TENDENTIEUZE VOORSTELLINGEN IN DE LEER VAN DE SOCIALE ORGANISATIE
TENDENTIEUZE VOORSTELLINGEN
IN DE LEER VAN DE SOCIALE ORGANISATIE
Kritische opmerkingen over enkele opgangmakende visies
door W. F. van Eekelen, psych. drs.
Inleiding
In brede kringen is de interesse voor de sociale kant van het organisatiegebeuren
groeiende. Velen hebben in hun beroep te maken met mensen die in organisatorisch
verband werken en met de problemen die hieraan inherent zijn. Het is begrijpelijk
dat zij belangstelling hebben voor wat de beoefenaars van de sociale wetenschappen
over deze problemen te zeggen hebben.
Evenals in andere wetenschappen blijkt dat daarbij de voorkeur uitgaat naar
literatuur waarin de zaken ongekompliceerd worden voorgesteld. Vooral theorieën
waarin met eenvoudige tegenstellingen wordt gewerkt, zijn en vogue.
Van deze theorieën zullen vier van de bekendste hier kritisch worden besproken.
Centraal staan daarbij de beschouwingen van Argyris en Mc Gregor. Deze
auteurs genieten momenteel in Nederland een grotere bekendheid dan de meeste
andere onderzoekers op het gebied van de sociale-organisatieleer. Zo worden in
het recent verschenen boekje „Psychologie van het bedrijf” van Van Grunsven,
onder „nieuwere inzichten” over mens en organisatie, alleen de theorieën van deze
onderzoekers uitvoerig behandeld1). Dezelfde auteurs worden als enigen genoemd
in een pleidooi van Van de Graaf voor een betere kennisname van de moderne
literatuur over bedrijfspsychologie. Van de Graaf konstateert, dat de Nederlandse
efficiency-ingenieur - blijkbaar in tegenstelling tot de Nederlandse psycholoog Argyris en Mc Gregor „wel kent” 2).
 Uiteraard zijn Argyris en Mc Gregor niet de eerste onderzoekers die zich met
sociaal-organisatorische problemen hebben beziggehouden. Ook zijn zij niet de
eerste onderzoekers die van eenvoudige tegenstellingen zijn uitgegaan. Hun be­
schouwingen vinden qua vorm en qua inhoud een voorloper in die van Lewin en
zijn medewerkers. Qua vorm is er overeenkomst, omdat ook Lewin een eenvou­
dige tegenstelling als uitgangspunt van zijn bekendste onderzoekingen heeft geko­
zen, nl. die tussen demokratisch en autokratisch leiderschap. Qua inhoud is er
overeenstemming, omdat verschillende zienswijzen van Lewin in de theorieën van
Argyris en Mc Gregor zijn terug te vinden.
Aangezien de onderzoekingen uit de school van Lewin in de literatuur - ook in
de Nederlandse - veelvuldig worden geciteerd, zal hier aan de artikelen over
Argyris en Mc Gregor een beschouwing over Lewin’s opvattingen en werkwijze
vooraf gaan. Bedoeld is daarmee tevens de theorieën van Argyris en Mc Gregor
in een historisch perspektief te plaatsen.
Als laatste artikel zal in deze reeks een beschouwing komen over de tegenstelling
statische en dynamische aanpak in de organisatie. Over deze tegenstelling is in de
laatste jaren vooral in Nederland het één en ander geschreven. Om niet de indruk
te wekken dat het lanceren van eenvoudige tegenstellingen een bij uitstek Ameri­
kaanse aangelegenheid is en omdat de tegenstelling statisch-dynamisch nauw ver­
band houdt met de drie eerder besproken tegenstellingen, lijkt het gewenst ook
hieraan aandacht te besteden.
m a b blz. 26

1 DE TEGENSTELLING DEMOKRATISCH-AUTOKRATISCH
LEIDERSCHAP
1.1 Historische achtergrond
De tegenstelling demokratisch-autokratisch, in de politiek en staatswetenschap
reeds lang een zeer geliefd onderwerp, is vlak vóór de tweede wereldoorlog de
sociale-organisatieleer binnengekomen door onderzoekingen uit de school van
Lewin.
 Lewin was één der Europese geleerden die tussen de beide wereldoorlogen naar
Amerika zijn getrokken. Aanvankelijk werkte hij in Duitsland en Polen, waar hij
een aanhanger was van de zg. Gestalt-psychologie. Als zodanig nam hij stelling
tegen de oudere, naar natuurwetenschappelijk voorbeeld opgezette „elementenpsychologie”. Terwijl het ideaal van de laatstgenoemde psychologie was het gekompliceerde psychische gebeuren van het eenvoudige uit te benaderen, meenden
de Gestalt-psychologen dat bij veel psychische gedragingen de opbouw - de „ge­
stalte” - van het geheel primair is en dat de onderdelen slechts betekenis krijgen
door de plaats die zij in een geheel innemen. De meeste Gestalt-psychologen be­
perkten zich daarbij tot de psychische funkties van de mens, zoals waarnemen,
herinneren en denken 3).
Lewin ging een stap verder. Hij zag ook de verhouding van de mens tot zijn
omgeving als een „gestalte”. Een groep is bijvoorbeeld voor hem geen som van de
leden, maar een eenheid met een eigen struktuur en een eigen dynamiek.
Dit dynamisch aspekt is in zijn Amerikaanse tijd een steeds belangrijker rol
in zijn beschouwingen gaan spelen. In Amerika bestond al lang een „dynamische
psychologie”, die niet zozeer uitging van de vermogens en psychische funkties
van de mens, alswel van de behoeften en intenties die het gedrag van de mens
bepalen. Niet het kunnen, maar het streven van de mens was het uitgangspunt
van deze psychologie. Lewin sloot hierbij aan en ontwikkelde een „veldtheorie”
waarin de betrokkenheid van de mens op zijn omgeving centraal werd gesteld.
De verhouding van de mens tot zijn omgeving zag hij als een „sociaal krachtveld”.
Zijn ideeën hierover uitwerkende, werd Lewin de grondlegger, de „driving
genius” 4) van een tak van wetenschap, die bekendheid heeft gekregen als groepsdynamika.
 Afkomstig uit de Duitse psychologie, waarin het experiment een belangrijke
rol vervulde, volstond Lewin niet met het brengen van theorieën en beschouwingen,
maar streefde hij er naar zijn visies experimenteel te toetsen, zoals hij omgekeerd
door de uitkomsten van zijn onderzoekingen tot nieuwe koncepties kwam. Lewin
was één der eerste sociaal-psychologen die èn experimenteel werkten èn een eigen
visie op het sociale gebeuren hadden.
In 1939 publiceerde hij met zijn medewerkers Lippitt en White de resultaten
van zijn eerste experimenten over demokratisch en autokratisch leiderschap. Het
betrof hier „laboratorium-experimenten” over het „sociale klimaat” van groepen
jongens.
Op deze eerste experimenten, die aan de Universiteit van Iowa werden verricht,
zijn vele andere gevolgd, waarbij in de experimentele situatie telkens variaties
werden aangebracht.
Vlak voor zijn dood in 1947 bracht Lewin de groepspsychologie ook over naar
het bedrijfsleven. In zijn nieuwe funktie aan het Institute of Technology van
m a b blz. 27

