Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
383

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Koenen 1992: . geleerd genootschap ter beoefening of bevordering van wetenschappen; 2,

opleidingsinstituut voor een of ander vak; 3. universiteit
–– lemma Koenen 2006: 1. geleerd genootschap ter beoefening of bevordering van wetenschappen; 2,
opleidingsinstituut voor een of ander vak; 3. universiteit
–– lemma Van Dale 2015: 1. genootschap ter beoefening en bevordering van wetenschap, letteren of
kunst, thans vooral gezegd van zo’n vereniging die op openbaar gezag gevestigd is; 2. hogeschool,
universiteit; 3. instelling van hoger onderwijs ter opleiding voor één bepaald beroep; 4. (metonymisch)
academiegebouw
–– etymologie: Het leenwoord academie is in de zestiende eeuw ontleend aan het wetenschappelijkLatijnse acadēmīa, zelf een ontlening aan Grieks akadēmeia, de naam van een openbare tuin buiten
Athene die genoemd was naar de held Akádēmos. In deze tuin kwam van 385 voor Christus tot 529
na Christus de Platonische school samen. Later werd de naam academie ook toegepast op scholen
die hieruit voortkwamen en daarna op iedere instelling waar wetenschap beoefend werd. In het
Nederlands en andere talen was er aanvankelijk een onderscheid tussen de universiteit, waar alle
wetenschappen beoefend werden, en de academie, waar één vak werd onderwezen (zoals bij de
Academie van Bouwkunst), maar met academie kon en kan ook een ‘universiteit’ bedoeld worden.
 agglomeratie

–– lemma Van Dale 1914: de uitwendige aanzetting of ophooping; samenklontering, opeenhooping

zonder innerlijken samenhang (van delfstoffen enz.)
–– lemma Koenen 1916: opeenhooping: een agglomeratie van huisjes
–– lemma Van Dale 1961: uitwendige aanzetting, samenklontering, opeenhoping zonder innerlijke
samenhang (abstr. en concr.); in ‘t bijz.: complex van steden en voorsteden
–– lemma Koenen 1966: 1. het tot een los geheel samenvoegen; 2. wat los samengevoegd is; inz. stad
met haar voorsteden: de Brusselse agglomeratie, Brussel met zijn voorsteden
–– lemma Van Dale 1992: 1. uitwendige aanzetting, opeenhoping zonder innerlijke samenhang, syn.
samenklontering; 2. complex van steden en voorsteden: stedelijke agglomeratie, de agglomeratie van
Brussel; – (in Belg., gall.) bebouwde kom
lemma
Koenen 1992: 1. het tot een los geheel samenvoegen; wat los samengevoegd is, inz. stad met
––
haar voorsteden: de Brusselse agglomeratie
–– lemma Koenen 2006: stad met haar voorsteden: de Brusselse agglomeratie
–– lemma Van Dale 2015: 1. uitwendige aanzetting, opeenhoping zonder innerlijke samenhang,
synoniem samenklontering; 2. complex van steden en voorsteden: stedelijke agglomeratie, de
agglomeratie van Brussel; 3. (Belgisch-Nederlands; niet algemeen) bebouwde kom
–– etymologie: Het leenwoord agglomeratie is in de negentiende eeuw ontleend aan het Franse
agglomération in de algemene betekenis ‘opeenhoping, kluwen’ en mogelijk rond 1900 nogmaals in
de stedelijke betekenis; in het Nederlands is het in die betekenis voor het eerst aangetroffen in 1926,
en in het Frans in 1897. Het Franse woord heeft zich ontwikkeld uit het Latijnse agglomerātiō bij
agglomerāre ‘opeenhopen’, gevormd uit ad- en glomerāre, eveneens ‘opeenhopen’, een afleiding van
glomus ‘kluwen’.
 allee

–– lemma Van Dale 1914: laan, breede weg tusschen twee rijen boomen
–– lemma Koenen 1916: wandellaan
–– lemma Van Dale 1961: laan, brede weg tussen twee of meer rijen bomen
–– lemma Koenen 1966: laan
–– lemma Van Dale 1992: laan, brede weg tussen twee of meer rijen bomen
–– lemma Koenen 1992: laan

384

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– lemma Koenen 2006: laan
–– lemma Van Dale 2015: laan, brede weg tussen twee of meer rijen bomen
–– etymologie: Het leenwoord allee is in de dertiende of veertiende eeuw in de betekenis ‘gang’ en daarna
onder invloed van de Franse tuinarchitectuur nogmaals in de zeventiende eeuw in de betekenis
‘wandelweg, laan’ ontleend aan het Franse allée, dat na 1200 ‘gang’ was gaan betekenen en na
1500 ‘wandelweg, laan’. Beide zijn een uitbreiding van de betekenis ‘het gaan’, letterlijk ‘gegaan’, het
verleden deelwoord van het werkwoord aller ‘gaan’.
appartement

–– lemma Van Dale 1914: vertrek, kamer
–– lemma Koenen 1916: vertrek, gedeelte van een woonhuis
–– lemma Van Dale 1961: geheel van bijeenbehorende vertrekken als afzonderlijke woongelegenheid in

een grotere woning; – ook wel in toepassing op een enkel vertrek
–– lemma Koenen 1966: vertrek [gehuurde] kamer
–– lemma Van Dale 1992: 1. geheel van samenhorende vertrekken als afzonderlijke woongelegenheid in
een grotere woning;– (w.g. een of enkele (gemeubileerde) huurkamers; 2. flat1 (1)
–– lemma Koenen 1992: (gehuurde) woning, deel uitmakend ve groter gebouw
–– lemma Koenen 2006: woning die deel uitmaakt ve groter gebouw
–– lemma Van Dale 2015: 1. geheel van samenhorende vertrekken als afzonderlijke woongelegenheid in
een groter, m.n. voor bewoning bestemd gebouw; appartement gelijkvloers flat; 2. (niet algemeen) een
of enkele (gemeubileerde) huurkamers; 2. flat1 (1) m.n. luxe flat.
 –– etymologie: Appartement is in de zeventiende eeuw ontleend aan het Franse appartement in
de betekenis ‘afzonderlijke woongelegenheid binnen een huis’, vaak van een vorst. Dat woord
gaat via het Italiaanse appartamento terug op het Spaanse apartamiento, een afleiding van het
werkwoord apartarse ‘zich afzonderen’, zelf een afleiding van parte ‘deel’. De eerste vindplaats is
uit 1646, gespeld met een p; de eerste vindplaats met pp is uit 1720. Getuige de hier opgenomen
woordenboekbetekenissen heeft de betekenis zich in de tweede helft van de twintigste eeuw
ontwikkeld naar ‘afzonderlijke woning in een woongebouw’ (niet altijd een flat); mogelijk gebeurde dit
onder invloed van het Amerikaans-Engels, waar deze betekenis voor het eerst is aangetroffen in 1874.
bedrijf

