Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD) en de ontwikkeling van de wetenschappelijke kinderstudie in Nederland, ca. 1950–1990
University of Groningen

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD) en de ontwikkeling van de wetenschappelijke
kinderstudie in Nederland, ca. 1950-1990
Bakker, Nelleke
Published in:
Studium: Tijdschrift voor Wetenschaps- en Universiteitsgeschiedenis
DOI:
10.18352/studium.9569
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2014
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Bakker, N. (2014). Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD) en de ontwikkeling van de wetenschappelijke
kinderstudie in Nederland, ca. 1950-1990. Studium: Tijdschrift voor Wetenschaps- en
Universiteitsgeschiedenis, 7(2), 82-96. https://doi.org/10.18352/studium.9569

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
 Vol. 7, no. 2 (2014) 82–96 | ISSN: 1876-9055 | e-ISSN: 2212-7283

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
en de ontwikkeling van de wetenschappelijke
kinderstudie in Nederland, ca. 1950–1990
NELLEKE BAKKER*

ABSTRACT
This paper discusses the reception in the Netherlands of Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
and related labels for normally gifted children with learning disabilities and behavioural problems by
child scientists of all sorts from the 1950s up to the late 1980s, when MBD was replaced with Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD). Unlike what has been suggested, as compared to ADHD,
MBD turns out to have been all but a rare diagnosis for children who were not handicapped more
seriously than modern ADHD-children. MBD, moreover, has contributed considerably to the status
of the child sciences which focused on the development of remedial teaching and behaviour modification techniques, particularly clinical child psychology and special education studies. In this case the
diminishing influence of child psychiatry, as against these rapidly developing academic specialisms,
was only temporal. With the help of the media and parent organizations Ritalin’s regime marched in
by the late 1980s.
 Keywords: Minimal Brain Damage/Dysfunction; learning disabilities; child sciences

Inleiding
Kinderen die zijn gediagnosticeerd met Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD)
worden tegenwoordig in veel gevallen behandeld met methylfenidaat zoals Ritalin of Concerta. De ziekte geldt als een aandoening van de hersenen. Voordat eerst Attention Deficit
Disorder (ADD – met of zonder Hyperactiviteit, 1980) en later ADHD (1987) in het gezaghebbende Amerikaanse Diagnostic and Statistical Manual of Mental Diseases (DSM) werden
opgenomen, waren er ook kinderen die zich op school slecht konden concentreren, ernstige
overactiviteit vertoonden en impulsief reageerden. Lange tijd werden die aangemerkt als
lijdend aan ‘neurasthenie’ (zenuwzwakte), een ziektebeeld dat de psychiatrie van volwassenen omstreeks 1920 had ingeruild voor Freuds neurose maar voor kinderen kennelijk nog

* Rijksuniversiteit Groningen, Afdeling Algemene Pedagogiek. E-mail: p.c.m.bakker@rug.nl.
 URN:NBN:NL:UI:10-1-115561 | Publisher: Gewina, in cooperation with Huygens ING
www.gewina-studium.nl | Content is licensed under a Creative Commons Attribution (CC BY 3.0)

82

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
altijd volstond.1 Onder de naam ‘constitutionele nervositas’ is het label tot de jaren zeventig, onder meer door schoolartsen, gebruikt.2 Sinds 1950 was daarnaast een ander, uit de
Verenigde Staten afkomstig label in opmars, dat eveneens verwees naar een constitutionele
basis van vergelijkbare symptomen, namelijk hersenletsel. Omdat doorgaans niet meer dan
zeer lichte neurologische afwijkingen konden worden waargenomen, sprak men over Minimal Brain Damage (MBD) en later Minimal Brain Dysfunction, nadat neurowetenschappers
hadden erkend dat met de technische mogelijkheden van toen – met name het elektroencefalogram (EEG) – geen zekerheid over schade aan de hersenen viel te verkrijgen.3
Een recente Nederlandse studie over het ontstaan van de moderne ADHD-epidemie
aan de hand van publicaties van kinderpsychiaters stelt dat het bij MBD, vergeleken met
ADHD, ging om ‘tamelijk zeldzame en ernstigere gedragsafwijkingen die gepaard gingen
met duidelijke kenmerken van een cerebrale stoornis’.4 Tot midden jaren zeventig zouden
psychiaters voor lichtere gevallen van zenuwlijden het oude label ‘nerveus’ zijn blijven
gebruiken. Een ander verschil tussen MBD en ADHD zou gelegen zijn in een taboe onder
Nederlandse kinderpsychiaters op het gebruik van psychotrope medicatie, dat onder meer
werd ingegeven door de dominantie van de psychoanalyse. Die terughoudendheid zou pas
na 1985 ‘en vooral na 1990’ onder invloed van een steeds biologischer georiënteerde psychiatrie zijn losgelaten, juist toen het label ADHD aan zijn glorieuze opmars begon.5 Dit
roept de vraag op of de ‘pillenpreutsheid’ van de Nederlandse kinderpsychiaters uit het
pre-ADHD-tijdperk ook kan samenhangen met een grotere inbreng van andere disciplines,
zoals kinderpsychologie en orthopedagogiek, en hun expertise op het vlak van gedragsbeïnvloeding via psychotherapie of aangepaste didactische werkvormen.  2 Nelleke Bakker, ‘Before Ritalin: children and neurasthenia in the Netherlands’, Paedagogica Historica 46 (2010)
383–401.
3 Russell A. Barkley, Attention-Deficit Hyperactivity Disorder. A handbook for diagnosis and treatment (New York/
London 20063) 1–76; Russell J. Schachar, ‘Hyperkinetic syndrome: historical development of the concept’, in: Eric
A. Taylor (ed.), The overactive child (Oxford/Philadelphia 1986) 19–40; Jane W. Kessler, ‘History of minimal brain
dysfunctions’, in: Herbert E. Rie & Ellen D. Rie (eds.), Handbook of minimal brain dysfunctions (New York etc.
1980) 18–51.
4 Timo Bolt, Van zenuwachtig tot hyperactief. Andere kijk op ADHD (Amsterdam 2010) 69.
5 Ibidem 92.
6 Ido Weijers, ‘Zestig jaar kinder- en jeugdpsychiatrie in Nederland (1920–1980)’, Kind en Adolescent 23 (2002)
82–96.
 83