Massachusetts onderzocht hij groepsprocessen in de industrie. Hij konstateerde
daarbij dat de autoritaire methoden van leidinggeven weerstanden bij de arbeiders
wekten en als gevolg daarvan falen en slechte produktiviteit bewerkstelligden.
Werden de arbeiders echter betrokken in het besluitvormingsproces, dan steeg
zowel hun plezier in het werk als hun produktiviteit 5).
Deze uitkomsten lopen vooruit op de beschouwingen die wij later bij Argyris
en Mc Gregor zullen tegenkomen. Lewin zelf heeft zijn ideeën niet meer voor het
bedrijfsleven kunnen uitwerken, terwijl de meesten van zijn direkte leerlingen zich
meer met de laboratoriumsituatie dan met de bedrijfssituatie hebben bezigge­
houden.
 Van de diverse onderzoekingen uit de school van Lewin hebben vooral de aller­
eerste bekendheid verkregen. Hoewel de meeste auteurs de beperkte geldigheid van
de uitkomsten als een bezwaar noemden en tot voorzichtigheid bij het trekken van
algemene konklusies maanden 6), werden de experimenten met veel instemming
begroet. Ook in Nederland stonden zij sterk in de belangstelling, zo zeer zelfs,
dat in verschillende beschouwingen over leiderschap meer aandacht werd besteed
aan de verschillen tussen autokratisch en demokratisch leiderschap dan aan de
algemene karakteristika van het leiderschap zelf.
In dit artikel zal het eerste experiment, dat als fundamenteel kan worden gezien,
als uitgangspunt worden gekozen. Voor de Nederlandse lezer is dit experiment
het beste toegankelijk via het artikel van White en Lippitt in het boek Group
dynamics van Cartwright en Zander 7). Voorts werden duidelijke samenvattingen
in de Nederlandse taal - voorzien van kritisch kommentaar - geschreven door o.a.
Oldendorff 8' 9), Chorus 10) en Van Grunsven n ).
1.2 Konstruktie van de tegenstelling
1.2.1 Opzet van het onderzoek

Lippitt en White bestudeerden de gedragingen van groepen tienjarige jongens
die op verschillende wijze door volwassen leiders werden geleid. Uitgegaan werd
van drie wijzen van leidinggeven, die aangeduid werden als respektievelijk
autoritair (authoritarian), demokratisch en laissez-faire.
De verschillen hiertussen waren als volgt:
A. Autoritair
1 Alle beslissingen werden door de leider genomen.
2 Pas op het moment dat de aktiviteiten begonnen, werden deze door de leider voorgeschreven.
Deze ging daarbij stap voor stap te werk, zodat de leden van de groep in het onzekere ver­
keerden over hun toekomstige bezigheden.
3 De leider vertelde alle groepsleden apart wat zij moesten doen en met wie zij moesten samen­
werken.
4 De leider was „persoonlijk” in zijn lof en zijn kritiek.
 5 De leider deed alleen vóór wat gedaan moest worden, maar werkte verder zelf niet mee.
B. Demokratisch
1 Alle beslissingen werden na gezamenlijke beraadslaging genomen. De leider moedigde de diskussie aan en hielp deze in goede banen te leiden.
2 Tijdens de diskussie werd het einddoel besproken. Wanneer omtrent de methode waarop dit
doel bereikt zou kunnen worden, technische adviezen noodzakelijk waren, bracht de leider
twee of meer alternatieven, waaruit een keuze kon worden gemaakt, naar voren.
m a b blz. 28

