De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria‑analyse
Brussels Studies

La revue scientifique pour les recherches sur Bruxelles
/ Het wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over
Brussel / The Journal of Research on Brussels
Collection générale | 2008

De impact van internationale instellingen
in Brussel: een benadering vanuit
een multicriteria‑analyse

L’impact des institutions internationales à Bruxelles : une
approche multicritères
The impact of international institutions on Brussels: a multi-criteria
analysis approach
Eric Corijn, Cathy Macharis, Theo Jans et Michel Huysseune
Traducteur : Els van de Perre

Édition électronique
URL : http://journals.openedition.org/brussels/641
DOI : 10.4000/brussels.641
ISSN : 2031-0293
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Eric Corijn, Cathy Macharis, Theo Jans en Michel Huysseune, « De impact van internationale
instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria‑analyse », Brussels Studies [Online],
Algemene collectie, nr 23, Online op 08 décembre 2008, geraadpleegd op 04 juillet 2020. URL : http://
journals.openedition.org/brussels/641 ; DOI : https://doi.org/10.4000/brussels.641

Licence CC BY

het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

www.brusselsstudies.be

Nummer 23, 8 december 2008

Eric Corijn, Cathy Macharis, Theo Jans en Michel Huysseune

De impact van internationale
instellingen in Brussel:
een benadering vanuit een multicriteria-analyse
Vertaling : Els Van De Perre

Samenvatting
Dit artikel ontwikkelt een kader voor een geïntegreerde evaluatie van effecten die te
maken hebben met de aanwezigheid van internationale instellingen in Brussel. Een
assessment van de impact van internationale instellingen in Brussel werd tot nu toe
alleen uitgevoerd in termen van macro-economische kosten-batenanalyses, meestal
uitgedrukt in geld. We stellen een alternatieve multicriteria-analyse voor met een
ruimtelijk perspectief. De functies die invloed uitoefenen zullen worden beschreven
aan de hand van een veelgelaagde analyse gericht op de werking van de instellingen. Het onderzoeksveld wordt dan uitgebreid naar direct afhankelijke sectoren
(zoals de media en diplomatieke vertegenwoordigingen), sterk hierdoor beïnvloede
organisaties (zoals ngo’s en transnationale organisaties) en alle eenheden betrokken
bij de reproductie van de instellingen als zodanig en van de mensen die hen bevolken (bijvoorbeeld huisvesting, onderwijs, vrije tijd). Er wordt ook rekening gehouden
met de rol van internationale instellingen als stedelijke aantrekkingspolen die de evolutie van het toerisme, onderwijs en culturele stromingen beïnvloeden. We bieden
een alternatief voor het heersende model, dat naar onze mening onvoldoende in
staat is om de invloed op het stedelijke systeem te meten en kan bijdragen tot de
stedelijke planning zoals het Internationale Ontwikkelingsplan.  Contact gegevens :
Eric Corijn, 02/629.33.79, eacorijn@vub.ac.be
Cathy Macharis, 02/629.22.86, Cathy.Macharis@vub.ac.be
Theo Jans,0499/31.86.84, Theo.Jans@vub.ac.be
Michel Huysseune, 0473/25.01.24, mjhuysse@vub.ac.be
Michel Hubert (hoofdred.), 02/211 78 53 –
0485/41 67 64 – hubert@fusl.ac.be

Brussels Studies is gepubliceerd met steun van het IWOIB (Instituut ter bevordering van het
Wetenschappelijk Onderzoek en de Innovatie van Brussel - Brussels Hoofdstedelijk Gewest)

Eric Corijn, cultuurfilosoof en sociaal wetenschapper, professor sociale en culturele
geografie aan de Vrije Universiteit Brussel. Directeur van de onderzoeksgroep
COSMOPOLIS, City, Culture & Society. Hij is coordinator van het UAB Brussels
Stadsplatform. Co directeur van internationale masterprogramma's POLIS en “4Cities”. Hij is ondervoorzitter van de Gewestelijke Ontwikkelings Commissie van het
Brussels Hoofdstedelijk Gewest en lid van de jury Stadsvernieuwing van Vlaanderen.
Cathy Macharis is verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel. Zij doceert transport en logistiek management, duurzame mobiliteit en operationeel management. Zij
was en is betrokken bij verscheidene nationale en Europese onderzoeksprojecten
omtrent locatie-analyse, intermodaal transport, openbaar vervoer en het bevorderen
van verkeersveiligheid via telematicatoepassingen, enz. Zij is voorzitster van de
Brusselse Gewestelijke Mobiliteitscommissie. Recente artikels:zie
www.vub.ac.be/MOSI-T
Theo Jans is hoogleraar Politieke Wetenschappen aan de Vrije Universiteit Brussel
(België) en senior fellow van het Instituut voor Europese Studies. Samen met Kris
Deschouwer is hij de samensteller van Politics Beyond the State. Actors and Policies in Complex Institutional Settings. Brussels, VUBPress, 2007.
Michel Huysseune, Ph.D., is hoogleraar Politieke Wetenschappen aan het Vesalius
College (Brussel) en een senior onderzoeker aan het Centrum voor Politieke Wetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel (België). Hij is vooral geïnteresseerd in de
constructie van politieke ideologieën en van het nationalisme in het bijzonder, en in
de relatie tussen regionalisme, nationalisme en de oprichting van de Europese Unie.
 Hij is de auteur van Modernity and Secession. The Social Sciences and the Political
Discourse of the Lega Nord in Italy, Oxford, Berghahn, 2006.
Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

