Presentatie-effecten van deelnemingen bij het verwerken van jaarrekening
MAB

Leslie F C A, Donald A., The Audit of Accountancy Estimates,
CA Magazine, January 1978, pag. 34 e.v.
Leslie F C A, Donald A., Materiality, The Concept and its
Application to Auditing, The Canadian Institute of Chartered
Accountants, 1985.
Muis, J. W., Onzekerheid en de accountant, De Accountant, Jrg.
92, 1985, pp. 2-8.
NIvRA, Accountant en Commissaris: Nazien en toezien/NIvRA,
Amsterdam; NIvRA, 1985 (brochure).
Ophof, H. P. J., De getrouwheid van de accountantsverklaring,
De Accountant, Jrg. 94, 1987; pp. 52-54.
Praktijkboek commissarissen/red. J. R. Glasz ... et al., Deventer:
Kluwer, 1983.
Raad voor de Jaarverslaggeving; Richtlijnen voor de
jaarverslaggeving, Kluwer, Deventer.
Wal, J. D. van der en Manen, J. A. van, Investigations,
Handboek Accountancy '84: Grondslagen en techniek van de
accountantscontrole/red. H. J. de Fleer ... et al., Alphen aan
den Rijn: Samsom, 1984.
Presentatie-effec
deelnemingen ir
Drs. F. A. M. J. Faas

1 Inleiding
Voor de verwerking van deelnemingen in de jaar­
rekening staan volgens de wet diverse mogelijk­
heden ter beschikking. Deze onderscheiden zich
van elkaar door de wijze waarop het resultaat van
de deelneming in de winst- en verliesrekening
moet worden verantwoord en de balanswaarde­
ring van de deelneming. De manier waarop de
verwervende onderneming een deelneming in de
jaarrekening verwerkt, is derhalve van invloed op
het gepresenteerde resultaat en vermogen, als­
mede de daaruit af te leiden rentabiliteit.
In dit artikel willen we de presentatie-effecten bij
de waardering van deelnemingen zichtbaar
maken en mogelijk ongewenste gevolgen daar­
van signaleren, waarbij voor de volgende opzet is
gekozen.
 Na deze inleidende beschouwing bespreken we
de wettelijke mogelijkheden voor het verwerken
van deelnemingen in de jaarrekening. Daarbij ligt
de nadruk op de verschillende manieren waarop
opbrengst en waarde van de deelneming respec­
tievelijk in resultatenrekening en balans kunnen
worden opgenomen. De evaluatie van de wette­
lijke bepalingen richt zich vervolgens op het sig­
naleren van de gevolgen die voortvloeien uit de
keuzevrijheid bij het verwerken van deelnemingen
in de jaarrekening. Met behulp van een aan de
praktijk ontleend voorbeeld illustreren we daarna
de bedoelde presentatie-effecten en enkele
ongewenste gevolgen die daaruit kunnen voort­
vloeien. In de afsluitende paragraaf bekijken we
tenslotte of en in hoeverre de Aanpassingswet
Drs. F. A. M. J. Faas is werkzaam bij de Algemene
Rekenkamer, ’s-Gravenhage.
110

april 1989

MAB

bij het verwerken van
jaarrekening
Zevende Richtlijn er toe bijdraagt dat dergelijke
presentatie-effecten tot het verleden gaan be­
horen.
2 Wettelijke bepalingen inzake het
verwerken van deelnemingen
Bij de waardering van een deelneming mag een
keuze worden gemaakt uit drie methoden. Hier­
onder zullen we deze methoden kort beschrijven.
A Aanschaffingsprijs-methode
In de balans neemt men de deelneming op tegen
de prijs die is betaald om het belang te verkrijgen.
Indien de intrinsieke waarde van de deelneming
lager ligt dan de aanschaffingsprijs, bevat de
balanswaarde een bedrag aan goodwill. In de
resultatenrekening verantwoordt de onderne­
ming bij deze methode het uitgekeerde dividend
van de deelneming als opbrengst.
 B Vermogensmutatiemethode
Als eerste boekwaarde neemt men bij deze
methode de intrinsieke waarde van de deelne­
ming, waarbij haar activa en passiva op actuele
waarde worden gewaardeerd. Als deze ’zuivere’
intrinsieke waarde niet te bepalen is, kan ook de
aanschaffingsprijs of de intrinsieke waarde van
de deelneming volgens haar eigen balans als eer­
ste boekwaarde gelden. Jaarlijks dient deze
waarde te worden gecorrigeerd voor het
behaalde resultaat minus het uitgekeerde divi­
dend. Ook herwaarderingen uit andere hoofde
kunnen de waarde van de deelneming beïn­
vloeden.
In de resultatenrekening verantwoordt de onder­
neming als opbrengst haar aandeel in het totale
resultaat van de deelneming. Voor het niet-uitgekeerde deel van de winst van de deelneming dient

