Toekomstbestendig renoveren
Op basis van deze uitgangspunten is de volgende vraag opgesteld. De vraag die in
de beoordelingsmethode primair aan de noemer uitvoeringstechniek is gekoppeld,
is vet gedrukt:

147

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

–– Zijn de aansluitingen en verbindingen geschikt om de bestaande inbouw te verwijderen
en te vervangen door andere inbouw?

§ 3.3.3

Reversibiliteit

Reversibiliteit komt van het Engelse reversible wat omkeerbaar betekent. Gedurende
zijn levenscyclus zal een gebouw diverse keren worden aangepast. Het gebouw zal
zodanig opgebouwd moeten worden dat aanpassingen en verbeteringen zonder
veel moeite kunnen worden uitgevoerd en zodanig dat er geen belemmeringen zijn
voor toekomstige aanpassingen.
Reversibiliteit is een term die gebruikt wordt bij bijvoorbeeld monumenten: zorg er bij
ingrepen aan monumenten voor dat de oplossingen zijn terug te draaien. Reversibel
betekent ook hier omkeerbaar. Vaak gaat het hierbij om hergebruik van monumentale
panden (herbestemming van kerken, fabrieken, stations, maar ook grote woningen).
Een reversibele oplossing voor de verbouwing maakt een nieuwe functie of bestemming
in de toekomst mogelijk. Soms zal de aanpassing juist minimaal en beperkt zijn, meer
een inpassing dan een aanpassing, waardoor de nieuwe bewoners wellicht met iets
minder comfort genoegen nemen in het vernieuwde gebouw (Nusselder et al., 2011).
 Reversibiliteit bij renovatie heeft ook te maken met de vervanging en het hergebruik
van materialen. Het is van belang om hierbij een onderscheid te maken in het
recyclen en het downcyclen van materialen. Vastgesteld moet worden of het gebruikte
onderdeel of materiaal in zijn geheel afgebroken moet worden om daarna te dienen als
grondstof voor iets anders (downcyclen) of dat het mogelijk is om onderdelen in zijn
geheel te recyclen (figuur 3.6). Zo is het mogelijk om onderdelen te remonteren (Rau,
2016). Hergebruik van materialen vermindert de hoeveelheid bouwafval en behoeft
daarom ook minder energie, grondstoffen, emissies en transport. Reversibiliteit zal
uiteindelijk ook leiden tot vermindering van grondstoffenschaarste.
148

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Figuur 3.6 Hergebruik en gereviseerd als een goed alternatief voor recycling (Bron: Ellen MacArthur
foundation, Circular Economy Team)

De reversibiliteit is van belang voor het bepalen van de toekomstbestendigheid,
omdat het eenvoudig kunnen vervangen en hergebruiken van diverse onderdelen het
renoveren in de toekomst vergemakkelijkt en bijdraagt aan een circulaire economie in
de gebouwde omgeving.
Reversibiliteit is verbonden met uitvoeringstechniek, omdat binnen het
renovatieconcept onderdelen aangebracht moeten worden in bestaande constructies
en deze ook een remontage van gebruikte onderdelen kunnen zijn, en met prefabricatie
omdat bij de productie van elementen nu en in de toekomst ook gebruikte onderdelen
toegepast kunnen worden.
 Op basis van deze uitgangspunten is de volgende vraag opgesteld. De vraag die
in de beoordelingsmethode primair aan de noemer reversibiliteit is gekoppeld,
is vet gedrukt:

–– Zijn elementen aan het einde van hun levensduur te vervangen en kunnen ze dan ook
verwijderd en hergebruikt worden?

149

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

§ 3.4

Proceskenmerken
De proceskenmerken die in paragraaf 3.2 zijn onderscheiden, zijn samen te vatten
onder de noemers beheer, ontwerp, uitvoering, productie, sloop (figuur 3.7) en
bewonersparticipatie. Deze kenmerken staan met elkaar in verband, maar het
proceskenmerk bewonersparticipatie speelt bij alle andere proceskenmerken een
rol. Hierna wordt elk kenmerk omschreven, waarna er wordt aangegeven welke
uitspraken uit hoofdstuk 2 hier gebundeld zijn, wordt de relatie met andere kenmerken
beschreven, gevolgd door de vraag of vragen die uit de kenmerken afgeleid zijn en die
onderdeel uitmaken van de beoordelingsmethode.
Figuur 3.7 Samenhang tussen proceskenmerken (Bron: eigen figuur)

150

Toekomstbestendig renoveren
TOC

In de NEN 2574 is omschreven welke projectgegevens in bepaalde fasen van een
bouwproject aanwezig moeten zijn. Ook de fasen zelf zijn uitgebreid omschreven.
Bewonersparticipatie wordt niet omschreven in de NEN 2574. De participatie maakt
ook geen deel uit van de fasen van het bouwproces. De bewonersparticipatie is voor
het renovatieproces (figuur 3.10) echter van groot belang omdat, anders dan bij
nieuwbouw het geval is, renovatie direct gekoppeld is aan de (huidige) bewoners.
 De proceskenmerken die op basis van de artikelen van de SAR, SOB, IFD Bouwen,
Slimbouwen, Conceptueel Bouwen en Legolisering te onderscheiden zijn, komen
overeen met de fasen uit het bouwproces zoals deze zijn vastgelegd in de NEN
2574. Volgens het Nederlandse Normalisatie Instituut (NNI) wordt het bouwproces
als volgt omschreven:
“Het bouwproces is een aaneenschakeling van opeenvolgende activiteiten of
deelprocessen, die resulteren in te hanteren uitgangspunten en middelen om
resultaten te bereiken, met als einddoelen een bouwwerk gereed te hebben en dit
bouwwerk te beheren en te gebruiken, waarna de activiteiten of deelprocessen
met het slopen van het bouwwerk eindigen. Bij het bouwproces is inbegrepen
het bereiken van niet aan het project gebonden resultaten, zoals op de markt
aangeboden bouwproducten die als middelen worden gebruikt voor het realiseren van
bouwwerken.” (Pijpers, Woude, 2004)
Deze procesfasen zijn door Twijnstra en Gudde (1987) in figuur 3.8 weergegeven.
Rechts van het model van Twijnstra en Gudde zijn de proceskenmerken weergegeven.
Het totaal van deze fasen wordt ook aangeduid als de levenscyclus van een gebouw.
 151

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

Figuur 3.8 Het bouwproces (links) en het renovatieproces (rechts) (Bron: Twijnstra en Gudde, 1987 en eigen
figuur)

De procesfasen (Wentzel, Rip, 2010; Pijpers, Woude, 2004) uit de literatuur zijn
gekoppeld aan de proceskenmerken die op basis van de artikelen van de SAR, SOB, IFD
Bouwen, Slimbouwen, Conceptueel Bouwen en Legolisering te onderscheiden zijn. De
proceskenmerken in dit onderzoek zijn als volgt omschreven:

§ 3.4.1

Ontwerpfase

De ontwerpfase is de fase waarin de oplossingen gevonden moeten worden. In deze
fase worden plattegronden, aanzichten en doorsneden gemaakt. De ontwerpfase
is opgebouwd uit drie deelfasen: het structuurontwerp, het voorlopig ontwerp en
het definitief ontwerp. Het structuurontwerp bestaat uit de eerste schetsen van
een ontwerp. De functionele eisen en hun onderlinge relaties krijgen hier vorm
en de maatstructuren worden onderzocht. In het voorlopig ontwerp worden het
architectonisch en het stedenbouwkundig beeld bepaald. Ook wordt de ruimtelijke

152

Toekomstbestendig renoveren
TOC

structuur vastgelegd en worden de bouw- en investeringskosten bepaald. Het definitief
ontwerp geeft een volledig beeld van het project.
 Het ontwerp van een renovatieconcept is van belang tijdens de productie en tijdens het
gebruik. Het ontwerp moet de huidige en eventuele nieuwe bewoners inspraak geven
over de toekomstige functie of het gebruik van hun woning. Maar ook de bouwfysicus,
de installateur en de constructeur en andere adviseurs werken gezamenlijk aan
een ontwerp. Het ontwerp moet voldoen aan de huidige eisen, maar genoeg ruimte
laten voor aanpassingen in de toekomst. De ontwerpfase is van belang voor de
toekomstbestendigheid omdat een goed ontworpen renovatieconcept zal voldoen
aan de eisen van huidige en toekomstige gebruikers. Het ontwerp geeft de gebruiker
de vrijheid om veranderingen aan te brengen. De ontwerpfase is verbonden met de
uitvoeringsfase omdat het ontwerp in deze fase eenvoudig gerealiseerd moet kunnen
worden, met de productiefase omdat het slim geproduceerd moet worden, met de
sloop- en hergebruikfase omdat de gebruikte elementen later makkelijk hergebruikt
moeten worden en met de beheerfase omdat het onderhoud simpel en eenvoudig
moet worden uitgevoerd.
 Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vraag die in de
beoordelingsmethode primair aan de noemer ontwerp is gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Is het renovatieconcept te gebruiken in de serie van één?
–– Hebben bewoners invloed bij het renovatieconcept?
–– Is het mogelijk om woningen samen te voegen tot grotere woningen of op te delen om
kleinere wooneenheden te realiseren?
–– Zijn plattegrondwijzigingen binnen de woning mogelijk bij dit renovatieconcept?

§ 3.4.2

Productiefase

De productiefase van een renovatieconcept komt overeen met de uitwerkingsfase
uit NEN 2574. Dit is de fase waarin het renovatieconcept definitief wordt vastgesteld
en geproduceerd. In deze fase wordt ook vastgesteld hoe de elementen worden
geproduceerd, hoe groot de elementen worden en hoe deze naar de bouwplaats worden
vervoerd. Ook vindt in deze fase de prijsvorming plaats en worden de contracten
opgesteld. Bij productie van prefab elementen worden alle elementen in de fabriek
geprefabriceerd. Op de bouwplaats worden dan geen werkzaamheden anders dan
montagewerkzaamheden uitgevoerd. Dit betekent dat bij deze werkwijze alle ontwerpen uitvoeringsbeslissingen van tevoren bekend moeten zijn. De minimale seriegrootte
zal moeten worden vastgesteld. De seriegrootte van één geeft de bewoners meer

153

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

invloed op hun directe woonomgeving. Bij mutatierenovatie zal deze seriegrootte ook
één zijn. Als er op de bouwplaats geproduceerd kan worden (bijvoorbeeld 3D-printen),
kan dit de bewoner ook meer inspraak geven. Ook is het zo mogelijk om mensen met
een achterstand tot de arbeidsmarkt ervaring te laten opdoen.
De productiefase is van belang voor de toekomstbestendigheid, omdat in het product
de vrijheid is opgesloten om later aanpassingen te doen. Als het product wordt
samengesteld uit losse, uitwisselbare componenten dan vergroot dit de mogelijkheden
voor participatie en de mate van hergebruik.
 De productiefase is verbonden met de ontwerpfase omdat de beslissingen uit de
ontwerpfase hier worden getoetst op hun uitvoerbaarheid. Het verband met de
uitvoeringsfase is dat er besloten moet worden of bijvoorbeeld grote elementen wel
op een bepaalde plek uitgevoerd kunnen worden. Ook zijn bevestigingen tussen de
woning en het renovatieconcept van groot belang. In het product is ook de mate van
hergebruik en de wijze van slopen al vastgelegd. Afhankelijk van de productie kunnen
onderdelen hergebruikt worden. De relatie met de beheerfase ligt in het feit dat in de
productiefase de materialen met dezelfde levensduur met elkaar verbonden moeten
worden. Hierdoor is het renovatieconcept makkelijker te onderhouden.
Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vraag die in de
beoordelingsmethode primair aan de noemer productie is gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Is productie van onderdelen op de bouwplaats mogelijk?
–– Is het renovatieconcept te gebruiken in de serie van één?
–– Is de technische levensduur van de verschillende onderdelen op elkaar afgestemd?
–– Zijn elementen aan het einde van hun levensduur te vervangen en kunnen ze dan ook
verwijderd en hergebruikt worden?

§ 3.4.3

Uitvoeringsfase

De uitvoeringsfase van een renovatieconcept komt overeen met de realiseringsfase uit
NEN 2574. De uitvoeringsfase is van belang voor de toekomstbestendigheid, omdat
de opbouw van een renovatieconcept bepaalt hoeveel participatie van de bewoners
mogelijk is. Ook de mogelijkheid om losse elementen tussentijds te vervangen of aan
te passen zijn voor de toekomstbestendigheid van groot belang. Zijn de bouwdelen
onderverdeeld in aparte onderdelen dan zal er vastgesteld moeten worden hoe deze in
of aan de woning vastgemaakt moeten worden.
 154

Toekomstbestendig renoveren
TOC

De uitvoeringsfase is verbonden met de ontwerpfase en de productiefase omdat tijdens
het ontwerp de voorwaarden voor de uitvoering worden vastgelegd. Hier wordt besloten
hoe het element opgebouwd en gemonteerd wordt. De relatie met de productiefase
ligt in het feit dat de geproduceerde elementen eenvoudig gemonteerd kunnen
worden. Het vervoer over de weg is ook van belang tijdens de uitvoering. De beheerfase
stelt eisen met betrekking tot het onderhoud in de toekomst. Verder is deze fase
verbonden met de sloop- en hergebruikfase omdat de wijze van uitvoering toekomstige
aanpassingen wel of niet toelaat.
 Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vragen
die in de beoordelingsmethode primair aan de noemer uitvoeringsfase zijn
gekoppeld, zijn vetgedrukt:

–– Zijn de aansluitingen en verbindingen geschikt om de bestaande inbouw te verwijderen
en te vervangen door andere inbouw?
–– Zijn de werkzaamheden van het renovatieconcept die binnenshuis moeten worden
uitgevoerd binnen één werkdag te realiseren?
–– Zijn elementen aan het einde van hun levensduur te vervangen en kunnen ze dan ook
verwijderd en hergebruikt worden?
–– Hebben bewoners invloed bij de uitvoering van het renovatieconcept?

