Collectiebeschrijving webcollectie Religie & levensbeschouwing
Het gebruiken van zoekmachines heeft natuurlijk tal van valkuilen. Google is niet
neutraal. Sterker nog, in grondbeginsel verschilt het niet met Startpagina: Google presenteert
een gebruiker ‘simpelweg’ een gecureerde lijst links rondom een bepaald thema. 112 Deze link
past er wel in en de andere niet. Het zijn de schaal waarop en methode waarmee dit gebeurt
die de familieband tussen de twee verduisteren. Bij zoekmachines heeft immers de zoeker
volledige controle over het thema van de lijst (de ‘query’), en wat hij voor zich krijgt is niet een
periodiek geüpdatete pagina maar één die in een fractie van een seconde is samengesteld
uit crawls van het hele bereikbare internet, die gerangschikt worden door (zeer) complexe
algoritmes die teren op data, zoals tekstuele of beeldende inhoud (‘image search’ is
inmiddels een ding 113), het aantal links naar een pagina (‘inlinks’), populariteit (‘hits’) en
leeftijd. 114
Ondanks de angstvallig afgeschermde code die de veerboot vormt tussen de zoeker
en de vondst, blijft het systeem gegrond in het collectieve gebruik van het internet. Een site
die om wat voor reden dan ook veel gebruikt wordt zal hoog in de lijst komen. 115 Zoals
110 Bijvoorbeeld: Startpagina, “Spiritualiteit,” Startpagina, accessed January 3, 2022, https://spiritualiteit.startpagina.nl/.
111 Richard Rogers, Digital Methods (Cambridge, Massachusetts: The MIT Press, 2013), 95.
112 Stephen Ramsay, “The Hermeneutics of Screwing Around; or What You Do with a Million Books,” in Pastplay: Teaching

and Learning History with Technology, ed. Kevin Kee, Digital Humanities (University of Michigan Press, 2014), 112.
113 Google, “Google Images,” Google Images, accessed January 3, 2022, https://www.google.com/imghp?hl=en.
114 Rogers, Digital Methods, 97-99.
 115 Uiteraard komt men hier in een kip-of-het-ei verhaal terecht: retourneert Google pagina’s die populair zijn bij gebruikers of
zijn pagina’s populair bij gebruikers omdat Google ze retourneert? Het antwoord zal gedeeltelijk gezocht moeten worden in

32

Richard Rogers schrijft: kijken naar Google resultaten is kijken naar de samenleving. 116 Dit is
ook interessant voor de beschouwing van deze collectie vanuit het standpunt van de
toekomstige historica. Het belang van de algoritmes van Google in de totstandkoming van de
huidige lijst zegt veel over hoe religieuze zoekers in 2021 ook zouden zijn gekomen tot hun
vondst. Misschien vond een spirituele pelgrim een nieuw meditatiecentrum via zijn netwerk,
wellicht ontmoette een recente verhuizer zijn nieuwe kerk via kerkwijzer.nl. Maar zelfs als het
niet hun hoofdmethode was, dan nog is het onwaarschijnlijk dat deze mensen op hun plaats
van bestemming kwamen zonder ook maar één keer even snel te googelen. De gevolgen
van het feit dat deze handeling überhaupt een doodnormaal werkwoord is geworden zijn
diepgaand: het is een technologische singulariteit die stilletjes tot in elke sociale relatie is
doorgedrongen. Zodoende is het feit dat ik – grotendeels buitenstaander van religie en
spiritualiteit en dus zelf ook aangewezen op het publieke zoeksysteem – tot deze lijst en niet
een andere ben gekomen op zichzelf ook een bron over het religieuze internet van een
Nederland dat diep ingebed is in een globaal technologisch netwerk.
Al met al kan men op een zoektocht als deze niet anders dan leunen op de expertise
van verschillende soorten autoriteiten, zij het de bronnen van academici, de ‘leuke links’
pagina van de lokale tarotlegger of de zoekmachines van hegemonische,
wereldomspannende Tech-corporaties, welke allemaal weer hun eigen – vaak ongeuite of
onbeschreven – zoektocht hebben ondergaan om tot hun lijst te komen.
 4.6 Representativiteit en toeval
Stephen Ramsay haalt in zijn essay The Hermeneutics of Screwing Around het project van
literatuuronderzoeker Franco Moretti aan, die zich hard maakte om ‘the great unread’ – de
miljoenen boeken die door de eeuwen heen geen plek in het culturele geheugen hebben
weten te bemachtigen – door middel van computertechnologie te analyseren (‘distant
reading’), en zo de consensus die de literatuurwetenschap vooral met het interpreteren van
de relatief kleine ‘canon’ van de wereldliteratuur heeft opgebouwd aan de tand te voelen.
Immers, zelfs de kennis van de meest erudiete emeritus-hoogleraar is maar nietig naast de
totaliteit aan publicaties dat ooit is uitgebracht. De Library of Congress alleen al bevat 500
mensenlevens aan leesplezier (en de KB, volgens dezelfde formule, 266). 117 Het is dus
makkelijk om te blijven bij canons, syllabussen en leeslijsten in de hoop dat de specialist, of
anders de massa (of ‘de markt’), prima in staat is om het kaf van het koren te scheiden.
Maar, zo schrijft Ramsay: ‘The dark fear is that no one can really say what is
“representative,” because no one has any basis for making such a claim.’
de parameters anders dan populariteit die Google gebruikt om pagina’s te rangschikken, anders zou een klein aantal
websites (aannemende dat maar een minderheid van gebruikers verder kijkt dat het eerste paar links of zelfs de eerste
pagina van een Google-search) een dermate hoog ‘klikkapitaal’ opbouwen dat het vrijwel onmogelijk zou zijn voor nieuwe
sites om ertussen te komen. Deze situatie doet zich tot op zekere hoogte voor (zoek je filmpjes? YouTube.), maar dit lijkt
eerder een artefact van de cultureel-economische positie van deze sites – en hun middelen om constant kwaliteit en
kwantiteit te produceren – dan van de zoekalgoritmes zelf,
116 Rogers, 110.
 117 Volgens de Oud-Griekste proto-historicus Herodotus stelde Athener Solon het gemiddelde mensenleven op 26,250
dagen. De KB bezit 7 miljoen boeken. 7.000.000 / 1 boek per dag voor 26.250 dagen = 266,66666. “The Hermeneutics of
Screwing Around; or What You Do with a Million Books,” 3; KB, Nationale Bibliotheek, “Feiten En Cijfers van de KB,” KB,
Nationale Bibliotheek, accessed January 3, 2022, https://www.kb.nl/organisatie/organisatie-en-beleid/feiten-en-cijfers-vande-kb.
33