april 1989

dan overigens een wettelijke reserve te worden
gevormd.
C Actuele-waardemethode
In de wet is de mogelijkheid open gelaten de deel­
neming te waarderen op actuele waarde, die
wordt benaderd door de beurswaarde van de
aandelen. In de resultatenrekening verantwoordt
de onderneming het door de deelneming uitge­
keerde dividend als opbrengst.
Aangezien uit het onderzoek jaarverslaggeving
(NIVRA, 1987) blijkt dat deze actuele-waardeme­
thode door beursgenoteerde ondernemingen niet
wordt toegepast, zullen wij deze methode in het
vervolg van het artikel buiten beschouwing laten.
Als gevolg van de Aanpassingswet Zevende
Richtlijn (Titel 9 van boek 2 van het Burgerlijk Wet­
boek) is de keuzevrijheid voor het verwerken van
deelnemingen aanzienlijk ingeperkt. De conse­
quenties van deze wijziging worden besproken in
paragraaf 5. In het onderstaande zullen we de
oorspronkelijke wet, die nog gevolgd mag wor­
den voor boekjaren die aanvangen voor 1 januari
1990, als uitgangspunt nemen.
 3 Evaluatie wettelijke bepalingen
Bij het evalueren van de wettelijke bepalingen zul­
len we ons concentreren op twee aspecten die de
meest in het oog springende presentatie-effecten
tot gevolg kunnen hebben, te weten:
a De eisen waaraan een kapitaalbelang moet vol­
doen om als deelneming te mogen gelden,
b De bepaling en verwerking van opbrengsten
van een deelneming die tijdens het boekjaar
wordt verworven.
Ad a De criteria die de wetgever formuleert om
een participatie in een andere onderneming als

111

MAB

deelneming te beschouwen, zijn voornamelijk
kwalitatief van aard. Er dient sprake te zijn van fei­
telijke kapitaalverschaffing, beoogde duurzaam­
heid en dienstbaarheid aan de eigen werkzaam­
heden. Het criterium van de omvang van het kapitaalbelang speelt in de wet een ondergeschikte
rol. De wet bepaalt dat het bestaan van een deel­
neming wordt vermoed, indien de rechtspersoon
of vennootschap rechtstreeks of middellijk ten­
minste 20% van het geplaatste kapitaal ver­
schaft. Dit betekent dat, wanneer een dergelijk
kapitaalbelang niet als deelneming wordt gepre­
senteerd, de onderneming indien zij hierop wordt
aangesproken, moet aantonen dat zo’n aande­
lenpakket niet aan de kenmerken van een deelne­
ming voldoet. Het is echter opvallend dat in de
wet geen ’inverse’ bepaling is opgenomen ten
aanzien van de omvang van het kapitaalbelang.
Die zou er dan op neer komen dat bij kapitaalbelangen kleiner dan 20% van het geplaatste kapi­
taal in principe geen sprake is van een deelne­
ming. Een dergelijke bepaling lijkt gewenst omdat
bij minimale participatie met name twijfelachtig is
of voldaan kan worden aan een ander criterium
voor het aanhouden van een deelneming te weten
de dienstbaarheid aan de eigen werkzaamheden.
 Hierbij wordt vaak gedacht aan zaken als het vei­
lig stellen van noodzakelijke grondstoffen en half­
fabrikaten of het fungeren als bevoorrecht leve­
rancier. De vraag is nu of dergelijke synergetische
effecten wel dankzij zo’n gering kapitaalbelang
kunnen worden gerealiseerd.
Onder de huidige wetgeving mag elk belang in
een andere onderneming in feite als deelneming
worden beschouwd, zelfs als het een dermate
minimale omvang heeft dat geen zeggenschap
kan worden uitgeoefend, mits er sprake is van
beoogde (dus vooraf oncontroleerbare) duur­
zaamheid en (in het geval van een gering belang
op zijn minst twijfelachtige) dienstbaarheid aan de
eigen werkzaamheden. Een dergelijk belang
onderscheidt zich eigenlijk in niets van een (duur­
zame) belegging, van vergelijkbare omvang, in
het bedrijf van een concurrent. Die laatste wordt
echter onder de financiële vaste activa gerubri­
ceerd in de categorie ’overige effecten’. Het
onderscheid tussen ’deelnemingen’ en ’overige

