Verantwoordingh van Renatus Descartes aen d'achtbare overigheit van Uitrecht
Ick hebbe nu beweesen dat het getuigenisse welck Voetius
Schoock voorgeschreven heeft, valsch is, maer dat en is noch niet
genoch; want hij en sal niet willen bekennen over wonnen te sijn,
ten sij ick hem bewijse, dat hij het selfs seer ernstich versocht
heeft, ende dat hij Schoock daerom ten halse gelegen heeft. |
Daerom bidde ick UE, merck doch dat hij het niet alleenlick versocht heeft, maer dat hij noch erger heeft gedaen; want hij heeft
het hem wtdruckelick gebooden, stellende beneden het getuigenisse dese woorden: Dat er het van noode sal sijn sult ghij volgens Uwen stijl schryven, maer ghij moet overal soo veel als het
de Latijnse tale kan toelaten de scherpheijt van het getuijgenisse
behouden, ende voornementlick daer ick schrapjens onder gehaelt
hebbe.109 Het moste Jacobs stemme ende Esaus handen zijn,110
Schoocks styl ende Voetius logenen. Nu, die schrapjens hadden
hij onder alle die woorden gehadt welcke ick voordesen verhaelt
hebbe. Die Voetius kennen, weten wel hoe seer dat dese maniere
van gebieden ofte bidden druckt, voornementlick ten aensien van
die genen welcke hij meendt dat minder sijn als hij, ende die hij
sich verplicht heeft, gelijck als onder anderen Schoock. Dit heeft
men oock daerna bij eervarentheijt gesien; want hij heeft Schoock
in recht geroepen om dat hij dit getuijgenisse niet halstarrich en
hadde staende gehouden.
5 hij gesecht ] hij s gesecht 19 U!+E" De
De 33 !+daerna"
109 Necessaria et modesta defensio, p. 44.
22 !+er " De

27–28 !sij #= hij"

110 Genesis, 27.
 [36v]

257

[37r]

28 !+alle"

Verantwoordingh 121

5

10

15

20

25

30

35

Hier en boven moetmen Voetius oock al het gaen ende het
komen van Waterlaet, ende al het geen Dematius gedaen heeft om
Schoock allensins te bewegen tot het fatsoneren van sijn getuijgenisse na het voorschrift van Voetius, toegeschriven; | want het
en ging dese twee niet om dan voor soo veel sij Voetius vrienden
waeren. En nochtans secht Schoock dat Waterlaet verscheijden
malen bij hem te Groeningen gekomen is, ende dat hij hem het
model gesonden heeft van het getuijgenisse dat Voetius op hem
versocht, maer dat sijn gewissen niet toegelaten hadde sulck een
getuijgenisse te schrijven ende dat hij hem daerom een ander welck
meer met de waerheijt over een quam hadde gesonden. Men kan
inderdatet sien wt het geen daer na gevolcht is, dat Schoock in het
getuigenisse welck hij Voetius hadde gesonden, die worden hadde
overgeslagen daer de meeste valsheyt in was, te weten ende ick
bekenne dat ick het alleen gemaeckt hebbe, soo dat noch de Heere
Voetius noch iemant anders daer autheur van sij, noch in’t geheel
noch ten deele, voor soo veel de stoffe belancht. Oock hadde hijer
eenige andere woorden inde plaetse geset. Ende wat belangt de
woorden van sich selfs sonder van een ander daer toe gewogen geweest te sijn, ja bij na alle de andere woorden, die hadde hij door
eene dobbelsinnicheijt behouden, stellende over al de ordre daer
Voetius het boeck hadde gestelt, om daer na te mogen seggen dat
hij met het woort de ordre, hadde verstaen de ordre vande capittulen, ende den stijl van schryven, welcken hij | wel voor den sijnen
heeft willen bekennen in het gerecht, maer niet de lasteringen ende
de stoffe van het boeck. Wat belangt Voetius, die en stotede sich
niet eens aen dese dobbelsinnicheijt; want hij en twijfelde niet
of aen ider die dit getuigenisse soude komen te sien, soude oock
met het woordt de ordre het gansche boeck verstaen, vermits het
boeck de Wonderbaerlicke ordre wort genoemdt.  Soo wiert Waterlaet wederom gebruijckt om hem dit briefjen van

4 toeschr!e""i"ven

!+Methodus" De
"r"men De

5 Voetius vrienden ] Voetius s vrienden 7 !+hem"
30 Wonderbaerlicke ordre !+Admiranda methodus" De

258
[37v]

[38r]

259

21 de ordre
36 hervo!o"

122 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

Dematius eigene handt geschreven te brengen: Eerwaerdige man,
ick wilde wel dat ghij in U getuijgenisse eenige dingen veranderdet. Sie, dit synse in het kort. Wisch wt op de 21 en 22 regel al
het geen daer een schrapjen onder gehaelt is, ende schryve inde
plaetse, ick hebbe het alleen volmaeckt. Behout op de 30 regel
dit alleenlick, ick konder qualick sijn daerom | hebbe ick het wt
mijne vrinden vernomen ende verstaen. Wisch op den 31 regel
wt dat is van eene andere handt ende schryft dat is van een ander autheur die, soo als ick geloove, sijnen name wel bekent sal
maecken als het van nooden sal sijn, of iet dier gelijcx. Ick en
segge U nu de redenen van mijn versoeck niet, want ick sal het
mondeling doen.111 De woorden ick hebbe dat (te weten de ordre
ofte het boeck) alleen volmaeckt sijn seer aenmerkens waerdich;
want het woord alleen is hier nergens anders om, dan om Voetius
wt te sluijten ende dit is het fondament van alle haer bedroch.
 De andere woorden houd dit alleen, ick en konder niet sijn soude
men qualick konnen verstaen ten ware Dematius die selfs hadde
wtgelecht in een schrift, welck inde Onrechtvaerdige Vierschare is
in gevoecht; want daer tracht hij sich van 117 tot de 126e sijde
te verdedigen. Op de 120 en 121e syde secht hy dat Schoock in
sijn getuigenisse geset hadde, dat hij de particulariteyten vande
Utrechse saecken welcke volgens Voetius voorschrift in dat boeck
geschreven waren, ten deele wt Voetius ende ten deele wt sijne
andere vrienden hadden verstaen. Maer dat hij, Dematius, gelovende dat Schoock t’Utrecht geen ander vrienden | hadde die hem
er iet van hadde gesecht, ordeelde dat hij niet en moste seggen
ten deele van Voetius ende ten deele van andere vrienden, maer
dat hij den naem van Voetius moste wt wissen ende inde plaetse
setten van eenige vrienden. Ende hier van ontschuldicht hij sich
fraaitiens, seggende Indien ick hier gesondicht hebbe, soo moet het
sijn om dat ick mischien met eene alte groote voorsichticheijt, die
nochtans niemant schadelick maer sommige vordelick konde sijn
(vermits sij de gelegentheijt van sondigen wech nam), gesorcht
hebbe voor de onnoseleheijt van mijnen seer lieven gebroeder, den
welcken godts kercke seer veel schuldich is. Desen heyligen man

