Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
1406

“Laagbouwwoning” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 43, 58; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 21, 42, 45, 59; Projectbureau
IJburg, 1997a, p. 33; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 43; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 22; Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 22; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 30, 33, 62; “rijtjeswoning” in:
Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 48, 58; “portiekwoning” in: Projectbureau IJburg, 1996c,
p. 58; “voor- en achterwoning” in: HR Projectbureau IJburg, 1996c, p. 42; “stadswoning” in: Projectbureau IJburg, 2000d, p. 12;
“hotelwoning” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 49; “atelierwoning” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 12, 21; Projectbureau
IJburg, 2000d, pp. 12, 30; “praktijkwoning” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten,
1999, p. 22; “bedrijfswoning” in: Projectbureau IJburg, 1999b, p. 18; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 15; “woon-werkwoning” in:
Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 30, 31; “wisselwoning” in: Projectbureau IJburg, 1999b, p. 12; “cascowoning” in: Projectbureau
IJburg, 1996c, p. 59; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 33; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 39; Projectbureau IJburg, 2000d, pp.
12, 21; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 13; “serrewoning” in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 12, 18; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 30; “patiowoning” in: Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 2;
Projectbureau IJburg, 1996c, p. 42; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 18; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 30, 31; “lamelwoning” in:
Projectbureau IJburg, 1996c, p. 42.
 310

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

eveneens een begrip dat regelmatig gebruikt werd, maar niet in de latere plantoelichtingen van
Schaap, Claus en Van Dongen.1407
Een bijzondere vorm van de grondgebonden eengezinswoning was het type vrijstaand, dat was
voorbehouden aan de Rieteilanden en het Buiteneiland (afbeelding 5.69). De term “vrijstaand”
kwam in de plantoelichtingen regelmatig voor, maar opnieuw zo goed als niet in de ontwerpen van
Schaap, Claus en Van Dongen.1408 Van het totale aantal betrof het grootste deel een combinatie met
woning, en minder met huis en villa. “Villa” zelf kwam slechts drie keer voor en daarnaast eenmaal de
samenstelling “stadsvilla” en enkele keren de combinatie “urban villa” (een losstaand gebouw met
afzonderlijke woningen erin).1409 De aanverwante term “twee-onder-een-kap”, stond vijf keer in de
plantoelichtingen, al dan niet in combinatie met het woord woning, maar kwam opnieuw niet voor in
de plannen van Schaap, Claus en Van Dongen; net als villa was het dus geen echt hoofdbegrip.1410
Daarnaast was een speciale en vooral in de plannen voor het Steigereiland veel voorkomend
type vrijstaande woning de “drijvende woning” (afbeelding 5.69), met enkele keren de varianten
“waterwoning”, “steigerwoning”, “dijkwoning”, “rietwoning” en “landwoning” – en daarnaast nog in
ruime mate varianten zonder -woning “woonschip”, “woonboot”, “woonark” en eenmaal “drijvend
huis”.1411 Het in ruime mate voorkomende woord “platformwoning” kon zowel verwijzen naar een
vrijstaand huis als naar de gestapelde woongebouwen die langs de boulevard en op het Strandeiland
gepland waren (afbeelding 5.69).1412 De hoogste dichtheden waren sowieso “gestapeld” uitgevoerd,
een begrip dat in zeer ruime mate voorkwam.1413 De begrippen grondgebonden en gestapeld hingen
nauw samen met de voorgeschreven bebouwingstypen (zie paragraaf 5.9.3).
 1407

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 81; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 12, 21, 32, 34, 38, 58, 67; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 5,
30, 31, 32, 33, 47; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 5, 6, 16, 24, 36; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 22; Dienst Ruimtelijke Orde­
ning, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 20, 22.
1408

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, 45, 54, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 21, 38, 58; Projectbureau IJburg, 1998a,
pp. 36, 38; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 22, 39, Bijlage 1; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 7, 28, 30, 31, 68, 70; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 23.
1409

“Villa” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 54; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 36; Projectbureau IJburg, 1999b, Bijlage 1; “stadsvilla” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 85; “urban villa” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 44, Bijlage 2; Projectbureau IJburg,
1996c, p. 58; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 71.
1410

Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 58; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 32; Projectbureau
IJburg, 1998a, p. 38; Projectbureau IJburg, 1999b, Bijlage 1.
 1411

“Drijvende woning” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 43, 45, 78, 80, 81, 96, 97; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 32, 79;
Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 72, 73; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 21, 22, 39; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 6, 7, 8,
11, 12, 13, 16, 20, 22, 24, 26, 27, 33, 40, 46, 48, 52, 56, 58, 60, 61, 62, 65, 66, 74, 75; “waterwoning” in: Projectbureau IJburg,
1999b, pp. 12, 13, 22; “steigerwoning” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 38; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 36; “dijkwoning”
in: Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 16, 18; “rietwoning” in: Projectbureau IJburg, 1997a, p. 32; “landwoning” in: Projectbureau
IJburg, 1999b, p. 16; “woonschip” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 77; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 12, 18, 20, 22, 30, 34,
38, 46, 73; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 9, 17, 21, 22, 27, 40, 43; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus
en Kaan Architecten, 1999, pp. 15, 22, 30, 33; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 6, 8, 10, 12, 13, 21, 22, 24, 27, 33, 40, 41, 44, 47,
50, 58, 62, 63, 65, 74, 75; Atelier CDS, 2001, p. 21; “woonboot” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 39, 53, 55, 62, 75, 77, 80,
100, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 30, 38, 40, 55, 70, 76; HR Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 27, 45; Projectbureau
IJburg, 1998a, p. 36; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 27, 34, 40; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en
Kaan Architecten, 1999, pp. 7, 56; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 34, 48; “woonark” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 43, 62,
77; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 53; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 18, 26; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 9, 16, 17, 22,
27, 30, 32, 40, 43, Bijlage 1; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 11, 50, 74, 75; “drijvend huis” in: Atelier CDS, 2001, p. 32.
 1412

