Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
70

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Een derde invloedrijk boek was Die einheitliche Blockfront van W.C. Behrendt uit 1911, dat toonde
hoe met het samenhangend ontworpen bouwblok en strategisch geplaatste accenten het stadsbeeld
gevormd kon worden. In hetzelfde jaar verscheen een nieuw boek van Brinckmann, Deutsche
Stadtbaukunst in der Vergangenheit, met opnieuw veel aandacht voor monumentale pleinen en ook
voor verkeerskundige doelmatigheid.146
In dezelfde periode werd Berlage ook beïnvloed door Amerikaanse voorbeelden, die te zien waren
geweest op de Internationale Stedebouwtentoonstelling van 1910 in Berlijn. Hier had hij ontwerpen
van de City-Beautiful-beweging gezien, zoals het monumentale plan van D.H. Burnham voor Chicago
uit 1909, dat net als Berlages latere Plan Zuid geïllustreerd werd met vogelvluchttekeningen.
 Berlage was dermate gefascineerd door het continent dat hij in november en december 1911 een
bezoek bracht aan Amerika en in zijn reisverslag was hij zeer lovend over het plan van Burnham.147
Vanaf december 1913 hield Berlage opnieuw vier lezingen ‘Stedenbouw’ voor het genootschap
Practische Studie in Delft, die ook werden gepubliceerd in de tijdschriften Bouwkundig weekblad
en De Beweging.148 Zijn stedebouwkundige theorie was nu “compleet”.149 In de voordrachten
bekritiseerde hij Sitte voorzichtig en brak hij een lans voor een stedebouw die meer aandacht had voor
het monumentale, met “diagonale straten” (meer “barok” dan “middeleeuwsch”), en die bovendien
gebaseerd moest zijn op “wetenschappelijke” en “statistische” onderzoeken.150 Tevens pleitte hij
definitief voor “de opdracht tot bebouwing eener geheele straat aan een enkel architect”, oftewel
“blokbouw”.151 Uit de lezingen is op te maken dat een nieuw plan voor Amsterdam-Zuid geheel
anders zou uitpakken, mocht Berlage de kans krijgen: “Ik ben ook van plan de uitbreiding Zuid van
Amsterdam zoodanig op te vatten.”152

§ 3.2.3

Een nieuwe opdracht (1914)

Die kans kreeg Berlage later dat jaar inderdaad, want in 1913 bleek er amper iets van het plan
uitgevoerd te zijn: slechts enkele arbeidersblokken waren voltooid, in het noordoosten rond de Karel
du Jardinstraat-Tolstraat.153 Hier had Berlage ook zijn eerste sociale woningbouw ontworpen, in 1907
aan de Toldwarsstraat (zie afbeelding 3.19 links) en in 1912 aan de Tolstraat.154
Zoals gezegd had het gebrek aan grondeigendom spoedige realisatie in de weg gestaan, al was op
16 juni 1911 wel besloten om het grootste gedeelte van het plangebied te onteigenen.155 Een extra
verstorende factor was de mogelijke introductie van de spoorlijn ten zuiden van het plangebied

146

Zie ook: Vermeer, Rebel & Stissi, 2010, p. 164.
147

Berlage, 1913a, pp. 7-11.
148

Berlage, 1913b (alleen de eerste lezing, opgetekend door student C.H. Schwagermann); Berlage, 1914b.
 149

Volgens: Van Rossem, 1988a, pp. 61-64.
150

Berlage, 1914b, p. 277.
151

Berlage, 1914b, p. 149; Berlage, 1914b, p. 145.
152

Berlage, 1914b, p. 277.
153

Polano, 1988, p. 167; Vermeer, Rebel & Stissi, 2010, pp. 163-164.
154

Hooimeijer & Pronkhorst, 2002, pp. 36-39.
155

Bock, 1975, p. 69.
 71

Het Plan Zuid in woorden
INH

geweest, waardoor het grote parkgebied ter plaatse niet langer opportuun was.156 Een laatste
wijziging was dat de gemeente – net als Berlage zelf – er inmiddels van overtuigd was geraakt dat
onderzoek naar de toekomstige bevolkingssamenstelling een voorwaarde was voor een goed ontwerp,
en dus leverde het Gemeentelijk Bureau voor Statistiek de nodige cijfers voor drie verschillende
prijscategorieën, in geheel andere verhoudingen dan zoals ontworpen in 1900.157
Al deze veranderingen, gecombineerd met de eis van de in 1901 ingevoerde Woningwet dat elk
uitbreidingsplan na tien jaar herzien moest worden, leidden ertoe dat de opvolger van Van Hasselt,
A.W. Bos, in 1913 haast begon te maken. In maart van dat jaar had hij een brief ontvangen van
de wethouder van Publieke Werken, waarin de noodzaak tot wijziging dankzij voortschrijdende
onteigening bevestigd werd.158 Op 15 januari 1914 schreef Bos Berlage een brief waarin hij hem
vroeg snel een aangepast ontwerp te maken, ook al was de status van de spoorlijn nog onduidelijk.159
Op 6 oktober 1914 volgde de officiële opdracht, inclusief de opname van een nieuw station Zuid en
enkele openbare gebouwen, zoals een academisch ziekenhuis, een tramremise en een academie van
beeldende kunsten.160
In Berlages schetsen uit 1914 is duidelijk te zien hoe gebogen lijnen inderdaad plaatsmaakten
voor geometrische (afbeelding 3.6).161 Het plan bestond uit twee delen: het westen was ontworpen
rond een ‘drietand’ vanuit het nieuwe station, het oosten rond een ‘driesprong’ richting Amstel,
noordwesten (het Vondelpark) en zuidwesten (langs het station).162 In de vormlogica kunnen twee
vijfhoeken worden herkend (afbeelding 3.7).163
Overigens waren er ook interessante parallellen met Berlages eerste ontwerp. De basisingrediënten
in de vorm van de waterwegen en de oost-west lopende hoofdweg (in 1900 “wandelweg” of “corso”
genaamd) bleven bestaan, maar nu in geometrische en symmetrische vorm. 164 Ook de afname
van de bouwhoogte naar het zuiden toe keerde terug uit het eerste ontwerp, al was de hoeveelheid
bebouwing in het nieuwe plan veel groter en was het park naar het zuidoosten verplaatst.
 Hoe dan ook was het nieuwe ontwerp eind 1914 al “bijna gereed”; daarna werd Berlage echter “ernstig
ziek”, waardoor het werk korte tijd stilviel.165

156

Bos, 1916, p. 969.
157

Wagenaar, 1993, p. 232.
158

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5180, Archief van de Secretarie; Afdeling Publieke Werken, 1913, inv. nr. 7271, nr. 1801; zie:
Van de Garde, 1999, p. 39; Bock 1975, p. 69.
159

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5180, Archief van de Secretarie; Afdeling Publieke Werken, 1918, inv. nr. 7753, nr. 397
(doorslag van de brief uit 1914); zie: Van de Garde, 1999, p. 42.
160

