Dr. C. A. Verrijn Stuart, Inleiding tot de beoefening der statistiek, 2e deel: De toepassing der statistische methode op de zedelijke en verstandelijke eigenschappen van den mensch
NIEUWE UITGAVEN.
Dr. C. A. VERRIJN STUART, In I e i d i n g
tot de b e o e f e n i n g d e r s t a t i s t i e k , ~"
deel: De toepassing der statistische methode
op de zedelijke en verstandelijke eigenschappen
van den mensch.
Haarlem, Bohn 1913.
Drie jaar geleden kondigde ik te dezer plaatse de verschijning aan van het eerste deel van Stuart's ,,Inleiding
tot de beoefenmg der statistiek". Thans rust op mij de
aangename plicht het tweede deel bij de lezers van dit
tijdschrift in te leiden.
Wat in dit deel behandeld zou worden, vernamen wij
reeds in het eerste deel (blz. 118), hoewel daar de omschrijving
van her onderwerp eenigszins anders luidde. Toen werd de
statistiek, die de Duitsche schrijvers ,,Moralstatistik" plegen
te noemen, omschreven als ,,de statistiek der geestelijke
eigenschappen van den mensch en hare openbaringen".
Thans voert hetzelfde onderwerp den naam van ,,de toepassing der statistische methode op de zedelijke en verstandelijke eigenschappen van den mensch".
lk kan mij begrijpen, dat de tite] van dit boek den auteur
eenige moeite heeft gekost. Dit ligt niet aan den auteur,
maar aan zijn onderwerp. Hooren wij slechts, welke definities
de Duitsche statistici daarvan geven.
L ex i s (Conrad's HandwOrterbuch) zegt: ,, Die Moralstatistik
besch~ftigt sich mit der statistischen Untersuchung derjenigen
Massenerscheinungen des Menschenlebens denen eine m o ral i s c h e Bedeutung zukommt". Y o n M a y r (Statistik und
Oesellschaftslehre, Bd. III, blz. 1.) noemt de Moralstatistik
,,die Statistik der Zust~inde und grscheinungen des S i t t e n lebens".
 Westergaard
(Grundzfige der Theorie der

43
Statistik, 1890, btz. 191.) spreekt van ,,die Statistik der
g e i s t i g e n Lebensbet~itigung des Menschen". H a u s h o f e r
(Lehr- und Handbuch der Statistik, 1882, blz. 4 5 1 ) o m schrijft haar aldus: ,,die statistische Untersuchung derjenigen
Erscheinungen in der menschlichen Gesellschaft, welche
beim Einzelnen aus auf freier s i t t l i c h e r
Willensentschliessung beruhender Tat hervorgeheni'. Terwijl nu Lexis,
yon Mayr en Haushofer bij de handelingen der menschen,
waarop de statistische methode moet worden toegepast,
eerie moreele overweging eischen, wil deze statistiek
,,Moralstatistik" heeten, spreekt Westergaard alleen van
geestelijke deelneming des menschen aan het leven. Hoewel
tusschen deze twee soorten van begrippen geen uitdrukkelijke tegenstelling behoeft te bestaan, dekken ze elkaar
geenszins. Ter verduidelijking heeft Prof. Stuart thans in
zijne definitie aan beide recht gedaan.
 Is de navolging van de Duitsche auteurs en enkele van
hun Fransche collega's ten opzichte van eene indeeling
van de Statistiek, die naast de demographie, de moraalstatistiek, de economische statistiek en de statistiek van
den staat en zijn werkzaamheid plaatst, wel gelukkig? Of
liever gezegd, komt aan de Moraalstatistiek de plaats toe,
die Prof. Stuart daaraan toekent? Wanneer we onder dit
woord verstaan de statistiek van feiten en handelingen, die
verband houden met de zedelijke en verstandelijke eigenschappen des menschen wekken wij de meening, dat bij
alle andere statistiek geen sprake is van feiten of handelingen, die daarmede verband houden. H e t b e h o u d van de
Moraalstatistiek als zelfstandig onderdeel geeft grond tot
misverstand 1), schept den schijn eener tegenstelling, die in
werkelijkheid niet bestaat, lmmers, heeft de economische
statistiek niets te maken met de zedelijke en verstandelijke
eigenschappen van den mensch? Is het verband tusschen
demographie en die eigenschappen in veel gevallen niet
hog nauwer? Kan men aan den anderen kant bij decriminaliteit, die tot de moraalstatistiek behoort, den invloed
van ras en van economisch milieu uitschakelen? Waar
i) Waartegen de schrijver dan ook op blz. 11 uitdrukkelijk
waarschuwt.
44
komt bij deze indeeling de statistiek van het onderwijs en
zijne resultaten terecht? D~ moraalstatistiek bekommert
zich alleen om de resultaten, die toch ten nauwste voeling
houden met de omstandigheden, die daartoe leidden en
voor deze omstandigheden, voor de inrichting van het
onderwijs, voor de bekwaamheid van het daarbij werkzame
personeel is in de moraalstatistiek geen plaats.
In de door de Duitsche auteurs en in navolging van hen
door Prof. Stuart gevol~de indeeling is lets kunstmatigs,
lets onzekers, dat m.i. liever te vermijden ware geweest.
 Waarom volgt de officieele statistiek in haar publicaties
niet de hier gewraakte systematiek? Naar mijne meening,
omdat ze zich bewust is daardoor in moeiliikheden te geraken. Haar systematiek is veel nuchterder. Zij noemt elk
gebiedt bij zijn naam en beproeft geen kunstmatige samenvatting, die telkens de grenzen van de terreinen zou moeten
overschrijden. Hetgeen in de moraalstatistiek van den godsdienst wordt gezegd, kan evengoed besproken worden bij
den stand of den loop der bevolking of bij de crimineele
statistiek. Oeslachtelijk verkeer en zelfmoord blijven beter
in het verband, waaiin ze thuis hooren, wanneer ze onderscheidelijk bij huwelijk of geboorte en bij overlijden naar
doodsoorzaken worden behandeld. De statistiek der verstandelijke ontwikkeling kan gebracht worden bij de statistiek
van opvoeding en onderwijs. De crimineele statistiek als
de statistiek van de handelingen van den mensch, bezien
door het oog van den rechter, kan tot eene groep vereenigd worden met de ~erechtelijke statistiek. Met deze
voorbeelden lneen ik mijne bedoeling .~enoegzaam duidelijk
te hebben gemaakt, lntusschen is Prof. Stuart in goed
gezelschap en wil ik van dit onderwerp afstappen.
Menigeen zal het thans verschenen deel van de lnleiding
tot de beoefening van de statistiek niet met dezelfde voldoening en bevrediging uit de hand hebben gelegd, als
waartoe de kennismaking met bet eerste de,,I hem aanleiding
gaf. Waaraan of aan wien de schuld? Niet aan den schrij..
 vet, want deze heeft rnet evengroote scherpzinnigheid en
nauwkeurigheid, in even helderen en duidelijken stijl thans
zijne gedachten uiteengezet als vroeger. De oorzaak ligt bij
het behandelde feitenmateriaal. Bij de demographie een in

