Graduation work
VOORWOORD

In nummer 2 van 2022 introduceerde het Bulletin KNOB een tweejaarlijkse
rubriek ‘afstudeerwerk’, waarin de studenten die hadden meegedongen naar
de KNOB Stimuleringsprijs 2021 hun onderzoek presenteerden. In dit num­
mer vindt u de tweede editie van die rubriek. Het bevat samenvattingen
van scripties ingezonden voor de KNOB Stimuleringsprijs 2023. De zestien
scripties zijn geschreven aan twee Belgische universiteiten (Katholieke
Uni­versiteit Leuven en Vrije Universiteit Brussel), vier Nederlandse (Rijks­
universiteit Groningen, Technische Universiteit Delft, Universiteit Utrecht,
Universiteit van Amsterdam) en een hogeschool (Inholland Delft). Ze be­
handelen herkenbare architectuurhistorische thema’s als de negentiendeeeuwse arbeiderswoning, plafondontwerpen van Daniel Marot en historisch
glas-in-lood, maar ook aanverwante onderwerpen als de ‘soundscape’ van
de kerken van Christopher Wren, archeologisch erfgoed als herinnerings­
plaats, en – op het snijvlak van de architectuurhistorie en de sociale
geschiedenis – de speeltuin tussen 1878 en 1978.
De KNOB Stimuleringsprijs leidt tot meer. Het afstudeeronderzoek van
Sara Duisters over kunststof gevels resulteerde al in een publicatie in het
recente themanummer Post 65. Winnaar van de Stimuleringsprijs 2023
Lara Reyniers schreef voortbouwend op haar afstudeeronderzoek voor het
huidige nummer samen met Stephanie Van de Voorde en Ine Wouters
een artikel over de omgang met afbraakmaterialen in Brussel in de periode
1860-1940. Daarmee is dit nummer bijna volledig gevuld met het werk van
jonge vakgenoten. In de bijdrage van Reyniers et al staan nu eens niet de
creatie en bouw van architectuur centraal, maar de afbraak ervan, en dan
met name het beleid ten aanzien van het sloopafval. De behandelde periode
was er een van grootschalige stedelijke vernieuwing die veel afval opleverde,
Hoe de Brusselse overheid hiermee omging is interessant, zeker ook in het
huidige tijdsgewricht, waarin sloop en sloopafval – nu vanuit een duurzaam­
heidsoogpunt – opnieuw in de aandacht staan.
 B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

waaronder puin, bijzondere bouwfragmenten en van alles daar tussenin.
De redactie
1

CATHELIJNE VAN ANDEL

BUREAU PARKSTAD EN DE STEDELIJKE VERNIEUWING VAN AMSTERDAM NIEUW-WEST
Stadshistorisch onderzoek naar beleid, proces en uitvoering tussen 1999-2008

Projectbureau Parkstad, ontwikkelingsplan Richting
ParkStad 2015 uit 2001 (Stadsarchief Amsterdam)

Universiteit van Amsterdam, Master Stads- en
Architectuurgeschiedenis
Begeleider: prof. dr. Gabri van Tussenbroek
Jaar van afstuderen: 2022

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

2

In 1999 riep de gemeente Amsterdam Bureau Parkstad in
het leven voor de stedelijke vernieuwing van de Westelijke
Tuinsteden: de wijken Bos en Lommer, Slotermeer, Slotervaart, Geuzenveld, Overtoomse Veld en Osdorp. Tegenwoordig vallen de wijken, met uitzondering van Bos en Lommer,
onder stadsdeel Nieuw-West. De Westelijke Tuinsteden zijn
gebouwd in de periode 1951-1965 en waren na oplevering
razend populair bij bewoners. Vanaf de jaren tachtig gingen
de wijken sociaal en fysiek echter flink achteruit. Om de negatieve spiraal te doorbreken stelde Bureau Parkstad in
2001 een ambitieus ontwikkelingsplan op: voor 2015 zouden
de wijken moeten verstedelijken en verdichten en zou een
groen woongebied worden omgetoverd tot bruisend centrum.
 Bureau Parkstad, de woningcorporaties, lokale politiek,
monumentenzorgers en bewoners hadden echter verschillende ideeën over de manier waarop de stedelijke vernieuwing moest plaatsvinden. Bovendien ontstonden er problemen met de financiering, waardoor het project in 2008
strandde. In 2020 werd het archief van Bureau Parkstad
toegankelijk en werd het mogelijk deze recente geschiedenis te analyseren. De hoofdvraag van dit onderzoek luidt:
welke factoren zijn bepalend geweest voor de ruimtelijke
vernieuwing van Nieuw-West onder Bureau Parkstad in de

periode 1999-2008? Het beleid, de uitvoering en het proces
van de stedelijke vernieuwing staan hierbij centraal. Het
archief van Bureau Parkstad bevat jaarverslagen, notulen
van bestuurs- en managementvergaderingen en correspondentie met corporaties. Om ook het perspectief van de
corporaties, monumentenzorg en bewoners in het onderzoek te kunnen verwerken, zijn negen interviews met sleutelpersonen gehouden.
 Uit het onderzoek blijkt dat vier factoren bepalend zijn
geweest voor de gerealiseerde stedelijke vernieuwing. Ten
eerste de machtsverhoudingen tussen Bureau Parkstad,
stadsdelen, corporaties, lokale politiek, monumentenzorg
en bewoners. Vanwege de politieke urgentie achter de stedelijke vernieuwing had Bureau Parkstad een ijzersterke
positie in het bepalen van de koers. Het sloot een gelegenheidscoalitie met de stadsdelen en met de corporaties die
het merendeel van de woningvoorraad bezaten. Ten tweede werd met het nieuwe ideaal van de ‘parkstad’ een streep
gezet door het tuinstadkarakter. Parkstad zou een hoogstedelijk gevarieerd leefmilieu worden met verschillende
centra. De uitvoeringsplannen waren gericht op verstedelijking, verdichting en differentiatie van de inkomenssamenstellingen. Ten derde gaven discussies over erfgoed
richting aan de uitvoering. Op basis van onderzoeksrapporten en strategische politieke keuzes werden een waardenkaart en beschermd stadsgezicht vastgesteld. De invloed
van bewoners uitte zich in creëren van draagvlak voor erfgoed, afdwingen van participatie en inhoudelijke aanvullingen op uitvoeringsplannen. Ten vierde was de financiering
een cruciale factor voor de vernieuwing. Rond 2005 vielen
de opbrengsten van de woningmarkt tegen en door een
veranderd politiek klimaat stopte de financiering. De gemeente trok zich terug en droeg de verantwoordelijkheid
over aan de corporaties. De doorstart zou kort daarna echter opnieuw vastlopen door de kredietcrisis. In 2008 waren
de (ruimtelijke) resultaten van de stedelijke vernieuwing
beperkt. De parkstadambities verdwenen tijdens de crisisjaren echter niet van tafel en echoën tot op heden door in
de planvorming voor Nieuw-West.
CATHELIJNE VAN ANDEL MA rondde na de master aan de
Universiteit van Amsterdam ook de Master Heritage Studies
aan de Vrije Universiteit Amsterdam af. Ze werkt als
zelfstandig architectuurhistoricus en erfgoedadviseur.
Deze scriptie werd door het Nationaal Renovatie Platform
genomineerd voor de NRP Scriptieprijs 2022.
 (cathelijnevanandel@hotmail.com)
scripties.uba.uva.nl/search?id=c6517038