112

effecten’ is niet louter cosmetisch van aard, want
er vloeien belangrijke verschillen uit voort ten aan­
zien van de te verantwoorden opbrengsten in de
resultatenrekening. Terwijl de opbrengst uit
effecten beperkt blijft tot de genoten dividenden,
biedt het waarderen als deelneming ruimere mo­
gelijkheden.
Aangezien de wetgever de keuze voor een van de
mogelijke waarderingsmethoden van deelnemin­
gen niet laat afhangen van de invloed die wordt
uitgeoefend, betekent het dat ook in gevallen,
waarin van zeggenschap geen sprake is, waar­
dering volgens de vermogensmutatiemethode
plaats mag vinden.
In die situatie verantwoordt de onderneming als
opbrengst van haar deelneming een evenredig
aandeel in het resultaat van het bedrijf, waarin zij
participeert, hoewel zij slechts het uitgekeerde
dividend ontvangt. Dit roept dan ook de vraag op
of de verlies- en winstrekening in dergelijke geval­
len niet strijdig is met het realisatiebeginsel,
omdat daarin baten voorkomen die niet werden
verwezenlijkt.
 Het realisatiebeginsel omvat geen vaste regel,
maar geeft criteria waaraan voldaan moet zijn, wil
men opbrengsten respectievelijk winst nemen.
Het gaat hierbij om de volgende twee aspecten
(vgl. Klaassen en Bak, 1987);
1 Er moet gepresteerd zijn;
2 Er moet voldoende zekerheid zijn over de op­
brengst.
Toegepast op het deelnemingsvraagstuk, zou het
prestatie-criterium betrekking kunnen hebben op
de door de deelneming behaalde winst en de
rechthebbende(n) daarop. Beide dimensies leve­
ren weinig problemen op. Zowel het realiteitska­
rakter van het door de deelneming gepresen­
teerde resultaat alsook het prestatie-aspect van
de deelnemende onderneming zijn eenvoudig
controleerbaar. Dit laatste aspect valt af te leiden
uit het aanhouden van een kapitaalbelang.
Moeilijker wordt het te voldoen aan het tweede
criterium, te weten de redelijke zekerheid over de
opbrengst. Aangezien het hier geen stringent ve­
rifieerbare eis betreft, sluipen er onvermijdelijk
arbitraire aspecten in bij de beoordeling. Toch
menen wij dat er gelet op de nu volgende argu­

april 1989

menten, onvoldoende grond is om, in gevallen
waarin weinig of geen invloed van betekenis kan
worden uitgeoefend, ook de door de deelneming
ingehouden winst als opbrengst in de eigen resul­
tatenrekening op te nemen.
Allereerst is uitkering van de ingehouden winst
niet afdwingbaar. Gelet op het beperkte kapitaalbelang van de deelnemende onderneming kan zij
geen hogere uitkering vorderen dan het door de
deelneming autonoom bepaalde dividend.
Zelfs al zou men in eerste instantie vrijwillig heb­
ben ingestemd met de winstinhouding (bijvoor­
beeld terfinanciering van kansrijk geachte projec­
ten) dan is men in een later stadium niet in staat
het met de winstinhouding overeenkomende
bedrag alsnog op te eisen.
 Het argument dat winstinhouding nu in de toe­
komst tot hogere winst zal leiden, vormt ook geen
afdoende legitimatie voor het opnemen van de
door de deelneming ingehouden winst in de eigen
resultatenrekening. Allereerst lijkt een dergelijke
relatie te onzeker om daarop nu reeds vooruit te
lopen. Het voorzichtigheidsbeginsel verzet zich
daar tegen. Bovendien leidt een hogere winst,
gelet op het streven van ondernemingsbestuurders naar dividendstabilisatie, niet automatisch
en onmiddellijk tot een hogere uitkering. Ten­
slotte is er, zelfs bij stijgende dividenden, slechts
sprake van een verschuiving in de tijd van het
desbetreffende probleem. Immers, ook in de
jaren waarin de, mede als gevolg van winstinhou­
ding in het verleden mogelijk gemaakte, stijgende
resultaten leiden tot hogere dividenden, zal er
weer sprake zijn van winstreservering. Derhalve
blijft het opnemen van het volledige resultaat van
de deelneming door de participerende onderne­
ming in enig jaar voorbarig. Men loopt namelijk
vooruit op (onzekere) gebeurtenissen.
De enige mogelijkheid om de vruchten van de
winstinhoudingen in het verleden direct en volle­
dig te realiseren, zou het verkopen van het belang
kunnen zijn. Dit staat echter op gespannen voet
met de beoogde duurzaamheid van het aanhou­
den van een deelneming, terwijl niet vaststaat dat
in de opbrengst van de transactie een adequate
compensatie voor die winstinhoudingen is be­
grepen.
Samengevat leidt het opnemen van de gereali­

