Het jaar 2013 verslagen: inleiding
THEMA

Onderzoek jaarverslaggeving.
Het jaar 2013 verslagen
Frans
van der Wel

476

Voor u ligt de negentiende editie van “Het Jaar Verslagen”. Het is mij een genoegen om u deze mede namens
de redactie aan te bieden. In deze uitgave die de verslaggeving over het jaar 2013 betreft is een zestal onderwerpen opgenomen. Elk artikel bevat een overzicht
van de regelgeving over het betreffende verslaggevingsonderwerp. Vervolgens geven de artikelen inzicht in de
praktijk van de verslaggeving, waarbij kritische kanttekeningen worden gemaakt maar ook voorbeelden
van best practice worden gegeven. In een aantal gevallen doen de auteurs ook aanbevelingen voor de praktijk.
De gekozen verslaggevingsonderwerpen zijn relevant,
deels omdat deze in het onderhavige verslagjaar aan
vernieuwing onderhevig zijn geweest. Dit geldt met
name voor de behandeling van pensioenen onder IFRS
19 Revised en de toepassing van de nieuwe standaard
IFRS 13 over Fair Value. Separaat wordt bij IFRS 13
aandacht besteed aan de financiële sector en aan de
non financials; ook de verslaggeving naar aanleiding
van de Wet Normering Topinkomens is nieuw.
Maar ook de maatschappelijke relevantie van een aantal onderwerpen is hoog. Dit geldt wederom voor de
onderwerpen pensioenen en topinkomens.
Daarnaast is de kwaliteit van de verslaggeving voor een
tweetal onderwerpen geïnventariseerd. Deze onderwerpen betreffen kritische grondslagen/schattingsonzekerheden en risicoverslaggeving. Beide artikelen laten
zien dat er nog veel te winnen valt aan kwaliteit van
verslaggeving.
Deze constatering past in het beeld dat veel onderzoeken naar de kwaliteit van de verslaggeving opleveren.
 Er is het nodige te doen aan de kwaliteit. Mogelijk gaat
te veel aandacht uit naar het voldoen aan de regelgeving (compliance). Daaraan volledig voldoen vergt al
een formidabele inspanning ten koste van het in het
juiste perspectief zetten van de onderneming met haar
strategie, risico’s en kansen. Voeg daaraan toe dat de
IASB telkens weer met nieuwe voorschriften komt die
een hoog technisch-theoretisch gehalte hebben. Zo
wordt verslaggeving een compliance-operatie in plaats
van een (elektronisch) document voor verantwoording
en besluitvormingsondersteuning. Het zou goed zijn
om de voorschriften eens integraal onder de loep te nemen om vanuit het doel van de verslaggeving te streven naar een zekere eenvoud en overzichtelijkheid van
de voorschriften.
 88E JAARGANG DECEMBER

De afzonderlijke artikelen
Het eerste artikel in deze editie is van de hand van
Backhuijs en Roelofsen. “Kritische grondslagen en
schattingsonzekerheden in de jaarrekening” betreft de
toepassing van IAS 1. Hun empirisch onderzoek betreft een honderdtal ondernemingen, waarvan 25 AEX,
25 AMX en 50 FTSE 100. De auteurs hebben in vrijwel
alle jaarrekeningen een paragraaf aangetroffen waarin
meer in detail wordt ingegaan op een aantal van deze
kritische grondslagen en schattingsonzekerheden. Echter, een samenvattend overzicht, alsmede een kwantitatieve toelichting op de schattingsonzekerheden ontbreken veelal. Pensioenen, voorzieningen,
voorwaardelijke verplichtingen en latente belastingen
zijn veel behandelde onderwerpen. De auteurs merken
op dat de omvang van de desbetreffende paragraaf niet
alleen verband lijkt te houden met de complexiteit van
de onderneming maar ook met de bereidheid om informatie te geven. Verschillende bedrijfstakken laten
voorts verschillen zien in de frequentie van onderwerpen waar een kritische grondslag of een schattingsonzekerheid aan de orde is. Ten aanzien van de AEX-ondernemingen constateren de auteurs dat deze in 2013
in verhouding tot een vergelijkbaar onderzoek over
2007 in een aantal gevallen meer twijfel, maar in een
aantal andere gevallen ook meer zekerheid laten doorklinken.
 De tweede bijdrage is die van Arnold, Van Santen en
Ossenblok inzake “De wijziging van IFRS inzake pensioenen en de invloed daarvan op de jaarrekening”. Dit
artikel is een vervolg op het artikel in “Het jaar 2011
verslagen” waarin de auteurs Arnold en Van Santen
enige vooruitzichten schetsten ten aanzien van de mogelijke gevolgen van IFRS 19R op de verslaggeving. In
het onderhavige artikel maken zij melding van de werkelijke gevolgen en zetten die af tegen de eerder verwachte gevolgen. De auteurs concluderen onder meer
dat de afschaffing van de corridormethode voor het
jaar 2012 tot aanzienlijke negatieve gevolgen heeft geleid voor het eigen vermogen, conform eerdere verwachtingen. Echter de omvang van het effect is groter
dan verwacht. De oorzaak daarvan is met name gelegen in dalende rentes, langere levensverwachtingen en
slechte beleggingsresultaten. Ook het effect op het resultaat is groter dan verwacht, vooral als gevolg van de
dalende rentes.
Ook een aantal toelichtingseisen is gewijzigd. Daar-

