De toekomst van het vak Administratieve Organisatie
ADMINISTRATIEVE

ORGANISATIE

•

ORGANISATIE

EN

STRUCTURERING

•

A C C O U NT A NC Y / C O NT R O L L I NG

De toekomst van het vak
Administratieve Organisatie
Prof. Drs. H.C. Kocks

V W 3 H1

1 Inleiding
Met enige regelmaat staat de laatste jaren,
vooral in de literatuur, het vak Administratieve
Organisatie ter discussie. Die discussie richt zich
vooral op het feit dat Administratieve Organisa­
tie, als typisch Nederlands vak, thans een te
beperkte scope zou hebben en als vak de interna­
tionale aansluiting mist. Het vak zou geen inter­
nationale vakaanduiding kennen en internationaal
niet voorkomen in accountancy- en controllingopleidingen terwijl het vak in de Nederlandse
opleidingen een (zeer) belangrijke plaats inneemt.
Van der Poel (VdP, 1997) geeft in een zeer
lezenswaardig artikel een beeld van de discussie
rondom het bestaansrecht van het vak, als onder­
deel van de controlleropleiding, en is van mening
dat Administratieve Organisatie, onder andere op
grond van internationale ontwikkelingen, maar
moet verdwijnen. Hij is die mening toegedaan op
grond van het volgende.
Laat ik (VdP) beginnen met informatiemana­
gement, want dat vak ondergaat radicale veran­
deringen. Vanouds was dit het vak ‘administratie­
ve organisatie ’. Een vak uit de accountantsdoos.
Het vak was een typisch Nederlandse invulling
van allerlei zaken die niet tot de harde kern van
controleleer konden worden gerekend maar die
wel van belang waren om de accountant enig idee
te geven van andere aspecten dan de typische

Prof. Drs. H.C. Kocks RA is hoogleraar Accountancy, i.h.b.
Inrichtingsleer (AO/O IV/BIV) aan de Erasmus Universiteit
Rotterdam. Daarnaast is hij zelfstandig gevestigd als adviseur en
auditor.
 1e

controleproblemen. Het vak bestaat nog altijd uit
delen die sterk overlappen met andere gebieden,
met name management accounting en informati­
ca. In de rest van de wereld komen we die typisch
Nederlandse invulling niet tegen. Men heeft het
daarbij bijvoorbeeld over accounting Information
systems o f business Controls en interna! Controls
naast natuurlijk het meer generalistische infor­
mation management dat sterk gerelateerd is aan
informatica. Zodra men een internationale
variant van de controlleropleiding start loopt
men tegen dit probleem aan. Er zijn geen Engels­
talige equivalenten van de Nederlandse leerboe­
ken. Men kan het vak A O derhalve maar beter
splitsen in een deel information systems en een
deel business Controls en de stukken management
accounting eruit halen. Waarom zouden we op dit
punt nog langer gidsland zijn.
De conclusie die uit het betoog van VdP
voortvloeit ten aanzien van het vak Administra­
tieve Organisatie (AO), is duidelijk. Het vak AO
heeft geen bestaansrecht (meer). Het bestaat
slechts uit onderdelen van andere internationaal
bekende vakgebieden. Door zich te richten op en
aan te sluiten bij die internationaal bekende
vakgebieden, en het volgen van de ontwikkelin­
gen daarin, is volgens VdP de toekomst (van de
controlleropleiding zonder AO) verzekerd en het
typisch Nederlandse eiland Administratieve
Organisatie, zonder nadelige gevolgen, verzwol­
gen door de wereldzeeën. VdP schetst op grond
van een aantal argumenten een sombere toekomst
van het vak AO. De vraag is echter in hoeverre
die argumenten voldoende genuanceerd en
steekhoudend zijn, en eveneens in hoeverre dat
geschetste toekomstbeeld kan worden omgebogen
naar een meer positief beeld.
 JANUARI/FEBRUARI 1999

GfflAB

Misschien kan dat sombere beeld worden
omgebogen naar een positiever beeld door deze
bijdrage, waarin een andere visie over de toe­
komst van het vak AO is opgenomen. Of het de
juiste visie is, is ter beoordeling aan de (deskun­
dige) lezer. Alvorens tot die toekomstvisie te
komen wordt een aantal historische en internatio­
nale ontwikkelingen geschetst.
2

Relevante historische ontwikkelingen

2.1 Van Inrichtingsleer naar Bestuurlijke
Informatieverzorging (BIV)
Het vak Administratieve Organisatie is,
althans volgens de literatuur, geboren onder de
naam Inrichtingsleer en kent in haar leven een
groot aantal naamsveranderingen. Inrichtingsleer
duidt erop dat het gaat om een zodanige inrich­
ting (zoals structuur, bijbehorend stelsel van
maatregelen en informatievoorziening) van een
organisatie dat deze goed is te besturen en
beheersen. De begrippen besturen en beheersen
stonden hier al centraal en zullen dat, ondanks de
naamsveranderingen, in de loop van de geschie­
denis blijven. De meest bekende aanduiding van
het vak is echter nog steeds Administratieve
Organisatie, ondanks verwoede pogingen de
naam Bestuurlijke Informatieverzorging (BIV),
waartoe Starreveld in 1962 zelf al de aanzet heeft
gegeven, te laten inburgeren.
Starreveld wordt algemeen beschouwd als
grondlegger van het vak Administratieve Organi­
satie in Nederland. Zijn boeken ‘Leer van de
Administratieve Organisatie deel I en II’ zijn te
beschouwen als de AO-bijbel. In 1962 geeft
Starreveld het vak Administratieve Organisatie de
volgende definitie mee:
het gehele stelsel van organisatorische
maatregelen dat direct o f indirect betrekking
heeft op de goede werking van de administratie
en waarbij hij onder doelmatig administreren
verstaat:
het systematisch verzamelen, vastleggen,
verwerken en verstrekken van informatie ten
behoeve van het besturen en doen functioneren van
een huishouding en ten behoeve van de verant­
woording die daarover moet worden afgelegd.
 De definitie van Bestuurlijke Informatiever­
zorging (BIV), in naam concurrent van Admini­
stratieve Organisatie, luidt anno 1998 als volgt:

JA N U A R I/FEBR U A R I 1999

IfflAB

alle activiteiten met betrekking tot het syste­
matisch verzamelen van gegevens, gericht op het
verstrekken van informatie ten behoeve van het
besturen in engere zin, het doen functioneren en
het beheersen van een huishouding en ten behoe­
ve van de verantwoording die daarover moet
worden afgelegd.
Vergelijken we de definitie van BIV met die
van AO uit 1962, dan is het opvallend dat de
definitie van BIV nagenoeg gelijk is aan de
definitie van doelmatig administreren van Starre­
veld uit 1962. Uit de definitie van BIV is het
complex aan organisatorische maatregelen, dat
direct of indirect betrekking heeft op de goede
werking van de administratie, verdwenen. Daar­
mee is een essentieel deel van de oorspronkelijke
gedachte van AO verdwenen en komt de nadruk
vooral te liggen op nagenoeg alleen de informatie­
verzorging in het kader van het besturen, doen
uitvoeren en beheersen van een organisatie (huis­
houding) en het afleggen van (financiële) verant­
woording. Om vanuit het begrip Inrichtingsleer te
spreken: de inrichting van de structuur van een
organisatie wordt nu buiten beschouwing gelaten,
waarbij er aan voorbijgegaan wordt dat zowel die
structuur als de daarbij passende informatievoor­
ziening essentieel zijn voor het besturen, doen
uitvoeren en beheersen van een organisatie.
 2.2 Van breed naar klassiek
Hiervoor is aangegeven dat Starreveld de
grondlegger is van het vak Administratieve
Organisatie in Nederland en dat de door hem
geschreven boeken ‘Leer van de Administratieve
Organisatie deel I en II’ (en de steeds aan de tijd
aangepaste uitgaven door zijn opvolgers) zijn te
beschouwen als de AO-bijbel. Ondanks het feit dat
in deze boeken een brede opvatting van het vak
AO wordt nagestreefd, is in Nederland het begrip
‘klassieke AO’ ontstaan. Door het woord ‘klas­
siek' te gebruiken wordt min of meer aangegeven
dat het vak ‘niet meer van deze tijd’ is. Met de
‘klassieke AO’ wordt in feite bedoeld de Admini­
stratieve Organisatie en bijbehorende Interne
Controle (AO/IC) van een organisatie die gericht is
op het kunnen waarborgen van de volledigheid van
de opbrengsten en de toelaatbaarheid van de
uitgaven/kosten. Het merkwaardige van dit alles is
dat deze ‘klassieke AO’ nergens beschreven staat.
De Nederlandse literatuur beperkt zich, ondanks

17

het imago, merkwaardig genoeg niet tot de zoge­
naamde ‘klassieke AO'.
 Voor het ontstaan van het begrip ‘klassieke
AO’ en het bijbehorende imago zijn, naar de
mening van de auteur, de volgende oorzaken aan
te wijzen. AO bestond lange tijd alleen als vak in
de accountancy-opleiding. Die opleiding richtte
(en richt) zich primair op het opleiden van
accountants voor het uitvoeren van de controle
van de jaarrekening, waarbij de volledigheid van
de opbrengstverantwoording en de toelaatbaar­
heid van de kosten/uitgaven centraal staan. Bij
die AO/IC in het kader van de controle van de
jaarrekening nam. en neemt, de zogenaamde
typologie-indeling en waardenkringloop van
Starreveld een belangrijke plaats in. Verder
waren (en zijn nog grotendeels) de door de cursist
uit te werken AO-vraagstukken vooral gericht op
het beschrijven van de AO vanuit de optiek van
de controle van de jaarrekening. Ook nu het vak
AO/B1V een belangrijke plaats heeft ingenomen
in andere (beroeps)opleidingen als controlling,
internal/operational auditing en edp auditing zijn
de vraagstukken nog (steeds) grotendeels 'klas­
siek' georiënteerd.
De voornoemde factoren, maar vooral de
beperkte scope, hebben ertoe bijgedragen dat het
vak AO nog steeds wordt gezien als een typisch
accountantsvak. Daarnaast zijn, ondanks de
ontwikkeling van moderne audit approaches, de
zogenaamde controleprogramma’s van de Neder­
landse accountantskantoren nog grotendeels
gebaseerd op de Nederlandse AO-opvattingen.
 2.3 Internationaal
2.3.1 Accounting Information Systems
Eerder is al genoemd dat het ‘vakgebied AO'
wordt beschouwd als typisch Nederlands. Admi­
nistratieve Organisatie zou als vakgebied name­
lijk geen internationaal equivalent kennen. De
internationale (Angelsaksische) tegenhanger van
AO is het vak Accounting Information Systems
(AIS). Zoals de Nederlandse AO is gebaseerd op
de typologie-indeling en waardenkringloop van
Starreveld, zo is het vak AIS gebaseerd op de
zogenaamde cycle approach. De cycle approach
gaat ervan uit dat elke organisatie bestaat uit een
aantal voor die organisatie van toepassing zijnde
cycles, zoals bijvoorbeeld ‘revenu and collec-

18

tion’, ‘acquisition and expenditure’. ‘production’
alsmede ‘finance en investment'. Elke cycle
bestaat uit een geld- en een tegendraadse goede­
ren- en/of dienstenbeweging. Er is, om in AOtermen te spreken, min of meer sprake van een
aantal waardenkringloopjes. Aan die cycles zijn
te realiseren doelstellingen gekoppeld. Die
doelstellingen dienen vervolgens per cycle te
worden gerealiseerd door middel van een bijbe­
horende organisatie, inclusief een stelsel van
maatregelen en informatievoorziening.
Een ander typisch kenmerk van de cycle
approach is dat deze is gebaseerd op een sluitende
cirkel tussen geld en bijbehorende goederen en/of
diensten van de individuele transactie, waarbij
ervan wordt uitgegaan dat, wanneer de individue­
le transactie op zich adequaat is/wordt verwerkt,
het totaal van de transacties eveneens goed is/zal
zijn. Dit laatste is weer ontleend aan het systeem­
denken, vandaar ook de naam Accounting Infor­
mation Systems, op basis van de cybernetica. Dit
denken gaat min of meer uit van zelfregulering
(bijsturing) w'aarbij op basis van het herhalende
karakter van het individuele, waarde wordt
toegekend aan het totaal.
 Men zou kunnen stellen dat het vak AIS als
internationale tegenhanger van AO eveneens
sterk accountancygericht is omdat de cycle
approach en de bijbehorende beschrijving van de
te onderkennen cycles, behalve in het vak AIS,
vooral voorkomen in de internationale fmancial
auditing-literatuur (accountancy: jaarrekening
georiënteerd). De voorkomende cycles zijn dan
beschreven, inclusief de te realiseren interne
controledoelstellingen, de mogelijk intern te
treffen (controle)maatregelen alsmede de moge­
lijk door de extern accountant uit te voeren
werkzaamheden om de van toepassing zijnde
auditdoelstellingen te kunnen realiseren. De cycle
approach is dan ook de basis voor de audit
approach van de Angelsaksisch georiënteerde
accountantsorganisaties, zoals de Nederlandse
AO dat is voor de controle-aanpak van Neder­
landse accountantsorganisaties.
2.3.2 Het onderwijs
De in de vorige paragraaf behandelde cycle
approach, als tegenhanger van de Nederlandse AO,
komt in het curriculum van het vak AO (bijna) niet
aan de orde. Meestal wordt volstaan met een
Engelstalig boek of artikel op de literatuurlijst, al