4 schryve!–n"

indien" seggende

5 plaetse!–n"
21 !+ge"se!c""t"h!t #= a"dde
30 !+hier " 32 !+nochtans" 34 !+den"

111 Een kopie van dit briefje van Dematius

ontving Descartes van de Groningse

28 !va""de"n

Senaat. AT IV 199.
 [38v]

260

[39r]

30 !–

Verantwoordingh 123

5

10

15

20

25

30

35

secht hier dat het eene voorsicticheijt is, die niemant schadelick
kan sijn als men valsche getuigen op maeckt om de rechters te
bedriegen, ende voor haer andere vrienden te doen passeren in
plaetse van Voetius, om alsoo eenen onnoselen te doen veroordelen, ende hem sijne eere sijn goedt, ja selfs sijn leeven te doen
nemen indien het hem mogelijck hadde geweest. Men kan oock
niet seggen dat Dematius, die hier in sorgvuldiger was geweest
als Voetius om de rechters te bedriegen, niet en wist dat Voetius
Schoock tot het schrijven hadde aengepordt; want de wijle hij
wel wist dat Schoock het geen t’Utrecht was gebeurt alleen | van
Voetius hadde verstaen, soo en konde het ander hem oock niet onbekent sijn. Hij en konde hem oock niet raeden in sijn getuigenisse
te stellen ick hebbe het alleen volmaeckt sonder te weten dat dese
woorden valsch waren. Daer en booven, soo kanmen wt Schoocks
bekentenisse sien, die in het Bonae fidei sacrum is op de 4e sijde,
dat het eerste dessein van dit boeck genomen is geweest in eenen
maeltijt daer Dematius was. Sie, dit sijn de woorden selfs: Als
Schokius in het jaer 1642 volgens sijne gewoonte inde ledige honsdagen t’Utrecht gegaen was om sijne vrinden te besoecken, soo is
hyer van Voetius met eenige andere Heeren Professoren der Akademie ende eenige andere eerlicke mannen op eene seer treffelicke
ende kostelicke maeltijt onthaelt geweest. Als de tafel op genomen
was, heeft de Heere Dematius ende eenige anderen beginnen te
spreecken van Des Cartes Brief aen Dinet, inde welcke sijn meester de Heere Voetius seer scherp overgehaelt wordt. Ende dat hij
gebeden, ja met ernstige vermanige van Voetius aen gepordt wiert
dat hij de penne voor hem die sijn leermeester was, ende tegen
Des Cartes wilde inde handt nemen.112
Is het niet eene wonderlicke saecke, dat dit welck soo openbaerlick op maeltijtden is | geschiet, ende in het bywesen van
verscheyden persoonen die sorge behoorden te dragen voor hare
conscientie ende voor haere eere; want ick kan niet gelooven dat
alle menschen die met Voetius omgaen hem gelijck worden.  124 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

schijnlicheyt van oordeelen, niet en twijfelen of Voetius heeft op
Schoock versocht dat hij tegen mij soude schryven. Is dit, segge
ick, geen wonderlicke saecke, dat hij eeven goedt gevonden heeft
dit selve voor de rechters te ontkennen, omer het fondement van
een vonnis op te bouwen met het welck hij mij meende te verderven. Daer en is oock de minste reden niet om te twyfelen of het is
waerachtich, ’t geen Schoock desen aengaende voor sijne wettige
rechters heeft verklaert; want sijn weder partij en heeft het daer
na in het proces tegens hem niet eens ontkent. En nochtans hebben sijer soo veel dingen bij een geraept die het verschil gansch
niet en raecken, soo dat men vastelick mach besluijten dat sij het
niet en hebben derven ontkennen, om datter so veel gasten inde
maeltijd waren dat men haer soude hebben konnen overtuigen. |
Maer dit en is noch niet genoch om Dematius te overtuijgen.
 Hij wil dat men hem bewijse dat hij Schoock moeielick geweest
is, om hem het briefjen welck hij hem geschreven hadde, te doen
volgen; want hij secht alleen tot sijne onschuldinge hier en is noch
gans geen schijn van iemant moeielick te vallen. Eeven of het geen
driegen ende moeielick vallen mochte heeten dat men een man die
het voorgeschreven getuigenisse van een ander, die nochtans veel
authoriteijts op hem hadde, niet gans ende gaer en heeft willen
volgen, daer na noch een briefjen derft senden met dese woorden
ick wilde wel dat ghij in U getuigenisse eenige dingen wildet veranderen, ’t welck so opentlick tegen de goede maniere ende wetten
strijdt, dat die genen die dat briefjen gesonden hebben strafbaer
sijn, al was alle het geener in is waerachtich. Maer hij secht selfs
dat hij geen familiraiteit met Schoock en hadde, ende dat hij hem
even wel des anderen daechs des ogtens tusschen 6 ende 7 uuren ginch besoecken, wt het welck na mij dunckt een seer hardt
aendringen blyckt; want een bedaecht man, een Professor inde
Theologie en sal des smorgens | soo vroech een ander jonger, met
den welcken hij geen bysondere kennisse en heeft, niet gaen besoecken om van hem iet te versoecken daer hem niet aengelegen
en is, dan alleenelick om sijnen vrient vrientschap te doen, gelijck Dematius selfs verklaert heeft, in soo eene saecke inde welcke
die vrient geweigert is geweest, alhoewel hij meer vermocht bij
diengeenen welcke versocht wiert, ten sij hij voorgenomen heeft
van die saecke wel ernstelick te spreken, ende sijne redenen ende

6 mi!jxxxx""nste"

24 !+so" De

25 !–heeft" hebben

35 !+soo"

[40v]
262

[41r]

