Amelink, A.: De Gereformeerden overzee. Protestants-Christelijke landverhuizers in Noord-Amerika
BOEKBESPREKINGEN

175

rijkste voorbeelden van gedifferentieerde religie. Wel is de Islam niet echt functioneel gedifferentieerd, maar deze religie probeert zich te handhaven als religieuze communicatie in
alle subsystemen. Ook bij het Hindoeïsme vond een reconstructie plaats, maar omdat er
geen duidelijke inhoudelijke basis en lidmaatschapcriteria zijn is er geen duidelijke
differentiatie op systeemniveau. De Oostaziatische godsdiensten maken duidelijk dat
religie kan worden ingezet voor regionale politieke doeleinden en dat daardoor de
uiteindelijke vorm contingent is. De nieuwe godsdiensten maken tenslotte duidelijk dat het
religieuze subsysteem voortdu-rend uitgedaagd wordt zichzelf opnieuw te definiëren, en
dat niet elke beweging ook als religie erkend wordt. De conclusie, eigenlijk een
apologie voor de gebruikte methode en theorie, is met drie pagina’s in verhouding tot de
veelheid aan theoretische en empirische inzichten, en de vragen die dat oproept, echter te
klein.
Beyer heeft een veelbelovend boek geschreven, maar over het geheel vond ik het
wat teleurstellend. De historische beschrijvingen van de ontwikkeling van de godsdiensten
in de moderne tijd lopen uiteindelijk uit op de vraag: is een religie als gedifferentieerd te
beschou-wen of niet? Alle spanningen die het subsysteem religie tegenwoordig in de
wereldsamenle-ving veroorzaakt, komen niet naar voren, wat volgens mij ligt aan het
gekozen systeemtheo-retisch perspectief dat sterk de nadruk legt op balans en evenwicht.
 Zo is er geen aandacht voor (inter)religieus geweld en de groei van evangelikale en
conservatieve groepen en wat dat betekent voor andere wereldwijde subsystemen. Ook sluit
hij voor de godsdiensthistorische beschrijving erg aan bij interne bronnen, waardoor
bijvoorbeeld de invloed van westerlingen die ‘toetreden’ tot niet-westerse godsdiensten
(ook een gevolg van globalisering) op deze godsdiensten niet aan bod komt. Bovendien
houdt zijn verhaal, als gevolg van de door hem gebruikte secundaire bronnen, in de tweede
helft van de vorige eeuw op, terwijl juist daarna het proces van globalisering en de gevolgen
daarvan voor religie pregnant wordt. Dat is alle-maal erg jammer, want de theorie van
Luhmann biedt zeker sleutels tot een beter begrip van de huidige religieuze situatie.
Erik Sengers (Theologische Universiteit Kampen PKN/Vrije Universiteit Amsterdam)

Amelink, A.: De Gereformeerden overzee. Protestants-Christelijke landverhuizers in
Noord-Amerika. Bert Bakker: Amsterdam, 2006. 300 pp. ISBN 9035128958, € 17,95.
In 2001 zag De Gereformeerden van Agnes Amelink het licht, een succesboek gezien de vele
drukken die sindsdien zijn verschenen. Door verschillende lezers werd Amelink
gevraagd waarom zij geen aandacht had gegeven aan al die gereformeerden die
geëmigreerd zijn. Mede door die vraag aangespoord heeft Amelink reizen ondernomen
naar de Verenigde Staten en Canada om zelf te zien hoe het de emigranten daar is
vergaan. In dit boek vertelt zij het verhaal van de emigratie van gereformeerden naar
Canada na de Tweede Wereldoor-log (met soms een uitstapje naar de VS en naar vroegere
periodes) aan de hand van de beReligie & Samenleving, Jrg. 1, nr. 3 (december 2006)

