BOEKBESPREKING ENCYCLOPEDIE VAN DE BEDRIJFS­ ECONOMIE
BOEKBESPREKING
lans - internationale instellingen - vormen van
ENCYCLOPEDIE VAN DE BEDRIJFS­
economische integratie.
ECONOMIE
V Openbare financiën: inkomsten en uitgaven
van de overheid, haar schuldpolitiek en haar be­
onder redactie van Prof. Dr. A. Mey
grotingsbeleid - belasting- en uitgavenpolitiek Uitgeversmaatschappij IV. de Haan, Bussum
het wettelijk kader voor de Financiën van de
centrale en lagere overheden.
door Prof. Drs. R. Burgert
Het recenseren van een encyclopedie is een on­
gewone en nauwelijks te vervullen opgave. Van
een recensent wordt in het algemeen verwacht,
dat hij het te behandelen boek grondig heeft
bestudeerd, dat hij er een goede samenvatting
van geeft en het tenslotte evalueert en beoor­
deelt. Dat recept is in dit geval onbruikbaar,
immers het grondig bestuderen van een encyclo­
pedie in zeven kloeke delen, tezamen bijna twee
duizend pagina’s, kan men van niemand ver­
langen. In dit licht moge de hierna volgende
beschouwing, die zich richt op de indruk, die de
algemene opbouw en inrichting alsmede enkele
steekproefsgewijze waarnemingen opwekt, be­
zien worden.
Deel II-A behandelt onder redactie van J. B. D.
Derksen, G. L. Groeneveld, Abr. Mey en H. J.
van der Schroeff Waarde, Kosten, Resultaat.
Om dit deel van de encyclopedie te typeren ver­
gelijkt de redactie van dit deel haar met de Be­
drijfseconomische Encyclopedie, verschenen in
de jaren 1947/1949, en komt dan tot het aan­
duiden van twee evoluties.
 Zij zet eerst uiteen, dat de bedrijfseconomie
in die jaren „nog overwegend een beschrijvend
karakter” droeg, een behandelingswijze, die „de
huidige generatie van belangstellenden” niet
meer zou boeien. De bedrijfseconomie in dit
deel is dan ook niet langer beschrijvend, maar
„meer analytisch en causaal”. Gelukkig is de
tegenstelling: beschrijvend/analytisch en cau­
saal, enigszins gerelativeerd door het woord
„overwegend” bij het eerstgenoemde kenmerk
en het woordje „meer” bij het tweede. Het
komt ons n.1. voor, dat het niet aannemelijk
lijkt, de bedrijfseconomie uit de eerste naoor­
logse jaren als in hoofdzaak beschrijvend te ken­
merken. Hier wordt de evolutie wel erg kort, en
daardoor niet erg bevredigend geschetst.
Nog een tweede evolutie wordt in de inlei­
ding van deel II-A weergegeven: de vorige ency­
clopedie uit de jaren 1947/’49 „droeg betrekke­
lijk weinig sporen van de richting die de be­
drijfseconomie onder invloed van Limperg was
ingeslagen . . .. Ook al kondigde deze richting
zich aan in de Inleiding op band II1) van de
hand van Abr. Mey, de uitwerking daarvan in de
encyclopedie bleef beperkt”. Deze beperking is
nu blijkbaar vervallen, zodat het van daaruit ge­
zien en gezien vanuit de blijkens het voorwoord
nagestreefde eenheid van conceptie dan ook
niet behoeft te verwonderen dat een vrijwel ge­
trouwe weergave van Limpergs waardeleer is op­
genomen, n.1. onder het trefwoord Waarde van
P. J. M. Maagdenberg, onder het trefwoord
Waardebepaling van W. v. Bruinisse, onder het
trefwoord Waarderegistratie van A. Mey en on­
der het trefwoord Vervangingswaarde van G. L.
 Groeneveld en P. J. M. Maagdenberg. Slechts in
laatstgenoemde beschouwing is sprake van

