Compilation of reviews / Verzamelde recensies
Among other contributions, Paul Brood compares the texts of the treaties of
Antwerp and Münster and shows that there was a remarkable continuity between them,
with the former requiring only minor emendations to become the basis for the latter. The
way in which the problems concerning the contribution system were resolved at Antwerp
is discussed by Tim Piceu, who suggests this laid the basis for the further development of
the system during the Thirty Years War. Werner Thomas considers the effects of the
Truce on the treatment of protestants in the South and argues that, despite the
persistence of harsh laws, there was in practice an easing of persecution.
There is an irritating slip (10) when Adriaan Pauw is given the birth and death dates
of his son of the same name, and the English of some contributions is a trifle eccentric
though still intelligible. Such minor blemishes should not detract from what is overall an
interesting and often thought-provoking collection.
J.L. Price, University of Hull

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 3

Esther Mijers, ‘News from the Republick of Letters’: Scottish Students, Charles Mackie and
the United Provinces, 1650-1750 (Studies in Medieval and Reformation Traditions 161;
Leiden, Boston: Brill, 2012, x + 223 pp., ISBN 978 90 04 210684).
 Academic learning and university training were one of the main assets of the Dutch
Golden Age, in the Dutch Republic itself with its high rate of schooling as well as in the
eyes of foreign visitors and observers. Leiden University, in particular, was soon
considered to be one of the most brilliant centers of scholarship of Europe. Foreigners
travelling in Holland never failed to pay a visit to this academy, reputed as center of
modern humanism, and whenever possible to attend a lecture in the humanities, law,
medicine, or the sciences. Quite a lot of Leiden professors – such as Lipsius, Paeuw,
Gomarus, Scaliger, Snellius, Gronovius, Noodt, Perizonius or Boerhaave – managed to
attract a more structured audience and to constitute a full-fledged school of pupils
swarming out over Europe. Ever since, the glamour of Leiden University has continued to
mobilize the attention of foreign scholars, and there is an unparalleled number of
publications on early modern Leiden professors. Yet, Leiden was not the only university
of the Dutch Republic. In spite of being the first university foundation in the new state, it
soon had to compete with others for the first place, which it conquered essentially due to
a shrewd nomination and investment policy and the ascendancy and wealth of the
province of Holland. Yet, internationally known scholars such as Voetius, Graevius or
Bernoulli, to name only these three celebrities, taught elsewhere, and some great
scholars in the Netherlands never taught at all, such as Grotius, Huygens, De Witt or
Descartes, or only at the minor, illustrious schools, such as Pierre Bayle in Rotterdam and
Jean Leclerc in Amsterdam.
 Non-Dutch historians have often limited their interest in the Dutch Republic to
Holland, and most foreign work on early modern Dutch science and scholarship focuses
on Leiden alone. Esther Mijers’ study on the Scottish experience of the Dutch universities
and the Republic of Letters proves that they were wrong. In fact, two types of foreign
students must be distinguished: on the one hand the hasty or passing traveler on his tour
abroad, be it the Grand Tour or a simple educational journey, and on the other hand the
student who ‘went Dutch’, attending Dutch university teaching for a more substantial
period. For the latter category, the Dutch Republic functioned much more as a single,
comprehensive clearing-house for modern science and scholarship. Even if Leiden
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110186 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

remained its logical center, the Republic of Letters covered the whole nation and was
perceived in that sense by the foreigners who went beyond a quick and superficial city
trip. Other universities like Franeker, Groningen and Utrecht, printing centers like
Amsterdam and Rotterdam, and other instances of the Republic of Letters, like the
homes of learned ministers or law-students and the refuge of exiled fellow-countrymen,
played for them a major or at least a supplementary role in the Dutch experience.
 Esther Mijers’ study is a reworked PhD-thesis on Scottish students in the Dutch
Republic, full of information taken from university sources as well as private papers and
diaries, names of students and scholars, and references to a wealth of primary sources in
Scotland. It forms an excellent illustration of the suggestion included in its title: for many
foreign students the Dutch Republic was not only a wealthy state with self-conscious,
well-schooled, and essentially Protestant burghers but as such it also embodied the ideal
of the Republic of Letters. The demonstration of this implicit contention follows two lines.
 The first chapters sketch a general picture of the historiography, the relations between
the Dutch Republic and Scotland, the presence of Scots in the United Provinces, the
numbers of Scottish students between 1650 and 1750, the university curriculum, the
Grand Tour (following a stay in the Dutch Republic), and finally the learned relations
between Scotland and the United Provinces, in particular the book trade and the
circulation of Dutch learning as a prerequisite of travel abroad. In all, 1525 young Scots
matriculated in Dutch universities during those 100 years, of whom 1313 at Leiden, 121 at
Utrecht (but the Utrecht matriculation register is notoriously incomplete), 52 at
Groningen, and 39 at Franeker (Harderwijk has not been taken into account), peak
periods of more than 20 matriculations a year being 1680-1700 and 1720-1730. Most
students matriculated in law and medicine, surprisingly few in divinity, in spite of the
confessional brotherhood between the Kirk and the Reformed Church of the two
countries. Except Boerhaave’s medical students, few of them obtained a degree in the
United Provinces, for a variety of mostly matter-of-fact reasons. Scottish students could
rely on an intricate network of Scots in the Dutch Republic, they found accommodation in
inns and boarding-houses, and quite a lot of young Scots went to Holland for some form
of apprenticeship. One of the interesting aspects of this study is the variety of relations,
cultural and religious as well as economic and political, between the two countries that
underpinned the exchange of learning. Intensive personal contacts with the Dutch
themselves were however scarce, and few Scots learned to speak Dutch.
 The other line of inquiry is a biographical one. Throughout the book, and more
specifically in the last chapters, Esther Mijers documents and analyses, as an
exemplification of her central theses, the particular career of Charles Mackie (1688-1770),
who after his study at Groningen and Leiden as a tutor of a young Scottish aristocrat
became the first professor of Universal History at Edinburgh University. He acted at the
same time as an adviser for students wanting to ‘go Dutch’, as an active intermediary of
the international Republic of Letters, and as an agent and importer of books from the
continent, in particular from the magasin de l’univers that Holland had become for the

