Verhalen sprokkelen langs de frontlijn. Een kritische blik op Ten Oorlog
bmgn - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | pp. 107-119

Verhalen sprokkelen langs de
frontlijn
Een kritische blik op Ten Oorlog1

hans boers, jelena dobbels en
ingrid leonard

Gathering Stories along the Front: A Critical Look at Ten Oorlog [To War]
This article reflects critically on the popular television programme Ten Oorlog,
thereby examining the field of tension between history and entertainment,
between historians and ‘the public’. History can be addressed via various television
formats as an historical documentary or a travel programme. An analysis indicates
the extent to which Ten Oorlog is inspired by these formats. However, the popular
television programme from the outset was not conceived as a classic historical
documentary and perhaps can best be described as a historical human interest
programme as part of the large-scale commemoration of the First World War. How
do history and entertainment relate to one another in this programme? Is there
more emphasis on the historical context or on anecdotal stories? This analysis of Ten
Oorlog illustrates the tense relation between historians and ‘the public’.
 Dit artikel werpt een kritische blik op het populaire televisieprogramma Ten Oorlog
en gaat daarbij in op het spanningsveld tussen geschiedenis en entertainment,
tussen historici en ‘het publiek’. Geschiedenis kan via verschillende formats
zoals een historische documentaire of een reisprogramma aan bod komen op
televisie. Een analyse van deze formats geeft aan in welke mate Ten Oorlog hierop
geïnspireerd is. Het populaire televisieprogramma was echter van begin af aan
niet als een klassieke historische documentaire bedoeld en kan misschien het best
omschreven worden als een historisch human interest programma, in het kader
van de grootschalige herdenking van de Eerste Wereldoorlog. Hoe verhouden

© 2015 Royal Netherlands Historical Society | knhg
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
urn:nbn:nl:ui:10-1-10-1-110210 | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0615-0505

­107

forum
geschiedenis en entertainment zich daarin? Helt de balans meer over naar
historische omkadering of naar anekdotische verhalen? Deze analyse van Ten Oorlog
illustreert de gespannen relatie tussen historici en het grote publiek.
Op 8 april 2013 kondigde de Vlaamse openbare omroep een nieuw programma
aan: Ten Oorlog. Het ging om ‘een gloednieuwe documentairereeks waarin
Arnout Hauben langs de frontlijn van de Eerste Wereldoorlog trekt en
onderweg praat met wie hij tegenkomt’.2 De kijker wist meteen wat hij of zij
kon verwachten. Een documentaire over de Eerste Wereldoorlog, of tenminste
over het westelijke front, zoals aan de begingeneriek gespecificeerd: ‘Helemaal
van het Belgische Nieuwpoort naar de legendarische slagvelden van het Turkse
Gallipoli’.
 Het programma beloofde tegelijk meer dan een stukje militaire
geschiedenis. Arnout Hauben zou praten met wie hij tegenkwam. Voor fans
van zijn eerdere werk klonk dit als muziek in de oren. Hauben bewandelde in
2010 voor Man Bijt Hond de bedevaartsweg naar Compostela en praatte toen
ook met wie toevallig zijn pad kruiste. Zijn ontwapenende manier van vragen
stellen leverde een ‘mooi en menslievend’ programma op.3 Ook Ten Oorlog

beloofde kwalitatieve human interest te worden, deze keer met een historische
inslag.
Er was nog een derde component die beide voorgaande (geschiedenis
en human interest) verbond. Hauben en zijn twee vrienden – ook acteur Jonas
Van Thielen en cameraman Mik Cops reisden mee – vertrokken met een doel
op reis. Zij liepen het front af met herdenkingspaaltjes in hun rugzak. Telkens
als ze daar een van in de grond sloegen en er een plakkaatje in schroefden,
bracht Van Thielen de verhalen van soldaten, verpleegsters en een enkele
postduif ‘opnieuw tot leven’. Dit dagelijkse ritueel, tachtig keer volbracht,
diende als ‘eerbetoon aan die gasten van toen’, aldus Hauben in de laatste
compilatieaflevering. Op de vooravond van de grote Europese herdenkingsgolf
brachten drie jonge mannen hun persoonlijke hulde aan de slachtoffers van
de Eerste Wereldoorlog. De reeks haalde erg hoge kijkcijfers en werd in 2014
herhaald. Momenteel lopen de opnames voor een nieuwe reeks over het einde
van de Tweede Wereldoorlog.
 We mogen Ten Oorlog niet als een klassieke historische documentaire
benaderen. Op geen enkel ogenblik pretendeerden de makers van het
programma, het productiehuis De chinezen, de geschiedenis van de
Eerste Wereldoorlog te vertellen. Maar wie de geschiedenis als bron voor