Deel I onder redactie van C. Goedhart, F. Hartog, C. D. Jongman, F. de Roos en C. J. van der
Weyden geeft ,,de stand der wetenschap”, wel­
ke een encyclopedie volgens het voorwoord van
de hoofdredacteur dient te geven, van de ,alge­
mene economie ”, beperkt ,,tot de leerstukken,
welke voor de bedrijfseconoom in wetenschap
of praktijk van belang zijn”. Deze blijken vol­
gens het voorwoord van de redactie van dat deel
- kort samengevat - te zijn:
I Prijsvorming: met name theorieën over het
consumenten- en producentengedrag, voor zo­
ver van belang voor de fundering van vraag- en
aanbodrelaties - enkele bekende waardebegrip­
pen - marktevenwicht en marktvormen - econo­
mische orde - enkele theorieën over de econo­
mische orde - tenslotte wordt „uitvoerig” inge­
gaan op de welvaartseconomie.
II Geld en krediet: geldscheppende en bemid­
delende kredietinstellingen - geldvoorziening en
geldpolitiek van de centrale bank - de voor­
naamste zaken uit het internationale geldver­
keer.
III Macro-economie en conjunctuur: de Key­
nesiaanse begrippen nationaal inkomen, totale
werkgelegenheid, nationale besparingen, econo­
mische politiek, e.d. - de bewegingsverschijnse­
len als conjunctuur en economische groei - pro­
blemen der ontwikkelingslanden.
IV Internationale betrekkingen: de N&mANDS INSTITUUT
nale handel en handelspolitiek, de betalingsba*) Bedoeld is band II van de uitgave 1947/’49
RFS,r,TF??ArorU’’TANTS

' o :..ük

m a b blz. 63

„voor- en tegen-standers”, zonder over de „te­
genstand” veel inhoudelijks mede te delen. Ook
de beschouwing onder het trefwoord Kostprijs
van P. J. M. Maagdenberg propageert nog onver­
sneden de kostprijs als grondslag voor de aanbiedingsprijs, inclusief het traditionele verzet te­
gen de historische kostprijs. Enige relativering
biedt gelukkig het daarop volgende stuk van G.
 L. Groeneveld over de Doelstellingen van de
kostprijsberekening. Weliswaar is „de functie in
de prijsvorming” nog altijd de primaire functie
en „voegen zich twee andere belangrijke doel­
stellingen bij die in de prijsvorming n.1. : middel
ter beoordeling van de efficiëntie van het produktieproces; middel bij het vaststellen van de
grootte van het inkomen over een zekere perio­
de”, maar toch vinden wij hier een niet door de
schrijver bestreden citaat van Clarks „different
costs for different purposes”. Om het met de
opeenvolgende titels van een bekend boek te
zeggen: de ontwikkeling van „leer van de kost­
prijs” naar „kosten en kostprijs” - aannemende,
dat deze de juiste is en ver genoeg is voortge­
schreden - komt maar matig uit de verf.
Bovendien bevat deel IV onder het trefwoord
Jaarrekening nog een beschouwing van W. van
Bruinesse, die de kritiek op Limpergs winstbepalingsleer afdoet met één kort citaat van B.
Pruyt, terwijl deze beschouwing zelfs geen lite­
ratuurvermelding geeft. Wij betwijfelen derhal­
ve, of bij de uitwerking van de richting-Limperg
t.a.v. hoofdpunten wel in voldoende mate be­
trekkelijkheid is betracht.
Het ontbreken van een deel: Marketing in de­
ze encyclopedie is enigszins goedgemaakt, door­
dat Deel II-A een aantal beschouwingen op dat
terrein bevat, zoals: Marketing (A. Mey en F.
van Puffelen), Marktonderzoek (J. H. FetterMey en B. Stoppelman), Integratie van het
marktonderzoek (J, L. Wage), Sociologische as­
pecten van het marktonderzoek (V. F. W. Ophoff), Reclame (B. Stoppelman), Reclamekos­
ten (H. J. A. Hermens). Dit probleemgebied is
aldus geruisloos in de bedrijfseconomie geïncor­
poreerd. N.o.m. had daar in de inleiding wel iets
over gezegd kunnen worden.
 In onze gebruikssteekproeven werden wij te­
leurgesteld t.a.v. de begrippen „transferprices”
en waardeveranderingen van het geld. T.a.v. het
eerste vonden wij onder de letterlijke Neder­
landse vertaling „Verrekenprijzen” slechts een
verwijzing naar „Kostprijsberekening, hoeveel­
heden, waarden en prijzen in de . . .”.
T.a.v. het tweede vonden wij wel „Current
value accounting”, maar dit ruime onderwerp
bleek toch uitsluitend iets te maken te hebben
met Vervangingswaarde en Waarderegistratie en