book trade in the eighteenth century. Nevertheless the career of this polyhistor also
shows the limits of the Dutch experience for foreign students. By and by, the intellectual
tradition of humanism that had ensured the international fame of Dutch university
learning in the seventeenth century became obsolete and was substituted by the
Enlightenment in the Scottish vein. In fact, around 1750 the Dutch connection came to an
end. In all, this study is a welcome and novel addition to the huge body of literature on
the early modern university network and the Republic of Letters. Besides, Dutch readers
will learn a lot on the role of Scotland in the academic world and on the Scottish presence
in the Dutch Republic, in Calvinist Zealand (the Scottish Staple at Veere) and in the army
of the States-General as well as in the huge Scottish commercial community at Rotterdam
where at present the Scots Church is still alive.
 Willem Frijhoff, Erasmus University Rotterdam

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 12

Djoeke van Netten, Koopman in kennis. De uitgever Willem Jansz Blaeu in de geleerde
wereld (1571-1638) (Dissertatie Rijksuniversiteit Groningen 2012; Zutphen: Walburg Pers,
2014, 320 pp., ISBN 978 90 5730 879 6).
Dit boek betreft de handelseditie van een proefschrift over Blaeu senior, dat de man nu
eens niet zozeer als maker van kaarten en globen wil neerzetten. In Koopman in kennis
dient de uitgeversloopbaan van Blaeu, de wiskundig en sterrenkundig onderlegde
scientist-printer (een term van Van Netten) met zijn drukbezochte boekwinkel in
zeventiende-eeuws Amsterdam, als casus voor een onderzoek naar de betekenis van de
drukpers en boekhandel voor de vroegmoderne natuurwetenschappen. Dit onderzoek is
theoretisch geïnformeerd door literatuur over de infrastructuur van de
wetenschappelijke revolutie: wetenschap is niet uitsluitend het product van Grote
Denkers, maar komt ook tot stand in de praktische werkzaamheden van mensen als
instrumentmakers, drukkers, boekhandelaren. Van Netten poneert het credo dat
uitgevers beschouwd moeten worden als onmisbare kennisintermediairs. ‘Zij hebben
wetenschap gemaakt’ lezen we (262), en: ‘Kennis wordt pas wetenschap als zij
gecommuniceerd wordt’ (9).
 Blaeu is vanwege zijn natuurwetenschappelijke expertise een extra interessante
casus onder die intermediairs. Van deze uitgever mag je immers verwachten dat hij een
inhoudelijke bijdrage kon leveren aan de kennisindustrie. Daarom koos Van Netten hem,
en ze laat in haar boek zien of en hoe hij dat heeft gedaan. In het verlengde van haar
probleemstelling schenkt zij veel aandacht aan de vraag in hoeverre commerciële
motieven de inhoud van Blaeus fonds bepaalden. Aangezien haar scientist-printer
geïnteresseerd was in de astronomie, gaat het in dit proefschrift in hoge mate over de
vraag wat Blaeu deed met Copernicus. Ook wordt aangegeven wat Blaeus fonds zegt
over de samenleving waarin zijn boeken tot stand kwamen: stapelmarkt Amsterdam was
een informatiepakhuis, censuur was er nauwelijks, de humanistische universiteiten
remden natuurwetenschappelijke innovatie af. Ergo: de bal lag bij culturele ondernemers
als Blaeu.
 De kern van Van Nettens onderzoek naar Blaeus uitgeversstrategieën bestaat uit
een evaluatie van de boeken zelf. Blaeus bedrijfsarchief is niet overgeleverd, dus
kasboeken ontbreken. Zelfs brieven zijn er nauwelijks. Uitlatingen óver Blaeu in brieven
en gedichten van derden, besproken in een uitvoerig hoofdstuk, bieden een klein
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110195 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