–– lemma Van Dale 1914: daad; beroep, handwerk
–– lemma Koenen 1916: beroep, handwerk, daad
–– lemma Van Dale 1961: (thans weinig gebruikelijk) wat iem. verricht of verricht heeft, daad, daden; 2.
 beroepswerkzaamheid, handwerk; 3. alg. benaming voor de als beroep uitgeoefende werkzaamheid
in industrie, handel of verkeer, en ook de daarin werkzame personen; 4. (concreet) inrichting voor de
uitoefening van een bepaalde tak van industrie, handel enz., inz. een grote inrichting
–– lemma Koenen 1966: 1. beroep, handwerk; 2. collectieve naam voor zaken, fabrieken van dezelfde
soort; 3. zaak, fabriek, enz.; 4. handeling, daad
–– lemma Van Dale 1992: 1. (veroud.) wat iem. verricht of heeft verricht, syn. daad, daden; –
(veroud.) handeling, actie; 2. beroepswerkzaamheid, handwerk; 3. alg. ben. voor de als beroep
uitgeoefende werkzaamheid in industrie, handel of verkeer, en ook de daarin werkzame personen; –
overheidsinstelling ter verzorging van bep. belangen ten nutte van het publiek, op commerciële voet
(tgov. dienst, die niet op winst gericht is); 4. (concr.) inrichting voor de uitoefening van een bepaalde
tak van industrie, handel enz., m.n. een grote inrichting (bij ‘bedrijf’ wordt meer gedacht aan het
technische, bij ‘onderneming’ aan het economische aspect); – boerenbedrijf
–– lemma Koenen 1992: 1. beroep, handwerk; 2. collectieve naam voor zaken, fabrieken van dezelfde
soort; 3. zaak, fabriek, enz.
385

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Koenen 2006: 1. beroep, handwerk; 2. collectieve naam voor zaken, fabrieken van dezelfde

soort; 3. zaak, fabriek enz.
–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) wat iem. verricht of heeft verricht, iemands daden; 2.
 (verouderd) handeling, actie; 3. beroepsbezigheid, handwerk; 4. de als beroep uitgeoefende
werkzaamheid in industrie, handel of verkeer, en ook de daarin werkzame personen, vergelijk
bedrijfsleven; 5. op commerciële voet geschoeide overheidsinstelling ter verzorging van bep. belangen
ten nutte van het publiek, antoniem: dienst; 6. onderneming die zich bezighoudt met het maken en/of
verhandelen van bepaalde goederen en/of het leveren van bepaalde diensten, waarbij van oorsprong
vooral gedacht wordt aan het technische aspect; 7. boerenbedrijf
–– etymologie: Het zelfstandig naamwoord bedrijf is afgeleid van het Middelnederlandse werkwoord
bedriven ‘doen, handelen’, een afleiding met be- van driven ‘drijven, voortstuwen’. De abstracte
betekenis ‘waar iemand de kost mee verdient’ is voor het eerst aangetroffen in 1507; de concrete
betekenissen ‘boerderij’ in de negentiende eeuw en ‘onderneming; fabriek’ pas in 1940.
 bijzonder (bijzondere bebouwing) (bijzondere bestemming) (bijzondere voorziening)

–– lemma Van Dale 1914: afzonderlijk, op zich zelf; niet van overheidswege gegeven; zeer groot;

eigenaardig, vreemd, zonderling (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: niet algemeen; particulier; ongewoon; niet openbaar; zeldzaam (-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. afzonderlijk, op zichzelf (thans w. g.); 2. niet gemeenschapelijk, eigen,
particulier; 3. niet algemeen, speciaal; 4. niet van de overheid uitgaande of daartoe behorende; 5. zeer
groot; 6. ongewoon, opmerkelijk; (van personen) opmerkelijk; 7. ter aanduiding van een hoge graad
van een hoedanigheid, van iets uitmuntends; 8. (Zuidn.) het voornaamste (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1966: 1. eigen, niet gemeenschappelijk; 2. privaat, particulier, in tegenstelling tot
openbaar; 3. afwijkend van het gewone; 4. een zeer hoge graad hebbende van de door het bepaalde
znw. genoemde hoedanigheid (-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1. (w.g.) afzonderlijk, op zichzelf; 2. niet gemeenschappelijk, syn. eigen,
particulier; 3. niet algemeen, syn: speciaal (1); 4. niet van de overheid uitgaande of daartoe behorende;
5. zeer groot; 6. ongewoon, opmerkelijk; – (van pers.) opmerkelijk; – eigenaardig, vreemd, zonderling;
7. ter aanduiding van een hoge graad van een hoedanigheid, van iets uitmuntends; 8. (gew.) het
bijzonderste, het voornaamste (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1992: 1. eigen, niet gemeenschappelijk; 2. privaat, particulier (in tegenst met
openbaar); 3. afwijkend vh gewone; 4. een zeer hoge graad hebbende vd door het bepaalde zn.
genoemde hoedanigheid (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 2006: 1. eigen, niet gemeenschappelijk; 2. privaat, particulier (tegenst openbaar); 3.
 afwijkend vh gewone; 4. een zeer hoge graad hebbende vd door het bepaalde zelfstandig naamwoord
genoemde hoedanigheid (-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 2015: 1. (niet algemeen) afzonderlijk, op zichzelf; 2. niet gemeenschappelijk,
synoniem eigen, particulier; 3. niet algemeen, synoniem speciaal (1); 4. niet uitgaande van of
behorend tot de overheid; 5. zeer groot; 6. ongewoon, opmerkelijk; a. (van personen) opmerkelijk; b.
eigenaardig, vreemd, zonderling; 7. ter aanduiding van een hoge graad van een hoedanigheid, van iets
uitmuntends; 8. (Belgisch-Nederlands; niet algemeen; in de overtreffende trap) voornaam2, belangrijk
(-) (-) (-)
–– etymologie: Het bijvoeglijk naamwoord en bijwoord bijzonder is gevormd uit bi- ‘be-’ en sonder
‘zonder, behalve’, oorspronkelijk in de betekenis ‘afzonderlijk’. De betekenis ‘ongewoon, opmerkelijk’
is voor het eerst aangetroffen in 1726. Uit het onbeklemtoonde voorvoegsel bi- ontwikkelde zich
be- en in het Middelnederlands was besonder dan ook de gebruikelijke vorm. De uitspraak met lange
i kwam niet (zoals bij de meeste ij’s) voort uit een gediftongeerde i, maar uit het ontstaan van een
secundaire klemtoon op de eerste lettergreep. Hierop werd de spelling aangepast met ij (voor het eerst
aangetroffen in 1552).
 386