Polano, 1988, p. 167. Zie ook: Berlage, 1916a, p. 75.
161

Heeling, Meyer & Westrik (2002) classificeren het ontwerp als “monumentaal stadsontwerp” (p. 135).
162

De opbouw en de vormentaal van het plan zijn uitvoerig beschreven in: Fraenkel, 1976, pp. 33-46; Castex, Depaule & Panerai,
2003, pp. 115-129; Van der Hoeven & Louwe, 1985, pp. 101-113; zie ook paragraaf 3.5.2.
163

Dat Berlage zijn tweede Plan Zuid baseerde op twee vijfhoeken is aangetoond door: Fraenkel, 1976, pp. 33-46; zie ook paragraaf 3.5.2.
164

Bock, 1975, p. 60.
165

Algemeen Handelsblad, 11 februari 1915, ochtendblad, p. 5.
72

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 3.6 Schets voor Uitbreidingsplan Zuid 1914 door Berlage.
afbeelding 3.7 Analyse van Berlages Uitbreidingsplan Zuid 1915 door Fraenkel 1976, met twee elkaar rakende vijfhoeken.
 73

Het Plan Zuid in woorden
INH

§ 3.3

Plantekeningen en plantoelichtingen

§ 3.3.1

‘Uitbreidingsplan Zuid’ en ‘Memorie van Toelichting’ van Berlage (maart 1915)

Uiteindelijk leverde Berlage op 8 maart 1915 zijn tweede ‘Uitbreidingsplan-Zuid’ in bij de gemeente,
op 27 maart gevolgd door de bijbehorende ‘Memorie van Toelichting’.166
In deze tekst verwees Berlage naar “twee teekeningen”, waaronder een overzichtstekening van “het
volledige plan, zooals ondergeteekende zich dat bij een volledige bebouwing heeft voorgesteld”.167
Opvallend genoeg blijkt uit de tekst dat hij niet doelde op de alom bekende ‘rode’ plankaart (zie
paragraaf 3.3.6 en afbeelding 3.16). Daarop ontbreken namelijk verschillende onderdelen waarnaar in
de tekst expliciet verwezen wordt, namelijk “tramlijnen”, “drie bebouwingsklassen met verschillende
kleuren”, “met een karmijnkleur aangegeven […] gebouwen […] van bijzondere beteekenis” en de
“teekening der profielen”.168
Deze details zijn, samen met een gedetailleerde weergave van de openbare ruimte inclusief de exacte
positie van alle bomen, wél te zien op een zelden gepubliceerde, ‘geelkeurige’ plankaart die zich
bevindt in het depot van het Amsterdam Museum (afbeelding 3.8).169 De kaart is getekend op schaal
1:2500, gedateerd ‘maart 1915’ en rechtsonder voorzien van Berlages monogram HPB. Rechts van
het stadswapen is een uitgebreid renvooi opgenomen en linksonder zijn in totaal zeventien profielen
te zien.170
Daarnaast maakte Berlage volgens zijn toelichting een tekening van de “hoofdwegen, ter
vergemakkelijking eener praktische behandeling in den Raad”, oftewel een eerste versie van het latere
‘geraamteplan’ dat inderdaad zou worden besproken in de gemeenteraad (zie paragraaf 3.3.5 en
afbeelding 3.15).171
In de toelichting (negen pagina’s in De Bouwwereld, waar de tekst in maart 1916 voor het eerst
compleet in gepubliceerd werd) ging Berlage achtereenvolgens in op het “stratennet” (ongeveer een
derde van de tekst), de woningbouw in drie “klassen” van respectievelijk 20, 39 en 189 hectare en de
“openbare gebouwen” in tien categorieën (samen iets meer dan een derde), de “wijze van bebouwing”
(iets minder dan een derde), en afgesloten door een “tabel der bebouwing”, met vierkante meters per
bebouwingstype maar ook voor de straten en het groen.172 In de paragrafen 3.7, 3.8 en 3.9 komen de
stedebouwkundige begrippen uit Berlages toelichting uitgebreid aan bod.
 166

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5180, Archief van de Secretarie; Afdeling Publieke Werken, 1915, inv. nr. 7529, nr. 969. Zie
ook: Nieuwe Rotterdamsche Courant, 10 maart 1915, ochtendblad, p. 1.
167

Berlage, 1916a, p. 65. Zie ook: Van de Garde, 1999, p. 43

168

Berlage, 1916a, pp. 67, 68, 76 en 76.
169

Het betreft een met waterverf ingekleurd doek in een houten lijst met een afmeting van 111 bij 191 centimeter. De kaart bevindt
zich in het Collectiecentrum (depot) van het Amsterdam Museum, voorheen Amsterdams Historisch Museum. In de monografie
van Fraenkel (1976) ontbreekt de kaart opvallend genoeg, maar er staan wel verschillende voorstudies voor afgedrukt, inclusief de
positie van het stadswapen en de profielen er links van.
170

In detail opgenomen als afbeelding 3.45 en 3.25.
171

Volgens: Bock, 1975, p. 71; Van de Garde, 1999, p. 42.
172

Berlage, 1916a. Hierin ontbrak de “tabel der bebouwing”, die wel is opgenomen in: Fraenkel, 1976, pp. 97-106.
74

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 3.8 ‘Uitbreidingsplan Zuid’ 1915 door Berlage, met aanpassingen 1916 (zie paragraaf 3.3.4).
§ 3.3.2

‘Perspectief-teekeningen’ van Berlage (augustus 1915)

Op 29 augustus 1915 leverde Berlage vervolgens de in zijn toelichting al aangekondigde “perspectiefteekeningen” in (afbeelding 3.9 en 3.10), met volgens de begeleidende brief slechts als doel “een
beeld [te] geven van de beide voornaamste stadsgezichten, [die] van dienst [kunnen] zijn, wanneer
tot de definitieve bebouwing wordt overgegaan.”173 Opvallend aan beide vogelvluchttekeningen is hoe
gelijkvormig en terughoudend alle bebouwing is weergegeven, als een ‘zee’ van voornamelijk gesloten
bouwblokken in traditionele stijl, met architectonische verbijzonderingen nabij belangrijke openbare
ruimten. Die laatste trekken meer de aandacht en zijn monumentaal gestoffeerd, met bomen,
tramlijnen en mensen.
 § 3.3.3

Plantekeningen en plantoelichtingen in de pers (1915-1917)

De vogelvluchten werden van 13 november tot 13 december 1915 tentoongesteld in het Stedelijk
Museum.174 Op 20 november 1915 verschenen de door Berlage als “geteekende toelichtingen”
aangeduide perspectieven in zwart-wit in het blad De Nieuwe Amsterdammer, inclusief een korte
toelichting van Berlage zelf; hierin herhaalde hij nog eens dat de tekeningen uitdrukkelijk niet bedoeld
waren om de architecten “een architeckturale aanwijzing te willen geven”.175

173

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5180, Archief van de Secretarie; Afdeling Publieke Werken, 1915, inv. nr. 7571, nr. 3829; zie:
Van de Garde, 1999, p. 43.
174