tegenwicht aan dit gemis. Haar onderzoek concentreert zich op drie specifieke
onderdelen uit Blaeus fonds: zijn zeemansgidsen, zijn Copernicuseditie, en zijn uitgaven
van werk van Adriaan Metius. Ze beschrijft de totstandkoming van al die boeken, hun
inhoud en veel meer nog hun opzet. Ook vergelijkt ze de verschillende edities met elkaar,
en tenslotte vergelijkt ze Blaeus uitgaven met uitgaven van dezelfde werken door ándere
uitgevers. ‘In de Blaeu-historiografie heeft een fonds-overzicht tot nog toe ontbroken’,
merkt Van Netten op (39). Dat blijft voorlopig zo: ook haar boek bevat geen
fondsoverzicht, ze verwijst de lezer naar de STCN, er is kennelijk geen sprake van een
online Blaeu-bibliografie in opbouw. In plaats daarvan heeft Van Netten ander
monnikenwerk verricht: een bibliografie van alle edities van de werken van Metius, de
productiefste wis- en sterrenkundige in de eerste helft van de zeventiende eeuw.
 De fondsonderdelen komen in drie achtereenvolgende hoofdstukken aan bod. In
de rol van auteur annex uitgever gaf Blaeu in 1608 Het licht der zee-vaert uit: een
zelfgeschreven, vaak herdrukte en herziene, goedverkopende zeemansgids. De kaarten
in Blaeus gidsen waren steeds up to date. Maar Van Netten laat ook zien dat de gids een
conservatieve samenvatting bood van toegepaste astronomie: de zeeman kon wat Blaeu
betreft prima varen op het idee dat de zon om de aarde cirkelde. De ambitie achter de
zeemangidsen blijkt een kwestie van ‘u vraagt, wij draaien’. Toch was Blaeu overtuigd van
Copernicus’ gelijk. In de rol van uitgever verbreidde Blaeu in 1617 alsnog de Copernicaanse
boodschap. De tekstbezorger was Mulerius, een niet-Copernicaanse onderwijsboer aan
de Groningse universiteit; Blaeu bekostigde de houtsneden en de uitgave. Hij bracht de
derde (!) volledige editie van Copernicus op de markt. De eerdere edities dateerden
alweer uit 1543 en 1566. Blaeu maakte zich er niet gemakkelijk vanaf: zijn editie bevat
meer geleerd commentaar en meer illustraties, die ten dienste van de lezer soms
tweemaal zijn afgedrukt. In de zeventiende en achttiende eeuw moet Blaeus uitgave voor
de meeste geleerden de enige beschikbare editie zijn geweest, stelt Van Netten, en ze
wijst erop dat wetenschapshistorici zich ten onrechte hebben geconcentreerd op de
vroegmoderne receptie van de editie uit 1543 en van Copernicus’ manuscript. Van Netten
beschrijft hoe Blaeu zijn stempel drukte op het boekformaat en de vormgeving, en
daarmee ook op de receptie van Copernicus’ tekst. Dat zijn belangwekkende
constateringen. Van Netten aarzelt of Blaeu een commerciële aanleiding vond in het
verbod (1616) op Copernicus’ werk door het pauselijke bureau dat de Index samenstelde
en dat op die manier ongewild reclame maakte voor de verboden boeken. Ze stelt wel
dat de grote vraag naar het werk de uitgave voor Blaeu opportuun maakte. Met de
uitgave van het werk van Metius, een lesboer aan de Franeker universiteit, betoonde
Blaeu zich een onversneden pragmaticus. Metius’ Primum mobile (1633) was een
astronomisch handboek voor studenten zonder Copernicaanse fratsen. Net als Blaeus
editie van Copernicus was Blaeus editie van Metius ook handzamer (en dus waarschijnlijk
goedkoper en ‘democratischer’), helderder vormgegeven, en beter geïllustreerd dan de
uitgaven van dezelfde werken bij andere uitgevers.
 Tot op welke hoogte liet deze scientist-printer zich leiden door winzucht? ‘Hoe
stond Blaeu in het eeuwige dilemma tussen ‘money and morals’?’, opent het boek (11).
Blijkens de conclusie hoeven we ons weinig illusies te maken: ‘It’s all about the money’
staat op pagina 261, verwijzend naar (neem ik aan) de filmklassieker Wall Street –
sjabloonmatige beursschurk Gordon Gekko liet daar trouwens toepasselijk op volgen:
‘The rest is conversation’. Doet deze conclusie nu recht aan Blaeu? Doet dit wel recht aan
de 260 pagina’s die aan die conclusie vooraf zijn gegaan? Van Netten was daar
genuanceerder; ze draagt zelf gegevens aan die laten zien dat winstbejag en wetenschap
elkaar niet per definitie in de weg zaten, elkaar juist konden begunstigen. Het besluit van
het boek is mij een al te hyperbolische constatering over een heel delicate en wezenlijke
vraag. Van Netten noteert in lijn met de inhoud van haar onderzoeksverslag wel dat de
uitgever bij uitstek een ambigue figuur is, maar keert tot besluit toch weer terug op die
overzichtelijke tweesprong ‘money and morals’. Was Blaeu een Gordon Gekko? Er waren
in zeventiende-eeuws Amsterdam volop mogelijkheden om ‘snel geld’ te verdienen.
 Blaeu koos voor het uitgeversbestaan. In de haringhandel had hij geen zin, hij was de
eerste in zijn familie die zich met het boekenvak ging bezig houden en ook zijn
schoonfamilie zat waarschijnlijk niet in de boeken. Zeker, hij gaf voorspelbaar,
gemakkelijk verkopend drukwerk uit. Dat was hem geraden ook, anders ging zijn bedrijf
op de fles. Maar daarnaast handelde hij in wetenschappelijke lectuur, in kaarten, in
globen (het is tóch een gemis dat zijn Copernicaanse hemelsfeer slechts terloops aan de
orde komt, terwijl de thematiek juist aanleiding geeft Blaeus intermedialiteit als uitgever
én instrumentmaker te evalueren), kortom in slow science: langzaam (en kostbaar!) qua
voorbereiding, langzaam qua verkoop (Blaeus Copernicuseditie was na vijftien jaar nog
niet uitverkocht), langzaam qua maatschappelijke acceptatie. En ook dat alles was mede
ingegeven door winzucht. Een onderscheidende wetenschappelijke reputatie betaalt zich
op de langere duur uit, zal Blaeu hebben beseft. Wat is de mens? Een aap met pretenties.
Ook pretenties en al die onbeholpen, halfhartige pogingen iets in de wereld te betekenen
zijn een realiteit die moet worden meegewogen om een geleefd leven recht te doen. En
dat gebeurt ook best wel in dit boek. De kracht van Koopman in kennis zit hem in de
hoofdstukken over Blaeus fonds, waar de ambiguïteit van de scientist-printer centraal
staat terwijl Van Netten in detail laat zien hoe Blaeu zijn vak uitoefende, hoe een cultureel
ondernemer wetenschap kon maken of breken.
 Sandra Langereis, Amsterdam