Nelleke Bakker
bepaalde verschuiving van de identiteit van de kinderpsychiatrie van overwegend psychoanalytisch naar overwegend biomedisch: welke rol heeft MBD gespeeld in de ontwikkeling
van de identiteit van de wetenschappelijke kinderstudie die het speciaal onderwijs aan
kinderen met leer- en gedragsproblemen ondersteunde? Het gaat met name om de orthopedagogiek en de klinische kinderpsychologie, nauw verweven specialismen die net als de
kinderpsychiatrie in de naoorlogse jaren voor het eerst eigen leerstoelen verwierven.7 Voor
het beantwoorden van deze vragen zijn, naast afzonderlijke publicaties over MBD en handboeken voor leerkrachten in het speciaal onderwijs en groepsleiders in de jeugdzorg, ook
vaktijdschriften bestudeerd op het gebied van orthopedagogiek, kinderpsychiatrie en klinische kinderpsychologie.8
Hersenletsel als oorzaak van leerproblemen
Speciale scholen voor normaal begaafde kinderen met specifieke leerstoornissen kwamen
in Nederland relatief vroeg tot stand. Bij Koninklijk Besluit kregen in 1949 onder meer
scholen voor kinderen met Leer- en Opvoedingsmoeilijkheden (LOM) een wettelijke basis.9
In de Verenigde Staten, waar buitengewoon onderwijs zich veel meer in de vorm van aparte
klassen binnen het reguliere onderwijs heeft ontwikkeld, kwamen aparte voorzieningen
voor deze groep leerlingen bijvoorbeeld pas na 1969 tot stand.10 De LOM-scholen waren
direct een succes. Tussen 1950 en 1968 nam hun aantal toe van vier naar honderd.11 Ook het
percentage lagere-schoolleerlingen dat deze scholen bezocht groeide explosief: van 0,3%
in 1960 naar 1,1% in 1970 en 2,4% in 1980. Deze toename is te meer opmerkelijk wanneer
we haar afzetten tegen het nagenoeg gelijkblijvende aandeel van de scholen voor ‘zwakzinnigen’ in dezelfde jaren (2,8% tot 3,0%).12 Die scholen verloren dus geen leerlingen aan de
nieuwe LOM-scholen; de laatste creëerden hun eigen doelgroep. Met het LOM-onderwijs
waren al vroeg ‘laboratoria’ beschikbaar voor studie van de aard en de mogelijke behandeling van de leer- en gedragsproblemen van deze leerlingen.
 Experts spraken in dit verband over ‘partiële defecten’, die zich vooral manifesteerden
bij het lezen, schrijven en rekenen. Toen de pionier van de studie van deze leerstoornissen,
de psychologe Wilhelmina Bladergroen, in 1949 in Amsterdam op het Second International
Congress on Orthopedagogics sprak, noemde ze deze gevolgen van een ‘brain paralysis’.13 De
7 Timo Bolt & Leonie de Goei, Kinderen van hun tijd. Zestig jaar kinder- en jeugdpsychiatrie in Nederland 1948–
2008 (Assen 2008); H. Baartman, ‘Ontwikkelingen in de theoretische orthopedagogiek’, in: R. de Groot & J. van
Weelden (eds.), Orthopedagogiek: inzicht, uitzicht, overzicht (Groningen 1992) 46–74.
8 Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs (1945–1952); Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs en Orthopaedagogiek (1953–1961); Tijdschrift voor Orthopedagogiek (1962–1990); Tijdschrift voor Orthopedagogiek en
Kinderpsychiatrie (1974–1979); Tijdschrift voor Orthopedagogiek, Kinderpsychiatrie en Klinische Kinderpsychologie (1980–1990); Voordrachtenreeks van de Nederlandse Vereniging van Psychiaters in Dienstverband (1959–1968);
Nederlands Tijdschrift voor Psychiatrie (1969–1971); Tijdschrift voor Psychiatrie (1972–1990).
9 Dorine Graas, Zorgenkinderen op school. Geschiedenis van het speciaal onderwijs in Nederland, 1900–1950 (Leuven/Apeldoorn 1996) 88.
10 Het gaat om de Children with Specific Learning Disabilities Act: Janet W. Lerner, Learning disabilities: theories,
diagnosis, and teaching strategies (Boston etc. 1993) 42–43.
11 J.L.L. Knijff, ‘Het besluit Buitengewoon Onderwijs 1967 en de geestelijke volksgezondheid’, Tijdschrift voor
Orthopedagogiek 5 (1968) 154–167.
12 Graas, Zorgenkinderen (n. 9) 114.
13 W.J. Bladergroen, ‘La therapeutic de quelques groupes d’enfants partiellement déficients’, in: I.C. van Houte
& B. Stokvis (eds.), Proceedings of the Second International Congress on Orthopedagogics (Amsterdam 1950)
358–367.
 84

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
psychiater die het verslag over de sectie Partial Defects schreef, Nelly Tibout, was evenwel
van mening dat leerlingen met partiële defecten op grond van hun ‘almost invisible neurological signs’ konden worden aangemerkt als ‘brain injured’.14 Ze verwees hierbij onder meer
naar het onderzoek van de Amerikanen Alfred Strauss en Laura Lehtinen, die kinderen
hadden bestudeerd die voor, tijdens of na de geboorte hersenschade hadden opgelopen,
dan wel een hersen(vlies)ontsteking hadden overleefd. Als gevolg daarvan traden sensomotorische, cognitieve en emotionele defecten op die het leren konden verstoren.15 Deze
onderzoekers hadden ook ontdekt dat kinderen zonder bekend hersentrauma vergelijkbare
leerproblemen konden vertonen, waaruit zij de conclusie trokken dat ook deze kinderen
hersenletsel hadden opgelopen. In de loop van de jaren vijftig verschoven Strauss en zijn
team hun onderzoek naar kinderen met dezelfde problemen, maar zonder verstandelijke
gebreken. De heterogeniteit van de categorie hersenbeschadigde kinderen stimuleerde vervolgens het gebruik van een vriendelijker label ‘Minimal Brain Damage’ voor kinderen met
alleen lichte symptomen en een normaal IQ. Hun leerproblemen werden nu aangeduid
als ‘specifiek’, ter onderscheiding van zwakzinnige kinderen met algemene leerproblemen.16
Het eerste Nederlandse leerboek kinderpsychiatrie uit 1952 van de hand van Arnold
van Krevelen, een van de weinigen uit de eerste generatie kinderpsychiaters die niet was
opgeleid als psychoanalyticus, bespreekt intellectuele defecten en hersenaandoeningen in
afzonderlijke hoofdstukken. Tot de eerste categorie rekende hij partiële defecten, zoals congenitale woordblindheid en zwakbegaafdheid. Van de talloze hersenziekten die hij besprak
(van epilepsie tot alcoholvergiftiging), lijken de symptomen van kinderen gediagnosticeerd
met ‘postencephalitische encefalopathieën’ het meest op die van het zogenoemde Strausssyndroom: hyperkinesie (overbewegelijkheid) of ‘chorea minor’ en leerproblemen.17
In het Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs treffen we in 1950 de eerste verwijzing
aan naar hersenletsel als oorzaak van mentale stoornissen bij kinderen, te weten in een
anoniem verslag over experimentele behandelingen in een kinderpsychiatrisch ziekenhuis.18
De Amsterdamse schoolarts Dirk Herderschêe, die verantwoordelijk was voor de selectie
van leerlingen voor zwakzinnigenscholen, wees in een artikelenreeks uit 1955 welbewust de
Freudiaanse verwijzing naar verwaarlozing door de ouders af als oorzaak van overbewegelijkheid en leerproblemen van normaal begaafde kinderen. Met deze bijdrage reageerde
de schoolarts op een artikel in de vorige jaargang – van wat intussen het Tijdschrift voor
Buitengewoon Onderwijs en Orthopaedagogiek heette – van de hand van de eerste lector
in de kinderpsychiatrie, Theo Hart de Ruyter.  15 Alfred A. Strauss & Laura E. Lehtinen, Psychopathology and education of the brain-injured child (New York 1947).
16 Alfred A. Strauss & Newell C. Kephart, Psychopathology and education of the brain-injured child II (New York/
London 1955).
17 D.Arn. van Krevelen, Nederlands leerboek der speciële kinderpsychiatrie (Leiden 1952).
18 ‘De opvoeding in Zonnehuis Veldheim en Zonnehuis Stenia’, Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs 30 (1950)
93–99.
19 D. Herderschêe, ‘De prophylaxis der oligophrenie’, Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs en Orthopaedagogiek 35 (1955) 4–9, 21–26, 65–71; Th. Hart de Ruyter, ‘De betekenis der psycho-analytische paedagogie voor de
opvoeding van kinderen met aanpassingsstoornissen’, Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs en Orthopaedagogiek 34 (1954) 38–42, 216–221.
 85