1

De auteurs zouden graag de redactie van bmgn-

2

Low Countries Historical Review bedanken, alsook
Piet Chielens van het In Flanders Fields Museum
(Ieper), Arnout Hauben (televisiemaker) en de
leden van Geheugen Collectief vzw.
Aankondiging van omroepster Evy Gruyaert op
de zender Eén, 8 april 2013.
3

http://www.humo.be/tv-reviews/33034/tvreview-weg-naar-compostela.
entertainment gebruikt, kan commentaar van de professionals verwachten,
de historici. Hoe verhoudt Ten Oorlog zich tot andere historische programma’s?
Wat kunnen we überhaupt leren over hoe geschiedenis in de populaire cultuur

De moeilijke verhouding tussen historici en ‘het publiek’
Het valt te betwijfelen of professionele historici ooit het monopolie op
de geschiedenis in handen hebben gehad of daar überhaupt vandaag de
dag op uit zijn.4 Geschiedenis wordt tegenwoordig op zoveel manieren
aangeboden en ‘geconsumeerd’ dat het geschiedbesef van de meeste mensen
wellicht diepgaander wordt beïnvloed door speelfilms, computerspellen en

boers, dobbels en leonard

(in casu op de televisie) aan bod komt?

­109

quizprogramma’s dan door het trage wroeten in archieven en het publiceren
beide wereldoorlogen, die meer dan welke andere historische gebeurtenis hun
sporen hebben nagelaten in de populaire cultuur.
 Historici beseffen dit; er is bij de geschiedenisdepartementen dan ook
steeds meer aandacht voor de relatie tussen geschiedenis en maatschappij, voor
publieksgeschiedenis en voor het commercieel gebruik (en misbruik) van het
verleden. Maar er is nog werk aan de winkel.5 Historiografie, de studie van

de geschiedenis van geschiedschrijving zelf, is al enige tijd ingeburgerd in de
academische wereld, maar wetenschappelijke reflectie over andere vormen van
geschiedenisproductie blijft, zeker bij ons, achter. In Angelsaksische landen is
zulke reflectie vaker aanwezig en leidde zij tot belangwekkende publicaties.6
Andersom geldt dat historici vaak min of meer worden genegeerd.
Zij voelen zich regelmatig in de kou staan, zeker als het gaat om initiatieven
van overheidswege die met geschiedenis te maken hebben. Of het nu
gaat om een nieuw Holocaustmuseum in Mechelen, het erfgoedbeleid of
het Vlaamse herdenkingsprogramma in voorbereiding op honderd jaar
Eerste Wereldoorlog: telkens trok het Vlaamse of Belgische historische
gilde aan de alarmbel, wat hen niet altijd in dank werd afgenomen.7 Wat
grotendeels ontbreekt, is een debat tussen die historici en de makers van
allerlei vormen van publiekshistorische producten. In 2014 was het meest
bekeken geschiedenisprogramma op de Vlaamse televisie de groots opgevatte
fictiereeks In Vlaamse Velden, natuurlijk over de Eerste Wereldoorlog. Achteraf

4

Zie bijvoorbeeld Marnix Beyen, ‘De kloof tussen

6

de maatschappij en de historicus’, Ons Erfdeel 50
(2007) 122-129.
5

Zie voor een overzicht de bijdrage van Paul
Knevel en Jouke Turpijn in dit nummer.
7

Wat betreft dat laatste, zie het debat in het

Jerome De Groot, Consuming History: Historians

Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis

and Heritage in Contemporary Popular Culture

42 (2012) 188-205. De verwijten zijn meestal

(Abingdon 2009) 4.
varianten van het ivoren-toren-genre.
 een kritische blik op ten oorlog