Rond 19 v.Chr., tijdens hun veldtochten in Germania, vestigden de Romeinen hun militaire kampen op de heuvels van
Nijmegen. Vanaf dat moment werd Nijmegen een van de
belangrijkste legerkampen aan de Limes. Ongeveer tweeduizend jaar later staat deze vroegere grens van het
Romeinse Rijk op de Werelderfgoedlijst van UNESCO met
negentien vindplaatsen in Nederland, waarvan vijf in en
rond Nijmegen. De historische kennis die in deze locaties
besloten ligt, roept een culturele herinnering op en maakt
onderdeel uit van een lokale identiteit. De vindplaatsen representeren deze identiteit echter niet bovengronds.
In deze scriptie is onderzocht hoe de ondergrondse geschiedenis op de UNESCO -locaties vertaald kan worden in
het huidige stedelijke weefsel, zodat deze plekken een
duurzame betekenis kunnen krijgen voor de stad en haar
inwoners. Om de ontwerpmogelijkheden te demonstreren,
zijn drie van de Nijmeegse UNESCO -locaties via de Dutch
Layer Approach (water, infrastructuur en bouwwerken) in
de Romeinse en de huidige tijd met elkaar vergeleken.
Het onderzoek bouwt voort op de Limes Atlas uit 2005,
waarin Robert Broesi met referenties tien manieren om te
ontwerpen met archeologisch erfgoed categoriseerde.
 Denk bijvoorbeeld aan een gehele reconstructie, onderscheid in materialisatie of een simpele markering van de
plek. In de scriptie is met de door Broesi gecategoriseerde
methoden een uitgewerkt ontwerp gemaakt voor de Limes
in Nijmegen. Daarbij is getracht op deze methoden te reflecteren door ze ontwerpend te testen. Het doel was om
hiermee een duidelijke aanpak voor ontwerpen met archeologisch erfgoed te ontwikkelen. Het gebruik van Broesi’s ontwerpmethoden leidde tot creativiteit, maar liet ook
zien dat in het ontwerpproces meer elementen van belang
zijn. De belangrijkste bevindingen waren dat toevoegingen

MAX CORBEEK

THE SOLUTIONS ARE UNDER THE SOIL
Activating the UNESCO archaeological sites of the Lower
Germanic Limes in Nijmegen by creating sustainable places
for the cultural memory
Technische Universiteit Delft, Master Stedenbouw
Begeleiders: dr. ir. Gerdy Verschuure-Stuip en
dr. Fransje Hooimeijer
Jaar van afstuderen: 2023
nodig zijn aan Broesi’s manieren om zichtbaarheid te creëren, dat interactie moet plaatsvinden met zintuigen en activiteiten om historisch bewustzijn te stimuleren, en dat de
locatie een milieuvriendelijke en blijvende impact moet
hebben om in de gemeenschap te kunnen functioneren.
Hiervoor was het van belang om gebruik te maken van wat
bewoners beschouwen als erfgoed en welke kansen zij zien
om een dialoog te starten. In samenwerking met de gemeente Nijmegen werden hiervoor een vragenlijst opgesteld en een ontwerpworkshop gegeven.
Dit onderzoek geeft aan dat oplossingen voor de huidige
uitdagingen echt onder de grond liggen en dat de archeoloog eerder moet aanschuiven in het ontwerpproces om te
inspireren met toekomstbestendige mogelijkheden uit de
geschiedenis.
IR. MA X CORBEEK is onlangs begonnen bij OMGEVING in
Antwerpen. Hij ontwerpt hier aan de verduurzaming van de
openbare ruimte, geïnspireerd op de geschiedenis van de
plek, en werkt daarmee op het snijvlak van stedenbouwkunde
en landschapsarchitectuur.
 Kaart van Nijmegen-Oost
met een selectie van
verschillende methodes
voor het tonen van het
Romeinse Unesco-wereld­
erfgoed (tekening auteur,
2023)

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

https://repository.tudelft.nl/
islandora/object/
uuid:b76ce2dc-f034-49e88f64-7272a19ab66e

3

MELANIE DUIJN

KUNSTHISTORIE ALS BRON VOOR INRICHTING
EN BEPLANTING
Afstudeeronderzoek naar maatregelen om de parkhistorische
waarden van buitenplaats Elswout te verhogen aan de hand
van kunsthistorische bronnen
Buitenplaats Elswout in Overveen is vanaf de aanleg veelvuldig afgebeeld door kunstenaars. De huidige beheerder
Staatsbosbeheer wilde weten welke betekenis kunsthistorische bronnen kunnen hebben voor de inrichting en beplanting van de buitenplaats. Kunsthistorische bronnen
maken momenteel amper onderdeel uit van de historische
analyse. Het doel van dit onderzoek was te onderzoeken of
kunsthistorische bronnen gebruikt kunnen worden voor
het bepalen van de parkhistorische waarden en zo van betekenis kunnen zijn voor het opstellen van beplantings- en
inrichtingsmaatregelen.
Het onderzoek is een combinatie van kunsthistorische
analyse en het opstellen van een advies voor een praktisch
inrichtings- en beplantingsplan. Het richt zich op kunsthistorische bronnen tussen 1746-1799 en tuinontwerpen
(1746-1781) van een onbekende architect en van tuinontwerpen die Johann Georg Michael maakte tussen 1781 en
1796. De onderzoeksmethode bestaat uit bestudering van
literatuur en bronnen op het gebied van parkhistorie en
kunstwerken, als ook van de visie en ambitie van Staatsbosbeheer met betrekking tot de parkhistorische waarden.
 Uit het onderzoek blijkt dat de topografische bronnen,
het materiaalgebruik en kunsthistorische informatie merendeels met elkaar overeenstemmen. Geconcludeerd kan
dan ook worden dat de geselecteerde kunstwerken in grote
mate representatief zijn voor Elswout in de achttiende
eeuw. Op basis van de kunsthistorische bronnen is een advies geschreven dat kan leiden tot een passend beplantings- en inrichtingsplan. Aan de hand van een beslisboom
is bepaald of een maatregel voor inrichting en beplanting

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

4

Hogeschool Inholland Delft, Landscape and Environment
Management, specialisatie natuur en landschap.
Begeleiders: ir. Joost van der Linden (Staatsbosbeheer)
en Jan de Rooij BSc (Hogeschool Inholland)
Jaar van afstuderen: 2022

de parkhistorische waarde vergoot. De landschapselementen en maatregelen die hieraan positief bijdragen, zijn
meegenomen in het advies. Om een voorbeeld te geven. Op
de kunstwerken komt een markante solitaire boom (de
Wonderboom) voor, met zichtlijnen en taferelen met afwisselende beleving. Deze landschapselementen komen terug
in het beplantingsadvies door de aanplant van een nieuwe
Wonderboom (witte abeel, Populus alba) en door het verwijderen/snoeien van rododendrons om oude zichtlijnen te
herstellen en sfeerwisselingen aan te brengen.
Een ander voorbeeld is de Engelse vijver. Hiervoor zijn,
naast geometrie, variatie in vorm en sfeer van de tuin essentieel. Deze komen terug in de eigentijds vormgegeven
schulpvijver, het aanpassen van de beplanting, het omleggen van het wandelpad en het inmaaien van een wandelpad.
Uit het onderzoek is gebleken dat kunstwerken een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan het vaststellen van
parkhistorische waarden en kunnen worden meegenomen
in inrichtings- en beplantingsplannen. Echter, hoe meer
symboliek, hoe minder bruikbaar ze voor dit doel zijn.
Kunstwerken zullen daarom altijd vergeleken moeten worden met topografische bronnen om de juistheid ervan te
verifiëren.
 ING. MELANIE DUIJN werkt sinds haar afstuderen bij de
opleiding Landscape en Environment Management
aan de Hogeschool Inholland in Delft. Zij doet onderzoek naar
stadsnatuur en geeft les in onder meer soorten­kennis,
cultuurhistorie en monitoring.
(melanie.duijn1995@gmail.com)
Uitzicht op de Engelse vijver en het huis in 2022
Jan de Beijer, ‘Gezigt van het Duin over de
Voliere van het huis Elswoud bij Haarlem.
dt. July. 1746’, gewassen pentekening, 1746,
ontwerp van onbekende architect
Gezicht vanaf het Grote Stuk op de voormalige
plek van de Wonderboom in 2022
Adrianus Serné, ‘Gezicht op de Hofstede
Elswoud by Overveen’, tekening in zwart
krijt en grijs penseel, 1795, ontwerp van
G.J. Michael
(foto’s auteur, RB Universiteitsbibliotheek
Leiden, RO Noord-Hollands Archief)