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

binnenstad

–– lemma Van Dale 1914: het inwendige eener stad; stad binnen in het land gelegen
–– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: 1. het centrum of om het centrum gelegen deel van een stad; 2. (w. g.) binnen

in het land gelegen stad
–– lemma Koenen 1966: kern v. d. stad
–– lemma Van Dale 1992: 1. centraal gelegen deel van een stad, tgov. buitenwijk; 2. (w.g.) binnen in het
land gelegen stad
–– lemma Koenen 1992: kern vd stad
–– lemma Koenen 2006: kern vd stad; centrum
–– lemma Van Dale 2015: 1. centraal gelegen deel van een stad, synoniem stadscentrum, antoniem:
buitenwijk, buitenstad (1); 2. (niet algemeen) binnen in het land gelegen stad
–– etymologie: De samenstelling binnenstad is gevormd uit het voorzetsel binnen en het zelfstandig
naamwoord stad en is voor het eerst aangetroffen in 1598 (in “de binnen ende buyten stadt”). Binnen
is gevormd met het Proto-Germaanse voorvoegsel *bi- ‘be-’ bij *innan ‘binnen, in’. Voor de etymologie
van stad zie aldaar.
binnenstraat

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: –– etymologie: De samenstelling binnenstraat is in de betekenis ‘interne, overdekte straat’ mogelijk een
leenvertaling is van de Franse, door Le Corbusier geïntroduceerde vaste verbinding rue intérieure.
Overigens is binnenstraat in de ‘gewone’ betekenis van ‘straat binnen een blok’ of ‘straat binnen een
buurt’ al aangetroffen in 1865 (vergelijk Binnenweg). Binnen is gevormd met het Proto-Germaanse
voorvoegsel *bi- ‘be-’ bij *innan ‘binnen, in’. Voor de etymologie van straat zie aldaar.
 bioscoop

–– lemma Van Dale 1914: toestel waarmee men levende beelden op een scherm projecteert;

bioscooptheater
–– lemma Koenen 1916: toestel, waarmede men beelden als levend te aanschouwen geeft of projecteert
op een wit vlak doek: uitvinding van Edison
–– lemma Van Dale 1961: 1. toestel waarmee men bewegende beelden op een scherm kan projecteren;
2. theater waar men voorstellingen geeft met het onder 1. genoemde toestel; 3. (bij uitbr.) film
–– lemma Koenen 1966: 1. toestel waarmee bewegende filmbeelden worden geprojecteerd; 2. (nu vrijwel
alleen) bioscooptheater
–– lemma Van Dale 1992: 1. toestel waarmee men bewegende beelden op een scherm kan projecteren;
2. theater waar men voorstellingen geeft met het onder 1. genoemde toestel; 3. (bij uitbr.) film
–– lemma Koenen 1992: 1. toestel waarmee bewegende filmbeelden worden geprojecteerd; 2. theater
waar films worden vertoond
–– lemma Koenen 2006: 1. apparaat waarmee bewegende filmbeelden worden geprojecteerd; 2. theater
waar films worden vertoond

387

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Van Dale 2015: 1. (verouderd) filmprojector; 2. theater waar men voorstellingen geeft met een

filmprojector; 3. (bij uitbreiding) filmkunst (1)
–– etymologie: In de jaren negentig van de negentiende eeuw werden er drie filmtechnieken uitgevonden
die de naam bioscope (in Frankrijk) of Bioskop (in Duitsland) kregen: neologismen op grond van de
Griekse woorden bíos ‘leven’ en skopeĩn ‘kijken’, omdat het leek of men naar levende beelden keek. De
technieken werden uiteindelijk verdrongen door de kinematograaf, maar in tegenstelling tot bijna alle
andere talen bleef bioscoop in het Nederlands het gewone woord voor een ‘filmtheater’, in plaats van
cinema.
 blok (woningblok) (woonblok)

–– lemma Van Dale 1914: […] een aantal aaneengebouwde huizen (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: […] ook: groot vierkant, rondom met huizen bezet (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 12. een aantal aaneengebouwde panden […]; ook: groep huizen die door

straten min of meer rechthoekig wordt ingesloten (woningblok blok woningen) (-)
–– lemma Koenen 1966: 7. een blok huizen (woningblok groep woonhuizen) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1blok 22. een aantal aaneengebouwde panden: een blok huizen in aanbouw
(woningblok blok woningen) (woonblok huizenblok, woningblok)
lemma
Koenen 1992: 7. een aantal bijeen- of aaneengebouwde huizen (woningblok groep
––
woonhuizen) (woonblok blok eenvormige huizen of etages voor één gezin)
–– lemma Koenen 2006: 7. een aantal bij of aan elkaar gebouwde huizen (woningblok woonblok)
(woonblok blok eenvormige huizen of etages voor één gezin)
lemma
Van Dale 2015: blok1 22. een aantal aaneengebouwde panden of een door straten ingesloten
––
groep huizen, synoniem woonblok (woningblok blok woningen) (woonblok huizenblok, woningblok)
–– etymologie: In de vorm blok – voor het eerst aangetroffen in de familienaam Bloc in 1242 – lijken twee
vormen samengekomen: Middelnederlands beloke ‘omheining, park, omheind of afgeperkt gebied’,
teruggaand op Proto-Germaans *bi-lūkan ‘omsluiten’, en balke, teruggaand op Proto-Germaans
*blukna- ‘balk, blok’. Beide betekenissen zijn in het Vroegmiddelnederlands aangetroffen. Blok in de
betekenis ‘aantal aaneengebouwde huizen’ verschijnt voor het eerst bij S. Stevin (gepubliceerd rond
1620).
 blokbouw

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: –– etymologie: De samenstelling blokbouw bevat het woord blok, waarin twee woorden zijn

samengevallen, namelijk Proto-Germaans *blukna- ‘balk, stuk’ en Proto-Germaans *biloke ‘omheind
stuk grond’. Beide betekenissen zijn in het Vroegmiddelnederlands aangetroffen. Blok in de betekenis
‘aantal aaneengebouwde huizen’ verschijnt voor het eerst bij S. Stevin (gepubliceerd rond 1620).
Bouw ‘constructiewijze’ is een verzelfstandiging van het werkwoord bouwen ‘construeren’, dat
oorspronkelijk ‘verbouwen’ en daarvoor ‘(be)wonen, op één plek zijn’ betekende, en via ProtoGermaans *bū(w)an- ‘ontstaan, zijn’ teruggaat op Proto-Indo-Europees *bheuH- ‘groeien, zijn,
wonen’.
 388

