ASPECTEN VAN DE GOEDERENVOORZIENING BIJ DE KONINKLIJKE MARINE
A SPECTEN VAN DE G O ED EREN V O O RZIEN IN G
B IJ DE K O N IN K L IJK E M ARINE
door W. H. Lagendijk
Inleiding
In de tweede wereldoorlog is als gevolg van de militaire behoefte der oorlog­
voerende landen in de techniek een revolutionaire ontwikkeling begonnen welke
zich na het beëindigen van de oorlog heeft voortgezet en nog niet tot stilstand is
gekomen. Hierbij behoeft slechts te worden gedacht aan de toepassingen op ver­
schillend gebied (zowel burger als militair) van kernenergie en electronica en de
vervanging van zuigermotoren door straalmotoren bij vliegtuigen. Ook ons land
kon hierbij niet ten achter blijven zodat na 1945 o.a. een geheel nieuw, aan de
gewijzigde omstandigheden aangepast defensie-apparaat moest worden opge­
bouwd.
De hiervoor bedoelde technische ontwikkeling, gepaard gaande met het in de
vijftiger jaren gereedkomen van de eerste moderne oorlogsschepen volgens het
in 1948 ontworpen vlootplan (o.a. de kruisers „de Ruyter” en „Zeven Provinciën”
en de onderzeebootjagers), is ook van invloed geweest op de omvang en de
samenstelling van het materieel, dat bij de Koninklijke Marine nodig is voor het
instandhouden en doen functioneren van de schepen en de militaire organisaties
aan de wal. De betekenis van een en ander voor de omvang van het goederen­
pakket van de Koninklijke Marine kan het best aan de hand van de volgende
cijfers worden gedemonstreerd. Einde 1955 lagen in de Marinemagazijnen in
Nederland ca 190.000 artikelen opgeslagen, waarin per jaar ongeveer 600.000
mutaties plaats vonden. Einde 1961 was het aantal artikelen gestegen tot ca
280.000, met rond 900.000 mutaties per jaar. Dit betekent derhalve in een
periode van 6 jaar een stijging met ca 50%. De artikelen betreffen zowel verbruiksgoederen (van serviesgoed tot stalen platen) als gebruiksgoederen bv.
 apparaten, installaties en motoren. In het bijzonder de steeds voortschrijdende
toepassing van electronica bij de uitrusting van de schepen op het gebied van de
bewapening en de navigatie, alsmede de ontwikkeling van steeds nieuwere vlieg­
tuigtypen zijn op de stijging van het aantal artikelen van grote invloed geweest.
Een tweede facet van de snelle technische ontwikkeling is dat de in gebruik
zijnde apparaten en de daarbij behorende reservedelen betrekkelijk snel ver­
ouderen. Vóór 1940 toen de apparatuur als regel langere tijd kon worden gebruikt,
behoefde een te grote voorraad aan reservedelen op een bepaald moment geen
bijzondere zorgen te baren omdat, mede door het feit dat verschillende onderdelen
meerdere toepassingsmogelijkheden hadden, hierop in latere jaren meestal wel
kon worden ingeteerd. Thans zijn echter vele onderdelen aan een bepaald type
apparaat gebonden, zodat wanneer dit type wegens veroudering moet worden
afgevoerd, ook de nog aanwezige voorraad van de daarbij behorende reserve­
delen waardeloos is geworden. Slechts een zo goed mogelijk opgezette behoefteplanning, gebaseerd op het gebruik dat in de komende periode van de apparatuur
zal worden gemaakt, zal een doelmatige bevoorrading met reservedelen, waarbij
het nadeel van veroudering tot een minimum wordt beperkt, mogelijk maken.
 Een ander punt dat bij de bevoorrading met reservedelen een belangrijke rol
speelt is dat de te gebruiken apparatuur steeds ingewikkelder wordt. Deze ge-