“Platformwoning” in: Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 5, 24, 58, 78, 79; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 12, 43; Projectbureau
IJburg, 2000d, pp. 10, 11, 12, 13, 15, 21, 22, 24, 27, 28, 30, 32, 33, 58, 60, 61, 62, 63.
1413

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 43, 45, 49, 56, 57, 58, 81, 95; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 42, 58; Projectbureau IJburg,
1997a, pp. 31, 32, 33; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 5, 61, 76; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 39; Dienst Ruimtelijke Orde­
ning, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 22; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 12, 13, 21, 27, 28, 30, 33,
33, 44, 46, 47, 60, 62, 68, 70, 72, 73; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp.
14, 35, 42.
 311

IJburg in woorden
INH

Voor gestapelde ‘woonruimten voor één huishouden in een woongebouw voor meerdere
huishoudens’ bevatten de plantoelichtingen nog veel meer samenstellingen op -woning, maar geen
van alle regelmatig (samenstellingen met -huis kwamen in deze betekenis dus niet voor). Naar
hun type ging het om “beneden(-en)-bovenwoning”, soms afgekort tot “bebo” (of enkel in de vorm
“bovenwoning”), “etagewoning” en “portiekwoning”.1414 Op basis van het aantal kamers kwamen
ook “driekamerwoning”, “vierkamerwoning” en “vijfkamerwoning” voor.1415 Bijzondere woonvormen
waren naar de functie “schoolwoning”, en naar hun bewoners “ouderenwoning”, “groepswoning”,
“duo/triowoning”, “FOCUS-woning” en “MIVA-woning”; de laatste vier voor gehandicapten, in het
kader van de doelstelling ‘een wijk zonder scheidslijnen’.1416
Opvallend is tot slot de samenstelling “meergezinswoning”, die in meerdere plantoelichtingen
enkele malen voorkwam.1417 Bij het Plan Zuid werd nog gesproken over een tweegezinshuis en bij de
Bijlmermeer over een meergezinshuis, beide in de fysieke betekenis ‘woongebouw met woonruimten
voor meerdere huishoudens’.1418 In de plantoelichtingen van IJburg lijkt meergezinswoning echter
vooral gebruikt te worden als antoniem van eengezinswoning, en dus in de betekenis gestapelde
‘woonruimte voor één huishouden in een woongebouw voor meerdere huishoudens’. Dit blijkt
bijvoorbeeld uit tabellen waarin de aantallen eengezinswoningen en meergezinswoningen samen
het totaal aantal woningen vormen. Deze betekenis blijkt ook uit de definitie die het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS) hanteert voor meergezinswoning: “Elke woning die samen met andere
woonruimten c.q. bedrijfsruimten een geheel pand vormt. Hieronder vallen flats, galerij-, portiek-,
beneden- en bovenwoningen, appartementen en woningen boven bedrijfsruimten, voor zover deze
zijn voorzien van een buiten de bedrijfsruimte gelegen toegangsdeur.”1419 Vreemd aan deze definitie is
dat de woning zelf (de ‘woonruimte’) dus niet bedoeld is voor meerdere gezinnen.
 Een laatste woord dat naast woning en huis als hoofdbegrip kan worden aangemerkt en werd gebruikt
voor de woningtypen in gestapelde vorm, is appartement. Bij de beschrijvingen van de Bijlmermeer
kwam dat woord nog niet voor, maar de plantoelichtingen van IJburg vermeldden “appartement”
in zeer ruime mate; op het boek van ‘Atelier CDS’ na ontbrak het zelfs in geen enkel document.1420.
1414

“Beneden(-en)-bovenwoning” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 21, 23, 38;
Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 20, 31; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 12; “bebo” in: Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 2;
Projectbureau IJburg, 1996c, p. 58; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 32; “bovenwoning” in: Projectbureau IJburg, 1997a, p. 32;
Projectbureau IJburg, 1998a, p. 73; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 23; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 12; “etagewoning” in:
Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 2.
1415

“Driekamerwoning” in: Projectbureau IJburg, 1998a, p. 72; “vierkamerwoning” in: Projectbureau IJburg, 1997a, p. 33; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 72; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 12; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 2003, pp. 9, 57; “vijfkamerwoning” in: Projectbureau IJburg, 1997a, p. 33; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 12; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 9, 57.
1416

“Schoolwoning” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 83; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 31, 35; Projectbureau IJburg, 1998a, p.
72; “ouderenwoning” in: Projectbureau IJburg, 2000d, p. 30; “groepswoning” in: Projectbureau IJburg, 1998a, p. 72; Projectbureau
IJburg, 2000d, pp. 12, 21, 33, “duo/triowoning” in: Projectbureau IJburg, 1998a, p. 72; “FOCUS-woning” in: Projectbureau IJburg,
1998a, p. 72; “MIVA-woning” in: Projectbureau IJburg, 1998a, p. 72.
 1417

Projectbureau IJburg, 1996b,Bijlage 2; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 61; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 73; Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 22, 80; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., &
Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 14.
1418

Zie paragraaf 3.9.1 en 4.9.1.
1419

Zie: http://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/begrippen?tab=m#id=meergezinswoning.
1420

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, 49, 81; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 12, 21, 32, 58, 59; Projectbureau IJburg, 1997a 30,
31, 32, 33, 61; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 5, 16, 18, 72; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 18, 22, 39, Bijlage 1; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 20, 22, 75; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 7,
12, 22, 33, 62, 72, 75; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 7, 9, 19.
312