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

boulevard

–– lemma Van Dale 1914: lange, rechte, met rijen boomen belommerde wegen in den nieuweren

stedenbouw; zij onderscheiden zich gewoonlijk door breede trottoirs, schitterende verlichting,
prachtige winkels, koffiehuizen, hotels en een levendig verkeer; (ook) een lange rechte weg zonder
boomen : de zeeboulevard
–– lemma Koenen 1916: wandelweg op de geslechte walgangen; ook, breede, moderne straat met twee
rijen boomen en rijweg in moderne steden als Brussel of Parijs
–– lemma Van Dale 1961: (oorspr.) tot wandelweg herschapen bolwerk; (thans) lange, brede, gewoonlijk
met rijen bomen beplante straat, hoofdverkeersweg met brede trottoirs, overvloedige verlichting,
fraaie winkels, koffiehuizen, hotels enz.; (ook) brede, geplaveide wandelweg langs de zee
–– lemma Koenen 1966: 1. (vroeger) wandelweg op de plaats van het geslechte bolwerk; 2. nu: brede
straat in grote steden of langs het strand in badplaatsen
–– lemma Van Dale 1992: 1. (oorspr.) tot wandelweg herschapen bolwerk; 2. (thans) lange, brede,
gewoonlijk met rijen bomen beplante straat, hoofdverkeersweg met brede trottoirs, overvloedige
verlichting, fraaie winkels, koffiehuizen, hotels enz.; 3. brede, geplaveide wandelweg langs de zee
–– lemma Koenen 1992: brede straat in grote steden of langs het strand in badplaatsen
–– lemma Koenen 2006: brede straat in grote steden of langs het strand in badplaatsen
–– lemma Van Dale 2015: 1. (oorspronkelijk) tot wandelweg herschapen bolwerk; 2. lange, brede,
gewoonlijk met rijen bomen beplante straat, hoofdverkeersweg met brede trottoirs, overvloedige
verlichting, fraaie winkels, cafés, hotels enz.; 3. brede, geplaveide wandelweg langs de zee
–– etymologie: Het terugleenwoord boulevard is in 1816 voor het eerst aangetroffen in de betekenis
‘brede straat’ en is ontleend aan het Frans, dat het op zijn beurt in de veertiende eeuw ontleend
heeft aan het Middelnederlandse bolwerc ‘bastion’. Omdat er na het slechten van de Parijse wallen
brede wandelwegen ontstonden kon het begrip van betekenis veranderen. Tegelijkertijd werd de
vorm aangepast aan het Frans: van bollewerc via bollevart naar boulevard. In Nederland ontstond in
de twintigste eeuw de betekenis ‘wandelweg langs zee’ (voor het eerst aangetroffen in 1952); deze
bestaat niet in België, want daar wordt dit meestal een dijk genoemd.
 bouwblok

–– lemma Van Dale 1914: blok huizen, tegelijk in aanbouw; blok huizen
–– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: 1. huizengroep in stedelijke bebouwing op een aan alle zijden door straten en

wegen begrensd terrein
–– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: 1. huizengroep in stedelijke bebouwing op een aan alle zijden door straten en
wegen begrensd terrein
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: 1. huizengroep in stedelijke bebouwing op een aan alle zijden door straten en
wegen begrensd terrein
–– etymologie: De samenstelling bouwblok bevat het woord blok, waarin twee woorden zijn
samengevallen, namelijk Proto-Germaans *blukna- ‘balk, stuk’ en Proto-Germaans *biloke ‘omheind
stuk grond’. Beide betekenissen zijn in het Vroegmiddelnederlands aangetroffen. Blok in de betekenis
‘aantal aaneengebouwde huizen’ verschijnt voor het eerst bij S. Stevin (gepubliceerd rond 1620);
bouw- (‘construeren’, eerder ‘verbouwen’, eerder ‘(be)wonen’, via Proto-Germaans *bū(w)an‘ontstaan, zijn’ teruggaand op Proto-Indo-Europees *bheuH- ‘groeien, zijn, wonen’) is op te vatten als
een specificator.
 389

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

brandweerpost

–– lemma Van Dale 1914: standplaats van de brandweer of een deel ervan
–– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: standplaats van de brandweer of een deel ervan
–– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: standplaats van de brandweer of een deel ervan
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: standplaats van de brandweer of een deel ervan
–– etymologie: De samenstelling brandweerpost is voor het eerst aangetroffen in 1876. Brandweer is

een negentiende-eeuwse leenvertaling van het Duitse Feuerwehr; het is niet hetzelfde woord als het
Middelnederlandse brantwere ‘het stuiten van brand’. Brandweer heeft de vanaf de zeventiende eeuw
aangetroffen samenstelling brandwacht verdrongen. Het woord post is in de betekenis ‘wachtpost’ in
de zeventiende eeuw ontleend, via het Franse poste of direct aan het Italiaanse posto, ouder puosto, de
mannelijke vorm van het verleden deelwoord van porre ‘plaatsen’.
buitenruimte

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: ruimte in de openlucht, m.n. speel- en recreatiegebied, pleinen en straten,
antoniem: binnenruimte

–– etymologie: Buitenruimte staat maar in weinig woordenboeken (ook niet in het WNT) en lijkt dus

een jargonwoord te zijn. Het is voor het eerst aangetroffen in een verkooptekst van een huis uit 1793
en is samengesteld uit buiten, gevormd uit Proto-Germaans *bi- (be-) en *ūtan- ‘uit’, en ruimte,
een vijftiende-eeuwse afleiding met -te van het bijvoeglijk naamwoord ruim, ontwikkeld uit ProtoGermaans *rūma- ‘wijd’.
 buurt

–– lemma Van Dale 1914: geheel of deel van eene wijk; (ook) de dicht bij elkaar wonende menschen;

eenige bij elkander staande woningen, gehucht
–– lemma Koenen 1916: een deel van een wijk; eenige bij elkaar gelegen woningen
–– lemma Van Dale 1961: 1. (deel van een) wijk; stadsdeel […]; op het land: omgelegen streek; 2. de
bewoners van een buurt; 3. enige bij elkaar staande woningen, gehucht
–– lemma Koenen 1966: 1. een deel v. e. wijk; 2. enige bij elkaar gelegen woningen; de daar wonende
mensen
–– lemma Van Dale 1992: 1. stadsdeel of deel van een dorp met een zekere mate van sociale integratie
van de bewoners; – (gew.) omliggende streek; 2. (verzameln.) (meton.) de bewoners van een buurt; 3.
(meton.) enige bij elkaar staande woningen, syn. gehucht
–– lemma Koenen 1992: 1. een deel ve wijk; 2. enige bij elkaar gelegen woningen; de daar wonende
mensen
–– lemma Koenen 2006: 1. een deel ve wijk; 2. enkele bij elkaar gelegen woningen; de daar wonende
mensen

390

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– lemma Van Dale 2015: 1. stadsdeel of deel van een dorp met een zekere mate van sociale integratie

van de bewoners; 2. (verzamelnaam; metonymisch) de bewoners van een buurt (1); 3. (metonymisch)
buurtschap, gehucht
–– etymologie: Het woord buurt is waarschijnlijk een verkorting van het Oudnederlandse gibūrte, ofwel
Middelnederlands gebuurte, ‘groep huizen’, een collectiefafleiding met ge- en -te van buur in de
oorspronkelijke betekenis ‘huis’ (uit Proto-Germaans *buwan- ‘bouwen’). Daarnaast bestonden in het
Vroegmiddelnederlands de vormen nabuur en ghebuur ‘buurman/-vrouw’ (in het Middelnederlands
beide al verkort tot buur).
café