45
de meeste opzichten sedert lang ontgonnen, diep geploegde
akker. Op het gebied van de moraalstatistiek staat voor
een groot deel nog een maagdelijk woud, dat gerooid
moet v~orden, voordat met den akkerbouw kan worden
aangevangen. Het kan niemand verwonderen, dat de oogst
in beide gevallen zeer verschillend van opbrengst zal zijn.
Het ligt voor de hand, dat bet moeilijk is materiaal te
leveren, dat aanleiding kan geven tot bet constateeren van
causaal verband tusschen de levensuitingen van den mensch
en diens psychische eigenschappen en gezindheden. Terwijl
men bij de behande]ing der dernographische stof vast terrein onder zijne voeten voelt, laat de gesteldheid van den
bodem der moraalstatistiek slechts weinig zekere voetstappen
toe. Vandaar dat op dit laatste gebied veel meer te rade
moet worden gegaan met partieele onderzoekingen, die in
verschillende landen en steden der wereld hebben plaats
gehad. Veel minder dan in de demographie staan hier de
resultaten van uniforme registraties over een uitgebreid
territoriaal gebied ter beschikking van den bewerker. Met
de in Nederland voorhanden gegevens moet gewoekerd
worden. En daarom is het jammer, dat eenige Amsterdamsche gegevens aan schrijvers aandacht zijn ontsnapt.
 Het boek telt slechts weinig hoofdstukken, n. 1. de
statistiek van den godsdienst en de godsdienstige verrichtingen, die van het geslachtsverkeer, die van her verbruik,
de criminalileit, de statistiek van den zelfm,.,ord, die van
de verstandelijke ontwikkeling en de statistiek der vrijwillige associatie, de kiezers- en verkiezingsstatistiek. Het
leeuwendeel der ruimte komt begrijpelijkerwijze aan de
criminaliteit toe. Onze criminaliteitsstatistiek immers neemt
sedert eenige jaren een voorname plaats in, hoewel niet
mag ontkend worden dat het feitenmateriaal dikwijls zeer
klein is en het opportuniteitsbeginsel bij de vervolging door
de ambtenaren van het openbaar ministerie eerie geheel
gelijkmatige toepassing der wet uitsluit. Achtereenvolgens
worden in dit hoofdstuk de geschiedenis dezer statistiek in
Nederland, de subjecten en objecten der strafbare feiten,
de strafmate en de recidieve nagegaan. Dit hoofdstuk alleen
ware reeds eene belangrijke ven ijking onzer statistische
litteratuur geweest, waarvoor wij den schrijver dankbaar

46
hadden moeten zijn. In dit tijdschrift is de plaats niet orn
op dit onderwerp speciaal in te gaan.
Surnma sumnlarum begroeten wij ook in dit deel een
boek vol belangrijke gegevens, eene samenstelling van bijna
alles wat in den laatsten, voor de statistiek zoo vruchtbaren, tijd in Nederland is bijeengebracht. Dat alles maakt
Prof. Stuart's boek tot een standaardwerk, waarop wij
Nederlanders trotsch rnogen zijn. Ten slotte mag niet vergeten worden, dat ook het tempo, waarin de bijzondere
deelen verschijnen, gunstig afsteekt bij dat, hetwelk wij bij
een soortgelijk werk in vreemde taal hebben moeten constateeren.
December 1913.
~ALKENBURG.