3 De leden waren vrij te werken met wie zij wilden. De taakverdeling werd aan de groep
overgelaten.
4 De leider was objektief en zakelijk in zijn kritiek en lof.
5 De leider gedroeg zich bij de aktiviteiten zoveel mogelijk als een gewoon groepslid, zonder
te veel werk zelf te doen.
C. Laissez-faire
1 De leider beperkte zijn bijdrage tot de besluitvorming tot een minimum. De groep werd hierbij
geheel vrij gelaten.
2 De rol van de leider bestond alleen uit het verschaffen van de benodigde materialen en het
geven van informatie wanneer hem daarom was gevraagd.
3 Met de taakverdeling bemoeide de leider zich in het geheel niet.
4 Alleen wanneer hem daarom werd gevraagd, gaf de leider kommentaar op de verrichte
prestaties.
5 De leider deed geen poging deel te nemen aan de werkzaamheden.
De leiders kregen van te voren gelegenheid zich in te leven in de stijl van leidinggeven die van
hen werd gevraagd, terwijl tevens het experiment zo werd ingericht, dat de groepen na verloop
van tijd veranderden van leider en daarmee van type van leidinggeven.
 1.2.2 Uitkomsten van het onderzoek
De uitkomsten werden door White en Lippitt in een zestal punten samengevat:
1 De verschillen tussen de demokratisch geleide groep en de laissez-faire-groep
lagen vooral hierin, dat de prestaties van de laissez-faire-groep in kwantitatief
en kwalitatief opzicht achterbleven, dat de leden van deze groep meer speelden
dan werkten en dat zij minder waardering hadden voor hun leider.
2 Het belangrijkste verschil tussen de demokratisch en de autokratisch geleide
groep lag in de betere „gemotiveerdheid” voor het werk bij de leden van de
demokratisch geleide groep. Dit bleek bijvoorbeeld als de leider even weg was.
Ook toonden deze leden een grotere originaliteit. Daarentegen was bij de auto­
ritair geleide groep de kwantiteit van de prestatie iets groter.
3 In de autoritair geleide groep ontstond de meeste vijandigheid en agressie. Ook
werden hier de meeste zondebokken gevonden.
4 In de autoritair geleide groep bleken de leden het minst tevreden.
5 In de autoritair geleide groep toonden de leden zich het afhankelijkst en het
minst zelfstandig. De individuele verschillen tussen de groepsleden kwamen
hier het minst naar voren.
6 In de demokratisch geleide groep ontstond de meeste kameraadschap en het
sterkste saamhorigheidsgevoel (group-mindedness).
1.3 Algemene kritische beschouwing
In tweeërlei opzicht verdient het hier in het kort weergegeven experiment grote
waardering. Allereerst is het alleen al belangrijk vanwege de grote stimulans die
het is geweest voor het verrichten van experimentele onderzoekingen op sociaalorganisatorisch gebied. Daarbij komt, dat het experiment op een exakte wijze is
opgezet en op een duidelijke wijze is beschreven. Andere onderzoekers kunnen
het dientengevolge herhalen en de konklusies op hun juistheid toetsen.
 Dit neemt niet weg, dat kritiek zeer wel mogelijk is. Wanneer men met bedrijfsmensen of studenten deze onderzoekingen bespreekt, merkt men, dat bij hen na een
eerste verrassing vaak een gevoel van ontnuchtering ontstaat. Aanvankelijk zijn de
m a b blz. 29

toehoorders geboeid door de opzet en de resultaten, maar na het doordenken van
deze resultaten, komen zij met vragen als: „Wat is nu de betekenis van deze
experimenten voor de praktijk?” Of: „Wat hebben wij in het bedrijfsleven eigen­
lijk aan een dergelijke tegenstelling?”.
Ook in de literatuur is kritiek geleverd. Deze kritiek heeft niet betrekking op
het genomen initiatief, maar richt zich vooral op de beperkte geldigheid van de
getrokken konklusies 6’ 8’ 10). Oldendorff gaat nog een stap verder als hij ook
de opzet diskutabel stelt. Hij schrijft:
„De sociaalwetenschappelijke beschouwingen zijn, ondanks het oprechte streven der geleerden
naar een zuivere objektiviteit, zelden geheel vrij van politiek-ideologische onderstromingen.
In de Verenigde Staten is „democracy” zelfs meer dan een politieke onderstroom, men zou het
welhaast een religie kunnen noemen; in elk geval een „way of life”, een praktische levensphilo­
sophie. Men ontkomt moeilijk aan de indruk dat de vooropgestelde overtuiging van de juistheid
der demokratische verhoudingen, leefgewoonten en idealen een zekere rol heeft gespeeld bij het
ontwerpen van verschillende laboratoriumexperimenten.”

Oldendorff spreekt daarna over het taalgebruik en over het onverantwoord
generaliseren der konklusies:
„Zolang de onderzoekingsrcsultaten op wetenschappelijk verantwoorde wijze .. . worden ge­
hanteerd, maken wij weinig principiële bezwaren. Het gevaar ontstaat, wanneer de konklusies
gegeneraliseerd worden en wanneer op grond daarvan tot praktische toepassingen wordt over­
gegaan”.
 „De wetenschappelijke onderzoekers beschrijven voor het overgrote deel op gewetensvolle en zelfs
haast scrupuleuze wijze tot in détails de kondities van het experiment en de variabelen welke
zij invoeren. Maar in de geesteswetenschappelijke sektor heeft zich nog geen terminologie ont­
wikkeld welke buiten de dagelijkse spreektaal staat, hetgeen b.v. bij de chemie het geval is. Wan­
neer de onderzoekingsresultaten nu in min of meer populaire vorm worden gepubliceerd . ..
worden gebruikelijke termen, zoals autoritair en demokratisch, niet steeds begrepen in de exakte
betekenis welke daaraan in het experiment is toegekend, maar in de vage betekenis, die de
spreektaal daaraan hecht . . . 12)”.
Oldendorff merkt voorts op, dat de experimenten van Lewin c.s. slechts betrek­
king hebben op een bepaalde konkrete situatie met een bepaalde groep van mensen
met een bepaalde mentaliteit, waarbij autoritair en demokratisch een bepaalde
inhoud hebben gekregen. Uit deze experimenten mag men niet konkluderen dat
in alle situaties met alle soorten mensen alle wijzen van demokratisch leidinggeven
de voorkeur verdienen boven alle soorten wijzen van leidinggeven die men auto­
ritair zou kunnen noemen. Als voorbeeld noemt Oldendorff de ondernemer die
een oekase uitvaardigt dat het voortaan volstrekt verboden is autoritair op te
treden, en de militaire operatie waarbij de strategische plannen op de door Lewin
als demokratisch beschreven wijze door de manschappen zouden worden bediskussieerd. Oldendorff meent dat de kans op mislukken dan groot is.
Deze bezwaren, die zoals gezegd niet alleen door Oldendorff maar ook door
diverse andere auteurs naar voren zijn gebracht, kunnen misschien nog nader
worden uitgewerkt. In de volgende paragrafen is getracht de vinger te leggen op
de zwakke plekken in de opzet en het betoog van Lewin c.s. Achtereenvolgens
zullen zes konkrete bezwaren worden behandeld.
 m a b blz. 30

