De pluriforme rol van financiële informatie
MAB

V e r s la g g e v in g
A r b e id s v e r h o u d in g e n

De pluriform e rol van
fin an ciële inform atie
Collectief arbeidsvoorwaardenoverleg als casus
Drs. H.F.D. Hassink
1 A lg e m e n e in le id in g

1.1 Inleiding
Er is weinig bekend over de rol van financiële
informatie in collectieve onderhandelingen tus­
sen ondernemingen en vakbonden.1 Hoewel
wordt aangenomen dat financiële informatie
een rol speelt in de relatie tussen onderne­
mingsleiding en vakbonden, wordt hieraan
weinig aandacht besteed. Dit doet echter geen
recht aan de rol van vakbonden als (veronder­
stelde) gebruikers van financiële informatie.
De recente gang van zaken rond Philips, Daf,
Fokker en KLM illustreert dat vakbonden te
maken krijgen met complexe problemen waar­
bij financiële informatie een belangrijke rol
speelt. Het is dan ook onduidelijk waarom de
vaderlandse literatuur nauwelijks oog heeft
voor de rol van financiële informatie in de be­
sluitvorming van vakbonden. De internationa­
le literatuur besteedt mondjesmaat en op ad
hoe wijze aandacht aan deze problematiek,
hetgeen gedeeltelijk kan worden verklaard
door de pioniers fase waarin dit deelgebied
van de verslaggeving zich nog bevindt.
le besluitvormingsgerichte rol. Wat dit aangaat
zijn de opmerkingen in dit artikel niet alleen
van toepassing op de relatie tussen onderne­
mingen en vakbonden maar ook op andere
relaties waarin belanghebbenden een informatie-achterstand hebben ten opzichte van de
ondernemingsleiding.2 Tot slot is doel van dit
artikel een bijdrage te leveren aan de beschrij­
ving van de rol van financiële informatie in de
vooralsnog onderbelichte relatie van de on­
dernemingsleiding met vakbonden. Derhalve
is er voor gekozen de rol van financiële infor­
matie te beschrijven binnen het raamwerk van
collectief arbeidsvoorwaardenoverleg.
 Paragraaf 2 geeft een overzicht van de rol van
financiële informatie in de besluitvorming van
vakbonden in de Nederlandse verslaggevingsliteratuur en beschrijft de informatiebehoefte
van vakbondsonderhandelaren vanuit vakbondsperspectief. In paragraaf 3 wordt een
overzicht gegeven van de rol van financiële
informatie in ondernemingen en hun omgeving.
Paragraaf 4 bestaat uit een samenvatting en
conclusies. Dit artikel eindigt met opmerkin­
gen ten aanzien van toekomstig onderzoek in
paragraaf 5.
1.2 Afbakening en uitgangspunten

Het doel van dit artikel is meerledig. Op de
eerste plaats beschrijft het de pluriforme rol De markt voor informatievoorziening is tamevan financiële informatie in de relatie van on­
dernemingen met belanghebbenden. Meer in Drs. H.F.D. Hassink, registeraccountant, is als univer­
docent externe berichtgeving verbonden aan de
het bijzonder wordt met dit artikel beoogd aan sitair
Rijksuniversiteit
en verricht thans promotie­
te tonen dat de rol van financiële informatie in onderzoek naar Limburg
de relaties tussen financiële informa­
dergelijke relaties breder is dan de traditione­ tie en arbeidsverhoudingen.
maart 1994

119

MAB

lijk ondoorzichtig. Klaassen en Bak (1993, p. gen, ontslagen, automatisering en verplaatsin­
24) zeggen over de vraag- en aanbodzijde van gen van fabrieken.45
deze markt:
‘Er is geen marktmechanisme dat evenwicht
tot stand brengt, er zijn wel tegengestelde
belangen. Het feit dat de aanbodzijde wordt
gevormd door min of meer zelfstandige orga­
nisaties, leidt tot terughoudendheid in
informatievoorziening'...’ook aan de vraagzij­
de is behoefte aan beperking; te veel infor­
matie vertroebelt het inzicht en vooral voor
buitenstaanders is het moeilijk belangrijk en
onbelangrijk te onderscheiden in een overmaat
aan informatievoorziening.'
In dit artikel is de aandacht gericht op vak­
bonden als vragers naar financiële informatie
in het kader van collectief arbeidsvoorwaar­
denoverleg.
 2

V ak bonden e n fin a n c ië le in fo rm a tie

2.1 Vakbonden en financiële Informatie in de
Nederlandse verslaggevingsliteratuur

De rol van financiële informatie in het besluit­
vormingsproces van vakbonden is een onder­
werp in de verslaggevingsliteratuur dat met
name in de Verenigde Staten en het Verenigd
Koninkrijk aandacht heeft gekregen, vooral na
de Tweede Wereldoorlog.6 Echter, ook in de
vaderlandse literatuur op verslaggevingsgebied is incidenteel aandacht besteed aan de
rol van vakbonden als vragers en gebruikers
van financiële informatie.7 De Raad voor de
Jaarverslaggeving merkt over het belang van
financiële informatie voor vakbondsonderhanFinanciële informatie wordt voor het doel van delaren op:
dit artikel omschreven als informatie met een
financieel karakter, betreffende een concern, ‘Werknemers en de hen vertegenwoordigen­
onderneming, divisie, fabriek, afdeling of pro- de instanties zijn geïnteresseerd in informatie
duktielijn. Deze informatie kan zowel prospec­ over de soliditeit en winstgevendheid van hun
tief als retrospectief van aard zijn. Financiële werkgevers. Zij zijn ook geïnteresseerd in in­
informatie kan verder worden gesplitst in pu­ formatie die hen in staat stelt zich een oordeel
blieke en private informatie. Publieke financiële te vormen omtrent het vermogen van de on­
informatie is algemeen beschikbaar en betreft derneming tot het betalen van loon en oudeondermeer informatie afkomstig uit jaarversla­ dagsuitkeringen, alsmede het verschaffen van
gen, tussentijdse rapportages, emissiepros- werkgelegenheid. '8
pectussen en interviews in de financiële pers.
 Private informatie betreft informatie over de fi­ Hoewel in de Nederlandse literatuur veelal stil­
nanciële prestatie van een divisie of fabriek zwijgend wordt aangenomen dat vakbonden
en informatie aangaande budgetten of inves­ financiële informatie vragen en gebruiken
teringen, die pas later, geaggregeerd of in het wordt nagenoeg nergens expliciet aangege­
geheel niet openbaar wordt gemaakt.3
ven welke financiële informatie zij als belang­
rijk beschouwen en waarom.9 Daarnaast is het
Deze bijdrage richt zich op de rol van finan­ onduidelijk welke beweegredenen onderne­
ciële informatie in een beperkt gedeelte van mingen hebben al dan niet financiële informa­
de totale besluitvorming door vakbonden, na­ tie aan vakbonden te verstrekken.
melijk besluitvorming voortvloeiende uit onder­ Het volgende gedeelte belicht de behoefte aan
handelingen die zich afspelen tussen de on­ financiële informatie vanuit vakbondsperspecdernemingsleiding en vakbonden. Dit kunnen tief.
periodieke CAO-onderhandelingen betreffen
maar bijvoorbeeld ook onderhandelingen in
het kader van voorgenomen fusies, inkrimpin­
120