§ 3.4.4

Beheerfase

De beheerfase van een renovatieconcept komt overeen met de beheerfase uit
NEN 2574. Dit is de fase waarin er gestreefd wordt om het gebouw optimaal te
laten functioneren. Tijdens deze fase moet het gebouw onderhouden worden. Het
onderhoud bestaat onder meer uit het schoonmaken, onderhoud aan de installaties,
gevelreiniging, schilderwerk en interne aanpassingen. Dit onderhoud kan door de
eigenaar zelf gedaan worden of worden uitbesteed. De kwaliteit van het gebouw kan
gedurende deze beheerfase op elk moment worden vastgesteld door middel van
de NEN 2767. Deze norm ‘Conditiemeting van bouw- en installatiedelen’ bestaat
uit twee delen. Het eerste deel bestaat uit de methode en het tweede deel is de
standaardgebrekenlijst. Verder is het mogelijk om door middel van programma’s als
GPR-gebouw en Greencalc+ inzicht te krijgen in de duurzaamheid van het gebouw over
de levenscyclus bezien.
Voor de beheerfase moet worden vastgesteld wat de levensduur van het
renovatieconcept is en wat de afzonderlijke levensduren zijn van de elementen.
155

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

Factoren die hierbij van belang zijn, zijn trends in de ontwikkeling van behoeften
(DESTEP), verandering in de behoeften van gebruikers en degradatie van bouwdelen.
 Het beheer is van belang voor de toekomstbestendigheid omdat de prestaties van
het renovatieconcept gedurende de levenscyclus van het renovatieconcept zullen
afnemen. Oorzaken hiervan zijn externe invloeden zoals het weer en interne invloeden
zoals gebreken, gebruik, slijtage en veroudering. Voor de toekomstbestendigheid is
het van belang om gedurende de levenscyclus het renovatieconcept goed te kunnen
onderhouden. De renovatieoplossing moet het mogelijk maken om eenvoudig
onderhoud te plegen en schoon te maken.
De beheerfase is verbonden met de ontwerpfase omdat bij de ontwikkeling van
oplossingen al rekening gehouden moet worden met het onderhoud en beheer
van het renovatieconcept. In de productiefase en uitvoeringsfase moeten de
oplossingen zo worden vormgegeven dat deze in het beheer geen problemen
opleveren. De renovatieconcepten moeten zo worden uitgevoerd in de bestaande
bouw dat tijdens het beheer op eenvoudige wijze reparaties, aanpassingen en
schoonmaakwerkzaamheden kunnen plaatsvinden.
Op basis van deze uitgangspunten is de volgende vraag opgesteld. De vraag die in de
beoordelingsmethode primair aan de noemer beheer is gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Zijn de elementen van het renovatieconcept makkelijk te onderhouden en schoon te
maken?

§ 3.4.5

Sloopfase

De sloopfase van een renovatieconcept komt overeen met de sloopfase uit NEN 2574.
 Dit is de fase waarin besloten wordt of het gebouw hergebruikt of uiteindelijk zelfs
gesloopt moet worden. Bij de sloopfase van het renovatieconcept is het van belang om
na te gaan hoe het renovatieconcept in de toekomst aangepast kan worden. Hergebruik
zorgt voor besparing op grondstoffen en energie, duurzame werkgelegenheid en
besparing op het verwerken van afval. Het proces van hergebruik begint bij het
vaststellen of een product weer in zijn oorspronkelijke staat gebruikt kan worden, het
product gereconditioneerd kan worden of dat het als grondstof kan dienen voor andere
producten. Als uiteindelijk geen van de voorgaande bewerkingen mogelijk is, kan het
gesloopt en vernietigd worden.
156

Toekomstbestendig renoveren
TOC

Sloop en hergebruik zijn van belang voor de toekomstbestendigheid omdat deze
bepalen hoe er in de toekomst met elementen en materialen van het renovatieconcept
omgegaan moet worden. In het ontwerpproces moet al bepaald worden wat er na een
bepaalde levensduur met de vrijgekomen elementen en materialen moet gebeuren.
Deze fase is verbonden met de productiefase omdat tijdens de productie wordt bepaald
hoe bepaalde elementen weggenomen kunnen worden en vervangen door andere.
De aansluitingen en verbindingen die in de uitvoeringsfase zijn bepaald, maken
makkelijke sloop mogelijk. Ook de beheerfase is hier van belang omdat tijdens het
beheer van het renovatieconcept besloten kan worden welke onderdelen wanneer en
hoe vervangen kunnen worden.
 Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vragen
die in de beoordelingsmethode primair aan de noemer sloop en hergebruik zijn
gekoppeld, zijn vetgedrukt:

–– Zijn de aansluitingen en verbindingen geschikt om de bestaande inbouw te verwijderen
en te vervangen door andere inbouw?
–– Is de technische levensduur van de verschillende nieuw toegevoegde onderdelen op
elkaar afgestemd?
–– Zijn elementen aan het einde van hun levensduur te vervangen en kunnen ze dan ook
verwijderd en hergebruikt worden?
–– Zijn eenmalige sloopwerkzaamheden nodig om aan te sluiten op de bestaande
situatie?

§ 3.4.6

Bewonersparticipatie

Bewonersparticipatie maakt geen deel uit van de procesfasen uit de NEN 2574.
Participatie heeft invloed op alle fasen van het proces. Bewonersparticipatie is in
de jaren vijftig van de vorige eeuw geïntroduceerd in Nederland, maar kwam pas
goed tot zijn recht tijden de democratiseringsgolf uit de jaren zestig en zeventig
(Marissing, 2008). Eind jaren zestig kregen bewoners al beperkte inspraak over de
indelingsmogelijkheden van hun woning (Priemus, 1969). Ook bij de ontwikkeling
van project Molenvliet (1976) in Papendrecht kregen de bewoners de mogelijkheid
om samen met de architect hun woning vorm te geven (Van der Werf, 1993).
Bewonersparticipatie heeft voor bewoners en professionals voor- en nadelen
(Marissing, 2008). Met zeggenschap komt ook verantwoordelijkheid en misschien
hebben bewoners niet altijd genoeg kennis. De tijdshorizon van een bewoner is over
het algemeen korter dan die van de eigenaar van de woning. Ook hebben bewoners