1.4 Uitwerking der bezwaren
1.4.1 Meer suggereren dan zeggen

OldendorfPs bewering dat de wetenschappelijke onderzoekers voor het overgrote
deel op „gewetensvolle en zelfs haast scrupuleuze” wijze hun experimenten be­
schrijven, gaat zeker op voor het hier beschreven onderzoek. White en Lippitt zijn
inderdaad bizonder voorzichtig in hun formuleringen. De termen waarin zij hun
konklusies mededelen zijn veel behoedzamer gekozen dan de in de hier gegeven
samenvatting gebezigde. Hun tweede konklusie luidt in eerste instantie alleen:
„Democracy can be efficiënt”. Hun derde is eveneens heel voorzichtig gesteld:
„Autocracy can create much hostility and aggression . . En hun vierde houdt
niet meer in dan: „Autocracy can create discontent that does not appear on the
surface”.
Toch moet deze voorzichtigheid en bescheidenheid voor een deel als schijn
worden beschouwd. Zouden deze onderzoekers werkelijk niet meer willen poneren
dan alleen dat demokratie efficiënt kan zijn, dat autokratie vijandigheid en on­
tevredenheid kan wekken, enz.?
Als deze onderzoekingen niet meer pretentie zouden hebben dan deze beweringen
experimenteel te staven, zouden zij vermoedelijk niet zo’n grote bekendheid
hebben gekregen. Het is nuttig en ook prettig te vernemen dat wetenschappelijk
is aangetoond dat de demokratie efficiënt kan zijn, maar opzienbarend is deze
uitkomst toch allerminst. Noch in Amerika noch in Nederland noch in andere
landen waar een demokratisch bestel al jaren funktioneert, zullen velen een andere
uitkomst hebben verwacht.
Wat veel belangrijker is - en dit verklaart ook de grote aandacht die aan deze
onderzoekingen is geschonken -, is dat in de beschreven experimenten het demo­
kratische leiderschap superieur bleek aan het autoritaire. Dit wordt wel niet in
deze woorden gezegd, maar de gehele wijze van presentatie laat nauwelijks een
andere konklusie toe.
 Bovendien beperken de onderzoekers zich niet volledig tot hun experimentele
situatie. Zij leggen zelf verbanden tussen deze situatie en verschillende situaties
uit het gewone leven. White en Lippitt merken bijvoorbeeld op: „Since arguments
for autocracy often take the form of claiming that democracy is not efficiënt
enough to accomplish a certain end (such as winning a war, reducing production
costs, or educating a child in necessary basic skills), it is of interest to consider
the degree of efficiency of the democratie groups in our experiment” 13).
Men kan zich er dan niet van af maken met te zeggen, dat de wetenschappelijke
onderzoekers exakt en voorzichtig zijn, terwijl andere, onkritische popularisatoren
op een onverantwoorde wijze hebben gegeneraliseerd. Deze generalisaties worden
hun wel erg in de mond gelegd.
1.4.2 Waardebeladen termen kiezen

Een ernstiger bezwaar is te maken tegen de termen die door Lewin c.s. zijn gekozen.
Ook deze zijn geen toonbeeld van voorzichtig woordgebruik.
Al is er, zoals Oldendorff aangeeft, in de sociale wetenschappen geen termino­
logie ontwikkeld die buiten de dagelijkse spreektaal staat, toch is het gewenst zo
m a b blz. 31