Verantwoordingh 125

5

10

15

20

25

30

instantien wel degelick te voegen bij de redenen vanden vrient,
door den welcken hij gesonden is.
 Maer ick bekenne geeren dat ick niet en kan bedencken waeromer Voetius selfs niet en ging, ten sij mischien om dat hij alsoo
wel hier, als daer hij Schoock tegen mij heeft doen schryven, den
aep wilde na volgen die de karstanien met den poot des wintshonts wt het vier trock.113 Doch het kan oock wel sijn dat hij van
sijnentwege alles gedaen hadde wat hem mogelick was sonder tot
sijn gewenschte ende gekomen te sijn, ende dat hij hoopte dat het
aenhouden ende de authoriteijten van veelen meer soude vermogen dan van een alleen. Of wel het moste sijn, soude men | dese
kuische Susanna konnen onteeren, soo moste men alle de doortrapheeden ende listen van twee oude mannen van ansien hebben,
Voetius ende Dematius, wt welcke twee doe ter tijt, na dat ick
geloove, de gansche faculteijt der Theologie van Uwe Akademie
bestondt vermits de derde Professoor omtrent dien tijt stierf.114
Om dit verhael nu te besluijten, soo en wil ick UE niet voordragen dat ghij in Uwe publicatie vanden 13 Junij 1643, die soo
vermaert is geweest dat mener noch veele euwen geheugenisse van
hebben sal, welck wt druckelick verklaert hebt dat ghij Voetius
leeven ende manieren van doen wildet ondersoecken, om dat hij
Uwe stadt seer schadelick soude sijn, indien het geen ick van hem
geschreven hadde waerachtich was. Ende nu vinden het selven
veel erger, soo dat ghij genodtsaeckt sijt indie saecke u woort te
houden. Ick en wil UE oock tegen Voetius niet op maecken met
te seggen dat hij met de justitie gespodt heeft als hij den persoon
eenen misdadigers gespeelt heeft, sonder ooijdt ondervraecht te
sijn geweest. Ende als hij mij den persoon vanden aenklager heeft
doen spelen, sonder dat icker ooidt iet van geweeten hebbe. Ende
als hij daer en booven | versiert heeft dat ick hem gelastert hadde
met te seggen dat hij autheur was van een boeck welck hij nu
tertijt noch voor goedt kent ende verdedicht. Ende, eyndelick, als

12 k!ex""ui"sche De

12 ko!mxx""ne"n De

113 Verwijzing naar een fabel van La Fon-

taine, ‘Le singe et le chat’ (sic), boek
IX, 7.
 114 Verwijzing naar een (apocrief) Bijbeltekst, Daniël 13. In de Clerselier-versie
van de Lettre Apologétique volgen nu

263

[41v]

266

[42r]

12 mo!e""s"t!+e"

drie extra alinea’s waarin Descartes de
vergelijking verder uitspint (AT VIIIB
263–265); zie onze Inleiding, Paragraaf
2. De derde professor in de Godgeleerdheid, Meinardus Schotanus, stierf
op 6 april 1644.
126 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

hij mij heeft doen verwijsen door sulcke gedeputeerden welckers
namen ick tot nu toe niet en hebbe konnen weeten. Alhoewel alle
dese dingen voorwaer wel verdienen dat hij eens degelick crimeneel
gemaeckt worde, op dat hij niet langer met de justitie en spotte.
 Ick en wil UE oock tegen synen soone niet opmaecken, met te seggen dat hij sich ten minsten alsoo schuldich gemaeckt heeft met
alle die boecken in het licht te geven als de Professoor Regius,
die soomen secht in gevaer is geweest van sijn ampt te verliesen,
vermits men maer alleen het vermoeden hadde dat hij mij verwittichde het geen er in Uwe Akademie om ging, al hoe wel er mij
aengelegen was dat ick het wiste. Oock en waren het geen geheimenissen der Republicke, gelijck als Voetius geren soude hebben
willen wijs maecken.115 Noch minder wil ick mijn vlijt aenwenden
om dese Voetius∗ hatelick te maecken, met te seggen dat sij soo in
het quaet verhardt sijn, ja dat de gewoonte van sondigen sonder
gestraft te worden haer soo onbeschaemt gemaeckt heeft, | dat sij
niet alleen met de justitie, maer selfs met haere eygen misdaden
den spot houden. Oock derft de jonge Voetius de acten, welcke
de Heeren van de Akademie te Groeningen mij gesonden hebben,
kinder speelgoetien noemen, even gelijck of het dingen van geen
gewicht en waren openbare valsche getuijgenissen te hebben, van
Voetius ende Dematius eigen handen geschreven op dat Schoock
volgens de selfde verklarende sij de rechters soude konnen bedriegen. Dat meer is, ten is hem niet genoch dat hij van sijnen vader
eenen Sint Paulus maeckte, seggende van hem, hij en is sich genes dings bewist,116 alhoewel sijne misdaden aen veele duijsent
menschen bekent sijn, ende dat hij selfs om die t’ontschuldigen
niet en kan bybrengen dan scheldt woorden ende inpertinentien.
 Maer hij is noch soo onbeschaemt dat hij synen vader bij Jesus
Christus derft vergelijcken, seggende van den Heere Des Marais
ende van mij, Herodes ende Pilatus sijn vrienden gewoorden, om
de onnose ende tot nu toe onbevlecte fame, te weeten van desen
Christus, een lack op te leggen.117 Eindelick, soo segge ick UE dat
ick over dese lasterars ende menedigers118 van UE geen justitie
en versoecke, maer dat het UE toe komt te oordelen of het UE

8 ampt ] apmt 18 !–ge"houden 20 !–geen" dingen
Mar!xx""ai"s 31 !+ge"woorden
115 Zie noot 52.
116 Verwijzing naar I Corinthiërs 4, 3.
21 !–waren" te hebben

117 Pietas in parentem, p. [122].
118 Meinedigers.
[42v]
267

30 Des

Verantwoordingh 127

5

10

15

20

25

30

35

voordeelich ende eerlick | sal sijn indien dese misdaden ongestraft
blyven. Voor mij, daer en is mij niet aengelegen; want ick geloove
datter voortaen niemandt en sal sijn die haer eenich geloof sal
geven in iet dat sij tegen mij sullen seggen of schryven, maer alle
hare pratijcken sullen belacht worden ende sonder eenich effeckt
sijn. De kinderen selfs sullen er mede spotten, ten sij ghij die met
Uwe protectie beschermt; want haere boosheeden sijn nu genoch
bekent. Of in dien zij het niet en sijn, soo isser mij aengelegen
dat ick die noch meer bekendt maecke, op dat niemant inde toecomende euwen haere logenen hoorende mij nadeelich sij; want ick
sal alle mijnen vlijt aen wenden om niet te versuijmen van alle het
geen daer ick toe verplicht ben.
 Maer ick bidde UE, houd het mij ten goede indien ick mij
om bij UE over U selfs beklage, met alle eerbiedicheijt nochtans
ende respect welck ick aende magestraet van soo eene stadt als de
Uwe is schuldich ben, ende oock geeren bewysen wil; want ghij
hebt de lasteringen van mijne vijanden door UE proceduren ende
door het vonnis, welck sij roemen van UE tegen mij verkregen te
hebben, soo seer geloofbaer gemaeckt ende soo veel aensiens gegeven, soo dat ick met goedt recht seggen mach dat ick mij over UE
alleen behoore te beklagen. Ick en wil | UE evenwel geen schande
na spreecken om dat ghij dese dingen gedaen hebt. Ick weet wel
dat de beste rechters door de verklaringen van valsche getuigen
konnen bedrogen worden, ende ick en weet alle de trecken ende
de listen niet welcke G. Voetius in het werck gestelt heeft om van
UE die dingen te verkrijgen welcke hij verkregen heeft. Maer ick
weet seer wel dat een man van sijn humeur, en van soo een aensien
als hij in Uwe stadt gehadt heeft, daer seer veel dingen te wegen
kan brengen. Nu, de wyle de reden vereischt ende de justitie gebiedt dat men, soo veel als mogelick, buijten schade ende nadeel
stelle niet alleen die gene welcke met voordacht van ons beschadicht is geweest, maer oock selfs die geene welcke van ons eenige
schade buijten kennisse aengedaen is, al waere het oock geweest
met een voornemen van wel te doen. Oock sijn in het gemeen
de vroome, eerlicke menschen welcke voor haere eere ende reputatie iveren seer sorgvuldich, om het ongelijck te vergoeden welck
sij buiten haer weten imandt gedaen hebben, op dat men niet
en soude gelooven dat sij dat ongelijck met een quaet vornemen

