Taalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands
Brussels Studies

La revue scientifique pour les recherches sur Bruxelles /
Het wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over
Brussel / The Journal of Research on Brussels
Collection générale | 2008

Taalgebruik in Brussel en de plaats van het
Nederlands
Enkele recente bevindingen

L’usage des langues à Bruxelles et la place du néerlandais. Quelques
constatations récentes
Language use in Brussels and the position of Dutch. Some recent findings
Rudi Janssens

Édition électronique
URL : https://journals.openedition.org/brussels/515
ISSN : 2031-0293
Traduction(s) :
L’usage des langues à Bruxelles et la place du néerlandais - URL : https://journals.openedition.org/
brussels/518 [fr]
Language use in Brussels and the position of Dutch - URL : https://journals.openedition.org/brussels/
520 [en]
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Rudi Janssens, «Taalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands», Brussels Studies [Online],
Algemene collectie, nr 13, Online op 07 janvier 2008, geraadpleegd op 07 juin 2024. URL: http://
journals.openedition.org/brussels/515

The text only may be used under licence CC BY 4.0. All other elements (illustrations, imported files) are
“All rights reserved”, unless otherwise stated.
 het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

www.brusselsstudies.be

nummer 13, 7 januari 2008

Rudi Janssens

Sam en va tting
Het meertalige karakter van de bevolking, het
aantal taalgemengde gezinnen en het feit dat
steeds meer Brusselaars gebruik maken van de
dienstverlening van beide traditionele taalgemeenschappen maakt het steeds moeilijker om in Brussel een persoon aan een speciÞeke taalgemeenschap te linken. Ook het taallandschap op zich
wordt complexer. Frans blijft met voorsprong de
lingua franca en de in Brussel geboren jongeren
met een ÔallochtoneÕ achtergrond maken in hun
nieuwe gezinnen meer en meer de shift naar het
Frans. Tegelijk neemt echter het aantal tweetalige
gezinnen en het aantal thuistalen toe. Het aandeel
van Brusselaars uit eentalig Nederlandstalige
gezinnen daalt licht en steeds meer Brusselaars
die van huis uit Nederlands spreken doen dit in
combinatie met een andere taal. Desondanks
spreken deze personen wel steeds meer Nederlands in de publieke ruimte. Het Engels blijft qua
taalgebruik duidelijk op de derde plaats en wordt
vooral in de arbeidsomgeving gesproken, al beweren steeds meer Brusselaars deze taal vlotter te
beheersen dan het Nederlands. De Brusselaars
zelf vinden deze meertalige omgeving een belangrijke meerwaarde, al blijft politieke polarisering
steeds om de hoek loeren.
Rudi Janssens is docent bij de faculteit Letteren
en Wijsbegeerte van de VUB en senior researcher
aan het Brussels Informatie-, Documentatie- en
Onderzoekscentrum (Brio) waar hij verantwoordelijk is voor het taalsociologische onderzoeksluik.
Hij werkt vooral rond taalgebruik in meertalige en
multiculturele steden en de impact van taalpolitiek. Samen met Laurence Mettewie (FUNDP)
publiceerde hij onlangs 'Language use and language attitudes in Brussels' in Lagabaster D. &
Huguet A. (ed.) Multilinguism in European Bilingual
Contexts, Language Use and Attitudes; Clevedon:
Multilingual Matters, 2007, pp117-143.
Taalgebruik in Brussel
en de plaats van het Nederlands.
 Enkele recente bevindingen

Inleiding
Tien jaar geleden startte het Centrum voor de Interdisciplinaire Studie van Brussel
van de VUB met het project ÔTaalverhoudingen, taalverschuivingen en taalidentiteit in
BrusselÕ (Janssens, 2001), ook wel ÔTaalbarometer 1Õ genoemd. Op basis van een
representatieve bevraging van 2500 meerderjarige Brusselaars werd een algemeen
taalbeeld van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest geschetst. De studie diende toen
in eerste instantie een leemte op te vullen die ontstond na het afschaffen van de
talentellingen waarvan de laatste in 1947 werd gehouden met verre van betrouwbaar resultaten tot gevolg. De onbeschikbaarheid van ofÞci‘le cijfers over taalachtergrond gaf aanleiding tot vele discussies, in het beste geval gebaseerd op partieel
datamateriaal, in het slechtste geval gevoed door allerlei niet gefundeerde veronderstellingen en mythes. In 2005 werd in het kader van het BRIO (het Brussels Informatie- Documentatie- en Onderzoekscentrum) in opdracht van het Huis van het Nederlands in Brussel een vervolgonderzoek opgestart, ÔTaalbarometer 2Õ. Net als bij de
eerste studie werden op basis van een representatieve steekproef, uitgevoerd door
het NIS, zoÕn 2500 Brusselaars tussen 18 en 70 jaar face-to-face bevraagd naar
hun taalkennis, taalgebruik en taalattitudes (zie Janssens, 2007a). In deze bijdrage
presenteren we een overzicht van de belangrijkste bevindingen en verschuivingen
binnen het Brusselse taalbeeld gebaseerd op de resultaten van beide surveys 1.
1 De integrale analyse van de resultaten kan je vinden in JANSSENS, Rudi, Van Brussel ge-

sproken. Taalgebruik, taalverschuivingen en taalidentiteit in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
(Taalbarometer II), Brusselse Thema's 15, Brussel, VUBPRESS, 2007.
 Contact gegevens :
Rudi Janssens : Rudi.Janssens@vub.ac.be, 02/629.25.82
Miichel Hubert (hoofdred.), 02/211 78 53 Ð 0485/41 67 64
hubert@fusl.ac.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