mab

blz. 61

compliceerdheid bestaat o.a. hierin dat een apparaat uit verschillende eenheden
bestaat met ieder een eigen functie, welke eenheden op hun beurt weer uit een
groot aantal onderdelen zijn opgebouwd. Het is zelfs voor apparaten, welke
tegenwoordig als „eenvoudig” worden betiteld, niet meer mogelijk de samen­
stelling visueel of uit het geheugen te beheersen. Hiervoor is uitgebreide docu­
mentatie, waarin de samenstelling van het apparaat en de doelstelling waarvoor
het kan worden gebruikt tot in details worden vastgelegd, onontbeerlijk gebleken.
Hierbij komt nog dat vele installaties slechts aan boord van een bepaald type
schip kunnen worden geplaatst hetgeen ook uit de hiervoren bedoelde docu­
mentatie moet blijken.
Een probleem van de gecompliceerdheid der apparatuur en van de specifiek
daarbij behorende reservedelen is ook, dat zij niet meer door een eenvoudige
benaming zijn aan te geven. De verschillen tussen bv. weerstanden zijn veelal
niet met het blote oog waar te nemen, zodat aan de naam allerlei technische ge­
gevens moeten worden toegevoegd, waardoor zo’n benaming in de practijk on­
hanteerbaar wordt. Een en ander is alleen op te vangen in een systematisch op­
gezet codestelsel. Alvorens echter aan een artikel een codificatienummer kan
worden toegekend, dienen van dit artikel alle technische bijzonderheden te
worden beschreven en vastgesteld, m.a.w. het artikel moet eerst worden geïdenti­
ficeerd. Ter illustratie diene dat van een eenvoudige zeskantige bout de identi­
ficatie reeds ca 20 punten bevat.
 De hierboven genoemde factoren t.w. de uitbreiding van het goederenpakket,
de snelle veroudering der artikelen en de ingewikkeldheid van de apparatuur
alsmede de problemen verbonden aan de naamgeving zijn voor de Marine­
leiding enige jaren geleden aanleiding geweest een onderzoek te doen instellen
naar de mogelijkheid de goederenvoorziening aan de gewijzigde omstandigheden
aan te passen. Onder goederenvoorziening moet in dit verband worden verstaan
het verwerven en beschikbaarstellen van de benodigde goederen van de vereiste
identiteit, in de juiste hoeveelheden, op het juiste tijdstip en op de juiste plaats.
Buiten beschouwing zijn gebleven de activiteiten welke moeten worden verricht
om de Koninklijke Marine te voorzien van operationele eenheden als schepen en
vliegtuigen en van hulpeenheden als gebouwen, havens e.d. Het gaat hier alleen
om de goederen welke de schepen en walorganisaties na indienststelling voor hun
instandhouding en exploitatie nodig hebben en uit dien hoofde regelmatig moeten
worden verworven, opgeslagen en gedistribueerd. De voorraden van deze goe­
deren liggen opgeslagen in een 9-tal Marine-magazijnen, in ieder waarvan een
specifieke goederengroep wordt bewaard. Zo is er een magazijn voor bewapeningsartikelen, voor munitie, voor electronen-technische artikelen, voor vliegtuig­
onderdelen, voor zee- en luchtvaartinstrumenten enz. Voor de totale omvang
van deze magazijnen wordt verwezen naar de cijfers, welke in het begin van deze
„Inleiding” zijn genoemd.
 Op grond van de resultaten van het onderzoek dat in opdracht van de Marine­
leiding werd ingesteld, is een aantal maatregelen getroffen waarvan het doel kan
worden omschreven als het verkrijgen van informaties omtrent de kwantitatieve
en de daaruit voortvloeiende financiële betekenis van de factoren welke op de
bevoorrading van invloed zijn. De hierbedoelde maatregelen hebben betrekking
op o.a. de volgende facetten van het bevoorradingsbeleid:

mab

blz. 62

1. de planning van de goederenbehoefte;
2. de documentatie omtrent de samenstelling van de in gebruik zijnde apparatuur
(technische documentatie);
3. het vaststellen van de aard en de hoeveelheid der artikelen welke aan boord
van de schepen en bij de militaire walorganisaties aanwezig moeten zijn (uitrustingsbescheiden);
4. het bewaken van de magazijn voorraden en de mutaties daarin;
5. de artikelidentificatie en -codificatie.
Tussen deze facetten van het bevoorradingsbeleid bestaat een dwingend ver­
band. In dit artikel zal worden getracht deze samenhang, zij het op summiere
wijze, te schetsen. Om het samenspel van de zich bij de bevoorrading voordoende
factoren te kunnen realiseren, is het noodzakelijk gebleken mechanische hulpmid­
delen in te schakelen. Momenteel wordt gebruik gemaakt van een conventionele
ponskaarteninstallatie. Wanneer het goederenpakket een verdere uitbreiding zal
ondergaan of wanneer in de toekomst nieuwe gezichtspunten het bevoorradings­
beleid mede gaan bepalen, zal wellicht op een electronische informatieverwerken­
de apparatuur moeten worden overgegaan.
 1. De planning van de goederenbehoefte
Voor het voeren van een doelmatig bevoorradingsbeleid is het in de eerste
plaats noodzakelijk dat een inzicht wordt verkregen in de behoeften welke zich
in de toekomst zullen manifesteren. Deze behoefteplanning omvat het vast­
stellen van de identiteit en de hoeveelheid der goederen, welke voor een be­
paalde periode of op een bepaald tijdstip aanwezig moeten zijn om een goed
functioneren van de Koninklijke Marine te waarborgen, alsmede het aangeven
van de prioriteit waarin aan die behoeften moet worden voldaan. Door de
snelle ontwikkeling van de techniek zal het niet altijd mogelijk zijn een juiste
en nauwkeurige raming op te stellen, waardoor het gevaar niet denkbeeldig
is dat artikelen worden aangeschaft die, omdat zij verouderd zijn, later on­
gebruikt moeten worden afgevoerd.
De behoeftebepaling zal afzonderlijk moeten geschieden voor oorlogstijd en
voor vredestijd. De behoeftebepaling voor oorlogstijd beoogt te komen tot het
voorhanden hebben van een voorraad goederen welke geacht wordt nood­
zakelijk te zijn om gedurende een bepaalde (eerste) periode in oorlogstijd aan
de geschatte behoefte te kunnen voldoen, m.a.w. te komen tot het aanleggen
van een reserve-voorraad. De planning voor vredestijd heeft ten doel te voor­
zien in de behoeften van de vloot volgens van te voren vastgestelde vaar-,
oefen- en onderhoudsschema’s. Dit leidt tot het aanleggen en instandhouden
van een werkvoorraad. Aangezien de handelingen welke moeten worden ver­
richt bij de behoeftebepaling voor tijd van oorlog in principe niet verschillen
van die bij de raming voor vredestijd, zullen zij in dit artikel niet afzonderlijk
worden behandeld.
Bij de raming van de behoeften dient onderscheid te worden gemaakt tussen:
a. goederen, welke in principe niet aan een bepaalde apparatuur zijn gebonden
en
b. goederen waarbij dit wel het geval is.
 mab