157

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

niet altijd genoeg kennis en kunde om beslissingen te kunnen nemen. Marissing
(2008) onderscheid vier fasen waarin bewoners invloed kunnen uitoefenen op de
ontwikkeling van plannen: de formatiefase, de verkenningsfase, de visie- of planfase
en de uitvoeringsfase.
 Bewonersparticipatie is bij het renovatieconcept van belang omdat tijdens de renovatie
samengewerkt zal moeten worden met de aanwezige bewoners. De invloed van
bewoners kan leiden tot een renovatiemarkt waar per woning gerenoveerd wordt op
een wijze die voor de bewoner het meest aansluit bij zijn of haar woonbeleving. Het is
mogelijk om de woning te voorzien van afwerkingen en opties die per woning kunnen
verschillen. De bewoner krijgt dan de woning die hem het beste past. Dat leidt tot een
verandering van de wijze waarop er nu gerenoveerd wordt bij woningcorporaties. Als
er gerenoveerd wordt op het moment dat het de bewoner schikt, is de verplichte 70%
participatie van de bewoners niet noodzakelijk.
Bewonersparticipatie is van groot belang voor de toekomstbestendigheid omdat met
medewerking en ideeën van de bewoners de woningvoorraad gerenoveerd kan worden
op een wijze die aansluit bij de behoefte van de bewoners, waarmee de kans dat deze
langer meegaat wordt vergroot.
Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vraag
die in de beoordelingsmethode primair aan de noemer bewonersparticipatie is
gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Is het renovatieconcept te gebruiken in de serie van één?
–– Hebben bewoners invloed bij het renovatieconcept?
–– Zijn de werkzaamheden van het renovatieconcept die binnenshuis moeten worden
uitgevoerd binnen één werkdag te realiseren?

–– Is het mogelijk om woningen samen te voegen tot grotere woningen of op te delen om
kleinere wooneenheden te realiseren?
–– Zijn plattegrondwijzigingen binnen de woning mogelijk bij dit renovatieconcept?

§ 3.5

Omgevingsfactoren
De omgevingsfactoren die in paragraaf 3.2 zijn onderscheiden zijn demografie,
economie, sociaal-cultureel, technologie, ecologie en politiek-juridisch (figuur 3.9).
 Deze factoren worden gebruikt om beoordelingsaspecten en bijbehorende vragen af te
leiden. Elke factor wordt omschreven, waarna er wordt aangegeven welke uitspraken uit

158

Toekomstbestendig renoveren
TOC

hoofdstuk 2 hier gebundeld zijn, wat de relatie is met andere kenmerken, gevolgd door
de vraag of vragen die uit de omgevingsfactoren zijn af te leiden en onderdeel uitmaken
van het beoordelingsmodel.
Figuur 3.9 Omgevingsfactoren (Bron: eigen figuur)

159

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

§ 3.5.1

Demografisch

Demografische ontwikkelingen zijn voor een renovatieconcept van belang omdat
veranderingen in de bevolkingsopbouw en migratie kunnen leiden tot veranderingen
in de woningvraag. Op dit moment neemt de bevolking vooral toe in het westen van
het land en Flevoland. Hier groeit de bevolking met 10-20% tussen 2010 en 2014
(CBS/PBL, 2011). Renovaties zullen in dit deel van het land anders en/of op grotere
schaal moeten plaatsvinden dan in de rest van het land. De stabiele gebieden en de
gebieden met krimp zullen te maken krijgen met een afnemende vraag naar woningen.
Afhankelijk van de opbouw van de woningvoorraad zou dit kunnen leiden tot een
andere vraag naar renovaties.
De toenemende vergrijzing van de Nederlandse bevolking moet leiden tot woningen die
levensloopbestendiger zijn. Groei en krimp zullen in de loop van de tijd op verschillende
plaatsen in Nederland plaatsvinden. Het totale aantal kleine huishoudens is de laatste
jaren flink gegroeid. Mensen leven steeds vaker een korte of langere periode alleen.
Het is niet ongebruikelijk dat een groot deel van de jongeren eerst alleen woont en
daarna verschillende samenwoonrelaties heeft. Dit kan leiden tot een vraag naar
vooral kleinere wooneenheden. In de Randstad ontstaat zo de noodzaak om grotere
woningen om te bouwen naar kleinere. Om hierop te kunnen anticiperen moet de
woningvoorraad toekomstbestendig gemaakt worden.
 Demografie is verbonden met de economie omdat economische veranderingen
(werkgelegenheid) sterk verbonden zijn met demografische ontwikkelingen. Na het
sluiten van de steenkoolmijnen in Limburg is de werkloosheid in dat gebied enorm
gestegen en dat leidt nu nog steeds tot leegstand. Demografische veranderingen zijn
verbonden met sociaal-culturele ontwikkelingen omdat er steeds meer verschuiving
optreedt van ouderen die wonen in bejaardentehuizen naar ouderen die langer thuis
wonen. Technologisch gezien is het een uitdaging om producten zo vorm te geven dat
deze door de diverse leeftijdsgroepen te gebruiken zijn.
Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De
vragen die in de beoordelingsmethode primair aan de noemer demografie zijn
gekoppeld, zijn vetgedrukt:

–– Is het mogelijk om woningen samen te voegen tot grotere woningen of op te delen om
kleinere wooneenheden te realiseren?
–– Zijn plattegrondwijzigingen binnen de woning mogelijk bij dit renovatieconcept?

160

Toekomstbestendig renoveren
TOC

§ 3.5.2

Economisch

Economische ontwikkelingen zijn voor een renovatieconcept van belang omdat deze
leiden tot veranderingen in de bestedingen. Het besteedbare budget voor de renovatie
van de woningvoorraad fluctueert altijd. Dit resulteert in periodes van economische
voorspoed waarin het mogelijk is om uitgebreider te renoveren en in periodes met
economische tegenslag waarin dat minder het geval is. De beschikbare subsidies
uit de jaren tachtig van de vorige eeuw waren een stimulans voor de renovatie
van particuliere woningen.
 Economische ontwikkelingen zijn van belang voor de toekomstbestendigheid
van renovatieconcepten omdat het besteedbare budget direct invloed heeft op
de mogelijke renovaties. Het is daarom noodzakelijk het renovatieconcept zo te
ontwikkelen dat het in verschillende stappen kan worden uitgevoerd. Als het budget
beperkt is, kan er worden volstaan met een beperkte renovatie en als het budget groter
is, kan er meer en uitgebreider gerenoveerd worden. Dat betekent ook dat er gestart
kan worden met een beperkte renovatie die in de loop van de tijd uitgebouwd kan
worden als het budget groeit.
Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vraag die in de
beoordelingsmethode primair aan de noemer economie is gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Is het mogelijk om woningen samen te voegen tot grotere woningen of op te delen om
kleinere wooneenheden te realiseren?
–– Zijn plattegrondwijzigingen binnen de woning mogelijk met dit renovatieconcept?

