noodzakelijk. Ik
ben tegen een uitsluitende dagopleiding. De huidige opleiding is voor bepaal­
de groepen onmisbaar. Dat maakt het nodig dat zij 1984 en veel later haalt.
Nu de toekomstige ontwikkeling van het accountantsonderwijs mede een onder­
werp van bespreking vormt in de beleidsvormende NIVRA-organen, wil ik mij
te dezer plaatse onthouden van het geven van commentaar op deze antwoorden.
Er is veel over te zeggen overigens! In een volgend artikel behandel ik de univer­
sitaire accountantsopleiding.
m a b blz. 282.