Als ‘distant reading’ het archiveren van het nationaal domein is, is ‘close reading’ van
de canon het handmatig aanleggen van een webcollectie. Dat proces kent namelijk dezelfde
angsten, want hoe weet je of een onderdeel representatief is zonder kennis van het geheel?
Dit speelt des te meer naarmate websites gelinkt zijn aan talrijkere eenheden. Van de
nationale site van de Protestantse Kerk weten we vrij zeker dat hij representatief is voor
nationale sites van de Protestante Kerk, aantal: één. Een vergelijking tussen nationale sites
van christelijke denominaties is ook nog te behappen. Problematischer is de wijkkerk.
Nederland heeft hier duizenden 118 van en er zullen dus ook duizenden sites zijn 119, genoeg
om een zondagsdienst te vullen met speciale webcollecties. Hoe kan in de selectie hiervan
de representativiteit gewaarborgd worden zonder kennis te nemen van al die duizenden
sites? Hetzelfde principe is problematisch bij het verklaren dat een type site niet is
opgenomen. Volgens filosoof Karl Popper kan een wetenschappelijke theorie nooit bevestigd
worden, zij kan enkel falsifiëring – pogingen haar te ontkrachten – steeds weer weerstaan.
 Hetzelfde geldt voor het zoeken naar websites: je kan niet met zekerheid zeggen dat een
bepaald type site niet bestaat, alleen dat je hem niet gevonden hebt. Uiteindelijk moeten we
genoegen nemen met een bewerking van wat Stephen Ramsay schrijft: “There are so many
[websites]. There is so little time. Your ethical obligation is neither to [look at] them all nor to
pretend that you have [looked at] them all, but to understand each path through the vast
[internet] as an important moment in the world’s duration.” 120

4.7 Over de datering van websites
Een laatste opmerking: wat het onderzoek verder vooral preliminair maakt is dat de
temporale dimensie grotendeels buiten beschouwing is gelaten. In andere woorden: door
gebrek aan tijd en middelen is er geen werkt gemaakt van het dateren van websites. Het
gebrek aan middelen kan best voor de voeten van de websites gegooid worden: zij geven
bijzonder weinig handvaten voor een accurate datering. De verschillende methodes die er
zijn – aanwijzingen in de broncode zoeken, indicaties van de datum van laatste bijwerking,
het natrekken van de registratiedatum in externe databases – hebben zo hun
tekortkomingen. Bovendien worden veel sites die inmiddels qua ontwerp stokoud zijn nog
steeds actief bijgehouden door hun eigenaren.
 Het is dus aanlokkelijk te zeggen dat een site die oud oogt ook in zijn geheel
representatief is voor een eerdere generatie internet-gebruikende levensbeschouwers. Tot
op zekere hoogte zal dit zo zijn, ervan uitgaande dat iemands opvattingen met de jaren
minder sterk veranderen, en dat in de digitale, postmoderne samenleving de omgang met
geloof en spiritualiteit enerzijds en het gebruik van internet anderzijds per generatie
veranderd (tot op het punt waarop de plaats van ‘de website’ wordt geüsurpeerd door ‘het
platform’). Echter, om hier werkelijk iets over te zeggen is een gefocust en gestructureerd
onderzoek nodig, met duidelijkheid over de oudheid van een site en een datering van de
verschillende bronnen en elementen daarop. Daarom vloeien hier sites uit verschillende
118 “Kerk op de Kaart” telt 3567 op 01-01-2022. “Kerk op de Kaart,” Kerk op de Kaart, accessed January 1, 2022,
https://kerkopdekaart.nl/.
119 Misschien minder, als kerken die alleen via sociale media online aanwezig zijn van dit cijfer worden afgetrokken, Of
wellicht meer, omdat één enkel kerkgebouw door meerdere gemeenschappen gebruikt kan worden.
120 Ramsay, 9.
34

jaren, wellicht onverantwoord, samen in de analyse van grote lijnen, en is er alleen her en
der een waardering op ‘gevoel’ gemaakt, wanneer een site overduidelijk oud of overduidelijk
state-of-the-art is.
35

5 Selectiemethode
In dit hoofdstuk zet ik de concrete methode uit die gebruikt is bij de selectie en classificering
van websites, geef ik een overzicht van de gebruikte categorisaties en hun nut, en zeg ik kort
wat over wat uit de selectie ontbreekt.
 5.1 De zoekmethode verder uitgelicht
Voor het zoeken naar websites is volop gebruik gemaakt van Google. Diens zoekmachine
maakt standaard gebruik van gepersonaliseerde zoekresultaten gebaseerd op eerdere
geschiedenis; zowel de zoekgeschiedenis van een account als lokale geschiedenis in de
form van cookies. Om deze ‘feature’ te ontlopen is steeds gezocht via óf ‘incognito mode’ (de
browsermodus die geen cookies opslaat of laadt en dus altijd een uitgelogde browserervaring
levert), óf van een geautomatiseerde browser die altijd als koekjesloze tabula rasa begint.
Qua gebruikte zoektermen is het gros namen van stromingen, denominaties, kerken,
gemeenschappen, religieuze concepten en algemene termen (bv. ‘hindoe webshop’).
Noemenswaardig is ook hoe er naar migrantengemeenschappen is gezocht. Voor landen
waarvan het vermoeden bestond dat er zich in Nederland een diaspora bevindt is een
algemene zoekterm zoals ‘Thai temple Netherlands’ via Google Translate vertaald naar de
taal van de desbetreffende etniciteit of nationaliteit. In sommige gevallen heeft dit inderdaad
sites opgeleverd die zich aan zoekopdrachten in de Nederlandse taal onttrokken.
Zoals gezegd is daarnaast gebruik gemaakt van de sneeuwbalmethode, dat wil
zeggen, van een website doorspitten naar andere, gelinkte websites, en op die sites ook
weer zoeken naar verdere hyperlinks, ad infinitum. Sommige websites hebben een speciale
pagina waarin ze aanbevolen links samenbrengen, hetgeen het makkelijk maakt de bal aan
het rollen te brengen. In andere gevallen zijn links beter verborgen, zoals in de teksten van
artikelen. In sommige gevallen is gebruikt gemaakt van een zelfgemaakte, geautomatiseerde
‘link-crawler’, hoewel deze vanwege de variabele structuur van sites niet erg betrouwbaar
was: hij had de neiging vast te lopen bij zaken als non-traditioneel hyperlinkgebruik zoals
kalenders en uitgebreide archieven.
 5.2

Categorisatie

Voor het beschrijven en categoriseren van de sites – de metadata – is een gedeeltelijk
getrapte datastructuur gebruikt:
1. Archived in WCT
Of een website al eerder gearchiveerd is door de KB.
2. Name
De zelf-gerapporteerde naam van een website, zoals bijvoorbeeld weergeven
boven aan de homepage of in een logo. Een ondertitel wordt aangegeven met
ronde haakjes: ( ) en een alternatieve titel met vierkantje: [ ]. Namen in
meerdere talen zijn onderscheiden met een “=”.
36

3. URL

4. Online

De link van de homepage van de site (of in zeldzame gevallen een paginalink
als alleen een gedeelte opgenomen wordt).
Of een website ten tijde van het bekijken levend en wel is, en dus niet offline,
overgenomen door een andere eigenaar (vaak reclame) of weer te koop gezet
door het hostingbedrijf.
5. Access date
De datum waarop de site (voor het eerst) is bekeken.
6. Language(s)
De talen waarin de site wordt aangeboden, tenzij het een Nederlandse
subpagina van een internationale, in veel talen beschikbare site betreft.
7. Slogan
De slogan of aandachtstrekkende tekst die een site op de voorpagina gebruikt.
Kan ook een citaat of tekst uit ene heilig schrift zijn.
8. Description
Summiere beschrijving van een site, de eigenaar, het doel en opvallende
karakteristieken.
9. Location
De zelf-gerapporteerde locatie van ‘de site’. In het geval van een kerk,
gemeenschap of bedrijf is dit vaak het kerkgebouw, hoewel sommige kleine
gemeenschappen die geen eigen gebouw bezitten soms een ander
contactadres hebben. In het geval van websites zonder expliciete fysieke
aanwezigheid is dit soms het woonadres van een eigenaar.
10. Province
De provincie waarin de locatie ligt. Ibidem als bovenstaande.
11. Email address
Het meest zichtbare dan wel eerstgenoemde email-adres op een site.
 12. Include in collection
Of een site expliciet in de collectie wordt opgenomen, en dus wordt beschreven
en gearchiveerd, of enkel een link in de lijst blijft.
13. Reason for selection
De reden voor de selectie.
14. C1: Metatype
15. C2: Stroming
16. C3: Vertegenwoordigers of eigenaars
17. C4: Doelen
18. C5: Functionaliteit
19. Social media
Welke sociale mediakanalen een site tevens onderhoudt. Aangezien sociale
media niet wordt/kan geworden gearchiveerd door de KB geeft dit enige
indicatie van de verdeling of verlegging van aandacht en energie naar accounts
op de grote platformen. Hier is alleen gekeken naar de logo’s of links die een
site zelf insluit; de werking ervan is niet getest (met enkele uitzondering in het
37