JA N U A R I/FEB R U A R I 1999

dan niet aangevuld met een hoorcollege. Door
middel van het Engelstalige boek wordt dan het
internationale karakter van het vak weergegeven.
 Voorbijgegaan wordt aan het feit dat de achterlig­
gende gedachte van de cycle approach een geheel
andere is dan die van de Nederlandse AO. Dit
houdt tevens in dat de basis (interne controle) voor
de audit/jaarrekeningcontrole voor de Nederlandse
en Angelsaksische accountant ook verschilt. (Denk
maar aan de. naar mijn mening nog niet beëindig­
de. discussie over de scope van de verklaring,
afgegeven door een Nederlandse accountant en een
Angelsaksische. De Angelsaksische verklaring zou
sterk balansgeoriënteerd zijn en niet. of veel
minder, gericht zijn op de volledigheid van de
opbrengsten.)
2.3.3 Een vleugje internationaal
Uit de vorige paragraaf kan worden afgeleid
dat het vleugje internationaal in het onderwijs
bestaat uit het opnemen van Engelstalige litera­
tuur met een aanvullend hoorcollege. Dat het tot
nu toe bij een vleugje internationaal is gebleven
blijkt tevens uit de door de cursisten uit te werken
AO-vraagstukken. Ondanks de internationale
ontwikkelingen in het bedrijfsleven en het accountantsberoep dienen deze vraagstukken nog
steeds volledig volgens de Nederlandse AOopvattingen te worden uitgewerkt. De auteur is
geen AO-vraagstuk bekend waarbij aan de
cursisten wordt voorgelegd een opgave uit te
werken volgens de cycle approach. Omdat
doctorale alsmede post doctorale opleidingen,
zoals controlling, internal auditing, edp auditing
en. binnenkort ook, forensisch auditing het vak
als onderdeel van het curriculum hebben overge­
nomen. krijgen ook die cursisten slechts een
vleugje internationaal mee.
Uit het voorgaande zou kunnen worden
afgeleid dat de Nederlandse AO en hel Angelsak­
sische AIS min of meer een eigen leven leiden.
Dat is niet helemaal waar. De Nederlandse AO is.
 als het om automatisering/informatie- en commu­
nicatietechnologie gaat, wel beïnvloed door het
Angelsaksische. Begrippen als ‘general 1T
Controls’ (algemeen stelsel van controlemaatrege­
len in de automatiseringsorganisatie) en ‘applica­
tion Controls’ (controles opgenomen in de toepas­
singsprogrammatuur) zijn ontleend aan de
Angelsaksische (internationale) automatiseringsen (edp) auditing-literatuur, zonder er echter

JA N U A R I/FEBR U A R I 1999

E0AB

rekening mee te houden dat die ‘general IT' en
‘application Controls’ passen in de cycle approach
en niet zonder meer in de Nederlandse opvattin­
gen. Het passen van die ‘general IT’ en 'applica­
tion Controls' in de cycle approach is er naar de
mening van de auteur dan ook de oorzaak van dat
wij in Nederland niet zo goed weg weten met de
automatisering binnen het vak AO.
2.3.4 Toekomst
De mondialisering van het bedrijfsleven
(controllers) en de steeds verdergaande interna­
tionalisering van het accountantsberoep (accoun­
tants) vraagt om het verzetten van de AO-bakens.
Een passend antwoord dient te worden gegeven
op die internationale ontwikkelingen. Het Neder­
landse vak AO behoeft naar de mening van de
auteur niet te verdwijnen. Het is van belang voor
Nederlandse controllers en accountants dat zij
weten wat er internationaal gaande is. Tot dat
internationale behoort, vooralsnog, ook de
Nederlandse AO-visie. De auteur is wel van
mening dat door de steeds verdergaande interna­
tionalisering van het bedrijfsleven en het accoun­
tantsberoep de typisch Nederlandse controleopvattingen naar de achtergrond zullen verdwijnen.
Dit zal met zich brengen dat ook de Nederlandse
AO-opvattingen, als gevolg van die ontwikkelin­
gen, op den duur het onderspit zullen moeten
delven tenzij die Nederlandse AO-opvattingen.
door middel van publicaties, een plaats verwer­
ven in de internationaal erkende literatuur. De
kans dat dit laatste gaat gebeuren schat de auteur
laag in.
 De weg die. volgens de auteur, naar een goede
toekomst voor het vak AO moet worden bewan­
deld is de volgende.
In het huidige onderwijs (curriculum control­
ling- en accountancy-opleidingen) dienen naast
de Nederlandse opvattingen tevens de Angelsak­
sische (internationale) opvattingen inzake AO.
dus het vak AIS, te worden gedoceerd. Het
doceren van die Angelsaksische/internationale
opvattingen dient niet beperkt te blijven tot het
opnemen van slechts Engelstalige literatuur met
een aanvullend hoorcollege. De gedachte achter
de cycle approach dient met evenveel diepgang te
worden behandeld als de typologie-indeling en
waardenkringloop van Starreveld. Verder dient in
de door de cursist uit te werken vraagstukken die
Angelsaksische (internationale) benadering een

19

prominente plaats te krijgen naast de Nederland­
se. Bij dit alles mag de invloed van de automatisering/informatie- en communicatietechnologie
op beide benaderingen niet worden vergeten. De
toekomstige ontwikkelingen zullen antwoord
geven op de vraag in hoeverre de Nederlandse
AO-opvattingen in het internationale geweld
stand kunnen houden. Dit alles houdt tevens in
dat de naam van het vak in de toekomst dient te
worden aangepast aan wat internationaal gebrui­
kelijk is. De aanduiding Accounting Information
Systems zou in deze voor de hand liggend zijn.
In deze paragraaf is de toekomst van het vak
AO vooral gerelateerd aan het curriculum van de
opleidingen in controlling en accountancy. Die
voor internal/operational auditing, edp auditing
en forensisch auditing zijn vooralsnog buiten
beschouwing gelaten. De reden daarvan is dat die
auditingopleidingen niet alleen financieel gericht
hoeven te zijn. Voor zover dat wel het geval is, is
het voorgaande betoog eveneens op het curricu­
lum van die opleidingen van toepassing.
 2.4 Van klassiek naar breed
Reeds jaren is er een roep om verbreding van
het vak AO hoorbaar. Aandacht voor die verbre­
ding, waarbij verbreding tevens staat voor inter­
nationalisering, wordt gevraagd vanuit de gedach­
te van de zogenaamde ‘klassieke AO'. Die drang
naar verbreding, onder andere ingegeven door
internationale ontwikkelingen, kent een aantal
oorzaken, die hierna kort zijn weergegeven en
waarop een deel van de toekomstvisie van de
auteur inzake het vak AO is gebaseerd.
• Het overgrote deel van de huidige hooglera­
ren AO is werkzaam in wat genoemd wordt de
‘organisatieadviespraktijk’. Een hierbij aanslui­
tende tendens is dat naast de hoogleraren ook de
docenten AO meer en meer in de organisatiead­
viespraktijk werkzaam zijn. Opvallend is even­
eens dat het overgrote deel van die docenten de
opleiding accountancy (of controlling, waarbin­
nen het NIVRA-vak AO als verplicht vak is
opgenomen) hebben gevolgd. Vanuit hun praktijk
echter worden ze geconfronteerd met enerzijds de
beperkte scope van AO en anderzijds vooral de
internationale ontwikkelingen die zich op de
andere vakgebieden van de organisatieadvies­
praktijk voordoen. De vakgebieden waar het om

