CRITIEK OP DE PSYCHOTECHNIEK
methoden, die in de ondernemingen doeltreffend zijn gebleken, ook in de
overheidshuishoudingen toe te passen. Het is te hopen, dat onder het
administratieve personeel voldoende krachten gevonden worden, die
bereid zijn van deze methoden studie te maken. Zou dit onverhoopt niet
het geval blijken, dan zal men uit de particuliere bedrijven of uit de vrije
beroepen de nodige deskundigen aan moeten trekken.
Een onderzoek of en in hoeverre de begrotingstechniek en de daarop
gebouwde administratie gewijzigd moet worden, kan in principe door een
bepaalde gemeente worden ingesteld. Rationeler is evenwel wanneer dit
onderzoek voor een groep van gemeenten wordt uitgevoerd.
Hier ligt een taak voor de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en
het Verificatie-Bureau, waarschijnlijk in samenwerking met deskundigen
uit het particuliere bedrijf.
CRITIEK OP DE PSYCHOTECHNIEK
door Drs, F. de Vries
Niets is gezonder dan goede critiek en de psychotechniek kan er slechts
wel bij varen goed te luisteren naar wat men tegen haar heeft in te bren­
gen. De critici staan echter vaak onder de druk van een emotie, die soms
te heftig kan zijn. Hevige gevoelens stellen het denken in staat scherp
bepaalde punten te belichten, maar leiden wel eens tot een vernauwing
van het bewustzijn, welke tot een verwaarlozing van andere aspecten
leidt.
Een rustige beschouwing van de critiek, welke tracht emotie niet met
emotie te beantwoorden, leidt allereerst tot een classificatie. De critiek
op de psychotechniek is ten dele critiek op die psychotechniek, welke
ondegelijk is, bedreven wordt door hen, die deze tedhniek niet beheersen.
 Hiertoe behoren lieden, die elementair verantwoordelijkheidsgevoel en
wetenschappelijke scholing missen, maar evenzeer wetenschappelijk gevormden, die menen van uit een zekere hoeveelheid kennis de moeilijke
„art” van mensenkennis te kunnen bedrijven. Psychotechniek is namelijk
geen-' wetenschap, maar een kunst, en de typische wetenschapsmens moet
zelfs bij uitstek ongeschikt worden geacht het bedrijf te beraden inzake
het aannemen van personeel of aangaande bedrijfspsychologische pro­
blemen.
Een tweede soort critiek op de psychotechniek vindt zijn oorsprong in
het feit, dat vele psychotechnische instituten zichzelf moeten bedruipen
en zodoende een bedrijfspolitiek moeten volgen, welke niet indruist tegen
de bestaande economische wetten. Het gevolg is bijv., dat de prijzen voor
beroepskeuze-adviezen gekoppeld aan een psychotechnisch onderzoek
rijkelijk hoog zijn voor eenvoudige beurzen, Ook zijn er vele werknemers,
die betreuren, dat sommige werkgevers niet goed vinden, dat de eersten
de rapporten zelf lezen. Anderen hebben er eigenlijk volstrekt bezwaar
tegen, dat gegevens omtrent hun karakter in handen komen van hen, die
mogelijk geen waardig gebruik maken van deze vaak subtiele materie.
De meeste beoefenaren der psychotechniek zijn zelf ook weinig ingeno­
men met deze en dergelijke toestanden, maar vermogen uit eigen kracht
hieraan weinig te veranderen. Voor de staat ligt hier zeker op de duur
een taak.
Er is nog een derde vorm van critiek, welke geboren wordt uit een
m ab