maart 1994

MAB

2.2 De informatiebehoefte van vakbonden
Hoewel Nabbe (1974) zich in eerste instantie
richt op de informatiebehoefte van leden van
de ondernemingsraad, wordt op deze plaats,
bij gebrek aan onderzoeksresultaten, voorzich­
tig gesteld dat deze informatiebehoefte een
zekere mate van congruentie vertoont met de
informatiebehoefte van vakbondsonderhandelaren.10 Nabbe (1974, p. 294) onderscheidt
informatiebehoefte met betrekking tot (1) het
materiële aspect, (2) het werkgelegenheids­
aspect en (3) het aspect van het werkklimaat.
tie pleit Nabbe voor het verstrekken van be­
groting met toelichting alsmede een meerja­
renplan waarin ondermeer aandacht dient te
worden besteed aan het verwachte effect van
(voorgenomen) investeringen op de winstge­
vendheid van de onderneming.
 Ad 2 Het werkgelegenheidsaspect
Volgens Nabbe (1974, p. 299) is een bevredi­
gend rendement op het geïnvesteerde vermo­
gen op langere termijn van belang voor hand­
having en eventuele uitbouw van de
werkgelegenheid. Naast informatie betreffen­
de de uitgangspunten van personeelsbeleid
dient in dit kader aandacht te worden besteed
Ad 1 Het materiële aspect
In het kader van het materiële aspect is vol­ aan het investeringsbeleid van de onderne­
gens Nabbe de jaarrekening met aanvulling ming.
het geschikte informatiemedium. Hij voegt
daaraan toe dat de Wet op de Jaarrekening Ad 3 Het aspect van het werkklimaat
van Ondernemingen ook in dit verband van Teneinde de inspanningen van de onderne­
groot belang is.11 Ten aanzien van de frequen­ mingsleiding in het kader van het verbeteren
tie van de standaard informatievoorziening van het werkklimaat, in casu arbeidsvoorwaar­
pleit Nabbe voor driemaandelijkse verslagge­ den, werkomstandigheden en onderlinge ver­
ving. De aard van deze gegevens dient niet houdingen te kunnen beoordelen, is gestan­
alleen retrospectief maar ook prospectief te daardiseerde informatie onontbeerlijk. Nabbe
zijn, om een beeld te kunnen vormen omtrent denkt in dit verband aan informatie betreffen­
de continuïteit van de onderneming. Voorts de het personeelsverloop, produktiviteit, aan­
toont Nabbe zich voorstander van onmiddel­ tal klachten en conflicten.
lijke verslaggeving in geval van omvangrijke Hoewel niet expliciet genoemd vormt mede­
investeringen, fusies en bedrijfssluitingen zeggenschap waarschijnlijk een belangrijk
waarbij met name het effect van dergelijke onderdeel van het werkklimaat. Hier speelt fi­
besluiten op het vermogen en de winstgevend­ nanciële informatie een essentiële rol. Mede­
heid een aspect van de informatievoorziening zeggenschap zonder (financiële) informatie is
ondenkbaar, terwijl de aard van deze informa­
dient te zijn.
 Financiële informatie dient in het kader van tie wordt bepaald door het onderwerp. Alge­
het materiële aspect met name om de solva­ meen kan echter worden gesteld dat, tenein­
biliteit, liquiditeit en resultaat van de onderne­ de medezeggenschap op effectieve wijze
ming vast te stellen. In het bijzonder gaat de gestalte te kunnen geven, werknemers en hun
aandacht uit naar informatie omtrent de be­ vertegenwoordigers over dezelfde informatie
zettingspercentages van de produktiecapaci- moeten beschikken als de ondernemingslei­
teit, omzet per werknemer, arbeidsproduktivi- ding. Tabel 1 geeft een samenvatting van de
teit en arbeidskosten. Deze laatste post dient informatiebehoefte van vakbondsonderhandete worden gesplitst in salarissen, wettelijke laren, gebaseerd op de bijdrage van Nabbe.
verplichte sociale lasten, verplichte pensioen­
premies en vrijwillige pensioenbijdragen. Even­
eens dient eenduidige informatie te worden
verschaft inzake de verdeling van de winst.
Voor wat betreft de toekomstgerichte informa­
maart 1994

121

MAB

Tabel 1: Samenvatting van de behoefte aan nauwelijks aandacht voor het systeem van ar­
financiële informatie van vakbonden, geba­ beidsverhoudingen noch voor het proces van
seerd op de bijdrage van Nabbe
collectieve onderhandelingen. Aanknopings­
punten voor antwoord op de vraag welke rol
financiële informatie in collectieve onderhan­
delingen speelt kunnen dan ook slechts in
geringe mate worden gevonden binnen de li­
teratuur op het gebied van de, primair juridisch
georiënteerde, externe verslaggeving. Daar­
naast, en in sterkere mate, biedt de interne
verslaggevingsliteratuur, die traditioneel min­
der juridisch is georiënteerd maar daarente­
gen meer oog heeft voor psychologische en
sociale aspecten, mogelijkheden de veelzijdi­
ge rol en functie van financiële informatie in
kaart te brengen.
 Eerst zal de visie van regelgevende instanties
op het gebied van externe verslaggeving op
financiële informatie worden gegeven. Vervol­
gens wordt de rol van financiële informatie in
de verslaggevingsliteratuur nader bekeken,
waarbij ondermeer gebruik wordt gemaakt van
de literatuur op het gebied van de interne ver­
Dit alles kan leiden tot de conclusie dat vak­ slaggeving.
bonden financiële informatie vragen en gebrui­
ken ten behoeve van het nemen van beslis­ 3.2 Regelgevende instanties
singen en dat ondernemingen deze informatie
verstrekken om vakbonden in de gelegenheid Deze instanties reguleren ondermeer de open­
te stellen deze beslissingen ook daadwerke­ baarmaking en inhoud van financiële rappor­
lijk te nemen. Voor een goed begrip van de rol tages vanuit de besluitvormingsgerichte be­
van financiële informatie is het van belang dat nadering waarbij financiële informatie als een
verschaffers, gebruikers en accountants zich neutrale invoer voor besluitvorming wordt be­
bewust zijn van de functie van deze informa­ schouwd. Over het algemeen richten zij zich
tie.
op het vergroten van de bruikbaarheid van fi­
In de volgende paragraaf zal worden uiteen­ nanciële informatie. Om dit doel te bereiken
gezet dat vanuit theoretisch oogpunt financiële worden standaarden of richtlijnen opgesteld
informatie ook andere functies kan hebben dan teneinde de praktijk van de verslaggeving te
deze besluitvormingsgerichte.
beïnvloeden voor wat betreft de publieke fi­
nanciële informatie.
 fin a n c ië le