Van Loghem, 1915, p. 6.
175

Berlage, 1915.
75

Het Plan Zuid in woorden
INH

afbeelding 3.9 ‘Amsterdam Zuid gezien van boven de Amstelbrug’ 1915 door Berlage.
Publicatie van de plankaart en de toelichting liet echter nog even op zich wachten en ze bleven ook
bij de gemeenteraad onbekend. Pas op 21 februari 1916 werd het ontwerp voor het eerst openbaar
gemaakt: in het op die datum aan Berlage vanwege zijn zestigste verjaardag aangeboden gedenkboek
Dr. H.P. Berlage en zijn werk, én in zowel Algemeen Handelsblad als De Telegraaf vergezeld van Berlages
‘Memorie van Toelichting’, saillant genoeg zónder de passages die verwezen naar het gedetailleerde
plan.176 Beide keren werd dan ook niet het ‘volledige plan’ afgedrukt, maar versimpelde plankaarten
in zwart-wit; in het gedenkboek een zeer slecht reproduceerbare lichtdruk en in de kranten een
overgetrokken versie, met dikkere lijnen, arceringen en grotere letters (afbeelding 3.11 en 3.12).
 De basistekening, door B en W op 20 februari 1916 in de gemeentelijke Leeskamer ter inzage
gelegd, had oorspronkelijk als schaal 1:5000.177 Mogelijk betrof het Berlages eigen “definitieve
exploitatieplan, hetwelk thans in bewerking is”, zoals het in zijn toelichting uit maart 1915 heette.178
Op deze tekening ontbrak de detaillering van de openbare ruimte, evenals de bijzondere bebouwing.
Alleen de bebouwingsklassen en enkele openbare gebouwen stonden aangegeven, zij het in minuscule
cijfers en woorden. De gemeentegrens en de eigendomsgrens waren juist duidelijk aanwezig.
176

De Bazel, Gratama & Kalff, 1916, p. 157; Uitbreiding Plan-Zuid, 1916, pp. 9-10; Berlage en het Uitbreidingsplan-Zuid, 1916,
pp. 5-6.
177

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 10033, Collectie Stadsarchief Amsterdam: kaarten van stadsgedeelten, nr. 1337 (1915). Zie
ook: Algemeen Handelsblad, 20 februari 1916, ochtendblad, p. 8.
178

Berlage, 1916a, p. 77. De tekening kan ook door een medewerker van Publieke Werken zijn gemaakt.
76

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 3.10 ‘Amsterdam Zuid gezien van boven het Zuiderstation’ 1915 door Berlage.
 Ook in het Bouwkundig Woordenboek van L. Zwiers uit 1916, waarvoor Berlage het lemma
‘Stedenbouw’ voor zijn rekening nam, werd de lichtdruk afgebeeld (afbeelding 3.11).179 Bij
een samenvatting van Berlages toelichting in het Bouwkundig Weekblad van 26 februari 1916
verscheen eveneens de overgetrokken zwart-wit tekening, maar dan zonder arceringen, tezamen
met de perspectieven in zwart-wit.180 Bij de publicatie van de gehele toelichting – nu dus voor het
eerst inclusief de eerder weggelaten passages – in drie nummers van De Bouwwereld op 1, 8 en
15 maart 1916 werd dezelfde tekening als in het Algemeen Handelsblad gebruikt (met als onderschrift
“N. “ALG. HBL.””).181
In de aanloop naar de behandeling in de gemeenteraad op 25 en 26 oktober 1917 werd de
plantoelichting ook nog gepubliceerd in kranten als Het Volk, Het Centrum, De Tijd en de Nieuwe
Rotterdamsche Courant, maar daarin ontbrak de plankaart.
179

Berlage, 1916b, pp. 398-402.
180

Het uitbreidingsplan Zuid der gemeente Amsterdam, 1916.
181

Berlage, 1916a.
77

Het Plan Zuid in woorden
INH

afbeelding 3.11 Zwart-wit plankaart 1916 in Dr. H.P. Berlage en zijn werk en Bouwkundig Woordenboek.
afbeelding 3.12 ‘Overgetrokken’ plankaart 1916 in het Algemeen Handelsblad en De Bouwwereld.
§ 3.3.4

Discussies en aanpassingen (1916)

Over het algemeen waren de reacties op het nieuwe ontwerp positief (zie paragraaf 3.4). Desondanks
kreeg Berlage in de loop van 1916 verschillende verzoeken tot kleine aanpassingen. Deze wijzigingen
staan in dit onderzoek niet centraal, maar zullen desondanks kort vermeld worden, ook omdat ze een
bevestiging vormen van hoe de oorspronkelijke plankaart gezien moet worden.
 78

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Voor een vergadering met de raadscommissie Publieke Werken op 30 juni 1916 maakte Berlage
twee aangepaste detailtekeningen. De eerste wijziging betrof een soepeler, geknikt verloop van de
‘Roelof Hartstraat’ (de huidige Beethovenstraat-Joh. M. Coenenstraat), in plaats van de scherpe
bocht ter plaatse van de gracht (afbeelding 3.13 links).182 Deze wijziging is interessant omdat het
een aantasting is van de symmetrische hoofdstructuur én omdat het een bewijs vormt voor de hier
aangevoerde chronologie van plantekeningen. Zoals te zien is in de eerste schetsen (afbeelding 3.13
rechtsboven), stond Berlage aanvankelijk een kaarsrechte oostelijke stationsstraat voor ogen (de
huidige Beethovenstraat), maar in juni 1916 wijzigde hij dit onderdeel en schilderde hij dit gedeelte
ook over in zijn oorspronkelijke plankaart, hetgeen duidelijk te zien is aan de donkerder okerkleur
(afbeelding 3.13 rechtsonder).183 In de westelijke vogelvlucht uit 1915 (afbeelding 3.10) en de
zwart-wit publicaties van het plan uit februari en maart 1916, in de kranten Algemeen Handelsblad
en De Telegraaf en de vaktijdschriften Bouwkundig Weekblad en De Bouwwereld (afbeelding 3.13
rechtsmidden), is deze wijziging nog niet doorgevoerd.184

afbeelding 3.13 ‘Aansluiting m/d Roelof Hartstraat en omgeving’ (huidige Beethovenstraat-Joh. M. Coenenstraat) 1916 door
Berlage (links), oorspronkelijke schets 1915 (rechtsboven), oorspronkelijke plankaart zwart-wit 1916 (rechtsmidden), en plankaart
1915 met correctie 1916 (rechtsonder).
182

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5213, Archief van de Dienst der Publieke Werken, inv. nr. 490, dossier 310, nr. 5535.
183

De schetsen zijn gepubliceerd in: Fraenkel, 1976, p. 45.
184

Bij de uiteindelijke totstandkoming zou de Beethovenstraat nog een extra knik krijgen, zie paragraaf 3.5.1 en afbeelding 3.38.
 79