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 16

Caroline Payen, Aux confins du Hainaut, de la Flandre et du Brabant: Le Bailliage d’Enghien
dans la tourmente iconoclaste, 1566-1576: Étude de la répression des troubles religieux à la
lumière des archives du conseil des troubles et des comptes de confiscation (Heule: UGA,
2013, 238 pp., ISBN 978 90 8977 272 5).
Payen’s book is a meticulously argued study of the local impact (in the city of Enghien) of
the repression of the Calvinist movement following the Iconoclast Fury of 1566. Payen
argues from a thorough and critical reading of the literature (be it largely confined to
books and articles in French) and from a systematic use of the most important available
archival documentation created by the institutions of the repression: the regional Counsel
of Hainault, which initiated and largely co-ordinated the repressive actions and the
Counsel of Troubles (known historically as the Blood Counsel). One of Payen’s interesting
lines of argumentation is that the involvement of the Counsel of Troubles was largely that
of an overseer and administrator; the real work of persecution was carried out locally,
largely by the Counsel of Hainault (96). Her study adds to the growing body of literature
in recent decades that thoroughly undermines the old narrative of a ‘Spanish oppression’.
 On the one hand, she shows the thoroughness of investigations as well as the politics of
moderation and reconciliation, which were enacted by the Duke of Alba in 1570, only four
years after the repression of the rebellion began. On the other hand, Payen’s work
provides further indications that the repression was dependent on strong local and
regional support. Far from being executed by foreign oppressors, it was initiated from
the start by local and regional authorities. They must have profited from a wide network
of local informants, and they met with no apparent resistance. At least, this was the case
in Enghien, but it seems to me that Enghien in that respect exemplifies a general pattern.
That pattern also fits nicely with the lack of popular, non-sectarian, resistance against the
persecution of heretics before 1566 (even though the persistent master narrative of the
so-called tolerant Low Countries has long presented it differently). In fact, the figurehead
of the repression in Hainault was Philippe de Noircarmes, vice-president of the Counsel of
Troubles, and president of the Counsel of Hainault.
 The thoroughness of the investigation and examination of suspects is evident
from what the sources show about the careful procedures of interrogations and
examinations of informants and suspects, and the deliberation on the often conflicting
evidence (93), all in line with the ancient customs of the land. What the sources allow to
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110199 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

be said about the use of torture exemplifies the approach of the authorities in charge of
the prosecution. Torture, Payen claims, was never used systematically, but only in very
specific cases, and after careful justification (91). Moderation too was a traditional
approach developed over the course of the sixteenth century in the persecution of
heretics. Moderation meant the local precision of the application of the edicts, a rule
explicitly stated in the edicts of the 1550s (98-99). Payen also stresses the reactive nature
of new edicts that were mostly issued as a response to specific events or developments.
In 1564, 1565, and 1566, edicts issued in the name of King Philip II allow for moderation in
specific instances (in the case of repentance, and in the case of women (sic), children and
‘simple folk’) and even general pardons. In short, Payen stresses that the principle behind
the edicts allowed for a contextual rather than a rigorous application.
 The local and regional repression in Enghien took a moderate toll, even though
relatively high in comparison with larger cities such as Ghent (170 investigations in a city
of about 60,000). Of Payen’s list of 112 people investigated in the city and bailliage of
Enghien (of 3,348 families) 35 were executed, two were condemned to the galleys and 44
were banished for life (but many of them returned after the general pardons of 1570 and
1576). Of the 35, only three were condemned for heresy, the others for rebellion and
other forms of transgression of the edicts, such as participating in conventicles, attending
sermons, iconoclasm, and assisting in the troubles or signing rebellious petitions. Here
too, the evidence shows moderation and contextualization in the persecution of those
held responsible for the events of 1566. The full weight of the persecution also did not fall
upon the opinions of heretics, but upon those taking part in what were considered acts of
rebellion and sedition. Payen contextualizes the persecution in Enghien by referring to
the recent work on pardons and reconciliation strategies by Goossens, Soen and others.
 She also points to the noteworthy fact that the first pardon was already issued in 1568
and re-issued in 1569, by the Duke of Alba, be it only for repentant signatories of the
Compromis of the Nobles. The general pardon of 1570 was re-issued in 1572-1573-1574 (127128). By referring to such a (historical and historiographical) context, Payen adds to the
mounting evidence that calls for a fundamental revision of the received views on the
causes of the Troubles in the Netherlands. Interestingly, her ambivalent conclusions
concerning the role of Calvinism, on the one hand, and of Catholic communities and
active loyalist networks, on the other, still largely reflect the old master narrative, even
though her own results provide sufficient material for an alternative attempt. Such an
alternative history of course will only be effective if grounded in an investigation of a
variety of well-documented local contexts, carried out with the painstaking care that
characterizes Payen’s study.
The meticulous nature of her research and argumentation has two flaws that
together have prevented Payen from drawing larger and bolder conclusions. As a result,
and despite some careful revisionism of the perceived ‘tyrannical’ and ‘Spanish-foreign’
nature of the suppression of the 1566 movement, her work, like so many other recent
studies, fails to address the fundamental problems in the narratives of the rise of