a a rd

s tre v e n

in fo r m a tie

m a te r ië le

-

v e r b e te r in g

-

ja a r r e k e n in g

in k o m e n

-

r e g u lie r e

b e h o e fte

v e rz e k e re n

in f o r m a t ie

tu s s e n tijd s e

c o n tin u ïte it

in fo r m a tie

in k o m e n

ad

-

hoe

in fo r m a tie

t o e k o m s tg e r ic h te
in fo r m a tie

m et

( b e g r o tin g e n )

w e r k g e le g e n h e id

-

handhaven
in d ie n

en

re n d e m e n t

m o g e iijk

b e tr e k k in g

op

g e ïn v e s te e rd

u itb r e id e n

v e rm o g e n

w e r k g e le g e n ­
h e id

w e rk k lim a a t

to t:

v e rb e te re n

-

-

u it h o o f d e

van

w e r k k lim a a t

m edezeggen­

v e r b e te r in g

schap

m edezeggen­

a lle

in fo r m a tie

schap

ook

de

in

de

p r in c ip e

d ie

o n d e r­

n e m in g s le id in g
b e s c h ik k in g

te r

s ta a l

De Amerikaanse FASB geeft de volgende doel­
stelling van verslaggeving:
‘Financial reporting should provide information
that is useful to present and potential inves­
3.1 Inleiding
tors and creditors and other users in making
rational investment, credit and similar deci­
Zoals reeds aangestipt heeft de traditionele sions.  lijk zijn aan de verwachte marginale baten.16
Uitgaande van deze 'rationele keuze theorie’
worden de verwachte baten beoordeeld in het
licht van de mogelijkheid het gedrag, acties,
prestaties en besluitvorming van vakbonden
te verbeteren.17 Deze normatieve benadering
van de rol van financiële informatie in de be­
sluitvorming van vakbonden richt zich op de
eisen waar de financiële informatie aan moet
voldoen opdat de besluitvorming van vakbon­
den kan worden verbeterd.18
Financiële informatie en de benadering van
Burchell et al.
Burchell et al. (1980) onderscheiden vier rol­
len van financiële informatie. Evenals de besluitvormingsgerichte rol worden deze vier rol­
len bepaald door het bestaan en de invloed
van de factor onzekerheid. Amernic (1989)
interpreteert deze vierdeling als verschillende
tactieken om financiële informatie aan te wen­
den in collectieve onderhandelingen.
Tabel 2 is gebaseerd op de door Burchell et
al. (1980) onderscheiden functies van finan­
ciële informatie.
Tabel 2: De rol van financiële informatie in een
onzekere wereld gebaseerd op Burchell et al.
(1980)

3.3 Rol van financiële informatie in de verslaggevingsliteratuur
Deze paragraaf geeft een overzicht van bij­
dragen welke aandacht besteden aan de veel­
zijdige rol van financiële informatie in onder­
nemingen en hun omgeving.
 Financiële informatie als invoer voor besluit­
vorming
Analoog aan de reeds besproken regelgeven­
de instanties richtten de vroegere publikaties
zich op de klassieke besluitvormingstheorie.15
De informatie-economische benadering be­
schouwt financiële informatie als een econo­
mische goed en investeringen in financiële
informatie zouden moeten plaatsvinden tot het
punt waar de verwachte marginale kosten ge­
maart 1994

consensus
vakbond

tu s s e n

over

o n d e r n e m in g s le id in g

g e z a m e n lijk e

ja
o n d u id e lijk e
lu s s e n
en

r e la tie

g e r in g

A n tw o o rd

g ro o t

A n tw o o rd

en

d o e ls te llin g

nee
ro l

P r o m o tie

ro l

in fo r m a tie

c o n c lu s ie

/ L e e r ro l

R a tio n a lis e e r

ro l

Er is sprake van de Antwoord rol van finan­
ciële informatie in situaties waar uitkomsten
van het gebruik van financiële informatie re­
delijk voorspelbaar zijn en een consensus
bestaat ten aanzien van de doelen van de
onderhandelaren. Bijvoorbeeld in het geval van
collectieve onderhandelingen kunnen de on­
dernemingsleiding en de vakbonden als ge­
zamenlijk uitgangspunt nemen dat de loonstij­
ging in een bepaald jaar gelijk dient te zijn
123

MAB

aan de stijging van de arbeidsproduktiviteit,
gemeten als procentuele verandering van de
omzet per werknemer. Beide partijen zijn het
eens dat deze berekening de loonstijging be­
paalt (consensus over doelstelling). In dat
geval geeft de financiële informatie antwoord
op de vraag wat de omvang van de loonstij­
ging zal zijn.
 In de Leer rol kan financiële informatie wor­
den aangewend in situaties gekenmerkt door
duidelijke consensus en onduidelijke relaties.
Financiële informatie kan dan duidelijkheid
scheppen over ‘hoe dingen in elkaar zitten’.
Een voorbeeld hiervan is het gebruik door de
ondernemingsleiding en vakbonden van ge­
voeligheidsanalyses en ‘what-if’ modellen om
de gevolgen van verschillende loonstijgingen
op de concurrentiepositie, zoals kostprijs na
te gaan. Langs deze weg kan financiële in­
formatie er toe bijdragen dat meer inzicht ont­
staat in de werkelijkheid van de onderneming
en haar omgeving.19
Indien er geen sprake is van overeenstemming
over doelstellingen maar als de uitkomsten van
het gebruik van financiële informatie voorspel­
baar zijn kan deze financiële informatie wor­
den aangewend in de Promotie rol. In deze
situatie kunnen zowel de ondernemingsleiding
als vakbonden financiële informatie gebruiken
om eigen standpunten te verdedigen en ei­
gen doelen na te streven.
Indien er geen consensus bestaat ten aanzien
van de doelstellingen en er voorts sprake is
van onzekerheid over de uitkomsten van de
beslisprocessen waarin financiële informatie
wordt gebruikt, kan financiële informatie een
Rationaliseer rol spelen. In dit geval wordt fi­
nanciële informatie aangewend teneinde be­
sluiten te legitimeren en te verdedigen in plaats
van deze te evalueren. In dit kader wijzen Coo­
per et al. (1981, p. 181) op het feit dat kosten­
baten analyses veelal achteraf worden gebruikt
om besluiten of acties te rechtvaardigen en
niet als invoer voor rationele besluitvorming.
In dat geval gaat besluitvorming vooraf aan
de expliciete identificatie van doelstellingen
en is er sprake van ‘retrospective goal
discovery'.
 124