2

Taal en taalgemeenschappen
Waar vanuit politiek oogpunt Brussel een tweetalige stad blijft is dit taalsociologisch
al langer niet meer het geval. De meertalige context wordt door de overgrote meerderheid van de Brusselaars, ongeacht hun taalachtergrond, zelfs als een belangrijke
troef ervaren. Naast het economische potentieel van de internationale status van
Brussel vormt ook het rijke culturele leven dat zich hier manifesteert, en dat in geen
andere Belgische stad op een vergelijkbare manier te vinden is, voor velen een aantrekkingspool om zich net in het Brussels Hoofdstedelijke Gewest te gaan vestigen.
 Deze dynamiek impliceert dat er zich binnen dat taallandschap wel eens verschuivingen voordoen of dat de verhoudingen tussen de taalgroepen niet altijd door een
grote mate van harmonie worden gekenmerkt. Een eerste vraag die zich trouwens
opdringt is in hoeverre men in Brussel nog van exclusieve en exhaustieve taalgroepen of taalgemeenschappen kan spreken. Dat Brussel niet louter een stad is van
Nederlandstaligen en Franstaligen is al langer duidelijk, ook al trachten sommigen
de bevolking steeds opnieuw tot deze tweedeling te reduceren wat door de Franstalige versie van de populaire internetencyclopedie Wikipedia als volgt wordt geformuleerd: ÔBrussel telt zoÕn 85% ˆ 90% Franstaligen waarvan ongeveer een derde
een andere moedertaal dan het Frans heeftÕ 2. De vraag is in hoeverre men eigenlijk
nog van taalgroepen kan spreken. Kijken we bijvoorbeeld naar de doelgroep van het
beleid van de Vlaamse Gemeenschap dan zijn dit zowel de Nederlandstaligen, de
gebruikers van de infrastructuur en dienstverlening van de Vlaamse Gemeenschap
als al diegenen die zich op een of andere manier met deze gemeenschap verbonden voelen of er een band mee willen opbouwen, kortom bijna elke Brusselaar. Dit
kan men echter bezwaarlijk een taalgroep of een taalgemeenschap noemen. Zo is
de taalachtergrond van iemand niet altijd bepalend voor de school waarnaar men
zijn kinderen stuurt, men kan Franstaligen die in het Nederlandstalig onderwijs
school lopen moeilijk als Nederlandstaligen of leden van de Vlaamse Gemeenschap
zien, al is hun schoolkeuze binnen de Brusselse context niet contradictorisch en
behoren ze wel tot de doelgroep van het beleid van de Vlaamse Gemeenschap.
 Eenzelfde diversiteit vinden we terug als het om de participatie aan culturele initiatieven en infrastructuur gaat die openstaan voor alle Brusselaars ongeacht hun taalachtergrond. De fameuze 300.000-norm, een norm die de Vlaamse Gemeenschap
voor haar Brusselbeleid hanteert zich richtend op een doelgroep van 300.000 Brusselaars, is dan ook een veel betere afspiegeling van de impact van deze Gemeenschap in Brussel. Impact betekent hier zeker niet lidmaatschap van een bepaalde
taalgroep. De band tussen de Vlaamse Gemeenschap, en hetzelfde geldt uiteraard
ook voor de Franstalige, en de Brusselaars is niet louter gebaseerd op taal en het is
zelfs heel waarschijnlijk dat het overgrote deel van deze Brusselaars banden heeft
met beide gemeenschappen. Dit betekent niet dat taal een irrelevant criterium voor
gemeenschapsvorming zou zijn. Het maakt een wezenlijk onderdeel uit van de identiteit, meer nog dan de demograÞsche variabelen die veelal als determinerend worden naar voor geschoven. Maar een identiteit is per deÞnitie gelaagd en taal is er
dus maar een aspect van, doch ook tweetaligheid of meertaligheid kan deze identi-

2 Op 19 september 2007 stond er letterlijk ÔCette ville-rŽgion ofÞciellement bilingue est habitŽe

par une majoritŽ de Belges francophones (de 85 ˆ 90% des habitants sont de langue fran•aise, dont pr•s de 33% du total sont Allophones) et par une minoritŽ ßamande (de 10 ˆ 15% de
la population).Õ

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

3

teit mee bepalen. De classiÞcatie op basis van thuistaal heeft het voordeel van de
stabiliteit maar ontkent de variabiliteit inzake taalgebruik in zowel de privŽ als de
publieke sfeer. Taalidentiteit vertoont wel deze ßexibiliteit maar wordt anderzijds wel
gekenmerkt door de nodige subjectiviteit en het feit dat taal niet het enige criterium
is waarop iemand zijn identiteit bouwt. In de studie wordt gepoogd de compatibiliteit
en de spanning tussen thuistaal en taalidentiteit nader te ontrafelen. In deze bijdrage
zetten we een aantal bevindingen kort op een rijtje om ze daarna binnen een bredere (beleids)context te situeren. De focus ligt hierbij vooral, maar niet uitsluitend, op
het Nederlands.
 Taaldiversiteit als gegeven
Het Brusselse taalbeeld wordt in de eerste plaats bepaald door de taalkennis van de
Brusselaars. Hierbij kunnen we de talen in feite in vier groepen opsplitsen: in eerste
instantie de twee ofÞci‘le talen die het meest courant worden gesproken en die in
een aantal omstandigheden bij wet geregeld de enig mogelijke talen zijn, het Engels
dat als wereldtaal en ook binnen de economische en culturele context frequent
wordt gehanteerd, schooltalen die vooral via het onderwijs wordt aangeleerd en op
die manier ook een bepaalde status van erkenning verkrijgen en tenslotte de migrantentalen die niet via de school maar uitsluitend via intergenerationele taaloverdracht in gezinnen en/of via instituties of organisaties gelieerd aan deze gemeenschappen worden doorgegegeven. Deze indeling bepaalt ook in grote mate de kwaliteit van het taalgebruik. De ofÞci‘le talen zijn de enige onderwijstalen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, als we de internationale en Europese scholen hier even
buiten beschouwing laten, en de kennis van minstens een ervan is onontbeerlijk om
een diploma te behalen en een beroepsleven uit te bouwen. Het Engels is naast
beide ofÞci‘le talen de belangrijkste schoolse taal die wel prominent aanwezig is
maar zelden van huis uit aangeleerd en waarvan de kwaliteit dan ook mogelijk wordt
overschat, zeker als we kijken naar de lage waardering die het taalonderwijs van de
Brusselaars krijgt. Andere schoolse talen zoals het Duits, het Italiaans of het Spaanse zijn voor een deel van de Brusselse bevolking wel thuistalen maar voor de meeste Belgische inwoners toch vooral schooltalen. Migratietalen worden gesproken
omdat er mensen met die thuistalen naar Brussel komen wonen zijn. Zij worden ook
bijna uitsluitend in gezinsverband gebruikt en hebben binnen de Brusselse context
een lage status ongeacht het aantal sprekers. Vergelijken we de situatie van een
vijftal jaren geleden met de huidige dan is vooral het aantal talen binnen deze laatste
categorie signiÞcant toegenomen en zijn er ook tussen de andere categorie‘n een
aantal belangrijke verschuivingen waar te nemen.
 Tabel 1 geeft een overzicht van de meest gekende talen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De percentages verwijzen naar het percentage respondenten die
beweren, op basis van zelfrapportage, de desbetreffende taal goed tot uitstekend te
spreken. In de tabel worden de resultaten van de eerste survey (TB1) met deze van
de tweede (TB2) vergeleken.
 Als we naar dat globale taalbeeld kijken verwondert het niet dat het Frans als belangrijkste taal, die door zoÕn 95% van de Brusselaars wordt gesproken, zijn positie
als lingua franca behoudt. Het aantal sprekers van het Nederlands neemt af, zodat