Nelleke Bakker
richting binnen de toenmalige kinderpsychiatrie. Institutioneel was deze opvatting gevestigd in de Medisch-Opvoedkundige Bureaus (MOB’s), die in de naoorlogse jaren een sterke
groei doormaakten.20 Die dominantie kwam pas ten einde in de vroege jaren tachtig, nadat
de psychiatrie voor volwassenen een biologische wending had genomen, een nieuwe generatie academische kinderpsychiaters was aangetreden en een scala van psychotherapieën uit
de Verenigde Staten de behandelmethoden ingrijpend had veranderd.21
Het was daarom geen toeval dat Herderschêe bijval kreeg van Frank Grewel, op dat
moment de enige lector in de kinderpsychiatrie die niet als analyticus aan een MOB was
opgeleid. Als oorzaak van leer- en gedragsproblemen van kinderen schoof Grewel systematisch hersenletsel of ‘encephalopathie’ naar voren als alternatief voor de Freudiaanse
neurose. Hij was ook de eerste kinderneuroloog die een EEG als diagnostisch middel
gebruikte. Vanaf 1959 rapporteerde Grewel over ‘partiële leerdefecten’ van kinderen bij
wie de schoolprestaties niet overeen stemden met het IQ. Samen met een orthopedagoge
beschreef hij bijvoorbeeld een achtjarige, onrustige, driftige en snel afgeleide LOM-jongen,
die geen vrienden had en worstelde met lees- en spraakproblemen en een ongecontroleerde
motoriek. Omdat zijn EEG ‘wat instabiel’ was, trokken ze de conclusie dat de jongen wellicht
leed aan een ‘vertraagde hersenschorsontwikkeling’ met ‘partiële neurologische stoornissen’
tot gevolg.22
Geleidelijk betrok Grewel ook ernstiger gevallen van ‘cerebrale patiënten’ in zijn onderzoek en begon hij de ‘encephalopathie’ aan te wijzen als oorzaak van talloze meer of minder
ernstige leerproblemen. Primaire abnormaliteiten waren bijna altijd ‘organisch’, zo benadrukte hij in 1964 in het vakblad voor het speciaal onderwijs.23 Aldus kwam hij ertoe het
belang van uitgebreide neurologische diagnostiek te bepleiten voor alle leergestoorde
kinderen, inclusief het afnemen van een EEG, het testen van de zintuigen en de motoriek
en een onderzoek naar de pre- en perinatale omstandigheden. Orthopedagogen zouden
voor ieder kind een individuele prognose moeten opstellen, zo bepleitte hij in 1965 bij de
aanvaarding van een hoogleraarschap in de orthopedagogiek in Amsterdam.24 Hij waarschuwde bovendien tegen het toepassen van psychotherapie zonder hersenletsel als oorzaak
van de problemen te hebben uitgesloten. Leesproblemen werden bijvoorbeeld vaak veroorzaakt door schade aan de hersenen, zo legde hij uit. Psychotherapie kon alleen secundaire
symptomen verhelpen.  21 Bolt & De Goei, Kinderen (n. 7). Deze auteurs wijzen er terecht op dat deze dominantie niet betekende dat tussen 1950–1980 geen ruimte bestond voor een biomedisch perspectief.
22 F. Grewel & E. Magadant-Mainz, ‘Partiële defecten. Analyse van een geval en aanwijzingen voor een paedagogisch-therapeutische behandeling’, Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs en Orthopaedagogiek 39 (1959)
66–74, m.n. 66.
23 F. Grewel, ‘Terug naar het gewone lager onderwijs’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 3 (1964) 2–11. Dit tijdschrift
was sinds 1962 de voortzetting van Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs en Orthopedagogiek.
24 F. Grewel, Orthopedagogiek in ontwikkeling (Groningen 1965).
25 F. Grewel, ‘Problemen rondom infantiele encephalopathie’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 1 (1962) 254–258.
 86

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
vluchteling H.F.R. Prechtl, die daarmee in het voetspoor trad van Duitse en Amerikaanse
neurowetenschappers. In 1963 schatte hij de prevalentie van de minder ernstige variant van
de hersenbeschadiging, die hij het ‘choreatiforme syndroom’ noemde, op twintig procent
van de jongens en acht procent van de meisjes in de schoolleeftijd, een aantal dat weinig
afweek van de door Strauss voor MBD genoemde cijfers.26 In het volgende jaar rapporteerde Christina Stemmer, een van Prechtls promovendi, een nog hogere prevalentie voor
dit choreatiforme syndroom onder leerlingen van het reguliere onderwijs: 24 procent van
de zesjarige jongens en negen procent van de even oude meisjes, terwijl slechts 54 procent
van alle zeven- tot elfjarige jongens geheel vrij was van choreatiforme bewegingsonrust.27
Buitenbeentjes
Begin jaren zestig kwam in de Angelsaksische wereld het etiologische label ‘brain damage’
voor kinderen met leerproblemen onder druk te staan. Neurologen hadden ontdekt dat
kinderen met de gedragskenmerken van hersenbeschadiging heel vaak geen geschiedenis
van trauma of ontsteking van de hersenen hadden, terwijl kinderen die die geschiedenis wel
hadden in veel gevallen de symptomen niet vertoonden. Daarom wijdde de Oxford International Study Group on Child Neurology in 1962 een congres aan de problemen van definitie
en diagnose. De term ‘minimal cerebral dysfunction’ werd aanbevolen ter vervanging van
‘minimal brain damage’, voornamelijk op basis van de consensus dat hersenschade niet
kon worden afgeleid uit gedrag alleen. Het jaar daarop werden in de Verenigde Staten met
steun van de federale United States Public Health Services Division of Chronic Diseases drie
task forces opgericht om helderheid te scheppen in de veelheid van labels voor hersengerelateerde aandoeningen van kinderen. In 1966 rapporteerde de eerste over identificatie en
terminologie. Het rapport vermeldt 38 termen die werden gebruikt om voor MBD kenmerkende condities te benoemen. De derde rapporteerde in 1969 en gaf een lijst van 99 tekenen
en symptomen van kinderen met minimale cerebrale disfuncties en het advies daarin meer
homogene subcategorieën aan te brengen.28
Amerikaanse kinderpsychologen kwamen op initiatief van een van Strauss’ medewerkers,
William Cruickshank, in 1965 eveneens bijeen om over de definitie van cerebrale stoornissen bij kinderen te spreken. Er bleken grote verschillen van inzicht te bestaan en ook hier
viel de grote variëteit aan labels op. Terugblikkend verklaarden de organisatoren:
A child in Michigan would be called perceptually handicapped; in New York, brain injured; in California, neurologically impaired or educationally handicapped.  27 Christina J. Stemmer, Choreatiforme bewegingsonrust (Groningen 1964) 11.
28 Kessler, ‘History’ (n. 3) 42–43.
29 Hallahan & Cruickshank in 1973, zoals geciteerd door Kessler, ‘History’ (n. 3) 43.
87