De ideologische rol van financiële informatie
Verschillende auteurs verwerpen expliciet de
door regelgevende instanties en anderen ge­
predikte besluitvormingsgerichte benade­
ring.20 In plaats daarvan richten zij zich op de
rol van financiële informatie binnen het raam­
werk van de sociale dominantie of klassen­
strijd. In dit kader merken Ogden en Bougen
(1985) het volgende op over collectieve on­
derhandelingen en de rol van financiële infor­
matie daarin:
‘...it is important to point out that we reject the
notion that the bargaining situation can sim­
ply be reduced to a process of resource allo­
cation analyzed within a rational economic
decision making framework'...en...'to present
accounting information as neutral, indepen­
dent input into, for example, such processes
as wage negotiations can be both naive and
positively misleading. 21
De Radicale visie op arbeidsverhoudingen (zie
noot 3) veronderstelt dat de belangen van de
ondernemingsleiding en de vakbonden ‘radi­
caal en systematisch’ botsen. Binnen deze
Radicale conceptualisering wordt veronder­
steld dat financiële informatie een ideologisch
karakter heeft met als doel tegelijkertijd te in­
formeren en te manipuleren.22 Financiële infor­
matie is in deze optiek een ideologisch instru­
ment met als doel de bestaande ongelijkheden
in stand te houden. In collectieve onderhan­
delingen kan de ondernemingsleiding finan­
ciële informatie aanwenden om haar eigenbe­
lang te behartigen ten koste van de positie
van vakbonden.23 In dit verband zeggen zij:
‘...we wish to draw attention to the latent func­
tion of financial information as an ideological
mechanism for propagating and reinforcing
managerial values and purposes. '24
Financiële informatie als taal van organisaties
Financiële informatie kan worden gezien als
taal die binnen ondernemingen en instellingen
wordt gebruikt teneinde de cultuur van de or­
ganisatie te creëren, te bevestigen en te be­
schermen. Zo vervult taal als cultuurdrager een
duidelijke functie binnen de krijgsmacht en
studenten corpora bijvoorbeeld om een gevoel
maart 1994

MAB

van saamhorigheid te kweken. Cooper et al.
 (1981, p. 183) merken over deze roi van finan­
ciële informatie op:
'Accounting facilitates the negotiation of a
shared reality by providing the various actors
with a common language and framework for
such negotiations.'
Net als iedere andere taal kan de onderne­
mingsleiding in onderhandelingen met vakbon­
den de financiële informatie taal gebruiken om
standpunten te verduidelijken maar evengoed
om situaties te verhullen, problemen te omzei­
len of ze met vage argumenten af te doen.
Morris (1949, p. 214 in: Amernic en Craig,
1992, p. 63) zegt hierover:
‘...sharing a language..provides the subtlest
and most powerful of all tools for controlling
the behaviour of..other persons.'2b
Financiële informatie als tactisch wapen
Craft (1981) laat zien dat financiële informatie
in collectieve onderhandelingen een tactische
rol vervult en veronderstelt dat de onderne­
mingsleiding financiële informatie in collectie­
ve onderhandelingen openbaar maakt tenein­
de haar onderhandelingspositie ten opzichte
van de vakbonden te verbeteren. Dit kan ge­
schieden door hoeveelheid en bruikbaarheid
van de openbaar te maken financiële informa­
tie te laten variëren. Anderzijds kunnen ook
vakbonden tactische voordelen behalen door
al dan niet over te gaan tot verstrekking van
financiële informatie ten aanzien van hun ei­
gen posities, bijvoorbeeld betreffende de om­
vang van de stakingskassen.26
De ondernemingsleiding kan financiële infor­
matie aanwenden om invloed uit te oefenen
op de besluitvorming van vakbonden tenein­
de de eigen doelstellingen te bereiken. Men
name in situaties waar de beloning van de
ondernemingsleiding is gerelateerd aan de
prestatie van de onderneming kan dit zover
gaan dat zelfs kan worden gesproken van
‘managing the information system'.27 Binnen
het raamwerk van collectieve onderhandelin­
gen kan de ondernemingsleiding financiële in­
maart 1994

formatie manipuleren, zowel voor wat betreft
het moment van openbaarmaking als wat be­
treft de inhoud.28 Dit geldt met name voor nietgecontroleerde private informatie.
 Financiële informatie als bevestiging van ra­
tioneel gedrag
Een belangrijk uitgangspunt in de besluitvor­
ming in de Westerse no-nonsense maatschap­
pijen is het concept van rationeel keuzege­
drag.29 In collectieve onderhandelingen
betekent het verzamelen, aanbieden en aan­
wenden van financiële informatie een bevesti­
ging van dit gedrag. Over de rol van informa­
tie zeggen Feldman en March (1981, p. 177):
‘...using information, asking for Information,
and justifying decisions in terms of informa­
tion have all come to be significant ways in
which we symbolize that the process is legiti­
mate. that we are good decision makers, and
that our organizations are well managed.'
In het kader van het CAO-overleg 1991 geeft
werkgeversonderhandelaar voor het bankbe­
drijf dr. J.H.J. Crijns impliciet het belang aan
van rationeel keuzegedrag en de rol van fi­
nanciële informatie daarin. Ten aanzien van de
onderbouwing van zijn standpunt zegt hij dat:
'...het hele cijfergedoe wat kil en kaal overkomt
en de nadruk erg ligt op de werknemers als
kostenpost, terwijl ze juist de kurk van de ban­
ken zijn. 30
Met deze opmerking rechtvaardigt Crijns het
gebruik van financiële informatie en onder­
streept hij het uitgangspunt van rationele be­
sluitvorming in de context van collectief ar­
beidsvoorwaardenoverleg.
 Financiële informatie als beheersingsmecha­
nisme
Financiële informatie kan het gedrag, de mo­
tivatie en de toewijding van vakbonden stimu­
leren en beslissingen beïnvloeden doordat
economische verschijnselen zichtbaar worden
gemaakt, keuzemogelijkheden in kaart worden
gebracht en in gewenste banen worden ge­
leid.31 Het aanwenden van budgetinformatie
om het gedrag van werknemers en vakbon­
125