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

4

het Engels zich op een tweede plaats weet te nestelen (zie ook Van Parijs, 2007)
zonder dat de kennis van het Engels eigenlijk signiÞcant toeneemt. Engels is een
echte schooltaal, slechts enkelen spreken het van thuis uit. Voor het Nederlands is
dit ÞftyÞfty en ook andere Europese (ex)immigrantentalen zoals het Italiaans en het
Spaans worden populairder nu ze niet meer enkel door de immigranten uit deze
landen worden gesproken maar ook via de school worden aangeleerd. Het Arabisch
en het Turks, de niet-Europese immigrantentalen,
verliezen terrein. Zij worden bijna uitsluitend in
gezinsverband doorgegeven waardoor de kwaliTB1 (Goed tot uitstekend)
TB2 (Goed tot uitstekend)
teit van de taal voorlopig wel vrij hoog blijft maar
de basis versmalt. Binnen deze gezinnen wordt,
1
Frans
95,52%
Frans
95,55%
afhankelijk van de duur van het verblijf en de
taalachtergrond van de partner, het Frans als
2
Nederlands
33,29%
Engels
35,40%
tweede taal geaccepteerd. Enkel binnen de eigen gemeenschap vervullen deze talen een functie, de Europese talen echter geven ook een
3
Engels
33,25%
Nederlands
28,23%*
economische meerwaarde aan haar sprekers.
Dat deze taalrijkdom een positief gegeven is
4
Arabisch
9,99%
Spaans
7,39%
wordt door bijna alle Brusselaars erkend en
slechts zoÕn 17% vindt dat het samenleven van
5
Duits
7,61%
Arabisch
6,36%*
mensen die verschillende talen spreken een probleem is.
 Spaans
6,90%
Italiaans
5,72%
6
Bekijken we de Brusselaars op basis van de
thuistaal (zie tabel 2) dan zijn er over de laatste
7
Italiaans
4,68%
Duits
5,56%
vijf jaren wel een beperkt aantal verschuivingen
opgetreden. Zo nam het aantal personen met
een eentalig Franstalige achtergrond toe, net als
8
Turks
3,33%
Turks
1,47%*
het aantal nieuwe tweetaligen. Dit ging ten koste
van de andere groepen die allen iets lager sco9
Berbers
3,09%
Portugees
1,67%
ren. Deze tendens wordt vooral bepaald door de
geboren en getogen Brusselaars die procentueel
1,43%
Lingala
0,99%
10 Portugees
sterker vertegenwoordigd zijn in het huidige
Brussel in vergelijking met de eerste survey en de
11 Grieks
1,19%
Grieks
0,91%
inwijkelingen uit het buitenland die hun relatieve
impact op de bevolking eveneens zien toenemen. Bij de Nederlandstaligen daalt zowel het
12 Russisch
0,48%
Russisch
0,64%
aandeel van de Nederlandstalige Brusselaars die
in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn gebo0,39%
Berbers
0,36%*
13 Lingala
ren als van de inwijkelingen uit Vlaanderen. Waar
het aantal Brusselaars dat in een Nederlandstalig
Tabel 1. Meest gesproken talen in 2000 en 2006
gezin opgroeide afneemt, net zoals het aantal
(*verschillen categorie‘n tussen beide metingen signiÞcant op .05 niveau)
Nederlandssprekenden, blijft het aantal eentalig
Nederlandstalige gezinnen evenwel constant en
gebruiken Nederlandstaligen in taalgemengde huwelijken ook meer Nederlands.
 Waar ongeveer de helft van de geboren en getogen Nederlandstalige Brusselaars
een Franstalige partner heeft, net als ruim een derde van de ingeweken Nederlandstaligen, wordt in nog geen derde van de gezinnen uitsluitend Frans gesproken. In de
vorige survey was dit nog in bijna de helft van de gezinnen het geval. Het aantal

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

5

gezinnen waarvan minstens een van beide partners Nederlandstalig is en waar
Frans de voertaal binnen het nieuwe gezin is daalt van ruim een derde tot een vijfde.
Ook bij traditionele tweetaligen zien we de tendens om meer Nederlands te gebruiken in het gezin. Waar verschuivingen bij de Franstaligen en de anderstaligen na
gezinsvorming beperkt blijven gaan nieuwe tweetaligen in hun nieuwe gezinnen
meer Frans spreken (van een kwart tot een derde van hen). Bij anderstaligen vindt
het Frans steeds meer ingang als tweede gezinstaal en speelt het Nederlands geen
enkele rol. De enige manier waarop het Nederlands wel wordt gesproken in niet-NederlandsTB1
TB2
talige gezinnen is wanneer de kinderen in het
Nederlandstalig onderwijs school lopen. In
Nederlands
9,5%
7,0%*
Franstalige gezinnen heeft deze schoolkeuze
geen enkel effect op het taalgebruik in het gezin
Frans
51,6%
56,8%*
maar bij de anderstaligen ligt dit anders en
wordt met vrienden maar eveneens met broers
Nederlands/Frans
9,9%
8,6%
en zussen regelmatig al eens Nederlands gesproken. Voor iedereen kan men echter vrij
Frans/Andere
9,3%
11,3%
algemeen stellen dat mensen, ongeacht hun
thuistaal, het die taal is die men in de eerste
Andere
19,7%
16,3%*
plaats aan de volgende generatie wil doorgeven.
 Tabel 2. Thuistalen op basis van gezin van herkomst
Tabel 3 geeft een kort overzicht van de manier
(*verschillen categorie‘n tussen beide metingen signiÞcant op .05 niveau)
waarop de Brusselaars die van zichzelf beweren goed tot uitstekend Nederlands te spreken
TB1
TB2
de taal aanleerden. Minder dan een kwart van
hen sprak het in het gezin waarin ze opgroeiden als enige thuistaal, ter vergelijking: voor
Thuistaal gezin van oorsprong
49,2%
45,1%*
diegenen die goed tot uitstekend Frans spreken
is dit bijna de helft, voor het Engels amper 3%.
- enige thuistaal
27,3%
23,9%*
Voor de helft van deze Nederlandskundigen is
het Nederlands een schoolse taal, waarbij
- thuistaal in combinatie
21,9%
21,2%
vooral het stijgende aandeel van de leerlingen
die uit het Nederlandstalig onderwijs komen
Onderwijstaal
8,8%
11,3%*
opvalt. Hierbij dient men tevens in het achterhoofd te houden dat de ondervraagden miniTaal als schoolvak
37,5%
38,7%
mum 18 jaar oud zijn en het recente stijgende
aandeel van niet-Nederlandstaligen in het seThuistaal huidig gezin
0,6%
1,3%
cundair Nederlandstalig onderwijs in Brussel
zich slechts in beperkte mate in deze cijfers
Andere
3,9%
3,7%
weerspiegelt. In de toekomst zal dit aantal meer
dan waarschijnlijk dan ook verder toenemen,
Tabel 3. Taalverwerving Brusselaars die goed tot uitstekend Nederlands
zeker
ook gezien de initiatieven inzake tweetalig
spreken
onderwijs die in het Franstalig onderwijs stilaan
(*verschillen categorie‘n tussen beide metingen signiÞcant op ,05 niveau)
ingeburgerd geraken.
 Ook buiten het gezinsverband spreken Nederlandstaligen in Brussel meer Nederlands. In contacten met de administratie en binnen de gezondheidszorg wordt signiÞcant meer Nederlands gesproken. In tabel 4 illustreert dit en geeft tezelfdertijd ook
aan hoe de Brusselse taalrijkdom zich bij niet-Nederlandstaligen administratief ver-