min mogelijk begrippen te gebruiken die emotioneel een bepaalde kleur hebben.
Lewin c.s. echter gebruiken deze begrippen niet alleen incidenteel, maar zij kiezen
deze zelfs als uitgangspunt van hun studies.
Bij termen als demokratisch en autokratisch blijft men namelijk niet emotioneel
neutraal. Men kiest al op de voorhand partij. Ook al beschrijft men de experimen­
tele situatie in nog zulke emotioneel waardevrije termen van objektief konstateerbaar gedrag, toch heeft reeds een emotioneel positiekiezen plaats gevonden. Al
worden de demokratisch en autokratisch geleide groepen nog zo onemotioneel
beschreven, de resultaten zullen niet met dezelfde welwillende aandacht worden
gelezen. In het ene geval zullen zij - bewust of onbewust - kritischer, in het andere
geval milder worden beoordeeld.
 En niet alleen bij de lezer is dit het geval. Ook de deelnemers aan een dergelijk
experiment zullen, wanneer zij deze termen vernomen hebben, hun gedrag mede
hierdoor laten bepalen. Zo kon de schrijver van dit artikel bij een soortgelijk
experiment als dat van Lewin c.s. bij de demokratische groep een „noblesse-obligementaliteit” konstateren. De wetenschap dat de groep „demokratisch” was, was
op zichzelf al een prikkel voor de leden om een extra prestatie te leveren. Daar­
entegen meende de leider van de autokratisch geleide groep, wetend dat hij
„autoritair” moest optreden, een onaangename rol te moeten spelen. Dit had tot
gevolg dat hij mensen de mond ging snoeren, ging vitten, snauwen, onheus be­
jegenen, ook daar waar dit strikt genomen niet nodig was. Zijn hele toon van
spreken klonk op zichzelf al onplezieriger dan anders het geval was. Al zullen er
onder leiders die van nature autoritair zijn, ongetwijfeld bullebakken van het
voorgestelde type te vinden zijn, noodzakelijk is een dergelijk optreden niet.
Wil men werkelijk twee sociale klimaten op een wetenschappelijk verantwoorde
wijze met elkaar vergelijken, dan zal men er goed aan doen geen termen als demo­
kratisch en autokratisch te kiezen, maar zich te beperken tot het beschrijven van
de gedragingen der groepsleden in exacte, objektieve, emotioneel zo weinig mogelijk
„geladen” termen van gedrag.
1.4.3 Aaneenkoppelen van kenmerken die niet noodzakelijkerwijze bij elkaar
horen

Met het laatste bezwaar hangt een ander nauw samen.
 Demokratie is in het gewone leven een vaag begrip, waaraan door verschillende
mensen een verschillende inhoud wordt toegekend. J. van de Giessen zegt hierover
in zijn dissertatie over de opkomst van het woord demokratie als leuze in Neder­
land: „Demokratie is het modewoord van de tegenwoordige tijd. Zij is een alom
bejubeld ideaal, een leuze, waarvan alle partijen, van uiterst links tot uiterst rechts,
gebruik maken. Doch juist hierdoor bestaat er over dit woord ook zoveel menings­
verschil en verwarring”. ]4).
Verschillende groeperingen achten uiteenlopende kenmerken voor de demokratie
essentieel. Als zodanig noemt Van de Giessen o.a. volksheerschappij, meerder­
heidsregering, respektering van de minderheid, vrijheid van meningsuiting, geeste­
lijke vrijheid in wijder verband, gelijkheid voor alle burgers en medezeggenschap.
Uiteraard zijn over de mate van bijvoorbeeld vrijheid, gelijkheid en medezeggen­
schap weer allerlei opvattingen mogelijk. Bovendien zouden nog verschillende
m a b blz. 32

andere kenmerken als typerend voor het demokratisch staatsbestel kunnen worden
beschouwd.
Uit deze kenmerken kiezen Lewin c.s. er vijf. Op vijf punten verschillen hun
autoritaire en demokratische manier van leidinggeven van elkaar. De verschillen
hebben betrekking op de beslissingsbevoegdheid, de duidelijkheid van het toekomstperspektief voor de leden van de groep, de vrijheid van partnerkeuze, de manier
van beoordelen en de mate waarin de leider aan het uitsmerende werk deelneemt.
Dat de onderzoekers deze kenmerken en geen andere gekozen hebben, is tot op
zekere hoogte hun goed recht. Wanneer zij duidelijk omschrijven wat zij in hun
experimenten onder demokratisch en autokratisch verstaan, kan tegen deze wijze
van werken geen bezwaar worden ingebracht, ook niet als men zelf iets andere
kriteria voor de tegenstelling demokratisch-autokratisch essentiëler zou achten.
 Wèl is een bezwaar, dat de suggestie wordt gewekt dat een aantal verschijnselen
onlosmakelijk met elkaar is verbonden. Kennelijk zien Lewin c.s. het ene kenmerk
als een uitvloeisel van, althans als nauw verwant aan het andere. De auteurs ge­
voelen geen noodzaak hierop kommentr.ar te geven en te motiveren waarom zij
juist deze kenmerken hebben gekozen. Misschien ook zijn zij er zo van overtuigd
dat hiermee de kern van de tegenstelling demokratisch-autokratisch leidinggeven
is geraakt, dat geen toelichting meer van node is.
Toch is hun opvatting niet vanzelfsprekend. De genoemde verschijnselen be­
hoeven niet per se bij elkaar te behoren. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat leiders
die zelf alle beslissingen nemen zonder de groepsleden geraadpleegd te hebben,
wel deze leden een doel voor ogen houden of wel zakelijk zijn in hun kritiek. Eén
der beruchtste autokratische leiders, Hitler, nam zijn beslissingen op een vrijwel
volledig „autoritaire” wijze, maar hij toverde zijn volgelingen wel een doel voor
ogen.
Misschien zullen nieuwe experimenten aantonen, dat in diverse sociale situaties
de door Lewin c.s. gekozen kenmerken vaak met elkaar samengaan. Maar zelfs
wanneer een dergelijke positieve korrelatie gevonden zou worden, dan nog mag
men niet suggereren dat deze kenmerken noodzakelijkerwijze aan elkaar zijn ver­
bonden.
Hier is sprake van een „koppelverkoop” waardoor het gestelde probleem on­
doorzichtiger wordt gemaakt dan wenselijk is.
Het hier aangevoerde bezwaar is zeker niet alleen van theoretisch-principiële
aard. Juist voor de praktijk zou het nuttig zijn in diverse situaties de invloed van
de verschillende komponenten van wat Lewin c.s. onder demokratisch verstaan,
apart te onderzoeken. Men zou moeten proberen in deze experimenten slechts één
der faktoren te laten variëren en de andere konstant houden.
 Het is bijvoorbeeld niet uitgesloten dat er in ondernemingen situaties zijn waarin
het demokratische leiderschap - zoals door Lewin c.s. gedefinieerd - effektiever
werkt en minder frusterend is voor de leden dan het „autokratische”, maar dat een
mengsel van beide - dus een konstruktie waarin bepaalde autokratische kenmerken
gekombineerd worden met bepaalde demokratische - weer beter voldoet dan het
„demokratische” in zijn geheel.
Uiteraard vraagt dit een zeer verfijnde onderzoekingsmethodiek. Maar gaat
men tot dit soort experimenten over, dan kan men tot resultaten komen die meer
betekenen dan vage algemeenheden en die voor de praktijk van het werken met
groepen in ondernemingen van nut kunnen zijn.
m a b blz. 33