seerde winst van een deelneming (in plaats van
de ontvangen winstuitkering), met name in geval­
len waar sprake is van een minimale kapitaaldeelname, tot een structureel presentatie-effect in de
resultatenrekening van de deelnemende onder­
neming. De mate van vertekening hangt af van het
gedeelte van de winst dat de onderneming,
waarin wordt deelgenomen, aan haar aandeel­
houders ter beschikking stelt.
 Dit presentatie-effect heeft tot gevolg dat de
resultatenrekening permanent een verkeerd sig­
naal geeft omtrent de dividendcapaciteit, zoals
die voortvloeit uit het getoonde resultaat. Het
voorstel inzake de winstbestemming zoals dat in
de jaarrekening voorkomt, sluit immers aan bij het
in de winst- en verliesrekening gepresenteerde
resultaat. Dit lijkt incorrect, aangezien het niet-uitgekeerde deel van de winst van de deelneming
dient te worden opgenomen in een wettelijke
reserve en derhalve niet ter beschikking van de
aandeelhouders staat. Uit de verlies- en winstre­
kening valt dit echter niet op te maken omdat de
post ’resultaat deelnemingen’ niet behoeft te
worden gesplitst in een ’uitgekeerd’ en ’gereser­
veerd’ deel. Teneinde dit inzicht te geven, ver­
dient het dan ook aanbeveling in het winstverdelingsvoorstel aan te geven welk deel van de voor­
gestelde winstreservering het gevolg is van een
wettelijke verplichting. De totale dividendcapaci­
teit wordt derhalve gevormd door het ’uitkeerbare’ jaarresultaat en de vrije reserves.
Een laatste kanttekening heeft betrekking op de
invloed die van deze handelwijze uitgaat op het
besluitvormingsproces rond het verwerven van
deelnemingen. Ondernemingsbestuurders zou­
den, bij het nemen van dergelijke beslissingen,
ten onrechte meer oog kunnen hebben voor de
structureel (gunstige) invloed die daarvan op het
beeld in de jaarrekening uitgaat, dan de feitelijke
financieel-economische merites van zo’n beslis­
sing in ogenschouw te nemen. Ook is het niet
denkbeeldig dat de keuze voor een bepaalde
waarderingsgrondslag van een verworven deel­
neming (mede) afhankelijk wordt van het (ver­
wachte) jaarresultaat.
 Ad b De wettelijke bepalingen inzake de waarde­

MAB

ring van deelnemingen bevatten geen expliciete
aanwijzingen voor de situatie waarin een onder­
neming tijdens het boekjaar een deelneming ver­
werft. De aandacht richt zich daarbij met name op
het deel van de door de deelneming behaalde
winst, dat de onderneming in haar eigen resulta­
tenrekening mag opnemen. Bij waardering vol­
gens de aanschaffingsprijs- of actuele-waardemethode, blijft die beperkt tot het (gedeclareerde)
dividend. In geval van waardering volgens de vermogensmutatiemethode, zal men echter tever­
geefs zoeken naar wetsartikelen die bepalen hoe
te handelen ten aanzien van het te verantwoorden
resultaat.
Afgaande op de hiervoor geformuleerde eisen die
ten grondslag liggen aan het realisatiebeginsel,
ligt het voor de hand dat slechts een evenredig
deel van de totale winst wordt verantwoord, over­
eenkomend met de periode waarin de participatie
is aangehouden. De stelligheid van deze uit­
spraak vindt zijn oorsprong in het gegeven dat
niet tijdens het gehele boekjaar is voldaan aan
een van de twee dimensies die wij ten aanzien van
het prestatie-criterium, onderkenden. Weliswaar
is de door de deelneming gepresenteerde winst
het resultaat van de activiteiten gedurende het
gehele boekjaar, maar het feit dat de deelne­
mende onderneming slechts een deel van die
periode het kapitaalbelang heeft aangehouden,
rechtvaardigt niet het opnemen van de resultaten
over de volledige periode in de eigen winst- en
verliesrekening. De wetgever biedt voor een der­
gelijke handelwijze echter wel ruimte waarmee
het mogelijk wordt dat ondernemingen de volle­
dige resultaten van de tijdens het boekjaar ver­
worven deelnemingen als opbrengst verantwoor­
den. Dit heeft onder meer de volgende ongewen­
ste gevolgen.
 Allereerst is er de strijdigheid met de economi­
sche werkelijkheid. Er ontbreekt immers gedu­
rende een deel van de periode een prestatie, die
het opnemen van de daarmee samenhangende
baten zou rechtvaardigen. In extreme gevallen
leidt dit zelfs tot het creëren van fictieve winst. Als
we ervan uitgaan dat naarmate een deelneming
later in het jaar wordt verworven, in de verkoop­
prijs een relatief groter deel is begrepen ter com­
pensatie van de inmiddels behaalde winst in het