m ab bh. 64

onder dit laatste vonden wij slechts tussen haak­
jes de negatieve zin: „. . . De correctiefactor
kan niet gevonden worden in een of ander alge­
meen indexcijfer, zoals in moderne Amerikaan­
se literatuur gepropageerd wordt: . . .” Bij toe­
val vonden wij onder „Fiscale winstbegrippen”
(J. Kooiman) iets over het stelsel van O. Bak­
ker, dat gericht is op de instandhouding van de
koopkracht van het eigen vermogen.
Deel II-B betreft de Financiering, onder re­
dactie van A. I. Diepenhorst, C. F. Scheffer en
M. J. H. Smeets (in het bijzonder voor de fiscale
aspecten) tot stand gekomen. T.o.v. de Ency­
clopedie 1947/’49 is nieuw, dat ook aan de vermogensaanwending, het investeringsvraagstuk,
aandacht is geschonken, hetgeen vooral tot uit­
drukking komt in de heldere uiteenzetting van
J. L. Bouma onder het trefwoord Investerings­
analyse. Een zeer recente nieuwe ontwikkeling,
n.1. naar „een meer formeel-analytisch, mathe­
matisch getinte benadering” heeft de inhoud
nog niet beïnvloed omdat „deze veelal sterk ab­
straherende theoretische aanpak . . . zich mo­
menteel nog niet leende voor dit deel, dat in de
eerste plaats toch bruikbaar wil zijn voor de
praktijk”. Deze beperking illustreert duidelijk
de sterke tijdsgebondenheid van elk encyclope­
disch werk. Zonder deze beperking zou vermoe­
delijk Diepenhorst’s korte maar indringende be­
schouwing over Onzekerheid veel omvangrijker
zijn geweest.
 Dit deel doorbladerend, valt op, dat de Ne­
derlandse encyclopedie zoveel Engelse - of lie­
ver Amerikaanse - trefwoorden bevat. Daarvoor
wordt onder het trefwoord „Buitenlandse ter­
minologie van financieringsbegrippen” een ver­
klaring gegeven, waarin de nadruk wordt gelegd
op „de vooraanstaande positie van de V.S. in
het sterk gegroeide internationale geld- en kapi­
taalverkeer”. Daaraan had wellicht terecht toe­
gevoegd kunnen worden: de vooraanstaande po­
sitie van onderzoek en daardoor van de litera­
tuur in de V.S.
De bladerende lezer - of lezende bladeraar krijgt de indruk, dat sommige zeer essentiële
bijdragen in beknoptheid duidelijk zijn. Ten­
slotte is de medewerking van Smeets - zoals ook
in de inleiding, geschreven door Diepenhorst en
Scheffer, wordt gememoreerd - duidelijk zicht­
baar. De uiteenzetting van de betekenis van vele
trefwoorden wordt afgesloten met een aandui­
ding van Fiscale consequenties van de hand van
Smeets. Zeer lezenswaard zijn ook de uiteenzet­
tingen van H. P. W. en H. P. M. van Ravestijn
over beleggingsproblemen, de nieuwe loot aan
dit vakgebied, waaraan in ons land vermoedelijk
nog veel gedaan moet worden.
Deel III: Organisatie onder redactie van P. H.
Bosboom, H. J. Kruisinga, G. D. P. Rückert, H.
 Thierry en P. Verburg is het omvangrijkste deel
en bevat ook een uitvoerige inleiding van de
hand van Thierry. Deze inleiding verklaart im­
pliciet ook in belangrijke mate de omvang van
dit deel:
- de van ouds bekende doelmatige verhoudin­
gen zijn uitgebreid met verhoudingen van
plaats, van tijd en van macht, zodat zij „behalve
op het technische en economische, eveneens be­
trekking hebben op het sociale, sociologische,
sociometrische en juridische”. (Vraag: waar
blijft het psychologische?) „Het organisatie­
vraagstuk is een vraagstuk dat interdisciplinair
moet worden benaderd”;
- tussen de interne en de externe organisatie
bestaan ten hoogste graduele verschillen, beide
worden door dit deel bestreken;
- het moeilijk te beschrijven begrip strategie als
element van leiding brengt allerlei planningsvraagstukken, vooral dynamische planning, bin­
nen het probleemgebied;
- de systeemgedachte leidt van zelf tot de grote
betekenis van informatie en de daarop gebaseer­
de „feed-back",
In deze opzet verwondert het niet uitvoerige
beschouwingen te vinden over Loonpolitiek (G.
Gerritse) (in deel I Algemene economie te vin­
den als loon- èn prijspolitiek), over Kartels (W.
L. Snijders), Fusie (H. P. W. en H. P. M. van
Ravestijn), Systeemtheorie (H. Thierry), Cyber­
netica (H. Thierry), Informatie (J. G. Appel­
boom), Communicatie (idem), Beslissingstheo­
rie (Chr. N. van Wijngaarden), Doelstelling van
de onderneming (H. C. Wytzes), Ondernemings­
strategie (H. G. Krijnen). Zo wordt duidelijk
gedemonstreerd hoe „de leer van de organisa­
tie” haar oorspronkelijk jasje ontgroeid is.
 Deel IV: Administratieve Organisatie, onderre­
dactie van A. B. Frielink en R. W. Starreveld
draagt, naar uit de redactionele inleiding blijkt,
een titel, die vrijwel op het punt van verschei­
den lijkt te staan. In een later te vervaardigen
nieuwe Encyclopedie zal dit deel dan vermoede­
lijk de titel: Bedrijfsinformatica dragen, de
naam voor een zelfstandige wetenschap, die
zich - naar wij uit de inleiding afleiden - zal
bezig houden met de bestudering van „informa­
tiesystemen ten behoeve van bedrijfshuishoudingen”, steunend op „de bedrijfseconomie, de
organisatiekunde en de leer van de wiskundige
methoden ten behoeve van de beslissingsvoorbereiding”.
Ook deze inleiding schetst een ontwikkeling,
en wel een tweevoudige; een van de methoden