blz. 259

angst om zelf onder liet mes te moeten komen. Personen, welke aan een
zekere „psychische inflatie” leiden, zijn bang onder de schijnwerper van
het psychotechnisch laboratorium te komen. Anderen, afgekeurd voor een
bepaalde functie of bij vergelijking uitgevallen, zijn vol rancune tegen de
psychotechniek, welke hen deze poets heeft gebakken. Het heeft uiteraard
niet veel zin op deze onzakelijke critiek in te gaan.
 Een vierde vorm van critiek betreft de aanwending van de psycho­
techniek in het bedrijf. Dr. J. F. Haccou wijst er in zijn artikel ( (psychotechnigitis” in het maandblad voor accountancy en bedrijfshuishoudkunde1) op, dat het tot de taak van de opperste leiding van het bedrijf
behoort zelf de hogere krachten uit te zoeken en dit niet over te laten
aan de psychotechnicus. Met dit laatste ben ik het volkomen eens. De
psychotechnicus moet niet decideren, maar adviseren. De voornaamste
reden ligt in de omstandigheid, dat alleen de bedrijfsleiding in staat is
zuiver aan te voelen hoe iemand het in zijn bedrijf en onder zijn mensen
„zal doen”. Natuurlijk zijn er tal van bedrijven, waar de leiding deze
intuïtieve begaafdheid mist. Ik ben het met de heer Haccou eens, dat deze
leiding dan in essentieel opzicht tekort schiet. Een raadplegen van de
psychotechnicus is in zo’n geval toch altijd nog beter dan een raden naar
de beste candidaat. Het zelf uitzoeken door de leiding sluit echter het
inwinnen van een psychotechnisch advies geenszins uit! De bedrijfsleiding
doet zeer verstandig naast haar eigen oordeel het psychotechnisch rapport
te leggen om tot een verheldering en toetsing van eigen inzicht te komen.
Dé bedrijfsleiding is vaak wel in staat een intuïtief oordeel te geven over
een sollicitant, maar niet bekwaam tot een volledige verwoording van dit
oordeel te komen. Het psychotechnisch rapport is aldus een hulpmiddel
tot bewustwording van de leiding, en geen „uitsdhakeling van het be­
wustzijn”, waartegen Dr. Haccou terecht opkomt.
 Bij de critiek op de methode, een vijfde vorm van critiek, gebeurt het
nogal eens, dat deze wordt uitgeoefend door hen, die uitgaan van een
onjuist, vaak verouderd beeld der psychotechniek. In genoemd artikel
van Dr. Haccou blijkt, dat de schrijver maar weinig afweet van de
methode der moderne psychotechniek en zodoende diverse open deuren
intrapt. De heer H. verwart voortdurend selectie en psychodiagnose. De
oudere psychotechniek was slechts in staat te selecteren, omdat zij nog
niet toe was aan de zeer moeilijke en inderdaad nog zeer in het begin
van haar ontwikkeling staande karakterdiagnose. Voorzover zij tot een
diagnose trachtte te komen, bracht zij het niet verder dan een schema van
vermogens. Dat diagnose neerkomt op een verschuiving van het accent
van test naar proefleider, die de test hanteert, wordt thans algemeen
aangenomen. Dat de proefleider behalve een goed diagnosticus van het
karakter ook zeer goed moet aanvoelen wat de functie, waarvoor de
proefpersoon wordt gekeurd, inhoudt, heb ik in een artikel in „Organi­
satie en Efficiency” betoogd. 2)
Het is niet zo, dat de proefleider zelf als koopman, organisator of wat
dan ook, in capaciteiten de proefpersoon moet overtreffen, zoals Dr. Hac­
cou dat wenselijk acht. De gespecialiseerde mens, welk vak hij ook be­
oefent, is juist krachtens zijn specialisatie niet in staat zich voldoende
van zijn arbeid te distantiëren om deze als objectief gegeven in ogen­
schouw te nemen. Zij, die dit wel kunnen, zijn in zekere zin gedesinte­
greerde naturen, die zichzelf als object kunnen aanschouwen. W el is het
wenselijk, dat de psychotedhnicus, die de organisator, technicus of wie
!) Februari 1947.
2) April 1947.
 m a b blz. 260