§ 3.5.3

Sociaal-cultureel

Sociaal-culturele ontwikkelingen zijn voor het renovatieconcept van belang omdat
deze kunnen noodzaken tot aanpassingen van de woningvoorraad. Vergrijzing van de
bevolking en het langere thuis wonen kan in sommige gebieden leiden tot een tekort
aan zorgwoningen en seniorenwoningen en een overschot aan eengezinswoningen.
 Ook zijn de eisen die gesteld worden aan seniorenwoningen anders dan de eisen
die gesteld worden aan eengezinswoningen. Domotica is een ontwikkeling die in
de toekomst kan zorgen dat ouderen ook langer in hun bestaande woning kunnen
blijven. Het stijgend energiegebruik en de afname van natuurlijke energievoorraden
leiden tot een toename van lokale energieopwekking. Het kunnen voorzien in je eigen
energievraag neemt steeds meer toe. Woningen worden voorzien van zonnepanelen,

161

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

zonnecollectoren en warmtepompen. Het renovatieconcept moet in staat zijn diverse
manieren van energieopwekking mogelijk te maken. Verder is het niet zeker dat we in
de toekomst alles in eigendom moeten of willen hebben. Hebben we behoefte aan bezit
of willen we alleen nog gebruikmaken van diensten? Willen we een lamp in eigendom
of hebben we alleen maar behoefte aan licht? Dat kan leiden tot een deling van het
bezit van de bewoner. Misschien heb je de drager van je woning in bezit, maar zijn de
keuken en badkamer geleased. Als er in de toekomst leasekeukens of leasebadkamers
worden aangeboden, betekent dit een verandering van eigendomsverhoudingen
binnen de woningen. Zo ontstaat wel de mogelijkheid om de keuken of de badkamer te
veranderen aan het einde van het leasecontract.
Sociaal-culturele ontwikkelingen zijn onder meer verbonden met technologie omdat
snelle technologische ontwikkelingen invloed hebben op onze woonwensen en op
bewonersgedrag. Verder is het verbonden met ecologie omdat de veranderingen
van het klimaat een steeds grotere invloed zullen hebben op onze woonwijze. De
demografische ontwikkelingen zorgen in combinatie met de economie voor het feit dat
jongeren steeds langer bij hun ouders blijven wonen en ouderen steeds langer in hun
eigen huis blijven.
 Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vraag die
primair aan de noemer sociaal-cultureel is gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Zijn de aansluitingen en verbindingen geschikt om de bestaande inbouw te verwijderen
en te vervangen door andere inbouw?

–– Is het mogelijk installatieaanpassingen te maken tijdens en na de renovatie?
–– Is het mogelijk te voldoen aan de omstandigheden die de klimaatverandering ons
oplegt?

§ 3.5.4

Technologisch

Technologische ontwikkelingen zijn voor toekomstbestendigheid van belang omdat
een renovatieconcept de mogelijkheid moet bieden om in te spelen op nieuwe
technologieën. De afname van de gasvoorraad zal er bijvoorbeeld voor kunnen gaan
zorgen dat we overstappen naar all electric in onze woningen. Dit betekent dat we ook
wat onze verwarming betreft de overstap zullen gaan maken naar elektriciteit. Het
opent de deur naar allerlei verschillende energievoorraden die omgezet kunnen worden
naar elektriciteit. De koppeling van elektrische auto’s met elektrische huisinstallaties
wordt op dit moment ontwikkeld. Ook kunnen we nog meer gebruik gaan maken van

162

Toekomstbestendig renoveren
TOC

zonne-energie, windenergie, getijdenenergie en warmtepompen. Diverse domoticaontwikkelingen zijn op dit moment al toepasbaar in woningen.
Technische ontwikkelingen zijn van belang voor de toekomstbestendigheid van
renovatieconcepten omdat deze grote invloed hebben op onze leefomgeving.
Deze ontwikkelingen gaan zo snel dat het moeilijk is om nu te voorzien wat voor
aanpassingen het renovatieconcept nodig heeft. Daarom is het van belang het
renovatieconcept te voorzien van aanpassingsmogelijkheden.
Technische ontwikkelingen zijn verbonden met ecologie omdat veranderingen
op dit gebied een directe invloed hebben op de techniek in de woning. De
toenemende hoeveelheid regenwater betekent direct een aanpassing van goten,
hemelwaterafvoeren en waterbergingen. Ook is er een verbondenheid met demografie
omdat de toenemende vergrijzing gepaard gaat met domotica-ontwikkelingen
binnen de woning.
 Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vraag die in de
beoordelingsmethode primair aan de noemer technologie is gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Is de technische levensduur van de verschillende onderdelen op elkaar afgestemd?
–– Is het mogelijk installatieaanpassingen te maken tijdens en na de renovatie?
–– Is het mogelijk de gevolgen van de klimaatverandering op te vangen?
§ 3.5.5

Ecologisch

Ecologische ontwikkelingen zijn voor het renovatieconcept van belang omdat dat
ontwikkelingen zijn die vooral op lange termijn invloed hebben op het gebruik.
De ingezette klimaatverandering zorgt voor een aantal grote uitdagingen. Deze
veranderingen kunnen een grote invloed hebben op onze leefomgeving. Onze
woningen zullen in de toekomst meer en hevigere regenbuien kunnen verwachten.
Mogelijke temperatuursveranderingen en een forse toename van de regenval
noodzaken tot bouwfysische aanpassingen aan de woning. Verandering van klimaat
kan ook zorgen voor verandering in de flora en fauna. Zo is het mogelijk dat het huidige
klimaat van Zuid-Frankrijk over een aantal jaren hier gewoon is. Dat kan onder meer
betekenen dat hier voor ons nog onbekende insecten en kleine dieren komen te leven.
Ecologische ontwikkelingen zijn van belang voor de toekomstbestendigheid van het
renovatieconcept ook al zijn deze waarschijnlijk pas over een langere periode merkbaar.
Nu al is de verandering van het klimaat voelbaar. Binnen steeds kortere periode valt

163

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

er een toenemende hoeveelheid regenwater op onze daken. Dit betekent dat er in een
vrij korte periode veel regenwater afgevoerd moet worden. Gevolg hiervan is dat de
hemelwaterafvoer aangepast moet worden.
 Ecologische ontwikkelingen zijn verbonden met technologie omdat alle
klimaatgerelateerde veranderingen technisch opgelost moeten worden. Ook is het
verbonden met politiek-juridische ontwikkelingen omdat klimaatveranderingen
niet direct toe te schrijven zijn aan personen. De problemen die het gevolg
zijn van deze veranderingen moeten echter wel door huiseigenaren en
woningcorporaties opgelost worden.
Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vraag die in de
beoordelingsmethode primair aan de noemer ecologie is gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Is het mogelijk de gevolgen van de klimaatverandering op te vangen?
–– Zijn de aansluitingen en verbindingen geschikt om de bestaande inbouw te verwijderen
en te vervangen door andere inbouw?
–– Is het mogelijk om installatieaanpassingen te maken tijdens en na de renovatie?