114

lopende boekjaar, dan leidt bedoelde presenta­
tiewijze er bovendien ten onrechte toe dat de
meegekochte winst in de resultatenrekening van
de participerende onderneming vrijvalt als resul­
taat.
De jaarrekening bevat in beschreven gevallen
tevens geen goede voorstelling van de bijdrage
van de verworven deelneming aan het resultaat
van de onderneming die het belang neemt. Aan­
gezien in de resultatenrekening wel de baten van
de deelneming over het gehele boekjaar prijken,
maar slechts de (vermogens)kosten vanaf het
moment van verwerving, schetst de winst- en ver­
liesrekening omtrent deze deelneming eenmalig
een te rooskleurig beeld. Dit incidentele presentatie-effect is groter naarmate de verwerving later in
het boekjaar plaatsvindt.
Tenslotte kan de gesignaleerde omissie in de wet
dysfunctioneel gedrag bij ondernemingsbestuurders stimuleren. Wanneer zich tegen het einde
van het boekjaar de contouren van een onbevre­
digend resultaat aftekenen, dan zou men gemak­
kelijk in de verleiding kunnen komen de perfor­
mance op te krikken via het verwerven van een
(beperkt) belang in een andere, goed renderende,
onderneming.
Dat de hier gesignaleerde structurele en inciden­
tele presentatie-effecten geen imaginair karakter
dragen, maar zich ook empirisch manifesteren,
zal blijken wanneer we onze bezwaren adstrueren
aan de hand van de manier waarop een beursge­
noteerde onderneming de door haar verworven
deelneming(en) in de jaarrekening over 1987 ver­
werkt.
4 De case Automobiel Industrie ’Rotterdam’
N.V.
 4.1 Inleiding
Automobiel Industrie ’Rotterdam’ (A.I.R) N.V. is
de houdstermaatschappij van verschillende
dochterondernemingen en deelnemingen die
zich bezighouden met de handel in personen- en
bedrijfswagens, schadeherstel, exploitatie van
benzinestations, autoverhuur, leasing en inrich­
ten van bedrijfswagens. De aandelen zijn geno­
teerd aan de Officiële Markt van de Amsterdamse
Effectenbeurs.
april 1989

MAB

Bij de presentatie van de halfjaarcijfers in augus­
tus 1987 sprak de directie van A.I.R. de verwach­
ting uit dat de winst per aandeel, die in de eerste
zes maanden een kleine 10% was gedaald, ook
over het hele boekjaar onder druk zou blijven
staan. De werkelijke resultaten bleken echter aan­
merkelijk positiever. Toen in mei 1988 de jaarcij­
fers bekend werden gemaakt, kon er een winst
per aandeel worden getoond, die 15% hoger lag
dan het voorgaande boekjaar. De normale
bedrijfsvoering geeft geen verklaring voor de op
het eerste gezicht sterk verbeterde gang van
zaken. Dit valt af te leiden uit de ontwikkeling van
het exploitatieresultaat dat terugliep van ƒ 2,7
miljoen naar ƒ 2,2 miljoen. Er dient derhalve te
worden gezocht naar andere oorzaken.
De belangrijkste reden voor de onverwacht posi­
tieve resultatenontwikkeling blijkt te liggen in het
verwerven van een deelneming in een andere
beursgenoteerde onderneming, alsmede de wijze
waarop deze in de jaarrekening is verwerkt. De
volgende reconstructie is gebaseerd op gege­
vens ontleend aan het jaarverslag, de jaarreke­
ning en een bezoek aan de jaarvergadering.
Enkele weken na de beurskrach van oktober 1987
is A.I.R. in de gelegenheid een pakket van
121.050 aandelen en certificaten RIVA te kopen.
RIVA is een houdstermaatschappij met belangen
op het gebied van leasing, dealerbedrijven en
energie. De gemiddelde aankoopprijs bedraagt
ƒ 42,14, zodat met het totale pakket ruim ƒ 5 mil­
joen is gemoeid. In het onderstaande overzicht
zijn enkele gegevens per aandeel RIVA opge­
nomen.
 4.2 Invloed verwerkingswijze RIVA-deelneming
Teneinde het structurele en incidentele presentatie-effect, samenhangend met de verwerkings­
wijze van de RIVA-deelneming te illustreren, heb­
ben we in de tabel een aantal verschillende ver­

winst
dividend
intrinsieke waarde
rentabiliteit eigen vermogen

april 1989

1986

1987

ƒ 8,53
ƒ 2,10
ƒ 49,53
17,5%

ƒ 8,71
ƒ 2,20
ƒ 55,25
16,7%

sies van de (partiële) verlies- en winstrekening op­
genomen.
De eerste twee kolommen stellen respectievelijk
de resultatenrekening voor van 1986 (kolom A) en
1987 (kolom B), zoals we die ontleenden aan de
jaarrapporten van A.I.R. De deelneming in RIVA
werd pas in 1987 geëffectueerd, zodat de invloed
hiervan zich pas in het laatste jaar doet gelden.
Vergelijking van de gegevens uit de kolommen A
en B leert dat, ondanks een daling van het exploi­
tatieresultaat, de winst is toegenomen louter
dankzij een sterke toename van de post ’resultaat
deelnemingen’.
De invloed van de wijze waarop de RIVA-deelne­
ming in de resultatenrekening is verwerkt, blijkt
overduidelijk wanneer we de gevolgen van die
transactie uit de resultatenrekening elimineren en
het dan ontstane winstcijfer (kolom C) vergelijken
met het gerapporteerde resultaat (kolom B).
Daarvoor is het nodig de opbrengstenkant te ver­
minderen met het aandeel in de door RIVA
behaalde winst, terwijl aan de kostenkant de vermogenskosten1 die het aanhouden van de deel­
neming vergde achterwege kunnen blijven. Het
beeld dat daaruit ontstaat, is dat dank zij de deel­
neming in RIVA een dreigende winstdaling van
ƒ1,1 miljoen naar ƒ 0,5 miljoen kon worden
omgebogen in een winststijging tot ƒ 1,4 miljoen.
 Op zich hoeft een dergelijke constatering geen
verwondering te wekken, omdat beslissingen van
de ondernemingsleiding vrijwel altijd (direct of
indirect) van invloed zijn op het resultaat. Wel ver­
sluiert de wijze van verwerking van de deelneming
in RIVA het feit dat de operationele bedrijfsactivi­
teiten en overige deelnemingen in het tweede
halfjaar verlies hebben opgeleverd. Over de eer­
ste zes maanden rapporteerde A.I.R. namelijk al
een resultaat van ƒ 753.000,-.
Belangrijker is echter dat het realiteitskarakter
van de post ’resultaat deelnemingen’, zoals
opgenomen in de winst- en verliesrekening van
A.I.R., twijfelachtig is. Zij bevat namelijk een
structureel en incidenteel presentatie-effect als
gevolg van het feit dat het belang als deelneming
wordt gepresenteerd en pas tegen het einde van
het boekjaar is verworven.
In het hierna volgende zal de omvang van deze ef­
fecten zichtbaar worden gemaakt.
 115