Ton Lanz, SBC -gebouw
in Zwijndrecht, 1975;
een voorbeeld van
een bouwwerk van
glasvezelversterkt
polyester dat niet is
gesloopt (Regionaal
Archief Dordrecht)

SARA DUISTERS

GEVELS VAN GLASVEZELVERSTERKT POLYESTER IN NEDERLAND 1959-1983
Universiteit van Amsterdam, Bachelor Kunstgeschiedenis
Begeleider: prof. dr. Gabri van Tussenbroek
Jaar van afstuderen: 2022 (bachelor), 2024 (master)
architectuur, omdat de verwachting was dat het materiaal
grote veranderingen teweeg zou gaan brengen.
Door de toepassing in schepen, vliegtuigen en auto’s had
GVP tijdens de Tweede Wereldoorlog bekendheid gekregen
als een sterk materiaal. Na de oorlog zochten producenten
naar nieuwe afzetmarkten. Deze vonden ze in de woningbouw, waar veel behoefte bestond aan kennis over het materiaal, vooral bij de ontwikkeling van de systeembouw.
Daarnaast dachten architecten na over nieuwe vormen van
wonen. Door te werken met het lichte GVP konden ze huizen
ontwerpen die makkelijk waren aan te passen aan de behoeftes van bewoners. Ook waren sommige architecten van
mening dat het uiterlijk van gebouwen moest veranderen.
De gebruikelijke rechthoekige structuren behoorden volgens hen bij de oude architectuur. Zij ontwierpen gebouwen met experimentele vormen, iets wat mogelijk was door
het gebruik van GVP.
 SARA DUISTERS MA volgde aan de Universiteit van
Amsterdam de master Redacteur/editor en houdt zich
bezig met de mogelijkheden die taal biedt om de
architectuur- en kunstgeschiedenis voor een groter publiek
toegankelijk te maken. (saraduisters98@hotmail.com)
SARA DUISTERS bewerkte haar bachelorscriptie eerder tot
het artikel ‘Kunststof dromen. Gevels van glasvezelversterkt
polyester in Nederland’, Bulletin KNOB 122 (2023) 4, 60-71.
B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

Toen er na de Tweede Wereldoorlog een tekort aan woningen was, werd in de architectuur geëxperimenteerd met
dragende gevels en gevelelementen van kunststof. Glas­
vezelversterkt polyester (GVP) speelde hierbij een belangrijke rol. Door het lichte gewicht en de enorme draagkracht
was het materiaal ideaal om mee te bouwen. De meeste
Nederlandse voorbeelden van gebouwen met een gevel van
GVP zijn inmiddels gesloopt. Een belangrijke reden hiervoor
is dat binnen de erfgoedsector en onder architectuurhis­
torici weinig waardering is geweest voor kunststof architectuur. Hierdoor bestaat er weinig kennis over het restaureren van gebouwen waarin GVP is verwerkt. Over het
gebruik van kunststofmaterialen als GVP in de Nederlandse
architectuur is nog weinig geschreven. Met de toenemende
aandacht voor erfgoed gebouwd na 1965 lijkt het tij voor de
kunststof architectuur echter te keren.
De scriptie ‘Gevels van glasvezelversterkt polyester in
Nederland 1959-1983’ geeft een eerste inventarisatie van
bouwwerken waarvan de gevels van GVP zijn gemaakt.
 Daarbij wordt de geschiedenis van het gebruik van GVP belicht: wat waren de vroegste voorbeelden van GVP -architectuur en binnen welke maatschappelijke context kozen architecten ervoor kunststof in hun gebouwen te gebruiken?
Omdat de beschikbare bronnen over het onderwerp beperkt zijn, werden voor het onderzoek vooral krantenartikelen en vakbladen uit de jaren vijftig tot en met tachtig gebruikt. Journalisten schreven toen vaak over kunststof

5

Landhuis in stijl van de Hollandse neorenaissance op
landgoed Grootstal (foto Goedele Monnens)

WILLEMIJN TER HART-KOOPAL

GROOTSTAL: HET LANDGOED ALS SITOPIA
Een onderzoek naar de transformatie van een gedegradeerd en

gesloten agrarisch landschap tot eenentwintigste-eeuws
voedsellandschap
Rijksuniversiteit Groningen, Master Kunst- en Cultuur­
wetenschappen, specialisatie Landschapsgeschiedenis
Begeleiders: prof. dr. Hanneke Ronnes en prof. dr. Erik A. de Jong
Jaar van afstuderen: 2022