Calvinism and the Troubles. Instead of a hesitant and redundant repetition of conclusions
based on her own study, Payen could have fleshed out in more detail the nature of the
movement that was repressed, for which her evidence provides some interesting clues.
 She might have taken aim at largely unfounded views concerning the social and
ideological make-up of the various groups. She remains uncritical of the received, but
highly unspecific, view which holds that the majority of the inhabitants of the Low
Countries were religiously in-between, and uses this view to criticize Van Uytven’s nearidentification of Iconoclasts and Calvinists (15). Given the specific nature of the charges
against the 112 of Enghien (which focus on acts, not on opinions), it is unjustified to
distinguish sharply between Calvinists and Iconoclasts. If we abstract from the specific
categories of persecution and cross the findings of (relatively) recent studies (Marnef,
Rooze-Stouthamer) showing a strong link between Iconoclasm and organized Calvinism
with Payen’s own evidence, her criticism of Van Uytven becomes particularly
unconvincing (106-107, 114-115, 121).
Instead, the links between Iconoclasts, those attending conventicles, and the 61
petitioners requesting the parish church for Calvinist services (a few days before those of
Antwerp and Ghent did the same) suggest that the movement of 1566 in Enghien was
largely Calvinist in nature. It allows us to speculate that most of the 112 were indeed part
of a Calvinist movement that at least from 1564 onwards had increasingly become
political. In fact, four of the 112 accused of all three of the above charges were of
relatively high social standing, which suggests that they were the local ringleaders (116)
linking all three forms of rebellion, which points to a coordinated form of organization.
 The political nature of Enghien’s Calvinism is suggested by two other observations: the
bailiff of Enghien was appointed by the Lord of Enghien, Henri de Navarre, one of the
Calvinist leaders of France. The rebellious nature of the movement is also exemplified in
the failed attempt by Charles van der Noot and Jean de Mol (both noblemen from the
Enghien region, signatories of the Compromis, and quite possibly Calvinists) and three of
their cousins to take Brussels by surprise with 500 horsemen and 2,000 foot soldiers, and
take prisoner the Duke of Alba and the members of the Counsel of Troubles, on April 16,
1568. As Payen points out, Van der Noot had been one of the leaders of the Compromis,
which had been supported by the Calvinist or Reformed consistories (117-119). Payen’s
discussion of the role of Calvinism reminds us that we are in need of a much more
thorough investigation of the political nature of the ‘Reformed’ Churches from their rise
in the Low Countries in the 1550s through the early years of the Troubles, including the
role of ‘foreign’ influences from Switzerland, France, Germany (Heidelberg, Emden) and
England (London) in the organization of a highly politicized insurgency movement. It
seems to me that it was those from Enghien who engaged in this movement and its
actions that were prosecuted in the 1560s (interestingly, as rebels rather than as
heretics). However, as they say, further research is required, for which Payen’s careful
work has expanded the basis.
 Arjan van Dixhoorn, University College Roosevelt, Middelburg

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 11

Ada Peele, Een uitzonderlijke erfgenaam. De verdeling van de nalatenschap van KoningStadhouder Willem III en een consequentie daarvan. Pruisisch heerlijk gezag in Hooge en
Lage Zwaluwe, 1702-1755 (Dissertatie Universiteit Leiden 2013; Hilversum: Verloren, 2013,
487 pp., ISBN 978 90 8704 393 3).
Na het overlijden van stadhouder Willem III in 1702 ontstond onenigheid over de
verdeling van diens nalatenschap. Hij had in zijn testament zijn achterneef Johan Willem
Friso van Nassau-Dietz tot universeel erfgenaam benoemd. Met name de Pruisische
koning, Frederik I, maakte daar bezwaar tegen, omdat hij meende dat hij recht had op de
erfenis. Hij baseerde zich daarbij op het testament van zijn grootvader van moeders kant,
Frederik Hendrik, die had vastgelegd dat wanneer er geen mannelijke nakomelingen in
rechte lijn meer zouden zijn, zijn dochters zouden erven. Frederiks moeder was Louise
Henriette, de oudste dochter van Frederik Hendrik en Amalia van Solms. De oudere
halfbroers van Frederik Hendrik hadden echter bepaald dat er geen vererving via de
vrouwelijke lijn zou plaatsvinden. Bij gebrek aan mannelijke nakomelingen in rechte lijn
zouden nakomelingen van de oudste zoon van Jan VI, broer van Willem I, in aanmerking
komen als erfgenaam. Dat waren de graven (later vorsten) van Nassau-Dietz, de
stadhouders van Friesland.
Centrale vraag van het proefschrift van Ada Peele is: ‘Welke problemen kwamen
voort uit de laatste wil van Willem III?’ In het eerste deel van het boek gaat het volgens de
auteur ‘om voorgeschiedenissen en achtergronden’; in het tweede deel ‘om de
praktische consequenties’ (13). In het eerste deel beschrijft zij hoe de Pruisische koning na
de dood van Willem III Lingen en Meurs, die tot de nalatenschap behoorden, liet innemen.
 Ook zette hij de Staten-Generaal onder druk hem nog voor het testament geopend was,
in het bezit te stellen van zo niet de gehele nalatenschap dan toch van datgene dat tot de
erfenis van Frederik Hendrik behoorde. De Pruisische gezant Wolfgang von Schmettau
stuurde een afgevaardigde naar Hooge en Lage Zwaluwe om het bestuur ervan zover te
krijgen dat ze Frederik I als heer zouden erkennen. Noch de Staten-Generaal, noch het
bestuur van Hooge en Lage Zwaluwe gingen op deze verzoeken in (Hoofdstuk 1). De
totstandkoming van en de gang van zaken bij de opening van het testament komen
vervolgens aan de orde (Hoofdstuk 2). Daarna gaat de schrijfster uitgebreid in op het
fideï-commis in historisch perspectief (Hoofdstuk 3) en bespreekt zij de testamenten en
fideï-comissaire bepalingen in de testamenten van de Nassaus en de Oranjes (Hoofdstuk
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110194 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