Tabel: Geconsolideerde resultatenrekening Automobiel Industrie ’Rotterdam’ N.V. in diverse varianten
(bedragen x / 1 miljoen)
A
1986

exploitatieresultaat
resultaat deelnemingen

vrijval WIR premie
rentelast

saldo buitengewone
baten/lasten
resultaat

B
1987

C
1987, exclusief
deelneming in
RIVA

2,7
0,1

2,2
1,0

2,2
—

2,2
0,3

2,2
0,1

2,8

3,2

2,2

2,5

2,3

0,4
-2,1

0,4
-2,2

0,4
-2,0

0,4
-2,2

0,4
-2,2

-1,6

-1,8

-1,7

-1,8

-1,8

1,2

1,4

0,5

0,7

0,5

-0,1

—

—

—

—

1,1

1,4

0,5

0,7

0,5

4.3 Invloed gekozen waarderingsgrondslag
De deelneming in RIVA wordt gewaardeerd vol­
gens de vermogensmutatiemethode, hetgeen
onder meer tot gevolg heeft dat een evenredig
deel van de door de deelneming behaalde winst in
de resultatenrekening van A.I.R. mag worden
opgenomen. De keuze voor deze waarderings­
grondslag blijkt een dominante invloed uit te oefe­
nen op het totaalresultaat van A.I.R. Dit valt op te
maken uit de gegevens in kolom D. Daarin is de
resultatenrekening van A.I.R. opgenomen, waar­
bij als resultaat van de deelneming RIVA niet een
evenredig deel van de winst, maar het gedecla­
reerde dividend in de verlies- en winstrekening
wordt verantwoord. Een dergelijke handelwijze
past bij een waardering van de deelneming in de
balans tegen aanschaffingsprijs of actuele
waarde. Het effect van de alternatieve presenta­
tiewijze blijkt uit de vergelijking van de gegevens
in de kolommen B en D. De vermogensmuta­
tiemethode leidt tot een twee keer zo hoge winst
voor A.I.R. in vergelijking met de alternatieve pre­
sentatiewijze. Dat de keuze voor een waarde­
ringsgrondslag van een enkele deelneming zo’n
substantieel effect heeft op het totale onderne-

116

D
E
Als B, met elimi­ Als B, met elimi­
natie van het struc­ natie van het inci­
turele presentatie- dentele presentatie-effect
effect

mingsresultaat, wordt nog versterkt door de rela­
tieve omvang en winstgevendheid van beide
bedrijven. Hoewel het belang van A.I.R. in RIVA
slechts 6,8% bedraagt, levert RIVA in 1987 ruim
75% van het jaarresultaat.
 Het gegeven dat de vermogensmutatiemethode
tot een relatief hoge winst leidt, vormt voor ons
niet de reden om deze methode, in specifieke
gevallen zoals hier beschreven, af te wijzen. Er
zijn onzes inziens doorslaggevende argumenten
voor een keuze van een andere waarderings­
grondslag in deze situatie. In het navolgende zul­
len we uiteenzetten waarom in de geschetste
omstandigheden aan opneming van het gedecla­
reerde dividend in de resultatenrekening de voor­
keur moet worden gegeven.
Allereerst reflecteert een dergelijke waarderingsmethode op adequate wijze de financieel-economische merites van de beslissing. In feite heeft de
ondernemingsleiding van A.I.R. besloten om voor
een bedrag van ƒ 5 miljoen deel te nemen in RIVA,
waaruit ze een jaarlijkse (groeiende) opbrengstenstroom denkt te genereren in de vorm van
dividend. In het eerste jaar bedraagt die
ƒ 260.000,-. Toepassing van de vermogensmu-