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

6

Dit onderzoek verbindt de actuele voedselproblematiek
met innovatieve lokale voedselproductie op particuliere
landgoederen. Landgoederen vervulden oorspronkelijk een
belangrijke functie als voedsellandschap. In de twintigste
eeuw is deze historische functie om op een innoverende
manier voedsel te produceren echter verdwenen of ten
prooi gevallen aan specialisatie, schaalvergroting of intensivering. Anno 2022 is sprake van een herwaardering van en
een voorzichtige ontwikkeling naar kleinschaligere lokale
voedselproductie op landgoederen. Een voorbeeld daarvan
is Grootstal. Dit landgoed is momenteel in transformatie
van een gedegradeerd en gesloten agrarisch landschap
naar een eenentwintigste-eeuws voedsellandschap. Dit
onderzoek maakt allereerst de betekenis van het particuliere landgoed als voedsellandschap door de eeuwen heen
inzichtelijk. Daarnaast is onderzocht of de ontwikkeling van
landgoed Grootstal tot een eenentwintigste-eeuws voedsellandschap als voorbeeld kan dienen voor de ontwikkeling van andere landgoederen tot sitopia’s. Sitopia is een
Grieks woord dat voedselplek betekent: sitos is voedsel en
topos is plek.
 Op basis van interviews met vier experts in agrarisch landgoedbeheer, innovatieve voedsellandschappen en particulier grondbezit is een breed inzicht verkregen in historische
en toekomstige voedselproductie op landgoederen. Daarnaast is literatuuronderzoek, archief- en kadasteronderzoek, kaartanalyse en toponymie ingezet om een historische landschapsanalyse te maken van landgoed Grootstal.
Aan de hand van het ‘voedselvaardighedenmodel’ (2019)
van emeritus hoogleraar toegepaste filosofie Michiel Korthals en de ‘meervoudige waardenbenadering’ (2015) van
emeritus hoogleraar Duurzaam Ondernemen Jan Jonker
zijn vervolgens drie innovatieve voedselsystemen op landgoed Grootstal kwalitatief geanalyseerd: regeneratieve
demonstratie boerderij Bodemzicht, CSA zelfoogstmoestuin Het Heerlijke Land en voedselbos De Heerlijke Bosgaard.
Uit het onderzoek blijkt dat de voedselproductie op landgoederen door de tijd heen heeft bijgedragen aan een
voedselsysteem dat op steeds grotere schaal functioneerde, van eigen consumptie tot wereldmarkt. Innovatieve
teelttechnieken, nieuwe vruchtsoorten en groenten- en
vruchtvariëteiten zijn op landgoederen geïntroduceerd,
toegepast en ontwikkeld met, tot aan de industrialisatie
van de landbouw, een positief effect op de vruchtbaarheid
van het landschap en de gezondheid van het menu. De beheerkeuzes voor het voedsellandschap werden eeuwenlang
door de landgoedeigenaar gemaakt op basis van eigen
voedselbehoeften, sociale status, innovatief vermogen,
jachtmogelijkheden, natuurschoon en economisch belang.
Landgoed Grootstal laat andere (particuliere) landgoederen en gebiedscoöperaties zien hoe landgoederen vorm
kunnen geven aan en onderdeel kunnen zijn van een nieuwe
lokale voedselcultuur. De analyse van de drie innovatieve
voedselsystemen heeft inzichtelijk gemaakt dat het eenentwintigste-eeuwse voedsellandschap op het particuliere
landgoed Grootstal, door natuurcultuur als uitgangspunt te
nemen en optimale synergie van het landgoedmodel na te
streven, gezonder, biodiverser en inclusiever zou kunnen
worden.
 WILLEMIJN TER HART MA werkt als hoofd bureau bij de
Koninklijke Vereniging voor Tuin- en Landschapsarchitectuur
(NVTL) in Amsterdam. Daarnaast is ze initiatiefnemer van
platform Slow Flowers Nederland. Zij won in 2023 de eerste
NTs-scriptieprijs van de Nederlandse Tuinenstichting en
bewerkte haar scriptie tot het artikel ‘Het landgoed als
sitopia’ voor stichting Kastelen, Buitenplaatsen en Land­
goederen (sKBL) (www.skbl.nl/het-landgoed-als-sitopia/).
(willemijn@flowerstories.nl)
https://www.rug.nl/research/kenniscentrum-landschap/
voor-studenten/masterscripties/2022-mascr-grootstallandgoed-sitopia-w-hart-koopal.pdf

Daniel Marot (1661-1752) heeft een belangrijke rol gespeeld
bij de verspreiding van de stijl die aan het hof van de Franse
koning Lodewijk XIV was ontwikkeld. De betekenis van Marot
wordt door architectuur- en interieurhistorici zonder meer
erkend, maar toch ontbreekt een compleet overzicht en
een goed begrip van zijn veelzijdige oeuvre. Dit scriptieonderzoek werpt licht op een van de vele onderdelen van
Marots werk: zijn plafondontwerpen. Momenteel zijn er van
hem dertig prenten en 32 tekeningen met plafondontwerpen bekend. Daarnaast zijn er diverse bestaande plafonds
waarvan het ontwerp aan Marot wordt toegeschreven. De
getekende en uitgevoerde plafonds zijn systematisch gecategoriseerd en geanalyseerd op basis van stilistische kenmerken en de achtergrond van de opdrachtgever. Door middel van deze analyse kon worden vastgesteld wat Marots
plafondontwerpen karakteriseert en in hoeverre deze binnen de Republiek als vernieuwend kunnen worden gezien.
 Marot ontwierp zowel geschilderde plafonds als stucwerkplafonds. Een combinatie van de twee technieken
kwam ook geregeld voor. Het valt op dat Marot bij zijn plafondontwerpen, ongeacht de betreffende techniek, werkte
met vier standaardstructuren: plafonds met een algehele
beschilderde illusie; plafonds met een beschilderde illusie
die is omgeven door een ornamentele rand; plafonds in een
koepel of met een koof; en ornamentele plafonds zonder
enige perspectiefillusie. Veel van de stijlelementen uit
Marots plafondontwerpen waren al eerder in de Republiek
geïntroduceerd door middel van Franse prenten en waren
op zichzelf dus niet nieuw. Kenmerkend voor Marot was de
harmonische afstemming van de plafondontwerpen met
de vormgeving van de rest van de ruimte. Hij was de eerste
ontwerper in de Republiek die alle elementen van het interieur in samenhang met elkaar ontwierp.
DORIS HATTINK

LOOKING UP AND BEYOND
Daniel Marot’s ceiling designs and their commissioners
Universiteit Utrecht, Research Master Art History
Begeleider: dr. Eloy Koldeweij
Jaar van afstuderen: 2022
Marot leverde zijn plafondontwerpen voor drie soorten
opdrachtgevers: de stadhouderlijke familie, de StatenGeneraal, en de adel en het patriciaat. Zijn vroegere werk
voor koning-stadhouder Willem III en koningin Mary II heeft
grote invloed gehad op zijn latere projecten. Uit verschillende van Marots opdrachten voor de Staten-Generaal en
de leden van de adel en het patriciaat, waarvan de meesten
dateren uit het Tweede Stadhouderloze Tijdperk (17021747), blijkt dat daarbij de interieurs en dus ook de plafonds
van de voormalige koning-stadhouder zijn nagevolgd. De
opdrachtgevers hebben met hun interieurs willen aantonen dat ook zij een aanzienlijk kapitaal en een zekere macht
bezaten. Het is niet voor niets dat zij daarbij Daniel Marot
inschakelden: de gerenommeerde ontwerper die zijn prentwerk zowel voor als na het overlijden van Willem III onder­
tekende met ‘D. Marot Architekt van de Koning van Groot
Bretagnie’.
 DORIS HATTINK MA is zelfstandig onderzoeker. Momenteel
werkt zij als hoofdauteur aan een publicatie over Daniel
Marot waarin een overzicht wordt gegeven van zijn
ontwerpen voor kastelen en buitenplaatsen.
(doris.hattink@live.nl)
Daniel Marot, ontwerp
voor een plafond met
een illusionistische
beschildering, gewassen
tekening, ca. 1712
(The Metropolitan
Museum of Art, New York)

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

7

Interieur van de Londense
parochiekerk St Stephen
Walbrook met centrale
koepel, ontworpen door
Christopher Wren na de
brand van 1666
(foto Mark J. Kirby, 2018)

MARIJKE HOUVENAGHEL

CHRISTOPHER WREN AND THE 17TH-CENTURY
‘AUDITORIUM CHURCH’
A theoretical fallacy or a proof of concept?!
KU Leuven, Master Ingenieurswetenschappen

Begeleiders: prof. dr. Krista De Jonge, prof. dr. Anne-Françoise Morel,
prof. dr. Monika Rychtarikova en drs. Yannick Sluyts
Jaar van afstuderen: 2022