MAB

den te beïnvloeden is hiervan een voorbeeld. Behalve dat financiële informatie kan worden
aangewend om de werkelijkheid te beschrij­
Financiële informatie als verschaffer van legi­ ven, kan deze eveneens de werkelijkheid ge­
timiteit
stalte gegeven.35 Een onderneming die een
Financiële informatie, als geheel van waarden, relatief hoge winst publiceert en een gunstige
symbolen, riten, mythen en magie kan de ver­ financiële positie heeft, kan worden geconfron­
schaffer een (schijnbare) legitimiteit geven teerd met hoge looneisen van vakbondszijde,
door deze financiële informatie aan te wen­ hetgeen leidt tot een verslechtering van de fi­
den als excuus om besluiten (economische nanciële positie van de onderneming. In dit
acties) te rechtvaardigen.32 Bougen en Ogden geval beschrijft en beïnvloedt financiële infor­
(1981) stellen dat financiële informatie voor matie de financiële positie van de onderne­
diverse doelen kan worden gebruikt, terwijl het ming.
 verschaffen of achterhouden van deze finan­
ciële informatie de legitimiteit van de beslis­ Financiële informatie als magie
sing in belangrijke mate kan beïnvloeden. Magie is het antwoord op onzekerheden en
Anekdotisch bewijsmateriaal geeft aan dat verschijnselen waar geen rationele verklaring
vakbonden doorgaans pas akkoord gaan met voor kan worden gegeven. Magie verklaart
gedwongen ontslagen als duidelijk is dat fi­ waarom verschijnselen plaatsvinden en waar­
nanciële informatie daar aanleiding toe geeft.33 om dingen verkeerd gaan.36
In een ander verband eist de directie van de Zo werd door de Germanen het verschijnsel
KLM een loonoffer van de werknemers tenein­ onweer toegeschreven aan de god Donar tot­
de de concurrentiepositie te verbeteren. Hier­ dat een natuurkundige verklaring werd gege­
over wordt het volgende opgemerkt:
ven. In het kader van het bestrijden van het
onweer (lees: oplossen van ondernemingspro‘De bonden die het KLM-personeel vertegen­ blemen) werden aan tovenaars (lees: onder­
woordigen, zijn voorlopig niet bereid verder te nemingsleiding en accountants) magische
praten met de directie over kostenbesparin­ krachten (lees: kennis van financiële informa­
gen. Zij willen eerst een onderzoek instellen tie) toegeschreven. Dit had ondermeer tot ge­
naar de vermogenspositie van de KLM. Pas volg dat zij bijna werden verafgood door hun
als daaruit blijkt dat de ambitieuze plannen van mede-Germanen (lees: individuele werkne­
de KLM alleen met loonoffers kunnen worden mers en vakbondsonderhandelaren) die niet
gefinancierd, kan het gesprek worden voorge­ over deze wonderbaarlijke krachten (lees: ken­
zet. 34
nis van financiële informatie) beschikten.
 Dankzij hun magische krachten (lees: kennis
Informatie omtrent de vermogenspositie van van financiële informatie) konden deze tove­
de KLM vormt blijkbaar voor vakbonden een naars (lees: ondernemingsleiding en accoun­
legitiem argument om het voorgestelde loon­ tants) namelijk verklaren waarom Donar sprak
offer in beraad te nemen. Vooral accountants (lees: er sprake is van ondernemingsproblekunnen een belangrijke rol spelen in dit pro­ men) en wat (of wie) moest worden geofferd
ces van legitimering. Doordat een accountant om Donar tevreden te stemmen (lees: welke
wordt ingeschakeld neemt de betrouwbaarheid oplossingen er zijn voor de problemen van de
van financiële informatie toe en wordt de rele­ onderneming). Dit gebeurde zonder dat de
vantie voor besluitvorming bevestigd.
 overige Germanen zich afvroegen of de tove­
Financiële informatie als beïnvloeder van de naars wel echt over magische krachten be­
werkelijkheid
schikten (lees: kennis van financiële informa­
tie hebben) en of deze offeringen (lees:
bijvoorbeeld gedwongen ontslagen) Donar wel
tevreden zouden stellen (lees: dat hierdoor de
126

maart 1994

MAB

problemen van de onderneming zullen worden sprake is van ‘nature tegenstrijdige belangen’
opgelost).37'38
tussen ondernemingen en vakbonden. Voorts
maakt deze literatuur duidelijk dat, vanwege
Vanzelfsprekend is de vraag aan de orde of de pluriforme verschijning aan visies, houdin­
de onwetendheid van individuele werknemers gen en uitgangspunten, de rol van financiële
en vakbondsonderhandelaren mag worden informatie in ondernemingen en hun omgeving
vergeleken met de onwetendheid van deze veel meer facetten kent, veel rijker is dan de
Germanen. Het antwoord is natuurlijk: nee. Dit traditionele, besluitvormingsgerichte rol.39 In
neemt echter niet weg dat financiële informa­ dit verband zegt Bougen (1989, p. 204) over
tie in de periode rond de Industriële Revolutie de rol van financiële informatie:
(in Nederland ongeveer rond 1870) wellicht ‘...accounting came to be viewed increasingly
deze rol heeft gespeeld. Met het verhogen van as a highly differentiated craft serving a varie­
het algemene opleidingsniveau in Nederland ty of roles in a variety of contexts. No tonger
is deze magische rol van financiële informatie was it tenable to assume accounting to
veel minder sterk geworden. Hetgeen overi­ have...'some essential role or function’. ’
gens geenszins impliceert dat anno 1994 in
bepaalde situaties financiële informatie niet Dit leidt tot de verwachting dat hoewel kan wor­
meer deze rol zou kunnen aannemen.
 den verondersteld dat elke vakbondsonderhandelaar de kwaliteit van zijn besluiten zal
willen verbeteren er niettemin diverse onder4 S a m en vattin g e n c o n c lu s ie s
handelingstechnische, pragmatische, psycho­
logische, ideologische en politieke redenen
4.1 Samenvatting
zijn waarom in bepaalde onderhandelingssituaties toch geen financiële informatie zal
Dit artikel beschrijft de pluriforme rol van fi­ worden gevraagd.40
nanciële informatie in collectieve onderhande­
lingen tussen ondernemingen en vakbonden. 4.2 Conclusies
De eerste bijdragen over dit onderwerp richt­
ten zich op de rol van financiële informatie in De rollen van financiële informatie die hier zijn
de besluitvorming van gebruikers. Financiële besproken sluiten elkaar niet uit maar vullen
informatie werd gezien als een 'economische elkaar gedeeltelijk aan, kunnen elkaar over­
goed in enge zin’ dat moet worden aange­ lappen of elkaar (schijnbaar) tegenspreken.
 maakt en verstrekt als de verwachte margina­ Financiële informatie lijkt op een kameleon, die
le baten de verwachte marginale kosten over­ de eigenschap heeft zich aan te passen aan
schrijden. De volgende stap was de expliciete zijn omgeving. Dit aanpassen kan gepaard
onderkenning van het feit dat financiële infor­ gaan met kosmetische wijzigingen maar tege­
matie niet neutraal is en kan fungeren als tac­ lijkertijd kan het doel van financiële informatie
tisch wapen om de besluitvorming van ande­ worden gewijzigd. Financiële informatie be­
ren in gewenste banen te leiden. Het derde doeld om te informeren kan in een vijandige
stadium wordt gekenmerkt door het uitgangs­ omgeving voor defensieve of offensieve doe­
punt dat financiële informatie relaties onder­ len worden aangewend. Afhankelijk van het
houdt met economische, politieke en sociale gezichtspunt, de omgeving en de aard van de
verschijnselen binnen ondernemingen en de relatie kunnen ondernemingsleiding en vak­
samenleving waarin ze actief zijn. Deze litera­ bonden rollen of functies aan financiële infor­
tuur onderkent expliciet dat besluitvorming in matie toekennen die moeten worden onder­
het algemeen en die van vakbonden in het kend teneinde inzicht te krijgen in keuzen die
bijzonder economische, politieke, sociologi­ door ondernemingsleiding en vakbonden wor­
sche en psychologische aspecten heeft en dat den gemaakt met betrekking tot financiële in­
maart 1994