blz. 63

Een aparte groep vormt de munitie. In principe valt de munitie, als zijnde
gebonden aan een bepaald type geschut, onder categorie b. Gezien het bijzon­
dere karakter van deze goederengroep blijft een verdere beschouwing hier­
over achterwege.
De goederen bedoeld onder a betreffen hoofdzakelijk algemeen materiaal
(serviesgoederen, gereedschappen, hout, ijzer, moeren, bouten enz., enz.), waar­
van de behoeftebepaling niet kan worden gerelateerd aan de activiteiten welke
met nauwkeurig aan te geven apparaten, motoren enz. zullen worden ver­
richt. Een kenmerk van dit algemeen materiaal is dat het verbruik ervan in
achtereenvolgende perioden een zekere gelijkmatigheid vertoont. Deze gelijk­
matigheid maakt het mogelijk bij de behoeftebepaling uit te gaan van histo­
rische verbruikscijfers. Uiteraard moeten enerzijds uit deze cijfers worden ge­
ëlimineerd de bijzondere factoren, welk in het verleden het verbruik hebben
beïnvloed en anderzijds worden opgenomen de gevolgen van extra-verrich­
tingen welke in de periode, waarop de goederenplanning betrekking heeft (als
regel een jaar), zullen plaats vinden. Hiertoe worden de verbruiken per artikel
gesplitst in:
- normaal verbruik en
- bijzonder verbruik.
Het eerstgenoemde verbruik vloeit, zoals de naam reeds aanduidt, voort uit
de normale exploitatie van de Koninklijke Marine. Het bijzonder verbruik
omvat o.a. de eerste verstrekking van goederen bij het in dienst stellen van een
nieuw gebouwd schip (de uitrusting dus) en de verstrekkingen welke voort­
vloeien uit speciale opdrachten welke aan de schepen worden gegeven bv.
speciale oefeningen en vlootbezoek aan het buitenland. Deze bijzonderheden
zijn opgenomen in het vaar- en oefenschema dat jaarlijks door de Marinestaf
wordt opgesteld. De verbruikscijfers worden ontleend aan de administratie
der magazijnvoorraden.
 Teneinde werkopeenhoping te voorkomen, zijn de algemene artikelen per
magazijn in groepen ingedeeld en wordt elke groep in een bepaalde vaste
maand beoordeeld (de bestelmaand). Eliertoe worden in die maand van de
desbetreffende artikelgroep uit de magazijnadministratie zg. jaarbestellijsten
vervaardigd, waarop per artikel behalve de verbruiken van de laatste drie
kalenderjaren en de verstreken periode van het lopende jaar ook de beschik­
bare voorraad wordt vermeld (technische voorraad, lopende bestellingen en de
nog na te leveren hoeveelheden op aanvragen die niet konden worden geho­
noreerd). Met behulp van deze verbruiks- en voorraadgegevens kan, rekening
houdende met bijzondere factoren (zie hiervoor) en de aan te houden oorlogsvoorraad, voor de eerstkomende 12 maanden de te bestellen hoeveelheid
worden berekend. Door het invoeren van een bestelniveau wordt gesignaleerd
wanneer van een artikel de voorraad dreigt uitgeput te raken. Een meer ge­
detailleerde beschrijving van de magazijnadministratie, welke voor het ver­
krijgen van de hiervoor bedoelde gegevens door middel van ponskaarten wordt
gevoerd, wordt in par. 4 van dit artikel gegeven.
Vindt de raming van het verbruik bij het algemeen materiaal dus zuiver
op tijdbasis plaats, geheel anders ligt dit bij de artikelen bedoeld onder b welke
veelal aan een bepaalde apparatuur zijn gebonden. Deze type-gebonden reserve-

mab

blz. 64

delen hebben in de regel beperkte toepassingsmogelijkheden en de behoefte is
dan ook vrijwel geheel afhankelijk van het gebruik dat van de apparatuur,
waarbij deze onderdelen behoren, zal worden gemaakt. Aan het vaststellen
van de omvang der behoefte zal derhalve een bepaald programma ten grond­
slag moeten liggen. In het kort komt het hierbedoelde systeem van behoeftebepaling op het volgende neer.
 Uit het vaar- en oefenschema dat de Marinestaf jaarlijks opstelt (stafeisen),
blijkt o.m. wat de grootte en de samenstelling van het varend gedeelte van
de vloot in het eerstvolgende kalenderjaar (of jaren) zal zijn en het schema
van de verrichtingen der individuele schepen in dat jaar. Uit deze stafeisen zal
voor de komende periode(n) kunnen worden afgeleid:
a. de soort en de hoeveelheid apparatuur welke aan boord van de in dienst
zijnde schepen nodig is om de maritieme taken te kunnen vervullen;
b. hoelang de apparatuur zal worden gebruikt; deze gebruiksduur wordt bv.
voor motoren uitgedrukt in draai-uren, voor vliegtuigen in vlieguren enz.
De keuze van de vereiste apparatuur (a) is een specifiek militair-technische
aangelegenheid, gebaseerd op research en ontwikkeling, waarbij zich uit een
oogpunt van administratieve organisatie geen bijzondere problemen voordoen.
Dit is wel het geval wanneer het gaat om de bevoorrading met reservedelen,
welke bij de apparatuur behoren. In het bijzonder de hiervoor reeds geschetste
snelle technische veroudering speelt hierbij een belangrijke rol. Om tot een zo
goed mogelijke behoeftebepaling voor reservedelen te komen, is het in de
eerste plaats nodig dat per apparaat de soort en de hoeveelheid onderdelen wor­
den vastgesteld. Wanneer de samenstelling van het apparaat bekend is, kan in
combinatie met de gebruikstijd (b) het onderhoudsschema worden opgesteld.
 Ter illustratie diene dat bij vliegtuigen na 240 vlieguren een revisie (mainte­
nance cycle) plaats vindt. Daarnaast worden per type apparaat gegevens
verzameld omtrent de onderdelen en de hoeveelheden daarvan, welke volgens
ervaringscijfers per revisie wegens defect of slijtage gemiddeld moeten worden
vervangen. Deze ervaringscijfers worden per onderdeel uitgedrukt in een ver­
vangingspercentage dat als volgt wordt berekend:
gebleken verbruik van het onderdeel
aantal revisies X aantal onderdelen per apparaat
Zo hebben bv. acht motoren van dezelfde serie op grond van het aantal draai­
uren in een jaar tezamen 10 revisiebeurten gehad. In iedere motor zijn van een
bepaald onderdeel 2 stuks gemonteerd, dus in totaal 20 stuks, waarvan er tijdens
de revisies 12 zijn vervangen. Het vervangingspercentage is nu
12 - X 100 = 60.
10 X 2
Uit de gegevens betreffende de in gebruik zijnde apparatuur, de samenstelling
per apparaat, het aantal revisies en het vervangingspercentage kan, rekening
houdende met een zekere marge voor incidentele reparaties, per onderdeel de
behoefte voor de komende periode(n) worden berekend. Door hierop de van
dit onderdeel nog aanwezige voorraad in mindering te brengen kan de benodig­
de aanvulling van de voorraad worden vastgesteld. Ook hier kan door het
invoeren van een bestelniveau een voortijdige uitputting van de voorraad