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

8

De discipline die zich richt op ruimteakoestiek is relatief
jong en wordt pas recentelijk toegepast op historische gebouwen. Tegenwoordig maken geavanceerde computermodellen het mogelijk om de historische ‘soundscape’ van
ruimten virtueel te reconstrueren. Er is een groeiende interesse in dit immateriële aspect van ons erfgoed, naast het
visuele en tastbare. Bovendien is het herbestemmingsvraagstuk van kerkgebouwen actueler dan ooit. Het begrijpen van de historische en huidige akoestische prestaties
van deze kerken is daarbij van cruciaal belang.
 Deze thesis richt zich specifiek op Christopher Wren
(1632-1723), de Britse wetenschapper-architect die bekendstaat om zijn ontwerp van St Paul’s Cathedral in Londen en
zijn betrokkenheid bij de wederopbouw van 52 Londense
parochiekerken na de brand van 1666. Deze kerken werden
ontworpen voor de Anglicaanse liturgie, met de preek en
het gesproken woord als centrale elementen. Wren deelde
aan het einde van zijn loopbaan zijn inzichten en ervaringen
met kerkontwerpen in zijn Letter to a friend on the commission for building fifty new city churches uit 1711. In dit
onderzoek staan zijn adviezen op het gebied van opzet van
de ruimte en akoestiek centraal. Heeft Wren zijn kerken
daadwerkelijk zowel visueel als akoestisch optimaal ontworpen, zoals hij beweerde, en werden deze aspecten als
prioriteiten beschouwd in zijn ontwerpen? Om dat te kunnen bepalen, is de invloed van de Anglicaanse Kerk en van
conflicten tussen puriteinen en de High Church op Wrens

kerkontwerpen onderzocht. Tevens is de toenmalige kennis
van akoestiek bestudeerd, waarbij opvalt dat geluidsvoortplanting destijds werd vergeleken met de verspreiding van
licht, wat sterk afwijkt van hedendaagse inzichten.
Vervolgens is ingezoomd op de casus van de St Stephen
Walbrook uit 1678. In architectonisch opzicht vertonen deze
en andere van zijn parochiekerkontwerpen sterke gelijkenissen met de centraalbouwplattegronden van Nederlandse gereformeerde kerken, waarmee de priester dichter
bij zijn toehoorders kwam te staan en de hele congregatie de mis beter kon zien en horen. Voor de analyse van
de akoestiek werd de zeventiende-eeuwse toestand van St
Stephen Walbrook digitaal gereconstrueerd met behulp
van historische plattegronden en interieurtekeningen, en
nauwkeurige opmetingen ter plaatse. Dit reconstructiemodel is vervolgens omgezet in een akoestisch model dat is
gekalibreerd met eigen akoestische metingen.
 Uit de analyse zijn vijf scenario’s voortgekomen die zijn
getest met behulp van akoestische software. Dit heeft
aangetoond dat, rekening houdend met de zeventiendeeeuwse kennis van akoestiek, Wrens expertise op dit gebied
aanzienlijk accuraat lijkt te zijn geweest en zijn ontwerp­
aanbevelingen op zowel visueel als akoestisch vlak waar­
devol konden zijn voor kerkontwerpen. Bovendien zijn in­
teressante inzichten verkregen met betrekking tot de
akoestische prestaties van kerkmeubilair en koepels.
Benieuwd naar de historische soundscape van de zeventiende-eeuwse Londense parochiekerk? Luister naar de simulatie van een zeventiende-eeuwse preek (met toeschouwers) in St Stephen Walbrook via:
architectuur.kuleuven.be/perspectives-architecture-distant-past/research/research

IR. ARCH. MARIJKE HOUVENAGHEL volgt de Advanced
Master genaamd Master of Conservation of Monuments
and Sites aan het RLICC van de KU Leuven en werkt aan
een publicatie over de besproken thesis.
 (marijke23.houvenaghel@gmail.com)

JOËLL TEN HOVE

RELIGIEUS ERFGOED ALS PLACEMAKER VOOR DORPSKERNEN

TU Delft, Faculteit Bouwkunde,

Een toolbox met ontwerpmogelijkheden voor de revitalisering van krimpregio’s
in Nederland door leegstaand religieus erfgoed en de omringende publieke
ruimte van de dorpskern aan te pakken

departement Urbanism
Begeleiders: dr. ir. G.A. Verschuure-Stuip
en dr. ir. S.C. van der Spek
Jaar van afstuderen: 2022

Een op de vijf gemeenten in Nederland verwacht een populatiekrimp tegen het jaar 2050. Vooral plattelandsgemeenten hebben moeite de negatieve effecten van krimp het
hoofd te bieden. Met een afname van voorzieningen, zoals
een supermarkt, bakker of buurthuis, en een toename van
leegstand lopen dorpse gemeenschappen kans uit elkaar
te vallen. Tegelijkertijd raakt een groeiend aantal kerkgebouwen in Nederland buiten dienst en dreigt leegstand van
deze gebouwen. Momenteel zijn er in Nederland al meer
dan vijftienhonderd kerken getransformeerd of herontwikkeld naar een andere functie. De verwachting is dat binnen
dertig jaar nog eens drieduizend kerkgebouwen leeg komen
te staan. Hier ligt een kans om de maatschappelijke waarde
van de kerk voor haar omgeving te benutten. Door kerken in
dorpen in te zetten voor het stimuleren van de lokale economie, het samenbrengen van bewoners en het versterken
van de lokale gemeenschap, kan het kerkgebouw opnieuw
het kloppend hart van het dorp worden.
 In dit afstudeerproject is onderzocht hoe religieus erfgoed kan worden ingezet om dorpskernen te revitaliseren
en de leefbaarheid en sociale cohesie in dorpen te versterken. Eerst is gekeken naar de negatieve effecten van plattelandskrimp en de ervaring hiervan door bewoners en gemeenten. Daarbij is teruggegrepen op de oorspronkelijke
rol van het kerkgebouw in het dorp – een rol die veel breder
is dan alleen die van religieuze contemplatie. Mogelijke
ontwerpingrepen met betrekking tot de opgaven zijn samengevat in een toolbox. De ontwerpingrepen zijn onder-

verdeeld in de hoofdthema’s faciliteit, mobiliteit, identiteit
en communiteit, en bestaan uit ruimtelijke inpassingen in
en rond kerkgebouwen. Vervolgens is geanalyseerd waar het
momenteel leegstaande religieus erfgoed zich bevindt en
waar dit raakt aan de grootste problematiek rond plattelandskrimp. Hieruit is een drietal dorpskernen met een leegstaand kerkgebouw gekozen, waarvoor met behulp van de
ontwerpingrepen uit de toolbox een ontwerp is gecreëerd.
De belangrijkste conclusie van deze thesis is dat het zeker mogelijk is om met een succesvolle herontwikkeling van
het kerkgebouw dorpskernen een nieuwe impuls te geven.
Hierin is het combineren van verschillende functies in en
rond de kerk essentieel. De haalbaarheid van een herontwikkeling is vaak het grootste euvel. Placemaking, oftewel
het in ‘samenschap’ ontwikkelen, functiemenging en kruisbestuiving dragen bij aan de haalbaarheid van een business­
case. Het is vooral van belang om zo snel mogelijk te beginnen: hoe langer een kerkgebouw leeg staat, hoe hoger de
onderhoudskosten en hoe lastiger het wordt een haalbare
businesscase te realiseren.
 JOËLL TEN HOVE werkt als stedenbouwkundige bij de
gemeente Den Haag. Hiernaast is hij betrokken bij meerdere
herontwikkelingen van kerkgebouwen en denkt hij graag
mee over nieuwe ideeën. (joell.tenhove@gmail.com)
https://repository.tudelft.nl/islandora/object/
uuid%3Aaa8451b4-3bc3-44c1-b671-d3f45cfa7e25

COMMUNITY

De verschillende thema’s waaruit
de toolbox met ontwerpmogelijkheden
is opgebouwd: faciliteit, mobiliteit,
identiteit en communiteit