88E JAARGANG DECEMBER

door kon onder meer worden bepaald, en dat voor het
eerst, dat een verlaging van de disconteringsvoet met
1% in de jaarrekeningen van Eurostoxx- en AEX-ondernemingen zou hebben geleid tot een stijging van de
pensioenverplichtingen met 71, respectievelijk 30 miljard euro.
Opmerkelijk is dat de auteurs constateren dat in geen
van de onderzochte jaarrekeningen expliciet kon worden vastgesteld dat als gevolg van IAS 19R de classificatie van de bedrijfstakpensioenregeling is gewijzigd.
Dit valt op omdat dit mogelijk wel een verwacht effect
was van de introductie van IAS 19R.
 De derde bijdrage is geschreven door Kuiper en Ter
Hoeven. Het betreft de “Toepassing IFRS 13 Fair Value Measurement door corporates”. Het artikel betreft
de kwaliteit van de toelichting van fair values in de jaarrekening van niet-financiële instellingen. Daarvoor is
als populatie gekozen de FTSE Eurotop 100 Index, na
eliminatie van de financiële instellingen. De financiële instellingen worden namelijk in het vierde artikel besproken. De omvang van de op fair value gewaardeerde activa en passiva bij corporates is beperkt. Dit geldt
in het bijzonder voor de level 3-waarderingen. Deze komen bij de onderzochte corporates nauwelijks voor.
Dit terwijl informatie hierover voor de belegger het
meest interessant zou zijn. Voor zover corporates balansposten op fair value waarderen, is dat meestal op
basis van waarneembare inputfactoren. Oordelen over
de kwaliteit van de naleving van de vele voorschriften
die betrekking hebben op de toelichting op de nietwaarneembare inputfactoren is daarom volgens de auteurs lastig, ook al omdat terdege rekening moet worden gehouden met de materialiteitsaspecten. De reden
van het niet vermelden van informatie kan immers gelegen zijn in de toepassing van het in IAS 1 opgenomen materialiteitscriterium.
Dat maakt extra nieuwsgierig naar de uitkomsten van
het onderzoek van Korf en Van der Lof inzake “Fair value waardering bij banken”. Deze auteurs hebben zich
in hun onderzoek – begrijpelijkerwijs – gericht op de
financiële instrumenten. Zij geven een overzicht van
de betekenis van fair value voor de verslaggeving van
banken, mede in relatie tot de bancaire activiteiten.
Vervolgens wordt een overzicht gegeven van de voornaamste wijzigingen als gevolg van de introductie van
IFRS 13.
Voorts doen de auteurs verslag van een empirisch onderzoek naar de gevolgen van IFRS voor de verslaggeving van een 16-tal banken die behoren tot de grootste in deze categorie, gevestigd in de Europese Unie.
 Daarbij is ermee rekening gehouden dat het voor het
doel van “het Jaar verslagen“ ook nuttig is om in de selectie ook de drie grootste Nederlandse banken te betrekken. Uit het onderzoek blijkt dat IFRS 13 door de
onderzochte banken op de juiste wijze in de verslaggeving over 2013 is verwerkt. De auteurs concluderen dat