4). Een volgend hoofdstuk met de titel ‘Verwachtingen van de Brandenburgse
keurvorsten’ beschrijft de verhouding van de keurvorsten tot de Oranjes en de Republiek
vanaf het huwelijk tussen Frederik Willem en Louise Henriette. Zij gingen ervan uit dat
Willem III kinderloos zou overlijden en probeerden een toezegging te krijgen dat ze van
hem zouden erven. Daarbij maakten ze gebruik van het feit dat het voor Willem III
belangrijk was dat zij hem met hun leger steunden in zijn strijd tegen Frankrijk (Hoofdstuk
5). Het laatste hoofdstuk van het eerste deel is gewijd aan de onderhandelingen en de
juridische strijd tussen de Pruisische koningen en de Friese Nassaus, waarbij de StatenGeneraal als executeurs-testamentair betrokken waren (Hoofdstuk 6). Ook in deze
periode dreigden de koningen geregeld hun steun aan de coalitie in te trekken en met
Frankrijk te onderhandelen om hun zin te krijgen. In 1711 kwam een voorlopige verdeling
van de nalatenschap tot stand, waarbij Frederik I onder andere Hooge en Lage Zwaluwe
en goederen in het Westland verwierf. Pas in 1732 sloten Willem Carel Hendrik Friso en
koning Frederik Willem I een definitief akkoord.
 Over de strijd om de nalatenschap van Willem III was tot nu toe alleen oudere
literatuur beschikbaar. Daarom wilde de schrijfster dit onderwerp uitgebreid behandelen.
Dat heeft ze inderdaad gedaan. Daarbij slaat ze echter geregeld zijpaden in en behandelt
onderwerpen die er in dit kader niet toe doen. Een voorbeeld: in het vijfde hoofdstuk dat
handelt over de verhouding tussen de keurvorsten en de Oranjes heeft ze het onder
andere over de keuzes die keurvorst Frederik Willem ruim vijftig jaar eerder maakte met
betrekking tot de ruzie tussen zijn schoonmoeder, Amalia van Solms, en zijn schoonzus,
Mary Stuart (100-105). Door de uitweidingen, uitgebreide citaten en herhalingen raakt de
lezer gemakkelijk de draad van het verhaal kwijt.
 In het tweede deel van het boek wil de auteur aan de hand van een aantal
casestudies bekijken hoe de Pruisische koningen die ver van Hooge en Lage Zwaluwe
verbleven hun heerlijkheid bestuurden en of zij zich in de praktijk gedroegen als leenman
van de Staten van Holland (15). Om te weten te komen ‘hoe de verhouding tussen vorst,
de lokale functionarissen en de inwoners zich ontwikkelden’, als ook hoe de relatie was
tussen de koning en de gewestelijke Staten is een ‘omvangrijk en ingewikkeld onderzoek
nodig’, aldus de auteur (15). Omdat er geen literatuur over dit onderwerp aanwezig was,
heeft ze een uitgebreid bronnenonderzoek gedaan in zowel Duitse als Nederlandse
archieven. Zo heeft ze geprobeerd zicht te krijgen op het bestuur en beheer van Hooge
en Lage Zwaluwe (Hoofdstuk 8), de manier waarop benoemingen tot stand kwamen
(Hoofdstukken 9 en 10), hoe men trachtte verduisterde lenen te herstellen (Hoofdstuk 11),
de behandeling van een aanvraag voor turfwinning (Hoofdstuk 12) en problemen over het
recht van opkomende platen (Hoofdstuk 13). Ten slotte beschrijft ze de verkoop van de
Hollandse domeinen door Frederik II (Hoofdstuk 14).
Het is bewonderenswaardig dat de auteur een dergelijk groot onderzoek naast
haar werk heeft verricht. Zij lijkt echter geworsteld te hebben met de uitwerking van de
onderzoeksgegevens. De casestudies staan op zichzelf en onderlinge verbanden tussen
de verschillende zaken worden nauwelijks gelegd. De lezer dreigt daardoor te verdrinken

in de beschrijving van de plaatselijke bestuurlijke problemen en probleempjes. De auteur
neemt weinig afstand van de bronnen, zodat bijvoorbeeld de onenigheid van een van de
bestuurders van Hooge en Lage Zwaluwe met collega bestuurders en met een van de
Pruisische domeinraden met name vanuit het gezichtspunt en deels in de woorden van de
schrijver van de bron wordt beschreven (222-226, 279-281).
 Het boek bevat tot slot veertien bijlagen, waaronder stambomen van de OranjeNassaus (432, 433) en de Hohenzollerns (434) en een uitgebreide beschrijving van de
nalatenschap van Willem III (434-445). Ondanks de tekortkomingen levert dit boek een
bijdrage aan de kennis van een vergeten deel van de Nederlandse geschiedenis.
Marijke Bruggeman, Den Haag