m a b blz. 65

(d.w.z. vóór het opstellen van het eerstvolgende programma) worden ge­
signaleerd.
 De administratie, welke is verbonden aan het verzamelen van de gegevens
benodigd voor de bepaling van de behoefte aan reservedelen, leent zich bij
uitstek voor mechanisering c.q. automatisering. Wanneer eenmaal de samen­
stelling van een apparaat en de daarbij behorende slijtagefactoren der onder­
delen in ponskaarten zijn vastgelegd, kan door vermenigvuldiging met het
aantal uit te voeren revisies met behulp van de ponskaarteninstallatie per
reservedeel de behoefte worden berekend en door middel van deze installatie
ook mechanisch de reeds op ponskaarten vastgelegde aanwezige voorraden
hiervan worden afgetrokken. Door vermenigvuldiging met de bijbehorende
prijzen kan vervolgens het bedrag, dat met de aanschaffing is gemoeid, worden
berekend.
2. De documentatie van de in gebruik zijnde apparatuur
Zoals in de vorige par. is uiteengezet, vormt de documentatie omtrent de
samenstelling van de in gebruik zijnde apparatuur (de technische documentatie)
bij de behoeftebepaling van de zg. type-gebonden onderdelen een belang­
rijk uitgangspunt. De wijze waarop de technische documentatie in ponskaarten
wordt vastgelegd, is voor de diverse groepen van apparaten verschillend. Het
zal duidelijk zijn dat, hoewel op dezelfde principes berustend, de documen­
tatie van een scheepsmotor een geheel andere is dan die van een radarapparaat.
Een gedetailleerde beschrijving van de technische documentatie wordt in ver­
band hiermede achterwege gelaten. Er wordt mede volstaan een aantal ge­
gevens op te sommen waarover per apparaat in ieder geval moet kunnen
worden beschikt. Deze gegevens zijn:
a. de benaming van het apparaat;
b. het codenummer;
c. de conditie van het apparaat (direct geschikt voor uitgifte, geschikt voor
uitgifte na herstelling, afvoeren wegens slijtage of veroudering e.d.);
d. de onderdelen waaruit het apparaat is samengesteld;
e. de verbruiken van de onderdelen, gesplitst in onderhoud en incidentele
reparaties.
 Aan het samenstellen van een technische documentatie is een zeer omvang­
rijk voorbereidend werk verbonden. Eerst moet met behulp van handleidingen
(manuals), fabrieksbeschrijvingen, tekeningen en schema’s en zonodig door
demontage van het apparaat, worden vastgesteld uit welke onderdelen (soort
en hoeveelheid) het apparaat is opgebouwd. Voor zover in het apparaat onder­
delen worden aangetroffen welke nog niet zijn geïdentificeerd, moeten deze
worden beschreven en gecodeerd. Vanzelfsprekend geven de apparaten welke
bij het opzetten van een technische documentatie reeds in gebruik zijn en dus
achteraf moeten worden gedetermineerd, hierbij de meeste moeilijkheden. Aan
het analyseren van de apparaten is, naast het verkrijgen van gegevens voor de
technische documentatie, als belangrijk voordeel verbonden dat tevens de ge­
legenheid wordt geschapen om bij nieuw te bouwen schepen e.d. standaardisatie
en typebeperking door te voeren.
 Het gebruik dat van de technische documentatie kan worden gemaakt om