van gedetailleerde studies. Dat geldt in het bijzonder voor de geschiedenis van

forum
organiseerde het departement Publieksgeschiedenis van de Universiteit Gent
een uitzonderlijk debat met aan de ene kant de makers, en aan de andere
kant vier historici. Een niet erg verrassende conclusie was dat er nog heel veel
ruimte was voor meer samenwerking.8
Wie iets wil begrijpen van het historische besef in een maatschappij,
hoe gelaagd, complex en dynamisch dat ook werkt, kan niet om populaire
vormen van geschiedenisconsumptie heen. En de reeks Ten Oorlog wàs populair.
Het programma stond wekenlang in de top vijf van Vlaamse kijkcijfers, tussen
de soapserie Thuis en het avondjournaal.9 Het trok regelmatig meer dan
een miljoen kijkers – ongekend voor een programma over geschiedenis. De
makers klopten – net als die van In Vlaamse Velden – bij hun voorbereiding aan
bij het In Flanders Fields Museum (Ieper) en benadrukten in interviews dat
ze het historische aspect van hun tocht serieus namen: ‘We wilden niet naïef
vertrekken. We hebben vooraf gelezen en verhalen gezocht om het grotere
verhaal van de oorlog te vertellen’, aldus Hauben.10 Na de serie kwam er een
boek met extra historische achtergrondinformatie, geschreven met Johanna
Spaey, die ook research deed voor het programma.11 Een bescheiden gratis
tentoonstelling in Ieper bevatte een aantal artefacten die de frontlijnreizigers
hadden meegenomen van hun tocht en de enkele panelen waren geïllustreerd
met citaten en topografische kaartjes. Er was ook al snel sprake van om het
programma in de lessen geschiedenis op school te gebruiken.12 Of er veel
academische historici hebben gekeken, valt moeilijk te meten. Maar dat het
programma aandacht verdient, ook vanuit deze hoek, lijkt ons duidelijk.
 Geschiedenis op de televisie
Zoals hierboven aangehaald, is Ten Oorlog niet echt een klassiek programma
over geschiedenis. In de eerste aflevering lopen de drie makers van Nieuwpoort
naar de Franse grens. Zij passeren ondertussen heel wat plaatsen die
herinneren aan de Eerste Wereldoorlog, zoals overblijfselen van loopgraven,
het Duitse kerkhof in Langemark, kratervelden en een Britse begraafplaats.
Ze vinden een stuk oud ijzer en maken een weddenschap of het uit 19141918 stamt of niet. De mensen die ze tegenkomen zijn bewoners van de

8
9

Debat ‘De rol van geschiedenis en fictie in de

Deweer, ‘Geschiedenisleraars’. Het stuk begint:

televisieserie “In Vlaamse Velden”’, 17 maart 2014.
‘Haast collectief verzuchtte Vlaanderen de

http://www.cim.be/media/Televisie/

voorbije maandagavonden: “Had mijn leraar

Openbare%20resultaten.
geschiedenis het vroeger maar zo goed

10 L. Deweer, ‘Geschiedenisleraars trekken “Ten
11

12

uitgelegd”. Nu Ten Oorlog, de wonderschone

Oorlog”’, De Morgen, 27 mei 2013.
vertelling over de Eerste Wereldoorlog, eindpunt

Arnout Hauben en Johanna Spaey, Ten Oorlog. Een

Gallipoli heeft bereikt, lijken verlengingen in het

reis langs het front van WO I (Antwerpen 2013).
onderwijs onafwendbaar’.
streek en toeristen. Er worden vier herdenkingspaaltjes geplaatst: voor een
Vlaamse schipper, een jonge soldaat uit Gent, een Duitse soldaat en een
Chinese student die tolkte voor het Chinees Arbeiderskorps. Deze diversiteit
Vlaamse front tijdens de oorlog. Het is een wandeling langs dat front en een
aaneenschakeling van sporen en mensen die Hauben en zijn vrienden er, al dan
niet gepland, tegenkomen.
 Het vertellen van een historisch verhaal is dus niet de prioriteit van Ten
Oorlog, maar natuurlijk is geschiedenis wel sterk vertegenwoordigd. Door even
na te gaan hoe geschiedenis sinds het ontstaan van het medium op televisie
wordt gepresenteerd, kunnen we beter inschatten in welke mate Ten Oorlog
hiervan afwijkt. Er wordt wel gezegd dat historici de audiovisuele boot hebben
gemist. Te vaak nog worden foto’s en ander illustratiemateriaal als precies

boers, dobbels en leonard

is tekenend voor het programma. De eerste aflevering is geen historie van het

­111

dat – illustratie bij een tekst – beschouwd, in plaats van als volwaardige,
haalden historici hun schouders op. Dat is nu anders, maar nog steeds worden
audiovisuele bronnen niet altijd naar waarde geschat. Andersom hebben
televisiemakers wél meteen geschiedenis als inspiratiebron omarmd, wat
enigszins verbazingwekkend is:
Het frequent gebruik van geschiedenis op televisie is des te merkwaardiger
omdat er een wezenlijke contradictie bestaat tussen beide. Televisie is
uiteraard een visueel en vluchtig medium, dat pas goed tot zijn recht komt in
hedendaagse, liefst pakkende reportages. Geschiedenis daarentegen behoort in
essentie tot het verleden, kan niet meer gefilmd worden en is slechts te verklaren
via een omslachtige, synthetische en veelal verbale omweg.13