–– lemma Van Dale 1914: tegenwoordig de gebruikelijke algemeene benaming voor de plaats waar men
zoowel koffie, thee, als bier, sterke dranken en likeuren kan verkrijgen en gebruiken : koffiehuis (zie
ald.).
 –– lemma Koenen 1916: koffiehuis
–– lemma Van Dale 1961: openbaar lokaal waar men zowel koffie en thee als vier, sterkedranken en
likeuren kan verkrijgen en gebruiken, koffiehuis
–– lemma Koenen 1966: (Fra.) publieke lokaliteit waar men dranken kan gebruiken, koffiehuis
–– lemma Van Dale 1992: openbare gelegenheid waar men zowel koffie en thee als bier, sterkedranken
en likeuren kan verkrijgen en gebruiken, syn. kroeg
–– lemma Koenen 1992: publieke lokaliteit waar men dranken kan gebruiken
–– lemma Koenen 2006: publieke gelegenheid waar men dranken kan gebruiken
–– lemma Van Dale 2015: openbare gelegenheid waar men zowel koffie en thee als bier, sterkedrank en
likeuren kan verkrijgen en gebruiken, synoniem kroeg
–– etymologie: Café is in de negentiende eeuw ontleend aan het Franse woord voor ‘koffie’, dat ook
‘koffiehuis’ betekende, waar overigens ook andere dranken werden geschonken. Het Franse woord
gaat waarschijnlijk via het Italiaanse woord caffè terug op het Turkse kahve en het Arabische qahwa.
 centrum (stadscentrum) (winkelcentrum) (wijkcentrum) (buurtcentrum)
(gezondheidscentrum) (jongerencentrum)

–– lemma Van Dale 1914: middelpunt, vereenigingspunt (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: middelpunt, punt van vereeniging (-) (-) (-) (-) (-) (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. middelpunt, verenigingspunt; 2. om het middelpunt gelegen deel: het

centrum van een stad, van een land; 3. punt vanwaar werkingen uitgaan, resp. waar zij samenkomen
[…]; ook als gebouw: wijkcentrum e.d. (-) (winkelcentrum) (wijkcentrum gebouw en instelling voor de
behartiging van de sociaal-culturele belangen van een stadswijk) (-) (-) (-)
–– lemma Koenen 1966: 1. middelpunt, punt van vereniging; […] 3. thans ook steeds meer (i.p.v. centrale)
als tweede lid in samenst., vermoedelijk naar Eng. voorbeeld: gebouw of plaats van samenkomst) (-) (-)
(wijkcentrum [kerkelijk] verenigingsgebouw ten behoeve van en geplaatst in een wijk III 1. en 2.) (-)
(gezondheidscentrum gebouw voor de volksgezondheid, schoolartsendienst, sportkeuring, enz.) (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1. middelpunt, verenigingspunt; 2. om het middelpunt gelegen deel; 3.
punt vanwaar werkingen uitgaan, resp. waar zij samenkomen; 4. instelling, gebouw of plaats van
samenkomst (stadscentrum centraal gedeelte van een stad) (winkelcentrum) (wijkcentrum gebouw
en instelling voor de behartiging van de sociaal-culturele belangen van een stadswijk) (buurtcentrum
centrum waar allerlei activiteiten van en voor de bewoners van een bep. buurt plaatsvinden, syn.
 buurthuis) (gezondheidscentrum openbaar gebouw voor de volksgezondheid) (jongerencentrum)
–– lemma Koenen 1992: 1. middelpunt; 2. (als tweede lid in sam) gebouw of plaats van samenkomst;
3. gespecialiseerde winkel met een zeer groot assortiment (-) (winkelcentrum groot aantal winkels

391

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

bijeen) (wijkcentrum (kerkelijk) verenigingsgebouw ten behoeve van en geplaatst in een wijk, bet. 2.)
(-) (-) (-)
–– lemma Koenen 2006: 1. middelpunt; 2. (als tweede lid in sam) gebouw of plaats van samenkomst;
3. gespecialiseerde winkel met een zeer groot assortiment; 4. binnenstad, stadscentrum (-)
(winkelcentrum groot aantal winkels bijeen) (wijkcentrum verenigingsgebouw ten behoeve van en
geplaatst in een 2wijk) (-) (-) (jongerencentrum gebouw waar waar voor (en vaak door) jongeren allerlei
m.n. culturele activiteiten worden georganiseerd)
–– lemma Van Dale 2015: 1. middelpunt, verenigingspunt; 2. om het middelpunt gelegen deel,
antoniem: marge: het centrum van een stad, van een land, van een dorp; […] 4. punt vanwaar werkingen
uitgaan, resp. waar zij samenkomen […]; 5. instelling, gebouw of plaats van samenkomst […]
(stadscentrum centraal gedeelte van een stad, syn. stadshart, stadskern, binnenstad) (winkelcentrum
groot aantal winkels bij elkaar, bv. in een stadsdeel) (wijkcentrum gebouw en instelling voor de
behartiging van de sociaal-culturele belangen van een stadswijk) (buurtcentrum centrum waar
allerlei activiteiten van en voor de bewoners van een bep. buurt plaatsvinden, synoniem buurthuis)
(gezondheidscentrum openbaar gebouw voor de volksgezondheid) (jongerencentrum jeugdcentrum)
–– etymologie: Centrum is (gezien de uitspraak met een s) in de middeleeuwen ontleend aan het Latijnse
centrum, dat zelf ontleend is aan het Griekse kéntron ‘punt’, waaronder ‘punt van een passer’ en van
daaruit ‘middelpunt’. De stedelijke betekenis is voor het eerst aangetroffen in 1880, de betekenis
‘instelling, gebouw(encomplex)’ in 1921. Mogelijk speelde de samenstelling winkelcentrum in de zin
van ‘winkelgebouwencomplex’ een rol bij het ontstaan van die betekenis. Winkelcentrum kennen we
in die betekenis in ieder geval sinds 1920; het is waarschijnlijk een leenvertaling van AmerikaansEngels shopping centre (voor het eerst aangetroffen in 1898).
 city

–– lemma Van Dale 1914: stad (meer bepaald de oude stad van Londen)
–– lemma Koenen 1916: kern der stad Londen
–– lemma Van Dale 1961: eig. stad, in ‘t bijz. de oude stad van Londen als zakencentrum; vand. dergelijke
centra in andere grote steden waar vnl. winkels en zakenpanden zijn; (geldh.) de Londense geldmarkt
–– lemma Koenen 1966: stad, inz. de binnenstad
–– lemma Van Dale 1992: centrum van een grote stad waar voornamelijk winkels en zakenpanden zijn
–– lemma Koenen 1992: binnenstad
–– lemma Koenen 2006: binnenstad
–– lemma Van Dale 2015: 1. centrum van een grote stad waar voornamelijk winkels en zakenpanden zijn;
2. de oude stad van Londen als zakencentrum; 3. (geldwezen) de Londense geldmarkt
–– etymologie: City is een Engels leenwoord dat zelf via het Franse cité uiteindelijk teruggaat op het
Latijnse civitas, dat oorspronkelijk ‘burgerrecht’ betekende, later ‘deelgebied’ en ‘stad’.
clubgebouw