geval van prefab site templates, zoals die van Wordpress, die automatisch
sociale medialogo’s plaatst).
In kolom 13 tot en met 17 wordt de gedetailleerde beschrijving een website vormgegeven in
een gelaagde categorisatie (zie de Appendix voor de complete categorisatie). Ten eerste
gelaagd in de zin dat de volgorde van de kolommen een steeds scherpere focus aanduidt:
van een zeer generale indeling tot de specifieke mogelijkheden die een gebruiker op een site
heeft. Gelaagd ten tweede omdat de categorieën in sommige gevallen ‘nested’ zijn.
Bijvoorbeeld: ‘Evangelisme’ behoort tot ‘Protestantisme’, welke behoort tot ‘Christendom’,
welke weer valt onder ‘Wereldreligies’.
Categorie 1: ‘Metatype’, is gebruikt om een zeer algemene driedeling te maken:
‘Religieus’ voor sites die gelieerd zijn aan gedefinieerde, (semi-)geïnstitutionaliseerde
stromingen; ‘Spiritueel’ voor websites die de esoterische, parallelle stroom van
gedecentraliseerde spirituele uitingen – enkele jaren geleden door buitenstaanders nog vaak
aangeduid als ‘New Age’ – representeert, en ‘Seculier’ voor sites die a- of antireligieus zijn of
voormalig religieus erfgoed seculier uitbuiten (zoals websites van verweesde kerken die nu
verhuurd worden, of kloosters die nu musea zijn).
 Categorie 2: ‘Stroming’ probeert de algemene stroming waartoe een website behoort
te benoemen. In sommige gevallen is dit gemakkelijk dan in andere: vooral spiritualiteit of
‘New Age’ schuwen het binnentreden van een levensbeschouwelijk hokje. In dit geval is
gecategoriseerd aan de hand van spirituele onderwerpen of handelingen (astrologie,
paragnostiek, chakra’s & energieën, reiki, tarot, etc.). De term ‘New Age’ is uitsluitend
gebruikt voor (vaak oudere) sites die niet alleen het eclecticisme van het fenomeen
belichamen maar ook daadwerkelijk het naamgevende ‘nieuwe tijdperk’ als onderwerp
hebben. Daarnaast zijn: a) bewegingen die onverschillig of afzettend zijn tegenover een
hogere of diepere realiteit gecategoriseerd als ‘Non-theisme’ b) enkele nieuwe en
afgebakende maar moeilijk te categoriseren stromingen weergegeven onder ‘Nieuwe of
afgeleide bewegingen’, en c) stromingen die zichzelf presenteren als een heropleving van
pre-christelijke godsdiensten samengevoegd als ‘Reconstructionistische bewegingen’.
Categorie 3: ‘Vertegenwoordigers’ probeert wat te zeggen over de types
gemeenschappen, organisaties of personen die verantwoordelijk zijn voor de sites. De
categorieën geven weer of een site gelieerd is aan een daadwerkelijk religie-beoefenende
gemeenschap (bv. een kerk), een religieus-gebonden organisatie met een bepaald doel (bv.
zending), een (commercieel) bedrijf of ZZP’er, een non-commercieel geïnteresseerd individu
(bv. een blogger of onderzoeker). Of wellicht is het niet te achterhalen wie er verantwoordelijk
is voor een site.
 Categorie 4: ‘Doelen’ geeft weer met wat de doelen zijn die de beheerders willen
bereiken met hun site, direct via de site of door online een bepaalde mogelijkheid te
communiceren. Sites kunnen gebruikt worden om verschillende soorten informatie of opinies
te verspreiden, om dialogen tussen religies te bevorderen, om producten te verkopen of om
lezers te interesseren voor diensten, opleidingen of workshops die ‘fysiek’ aangeboden
worden. Is deze kolom is het een groot goed een zekere abstractie te behouden, omdat de
diensten en doelen van gemeenschappen en bedrijven haast eindeloos zijn. Bijvoorbeeld:

38

onder ‘gemeenschapsondersteuning’ in een christelijk kader kan je dingen rekenen als de
(online) dienst, de doop, de biecht, het pastoraat, trouwen & scheiden, allerlei andere
registraties, het bekend maken van evenementenagenda’s, roosters, nieuwe kerkleden, et
cetera. Dit soort zaken zijn te verwachten bij een kerkgemeenschap. Het is dan ook het
interessants om de grote lijnen of juist de afwijkingen vast te leggen.
Ten slotte, categorie 5: ‘Functionaliteit’. Met functionaliteit worden de methodes
aangeduid die de site in de breedste zin gebruikt om haar doelen te verwezenlijken.
Bijvoorbeeld: gebruikt een site een agenda, een nieuwspagina of een nieuwsbrief? Plaatst hij
video’s of podcasts (misschien wel opgenomen kerkdiensten)? Maakt het pdf’s beschikbaar
voor download? Laat het reacties toe op artikelen? Deze kolom kijkt ook naar hoe een site
(en in het verlengde een organisatie) zich bekostigt, bijvoorbeeld via donaties, vrijwilligers,
een webshop of overheidsgeld vanwege een ANBI (Algemeen Nut Beogende Instelling)
status, en hoe het de werving van nieuwe leden organiseert.
 5.3 Overzicht van de collectie in getallen
De volledige dataset beslaat in totaal 1048 links. 656 hiervan zijn uiteindelijk geselecteerd om
op te nemen in de webcollectie; deze websites worden dus indien mogelijk gearchiveerd (107
zijn al eerder door de KB gearchiveerd), en voor hen is gedetailleerde metadata verzameld.
De overgrote meerderheid – 829 – van de 1048 sites bezitten het .nl top level domain.
.com (92), .org (78), .net (18), .nu (8) en .eu (8) zijn kleine minderheden, hoewel domeinen
als .tv, .frl, .blog en .amsterdam en wat Scandinavische extensies de echte buitenliggers zijn.
 De echte veelzijdigheid van de sites blijkt echter pas uit de metadata.  Het aantal stromingen, weergegeven door C2: Stroming komt uit op het volgende (zonder onderscheid in categorie en subcategorie): • • • • • • • • • • • Wereldreligies: 497 Christendom: 348 Protestantisme: 143 Spiritualiteit: 106 Islam: 70 Rooms-katholicisme: 56 Evangelisten: 55 Reconstructionistisc he bewegingen: 46 Neo-paganisme: 45 Nieuwe of afgeleide bewegingen: 40 Jodendom: 40 • • • • • • • • Boeddhisme: 40 Hindoeïsme: 33 Paranormaliteit: 29 Chakra’s, aura’s en energieën: 24 Oosters-Orthodox: 22 Mystiek en pantheïsme: 22 Mediums & paranogsten: 20 Wicca en hekserij: 17 39 • • • • • • • • • • Gereformeerde kerken: 16 Reiki & handoplegging: 15 Soefisme: 15 Heidendom: 15 Pinksterbeweging: 14 Tarot: 14 Non-theïsme: 14 Soenni: 13 New Age: 13 Engelen: 13 • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Secundaire traditionele stromingen: 12 Inheemse ‘volksreligies’: 11 Gidsen en lichtwezens: 10 Astrologie: 10 Sji’a: 9 Oriëntaals-orthodoxe kerken: 9 Zen: 8 Geesten en verschijningen: 7 Daoïsme: 7 Modern sjamanisme: 7 Vajrayana: 7 Reïncarnatie: 7 Hervormde kerken: 7 Kabbalahla: 6 Druïden: 6 Messiasbelijdende joden: 6 Joodschristenen: 6 Vrijzinnigheid: 6 Liberaal of progressief jodendom: 5 Antroposofie: 5 Theravada: 5 Jezuïsme: 5 Russisch-Orthodox: 5 Osho: 5 Atheïsme: 4 Baháʼí: 4 Orthodox jodendom: 4 Vrijmetselarij: 4 • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Grieks-Byzantijnse: 4 Servisch-Orthodox: 4 Oud-katholicisme: 4 Zevendedagsadventi sten: 3 Ahmadiyya: 3 Baptisten: 3 Traditioneel sjamanisme: 3 RoemeensOrthodox: 3 ChristenAnarchisten: 3 Mormonen: 3 Parodistische stromingen: 3 Pantheïsme: 3 Jehova’s getuigen: 3 Theosofie: 3 Methodisten: 3 Rozenkruizers: 3 Anglicanisme: 2 Apostolisch Genootschap: 2 ArmeensApostolische Kerk: 2 Brahma Kumaris Kumaris: 2 Alawieten: 2 Pastafarianisme: 2 Doopsgezinden Mennonieten: 2 Eritrees-Orthodoxe Kerk: 2 Hare-Krishna: 2 Pure Land: 2 Satanisme: 2 De enumeratie van de verschillende talen is als volgt: 40 • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Koptisch-Orthodoxe Kerk: 2 Mahayana: 2 Oosters-Katholiek: 2 Syrisch-Orthodoxe Kerk van Antiochië: 2 Masorti-jodendom: 2 Remonstranten (Arminianen): 2 Scientology: 2 Shinto: 2 Sikhisme: 2 Otherkin: 2 Adidam: 1 Unitaristen (Broeders in Christus): 1 Bulgaars-Orthodox: 1 EthiopischOrthodoxe Kerk: 1 Evangelische Broedergemeente (Moraven): 1 Falun Gong: 1 Georgisch-Orthodox: 1 Hellenisme: 1 Reconstructionistisc h jodendom: 1 Thelema: 1 Quakers: 1 Rastafari: 1 Jainisme: 1 Animisme: 1 Syrisch-Katholieke Kerk: 1 Vrij-katholicisme: 1 • • • • • • • • • • • • • Nederlands: 611 Engels: 119 Duits: 19 Arabisch: 12 Frans: 10 Spaans: 6 Turks: 6 Farsi: 5 Hebreeuws: 5 Roemeens: 4 Servisch: 4 Amhaars: 3 Chinees: 3 • • • • • • • • • • • • • Koreaans: 3 Russisch: 3 Syrisch: 3 Armeens: 2 Grieks: 2 Hindi: 2 Hongaars: 2 Italiaans: 2 Japans: 2 Koerdisch: 2 Pools: 2 Tamil: 2 Thais: 2 • • • • • • • • • • • Tigrinya: 2 Ambonees: 1 Deens: 1 Fins: 1 Fries: 1 Indonesisch: 1 Kroatisch: 1 Noors: 1 Urdu: 1 Vietnamees: 1 Zweeds: 1 5.4 Wat buiten de collectie valt Hoewel de definitie van ‘religie en levensbeschouwing’ met opzet diffuus is gelaten, zijn er een aantal dingen die expliciet uit de collectie zijn buitengesloten. Ten tweede zijn van oorsprong religieuze praktijken die inmiddels compleet van deze ‘roots’
ontdaan zijn ook uitgesloten. Een goed voorbeeld is yoga. Er zijn een paar sites gevonden
die de meer oorspronkelijke, devotionele yoga van de hindoes bedrijven, maar wat in door
lycra bevolkte yogastudio’s gebeurt staat hier ver van af. In het verlengde hiervan worden
ook websites die zich richten op in religieuze tradities gebruikte voorwerpen, maar waar
explicatie van die religiositeit ontbreekt, niet gearchiveerd. Denk hier aan wierrook of
kristallen. Tenslotte: aliens. Hoewel geloof in buitenaardse wezens zeker parallellen heeft
met religie en spiritualiteit, valt het door de focus op fysieke, wereldse objecten in zowel
breedte als diepte buiten wat hier als religieus of levensbeschouwelijk wordt gezien.
Daarnaast hevelt UFO-overtuiging in z’n geheel net te ver naar de sfeer van de
complottheorieën, die in de Maatschappijkritische webcollectie al genoeg aandacht hebben
gekregen.
 Het is ook interessant kort wat te zeggen over waar wel naar is gezocht, maar wat niet
is gevonden. Eén van de dingen die je in een ‘religie op het internet’ collectie zou verwachten
zijn internetkerken: kerken die het aardse bestaan zijn ontstegen en nu alleen nog preken op
het wereldwijde web. Verschillende artikelen bevestigen dat deze ooit hebben bestaan. 121
Maar helaas, ze lijken inmiddels allemaal offline. Speculatief lijkt het toch dat religie (in ieder
geval de traditionele vorm van de kerk) enkel goed online gedijt als wederhelft van een
godsdienst van vlees en bloed. Daarnaast zijn er enkele landen waarvan aan de hand van
121 http://www.kerkzoeker.nl/internetkerken.html, https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/1085386/pkn-in-utrecht-opent-internetkerk

41

een migrantengemeenschap ook een religieuze aanwezigheid te verwachten viel, maar
waarvan niets gevonden is (Centraal-Aziatische landen, Bangladesh, Maleisië). Enkele
gemeenschappen die wel bestaan, hebben niet langer een site (Filipijnen, Vietnamezen 122),
of lijken nooit een site te hebben gehad (hooguit social media), zoals Bosnische
moskeeën 123, de Eritrees-Orthodoxe Kerk 124, de Kaapverdische katholieke parochie 125, de
Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk 126 en de Tamil katholieke gemeenschap. 127 Andere lijken
een eigen culturele niche te hebben binnen voor de rest algemene gemeenschappen,
bijvoorbeeld islamitische en christelijke Somaliërs 128. Een ander voorbeeld is de
Spaanssprekende ‘branche’ van de katholieke parochie van Amsterdam. 129

122 http://www.rkdiaconie.nl/index2.asp?pid=5&aid=142&id=0&cid=&lIntType=4&action=

123 https://moskeewijzer.nl/moskee/islamitisch-cultureel-centrum-bosnie-en-herzegovina/
124 https://www.gebiedsgids.nl/node/98585