en technische hulpmiddelen en een organisatori­
sche:
- de eerste: van boekhouden via „organisch gestruktureerde produktiekostenadministratie en
volledige budgetadministratie tot het gehele
stelsel van communicatie door middel van infor­
matiedragers, incorporering van beslissingsre­
gels, toepassing van simulatie en rechtstreekse
communicatie met operationele functionarissen
en produktiemachines”;
- de tweede, daarmee parallel lopend: „een ver­
dergaande integratie van de administratieve or­
ganisatie in die van de huishouding als geheel;
de operationele funktionarissen kunnen . . . hun
beslissingen slechts adequaat nemen op basis
van informatie omtrent de actuele situatie en
omtrent de voorzienbare consequenties van hun
handelen”.
 Velen, die nog altijd moeilijkheden hebben
met het taalgebruik verbonden met computers,
zullen deze vaak met behulp van dit deel kun­
nen oplossen. De vele trefwoorden op het ter­
rein van de computertechniek en -gebruik,
waarbij de naam A. J. van ’t Klooster veelvuldig
verschijnt, leveren daartoe een bijdrage. Daar­
mee wordt wel bewaarheid, zoals opgemerkt in
het voorwoord, dat „relatief veel aandacht aan
de meer recente ontwikkeling (is) gegeven”. Er
moge, zoals ook in het voorwoord wordt opge­
merkt, enige beperking (zijn) aangebracht in de
„oude gebieden”, toch zal ook daar veel te vin­
den zijn wanneer men behoefte gevoelt zich nog
eens op „de oude” gebieden te oriënteren. Er
zijn b.v. uitvoerige beschouwingen over: Inko­
pen, Administratie van goederenvoorraaden,
Technische produktieprocessen (alle van R. W.
Starreveld), Administratie van Vorderingen (G.
van Erp), idem van Schulden (G. J. M. Bak),
over Budget (J. J. W. Blok), Jaarrekening en
jaarverslag (W. v. Bruinesse), Geconsolideerde
jaarrekening (G. Timmer), Wettelijke voor­
schriften (J. Valkhoff), Resultatenanalyse (J.
Nathans) en tenslotte over bepaalde bedrijfstypen zoals Levensverzekering (J. Olie Jr.), Scha­
deverzekering (B. M. Landa), Bankadministratie
(H. H. M. Foppe).
Opvallend is, dat in dit deel de literatuurver­
wijzingen minder frequent voorkomen en min­
der uitvoerig zijn dan in de vorige delen, ook al
is ook daar de ene auteur er vrijgeviger mee dan
de andere.
Deel V bestrijkt de Controleleer en is tot stand
gekomen onder redactie van A. Goudeket, A.
 M. van Rietschoten en A. F. Tempelaar, aan
welk driemanschap Goudeket in 1969 is ontval­
len. De beide overgebleven redacteuren hebben