4 alle!–en"

9 !+meer"

26 !+ick"

29–30 !ver""ge"biedt

[43r]

268

[43v]

128 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

gedaen hebben. Maer het sijn in tegendeel altijt verachte, trage
ende grove menschen, die iemandt oock mischien sonder er op te
dencken verongelijckt hebben, | daer na den selven noch soo veel
beschadigen ende haten als haer doenlick is. Ende dat om geene
andere reden dan om dat sij volgens haer eigen gewissen verdient
hebben van hem gehaedt te worden.  Maer hoe wijs, hoe doortrapt, hoe afgericht de menschen sijn, soo
konnen sij evenwel altemets bedrogen worden.
Eindelick, om dat ick UE voor seer treffelicke, deuchdelicke
ende voorsichtige mannen houde, soo en twijfele ick niet of UE sal
seer verblijt sijn de gelegentheijt te hebben mij de satisfactie te
konnen geven welcke ick begeere. Ende de gelegentheijt isser nu,
door dien ick UE de valsheden mijner vijanden nu soo wel hebbe
bekent gemaeckt dat sij UE niet langer konnen onbekent sijn.
 De Heeren sullen ten dien eynde doch gelieven te overdencken
wat al schade ick van UE geleden hebben. Ick ben door Uwe publicatie | vanden 13 Junij 1643 met klocken geslach in gedaecht
geweest, ende de indaech briefven sijn alomme in dese lantschappen gesonden geweest, even gelijck of ick een landlooper ende een
vluchtelinge ware gewest, die de grootste ende de hatelicste misdaden bedreven hadde. Het is wel waer datter geen misdaet en wierd
wtgedruckt dan dat ick tegen Voetius geschreven hadde, maer om
dat het eene ongehoorde saecke, ja sonder exempel is dat men
op dese ongewonlicke wijse imandt indaecht om dat hij tegen een
partijculier persoon geschreven heeft. Ende om dat het gemeen
volck, ja in’t gemeen alle die niet gestudeert en hebben, niet en
weten hoe verre men sich kan verloopen met boecken te schrijven,
soo is door UE haer reden gegeven te gelooven dat mijne misdaet
oock sonder exempel was. Ende hoe ick dit ongelijck welck mij
aengedaen wiert, minder verdient hadde, hoe het grooter is geweest; want alsmen het wel insiet, soo en hadde ick niet gedaen
dan dat ick mij met meerder maticheijt als ick gehouden was, tegen de schendichste lasteringen die men soude connen bedencken

7 mis!–!daet""slach"" slach

269
[44r]

[44v]

270

Verantwoordingh 129

5

10

15

20

25

30

verdedicht hadde, ende dat op het laetste als de voorsicticheijt |
niet langer toe en liet dat ick sweege; want behalven dat ick hier
vooren bewesen hebbe dat Voetius al lang te vooren voor seecker
voor genomen hadde een ider te doen geloven dat ick een godloos
mensche was, soo hadde ick noch genochsame reden om te gelooven dat hij mij daer over in recht soude beschuldigen, ende dat
hij mij met valsche getuigen soude soecken t’onderdrucken; want
men doet hem geen ongelijck als men secht dat hij niet te goedt
en is om valsche getuigen op te maecken. Schoock selfs secht, als
Voetius hem aenporde om mij voornemelick de Atheisterij te laste
te leggen, dat hij beloofde datter ter gelegener tijt sulcke getuijgen
voor den dach soude commen die onwedersprekelick soude sijn.119
Maer als hij gesien heeft dat ick op mijne hoede was om mij te
verdedigen, soo en heeft hijer niet een konnen vinden.  Zie noot 72.
Zie noot 73.
Vergissing van de kopiist; bedoeld is

vier, zoals op de volgende bladzijde
r. 17. Zie ook de Inleiding, Paragraaf
2; vgl. AT VIIIB 271 en 316.
130 René Descartes

5

10

15

20

25

30

35

schieden, sonder dat icker van gewaerschout wierde.123 Ende soo
lange als Schoock Voetius passien gehoorsaemde ende om hem te
behagen alle de crimineelste lasteringen van mij schreef die men
soude konnen bedencken, soo was hij in Uwe stadt wellekom, ja
het getuigenisse welck men van hem tegen mij verkregen hadde,
wierder | in het gerecht voor goedt ontfangen ende hoewel het
vol was van ongerijmtheeden ende van dobbelsinnicheden, gelijck
als Schoock daer na selfs verklaert heeft. Daer en booven hadde
men behoort het selve voor verdacht te houden, al waere het maer
geweest om het boeck welck hij tegen mij gemaeckt heeft. Maer
alsoo haest als hij eenige waerheden tot mijn voordeel streckende
hadde bekent, soo heeft men hemer een proces van injurie om aengedaen, alhoewel hij die waerheeden soo klaerlick voor de Heeren
van Groeningen bewesen hadde dat sy aen geen der selven eenichsins getwijfelt hebben. En bij UE en heeft hyer tot nu toe noch
niet over konnen ontslagen worden, soo dat men soude seggen dat
UE sedert vier jaren alle haere macht heeft willen besteden, om
mijn de handen te binden, ende te beletten dat ick mij niet en
soude verweeren, terwijl mijn vijandt my slach op slach gaf ende
al synen tooren ende grimmicheijt tegen mij wtbraeckte.
 Maer onder de redenen waerom ick van UE satisfactie verwachte, sal ick indien het UE gelieft oock dese stellen, dat ick de
banden met der welcke UE mij gebonden hieldt niet en hebbe willen breecken, alhoewel ick | het seer lichtelick konde doen. Maer
ondertusschen hebbe ick geduldelick alle de ongerechticheden van
dese Voetius∗ verdragen sonder myer van te wreecken, ende dat
nergens om dan om dat ick sach dat UE haer soo wel met U lichaem bedecte, dat ick haer niet lichtelick en konde slaen sonder
UE met een te raecken, welck ick gansch niet en hebbe willen doen.
Ick bidde dat van UE doch op dese dingen geledt werde, op dat mij
die satisfactie gegeven werde welcke ick verwachte. Ende indien
ick die niet en kan verkrijgen, dat mij ten minsten vergundt wert
het geen men gemeenlick de alder crimineelste niet en weigert, te
weten mij een afschrift te geven van de sententie welcke men secht
dat tegen mij wtgesproocken is, ende met een mij te laten weten
wie die rechters geweest zijn, waer op sij sich hebben gefondert,