1.4.4 Abstrakties als realiteiten beschouwen
Dat deze „koppelverkoop” tot stand is gekomen, hangt samen met het vermoede­
lijke uitgangspunt van Lewin. Lewin wil namelijk niet de betekenis van een aantal
variabelen nagaan, maar hij wil de tegenstelling demokratisch-autokratisch in zijn
algemeenheid diskutabel stellen. Het gaat hem er niet om of de ene of de andere
manier van beslissingen nemen of van kritiseren beter is; wat hij wil, is de waarde
van „demokratisch” en „autokratisch” bepalen. Daarmee kent hij echter aan de
termen demokratisch en autokratisch een vastere, definitievere betekenis toe dan
wetenschappelijk juist moet worden geacht.
De sociale werkelijkheid is veelzijdig en gekompliceerd van aard. Vele verschijn­
selen spelen voortdurend door elkaar. Dit geldt ook voor de verschijnselen die door
Lewin c.s. als demokratisch en autokratisch zijn beschreven. Demokratie en auto­
kratie in reinkuituur treft men vrijwel nergens aan. In alle organisaties, of het nu
bedrijven, kerkelijke organisaties, vakverenigingen of Sportklubs zijn, vindt men
een mengsel van demokratische en autokratische methoden, vaak in een zeer sub­
tiele dooreenstrengeling.
 Op zichzelf is het een goed recht van de experimentator om in deze veelvormig­
heid orde te brengen door een aantal facetten die hem interessant lijken, uit dit
moeilijk grijpbare komplex te lichten en nader te onderzoeken. Dan is het echter
noodzakelijk, dat hij beseft dat hij een abstraktie van de realiteit, een gedachtenkonstruktie onderzoekt en niet de realiteit zelf.
De vraag is of Lewin c.s. zich hiervan voldoende rekenschap geven. Zij zien de
vijf genoemde kenmerken niet als variabelen, maar als uitingen van een syndroom
dat voor hen een realiteit vertegenwoordigt. Zoals onder verkoudheid een komplex
wordt verstaan van bijeenhorende uitingen als hoesten, niezen, hees praten e.d.,
zo beschouwen zij demokratie als een komplex van met elkaar samenhangende
verschijnselen.
Hiermee sluiten zij aan bij een alom verbreide opvatting. In de tegenwoordige
tijd zijn door de massamedia de meeste mensen zo vertrouwd geraakt met deze
begrippen, dat demokratie en autokratie voor hen realiteiten zijn geworden. Zij
beschouwen daarbij bepaalde, konkrete konstellaties waarin zij leven, als typisch
demokratisch, andere weer als typisch autokratisch. Daarbij gaan zij echter niet
na of zij met demokratisch en autokratisch hetzelfde bedoelen als andere mensen
die deze woorden ook gebruiken. Ook zullen zij geen onderscheid maken tussen hun
koncepties en datgene wat Lewin c.s. democracy en autocracy noemen.
Gezegd moet worden, dat Lewin c.s. heel weinig doen om de lezers op andere
gedachten te brengen. Zij spreken over demokratisch en autokratisch alsof het gaat
om duidelijke, scherp van elkaar gescheiden klimaten, die ook buiten de experimen­
tele situatie in de realiteit van het gewone leven op dezelfde wijze voorkomen.
Uit het in 1.4.1 vermelde citaat van White en Lippitt bleek dit reeds.
 In het begin van het betreffende artikel zeggen deze onderzoekers: „The actual
meaning of the adjectives used to label these social climates is necessarily somewhat
different from the meanings attributed to them in political and economie dis­
cussions” 15). In het verdere betoog echter is nergens te merken dat de auteurs zich
van deze verschillen bewust blijven. Er wordt over mogelijke verschillen in beteke­
nis tussen het operationeel gedefinieerde begrip democracy in de experimentele
situatie en een eventuele andere betekenis van dit begrip in de levenssituaties niet
m a b blz. 34

meer gerept. Terwijl andere auteurs, zoals Sherif 16) en Young 6), bij de bespre­
kingen van Lewins experimenten deze woorden tussen aanhalingstekens plaatsen,
maken White en Lippitt zelf geen enkele restriktie meer. Nergens vermelden zij
verder dat hun resultaten betrekking hebben op een bepaalde abstraktie van een
zeer gekompliceerde sociale werkelijkheid - een abstraktie die eventueel ook door
een andere zou kunnen worden vervangen.
1.4.5 Tegenstellingen op de spits drijven