–– lemma Van Dale 1914: clubgebouw
–– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: clubgebouw
–– lemma Koenen 1966: clubgebouw
–– lemma Van Dale 1992: clubgebouw
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: –– etymologie: De samenstelling clubgebouw is voor het eerst aangetroffen in 1853. Club is in de

achttiende eeuw ontleend aan Engels club, dat in 1670 voor het eerst is aangetroffen in de betekenis

392

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

‘vereniging, sociëteit’ en vlak daarvoor in 1648 als ‘bijeenbehorende groep’. Het is een uitbreiding
bij Middelengels clubbe ‘knots’, als werkwoord ‘met een knots slaan, tot een massa of klomp maken’,
ontleend aan Oudnoors klubba en verwant met Nederlands klomp. Voor de etymologie van gebouw
zie aldaar.
 collectief

–– lemma Van Dale 1914: 1collectief gemeenschappelijk
–– lemma Koenen 1916: vereenigd, gezamenlijk, gerneenschappelijk
–– lemma Van Dale 1961: 1collectief gemeenschappelijk, gezamenlijk, voor of als een geheel geldend
–– lemma Koenen 1966: gezamenlijk, gerneenschappelijk
–– lemma Van Dale 1992: 1collectief 1. voor of als een geheel geldend, syn. gemeenschappelijk,

gezamenlijk; 2. betrekking hebbend op, van de overheid, syn. nationaal
lemma
Koenen 1992: gezamenlijk, gemeenschappelijk
––
lemma
Koenen 2006: gezamenlijk, gemeenschappelijk
––
–– lemma Van Dale 2015: collectief1 1. voor of als een geheel geldend, synoniem gemeenschappelijk,
gezamenlijk; 2. betrekking hebbend op, van de overheid, synoniem nationaal
etymologie:
Het bijvoeglijk naamwoord collectief is in de negentiende eeuw ontleend aan Frans
––
collectif ‘dat wat verzamelt’, teruggaand op Latijn collēctīvus, een afleiding van collēctus, het verleden
deelwoord van colligere ‘verzamelen’, letterlijk ‘samen-lezen’ (lezen betekende oorspronkelijk
‘verzamelen’ en via ‘verzamelen met de ogen’ dan ‘lezen’).
cottage

–– lemma Van Dale 1914: huisje, landhuisje
–– lemma Koenen 1916: klein buitentje, landhuisje
–– lemma Van Dale 1961: huisje, landhuisje
–– lemma Koenen 1966: klein buitentje
–– lemma Van Dale 1992: huisje, landhuisje
–– lemma Koenen 1992: buitenhuisje
–– lemma Koenen 2006: buitenhuisje
–– lemma Van Dale 2015: huisje op het land
–– etymologie: Het rond 1900 uit het Engelse ontleende cottage is niet lang in gebruik geweest in het

Nederlands. Het Engelse woord gaat via middeleeuws-Latijn cotagium ‘hutje’ terug op cota ‘hut’, dat
vermoedelijk ontleend is aan het Proto-Germaanse *kota- ‘huis’.
 cultuur

–– lemma Van Dale 1914: culture, cultuur beschaving, veredeling des geestes, vorming des harten
–– lemma Koenen 1916: cultuur, culture beschaving, ontwikkeling, veredeling
–– lemma Van Dale 1961: cultuur, kultuur 4. beschaving, verfijning van het geestelijk en zedelijk leven,
resp. het daarin bereikte peil, beschavingstoestand
–– lemma Koenen 1966: 3. beschaving, veredeling, ontwikkeling
–– lemma Van Dale 1992: 5. beschaving, ontwikkeling, verfijning van het geestelijk en zedelijk leven,
resp. het daarin bereikte peil, beschavingstoestand; […] 7. het geheel van manifestaties van kunst,
ontspanning en vermaak
–– lemma Koenen 1992: 3. beschaving, stadium, trap, (hoog) punt in beschaving en ontwikkeling;
veredeling, ontwikkeling
–– lemma Koenen 2006: 3. het geheel van geestelijke verworvenheden ve volk, land enz.; beschaving

393

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Van Dale 2015: 6. beschaving, ontwikkeling, verfijning van het geestelijk en zedelijk leven,

resp. het daarin bereikte peil; […] 9. geheel van de manifestaties van kunst, ontspanning en vermaak
–– etymologie: Cultuur is voor het eerst in het Nederlands aangetroffen in 1544 in de betekenis
‘bebouwing van de grond’ en ontleend aan het Franse culture, dat zelf ontleend is aan Latijn
cultūra, via het verleden deelwoord cultus afgeleid van het werkwoord colere ‘verbouwen, bewonen,
vereren’. Vanaf circa 1700 werd het woord in het Frans ook overdrachtelijk gebruikt in de betekenis
‘beschaving’, een betekenis die in 1800 voor het eerst in het Nederlands is aangetroffen.
 dijk

–– lemma Van Dale 1914: aarden wal (vaak met eene steenglooiing versterkt), dienst doende als
waterkeering langs of om eenig water (hooger dan eene kade); (gew.) weg in ‘t algemeen

–– lemma Koenen 1916: waterkeering, aarden dam
–– lemma Van Dale 1961: 1. opgeworpen aarden wal (vaak met een steenglooiing versterkt) die

dienstdoet als waterkering langs of om enig water (hoger dan een kade); 2. (gew.) weg in het
algemeen; […] 4. (Zuidn.) gegraven water, sloot
–– lemma Koenen 1966: opgeworpen waterkering
–– lemma Van Dale 1992: 1. opgeworpen aarden wal (vaak met een steenglooiing versterkt) die
dienstdoet als waterkering langs of om enig water (hoger dan een kade); 2. (gew.) weg in het
algemeen; […] 4. (gew.) gegraven water, sloot
–– lemma Koenen 1992: opgeworpen waterkering
–– lemma Koenen 2006: 1. opgeworpen waterkering
–– lemma Van Dale 2015: 1. opgeworpen aarden wal (vaak met een steenglooiing versterkt) die
dienstdoet als waterkering langs of om enig water (hoger dan een kade); 2. (niet algemeen) weg in het
algemeen; 3. (niet algemeen) gegraven water, sloot; 4. (Belgisch-Nederlands) promenade (2) langs
het strand
–– etymologie: Het erfwoord dijk is voor het eerst aangetroffen rond 1000 in de plaatsnaam Tubindic,
in de betekenis ‘aarden wal’. In het Middelnederlands bestond echter ook nog de betekenis ‘sloot’
(waaraan Engels ditch ontleend is en mogelijk ook to dig), die waarschijnlijk de oorspronkelijke is,
teruggaand op Proto-Germaans *dika- en Proto-Indo-Europees *dheig- ‘steken’. De metonymische
betekeniswisseling valt te verklaren uit het feit dat bij het graven zowel een ‘uitdieping’ als een
‘ophoping’ ontstaat.
 dreef