125 https://www.facebook.com/migrantenparochie/
126 https://nl-nl.facebook.com/UGCC.ORG/
127 Handboek Religie in Nederland, 179.
 128 http://www.almukaram.nl/

129 https://www.nicolaas-parochie.nl/nicolaas/enes/hispanohablante/

1

6 Onderzoeksresultaat
In dit hoofdstuk wordt het resultaat van het explorerende collectieonderzoek beschreven. De
hier beschreven indrukken zijn puur tot stand gekomen via de selectie van 656 sites; alles
wat verder in de KB-collectie aan levensbeschouwelijk materiaal is opgenomen speelt hier
dus geen rol in. Omdat deze selectie een zeer breed aantal stromingen bevat, is een selectie
onontkoombaar. Daarom worden er eerst wat algemene aspecten van de digitale religie
genoemd, daarna met diepgang naar de verschillende christelijke gemeenschappen
gekeken, en worden ten slotte het jodendom, de islam, hindoeïsme, boeddhisme en de
spiritualiteit aangehaald. Ter herhaling: drie vragen zijn gesteld als leidraad. Ten eerste, hoe
maakt een site gebruik van de capaciteiten en functionaliteiten van het internet om zijn doel
te bereiken? Ten tweede: hoe presenteert een persoon, gemeenschap of organisatie zichzelf
– en in het verlengde de religie of levensbeschouwing in kwestie – via de multimediale ‘taal’
van het internet? Ten derde: kunnen er patronen ontdekt worden op de websites die tot een
bepaalde levensbeschouwelijke (sub-)stroming behoren? Ten slotte zal nog wat gezegd
worden over het gebruik van de website als bron. Waar moet de historicus of sociale
wetenschapper rekening mee houden als zij een site gebruiken voor onderzoek naar
religieuze gemeenschappen of fenomenen, en welke aanwijzingen kan zij gebruiken om de
relatie tussen digitale en analoge wereld bloot te leggen?

6.1 Algemeen: religie en de laatmoderne samenleving
Voordat de kernmerken van de individuele stromingen onder de loep genomen worden, is het
waardevol om eerst wat algemeenheden te noemen. Althans, algemeenheden die
algemeenheden zijn omdat ze voortkomen uit de cultuur en economie van het laat-20ste en
21ste -eeuwse Nederland; manieren van spreken en beeldgeven die uit de bron van de
liberale, geïndividualiseerde en levensbeschouwelijk zoekende doch versplinterde
samenleving omhoog borrelen.
 Bijvoorbeeld: ‘religie’ roept niet per definitie beelden op van een open, inclusieve,
liberale houding. Toch komt zulke taal relatief vaak voor op een breed scala aan sites; niet
alleen op sites over spiritualiteit en nieuwe religies waar men het zou verwachten, maar juist
ook op christelijke, joodse, boeddhistische en zelfs islamitische sites. Deze sites
benadrukken dat iedereen welkom is in de gemeenschap, waarbinnen voor discriminatie op
basis van geslacht, huidskleur of geaardheid geen plaats is. De delen van de respectievelijke
religieuze tradities en geschriften die zeer zeker wel discriminerend zijn worden dus stilletjes
vervangen door een moderne, liberale kijk op identiteit en moraliteit. Zo wordt openstelling
voor LHBT+-leden her en der expliciet gemaakt om in één oogopslag de mate van
moderniteit en openheid te laten zien. 130
Wel moet er direct gezegd worden dat men deze attitude het sterkst treft in
gemeenschappen die specifiek met het doel van liberalisering van de traditie zijn opgericht:
christelijke vrijzinnigen, liberale joden, westerse boeddhisten en op interculturele dialoog
130 https://boeddhisme.nl/over-de-bun/

2

gerichte moslims. De mandirs en moskeeën in de collectie zijn tevreden met hun eigen leden
en doen niet veel moeite om een zo divers mogelijk publiek te trekken.
 Paradoxaal genoeg gaat de ‘verwerping’ van traditie vaak samen met de
herwaardering ervan. Juist de religieuze sites die het dogmatische leven van weleer het
hardst afwijzen rapporteren vaak openlijk over de problematiek van het bevrijde heden: het
verlies van levensbetekenis en connectie, overvloedige consumptie en de aftakeling van de
niet-menselijke natuur. Het aanstippen van deze thema’s in artikelen en blogs verankeren het
nut van een bepaalde oudere levensbeschouwelijke zienswijze weer in het heden. Een
terugkeer van de deze wijsheid – zei het christelijke liefde, oosterse mystiek of paganistische
harmonie met natuur – zouden ons kunnen helpen al die verschillende breuken weer te
helen. Eén thema dat dan ook vaak te vinden is in de collectie is de ‘zoektocht naar
antwoorden.’ 131 Een religieus wereldbeeld wordt steeds minder met de paplepel ingegoten,
en zo wel dan moet deze standhouden tegen decennia aan aanvallen uit de seculiere
samenleving. Als het individu toch verlangt naar ‘het grotere plaatje’ zal hij een individuele
zoektocht moeten maken langs de religieuze tradities, die nu elk hun eigen opslagplaats vol
oude wijsheid hebben, waarin de antwoorden te vinden zijn.
 De lastige verhouding met erfgoed en traditie komt ook naar voren op de sites van
kerken en synagogen die hun religieuze gemeenschap overleefd hebben, en nu als seculiere
(culturele) stichting uitgebaat worden. 132 Hoewel sommige van zulke kerken op een meer
standaard commerciële manier worden hergebruikt, 133 blijkt uit de geseculariseerde kerken in
deze collectie dat er grote moeite wordt gedaan om de nieuwe bestemming van de kerken in
lijn te houden met hun oorspronkelijke geest. Klassieke concerten, kunstexposities, lezingen
over geschiedenis: de nieuwe eigenaren proberen de kerk als centrum van cultureel-morele
opvoeding en verbinding te laten doorleven. Het Museum Catharijneconvent Utrecht, een
ander voorbeeld van een traditioneel instituut in zwaar weer, heeft zich vergelijkbaar
toegelegd op het tentoonstellen en zo zichtbaar houden van het christelijke erfgoed van
Nederland. 134
Een geseculariseerd religieus gebouw is ondubbelzinnig onderdeel van de economie.
 Maar ook religie die wel religie blijft is in de hedendaagse samenleving aan economisering
onderhevig. Het wordt uit de modernere sites duidelijk dat religieuze gemeenschappen en
instanties niet kunnen ontsnappen aan de werking van de markt, en in bijzonder de online
‘aandachtseconomie’. Zo doen zij nu ook aan ‘branding’, door een herkenbaar logo en
grafische identiteit in te zetten op hun sites. Om in de arena van het internet te kunnen
concurreren met producten en entertainment als bron van betekenis moet religie qua
uitstraling en beeldtaal ook modern blijven, met als gevolg dat een millennia oud instituut als
de Rooms-Katholieke Kerk nu ook een minimalistisch logo heeft. 135
Alle religieuze gemeenschappen construeren hun identiteit in verhouding tot elkaar,
maar de onevenredig verdeelde effecten van de individualisering maken dat de manier
waarop dat gebeurt nogal verschilt. Daar waar de kleinere, orthodoxe of etnische kerken een
131 https://hindoedharma.nl/