§ 3.5.6

Politiek-juridisch

Politiek-juridische ontwikkelingen zijn voor de renovatie van belang omdat dat
ontwikkelingen zijn die invloed hebben op de complete gebouwde omgeving.
Aanpassingen in het bouwbesluit zullen ook hun invloed hebben op de renovatie
van de woningvoorraad. De hogere Rc-waarden zullen ook in de renovaties moeten
worden gerealiseerd. Het bewegen naar een participatiemaatschappij heeft
gevolgen voor de gebouwde omgeving, omdat dit leidt tot het feit dat mensen langer
thuis blijven wonen.
Politiek-juridische ontwikkelingen zijn van belang voor de toekomstbestendigheid
van het renovatieconcept omdat deze direct invloed hebben op de opbouw van het
renovatieconcept. Het renovatieconcept moet zo uitgevoerd zijn dat veranderingen in
bijvoorbeeld de Rc-waarde tussentijds opgevangen kunnen worden. Het toepassen van
leaseproducten betekent dat deze tussentijds in de woning toegepast moeten kunnen
worden, bij het verlopen van het leasecontract kunnen deze weggenomen worden.
 Politiek-juridische ontwikkelingen zijn verbonden met economie omdat politieke
besluiten een directe invloed kunnen hebben op de betaalbaarheid van het
renovatieconcept. Verder is dit verbonden met het label sociaal-cultureel omdat

164

Toekomstbestendig renoveren
TOC

het bewegen naar een participatiemaatschappij direct sociale gevolgen heeft met
betrekking tot het langer thuis blijven wonen. Ook is er een connectie met technologie
want het leasen van diverse onderdelen binnen de woning moet technisch mogelijk
gemaakt worden. De verbinding met het ecologie ligt in het feit dat veranderingen in
het klimaat ertoe zullen leiden dat bouwvoorschriften moeten worden aangepast.
Op basis van deze uitgangspunten zijn de volgende vragen opgesteld. De vraag
die in de beoordelingsmethode primair aan de noemer politiek-juridisch is
gekoppeld, is vetgedrukt:

–– Zijn de aansluitingen en verbindingen geschikt om de bestaande inbouw te verwijderen
en te vervangen door andere inbouw?

–– Zijn elementen aan het einde van hun levensduur te vervangen en kunnen ze dan ook

verwijderd en hergebruikt worden?
–– Zijn plattegrondwijzigingen binnen de woning mogelijk bij dit renovatieconcept?
–– Is het mogelijk om woningen samen te voegen tot grotere woningen of op te delen om
kleinere wooneenheden te realiseren?

§ 3.6

Beoordelingsmodel
Hieronder is per vraag het beoordelingsaspect genoemd en is een toelichting
toegevoegd. De vragen en beoordelingsaspecten worden gebruikt bij de analyse en
beoordeling van de renovatieconcepten.
1

Is het renovatieconcept te gebruiken in de serie van één?

–– Beoordelingsaspect: serie van één
–– Toelichting: Bij de serie van één kan iedere woning op elk moment verbeterd worden.
Dit kan in een renovatiecyclus, bij een mutatie, bij veranderende regelgeving of op
verzoek van de bewoner zelf. Dit zijn vraaggestuurde aanpassingen.
 2

Zijn de werkzaamheden van het renovatieconcept die binnenshuis
moeten worden uitgevoerd binnen één werkdag te realiseren?

–– Beoordelingsaspect: prefabricage
–– Toelichting: De aanpassing is zodanig uitvoerbaar dat er maximaal één werkdag
activiteiten binnenshuis plaatsvinden.
165

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

3

Zijn de aansluitingen en verbindingen geschikt om de bestaande
inbouw te verwijderen en te vervangen door andere inbouw?

–– Beoordelingsaspect: uitvoeringstechniek
–– Toelichting: De aansluitingen en verbindingen zijn in staat om blijvend fysieke

veranderingen te ondergaan ten dienste van de gebruiksflexibiliteit. De montageruimte
die daarvoor nodig is moet altijd toegankelijk zijn.
4

Is de technische levensduur van de verschillende onderdelen op elkaar afgestemd?

–– Beoordelingsaspect: levensduur
–– Toelichting: De technische levensduur van de verschillende nieuw toegevoegde
onderdelen is op elkaar afgestemd.
5

Zijn onderdelen aan het einde van hun levensduur te vervangen
en kunnen ze dan ook verwijderd en hergebruikt worden?

–– Beoordelingsaspect: reversibiliteit
–– Toelichting: De te vervangen onderdelen kunnen worden verwijderd en hergebruikt.
6

Hebben bewoners invloed bij het renovatieconcept?

–– Beoordelingsaspect: participatie
–– Toelichting: Bewoners kunnen meebeslissen bij de renovatie van hun woning.
7

Is productie van onderdelen op de bouwplaats mogelijk?

–– Beoordelingsaspect: productie
–– Toelichting: De productie van uitzonderlijke of specifieke onderdelen kan in de buurt
van de renovatieplek plaatsvinden.
8

Zijn eenmalige sloopwerkzaamheden nodig om aan te sluiten op de bestaande situatie?

–– Beoordelingsaspect: sloop
–– Toelichting: Er zijn geen eenmalige sloopwerkzaamheden aan de huidige woning

nodig om nieuwe elementenclusters of elementen te verbinden met de bestaande
constructie.
 166

Toekomstbestendig renoveren
TOC

9

Is het mogelijk om woningen samen te voegen tot grotere woningen
of op te delen om kleinere wooneenheden te realiseren?

–– Beoordelingsaspect: inspelen op marktdynamiek
–– Toelichting: De renovatie heeft eraan bijgedragen dat woningsplitsing mogelijk is en
weer ongedaan gemaakt kan worden. Samenvoegingen moeten gemaakt en weer
ongedaan gemaakt kunnen worden.
10

Zijn plattegrondwijzigingen binnen de woning mogelijk bij dit renovatieconcept?

–– Beoordelingsaspect: inspelen op huishoudensdynamiek
–– Toelichting: De renovatie heeft eraan bijgedragen dat plattegrondwijzigingen in

woningen aangebracht en weer ongedaan gemaakt kunnen worden. Denk aan
inbouwconcepten met flexibele wanden en andere indelingen van de woning zelf.
Levensloopbestendig is het zodanig bouwen van woningen dat mensen er gedurende
verschillende jaren van hun leven in kunnen (blijven) wonen.
11

Is het mogelijk installatieaanpassingen te maken tijdens en na de renovatie?