Bij televisiedocumentaires vormde geschiedenis meteen een basisthema. Het
huidige succes van geschiedenis op televisie getuigt van de voortdurende
aantrekkingskracht van het verleden als bron voor non-fictie (en ook fictie).
 De eerste historische filmopnames werden (vanaf het einde van de
negentiende eeuw) vooral gemaakt van militaire conflicten. Daarom is het
niet verwonderlijk dat documentairemakers met dit materiaal aan de slag
gingen – over de middeleeuwen bestaan helaas weinig mooie beelden.14 Het
Verenigd Koninkrijk – en vooral de bbc – was lang koploper. De trend werd
gezet met The Great War (1964), een 26-delige reeks naar aanleiding van vijftig
jaar Eerste Wereldoorlog. Archiefbeelden werden (niet altijd even accuraat)

13

Edward De Maesschalck en Jan Bauwens (eds.),

14 Taylor Downing, 'Bringing the Past to the Small

Geschiedenis op televisie (Leuven 1988). De

Screen’, in: David Cannadine (ed.), History and the

auteurs waren allen medewerkers van de brtn

Media (New York, Basingstoke 2004) 7-19.
(toenmalige naam voor de Vlaamse openbare
omroep).
een kritische blik op ten oorlog

informatieve bron op zich. Toen in de jaren vijftig de televisie opkwam,

forum
gecombineerd met getuigenissen van oud-soldaten en anderen die de oorlog
hadden meegemaakt. The Great War zette de standaard voor de historische
documentaire zoals wij die heden ten dage kennen. Kenmerkend daarbij is
vooral de strakke narratieve structuur – de klassieke documentaire vertelt
een bevattelijk verhaal, en presenteert dat zo aantrekkelijk mogelijk. (Aan die
presentatiewijze is sinds 1964 veel veranderd, maar de narratieve onderbouw
van veel geschiedenistelevisie bleef min of meer intact.)
Ook in Vlaanderen werden er sinds de start van de openbare omroep
(1953) veel historische documentaires in het zendschema opgenomen. Titels
als Oorlog in de lucht (1955), Overwinning ter zee (1956-1957) en België in de Tweede
Wereldoorlog (jaren 1970-1980) verklappen dat ook hier de nadruk op recente
militaire geschiedenis lag. Andere gelijkenissen met het Britse format waren
het gebruik van archiefbeelden, ooggetuigen en een sterke commentaar(stem).
 Zo blijft Maurice De Wilde (1923-1998) onlosmakelijk verbonden met de
documentairereeks over België tijdens de Tweede Wereldoorlog.15

Hoewel er historici gerekruteerd werden als experts, en ze naar de
tegenwoordige trend in het Verenigd Koninkrijk zelfs op de voorgrond
komen te staan (sommige televisiehistorici behoren er tot de best betaalde tvsterren), heeft de academische wereld altijd een moeilijke relatie gehad met
historische documentaires. In België is het bovendien veel minder gebruikelijk
dat historici het gezicht vormen van een programma over geschiedenis.
Onlangs verzuchtte Bruno De Wever, met stip de bekendste (academische)
historicus in Vlaanderen (en niet alleen vanwege zijn familiale relatie met ’s
lands populairste politicus), dat hij naar aanleiding van de zoveelste (politieke)
rel over een foute omgang met ons collaboratieverleden altijd maar dezelfde
vragen kreeg voorgeschoteld. En vooral: dat het altijd hij was die gebeld werd,
terwijl er zoveel van zijn jonge collega’s relevant en vernieuwend onderzoek
doen over de periode van de Tweede Wereldoorlog.16 Het potentieel aan

experts die kunnen opdraven in informatieve programma’s wordt evenmin
voldoende aangeboord als het gaat om de rol van adviseur achter de schermen
bij programma’s over geschiedenis, laat staan als presentator of maker van
die programma’s. In de hausse aan uitzendingen over de Eerste Wereldoorlog
in 2014 was er bij uitzondering wél een glansrol weggelegd voor Sophie De
Schaepdrijver, die voor de driedelige documentaire Brave Little Belgium als
historica een programma over geschiedenis kon presenteren.
Historici worden dus wel betrokken bij het maken van
geschiedenistelevisie, maar veel vaker treden ze op als critici achteraf. Televisie
zou al te vaak een simplicifering van een historische gebeurtenis maken,

15

Veerle Vanden Daelen, 22 Jaar oorlog op de brt

16 ‘Kroniek van een aangekondigde rel’, 15 oktober

(Niet-gepubliceerde licentieverhandeling; Gent

2014, http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/

2000).
videozone/programmas/reyerslaat/2.36124?vid
eo=1.2120122.
 wat gezien de wetten van het genre een beetje een open deur intrappen is.
Erger wordt het als het gebrek aan nuance en aandacht voor verschillende
interpretaties verhuld worden en het vertelde verhaal als dé geschiedenis
geschiedenis gerichte blik bij. Zo ontstaat er een beperkend narratief format
waarbinnen weinig ruimte voor twijfel en nuance is. Volgens Tom Verschaffel
is het dat waar (historische) televisie goed in is:
[...] het vertellen van een rechtlijnig verhaal. Er is weinig ruimte voor debat en
tegenstrijdige interpretaties, voor argumenten en tegenargumenten, en voor
onduidelijkheid en zelfkritiek. Het impliceert dat er ook weinig plaats is voor
verantwoording van de gemaakte keuzes en van de voorgestelde versie van de
geschiedenis.17