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

In de beschrijving van het westelijke Haveneiland was appartement opgenomen in de “appendix” met
“begrippen en afkortingen”, met als definitie “alle woningtypes die geen laagbouw zijn”.1421
Ook bij tijdgenoten die op de ontwerpen voor IJburg reageerden was het kwantitatieve én kwalitatieve
verschil tussen woning en huis duidelijk zichtbaar. Ze bespraken uiteraard niet alle woningtypen uit
de plantoelichtingen, maar hun teksten lieten wel hetzelfde beeld zien: hun commentaren bevatten
veel meer samenstellingen met -woning dan met -huis, zoals bij het zeer regelmatig voorkomende
eengezinswoning versus eenmaal eengezinshuis. Huis verwees altijd naar een fysiek, zelfstandig
‘woongebouw met woonruimte voor één huishouden’.
 Opvallend is verder dat de overige met woning samenhangende begrippen niet veel door tijdgenoten
gebruikt werden. Grondgebonden kwam slechts enkele keren voor bij vakgenoten, bestuurders en
voorlichters, en niet bij journalisten. Vrijstaand werd slechts enkele malen gebruikt door bestuurders,
journalisten en voorlichters (en niet door vakgenoten). Het woord villa kwam alleen bij journalisten
voor: zelfs vaker dan bij de ontwerpers; urban villa werd niet overgenomen.1422 Twee-onder-eenkap werd slechts enkele keren gebruikt door vakgenoten, bestuurders en journalisten (en niet
door voorlichters). De door de ontwerpers veel gebruikte drijvende woning kwam van alle met
woning samenhangende begrippen nog het meeste voor bij tijdgenoten, vooral bij bestuurders.
Woonboot, woonark en woonschip kwamen eveneens in ruime mate voor bij bestuurders en bij de
andere tijdgenoten slechts enkele keren. Gestapeld kwam alleen bij bestuurders iets meer voor dan
grondgebonden, maar opnieuw niet bij journalisten. De samenstelling meergezinswoning kwam
alleen enkele keren bij bestuurders voor, in dezelfde vreemde betekenis van ‘woonruimte voor één
huishouden in een woongebouw voor meerdere huishoudens’, als antoniem van eengezinswoning. Ook
het woord appartement kwam tot slot bij tijdgenoten niet heel veel voor, nog het meest bij bestuurders.
 Wanneer we de woordenboeken vergelijken met het woordgebruik worden enkele ontwikkelingen
zichtbaar. Om te beginnen had huis in de jaren negentig in de woordenboeken dezelfde vooral fysieke
betekenis van “bouwwerk of bouwsel dat mensen tot woning dient” als in de jaren zestig en nu – dus
ondanks de in de vorige hoofdstukken geconstateerde betekenisspecificatie waarbij de betekenissen
‘woongebouw met woonruimten voor meerdere huishoudens’ en ‘woonruimte voor één huishouden
in een woongebouw voor meerdere huishoudens’ wegvielen en ‘woongebouw met woonruimte
voor één huishouden’ als meest pregnante overbleef.1423 Voorts leek (en lijkt) de fysieke, telbare en
concrete betekenis inmiddels net zo goed op te gaan voor woning, zowel als zelfstandig en fysiek ‘huis
voor één huishouden’ als als ‘woonruimte voor één huishouden in een woongebouw voor meerdere
huishoudens’; niet voor niets maakte “verblijf” weliswaar nog onderdeel uit van de betekenis, maar
was bij de Van Dale sinds de jaren zestig het abstracte “plaats om in te wonen” verdwenen en stond
“huis” nu voorop.1424 De overlap tussen beide begrippen is dus veranderd.1425 Zoals we in het vorige
hoofdstuk zagen, sluit het oorspronkelijke onderscheid tussen de woorden aan bij hun etymologie,
maar in het werkelijke vakmatige en alledaagse gebruik lijkt de fysieke betekenis niet langer
voorbehouden aan huis.1426

1421

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 75.
1422

De Haan, 2002; Het wordt pionieren in een winderig IJburg, 2002; Beusekamp, 2003; Kunst redt leegstaande villa, 2004;
­Heijmans, 2004a; Heijmans, 2004g; Heijmans, 2005a; Snoeijen, 1999; Haest & De Graaf, 2005; Milikowski & Hoekstra, 2011.
1423

Geerts & Heestermans, 1992, pp. 1206-1207; De Boer, 1992, pp. 491-492; De Boer, 2006, p. 464; Den Boon & Hendrickx, 2015,
online. Zie paragraaf 3.9.1 en 4.9.1.
 1424

Geerts & Heestermans, 1992, p. 3611; De Boer, 1992, p. 1312; De Boer, 2006, p. 1316; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1425

Zie verder paragraaf 7.2.7.
1426

Huis gaat net als huid terug op een Indo-Europese wortel die ‘bedekken, omhullen’ betekent, terwijl woning via het werkwoord
wonen terug te voeren is op de betekenis ‘ergens verblijven; tevreden zijn’; zie: http://www.etymologiebank.nl.
313