132 Bijvoorbeeld; https://dijksynagoge.nl/; https://www.martinikerk.nl; https://www.nieuwekerk.nl

133 https://erfgoedstem.nl/van-de-kerk-naar-de-kroeg-transformatie-veelbesproken-kerk-weesp-nu-in-boekvorm/
134 https://www.catharijneconvent.nl/de-organisatie/missie-en-visie/
135 https://www.rkkerk.nl/

3

ledenbestand behouden via de restanten van ‘familiereligie’ of door immigratie, moeten de
denominaties in het middenveld actiever met elkaar concurreren. Het zijn dan ook deze
gemeenschappen die volop gebruik maken van ‘branding’, hun belijdenis weten te marketen,
en zich presenteren als onderscheidend van andere stromingen, zonder daarbij al te ver af te
wijken van de norm. Een goed voorbeeld hiervan is de website de Remonstranten. 136 De
slogan onder hun logo luidt: ‘geloof begint bij jou.’ En een poster op de site combineert een
close-up shot van een vrouw met de tekst: ‘Mijn God laat me zelf denken.’137 De
Remonstranten springen met overgave in de individuele dynamiek, en positioneren zichzelf
als tegenovergestelde van dogmatische religie; een soort religie die in werkelijkheid nog
maar een minderheid van het landschap bevolkt, en zeker onder de belangrijkste
‘concurrenten’ van de Remonstranten al lang niet meer in zwang is.
 Een ander goed voorbeeld van economisering is de hegemonie van de cursus en de
opleiding. De contemporaine arbeidsmarkt eist een diploma als entreebewijs en daarna een
doorgaande zelfactualisatie door middel van bijscholing. Dit soort geïnstitutionaliseerd leren
is van groot belang in de belevingswereld van de Nederlander, en om die reden lijkt het dat,
ondanks dat de vele nieuwe of religieuze en spirituele bewegingen wars zijn van alles wat
reikt naar bureaucratie en institutie, er weinig andere keus is dan het organiseren van de
overdracht van levensbeschouwelijke kennis via dezelfde infrastructuur. Het committeren aan
ontplooiing in traditionele setting – bijvoorbeeld een klooster of commune – is de gemiddelde
Nederlander vreemd. Resultaat: meditatiecursussen na het werk, of anachronismen als de
‘opleiding’ tot druïde, sjamanisme of heks. 138 Het zijn ‘kapingen’ van de dominante carrièrestructuur voor alternatieve levensinvulling. Hetzelfde geldt voor de wildgroei aan spirituele
counseling. Het frequenteren van een spirituele leermeester zonder monetaire wederdienst
zou op z’n minst verdacht zijn. Als meester en leerling elkaar echter via de markt vinden, als
counselor en cliënt, is de relatie voor de buitenwereld gelegitimeerd.
 Dit is een goed moment om wat te zeggen over de geëxplodeerde rol van het individu
in het religieuze landschap. Het individu als centrum van besluitvorming is van groot belang
voor bijna alle vormen van religie. Maar de vorm waarin dit gegeven dubbel naar voren komt,
is de nieuwe ‘klasse’ van individuen die hun geloof, hun spirituele interpretatie of hun
theologie online verkondigen of zelfs verhandelen, actief en onafhankelijk (hoewel niet per se
onverbonden met) een groter collectief of instituut. De laagdrempeligheid van het internet en
de computer als gereedschap en medium om eigen werk de publieke sfeer in te slingeren,
gecombineerd met het onvermogen van instituten om mensen hiervan te weerhouden, heeft
tot een proliferatie van blogs en proto-blogs, hobbyistisch onderhouden informatiesites,
veredelde persoonlijke CV’s en archieven geleid. De collectie bezit sites van een bisschop 139,
een opperrabbijn 140, pastoors, 141, predikant 142, (amateur)theologen 143, historici 144 en
136 www.remonstranten.nl

137 https://www.remonstranten.nl/word-vriend/

138 https://www.druiderij.nl/opleiding/beschrijving-opleiding/, http://www.heksenopleiding.nl/,

http://www.shamaniccentre.org/actpagina.php?id=30058
139 https://www.arsacal.nl
140 https://opperrabbijn.blogspot.com/
141 https://www.internetpastoor.nl/
142 http://holtslag.org
143 https://mariangeurtsen.nl; https://www.jcplooy.nl/
144 https://www.gerritveldman.nl

4

onderzoekers. 145 En, natuurlijk, de ogenschijnlijk eindeloze stroom aan zichzelf online
aanprijzende ZZP’ers.
 Bij het lezen van de ‘over mij’ pagina’s van zulke individuen valt iets op: het belang
van de autobiografie. Neem het geval van de (spirituele) counselors en therapeuten. In de
nieuwe religieuze cultuur is het spirituele pad vaak een individuele aangelegenheid: iedereen
ondergaat zijn eigen zoektocht. Echter, wil de zoeker promoveren tot raadgever, dan krijgt
het bewandelde pad economische waarde: de spirituele inzichten en afgeronde cursussen
worden bullet-points op een CV (ja, één site gebruikt letterlijk de term ‘Spirituele CV’146). Keer
op keer vindt een ZZP’er het belangrijk om de consistentie van diens verleden te
communiceren aan mogelijke klanten: ‘als klein meisje was ik al bezig met spiritualiteit,’ ‘als
sinds mijn jeugd ben ik…’ 147 Blijkbaar is het hebben van een adequaat levensverhaal een
verzekering voor zelf en andere dat het hier om authentieke en betrouwbare spiritualiteit
gaat. Deze typering klinkt wellicht te cynisch, maar is de verweving van religie, geld, werk en
identiteit niet vele malen ouder als Methusalem?

6.2 Christendom: het religieuze landschap in het klein
Het is goed nu eerst stil te staan bij het christendom, omdat deze stroming als een
microkosmos is voor religieuze stromingen op het web in het algemeen. Het christelijke
spectrum – van het meest gemoderniseerd en vrijzinnig naar het meest orthodox en
afgeschermd – bevat een breed scala aan online zelfpresentaties en inzettingen van de
mogelijkheden van het web, en om deze reden levert het handzaam vergelijksmateriaal voor
de andere stromingen.
 Het geloof in Jezus’ verlossing van de mens, het axiomatische fundament voor geloof
in de Lage Landen sinds de ‘heidense’ goden werden verdreven (hoewel die inmiddels wel
aan een kleine reconquista werken), is voor iets minder dan de helft van het land nog steeds
de geloofsvorm waarmee men zich het meeste verbonden voelt. Binnen deze groep heeft,
zoals gezegd, post-/laat-moderniteit net zo goed een intensivering van aanpassing,
heruitvinding, vernieuwing en conservatisme teweeggebracht. Hoewel Nederland altijd ruimte
heeft gehad voor parallelle geloofsgemeenschappen, lijkt het christendom nu toch wel erg
versplinterd. Waar de ene helft van Nederland zonder kerk leeft, navigeert de andere een
landschap van kerkproliferatie, te breed om werkelijk in detail te behandelen. Naast de vele
Nederlandse kerken zijn er gemeenschappen met als voedertaal het Duits, Frans Spaans,
Pools, Hongaars, Deens, Noors, Zweeds, Fins, Chinees, Japans, Koreaans, Farsi en
Amhaars. Er zijn de verschillende Oosters-Orthodoxe Kerken, Oriëntaals-orthodoxe kerken,
enkele Oosters-Katholieke kerken en de zogenaamde ‘Kerken van het Oosten’. En uiteraard
hebben andere religieuze instituten het internet ook gevonden: diaconieën 148, seminaries 149,