2o

gaat zijn vooral Organisatiekunde, (Bestuurlijke)
Informatiekunde, waarvoor steeds meer de
internationale aanduiding Information Manage­
ment wordt gebruikt, Automatisering of Informa­
tie en Communicatie Technologie (1CT) alsmede
Management Accounting. Mede door hun oplei­
ding en vanuit het domein waarop ze in die
organisatieadviespraktijk werkzaam zijn, is de
behoefte aan verbreding en internationalisering
van het vak AO ingegeven. Bij die behoefte aan
verbreding en internationalisering wordt voorbij­
gegaan aan het feit dat hetgeen zij wensen,
weinig met de controle van de jaarrekening heeft
uit te staan.
 • Een geheel andere ontwikkeling heeft mede
gezorgd voor de roep om verbreding van het vak
AO. Deze ontwikkeling betreft de zogenaamde
veranderende rol van de openbaar accountant die
vanuit de accountantsdiscipline zelf en de maat­
schappelijke ontwikkelingen gestalte wordt
gegeven. Enerzijds vragen maatschappelijke
ontwikkelingen, om de huidige internationale
ontwikkelingen inzake COSO, Cadbury en
Corporate Govemance maar eens te noemen, om
een bredere invulling van de functie van de
accountant, anderzijds manifesteert de accountant
zich steeds meer als de adviseur (assurance
provider) van het bedrijfsleven. De accountantsprofessie probeert duidelijk te maken dat de
accountant meer kan dan alleen het uitvoeren van
de controle van de jaarrekening. In dit opzicht
vragen deze (maatschappelijke) ontwikkelingen
een bredere kennis en kunde van de accountant
op het gebied van besturen en beheersen van
organisaties. Om in dit kader in voortduring aan
de eis van deskundigheid te kunnen blijven
voldoen dient de openbaar accountant zich, in
aansluiting op de genoemde internationale
ontwikkelingen, tevens internationaal vakinhou­
delijk te (blijven) scholen. De Nederlandse AOopvattingen zijn in deze te beperkt. De genoemde
internationale ontwikkelingen passeren, via
hoorcolleges, de revue. In de AO-vraagstukken
blijven de genoemde internationale ontwikkelin­
gen als COSO en Corporate Govemance echter
nog buiten beeld.
• AO heeft, volgens haar definitie, besturen
hoog in het vaandel staan. AO verstaat onder
besturen ‘het nemen van beslissingen’. AO gaat
hiermee nagenoeg totaal voorbij aan de interna-

JA N U A R I/FEB R U A R I 1999

IBJab

tionale ontwikkelingen in het denken over bestu­
ren. Ontwikkelingen die zich vooral hebben
voorgedaan en voordoen in het vak Organisatie­
kunde. Die ontwikkelingen in het denken over
besturen hebben geleid tot het ontstaan van
zogenaamde besturingsconcepten en besturingsprincipes (management by exception/objectives.
 integraal management). Besturingsconcepten
hebben grote invloed op de structuur (inrichting)
van een organisatie en vooral op de bijbehorende
informatievoorziening. Besturingsconcepten, en
de invloed die daarvan uitgaat op het besturen en
beheersen van organisaties, blijven bij de AOvraagstukken buiten beeld.
• De 'klassieke’ AO maakt, zoals eerder is
aangegeven, gebruik van de typologie-indeling
van Starreveld met als uitgangspunt de invulling
van het primaire proces via de waardenkringloop.
Andere typologie-indelingen worden in de AO
niet gebruikt. Uit waar te nemen internationale
ontwikkelingen (onder andere ISO en Total
Quality Management) valt op te maken dat vanuit
andere vakgebieden, en daarbinnen vanuit diverse
invalshoeken, gestreefd wordt naar normerende
kaders die als typologie-indeling kunnen worden
aangemerkt. Die normerende kaders worden ook
wel referentiemodellen genoemd. Daarnaast
kunnen genoemd worden de typologie-indeling in
organisaties van Mintzberg, de value chaingedachte van Porter, de fasenindeling van Nolan
(normerende kaders en kenmerken per ontwikke­
lingsfase waarin een organisatie qua informatie­
technologie zich kan bevinden), de typologieindeling van Hartman alsmede de indeling die
door het Centraal Bureau voor de Statistiek wordt
gebruikt. Er is internationaal derhalve meer onder
de zon dan alleen de Nederlandse typologieindeling van Starreveld. Ondanks het feit dat deze
genoemde internationale ontwikkelingen grote
invloed (kunnen) hebben op het besturen en
beheersen van organisaties, worden deze ontwik­
kelingen in het vak AO bijna geheel genegeerd.
Ook hier blijft de behandeling van internationale
ontwikkelingen beperkt tot theoretische beschou­
wingen.
 • Het contingentiedenken of situationeel
denken, ontleend aan de contingency-theorie,
welke theorie is ontwikkeld binnen de organisa­
tiekunde. is in opkomst. Deze theorie gaat ervan
uit dat de invulling, onder andere van de AO. van