FACILITY

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

MOBILITY
IDENTITY

9

AGNES KOOIJMAN

AN ARCHITECTURAL, UNIVERSAL LANGUAGE
OF BEDS AND BEYOND
A study of Paul Vredeman de Vries’ furniture print series
Universiteit Utrecht, Research Master Art History
Begeleiders: dr. Victor Schmidt en prof. dr. Koen Ottenheym
Jaar van afstuderen: 2022

Gravure van twee wandmeubels met wasbak en
handdoekrol naar Paul Vredeman de Vries, uit
Verscheyden Schrynwerck (1630), editie 1650
(Rijksmuseum Amsterdam)
B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

10

AGNES KOOIJMAN MA doet onderzoek naar de verspreiding
van architectuurkennis via het gedrukte medium, werkt als
freelance architectuurhistoricus, geeft lezingen en is lid van
het bestuur van de KNOB . (agneskooijman@gmail.com)

Kunstenaar Paul Vredeman de Vries (1567-1616/17) werd in
zijn tijd beschouwd als specialist in het schilderen van
architectonische voorstellingen, ‘soo wel Antijck als
Moderne’, zoals Karel van Mander schreef. Behalve in zijn
schilderijen gaf hij (micro)architectuurontwerpen weer in
prent, aanvankelijk in samenwerking met zijn vader Hans
Vredeman de Vries, later zelfstandig. De Amsterdamse uitgever Claez Jansz. Visscher publiceerde in 1630 een prentserie onder de titel Verscheyden schrynwerk, met daarin
meubelontwerpen van Paul Vredeman de Vries, zelf toen al
overleden. In 2019 ontdekte het Antwerpse Museum Plantin-Moretus eenendertig tekeningen die als de voortekeningen voor die prentserie konden worden geïdentificeerd.
Deze tekeningen en de gepubliceerde prenten vormden het
onderzoeksmateriaal voor deze scriptie.
 Waar eerdere studies zich richtten op de classificatie van
Vredeman de Vries’ meubeltekeningen en prenten als ornamentvoorbeelden, met de nadruk op inventieve en decoratieve stijlelementen, benadert dit onderzoek deze reeks
ontwerpen voor stoelen, bedden, tafels en wandkasten, als
bronnen voor de ontwikkeling van architectuurontwerpen.
Het beantwoordt de vraag hoe de afgebeelde objecten zijn
vormgegeven en geconstrueerd, en op welke wijze dat aansluit op de eigentijdse ontwerp- en constructiemethoden
van architectuur.
Het uitgangspunt is dat meubelvoorstellingen niet alleen
moeten worden beschouwd als voorbeelden voor ornamentiek, maar ook als modellen voor de opbouw van constructies. Door Paul Vredeman de Vries’ interieur- en meubelontwerpen als (micro)architectuur te analyseren, krijgen we
inzicht in de relatie tussen de toegepaste kunsten en de
architectonische ontwikkelingen in de zestiende en zeventiende eeuw. Bovendien geeft het informatie over de rol
van prentseries in de verspreiding van architectuurontwerpen. Sinds de zestiende eeuw werden meubelprenten
uitgebracht, onder meer van Daniel Hopfer, Peter Flötner,
Jacques Androuet Du Cerceau en Hans Vredeman de Vries.
De serie van Paul Vredeman de Vries blijkt de meest uitgebreide en tevens de laatste van dit genre wat betreft omvang en stijl.
Het onderzoek toont aan dat Paul Vredeman de Vries
de klassieke architectuurtaal zoals gedicteerd in eigentijdse architectuurtraktaten toepaste op de afmetingen van
de interieuronderdelen. Voor de vormgeving van de architectonische componenten bouwde hij voort op oudere
voorbeelden, maar hij voegde ook eigen inventies en daarmee signatuur toe. De analyse van de componenten van
meubelstukken, zoals klauwstukken, doorlopende banden
en hoofdgestellen, maakt ook inzichtelijk dat deze aansloten bij een bredere contemporaine bouw- en ontwerptraditie. Ze vormen een index van architectonische elementen
die niet exclusief behoren tot één specifiek decorum in de
(micro)architectuur.
 Het speellandschap van Amsterdam is in de twintigste
eeuw sterk veranderd. In 1878 opende de eerste openbare
speeltuin waar kinderen in een veilige omgeving konden
spelen. Na de Tweede Wereldoorlog werden de meeste
speelplaatsen ontworpen door Aldo van Eyck, waarvan de
laatste in 1978 werd gerealiseerd. De speeltuinen en speelplaatsen uit de periode tussen 1940 en 1978 verschilden qua
opzet en vormgeving van de eerdere.
In dit afstudeeronderzoek is onderzocht hoe tussen 1878
en 1978 veranderingen in het denken over het kind door
volwassenen tot uiting kwamen in de vormgeving van de
speelplekken in Amsterdam en welke maatschappelijke en
sociale omstandigheden daaraan ten grondslag lagen. Het
beeld dat volwassenen van het kind hebben, is cruciaal voor
de vormgeving van kinderspeelplaatsen. De eigenschappen, behoef­ten, rechten en plichten die aan het kind worden toegeschre­ven en -bedeeld werden ingegeven door de
maatschappelijke en sociale omstandigheden van de periode.
In het eerste deel van het onderzoek is aan de hand van
literatuurstudie en een historische discoursanalyse vastgesteld welke kindbeelden in de periode 1878-1978 in
Amsterdam bestonden. Hiervoor is gekeken naar de discoursen over kinderen in krantenartikelen en boeken geschreven door personen die zich bezighielden met het ontwikkelen van speelplekken in de stad. Vanaf de negentiende
eeuw tot de Tweede Wereldoorlog werd het kind gezien als
kwetsbaar en onschuldig en moest het worden beschermd
tegen de gevaarlijke buitenwereld. Gelijktijdig bestond het
idee dat het kind gevormd moest worden tot een sterke en
goede volwassene. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde
dit. Verschillende maatschappelijke gebeurtenissen leidden tot een weerbarstiger kindbeeld. Het kind werd niet
enkel meer beschouwd als onschuldig en kwetsbaar, maar
ook als competent en schrander.
 In het tweede deel is door middel van een ruimtelijke discoursanalyse gekeken hoe deze kindbeelden invloed heb-

ESTHER KREIKAMP

SPELENDERWIJS
De invloed van kindbeelden op speelplekken in
Amsterdam 1878-1978
Universiteit van Amsterdam, Master Stadsen Architectuurgeschiedenis
Begeleider: dr. Tim Verlaan
Jaar van afstuderen: 2021
ben gehad op de vormgeving van speelgelegenheden. Na
een visuele analyse op basis van foto’s en plattegronden is
onderzocht welke betekenis de vormgeving had binnen de
context van die tijd. Zo zijn bij de vooroorlogse speeltuinen
de omheining en de toegangspoort te koppelen aan het
kwetsbare kindbeeld. De speeltoestellen en het open veld
voor het vrije spel zijn fysieke uitingen van het opvoedingsoogmerk. Bij de speelplaatsen van Van Eyck komt het open
karakter voort uit het competente en schrandere kindbeeld. De abstracte vormgeving van de speeltoestellen in
beton en aluminium is tevens een uiting van dit kindbeeld;
fantasie en spel werden belangrijk geacht voor de zelfstandige groei van het kind.
Dit onderzoek geeft nieuwe inzichten in het speellandschap van Amsterdam en de architectuur voor kinderen.
Door de speelplekken niet alleen te beschouwen als onderdeel van de architectuurgeschiedenis maar ook als uitingen van de sociale geschiedenis, is onderzocht hoe deze
twee aspecten samenkwamen. Dit kan bijdragen aan een
beter begrip van hoe in het verleden ruimte in de stad aan
het kind werd toebedeeld en hoe dat in het heden op een
goede manier kan worden voortgezet.
ESTHER KREIK AMP werkt bij Museum Het Schip in Amsterdam en is daarnaast zelfstandig architectuurhistoricus.
 (ej.kreikamp@outlook.com)