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

6

engt tot het gebruik van het Frans hetgeen voor sommigen aanleiding vormt hen als
Franstaligen te beschouwen.
TB1
Nederlandstaligen
TB2
TB1
Franstaligen
TB2
TB1

Ook de traditioneel tweetaligen spreken meer Nederlands in de publieke sfeer. Algemeen beweert 2/3 van de Nederlandstaligen en van de traditioneel tweetaligen
dat men momenteel in Brussel op steeds meer plaatsen in het Nederlands terecht
kan. Ook van de Franstaligen en de nieuwe tweetaligen vindt bijna 60% dat men
steeds meer Nederlands hoort spreken in Brussel. Zelfs van de anderstaligen beweert meer dan 60% dat het belangrijk
is in Brussel om ook Nederlands te kennen. Dit merkt men bijvoorbeeld aan de
Nederlands
Frans
Ndls/Fr
leerlingenpopulatie van het Nederlandstalig onderwijs dat bij niet-Nederlandsta48,3%
41,2%
10,5%
ligen steeds populairder wordt en aan
het succes van de cursussen Neder59,9%*
30,2%*
9,9%
lands voor volwassenen. Het zijn wel
diegenen die al een basis van de taal
2,5%
97,5%
1,9%
hebben die een cursus Nederlands willen volgen, diegenen die de taal niet
1,6%
97,4%
0,8%
kennen zijn niet echt geneigd de taal te
leren.
 4,4%
86,7%
8,8%

Trad. tweetaligen

Dat het onderwijs in een meertalige samenleving een essenti‘le rol speelt is
duidelijk. Taalgemengde klassen zijn een
TB1
1,7%
94,0%
3,8%
realiteit in alle scholen en dit wordt door
Nieuwe tweetaligen
ruim 80% van de Brusselaars ook wel
TB2
1,8%
97,9%*
0,4%
degelijk als een verrijking gezien (dit cijfer
schommelt tussen 81.4% voor de NeTB1
1,2%
96,6%
0,8%
derlandstaligen en 91.3% voor de anAnderstaligen
derstaligen). Een beter taalonderwijs
TB2
1,7%
94,8%
1,5%
staat bovenaan de agenda van vele
Brusselaars, en hoewel zeker de NederTabel 4. Taalgebruik met gemeentelijke administratie
landstaligen iets minder geneigd zijn
(*verschillen categorie‘n tussen beide metingen signiÞcant op ,05 niveau)
tweetalig onderwijs als de te bewandelen weg naar meertaligheid te steunen
vinden de meesten toch dat dit een mogelijke oplossing biedt. Vooral de Franstaligen (12.8%) en de traditioneel tweetaligen (9.8%) hechten weinig geloof aan het feit
dat meertalig onderwijs in het nadeel van de taalkennis van de oorspronkelijke onderwijstaal van het eigen systeem zou leiden, Nederlandstaligen staan hier wat wantrouwiger tegenover maar ook de meerderheid van hen gelooft niet dat het niveau
van het Nederlands hieronder zou lijden (slechts 18.7% denkt dat het wel zo zou
zijn). Omgekeerd meent 40% van de Nederlandstaligen dat het Nederlandstalig onderwijs voldoende aandacht besteedt aan het taalonderwijs om tweetalige leerlingen
te vormen, slechts 10% van de Franstaligen is ervan overtuigd dat het eigen onderwijssysteem hier ook garant voor kan staan. Bij de Brusselaars met een andere taalachtergrond is zoÕn 85% ervan overtuigd dat het onderwijs in Brussel in deze taak
tekort schiet. Dat deze tweetaligheid een noodzaak is wordt door de meeste Brusselaars beaamd. ZoÕn 95% van hen is ervan overtuigd dat tweetaligheid een conditio sine qua non is op de werkvloer.
 TB2