4 ja ] jan 13–14 !h""H"eeren van !g""G"roeningen De 15 !+en"
20 wt !bxxxste#= braeckte" 23 h!+i"el!+d"t 30 bidde !–U"
123 Zie noot 52.
 [46r]

272

[46v]

17 beste!llen""den"

Verantwoordingh 131

5

waer mede ick ben beswaert geweest, ende wat bewijs sij gehadt
hebben om mij te veroordelen. Hier meede bidde ick Godt dat
hij UE doch dien raedt geve welcke meest tot sijne eere | strecken
sal, ende over den welcken UE alder meest van alle menschen die
de deucht beminnen sal geachdt ende gepresen worden, op dat ick
mij dan met goedt recht moge seggen te sijn

Mijne Heeren,

UE

10

15

geschreven tot
Egmond den
21 Februarii
1648

Seer ootmoedigen
ende verplichten
dienaer DESCARTES

J’ay fait traduire cet escrit
en Flamend, mais pourceque
c’est une langue que j’entens fort peu je prie ceux qui le
liront d’avoir principalement egard au Francois duquel
seul je puis respondre

6 te sijn ] te sijn Mijne Heeren [kopiist]

273
[47r]

Bibliografie
In het notenapparaat zijn verwijzingen naar een aantal standaardwerken op
de volgende wijze ingekort:
AT
Baillet
Duker
Kernkamp

Querelle
Roth

Adam et Tannery, Œuvres de Descartes, 12 vols., 1964–19762.
A. Baillet, La vie de Monsr. Des Cartes, 2 vols., 1691.
A.C. Duker, Gisbertus Voetius, 3 vols., 1897–1915.
G. Kernkamp, Acta et decreta Senatus; Vroedschapsresolutiën
en andere bescheiden betreffende de Utrechtse Academie, deel
I, 1936.
Descartes/Schoock, La Querelle de Utrecht, Textes établis, traduits et annotés par Theo Verbeek, 1988.
L. Roth, Correspondence of Descartes and Constantyn Huygens, 1926.
Primaire bronnen
Æmilius, Antonius, Orationes ac nonnulla eiusdem poëmatia, Utrecht: E. à
Zijll en T. ab Ackersdijck, 1651.
Baillet, Adrien, La vie de Monsr. Des Cartes, 2 vols., Paris: Horthemels,
1691.
Batelier, Jean J., Verantwoordinge tegen Gisberti Voetii Remonstrantsche
catechismus, dat is: een klare ontdeckinge en wederlegginge van sijne
loose en lasterlijcke aenwijsingen inde catechisatie over den Remonstrantschen catechismum, Amsterdam: P. Walschaert, 1642.
 Beeckman, Isaac, Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634,
ed. C. de Waard, 4 vols., ’s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1939–1953.
Descartes, René, Œuvres de Descartes, ed. Charles Adam et Paul Tannery,
12 vols., Paris: Vrin, 1964–19762.
—. Antwoordt van den wel-Eedelen Heer René des Cartes, Heere du Perron,
op het ghepubliceerde vande Heeren vande Vroedschap der Stadt Wtrecht
den 13/23 Junij des Iaers 1643, Amsterdam 1643.
—. Brief van Rene Des Cartes, Aen den vermaerden D. Gisbertus Voetius. Inden welcken overwoghen worden twee Boeken, onlangs voor den
selven Voetius tot Utrecht uyt-gegeeven, den eenen geintituleert Confraternitas Mariana, ende het ander, Philosophia Cartesiana, Amsterdam:
R. Dirckz. van Baardt, 1643. Herdruk: Brief van Renatus Descartes
etc., Na de Copye, Amsterdam: R. Dirckz. van Baardt (J. Rieuwertsz),
1661.
Verantwoordingh 133

—. Correspondance, publiée avec une introduction et des notes par Ch.
Adam et G. Milhaud, 8 vols., Paris: Librairie F. Alcan/P.U.F., 1936–
1963.
—. Correspondence of Descartes and Constantyn Huygens 1635–1647,
ed. Leon Roth, Oxford: Clarendon Press, 1926.
—. Lettres de M. Descartes, 3 vols., ed. Claude Clerselier, Paris, 1657–1667.
—. Magni Cartesii Manes ab ipsomet defensi; sive N.V. Renati Des–
Cartes Querela Apologetica ad Amplissimum Magistratum Vltrajectuinum, Quâ technæ, calumniæ, mendacia, falsorum testimoniorum fabricæ, aliaque crimina Voetiorum et Dematii, plenè reteguntur. Opusculum antea ineditum, nunc verò opponendum quotidianis Voetii et
Voetianorum criminationibus, iis nominatim quas sub Theologiæ Naturalis Reformatæ titulo haud ita pridem emiserunt, Vristadii [Amsterdam], Apud Lancellotum Misopodem ad insigne fortunæ volatilis insuburbio, 1656.
—. Verantwoording aan D’Achtbare Overigheit van Uitrecht. In de welke de
lasteringen, en valsche beschuldigingen van enigen zijner tegenstrevers
tegen hem klarelijk ontdekt worden, Amsterdam: T. Houthaak, 1661.
Descartes/Martin Schoock, La Querelle d’Utrecht, textes établies et traduits avec une introduction et des notes par Theo Verbeek, Paris: Les
impressions nouvelles, 1988.
 Huygens, Constantijn, Briefwisseling, ed. J.A. Worp, 6 vols., ’s-Gravenhage:
M. Nijhoff, 1911–1917.
[Leemans, Cornelis], Retorsio calumniarum, Amsterdam: J. Broers, 1642.
Maresius, Samuel, Ultima patientia tandem expugnata à D. G. Voetio, Groningen: J. Nicolai, 1645.
—. Bonæ fidei sacrum; sive documenta omni exeptione majora Veracitatis
et Innocentiæ Samuelis Maresii Theologi, in causa Schoockio-Voetianâ,
Groningen: J. Nicolai, 1646.
Regius, Henricus, Fundamenta physices, Amsterdam: A. Elsevier, 1646.
Schoock, Martinus, Admiranda methodus novæ philosophiæ Renati des Cartes, Utrecht: J. van Waesberge, 1643.
—. Martini Schoockii Necessaria et modesta defensio pro veritate, ac innocentia sua, in causa inter eum ac Rever. Doctorem Voetium controversa, Groningen: J. Nicolai, 1646.
[Schoock, M.], Redenen bygebracht voor Martino Schoockio, Professore in
de Academie van stadt Groningen ende Ommelanden, waerom hy behouden sijne goede naem ende faem, niet en kan voldoen de sententie,
by den E. Gerechte der stadt Utrecht den XXX. May 1649 . . . gepronuncieert, Groningen: J. Claessen, 1649.
134 Bibliografie