Het samenvoegen van diverse variabelen heeft nog een tweede gevolg: de tegen­
stellingen worden groter dan zij in de werkelijkheid meestal zijn. Onder autokratisch worden vijf kenmerken samengebracht die door de hedendaagse westerse
mens negatief worden gewaardeerd. Onder demokratisch daarentegen worden vijf
kenmerken samengevoegd die stuk voor stuk als positief worden beschouwd.
Overleg, inzicht verstrekken in de plannen, vrijheid van partnerkeuze, objektieve
en zakelijke kritiek, in redelijke mate zelf meewerken door de leiders, al deze
beginselen worden immers door vrijwel ieder als gunstiger beschouwd dan de
hieraan tegengestelde principes.
Kombineert men nu enerzijds vijf „goede” en anderzijds vijf „slechte” principes,
dan ontstaan situaties waarin de tegenstellingen wel erg groot worden.
 Daarbij komt, dat de fijnere nuances, waar men juist in het dagelijks leven veel
mee te maken heeft, ontbreken. De onderzoekers denken in vrij sterke mate in wit
en zwart. Öf er is totaal geen overleg óf er is veel overleg. Öf over alles wordt
beraadslaagd óf over niets. Öf er is totale vrijheid van partnerkeuze óf er is geen
enkele vrijheid.
Uiteraard heeft de wetenschappelijke onderzoeker die van de werkelijkheid
abstraheert, het recht om deze tegenstellingen zo scherp te konstrueren. Om de
zaken duidelijk te stellen, mag hij van extremen uitgaan.
De waarde van deze onderzoekingen voor de praktijk wordt echter door deze
werkwijze beperkt. Het kenmerkende van de meeste situaties uit het dagelijkse
leven is immers, dat zovele overgangen voorkomen. Vaak neemt een leider
(„autoritair”) beslissingen nadat hij („demokratisch”) overleg heeft gepleegd en
laat hij van de situatie afhangen in hoeverre en met wie hij overleg pleegt. Een
andere keer houdt de leider zich op de achtergrond en laat hij de groep („demo­
kratisch”) een beslissing nemen, echter nadat hij dank zij zijn („autokratische”)
positie een en ander zo heeft voorbereid, dat het een uitgemaakte zaak is dat de
groepsleden „zijn” beslissing zullen nemen.
Als kunst van het leidinggeven wordt in de praktijk veelal gezien niet het óf
autokratisch óf demokratisch te werk gaan, maar het bereiken van een optimaal
resultaat door menging van beide uitersten.
In de praktijk bestaat vooral behoefte aan sociaal-wetenschappelijk onderzoek
dat zich richt op het vinden van dit optimale resultaat in allerlei levenssituaties.
 Meer dan aan de globale konstatering dat de ene extreme situatie die men in de
praktijk wel eens benadert maar vrijwel nooit bereikt, in vele opzichten superieur
is aan een andere extreme situatie die welhaast een karikatuur is van wat men in de
praktijk tegenkomt, is er behoefte aan onderzoekingen die betrekking hebben op
de „gematigder” situaties die wij dagelijks in de ondernemingen ontmoeten.
In de laatste jaren zijn deze op de praktijksituatie gerichte onderzoekingen - die
m a b blz. 35

meestal minder spektakulair zijn en daardoor minder de aandacht hebben getrok­
ken dan die van Lewin c.s. - vooral in Amerika, maar ook een enkele maal in
Nederland 17) uitgevoerd. Dat Lewin c.s. door hun initiatief deze „veldexperi­
menten” in praktijksituaties hebben voorbereid, is misschien als hun belangrijkste
verdienste te beschouwen.
1.4.6 De middenpositie kiezen
Tot dusver is in deze kritische beschouwing alleen gesproken over de tegenstelling
autokratisch-demokratisch. Lewin brengt echter nog een derde gedragspatroon
ter sprake dat hij aanduidt als laissez faire.
Dit laatste „sociale klimaat” komt in zijn studie iets minder uit de verf dan de
beide andere typen. De oorzaak hiervan is dat de karakteristika van dit klimaat
voor het overgrote deel in negatieve zin worden geformuleerd. Het leiderschap
wordt hier als het ware bepaald door het ontbreken van leiding. De leider geeft
namelijk géén kommentaar, verricht géén werk, heeft géén bemoeienis met de
taakverdeling, enz.
Toch is in Lewin’s betoog de toevoeging van het laissez-faire-type belangrijk.
Hierdoor komt namelijk het gedragspatroon waarnaar Lewin’s voorkeur uitgaat,
centraal te liggen.
Op deze wijze ontstaat een konstruktie die men in tendentieuze beschouwingen
wel meer tegenkomt. In veel stellingnemende betogen streven de auteurs er naar
een middenpositie in te nemen.
 Trouwens in het hele leven is deze positie „gezocht”. Niet altijd is hierbij van een
opzettelijke konstruktie sprake. Van nature is de mens al geneigd zijn eigen positie
te vergelijken met wat er om hem heen gebeurt en dan naar twee richtingen te
kijken. Experimenten over het „perspektivisch karakter van de sociale ruimte”
toonden bijvoorbeeld aan, dat de mensen hun eigen positie als centraler beschouwen
dan deze door anderen wordt gezien 18).
In tendentieuze geschriften wordt deze centrale positie echter meestal wel op­
zettelijk ingenomen. De schrijvers plaatsen het door hen gepropageerde standpunt
graag tussen twee extremere standpunten in.
Uit de vele voorbeelden kiezen wij de verdediging van het theïsme door I. J. M. v. d. Berg. Deze
filosoof zegt in zijn Apologetische Cursus, na het atheïsme, dat het Godsbestaan ontkent, besproken
te hebben, dat hiertegenover staat het pantheïsme dat in het andere uiterste vervalt door alles
met God te vereenzelvigen 19). Pas daarna komt hij tot het theïsme dat nu een centrale positie
heeft gekregen.
In hetzelfde geschrift wordt deze werkwijze meer toegepast. Zo wordt vermeld, dat de deter­
ministen de vrije wil loochenen, maar de liberalen het vrijheidsbegrip overdrijven en de absolute
vrijheid van de mens willen. Daartussen „staat onze opvatting” 20).
Via these en antithese komen de schrijvers zo tot een synthese. Hierdoor suggere­
ren zij dat hun standpunt omvattender is dan dat van anderen. Tevens gaat van
de centrale positie de suggestie uit, dat het ingenomen standpunt gematigd is, terwijl
anderen in hun opvattingen extremer zijn. Dit maakt de indruk van redelijkheid en
wekt daardoor vertrouwen. Op de achtergrond ligt het idee van „de waarheid
zal wel in het midden liggen” of, mooier nog, dat van de harmonie der tegendelen.
 Van de in deze serie artikelen te behandelen koncepties, is die van Lewin de
enige, die van een driedeling uitgaat. Terwijl de andere te behandelen sociaal­
m a b blz. 36