–– lemma Van Dale 1914: 1. dreef laan, wandelpark, warande, fraaie boschrijke streek
–– lemma Koenen 1916: smalle laan om het vee door te drijven
–– lemma Van Dale 1961: 1. brede landweg; (in eng. zin) niet-openbare weg door bouw- of weiland; 2.
weg met bomen, laan; 3. (in het mv.) landouw, warande, (fraaie) streek
–– lemma Koenen 1966: 1. eig. landweg of laan; bij uitbr. lit. t. landouw, streek, inz. in het mv.
–– lemma Van Dale 1992: 1. brede landweg; 2. (beperk.) niet-openbare weg door bouw- of weiland; 3.
weg met bomen, syn. laan
–– lemma Koenen 1992: 1. landweg of laan; streek (inz in het mv)
–– lemma Koenen 2006: 1. landweg of laan; streek (m.n. in het mv)
–– lemma Van Dale 2015: 1. brede landweg; 2. (in beperkende betekenis) niet-openbare weg door bouwof weiland; 3. weg met bomen, synoniem laan
–– etymologie: Het woord dreef hoort met regelmatige afwisseling van klinkers (ablaut) bij de bronvorm
van drijven en gaat net als de variant drift terug op Proto-Germaans *dribō- ‘weg waarlangs het vee
gedreven wordt’. Omdat dit meestal landelijke wegen met bomen waren kon bij uitbreiding ook een
weg in de stad met regelmatige bomenbeplanting deze naam krijgen, zoals in Haarlem de Dreef.
 394

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

drijvend

–– lemma Van Dale 1914: op een vlot geplaatst
–– lemma Koenen 1916: op het water, in de lucht met den stroom meegaand
–– lemma Van Dale 1961: 1. in sommige verbindingen tgov. vast of zich op het land bevindend
–– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: 1. zich op het water, op een vlot e.d. bevindend, tgov. vast
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: 1. zich op het water, op een vlot e.d. bevindend, antoniem: vast
–– etymologie: Drijvend is het tegenwoordig deelwoord van het werkwoord drijven, dat in het

Middelnederlands als driven de betekenissen ‘bewegen, voortdrijven, verdrijven’ had, teruggaand op
Proto-Germaans *dreiban-. Aangezien het buiten het Germaans niet voorkomt is het waarschijnlijk
een substraatwoord. De betekenis ‘niet zinken’ heeft zich ontwikkeld uit ‘voortdrijven over water’.
droogloop

–– lemma Van Dale 1914: –– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: –– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: –– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: –– etymologie: Droogloop is een samenstelling met loop, in de tegenwoordig niet vaak gebruikte

betekenis ‘doorgang, plaats of ruimte waar of waarlangs gelopen wordt’ (voor het eerst aangetroffen
in die betekenis in de plaatsnaam Hintinlvofe ‘Hindeloopen’ in 822-842), een afleiding van lopen.
Droogloop is waarschijnlijk gevormd met de samenstellingen doorloop ‘doorgang’ en overloop ‘portaal
bij de trap’ in het achterhoofd. De nieuwvorming is voor het eerst aangetroffen in een krantenbericht
over de Bijlmermeer uit 1965.
 flat (flatgebouw) (flatwoning)

–– lemma Van Dale 1914: verdieping van een huis of hotel (-) (-)
–– lemma Koenen 1916: - (-) (-)
–– lemma Van Dale 1961: 1. elk van een aantal gelijke woningen in een groot (huur)huis waarbij alle

vertrekken op een zelfde verdieping liggen en die bijzondere voorzieningen (verwarming, bediening
enz.) hebben; beter soort etagewoning; 2. flatgebouw (flatgebouw gebouw of woningcomplex dat
geheel uit flats (1.) bestaat) (flatwoning woning die een flat is; woning in een flatgebouw)
–– lemma Koenen 1966: 1. flatgebouw; 2. geheel op één verdieping liggende woning in flatgebouw
(flatgebouw gebouw dat uit flats bestaat) (flatwoning flat 2.)
–– lemma Van Dale 1992: 1flat 1. woning waarvan alle vertrekken op één verdieping liggen, deel
uitmakend van een flatgebouw; 2. flatgebouw (flatgebouw gebouw of woningcomplex dat geheel uit
flats1 (1) bestaat) (flatwoning woning in een flatgebouw)
–– lemma Koenen 1992: 1. flatgebouw; 2. geheel op één verdieping liggende wooneenheid in
flatgebouw: tweekamerflat, driekamerflat (a=e) (flatgebouw gebouw dat uit flats bestaat) (flatwoning
flat, bet 2)

395

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

–– lemma Koenen 2006: 1. flatgebouw; 2. geheel op één verdieping liggende wooneenheid in

flatgebouw: tweekamerflat, driekamerflat (flatgebouw gebouw dat uit flats bestaat) (flatwoning flat
(2))
–– lemma Van Dale 2015: flat1 1. woning waarvan alle vertrekken op één verdieping liggen, deel
uitmakend van een flatgebouw […]; 2. flatgebouw; 3. (Surinaams-Nederlands) bungalow (flatgebouw
gebouw of woningcomplex dat geheel uit flats1 (1) bestaat, synoniem appartementsgebouw)
(flatwoning woning in een flatgebouw, synoniem flat1 (1))
–– etymologie: De oorspronkelijke betekenis van het Engelse leenwoord flat was ‘op één verdieping
gelegen woning, etagewoning’ (vergelijk Engels flat ‘vlak’). Het is voor het eerst aangetroffen in de Van
Dale uit 1914, en al snel ontstond ook de samenstelling flatwoning. Via de tussenstap flatgebouw
(voor het eerst aangetroffen in 1926) ontstond vervolgens de louter Nederlandse betekenisuitbreiding
naar ‘gebouw met etagewoningen’; flat in deze betekenis is voor het eerst aangetroffen in de Van Dale
uit 1950.
 garage (parkeergarage)

–– lemma Van Dale 1914: berg- en bewaarplaats voor automobielen en fietsen (-)
–– lemma Koenen 1916: bewaarplaats van automobielen, motor-fietsen, fietsen (-)
–– lemma Van Dale 1961: berg- en bewaarplaats voor automobielen en (motor)fietsen (parkeergarage
garage voor tijdelijke berging, of bij bep. gelegenheden, van auto’s)