Het Plan Zuid in woorden
INH

De andere wijziging bestond uit een bebouwingsvoorstel voor de locatie van het academisch
ziekenhuis in het noordoosten van het plangebied, wanneer deze functie toch niet gerealiseerd zou
worden (afbeelding 3.14).185 Deze werd echter niet doorgevoerd in de plankaart, waarschijnlijk omdat
de toekomst van het terrein nog onzeker was.
afbeelding 3.14 ‘Eventueele bebouwing v/h terrein bestemd voor het Acad. Ziekenhuis’ met woningen en scholen 1916 door
Berlage.
Andere wijzigingen uit dezelfde periode waren minder ingrijpend en betroffen de verbreding van de
Cornelis Schuytstraat-Breitnerstraat en met name de verbinding van de huidige Apollolaan met de
Amstelveenseweg: op aanraden van opdrachtgever Bos verbreedde Berlage de weg langs de gracht (de
latere Olympiakade) en kreeg deze ook een “plantsoenaanleg”.186
Op 31 oktober 1916 stuurde Bos een aangepaste lichtdruk naar de wethouder van Publieke Werken en
kon het college van B en W de voordracht gaan voorbereiden.187

185

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5213, Archief van de Dienst der Publieke Werken, inv. nr. 490, dossier 310, nr. 5535.
186

Van de Garde, 1999, p. 50.
187

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 10033, Collectie Stadsarchief Amsterdam: kaarten van stadsgedeelten, nr. 1354 (1916).
80

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 3.3.5

‘Geraamteplan’ van Berlage en Publieke Werken (1917)

In zijn toelichting had Berlage aangegeven dat het “volledige plan” alleen ter illustratie bedoeld was.
 Hij was dus een voorstander van het gebruik van een “hoofdwegenplan”.188 Op basis van de laatste
versie van het ontwerp tekende Berlage – mogelijk in overleg met Publieke Werken – een zogenoemd
‘geraamteplan’, dat alleen onderscheid maakte tussen “wegen” in geel, “parken, plantsoenen enz.”
in groen, “grachten” in blauw, “aaneengesloten bebouwing” in roze (dat ook was gebruikt voor
het ziekenhuisterrein) en “open bebouwing” in gearceerd roze-groen (afbeelding 3.15).189 Alle
breedtes van wegen en grachten werden vermeld, evenals de onderliggende polderstructuur inclusief
eigenaren. Daardoor was ook te zien dat het meest zuidelijk gelegen plandeel nog niet tot de gemeente
behoorde (dit werd niet afgebeeld) en dat van het binnen de gemeente gelegen deel de helft nog niet
in eigendom was (aangegeven met een stippellijn).
afbeelding 3.15 ‘Geraamteplan’ 1917 door Berlage en Publieke Werken.
§ 3.3.6

‘Zuidelijk Uitbreidingsplan’ van Publieke Werken (1917)

Daarmee toonde het geraamteplan duidelijk als een ‘onaf’ plan. De oorspronkelijke plankaart van
Berlage maakte de gemeente echter niet openbaar, vermoedelijk omdat die uitgewerkte profielen
en details bevatte die op bezwaren stuitten. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een kritische brief van de
directeur Gemeentetram, die geen heil zag in de door Berlage getekende tramlijnen (de rode lijnen in
afbeelding 3.8). Maar hij stelde: “Reden om tegen Dr. Berlage’s plan, zooals het daar ligt, verzet aan te
teekenen, heb ik intusschen niet; vooral omdat in de openbaar geworden, officieele teekeningen geen
tramlynen zyn aangegeven.”190

188

Van de Garde, 1999, p. 48.
189

B en W Amsterdam, 1917, p. 931.
190

Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5213, Archief van de Dienst Publieke Werken, inv. nr. 446, dossier 47, no. 9671.
 81

Het Plan Zuid in woorden
INH

Om die reden werd waarschijnlijk in de loop van 1917 een ‘presentatiekaart’ vervaardigd door
Publieke Werken: de bekende ‘rode’ plankaart (afbeelding 3.16). De dienst staat linksonder ook als
auteur vermeld. Wanneer met een loep gekeken wordt is duidelijk te zien dat hiertoe de bebouwing
op de meest recente lichtdruk bruin en rood werd ingekleurd en dat deze van schaduwranden werd
voorzien. Zo had men toch een compleet beeld, naast het abstractere en tot de gemeentegrens
lopende officiële geraamteplan.
Wanneer de presentatiekaart vergeleken wordt met de oorspronkelijke plankaart valt meteen het
verschil in ‘toon’ op. De presentatiekaart liet de openbare ruimte geheel onuitgewerkt en legde door de
rode kleur de nadruk op de grote hoeveelheid te realiseren bebouwing, een voorbeeld van symbolisch
tekengebruik.191 In de oorspronkelijke plankaart ging juist veel meer aandacht uit naar de openbare
ruimte inclusief details als bomenrijen en profielen. Bovendien bevatte de oorspronkelijke plankaart
zoals gezegd details over gebouwen van “bijzondere beteekenis”, afgebeeld in transparant rood (“met
een karmijnkleur aangegeven”).192 Op de presentatiekaart werden de bebouwingsklassen niet met
verschillende kleuren aangegeven, maar net zoals in de lichtdruk met minuscule Romeinse cijfers. De
originele plankaart had door zijn kleurgebruik en detailniveau dus een evenwichtiger focus, namelijk
op de openbare ruimte én op de bebouwingsklassen.
In de paragrafen 3.7. 3.8 en 3.9 zullen we zien dat de oorspronkelijke plankaart beter de originele
bedoelingen van Berlage en de betekenis van zijn begrippen kan verklaren. Het is echter belangrijk
te beseffen dat alle contemporaine commentatoren zich baseerden op het geraamteplan en de
presentatiekaart (en de zwart-wit versie daarvan). Welke commentatoren dat waren wordt nu eerst
besproken in paragraaf 3.4.
afbeelding 3.16 ‘Zuidelijk uitbreidingsplan’ 1917 door Publieke Werken.
191