Nelleke Bakker
associated with birth trauma’, zich uitend in leerstoornissen uit DSM-I (1952), niet terug.
 ADHD-achtig gedrag vinden we nu in een apart hoofdstuk over ‘behavior disorders of
childhood and adolescence’ vermeld onder het label ‘hyperkinetic reaction of childhood’
met de kenmerkende symptomen overactiviteit en onoplettendheid. Pas DSM-III (1980)
bracht al het met een hersenstoornis geassocieerde kindergedrag samen onder de noemer
ADD(+H).30 Dat was tevens de eerste versie van het Amerikaanse handboek die ook in
Nederland is gebruikt.31
In de Amerikaanse wereld van onderzoek naar leerstoornissen gingen de wegen van artsen en onderwijsspecialisten vanaf 1972 uiteen. Dat bleek op een nationaal congres in New
York. Neurologen en kinderartsen bespraken er het belang van een omvattende diagnose en
de rol van medische behandelingen zoals medicatie. Onderwijsdeskundigen richtten zich
er op het diagnosticeren van leerproblemen en op methoden en technieken van ‘remedial
teaching’. Die laatste thema’s waren actueel omdat de federale Children with Learning Disabilities Act (1969) het ontwikkelen van dergelijke programma’s voor kinderen met specifieke
leerstoornissen voorschreef.32
In Nederland leidden deze ontwikkelingen vooralsnog niet tot veel discussie over definities, of tot een scheiding in het onderzoek tussen artsen en anderen. Wel kwam er meer
onderzoek. In 1971 organiseerde de Vereniging van Onderwijzers en Artsen werkzaam in het
Zwakzinnigenonderwijs (VOA) een congres over ‘Kinderen met lichte organisch-cerebrale
beschadigingen’, dat de onderzoekers op dit gebied samenbracht. Een themanummer van
het Tijdschrift voor Orthopedagogiek rapporteerde over dit congres. Zo’n honderd congresgangers luisterden naar de openingslezing van Wilhelmina Bladergroen, wiens lectoraat
in de kinderpsychologie te Groningen in 1967 was omgezet in een hoogleraarschap in de
orthopedagogiek. Zij bepleitte een fundamentele senso-motorische heropvoeding van kinderen die werden gediagnosticeerd met het ‘choreatiform syndroom’ of ‘minimal cerebral
damage’, van wie volgens haar negentig procent meer of minder ernstige leerproblemen
vertoonde, overwegend van het hyperkinetische en concentratielabiele type.33 Voor de oorzaak van deze verschijnselen verwees ze naar pre- of perinatale hypoxia (zuurstofgebrek),
een bevinding van een van Prechtls promovendi.34
Na de lezing presenteerden zo’n twintig groepen of instellingen hun onderzoeksprogramma’s. Thema’s en gebruikte labels varieerden sterk. Er waren verschillende
universitaire instituten vertegenwoordigd. Zo deed de Afdeling Ontwikkelingsneurologie
van het Academisch Ziekenhuis Groningen (waaraan Prechtl nu leiding gaf) longitudinaal
onderzoek naar neurologische gevolgen van pre- en perinatale complicaties, zoals die van
‘dysfuncties’ voor het gedrag, terwijl het Pedagogisch Instituut van de Utrechtse Universiteit
zich richtte op de taal van ‘jong cerebraal beschadigde’ kleuters. Andere presentaties kwamen voort uit residentiële instellingen, zoals de Heldring Stichtingen voor gedragsgestoorde
meisjes.  31 F.C. Verhulst, ‘DSM-III in de kinderpsychiatrie’, Tijdschrift voor Psychiatrie 25 (1983) 127–141.
32 Kessler, ‘History’ (n. 3) 43–44.
33 Wilhelmina J. Bladergroen, ‘De orthopedagoog en kinderen met lichte organisch-cerebrale stoornissen’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 10 (1971) 292–303.
34 J. Dijkstra, De prognostische betekenis van neurologische afwijkingen bij pasgeboren kinderen (Groningen 1960).
88

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
ontstaan van ‘zachte neurologische tekenen’ zoals een ‘onderontwikkeld’ EEG, als ook naar
‘medicamenteuze mogelijkheden’ bij de behandeling. In de twee jaar eerder speciaal voor
onderzoek en behandeling van kinderen met ‘lichte hersenbeschadiging’ opgerichte Roelant Kliniek in Ubbergen bij Nijmegen deed een interdisciplinair team van onderzoekers
verbonden aan de Katholieke Universiteit onderzoek naar ‘biochemische en neurologische
achtergronden’ van gedragsstoornissen van kinderen die door de orthopedagoog J.F.W.
(Ko) Kok werden bestempeld als ‘struktopathisch’ en door de neuroloog werden geduid
als lijdend aan ‘minimal brain dysfunction’. Ook vergeleken zij de effecten van orthopedagogische maatregelen en de toediening van amfetamine, opnieuw een aanwijzing dat men
in ieder geval bij de ernstiger gedragsafwijkingen medicamenteus ingrijpen niet schuwde.
 Sommige instellingen richtten zich meer in het bijzonder op de diagnostiek, zoals het
Kinderpsychiatrisch Centrum Tulpenburg in Amstelveen, dat onder meer vanuit een
bewegingstherapeutisch perspectief onderzoek deed naar de waarde van de trampoline als
instrument om een ‘organisch-cerebrale’ aandoening vast te stellen. Andere, waaronder het
Pedologisch Instituut te Leiden, richtten zich op het optimaliseren van de orthodidactiek
in de eigen school. Men pionierde er onder meer in systematische observatie, computerondersteunde instructie en het gebruik van ‘hoofdtelefoons’ om de concentratie langer te
kunnen vasthouden. Het zal niet verrassen dat het congres er niet in slaagde consensus te
bereiken over een definitie van MBD of over de keuze van een gemeenschappelijke onderzoekslijn. Zelfs binnen eenzelfde instelling gebruikten onderzoekers soms een verschillende
terminologie.35 Niettemin markeert het congres de hogere aspiraties van het zich ontwikkelende onderzoeksveld op het vlak van speciaal onderwijs.
In dit klimaat introduceerde een van de organisatoren van het congres, VOA-voorzitter
en neuroloog J. Valk, Cruickshanks behandelmethode van The brain-injured child in home,
school, and community (1967).36 De vertaling van de handleiding kreeg een andere titel:
Buitenbeentjes. Kinderen met hersenbeschadigingen thuis, op school en in de groep (1970).
 Deze was een ogenblikkelijk succes.37 Het label ‘buitenbeentjes’ werd een populaire aanduiding voor hyperactieve kinderen voordat ‘ADHD’ vanuit de Verenigde Staten kwam
overwaaien. Cruickshank propageerde een methode van maximaal structureren van het
leerproces van MBD-kinderen in een omgeving met minimale stimulatie. Zij was gebaseerd
op behavioristische conditionering en de training van stimulus controle in ongecontroleerde kinderen.38 Cruickshank, die weigerde om kinderen te behandelen die medicatie
slikten, werd in 1972 naar Nederland uitgenodigd. Toen hij na zijn lezing werd geconfronteerd met de vraag of men moest vasthouden aan het concept ‘lichte hersenbeschadiging’,
gaf hij aan dat dat volgens hem niet nodig was. Het herkennen van ‘neurologische’ oorzaken’ van leerstoornissen was daarentegen van cruciaal belang voor de ontwikkeling van
preventieprogramma’s. Het aanwezige forum van universitaire orthopedagogen wilde,