1

Inleiding
Als mondiale stakeholder is de Europese Unie verankerd in de lokale context van het
Brusselse Gewest. Als zodanig heeft ze (samen met de andere internationale instellingen die in de stad aanwezig zijn) een sterke invloed uitgeoefend op de Brusselse
stedelijke omgeving, door de ontwikkeling ervan zowel te stimuleren als te bepalen.
Het is algemeen aanvaard dat de EU-kantoren en andere internationale instellingen
een belangrijke impact hebben gehad op de constellatie van de stad en dat de
aanwezigheid van hun ambtenaren vele takken van de plaatselijke economie heeft
beïnvloed. De aanwezigheid van de EU en van andere internationale instellingen
heeft Brussel zonder twijfel geïnternationaliseerd en geglobaliseerd. Ze heeft niet
alleen het vermogen van de stad als stedelijke aantrekkingspool vergroot, wat geleid
heeft tot de alomtegenwoordige aanwezigheid van talrijke belangengroepen, ze
heeft ook de ontwikkeling van de stad gestimuleerd tot een van de belangrijkste
locaties voor mondiale ngo’s. Terwijl Brussel door de decentralisatie van het Belgische federale model een aantal hoofdstedelijke functies verloor, is zijn internationale
roeping de kern van zijn stedelijke strategie geworden (zie het onlangs voorgestelde
Plan voor de Internationale Ontwikkeling).
Tegelijkertijd is de aanwezigheid van internationale instellingen niet onproblematisch.
 De Europese Wijk bijvoorbeeld, waar de EU-instellingen zich bevinden, heeft een
negatieve reputatie verworven als een slecht ontwikkeld stedenbouwkundig project
(Europese Unie, Belgisch Voorzitterschap 2001). Na verschillende pogingen is nu
een geïntegreerd lokaal ontwikkelingsplan dat de dynamiek in de wijk moet herstellen aanvaard. Men gaat er bovendien ook vaak vanuit dat de aanwezigheid van een
groot aantal over het algemeen hoogbetaalde internationale ambtenaren heeft bijgedragen tot de sociale en ruimtelijke dualisering van het gebied, bijvoorbeeld door
hun invloed op de huizenmarkt.
Internationale instellingen hebben Brussel inderdaad veranderd in een stad die ingebed is in globale netwerken, bijvoorbeeld de netwerken van de mondiale economie
en mondiaal bestuur (global governance). Tezelfdertijd geeft het overwicht van bestuursinstellingen en stakeholders die betrokken zijn bij het bestuursproces (zoals
lobbyisten) aan de globalisering van Brussel een heel eigen gezicht. Brussel is een
stad die zijn ontwikkeling steeds te danken had aan zijn politieke functies. Brussel
combineert een ruime aanwezigheid van internationale instellingen, wat kenmerkend
is voor steden als Genève en New York, met een grote aanwezigheid van lobbyis-

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

2

ten, zoals in Washington DC. Een studie van de impact van de internationale instellingen op de stedelijke omgeving van Brussel biedt daarom een unieke kans voor
een diepgaande kwantitatieve en kwalitatieve analyse van de dialectiek van de globale en lokale kenmerken van een postmoderne wereld. Als een kleine wereldstad is
Brussel een goed voorbeeld van glokaliseringsprocessen. Invloedstudies moeten
over die processen op een preciezere manier berichten.
 De impact van de internationale instellingen in Brussel is dus zowel complex als
tegenstrijdig. Aangezien de impact zowel economisch als extra-economisch is, kan
die niet voldoende worden begrepen in het beperkte kader van een traditionele economische kosten-batenanalyse (zoals tot nu toe het geval is geweest): ook de impact van die instellingen op het maatschappelijke leven en op het milieu moet in dit
proces worden geïntegreerd. Dit veronderstelt ook een diepgaand begrip van de
dynamiek van de stedelijke ruimte enerzijds en van de werking van die instellingen
anderzijds. Men moet een methodologie hanteren die toelaat data te integreren –
naast kosten en baten (economisch, sociaal en wat betreft de leefomgeving) – zoals
de evaluatie van de kwalitatieve dimensies van de stedelijke ruimte, gebaseerd op
de visie van relevante stakeholders.
Daarom verdedigen we in dit essay een meer uitgebreide aanpak om het internationaliseringsproces van de stad te onderzoeken. Omwille van zowel financiële als
politieke redenen is ons voorstel nog niet geïmplementeerd. De methodologie steunt
op een multicriteria-analyse en multidisciplinair onderzoek, wat de integratie van
twee types data en de betrokkenheid van de stakeholders toelaat. In wat volgt zullen we de belangrijkste kenmerken van de voorgestelde methodologie schetsen. We
beginnen met een analyse van vorige impactstudies over hetzelfde onderwerp en
bespreken dan de verschillende nieuwe dimensies en methodologieën die de meer
uitgebreide aanpak voorstelt.
 1. Een overzicht van de impactstudies, uitgevoerd voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
De impact van internationale instellingen in Brussel is uniek omdat geen andere stad
een dergelijke aanwezigheid van internationale instellingen en private lobbyisten
verenigt. Daarom kan de methodologie van andere casestudies moeilijk exact worden gevolgd. De methodologie hier moet rekening houden met de uniciteit van
Brussel en de beschikbare expertise en onderzoeksmethoden aanpassen aan de
doelstelling. Daarom is voorafgaand onderzoek naar de impact van internationale
instellingen op Brussel het meest voor de hand liggende vertrekpunt (Mens & Ruimte s.d., 1992, 1994; Iris Consulting 1998, 2001; IGEAT 2007).
 Belangstelling voor de impact van EU-instellingen (en ruimer van internationale instellingen) op de Brusselse context is niet nieuw. Stedelijke activisten hebben in
Brussel herhaaldelijk kritiek geuit op de ontwikkeling van de Europese Wijk, die beschouwd wordt als een voorbeeld van slecht stedelijk beleid. Politieke stakeholders
in Brussel hebben al vaak gewezen op wat gezien wordt als de geprivilegieerde
positie van de EU en haar ambtenaren, en op de sociaal nadelige effecten van hun
aanwezigheid (vooral de toenemende sociale polarisering en druk op de woningmarkt). Zowel de Belgische federale als de Brusselse regionale overheden zijn zich