mab

blz. 66

met behulp daarvan de toekomstige behoefte te kunnen bepalen, is in hoge
mate afhankelijk van de juistheid van de gegevens omtrent de verbruiken
der onderdelen. Voor het verkrijgen van betrouwbaar documentatiemateriaal
is het veelal noodzakelijk dat van een apparaat gedurende langere tijd (soms
meerdere jaren) het verbruik aan onderdelen wordt geregistreerd. Het is dan
niet uitgesloten dat, alvorens over voldoend betrouwbare gegevens kan worden
beschikt, het apparaat wegens veroudering moet worden afgevoerd. De
practijk is meestal zo dat in eerste instantie gebruik wordt gemaakt van de
slijtagefactoren welke door de fabrikanten worden opgegeven, welke factoren
later op grond van eigen ervaringscijfers zo nodig worden bijgesteld. Het ver­
zamelen van de verbruikscijfers is bij een mechanisch gevoerde voorraad­
administratie betrekkelijk eenvoudig. Het grootonderhoud en de belangrijke
reparaties geschieden nl. bij de Marine-onderhoudsbedrijven, die de benodigde
onderdelen per werkorder, d.i. per te herstellen apparaat, uit het desbetreffen­
de Marine-magazijn betrekken. Door op de aanvraagbon het codenummer van
het apparaat te vermelden en dit nummer in de ponskaart, welke van deze
magazijnsmutatie wordt gemaakt, over te nemen, kan de documentatie op dit
punt ook mechanisch worden bijgewerkt.
 3. Het vaststellen van de aard en de hoeveelheid van de artikelen, welke aan
boord van de schepen en bij de militaire walorganisaties aanwezig moeten zijn
( uitrustingsbescheiden )
In het kader van de nieuw gedachte maatregelen bleek het noodzakelijk de
uitrustingsdocumenten van de schepen enz. te herzien. In het bijzonder ging
het daarbij om de bescheiden inzake de scheepsuitrusting welke aan boord van
een schip enz. voor de uitoefening van de dienst nodig is en geen deel uitmaakt
van het schip zelf. De uitrusting van het schip zelf (ingebouwde scheepsinstallaties en niet ingebouwde installaties, welke speciaal voor het schip zijn ont­
worpen) is vastgelegd in het zg. register van scheepstoebehoren. De in de uit­
rustingsbescheiden van een (type) schip op te nemen goederen en de hoeveel­
heden daarvan worden opgesteld aan de hand van de stafeisen, de technische
eisen, het gewicht van de artikelen, de bergruimte en de reparatiemogelijk­
heden aan boord e.d. De groepering van de goederen en daarmede de indeling
van de uitrustingsbescheiden loopt parallel met de „takken van dienst” , welke
aan boord van de schepen kunnen voorkomen, de zg. details. Zo is er een
detail „elektromonteur” , een detail „geschutmaker” , een detail „hofmeester”
enz. Op een oorlogsbodem kunnen in totaal circa 30 details voorkomen. Per
detail worden de goederen weer onderscheiden in:
a. I-goederen: dit zijn goederen die door de betrokken bevoorradingsinstanties
slechts tegen inlevering van de onbruikbaar geworden exemplaren mogen
worden vervangen;
b. R-goederen: voor deze goederen is in de uitrustingsbescheiden per periode in de regel per 3 maanden - een maximumverbruik (rantsoen) vastgesteld;
c. N-goederen: dit betreft goederen waarvan het verbruik per periode wisselt,
zodat het onmogelijk is daarvoor een gemiddeld verbruik vast te stellen.
Het streven is het aantal N-goederen zoveel mogelijk te beperken.
 d. E-goederen: hieronder vallen de explosieven en hun toebehoren.
mab

blz. 67

De uitrustingsbescheiden zijn te beschouwen als een doorlopende autorisatie
enerzijds voor de commandant van een eenheid voor het aanvragen van de
benodigde goederen en anderzijds voor de bevoorradingsinstanties tot honore­
ring van de aanvragen binnen de gestelde grenzen. Hier zou dus van een kwan­
titatieve budgettering kunnen worden gesproken. Een commandant die een
hoger kwantum artikelen wenst te ontvangen dan in de uitrustingsbescheiden
van zijn eenheid staat vermeld of over goederen wil beschikken die niet in
deze bescheiden zijn opgenomen, kan deze extra-goederen alleen met een
speciale machtiging verkrijgen. Wanneer op grond van nieuwe stafeisen of
eisen op technisch gebied (bv. overgang op ander materieel) blijvend over het
hogere kwantum of over de nieuwe artikelen moet kunnen worden beschikt,
worden de uitrustingsbescheiden gewijzigd.
Het bleek doelmatig ook bij het samenstellen van de uitrustingsbescheiden
van ponskaarten gebruik te maken. Wanneer bv. aan de hand van de tech­
nische documentatie (zie hiervoor) voor een bepaald apparaat is vastgesteld
welke onderdelen en hoeveel daarvan voor onderhoud en reparatie moeten
worden verstrekt, kan voor elk schip, dat een of meer van deze apparaten aan
boord heeft, door middel van een zg. schepenbestand het desbetreffende deel
van de uitrustingsbescheiden worden vervaardigd. Dit schepenbestand bestaat
uit ponskaarten per artikel waarin o.m. worden vastgelegd:
- de benaming;
- het codenummer;
- de te verstrekken hoeveelheid;
- de code van het schip of de walorganisatie;
- de code van het detail;
- van de R-goederen (zie hiervoor) het toegestane verbruik.
 Wanneer aan boord van een schip van eenzelfde apparaat meer dan één
exemplaar in gebruik is, wordt op de te verstrekken hoeveelheid een reductie­
factor toegepast. Is de onderdelenverstrekking per apparaat bv. 5 stuks en
zijn aan boord drie van dezelfde apparaten in gebruik dan worden niet 15
onderdelen doch bv. slechts 10 als reserve verstrekt.
Een belangrijk voordeel van een schepenbestand in de vorm van ponskaarten
is de grote flexibiliteit. Als gevolg van wijzigingen in de techniek worden in
de in gebruik zijnde apparaten vrij veel modificaties aangebracht, welke evenzovele wijzigingen in de uitrustingsregisters tot gevolg hebben. Deze modifi­
caties kunnen door middel van een ponskaart mechanisch in de schepenbe­
standen worden verwerkt, waarna de desbetreffende bladen van de uit­
rustingsbescheiden opnieuw kunnen worden uitgedraaid, hetgeen veel schrijf­
werk bespaart. Behalve de grote flexibiliteit en de besparing van schrijf­
werk heeft een schepenbestand bestaande uit ponskaarten nog als belangrijk
voordeel dat bij het aanbrengen van wijzigingen geen schip dat het te modifi­
ceren apparaat voert, kan worden vergeten. Het met de hand bijhouden van
de uitrustingsbescheiden zou, gezien het zeer grote assortiment van artikelen
dat aan boord van de moderne oorlogsschepen wordt gebruikt, zeer zeker niet
meer feilloos kunnen geschieden.
 mab