35 ‘Symposion Zetten mei 1971. Verslagen van verschillende onderzoekingen’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 10
(1971) 304–327.
36 William M. Cruickshank, The brain-injured child in home, school, and community (New York 1967). Bladergroen
wees zijn methode af. Zij vond deze te vreugdeloos en levensonecht: Bladergroen, ‘De orthopedagoog’ (n. 33)
301.
37 Tussen 1970 en 1975 verschenen vier edities: William M. Cruickshank, Buitenbeentjes. Kinderen met hersenbeschadigingen thuis, op school en in de groep. Vertaald en bewerkt voor Nederland door J. Valk (Rotterdam 19754).
38 Ibidem.
 89

Nelleke Bakker
anders dan Cruickshank en de neurologen, het concept ‘hersenbeschadiging’ nog niet loslaten.39 Intussen introduceerden orthopedagogen met succes een gestructureerde benadering
en gedragsmodificatietechnieken in instellingen voor jeugdzorg en het speciaal onderwijs.40
Met medewerking van het tijdschrift Ouders van Nu slaagde de kinderneuroloog Bert
Touwen, een medewerker van Prechtl, er in 1973 in een vertaling te doen uitgeven van een
ouder product uit de groep rond Strauss: The Other Child. The brain-injured child (1960)
geschreven door Strauss en Lehtinen samen met een journalist en vader van een MBDkind. Het ‘andere’ kind – in de Engelse editie consequent met hoofdletters geschreven
– vertoonde volgens deze auteurs vijf opmerkelijke problemen: hyperkinesie, afleidbaarheid, ongeremdheid, starheid en emotionele labiliteit.41 Het boek bepleitte een benadering
die inzette op het structureren van de omgeving en op orde en regelmaat. De Nederlandse
bewerker had, de ontwikkeling van de internationale neurologie indachtig, systematisch
het begrip ‘brain-injured child’ vertaald als ‘kind met een hersenfunctiestoornis’. Wat het
‘andere’ kind het meest nodig had waren begrip en acceptatie door zijn familie, onderwijzer en omgeving. Anders dan Cruickshank benadrukten Strauss en zijn co-auteurs de
noodzaak om het ‘andere’ kind te zien als uniek en aanspraak makend op niet alleen een
kleine klas op een speciale school, maar ook een individueel ontwikkelingsprogramma en
persoonlijke begeleiding. Onderwijzers en ouders hadden eveneens professionele begeleiding nodig om te voorkomen dat secundaire effecten van het anders zijn hun relatie met
het kind zouden verstoren.42
Vanaf de vroege jaren zeventig namen handboeken voor professionals in de jeugdzorg
van de hand van kinderpsychiaters de nieuwe biologische concepten over. Een nieuwe
inleiding in de kinderpsychiatrie van twee psychiaters-analytici nam bijvoorbeeld een
hoofdstuk op over ‘organiciteit’, dat MBD in beide betekenissen uitlegde langs de lijnen van
de vele, mogelijke symptomen, naast ernstiger of acute ‘cerebrale beschadigingen’. Choreatiforme en hyperkinetische rusteloosheid werden alleen vermeld als symptomen.43 Een
herzien handboek voor onderwijzers en welzijnswerkers voegde een paragraaf toe over
‘cerebrale stoornissen’, die meestal veroorzaakt zouden zijn door zuurstofgebrek. De auteur
vermeldde de hoogste prevalentiecijfers voor MBD die in de jaren zestig waren genoemd,
zoals twintig procent van de schooljongens door Prechtl en veertig procent van alle gedragsstoornissen door de Duitse psychiater Reinhart Lempp. Het advies was tweeledig: medicatie
kon helpen, maar liefde, begrip en ‘stevige en consequente leiding’ waren beslist nodig om
‘secundaire neurotisering’ van het kwetsbare kind met een ‘zwakke Ik-structuur’ te voorkomen.  40 J. Valk, ‘De structurerende benadering als opvoedkundig beginsel’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 9 (1970)
222–229; Zef Hendriks, ‘Mogelijkheden van gedragsmodifikatie bij gedragsproblemen’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 11 (1972) 350–358; J.F.M. Kok, Structopathic children. Results of experimental research of structuring
group therapy (Rotterdam 1972).
41 Richard S. Lewis, Alfred A. Strauss & Laura E. Lehtinen, The Other Child. The brain-injured child (New York/
London 1960) 61.
42 R.S. Lewis, A.A. Strauss & L.E. Lehtinen, Het andere kind. Herkennen en begrijpen van het kind met lichte hersenfunctiestoornis (Wageningen 1973).
43 Th. Hart de Ruyter & L.N.J. Kamp, Kinderpsychiatrie (Deventer 1972) 123–142; Idem (19783) 123–142.
90

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
zijn slordigheid. Het was immers geen onwil, maar een gevolg van ‘een functiestoornis van
organische aard’.44
Handboeken voor leerkrachten in het speciaal onderwijs van de hand van vertegenwoordigers van de eerste generatie hoogleraren in de orthopedagogiek gaven in vergelijking
hiermee weinig aandacht aan hersenbeschadiging als oorzaak van leerstoornissen. Bladergroen sprak bijvoorbeeld over LOM-leerlingen als ‘licht cerebraal gestoord’, om zich verder
te richten op de orthodidactiek van kinderen die veelal waren gediagnosticeerd als lijdend
aan het ‘choreatiforme syndroom’.45 Samen met haar medewerkers bleef ze overtuigd van
een neurofysiologische verklaring voor de leerstoornissen die zij behandelden.46 Een van
de grondleggers van de residentiële orthopedagogiek, Kok, besprak in een leerboek MBDkinderen als een heterogene categorie, die onder meer kinderen met het ‘choreatiforme
syndroom’ omvatte, een groep die hij schatte op 54 procent van de lagere-schooljeugd.
Daarnaast onderscheidde hij ‘structuurzwakken’ voor wie de LOM-school en ‘structurerende groepstherapie’ geïndiceerd waren, en de meer serieuze gevallen van ‘structopathie’,
die in instellingen moesten worden behandeld met cognitieve en gedragstherapie.47 Orthopedagogen benadrukten steeds dat geen twee leergestoorde kinderen hetzelfde waren en de
behandeling daarom altijd individueel moest zijn.
 Een onspecifiek label
Terwijl het grote publiek in de jaren zeventig gewend raakte aan MBD als label voor kinderen met leer- en gedragsproblemen, raakten onderzoekers steeds meer bevangen door
twijfel over de realiteit van een syndroom van hersendisfunctie. Dat werd goed duidelijk
toen de internationale Society of Biological Psychiatry haar jaarlijkse congres in 1977 in
Amsterdam wijdde aan ‘Minimal Brain Dysfunction: fact or fiction’. Geen van de sprekers
was optimistisch over de toekomst van MBD als diagnostische categorie. De voorzitter, de
neuroloog Herman M. van Praag, kritiseerde het label als ‘ill-defined’, ‘vague’ en daarom
multi-interpretabel. Als redenen voor deze vaagheid vermeldde hij het vermengen van
symptomatologische en etiologische betekenissen van het label, het niet-specifieke karakter van de gedragsstoornissen die met MBD werden geassocieerd, die allemaal ook heel
goed aan andere factoren konden worden toegeschreven, en de niet eenduidige resultaten van het gebruik van medicatie.48 Na jarenlang onderzoek naar de invloed van diverse
soorten geneesmiddelen op het gedrag van MBD-kinderen waarschuwden twee Vlaamse