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

3

bewust van die spanningen en doen pogingen om die tegen te gaan. De impactstudies die eerder werden uitgevoerd, moeten worden verstaan in de context van de
conflictueuze integratie van de EU in Brussel. Ze weerspiegelden de vrees van de
regering van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest dat de kosten en baten van de
internationale instellingen territoriaal gezien niet evenwichtig zijn verdeeld: de kosten
concentreren zich in Brussel terwijl de voordelen zich situeren in de periferie buiten
de grenzen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Mens & Ruimte s.d.; 1992,
1994). Ten slotte houden die studies ook verband met de (vrees voor) de politieke
impact van overdreven positieve resultaten betreffende de begrotingsgevolgen op
EU-niveau. Samengevat: dit onderzoek is stevig verankerd in een politieke context.
 In het begin van de jaren 1990 doken de eerste studies over de impact van de internationale instellingen in Brussel op. In 1990 en 1992 voerde het consultancybureau Mens & Ruimte de eerste van die studies uit, in opdracht van minister Jos
Chabert van het toen nieuw opgerichte Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Mens &
Ruimte s.d.; 1992, 1994). Het onderzoek resulteerde in vier dikke volumes, die de
impact analyseerden en tezelfdertijd een methodologie voor de analyse ontwikkelden. De studie was hoofdzakelijk (maar niet exclusief) opgevat als een economische
kosten-batenanalyse. Omwille van de systematische analyse van de methodologische problemen en de voorgestelde oplossingen blijft die studie een cruciaal vertrekpunt voor verder onderzoek over dit onderwerp.
 Over het algemeen wilde deze studie het aandeel in de Brusselse economie bepalen
van de internationale sectoren (internationale instellingen en stakeholders die in
Brussel zijn gevestigd als een gevolg van de aanwezigheid van die internationale
instellingen); en meer specifiek de impact ervan op de vastgoedmarkt en huisvesting, werkgelegenheid en verdeling van de inkomens. De impact werd afgemeten
aan een scenario waarbij de EU en andere internationale instellingen niet in Brussel
zouden zijn gevestigd. Naast een aantal specifieke vragen over belastingsinkomen
als gevolg van die internationalisering, de verdeling van dit inkomen over de Belgische gewesten en de verloren inkomsten, wegens de belastingvrijstelling van de
ambtenaren van die instellingen, waren de onderzoeksvragen van de studie de volgende:
• Welke rijkdom produceert de groeiende internationale functie van Brussel?
• Zijn de voordelen niet beperkt tot een particuliere groep van private stakeholders (zoals vastgoed en horeca)?
• Staan de bewoners van Brussel niet in de kou?
• Versterkt de aanwezigheid van de EU en de internationale instellingen de sociale tweedeling in Brussel?
• In welke mate kunnen de publieke autoriteiten financiële middelen verwerven
uit de aanwezigheid van die instellingen die de negatieve neveneffecten tenietdoen?
Het kan worden opgemerkt dat het onderzoek zich vooral toespitste op de vragen 1
en 5, m.a.w. die vragen die kunnen worden aangepakt door een klassieke economische kosten-batenanalyse. De studie richtte zich op twee onderwerpen in het bijzonder: ze wilde de totale koopkracht van EU-ambtenaren (en ruimer van alle men-

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

4

sen die in Brussel werken omwille van de aanwezigheid van de EU) bepalen, en ook
de vastgoeduitgaven van de Europese instellingen. De rapporten bieden weinig gegevens om de andere vragen te beantwoorden. Het volume over de sociale en economische impact (Mens & Ruimte, 1994) richt zich vooral op de niet in geld uitgedrukte impact van de internationale instellingen en op de totale sociale en economische dynamiek van het Brusselse Gewest. Het wijst op de tegenstelling tussen het
feit dat het gewest – in termen van economisch toegevoegde waarde – een van de
rijkste in Europa is, maar niet of veel minder als men het inkomen van zijn bewoners
in rekening brengt.  De beperkingen van die studie zijn een gevolg van de methodologie van een kostenbatenanalyse, het gebrek aan basisdata, de afwezigheid van voorafgaand onderzoek dat de noodzakelijke basis had kunnen bieden voor een post-hocanalyse, en
de onmogelijkheid om data te verwerven met de relatief beperkte middelen die beschikbaar waren voor dit onderzoek. De studie werd ook geconfronteerd met de
artificiële begrenzing van de onderzoekseenheid: door de institutionele grens van het
Brussels Hoofdstedelijk Gewest te nemen als een vaststaand gegeven ondervond
de studie talrijke methodologische problemen. Ze besteedde zoveel als mogelijk
aandacht aan dit punt, door te bestuderen hoe die grenzen een dynamiek handhaven waarbij Brussel rijkdom produceert die buiten het gewest wordt geconsumeerd
en een belastingsinkomen genereert waar het gewest zelf niet van profiteert. De
focus op die kwestie is een van de aspecten die deze studie buiten het kader
plaatst van de klassieke kosten-batenanalyse.
Ondanks die beperkingen ontwikkelde het onderzoek toch een bruikbare typologie
van sectoren, naargelang de stevigheid van hun economische relatie met de EU (1).
 Die typologie onderscheidt de A-sector (alle economische activiteiten van EU-instellingen), de B-sector (economische activiteiten van organisaties gevestigd in de
Brusselse regio omwille van de aanwezigheid van de EU) en ten slotte de C-sector
(alle activiteiten die worden gegenereerd door de uitgaven van de A- en de B-sectoren). Bij het definiëren van die categorieën concentreerde de studie zich vooral op
de B-sector (de C-sector moest worden geanalyseerd in erg algemene termen omwille van de afstand tot de EU-instellingen). De B-sector werd verder onderverdeeld
in de categorie B1, die een organische relatie heeft met de EU (media en diplomaten
geaccrediteerd door de EU) en de categorie B2. Onderzoek toonde aan dat er een
relevant en sterk verband was tussen die sectoren en de EU. (Door een gebrek aan
data maakte het rapport een benaderende analyse van de bezoekersstroom gegenereerd door de EU, de internationale instellingen en internationale congressen.)