176

BOEKBESPREKINGEN

staande literatuur en gekoppeld aan de lotgevallen van personen (zoals die naar voren komen
in interviews die zij afnam, in brieven of geschreven herinneringen).
Begonnen wordt met het beschrijven van Nederland direct na de Tweede Wereldoorlog.
 Velen willen weg van de uitzichtloosheid in Nederland ontstaan na oorlogsellende en crisisjaren. Als belangrijkste reden voor de vrij massale landverhuizing geldt het gebrek aan kansen in het moederland. Godsdienstige overwegingen zijn bij de doorsnee migrant nauwelijks
te vernemen. Veel steun bij het zich oriënteren in de Canada, bij het vinden van werk, bij de
afhandeling van formaliteiten hebben de Christelijke Emigratie Centrale en de Christian
Reformed Church gegeven. De meeste gereformeerde emigranten in Canada sloten zich bij
die kerk aan; dat was even vanzelfsprekend als in Nederland lid worden van de NCRV en
stemmen op ARP.
Het beschikken over een eigen kerk in de locaties waar de gereformeerde emigrant zich
vestigde, werd prioriteit gegeven. Had het CRC in 1945 in Canada 14 kleine gemeentes, in
1965 bedroeg het aantal gemeentes al 170. De bouw en het instandhouden van de kerk kostten veel geld. Er was grote offerbereidheid, ook groot bij het stichten van een Christelijke
school. Veel van de onderwijzers werden opgeleid in Grand Rapids aan het Calvin College,
later kwamen ook andere opleidingsinstituten. Bij Canadese gereformeerden merkt men de
geest van Abraham Kuyper. De gereformeerden in de VS toonden sterker verwantschap met
de meer piëtistische afgescheidenen. Er ontstond een neocalvinistisch offensief in Canada
dat heeft geresulteerd in een gereformeerde zuil (een vakbond, een boerenbond, een eigen
blad, etc.) en er waren ook aspiraties tot het vormen van een politieke partij, een eigen omroep en een eigen Reformatorische universiteit. Een Canadese Vrije Universiteit is niet tot
stand gekomen, wel in 1967 het Institute for Christian Studies in Toronto.
 De afscheiding van 1944 heeft ook gevolgen gehad in Canada. De vrijgemaakten stichtten begin jaren vijftig van de vorige eeuw de Canadian Reformed Church (anno 2006 heeft
zij 50 gemeentes met rond de 16000 leden). Ook de vrijgemaakten bouwden een eigen zuiltje; eigen lagere en middelbare scholen en een eigen predikanten- en onderwijzersopleiding.
Ook de Christelijke gereformeerden (Free Reformed Church of North America) hebben
hun kerken gesticht. Er zijn anno 2006 in Canada 18 kerken en drie in de VS, samen 4200
leden.
Modernisatie, maatschappelijke vernieuwing deden ook intrede in de Canadese samenleving in de jaren zestig van de 20ste eeuw en maakten discussie los in de gereformeerde zuil. Er ontstonden conflicten in de CRC tussen de meer behoudenden en veranderingsgezinden, die in 1995 resulteerden in een splitsing. De uitgetreden kerken vormen
samen de United Reformed Churches in North America (anno 2006, 96 gemeenten,
20.000 leden).
 Maar de problemen blijven (colleges kampen met geringere toeloop van studenten, het
aantal jongeren in de kerk loopt terug, in sommige kleinere plaatsen worden gemeentes opgeheven, etc.). Zal de gereformeerde subcultuur langzaam verdwijnen en meer en meer aansluiting vinden bij de bredere stroom van het orthodox-protestantisme in Noord-Amerika?
Het boek van Amelink geeft een goed inzicht in het gereformeerde leven in Canada. Aan
de hand van de bestaande literatuur en materiaal uit vraaggesprekken vertelt zij het verhaal

Religie & Samenleving, Jrg. 1, nr. 3 (december 2006)

BOEKBESPREKINGEN

177

van emigratie en aanpassing. Zij heeft daarbij zeker een goed oog voor de juiste illustratieve
anekdote en het sprekende voorbeeld. Wil men een dergelijk omvangrijk onderwerp in nog
geen 300 bladzijden behandelen, dan moeten er keuzes worden gemaakt. Over de keuzes van
de behandelde thema’s, wordt de lezer echter niet geïnformeerd. Er wordt een lijst met geïnterviewde personen gepresenteerd en een verantwoording gegeven, waarin alleen de geraadpleegde literatuur wordt vermeld. Ook al gaat het hier om een publicatie voor een breed
publiek en is een vraag naar probleemstelling en bronverantwoording niet geheel op zijn
plaats, toch zou enige aandacht hieraan geen overbodige luxe zijn geweest. Wat ik ook gemist
heb, is een vergelijking met bijvoorbeeld de Nederlands-hervormden en rooms-katholieken.
Kan de lezer bij de gereformeerden in Nederland nog zelf de vergelijking met andere denominaties maken, bij de landverhuizers in Canada kan hij dat veel minder.
Tenslotte: Amelink heeft sympathie voor het actieve, strijdbare gereformeerde volksdeel. Dat is haar goed recht, maar zij laat het benauwend-controlerende van de zuil wat
onbelicht.
Lammert G. Jansma (Veenwouden)

Herman Noordegraaf: P. Eldering (1868-1954). Een radicaal sociale predikant in de Remonstrantse Broederschap. Gorinchem 2006, Narratio. 88 pp. ISBN 9052639736, € 9,00.
 ‘Politiek’ gezien was Petrus Eldering de linksbuiten van de Remonstrantse
Broederschap schrijft Noordegraaf in de inleiding van zijn schets over deze
spraakmakende predikant en om in voetbalterminologie te blijven: omdat hij zich maar
zelden liet terugzakken werd hij ook nauwelijks in de wedstrijd betrokken, dus probeerde
hij zo veel mogelijk het spel zelf te maken. In theologisch opzicht was dat zeker het geval,
want tijdens zijn emeritaat (1933-1954) verdedigde hij nog vehement de in wezen
achterhaalde opvattingen van de zoge-noemde oud-modernen uit de tweede helft van de
negentiende eeuw die er naar streefden de oude supranaturalistische bijbelbeschouwing te
overwinnen door allerlei bijbelse opvat-tingen onder kritiek te stellen. Ook op dit vlak
manifesteerde Eldering zich als een buiten-beentje.
Gedurende zijn jeugd te Groningen en de studie theologie te Leiden was er maar weinig
dat op een dergelijke ontwikkeling wees. Eldering stamde uit een degelijk Gronings middle
class gezin, dat de modern-vrijzinnige richting in de hervormde kerk was toegedaan en
in 1878 met ds. B.C.J. Mosselmans de overstap naar de Remonstrantse broederschap in
de Martinistad maakte. Te Leiden liet hij zich inschrijven aan het Remonstrants
Seminarie, waar C.P. Tiele zijn voornaamste leermeester werd en begin 1892 werd hij
beroepbaar. Dit meldt Noordegraaf in het eerste hoofdstukje ‘Jeugd en studie
(1868-1892)’, dat anderhalve bladzijde beslaat (6, 7). Bijna even beknopt is het tweede
hoofdstuk (8-10) dat handelt over zijn predikantschap in de Remonstrantse enclave
Friedrichstadt in Sleeswijk-Holstein waar Eldering van 1892-1900 het predikantschap
vervulde. Hier werd er al iets zichtbaar van zijn
Religie & Samenleving, Jrg. 1, nr. 3 (december 2006).