127

MAB

formatie.
 Financiële informatie heeft de potentie in col­
lectieve onderhandelingen een diverse, com­
plexe en veelzijdige rol te spelen. Enerzijds
kan financiële informatie het verloop en de uit­
komsten van onderhandelingen beïnvloeden
en anderzijds kan financiële informatie zelf
worden beïnvloed door collectieve onderhan­
delingen.41 Het gevolg hiervan is dat de be­
sluitvorming rond vraag en aanbod van finan­
ciële informatie in het onderhandelingsproces
eveneens complex is. Partijen kunnen bijvoor­
beeld selectief zijn in het gebruik van finan­
ciële informatie maar dit hoeft niet te implice­
ren dat vakbonden en ondernemingen dat ook
zijn ten aanzien van respectievelijk de vraag
en het aanbod van financiële informatie.
5

Tot b e s lu it

Dit artikel is een poging de rol van financiële
informatie in de relatie tussen ondernemingen
en vakbonden te belichten. Als zodanig kan
het een bijdrage leveren aan verdere explora­
tie van de rol van financiële informatie zowel
in collectief arbeidsvoorwaardenoverleg als in
andere onderhandelingssituaties. Vastgesteld
kan worden dat verdere analyse van de rollen
en functies van financiële informatie in de con­
text van collectieve onderhandelingen wense­
lijk is. Met name is het interessant na te gaan
welke argumenten vakbonden en ondernemin­
gen kunnen hebben om financiële informatie
al dan niet te vragen en te verstrekken. Mid­
dels empirisch georiënteerd onderzoek kan
niet alleen meer inzicht worden verworven op
het antwoord op deze en andere vragen voor
wat betreft de rol van financiële informatie in
collectieve onderhandelingen in Nederland,
tevens kan dergelijk onderzoek bijdragen aan
de internationale literatuur op dit gebied.
128

Literatuur

Accounting Standard Board, 1991, The objective of finan­
cial statements and the qualitative characteristics of
financial information. Accountancy, pp. 99-103.
Amernic, J., 1985, The roles of accounting in collective
bargaining, Accounting Organizations and Society.
 Vol.10, pp. 227-253. '
Amernic, J. 1988, Accounting disclosure and industrial
relations: a review article, British Accounting Review,
Vol.20, pp. 141-157.
Amernic, J., 1989, The management accountant and col­
lective bargaining, CMA Magazine, pp. 28-32.
Amernic, J., en R Craig, 1992, Employer equivocality and
union heterogeneity as determinants of the role of
accounting in collective bargaining, Accounting Audit­
ing & Accountability Journal, Vol.5, pp. 60-79.
Beckman, H 1987, De jaarrekening: bedrijfseconomische,
juridische en fiscale aspecten, Stenfert Kroese. Leiden.
Birnberg, J.G.. 1980, The role of accounting in financial
disclosure, Accounting, Organizations and Society,
Vol.5, pp. 71-80.
Birnberg, J.G.. L. Turopolec, S.M. Young, 1983. The organi­
zational context of accounting, Accounting. Organiza­
tions and Society, Vol.8. pp 111-130.
Bougen. PD., 1989, The emergence, roles and consequen­
ces of an accounting-industrial relations interaction,
Accounting Organizations and Society, Vol. 14, pp. 203­
234.
Bougen, P.D.. S. Ogden, 1981, Power in organizations:
some implications for the use of accounting in industrial
relations, Managerial Finance. Vol.7. pp. 22-26.
Bouma, J.L., D.W. Feenstra, 1975, Externe verslaggeving
over personeel en personeelbeheer in een aantal
Nederlandse ondernemingen over de jaren 1970-1973,
Maandblad Bedrijfsadministratie en -organisatie,
Vol.79, pp. 322-328.
Bruns, W.J., K. A, Merchant, 1990, The dangerous morality
of managing earnings, Management Accounting,
Vol.72, pp. 22-25. '
Burchell, S., C. Clubb, A. Hopwood, J. Hughes, J. Nahapiet, 1980, The roles of accounting in organizations and
society Accounting, Organizations and Society, Vol.5,
pp. 5-27.
Burgert, R, C. Timmermans, H. Joosten, 1990, De jaarreke­
ning nieuwe stijl, Samsom H.D. Tjeenk Willink, deel 1
en deel 2.
Chalos, P. J. Cherian, D. Harris, 1991, Financial disclosure
effects on labor contracts: a Nash analysis, Contempo­
rary Accounting Research, Vol.7, pp. 431-448.
 Clarke, F., R. Craig, J. Amernic, 1990. Misplaced trust in
reliance on published accounting data for wage nego­
tiations: an international perspective, International
Journal of Accounting, Vol.26, pp. 184-201.
Cooper, D., 1980, Discussion of towards a political eco­
nomy of accounting, Accounting. Organizations and
Society, Vol.5, pp. 161-166.
Cooper, D.J., S. Essex, 1977, Accounting information and
employee decision making. Accounting, Organizations
and Society, Vol.2, pp. 201-217.
maart 1994