m ab blz. 65

om de overledene te eren, de door Goudeket
voorbereide inleiding, die oorspronkelijk door
de redactie gezamenlijk zou worden geschreven,
ongewijzigd onder zijn signatuur opgenomen. In
deze inleiding schetst Goudeket de veranderin­
gen die zich sedert het verschijnen van deel VB
van de vorige Encyclopedie in 1952 in de controleleer hebben voorgedaan.
Het zou ons te ver voeren, thans op Goudekets beschouwing grondig in te gaan. Vermeld
zij slechts dat hij voor de verdere ontwikkeling
van het beroep belangrijke vraagstukken be­
spreekt, zoals:
- mogelijke conflicten, die zouden kunnen
voortvloeien uit de dubbele functie: vertrou­
wensman zowel van het „maatschappelijk ver­
keer” als van de leiding; Goudeket is daarover
niet erg bezorgd, maar zijn argumenten zijn o.i.
anno 1972 niet meer zeer overtuigend;
- mogelijke conflicten met de leiding, voort­
vloeiend uit het gevaar, dat de accountant
wordt beschouwd als bewaker van de naleving
van de Wet op de Jaarrekening;
- de wenselijkheid van de formulering van ,,generally accepted accounting principles” ten ein­
de te voorkomen, dat de Ondernemingskamer
desondanks bezwaren kan blijken te hebben te­
gen jaarrekeningen, voorzien van een goedkeu­
rende verklaring; een pleidooi voor een geclau­
suleerde verklaring is het weliswaar niet, maar
toch . . .?
- de noodzaak van medewerking van andere
deskundigen dan accountants bij vraagstukken
van interne en administratieve organisatie en de
invloed daarvan op de accountantsmaatschappen;
- de noodzaak van de „dynamisering” van de
controle i.v.m. de eis van snelle publicaties;
- de plaats van de interne controle in de ac­
countantscontrole en de betekenis in dat ver­
band van de „mathematische steekproef’.
 De redactie van dit deel merkt in haar voor­
woord nog op, „dat een geheel nieuwe pro­
bleemstelling noodzakelijk was”. Zij laat de le­
zers t.a.v. de inhoud van die probleemstelling
helaas in het duister; het zal ook niet iedereen
duidelijk zijn, dat het produceren van een ency­
clopedie tevens het formuleren en het oplossen
van „een” probleem inhoudt.
Dit deel doorbladerende, dringt die nieuwe
probleemstelling zich bepaald niet op, ook al
zijn er duidelijk nieuwe onderwerpen, zoals on­
der de trefwoorden Automatisering (L. A. van
Hulsentop), Management Audit en Management
Consulting (beide K. van der Toorn), Fusieonderzoek (G. B. A. M. Smulders), Register­
accountant (J. G. de Weger), Het Accountants-

m a b blz. 66

beroep en de liberalisatie (B. J. Udink). Daar­
naast echter zijn de traditionele onderwerpen
ruim vertegenwoordigd, soms door uitvoerige
beschouwingen, terwijl ook niet verzuimd is
over de landsgrenzen heen te kijken.
Deel VI betreft Mathematische Analyse-Statistiek , onder redactie van B. G. F. Buys, J. S.
Cramer, J. Koerts, H. Rijken van Olst, P. A.
 Verheyen en P. de Wolff. Wellicht symboliseert
dit deel het meest, welke extra kennis bedrijfs­
economen en accountants vermoedelijk zouden
moeten hebben, vergeleken bij ongeveer 25 jaar
geleden. Velen - vooral ouderen - zullen dit deel
dan ook wel met enige aarzeling tegemoet tre­
den. Zij behoeven zich echter niet te laten weer­
houden, zij kunnen moed putten uit de mede­
deling in de inleiding, dat men niet al te geavan­
ceerd in de wiskunde behoeft te zijn, om dit
deel met vrucht te kunnen raadplegen: . . de
vereiste wiskundekennis (gaat) nergens (uit) bo­
ven het niveau van de bekende, in onze taal
gepubliceerde, speciaal voor economen geschre­
ven wiskundeboeken zoals J. H. C. Lisman, Wis­
kundige propaedeuse voor economisten,
Utrecht 1969; L. Lips, Wiskunde voor econo­
men, Groningen 1969”. Daaraan is nog toe te
voegen, dat deze beide werken zich instellen op
het kennisniveau van de H.B.S.-A, omdat het
grootste deel van de studenten van de economi­
sche faculteiten met die vooropleiding binnen­
komt.
De betekenis van dit uitvoerige deel is uiter­
aard gelegen in de verbreiding van kwantitatieve
methoden in de bedrijfseconomie, of anders ge­
zegd in de ontwikkeling van de bedrijfseconometrie. Wat onder bedrijfseconometrie wordt
verstaan wordt onder het gelijknamige tref­
woord uiteengezet door P. A. Verheyen als „dat
deel van de bedrijfseconomie, waarin wiskunde
en statistiek een fundamentele plaats innemen”.
 Hij wijst er op, dat er „tussen de bedrijfsecono­
metrie en de opcrations research een grote mate
van samenhang” bestaat, doordat men „in beide
gebieden frequent dezelfde delen van de wis­
kunde en de statistiek aan(treft)”. Het onder­
scheid schuilt daarin, dat „de bedrijfseconometrist start vanuit de bedrijfseconomie en deze
met behulp van statistische en wiskundige tech­
nieken verder ontwikkelt en toepast, terwijl de
besliskundige, beginnend vanuit de wiskunde en
de statistiek bij de optimalisering van alternatie­
ve situaties vaak de economische theorie ge­
bruikt om tot een waardeoordeel te komen”.
Om het onderscheid te verduidelijken wijst hij
op het bedrijfseconomische vraagstuk van de
optimale produktieomvang, dat zo fraai wordt
opgelost door lineaire programmering. De be­