blz. 68

4. Het bewaken van de magazijnvoorraden en de mutaties daarin
Zoals reeds in de voorgaande paragrafen is uiteengezet, dient het artikelpakket
steeds een onderwerp van nauwlettende zorg te zijn. Hoe zorgvuldig ook de
artikelplanning (zie par. 1) wordt opgesteld, steeds zal deze een aantal onzekere
factoren bevatten. Zo kunnen aan de vloot activiteiten worden opgedragen,
waarmede bij het opstellen van de planning geen rekening is gehouden of
kunnen aanvankelijk gedachte activiteiten geen doorgang vinden. Dit leidt
tot tekorten of overschotten, welke op korte termijn moeten worden aangevuld
respectievelijk door sanering van de voorraden moeten worden afgevoerd.
Hoewel de financiële en administratieve gevolgen van te grote voorraden niet
mogen worden onderschat, tekorten zijn uit een oogpunt van de operationele
gereedheid van de vloot van ernstiger aard. Een eis is dan ook, dat voort­
durend en op overzichtelijke wijze de van een artikel beschikbare voorraad
(aanwezige voorraad vermeerderd met de lopende bestellingen en verminderd
met de geblokkeerde voorraden en de naleveringen) aan een bepaald critisch
punt wordt getoetst. Dit critisch punt is het bestelniveau, welke een voorraad
vertegenwoordigt gelijk aan het verbruik gedurende een periode gelegen tussen
het moment, waarop het initiatief tot het bestellen van de benodigde goederen
wordt genomen en het moment waarop de goederen ter beschikking komen,
vermeerderd met een zekere veiligheidsmarge.
Voor het registreren van de in de Marine-magazijnen opgeslagen voorraden
en de mutaties daarin bleek een mechanische administratie noodzakelijk. Hierbij
wordt in hoofdzaak van de volgende vier basis-ponskaarten gebruik gemaakt:
1. de artikelstamkaart;
2. de saldokaart;
3. de mutatiekaart;
4. de verbruikstotaalkaart.
-

In de artikelstamkaart zijn opgenomen:
het codenummer en de benaming van het artikel;
de eenheid van verstrekking (kg, liters, stuks enz.);
het magazijn, waarin het artikel ligt opgeslagen (in code).
 De saldokaart bevat o.a.:
het artikelcodenummer;
de economische voorraadpositie;
een signaalcode (voor het geval de beschikbare voorraad beneden het bestel­
niveau daalt);
de prijs van het artikel;
de waarde van de technische voorraad.
In de mutatiekaart worden, naast het codenummer en de benaming van het
artikel, per mutatie vastgelegd:
- het bonnummer;
- de hoeveelheid van de mutatie;
- de voorraad na mutatie (aan de hand van de bij de magazijnen bij te houden
kwantitatieve voorraadadministratie, met vermelding van het regelnummer
waarop de mutatie is geboekt);
- de aard van de mutatie („bij” en „a f” , ieder weer gesplitst naar soort);
- de waarde van de mutatie.
mab

blz. 69

Ten aanzien van de aard van de mutaties zij opgemerkt, dat de „ a f” mu­
taties in eerste instantie in drie hoofdgroepen worden onderscheiden nl.:
a. afgiften welke moeten worden doorberekend bv. aan departementale in­
stanties die in de Rijksbegroting gelden voor eigen aanschaffingen hebben
gevoteerd gekregen;
b. afgiften aan de schepen en de walorganisaties van de Koninklijke Marine,
die niet worden doorberekend, doch welke afgiften (in waarde uitgedrukt)
op een exploitatie-overzicht per schip of walorganisatie worden verzameld
(gesplitst naar eerste verstrekking bij indienststelling, verstrekking voor
speciale opdrachten en normaal verbruik);
c. overdrachten tussen de magazijnen van de Marine Magazijnsdienst.
In de verbruikstotaalkaart worden de afgiften volgens de mutatiekaarten
gedurende een jaar gecumuleerd en gesplitst naar de hiervoor bedoelde mutatiesoorten vastgelegd.
 Met behulp van deze vier basis-kaarten worden mechanisch de volgende
overzichten vervaardigd:
1. Jaarbestellijsten: Deze lijsten worden opgesteld t.b.v. het plaatsen van
bestellingen voor die artikelen, waarvan de herbevoorrading als regel een­
maal per jaar plaats vindt. Het betreft hier in het algemeen verbruiksartikelen, waarvan de behoeftebepaling op tijdbasis geschiedt (zie par. 1,
goederengroep a). Hiertoe worden, behalve de voorraadpositie, in de jaar­
bestellijsten de afgiften (gesplitst naar aard en soort, zie boven) van de
laatste drie jaar opgenomen. Voor artikelen waarvan de behoefte op basis
van een bepaald programma wordt vastgesteld (zie par. 1, goederengroep
b) worden geen jaarbestellijsten vervaardigd. Hiervan worden overzichten
samengesteld, welke per artikel aangeven:
- de behoefte zoals die uit de documentatie inzake de verbruiksgegevens
(zie de par. 1 en 2) en uit het voor het volgend jaar eventueel de volgende
jaren geldende vaar-, oefen- en onderhoudschema’s kan worden berekend;
- de aanwezige voorraad en
- per saldo de aan te schaffen hoeveelheid.
2. Waarschuwingslijsten: Deze lijsten vermelden die artikelen, waarvan de be­
schikbare voorraad vóór het plaatsen van de eerstvolgende bestelling (zie
sub 1) tot of beneden het bestelniveau is gedaald.
3. Saneringslijsten: Deze overzichten worden periodiek vervaardigd voor de
algemene verbruiksartikelen, waarvan de voorraad de laatste jaren niet of
zeer weinig is gemuteerd. Voor de onderdelen, welke aan een bepaald appa­
raat zijn gebonden, worden de saneringslijsten opgesteld op het moment dat
het apparaat buiten gebruik wordt gesteld. Hierbij vormt de technische
documentatie van het apparaat (zie par. 2) een waardevol uitgangspunt.
 4. Controle-overzichten uitrustingsbescheiden: Zoals in par. 3 van dit artikel
is vermeld, worden de uitrustingsbescheiden van de schepen en walinrich­
tingen eveneens door middel van ponskaarten vervaardigd. Door voor een
bepaalde periode per artikel de volgens de mutatiekaarten aan een schip
verstrekte hoeveelheden te vergelijken met de toegestane hoeveelheden,