JA N U A R I/FEBR U A R I 1999

EJAB

de desbetreffende organisatie vooral wordt
bepaald door de geografische ligging en de
specifieke interne en externe factoren. Deze
theorie geeft aan dat elke organisatie in meer of
mindere mate als uniek te beschouwen is. Uniek
betekent dat er bij elke organisatie weliswaar
sprake kan zijn van gemeenschappelijke kenmer­
ken (typologie) maar dat de invulling (de inrich­
ting) van die gemeenschappelijke kenmerken per
situatie kan verschillen, hetgeen (grote) invloed
heeft op het besturen en beheersen van organisa­
ties.
• Ongeveer een decennium geleden ontstond
in de Angelsaksische landen de zogenaamde golf
in kwaliteitsdenken. Theorieën zagen het licht
omtrent wat onder kwaliteit diende te worden
verstaan en waarom het denken en doen in
kwaliteit nodig was. Het gevolg van die ontwik­
kelingen is geweest dat begrippen als Total
Quality Management (TQM), kwaliteitssystemen
en kwaliteitsborging zijn ontstaan. Nadere
beschouwing van deze ontwikkeling leert dat het
in feite gaat om het zo effectief en efficiënt
mogelijk structureren (onder andere sturen en
beheersen) van organisaties om zo optimaal
mogelijk intem en extern gerichte doelstellingen
te kunnen realiseren.
• De invloed van de ontwikkelingen in de
Informatie en CommunicatieTechnologie (1CT).
 Deze ontwikkelingen zijn velerlei. Te denken valt
aan internationaal geïnitieerde ontwikkelingen
(waarin alleen Engelse/Amerikaanse termen
voorkomen) als:
- het elektronisch (papierloos) drijven van
handel dat bekend staat als Electronic Com­
merce, waartoe onder andere Electronic Data
Interchange (EDI). Electronic Banking (EB)
en Electronic Transfer (ETF) behoren;
- het herinrichten van bedrijfsprocessen op
grond van de mogelijkheden die ICT biedt
(Business Process Redesign: BPR);
- het geautomatiseerd besturen en beheersen
van werkstromen in een organisatie (Work­
flow Management en Automation: WM en
WA);
- de revival van Benchmarking op grond van de
mogelijkheden die ICT biedt;
- het verkrijgen van informatie op grond van het
bijvoorbeeld selecteren en combineren van
gegevens uit (grote) gegevensverzamelingen;

2 1

-

internationaal ingeburgerde begrippen zijn in
dit kader Data Warehousing en Data Mining;
het gestructureerd vastleggen en gebruiken
van kennis; dit staat bekend onder het interna­
tionaal ingeburgerde begrip Knowledge
Management (kennismanagement).
Samengevat kan worden gesteld dat de
ontwikkelingen in de 1CT hebben geleid tot de
internationaal erkende vakgebieden als Informa­
tion Management (Informatiemanagement),
Information en Communication Technology
(Informatie en Communicatie Technologie) en
Knowledge Management (Kennismanagement).
 • In de loop der jaren zijn er vanuit de
organisatiekunde, in aanvulling op bestaande
organisatievormen en onder invloed van bijvoor­
beeld de informatietechnologie, andere organisa­
tievormen geïntroduceerd. Was er eerder sprake
van bijna alleen een functioneel hiërarchische
organisatie, thans kent de organisatiekunde
velerlei verschijningsvormen die eigen kenmer­
ken vertonen. Voorbeelden van die verschijnings­
vormen zijn de project-, matrix- en netwerkorga­
nisaties, holdingstructuren met werkmaatschap­
pijen, organisaties met een business unit-structuur, joint ventures, alsmede de onder invloed van
informatietechnologie ontstane netwerkorganisa­
ties en virtuele organisatie. Die internationaal
georiënteerde ontwikkelingen in de verschijnings­
vormen van organisaties gaan nagenoeg geheel
aan de AO voorbij. Het vakgebied AO beperkt
zich vooral tot de functioneel hiërarchische
organisatievorm, waardoor er in feite aan voorbij­
gegaan wordt dat elke organisatievorm? specifieke
kenmerken met zich meebrengt op het gebied van
het besturen en beheersen van organisaties.
 • De ontwikkeling van (interne) controle naar
(internal) control. De Nederlandse AO kent een
eigen ontwikkeld begrippenkader met betrekking
tot het begrip (interne) controle dat buiten de
landsgrenzen niet wordt gebruikt en eigenlijk ook
niet wordt begrepen. Zo is internationaal het
begrip controletechnische functiescheidingen,
met als onderverdeling beheren, bewaren, regi­
streren, uitvoeren en controleren, onbekend. Toch
is er in het buitenland eveneens sprake van
besturen, doen uitvoeren en beheersen. Daar zijn
de begrippen internal control, management
control en business control meer gangbaar. In

22

Nederland kennen we dan ook de steeds terugke­
rende discussie over het verschil tussen (interne)
controle en het Angelsaksische woord ‘control’
(beheersing). De laatste tijd staat vooral die
interne beheersing (internal control) internatio­
naal in de belangstelling door het verschijnen van
belangrijke rapporten als COSO/Cadbury. Zowel
COSO als Cadbury besteden aandacht aan het
treffen van beheersingsmaatregelen in het kader
van het realiseren van bedrijfsdoelstellingen van
organisaties. De geschetste ontwikkelingen in het
COSO- en Cadbury-rapport worden, vanuit de
discussies over control, rechtstreeks ingebracht in
de discussie over de noodzakelijk geachte verbre­
ding van AO. Tot die discussie behoort eveneens
de ontwikkeling die aangeduid wordt als Corpo­
rate Governance. Bij Corporate Governance gaat
het niet alleen om de besturing en de beheersing
van organisaties maar tevens om verantwoording,
verantwoordelijkheid, zeggenschap alsmede het
toezichthouden.
 • Het risicodenken. In de accountancy is in
het begin van de jaren tachtig de risicoanalyse in
de accountantscontrole geïntroduceerd. Door het
verschijnen van het COSO-rapport is die risico­
analyse toegespitst op de desbetreffende organi­
satie zelf. Door COSO is geïntroduceerd dat het
interne beheersingssysteem (internal control
system) gericht dient te zijn op het met redelijke
zekerheid (reasonable assurance) kunnen realise­
ren van de ondememingsdoelstellingen. Door
COSO wordt aan het internal control system
expliciet inhoud gegeven op basis van risico­
analyse en tevens expliciet geplaatst in het kader
van de te realiseren doelstellingen van een
organisatie. Zowel het risicodenken als de relatie
met ondememingsdoelstellingen moet het huidige
vak AO ontberen.
• Een ontwikkeling die is geïntroduceerd als
verbreding van het vakgebied AO, is het door
auteurs beklemtonen van het verbeteren en
uitbreiden van managementinformatie. De
klassieke AO zou zich vooral richten op de
financieel gerichte managementinformatie, terwijl
de niet financiële managementinformatie een
steeds belangrijkere rol speelt in het kader van het
besturen en beheersen van organisaties. Gesteld
dient echter te worden dat managementinformatie
geen nieuw fenomeen is binnen AO. Wel nieuw
is dat ‘niet financieel gerichte managementinfor­