drijfseconoom zal daarbij vooral belangstelling
hebben voor „een juiste definitie en analyse van
de prijzen inclusief de definiëring van de alter­
natieve kosten, terwijl de operations-researchspecialist vooral belangstelling heeft voor de
wiskundige oplossingsmethoden van de lineaire
programmering”. Naast dit voorbeeld van de li­
neaire programmering behandelt Verheyen ver­
der de investeringstheorie, de korte en lange termijnprognoses, de produktie- en afzetplanning
en de theoretische bedrijfsmodellen.
Men krijgt de indruk, dat een moedig en
energiek bedrijfseconoom met behulp van dit
deel een bedrijfseconometrist zou kunnen wor­
den, getuige o.m. het behandelde onder de tref­
woorden:
- Besliskunde (J. v. Lieshout), Beslissingsboom
(Th. M. A. Bemelmans), Beslissingsspel (A. J.
van Reeken), Economische modellen (B. Bos),
Inzet- afzetanalyse (P. de Wolff), Programme­
ring (J. P. de Wolff), Simulatie (J. P. C. Kleynen), Speltheorie (L. B. J. M. Sturm) en
- Mathematische Statistiek (R. D. H. Heymans), Waarschijnlijkheidsbegrip (J. S. Cramer)
en Waarschijnlijkheidsrekening (R. D. H. Heymans), Steekproeven (G. F. W. M. Pikkemaat,
niet vermeld in de lijst van medewerkers? ),
Toetsingstheorie (B. Minne), Correlatie (A. E.
Steenge) en Regressierekening (P. de Wolff),
Voorspellen (J. S. Cramer).
 Daarnaast worden specifieke vraagstukken
behandeld, b.v. Vervanging van duurzame produktiemiddelen (M. A. Kooyman), Voorraden
(J. Kriens).
Mochten zij, die met behulp van dit deel zou­
den willen trachten zich te ontwikkelen van be­
drijfseconoom tot bedrijfseconometrist - of al­
thans tot een bedrijfsecononoom, die van de
wiskundige en statistische technieken zoveel
weet heeft, dat hij te rechter tijd specialisten te
hulp kan roepen en een redelijke gespreksbasis
met hen heeft - de gegeven beschouwingen wil­
len verdiepen of aanvullen, dan kan hij bijna
overal verwijzingen vinden naar daartoe geschik­
te handboeken en literatuur. Daarbij vindt men
vele grote namen.
Ten slotte bevat deel VI een Register betrek­
king hebbende op alle delen. Het zou wel eens
een gemis kunnen blijken te zijn, dat niet elk
deel met een register is afgesloten.
Evaluatie