Vlaamse Velden werd door journalist-historicus Marc Reynebeau te voorspelbaar
bevonden, juist omdat het zo’n groot verhaal wilde vertellen (namelijk de
Vlaamse oorlogservaring aan de hand van één Gentse familie, waarin thema’s
als collaboratie, het frontleven enzovoort allemaal samenvloeiden). Volgens
Reynebeau dreigde de serie op die manier ‘inhoudelijk én dramatisch te
versmallen tot geschiedenis met plaatjes, over een voorspelbaar verleden,
zelfs in clichés’.18 Op het debat in Gent wezen sommige historici de makers
van In Vlaamse Velden erop dat de serie er veel beter in slaagde om historisch
‘geloofwaardig’ over te komen in scènes die handelden over onderwerpen
waar weinig historisch onderzoek over bestaat. Door in de serie zoveel hooi op
de vork te nemen en zoveel aspecten van de oorlogservaring in Vlaanderen te
willen vertalen naar het kleine scherm, werden de makers inderdaad vatbaar
voor het verwijt de geschiedenis te vereenvoudigen tot een mooi afgerond
verhaal.
 Wegwandelen van het grote verhaal
Als Ten Oorlog al een historisch verhaal brengt, dan is het dat van het
(westelijke) front. Maar ook dat wordt zo fragmentarisch verteld, zonder
ook maar enige rekening te houden met chronologie – die leidraad van de
traditionele geschiedschrijver – of de ruimere historische context, dat een
kijker onmogelijk na negen afleveringen zijn ligstoel kan verlaten met het

17

Tom Verschaffel, ‘De klare taal van televisie’,

18 Marc Reynebeau, ‘In Vlaamse Velden,

Karakter. Tijdschrift van wetenschap 1:3 (2001) 19-21,

geschiedenis met plaatjes’, De Standaard, 13

http://www.tijdschriftkarakter.be/de-klare-taal-

januari 2014.
van-televisie/.
­113
een kritische blik op ten oorlog

Dit narratieve keurslijf kan ook in historische fictie opspelen. De serie In

boers, dobbels en leonard

wordt voorgeschoteld. Vaak komt daar nog een te eng op de eigen nationale

forum
gevoel een geschiedenis (in de zin van: een verhaal) te hebben geleerd. Geen
talking heads die de gebeurtenissen in een historisch kader proberen te plaatsen,
geen experts die de feiten netjes op een rij zetten.
Er zit nochtans wel degelijk een leidraad in Ten Oorlog, al is die niet
historisch maar geografisch van aard. Samen gingen Hauben en zijn twee
vrienden op stap, te voet. Wandelen was volgens hen de beste manier om het
front te beleven:
In die vastgelopen stellingenoorlog ging het vooral om heggen en hagen en
hoogteverschillen, het veroveren van een akker. Als je daar doorheen wandelt,
snap je die oorlog heel goed. Bijvoorbeeld waarom het front in een boog rond
Ieper lag, de Ypres Salient. Als je er te voet doorloopt, voel je welk voordeel de
Duitsers hadden, doordat ze het net iets hoger gelegen terrein beheersten.19
Ten Oorlog is niet het eerste geschiedenisprogramma dat een reis als
uitgangspunt neemt. Een ander recent voorbeeld is In Europa van Geert Mak.
 Het verschil is dat Mak de geografie wél gebruikte om in vogelvlucht een
grotendeels chronologisch en een beetje voorspelbaar verhaal te vertellen – dat
van Europa in de twintigste eeuw.20 Bij Ten Oorlog is dat grote verhaal nagenoeg
verdampt. Zo springen ze in de derde aflevering – waarin de drie van Reims tot
Verdun wandelen – met gemak van de Amerikaanse oorlogstoetreding in april
1917 naar de slag van Verdun in 1916.
Ten Oorlog lijkt door deze fragmentarische aanpak de kritiek van het
narratieve keurslijf uit de weg te gaan. Hauben en co. lijken op geen enkel
moment ‘het’ verhaal van de Eerste Wereldoorlog te willen vertellen, zelfs
niet dat van het westelijke front. Volgens de directeur van het In Flanders
Fields Museum, Piet Chielens, met wie Hauben zijn plan vooraf besprak,
kan de methode van Ten Oorlog een manier zijn om de geschiedenis van de
Eerste Wereldoorlog vandaag te vertellen. Niet de grote syntheses, maar de
complexiteit van de myriaden verhalen moeten we aan het publiek slijten:
(Ik geloof steeds minder) in het grote historische discours. Er zit veel meer
contradictie, toevalligheid en abberatie in de geschiedenis dan de grote
historische inzichten laten veronderstellen. [...] Het is van een complexiteit
die we nooit zullen kunnen achterhalen. Het enige wat je kunt zeggen, is dat
je hoopt dat men spreekt over het verleden vanuit een bezorgdheid om het