145 http://www.gwn57.nl

146 https://www.sunstarfree.nl/index.php?requestpage=cv.php&lang=dutch

147 https://www.petrabaas.nl, https://reincarnatietherapie.com/even-voorstellen/, https://www.ruimtevoorzijn.com/de-trainers,
https://www.christanagtegaal.nl/over, https://atlasreiki.nl/over/
148 http://www.rkdiaconie.nl/; https://www.diaconie.org/
149 https://www.willibrordseminarie.nl/

5

theologische scholen 150 en kloosters. 151 Zending is of blijft een groot fenomenen, zij het
evangelisatie in eigen land 152, of in de verschillende uithoeken van de wereld: Afrika 153, het
Midden-Oosten 154 en Azië. 155 En naast de traditionele instituten zijn er natuurlijk veel meer
soorten organisaties die nu hun woord of dienst via het internet verspreiden. Stichtingen,
evenementen, verenigingen en fondsen met uiteenlopende thema’s als
leiderschapstraining 156, jongerenwerk 157, opvoeding 158 en priesteropleiding. 159 Er zijn
databases die het verkeer door het christelijke landschap faciliteren, zoals sites die een
interactieve kaart van kerken onderhouden. 160 Of groepen bedevaarders die hun eigen route
plannen. 161 En uiteraard zijn er de online magazines uit alle uithoeken van het
christendom. 162
Maar onder de aanblik van diversiteit vindt men ook gelijkenis. De mogelijkheid van
het opsplitsen in kleinere en kleinere kerkelijke werelden is het voor de hand liggende gevolg
van pluralisme, de individualisering en de neoliberalisering van de kerk. Echter, uit de
bekeken sites blijkt dat de kerken ook sterke overeenkomsten vertonen. Wijdverbreid is
vooral de beroeping op waarden als openheid, verbinding en acceptatie. 163 ‘Leven in
gemeenschap. De enkeling waarderen’ is een zin van de Evangelische Broedergemeente die
kernachtig samenvat hoe de sterkst gemoderniseerde stromingen zich online presenteren.  De traditionele en ‘historische’ manier om engagement met de wereld te laten zien is
natuurlijk liefdadigheid. 165 Maar veel kerken laten zich meer toegespitst uit over hun
standpunt tot maatschappelijke thema’s. Soms wordt een algemene diagnose van de
moderne anomie gemaakt, en de kerkgemeenschap gepresenteerd als medicijn. ‘In een
wereld van crisis, waarin duizenden hun vertrouwen in systemen en overheden verloren
hebben, […] waar veel mensen alleen aan zichzelf lijken te denken, zijn wij dienstbaar,’
150 https://www.bonifatiusinstituut.nl

151 https://www.sspsap-motherhouse.nl
152 https://evangelie-moslims.nl/

153 https://camazending.nl/, https://www.jurgenenkatja.nl/; https://no-choice.nl/
154 https://hrtlink.nl/

155 https://omf.org/nederland/
156 https://www.opwekking.nl
157 https://pauldegruyter.nl

158 https://www.opgroeisymposium.nl
159 https://sonnius.nl

160 https://www.kerkplazanederland.nl
161 https://lourdes-groep.nl

162 https://www.eo.nl/; https://igniswebmagazine.nl; https://lazarus.eo.nl/; https://www.nieuwlevenonline.nl

163 https://www.vrijzinnig.nl/informatie/over-de-vvp.html, https://www.apgen.nl/, https://www.doopsgezind.nl/
164 https://nederland.ebg.nl/ebg/visie
165 https://paxchristi.frl/

6

stellen de Zevendedagsadventisten. 166 Andere kerken schromen niet om zichzelf aan te
duiden als ‘multicultureel’ 167 of te benadrukken dat de gemeenschap openstaat voor jong en
oud, arm en rijk. 168 Zelfs een enkele meer orthodoxe kerk stelt zich op deze manier open, in
ieder geval op papier. 169 Extra interessant is het als kerken zich expliciet openstellen voor
homo- of biseksuelen; toch het soort mens dat eeuwenlang door de kerk werd verguisd. Er
zijn zelfs aparte organisaties die de acceptatie van andersgeaarden bevechten 170 (zoals een
verband van homoseksuele pastores 171). Sommige kerken hebben daarnaast een pagina
waar ze de veiligheid van hun kerk benadrukken, en maken speciaal melding van hun
afkeuring van (seksueel) misbruik en/of linken naar een vooropgezet punt waar zulk misbruik
gemeld kan worden. 172 Uiteraard zijn er ook genoeg kerken – vaak de kleinere, op de eigen
achterban gerichte kerken – die maar weinig aan publieke declaraties over mens en
maatschappij doen. 173 Soms ligt de nadruk meer op de lange geschiedenis van de kerk dan
op het heden. 174
Aan het andere uiterste van het spectrum vinden we de orthodoxe kerken, die voor
hun ledenbestand niet vissen in dezelfde vijver als de middenvelders. Op deze websites
staat het geloof zelf in de spotlights, en wordt het oordeel over de stand van de samenleving
achterwege gelaten. 175 Zo heeft de hoofdsite van de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt niet
minder dan acht webpagina’s over het geloof, de bijbel en de gereformeerde identiteit, maar
enkel één summiere paragraaf over ‘kerk en maatschappij.’ 176 Sommige kerken zijn echter
wat moeilijker te categoriseren.  Het meest subtiel zijn de sterk geïnternationaliseerde,
zendingsgerichte kerken als de Jehova’s Getuigen 177 en de Mormonen 178, die beide een
zorgvuldig ingerichte site onderhouden. Zo doen de Jehova’s geen directe uitspraken over de
samenleving, maar plaatsen ze wel artikelen met titels als ‘Kan de Bijbel je helpen om te
stoppen met drugs?’179
Wat betreft het daadwerkelijk geloof dat kerken uitdragen, manifesteert de ‘openheid’
of ‘geslotenheid’ van de kerken zich op verschillende manieren. Binnen een aantal
protestantse kerken heeft het maatschappelijk engagement het geloven en aanbidden wat
naar achteren geschoven. Zo ligt in de belijdenis van de Protestantse Kerk Nederlanden Kerk
de nadruk niet op de inhoud van het geloof maar het resultaat daarvan: ‘geloof, hoop[,] liefde
166 https://www.adventist.nl/wat-wij-geloven/

167 Of dit werkelijk een gemengde congregatie en toenadering tussen mensen van verschillende achtergronden aanduidt, of

enkel als codetaal wordt gebruikt door kerken die vooral door mensen uit een bepaalde culturele of linguïstische regio
worden bezocht, is soms wel en soms niet af te lezen aan een site. https://apostolischekerk.info/,
https://www.clcdenhaag.nl/nieuw-in-clc/, https://pwgdeweide.nl/de-gemeente/; https://www.dutchchurchofpentecost.nl/wiezijn-wij/; https://nederland.ebg.nl/ebg/visie
168 https://hoopvoornoord.nl
169 https://ngk.nl/kennismaken/wie-we-zijn/
170 https://www.erv.amsterdam
171 https://www.homopastor.nl
172 Bijvoorbeeld: https://www.adventist.nl/veiligekerk/, https://oudkatholiek.nl/organisatie/veilige-kerk/;
https://online.leg.nl/veilige-kerk/; https://oudgereformeerdegemeenteninnederland.nl/meldpunt-seksueel-misbruik
173 https://bethelpinksterkerk-groningen.nl/wie-zijn-wij.html, https://cgk.nl/
174 https://www.erc.amsterdam/about; https://anglican.nl/
175 Bijvoorbeeld: https://www.hazknederland.org/; https://www.hersteldhervormdekerk.nl/; https://www.kvdn.nl/
176 https://www.gkv.nl/gereformeerd/visie/
177 https://www.jw.org/nl/
178 https://www.kerkvanjezuschristus.org/
179 https://www.jw.org/nl/bibliotheek/artikelenseries/meer-onderwerpen/bijbel-over-verslaving/

