ENKELE KRITISCHE KANTTEKENINGEN BIJ „WINSTBEPALING EN FINANCIERINGSSTRUCTUUR”
E N K E LE K R ITISC H E K A N T T E K E N IN G E N B IJ
„W IN STBEPA LIN G E N FIN A N C IE R IN G SST R U C T U U R ”
door Drs. I. Kleerekoper
In de inleidende beschouwingen tot zijn bovenaangehaald artikel1) zegt Prof. Dr.
H. J. van der Schroeff onder „Afgrenzing van de analyse” , dat de daarin ver­
vatte studie niet meer is „dan een proeve van een analyse, die niet verder reikt
dan de invloed van de financieringsstructuur op de inhaal-afschrijvingen bij de
winstbepaling” . Nu moge het niet meer dan billijk zijn een auteur te volgen in de
door hem zelf aangebrachte begrenzing van zijn onderwerp, doch dan mag wel de
voorwaarde worden gesteld dat die begrenzing ook uit de voortgang van de ana­
lyse blijkt. D at dit in het onderhavige geval niet zo is, hoop ik nog aannemelijk te
maken.
Van der Schroeff geeft in zijn artikel eerst een samenvatting van Limperg’s op­
vattingen over de inhaal-afschrijving. Hij wijst er vervolgens op, dat Limperg’s
conclusies te dezer zake van meet af theorie en praktijk „zwaar op de maag” heb­
ben gelegen; het grote praktische probleem was, hoe de bij voortgaande prijsstijging
optredende verliezen uit hoofde van inhaal-afschrijvingen konden worden opge­
vangen. Van der Schroeff wil nu kennelijk proberen via zijn „proeve van een ana­
lyse” de praktijk een handreiking geven.
 Hij doet zulks door de invloed van de wijze van financiering bij het vraagstuk
van de inhaal-afschrijvingen te betrekken en stelt daarbij het navolgende voorop:
„Ongeacht de wijze van financiering doet de noodzakelijke hogere waardering van
de vervangingsverplichting als gevolg van de gestegen vervangingsprijs een verlies
ontstaan” . Hij voegt daar echter onmiddellijk aan toe, dat dit verlies „in het geval
van de financiering met eigen vermogen in volle omvang door het bedrijf zal moe­
ten worden gedragen; heeft de financiering daarentegen geheel of gedeeltelijk met
vreemd vermogen plaatsgevonden, dan wordt dit verlies (hetzij al naar de ver­
houdingen in de vermogensstructuur geheel of gedeeltelijk) opgevangen door een
jinancieringsvoordeel, doordat tegenover de gestegen waarde van het produktiemiddel de verplichting tegenover de verschaffers van het vreemde vermogen gelijk
blijft” . Een bladzijde verder vervolgt Van der Schroeff: „Anders geformuleerd kan
worden gezegd, dat de klem van de vervangingsverplichting waaronder - zoals de
klassieke theorie leert- de vermogenstoeneming uit hoofde van de herwaardering
ligt, wèl bestaat voor zover het accres het met eigen vermogen gefinancierde deel
betreft, niet voor het deel, dat met vreemd vermogen werd gefinancierd”.
Van der Schroeff beoogt blijkbaar - naar ik aanneem duidelijkheidshalve - een
tweetal opeenvolgende formuleringen te geven van één en dezelfde conclusie.
 Wanneer deze beide formuleringen echter aandachtig gelezen worden, dan blijken
zij bepaald niet een identieke inhoud te hebben. De eerste formulering zegt, dat een
hogere waardering van de vervangingsverplichting (naar mijn mening gaat het
hier om „hoger” dan de uit afschrijving op vervangingswaarde vrijkomende be­
dragen, dus: de inhaal-afschrijving) altijd tot een verlies leidt, ongeacht de wijze
van financiering, zij het dat bij financiering met ten dele vreemd vermogen daar
een financieringsvoordeel tegenover staat. De tweede formulering zegt echter iets
geheel anders! Deze stelt, dat voor het met vreemd vermogen gefinancierde deel
van de vermogenstoeneming er helemaal geen verlies is. Letterlijk zegt Van der
Schroeff dat „voor dit deel geen noodzaak voor inhaal-afschrijving bestaat” . De
1) Geplaatst In het februarinummer van dit maandblad.
mab