–– lemma Koenen 1966: bergplaats van automobielen, [motor]fietsen; autostal (-)
–– lemma Van Dale 1992: 1. berg- en bewaarplaats, stalling voor auto’s en (motor)fietsen; 2. bedrijf

dat bep. diensten (m.betr.t. motorvoertuigen) verleent en reparaties aan motorvoertuigen verricht
(parkeergarage garage voor tijdelijk parkeren van auto’s)
–– lemma Koenen 1992: 1 garage 1. ruimte voor het stallen van inz. auto’s: parkeergarage; 2. bedrijf waar
auto’s e.d. worden gerepareerd en ook wel verkocht (parkeergarage garage waar auto’s voor korte duur
worden gestald)
–– lemma Koenen 2006: 1garage 1. ruimte voor het stallen van m.n. auto’s: parkeergarage; 2. bedrijf waar
auto’s e.d. worden gerepareerd en ook wel verkocht (parkeergarage garage waar auto’s voor korte duur
worden gestald)
–– lemma Van Dale 2015: garage1 1. overdekte berg- en bewaarplaats, stalling voor auto’s en
(motor)fietsen; 2. bedrijf dat bep. diensten (mbt. motorvoertuigen) verleent en reparaties aan
motorvoertuigen verricht (parkeergarage garage1 (1) voor tijdelijk parkeren van auto’s)
–– etymologie: Garage is in de betekenis ‘stalling voor auto’s’ rond 1900 ontleend aan het Frans, waarin
het oorspronkelijk ‘stalling voor spoorwagons’ en ‘het binnenloodsen van schepen in een haven’
betekende. Het is een afleiding van het werkwoord garer ‘binnenloodsen, veiligstellen’, ontwikkeld
uit de Oudfranse maritieme term (se) varer ‘zich verdedigen’. Op zijn beurt is dit ontleend aan het
Germaans, waarschijnlijk via Normandië aan het Oudnoors; het heeft daarmee dezelfde bron als ons
woord bewaren (Proto-Germaans *warōn- ‘behoeden’).
 gazon

–– lemma Van Dale 1914: grasperk
–– lemma Koenen 1916: graszode; groen grasperk of grasvlakte in tuin en bosch
–– lemma Van Dale 1961: onderhouden, geregeld geschoren grasperk
–– lemma Koenen 1966: welonderhouden grasperk
–– lemma Van Dale 1992: goed onderhouden grasperk
–– lemma Koenen 1992: welonderhouden grasperk
–– lemma Koenen 2006: goed onderhouden grasveld
–– lemma Van Dale 2015: goed onderhouden grasperk

396

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

–– etymologie: Het woord gazon is eind achttiende eeuw ontleend aan het Franse gazon ‘grasveld’, eerder
‘kort gras, graszode’, dat ontleend is aan het Frankische (Germaanse) *waso ‘kluit grond met gras’.
gebouw

–– lemma Van Dale 1914: 2. een groot vaststaand bouwwerk, voor zooverre het tot woning of

samenkomst of tot verschillende andere maatschappelijke verrichtingen of doeleinden dient, en meer
of min in kunstvorm is opgetrokken
–– lemma Koenen 1916: een bouwwerk
–– lemma Van Dale 1961: 2. (concr.) hetgeen gebouwd is, bouwwerk van tamelijke of aanzienlijke
grootte en in het alg. vervaardigd van duurzaam materiaal, tot woning, samenkomst of andere
maatschappelijke verrichtingen dienende
–– lemma Koenen 1966: 2. hetgeen gebouwd is, inz. huis, kantoor, fabriek, enz.
–– lemma Van Dale 1992: 2. (concr.) hetgeen gebouwd is, bouwwerk van tamelijke of aanzienlijke grootte
en in het alg. vervaardigd van duurzaam materiaal, dienende tot woning, samenkomst of andere
maatschappelijke verrichtingen, tot berging (een pakhuis, arsenaal), als monument of anderszins
–– lemma Koenen 1992: 2. hetgeen gebouwd is, inz. huis, kantoor, fabriek, enz.
 –– lemma Koenen 2006: 1. iets dat gebouwd is: huis, kantoor, fabriek, kerk, school, enz.; bouwwerk
–– lemma Van Dale 2015: 2. (concreet) hetgeen gebouwd is, bouwwerk van tamelijke of aanzienlijke
grootte en in het alg. vervaardigd van duurzaam materiaal, dienende tot woning, samenkomst
of andere maatschappelijke verrichtingen, tot berging (een pakhuis, arsenaal), als monument of
anderszins
–– etymologie: Gebouw is voor het eerst aangetroffen in 1315-1335 en is een afleiding met het
voorvoegsel ge- (dat hier het verzelfstandigde resultaat van het werkwoord aanduidt) van het
werkwoord bouwen in de betekenis ‘construeren’ (aangetroffen in de veertiende eeuw), eerder
‘verbouwen, (be)wonen’, dat via Proto-Germaans *bū(w)an- ‘ontstaan, zijn’ teruggaat op Proto-IndoEuropees *bheuH- ‘groeien, zijn, wonen’.
gestapeld

–– lemma Van Dale 1914: een gestapelde muur, een droge muur, waarbij de steenen los op elkaar
gestapeld en niet door specie verbonden zijn

–– lemma Koenen 1916: –– lemma Van Dale 1961: (mets.) een gestapelde muur, waarvan de stenen los op elkaar gestapeld en

niet door specie verbonden zijn
–– lemma Koenen 1966: –– lemma Van Dale 1992: (mets.) een gestapelde muur, waarvan de stenen los op elkaar gestapeld en
niet door specie verbonden zijn
–– lemma Koenen 1992: –– lemma Koenen 2006: –– lemma Van Dale 2015: (bij metselaars) een gestapelde muur waarvan de stenen los op elkaar
gestapeld en niet door specie verbonden zijn
–– etymologie: Gestapeld is het verleden deelwoord van stapelen, voor het eerst aangetroffen in 1541
in de betekenis ‘ordelijk op elkaar leggen’ en een afleiding van stapel. Dit woord is zelf voor het eerst
aangetroffen in de gelatiniseerde vorm stapplus in de achtste eeuw. Het gaat terug op de Proto-IndoEuropese wortel *stebh- ‘pijler, stam’ en ontwikkelde zich qua betekenis tot ‘stellage, opslagplek’ en
ook ‘dat wat opgeslagen wordt, gelijksoortige zaken’ (denk aan veestapel).
 397

Woordenboekdefinities en etymologieën
INH

gracht

–– lemma Van Dale 1914: uitgraving in den grond; met water gevuld kanaal, verbindings-, spuikanaal;

ringkanaal rondom eene sterkte, eene vesting enz. als verdedigingsmiddel; kanaal om of door
eene stad; (ook) de straat langs de gracht; (gew. en Zuidn.) sloot in het land, tot afscheiding of tot
ontwatering
–– lemma Koenen 1916: gegraven water
–– lemma Van Dale 1961: 1. (vero.) uitgraving in de grond; 2. met water gevuld kanaal, verbindings-,
spuikanaal; ringkanaal rondom een sterkte, een vesting enz. als verdedigingsmiddel; 3. (in ‘t bijz.)
langs de oevers bebouwd kanaal om of door een stad; vand. de straat langs zulk een gracht […] 6. (gew.