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

5

Deze sector bevatte andere internationale instellingen, organisatoren van congressen en beurzen en een aantal op Europa gerichte buitenlandse financiële stakeholders en bedrijven (2). In latere rapporten, waarin de andere internationale instellingen
werden verplaatst naar de A-sector (Iris Consulting, 2001), omvatte de B-sector de
volgende groepen:
• internationale organisaties
• financiële instellingen met een buitenlandse meerderheid
• financiële instellingen onder buitenlands recht
• financiële vertegenwoordigingen
• advocatenbureaus
• consultancybedrijven
• professionele organisatoren van congressen.
 Die uitgebreide invloedstudie werd later herhaald, zij het op een beperktere schaal,
door andere studies, uitgevoerd door Iris Consulting voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Iris Consulting, 1998; 2001). Die studies zijn zich bewust van de problemen die door de eerste studie werden ondervonden en beperken zich bijna volledig tot een strikte kosten-batenanalyse. Hiervoor gebruiken ze de typologieën
voorgesteld door de Mens & Ruimterapporten. Ze breiden hun onderzoeksveld echter uit tot buiten de EU om ook alle internationale organisaties met hoofdkantoren in
Brussel te bevatten, en houden dus ook rekening met organisaties zoals NATO en
Eurocontrol.
 Deze latere studies van Irisconsulting willen geen analyses ontwikkelen zoals voorgesteld in de eerste studie van Mens en Ruimte. Bijvoorbeeld, de eerste studie
poogde het aantal bezoekers te meten, gegenereerd door de EU en andere internationale instellingen. De latere studies echter beperkten zich tot het meten van zakelijke trefpunten en bezoekers aan internationale conferenties, en stelden geen verdere analyse voor van de sociale impact van de internationale instellingen. De nieuwe
studies verschaffen wel sociale data over Brussel, maar net zoals in de vorige studies brengen ze die data niet in verband met de aanwezigheid van de internationale
instellingen: ze maken alleen algemene opmerkingen over mogelijke problemen die
deze instellingen kunnen veroorzaken. Die rapporten worden ook gekenmerkt door
hun intentie om tegen het euroscepticisme en tegen het negatieve beeld van de
publieke opinie over de aanwezigheid van internationale instellingen en de EU in het
bijzonder in te gaan. Ze kunnen alleen worden gelezen binnen de context van het
debat in Brussel over zijn internationale functie. Daarom concentreren ze zich vooral
op het meten van de rijkdom die door de internationale instellingen in Brussel wordt
gegenereerd, zoals de werkgelegenheid die de instellingen verschaffen en de koopkracht van hun ambtenaren. Ze richten zich dus op de voordelen van die instellingen
voor Brussel en leggen de discussie over de kosten naast zich neer.
 De laatste impactstudie werd uitgevoerd in 2007 door ULB-IGEAT. Het was de eerste studie na de uitbreiding van de Unie met tien nieuwe lidstaten. De focus was op
de impact op economie en werkgelegenheid. Vier gebieden in de arbeidsmarkt
werden onderzocht: directe werkgelegenheid door internationale instellingen; werk-

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

6

gelegenheid in aanverwante organismen, zoals regionale vertegenwoordigingen,
geaccrediteerde journalisten, lobbyisten, Europese scholen, en andere; diensten en
logistiek voor EU-activiteiten; en ten slotte sectoren die gedeeltelijk verband houden
met EU-activiteiten. Directe werkgelegenheid vertegenwoordigt 4,5 procent van de
Brusselse arbeidsmarkt. Personeelsleden van de EU zijn 27 000 en van andere internationale instellingen, 5000. Officiële instellingen die in relatie staan met de EU
stellen nog eens 12 000 mensen te werk. De aanwezigheid van die activiteiten genereert 28 000 jobs op directe en nog eens 28 000 jobs op indirecte wijze (vooral in
toerisme en horeca). Dit samen leidt tot 100 000 jobs, of ongeveer 13 procent van
de arbeid in de regio. De meeste jobs (53 000) worden ingevuld door werknemers
met de Belgische nationaliteit. De economische impact wordt geschat op 12,9 procent van het BNP. Twee sectoren in het bijzonder werden onderzocht. De handel
profiteert van de grote koopkracht van de meesten van die werknemers en heeft
zich aangepast aan de gewoonten en tijdsbesteding van die klanten in verschillende
plaatsen in de stad. De aanwezigheid van internationale instellingen staat in voor 30
procent van het vrijetijdstoerisme en voor 70 procent van het business toerisme.
 Meer dan de helft (dit is 2,6 miljoen overnachtingen) valt toe te schrijven aan die
internationale sector, die instaat voor 63 procent van wat er wordt gespendeerd.
Voor wat betreft de woonfunctie stelt men vast dat 60 procent van de internationale
werknemers in Brussel woont, in tegenstelling tot de 46 procent die in Brussel werken. De totale impact wordt berekend op 12,7 procent van de werkgelegenheid in
het gewest en 13 procent van zijn toegevoegde waarde.
Het meest recente beknopte overzicht van de EU-aanwezigheid in Brussel is een
document geproduceerd door het Verbindingsbureau Brussel-Europa, dat de aanwezigheid van werknemers in Brussel bespreekt in relatie tot de internationale functie van de stad. Bijna 170 000 van de buitenlanders in de stad hebben een EU25nationaliteit. Tussen de 38 000 en 41 000 werken in of voor de Europese instellingen, en nog eens 20 000 worden tewerkgesteld in hieraan verbonden activiteiten.
Naast die algemene impactstudies heeft meer toegespitst onderzoek een aantal
lokale invloeden beschreven, zoals op de Tour & Taxis-site of op de Europese Wijk.
Onze commentaar beperkt zich tot de hier hierboven vermelde impactstudies.
 2. Kritische commentaar en een alternatieve aanpak
Zowel de Mens & Ruimtestudies als de latere studies door Iris Consulting en IGEAT
hebben geprobeerd de impact van de EU-instellingen op het Brussels Hoofdstedelijk Gewest te meten aan de hand van een kosten-batenanalyse. Hun studies leveren verschillende cruciale bijdragen tot verder onderzoek. Die bestaan uit de typologie volgens welke die instellingen en de afhankelijke sectoren werden gecategoriseerd, methoden om de werknemers van die instellingen en hun uitgaven te tellen,
methoden om de onmiddellijk hierdoor beïnvloede sector te analyseren, en natuurlijk, een reeks data waarmee elk toekomstig onderzoek over die kwestie zal moeten
worden vergeleken. Hoewel die studies interessante informatie en elementen voor
een methodologie om de impact van internationale instellingen te analyseren aanreiken, onderzoeken ze de volledige situatie niet en brengt hun benadering een aantal
belangrijke methodologische problemen met zich mee. Het eerste probleem heeft te

