Het instituut
ACCOUNTANCY,ALGEMEEN

GESCHIEDENIS

Het instituut

THEMA

Prof. Dr. A.B. Frielink

De gezichten van het Instituut
Het Instituut heeft vele gezichten. Toen ik het
zestig jaar geleden voor het eerst tegenkwam, was
het de statige fa^ade van Herengracht 491. Over
de daaraan voorafgaande veertig jaar praat ik niet.
die ken ik alleen van horen zeggen.1
Die eerste maal dan. Om de cursussen te
kunnen volgen, moest je worden ingeschreven als
‘assistent van het NIVA’. Bij mijn eerste poging
daartoe bleek dat pas te kunnen als je in het bezit
was van het Praktijkdiploma Boekhouden. Daar
bestonden er twee van, waarvan je ten minste één
moest behalen; om de kans daarop te vergroten,
schreef je dan, na een opleiding bij Markus
Verbeek te hebben gevolgd, voor beide in.
Met het pas behaalde praktijkdiploma vervoeg­
de ik mij bij het Instituutsgebouw. Daar leidde een
stenen buitentrap (stoep) naar de monumentale
voordeur, die echter geen bel bleek te bezitten.
Bezoekers werden geacht de deur van het souter­
rain onder de stoep te gebruiken; een deur waar­
van ik geleerd had dat het de leveranciersingang
was. Toch werd ik vriendelijk ontvangen en door
de net-benoemde (maar dat wist ik toen niet)
adjunct-secretaris A.L. de Bruyne voorzien van de
nodige formulieren en als assistent van het Insti­
tuut ingeschreven.
Prof. Dr. A.B. Frielink RA is emeritus buitengewoon
hoogleraar in de administratieve organisatie en controleleer,
alsmede de methodologie van de automatische informatiever­
werking Universiteit van Amsterdam. Oud-voorzitter van de
Maatschap Van Dien+Co. Oud-voorzitter NIVRA.
 324

Lessen en examens
Het tweede gezicht van het Instituut was (voor
mij) dat van lessen- en examensorganisator. Dat
veranderde niet tot 1948. Als afnemer van die
diensten wasje wel een ‘cliënt’, maar met de uit
etymologische achtergronden voortvloeiende
bijbetekenis van ‘degene die kan worden opgeroe­
pen’. En opgeroepen werd je; voor lessen
- meestal op zaterdagmiddag, soms op een avond in zaaltjes van allerlei aard; voor examens - op
gewone werkdagen - in de oude RAI (waar nu het
Okura hotel staat).
 Tijdens mijn ‘eerste oefening’ in militaire
dienst konden de mondelinge lessen niet worden
gevolgd, maar het Instituut had ook schriftelijke
lesbrieven, die overigens alleen ter beschikking
werden gesteld van de assistenten die in uithoeken
woonden waar geen mondelinge lessen werden
gegeven of die om andere redenen op schriftelijk
onderwijs aangewezen waren. Nu is zo’n militaire
omgeving niet erg stimulerend voor studie. Ik
herinner me mijn pogingen om de twee delen van
het Engelse economieboek van Taussig in het
kampement De Harskamp te bestuderen; aange­
zien het zomer was in de open lucht, want de
barakken waar je binnen verbleef waren geen
moment rustig. Eén uitspraak uit dit boek herinner
ik me nog: Taussig onderscheidde verschillende
maatschappelijke klassen. Van de ‘hoogste’
daarvan gaf hij als een belangrijk kenmerk op:
‘The wives are highly ornamental'. Wat zou
Taussig vinden van de uitspraak2van R. Deech:
‘Mannen zijn niets meer dan mobiele spermaban­
ken. Hun rol is over nadat de bevruchting heeft
plaatsgevonden. Ze hebben slechts een decoratieve
rol’?!