april 1989

MAB

tatiemethode suggereert echter ten onrechte een
investering van ƒ 6 miljoen (intrinsieke waarde),
waaruit een opbrengst voortvloeit van ruim ƒ 1
miljoen (evenredig aandeel in de winst). Gezien de
zeggenschapsverhouding tussen beide bedrijven
valt het niet in te zien dat A.I.R. ooit meer reguliere
opbrengsten uit haar deelneming zal behalen dan
het door RIVA autonoom bepaalde dividend.
 Bovendien kan ze niet (mee)beslissen over de
aanwending van de ingehouden middelen. Het
valt dan ook moeilijk in te zien waarom als
opbrengst van de deelneming een evenredig deel
van de winst in de resultatenrekening moet wor­
den opgenomen. Doet men dit toch dan vertoont
de jaarrekening, als gevolg van een structureel
presentatie-effect, veelal een te gunstig beeld van
de rentabiliteit. In dit geval verantwoordt men
jaarlijks ƒ 1 miljoen als opbrengst uit de deelne­
ming terwijl slechts ƒ 0,3 miljoen in de vorm van
dividend wordt ontvangen. De feitelijk behaalde
rentabiliteit op de deelneming RIVA wordt daar­
door opgeblazen van 5,2% tot 16,7%. Gelet op
de substantiële invloed van de RIVA-deelneming
op het resultaat van A.I.R., treedt een overeen­
komstig effect op bij het rendement van de gehele
onderneming. Zo stijgt de rentabiliteit op het
eigen vermogen van A.I.R. vanwege de gekozen
waarderingsgrondslag voor het verwerken van de
deelneming in RIVA van 2,9% naar 9,6%.
 4.4 Invloed tijdstip van verwerving
Naast het hiervoor beschreven structurele pre­
sentatie-effect, dat de post ’resultaat deelnemin­
gen’ met een bedrag van ƒ 0,7 miljoen flatteert, is
er ook nog sprake van een incidenteel presenta­
tie-effect. Dit vindt zijn oorsprong in de verwer­
ving van het belang tegen het einde van het boek­
jaar. Zelfs al zou men van mening zijn dat de parti­
cipatie in RIVA voldoet aan de criteria voor een
deelneming en daarmee terecht mag opteren
voor waardering volgens de vermogensmutatiemethode, dan heeft de door A.I.R. gekozen ver­
werkingswijze toch een omvangrijke flattering
van het resultaat tot gevolg. Alhoewel het belang
in RIVA in het boekjaar 1987 slechts een maand
werd aangehouden, verantwoordt men in de post
’resultaat deelnemingen’ een evenredig deel van
de winst van RIVA, als zou er sprake zijn van

april 1989

annuaal bezit. De omvang van het verschil blijkt
uit een vergelijking van de kolommen B en E. In
kolom E is als resultaat van de deelneming RIVA
niet een evenredig deel van de totale jaarwinst
opgenomen, maar een bedrag naar rato van de
periode waarin werd deelgenomen. Een derge­
lijke opstelling, die een inkrimping van de jaar­
winst tot gevolg heeft van ƒ 1,4 miljoen naar ƒ 0,5
miljoen doet meer recht aan de feitelijke situatie,
waarbij slechts opbrengsten worden verant­
woord, behaald in de periode waarin werd deel­
genomen.
 5 Toekomstige ontwikkelingen
Onlangs is door de Tweede Kamer een wetswijzi­
ging met betrekking tot het waarderen van deel­
nemingen aangenomen. Voor onze beschouwing
is vooral de veranderde opzet van artikel 389 van
belang omdat daarmee wellicht een einde
gemaakt zou kunnen worden aan het gesigna­
leerde structurele presentatie-effect. Het (gewij­
zigd) lid 1 schrijft namelijk voor dat deelnemingen
waarin invloed van betekenis wordt uitgeoefend
op het zakelijke en financiële beleid volgens de
vermogensmutatiemethode worden gewaar­
deerd. Deze invloed van betekenis wordt ver­
moed indien over minstens 20% van de stem­
rechten wordt beschikt. De wetgever heeft overi­
gens, middels lid 7 van hetzelfde wetsartikel, een
ontsnappingsclausule ingebouwd, die luidt dat
’wegens in de toelichting te vermelden gegronde
redenen mag worden afgeweken van toepassing
van lid 1’. Volgens nu bekende wetsinterpretaties
(Wessel, 1988) heeft die uitzonderingsbepaling
slechts tot doel ondernemingen met kapitaalbelangen, die meer dan 20% van de stemrechten
omvatten, toch de gelegenheid te bieden om
deze (gemotiveerd) niet als deelneming (en der­
halve ook niet volgens de vermogensmutatieme­
thode) te waarderen. Het volgens de vermogens­
mutatiemethode waarderen van kapitaalbelangen, die minder dan 20% van de stemrechten
omvatten, zou dan ook onder de nieuwe wetge­
ving niet meer mogelijk zijn. Met dit nieuwe wets­
artikel behoren de structurele presentatie-effecten in principe dan ook tot het verleden. Daarbij
dient onmiddellijk te worden aangetekend dat het