Joh. Walter, de eerste
openbare speeltuin van
Amsterdam op het Tweede
Weteringplantsoen in 1879
(Stadsarchief Amsterdam)

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

11

LAURA LUBBERS

HENDRIK WIJDEVELD EN DE STEDELOZE STAD (1918-1962)
Een utopie in perspectief

Universiteit van Amsterdam, Researchmaster
Geschiedenis
Begeleiders: prof. dr. René Boomkens
en dr. Tim Verlaan
Jaar van afstuderen: 2022

Hendrik Theodoor Wijdeveld,
vogelvluchtperspectief op
‘de stedeloze stad’, 1927
(Nieuwe Instituut, Rotterdam)

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

12

Architect Hendrik Theodoor Wijdeveld (1885–1987) werkte
bijna zijn hele professionele leven aan een utopie die hij ‘de
stedeloze stad’ noemde. In schetsen, schilderijen, essays en
maquettes gaf hij vorm aan deze wereld, die een alternatieve toekomstvisie voor de ruimtelijke ordening van Nederland bood. In het landschap van zijn utopie waren de
grote steden verdwenen en was heel Nederland bedekt
met een uitgestrekt netwerk waarin hoge, glazen flatgebouwen en natuur elkaar afwisselden. Reusachtige thea-

ters dienden als ‘gemeenschapscentra’ waar de bewoners
van de stedeloze stad samenkwamen en door cultuur en
spektakel werden overdonderd.
Wijdeveld wordt vaak gekwalificeerd als fantast met een
onrealistische visie. Dit onderzoek plaatst zijn utopie echter in een internationale historische en filosofische context, waarmee wordt aangetoond dat Wijdeveld deel uitmaakte van een internationaal netwerk van kunstenaars
en denkers die zich op vergelijkbare manieren bezighielden
met de toekomst van de steden.
 Het ontwerp voor de stedeloze stad was gebaseerd op
drie kernideeën. Het eerste was het idee van de kunstenaar
als visionair, die de verantwoordelijkheid en de macht heeft
om een nieuwe wereld te ontwerpen. Wijdeveld deelde
dat idee met voorgangers en tijdgenoten als componist
Richard Wagner en architecten Frank Lloyd Wright en Le
Corbusier. De stedeloze stad was een totaalkunstwerk van
de ontwerper, waarin hij elk detail van de leefwereld kon
bepalen, maar bedoeld om daadwerkelijk een moderne,
goede samenleving tot stand te brengen.
Daarnaast ging Wijdeveld uit van het opheffen van de
scheiding tussen stad en platteland. Hij sloot hiermee aan
bij de tuinstadgedachte, maar zijn plaatsing van ‘toren­
huizen’ in het open landschap is uniek. Ten derde zag hij de
stad als theater. De stedeloze stad stond niet alleen vol
theaters, maar was zelf ook het decor waarin Wijdeveld de
ervaringen van de bewoners kon ensceneren. Deze nadruk
op openbaarheid en transparantie in het stedelijke leven
is ook te vinden in de filosofie van tijdgenoot Walter Ben­
jamin.
In het onderzoek wordt de utopie van Wijdeveld ten slotte
vergeleken met het ontwerp voor New Babylon van kunstenaar Constant Nieuwenhuys. Ook hij werkte decennia aan
de vormgeving van een nieuwe maatschappij. Er was echter
een groot verschil: Constant, zoals hij zich noemde, realiseerde zich uiteindelijk dat elke utopie ook een dictatuur is
en derhalve niet nastrevenswaardig. Wijdeveld is nooit tot
die conclusie gekomen.
LAURA LUBBERS MA is freelance (architectuur)historisch
onderzoeker, schrijver en audiomaker. Recent verscheen
haar vierdelige podcastserie voor de VPRO over de
Nederlandse Spanjestrijders. Momenteel leidt zij het
onderzoeksproject ‘Een kamer voor jezelf’, over
wooncomplexen voor alleenwonende vrouwen in
Amsterdam. Meer informatie: www.eenkamervoorjezelf.nl.
 (laura.w.lubbers@gmail.com)

https://scripties.uba.uva.nl/search?id=c6446480

W. Hekking jr., Goudsbloemgracht
gezien vanaf de Brouwersgracht,
aquarel ca. 1850. De gracht werd
in 1857 gedempt en kreeg toen
de naam Willemsstraat
(Stadsarchief Amsterdam)

ANNA PESCHIER

DE WALLENKWESTIE
Stadshistorisch onderzoek naar de Amsterdamse kadeonderhoudsverplichting voor huiseigenaren en
de verschuiving van het kadeonderhoud naar gemeentelijke verantwoordelijkheid in de negentiende eeuw
Universiteit van Amsterdam, Master Architectuur- en Stadsgeschiedenis
Begeleider: prof. dr. Gabri van Tussenbroek
Jaar van afstuderen: 2022
bestuur beantwoord met waarschuwingen en rechtszaken.
De door het stadsbestuur opgelegde onderhoudsplicht, die
was opgenomen in het Stedelijk Politiereglement, bleek
echter keer op keer niet rechtsgeldig.
Met tegenzin besloot de stad in 1854 de kades in eigen
beheer te nemen. De stad voerde grootschalige herstelwerkzaamheden uit van de intussen behoorlijk vervallen
kades. Dat leidde tot lange stenen kademuren die uit één
stuk waren opgebouwd. De houten beschoeiingen verdwenen grotendeels uit het stadsbeeld. De bewoners waren
niet te beroerd om kritiek te leveren op de manier waarop
dit werk werd uitgevoerd. De kosten voor de stad waren bovendien aanzienlijk, juist in een tijd van financiële nood. Het
onderzoek toont aan dat de last van het kadeonderhoud
heeft bijgedragen aan het besluit om een aantal grachten
te dempen.
Momenteel kampt de gemeente Amsterdam weer met
een enorme kadeherstelopgave. Net als in de negentiende
eeuw uiten bewoners kritiek op de hoge gemeentelijke uitgaven en het verdwijnen van bomen langs de grachten.
Van het dempen van grachten is gelukkig in deze tijd geen
sprake.
ANNA PESCHIER MA werkt als gebiedsadviseur bij de afdeling
Monumenten & Archeologie van de gemeente Amsterdam.
Ze bewerkte haar masterscriptie eerder tot het artikel ‘De
Amsterdamse wallenkwestie 1850-1854’, Amstelodamum
(2023) 2, 90-102.
 B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