wetenschappelijke onderzoekers de konstruktie waaraan zij de voorkeur geven,
plaatsen tegenover één andere die als het tegendeel wordt beschouwd, verschaft
Lewin aan het „sociale klimaat” waarvan hij de waarde wil aantonen, een midden­
positie.
Ook hierbij moet men niet vergeten, dat deze positie niet in de werkelijkheid
zelf ligt. Andere indelingen zijn eveneens mogelijk, zelfs indelingen waarbij het
demokratisch leiderschap een extreme positie inneemt. Men zou bijvoorbeeld ook
kunnen experimenteren met drie groepen, die men zou kunnen aanduiden als
respektievelijk demokratisch, verlicht despotisch en fascistisch. In dat geval zou
het verlicht despotisme een „gunstige” middenpositie en de demokratie een „on­
gunstige” extreme positie innemen.
1.5 Slotopmerking
Zoals gezegd is het geenszins de bedoeling van deze kritische beschouwing geweest
de genoemde experimenten en beschouwingen als onjuist, waardeloos of overbodig
te kwalificeren. De bedoeling is slechts enerzijds aan te tonen dat de experimenten
minder wetenschappelijk-objektief zijn dan zij schijnen, anderzijds de relatieve
waarde ervan voor de praktijk naar voren te brengen.
Getracht is:
1 aan te tonen dat Lewin c.s. niet een „neutraal” experiment hebben uitgevoerd,
maar dat hun onderzoek een strekking had die veel verder reikte dan het experi­
ment zelf; in dit opzicht kan men het onderzoek „tendentieus” noemen;
2 duidelijk te maken hoe het komt, dat het onderzoek, ondanks een attraktieve
presentatie, voor de praktijk weinig direkt nuttig resultaat heeft opgeleverd.
 Tevens is geprobeerd aan te geven hoe de onvolkomenheden in Lewin’s opzet
kunnen worden ondervangen. Er is - zoals uit nieuwere onderzoekingen ook al
is gebleken - een degelijkere, betere opzet mogelijk. Deze betere opzet zal aan de
ene kant minder algemeen en daardoor minder omvattend zijn, aan de andere kant
emotioneel de mensen minder aanspreken. Daardoor zal ook minder de interesse
van een groot publiek worden getrokken. Hiertegenover staat echter dat suksessen
behaald kunnen worden die minder „goedkoop” zijn dan die van Lewin c.s.
LITERATUUR
1 F. P. J. van Grunsven - Psychologie van het bedrijf - Amsterdam/Brussel, 1964 - blz. 66 e.v.
2 De opleiding van de bedrijfspsycholoog - NIPP-mededelingen, no. 157, 8 augustus 1964 blz. 11.
3 Vgl. W. Kohier - Gestalt-psychologie - Vert. v. Schilfgaarde - Utrecht, 1951.
Hierin worden ook enkele oudere onderzoekingen van Lewin besproken (blz. 232 e.v.).
4 H. Bonner - Group dynamics. Principles and applications - N. York, 1959 - blz. 4.
5 K. Lewin - Resolving social conflicts - N. York, 1948 - blz. 125 e.v.
6 Zie bv. K. Young - Handbook of social psychology - Londen, 1946 - blz. 244 e.v.
7 R. White en R. Lippitt - Leader behavior and member reaction in three „social climates” - In:
D. Cartwright en A. Zander - Group dynamics. Research and theory - Londen, 1954 blz. 585 e.v.
8 A. Oldendorff - De psychologie van het sociale leven - Utrecht, 1953 - blz. 161 e.v.
9 A. Oldendorff - Mensen onder elkaar - Utrecht/Antwerpen, 1961 - blz. 82 e.v.
m a b blz. 37

10 A. M. J. Chorus - Grondslagen der sociale psychologie - Leiden, 1953 - blz. 475 e.v.
11 F. P. J. van Grunsven - l.c. - blz. 98 e.v.
 12 A. Oldendorff - De psychologie van het sociale leven - Utrecht, 1953 - blz. 165, 166.
13 R. White en R. Lippitt - l.c. - blz. 598.
14 J. van de Giessen - De opkomst van het woord demokratie als leuze in Nederland. Diss.
Utrecht - Den Haag, 1948 - blz. 1.
15 R. White en R. Lippitt - l.c. - blz. 585.
16 M. Sherif - An outline of social psychology - N. York, 1948 - blz. 112 e.v.
17 H. J. J. van Beinum - Een organisatie in beweging. Een sociaal-psychologisch veldexperiment
bij de Postcheque- en girodienst - Leiden, 1963.
18 Zie bv. A. Oldendorff - l.c. - blz. 78 e.v.
19 I. J. M. v. d. Berg - Apologetische cursus. Wijsgerig gedeelte. God onze zorgzame Schepper Utrecht, z.j. - blz. 39 e.v.
20 I. J. M. v. d. Berg - l.c. - blz. 18 en 19.
m ab blz. 38.