44 R. Vedder, Kinderen met leer- en gedragsmoeilijkheden (Groningen 19708) 183–199.
45 Bladergroen, ‘De orthopedagoog’ (n. 33); W. Bladergroen, Scholen voor kinderen met leer- en opvoedingsmoeilijkheden (L.O.M.- scholen) (s.l. 1970) 7. Voor Bladergroen zie ook: Mineke van Essen, Wilhelmina Bladergroen.
Vrouw in de eeuw van het kind (Amsterdam 2012).
46 W.E. Nooteboom, Some psychological aspects of the choreatiform syndrome (Assen 1967); W.J. Bladergroen,
‘Vroegtijdige onderkenning van leerstoornissen? Enige moto-sensorische en ontwikkelingsaspecten van dit
probleem’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 14 (1975) 329–342; R. van der Kooij, ‘Een onderzoek naar achtergronden van leerstoornissen binnen de Groninger School’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 14 (1975) 288–299;
R. de Groot & F.S. Morgenstern, ‘Achtergronden van leermoeilijkheden’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 17
(1978) 342–355.
47 J.F.W. Kok, Struktopathische kinderen, een orthopedagogisch behandelingstype (‘s-Hertogenbosch 1970); idem,
Opvoeding en hulpverlening in behandelingstehuizen. Residentiële orthopedagogiek (Rotterdam 19742) 211–212.
 Voor het cijfer 54% verwees hij naar Stemmer; dit had 46% moeten zijn.
48 H.M. van Praag, ‘Introduction’, in: A.F. Kalverboer, H.M. van Praag & J. Mendlewicz (eds.), Minimal brain
dysfunction: fact or fiction (Basel etc. 1978) 2–4.
 91

Nelleke Bakker
kinderneurologen dat psychostimulantia alleen dienden te worden gebruikt wanneer
hyperactiviteit en afleidbaarheid de voornaamste problemen waren. In andere gevallen
adviseerden ze Cruickshanks Minimal Stimulation Program of gedragsmodificatietechnieken zoals Koks residentiële therapie voor ‘structopathische’ kinderen.49
Een Amerikaanse kinderpsychiater kritiseerde op dit congres niet slechts de ambigue
titel, de speculatieve begrippen ten aanzien van mechanismen en etiologie, de heterogeniteit en non-specificiteit van de symptomen, maar ook de praktijk van het diagnosticeren
van MBD op basis van rapporten van ouders en leerkrachten. Die waren van nature subjectief, benadrukte hij.50 Een Britse collega, William Yule, noemde het losse MBD-concept
‘so overinclusive as to be more harmful than helpful in clinical practice’. Voorts kritiseerde
hij het onkritisch gebruik van de zogenoemde ‘soft neurological signs’, de lichte EEG-onregelmatigheden die werden gezien als indicaties van neurologisch disfunctioneren. Volgens
Yule waren het geen aanwijzingen voor MBD maar voor een ‘diagnostic of soft thinking’. Hij
kritiseerde ook het verwaarlozen van de ontwikkeling in het onderzoek. Kinderen groeiden
over veel vroege symptomen heen en de plasticiteit van het centrale zenuwstelsel was in
nieuw onderzoek veel groter gebleken dan tot dan toe was aangenomen.51 Deze plasticiteit was Prechtls nieuwe onderzoeksthema. Hij rapporteerde over recente publicaties op dit
gebied.52 Onderzoekers sneden nu regelmatig in de hersenen van apen, katten en ratten om
te ontdekken hoe het neurologische systeem zich aanpaste aan de verwijdering van specifieke delen, zo rapporteerde een andere neurowetenschapper.53
De lezing van de Groningse klinische kinderpsycholoog Alex Kalverboer was eveneens
zeer kritisch over MBD als naam van een syndroom. Op basis van de onderzoeksliteratuur trok hij de conclusie dat, in weerwil van de brede belangstelling, de vooruitgang
beperkt was. Hij schreef dit toe aan verschillen in verfijning en standaardisering tussen
disciplines. Ofschoon onder alle denkbare waarnemingscondities betekenisvolle relaties
waren gevonden tussen neurologische kenmerken en gedrag, vormde intra- en interpersoonlijke variabiliteit toch de belangrijkste uitkomst. Daarom schaarde hij zich achter
de Amerikaanse onderzoekers die al zo’n tien jaar eerder de conclusie hadden getrokken
dat geen wetenschappelijk bewijs bestond voor het verband tussen gedragsstoornissen van
kinderen en een neurologische disfunctie, dat het samenbrengen in één syndroom rechtvaardigde. Labels als MBD en SLD (special learning disorders) verwezen naar heterogene
groepen kinderen en zouden daarom niet gebruikt mogen worden.  50 D. Shaffer, ‘Longitudinal research and the minimal brain damage syndrome’, in: Ibidem, 18–34.
51 D.G. Grahame-Smith, ‘Animal hyperactivity syndromes and the plasticity of the nervous system’, in: Ibidem,
84–95.
52 H.F.R. Prechtl, ‘Minimal brain dysfunction syndrome and the plasticity of the nervous system’, in: Ibidem,
96–105.
53 D.G. Grahame-Smith, ‘Animal hyperactivity syndromes and the plasticity of the nervous system’, in: Ibidem,
84–95.
54 A.F. Kalverboer, ‘MBD: discussion of the concept’, in: Ibidem, 5–17.
92

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
anderzijds. Neurologen en neuropsychologen zochten verder naar oorzaken van probleemgedrag en trachtten de diagnostiek te verbeteren, terwijl orthopedagogen zich toelegden op
methoden van remediërend onderwijs en effectieve hulpverlening. Meer onderzoekscentra kwamen tot stand, inclusief residentiële instellingen. Kok, Touwen en Kalverboer, die
intussen alle drie hoogleraar of lector waren geworden, bleven daar nauw bij betrokken,
maar namen afstand van de ‘vergaarbakdiagnose’.55 Kok zette zich als orthopedagoog in
voor differentiëring in de hulpverlening op basis van ‘behandelingstypen’,56 terwijl Touwen
multidisciplinair onderzoek van alle kinderen met leer- en gedragsstoornissen bepleitte.
 Ontwikkelingsneurologisch onderzoek moest uitsluitsel bieden over de betekenis van ‘lichte
functiestoornissen’.57 Naast neurologische erkende Kalverboer het belang van motivationele
en emotionele factoren bij het ontstaan van probleemgedrag. Een op te stellen ‘profiel van
gedragsproblemen’ moest in zijn optiek het uitgangspunt zijn van individuele begeleiding
en behandeling.58 Zijn promovendi leverden intussen munitie aan wie het label kritiseerden
als onspecifiek.59
Terwijl psychiaters-neurologen doorgingen met het verkennen van het effect van het
toedienen van psychostimulantia zoals methylfenidaat aan onrustige en slecht geconcentreerde kinderen,60 kozen zij vanaf 1985 in hun publicaties zonder uitzondering voor het
gedragsbeschrijvende label ‘hyperactief ’ en gebruikten de DSM-aanduidingen ADD(+H)
en later ADHD.61 Orthopedagogen en klinische kinderpsychologen ruilden in dezelfde jaren
het neurologische ‘Strauss-model’ in voor een model van sociaal leren, dat was gebaseerd op
empirisch onderzoek en klasse-observaties,62 en voor een model dat zich behalve op defecten in het kind ook richtte op de invloed van de omgeving op zijn cognitieve en emotionele
ontwikkeling.63
Toen vrijwel alle wetenschappers het etiologische label MBD hadden losgelaten, wijdde
het Tijdschrift voor Orthopedagogiek er in 1982 nog eens een themanummer aan. De redactie wilde tegenwicht bieden aan de vele, populaire en slecht geïnformeerde verhalen in de