10,7%*

81,8%*

7,5%

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

7

Niet enkel in het onderwijs vinden we mensen met een verschillende taalachtergrond, ook het verenigingsleven is meer en meer een afspiegeling van deze diversiteit. Waar de participatiegraad van de Nederlandstaligen toeneemt, in tegenstelling
tot deze van Brusselaars met een andere taalachtergrond, betekent dit niet dat ze
systematisch voor Vlaamse verenigingen opteren. De Brusselse verenigingen zijn
niet langer taalhomogeen. Kijken we bijvoorbeeld naar de Nederlandstalige verenigingen dan is in 85% van die verenigingen de voertaal wel degelijk Nederlands maar
is de taalachtergrond van de leden erg divers. Hetzelfde geldt ook voor andere verenigingen. Zo evolueerde dit verenigingsleven van een strikte scheiding op basis van
taalachtergrond naar een ontmoetingsplaats voor alle Brusselaars, temeer daar de
populairste verenigingen de sportverenigingen zijn en maatschappelijk ge‘ngageerde verenigingen die mobiliseren voor een problematiek die niet echt taalgebonden
is.
 Waar Brusselaars elkaar wel via het onderwijs en het verenigingsleven ontmoeten,
blijft de informatieverwerving via de media strikt gescheiden volgens taalregime
functioneren. Nederlandstaligen en in mindere mate de traditioneel tweetaligen consulteren de Vlaamse pers maar diegenen die van huis uit geen Nederlands spreken
lezen zelden of nooit Vlaamse kranten of kijken nauwelijks naar Nederlandstalige TvprogrammaÕs. Doen ze dit wel, dan is het vooral naar Þlms en series dat men kijkt
die op Vlaamse zenders, in tegenstelling tot de Franstalige, in originele versie worden uitgezonden. Voor Franstaligen en anderstaligen zijn de Vlaamse zenders dan
ook meer Engelstalig dan wel Nederlandstalig. Deze tendens vinden we ook terug
bij de dagbladpers, Nederlandstaligen lezen Franstaligen en Nederlandstalige kranten, Franstaligen en anderstaligen informeren zich bijna uitsluitend via de Franstalige
pers. Opvallend is wel dat bij de Nederlandstaligen het aandeel van de Nederlandstalige kranten deze van de Franstalige overschrijdt maar door het feit dat de diversiteit aan titels groot is klokt toch Le Soir nog als meest gelezen krant onder de Nederlandstaligen af. Ook wat de lokale nieuwsgaring betreft zijn de Nederlandstaligen
voor een groot deel op de lokale Franstalige media aangewezen.
 Buiten de privŽsfeer blijft het Frans dominant als lingua franca in het dagelijkse leven. Wanneer een Brusselaar op de straat met een wildvreemde een gesprek aanknoopt gebeurt dit in het Frans. Toch zien we bijvoorbeeld in de administratie dat,
ondanks de klachten die voor sommige Nederlandstaligen een secundaire reden zijn
om uiteindelijk toch naar Vlaanderen te verhuizen (Janssens, 2007b), ze in vergelijking met de vorige survey meer en meer in het Nederlands terecht kunnen en dat
ook traditioneel tweetaligen meer Nederlands gaan gebruiken. Nederlandstaligen
stellen zich ook assertiever op ten aanzien van de ambtenaren, al blijft ook hier het
verschil tussen de geboren en getogen Brusselaars die zich eerder aanpassen en
de inwijkelingen die meer op het gebruik van het Nederlands staan behouden. Ook
in de gezondheidszorg kunnen Nederlandstaligen meer in het Nederlands terecht, zij
het in die zin dat ze daar minder uitsluitend Frans en meer beide ofÞci‘le talen gaan
gebruiken.
 De arbeidssituatie wordt steeds als illustratie gebruikt voor de noodzaak van tweetaligheid. Opvallend hier is de signiÞcante stijging van het diplomaniveau van diegenen
die in Brussel tewerkgesteld zijn. De verhoogde diploma-eisen vertalen zich ook in
een toenemende vraag naar taalkennis bij de aanwerving. Op dit vlak is de kennis
van het Nederlands wel degelijk belangrijker dan deze van het Engels. Kijkt men

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

8

naar de manier waarop organisaties en bedrijven zichzelf naar de buitenwereld bekend maken dan speelt het Engels wel een rol. Frans blijft de belangrijkste taal maar
door de introductie van het Engels daalt de reclame en communicatie in beide ofÞci‘le talen ten voordeel van verschillende andere taalcombinaties. Deze toegenomen
diversiteit heeft wel voor gevolg dat bedrijven zich ook meer uitsluitend in het Frans
tot het publiek gaan richten, al neemt de rol van het Frans in de totale communicatie
wel af. Enkel in de horecasector is er een signiÞcante stijging van het gebruik van
het Nederlands en het Engels waarbij dit hier wel duidelijk ten nadele van de eentalig
Franstalige communicatie gaat. De eerste contacten met klanten en leveranciers
mogen dan al vooral in het Frans gebeuren, de eigenlijke dagelijkse contacten worden door een grotere diversiteit gekenmerkt waarbij de helft van de personeelsleden
die met klanten in contact komen beweren ook Nederlands te spreken. Over het
algemeen wordt er met Nederlandstalige klanten meer Nederlands gesproken,
vooral in de horeca, en blijft het aantal klachten beperkt. Binnen de organisaties en
bedrijven blijft het Frans domineren en richten Nederlandstaligen zich tot hun Franstalige collegaÕs, ondergeschikten of meerderen meer in het Frans dan ze zelf door
hen in het Nederlands worden aangesproken. Anderstaligen kiezen intern voor hun
contacten met Nederlandstaligen echter steeds meer voor het Engels in plaats van
het Frans. Toch blijft de taalhi‘rarchie binnen de economische sector in Brussel duidelijk: het Frans is de belangrijkste taal gevolgd door het Nederlands met het Engels
op de derde plaats.
 Waar taalkennis en taalgebruik nog vrij objectieve maten zijn is taalidentiteit dit helemaal niet, al is deze notie binnen het gemeenschapsdenken wel essentieel. Ongeacht de taalachtergrond voelen de meesten zich in eerste instantie Belg of Brusselaar. De term ÔVlamingÕ ligt duidelijk voor alle Brusselaars gevoelig. Bij de Nederlandstaligen zijn het vooral lagergeschoolden en jongeren die zich Vlaming voelen en
is er zelfs een groep die expliciet stelt het minst afÞniteit te hebben met de term
ÔVlamingÕ. Bij de traditioneel tweetaligen zijn het de jongeren die zich het verst van
de Vlamingen voelen staan. Als men van huis uit geen Nederlands spreekt is de
mentale afstand met de Vlamingen vrij algemeen. Bij de Franstaligen en de nieuwe
tweetaligen komt de identiÞcatie als Franstalige pas op de vierde plaats en ze voelen
zich meer Brusselaar, Belg en Europeaan. Als deze nieuwe tweetaligen toch een
afÞliatie met een van de traditionele taalgemeenschappen kiezen is het met de
Franstalige, doch het is een minderheid die deze link legt. Anderstaligen, met uitzondering van diegenen die bij de internationale instellingen tewerkgesteld zijn en
hierover milder oordelen, staan dan weer erg negatief tegenover de Vlamingen.
Dat de Brusselaars zich allerminst als een deel van Vlaanderen zien is evident na het
lezen van de vorige paragraaf. Maar een sterke band met Walloni‘ zien ze evenmin
zitten. Toch kunnen we tezelfdertijd van een zekere polarisering spreken wat wordt
ge•llustreerd door het feit dat in vergelijking met de vorige survey de keuze bij verkiezingen voor ofwel eentalig Franstalige of eentalig Nederlandstalige lijsten signiÞcant
toeneemt.
 Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