19 Arnout Hauben aan Marc Reynebeau, ‘We zoeken
het kleine verhaal dat grote emoties oproept’, De
Standaard, 6 april 2013.
20 Marnix Beyen, ‘Onthutsend en voorspelbaar.
Geert Maks reis door de twintigste eeuw van
Europa’, Ons Erfdeel 2 (2005) 191-201.
heden. [...] Dat is, denk ik, de bescheiden rol die historici zich moeten aanmeten.
 Maatschappelijk dan, want in hun wetenschap moeten ze natuurlijk zo goed
eigenlijk maar een beperkte maatschappelijke relevantie. De grote vertaalslag,
denk ik, kun je bijna beter overlaten aan mensen zoals Arnout en co.21

Veel historici zouden het toejuichen: de geschiedenis in al haar complexiteit
gepresenteerd en niet als voorgekauwde, vaak politiek geëngageerde
synthese.22 Maar de vraag is of de aanpak van Ten Oorlog niet een aantal nieuwe
reductionistische elementen introduceert. Zo krijg je bijna de indruk dat de
Eerste Wereldoorlog begon in Nieuwpoort en eindigde in Gallipoli. Of dat
er enkel aan het front geleden en gestorven werd. Ook het niet ingaan op
het grotere verhaal is een simplificatie: de oorlog was niet enkel de optelsom

boers, dobbels en leonard

mogelijk proberen de vragen te blijven stellen en doorgronden, maar dat heeft

­115

van de ietwat lukraak gekozen verhaaltjes die worden opgerakeld bij elk
Ten Oorlog is in zekere zin een reisprogramma. In plaats van kathedralen
en musea passeren we hier nauwelijks zichtbare loopgraven, illegaal
betreden bunkers en bergflanken waar ooit legers elkaar maandenlang
afslachtten. De wandelaars trokken zich niets aan van landsgrenzen en het
programma doorbreekt zo het nationale perspectief dat nog vaak aan de
oorlogsherinnering kleeft – een grote verdienste van de programmamakers.
We maken kennis met minder bekende fronten in Slovenië, Noord-Italië, de
Balkan en Griekenland.
 Hauben en co. waren zeker niet de enigen die de voormalige slagvelden
verkenden. Dat bewijzen de vele verzamelaars die zij tegenkwamen: schuren
vol obussen en memorabilia krijgen we te zien. Oorlogstoerisme is bijna zo
oud als de oorlog zelf. Al kort na de oorlog werden er posters gedrukt met een
soldaat die een jonge vrouw gidst langs slagvelden en loopgraven en zelfs al

tijdens de oorlog werden de slagvelden afgeschuimd op zoek naar souvenirs.23
Een programma als Ten Oorlog kan en zal mensen aanzetten om zelf op
verkenning te gaan naar deze historische (maar er ontzettend onhistorisch
uitziende) plaatsen. Hauben zelf geeft in de eerste aflevering aan dat deze
plekken pas iets betekenen als je er bij stilstaat (letterlijk en figuurlijk):
Langs de spoorwegbedding passeren elke dag honderden fietsers en wandelaars,
en ook ik ben hier vaak komen uitwaaien met m’n gezin. Toen heb ik er nooit bij
stilgestaan dat in deze bunkers ooit soldaten leefden en vochten.24

21

Interview Piet Chielens met de auteurs in het In

23 Pieter Neirinckx, Affiches op het spoor.
Flanders Fields Museum, 28 augustus 2013.
Spoorwegaffiches in België 1883-1985 (Tielt 2007)

22 Beyen, ‘De kloof tussen de maatschappij en de

50; Pieter Serrien, Oorlogsdagen (Antwerpen 2013)

historicus’, 128.
157.
24 Uitgezonden 8 april 2013 op Eén.
een kritische blik op ten oorlog

herdenkingspaaltje.
forum

r

Voor de televisieserie Ten Oorlog trokken Arnout
Hauben, Jonas Van Thielen en Mikhael Cops langs de
Europese frontlijn van de Eerste Wereldoorlog.
Copyright foto: Koen Broos/de chinezen.
 Wie echter iets te weten hoopt te komen over de complexe geschiedenis van
het slachtveldtoerisme komt bedrogen uit. Ten Oorlog slaat een brug tussen
verleden en heden, maar er wordt zelden een blik geworpen op wat er zich