55 A.F. Kalverboer, ‘M.B.D.: Een vergaarbakdiagnose?’, in: F.E. van Apeldoorn & B.C.L. Touwen (eds.), M.B.D., een
te behandelen vraagteken? Tien jaar Huize Groenendaal (Lisse 1983) 13–39.
56 Kok, Opvoeding (n. 47).
57 B.C.L Touwen, ‘Minimal Brain Dysfunction and Minor Neurological Dysfunction’, in: A.F. Kalverboer et al.
(eds.), Minimal brain dysfunction (n. 48) 55–67; B.C.L. Touwen, ‘De betekenis van de neurologische bevindingen’, in: Van Apeldoorn & Touwen (eds.), M.B.D., een te behandelen vraagteken? (n. 55) 51–64.
58 A.F. Kalverboer, ‘Vroegtijdige onderkenning van hersenstoornissen in verband met leer- en gedragsmoeilijkheden bij kinderen’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 15 (1976) 329–339; Kalverboer, ‘MBD’ (n. 54);
Kalverboer, ‘M.B.D.: Een vergaarbakdiagnose?’ (n. 55).
 59 Bijvoorbeeld: J.A. Sergeant, Attentional studies in hyperactivity (Groningen 1981); J.J. van der Meere, Attentional
deficit disorder with hyperactivity: a misconception (Groningen 1988).
60 K. Pyck, ‘Het gebruik van farmaca bij het hyperkinetisch syndroom, een literatuurstudie’, Tijdschrift voor
Orthopedagogiek en Kinderpsychiatrie 2 (1976) 117–147; K. Pyck, ‘Medicamenteuze implicaties bij hulp aan
MBD-kinderen’, in: Stichting Integratie Buitenbeentjes, Meer begrip voor buitenbeentjes. Interdisciplinaire benadering van kinderen met Minimal Brain Dysfunction (Oss 1979) 21–33.
61 A. Kuijper & R.A. Hirashing, ‘Prevalentie van hyperactief gedrag bij vijfjarigen’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek,
Kinderpsychiatrie en Klinische Kinderpsychologie 11 (1986) 120–130; A. Kuijper & R.A. Hirashing, ‘Gedragsbeoordeling en psychologische tests bij hyperactieve kinderen’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 28 (1989) 144–151.
62 J.J. Dumont, Leerstoornissen 3. Controversen en perspectieven (Rotterdam 1982).
63 J.F.W. Kok, ‘Structuurzwakte door opvoeding’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek en Kinderpsychiatrie 3 (1978)
21–29; H. Baartman, ‘Ontwikkelingen in de theoretische orthopedagogiek’, in: R. de Groot & J. van Weelden
(eds.), Orthopedagogiek: inzicht, uitzicht, overzicht (Groningen 1992) 46–73.
 93

Nelleke Bakker
media.64 De titel verwees naar ‘minimale hersendysfuncties’. Bijna alle bijdragen plaatsten
vraagtekens bij het gebruik van het ruime etiket MBD. Kinderneuroloog Jaap Troost legde
uit dat het onmogelijk was dat tien tot twintig procent van de normaal begaafde kinderen aan een organisch bepaalde hersenstoornis leed, zoals door sommigen werd beweerd.65
Intussen steeg het aantal kandidaten voor een test op een van de speciale MBD-spreekuren
die tal van klinieken hadden geopend. Slechts een klein percentage van de aangemelde kinderen vertoonde daadwerkelijk een neurologisch ziektebeeld. Dat blijkt bijvoorbeeld uit
de bijdrage van een team van pedagogen en een psycholoog van het Utrechtse Academisch
Ziekenhuis, dat op basis van multidisciplinaire diagnostiek neurologische afwijkingen
kon uitsluiten. Behalve medicatie achtte het team gedragstherapie en structurering van de
omgeving noodzakelijk.66 Neurologen trokken in hun bijdragen nu de waarde van het EEG
als diagnostisch instrument in twijfel. Fijnere stoornissen in de hersenen kon je er niet
mee registreren.67 Volgens Troost bood de ‘modieuze term MBD’ kinderen ‘een soort excuus
voor hun gedrag’ en ouders en opvoeders ‘een vrijbrief […] voor hun falen’.68 Daarmee lijkt
hij vooral te hebben gereageerd op de activiteiten van de intussen opgerichte ouderverenigingen, zoals de Stichting Integratie Buitenbeentjes, die vanaf 1976 ijverde voor een grotere
bekendheid van MBD en voor begrip en hulp voor het MBD-kind en zijn ouders.69 Boeken,
pamfletten, tijdschriften en studiedagen verspreidden haar boodschap over de neurologische herkomst van leer- en gedragsproblemen: noch de kinderen, noch hun ouders droegen
schuld, het lag aan de hersenen.70
Door de grotere bekendheid van MBD bij het publiek groeiden speciaal onderwijs en
institutionele zorg en daarmee de overheidsuitgaven voor kinderen met ‘neurologische
defecten’ in zo sterke mate dat de Gezondheidsraad in 1979 een commissie van deskundigen installeerde om hierover te adviseren. Neurologen, als Touwen, en psychologen, als
Kalverboer en Prechtl, namen er zitting in, evenals de orthopedagoog Kok. Hun rapport
verscheen pas in 1985. Unaniem verwierp de commissie het gebruik van het label MBD als
‘inadeqaat en onverantwoord’. Omdat het gebruik van het begrip zo algemeen was, kon
de samenleving er echter nog niet buiten. Het ging om een verzamelterm voor een groep
symptomen op het vlak van leer- en gedragsproblemen. De commissie wees er fijntjes op
dat de internationale literatuur het begrip al had vervangen door ‘hyperactiviteit’ en ADD.
 In de geest van Kalverboers eerdere pleidooien adviseerde de commissie een individueel diagnostisch profiel op te stellen, waarbij MBD startpunt van het onderzoek kon
zijn. Om risicofactoren te kunnen identificeren beval zij prognostisch in plaats van
64 R. de Groot, “Redactioneel”, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 21 (1982): 203–204. Tros-aktua wijdde in 1981
een serie aan ‘buitenbeentjes’. Na de eerste uitzending kwamen er duizenden reacties van ouders die zich
beklaagden over de beschuldigende houding van artsen; dan was MBD een bevrijdende diagnose.
65 J. Troost, ‘MBD en de rol van de kinderneuroloog’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek 21 (1982) 239–243.
66 M. de Feijter, E. Lelieveld & A.F.M.M. Verdonck, ‘Minimal Brain Dysfunction?’, Tijdschrift voor Orthopedagogiek
21 (1982) 205–218.
67 Troost, ‘MBD’ (n. 65); J. Denollet, ‘MBD: kinderen met lichte stoornissen in de hersenfuncties’, Tijdschrift voor
Orthopedagogiek 21 (1982) 219–238.
68 Troost, ‘MBD’ (n. 65) 243.
69 Landelijke Stichting Integratie Buitenbeentjes, Meer begrip voor buitenbeentjes (Lochem/Poperinge 1979); Stichting Integratie Buitenbeentjes, Meer begrip voor buitenbeentjes. Interdisciplinaire benadering van kinderen met
Minimal Brain Dysfunction (Oss 1979).
70 Bijvoorbeeld: Elisabeth Lockhorn, Mijn kind is anders. Ouders en specialisten over Minimal Brain Dysfunction
(MBD) (Amsterdam 1981).
 94