[Voet, Paul], Aengevangen procedueren tot Wtrecht tegens Renatus Des Cartes, ter oorsaecke van twee sijne diffamatoire gheschriften of fameuse
libellen, vergadert ende uytgegeven door een liefhebber der waerheydt,
Utrecht: W. Strick, [1644].
Voet, Paul, Pietas in parentem, contra Vltimam Impotentiam Samuelis Maresii Professoris Groningani, Utrecht: W. Strick, 1646.
—. Samuelis Maresii profess. et p.t.rect. acad. Groning.-Omlandiæ Tribunal iniquum in causa Cartesio-Schoockiana, Utrecht: J. à Waesberghe,
1646.
—. Samuelis Maresii Prof. Groninganæ causæ desertæ brevis delineatio,
Utrecht, 1646.
—. Theologia naturalis reformata, Utrecht: J. à Waesberghe, 1656.
Voetius, Gisbertus, Disputationum theologicarum . . . de atheismo, partes
IV, Utrecht: Ægidius Roman, 1639.
—. Disputationes theologicæ selectæ, pars prima, Utrecht: J. à Waesberge,
1648.
Waterlaet, Lambertus van den, Prodromus justæ defensionis, sive examen
tutelare orthodoxæ philosophiæprincipiorum, 2 vols., Leiden: W. Christiani, 1642.
 Secundaire literatuur
Berkel, K. van, Isaac Beeckman (1588–1637) en de mechanisering van het
wereldbeeld, Diss. Utrecht, 1983.
Bosmans, H., ‘A propos de la correspondance de Descartes avec Constantin
Huygens récemment publiée par M. Léon Roth. L’auteur principal
de l’Onwissen Wiskonstenaer I.I. Stampioenius ontdeckt door Jacobus
a Waessenaer’, Revue des questions scientifiques, Quatrième série, XI
(1927), p. 113–141.
Bruin, G. de, Geheimhouding en verraad. De geheimhouding van staatszaken ten tijde van de Republiek (1600–1750), diss. Utrecht, ’sGravenhage: SDU Uitgeverij, 1991.
Cohen, Gustave, Écrivains français en Hollande dans la première moitié du
XVII e siècle, Paris: E. Champion, 1920.
Dibon, Paul, ‘Lettres de Samuel Des Marets à Claude Saumaise (1644–
1653)’, Lias, I (1974) 2, p. 267–299. Herdrukt in: Regards sur la Hollande du siècle d’or, Napoli: Vivarium, 1991.
Duker, A.C., School-gezag en eigen-onderzoek. Historisch-kritische studie
van den strijd tusschen Voetius en Descartes, Diss. Leiden, 1861.
Verantwoordingh 135

—. Gisbertus Voetius, 4 vols., Leiden: E.J. Brill, 1897–1915 (herdr. Leiden:
J.J. Groen en Zoon, 1989).
—. ‘Gisbertus Voetius. Toevoegsels’, Ned. Archief voor kerkgeschiedenis,
XII (1915) p. 158–201.
Dijck, C.C.M. van, De Bossche Optimaten. Geschiedenis van de Illustre
Lieve Vrouwebroederschap te ’s-Hertogenbosch, 1378–1973, Bijdragen
tot de geschiedenis van het Zuiden van Nederland, XXVII, Tilburg:
Stichting Zuidelijk Historisch Contact, 1973.
Dijksterhuis, E.J., et al., Descartes et le cartésianisme hollandais, Amsterdam-Parijs: P.U.F. 1950.
Faber, D.E.A., ‘Voetius gezien door een tijdgenoot’, in De onbekende Voetius, red. J. van Oort (e.a.), Kampen: Kok, 1989, p. 73–83.
Gaukroger, Stephen, Descartes. An Intellectual Biography, Oxford: Clarendon Press, 1995.
Glazemaker 1682–1982, Catalogus bij een tentoonstelling over de vertaler
J.H. Glazemaker in de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam, 1982.
Hermkens, H.M., Ketterij, C. van de, Grammaticale interpretatie van
zeventiende-eeuwse teksten, Groningen: Wolters-Noordhoff, 1980.
Israel, Jonathan, The Dutch Republic. Its Rise, Greatness, and Fall 1477–
1806, Oxford: Clarendon Press, 1995.
 Kernkamp, G.W., Acta et decreta Senatus; Vroedschapsresolutiën en andere
bescheiden betreffende de Utrechtse Academie, vol. I, Utrecht: Broekhoff, 1936.
Knuttel, W.P.C., Catalogus van de pamflettenverzameling berustende in de
Koninklijke Bibliotheek, vol. I, ’s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1889.
Mathijsen, Marita, Naar de letter. Handboek editiewetenschap, Assen: Van
Gorcum, 1995.
McGahagan, Thomas A., Cartesianism in the Netherlands, 1639–1676;
The new science and the Calvinist Counter-Reformation, (Ph.D. diss.,
Univ. of Pennsylvania), Ann Arbor: University Microfilms International, 1976.
Monchamp, G., Histoire du Cartesianisme en Belgique, Bruxelles, F. Hayez,
1886.
—. Le Flamand et Descartes, d’après des Documents nouveaux, St. Truiden: J. Leenen, 1889.
Muller, S., Catalogus van de bibliotheek over Utrecht, Utrecht: Beijers, 1881.
—. Supplement op den catalogus van de bibliotheek over Utrecht, Utrecht:
Leijdenroth, 1906.
Nauta, Doede, Samuel Maresius, Diss. Vrije Universiteit Amsterdam, 1935.
136 Bibliografie