Zie voor dit begrip paragraaf 2.4.1.
192

Berlage, 1916a, p. 76.
 82

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 3.4

Teksten van tijdgenoten

§ 3.4.1

Vakgenoten

De eerste artikelen over het Plan Zuid in zowel kranten als vaktijdschriften betroffen zoals gezegd geen
inhoudelijke reacties, maar slechts letterlijke weergaven of samenvattingen van Berlages ‘Memorie van
Toelichting’, soms vergezeld van de plankaart.193
In het reeds aangehaalde boek ter gelegenheid van Berlages zestigste verjaardag besprak K.P.C.
 de Bazel wel de stedebouw van Berlage, maar het kersverse Plan Zuid besloeg daarbij niet meer
dan een alinea, waarin hij het ontwerp prees omdat het “den geest van [de] moderne en naaste
toekomstmensch grootendeels [zal] kunnen bevredigen”, ondanks de “schijnbaar onnoodige
opzettelijkheden” en de “verslaving aan axiale symmetrie”.194
Naar aanleiding van de publicatie van Berlages toelichting in het Bouwkundig Weekblad in februari en
maart 1916 verscheen een reeks citaten van vakgenoten over de invloed die Berlage tot dan toe had
gehad op de Nederlandse bouwkunst, en ook daarbij was de toon overwegend positief – al betrof dit
natuurlijk niet specifiek zijn stedebouwkundige plannen, laat staan het Plan Zuid.195
De eerste echte professionele ‘kritiek’ op het Plan Zuid verscheen later dat jaar nota bene in het Duitse
vakblad Der Städtebau en werd geschreven door Berlages vriend M. Eisler.196 De beschrijving van het
plan “des großen Baumeisters” was dan ook zeer lovend, aan de hand van de perspectieftekeningen en
de slecht leesbare zwart-witte plankaart.197
Ook de tweede ‘recensie’ van Berlages plan kwam van een bekende. Deze verscheen op 9 december
1916 in vakblad De Ingenieur.198 Het betrof een uitgeschreven voordracht die directeur van Publieke
Werken Bos op 7 juli 1916 had gehouden over de ‘Uitbreidingen van Amsterdam’. Hierin plaatste
Berlages opdrachtgever het nieuwe uitbreidingsplan in een historische context. Vreemd genoeg werd
daarbij het afgekeurde plan van Lambrechtsen uit 1899 veel groter afgedrukt dan de beide plannen
van Berlage. In diens plan uit 1900 liet Bos letterlijk zien “hoe de ontworpen ringbaan een streep door
de rekening maakte”: dwars door het plangebied – noordelijker dan uiteindelijk gerealiseerd – was een
breed spoortracé getekend.199
Daarna bleef het bijna een halfjaar stil in de vakbladen, mogelijk in afwachting van de behandeling van
het plan in de gemeenteraad.
 193

Zie voor het overzicht paragraaf 3.3.3.
194

De Bazel, 1916, p. 56.
195

De invloed van dr. Berlage of de ontwikkeling der Nederlandsche bouwkunst, 1916. Vermeldenswaard zijn wel de reacties van M.J.
Granpré Molière (“Het schijnt mij evenwel een dwaling, te willen verwachten dat de vormgeving van deze bouwmeester voor de
komende tijd van primaire betekenis zou zijn”) en vooral M. de Klerk (“M.i. is Berlage reeds een tiental jaren niet meer toonaangevend” en “Berlage verstaat spel en taal der vormen niet, terwijl deze toch door alle stijlen heen, hoe uiteenloopend ook, de
eigenlijke schoonheid voortgebracht hebben”).
196

Eisler, 1916.
197

Eisler, 1916, p. 112.
198

Bos, 1916.
199

Bos, 1916, p. 968.
 83

Het Plan Zuid in woorden
INH

Op 1 augustus 1917 publiceerde tijdschrift Architectura de uit De Telegraaf overgenomen tekst
van het voorstel van B en W (zie paragraaf 3.4.2), inclusief het eerste deel van de ‘Memorie van
Toelichting’, namelijk zonder het gedeelte over de wijze van bebouwing.200
Kort daarna werd Berlages ontwerp op 15 en 22 augustus 1917 voor het eerst enigszins kritisch
besproken, in De Bouwwereld door J.H.W. Leliman, die het plan uit 1900 ook al bekritiseerd had.201
Verwijzend naar zijn bespreking uit 1904 schreef Leliman dat er weliswaar “veel meer eenheid en
overzichtelijkheid in gebracht” was, maar “de wijzer slaat nu naar de andere zijde door.”202 Aan de
hand van de plannen uit 1900 en 1916 (net als een jaar eerder de ‘overgetrokken’ zwart-wit kaart)
liet Leliman zien dat het nieuwe ontwerp volgens hem de “Barocke” kant van Sitte belichaamde.203
De voornaamste kritiek van Leliman betrof echter de risico’s van het niet uitvoeren van wezenlijke
plandelen die buiten de gemeente- of eigendomsgrenzen lagen:
“Het “scharnier” van het geheele plan is het Zuiderstation. Dat is de clou en het uitgangspunt van
het ontwerp. Is echter de totstandkoming reeds verzekerd in den vorm dien Dr. Berlage zich blijkbaar
gedacht heeft? Het ware natuurlijk vrij ongemotiveerd het geheele monumentale stratennet te laten
uitloopen op een onbeteekenend buurtstation, een halte in den trant van het Muiderpoortstation,
waar nu en dan een locaaltrein stopt. Het geheele plan staat en valt met de stichting van een
monumentaal station, dat als pendant van de Academie van Beeldende Kunsten de hartader van
het gehele plan afsluit. Komt nu dat station onverhoopt niet tot stand, dan wordt het plan vrijwel
onbegrijpelijk. De 60 m. breede straat, die als een “via triumphalis” stadwaarts leidt, wordt alleen
gewettigd als hoofdtoegang en voornaamste verkeersader van dit stadsgedeelte.”204
Woorden van gelijke strekking schreef Leliman over het stationsplein, het park en de tuinstad, zeker
nu B en W van plan waren om alleen de hoofdlijnen van het plan vast te stellen: “zoo zullen nog wel
meerdere verleidelijkheden van het plan allengs illusies blijken.”205
Op 16, 23 en 27 februari 1918, dus inmiddels na de goedkeuring in de gemeenteraad, verscheen
de laatste contemporaine bespreking van het Plan Zuid, door niemand minder dan J. Stübben in
de Deutsche Bauzeitung.  201

Leliman, 1917.
202

Leliman, 1917, p. 253.
203

Leliman, 1917, p. 254.
204

Leliman, 1917, p. 256.
205

Leliman, 1917, p. 263.
206

Daarnaast bevat het stuk vreemd genoeg drie foto’s van de Amsterdamse binnenstad.
207

Stübben, 1918, p. 68.
208

Stübben, 1918, p. 73.
84

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

plankaart niet bekendgemaakt was, want Stübben meldde dat de loop van de trambanen ontbrak
en over het openbare-ruimtenetwerk schreef hij: “ihre Profilierung und Bepflanzung ist leider
nicht angegeben.”209