Minimal Brain Damage/Dysfunction (MBD)
retrospectief onderzoek aan. Voorts moest de prevalentie worden vastgesteld van de vier
‘gedragsprofielen’ die karakteristiek heetten voor ‘het zogenaamde MBD-syndroom’:
(1) aandachtsstoornissen en hyperactiviteit, (2) coördinatieproblemen van lichaam en
beweging (‘houterigheid’), (3) specifieke leerstoornissen en (4) emotionele en relationele
problemen. Medicamenteuze therapie werd ontraden wegens gebrek aan bewijs voor een
‘biochemisch defect’ als oorzaak. De commissie was geen voorstandster van aparte MBDscholen. Medische Kleuterdagverblijven en LOM-scholen konden deze kinderen opvangen
en begeleiden. Categorale hulpverlening was in de regel niet noodzakelijk. Onderzoek naar
aanbod en behandeling was echter van groot belang, al was het maar om tegemoet te komen
aan de vele klachten van MBD-ouders. Met name MOB’s en kinderpsychiaters zouden, met
voorbijgaan aan neurologische defecten, de oorzaken van de problemen te snel zoeken in
‘gezinssituaties en huwelijksrelaties’, met als gevolg dat ‘schuldgevoelens en frustraties’ bij
MBD-ouders toenamen.71
In een vervolgrapport uit 1987 bleek het universitair onderzoek naar de vier categorieën
problemen en hun behandeling snel te zijn gegroeid. De commissie schatte de prevalentie van al deze ‘MBD-verschijnselen’ op zo’n vijf procent van de kinderen, een cijfer dat
vergelijkbaar is met dat voor ADHD anno 2012.72 Bij die vijf procent waren alleen de ‘nietspecifieke leermoeilijkheden’ die verband hielden met aandacht en overbewegelijkheid
meegeteld, de ‘specifieke’ zoals dyslexie – waar het bij MBD allemaal mee was begonnen
– niet.73
Eind jaren tachtig waren de commissieleden per saldo de enige wetenschappers die het
label MBD nog gebruikten. Orthopedagogisch onderzoek naar de vele problemen die onder
deze paraplu schuil gingen bleef groeien, evenals het aantal kinderen bij wie meer of minder ernstige leermoeilijkheden werden vastgesteld. Het onderzoek richtte zich nu meer op
specifieke stoornissen als dyslexie, dyscalculie, etc. Handboeken kinderpsychiatrie voor
schoolartsen en andere deskundigen op het vlak van leerlingbegeleiding en jeugdzorg vervingen MBD door de nieuwe DSM-labels ADD en ADHD.74 Tegelijk moesten LOM-scholen
het nu ontgelden als instellingen die te duur waren en separatie in plaats van integratie
bevorderden van leerlingen met niet al te ernstige problemen.75 Met hulp van de media
kozen ouderverenigingen er niet veel later ten slotte ook voor het etiologische MBD-label te
vervangen door het descriptieve ADHD-etiket en de daarmee verbonden medicamenteuze
behandeling.
 Conclusie
Het is duidelijk dat men voor het begrijpen van de professionele omgang met een ziektelabel niet kan volstaan met het bestuderen van de publicaties van slechts een van de betrokken beroepsgroepen. Naast psychiaters maakten ook klinisch psychologen en orthopedagogen studie van het kind en bedienden zij zich van het label MBD om problemen op het
71 Gezondheidsraad, Eerste deeladvies inzake Minimal Brain Dysfunction (MBD) (‘s-Gravenhage 1985) 57–103,
115–132, m.n. 124.
72 Laura Batstra, Hoe voorkom je ADHD? Door de diagnose niet te stellen (Amsterdam 2010) 7.
73 Gezondheidsraad, Minimal Brain Dysfunction (MBD). Tweede Deeladvies 1987 (‘s-Gravenhage 1987).
74 F.C. Verhulst & J.A.R. Sanders-Woudstra, Kinderpsychiatrie voor de praktijk (Alphen aan den Rijn/Brussel 1987)
100–106.
75 K. van Rijswijk & E. Kool, ‘De ontwikkeling van het speciaal onderwijs in de tweede helft van de 20e eeuw’, in:
R. de Groot & J.D. van der Ploeg (eds.), Het kind van de eeuw: het kind van de rekening? (Houten 1999) 131–155.
95

Nelleke Bakker
vlak van concentratie, leren en gedrag aan te duiden. Hersenletsel of –disfunctie heeft een
voorname rol gespeeld in de vestiging en groei van al deze varianten van wetenschappelijke
kinderstudie. Tussen 1950 en 1970 heeft MBD in belangrijke mate bijgedragen aan de academische status van het onderzoek naar leer- en gedragsproblemen dat het speciaal onderwijs
ondersteunde, onder meer door ‘hard’ onderzoek naar trauma en disfunctie te verbinden
met ‘zacht’ onderzoek naar de behandeling van leer- en gedragsstoornissen. In onderzoek met MBD of het ‘choreatiforme syndroom’ aangemerkte kinderen waren allerminst
zeldzaam – schattingen konden oplopen tot boven de veertig procent – en hun gedragsafwijkingen waren niet ernstiger dan die van ADHD-kinderen. De met MBD geassocieerde
leer- en gedragsproblemen waren echter te gedifferentieerd en aspecifiek voor een causaal
verband met hersentrauma of een bepaalde disfunctie.
 In 1971 hielden niet minder dan twintig onderzoeksgroepen zich bezig met studie van
kinderen met ‘lichte organisch-cerebrale beschadigingen’. Het meest solide onderzoek werd
verricht door neurologen en neuropsychologen, van wie de meesten niet betrokken waren
bij het speciaal onderwijs. Maar sommige onderzoekers grepen de kansen die de groeiende
scheiding tussen medisch en gedragswetenschappelijk onderzoek bood door zich te bekwamen in Amerikaanse behandelingen zoals behavioristische conditionering. Medicatie werd
niet geschuwd, maar lijkt zich te hebben beperkt tot residentiële instellingen voor ernstig
gedragsgestoorde kinderen. Het gros van de MBD-kinderen werd geholpen door middel
van remedial teaching en persoonlijke begeleiding, vaak op een LOM-school.
Omstreeks 1980 hadden wetenschappers het vertrouwen in het aspecifieke MBD-label
voor kinderen met leer- en gedragsproblemen verloren. De populariteit van het label
bij het grotere publiek en het snel groeiende aantal diagnosen hebben daarna niettemin
het onderzoek naar specifieke leerproblemen, methoden van remediërend onderwijs en
gedragsmodificatie verder gestimuleerd. Het LOM-onderwijs blijkt inderdaad een sector
waar psychologen en pedagogen in de jaren zeventig nieuwe psychotherapieën hebben
ingebracht, ten koste van de invloed van psychiaters. In dit geval was dat slechts tijdelijk,
want ADHD heeft een overwegend biomedisch regime in het zadel geholpen dat medicatie
hoger aanslaat dan gedragstherapie.
96.