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

7

maken met hun omschrijving van de stedelijke ruimte. Aanvankelijk beschouwden
de studies Brussel volgens administratieve criteria. Omdat ze werden uitgevoerd
voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, verschaffen ze vooral gegevens voor het
Gewest zelf, beperkt tot de negentien deelgemeenten, met slechts weinig veronderstellingen over effecten buiten de grens van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
Tegelijk interpreteren vroegere studies het Brusselse Gewest als een eerder abstracte economische ruimte waarbinnen de impact begrepen wordt als een economisch
surplus (zie onder andere bijdragen 3 en 11 in Brussels Studies).
 Het tweede methodologische probleem van deze studies heeft te maken met hun
analyse van de internationale instellingen, omdat ze zich richten op de materiële
aanwezigheid van die instellingen. Ze houden niet voldoende rekening met de meer
kwalitatieve impact van die instellingen (zoals de bezoekers die ze aantrekken) en
onderschatten hoe die impact kan veranderen als gevolg van de dynamiek gecreëerd door hun ontwikkeling, zeker in het geval van de EC.
Die twee beperkingen houden verband met de methodologie die werd gevolgd in
deze studies. De verplichting, opgelegd door de kosten-batenanalyse om alle kosten en baten in geld uit te drukken, maakt het onmogelijk om met de kwalitatieve
aspecten van de impact van de internationale instellingen rekening te houden: verschillende doelstellingen van stadsplanning kunnen echter niet worden uitgedrukt in
louter financiële termen. Het gebruik van een economische kosten-batenanalyse
impliceert dat verschillende kwalitatieve aspecten zoals de invloed op de cultuur, het
beeld van de stad et cetera worden verwaarloosd. Bovendien is het resultaat een
unilaterale kosten-batenratio, waarbij de verliezen van sommige stakeholders gewoon worden gecompenseerd door de winsten van anderen. Het is belangrijker om
die verliezen en winsten in kaart te brengen in plaats van ze gewoon op te sommen.
Die kwantitatieve benadering laat niet toe een beeld te schetsen van de stedelijke
context in zijn totaliteit, sluit de kwalitatieve dimensie uit en bevat bovendien geen
visie en standpunten van de talrijke stakeholders die betrokken zijn bij de evaluatie
van die impact. Het kan best zijn dat de ongelijke verdeling van de internationale
impact een van de drijvende krachten is voor het aan de gang zijnde dualiseringsproces.
In wat volgt willen we een verbeterde versie voorstellen van de vorige impactstudies.
 Zo’n benadering moet volgende elementen bevatten:
• In tegenstelling tot de administratieve en economische invalshoek van de vorige impactstudies moet deze studie gebaseerd zijn op een meer verfijnd en
kwalitatief begrip van de impact in de stedelijke ruimte.
• Ze moet een dynamischer begrip voorstellen van de internationale instellingen
aanwezig in die ruimte.
• Ze moet een methodologie inzetten die, naast de kwantitatieve elementen,
ook een kwalitatieve dimensie van de impact van de internationale instellingen
bevat, en zo de deelname van de betrokken stakeholders mogelijk maakt.
In de volgende paragrafen zullen we eerst betekenisvolle stedelijke dimensies beschrijven (3), en dan een voorstel formuleren voor een nieuwe meeromvattende benadering (4).
E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

8

3. Betekenisvolle stedelijke dimensies
In tegenstelling tot de administratieve en hoofdzakelijk abstracte economische ruimte uit de vorige studies, stellen wij een interpretatie voor van de ruimte in kwalitatieve
termen, waarbij de administratieve en economische ruimten worden gezien als deel
van het stedelijke systeem. Dit systeem wordt gekenmerkt door de densiteit en de
diversiteit van mensen en activiteiten in een begrensde ruimte, met als gevolg een
veelheid van gewenste en ongewenste interacties en interrelaties. Om efficiënte
beleidsinterventies voor te stellen is het belangrijk een goede kijk te hebben op wat
die veelheid veroorzaakt. Daarom stellen we voor dat dit onderzoek in het bijzonder
aandacht besteedt aan de ruimtelijke impact en de aanwezigheid van lokale clusters
en de impact ook afweegt tegen de bestaande criteria van een goed stedelijk beleid.
 Eerst en vooral veronderstelt een nieuwe definitie van het Brusselse stedelijke systeem een in vraag stellen van de beperkingen van de administratieve grenzen die
werden opgelegd door eerder onderzoek (hoewel die beperkingen en de grenzen
van de deelgemeenten binnen en buiten het gewest duidelijk een belangrijk aspect
blijven in de interpretatie van de impact, omdat ze bijvoorbeeld regionale en lokale
belastinginkomens bepalen). Ten tweede veronderstelt deze aanpak dat aandacht
wordt besteed aan de ruimtelijke diversiteit binnen de stedelijke ruimte, door de
abstracte eenheid van de economische ruimte te vervangen door de concrete
maatschappelijke en culturele diversiteit van het gebied. De formulering van criteria
voor een goed stedelijk beleid en, meer in het algemeen, de introductie van een
kwalitatieve dimensie in de evaluatie van de impact, veronderstellen de betrokkenheid van stakeholders. Beleidmakers, inclusief de internationale instellingen, bewoners van het Brusselse Gewest en zijn periferie, de plaatselijke burgerij en, in het
bijzonder, de enorme en zeer actieve reeks organisaties en netwerken verwikkeld in
stedelijke kwesties, moeten daarom deel uitmaken van dit onderzoek.
De definitie van zulke criteria voor een goed stedelijk beleid kan steunen op de
reeds geconsolideerde beleidstraditie en academische reflectie over dit onderwerp.
Zulke criteria werden geformuleerd door het ‘Cities for Cohesion’-netwerk waartoe
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest behoort (Cities for Cohesion, s.d.). Gebaseerd
op een SWOT-analyse van grote stedelijke regio’s stelt dit netwerk aanbevelingen
voor zoals de ontwikkeling van een innoverende kenniseconomie, een tewerkstellingsbeleid tegen sociale uitsluiting, verbetering van het milieu en stedelijke vernieuwing.
Het Regionaal Ontwikkelingsplan Brussel stelt twaalf duidelijke prioriteiten: aantrekkelijke woonwijken, een nieuwe economische dynamiek, een evenwichtig woonbeleid, duurzame stedelijke vernieuwing, betere planning, de ontwikkeling van stedelijke aantrekkingspolen, integratie in onderwijs en sociale integratie, een beter mobiliteitsbeleid, een duurzaam milieubeleid, internationalisering en interculturalisering,
een veiligheidsbeleid en een onderzoeks- en innovatiebeleid (Brussels Hoofdstedelijk
Gewest 2002).
 Het witboek, getiteld ‘De eeuw van de stad. Over Stadsrepublieken en rastersteden’
(Boudry, Cabus, Corijn en anderen 2003, 2005) presenteert gelijkaardige doelstellingen voor een stedelijk beleid in Vlaanderen. In dit werk worden de traditionele beleidsdomeinen gegroepeerd en getransponeerd naar duidelijk gestructureerde ont-