blz. 115

hier gesignaleerde verwarring komt nog verder tot uitdrukking in de door Van der
Schroeff uitgewerkte voorbeelden. Daarop moge ik thans inhaken.
De auteur kiest als uitgangspunt een duurzame produktie-installatie, aangeschaft
voor ƒ 2.000.000; bruikbaarheidsduur tien jaar; rechtlijnige afschrijving. Nadat
afschrijving over het vierde jaar heeft plaatsgevonden, treedt een prijsstijging der
installatie op met 10%. Dit voorbeeld wordt nu eerst uitgewerkt voor een situatie,
waarin geheel met eigen vermogen wordt gefinancierd. Die uitwerking verloopt
geheel „volgens het boekje” ; aan het eind van het vierde jaar, vóór herwaardering,
is er 4 maal ƒ 200.000 in kas uit afschrijving; na herwaardering constateert men
dat die ƒ 800.000 eigenlijk ƒ 880.000 zou moeten zijn; het „tekort” van ƒ 80.000
wordt ijlings ten laste van de jaarwinst in de kas gestopt.
Tegenover een installatie met een vervangingswaarde van ƒ 2.200.000 en een
kassaldo van ƒ 880.000 staat dan: een eigen vermogen van ƒ 2.200.000 en een afschrijvingsfonds van ƒ 880.000.
 Nu dezelfde omstandigheden bij financiering met 50% vreemd vermogen (de
mogelijke bezwaren tegen de partiële financieringsbeschouwing, die hieraan ten
grondslag ligt, blijven - ter wille van het kunnen volgen van de gegeven voorbeel­
den - rusten).
De openingsbalans is dan (in duizenden guldens):
Installatie
Aan Eigen vermogen
Aan Lening

2.000
1.000
1.000

In afwijking van wat Van der Schroeff doet, voeg ik aan het eind van het vierde
jaar, vóórdat de herwaardering plaatsvindt, nog de veronderstelling toe, dat de
voor uitkering beschikbare winst naar de dan bekende omstandigheden 100 is. De
balans aan het eind van het vierde jaar, vóór herwaardering en vóór winstuitke­
ring, ziet er dan als volgt uit:
Installatie
2.000
K as: 4 j. afschrijving
800
4 j. aflossing
/. 400

Lopende winst
Aan
Aan
Aan
Aan

eigen vermogen
Lening
Afschrijving
Uitkeerbare winst

400
100

500
1.000
600
800
100

Vervolgens wordt, nog steeds aan het eind van het vierde jaar (om één minuut voor
twaalf) geconstateerd dat de vervangingsprijs met 10% is gestegen. Dus wordt er
snel herwaardeerd, waarbij, volgens Van der Schroeff’s eigen stelling in formule­
ring nummer één, een verlies wordt geconstateerd groot 80 wegens „hogere waar­
dering van de vervangingsverplichting” en zulks „ongeacht de wijze van finan­
ciering” . Dit verlies ad 80 wordt geput uit de overigens beschikbare winst ad 100,
waarna (óók nog voor twaalf uur) het restant groot 20 aan aandeelhouders wordt
uitgekeerd.
 m ab

blz. 116

Daarna vertoont de balans het navolgende beeld:
Installatie
Kas
Aan Eigen vermogen
Aan Lening
Aan Afschrijving
Aan Financieringsvoordeel