MEI 1995

E0AB

De lesgelden moest je gewoon betalen. Van
vergoeding door de werkgever was geen sprake, in
tegendeel, je moest blij zijn een salaris te krijgen,
want in Engeland bestond toen nog de gewoonte
datje als volontair (dat wil zeggen zonder vergoe­
ding) op een accountantskantoor moest werken om
de onmisbare praktijkervaring op te doen. De
moeilijkheden om tijdens militaire dienst te
studeren, maakten op een gegeven moment dat ik
wel bet geld voor de lesbrieven had betaald, maar
daar nauwelijks in had kunnen studeren en dus
ook geen gebruik had kunnen maken van de
daaraan verbonden faciliteiten om vragen te
stellen en incidenteel mondelinge toelichtingen
van de docenten te ontvangen. Eigenlijk zou ik
opnieuw moeten inschrijven voorde schriftelijke
cursus en dus opnieuw moeten betalen. Een
bezoek aan de eerder genoemde A.L. de Bruyne
leidde er toe dat hij zo vriendelijk was daarvan af
te zien. Dat was een glimlachje op dat tweede
gezicht van het Instituut.
 De examens vormden een bijkans onoverzien­
bare reeks. Ze werden ook heel vaak in het hartje
van de zomer afgenomen als door het glazen dak
de RAI-hal als een oven was. Als je zakte voor
een examen ging je vanzelfsprekend meteen aan
de slag voorde herhaling. Het Instituut gaf geen
herhalingscursussen, dat deed je dus op eigen
kracht of bij een als repetitor optredende leraar of
instituut. Bekend was het instituut Knijper.
Maar na het slagen voor een examen was de
gewone routine: meteen weer inschrijven voorde
cursus voor het volgende examen.
Een vriendelijk gezicht
Met de mobilisatie in augustus 1939 en de
oorlog vanaf mei 1940, veranderde er veel.
Anders dan wellicht zou worden verwacht, werd
het gezicht van het Instituut niet barser, maar in
tegendeel (nog) vriendelijker. Voor zover ik heb
kunnen merken was er niemand die iets bij het
Instituut voor het zeggen had deutschfreundlich.
Dat gold trouwens ook voor de meeste accoun­
tantskantoren; bij ons op kantoor (Preyer & De
Haan) werden illegale geschriften openlijk ver­
deeld en gelezen. Tijdens de hongerwinter 1944/
45 hebben de mannelijke assistenten in de gevaar­
lijke leeftijd vele nachten in het kantoorpand
ondergedoken gezeten als er vermoedens waren
dat er razzia's in Amsterdam zouden worden

MEI 1995

EflAB

gehouden. Dat betekent natuurlijk niet dat er veel
verzetshelden binnen het accountantsberoep
waren, al ontbraken ze niet geheel.
Het Instituut bleef onvervaard lessen en
examens organiseren. De betrekkelijk kleine
aantallen cursisten bij de hoofdvakken maakten
het mogelijk sommige cursussen in het Instituutsgebouw te geven. Daarvoor waren enkele verga­
derzalen beschikbaar. In een daarvan bevond zich
tegen de achtermuur binnen een smalle draaitrap
achter een deur. Wij als cursisten hebben nog wel
eens een leraar verrast door vanuit het souterrain
via die trap in de leskamer te komen.
 Hoe het Instituut officieel met de ‘Joden­
maatregelen’ van de Duitse bezetter is omgegaan,
weet ik niet. Wel weet ik dat gedurende geruime
tijd het Instituut in de persoon van A.L. de Bruyne
en anderen, illegale medewerking verleende aan
het voortzetten van de lesactiviteiten van enkele
Joodse docenten. Zelf heb ik van de docent Robles
in zijn privé-woning met enkele anderen samen
onderwijs mogen genieten. Dat bedoel ik met het
(nog) vriendelijker gezicht van het Instituut.
Docenten
Van de andere docenten gedurende de jaren
1938-1948 herinner ik me maar een enkele. Zeer
bijzonder was de ervaring met de docent controleleer Frank. Van het daarbij behorende onderdeel
Cijferbeoordeling (gewoonlijk was een van de vier
vraagstukken een cijferbeoordelingsvraagstuk)
begreep ik in eerste instantie niets. Ik vond het een
soort puzzeltje, waar je voor de oplossing de
gedachtengang moest kennen van degene die het
vraagstuk had opgesteld; zoiets als later met
‘cryptogrammen' werd uitgehaald en in verschil­
lende periodieken nog steeds. Datje daar nu wat
van zou leren, was me een raadsel. Frank heeft
toen de moeite genomen mij bij hem thuis uit te
nodigen en me in enkele gesprekken zover weten
te krijgen dat ik ineens ‘het licht zag’ van de
cijferbeoordeling.
Dat een verhitte discussie met een examinator
tijdens het examen Inrichtingsleer leidde tot het in
1947 gepubliceerde artikel "De grondslagen van
de administratieve inrichtingsleer" is eerder en
elders besproken. Bewust heb ik indertijd de naarn
van die examinator uit mijn geheugen gewist.
Het slotexamen in 1948 mocht ik afleggen bij
H. Reinoud als examinator. Het ging over de