Cooper, D.J., D. Hayes, F. Wolf, 1981, Accounting in organi­
zed anarchies: understanding and designing accoun­
ting systems in ambiguous situations, Accounting,
Organizations and Society, Vol.6, pp. 175-191.
Craft, J.A., 1981, Information disclosure and the role of the
accountant in collective bargaining, Accounting, Orga­
nizations and Society, Vol.6, pp. 97-107.
Demski, J.S., 1980, Information analysis, Addison-Wesly
Publishing Co.
FASB, 1989, Accounting standards: original pronounce­
ments, pp. 5185-5198.
Feenstra, D.W., 1985, Oordeelsvorming rond de externe
berichtgeving, Wolters-Noordhoff, Groningen.
Feldman, M.S., J.G. March, 1981, Information in organiza­
tions as signal and symbol, Administrative Science
Quarterly, Vol.26, pp. 171-186.
Foley, B.J., K.T. Maunders, 1979, Accounting information
disclosure and collective bargaining, Holmes and Meier
Publishers, New York.
Gospel, H., 1978, The disclosure of information to trade
unions: approaches and problems, Industrial Relations
Journal, Vol.9, pp. 18-26.
Gray, S.J., L.B. McSweeney, J.C. Shaw, 1984, Information
disclosure and the multinational corporation, Wiley,
New York.
Hassink, H.F.D., 1993, De rol van de accountant in collec­
tief arbeidsvoorwaardenoverleg, Tijdschrift voor Be­
drijfsadministratie, Vol.97, pp. 133-149.
Hassink, H.F.D., 1994, Collectief arbeidsvoorwaardenover­
leg als markt voor financiële informatie, Maandblad
voor Accountancy en Bedrijfseconomie, nog te verschij­
nen.
Hines, R.D., 1988, Financial accounting: in communicating
reality, we construct reality, Accounting, Organizations
and Society, Vol. 13, pp. 251-262.
 Jackson-Cox, J., J. McQueeny, J.E.M. Thirkell, 1984, The
disclosure of company information to trade unions: the
relevance of the ACAS code of practice on disclosure,
Accounting, Organizations and Society, Vol.9, pp. 253­
273.
Klaassen, J., G. Bak, 1993, Externe verslaggeving, Stenfert
Kroese, Leiden.
Kleiner, M.M., M.L. Bouillon, 1988, Providing business
information to production workers: correlates of com­
pensation and profitability, Industrial and Labor Rela­
tions Review, Vo 1.41, pp. 605-617.
Kok, W., 1975, De maatschappelijke behoefte aan ondernemingsinformatie, De Accountant, Vol.81, pp. 422-424.
Lewis, N.R., L.D. Parker, P. Sutcliffe, 1984, Financial report­
ing to employees: the pattern of development 1919­
1979, Accounting, Organizations and Society, Vol.9, pp.
275-289.
Liberty, S.E., J.L. Zimmerman, 1986, Labor union contract
negotiations and accounting choices, The Accounting
Review, Vol.61, pp. 692-712.
Maunders, K.T, B.J. Foley, 1984, Information disclosure
and the role of the accountant in collective bargainingsome comments, Accounting, Organizations and Socie­
ty, Vol.9, pp. 99-106.
Nabbe, J., 1974, De informatiebehoefte van werknemers en
hun representanten, Maandblad voor Accountancy en
maart 1994

Bedrijfseconomie, Vol.48, pp. 293-305.
Ogden, S., P. Bougen, 1985, A radical perspective of the
disclosure of accounting information to trade unions,
Accounting, Organizations and Society, Vol.10, pp. 211­
224.
Owen, D.L., A. Lloyd, 1985, The use of financial information
by trade union negotiaters in plant level collective
bargaining, Accounting, Organizations and Society,
Vol.10, pp. 329-350. '
Palmer, J.R., 1977, The use of accounting information in
labour negotiations, New York, National Association of
Accountants.
Parker, L.D., K.R. Ferris, D.T. Otley, 1989, Accounting for
the human factor, Prentice Hall, Australia.
Pope, P.F., D.A. Peel, 1981, Information disclosure to em­
ployees and rational expectations, Journal of Business
Finance and Accounting, Vol.8, pp. 139-146.
Raad voor de Jaarverslaggeving, 1992, Richtlijnen voor de
jaarverslaggeving, Kluwer, Deventer.
 Richardson, A., 1987, Accounting as a legitimating institu­
tion, Accounting, Organizations and Society, Vol. 12, pp.
341-356.
Schreuder, H., 1981, Employees and the corporate social
report: the Dutch case, The Accounting Review, Vol.56,
pp. 294-308.
Sterling, R., 1972, Decision-oriented financial accounting,
Accounting Business Research, Vol.2, pp. 198-208.
Swieringa R., K. Weick, 1987, Management accounting and
action, Accounting, Organizations and Society, Vol. 12,
pp. 293-308.
Tinker, A., 1980, Towards a political economy of accoun­
ting: an empirical illustration of the Cambridge contro­
versies, Accounting, Organizations and Society, Vol.5,
pp. 147-160.
Tinker, A., B. Merino, M. Neimark, 1982, The normative
origins of positive theories: ideology and accounting
thought, Accounting, Organizations and Society, Vol.7,
pp. 167-200.
Yamaji, H., 1986, Collective bargaining and accounting
disclosure: an inquiry into the changes in accounting
policy, International Journal of Accounting, Vol. 22, pp.
11-24.
Verhallen, H.J.G. (red), 1980, Het sociaal jaarverslag,
Samson, Alphen aan den Rijn.
N oten

1 Met dank aan collegae voor hun suggesties. Slechts de
auteur is verantwoordelijk voor de inhoud van dit artikel.
2 Voorbeelden hiervan zijn relaties tussen ondernemings­
leiding enerzijds en aandeelhouders, ondernemingsraad
en bankier anderzijds en in een bestuurlijke context bij­
voorbeeld tussen ministers en parlement en college van
B&W en gemeenteraadsleden.
3 De relatie tussen de ondernemingsleiding en vakbonden
kan op diverse wijzen worden geconceptualiseerd. Binnen
de internationale verslaggevingsliteratuur wordt onder­
scheid gemaakt tussen de Eenheidsvisie, Pluralistische
visie en Radicale visie (zie ondermeer Bougen en Ogden,
129

MAB

1981, p, 24; Ogden en Bougen, 1985, p, 216; Owen en
Lloyd, 1985, p. 339; Gray et al., 1987, p, 187; Amernic,
1988, p. 146; Chalos et al., 1991, p. 434; Amernic en Craig,
1992, p. 65).
 Dit onderscheid is van belang met het oog op de identifica­
tie van de rol van financiële informatie in collectieve onder­
handelingen alsmede relevant in het kader van de inventa­
risatie van vraag en aanbod factoren (zie ook Amernic,
1985, p. 148; Ogden en Bougen, 1985, p. 211). Teneinde
een zo volledig mogelijk overzicht te krijgen van de rol van
financiële informatie in collectieve onderhandelingen zal
deze worden geanalyseerd binnen de ‘ruimste' conceptua­
lisering van het systeem van arbeidsverhoudingen. Derhal­
ve wordt in dit artikel uitgegaan van de Radicale visie die
de meest omvattende is en oog heeft voor het ‘politiekideologische karakter' van collectief arbeidsvoorwaarden­
overleg.
4 De in dit artikel aangehaalde studies zijn met name
gebaseerd op het systeem van arbeidsverhoudingen en
collectieve onderhandelingen in de Verenigde Staten en
het Verenigd Koninkrijk. Gezien de grote overeenkomsten
op dit gebied tussen deze landen en Nederland zijn de
resultaten van deze studies hoogst relevant. Deze landen
worden gekenmerkt door een markteconomie en daarnaast
vertoont het gebruik, de functie en de regelgeving ten
aanzien van financiële informatie sterke gelijkenis met de
situatie te onzent. Overeenkomstig de situatie in Nederland
worden collectieve onderhandelingen in deze landen
gekenmerkt door een relatief grote onderhandelingsvrijheid
voor de ondernemingsleiding en vakbonden en vervult de
overheid (min of meer) de rol van toeschouwer. Wel dient
hierbij te worden aangetekend dat in Nederland de arena
van het collectief arbeidsvoorwaardenoverleg in belangrij­
ke mate is geïnstitutionaliseerd. Men denke in dit verband
aan het verschijnsel ondernemingsraad alsmede aan de
Stichting van de Arbeid en Sociaal-Economische Raad.
 Voorts bestaat de mogelijkheid dat op landelijk niveau door
sociale partners een zogenaamd Centraal Akkoord kan
worden afgesloten waarin afspraken worden vastgelegd
voor alle of een groot gedeelte van de werknemers in
Nederland. Desalniettemin vinden ook in dit geval door­
gaans onderhandelingen plaats tussen vertegenwoordigers
van werkgevers en werknemers op bedrijfstak- of onderne­
mingsniveau, hetzij voor een nadere uitwerking van de in
het Centraal Akkoord op hoofdlijnen gemaakte afspraken
danwel over andere onderwerpen.
5 In dit artikel wordt verondersteld dat zowel werkgevers
als vakbondsonderhandelaren naar nutsmaximalisatie
streven. In het geval van de ondernemingsleiding impli­
ceert dit maximalisatie van de winst van de onderneming
en in het geval van vakbondsonderhandelaren maximale
verbetering van de arbeidsvoorwaarden (waaronder loon)
van de leden. Strikt genomen betekent winstmaximalisatie
door de manager dat hij streeft naar maximalisatie van de
contante waarde van zijn toekomstig, verwacht persoonlijk
inkomen. Afhankelijk van de beloningsstructuur kan dit
gelijk zijn aan maximalisatie van de contante waarde van
de toekomstige kasstromen en winst van de onderneming.
Dit hoeft echter niet. Om reden van eenvoud wordt in dit
artikel verondersteld dat de contractstructuur dusdanig is
dat de ondernemingsleiding tot doel heeft maximalisatie
130