2.200
480
1.100
600
880
100

Het moge de lezer duidelijk zijn, dat ik bij het opstellen van deze laatste balans
Van der Schroeff in zoverre gevolgd ben, dat ik bereid was het eigen vermogen
met 10% op te hogen en de rest van de herwaardering als „financieringsvoordeel”
te presenteren. Deze volgzaamheid was geboden om mijn betoog te kunnen voort­
zetten in de beoogde richting. Er is daarnaast echter ook een verschil tussen de
door mij gegeven balansopstelling en die van Van der Schroeff. In de door laatst­
genoemde gegeven uitwerking staat nl. de post Kas (Van der Schroeff noemt dat
- terecht - vrijgekomen middelen) slechts voor 400 te boek, waartegenover het
„financieringsvoordeel” op 20 uitkomt. Dit verschil in uitwerking is betekenisvol;
het past namelijk in het geheel niet op de hiervoren weergegeven formuleringen
van Van der SchroefPs uitgangspunt.
Formulering nummer één - het zij nogmaals herhaald - zegt immers dat de hogere
waardering van de vervangingsverplichting altijd tot een verlies leidt, ongeacht
de wijze van financiering, zij het dat naar rato van het vreemd vermogen daar
een financieringsvoordeel tegenover staat. Deze stelling heb ik in mijn uitwer­
king stipt gevolgd; ik „nam” het verlies uit inhaal-afschrijving (80) en stelde daar­
tegenover een financieringsvoordeel (100).
 Formulering nummer twee zegt, dat voor het met vreemd vermogen gefinan­
cierde deel geen noodzaak voor inhaal-afschrijving bestaat. Hetgeen bij stipte na­
volging zou betekenen, dat in de gegeven situatie (50% vreemd vermogen) de helft
van de inhaal-afschrijving (in totaal groot 80) niet behoeft te worden toegepast;
het resultaat zou dan zijn dat de post Kas een stand van 440 zou aanwijzen (nl. de
400 van vóór de herwaardering, vermeerderd met 40 inhaal-afschrijving over het
met eigen vermogen gefinancierde deel), waartegenover dan een „financierings­
voordeel” van 60 zou moeten verschijnen.
Doch ook de uitkomst van de in formulering nummer twee vervatte gedachten­
gang vinden we in de uitwerking van Van der Schroeff niet terug.
Is er dan wellicht nog een gedachtengang nummer drie? Inderdaad. Deze komt
erop neer, dat indien in enig jaar zowel een verlies uit hoofde van inhaal-afschrij­
ving als een financieringsvoordeel ontstaat, deze beide met elkaar kunnen worden
gecompenseerd tot het maximum van het bedrag van de inhaal-afschrijving. Van
der Schroeff demonstreert deze derde gedachtengang zelf in het vervolg van zijn
betoog, door het door hem berekende „financieringsvoordeel” van 20 te becijferen
uit 100 niet-gebonden vermogensaanwas, tegenover 80 daarmee gecompenseerde
inhaal-afschrijving.
Uit het betoog van Van der Schroeff in zijn hier besproken artikel zijn dus, al
naar onze keuze uit de drie achtereenvolgens door hemzelf gegeven formuleringen,
drie uitkomsten van de gestelde casus mogelijk nl. aan het eind van het vierde jaar,
na herwaardering, bedraagt het „financieringsvoordeel” 100, 60 of 20.
Aan deze conclusie wordt niets afgedaan door het feit, dat Van der Schroeff