§ 3.4.2

Bestuurders

Het complete ontwerp inclusief toelichting werd door het college van B en W zoals gezegd pas op 20
februari 1916 openbaar gemaakt, min of meer onder druk van het verschijnen van de feestbundel ter
gelegenheid van Berlages zestigste verjaardag. Op 20 april 1916 werd het ontwerp besproken in de
gemeenteraad en op 30 juni van dat jaar hield Berlage een toelichting voor de raad, waarna hij aan de
slag ging met de reeds besproken wijzigingen.
 Nadat alle gewenste veranderingen in 1916 waren doorgevoerd en verschillende commissies kennis
hadden kunnen nemen van Berlages ontwerp, werd pas op 27 juli 1917 het complete ‘Plan van
uitbreiding voor het zuidelijk gedeelte der Gemeente’ voorgedragen aan de gemeenteraad.210 Dit
gebeurde onder voorzitterschap van burgemeester J.W.C. Tellegen, oud-directeur van de Dienst
Bouw- en Woningtoezicht. De voordracht telde twaalf pagina’s, waarin de geschiedenis inclusief de
laatste wijzigingen en de opzet werden toegelicht, en ging vergezeld van een “veronderstellenderwijs”
“door dr. Berlage in details uitgewerkt plan” (vermoedelijk de presentatiekaart,  afbeelding 3.16,
maar deze werd niet opgenomen in het Gemeenteblad), het officiële goed te keuren geraamteplan
(afbeelding 3.15, wel opgenomen in het Gemeenteblad), Berlages ‘Memorie van Toelichting’ en het
advies van de Gezondheidscommissie van 14 maart 1916.211
Opvallend is de kritische toon van de Gezondheidscommissie. De commissie klaagde over de geringe
hoeveelheid groen in het ontwerp, in de vorm van parken en speelplaatsen, en over het ontbreken
van profieltekeningen.212 Daarnaast diende het terrein voor het academisch ziekenhuis volgens de
Gezondheidscommissie “voor dit doel [te] worden opengehouden, en in geen geval voor aanleg van
woonstraten worden verkaveld”; het geraamteplan toonde zoals gezegd echter ‘aaneengesloten
bebouwing’ ter plaatse.213 Een laatste kritische kanttekening gold de “zeer intensieve bebouwing” in
het zuidwestelijke plangedeelte, die de commissie liever vervangen zag door vrijstaande laagbouw.214
In de voordracht van B en W zelf valt op dat de focus meer economisch dan esthetisch was.215 B en W
gaven het geraamteplan, wijs geworden door de trage voortgang van het eerste Plan Zuid, “een zoo
sober mogelijk karakter”.216 Een uitzondering werd gemaakt voor het gedeelte ten noorden van de

209

Stübben, 1918, pp. 73 en 68.
210

B en W Amsterdam, 1917. Tevens in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5180, Archief van de Secretarie; Afdeling Publieke
Werken, 1917, inv. nr. 7720, nr. 3326.
 211

B en W Amsterdam, 1917, p. 892.
212

B en W Amsterdam, 1917, p. 921.
213

Zo geciteerd in: Amsterdam. Het Uitbreidingsplan-Zuid, 1917, p. 249.
214

B en W Amsterdam, 1917, p. 925.
215

Bock, 1975, p. 70.
216

B en W Amsterdam, 1917, p. 891.
85

Het Plan Zuid in woorden
INH

noordelijke gracht, ook omdat dit gebied al was opgehoogd. Van dit gebied werd een gedetailleerde
plantekening inclusief voorgevelrooilijnen bijgevoegd. Verder benadrukten B en W dat dat veel details
nog onderwerp waren van nadere uitwerking. Een enkele keer werden gedetailleerde alternatieven
beschreven, zoals voor het ziekenhuisterrein: “Mocht uw College in zake de voorziening in het gebrek
aan gasthuisruimte een beslissing in anderen zin nemen, dan is door dr. Berlage voor de ter plaatse
vrijkomende ruimte reeds een ander fragment ontworpen, dat volledig in het plan past.”217 Tot slot
stelden B en W dat de hoeveelheid parkterrein wel meeviel, vanwege de groene hoofdwegen, en dat
geprobeerd zou worden meer laagbouw te bevorderen.
De behandeling door de gemeenteraad vond plaats in een avondzitting op donderdag 25 oktober
en een middagzitting op vrijdag 26 oktober 1917. Uiteindelijk werd de voordracht van B en W
“zonder hoofdelijke stemming goedgekeurd”.218 Omdat alle raadsleden zich bewust waren van
de vertraging van twaalf jaar eerder en de financiële gevolgen daarvan (de nog niet onteigende
bouwgrond was bijvoorbeeld veel duurder geworden), leek geen van de aanwezigen het plan te
willen blokkeren. Desondanks was een aantal leden weinig “enthusiast” – een raadslid vond het zelfs
“afgeroomde melk” ten opzichte van het vorige plan.219 SDAP-wethouders W.H. Vliegen van Publieke
Werken en F.M. Wibaut van Volkshuisvesting moesten in twee termijnen dan ook genoeg kritische
vragen beantwoorden.
 Inhoudelijk spitste de kritiek zich vooral toe op de financiële onderbouwing en op de geringe
hoeveelheid “ruimte” en “groen” in het ontwerp.220 Ook lagen volgens enkele sprekers – de kritiek van
Leliman in De Bouwwereld indachtig – enkele belangrijke onderdelen buiten de gemeentegrenzen.
Een laatste punt van kritiek betrof de grote hoeveelheid gesloten bebouwing. Meerdere sprekers gaven
aan dat ze hier niet van gecharmeerd waren en pleitten voor een grootschaliger toepassing van open
bebouwing of laagbouw, met name aan de zuidkant (de landschappelijke kant), en meer villa’s waar
het kon.
In de beantwoording pareerden Vliegen en Wibaut alle bezwaren, vooral met financiële argumenten.
Op voorhand stond eigenlijk al vast dat het plan zou worden geaccepteerd, omdat stilstand grote
achteruitgang zou inhouden.
§ 3.4.3

Journalisten

De gewone Amsterdammer had al meerdere malen kennis kunnen nemen van de plannen van Berlage,
dat wil zeggen: van de perspectieftekeningen. In november 1915 waren die te zien geweest in het
Stedelijk Museum en op 20 november 1915 hadden ze in De Nieuwe Amsterdammer gestaan.221

217

B en W Amsterdam, 1917, p. 893. Dit is het eerder aangehaalde deelontwerp in: Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5213,
Archief van de Dienst der Publieke Werken, inv. nr. 490, dossier 310, nr. 5535.
218

Gemeenteraad Amsterdam, 1917, p. 2056.
219

Gemeenteraad Amsterdam, 1917, pp. 1983, 1971.
220

Gemeenteraad Amsterdam ,1917, pp. 1972, 1980, 1990, 1996, 1998, 2022, 2035, 2037 en 2049.
221

Berlage, 1915.
 86

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Zoals vermeld in paragraaf 3.3.3 werd de plankaart pas op 21 februari 1916 openbaar gemaakt in
het Algemeen Handelsblad en De Telegraaf, maar deze publicatie en de krantenberichten daarna
betroffen steeds letterlijke weergaven of samenvattingen van hetzij Berlages toelichting, hetzij later de
voordracht van B en W; er werd dus geen commentaar op geleverd.222
Een uitzondering daarop was de spotprent van de bekende cartoonist avant la lettre J. Braakensiek,
in weekblad De Amsterdammer van 27 februari 1916 (afbeelding 3.17).223 De wekelijkse tekeningen
van Braakensiek waren berucht en naar de publicatie werd met verwachting en vrees uitgekeken.224 De
tekening toonde doctor Berlage in zijn toga die zijn plan presenteerde aan de zogeheten Stedenmaagd,
als personificatie van de stad. Het bijschrift vermeldde een ‘profetie’, een variatie op de voorspelling
van de aartsengel Rafaël aan het einde van Vondels Gysbreght van Aemstel uit 1637.225 Opvallend aan
de prent is de geringe overeenkomst tussen de tekeningen in de spotprent (vogelvlucht in wit-opzwart en plankaart op tafel) en de ordentelijke tekeningen van Berlage. Braakensiek toonde de nieuwe
uitleg als een chaotisch lijnenspel, met steeds meer wanorde naarmate het oog verder reikt. Hiermee
verwoordde hij een negatief toekomstbeeld en daarmee mogelijk de angst van veel burgers.
afbeelding 3.17 Spotprent 1916 door Braakensiek.
222