IJburg in woorden
INH

In de woordenboeken was bij eengezinswoning de toevoeging van Van Dale “juister: eengezinshuis” uit
1961 in 1992 ook verdwenen; eraan toegevoegd werd “zonder onder- of bovenburen (en dikwijls met
tuin)”.1427 Eengezinshuis stond in de jaren negentig in tegenstelling tot in de jaren zestig wel in de Van
Dale, maar met als enige betekenis “eengezinswoning”.1428 Ook hier leken de rollen dus omgedraaid.
Meergezinswoning stond (en staat) ook in de Van Dale, en had opvallend genoeg de betekenis van
meergezinshuis uit de editie van 1961 overgenomen: “woonhuis waarin twee of meerdere woningen
geheel of gedeeltelijk boven elkaar zijn gelegen”.1429 Ook dit wijst dus in de richting van de overname
van de fysieke betekenis door woning. De genoemde definitie komt echter niet overeen met die van het
CBS: volgens die instelling was een meergezinswoning immers een ‘woonruimte voor één huishouden
in een woongebouw voor meerdere huishoudens’, terwijl het in de Van Dale een ‘woongebouw met
woonruimten voor meerdere huishoudens’ was.
 Voor de overige woorden valt nog het volgende op. “Vrijstaand” stond sinds de jaren zestig al in de
woordenboeken, inclusief de vaste combinatie “vrijstaand huis”; alleen in de Van Dale van 1992
ontbrak het lemma vreemd genoegd tijdelijk.1430 Bij “villa” was geen betekenisverandering waar te
nemen; de vaste verbinding urban villa stond (en staat) niet in de woordenboeken.1431 Alhoewel het
begrip twee-onder-een-kap al aan het eind van de negentiende eeuw voor het eerst is aangetroffen
in het Nederlands (en bijvoorbeeld spaarzaam voorkwam in de reacties op het Plan Zuid), stond
het in de jaren negentig ook nog niet in de woordenboeken; in de laatste edities is twee-onder-eenkapwoning wel opgenomen.1432 Het woord drijvend stond wel in de woordenboeken, maar zoals te
verwachten viel niet in een vaste combinatie met woning; wel opgenomen waren de samenstellingen
woonboot, woonark en woonschip.1433 Het woord grondgebonden stond in de jaren negentig nog niet
in de woordenboeken; tegenwoordig staat het alleen in Van Dale, in de stedebouwkundige betekenis
inclusief de combinatie “grondgebonden appartement, woning” (met als definitie paradoxaal
genoeg “waarvan de benedenverdieping op de begane grond staat, geen appartement”).1434 Het
vermoeden dat het bijvoeglijk naamwoord gestapeld meer jargon is wordt bevestigd door het feit
dat de stedebouwkundige betekenis niet in de woordenboeken staat; hierin is als betekenis alleen
‘metselwijze zonder specie’ opgenomen.1435 De hier gebruikte betekenis van appartement was in
tegenstelling tot in de jaren zestig in 1992 ook in de woordenboeken doorgedrongen: in plaats van
‘woning in een grotere woning’ (bijvoorbeeld voor een vorst) vermeldden ze nu hetzij ‘woning in een
groter (woon)gebouw’ of werd de betekenis “flat” (in de zin van ‘flatwoning’) toegevoegd.1436
Appartementen zouden uiteindelijk gerealiseerd worden op het Steigereiland tegen de IJburglaan
aan en in enkele accenten in de Noordbuurt, in drie woongebouwen op de kop van het Grote
Rieteiland, en als onderdeel van de blokken van het Haveneiland, waar ze gemengd werden met rijtjes
eengezinswoningen (afbeelding 5.70). De rest van het Steigereiland en het Grote en het Kleine

1427

Geerts & Heestermans, 1992, p. 751; De Boer, 1992, p. 323; De Boer, 2006, p. 289; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
 1428

Geerts & Heestermans, 1992, p. 751; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1429

Geerts & Heestermans, 1992, p. 1780; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1430

De Boer, 1992, p. 1269; De Boer, 2006, p. 1270; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1431

Geerts & Heestermans, 1992, p. 3393; De Boer, 1992, p. 1238; De Boer, 2006, p. 1237; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1432

De Boer, 2006, p. 1162; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; zie ook de appendix.
1433

Zie de appendix.
1434

Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1435

Zie de appendix.
1436

Geerts & Heestermans, 1992, p. 198; De Boer, 1992, p. 106; De Boer, 2006, p. 67; Den Boon & Hendrickx, 2015, online; zie
de ­appendix.
314

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Rieteiland bestonden uit een menging van eengezinswoningen als rijtjeshuizen, twee-onder-eenkapwoningen en vrijstaande huizen. Op Rieteiland-Oost verrezen alleen vrijstaande woningen of villa’s
(afbeelding 5.70).
 § 5.9.2

Voorzieningen: centrum, winkel, onderwijs, kantoor en bedrijf

Omdat IJburg “een gemengde stadswijk” moest worden, werd aan de bebouwing die niet voor
bewoning bedoeld was in alle plantoelichtingen ruim aandacht besteed.1437 Dat gebeurde in (soms
gecombineerde) paragrafen over de “voorzieningen” en over de “kantoren en bedrijven” (ook
“bedrijvigheid” of “werken” geheten).1438 Het uitgangspunt hierbij was “een aannemelijk evenwicht
tussen spreiding en concentratie”.1439 In de NvU werd gekozen voor “drie voorzieningencentra” bij de
openbaarvervoershalten: het “hoofdcentrum” of “wijkwinkelcentrum” in het Centrumgebied, een
“subcentrum” op de westelijke kop van het Haveneiland en een op het Strandeiland (afbeelding 5.64
en 5.69).1440 “Onderwijs” werd met “minimaal 10 scholen” gespreid en “sociaal-culturele” of
welzijnsvoorzieningen als gezondheid en sport werden geconcentreerd op het Haveneiland en in het
hoofdcentrum.1441 “Kantoren en bedrijven” werden tot slot geconcentreerd gedacht op de kop van
het Steigereiland en in “wisselzones” op het Haveneiland en het Strandeiland, daarnaast kwamen
gemengde zones voor wonen en werken voor (afbeelding 5.64 en 5.69).
 In de bijlage van de NvU werd het gebouwde programma verder uitgewerkt in “onderwijs”, met
“basisonderwijs” (“vier à vijf clusters […] van 2 scholen”) en “voortgezet onderwijs” (“één grote
vestiging”), “bedrijven” (“30.000 m2 vloeroppervlak”), “kantoren” (“vloeroppervlak van totaal
100.000 m2”), “winkels c.a.” (“15.000 m2” voor het “hoofdcentrum” en “5000 m2” voor beide
“subcentra”), “sociaal-culturele voorzieningen”, met “peuterspeelzalen”, “na-schoolse opvang”,
“kinderdagverblijven”, drie “welzijnscentra” en een mogelijke “regio bibliotheek” (sic), “medische
en sociaal-medische voorzieningen”, “cultuur” (“ruimtes voor podiumkunsten”), “religie/
levensbeschouwing”, “maatschappelijke dienstverlening”, “sport, recreatie en groen”, en “overheid en
nutsvoorzieningen”.1442
In het SPvE voor het Haveneiland werden zowel de locaties als het programma gepreciseerd
(afbeelding 5.65). In dit document en de latere plantoelichtingen werden telkens min of meer dezelfde
woorden gebruikt voor de getekende objecten die het gebouwde programma aanduidden. Allereerst
kwam het woord voorzieningen overal zeer veel voor, in alle plandocumenten. Een enkele keer werden
ook specifieke samenstellingen gebruikt, zoals “centrumvoorziening(en)”, “wijkvoorziening(en)”,