van de contante waarde van zijn toekomstig, verwacht
persoonlijk inkomen hetgeen tegelijkertijd leidt tot maxima­
lisatie van de contante waarde van de toekomstige winsten
van de onderneming. Voor een bespreking van de doelstel­
lingen van vakbonden zie ook Cooper en Essex (1977),
Ogden en Bougen (1985), Owen en Lloyd (1985, pp. 338­
339) en Gray et al. (1987, p. 185).
6 Voor overzichten zie Palmer (1977, p. 7) en Lewis et al.
(1984, p. 276).
 7 Zie bijvoorbeeld: Nabbe (1974), Bouma en Feenstra
(1975), Kok (1975), Verhallen (red., 1980), Schreuder
(1981), Beekman (1987, p. 1), Burgert et al. (1990, p. 5),
Klaassen en Bak (1993, p. 24) en Hassink (1993).
8 Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving (1992, p. S2-03).
9 Uitzondering is Nabbe (1974).
10 Nabbe was in 1974 een stafmedewerker van het Neder­
lands Katholiek Vakverbond (NKV).
11 Wellicht ten overvloede: de Wet op de Jaarrekening van
Ondernemingen (1970) is een voorloper van Titel 9 Boek 2
BW.
12 Zie FASB, Statement of Concepts No.1: Objectives of
Financial Reporting by Business Enterprises.
13 ASB (1991, pp. 99-103).
14 Raad voor de Jaarverslaggeving, Richtlijnen voor de
Jaarverslaggeving, 1992, S3-01.
15 Zie bijvoorbeeld Sterling (1972), Cooper en Essex
(1977), Palmer (1977) en Pope en Peel (1981).
16 Zie bijvoorbeeld Demski (1980) en Feenstra (1985).
17 Zie bijvoorbeeld Cooper en Essex (1977, p. 202) en
Amernic en Craig (1992, p. 64). Voor de rationele keuzetheorie zie ondermeer Sterling (1972, p. 199) en Swieringa
en Weick (1987, p. 295).
18 Volgens Burchell et al. (1980) wordt de relatie tussen
financiële informatie en besluitvorming binnen een ratio­
neel besluitvormingsraamwerk weliswaar verondersteld
maar deze relatie is zelden kritisch onderzocht.
19 Zie ook Swieringa en Weick (1987, p. 294).
20 Zie bijvoorbeeld Tinker (1980; voor een discussie zie
Cooper, 1980 met name p. 163), Bougen en Ogden (1981)
en Ogden en Bougen (1985). Vertegenwoordigers van de
'besluitvormings-georiënteerde benadering' zijn ondermeer
Cooper en Essex (1977), Palmer (1977) en Pope en Peel
(1981).
21 Ogden en Bougen (1985, p. 219 en p. 231).
22 Zie bijvoorbeeld Ogden en Bougen (1985, p. 218).
23 Zie ook Bougen en Ogden (1981, p. 26).
24 Ogden en Bougen (1985, p. 220).
25 Zie ook Swieringa en Weick (1987, p. 295).
 26 Zie ook Maunders en Foley (1984) en Ogden en Bougen
(1985).
27 Deze term is afkomstig van Birnberg et al. (1983, p.
126).
28 Zie bijvoorbeeld Liberty en Zimmerman (1986), Yamaji
(1986) en Bruns en Merchant (1990).
29 Zie ook Feidman en March (1981. p. 177).
30 Plet Financieele Dagblad (27-03-1991).
31 Zie Swieringa en Weick (1984, p. 296).
32 Zie ook Cooper et al. (1981, p. 184), Tinker et al. (1982),
Richardson (1987, p. 341).
33 Zie bijvoorbeeld de gang van zaken bij Daf en Philips
(voorjaar 1993).
maart 1994

34 Het Financieele Dagblad (11-03-1993).
35 Zie bijvoorbeeld Birnberg (1983, p. 112) en Hines
(1988).
36 De magische rol van financiële informatie is gebaseerd
op het vroegere werk van Cleverly (1973) en Gambling
(1974) in: Cooper et al. 1981, p. 183).
37 De auteur heeft de vrijheid genomen de geschiedenis
rond Donar zo te interpreteren dat deze bruikbaar is voor
het doel van dit artikel. Voor een getrouwe uiteenzetting
van de interessante rol van de god Donar in het leven van
de Germanen zie bijvoorbeeld R. Derolez, De Godsdienst
der Germanen, J.J. Romen en Zonen, Roermond, 1959, met
name pp. 102-115.
maart 1994

38 Als de accountant hedentendage al op een voetstuk
staat is dit waarschijnlijk aan het veranderen, ondermeer als
gevolg van een algemene verhoging van het opleidings­
niveau en voor accountants negatieve berichten in de media
(men denke aan claims ingediend tegen accountants).
39 Hieraan dient te worden toegevoegd dat deze rollen van
financiële informatie niet per definitie verschillend moeten
zijn maar dat de door betrokkenen 'ervaren' rollen ook
kunnen wijzigen indien het perspectief wijzigt van waaruit
de rol van financiële informatief wordt bezien.
40 Zie ook Clarke et al. (1990, p. 185).
41 Zie ook Amernic en Craig (1992, p. 64).
131.