Zie over de voordracht van B en W: Algemeen Handelsblad, 2 augustus 1917, ochtendblad, p. 2; Nieuwe Rotterdamsche Courant, 2
augustus 1917, ochtendblad, p. 2, avondblad, p. 1.
223

Braakensiek, 1916, p. 11. Sinds 1925 heet dit tijdschrift De Groene Amsterdammer.
224

Zie voor een uitgebreide analyse van deze spotprent: Stieber, 2006, pp.254-261.
 225

Vondel, 1994, p. 107. Bij Vondel luidden de laatste twee regels: “En gaet door vier en ys een andre weereld vinden, En dondert met
geschut op alle vier de winden. “

87

Het Plan Zuid in woorden
INH

Iets meer informatie kreeg de geïnteresseerde leek via de bespreking in het Algemeen Handelsblad
van de “voordracht met lichtbeelden” die Berlage op 28 april 1916 over het ontwerp hield in caférestaurant Parkzicht aan de Hobbemastraat.226 Hier herhaalde Berlage zijn historische visie op
stedebouw en bewandelde hij dezelfde weg als in de ‘Memorie van Toelichting’. De vermelding van
deze lezing in de krant is echter geen journalistieke bron.
Pas een krap jaar later viel er weer iets bijzonders te melden, namelijk over de aanleg van een tweetal
wandelwegen tussen Amstel en Amstelveenseweg.227 Met name de tweede, “zuidelijke wandelweg”
van “15 M.” breed kreeg veel aandacht, ook in De Amsterdammer van 24 maart 1917, waar deze
werd toegelicht aan de hand van een (oude) plankaart met allerlei ingeschreven termen, die we nog
zullen tegenkomen in paragraaf 3.8 en 3.9 (afbeelding 3.18).228 Hetzelfde artikel stelde kritisch: “In
vergelijking met de hoofdwegen in het plan Berlage, kunnen wij den nieuwen wandelweg gerust “een
wegje” noemen. Immers de breedten der wegen plan-Berlage varieeren tusschen 30 en 60 M. (Ten
vergelijke diene dat de Ceintuurbaan een breedte van 30 M. beslaat).”229

afbeelding 3.18 Plankaart 1917 in De Amsterdammer.
 Een laatste inhoudelijk commentaar in kranten uit de periode van voor de totstandkoming stond in
het Algemeen Handelsblad van 22 oktober 1917, vlak voor de behandeling in de gemeenteraad.230
De krant bleek “een beetje sceptisch” te staan tegenover het ontwerp, met name vanwege de grote
onzekerheden die de lange uitvoering ten gevolge zou hebben. Ook vroeg de krant zich af of de
grondprijspolitiek wel houdbaar zou blijken, evenals de “wondermooie, 60 Meter breede winkelallees
[…] aan het randje van de stad”. Maar: “Mogen sceptici het als een droom beschouwen – een schoone
droom is het wel.”231

Algemeen Handelsblad, 29 april 1916, avondblad, p. 10.
226
227

Algemeen Handelsblad, 21 maart 1917, avondblad, p. 6.
228

Het uitbreidingsplan Zuid. Een nieuwe wandelweg, 1917, p. 10.
229

Het uitbreidingsplan Zuid. Een nieuwe wandelweg, 1917, p. 10.
230

De nieuwe stad in het Zuiden, 1917.
231

De nieuwe stad in het Zuiden, 1917, p. 5.
88

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 3.5

Totstandkoming en recente beschrijvingen

§ 3.5.1

Totstandkoming

Het duurde echter geruime tijd voordat men een aanvang maakte om die droom te realiseren. De
totstandkoming staat in dit onderzoek zoals gezegd niet centraal.232 Omdat de door Berlage en
zijn tijdgenoten gebruikte woorden (taaltekens) echter niet alleen naar de getekende objecten
(beeldtekens) verwijzen, maar soms ook naar de gebouwde objecten, is het wel noodzakelijk kort stil te
staan bij de vraag in hoeverre het Plan Zuid gerealiseerd is volgens de plannen van Berlage.
 Grofweg valt de totstandkoming van het Plan Zuid uiteen in twee delen: een eerste periode tot
ongeveer 1928 waarin Berlages uitgangspunten redelijk trouw gevolgd werden en een tweede waarin
toenemende kritiek leidde tot talrijke en later ook ingrijpende aanpassingen. Voor het overzicht zijn in
de paragrafen 3.7, 3.8 en 3.9 plananalyses van het oorspronkelijke plan uit 1915 en de gerealiseerde
werkelijkheid in 2015 opgenomen. De wijzigingen van voor en na 1928 worden hieronder gegroepeerd
in negen fasen of thema’s (overeenkomend met de Romeinse cijfers in afbeelding 3.24).
Nog voordat men begonnen was met bouwen kwam in december 1917 al de eerste tegenslag voor
het Plan Zuid: het Zuiderstation werd van rijkswege op de lange baan geschoven.233 Hierop wilde
Berlage zijn plan wijzigen, maar de gemeenteraad vond dat niet nodig.234 Het uitblijven van het
station zou exemplarisch blijken, want ondanks een in 1918 door de architecten B. Bijvoet en J. Duiker
gewonnen prijsvraag voor de academie van beeldende kunsten werd ook dit openbare gebouw in 1922
afgelast.235 Uiteindelijk zou bijna geen van de door Berlage geplande openbare gebouwen gerealiseerd
worden en dientengevolge kwam van de in hun nabijheid geplande pleinen ook weinig terecht.
 Het in de woorden van Berlage “belangrijkste kruispunt van Plan-Zuid”, het plein voor de geplande
academie, werd zelfs nooit meer dan een brede groenstrook in de Apollolaan.236 Bij de kruising van
de drie hoofverkeerswegen zou in 1931 de ‘Wolkenkrabber’ van J.F. Staal verrijzen, op de plek van
het kunstenaarshuis in 1934 de Apollohal en het Apollo Paviljoen naar een ontwerp van A. Boeken
(tussen 1961 en 1975 uitgebreid tot Apollo Hotel door A. Bodon), op de plek van de academie in 1962
het Hilton Hotel van H.A. Maaskant en waar het zogeheten volkshuis had moeten komen in 1970 het
Okura Hotel van B. Bijvoet en G. Holt – veel hotels dus, maar geen openbare gebouwen.
Een tweede, kleinere belemmering kwam eveneens voordat er goed en wel gebouwd was: in 1919
breidde de destijds in de gemeente Nieuwer-Amstel (nu Amstelveen) gelegen begraafplaats Zorgvlied
uit. Nadat het zuidelijk plangebied in 1921 dan eindelijk Amsterdams grondgebied was geworden, zou
in 1926 een tweede uitbreiding volgen.237 Hierdoor kon Berlages park tot aan de Amstel niet langer
gerealiseerd worden, waardoor men op zoek moest naar een nieuwe locatie.
232