voor derivaten meer consistentie is bereikt in de waardering van het kredietrisico. De toelichtingen verschaffen meer informatie over de wijze waarop de fair value
is bepaald dan tevoren. Wel worden enige opvallende
verschillen aangetroffen in de wijze van toelichten en
in de toegepaste waardering. Zo verschilt de mate van
detail in de toelichting op de waarderingsgrondslagen
aanzienlijk. Ook doet een andere indeling van posten
in de fair value-hiërarchie vermoeden dat de onderscheiden banken verschillende input-parameters gebruiken voor de toegepaste waarderingsmodellen.
 Het vijfde artikel betreft “Risicoverslaggeving in het directieverslag in beweging”. De auteurs van het artikel
zijn Van Daelen en De Groot. De auteurs melden dat
in de afgelopen tien jaar regelmatig publicaties zijn verschenen waarin kritiek wordt geleverd op de informatieverschaffing in de risicoparagraaf. In het artikel
wordt onderzocht hoe de 50 AEX- en Midcapfondsen
in 2013 invulling hebben gegeven aan de risicoparagraaf. Eén van de uitkomsten van het onderzoek is dat
de risico’s vaak niet expliciet zijn gekoppeld aan de
strategie. Voorts blijft veelal onduidelijk wat de echte
toprisico’s zijn uit de door de onderneming genoemde risico’s. Slechts 24% van de ondernemingen uit de
populatie benoemt welke van de gerapporteerde risico’s worden beschouwd als toprisico’s. De risicohouding blijft vaak onbesproken of onderbelicht. Slechts
40% van de onderzochte ondernemingen verschaft informatie over hun risicohouding. Daarbij wordt wel
vermeld dat dit in 2013 meer voorkomt dan uit onderzoeken over eerdere jaren blijkt. 90% van de ondernemingen verstrekt informatie over de respons van de onderneming op de geconstateerde risico’s in termen van
mitigerende maatregelen of maatregelen ter vermijding
van het risico of overdracht daarvan aan derden.
Een opkomend verschijnsel is volgens de auteurs het
inzichtelijk maken van de ontwikkeling in het risico in
termen van toe- of afname. Over 2013 gaf een derde
van de ondernemingen informatie over deze trend.
De risico’s die het bestaansrecht van de onderneming
kunnen raken worden slechts in een zeer beperkt aantal verslagen genoemd. Weliswaar wordt bij 72% van
de ondernemingen melding gemaakt van reputatierisico’s, maar de vermelding dat een dergelijk risico gevolgen kan hebben voor de continuïteit van de onderneming wordt zelden aangetroffen.
Ook merken de auteurs nog op dat de in-control-verklaringen in nogal wat gevallen een bredere strekking
hebben dan enkel de financiële verslaggevingsrisico’s.
 Alsdan worden ook een aantal andere risicogebieden
of zelfs alle andere risicogebieden in deze verklaring
betrokken.
De auteurs die, blijkens het vorenstaande, veel bevindingen hebben komen vervolgens ook tot een groot
aantal aanbevelingen, waarvan een aantal gericht is tot
het verslagleggende bestuur en een aantal tot de Raad

88E JAARGANG DECEMBER

88E JAARGANG DECEMBER

477

thema

van Commissarissen. Zo wordt aanbevolen aan het bestuur om een expliciete koppeling te leggen tussen strategische doeleinden, waardecreatie en individuele risico’s.
Het zesde en laatste artikel is afkomstig van Suurland
en Van Vliet. Dit artikel betreft de “Vermelding bezoldiging in de jaarrekening van semipublieke instellingen”. Het onderzoek betreft de nieuwe regelgeving en
de toepassing daarvan in de verslaggeving. De onderzoekpopulatie bestaat uit 50 zorginstellingen, 50 woningcorporaties, 50 onderwijsinstellingen en 11 publieke omroepen (totaal 161). De auteurs concluderen
dat 5% van de instellingen die onder de Wet normering
bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) vallen geen WNT-informatie in
hun jaarrekening heeft opgenomen. Bij 23 van de 161
instellingen doet zich een overschrijding voor van het
bezoldigingsmaximum bij topfunctionarissen die geen
commissaris zijn, welke overschrijding in 22 gevallen
wordt gemotiveerd. Ten aanzien van de toezichthouders zijn vaak niet alle verplichte informatie-onderdelen uit de WNT vermeld in de toelichting. Bij 13 instellingen is sprake van een overschrijding van het
bezoldigingsmaximum bij commissarissen, welke in
slechts 7 gevallen wordt toegelicht. Voorts verschilt de
kwaliteit van de verstrekte informatie, zeker waar het
gaat om de tekstuele toelichtingen. Het bezoldigingsbedrag uit hoofde van artikel 383 letter c BW2 wijkt

478

88E JAARGANG DECEMBER

voorts vaak af van het bedrag volgens de WNT. Dit
komt doordat de definitie van het begrip bezoldiging
in beide wetten niet parallel loopt en doordat in sommige gevallen dezelfde post volgens artikel 383 c en de
WNT niet in hetzelfde jaar moet worden toegelicht.
 Tenslotte
Ik sluit deze inleiding af met een woord van dank aan
de auteurs voor hun bijdrage. Ik verwoord deze dank
mede namens de redactie, bestaande uit Chris Knoops,
Ruud Vergoossen, Henk Verhoek en ondergetekende.
Ik hoop dat ook deze editie een bijdrage kan leveren
aan de bevordering van de kwaliteit van de jaarverslaggeving in Nederland en de discussies hierover stimuleert. Ik beveel de artikelen daarom graag aan bij de organisaties waarvoor deze artikelen relevant zijn. De
auteurs schreven hun bijdrage op persoonlijke titel.
Prof.dr.mr. Frans van der Wel is hoogleraar Externe Verslaggeving aan de Postgraduate Accountantsopleiding
van de Vrije Universiteit. Tevens is hij onder meer Raadplaatsvervanger bij de Ondernemingskamer van het gerechtshof te Amsterdam, voorzitter van de Signaleringsraad van de NBA en lid van de jury van de Sijthoffprijs.
88E JAARGANG DECEMBER.