325

doelmatigheid van de administratieve arbeid.
 Tijdens dat examen heb ik weinig hoeven te
zeggen, want Reinoud vond zoveel aanknopings­
punten in de door mij aangeleverde ‘probleemstel­
ling’, dat hij vrijwel steeds aan het woord was; ik
heb toen veel van dat slotexamen geleerd!
Nog even kon ik dit tweede gezicht van de
andere kant bekijken als docent voor de werkcol­
leges inrichtingsleer. De faciliteiten aan de
Herengracht waren inmiddels uitgebreid met het
koetshuis achter het gebouw. Daar waren leska­
mers ingericht die via een wandelingetje door de
aangename tuin werden bereikt.
Commissies
Na een verblijf buitenslands van enkele jaren
kreeg ik het derde gezicht van het Instituut in
beeld; dat van de commissies en werkgroepen.
C.L. Spits, firmant van Preyer & De Haan, was
vice-voorzitter van het Bureau der Examens. Hij
stelde mij voor als lid van de redactiecommissie
voor de accountancy-vraagstukken, zowel Inrich­
tingsleer als Controleleer. Deze commissie was
een gezamenlijke activiteit van het Instituut en de
hoger-onderwijsinstellingen waaraan een postdoc­
torale accountantsopleiding verbonden was.
Belangrijk kenmerk van de werkwijze van die
commissie was de openheid en collegialiteit
waarmee de teksten van de vraagstukken tot stand
kwamen. De bedoeling was dat collega’s praktijk­
gevallen aanbrachten, waarna een van de leden
van de redactiecommissie voor een eerste formule­
ring zorgde. Deze werd in de commissie in pleno
besproken; de kritiek werd daar niet gespaard,
doch vrijwel steeds in goeden gemoede aanvaard,
hetgeen tot herformulering leidde en dat soms
meermalen. Lang niet altijd lukte het van collega’s
buiten de commissie voldoende stof van voldoende
variëteit te krijgen. De commissieleden gingen dan
zelf aan het werk, bij voorkeur op basis van hun
eigen praktijkervaringen, maar in een aantal
gevallen ook gewoon gefantaseerd. Wie dat het
beste kon, was Treffers, die dan ook in die periode
verreweg de meeste teksten verzorgde.
 In de verscheidene commissies waaraan ik
later deel mocht nemen, heerste met slechts weinig
uitzonderingen, dezelfde geest van collegialiteit en
openheid, maar die behoorden tot het zich geleide­
lijk ontwikkelende vierde gezicht van het Instituut,
dat van zorgdrager voor de kwaliteit van de
beroepsuitoefening door haar leden. De voorteke­

326

nen daarvoor waren er natuurlijk reeds lang, maar
toen gebruikten we het woord ‘kwaliteit’ hiervoor
nog niet. In de eerste plaats de toelatingseisen en
de daartoe ingestelde opleiding en examens.
Daarnaast het binnen de Nederlandsche Accoun­
tants Vereeniging ontwikkelde Reglement van
Arbeid, dat in 1946 werd herzien. Voorts de
Commissies van bijstand, die na studie (‘research’
vonden we daarvoor een te zware term) met
aanbevelingen, studierapporten en dergelijke naar
buiten traden. De serie NIVRA-geschriften toont
het belang aan. Ook de inmiddels lange reeks van
Accountantsdagen leidde tot beschouwingen die
voor de kwaliteit van de beroepsuitoefening van
betekenis waren.
Regelgeving
Het Reglement van Arbeid brengt me op het
gezicht van het Instituut als regelgever. De breed
samengestelde Commissie herziening beroepsre­
gels (CHB) heeft een aantal jaren met veel plezier,
discussie en uiteindelijk een grote mate van
overeenstemming gewerkt aan de in 1973 van
kracht geworden GBR die als uitgangspunt
hebben gediend voor de GBR-1994, conform de
wet met gelijke inhoud als de GBAA (Gedrags- en
beroepsregels accountants-administratieconsulenten).
 Internationaal
De verschillende gezichten van het Instituut
zijn natuurlijk grotendeels gelijktijdig getoond. In
de ene periode was het ene wat meer gepronon­
ceerd, in een andere periode een ander. Ook voor
de individuele waarnemer varieert de mate van
aandacht in de tijd. Het internationale gezicht is
hiervoor nog niet aan de orde geweest. Toch
wisten we in de jaren dertig/veertig wel van het
tweede (maar praktisch toch eerste) internationale
accountantscongres dat in 1926 op initiatief van
het Instituut in Amsterdam had plaatsgehad. Het
congresboek, althans enkele bijdragen daarin,
behoorde tot de verplichte literatuur. Daarna
hebben steeds grote contingenten Instituutsleden
aan de vijfjaarlijkse internationale congressen
deelgenomen en hebben vele van hen bijdragen
aan die congressen geleverd.
Door de taalbarrière konden niet-Nederlanders
slechts bij hoge uitzondering de publikaties in het