De verantwoordelijkheid voor het onderhoud van de kades
in Amsterdam lag vanouds bij de kadebewoners. Huiseigenaren dienden zelf de houten of stenen kadebeschoeiingen
voor of langs hun perceel te onderhouden. Halverwege de
negentiende eeuw stopten echter steeds meer huiseigenaren met het onderhoud. Amsterdam kampte met grote
schulden en het stadsbestuur was allerminst van plan de
zorg voor de kades over te nemen. Er ontstond een juridische strijd tussen het stadsbestuur en huiseigenaren die
bekendstond als de ‘wallenkwestie’ – kades werden doorgaans aangeduid als wallen.
In de geschiedschrijving over Amsterdam zijn de wallenkwestie en de invloed daarvan op het stadsbeeld onderbelicht gebleven. De centrale onderzoeksvraag van deze
masterscriptie luidt: hoe verschoof het kadeonderhoud in
Amsterdam van particuliere naar gemeentelijke verantwoordelijkheid? Het onderzoek bestond uit het raadplegen
van een breed scala aan veelal contemporaine bronnen,
waaronder krantenartikelen, schilderijen, foto’s, rechtszaakverslagen en gemeenteraadsnotulen.
Allereerst is de onderhoudsplicht voor huiseigenaren van
1275 tot 1850 onderzocht en zijn de effecten daarvan voor
de openbare ruimte inzichtelijk gemaakt. Doordat elke
huiseigenaar slechts een perceelbreedte van de kade onderhield, ontwikkelden de walkanten zich tot een lappendeken van materialen en constructies, met wisselende
staat van onderhoud. Vervolgens is de gang van zaken
rondom de wallenkwestie in kaart gebracht. De burgerlijke
ongehoorzaamheid van huiseigenaren die weigerden hun
kades te onderhouden, werd door het Amsterdamse stads-

https://scripties.uba.uva.nl/search?id=c7149252

13

Afbraakwerken voor de
Noord-Zuidverbinding in
de rue d’Isabelle in 1911.
 Foto uit de collectie van
het Comité d’Etudes du Vieux
Bruxelles (KIK-IRPA , Brussel)

LARA REYNIERS

RECUPERATIE EN HERGEBRUIK VAN BOUWMATERIALEN
IN BRUSSEL VAN 1900 TOT 1960
Vrije Universiteit Brussel, Master Architectural Engineering
Begeleiders: prof. dr. Ine Wouters en dr. Jelena Dobbels
Jaar van afstuderen: 2021

B U L L E T I N K N O B 2 02 4 • 1

14

Het hergebruiken van bouwmaterialen vormt tegenwoordig een belangrijke strategie om bouwafval en materiaalproductie in te perken. Dit is echter geen nieuwe strategie,
maar een die noodzakelijkerwijs binnen verschillende historische contexten voorkwam. Een van de meest prominente
stadsvernieuwingsprojecten in Brussel in de twintigste
eeuw biedt een uniek en grotendeels onontgonnen perspectief op dit onderwerp. De aanleg van de Noord-Zuidverbinding tussen 1903 en 1958 ging gepaard met uitgebreide afbraakwerkzaamheden onder impuls van de lokale
overheid. Daardoor vormt het een periode met aanzienlijk
potentieel om de werking en het belang van de markt van
tweedehands bouwmaterialen te onderzoeken.
Startend vanuit de fotografische collectie van de lokale
erfgoedorganisatie Comité d’Etudes du Vieux Bruxelles,
volgt dit onderzoek het traject van de materialen die vrijkwamen bij acht verschillende afbraakwerken. Hiervoor
baseert het zich op geschreven bronnen, zoals de Brusselse
gemeentebladen en handelsalmanakken, en iconografische bronnen zoals luchtfoto’s en tekeningen.
Het onderzoek maakt inzichtelijk welke verschillende actoren een rol speelden in het circuleren van tweedehands
materialen en hoe zij zich tot elkaar verhielden. De stad
Brussel verkocht af te breken gebouwen aan afbraakaannemers, en droeg zo het eigendom van de materialen aan
hen over. De aannemers verkochten deze materialen later
aan andere bouwprofessionals, particulieren of antiquairs.
Voor veel aannemers was de verkoop van bouwmaterialen
de belangrijkste bron van inkomsten, wat hen motiveerde
om de sloop van gebouwen met grote zorg uit te voeren.
 Ook de stad zelf voerde vanuit haar centrale depot een
handel in tweedehands materialen. De depots van aannemers en die van de stad hadden dezelfde kenmerken, namelijk een verzameling van gebouwen omringd door voldoende buitenruimte om materialen op te slaan. De
voortdurende verkoop van tweedehands materialen vanuit
deze depots impliceert de aanhoudende vraag naar oude
materialen in deze periode. Daarnaast was de reconstructie van gebouwdelen die moesten wijken voor de NoordZuidverbinding een kenmerkende praktijk van hergebruik.
Het Comité d’Etudes du Vieux Bruxelles zette in op de heropbouw van karakteristieke gebouwdelen in een poging om
elementen van het ‘oude Brussel’ te bewaren.
Naarmate de twintigste eeuw vorderde, maakten verschillende ontwikkelingen, zoals de opkomst van nieuwe
afbraaktechnieken, geleidelijk een einde aan deze hergebruikpraktijken in Brussel. Dit onderzoek concludeert echter dat het hergebruik van bouwmaterialen een vanzelfsprekend onderdeel was van het vroegtwintigste-eeuwse Brussel, dankzij een netwerk van diverse actoren met gevestigde
rollen en infrastructuren. Met name de groep van afbraakaannemers die aan het einde van de negentiende eeuw in
Brussel opkwam, speelde een cruciale rol in dit proces.
 LARA REYNIERS MA werkt aan een doctoraat binnen het
departement Ingenieurswetenschappen: Architectuur aan
de Vrije Universiteit Brussel. Zij onderzoekt het belang van
gerecupereerde bouwmaterialen voor de bouwsector vanaf
de negentiende eeuw tot vandaag. (lara.reyniers@vub.be)
https://researchportal.vub.be/en/studentTheses/salvageand-reuse-of-construction-materials-in-brusselsfrom-1900

Vrije Universiteit van Amsterdam,
Master Kunst- en Cultuurwetenschappen,
specialisatie Architectuur­geschiedenis
Begeleider: prof. dr. Freek Schmidt
Jaar van afstuderen: 2022

In 1852 richtte een aantal welgestelde inwoners van
Amster­dam de eerste particuliere bouwmaatschappij van
Nederland op, de Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse (VA ). Zij wilden een oplossing bieden voor de erbarmelijke woonomstandigheden van de arbeidende klasse
door het realiseren van goede en betaalbare woningen. Een
van de eerste projecten van de VA was het arbeiderswoningencomplex aan de Planciusstraat, ook wel het Planciusblok genoemd. Het werd in 1854 ontworpen door architect
Pieter Johannes Hamer (1812-1887) en telde 104 woningen.
Het Planciusblok is vanwege de omvang en de indertijd
nieuwe typologie als arbeiderswoningencomplex in meerdere publicaties over negentiende-eeuwse arbeiderswoningen bestempeld als een van de belangrijkste gebouwen
in de geschiedenis van de Nederlandse volkshuisvesting. In
de literatuur ligt de nadruk op het ontwerp, maar er is nauwelijks iets bekend over de context waarin het Planciusblok
tot stand kwam. Daarom is in deze scriptie onderzocht
welke ideeën, voorbeelden en actoren een rol speelden bij
de aanbesteding, het ontwerpproces en de bouw van het
complex. Centraal staat de vraag naar de (veranderende)
betekenis van het Planciusblok binnen de geschiedenis van
de volkshuisvesting. De hoofdvraag is onderverdeeld in vier
deelvragen: het volkshuisvestingsprobleem als sociaal
vraagstuk, de oprichting van de VA , het ontwerp- en bouwproces van het Planciusblok en de receptiegeschiedenis
van het arbeiderscomplex tot aan de Woningwet.