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

9

wikkelingscriteria. De basisanalyse is gebaseerd op zes verwante perspectieven: de
gebouwde stad, de publieke stad, de ondernemende, de solidaire stad, de multiculturele stad en de deelnemende stad. Die zes gezichtshoeken bundelen de traditionele sectoren van stedelijke dynamiek zoals stadsplanning, de publieke functies van
de stad, zijn sociale en economische dynamiek, maatschappijbouw, stedelijke cultuur en uiteindelijk het politieke en democratische ontwerp van de stad. In een verder stadium van de analyse worden die zes niveaus geconfronteerd met de vier
voorgestelde criteria voor een goed stedelijk beleid: duurzame ontwikkeling, densiteit, diversiteit en democratie – de vier d’s van een goed stedelijk beleid.
Door de zes stadsperspectieven te doorkruisen met de vier D’s van een goed stedelijk beleid worden zes beleidsassen verkregen. Elke as kan factoren voor een goed
bestuur bepalen. Die assen kunnen ook worden gebruikt als dragers om de impact
van internationale instellingen in Brussel te evalueren.
1.Glokale strategie: de stedelijke dynamiek wordt geplaatst op de juiste schaal
en in de juiste netwerken in de context van globalisering en van de nieuwe
plaats van steden in een competitieve ruimte. We verwachten dat ons onderzoek een positieve invloed zal tonen voor wat betreft de positie van Brussel als
een (kleine) metropool en dat die impact aanwezig is zowel op het niveau van
lokale buurten als van globale netwerken.
 2.Coördinatie en integratie in de planning van stad en land: de grenzen van
een stedelijk systeem lopen niet altijd gelijk met de bestaande administratieve
organisatie. Elke sociale activiteit heeft haar eigen schaal, haar eigen grenzen
en haar eigen koppelingen. Goed bestuur moet rekening houden met de aanwezigheid van die verschillende ruimtelijke niveaus en moet proberen om hen
onderling te verbinden. Hier werken we met de notie van de ‘rasterstad’ en
proberen we de impact op te volgen op een aangepast niveau (en ons dus
niet te beperken tot slechts één niveau,. het grondgebied van het gewest). Die
onderlinge verbindingen zijn zowel in het belang van de relatie tussen de stad
en zijn omgeving, als de netwerkrelatie tussen de stad en de rest van de wereld.
3.Kwalitatieve densiteit: een stad wordt vanzelfsprekend gekarakteriseerd door
zijn densiteit, maar die densiteit moet worden geëvalueerd en gestuurd. De
bewering dat een stad verzadigd is en dat duurzaamheid een hogere densiteit
veronderstelt moet worden genuanceerd. Er is nood aan een evaluatie van de
densiteit volgens kwalitatieve criteria, plaats en functie (gezondheid, interculturaliteit, woonkwaliteit, milieu, et cetera). Het is die densiteit die Brussel geschikt maakt voor zijn internationale functie.
 4.Innoverende en creatieve kracht: culturele, artistieke, maatschappelijke en
politieke vernieuwing zijn kenmerkend voor een stedelijke omgeving. Het is de
nabijheid van verschillende functies en activiteiten die de wisselwerking en het
proces van wederzijdse beïnvloeding mogelijk maakt, die leiden tot innovatie
en uitvinding. Dit is misschien het centrale criterium dat steden van elkaar onderscheidt en geeft aan Brussel een belangrijk voordeel als enige ‘echte’ stad
in België. Dit creatieve potentieel moet worden erkend en geïntegreerd in een
toekomstvisie op de stad. Het is precies de internationale positie van de stad,
op het kruispunt van twee belangrijke culturele gebieden in het centrum van