Historische human interest
Telkens wanneer Hauben een paaltje de historische grond in hamert en
plaats maakt voor Van Thielen om een egodocument tot leven te wekken,
‘verplaatsen we ons terug naar toen’, zoals het cliché luidt. Gewone mensen
die al dan niet toevallig of tegen hun wil aan het front waren beland, worden
van de vergetelheid gered en krijgen alsnog hun vijftien minuten roem.
boers, dobbels en leonard

onder die brug bevindt.
­117

Hun heldenmoed maar vaker hun onvoorstelbare pech dan wel geluk wordt
zin sluit Ten Oorlog aan bij de herdenkingen in 2014, waarvan Sophie De
Schaepdrijver opmerkte dat het microniveau er een zeer belangrijke rol in zou
worden toebedeeld.25 Deze kleine geschiedenissen hebben volgens haar ook

een grote waarde. Ze laten een directere ervaring toe waardoor je honderd jaar
na datum beter begrijpt wat de impact van de oorlog op het dagelijkse leven
betekende. Maar dat betekent niet dat het grote verhaal, de achtergrond, de
context, niet meer van tel is.
Verplaatsen we ons trouwens wel echt naar toen? Is het niet eerder het
verleden naar het heden halen en het zo voor een stuk van zijn historische
specificiteit ontdoen? Wanneer Van Thielen op een bergflank staat waarin
enkel met de beste wil van de wereld een loopgraaf kan worden onderscheiden,
en vervolgens een anekdote oprakelt waar nauwelijks duiding aan voorafgaat,
kan de kijker zich moeilijk verplaatsen naar de specifieke historische context
die de anekdote zou moeten omgeven. Wat Ten Oorlog ons brengt van het
verleden, lijkt op wat het ons brengt van het heden: human interest.
 Volgens Kees Ribbens primeert bij televisie de amuserende rol op
de informatieve, ook bij geschiedenisprogramma’s. ‘Geschiedenis fungeert
temidden van andere inspiratiebronnen bovenal als voorraadschuur
van verhalen – die aantrekkelijk kunnen zijn vanwege aanspraken op

realiteitswaarde’.26 Het historische kader wordt dan als alibi gebruikt om
vooral onderhoudende televisie te maken. Een charismatische presentator als
Arnout Hauben helpt natuurlijk daarbij.
25 Sophie De Schaepdrijver, ‘België ’14-’18. Een

26 Kees Ribbens, Een eigentijds verleden. Alledaagse

verhaal in het midden’, Belgisch Tijdschrift voor

historische cultuur in Nederland 1945-2000

Nieuwste Geschiedenis 42 (2012) 189-192.
(Hilversum 2002) 102.
 een kritische blik op ten oorlog

herdacht. De ervaring, en via het toneeltje de inleving, staat centraal. In die

forum
Het is tekenend dat de drie op hun tocht bekende symbolen van de
oorlogsherinnering, zoals de IJzertoren in Diksmuide, links laten liggen. Ten
Oorlog is bovenal een programma over mensen in het verleden en mensen van
nu. De oorlog is vaak slechts een excuus om een babbeltje te maken met de
toevallige passant. Soms tonen die ontmoetingen wel iets over hoe de Eerste
Wereldoorlog vandaag wordt herinnerd of blijft voortleven, bijvoorbeeld in de
vorm van re-enactment. Maar veel vaker lijdt het tot soms wat gemakkelijke
associaties. Zo komen ze in de tweede aflevering Laurent tegen, een ex-militair
van het vreemdelingenlegioen. Het paswoord ‘oorlog’ leidt dan snel tot
gemeenplaatsen over het gruwelijke van geweld. Een sporadische historische
kaart, wat archiefbeelden (heel beperkt) en een voice-over van Hauben
vormen de enige historische houvast die de kijker geboden wordt. Wie meer
wil weten, kan nog altijd bij het boek terecht dat naar aanleiding van de serie
verscheen. Ten Oorlog is bovenal een ontdekkingstocht die je samen met de drie
onderneemt. Hauben vergelijkt zichzelf in de zevende aflevering met Kuifje,
een van de vele keren dat het bijna jongensachtige, avontuurlijke van de tocht
tot uiting komt.
 Piet Chielens wees ons op de raakpunten tussen het programma en
de manier waarop veel mensen op reis gaan: grondig voorbereiden, inlezen,
gericht op zoek gaan naar historische overblijfselen. Maar net als bij Ten
Oorlog slaagt de gemiddelde toerist er vaak niet in om historische restanten
in hun eigen specifieke historiciteit te bezien. Hij zapt even gemakkelijk
tussen gebouwen uit de zestiende en de negentiende eeuw, tussen anekdotes
over deze koning en die keizer, tot alle verbanden herleid zijn tot dat ene
onmiddellijke, onontkoombare geografische feit: alles staat nu eenmaal
samen in de stad of regio van bestemming. De ontmoetingen met de mensen
onderweg en de gesprekken die daaruit volgen, geven soms ook het gevoel
van zappen: van de ene oorlog naar de andere, van toen naar nu. In een van de
afleveringen zegt Hauben dat honderd jaar eigenlijk toch niet zo lang geleden
is, een ‘vingerknip’.
Ten Oorlog is grappig, soms ontroerend, vaak interessant en verrassend.
Dat het mensen misschien genoeg prikkelt om zelf op onderzoek te gaan naar
de Eerste Wereldoorlog en zijn overblijfselen, kan enkel toegejuicht worden.
Velen zullen dat niet doen en vrede nemen met de sterke verhalen, grappige
anekdotes, en de ‘warme menslievendheid’ van de makers.
q