JA N U A R I/FEB R U A R I 1999

EJab

matie’ een steeds belangrijkere rol gaat spelen in
het besturen en beheersen van organisaties om
haar doelstellingen te kunnen realiseren. Het
vakgebied dat zich. als tegenhanger van het vak
Accounting Information Systems, vooral richt op
de niet financiële informatievoorziening in
organisaties is het vak dat internationaal bekend
staat onder de naam Management Accounting.
Een vak dat vanwege het toenemende belang van
niet financiële managementinformatie voor zowel
controllers, waarvan de functie niet is beperkt tot
financial controller, als ‘openbaar accountants in
de veranderende rol' een onmisbaar vak is.
 2.5 Samenvatting en voorlopige conclusie
Uit het voorgaande valt af te leiden dat het
vakgebied AO een bewogen geschiedenis kent.
Als typisch Nederland verschijnsel is het geboren
uit Inrichtingsleer en volwassen geworden als
Administratieve Organisatie/Bestuurlijke Infor­
matieverzorging, zonder uit te zijn op het predi­
kaat en imago ‘klassiek AO’. Door omstandighe­
den is het echter beloond met de naam ‘klassiek
AO' en met een, volgens velen, niet meer in deze
tijd passend imago, gespeend van een internatio­
naal karakter.
Het Nederlandse vak AO heeft altijd een
internationale tegenhanger gehad. Een tegenhan­
ger met een eigen benadering, die in Nederland
min of meer wordt genegeerd. Veel aandacht
voor die internationale tegenhanger blijkt er niet
te zijn als er naar het curriculum van de diverse
opleidingen wordt gekeken. Dat het roer, gezien
de internationale ontwikkelingen in het bedrijfsle­
ven en het accountantsberoep, om moet is duide­
lijk. Een op basis van internationale ontwikkelin­
gen aangepast vak AO dient te blijven bestaan,
omdat het zowel voor controllers als accountants
van belang is kennis, inzicht en vaardigheid te
hebben inzake het inrichten van een organisatie
met als uitgangspunt de volledigheid van de
opbrengsten en de toelaatbaarheid van de kosten/
uitgaven.
 Daarnaast is aangegeven dat verbreding van
het vak AO wordt voorgestaan, waarbij die
verbreding vooral is ingegeven door internationa­
le ontw ikkelingen in diverse relevante vakgebie­
den die, zoals is aangegeven, niet geheel los van
het vak AO kunnen worden gezien. Een aantal
van die. internationaal geïnitieerde, ontwikkelin­

JA N U A R I/FEBR U A R I 1999

EJ ab

gen is hiervoor kort weergegeven. De vraag is
echter of, op grond van de geschetste internatio­
nale ontwikkelingen, een verbreding van het vak
AO moet worden nagestreefd of dat er wellicht
sprake is van een geheel ander vak met een
geheel andere doelstelling en derhalve ook een
andere inhoud. Bij de zogenaamde ‘klassieke
AO' en de internationale tegenhanger ‘AIS’ is de
invalshoek primair de volledigheid van de
opbrengsten en de toelaatbaarheid van de kosten/
uitgaven. Deze invalshoek vormt nog altijd de
basis voor de jaarrekeningcontrole door de
openbaar accountant. De geschetste internationale
ontwikkelingen, als basis voor de verbreding,
hebben wel invloed op de structuur van de
organisatie, het bijbehorende stelsel van maatre­
gelen en de informatievoorziening in het kader
van de volledigheid van de opbrengstverantwoording en de toelaatbaarheid van de kosten, en
moeten, voor zover nodig, deel uitmaken van dat
vak. Die geschetste internationale ontwikkelingen
richten zich echter veel meer op het integrale
besturen en beheersen van organisaties waarbij de
invalshoek is, binnen zekere grenzen, het realise­
ren van de organisatiedoelstellingen, het afleggen
van (externe) verantwoording (door het manage­
ment) die niet beperkt blijft tot het financiële
kader en het passend invullen van de toezichthou­
dende functie.
Hierna wordt uiteengezet waarom de auteur
van mening is dat modernisering van het vak AO
op de door hem aangegeven manier de voorkeur
verdient boven het verdelen van het vak over
bestaande (internationaal erkende) vakgebieden.
 Daarmee is tevens aangegeven hoe naar zijn
mening de toekomst van het vak AO eruit ziet.
3

Argumentatie voor modernisering

3.1 Opleidingsgericht en beroepsgeoriënteerd
De benadering van VdP is naar de mening van
de auteur sterk ingegeven vanuit de controlleropleiding, waardoor een en ander in een bepaalde
context wordt geplaatst. Hij stelt onomwonden
dat het typisch Nederlandse vak AO naar zijn
mening binnen de controlleropleiding, een
postdoctorale beroepsopleiding op wetenschappe­
lijke basis, zonder problemen kan worden overge­
nomen door andere vakgebieden, en dat er
problemen ontstaan bij het opzetten van een

23

internationale eontrolleropleiding vanwege liet
ontbreken van leerboeken in de Engelse taal als
het gaat om de specifiek Nederlandse AO. Bij een
opleiding is altijd de vraag aan de orde welke
eindtermen worden gesteld en op welke manier in
het curriculum invulling aan die eindtermen
wordt gegeven. In deze spelen vooral de eindter­
men van de controlleropleiding een rol. Die
eindtermen worden, in casu, weer bepaald door
de voor die opleiding van toepassing zijnde
inhoud van de functie van controller. Over de
inhoud van de functie van controller zijn interna­
tionaal de meningen nogal verdeeld (en dat is
voorzichtig uitgedrukt). De huidige inhoud van
de controlleropleidingen aan de diverse Neder­
landse universiteiten overziend is, naar de mening
van de auteur, de inhoud sterk bepaald vanuit de
universiteiten en niet vanuit de behoeften van de
beroepsbeoefenaren en het bedrijfsleven zelf.
Vandaar ook het onderkennen van de diverse
separate, internationaal erkende (universitaire)
vakken binnen de controlleropleidingen.
 Bij het opzetten van een internationale variant
(VdP) van een controlleropleiding gelden derhal­
ve de voor die opleiding van toepassing zijnde
eindtermen en, afgeleid daarvan, de diverse
internationaal te onderkennen controllers (finan­
cial, information en logistiek controllers) als
onderdeel van de integrale controllingfunctie
binnen een organisatie. Als de eindtermen van die
variant aangeven dat de Nederlandse AO-opvattingen onderdeel moeten uitmaken van die
opleiding, dan dienen die opvattingen beschik­
baar te zijn in een voor de cursist te lezen taal.
Uit oogpunt van wetenschappelijk onderwijs is
het van belang dat cursisten kennis nemen van
internationale ontwikkelingen. Daartoe zouden
ook de Nederlandse AO-opvattingen kunnen
behoren. Zo zullen eindtermen van een Neder­
landse variant van een controlleropleiding dienen
aan te geven in hoeverre dat curriculum een
internationaal karakter dient te hebben.
De auteur is van mening dat binnen de con­
trolleropleidingen aan de Nederlandse universitei­
ten zowel het aan de internationale ontwikkelin­
gen aangepaste vak AO/AIS moet worden gege­
ven als een vak dat gericht is op het integrale
besturen en beheersen van organisaties. Het vak
AO/A1S is nodig in het kader van de volledigheid
van de opbrengsten en toelaatbaarheid van de
kosten, in welk kader een (financial) controller