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

10

een veelheid van internationale wederzijdse betrekkingen, die de ontwikkeling
van belangrijke artistieke en wetenschappelijke activiteit versterkt.
5.Identiteit vanuit diversiteit: steden worden gekenmerkt door de aanwezigheid
en de wisselwerking van vele mensen van verschillende oorsprong. Ze hebben
weinig of geen gedeeld verleden maar wel een gemeenschappelijke toekomst.
Dit kan de bron zijn voor interculturele interactie, op voorwaarde dat het diversiteitsbeleid rekening houdt met fragmentatie, segmentatie en ruimtelijke ongelijkheid in de stad. De aanwezigheid van internationale activiteiten beïnvloedt
beide aspecten.
6.Solidaire stadspolis: zonder een correctie in de richting van sociale rechtvaardigheid en solidariteit kan een stedelijke dynamiek ook leiden tot een dualisering en ongelijkheid van kansen. De invloed van internationale instellingen moet
ook worden gemeten op het vlak van sociale integratie.
 In het witboek worden die zes dragers verder uitgewerkt in negentien concrete beleidsvelden die evaluatiecriteria uittekenen om die invloeden te meten. De ‘glokale’
dimensie wordt getest door de graad van openheid, de stedelijke allianties en de
economische netwerken te onderzoeken. De ruimtelijke samenhang wordt gemeten
aan de hand van de samenwerking tussen de stad en zijn rand, de verschillende
functionerende stedelijke schalen en de infrastructurele connecties. Densiteit houdt
verband met het veelvoudige gebruik van publieke ruimten met een gemengde bevolking en de kwaliteit en leefbaarheid van de omgeving. Innovatie en creativiteit
kunnen worden gemeten aan de output van artistieke productiviteit of de aanwezigheid van verschillende vrijetijdsactiviteiten. Diversiteit kan worden vertaald in variabelen zoals de publieke/maatschappelijke steun voor kunst en cultuur of het bestaan
van culturele verschillen en tegenstellingen. Solidariteit kan vorm krijgen in nieuwe
soorten van stedelijke samenwerking, in het bestaan van ontwikkelingscoalities, in
nieuwe soorten van maatschappelijke integratie , in de processen van maatschappelijke vorming en in het belastingssysteem. We pleiten voor de ontwikkeling van
een analytisch model waarbij impact ook wordt gemeten op een relationele en relatieve manier.
 E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

11

4. Een nieuwe benadering van internationale instellingen
Vorige studies hebben reeds een bruikbare typologie ontwikkeld om de werking van
internationale instellingen te interpreteren. De relevante kenmerken van die studies
kunnen worden behouden terwijl bijkomende categorieën die het onderzoeksdomein uitbreiden worden toegevoegd. Een impactstudie kan worden uitgevoerd volgens het volgende functionele diagram dat de aanwezigheid van internationale
openbare instellingen schikt naargelang de werkvoorwaarden in de stad:

2
Activiteiten :
meetings,
reizen

7
Aantrekkingspool

3
Direct
beïnvloede
sectoren

1
Internationale
instellingen

6
Reproductie:
gezin, school

4
Indirect
beïnvloede
sectoren

5
Logistiek

1.De internationale openbare instellingen (de A-sector) hebben een centrale
plaats: eerst de EU en ook de NATO, Eurocontrol en andere organisaties met
hun hoofdkantoren in Brussel.
2.Een eerste functionele categorie bevat alle activiteiten die direct verbonden zijn
aan de werking van die instellingen: internationale meetings, contacten, et
cetera. Die categorie erkent de internationale aanwezigheid als een ‘space of
flows’, die zowel de impact van tijdelijke aanwezigheid in Brussel als de structuur van de ‘space of flows’ in Brussel behelst.
 3.Een andere categorie omvat de sectoren die direct beïnvloed worden door de
EU en andere internationale organisaties. Ze werken onafhankelijk, maar hun

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

12

activiteiten worden bepaald door de internationale instellingen die gevestigd
zijn in Brussel. Die categorie komt overeen met de B-sector van de vorige
studies en omvat de internationale media en de diplomatieke vertegenwoordigingen in de internationale instellingen. Ze verwijst naar de diensteneconomie
die erg belangrijk is voor de stad als geheel.
4.De aanwezigheid in Brussel van de categorie van indirect beïnvloede sectoren
is nauw verbonden met de aanwezigheid van die internationale instellingen,
zonder volledig afhankelijk te zijn van hen. Die categorie komt overeen met de
B2-sector uit de vroegere studies en omvat de volgende groepen: internationale organisaties (onder andere ngo’s), financiële instellingen met een buitenlandse meerderheid, financiële instellingen onder buitenlands recht, financiële
vertegenwoordigingen, advocatenkantoren, consultancybureaus en professionele organisatoren van congressen.
5.De volgende categorieën hebben te maken met de reproductie van de werking van de instellingen. Een functionele categorie is verantwoordelijk voor al
de logistieke activiteiten van de instellingen zelf. Ze omvat horeca zowel als
leveringsdiensten et cetera.
6.Nog een andere categorie betreft de reproductie van de werknemers van de
instellingen en hun families: huisvesting, onderwijs, vrije tijd, et cetera.
7.Ten slotte is er de categorie van activiteiten die voortkomen uit de aanwezigheid van de internationale instellingen zoals stedelijke aantrekkingspolen. Hier
gaat het om activiteiten die niet behoren tot de vorige categorieën, maar die
resulteren uit de context gecreëerd door internationale instellingen, zoals toerisme en educatieve en culturele activiteiten.
 Dit model maakt het mogelijk om de gelaagde en gemedieerde impact van de internationale instellingen in Brussel in kaart te brengen.
Een meer proactieve studie van de sectoren beïnvloed door de internationale instellingen kan meer uitgebreide resultaten opleveren. Vooruitzichten op hun toekomstige groei kunnen worden uitgewerkt door rekening te houden met de neofunctionalistische theorieën over belangengroepen die de aandacht richten op het overloopeffect als gevolg van de aanwezigheid van zulke groepen. Onderzoek naar die sectoren maakt niet alleen een analyse van die overloopfunctie van de vertegenwoordiging van belangengroepen mogelijk, maar toont ook aan hoe ze kunnen optreden
als stedelijke aantrekkingspolen die bezoekers naar Brussel lokken, zoals het geval
is voor de vertegenwoordigingen van subnationale autoriteiten (Huysseyne & Jans
2005a, 2005b, Jans & Huyseune, 2008, Magosse 2007). De inclusie van een meer
toegankelijke en theoretisch ondersteunde interpretatie van de werking van internationale instellingen en in het bijzonder de EU, kan dus een begrip van hun huidige en
toekomstige impact op de Brusselse stedelijke ruimte bekrachtigen.
 E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