9

Taal in Brussel: tussen cohesie en polarisering
Als we het Brusselse taallandschap bekijken valt toch wel de signiÞcant stijgende
diversiteit aan thuistalen op. De lingu•stische en culturele basis van Brussel wordt
steeds breder. Niet enkel deze diversiteit op zich maar ook de snelheid waarmee de
veranderingen zich op taalvlak voltrekken is opvallend. Hoewel de gemiddelde leeftijd van de Brusselaar boven het Belgische gemiddelde ligt staan de ÔmigrantengemeentenÕ onder de 19 bovenaan de lijst met de jongste gemeenten van Belgi‘: met
Sint-Joost-ten-Node als de Belgische gemeente met de jongste bevolking, gevolgd
op plaats drie tot en met zes door Schaarbeek, Sint-Jans-Molenbeek en Sint-Gillis.
 In deze gemeenten kunnen taalverschuivingen zich gezien de demograÞsche en
lingu•stische samenstelling van hun bevolking vrij snel doorzetten, bijvoorbeeld bij
een veranderend huwelijkspatroon doordat men zich minder op buitenlandse partners van het land van oorsprong gaat richten of door een sterk stijgende inßux uit
Oost-Europa in een bepaalde wijk, wat een voorspelling over het toekomstige taalbeeld erg moeilijk maakt. Ook het grote aantal alleenstaanden en het aantal koppels
met een verschillende lingu•stische achtergrond maakt een toekomstvoorspelling
niet evident. Dat deze verschuivingen zich op een vrij korte tijd kunnen voltrekken
wordt ge•llustreerd door de signiÞcante verschillen inzake het gebruik van het Nederlands. Waar een relatie van een Nederlandstalige met een Franstalige partner in de
eerste survey toch vooral resulteerde in een gezin met het Frans als thuistaal zien
we nu zelfs dat ondanks een toename van taalgemengde relaties er binnen die gezinnen toch meer Nederlands wordt gesproken. De verschuivingen inzake taalachtergrond die zich binnen de leerlingenpopulaties in het Nederlandstalig onderwijs
voltrekken is een ander voorbeeld van de dynamiek van het meertalige Brussel.
Deze snelle veranderingen binnen een context van toenemende taaldiversiteit is wel
het meest opvallende resultaat van deze survey. Het maakt prognoses op langere
termijn uiterst speculatief.
 Ook de evolutie binnen het taallandschap is opmerkelijk. De versterking van het
gebruik van het Nederlands bij Nederlandstaligen gaat gepaard met een daling van
het aantal Nederlandstaligen in zijn totaliteit. Deze daling is echter relatief. Hoewel
het aantal mensen dat goed tot uitstekend Nederlands spreekt afneemt neemt ook
het aantal Brusselaars dat helemaal geen Nederlands spreekt af, wat resulteert in
een aanzienlijke groep die toch wel noties heeft van de taal. Het onderwijs lijkt hier
de cruciale gatekeeper die de diversiteit omzet in de kennis van de drie contacttalen. Door zijn rol als lingua franca spreekt haast iedereen wel behoorlijk Frans maar
door zijn populariteit als schooltaal weet het Engels het Nederlands, dat ook voor
een groeiende groep via het onderwijs wordt aangeleerd, voorbij te steken. Men kan
zich hierbij echter wel de vraag stellen hoe kwalitatief hoogstaand de kennis van de
schooltalen is, een bedenking die ook tot het Frans mag worden uitgebreid omdat
iedereen wel beweert goed Frans te spreken maar ook hier de diversiteit erg groot
is. Dat de persoonlijke taalrijkdom vooral een utilitaire waarde heeft bewijzen de bevindingen die naar de link tussen taal en identiteit verwijzen. Hoewel taalverschuivingen op zich, zoals gezegd, moeilijk te voorspellen zijn, ziet het er wel naar uit dat de
toekomstige Brusselaars verschillende talen op een bepaald niveau zullen beheersen en gebruiken. Het komt er niet op aan om van anderstaligen Nederlandstaligen
of Franstaligen te maken maar te zorgen dat men binnen een gegeven context op
een behoorlijke manier beide talen zal kunnen gebruiken.
 Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