mab

blz. 70

welke in de ponskaarten der uitrustingsbescheiden zijn vastgelegd, kan door
analyse van de verschillen inzicht worden verkregen in de verbruiken c.q. de
juistheid der uitrustingsbescheiden.
5. Facturen voor afnemers, die de uit de magazijnen betrokken goederen
moeten betalen. Dit zijn voornamelijk overheidsinstanties met een eigen be­
grotingsartikel voor de aanschaffing van materialen (o.a. de Marine-onderhoudsbedrijven).
6. Kostenoverzichten per schip of walorganisatie: Deze overzichten worden
periodiek aan de hand van de mutatiekaarten samengesteld en vermelden
per schip enz. de waarde van de uit de magazijnen betrokken goederen. Deze
waarde geeft, aangevuld met die van de reparaties door de Marine-onderhoudsbedrijven en de particuliere industrie, alsmede met de waarde van
de rechtstreeks ten behoeve van het schip aangekochte materialen een beeld
van de omvang der exploitatiekosten op materieelgebied. Bij de beoordeling
van deze exploitatiekosten dient uiteraard een relatie te worden gelegd
met de in de betrokken periode verrichte activiteiten, welke in zg. verrichtingsrapporten zijn vastgelegd.
 7. Mutatiestaten: Deze staten geven, zoals de naam aanduidt, een overzicht
van de mutaties welke in een bepaalde periode (4-wekelijks) in de voorraden
van een magazijn hebben plaats gehad. Zij worden geopend met de waarde
van de voorraad aan het begin van de periode, geven vervolgens een speci­
ficatie van alle bij- en af-mutaties, gesplitst naar mutatiesoort, en sluiten
met de waarde van de eindvoorraad. Deze mutatiestaten vervullen een
aantal functies. In de eerste plaats worden zij gebruikt voor het bijwerken
van de controlerekeningen, welke in de centrale boekhouding van de af­
deling Comptabiliteit worden bijgehouden. Voorts geven zij een inzicht in
de hoogte en het verloop van de magazijnvoorraden (eventueel onderver­
deeld naar artikelgroepen) waaruit conclusies kunnen worden getrokken om­
trent het gevoerde bevoorradingsbeleid. Ook kunnen, rekening houdende
met toekomstverwachtingen, uit de staten en bijbehorende specificaties
berekeningen worden opgesteld ten behoeve van de voor de herbevoorrading in de Rijksbegroting op te nemen bedragen.
8. Inventarislijsten: Uit de saldokaarten kunnen inventarislijsten worden
samengesteld waarop per artikel de technische voorraad wordt afgedrukt.
Tijdens de voorraadopnamen wordt naast deze (mechanisch) berekende
voorraad de werkelijk aanwezige vooraad genoteerd.
 5. De artikelidentificatie en -codificatie
In het voorgaande is aangetoond dat er ten aanzien van de goederenvoorzie­
ning een dwingend verband bestaat tussen de behoefteplanning, de technische
documentatie, de uitrustingsbescheiden der schepen, de beschikbare voorraden
en de mutaties daarin. Dit verband is alleen te leggen indien in de onder­
scheidene administraties een gemeenschappelijke „taal” wordt gesproken. Dit
is te bereiken door de artikelen op uniforme wijze te identificeren en van een
naam en een codenummer te voorzien. Deze uniformiteit ligt verankerd in het

mab

blz. 71

door de Noord Atlantische Verdragsorganisatie (N.A.V.O.) voorgeschreven
codificatiesysteem, dat beoogt binnen de Atlantische Gemeenschap, zowel
nationaal als internationaal, een bijdrage te leveren tot een doelmatige materieelvoorziening van de krijgsmachtonderdelen. De invoering in Nederland
van het N.A.V.O.-codificatiesysteem is opgedragen aan het Codificatie Bureau
Materieel voor de Krijgsmacht (Cobuma) dat enerzijds contact heeft met het
centrale N.A.V.O.-codificatiebureau te Parijs en anderzijds de werkzaam­
heden van de codificatiebureaus der drie onderdelen van de Nederlandse
krijgsmacht (marine, landmacht en luchtmacht) coördineert. Voorts pleegt
het Cobuma overleg met de daarvoor in aanmerking komende instanties uit
het bedrijfsleven.
De methodiek van het N.A.V.O.-codificatiesysteem is als volgt:1)
Begonnen wordt van een artikel de naam en de kenmerken zodanig vast
te stellen dat de identiteit is bepaald en het artikel van elk ander artikel kan
worden onderscheiden. De identificatie vindt plaats aan de hand van identificatieschema’s, waarin een reeks van vragen omtrent de kenmerken van het
artikel voorkomen. De resultaten van het onderzoek worden per artikel op
identificatieformulieren vastgelegd.
Aan het geïdentificeerde artikel wordt vervolgens een N .A.V.O.-codificatienummer van 13 cijfers toegekend. Het is samengesteld uit een classificatienummer van 4 cijfers, een landen-kengetal van 2 cijfers en een identificatie­
nummer van 7 cijfers.
 Het classificatienummer geeft een indeling van verwante artikelen, begin­
nende met een grove indeling naar groepen van ruim verwante artikelen (bv.
ijzerwaren) en daarbinnen een fijnere indeling naar klassen van nauwverwante
artikelen bv. binnen de groep „ijzerwaren” , de klasse „bouten”.
Het landen-kengetal duidt op het land dat het artikel heeft geïdentificeerd
en gecodificeerd. In het algemeen is dit het land waar het artikel is geprodu­
ceerd; noodzakelijk is dit echter niet. In totaal zijn honderd landennummers
beschikbaar; hiervan heeft Amerika 00, Nederland 17 enz.
Het identificatienummer wordt door het betrokken land toegekend aan
iedere goedgekeurde artikelidentificatie naar volgorde van binnenkomst der
identificatieformulieren. Aangezien het identificatienummer zeven cijfers om­
vat zijn per land 9.999.999 van deze nummers beschikbaar.
Onderstaand volgt een voorbeeld van een artikelcode volgens het N.A.V.O.codificatiesysteem :
17
0 0 9 -3 9 1 3
53
0 6
groep: ijzerwaren