1437

Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 13.
1438

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 82-85; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 60-63; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 34-39;
­Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 74-76; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 24-25; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie.,
& Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 9-10; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 14-15; Dienst Ruimtelijke Ordening,
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 13-14.
1439

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 82.
1440

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 83; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 60.
1441

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 82-83.
1442

Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 1A-1K.
315

IJburg in woorden
INH

“winkelvoorziening(en)”, “welzijnsvoorziening(en)”, (vaak gecombineerd met) “(sociaal-)culturele
voorziening(en)”, “sportvoorziening(en)” en “onderwijsvoorziening(en)”.1443 Voor al deze voorzieningen
werden vervolgens per groep specifieke woorden gebruikt, die hieronder kort worden besproken.
 afbeelding 5.64 ‘Centrumvoorzieningen en werkgelegenheid’ volgens de NvU 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
afbeelding 5.65 ‘Winkels en voorzieningen’ volgens het SPvE 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
Ten eerste kwam het woord “centrum” in de betekenis ‘gebouw(encomplex) van samenkomst’
ongeleed zeer veel voor.1444 Er werden echter minstens zoveel samenstellingen mee gevormd,
bijvoorbeeld naar de positie binnen IJburg “hoofdcentrum” en “wijkcentrum” versus “subcentrum” en

1443

“Centrumvoorziening(en)”: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 83, 84; Projectbureau IJburg, 1998a. pp. 5, 6; “wijkvoorziening(en)” in:
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 13; “winkelvoorziening(en)” in: Projectbureau
IJburg, 2000d, p. 6; “welzijnsvoorziening(en)” in: Projectbureau IJburg, 1996c, p. 61; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 36; Projectbureau
IJburg, 1998a, p. 75; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 80; “(sociaal-)culturele
voorziening(en)” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 48, 68, 83, Bijlage 1E; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 64; Projectbureau IJburg,
1997a, p. 46; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 47, 74; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 14; “sportvoorziening(en)” in: Projectbureau
IJburg, 1996b, p. 47; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 41, 60, 62, 100; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 22; “onderwijsvoorziening(en)”
in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 48, 84, Bijlage 1A; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 41, 60; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 35.
1444

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 48, 57, 59, 83, 85; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 44, 47, 60, 61, 62, 63; Projectbureau IJburg,
1997a, pp. 35, 36; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 74, 76, 85; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 25; Dienst Ruimtelijke Ordening,
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 26, 27.
 316

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

“buurtcentrum”; overigens kwamen deze op één citaat na alleen voor in de documenten tot en met
het GSP.1445 Een aparte positie werd ingenomen door de samenstelling “winkelcentrum”, als synoniem
voor het ‘hoofdcentrum’ (dan soms “wijkwinkelcentrum” genoemd) of een van beide ‘subcentra’ (dan
ook aangeduid als “buurtwinkelcentrum”).1446 Uiteraard kwam ook het ongelede woord “winkel” veel
voor in de plantoelichtingen, vooral in het ontwerp voor het westelijke Haveneiland.1447
Naar hun functie kwamen daarnaast nog de volgende samenstellingen op -centrum voor, meestal
onder de noemer ‘welzijn’: “voorzieningencentrum”, “welzijnscentrum”, “gezondheidscentrum”,
“zorgcentrum”, “dienstencentrum”, “jongerencentrum”, “vrijetijdscentrum” of “Centrum voor
Vrije Tijd” (een van de gerealiseerde solids op het westelijke Haveneiland), “sportcentrum” en
“activiteitencentrum”.1448 “Welzijn” zelf kwam echter te weinig voor om een hoofdbegrip genoemd
te worden.1449 Wel werden onder die noemer nog andere specifieke voorzieningen genoemd, zoals
in ruime mate “kinderdagverblijf”, regelmatig “kinderopvang” en “peuterspeelzaal”, en een enkele
keer “naschoolse opvang” en “crèche”; voorzieningen die veelal bij de scholen of een welzijnscentrum
werden gepland. Aan “cultuur” werd in de plantoelichtingen relatief weinig aandacht besteed;
behalve de al genoemde samenstellingen met -voorziening(en) kwam het woord amper voor.1450
Naast de eerder genoemde sportvelden werd er in de NvU verder rekening gehouden met gebouwde
sportvoorzieningen, in de vorm van “een grote en een kleine sporthal”.1451 In bijna alle plandocumenten
werd het ongelede woord “sport” gebruikt, en regelmatig ook het woord “sporthal”.1452

1445

“Hoofdcentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 83, 84, 85; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 60, 61, 62, 63, 86; Project­
bureau IJburg, 1997a, pp. 34, 35, 37, 39; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 76, 85; “wijkcentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b,
p. 78, Bijlage 1D, 1E; “subcentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 83, 85; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 86; Projectbureau
IJburg, 1997a, p. 58; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 24; “buurtcentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 93, 94; Project­
bureau IJburg, 1996c, p. 61; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 35.
 1446

“Winkelcentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 45, 49, 88; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 20, 90; Projectbureau IJburg,
1997a, pp. 35, 37; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 74, 76; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan
Architecten, 1999, pp. 17, 20; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 14;”wijkwinkelcentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 83; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 60; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 35;
“buurtwinkelcentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 60, 97, 100; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 35, 61, 64; Project­
bureau IJburg, 1998a, pp. 74, 88; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 14.
1447

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 44, 48, 57, 79, 82, 83, 84, 85, 95, 99, Bijlage 1D; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 17, 41, 47,
60, 61, 62, 63, 67, 100; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 20, 30, 34, 35, 36, 37, 47, 61; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 47, 74,
75, 77, 85, 87; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 29; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten,
1999, pp. 10, 25, 26, 34, 43, 64, 69, 81; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 24, 66; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 15, 27.
 1448

“Voorzieningencentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 83, 84, 85; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 26, 36; Projectbureau
IJburg, 1998a, p. 32; “gezondheidscentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b, p. 84; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 61; Project­
bureau IJburg, 1997a, pp. 35, 36; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 75, 76; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., &
Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 81; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 70; “welzijnscentrum” in: Projectbureau IJburg, 1996b,
­Bijlage 1E4; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 62; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 36; “zorgcentrum” in: Projectbureau IJburg, 1997a,
p. 36; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 72; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 8, 11; “dienstencentrum” in: Projectbureau IJburg,
1996c, p. 62; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 36; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 72, 76; “jongerencentrum” in: Projectbureau
IJburg, 1997a, p. 36; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 76; “vrijetijdscentrum” in: Projectbureau IJburg, 1998a, p. 74; “Centrum voor
Vrije Tijd” in: Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 26, 34; “sportcentrum” in:
Projectbureau IJburg, 1998a, p. 75; “activiteitencentrum” in: Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 75, 76.
1449

Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 1E4; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 61; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 35; Projectbureau
IJburg, 1998a, pp. 74, 75; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 43.
1450

Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 1G; Projectbureau IJburg, 1996c, p. 61; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 34, 36.
1451

Projectbureau IJburg, 1996c, p. 62.
 1452

“Sport” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 84, 85, 95, 99, Bijlage 1J1; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 61, 62; Projectbureau
IJburg, 1997a, pp. 34, 36, 37; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 71, 75; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 15, 25; Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 34, 43; “sporthal” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 47,
85; Projectbureau IJburg, 1996c , p. 62; Projectbureau IJburg, 1997a, p. 36; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 71, 74, 75; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 15, 22, 24, 25, 51, 53.
 317

IJburg in woorden
INH

Onder de veel voorkomende verzamelnaam “onderwijs” werden voorts de weinig verrassende termen
“basisonderwijs”, “voortgezet onderwijs”, “basisschool”, “middelbare school”, “VO-school” en vooral
het ongelede woord “school” erg veel gebruikt.1453 Deze functie kreeg veel meer aandacht dan in de
ontwerpen voor het Plan Zuid en de Bijlmermeer. Ten opzichte van de NvU werd het programma
enigszins aangepast: in het SPvE voor het Haveneiland werd gerekend met “4 à 5 basisscholen”
(afbeelding 5.65 en 5.69).1454 In het SPvExtra werd dit aantal uitgebreid tot zes, om in het GSP weer
teruggebracht te worden tot vijf.1455 Het Steigereiland kreeg in het SPvE een extra basisschool en in het
SP zelfs twee. 1456
“Kantoren” en “bedrijven” werden in de meeste plantoelichtingen tot slot in een adem genoemd en
kwamen erg veel voor.1457 Ze werden gepland in het westen van het Steigereiland, het noordoosten
van het Haveneiland en op het Strandeiland (afbeelding 5.69). Een bijzondere groep bedrijven werd
gevormd door “horeca”, ofwel door de begrippen “hotel”, “restaurant” en “café”, die oorspronkelijk
waren gedacht aan de haven tegen het centrum aan en bij het strandpark, en later (ook) in het
Sluishuis en in de Zuidbuurt op het Steigereiland; de woorden kwamen echter niet vaak genoeg voor
om ze hoofdbegrippen te noemen.1458
Tijdgenoten gebruikten de hier genoemde hoofdbegrippen in minder of meerdere mate ook.
 Voorzieningen kwam het meeste voor, zelfs bij journalisten en voorlichters (het lijkt dus geen jargon
meer). Centrum kwam iets minder voor; ook de samenstellingen hoofdcentrum, wijkcentrum,
subcentrum en buurtcentrum werden gebruikt, vooral door bestuurders. Opvallend genoeg kwam

1453

“Onderwijs” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 82, 83, 84, Bijlage 1A; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 60, 61, 62, 100;
Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 34, 35; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 47, 74, 76; Projectbureau IJburg, 1999b, p. 24; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 10, 63; Dienst Ruimtelijke Ordening, De
Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 13, 25, 43; “basisonderwijs” in: Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 1A2;
Projectbureau IJburg, 1996c, p. 100; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 31, 35, 36, 61; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 74, 87;
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 13, 22, 25, 53; “voortgezet onderwijs”
in: Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 1A3; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 35, 61; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 74, 75, 85;
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 22, 25; “basisschool” in: Projectbureau
IJburg, 1998a, p. 86; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 14, 21, 24, 25, 43; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 14, 28, 33, 58, 66;
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 22, 25; “middelbare school” in: Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 19; “VO-school” in: Dienst Ruimtelijke Ordening,
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 7, 15, 22, 24, 25, 30, 32, 42, 47, 51, 53, 58; “school” in: Projectbureau
IJburg, 1996b, pp. 84, 88; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 14, 60, 61, 63; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 35, 36; Projectbureau
IJburg, 1998a, pp. 74, 75; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 11, 15, 24; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus
en Kaan Architecten, 1999, pp. 26, 34; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 8, 11, 14, 28, 29, 30, 33, 56, 58; Atelier CDS, 2001, p.
 119; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 7, 13, 14, 22, 25, 26, 42, 47, 53.
1454

Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 60-61.
1455

Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 34-35; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 74-75.
1456

Projectbureau IJburg, 1999b, p. 24; Projectbureau IJburg, 2000d, p. 14.
1457

“Kantoor” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 8, 41, 44, 47, 48, 80, 85, 95, 96, 99, Bijlage 1C; Projectbureau IJburg, 1996c, pp.
20, 21, 26, 36, 41, 60, 61, 62, 63, 67, 100; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 20, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 47, 61; Projectbureau
IJburg, 1998a, pp. 32, 74, 75, 76, 77, 87; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 14, 25, 29; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 10, 43, 64, 78; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 11, 14, 15, 21, 28, 30, 33, 63, 66;
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 10, 13, 14, 15, 18, 22, 24, 26, 41, 47,
49, 51, 52, 57.
 1458

“Horeca” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 9, 44, 46, 50, 83, 84; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 10, 60; Projectbureau IJburg,
1997a, pp. 35, 36, 74; Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 17, 25, 43; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 14, 15, 17, 21, 29, 33, 66;
Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 14, 24, 26; “hotel” in: Projectbureau
IJburg, 1996b, pp. 47, 48, 49, 58; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 22;
“restaurant” in: Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 48, 49; Projectbureau IJburg, 1998a, p. 20; Dienst Ruimtelijke Ordening,
De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, p. 26; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 6, 26, 27; Dienst Ruimtelijke
Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 24; “café” in Projectbureau IJburg, 1996b, 48; Projectbureau
IJburg, 1996c, p. 47; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 6, 8, 10, 14, 22, 23, 26, 27; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, p. 24.
 318