10

In dit proces van taalverwerving speelt het onderwijs een cruciale rol. Het vormt de
link tussen enerzijds de gezinnen waar een veelheid aan talen wordt gesproken en
anderzijds de Brusselse stadsmaatschappij in het algemeen en haar arbeidsmarkt in
het bijzonder. Het onderzoek toont duidelijk aan dat er bij de optimalisering van deze
link toch nog wel een aantal vragen kunnen gesteld worden. Hoewel de overgrote
meerderheid van de Brusselaars beweert dat tweetaligheid een essentieel onderdeel
is van de Brusselse identiteit en ze quasi unaniem de noodzaak ervan voor de arbeidsmarkt onderstrepen, is slechts een minderheid tevreden over het taalonderwijs.
Waar bijna een derde van de Nederlandstaligen nog akkoord gaat met het feit dat
het onderwijs een goede voorbereiding biedt inzake taalkennis, het Nederlandstalig
onderwijs scoort algemeen hoger qua appreciatie van de lessen in de eerste en
tweede taal, is dit bij de andere taalgroepen slechts zoÕn 10% die dit onderschrijft.
 Vandaar de noodzaak voor een ander taalonderwijs, hetgeen de vraag naar bijvoorbeeld tweetalig onderwijs plausibel maakt. Deze tweetaligheid is ondermeer cruciaal
wil de overheid een tweetalige dienstverlening garanderen. Het feit dat het Brusselse
jeugdwerkloosheidscijfer op 35% staat, ver boven het Europese gemiddelde van
17% 3, kan dan wel niet helemaal op het conto van de beperkte taalkennis geschreven worden maar ligt er ongetwijfeld wel mee aan de basis van. Het succes van de
cursussen Nederlands voor volwassenen wekt dan ook weinig verbazing, alleen zijn
het diegenen die al een behoorlijk taalvaardigheidniveau Nederlands hebben die het
meest geneigd zijn nog een bijkomende cursus te volgen, diegenen die geen Nederlands kennen hebben er weinig belangstelling voor. Het fameuze Mattheus-effect
loert hier om de hoek. Hetzelfde geldt voor de voorstanders van tweetalig onderwijs:
hoe beter de taalkennis van de ouders (en inherent hieraan hoe hoger hun diplomaniveau), hoe meer ze voor tweetalig onderwijs pleiten. Dat een andere aanpak voor
het taalonderwijs dringend nodig is blijkt wel duidelijk uit deze survey, maar het is net
de groep met een beperkte taalkennis die remedi‘ring het minst nodig acht. Gezien
de achtergrond van de ouders die een beter onderwijs bepleiten en die bij een reorganisatie ook het eerst de weg naar vernieuwende initiatieven zullen vinden dient
men op te passen voor een elitair tweetalig/meertalig onderwijs waar enkel de kinderen van de rijkere Brusselaars kunnen van genieten. Voorlopig zijn het, op enkele
experimenten na, enkel de kinderen van Europese ambtenaren die via de Europese
scholen meertalig onderwijs kunnen volgen. Bij een hervorming van het taalonderwijs dient men er over te waken de kloof tussen de een- en meertaligen niet verder
uit te diepen. Een eerste voorwaarde hiertoe is dat het debat over een aangepast
(taal)onderwijs met pedagogische en niet met sentimentele en ideologische argumenten wordt gevoerd. Momenteel lijkt het Nederlandstalig onderwijs een betere
garantie op tweetalige afgestudeerden en is dit onderwijs tevens de enige manier
waarop het Nederlands toegang krijgt tot niet-Nederlandstalige gezinnen. Hoewel
de vraag vanuit de economie de belangrijkste stimulans vormt om Nederlands te
leren blijft het onderwijs de cruciale organisatie die op dit vlak voor een bestendiging
en eventueel multiplicatoreffect kan zorgen. De economie kan indien nodig haar
arbeidskrachten ook elders halen. Het komt er vanuit Nederlandstalige hoek dan
ook op aan vooral in dit onderwijs te blijven investeren en te vernieuwen om deze
troef niet uit handen te geven.  Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

11

landstalige gezinnen ligt de toekomst van het Nederlands in Brussel steeds meer in
de handen van deze twee- of meertaligen.
 Naast beide ofÞci‘le talen is in het Brusselse taallandschap ook het Engels een belangrijke taal. Het aparte aan deze taal is dat ze vooral op school aangeleerd wordt
en dus geen ÔnatuurlijkeÕ rol speelt als thuistaal in Brussel, dit in tegenstelling tot het
Nederlands, het Frans, en de andere Europese en de niet-Europese immigrantentalen. Ook in de publieke, niet-economische, sfeer speelt de taal een beperkte rol, al
is ze in de privŽsfeer via media- en cultuurparticipatie wel duidelijker doch eerder
passief aanwezig. Enkel binnen de economische sector kan men niet om de taal
heen. Binnen de Europese instellingen en binnen enkele internationale organisaties
en bedrijven is het de belangrijkste voertaal en de uitbreiding van de EU heeft onder
meer tot gevolg dat een grote groep jonge Europeanen in Brussel komt wonen en
werken die via hun opleiding in hun respectievelijke thuislanden geen Frans maar
wel Engels hebben meegekregen. Dit verklaart het feit dat de groep van Brusselaars
die geen Frans spreken vooral jongvolwassenen zijn. Men mag er van uit gaan dat
een groeiende diversiteit op deze manier in het voordeel van het Engels speelt. Toch
kan men op basis van de feiten moeilijk beweren dat de taal het Nederlands verdringt, zoals verkeerdelijk uit het algemene taalbeeld zou kunnen geconcludeerd
worden. Enkel binnen de internationale instellingen is het Engels dominant, maar
deze instellingen en haar werknemers vormen een wat aparte gemeenschap en het
contact met het dagelijkse Brussel is eerder beperkt. In de rest van de economische
sector groeit de impact van het Engels zienderogen, maar de duidelijke hi‘rarchie
met het Frans als belangrijkste taal, het Nederlands als tweede taal en het Engels
als belangrijke derde blijft ook hier overeind. Dit blijkt ook uit het onderzoek van Mettewie en Van Mensel (2006) dat stelt dat er op de Brusselse arbeidsmarkt in de eerste plaats een schrijnend gebrek is aan tweetaligen Nederlands/Frans en niet zozeer
aan meertaligen. Verder besluiten ze dat in een context van economische globalisering het Engels wel een belangrijke rol speelt in de externe communicatie van de
bedrijven maar dan wel enkel in combinatie met het Frans en het Nederlands en niet
op zichzelf. Deze vaststelling wordt alvast door de cijfers in het hoofdstuk ÔTaal en
arbeidssituatieÕ bevestigd. Dat het Engels stilaan de belangrijkste taal zou zijn, wordt
ook door de Brusselaars zelf gerelativeerd.  Het is echter niet alleen een gebrekkige taalkennis die aan de basis ligt van het onbegrip tussen de Brusselaars. Hoewel dit onderzoek er niet op gericht was de impact van de media op het taalbeeld en de wederzijdse verhoudingen tussen de
taalgroepen als aandachtspunt op te nemen kunnen we er na de analyse van de
resultaten niet omheen dat deze vermoedelijk wel een rol spelen. Waar Nederlandstaligen hun informatie over de Brusselse en Belgische actualiteit uit de Vlaamse en
Franstalige media halen, en tweetalige media ook in Brussel quasi onbestaande zijn,
consulteren de andere taalgroepen bijna uitsluitend de Franstalige media. Dit speelt
ongetwijfeld een rol bij het erg negatieve beeld dat bijvoorbeeld anderstaligen van de
Vlamingen hebben. Of de Vlaamse media genoeg aandacht besteden aan Brussel
behoorde evenmin tot de uitgangspunten van dit onderzoek maar er zijn toch een
aantal indicaties dat ze slechts beperkt aandacht hebben voor Brussel. Zo is de
Franstalige/Brusselse Le Soir de populairste krant bij de Nederlandstalige Brusselaars en zijn ze, in tegenstelling tot de Franstaligen, aangewezen op de lokale pers
om over de dagelijkse Brusselse realiteit op de hoogte te blijven. Willen de Nederlandstalige Brusselaars weten wat er in hun onmiddellijke omgeving gebeurt dan
grijpen ze in belangrijke mate naar Franstalige publicaties. Ook de perceptie die de
Vlamingen van Brussel hebben wordt be•nvloed door de manier waarop de Vlaamse
pers over Brussel bericht. In het verhuisonderzoek (Janssens, 2007b) werd duidelijk
dat men vanuit Vlaanderen een vrij negatief beeld heeft over Brussel en dat men
bijvoorbeeld de onderwijssituatie er rampzalig vindt. Het zijn net de mensen die zelf
kinderen in het Nederlandstalig onderwijs in Brussel hebben die er wel tevreden over
zijn. Er kan in ieder geval aan het imago van Brussel en de Vlaamse Gemeenschap
in Brussel gesleuteld worden, niet alleen tegenover de Nederlandstalige Brusselaars
maar ook tegenover Vlaanderen en de niet-Nederlandstaligen binnen of buiten
Brussel. Hiervoor blijken momenteel niet de juiste kanalen voor hande al kan in het
huidige digitale tijdperk deze communicatie geen onoverkomelijk probleem zijn.
 Dat meer niet-Nederlandstaligen de kennis van het Nederlands belangrijk vinden
betekent niet dat ze de taal een warm hart toe dragen. Het wederzijdse misprijzen
tussen Nederlandstaligen en Franstaligen dat reeds uit een vorig onderzoek bleek
(Mettewie & Janssens, 2007b) wordt hier nogmaals bevestigd. Waar 92.7% van de
Nederlandstaligen vindt dat het Frans een mooie taal is, vindt slechts 43.4% van de
Franstaligen hetzelfde van het Nederlands en van de nieuwe tweetaligen slechts een
derde. Nederlandstaligen staan veel minder negatief tegenover het Frans dan omgekeerd, al staan Franstaligen niet helemaal negatief tegenover het Nederlands
maar veel eerder tegenover Vlamingen. Hoewel het merendeel van de Brusselaars
tweetaligheid een essentieel element van de Brusselse identiteit vindt (de Nederlandstaligen met 97.4% positieve antwoorden echter signiÞcant meer dan de Franstaligen van wie 75.3% dit beaamt) vindt een meerderheid van de Franstaligen dat
het Nederlands los van de Vlaamse Gemeenschap en de Vlaamse cultuur staat.
 Nederlandstaligen vinden dit trouwens in dezelfde mate van de relatie tussen het
Frans en de Franstalige Gemeenschap. Enkel bij de anderstaligen vindt een meerderheid dat beiden onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De niet-Nederlandstaligen erkennen de rol en status van het Nederlands in Brussel maar vinden niet dat
Vlaanderen, net als Walloni‘ overigens, zich veel met Brussel in te laten heeft. Vanuit
Franstalige hoek kan dit politiek logisch klinken, gezien het onderscheid dat ze tus-