–– Beoordelingsaspect: geschikt voor installatieveranderingen
–– Toelichting: Het renovatieconcept laat installatieveranderingen en -aanpassingen toe
tijdens en na de renovatie.
12

Is het mogelijk de gevolgen van de klimaatverandering op te vangen?

–– Beoordelingsaspect: voorbereid op klimatologische veranderingen
–– Toelichting: Het renovatieconcept kan de te verwachten grote hoeveelheden

regenwater, nieuwe planten en dieren en een verhoging van de buitentemperatuur
opvangen.
13

Zijn de elementen van het renovatieconcept makkelijk
te onderhouden en schoon te maken?

–– Beoordelingsaspect: beheer
–– Toelichting: De opbouw van het renovatieconcept moet het mogelijk maken om
eenvoudig onderhoud te plegen en schoon te maken.
In figuur 3.10 zijn alle onderscheiden beoordelingsaspecten samengevat.
Hierin is de samenhang van de kenmerken en omgevingsfactoren in relatie tot
het renovatieconcept weergegeven.
 167

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

Figuur 3.10 Omgevingsfactoren, proceskenmerken en productkenmerken (Bron: eigen figuur)

In figuur 3.10 is aangegeven dat er bepaalde bouwtechnische eigenschappen
(productkenmerken) zijn die de toekomstbestendigheid bevorderen. Deze moeten
ingezet worden in de procesfasen (proceskenmerken). Daarmee kan ingespeeld
worden op veranderingen in de omgeving die leiden tot vraagverandering. De ring om
de productkenmerken staat voor de bewonersparticipatie. Deze vormt een schakel
tussen de productkenmerken en de proceskenmerken. Per procesfase speelt de
bewonersparticipatie daarmee een belangrijke rol.
Als voorbeeld van de wijze van beoordelen zullen de vragen 1, 6 en 11
hierna worden toegelicht.
–– Vraag 1 zal worden toegelicht met het renovatieconcept Duurzaam wonen van BJW.
168

Toekomstbestendig renoveren
TOC

–– Vraag 6 zal worden toegelicht met het renovatieconcept Zero Ready van Heijmans.
–– Vraag 11 zal worden toegelicht met het renovatieconcept Plus Renoveren van
VolkerWessels.
Vraag 1 luidt: Is het renovatieconcept te gebruiken in de serie van één? Bij de
serie van één kan iedere woning op elk moment verbeterd worden. Dit kan in een
renovatiecyclus, bij een mutatie, bij veranderende regelgeving of op verzoek van de
bewoner zelf. Het zijn vraaggestuurde aanpassingen.
In het beoordelingsmodel zijn positief, neutraal en negatief als volgt gedefinieerd:

–– Positief, als het mogelijk is om elke woning apart te renoveren.
–– Neutraal, als het volgens de conceptaanbieder mogelijk is om elke woning apart te

renoveren, maar dit levert bouwtechnische problemen op of is financieel niet rendabel.
–– Negatief, als het niet mogelijk is om per woning te renoveren.
In het voorbeeld van BJW Duurzaam wonen is dit aspect als positief beoordeeld. Dit
oordeel is als volgt tot stand gekomen. Het gaat in dit geval om een totaalconcept.
 Er is gekeken wat toepassing van dit concept voor gevolgen heeft voor de gevel en
de afwerkingen, de indeling van de gevel en de installaties die toegepast kunnen
worden. De gevelelementen bestaan uit houtskeletbouwelementen waarin
voorzieningen zijn aangebracht voor de installaties. Het kunnen aanbrengen van
diverse gevelafwerkingen en het onafhankelijk van elkaar kunnen aanbrengen en
verwijderen maakt het eenvoudig mogelijk om in de serie van één te renoveren. Ook de
mogelijkheid om na de renovatie aanpassingen te maken, zoals een erker te plaatsen,
maakt dit renovatieconcept goed bruikbaar in de serie van één. Onder de kap, die
net als de gevelelementen met een klik-spanverbinding te vervangen zijn, wordt de
installatie aangebracht. Deze zogenaamde ‘motorkap’ zorgt ervoor dat aanpassingen
per woning eenvoudig uit te voeren zijn. Zo kan een deel van de kap opengemaakt
worden en kan de installatie worden aangepast of vervangen. Dit alles resulteert in
een positief oordeel.
Vraag 6 luidt: Hebben bewoners invloed bij het renovatieconcept? Dit betekent dat de
bewoners kunnen meebeslissen bij de renovatie van hun woning.
In het beoordelingsmodel zijn positief, neutraal en negatief als volgt gedefinieerd:

–– Positief, als de bewoners invloed hebben op de uitvoering van de oplossingen.
–– Neutraal, als de bewoners beperkt invloed hebben op de uitvoering van de

oplossingen. Dit is het geval als er gebruik wordt gemaakt van bewonerscommissies of
keuzepakketten.
169

Beoordelingsmethode toekomstbestendigheid renovatieconcepten
TOC

–– Negatief, als de bewoners geen invloed hebben op de uitvoering van de oplossingen.
In het voorbeeld van Zero Ready door Heijmans is dit aspect als neutraal beoordeeld.
 Dit oordeel is als volgt tot stand gekomen. Het renovatieconcept van Heijmans duurt
tien dagen, waarvan drie dagen binnenshuis, waarbij woningen energieneutraal
opgeleverd worden. Bij dit renovatieconcept is er gekeken naar wat de invloed van
de bewoners is. Het is gebleken dat de bewoners een beperkte invloed hebben op
de uitvoering. De keuzemogelijkheden zijn beperkt doordat er door de corporatie
een format is opgesteld met afgestemde keuzes. Daarin zijn verschillende
buitenafwerkingen mogelijk en eventueel kan de badkamer worden verplaatst naar de
kleine slaapkamer om zo een grotere badkamer te maken. Dit betekent dat de bewoner
wel invloed heeft maar deze invloed is beperkt. Het is niet mogelijk om je eigen wensen
kenbaar te maken. Dit renovatieconcept is daarom neutraal beoordeeld.
Vraag 11 luidt: Is het mogelijk installatieaanpassingen te maken tijdens en na de
renovatie? Het renovatieconcept laat installatieveranderingen en -aanpassingen toe
tijdens en na de renovatie.
In het beoordelingsmodel zijn positief, neutraal en negatief als volgt gedefinieerd:

–– Positief, als het mogelijk is om tijdens en na de renovatie installatieaanpassingen te

maken.
–– Neutraal, als het beperkt mogelijk is om tijdens en na de renovatie
installatieaanpassingen te maken of als deze vraag niet van toepassing is.
–– Negatief, als het niet mogelijk is om tijdens en na de renovatie installatieaanpassingen
te maken.
 In het voorbeeld van Plus Renoveren door VolkerWessels is dit aspect als positief
beoordeeld. Er is gekeken wat er gedaan is om installaties gedurende langere tijd aan
te kunnen passen. Het is opvallend dat de woning is voorzien van zonnecellen, warmtekoudeopslag (koelen en verwarmen), gebalanceerde ventilatie, warmteterugwinunit,
douche-warmteterugwinunit en lagetemperatuurvloerverwarming. Dit is een compleet
pakket aan energetische maatregelen die ervoor zorgen dat er slim met de hoeveelheid
beschikbare energie wordt omgegaan. Ook is het mogelijk om de aangebrachte
isolatiematerialen op eenvoudige wijze weg te nemen en in de toekomst te vervangen
door efficiëntere materialen. De voorzijde van de woning is voorzien van een energiezuil
(600 mm diep) waar de installatie wordt aangepast of onderdelen worden toegevoegd
zonder de bewoner te storen. De diepte van de installatiezuil kan in de loop van de tijd
afnemen en zal ooit geheel in de dikte van de gevel wegvallen. Dit renovatieconcept is
dan ook positief beoordeeld omdat het mogelijk is de installaties op eenvoudige wijze,
zonder de bewoners lastig te vallen, aan te passen of te wijzigen.
170

Toekomstbestendig renoveren
TOC

4 Analyse van de toekomstbestendigheid
van renovatieconcepten

§ 4.1

Inleiding
In Nederland zijn ruim 55.000 bedrijven actief in de bouw (CBS, 2009). Een deel
daarvan is op de renovatiemarkt werkzaam. Exacte cijfers over de hoeveelheid
renovatiebedrijven in Nederland zijn er niet. Aangenomen wordt dat er ongeveer 1.600
bedrijven actief zijn in het vastgoedonderhoud (OnderhoudNL, 2015). Een aantal van
deze bedrijven heeft in meer of mindere mate renovatieconcepten ontwikkeld.
In dit hoofdstuk worden 25 renovatieconcepten beschreven en geanalyseerd. De
25 onderzochte renovatieconcepten worden aangeboden door 23 bedrijven. Ze zijn
geselecteerd op basis van de volgende criteria:

–– Het renovatieconcept is geschikt om toegepast te worden in naoorlogse

rijtjeswoningen.
 –– Het renovatieconcept is meer dan ‘groot onderhoud’. Dat wil zeggen dat het
renovatieconcept ingrepen omvat die leiden tot een prestatievermogen dat groter is
dan het prestatievermogen bij de initiële oplevering (de aanvangskwaliteit).
–– Het renovatieconcept is bruikbaar bij meerdere woningtypen.
Op basis van deze criteria zijn de volgende renovatieconcepten geselecteerd (tabel 4.1):

171

Analyse van de toekomstbestendigheid van renovatieconcepten
TOC

AANBIEDER RENOVATIECONCEPT

RENOVATIECONCEPT

1.
Ballast Nedam

Nul Op de Meter

2.
BAM

Nul Op de Meter

3.
BAM

W&R

4.
BJW

Duurzaam wonen

5.
Bouwhulpgroep

Alliantie+

6.
Burgers van der Wal – De Variabele

SMILE

7.
Built4U

Passiefhuisrenovatie

8.
BVR-groep BV

Reno+

9.
Caspar de Haan

Schilrenovatie

10.
Droste BV

Plan 5

11.
Dura Vermeer

Nul Op de Meter

12.
Faay

Prefab badkamer/toilet

13.
Faay

Renovatie badkamer/toilet

14.
Heijmans

Zero Ready

15.
Hemubo

Scoop

16.
KAW, KUUB en Trebbe Groep

Reimarkt Renovatiewinkel

17.
KlaassenGroep

NotaNul

18.
Nederlandse Bouw Unie

Gevelrenovatie

19.
NVT Onderhoudsgroep

Duurzaam en comfortabel

20.
Plegt-Vos

Nul Op de Meter

21.
Rutges Vernieuwt

Kwaliteit in Balans (KIB)

22.
Schutte bouw & ontwikkeling

Containerrenovatie

23.
Smits Vastgoedzorg

Dashboard RGS

24.
Van Wijk Vastgoedonderhoud

Badkamerplan

25.
VolkerWessels

Plus Renoveren

Tabel 4.1 Renovatieconcepten

Met deze 25 renovatieconcepten is een zo compleet mogelijk beeld gegeven van de
renovatieconcepten die in 2015 op de Nederlandse renovatiemarkt beschikbaar waren.
 Voor al deze concepten is de in hoofdstuk 3 ontwikkelde vragenlijst beantwoord
door 23 bedrijven (twee bedrijven hebben twee concepten). Op basis van de
zo verkregen informatie zijn de concepten geanalyseerd en beoordeeld op hun
toekomstbestendigheid. In dit hoofdstuk wordt daarmee antwoord gegeven op
de volgende deelvragen:
1
2

172

Welke renovatieconcepten worden anno 2015 in Nederland aangeboden?
Op welke wijze voldoen de renovatieconcepten aan de aspecten die bepalend zijn voor
de toekomstbestendigheid?

Toekomstbestendig renoveren
TOC

In paragraaf 4.2 is de werkwijze bij de beoordeling van de concepten toegelicht en
wordt aangegeven wanneer per vraag uit het beoordelingsmodel een positief, neutraal
of negatief oordeel wordt gegeven. In paragraaf 4.3 worden de 25 renovatieconcepten
beschreven en geanalyseerd en wordt aangegeven hoe ze per vraag scoren. Uitgebreide
beschrijvingen van deze concepten en de beoordelingen (‘factsheets’) zijn in de
bijlage opgenomen. In paragraaf 4.4 worden de onderzochte renovatieconcepten
vergeleken. Per vraag worden de gevonden scores met elkaar vergeleken en worden
conclusies getrokken over de toekomstbestendigheid van in Nederland ontwikkelde
renovatieconcepten. In paragraaf 4.5 worden de conclusies samengevat aan
de hand van de onderscheiden proces- en productkenmerken en de DESTEPomgevingsfactoren.
§ 4.2

Toelichting op beoordeling renovatieconcepten
De analyse heeft tot doel om per renovatieconcept aan te geven wat de sterke en
zwakke kanten met betrekking tot de toekomstbestendigheid zijn. Daarbij wordt
gebruikgemaakt van het beoordelingsmodel dat in hoofdstuk 3 is opgesteld. De
beoordelingen van de antwoorden zijn voorzien van drie kleuren. Groen voor een
positief oordeel, geel voor een neutraal oordeel en rood voor een negatief oordeel.
Onderstaande wordt per vraag aangegeven wanneer er positief, neutraal of
negatief geoordeeld is.
1

Is het renovatieconcept te gebruiken in de serie van één?

–– Beoordelingsaspect: serie van één
–– Toelichting: Bij de serie van één kan iedere woning op elk moment verbeterd worden.