7

[en] maatschappelijke betrokkenheid.’ 180 Andere kerken merken op dat er in hun geloof
voldoende ruimte is voor eigen invulling. 181 Zo kiezen de Doopsgezinden ‘voor een bewust
lidmaatschap op basis van een zelfgeschreven persoonlijke geloofsbelijdenis.’ 182 Vrijzinnigen
zien tevens de ‘vrije en kritische omgang met de Bijbel’ als spil van hun christendom. 183 Bij
de Katholieke Kerk daarentegen wordt de ‘Wat geloven wij?’ sectie aangevoerd door een
meer traditionele samenvatting van de menswording van God en verrijzenis van Jezus,
gevolgd door de Niceaanse belijdenis. 184 De ‘sociale leer’ is te vinden op een aparte
pagina. 185 Dan zijn er de orthodoxe stromingen die zich expliciet afzetten tegenover de
vrijzinnigheid, en de traditionele interpretatie van de bijbel zeer hoog in het vaandel
houden. 186 ‘Het bevorderen dat de Protestantse Kerk in Nederland gehoorzaam is aan de
Bijbel en zich gebonden weet aan de belijdenis van de Reformatie,’ stelt de Gereformeerde
Bond zich als missie, in een inmiddels zeldzaam gebruik van onderwerpende taal. 187 Aan het
uiterste van het spectrum bevinden zich nog de ronduit eschatologische christenen. Hun
boodschap over het naderende Einde der Tijden is vooralsnog beperkt tot buitenkerkelijke
websites.  187 https://gereformeerdebond.nl/over-de-gb/visie-missie-doel/

188 Zoals https://www.jezuskomtspoedig.nl/ en: http://www.openbaring.org/
189 https://online.leg.nl/over-ons/missie-en-visie/

190 https://cama-amstelveen.nl; https://online.leg.nl/over-ons/missie-en-visie/
191 https://hoopvoornoord.nl/ontdek/over-ons/visie-missie/
192 https://huisvanvrede.org

8

Vernieuwing – als doel ‘een meer persoonlijke relatie met God’ te realiseren in het leven en
de liturgie van de Katholieken, 193 en opent de katholieke site HoevindjeGod-online? met
‘Ontdek wat God nù voor je kan betekenen.’ 194
Als het moeilijk is om voort te bestaan in een oorspronkelijke rol, kan een
gemeenschap er voor kiezen om zich te heroriënteren, en aan te sluiten bij wat de
Nederlanders tegenwoordig in religie hopen te vinden. Zo is het Dominicanen Klooster
Huissen volop bezig met het organiseren van retraites en meditatie workshops voor de
gestreste en overwerkte Nederlander. 195 De hedendaagse imaginaire populaire over het
monnikenbestaan wordt zo door het klooster zelf gebruikt om de terugval in levenslange
contemplatie op te vangen met de verzachting van de mentale druk van de lekenbevolking.
Vergelijkbaar heeft de artikelensite MijnKerk.nl secties genaamd ‘Meditatie & stilte’ en ‘Jezelf
leren kennen.’ 196 Maar blijkbaar kan die oudere vorm van religie op andere plekken wel
overleven. Dat de Karmelieten zusterorde prominent blijft schrijven over roeping door God
voor het gewijde leven, hoewel uiteraard ‘het huwelijk ook een echte roeping [is]’, getuigt
hiervan. 197
Het thema ‘jeugd’ lijkt voor veel van de meer traditionele kerken een probleem. Op de
foto’s die online staan is regelmatig een gapend gat in de leeftijd van de gefotografeerden te
zien. Een typisch beeld: een kudde ouderen vergezeld door een aantal kleuters (soms
jonger, vroege puberteit als bovenste limiet). Het middenveld is akelig leeg. 198 Bijna allemaal
hebben ze dan ook wel een sectie of pagina die iets aan deze lacune probeert te doen, met
artikelen of activiteiten voor jeugd, of ideeën in hoe ze ten minste bereikt kunnen worden.
 Enkele sites ondersteunen de overdracht van het geloof in de huiselijke kring, door thema’s
uit de bijbel of de liturgie in kindertaal uit te leggen. 199 Maar jongeren gedurende de
adolescentie betrokken houden, is zwaarder werk. Stromingen hebben vaak wel een site die
specifiek gericht is op jongeren. 200 Jong Protestant is hierin inventief: het host een database
met ‘werkvormen’ die kerken zelf kunnen toepassen om de lokale jeugd te bereiken. 201 Maar
in sommige initiatieven wordt zwaarder geschut ingezet, en wordt er afgekeken van de
entertainmentindustrie. De Top2000-Kerkdienst is een voorbeeld van de directe
transplantatie van populaire cultuur (popmuziek) naar een kerkelijke setting. ‘Deze diensten
worden altijd erg goed ontvangen en zorgen voor een goede aanloop!’ 202 Een ander
voorbeeld is een bordspel waarmee jongeren hun straatevangelisatie en het praten over God
kunnen oefenen. 203
Media spelen een grote rol in het leven van jongeren, en dus spelen kerken er op in.
Voor de evangelische gemeenten is de inzet van mediatechniek uiteraard onderdeel van hun
DNA. Massavieringen als Simply Jesus bieden jongeren een klaarblijkelijk gulden
193 https://www.kcv-net.nl/kcv/inhoudelijk/wat-is-de-katholieke-charismatische-vernieuwing/
194 https://hoevindjegod-online.nl/

195 https://www.kloosterhuissen.nl/programmas/

196 https://www.mijnkerk.nl/lichaam-geest/meditatie/, https://www.mijnkerk.nl/lichaam-geest/jezelf-leren-kennen/
197 https://www.carmeldcj.nl/?p=info&ids=roeping_wat

198 Bijvoorbeeld: https://quakers.nu/; https://marthamaria.nl/; https://pwgdeweide.nl/jeugd/

199 https://www.kindengeloof.nl/, https://www.abcvoorkinderen.nl/index.html, https://www.kinderhoekrdk.nl/
200 https://www.jongkatholiek.nl

201 https://jongprotestant.protestantsekerk.nl/
202 https://www.top2000kerkdienst.nl/
203 https://kerkbinnenstebuiten.nl/

9

middenweg tussen sensatiezucht en overgave aan een hogere macht. 204 Desalniettemin lijkt
het dat de concurrentie met de popcultuur niet compleet is: het is uiteindelijk de vorm van de
massamedia die wordt overgenomen, maar de inhoud blijft over het geloof gaan. Op de
homepage van Soul Survivor is een vrij standaard ‘party-pic’ te zien van juichende jongeren,
maar het eerste artikel daaronder is getiteld ‘Wie ben ik nou echt?’205 Ook jongeren, wellicht
juist jongeren, zitten met onopgeloste vragen over het geloof en het zelf.