dan ook beoordeelt, zeer met hem verwant is, bij voorkeur zelf als zodanig
is werkzaam geweest, maar hij is dan altijd slechts ten dele organisator,
technicus enz. en voor een ander deel beschouwer en doordenker. Mis­
schien dat een enkele maal deze innerlijke gespletenheid niet tot een
daling van de bruikbaarheid als specialist leidt ■
— men denke aan W alther
Rathenau, die tegelijk organisator en filosoof was — maar dit blijft dan
toch een uitzondering. Activiteit en beschouwelijkheid zijn psychologisch
gesproken contrair.
Uit het artikel van Dr. Haccou blijkt nog een misverstand omtrent de
methode, dat tamelijk algemeen verbreid is. De testsituatie wordt nl. door
hem min of meer als een analogon van de werksituatie opgevat. Dit is
principieel onjuist. De testsituatie wordt niet meer gezien als een analagon
van de werkelijkheid, welke deze laatste zo dicht mogelijk moet bena­
deren, maar als een situatie, welke geheel op zichzelf uitsluitsel geeft
omtrent het vermoedelijke gedrag van de proefpersoon in een andere
situatie waaronder de arbeidssituatie. Het is het werk van de psychotechnicus deze zeer moeilijke vertaling tot stand te brengen, een ver­
taling, welke niet direct plaats vindt, maar indirect geschiedt. Met andere
woorden, de psychotechnicus concludeert op grond van het gedrag op het
laboratorium van de proefpersoon tot een bepaald karakter en gaat dan
van dit karakter naar de werksituatie.
Aangezien de heer Haccou mogelijk als tolk heeft gediend van velen,
die bezwaren koesteren tegen de psychotechniek, leek het mij nuttig deze
tegen de achtergrond van de werkelijkheid te analyseren.
Naschrift.
 De redactie van het M.A.B. is zo vriendelijk geweest mij de gelegen­
heid te geven enkele aantekeningen bij het artikel van de heer de Vries te
plaatsen. Het begin zal ik onbesproken laten, omdat het niet op mijn
beschouwing slaat. Alleen voel ook ik wel voor een onderzoek der over­
heid, al ware het alleen al om eens te doen vaststellen in hoeverre door
deze instituten wordt gewerkt met advertenties, waarin vacatures worden
genoemd, welke volkomen gefingeerd zijn. Een buitengewoon onbehoor­
lijk middel, dat de standing der hiervan gebruik makende instellingen
ernstig behoort te schaden. Ten Have wijst er in het September-nummer
van T.E.D. terecht op, dat een der karakter-eigenschappen oprechtheid
in uitingen is; hoe kan en mag men dan nog vertrouwen hebben in karakter-onderzoekers bij wie deze oprechtheid ontbreekt?
Het doet mij genoegen en dit acht ik een belangrijke winst, dat de heer
de Vr. en ik het over de hoofdzaak eens zijn, nl. dat het bedrijf zijn
mensen dient te kiezen. M aar dan begint de heer de Vr. mij prompt
gebrek aan kennis te verwijten, omdat ik niet geweten zou hebben, dat
de karakterdiagnose zo’n belangrijk aandeel heeft en ik voortdurend
selectie en karakterdiagnose zou verwarren. Nu zie ik de karakterdiag­
nose, in het kader waarin ik het vraagstuk heb behandeld, als een selectie­
middel. De bedoeling van het onderzoek is uitsluitend en alleen te komen
tot een selectie onder de gegadigden en ik zie dus niet in waaruit mijn
verouderd beeld van de psychotechniek en mijn verwarring blijkt. Inte­
gendeel, want mijn betoog gaat juist gedeeltelijk over de eigenschappen
van de proefleider. De heer de Vr. concludeert uit mijn beschouwing, dat
ik van mening zou zijn, dat de proefleider zelf als koopman enz. in capa­
citeiten de proefpersoon moet overtreffen. Ook dat staat er niet. Ik heb
m a b blz. 261

alleen geconstateerd, dat de proefleider, naarmate de functie, voor welke
geselecteerd moet worden, hoger staat, over hogere geestelijke capaci­
teiten moet beschikken, omdat hij geestelijk boven de getesten moet staan.
 Alleen dan toch kan een juist beeld worden verkregen, en op papier
worden gezet, indien alle verhoudingen in het juiste verband worden
gezien. Staat de proefleider niet boven de materie, dan zal hij bepaalde
verhoudingen -— t.a.v. welke hij op een hoger peil staat — juist zien
(althans even een ideale proefleider aannemend!) maar andere, tegen
welke hij visueel voorgesteld van beneden uit aankijkt, ten opzichte van
de eerste categorie fout zien.
Deze proefleider moet m.i. niet, zoals de heer de Vr. stelt, de verhou­
dingen van de functie zeer goed aanvoelen, want dit is wel een zeer
zwakke basis voor een concreet te stellen gefundeerd advies. Reeds hier­
uit blijkt met welk een voorzichtigheid het middel van deze vorm van
advies moet worden gehanteerd. W il het rapport inderdaad waarde heb­
ben, dan zijn twee dingen nodig:
le. dat de proefleider niet aanvoelt maar weet welke kwalificaties voor
de functie nodig zijn en in welke ideale verhoudingen —■waarbij weer de
talloze variaties en haar betekenis in onderlinge verhouding dienen te
worden bestudeerd •— en dan ook voor de functie in het kader van het
bedrijf. Dit is uiteraard theoretisch in alle scherpte gesteld; in de praktijk
kan men hiervan hoogstens benadering verkrijgen.
 2e. dat de proefleider zijn oordeel kan steunen op voldoende ervarings­
materiaal. De heer de Vr. wijst er in het slot van zijn beschouwing terecht
op <— ik heb niet anders gezegd en bedoeld — dat de test geen recht­
streeks verband houdt met de werksituatie en dat dus het werk van de
psychotechnicus een vertaling van de gevonden waarden is. Bij vertalin­
gen echter moet men de nodige ervaring hebben; wetenschap is tenslotte
gekristalliseerde ervaring, een kunst of kunstleer is toepassing van door
de wetenschap gevonden wetten of regels in het bepaalde geval. De
meeste functies zijn nog onvoldoende onderzocht en het inzicht is nog
maar zeer gebrekkig.
Daarbij moet bovendien worden bedacht, dat een vertaling is een waar­
dering en een waardering is subjectief zolang men niet op basis van uit­
sluitend objectieve feiten tot resultaten kan komen.
Wij willen een tweetal vrij recente uitspraken uit Amerika citeren, ont­
leend aan het Personnel Journal van Juni il946. Daar schrijft Leonard
Cohen in een artikel ,,To test or not to test”: Tests themselves are, at
best, only rough instruments. Knowledge of a person’s test score and
knowledge of the correlation of the tests with the job does not mean that
a psychologist can teil exactly how a person will do on the job. He can
predict only how he Probably will do, with the prediction approaching
maximum probability as the correlation approaches unity (1.00). The
usual correlation found in industry between tests and job success is 0.50.
This means that the prediction of a person’s job performance (on the
basis of his test scores) is only .13 % better than a chance guess” (blz.
 73). Dit slaat ongetwijfeld op de lagere functies, waar de moeilijkheden
het kleinst zijn, omdat de karakterdiagnose niet die moeilijkheden geeft als
in de hogere posities. Op de volgende bladzijde gaat hij dan ook voort:
„Broadly speaking, tests of intelligence, clerical aptitude, and mechanical
aptitude, when properly introduced and carefully used, help select more
desirable employees and better utilize (place) the existing manpower.
 Tests of personality and adjustment, however, are generally not so
m ab