24

een belangrijke plaats inneemt. Het ‘nieuwe’ vak
is nodig omdat het ‘niet financiële aspect’ in het
kader van het bereiken van organisatiedoelstellingen in organisaties steeds meer aandacht vraagt
en krijgt. Aan dat ‘niet financiële aspect’ kan de
huidige en toekomstige controller niet voorbij
gaan.
Hetgeen hier gesteld is ten aanzien van de
controlleropleiding geldt, binnen gegeven beper­
kingen, tevens voor andere (universitaire) be­
roepsopleidingen zoals die voor accountant,
internal/operational auditor en edp auditor.
 3.2 Separate vakgebieden
Uit het betoog over de verbreding van het
vakgebied AO, ingegeven door internationale
ontwikkelingen op relevante vakgebieden, blijkt
dat er sprake is van vele separate vakgebieden
zoals organisatiekunde, informatiekunde (infor­
mation management et cetera), accounting
information systems, management accounting,
informatica (informatie- en communicatie­
technologie), kennismanagement (knowledge
management).
Het woord separate is met opzet cursief
weergegeven. Elk vakgebied heeft een eigen
zogenaamd ‘kenobject’. Elk vakgebied kent vele
beschouwingswijzen inzake haar kenobject.
Organisatiekunde bestudeert bijvoorbeeld het
kenobject ‘organisatie’ vanuit verschillende
invalshoeken, zoals de sociologische, psychologi­
sche en economische. Door het vak organisatie­
kunde te volgen wordt de cursist geconfronteerd
met de diverse invalshoeken die bij het kenobject
‘organisatie' horen. Bij dat vak passeren in
algemene zin de diverse stromingen en scholen
de revue zonder de diverse theorieën en scholen
te koppelen aan een specifieke invalshoek. Niet,
of zijdelings, komen de relaties met andere
vakgebieden (of de invalshoeken daarbinnen) aan
de orde, of het complex aan vakgebieden vanuit
een specifieke invalshoek (zoals het besturen en
beheersen van organisaties: zie hierna). Een
studie/opleiding bestaat daarom meestal uit een
aaneenschakeling van separate vakken (zoge­
naamde modulaire opbouw) zonder dat aandacht
wordt besteed aan de onderlinge samenhang van
die vakken. De universiteiten, uitgezonderd de
bedrijfskundige studies, dragen bij aan het
handhaven van dat beeld. Het onderbrengen van

JA N U A R I/FEB R U A R I 1999

IfflAB

de diverse onderdelen van de Nederlandse AO in
de bestaande vakgebieden zal, naar de mening
van de auteur, ertoe leiden dat de cursist in
separate vakken wordt opgeleid, waardoor de
samenhang vanuit een of meer invalshoeken
achterwege blijft. Hetgeen ongewenst is.
 De mening van VdP, dat de inhoud van het
vak AO eenvoudig over bestaande vakgebieden
kan worden verdeeld, wordt dan ook niet door de
auteur gedeeld. Wel kan de auteur een eind met
VdP mee gaan als door hem zou zijn gesteld dat
vanuit een bepaalde invalshoek, in onderlinge
samenhang, invulling aan die separate vakgebie­
den dient te worden gegeven.
3.3 Besturen en beheersen van organisaties
(het andere vak)
Eerder is gesteld dat de Nederlandse AO een
bewogen geschiedenis kent. Uit die geschiedenis
blijkt dat, ondanks alle commotie rondom het
vak, eenieder het erover eens is dat het vak gaat
over de begrippen besturen (inclusief beheersen),
doen uitvoeren en beheersen. De definitie van
Starreveld uit 1962 gaat over het besturen en
doen functioneren van een huishouding en het
afleggen van verantwoording door die huishou­
ding. De latere definitie van B1V heeft het
eveneens over besturen en doen uitvoeren en het
afleggen van verantwoording, maar bevat expli­
ciet het woord beheersen. De definitie van
internal control volgens COSO (internationaal
georiënteerd) gaat eveneens over besturen en
beheersen, waarbij COSO stelt dat het systeem
van besturen en beheersen (internal control) als
doel heeft het met redelijke zekerheid kunnen
realiseren van de ondernemingsdoelstellingen.
Door COSO wordt in een definitie als eerste
expliciet de relatie gelegd tussen internal control
en het realiseren van ondernemingsdoelstellingen.
In de van toepassing zijnde Nederlandse defini­
ties ontbreekt die relatie. Corporale Governance,
ook een internationale ontwikkeling, gaat even­
eens over het besturen en beheersen van een
organisatie in relatie tot haar ondernemingsdoel­
stellingen (aansluiting bij COSO), maar gaat nog
wat verder en behelst tevens 'het verantwoording
afleggen’ door een onderneming en het 'toezicht
houden’ door een (min of meer) onafhankelijk
orgaan.
 Het voorgaande overziend was. is en blijft de

JA N U A R I/FEBR U A R I 1999

E! ab

(oorspronkelijke) vraag wat er allemaal voor
nodig is om, als organisatie, in voortduring
invulling te kunnen geven aan het effectief en
efficiënt besturen, doen uitvoeren en beheersen
van een organisatie gericht op het, met redelijke
zekerheid, kunnen realiseren van de onderne­
mingsdoelstellingen. Deze vraag gold en geldt
internationaal en is geen typisch Nederlandse
vraag. Het vak Inrichtingsleer is op een typisch
Nederlandse manier in de jaren twintig begonnen
met de beantwoording van die vraag. Starreveld
en zijn opvolgers hebben die lijn voortgezet met
de kanttekening dat, naar de mening van de
auteur, als gevolg van de ontwikkelingen in de
informatie- en communicatietechnologie (ICT),
de nadruk te veel is komen te liggen op het begrip
informatie. De zogenaamde 'klassieke AO’ heeft
de scope van het besturen en beheersen beperkt
tot de volledigheid van de opbrengsten en de
toelaatbaarheid van de kosten/uitgaven en zich
tevens beperkt tot de typisch Nederlandse opvat­
ting daarover. Eerder in deze bijdrage is aangege­
ven hoe dit vak dient te worden aangepast. Het
overbodig zijn van het vak AO/B1V is, gezien het
voorgaande, dan ook niet aan de orde.
 Vervolgens is, naast AO/AIS, gepleit voor een
ander vak dat als invalshoek heeft het inrichten
van een organisatie gericht op het integraal
kunnen besturen en beheersen (control) van
ondernemingen. Deze problematiek staat wereld­
wijd in de belangstelling. Internationale maat­
schappelijke ontwikkelingen als COSO, Cadbury
en Gorporate Governance, vragen niet meer
alleen om de invulling van een partiële besturing,
zoals de klassieke AO kan worden gezien, maar
meer en meer om invulling van integrale bestu­
ring en beheersing van organisaties. Eerder is al
aangegeven dat die internationale ontwikkelingen
tevens om een breder spectrum aan verantwoor­
dingen vragen en eveneens om invulling van de
toezichthoudende functie. Omdat verantwoording
afleggen en toezicht houden thans internationaal
min of meer gezien worden als onderdeel van, of
in ieder geval direct in het verlengde liggende
van, besturen en beheersen, schaart de auteur ze
onder het hoofdstuk ‘integraal besturen en
beheersen van organisaties’. Om invulling te
kunnen geven aan die integrale besturing en
beheersing is een daarop toegesneden vak nodig
binnen (beroeps)opleidingen, waarvan de cursis­
ten geacht worden in de praktijk met die integrale