MEI 1995

IfflAB

origineel lezen. Niettemin werd door belangrijke
buitenlandse vakgenoten bij herhaling hoog
opgegeven van de importante plaats die het
Nederlandse beroep en Instituut in de ontwikke­
ling van de accountancy innamen. Ik kan me niet
aan de indruk onttrekken dat het internationale
gezicht langzamerhand te sterk gaat domineren.
Het gevolg zou kunnen zijn dat het Instituut althans wat bepaalde aspecten betreft - zo sterk
op andere buitenlandse beroepsorganisaties gaat
lijken, dat het daarvan niet meer te onderscheiden
is. Sterk komt dit risico naar voren in het besluit
de International standards on auditing (ISA’s) zo
letterlijk mogelijk te vertalen en uit te geven als
Richtlijnen voor de accountantscontrole. Nog niet
zo lang geleden zou het vanzelfsprekend zijn
geweest dat internationale standaarden in de eigen
Nederlandse regelgeving zouden zijn verwerkt,
waarbij de Nederlandse benaderingswijze van de
problematiek in stand zou kunnen blijven. De
thans gekozen ‘vertaalmethode’ leidt tot uitgangs­
punten en formuleringen die on-Nederlands
aandoen en zeker in de communicatie naar buiten
de kring van beroepsgenoten tot onbegrip aanlei­
ding geven.
 maken. Ondanks het grote belang van de in het
algemeen voortreffelijk werkende bureauleden,
gaat het hier toch in de eerste plaats om de leden
van het Instituut, de (grotendeels) onbezoldigde
medewerkers in bestuur en commissies. Dat zijn
vele en velerlei gezichten. Voor het eerst is die
variteit me opgevallen bij de diploma-uitreiking in
1948. De leden van het Bureau der examens
waren er vrijwel allemaal, alsmede enkele be­
stuursleden. Toen die binnenkwamen viel mij op
(ik had nog niet eerder zoveel Instituutsleden bij
elkaar gezien) dat ze er allemaal heel verschillend
uitzagen en ook verschillende houdingen hadden,
maar datje niettemin allen als ‘accountants’ kon
herkennen. Welke eigenschappen daaraan ten
grondslag liggen zou misschien eens psycholo­
gisch en sociologisch moeten worden uitgezocht.
Eén ding is zeker; de kracht van het Instituut is
altijd geweest dat daarbinnen allen die het Insti­
tuut uitmaakten zodanig op één lijn zaten dat ze
elkaar met een half woord begrepen en elkaar binnen redelijke grenzen - ook vertrouwden. Dat
dit in de volgende honderd jaar zo moge blijven.
Gezichten waaruit het Instituut bestaat
NOTEN

Het Instituut heeft vele gezichten. Ze zijn hier
lang niet alle aan de orde gekomen; daar is ook
niet naar gestreefd. Maar het Instituut bestaat ook
uit vele gezichten. Ik bedoel daarmee dat het
abstracte Instituut niets zou zijn zonder de velen
die dat Instituut en zijn activiteiten mogelijk

MEI 1995

1 Zie daarvoor A.L. de Bruyne, (1980), De geschiedenis
van de beroepsorganisatie der accountants in Nederland 1895
- 1975. Samsom, Alphen a/d Rijn.
2 In Parenthood in modern society, (1995), geciteerd in
NRC-Handelsblad van 18 feb.
327.