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

alleen bij journalisten de ‘gebouwde’ betekenis slechts enkele keren voor, veel minder dan de
betekenis ‘binnenstad’. Ook winkelcentrum werd slechts enkele keren door tijdgenoten gebruikt; het
ongelede woord winkel werd iets meer gebruikt. Ook welzijn werd vooral regelmatig door bestuurders
gebruikt, terwijl het bij vakgenoten, journalisten en voorlichters in het geheel niet voorkwam. Kennelijk
werd (en wordt) het vooral als een ‘bestuurlijk’ woord gezien. Sporthal werd alleen enkele keren door
bestuurders en een keer door voorlichters gebruikt. Onderwijs kwam ook alleen in zeer ruime mate
voor bij bestuurders; bij vakgenoten en voorlichters slechts enkele malen, en bij journalisten helemaal
niet. Voor school inclusief samenstellingen gold hetzelfde, behalve dat voorlichters dit woord ook in
ruime mate gebruikten. Dat werkgelegenheid geen centrale positie in de plannen innam, blijkt ook
uit de reacties van tijdgenoten. Het woord kantoor kwam nog in ruime mate voor bij bestuurders en
veel minder bij de andere tijdgenoten. Bedrijf werd iets meer gebruikt door tijdgenoten. Tot slot: het
woord horeca en de onderdelen ervan kwamen geen van alle veel voor bij tijdgenoten, op “horeca” zelf
na, in de uitwerkingen van de bestemmingsplannen.1459 Samenvattend kan nog worden opgemerkt
dat het opvallend is dat er voor de verschillende gebouwde programmaonderdelen door tijdgenoten
praktisch geen alternatieve woorden werden gebruikt; waarschijnlijk bestond er een grote consensus
over deze woorden.
 In de Van Dale uit 1992 was voor voorziening de hier bedoelde ‘stedebouwkundige’ betekenis
“instelling” ook toegevoegd ten opzichte van 1961; Koenen bleef in zijn omschrijvingen echter
vrij abstract (“het voorzien” en “maatregel”).1460 In de woordenboeken had de ‘gebouwbetekenis’
van centrum sinds de jaren zestig in ieder geval een zelfstandige en voorname positie gekregen
in de definitie; Van Dale sprak (en spreekt) in dezen nog vrij abstract over een “instelling, gebouw
of plaats van samenkomst”, terwijl Koenen daarnaast zelfs als betekenis opnam (en nog steeds
opneemt) “gespecialiseerde winkel met een zeer groot assortiment”.1461 In tegenstelling tot in de
jaren zestig stonden in de jaren negentig ook enkele samenstellingen in de woordenboeken, zoals
gezondheidscentrum, jongerencentrum, wijkcentrum en buurtcentrum – de laatste twee echter niet
in planologische zin maar als ‘sociaal-cultureel gebouw’ en ‘buurthuis’.1462 Het woord winkel had in
de woordenboeken sinds de jaren zestig overigens geen veranderingen ondergaan.1463 Het gebruik
van welzijn door bestuurders sloot aan bij de woordenboeken, die als betekenis louter “gezondheid”
opnamen (en opnemen).1464 Sporthal stond inmiddels ook in de woordenboeken.1465 Onderwijs was in
de woordenboeken amper gewijzigd: “onderricht” of “overdracht” stonden centraal in de definities.1466
Kantoor kreeg in de jaren negentig in beide woordenboeken als aparte betekenis “kantoorgebouw”
of “bedrijfsgebouw”; hetgeen dertig jaar eerder nog niet het geval was.1467 In de woordenboeken was
de betekenis ‘zaak’ van bedrijf meer op de voorgrond komen te staan.1468 De woorden horeca, hotel,
restaurant en café kenden geen nieuwe betekenissen in de woordenboeken.1469

1459

B en W Amsterdam, 2000c; B en W Amsterdam, 2000f; B en W Amsterdam, 2001a; B en W Amsterdam, 2001c; B en W Amsterdam, 2001d; B en W Amsterdam, 2002c.
1460

Geerts & Heestermans, 1992, p. 3470; De Boer, 1992, p. 1263; De Boer, 2006, p. 1264; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
 1461

Geerts & Heestermans, 1992, p. 525; De Boer, 1992, p. 226; De Boer, 2006, p. 191; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1462

Zie de appendix.
1463

Geerts & Heestermans, 1992, pp. 3593-3594; De Boer, 1992, p. 1307; De Boer, 2006, p. 1310; Den Boon & Hendrickx,
2015, ­online.
1464

Geerts & Heestermans, 1992, pp. 3558-3559; De Boer, 1992, p. 1295; De Boer, 2006, p. 1297; Den Boon & Hendrickx,
2015, ­online.
1465

Zie de appendix.
1466

Geerts & Heestermans, 1992, p. 2029; De Boer, 1992, p. 781; De Boer, 2006, p. 763; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1467

Geerts & Heestermans, 1992, p. 1366; De Boer, 1992, p. 553; De Boer, 2006, p. 528; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1468

Geerts & Heestermans, 1992, p. 279; De Boer, 1992, p. 137; De Boer, 2006, p. 98; Den Boon & Hendrickx, 2015, online.
1469