117

MAB

verplichtend karakter van bedoelde wettelijke
bepalingen slechts geldt voor boekjaren die na
1990 aanvangen.
De mogelijkheid om de winst te flatteren door
middel van het hier beschreven incidentele presentatie-effect is door de nieuwe wettelijke bepa­
lingen niet ondervangen. Op dit punt blijft de
speelruimte voor het in stand houden van een
door ons bekritiseerde praktijk dus wel bestaan.
 6 Samenvattende conclusies
Resumerend kunnen we stellen dat het volgens
de vermogensmutatiemethode waarderen van
deelnemingen, waarin geen zeggenschap van
betekenis kan worden uitgeoefend, op een aantal
bezwaren stuit. Niet alleen geeft de jaarrekening
structureel een te hoge indicatie van het behaalde
(uitkeerbare) resultaat, ook worden beslissingen
om een deelneming te verwerven via diezelfde
jaarrekening te rooskleurig geëvalueerd. Als de
aanschaffingsprijs van de deelneming aanmerke­
lijk lager ligt dan de intrinsieke waarde, leidt de
vermogensmutatiemethode bovendien tot een te
hoge balanswaardering.
Langs twee wegen kan onzes inziens aan de
gesignaleerde bezwaren tegemoet worden geko­
men. Allereerst kan de wetgever de keuze voor
een bepaalde waarderingsgrondslag laten afhan­
gen van de mate van zeggenschap. Deelnemin­
gen waarin geen invloed van betekenis op het
zakelijk en financieel beleid kan worden uitgeoe­
fend, mogen dan niet langer volgens de vermo­
gensmutatiemethode in de jaarrekening worden
verwerkt. Als de wetgever de keuzevrijheid ten
aanzien van waarderingsgrondslagen wil laten
bestaan, dan kan hij ook het begrip deelneming
van een solider kwantitatieve basis voorzien. Dit
dient er dan toe te leiden dat een kapitaalbelang
van geringe omvang niet meer als deelneming
mag worden gepresenteerd. De nieuwe wettelijke
bepalingen, die overigens pas voor boekjaren die
aanvangen na 1 januari 1990 verplicht dienen te
worden toegepast, lijken er voor te gaan zorgen
dat de mogelijkheden om door middel van het
verwerven van deelnemingen een structurele
winstflattering te creëren, worden geëlimineerd.
 Bovendien blijkt het onder de huidige wetgeving

118

mogelijk om de volledige jaarresultaten van een
tijdens het boekjaar verworven deelneming in de
eigen resultatenrekening op te nemen. Dit leidt tot
een incidenteel presentatie-effect, dat groter is
naarmate de deelneming later in het jaar wordt
verworven. In dit verband verdient het onzes
inziens aanbeveling een wetsartikel toe te voe­
gen, waarin wordt bepaald dat bij toepassing van
de vermogensmutatiemethode, als opbrengst
van in de loop van het boekjaar verworven deel­
nemingen slechts de resultaten vanaf de datum
van overneming mogen worden verantwoord.
Literatuur
Boons, A. N. A. M., Deelnemingen, In: Dijksma, J. (red.), Jaar inJaar uit 2, Wolters-Noordhoff, Groningen, 1987, pp. 61-87.
Brink, H. L , De waardering en presentatie van kapitaalbelangen,
In: Maandblad voor Bedrijfsadministratie en -Organisatie,
jaargang 92, nr. 1096/1097, 1988, pp. 172-176.
Burgert, R., Negatieve goodwill in de jaarrekening, In: Bulte, J.
(c.s.), Gehandhaafd, EUR, Rotterdam, 1984, pp. 233-246.
Klaassen, J. en G. H. Zevenboom, De nieuwe jaarverslaggeving.
Een gebruikershandleiding, Deventer, 1986.
Klaassen, J. en G. G. M. Bak, Externe verslaggeving, Stenfert
Kroese, Leiden, 1987.
Nivra, Onderzoek jaarverslaggeving 1986, Nivra-geschrift nr. 42,
Deventer, 1987.
Wessel, P. A., Bijzondere bepalingen voor de geconsolideerde
jaarrekening, In: De Naamlooze Vennootschap, jaargang 66,
nr. 6, november-december 1988, pp. 185-194.
Noten
1 Hierbij is uitgegaan van een percentage van 9, zijnde een
theoretische benadering van de netto-vermogenskosten.
 2 Hierbij is uitgegaan van de eerder bepaalde nettovermogenskosten. Ook als de specifieke financieringskosten, die
samenhangen met het verwerven van de deelneming, in de
beschouwing worden betrokken, blijkt de transactie uit
bedrijfseconomisch oogpunt van een marginaal karakter. Uit het
jaarverslag van A.I.R. valt op te maken dat voor het financieren
van de transactie een lening is opgenomen, die een rente draagt
van 8,75%. De netto-vermogenskosten bedragen dan 5,7%
hetgeen ook meer is dan het behaalde dividendrendement.
april 1989.