Gedetailleerde beschrijvingen van gerealiseerde deelplannen en architectuur zijn er in overvloed, zie o.a.: Fraenkel, 1976, pp.
58-85; Van der Hoeven & Louwe, 1985, pp. 113-123; Gaillard & Dokter, 1992, pp. 22-45, pp. 74-84; Bolhuis, Hartman, Mattie,
Meijer, Oostenbrink, Roosenbeek, Schilt & Stissi, 2000.
233

Algemeen Handelsblad, 13 december 1917, ochtendblad, p. 7.
234

Algemeen Handelsblad, 19 januari 1918, ochtendblad, p. 3.
235

Van de Garde, 1999, pp. 60-62; Het Vaderland, 21 januari 1922, ochtendblad, p. 3.
 236

Van de Garde, 1999, p. 60; Van Rossem, 1992, p. 18, stelt: “[Het] heeft zo weinig betekenis dat het zelfs geen naam heeft
gekregen.” Sinds 1919 stond het bekend als August Allebéplein (naar een van de academie­directeuren), maar in 1960 ging die
naam over op een winkelplein in Overtoomse Veld, zie: Wiersma, 1987, p. 19.
237

Slot, 1996, p. 61; Van Rossem, 1992, p. 21.
89

Het Plan Zuid in woorden
INH

Als derde moet worden opgemerkt dat de eerste deelplannen die werden uitgewerkt door Publieke
Werken bijna allemaal licht gewijzigd waren ten opzichte van Berlages “volledige plan” – dit was
uiteraard een gevolg van de aard van het geraamteplan. Men begon dus tussen 1919 en 1923 met
de strook ten noorden van het Noorder Amstelkanaal, van west naar oost. Verder valt op dat het door
Berlage in 1916 ontworpen alternatief voor het ziekenhuisterrein als enige geheel volgens Berlages
plan werd uitgevoerd (de paarse lijnen in afbeelding 3.22). Andere vroege deelplannen volgden qua
straatwanden redelijk de loop van wegen uit het geraamteplan (de rode lijnen in afbeelding 3.22);
daarbinnen werd Berlages principe van ‘gesloten’ woonbuurtjes vrijer gevolgd. Een enkele keer werd in
de deelplannen ook een hoofdweg aangepast, zoals de door Berlage al gewijzigde Beethovenstraat, die
bij de deelplannen van Publieke Werken uit 1923 nog een extra knik kreeg ter hoogte van het kanaal.
 In datzelfde jaar kreeg het Plan Zuid ook flinke kritiek, in een artikel van H. Cleyndert, fervent
natuurbeschermer en lid van het Nederlands Instituut voor Volkshuisvesting en Stedebouw (NIVS),
in het daaraan gelieerde Tijdschrift voor Volkshuisvesting.238 Belangrijk punt van kritiek was dat
er volgens Celyndert te veel voor arbeiders gebouwd werd, hetgeen mede leidde tot een vierde
wijziging van Berlages ontwerp.239 Tot 1923 waren de woningen inderdaad vooral in opdracht van
woningbouwverenigingen gerealiseerd; een uitzondering vormde de particuliere bouw ten noorden van
de Amstellaan (de huidige Vrijheidslaan). Alle ontwerpen waren echter sowieso van de hand van door
de Schoonheidscommissie geselecteerde architecten, bijna zonder uitzondering vertegenwoordigers
van de Amsterdamse School.240 Zonder hier uitgebreid op deze bouwstijl in te gaan zijn daarbij twee
zaken van belang. Om te beginnen stond de rationalistische Berlage getuige verschillende publicaties
op gespannen voet met deze architecten.241 Niet voor niets contrasteren de expressieve gevelontwerpen
die het Plan Zuid grote faam hebben bezorgd sterk met de traditionele gevels uit Berlages perspectieven,
die eerder lijken op de gevels van zijn sociale huurwoningen aan de Toldwarsstraat en de Tolstraat
(vergelijk afbeelding 3.19, 3.9 en 3.10); al bleken de architecten van de Amsterdamse School
uiteindelijk misschien wel beter in staat om Berlages ‘blokbouw’ te realiseren (zie paragraaf 3.9.3).
Bijkomend nadeel van de bouwstijl was vervolgens dat veel sociale huurwoningen veel duurder werden
dan gepland en daarmee onbetaalbaar voor de arbeidersklasse. Ook werd steeds vaker door particuliere
ondernemers gebouwd. Deze wijziging van Berlages ontwerp was dus tweeledig: tijdens de realisatie
verschoof het karakter van arbeiderswijk naar luxe wijk (waarmee Cleyndert zijn zin kreeg) en kreeg de
expressieve bebouwing de overhand (ten koste van de openbare ruimte).
afbeelding 3.19 Woningbouw Toldwarsstraat 1907 door Berlage (links) en Vrijheidslaan 1921 door De Klerk (rechts).
238

Cleyndert, 1923, zie ook: Fraenkel, 1976, p. 59.
 239

Cleyndert, 1923, p. 252, zie ook: Van der Hoeven & Louwe, 1985, p. 112.
240

Zie: Beek, 1992.
241

Zie: Vermeer, Rebel & Stissi, 2010, pp. 168-169; M. De Klerk in: De invloed van dr. Berlage of de ontwikkeling der Nederlandsche
bouwkunst, 1916, p. 322; Berlage, 1923, p. 230.
90

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Een vijfde wijziging was weer kleiner van aard, maar niet minder ingrijpend. Omdat Amsterdam
de Olympische Spelen van 1928 mocht organiseren, zou er tegenover het bestaande stadion een
nieuw stadion gebouwd worden, naar een ontwerp van J. Wils (afbeelding 3.20). Hiervoor was echter
meer ruimte nodig dan beschikbaar was tussen het Noorder en Zuider Amstelkanaal en daarom
werd het laatste naar het zuiden omgebogen. Aangezien deze ombuiging al direct ten westen van
de geplande stationsstraat werd ingezet, impliceerde dit het afstappen van de symmetrie in het
westelijk plandeel: de westelijke stationsstraat zou het kanaal anders gaan kruisen dan de oostelijke.
Bovendien zou het oude stadion na de Spelen worden afgebroken, waardoor een gat geslagen werd
in Berlages oorspronkelijke plan. Een kleinschaliger gevolg van de Olympische Spelen was dat de
door Berlage ontworpen ijsbaan werd aangelegd als oefenterrein, het tegenwoordige Olympiaplein
(zie afbeelding 3.32).
afbeelding 3.20 Luchtfoto juli 1928, met de twee stadions tegenover elkaar, de Zuidelijke Wandelweg en het begin van het talud
voor de spoorbaan.