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 1

Paul van der Steen, Ware grootheid, schamele kleinte. Twee eeuwen Nederland
(Amsterdam: Balans, 2013, 272 pp., ISBN 978 94 600 3697 2).
Paul van der Steen – onder meer biograaf van Jo Cals – is behalve journalist ook een
productief historicus. Met enige regelmaat verschijnen zijn puntige boekbesprekingen
over recente politieke geschiedenis in dagblad Trouw. Vanaf november 2012 schreef hij in
dezelfde krant een wekelijkse rubriek over tweehonderd jaar koninkrijk. Doel was stil te
staan bij momenten en ontwikkelingen ‘die de Nederlanders uit elkaar dreven of juist
bijeenbrachten’. Van de landing van de toekomstige koning in Scheveningen in 1813 tot de
troonswisseling in 2013. De 59 essays – alle ongeveer 1300 woorden lang – zijn nu
gebundeld in deze mooie, geïllustreerde uitgave.
De auteur geeft geen motivatie voor zijn keuze van de onderwerpen in deze
bundel. Hij lijkt vooral zijn weetgierigheid achterna te zijn gegaan. Soms is er ‘overlap’
met de Canon van de Nederlandse geschiedenis (de Grondwet van 1848, Srebrenica 1995)
maar vaker gaat het om gebeurtenissen, monumenten of personen die minder voor de
hand liggen. Zo leveren de stukjes over Hansje Brinker en Frau Antje mooie
beschouwingen op over het beeld van Nederland in het buitenland. Aandacht is er ook
voor sport: de Elfstedentocht en de voetbalgekte. Elk essay wordt gekenmerkt door
aanstekelijke nieuwsgierigheid, vlotte schrijfstijl en gevoel voor humor.
 Van der Steen toont zich wars van pretenties. Hij is op zoek naar ‘wat Nederland
Nederland maakt’ maar wijst elke definitie van de nationale identiteit van de hand.
Daarvoor is het begrip hem te vluchtig en te veranderlijk. Met instemming citeert hij de
wijze raad die Ernst Kossmann ooit gaf: ‘Loop er liever met aandacht omheen, bekijk het
van alle kanten maar stap er niet in, behandel het kortom als een enorme kwal op het
strand’.
In de krant was natuurlijk geen plaats voor voetnoten, maar ze ontbreken ook in
dit boek. Dat is jammer, want de lezer wil meer weten over vindplaatsen. Vooral in de
stukjes waarvoor Van der Steen eigen onderzoek deed – zoals over de Watersnoodramp
of de totstandkoming van het homohuwelijk – was enige toelichting op zijn plaats
geweest.
De titel van het boek is merkwaardig gekozen. ‘Hoe deugd naar ware grootheid
streeft’, zijn de woorden van de negentiende-eeuwse dichter Willem van Zeggelen. En
Robert Fruin betreurde in 1882 de ‘schamele kleinte’ van de Nederlandse natie. De
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110184 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

gesuggereerde zwart-wit tegenstelling is niet helemaal duidelijk: dromen over ‘ware
grootheid’ kunnen immers misplaatst zijn terwijl het besef van kleinte ook tot realiteitszin
kan leiden. Misschien had de titel van het woord vooraf de lading beter gedekt: ‘Met
aandacht rond de kwal lopen’. Want dat is precies wat Van der Steen in dit boek deed.
J.W.L. Brouwer, Centrum voor Parlementaire Geschiedenis Nijmegen

BMGN - Low Countries Historical Review | Volume 130-1 (2015) | review 19

Janneke Weijermars, Stiefbroeders. Zuid-Nederlandse letteren en natievorming onder
Willem I, 1814-1834 (Dissertatie Universiteit van Amsterdam 2012; Hilversum: Verloren,
2012, 423 pp., ISBN 978 90 8704 310 0).
 In Stiefbroeders vertelt Janneke Weijermars het verhaal van de Nederlands literatuur in de
Zuidelijke Nederlanden onder Willem I. De opdracht van de vorst de beide delen van zijn
koninkrijk tot een ‘amalgaam’ samen te smelten, was lastig en noopte ertoe alle middelen
in te zetten. Ook de letterkunde moest tot de vorming van een nationale identiteit
bijdragen en was daarom het voorwerp van cultuurpolitiek. In haar grondige en rijke
studie analyseert Weijermans deze politiek en vooral de uitvoering en de impact ervan.
 Het boek neemt dan ook niet de vorm aan van een overzicht van auteurs en hun werken,
opvattingen en stijl, en evenmin bestaat het uit een geheel van analyses van literaire
teksten. Wellicht hadden zelfs de tijdgenoten eraan getwijfeld of een dergelijke aanpak
überhaupt mogelijk was. Er is van de Zuid-Nederlandse literatuur van deze periode geen
canon, geen bloemlezing, geen bestaand corpus van teksten voorhanden. De
geschiedenis van deze literatuur is dan ook eerst en vooral het verhaal van de zoektocht
ernaar, van het streven tot een (hoogwaardige) Zuid-Nederlandse letterkunde te komen,
van de inspanningen en de initiatieven die werden genomen, van de opvattingen en de
discussies die werden gevoerd. Hoe verhield de letterkunde zich tot de nieuwe
omstandigheden, tot de taal-, cultuur- en godsdienstpolitiek van de overheid? Wat waren
de voorbeelden, de normen, de betrachtingen, de ambities? De beoefenaren van de ZuidNederlandse letterkunde dienden hun plaats te bepalen binnen de Nederlandse
letterkunde als geheel, en een antwoord te vinden op de vraag of deze letterkunde een
eigenheid had of moest nastreven dan wel of zij in het geheel van de Nederlandse
literatuur wilde opgaan. Of zoals de auteur haar centrale vraag formuleert: ‘wat was en
werd de identiteit van de Zuid-Nederlandse literatuur in de periode na de eenwording van
de Lage Landen’ (15)?
Weijermars zoekt een antwoord op deze vragen door een systematische analyse
van de politieke, culturele en religieuze context (inclusief het onderwijs), de organisatie
van het boekbedrijf, de literaire infrastructuur (genootschappen, prijsvragen en
tijdschriften) en de literaire productie zelf. Ze onderscheidt daarbij drie opeenvolgende
deelperiodes, waarin de context veranderde en de aandachtspunten verschoven. In een
eerste fase (1814-1819) stond de taalproblematiek centraal. Het Nederlands had in de
© 2015 Royal Netherlands Historical Society | KNHG
Creative Commons Attribution 3.0 Unported License
URN:NBN:NL:UI:10-1-110202 | www.bmgn-lchr.nl | E-ISSN 2211-2898 | print ISSN 0615-0505