25

besturing en beheersing te worden geconfron­
teerd. Thans wordt ervan uitgegaan dat tot de
doelgroep behoren de:
- openbaar accountants: de veranderende rol
(zie ook de reeks artikelen over de rol van de
accountant in dit blad. diverse nummers van
1998);
- controllers: verbreding van de functie naar het
niet financiële vlak;
- intemal auditors: verschuiving van financial
naar operational auditing.
 Het gaat in deze dus niet om een vak dat
bestaat uit een aaneenschakeling van separate
vakgebieden. Bij een dergelijk vak gaat het erom
de cursisten:
kennis, inzicht en (zo mogelijk enige vaardig­
heid) hij te brengen inzake het integraal besturen
en beheersen van unieke (contingency-theorie)
organisaties met behulp van passende informatie,
middelen en maatregelen gericht op het (1) met
redelijke zekerheid (risico-analyse) kunnen
realiseren van de organisatiedoelstellingen, (2)
het afleggen van verantwoording (over een breed
spectrum) en (3) het effectief kunnen vervullen
van de toezichthoudende functie.
Om invulling aan een dergelijk vak te kunnen
geven is het nodig, vanuit de invalshoek integraal
besturen en beheersen van organisaties, uit de van
toepassing zijnde vakgebieden die onderdelen te
halen die daarop van toepassing zijn. Uitgangs­
punt is in deze niet het bestaan van diverse
(internationaal erkende) vakgebieden. Centraal
staat hierbij dat:
- maatschappelijke ontwikkelingen vragen om
invulling te geven aan het integraal besturen
en beheersen van organisaties;
- bepaalde beroepsgroepen dienen te beschik­
ken over kennis, inzicht en vaardigheid om
aan die maatschappelijke behoeften invulling
te geven;
- binnen de van toepassing zijnde opleidingen
eindtermen worden herzien en een toegesne­
den vak in het curriculum wordt opgenomen;
- de inhoud van het vak op internationale leest
is geschoeid.
Om invulling te kunnen geven aan een toege­
sneden vak integraal besturen en beheersen van
organisaties dienen onderdelen gericht te worden
geleend van of ontleend aan de vele van toepas­

26

sing zijnde vakgebieden. Het gaat hierbij om de
volgende vakgebieden.
 1 Organisatiekunde (een internationaal erkend
vakgebied). Dit is het basisvakgebied. Het
gaat immers om het integraal besturen en
beheersen van organisaties. Bij het vak
worden de van toepassing zijnde onderdelen
uit de organisatiekunde geplaatst in het kader
van het integraal besturen en beheersen van
organisaties. De volgende onderwerpen
dienen in het kader van besturen en beheersen
de aandacht te krijgen:
- de aspecten inzake besturen en beheersen die
voorkomen in de diverse scholen (klassiek,
human relations, kwantitatieve) en theorieën
(systeem- en contingency-theorie);
- strategievorming, waartoe de onderwerpen
strategie planning, strategie management en
inhoudelijke strategie behoren (van de laatste
is onder andere Porter een representant);
- besturings- en besluitvormingsmodellen en
-concepten;
- structuren van organisaties. Hiertoe behoren
onder andere de typologie-indeling van Mintzberg, de ontwerpstrategieën van organisaties
van onder andere Galbraith en de verschij­
ningsvormen van organisaties, zoals bijvoor­
beeld de functionele lijn staf-matrix-holdingbusiness unit, en de virtuele organisatie;
- theorieën over de inrichting van processen
binnen een organisatie, zoals bijvoorbeeld
Business Process Redesign (BPR) en workflow
management/automation (WA), en de menin­
gen van In’t Veld, Murdick, Starreveld, Hart­
man en Snellenberg. Uit de opsomming blijkt
dat de aangehaalde literatuur internationaal van
karakter is. Onder dat internationale karakter
vallen in deze ook de Nederlandse opvattingen.
2 Informatiekunde. Internationaal meer bekend
onder de naam Information Management. Bij
besturen en beheersen speelt informatie (denk
aan bestuurlijke informatiekunde of bestuurlij­
ke informatieverzorging) een belangrijke rol.
In het kader van dit vak wordt de component
informatie toegesneden op het integraal
besturen en beheersen van organisaties.
 3 Accounting Information Systems en Manage­
ment Accounting. Beide vakgebieden zijn
internationaal erkende vakgebieden. Naast

JA N U A R I/FEB R U A R I 1999

E3ab

financieel gerichte informatiesystemen
(accounting information systems) is voor het
integraal besturen en beheersen van organisa­
ties ook mcMmanciële (management accoun­
ting) interne en externe informatie noodzake­
lijk. Management Accounting is breder
georiënteerd dan Accounting Information
Systems en ligt meer in lijn met de integrale
besturing en beheersing. Essentieel is ook hier
weer dat in het kader van het voorgestane vak
alleen de stof uit deze vakken wordt gebruikt
die relevant is in het kader van het integraal
besturen en beheersen van organisaties.
4 Informatie- en communicatietechnologie.
Overbodig te stellen dat dit een internationaal
erkend vakgebied is en een belangrijke rol
speelt in het kader van het integraal besturen
en beheersen van organisaties. Enerzijds
speelt ICT een essentiële rol in de totstandko­
ming van de eerder genoemde besturings- en
beheersingsinformatie, anderzijds neemt de
invloed van ICT in belangrijke mate toe bij de
strategievorming van organisaties.
5 Besturen en beheersen (Control). Dit onder­
werp is niet te beschouwen als een vakgebied.
Het is wel een onderwerp dat internationaal de
gemoederen bezighoudt. Hoewel in de hier­
voor genoemde vakgebieden besturen en
beheersen (control) als invalshoek is geno­
men, krijgt het integrale besturen en beheersen
van organisaties in de literatuur en in de
praktijk separaat aandacht. Voorbeelden
daarvan zijn COSO/Cadbury en Corporate
Governance. Separate aandacht voor interna­
tionale ontwikkelingen in control mag dan
ook niet ontbreken.