Rener, F.M., Interpretatio: Language and Translation from Cicero to Tytler,
Amsterdam: Rodopi, 1989.
Rengers Hora Siccama, D.G., De samenhang in het recht bij den strijd over
de Utrechtse kapittelen, Utrecht: Kemink, 1906.
Richtlijnen voor het uitgeven van historische bescheiden, Bibliografische
reeks van het Nederlands Historisch Genootschap, ’s-Gravenhage, 1988.
Rodis-Lewis, Geneviève, Descartes. Biographie, Paris: Calmann-Lévy, 1995.
Ruler, J. van, The crisis of causality. Voetius and Descartes on God, Nature
and Change, Leiden: E.J. Brill, 1995.
Serrurier, C., Descartes leer en leven, ’s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1930.
Sterkenburg, P.G.J. van, Een glossarium van zeventiende-eeuws Nederlands,
Groningen: Wolters-Noordhoff, 19813.
Thijssen-Schoute, C.L., Nederlands Cartesianisme, Amsterdam: NoordHollandsche Uitgeversmaatschappij, 19892.
—. ‘Jan Hendrik Glazemaker: de zeventiende eeuwse aartsvertaler’, Uit de
Republiek der Letteren: Elf studiën op het gebied der ideeëngeschiedenis
van de gouden eeuw, Den Haag: M. Nijhoff, 1967, p. 206–261.
Verbeek, Theo, Descartes and the Dutch. Early Reactions to Cartesian
Philosophy 1637–1650, Carbondale: Southern Illinois University Press,
1992.
 —. ‘Le contexte historique des Notæ in programma quoddam’, in Descartes
et Regius. Autour de l’Explication de l’esprit humain, Th. Verbeek
(ed.), Amsterdam: Rodopi, 1993, p. 1–33.
—. ‘Henricus Reneri (1593–1639)’, in Deventer Denkers. De geschiedenis
van het wijsgerig onderwijs te Deventer, red. H.W. Blom (e.a.), Hilversum: Verloren, 1993, p. 123–134.
—. “Une université pas encore corrompue. . . ” Descartes et les premières
années de l’Université d’Utrecht / Descartes en de eerste jaren van de
Utrechtse Universiteit, avec la collaboration de Erik-Jan Bos et Paul
Schuurman, Utrecht: Universiteit Utrecht, 1993.
—. ‘Regius’s Fundamenta Physices’, Journal of the History of Ideas, 55
(1994), p. 533–551.
—. De Wereld van Descartes, Amsterdam: Amsterdam University Press,
1996.
De onbekende Voetius, Voordrachten wetenschappelijk symposium Utrecht
3 maart 1989, red. J. van Oort (e.a.), Kampen: Kok, 1989.
De Vrijer, M.J.A., Henricus Regius. Een ‘cartesiaans’ hoogleraar aan de
Utrechtse Hoogeschool, ’s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1917.
Bibliografie
In het notenapparaat zijn verwijzingen naar een aantal standaardwerken op
de volgende wijze ingekort:
AT
Baillet
Duker
Kernkamp

Querelle
Roth

Adam et Tannery, Œuvres de Descartes, 12 vols., 1964–19762.
A. Baillet, La vie de Monsr. Des Cartes, 2 vols., 1691.
A.C. Duker, Gisbertus Voetius, 3 vols., 1897–1915.
G. Kernkamp, Acta et decreta Senatus; Vroedschapsresolutiën
en andere bescheiden betreffende de Utrechtse Academie, deel
I, 1936.
Descartes/Schoock, La Querelle de Utrecht, Textes établis, traduits et annotés par Theo Verbeek, 1988.
L. Roth, Correspondence of Descartes and Constantyn Huygens, 1926.
Primaire bronnen
Æmilius, Antonius, Orationes ac nonnulla eiusdem poëmatia, Utrecht: E. à
Zijll en T. ab Ackersdijck, 1651.
Baillet, Adrien, La vie de Monsr. Des Cartes, 2 vols., Paris: Horthemels,
1691.
 Batelier, Jean J., Verantwoordinge tegen Gisberti Voetii Remonstrantsche
catechismus, dat is: een klare ontdeckinge en wederlegginge van sijne
loose en lasterlijcke aenwijsingen inde catechisatie over den Remonstrantschen catechismum, Amsterdam: P. Walschaert, 1642.
Beeckman, Isaac, Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634,
ed. C. de Waard, 4 vols., ’s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1939–1953.
Descartes, René, Œuvres de Descartes, ed. Charles Adam et Paul Tannery,
12 vols., Paris: Vrin, 1964–19762.
—. Antwoordt van den wel-Eedelen Heer René des Cartes, Heere du Perron,
op het ghepubliceerde vande Heeren vande Vroedschap der Stadt Wtrecht
den 13/23 Junij des Iaers 1643, Amsterdam 1643.
—. Brief van Rene Des Cartes, Aen den vermaerden D. Gisbertus Voetius. Inden welcken overwoghen worden twee Boeken, onlangs voor den
selven Voetius tot Utrecht uyt-gegeeven, den eenen geintituleert Confraternitas Mariana, ende het ander, Philosophia Cartesiana, Amsterdam:
R. Dirckz. van Baardt, 1643. Herdruk: Brief van Renatus Descartes
etc., Na de Copye, Amsterdam: R. Dirckz. van Baardt (J. Rieuwertsz),
1661.
Verantwoordingh 133