De encyclopedie is tot stand gekomen met
behulp van zeer vele medewerkers; de hoofdre­
dacteur wijst er in zijn voorwoord op, dat zij
„elk voor zich, de verantwoordelijkheid voor

hun publicaties dragen”, terwijl de redacteuren
er voor hebben te zorgen „dat de gepubliceerde
stukken een zekere eenheid van conceptie ver­
tonen”. Dat laatste spreekt ons voor een ency­
clopedie niet zo erg aan, een zekere eenzijdig­
heid - en daarvan gaven wij enkele voorbeelden moet daar wel het gevolg van zijn. Het eerste
maakt, dat „overlappingen” niet eenvoudig te
vermijden zijn en die zijn ook niet volledig ver­
meden. De geschetste werkwijze stelt uiteraard
ook zeer hoge eisen eerst aan de verzameling
van op te nemen trefwoorden en vervolgens aan
de onderlinge verwijzingen.
 Intensief gebruik van de encyclopedie zal
stellig wel enkele tekortkomingen aan het licht
brengen; hoe kan het anders bij deze opzet?
Het komt ons niettemin - na onze uiteraard
enigszins oppervlakkige kennisneming - voor,
dat deze encyclopedie over het algemeen zeer
vele ingangen zal kunnen verschaffen tot het
zich oriënteren over - veelal zelfs tot het bestu­
deren van - onderwerpen, waarvoor een acute
belangstelling is ontstaan. Van daaruit verder
studeren is via de vele literatuurverwijzingen
ook vaak mogelijk, al lijken deze verwijzingen
niet overal de zorg te hebben genoten, die zij
verdienen.
Voor ons taalgebied is ongetwijfeld een be­
langrijk werk tot stand gekomen, waarvoor de
redacteuren en de vele schrijvers veel dank ver­
schuldigd is. Dat er bijdragen zijn opgenomen,
waarop critiek mogelijk is, doet daaraan niets
af; critiek zal mogelijk blijven zolang „de waar­
heid” nog niet gevonden is (of zo dicht moge­
lijk benaderd is).
Onze bovenstaande beschouwingen gaven vrij
veel namen van schrijvers, doch niet alle namen.
Wij hebben er de voorkeur aan gegeven namen
te vermelden om althans de anonimiteit, die een
encyclopedie omhult, zoveel mogelijk op te hef­
fen. Wij hebben daarbij uiteraard niet willen dis­
crimineren en het niet vermeld zijn van bepaal­
de bijdragen en namen van de auteurs berust
derhalve niet op gebrek aan waardering.
 Op een lange, lange mars zijn er uitvallers. In
het voorwoord van deel III herdenkt Groeneveld het overlijden van Prof. dr. Abram Mey hoofdredacteur - en van Prof. dr. J. L. Mey,
redacteur voor deel III - Organisatie; in het
voorwoord van deel V - Controleleer - wordt
Prof. A. Goudeket herdacht. Wanneer het waar
is, dat de essentie van leven is het achterlaten
van sporen - hoe bescheiden en van welke aard
ook - op de weg der eeuwigheid, dan strekt deze
encyclopedie vooral ter nagedachtenis aan Abr.
Mey, J. L. Mey en A. Goudeket.
m a b blz. 6 7

BOEKBESPREKING
Polak, mr. M. en mr. N. J.
FAILLISSEMENT EN SURSEANCE VAN BE­
TALING
H. D. Tjeenk Willink - Groningen, 1972, 548
blz. ƒ 55,—
door Prof. Mr. G. H. A. Schut

Dit gezaghebbende hand- en leerboek over het
faillissementsrecht is in 1960, toen de 6e druk
verscheen, afgesplitst van deel I van mr. M. Polak’s Handboek voor het Nederlandse handels­
en faillissementsrecht. De nieuwe 7e druk is
evenals de vorige bewerkt door mr. N. J. Polak,
raadsheer in de Hoge Raad.
De Faillissementswet van 1893, ontworpen
door Molengraaff, behoort tot de meest leesba­
re wetten van ons burgerlijk recht, voor zover al
een wet leesbaar kan worden genoemd. Ze is
helder en overzichtelijk ingedeeld. Het hand­
boek volgt deze indeling op de voet. Aan de
tekst zijn als bijlagen toegevoegd voorbeelden
van een proces-verbaal van een verificatieverga­
dering en van een uitdelingslijst. Dit zijn bijzon­
der nuttige bijlagen voor wie niet regelmatig
met faillissementen in aanraking komt.
 Blijkens het voorbericht heeft de bewerker
zich als eis gesteld dat het werk geraadpleegd
moet kunnen worden door rechters, advocaten
en bedrijfsjuristen, en dat het dan een snel ant­
woord moet geven op de meeste van hun vra­
gen. Aan deze eis voldoet het werk ruim­
schoots. Ook accountants kunnen hun voordeel
ermee doen. Het boek is betrouwbaar en sterk
op de praktijk gericht.
Op blz. 21 wordt uiteengezet dat het voor
een schuldeiser, die een schuld niet betaald
krijgt, dikwijls gemakkelijker en voordeliger is
een verzoek tot faillietverklaring in te dienen
dan op de gewone wijze tegen de schuldenaar te
procederen. Aan beslaglegging en executie zijn
voor de crediteur naar verhouding veel hogere
kosten verbonden dan aan een faillissements­
aanvraag. Voor executie is een zogenaamde
executoriale titel (rechterlijk vonnis) nodig, ter­
wijl een faillissement al kan worden aange­
vraagd wanneer de schuldeiser in staat is het
bestaan van zijn vordering summier aan te to­
nen. Wel is voor honorering van de aanvraag
noodzakelijk dat de schuldenaar meer dan één
schuldeiser heeft die op betaling wacht. Ten­
slotte is voor het leggen van een conservatoir of
een executoriaal beslag nodig dat men weet