13

5. Methodologie: een multicriteria-analyse
Omwille van de hierboven aangehaalde redenen richtten de vorige studies zich op
een economische kosten-batenanalyse. Zo’n benadering is vatbaar voor twee soorten kritiek. De eerste betreft de wezenlijk economische invalshoek, waarbij maatschappelijke, ruimtelijke en omgevingsaspecten weggelaten zijn uit de analyse (in
het geval van de eerder beschreven studies werden die zaken besproken maar niet
in verband gebracht met de kosten-batenanalyse). Maar een analyse van de maatschappelijke impact en de impact op de omgeving toevoegen aan de economische
analyse zou op zich geen voldoende alternatief zijn. In hun mainstream versie neigen
de twee methoden er ook naar om de invloed te vertalen in kwantitatieve en in geld
uitgedrukte termen. Onze bedoeling is echter om een kwantitatieve en een kwalitatieve analyse te combineren, door criteria van stedelijk bestuur toe te voegen aan de
harde data, en door stakeholders te betrekken in het voorstel en de ontwikkeling
van die criteria. De meest geschikte aanpak die de integratie van die kwalitatieve
dimensie mogelijk maakt om de aanwezigheid van internationale instellingen in
Brussel te evolueren, bestaat uit een multicriteria-analyse. De methodologie herbergt
de verschillende dimensies en de multidisciplinaire aspecten die vereist zijn door
studies van ecologische en economische kwesties (Van den Bergh, 2000). Door de
maatschappelijke, ruimtelijke, economische en ecologische dimensies in één analyse te integreren kan een brug worden gebouwd tussen een utilitaire neoklassieke
benadering en een meer interdisciplinaire benadering (bv. Macharis, 2004, 2007;
Macharis & Boel, 2004, Macharis et al. 2004).
 Een multicriteria-analyse beantwoordt ook aan de nood voor een meer participatieve aanpak van een impactanalyse (Van Ham en Van Wee, 2003). Het laat de inbreng
van de stakeholders toe, dit wil zeggen van ‘elk individu of groep van individuen die
het behalen van de doelstellingen van een organisatie kunnen beïnvloeden of erdoor
worden beïnvloed’ (Freeman 1984). Banville et al. (1998) beklemtoont eveneens hoe
een multicriteria-analyse ook een erg geschikt instrument is om de vele stakeholders
te helpen in hun beslissingen omtrent economische, sociale en omgevingsgerichte
doelstellingen. De methode maakt de wisselwerking tussen de verschillende doelstellingen van de betrokken partijen transparant. Met een multicriteria-analyse kunnen de verschillende keuzes of situaties worden geëvalueerd volgens verschillende
criteria. Die beoordelingen kunnen worden uitgedrukt in geld, een waarde of zelfs
een score op een schaal. Dit laat toe de kwalitatieve criteria in de analyse op te nemen. De analyse stelt een overzicht voor van de verschillende sterke en zwakke
punten van een keuze of situatie en is daarom erg geschikt als instrument om beleidskeuzen voor te stellen die de zwakke punten verbeteren.
Figuur 1 toont de opeenvolgende stappen van zo’n methodologie. Die stappen komen overeen met de stappen die vereist worden door een multicriteria-analyse.
 Eerst worden de mogelijke alternatieven en scenario’s geïdentificeerd en dan worden de hoofdlijnen bepaald. In dit project zullen de scenario’s worden getest volgens
de dimensies van een leefbare stad (zie 3). Voor elke dimensie (D1 ... m met m = 6)
kunnen verschillende criteria worden gehanteerd (Cnm). Het relatieve belang van die
criteria en de voorgestelde prioriteiten moeten ook worden bepaald (Wnm). In de
vierde stap worden die criteria verder werkzaam gemaakt. Mogelijke indicatoren en
methoden om hen te meten, zoals enquêtes, diepte-interviews of panelgesprekken
moeten in dit stadium worden beslist. De vijfde stap bestaat uit de uiteindelijke mul-

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

14

ticriteria-analyse: de verschillende scenario’s worden geëvalueerd volgens de verschillende dimensies. Het resultaat (stap 6) is een rangschikking van de verschillende scenario’s voor de verschillende dimensies en een overzicht van de positieve en
negatieve aspecten van de scenario’s. Dit kan leiden tot de formulering van scenario’s waarmee de voorgestelde beleidsdoelstellingen op een meer efficiënte manier
worden bereikt.
 Dimensies voor een leefbare stad

4

2
1
Scenario’s

D1

D6

Cn1

Cnm

Indicatoren

Methoden

C11
Cnm

3

5 Multicriteria

Wn1

W11

Wnm

C11

Wnm

Cnm

Resultaat

Resultaat

Scenario’s
Resultaat

Resultaat

123

analyse

6 Resultaat

+/0/-

Methodologie
Bron: Cathy Macharis

Voor de multicriteria-analyse zijn verschillende methoden voorhanden, zoals de
Prometheemethode, ontwikkeld door Brans (1982, 1996) en uitgebreid door Macharis, Brans en Marechal (1998) voor gebruik met meerdere besluitnemers of de
AHP-methode (Analytisch Hiërarchisch Proces) ontwikkeld door Saaty (Saaty, 1982,
1988). Die methoden zijn makkelijk toepasbaar dankzij het bestaan van het bijbehorende Decision Lab en de Expert Choice softwarepakketten. De methode staat toe
dat zowel de sterke en zwakke punten als de kosten en baten er duidelijk uitkomen.
Voor elk scenario geeft ze een duidelijk beeld van de mogelijke beleidsproblemen en
de mogelijkheden voor verbetering. Dit proces kan worden herhaald waarbij moge-

E. CORIJN, C. MACHARIS, T. JANS en M. HUYSSEUNE,
“De impact van internationale instellingen in Brussel: een benadering vanuit een multicriteria-analyse”, Brussels Studies,
Nummer 23, 8 december 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

15

lijke nieuwe scenario’s met bijkomende beleidsopties die de zwakke punten verbeteren worden ontwikkeld. De multicriteria-analyse stelt dus een samenvatting van de
resultaten van de verschillende scenario’s voor de verschillende dimensies van een
leefbare stad voor.