Hans Boers (1985) werkt sinds 2009 op het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog
en Hedendaagse Maatschappij (CegeSoma) in Brussel. Hij was er lid van het Europese
het publiekshistorische weekblad De Oorlogskranten 1914-1918 (www.deoorlogskranten.
be). Van 2009 tot 2013 was hij lid van het historisch onderzoeksbureau Geheugen
Collectief vzw (www.geheugencollectief.be). In mei 2015 verschijnt bij Manteau: Hans
Boers, Karel Strobbe en Pieter Serrien, Van onze jongens geen nieuws. De dwaaltocht van
300.000 Belgische rekruten aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. E-mail:
boers.hans85@gmail.com.
 Jelena Dobbels (1988) behaalde in 2010 haar diploma Master in de Geschiedenis
aan de Universiteit Antwerpen. Vervolgens specialiseerde ze zich in de richting van
monumentenzorg (Master Monumenten- en Landschapszorg, Artesis Hogeschool

boers, dobbels en leonard

project European Holocaust Research Centre (ehri) en is sinds 2013 hoofdredacteur van

­119

Antwerpen). In 2013-2014 was ze lid van het historisch onderzoeksbureau Geheugen
Architectonische Ingenieurswetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel, waar ze
een proefschrift voorbereidt over de positie van algemene aannemers in de Belgische
bouwsector (1870-1970). Recente publicaties: Birgitte Martens, Jelena Dobbels,
Lucy Amez en Walter Ysebaert, ‘Cultuur en creativiteit in beeld. Opzet van een
meetinstrument voor metropool Brussel’, Brussels Studies 79 (2014) 1-13; Inge Bertels
en Jelena Dobbels, ‘Recensie Geert Medema, Achter de façade van de Hollandse
stad. Het Stedelijke bouwbedrijf in de achttiende eeuw’, Tijdschrift voor Sociale en
Economische Geschiedenis 9:1 (2012) 111-113 en Jelena Dobbels, ‘Aanzetten voor een
stedelijk erfgoedbeleid. De afbraak van het Antwerpse burchtgebied als casestudy voor
de veranderende omgang met erfgoed (1863-1900)’, Stadgeschiedenis 6:2 (2011) 129-145.
E-mail: jelena.dobbels@vub.ac.be.
 Ingrid Leonard (1985) behaalde in 2011 een Master in Geschiedenis (ua) en Fotografie
(Academie voor Schone Kunsten Antwerpen) en specialiseerde zich in nationale
beeldvorming in de eerste non-fictiefilms over België (1895-1914). Na haar studies ging ze
aan de slag als researcher voor de documentairefilm (Red Star Line) en als onderzoeker
bij het historisch onderzoeksbureau Geheugen Collectief. Sinds begin 2014 werkt ze als
assistent-curator in het FotoMuseum te Antwerpen. Recente publicaties: Ingrid Leonard,
‘1900 + Old Picture + Paris’, Extra. FoMu magazine 17 (najaar 2014) 68-79; Ingrid Leonard,
Selm Wenselaers en Katharina Smets, ‘4de generatie Belgische migranten in Amerika’,
in: Andreas Stynen (ed.), Boer vindt Land, Vlaamse Migranten en Noord-Amerika (Leuven
2014) en Jonas Raats, Ingrid Leonard, Hannelore Vandebroek, ‘On est là’. De eerste
generatie Marokkaanse en Turkse migranten in Brussel (1964-1974) (Brussel 2014). E-mail:
info@ingridleonard.be.
een kritische blik op ten oorlog

Collectief. Vanaf oktober 2014 is Jelena Dobbels verbonden aan het departement.