Zie de appendix.
 319

IJburg in woorden
INH

Over de realisatie tot nu toe valt het volgende te zeggen (afbeelding 5.70). De meeste winkels
werden zoals gepland gerealiseerd in het westen van Haveneiland-West (het eerste subcentrum);
daarnaast zijn vooruitlopend op het Centrumeiland winkels gevestigd in het noordelijke gedeelte
van de Pampuslaan. De verschillende welzijnscentra werden tot nu toe deels gespreid en deels
geconcentreerd gerealiseerd. Op het Haveneiland werden uiteindelijk twee sporthallen gebouwd:
een in het ‘Centrum voor Vrije Tijd’ aan het Ed Pelsterpark en een in de middelbare school aan
de Pampuslaan. Tot 2018 verrezen er in totaal negen basisscholen – twee op het Steigereiland,
twee op Haveneiland-West, een op het Grote Rieteiland en vier op Haveneiland-Oost – en een
middelbare school bij de overgang van de IJburg- in de Pampuslaan. Uiteindelijk kwamen de meeste
bedrijven inderdaad terecht op de kop van het Steigereiland en tevens verspreid langs de IJburg- en
de Pampuslaan, en aan de Cas Oorthuys- en Bert Haanstrakade. Kantoren werden ook verspreid
gerealiseerd; de voornaamste concentraties bevinden zich nu in de buurt van het winkelcentrum op
het Haveneiland-West en van het toekomstige Centrumeiland.
 § 5.9.3

Blok en laagbouw

Voor de bebouwingstypologie werden in de plantoelichtingen meerdere richtlijnen gegeven, zowel
in paragrafen over de ‘structuur’, de ‘occupatiestrategie’ of de ‘ruimtelijke uitwerking’ als in aparte
paragrafen over het “woningbouwprogramma”.1470 Daarbij vallen twee fasen te onderscheiden, in
ieder geval voor het Haveneiland: tot en met het GSP werd vooral over de verschillende dichtheden
geschreven en over de menging van woningtypen en het onderscheid in woonmilieus (bijvoorbeeld
tussen het hoge ‘exterieur’, het lagere ‘interieur’, en de suburbane Rieteilanden); daarna ging het met
name over de structuur van blokken in het raster. Uiteraard werd vanaf de NvU ook veel geschreven
over de menging van de verschillende prijsklassen sociale huur, middensegment en vrije sector.1471
In de NvU stonden vooral de “gedoseerde differentiatie” en de “zonering van dichtheden” centraal:
“hogere dichtheden […] in een band langs de openbaarvervoerlijnen bij de voorzieningenconcentraties
en langs een aantal openbare oevers” met een “bandbreedte 50-100 w/ha”, “lagere dichtheden
[…] op de Rieteilanden aan de beschutte kant van het eilandenrijk […] en op het Buiteneiland”
met een “bandbreedte 25-50 w/ha”, en “voor de tussenliggende gebieden […] gemiddelde
dichtheden” met een “bandbreedte 25-80 w/ha” (afbeelding 5.66 en 5.69).1472 Dit leverde een
woningbouwprogramma op van in totaal 306,9 hectare, waarvan 7,5 procent als “woonboot” of
“platform”, 7,9 procent als overig “vrijstaand” of “2 onder 1 kap” (samen 15,4 procent in ‘open
verkaveling’), 43,4 procent als “rijtjeswoning”, “herenhuis” of “patiowoning”, en de rest, 41,1 procent,
in gestapelde vorm (samen 84,5 procent in ‘gesloten verkaveling’).1473

1470

Projectbureau IJburg, 1996b, pp. 79-81; Projectbureau IJburg, 1996c, pp. 56-59; Projectbureau IJburg, 1997a, pp. 30-33;
Projectbureau IJburg, 1998a, pp. 71-73; Projectbureau IJburg, 1999b, pp. 22-23; Dienst Ruimtelijke Ordening, De Architekten
Cie., & Claus en Kaan Architecten, 1999, pp. 9, 13; Projectbureau IJburg, 2000d, pp. 12-13; Atelier CDS, 2001, pp. 36-37; Dienst
Ruimtelijke Ordening, De Architekten Cie., & Claus en Kaan Architecten, 2003, pp. 12-13.
 1471

Omdat dit een zaak van de consortia was en deze woorden niet direct naar getekende objecten verwezen, worden ze hier buiten
beschouwing gelaten. Zie echter paragraaf 5.3.9 en 5.3.12.
1472

Projectbureau IJburg, 1996b, p. 80.
1473

Projectbureau IJburg, 1996b, Bijlage 2.
320

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

afbeelding 5.66 ‘Indicatie bebouwingsdichtheid’ volgens de NvU 1996 door Palmboom, Van den Bout en Feddes.
In het SPvE voor het Haveneiland werd dit uitgewerkt door onderscheid te maken in van zuid
naar noord een “waterwereld” (rondom de “groene tunnel”), “stadskavels” (aan de IJburglaan),
“binnenwereld”, en “maritieme wereld” (aan de “boulevard”).1474 Hiervan werd een ‘proefverkaveling’
met vooral open bouwblokken opgenomen, evenals verschillende vogelvluchtschetsen (onder andere
afbeelding 5.67 links). Deze “occupatiestrategie” bleef feitelijk van kracht tot en met het GSP (waarin
deze “ruimtelijk raamwerk” werd genoemd).1475
In de plandocumenten voor het Steigereiland draaide het zoals gezegd vanaf het begin om “drijvende
woningen”, die op het land werden aangevuld met rijtjes “herenhuizen” en “vrijstaande huizen”
langs de voor- en achterstraten in de Zuidbuurt, en met “patiowoningen” en “dijkwoningen” in de
Noordbuurt (zie voor deze woningtypen paragraaf 5.9.1); de laatste werden in het SP vervangen door
“kleine, dicht op elkaar geplaatste bouwblokken”.1476
Dat laatste woord kwam al voor in de eerdere plantoelichtingen, maar nam pas echt een hoge vlucht
vanaf het ontwerp van Schaap, Claus en Van Dongen (en tevens in het SP voor het Steigereiland). Op
het Haveneiland werd de “ruimtelijke uitwerking” immers radicaal veranderd door het onderscheid
tussen een hoog ‘exterieur’ en een laag ‘interieur’ op te heffen ten gunste van het “raster” met
“blokken” van 175 meter lang en 60, 70, 80 of 90 meter breed, die niet op standaardwijzen konden
worden uitgewerkt; architecten werden gestimuleerd op zoek te gaan naar ‘moeilijke’ oplossingen (zie
afbeelding 5.27).1477

1474

Projectbureau IJburg, p. 31.