m ab

blz. 117

zelf uitsluitend de op 20 uitkomende methode volgt; de beide andere berekeningen
zijn immers evenzeer uit het betoog af te leiden.
 Het lijkt aan geen twijfel onderhevig, dat Van der Schroeff in de verschillende
elementen van zijn analyse een weinig verstrikt geraakt is. D at blijkt vooral duide­
lijk, wanneer hij stelt, dat de financieringswmst vrijvalt (dus voor uitkering vat­
baar is) op het moment, dat de tegenwaarde van de afschrijvingen op basis van de
gestegen vervangingswaarde in de opbrengst van het produkt bij de ruil wordt
terugontvangen (zie conclusie 10 aan het slot van Van der Schroeff’s artikel). Laat
ik hem in deze gedachtengang eens volgen.
Nemen we eens aan, dat de prijsstijging met 10% niet aan het einde van het
vierde jaar optreedt, doch dat dit reeds op de eerste dag van ingebruikstelling ge­
constateerd wordt. De installatie wordt dan van 2.000 naar 2.200 gebracht; het
Eigen vermogen komt dan (in de gedachtengang van Van der Schroeff) op 1.100;
de Lening blijft uiteraard op 1.000 gehandhaafd en er ontstaat een „financieringsvoordeel” van 100. Dit voordeel (deze winst) valt nu - zegt Van der Schroeff - vrij
naar rato van de afschrijvingen op vervangingswaarde; dat is dus in 10 achtereen­
volgende jaarlijkse termijnen.
Er wordt immers in de komende jaren telkens 220 afgeschreven; in elke af­
schrijvingstermijn schuilt 10 aan niet onder de klem der vervangingsverplichting
liggend vermogensaccres, zijnde het bedrag aan hogere (vervangingswaarde-)
afschrijving dat niet nodig is voor de vervangingsfinanciering bij handhaving van
50% vreemd vermogen.
 Keren we nu terug tot het door Van der Schroeff uitgewerkte geval van prijs­
stijging aan het eind van het vierde jaar. Het is duidelijk, dat dan slechts een bedrag
van 40 (en dus niet 80) vrijvalt; immers, geruild zijn slechts vier jaarlagen af­
schrijving, d.i. 4 maal 10 inhaal-afschrijving op het met vreemd vermogen gefi­
nancierde deel; de resterende 60 vallen pas aan het eind van elk der nog volgende
jaren - met 10 per jaar - vrij! De door Van der Schroeff toegepaste compensatie
groot 80, die opname daarvan in de uitkeerbare winst impliceert, klopt dus niet
met zijn eigen vrijval-regel.
De werkelijkheid is dan ook anders, dan Van der Schroeff stelt. Bij het door hem
gekozen uitgangspunt, dat het vermogensaccres wegens herwaardering niet onder
de klem der vervangingsverplichting ligt, voor zover dit accres het met vreemd
vermogen gefinancierde deel betreft (zie zijn conclusie no. 7), dient - in de ge­
geven casus ener éénmalige prijsstijging van 10% - de „financieringswinst” - onge­
acht het tijdstip waarop die prijsstijging in de loop dier tien jaar optreedt - op 100
gesteld te worden. En wat stelt die 100 nu in feite voor? Het gehele op het met
vreemd vermogen gefinancierde deel der installatie geconstateerde vermogens­
accres, ongeacht of dit accres via normale vervangingswaarde-afschrijvingen dan
wel via inhaal-afschrijving wordt geamortiseerd. De door Van der Schroeff voor­
gestane compensatie met de inhaal-afschrijving is een willekeurige; zij geeft de
indruk een wat pragmatisch gekozen handelwijze te zijn ter tegemoetkoming aan
de moeilijkheden, die de praktijk met het afdekken van de inhaal-afschrijvingen
heeft.
 Mijn conclusie is dan ook, dat zo men op basis van de door Van de Schroeff ont­
vouwde - elkaar overigens vaak tegensprekende - gedachten tot de conclusie zou
mogen komen, dat er in de gegeven casus een financieringsvoordeel ontstaat, dan