Rudi Janssens,ÓTaalgebruik in Brussel en de plaats van het Nederlands. Enkele recente bevindingenÓ,
Brussels Studies, Nummer 13, 7 januari 2008, www.brusselsstudies.be

Brussels Studies
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

13

sen gemeenschappen en gewesten maken, voor Nederlandstaligen is dit minder
evident met een Vlaamse Gemeenschap die beide incorporeert. De Vlaamse en
Franstalige Gemeenschap proÞleren zich op basis van de uniciteit van hun taal en in
een meertalige Brusselse context is dergelijke identiÞcatie met een eentalige gemeenschap niet evident. Het Nederlands en het Frans hebben er een eigen functie
binnen een meertalige context zodat het niet onlogisch is dat men deze functie loskoppelt van de Vlaamse of Franse cultuur die de link met een monoculturele context
oproepen.
 Dat Nederlands en Vlaams voor de Brusselaars steeds minder als synoniemen worden gezien is overduidelijk. Vooral in de relatie tussen taal en identiteit wordt dit
frappant aangetoond. Nu is de relatie tussen taal en identiteit al erg complex. Men
kan deze identiteit niet zomaar van de taalachtergrond en het dagelijkse taalgebruik
aßeiden. Iemand kan zich identiÞceren met mensen die dezelfde taal spreken, men
kan zich als tweetalige identiÞceren of als lid van een meertalige gemeenschap,
waarbij de ene categorie de andere zeker niet hoeft uit te sluiten. Dat de meeste
Brusselaars zich in de eerste plaats noch met de Vlaamse noch met de Franstalige
Gemeenschap identiÞceren hoeft niet te verbazen. Men leeft in Brussel nu eenmaal
niet in een eentalige omgeving en zowel in zijn persoonlijke relaties als in het dagelijkse publieke leven is er een voortdurende confrontatie met die meertalige omgeving: de eigen vriendenkring is meestal taaldivers, idem in het verenigingsleven en
de werkomgevingÉ De link met een Vlaamse of Franstalige Gemeenschap die zich,
zeker politiek, vooral als een eentalige gemeenschap proÞleert is niet evident net
zomin als de identiÞcatie met een territoriale identiteit waarvan ze overduidelijk geen
deel willen van uit maken. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ÔBrusselÕ of ÔBelgi‘Õ
als identiÞcatiebasis voor de gemeenschappen komt. Problematischer is echter de
identiÞcatie met het ÔVlaamseÕ. Franstaligen, anderstaligen en zelfs een deel van de
Nederlandssprekenden willen zich het minst van al met dit Vlaams identiÞceren. Dit
leidt tot een wat ambigue situatie waarbij enerzijds het Nederlands als taal belangrijker wordt en de noodzaak deze taal te leren steeds door meer en meer Brusselaars
wordt erkend, maar waar de term ÔVlaamsÕ de gemeenschappen steeds verder uit
elkaar lijkt te drijven. Deze spanningen uiten zich niet alleen op het politieke niveau
maar ook niet-Nederlandstalige Brusselaars associ‘ren ÔVlaamsÕ dikwijls met
Vlaams extremisme en onverdraagzaamheid. Dit gaat zelfs zo ver dat een niet onbelangrijk deel van de Nederlandstalige Brusselaars zelf ook afstand nemen van het
adjectief ÔVlaamsÕ.