m ab blz. 68

waar zich vermogensbestanddelen van de debi­
teur bevinden waarop verhaal kan worden uitge­
oefend. Bij een faillissementsaanvraag doet zich
deze moeilijkheid niet voor omdat de curator
inzage heeft in de boekhouding van de schulde­
naar. Door dit alles heeft de faillissementsaan­
vraag zich tot een geducht incasso middel ont­
wikkeld, hetgeen nog bevorderd wordt door het
feit dat de kosten der aanvraag bij de verdeling
van de boedel een zeer hoge voorrang hebben.
 Daarnaast en in verband hiermee fungeert de
faillissementsaanvraag ook als een belangrijk
pressiemiddel. Faillietverklaring is het laatste
dat een zakenman zich wenst, zodat hij alles zal
doen om de schuldeiser die een aanvraag indient
of daarmee dreigt tevreden te stellen. In de
praktijk komt dit neer op betaling van de vorde­
ring, vaak ten koste van de overige crediteuren,
of op aanhouding van de behandeling der aan­
vraag tegen vergoeding van gemaakte kosten.
Tekenend in dit verband is dat in het jaar 1968
maar liefst 4941 van de 7136 ingediende faillissementsrekesten werden ingetrokken. Over de
zedelijke aanvaardbaarheid van deze praktijk
spreekt het handboek zich niet uit (anders dan
bijvoorbeeld mr. A. van den Ende in het Neder­
lands Juristenblad van 22-1-1972, die ervoor
pleit de werking van de aanvraag als incassomiddel tegen te gaan). In zover is het boek mij iets
te objectief.
De auteur verschaft nog andere interessante
cijfers. Zo lezen we dat in 1969 de faillissementskosten (met inbegrip van de zogenaamde
boedelschulden) gemiddeld 39,4% van het ac­
tief bedroegen. In de 38 faillissementen met een
actief van ƒ 100.000 en hoger bedroeg dit per­
centage 43,2. Kleine faillissementen (met een
actief van minder dan zeg ƒ 2000) zijn niet of
nauwelijks lonend te noemen. De kosten, waar­
onder het salaris van de curator, lopen dan op
tot 100% van het actief.
Een faillissement kan op drie manieren eindi­
gen: door opheffing wegens gebrek aan baten,
door homologatie van een akkoord en door het
verbindend worden van de slotuitdelingslijst in
geval van liquidatie. In 1969, zo vernemen we,
eindigden 935 faillissementen (51,6%) door op­
heffing, 33 (1,8%) door een akkoord en 843
(46,5%) door vereffening op een totaal van
1811 faillissementen (100%). Sedert 1964 is het
aantal faillissementen aanzienlijk toegenomen.
 Vooral de jaren 1967, 1968 en 1969 waren bij­
zonder ongunstig. Volgens de meest recente ge­
gevens van het CBS werden in de eerste drie
kwartalen van 1972 1964 vonnissen van failliet­

verklaring uitgesproken. Enkele jaren geleden
heeft mr. Dickmann in het Maandschrift van dit
bureau aangetoond dat in de jaren 1960/1967
de stijging van de faillissementen parallel liep
met een toeneming van de werkloosheid. Ook
in een periode van hoogconjunctuur en inflatie,
zo blijkt hieruit, is het faillissement een regel­

matig voorkomend verschijnsel. Wie zich over
bepaalde juridische aspecten van een faillietver­
klaring of een surséance deugdelijk wil oriënte­
ren, kan niet beter doen dan het handboek van
Polak raadplegen. Het is dezelfde bron waaruit
ook de advocaat zijn informatie put.
m ab blz. 69.