m ab

blz. 118

heeft dat voordeel een niet betwistbare grootte van 100, ongeacht het tijdstip
waarop de prijsstijging optreedt.
Dit tijdstip kan alleen van belang zijn om de vrijval-regel van Van der Schroeff
op juiste (en niet zoals Van der Schroeff doet, op onjuiste) wijze te hanteren.
Treedt de prijsstijging onmiddellijk op, dan valt de 100 in tien jaarlijkse ter­
mijnen vrij, als deel van de (opgehoogde) vervangingswaarde-afschrijvingen.
Treedt ze na 4 jaar op, dan valt op dat moment 40 vrij en vervolgens telkenjare 10.
Treedt zij geheel aan het einde op, dan komt op dat moment (alles volgens de vrij­
val-regel van Van der Schroeff) 100 vrij.
Maar dit alles doet niets af aan de belangrijkste constatering van alle; in feite
past Van der Schroeff per saldo de vervangingswaarde-afschrijving in het geheel
niet toe op het met vreemd vermogen gefinancierde deel van de installatie.
Wat hij met één hand aan vervangingswaarde-afschrijving (volgens de vaste
leer) geeft, neemt hij met de andere hand (van het financieringsvoordeel) weer
terug. En daarmee treedt Van der Schroeff, wellicht ongewild maar duidelijk,
buiten de door hemzelf aangegeven begrenzing van de analyse. Hij moge bedoeld
hebben zich uitsluitend bezig te houden met de invloed van de financieringsstruc­
tuur op de inhaal-afschrijving, doch in feite omvat zijn analyse de invloed daarvan
op alle vervangingswaarde-afschrijvingen, inclusief de jaar-afschrijvingen. Waar­
mee meer overhoop wordt gehaald, dan Van der Schroeff naar ik aanneem be­
oogde.
 Ik moge mijn kanttekeningen besluiten met het navolgende. Zolang we het
standpunt blijven innemen, dat bij de vaststelling van de periodewinst de in die
periode verbruikte werkeenheden integraal in aanmerking moeten worden ge­
nomen tegen hun vervangingswaarde (en ik hoop van harte, dat dit standpunt di­
rect noch indirect zal worden verlaten), blijft er ruimte voor een nadere bezinning
op de vraag, of dit standpunt impliceert, dat tevens - bij onvolkomen diversiteit inhaal-afschrijvingen geboden zijn. Die vraag is daarom gerechtvaardigd, omdat er
aldus een correctie wordt aangebracht op destijds juist berekende resultaten van
voorbije perioden. Mijns inziens moet die vraag echter beantwoord worden los van
de financieringsstructuur. In de eerste plaats omdat het hierbij gaat om de beteke­
nis, welke de waardestijging der resterende werkeenheden van een produktiemiddel tevens heeft voor het „manco” . Het merkwaardige van een „manco” is, dat
het er niet meer is; het is zodoende geen object van financiering, niet met eigen en
niet met vreemd vermogen. Het feit, dat bij onze rekentechniek waardewijzigingen
nu eenmaal in geld worden uitgedrukt en dat dientengevolge die wijzigingen hun
spiegelbeeld moeten vinden in het vermogen, betekent nog niet dat het vraagstuk
daarmee een financieringsvraagstuk is geworden. Doch zelfs indien men het financieringsaspect niet zonder meer zou willen uitsluiten, dient - in de tweede plaats bedacht te worden, dat het constateren van een overschot aan middelen voor een
bepaald doel nog niet meebrengt, dat dit overschot tot winst gestempeld moet wor­
den. Bovendien rijst de vraag, op welk moment dit overschot blijkt; de financie­
ringsstructuur is doorlopend in beweging; de verhouding tussen eigen en vreemd
vermogen wijzigt zich al naar de mogelijkheden van winstinhouding, naar de om­
standigheden op de vermogensmarkt, naar de fiscale regelen, etc. Noch bij de
totale noch bij de partiële financieringsbeschouwing kan tot een enigszins blijvende
normatieve vermogensstructuur gekomen worden, die uitgangspunt zou moeten
zijn voor de berekening van financierings-,,voordelen” c.q. „winst” . Overtollig

m ab

blz. 119

vermogen kan naar aandeelhouders terugvloeien, zeker, maar het is zeer twijfel­
achtig of dit via de resultatenrekening dient te geschieden. En zo blijft er nog heel
wat te overdenken. Het is in elk geval de onmiskenbare verdienste van het artikel
van Van der Schroeff, dat het daartoe een grote stimulans vormt.
 mab

blz. 120.