Zuidelijke Nederlanden zijn positie als cultuurtaal nog niet bevochten. Zij die haar deze
positie wilden geven, zochten toenadering tot het Noorden, dat als een medestander in
de strijd tegen de suprematie van het Frans werd beschouwd. Het taalbesluit van 1819,
dat bepaalde dat in de Nederlandstalige provincies in het Zuiden (min of meer het actuele
Vlaanderen) in het openbare leven (onderwijs, rechtspraak, ambtenarij) enkel het
Nederlands mocht worden gebruikt, markeert het begin van een tweede fase (1819-1825).
 Het gebruik van het Nederlands stond nu nauwelijks nog ter discussie, en daardoor kwam
de focus van het debat te liggen op de verhouding tussen Noord en Zuid. Noorderlingen
die zich (al dan niet in opdracht van de overheid) in het Zuiden hadden gevestigd, namen
niet alleen het onderwijs in de Nederlandse taal en literatuur aan de universiteiten (onder
meer Johannes Matthias Schrant in Gent en Johannes Kinker in Luik) en in sommige
middelbare scholen voor hun rekening, ze waren ook zelf actief in het literaire leven. De
bedoeling was uiteraard om de Zuid-Nederlandse letterkunde te activeren en te
verbeteren, maar hun inbreng en initiatieven werden door velen als ‘Hollands’
beschouwd en daardoor geproblematiseerd. Ook de meest begeesterde pleitbezorgers
van de Nederlandse literatuur in het Zuiden, Jan Frans Willems en Prudens van Duyse,
kozen ervoor de Zuid-Nederlandse letterkunde als een afzonderlijke entiteit te
beschouwen. In de derde fase (1825-1830) voltrok zich – zoals de titel van het betreffende
deel luidt – ‘de scheiding der geesten’. De onderwijs- en godsdienstpolitiek van Willem I
joeg de katholieken in de armen van de liberalen en in de oppositie. Steeds meer Belgen
gingen de eigenheid van het Zuiden benadrukken en dus ook de tegenstellingen tussen
Noord en Zuid. Onder deze omstandigheden was ook het project van één gezamenlijke
letterkunde tot mislukken gedoemd.
Uit Weijermars’ materiaal en analyse blijkt dat de inspanningen niet helemaal
zonder resultaat zijn gebleven. Het bestaansrecht van het Nederlands als literaire taal
werd verworven en leidde tot het aantreden van een generatie (met onder meer Karel
Lodewijk Ledeganck) voor wie het schrijven in deze taal vanzelfsprekend was geworden.
 Zij functioneerde in wat als een (bescheiden) Nederlandstalig literair systeem kan worden
beschouwd. Toch leidde dit niet tot een bloei van deze Zuid-Nederlandse letterkunde. Zij
bleef een zaak van enkelen. Het is geen toeval dat de figuren die, zoals blijkt uit de index
van Stiefbroeders, het meest in het boek aan bod komen, op een drietal na (Willems, Van
Duyse en Leo de Foere) allen Noord-Nederlanders waren. In de literaire genootschappen
nieuwe stijl (die naast de traditionele rederijkerskamer werden opgericht) waren vooral
noorderlingen actief, en zij hebben dan ook nooit hun imago van ‘Hollandse’ clubs
kunnen afschudden. Er zijn een aantal tijdschriften verschenen, maar steevast bevatten
zij meer vertaald en/of Noord-Nederlands materiaal dan oorspronkelijk werk van ZuidNederlandse auteurs.
De politieke vereniging en Willems cultuurpolitiek hebben onmiskenbaar geleid tot
een toename van de literaire uitwisseling, maar tot een samensmelting en een
eengemaakt literair systeem hebben de inspanningen niet geleid, zo concludeert
Weijermars. De pogingen om de interactie tussen het boekbedrijf van Noord en Zuid te

bevorderen, zijn mislukt. Slechts enkele Zuid-Nederlandse boekhandelaren zijn lid
geworden van de vereniging van Nederlandsche boekhandel, en in 1829 werd een eigen
vereniging in het Zuiden opgericht. Voor de Zuid-Nederlandse uitgevers was de
Nederlandse letterkunde maar een klein onderdeel van de werkzaamheden en de markt.
Zij bleven, aldus Weijermars, ‘grotendeels in een Franstalig systeem functioneren’ (325).
 Tot een substantiële uitbreiding van de markt voor Nederlandse literatuur is het in het
Zuiden immers niet gekomen. ‘Zelfs het publiek dat Nederlands sprak, was gewend de
Franse taal te lezen en er was geen dwingende reden daarmee op te houden’, zo stelt de
auteur vast (214). En ook de lezers in het Noorden boden geen uitkomst. De NoordNederlanders die in het België actief waren, mochten dan wel hun best doen om de
aandacht te trekken, in het Noorden bestond geen vraag naar Zuid-Nederlandse
letterkunde. Voor een eengemaakte literatuur bestond noch in het Noorden noch in het
Zuiden een draagvlak. Sommigen hebben het betreurd, maar de Nederlanders en de
Belgen, ook de Nederlandstaligen Belgen, zijn Stiefbroeders gebleven.
Tom Verschaffel, KU Leuven.