E
SU

CO
C/5

Z
7
?
CD
O ■

t*
P
iz

p
£
CD-

CD

i-t

c r
O

g f ?
5
^
O - CD
3
ÜQ
CD

c
ft

CD
3

ft

7T o - 3
p
CD C

P
*t

cd

P
3

77

3

P

c r
CD
J?

p

3

CD

ED
C

.3.
E I
CD
3
r-t

OCD d - E
<
c r «
§
3
O
Q- 5
CD*
C CD >-+-> ^ 3 I P
<—
t Cf h- • co f t
n
CD*
1
8
3

1) Zie ook de publicatie van het Cobuma:
Introductie van het N.A.T.O.-codificatiesysteem bij krijgsmacht, handel en industrie.
 blz. 72

ft

3

n

mab

3

£

Het identificatienummer is louter een volgnummer, is niet gebonden aan een
groep of klasse en bevat derhalve geen enkele herleidbare of leesbare aan­
wijzing over het artikel dat het codenummer: 5306.17.009-3913 draagt. Het is
alleen bekend dat het om een bout gaat, doch niet om welke soort bout. Hier­
toe moet het desbetreffende identificatieformulier worden gelicht. Een en
ander heeft ook tot gevolg dat wanneer bv. met een ponskaartinstallatie, van
een bepaalde groep en klasse alle identificatienummers op volgorde worden
gesorteerd een volkomen willekeurige rangschikking van de tot die groep en
klasse behorende artikelen ontstaat. Niet alleen komen van een bepaalde soort
bout de maten niet in volgorde te staan, doch deze bouten komen ook tussen
andere artikelen van dezelfde klasse willekeurig over het gehele overzicht ver­
spreid voor. Dit kan een groot bezwaar zijn bij de beoordeling van de jaarbestellijst (zie par. 4, sub 1) waarbij, in verband met het plaatsen van een be­
stelling, van een bepaalde soort bout alle maten tegelijk moeten worden be­
zien. Om dit bezwaar te ondervangen wordt bij de Koninklijke Marine aan
het artikelcodificatienummer in vele gevallen nog een afzonderlijk volgnum­
mer toegevoegd dat zodanig is gekozen dat bij sortering op dit nummer alle
houtsoorten bij elkaar komen te staan en iedere houtsoort weer in volgorde van
de afmetingen.
In de practijk kunnen aan het artikel-codificatienummer nog zg. beheerscodes worden toegevoegd, waarvan er onderstaand enkele worden genoemd:
Kenletter: Deze letter geeft aan tot het arbeidsterrein van welk technisch
bureau van de hoofdafdeling Materieel van Marine de technische en de
logistieke instandhouding van een goed of een categorie van goederen behoort.
 Het arbeidsterrein van een technisch bureau omvat o.m. het geven van tech­
nische adviezen op aanschaffingsgebied, het ontwerpen van technische voor­
schriften voor het gebruik, het onderhoud, de opslag, de conservering en de
verpakking der artikelen, het doorvoeren van standaardisatie en typebeperking, het samenstellen van uitrustingsbescheiden enz.
Magazijncode: Deze code, die het magazijn aangeeft waarin het artikel ligt
opgeslagen, is o.a. van belang voor de gebruikers van het artikel. Deze weten
dan bij welk magazijn zij hun aanvragen tot herbevoorrading moeten indienen.
Fabrikantencode: Bepaalde onderdelen kunnen slechts worden geleverd door
de fabrikant die het hoofduitrustingsstuk heeft vervaardigd, zodat men bij de
latere herbevoorrading met deze onderdelen ook weer op deze fabrikant moet
terugvallen. In deze gevallen wordt aan het artikelcodenummer nog de code
van de fabrikant toegevoegd.
I, R, N of E: Deze letters duiden aan of het goed onderscheidenlijk als een
inleveringsartikel, een gerantsoeneerd artikel, een niet-gerantsoeneerd artikel
of als een explosief moet worden aangemerkt (zie par. 3).
Slotopmerking
Op grond van de ervaringen, welke bij de doorvoering van de hierboven be­
schreven bevoorradingsadministraties zijn opgedaan, is vastgesteld kunnen worden
dat door toepassing van het ponskaartensysteem een betere en snellere informatie
ten behoeve van de bevoorrading is verkregen dan bij de toepassing van boek­
houdmachines of handmethoden mogelijk zou zijn geweest. Gesteld kan zelfs
worden dat een beheersing van een zo omvangrijk en gedifferentieerd artikelpakket als bij de Koninklijke Marine aanwezig, zonder gebruikmaking van mo­
derne administratieve hulpmiddelen niet meer mogelijk is.
mab

blz. 73.