blz. 262

reliable nor so valid that their use is too well justified. They also are
easily „faked”. The writer feels that competent interviewing is more
valuable than reliance upon personality tests.”
Uitgaande van de stelling, dat de meeste psychologen vakbekwaam in
het tegenwoordige kader van het weten op dit gebied zijn, bewijzen de
onderling afwijkende diagnoses toch wel, dat de psychologie nog in haar
kinderschoenen staat. Dit is geen verwijt; wij kunnen dankbaar aanvaar­
den wat bereikt is, maar dit mag ons toch niet blind maken voor de
zwakke punten. En het zijn juist deze, die tot voorzichtigheid en beschei­
denheid manen, want als hulpmiddel voor het bedrijfsleven zou zij juist
in de moeilijke gevallen de grootste betekenis kunnen hebben, maar daar
is tevens de grootste bescheidenheid geboden. De hulp kan nuttig zijn
en mettertijd steeds nuttiger worden, indien men zich van de beperktheid
van zijn gaven bewust is en niet op de stoel gaat zitten van hem, wiens
adviseur men mag zijn, maar ook niet meer. Zulks dient dan ook uit de
uiterlijke bescheidenheid te blijken. Ook deze opdrachtgever dient terdege
te zijn doordrongen van de beperktheid; hij betaalt tenslotte de gemaakte
fouten. Het gevaar van het ontaarden van dit adviseurschap in een
beslissende stem is echter groot en naar mijn smaak te groot. Het zou
interessant zijn ook voor Nederland eens een goed overzicht te krijgen
van het aantal gevallen waarin het advies van de psychotechnische insti­
tuten goed en niet juist is gebleken, ook al blijft dit eenzijdig, omdat wij
in de regel niet weten hoe de ongeschikt geoordeelden zouden hebben vol­
daan.;
Wij laten dan voorts nog geheel buiten beschouwing de betekenis van
de psychotechniek voor en haar invloed op de proefpersoon, waaromtrent
ook nog wel iets valt te zeggen.
 H.
ZESTIG JARIG BESTAAN VAN H ET C O M M O N W EA LTH IN ST I­
T U T E OF A CCOU N TA NTS
door J. E. Spinosa Cattela
In 1886 kwamen in Melbourne, hoofdstad van de toenmalige Engelse
kolonie Victoria, een 30 tal public accountants tezamen met het doel te
geraken tot een vereniging van
,,those having kindred interests in their common calling and a desire
to place their profession on a higher plane than it had previously
occupied in public esteem.’’
Deze dertig vakgenoten tezamen met 115 anderen stichtten in 1887 „the
Incorporated Institute of Accountants, Victoria", welks naam in 19,18,
nadat samenwerking was verkregen met beroepsgenoten van de inmid­
dels in een Commonwealth verbonden staten, gewijzigd werd in „The
Commonwealth Iiistitute of Accountants”.
De groei van dit instituut moge blijken uit de volgende cijfers:
11907
1947
aantal leden ............ ......................................., ................... 366
5022
aantal assistent-leden ........ ............................................... 104
5872
?•

Het Institute richtte het maandblad „The Australian Accountant” op,
vormde vakbibliotheken in de hoofdsteden van de zes Australische staten
en in de federale hoofdstad Canberra, en verleent in veel gevallen zijn
m a b blz. 203.