—. Correspondance, publiée avec une introduction et des notes par Ch.
Adam et G. Milhaud, 8 vols., Paris: Librairie F. Alcan/P.U.F., 1936–
1963.
—. Correspondence of Descartes and Constantyn Huygens 1635–1647,
ed. Leon Roth, Oxford: Clarendon Press, 1926.
—. Lettres de M. Descartes, 3 vols., ed. Claude Clerselier, Paris, 1657–1667.
—. Magni Cartesii Manes ab ipsomet defensi; sive N.V. Renati Des–
Cartes Querela Apologetica ad Amplissimum Magistratum Vltrajectuinum, Quâ technæ, calumniæ, mendacia, falsorum testimoniorum fabricæ, aliaque crimina Voetiorum et Dematii, plenè reteguntur. Opusculum antea ineditum, nunc verò opponendum quotidianis Voetii et
Voetianorum criminationibus, iis nominatim quas sub Theologiæ Naturalis Reformatæ titulo haud ita pridem emiserunt, Vristadii [Amsterdam], Apud Lancellotum Misopodem ad insigne fortunæ volatilis insuburbio, 1656.
 —. Verantwoording aan D’Achtbare Overigheit van Uitrecht. In de welke de
lasteringen, en valsche beschuldigingen van enigen zijner tegenstrevers
tegen hem klarelijk ontdekt worden, Amsterdam: T. Houthaak, 1661.
Descartes/Martin Schoock, La Querelle d’Utrecht, textes établies et traduits avec une introduction et des notes par Theo Verbeek, Paris: Les
impressions nouvelles, 1988.
Huygens, Constantijn, Briefwisseling, ed. J.A. Worp, 6 vols., ’s-Gravenhage:
M. Nijhoff, 1911–1917.
[Leemans, Cornelis], Retorsio calumniarum, Amsterdam: J. Broers, 1642.
Maresius, Samuel, Ultima patientia tandem expugnata à D. G. Voetio, Groningen: J. Nicolai, 1645.
—. Bonæ fidei sacrum; sive documenta omni exeptione majora Veracitatis
et Innocentiæ Samuelis Maresii Theologi, in causa Schoockio-Voetianâ,
Groningen: J. Nicolai, 1646.
Regius, Henricus, Fundamenta physices, Amsterdam: A. Elsevier, 1646.
Schoock, Martinus, Admiranda methodus novæ philosophiæ Renati des Cartes, Utrecht: J. van Waesberge, 1643.
—. Martini Schoockii Necessaria et modesta defensio pro veritate, ac innocentia sua, in causa inter eum ac Rever. Doctorem Voetium controversa, Groningen: J. Nicolai, 1646.
[Schoock, M.], Redenen bygebracht voor Martino Schoockio, Professore in
de Academie van stadt Groningen ende Ommelanden, waerom hy behouden sijne goede naem ende faem, niet en kan voldoen de sententie,
by den E. Gerechte der stadt Utrecht den XXX. May 1649 . . . gepronuncieert, Groningen: J. Claessen, 1649.
134 Bibliografie

[Voet, Paul], Aengevangen procedueren tot Wtrecht tegens Renatus Des Cartes, ter oorsaecke van twee sijne diffamatoire gheschriften of fameuse
libellen, vergadert ende uytgegeven door een liefhebber der waerheydt,
Utrecht: W. Strick, [1644].
Voet, Paul, Pietas in parentem, contra Vltimam Impotentiam Samuelis Maresii Professoris Groningani, Utrecht: W. Strick, 1646.
—. Samuelis Maresii profess. et p.t.rect. acad. Groning.-Omlandiæ Tribunal iniquum in causa Cartesio-Schoockiana, Utrecht: J. à Waesberghe,
1646.
—. Samuelis Maresii Prof. Groninganæ causæ desertæ brevis delineatio,
Utrecht, 1646.
—. Theologia naturalis reformata, Utrecht: J. à Waesberghe, 1656.
 Voetius, Gisbertus, Disputationum theologicarum . . . de atheismo, partes
IV, Utrecht: Ægidius Roman, 1639.
—. Disputationes theologicæ selectæ, pars prima, Utrecht: J. à Waesberge,
1648.
Waterlaet, Lambertus van den, Prodromus justæ defensionis, sive examen
tutelare orthodoxæ philosophiæprincipiorum, 2 vols., Leiden: W. Christiani, 1642.
Secundaire literatuur
Berkel, K. van, Isaac Beeckman (1588–1637) en de mechanisering van het
wereldbeeld, Diss. Utrecht, 1983.
Bosmans, H., ‘A propos de la correspondance de Descartes avec Constantin
Huygens récemment publiée par M. Léon Roth. L’auteur principal
de l’Onwissen Wiskonstenaer I.I. Stampioenius ontdeckt door Jacobus
a Waessenaer’, Revue des questions scientifiques, Quatrième série, XI
(1927), p. 113–141.
Bruin, G. de, Geheimhouding en verraad. De geheimhouding van staatszaken ten tijde van de Republiek (1600–1750), diss. Utrecht, ’sGravenhage: SDU Uitgeverij, 1991.
Cohen, Gustave, Écrivains français en Hollande dans la première moitié du
XVII e siècle, Paris: E. Champion, 1920.
Dibon, Paul, ‘Lettres de Samuel Des Marets à Claude Saumaise (1644–
1653)’, Lias, I (1974) 2, p. 267–299. Herdrukt in: Regards sur la Hollande du siècle d’or, Napoli: Vivarium, 1991.
Duker, A.C., School-gezag en eigen-onderzoek. Historisch-kritische studie
van den strijd tusschen Voetius en Descartes, Diss. Leiden, 1861.
Verantwoordingh 135

—. Gisbertus Voetius, 4 vols., Leiden: E.J. Brill, 1897–1915 (herdr. Leiden:
J.J. Groen en Zoon, 1989).
—. ‘Gisbertus Voetius. Toevoegsels’, Ned. Archief voor kerkgeschiedenis,
XII (1915) p. 158–201.
Dijck, C.C.M. van, De Bossche Optimaten. Geschiedenis van de Illustre
Lieve Vrouwebroederschap te ’s-Hertogenbosch, 1378–1973, Bijdragen
tot de geschiedenis van het Zuiden van Nederland, XXVII, Tilburg:
Stichting Zuidelijk Historisch Contact, 1973.
Dijksterhuis, E.J., et al., Descartes et le cartésianisme hollandais, Amsterdam-Parijs: P.U.F. 1950.
Faber, D.E.A., ‘Voetius gezien door een tijdgenoot’, in De onbekende Voetius, red. J. van Oort (e.a.), Kampen: Kok, 1989, p. 73–83.
Gaukroger, Stephen, Descartes. An Intellectual Biography, Oxford: Clarendon Press, 1995.
 Glazemaker 1682–1982, Catalogus bij een tentoonstelling over de vertaler
J.H. Glazemaker in de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam, 1982.
Hermkens, H.M., Ketterij, C. van de, Grammaticale interpretatie van
zeventiende-eeuwse teksten, Groningen: Wolters-Noordhoff, 1980.
Israel, Jonathan, The Dutch Republic. Its Rise, Greatness, and Fall 1477–
1806, Oxford: Clarendon Press, 1995.
Kernkamp, G.W., Acta et decreta Senatus; Vroedschapsresolutiën en andere
bescheiden betreffende de Utrechtse Academie, vol. I, Utrecht: Broekhoff, 1936.
Knuttel, W.P.C., Catalogus van de pamflettenverzameling berustende in de
Koninklijke Bibliotheek, vol. I, ’s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1889.
Mathijsen, Marita, Naar de letter. Handboek editiewetenschap, Assen: Van
Gorcum, 1995.
McGahagan, Thomas A., Cartesianism in the Netherlands, 1639–1676;
The new science and the Calvinist Counter-Reformation, (Ph.D. diss.,
Univ. of Pennsylvania), Ann Arbor: University Microfilms International, 1976.
Monchamp, G., Histoire du Cartesianisme en Belgique, Bruxelles, F. Hayez,
1886.
—. Le Flamand et Descartes, d’après des Documents nouveaux, St. Truiden: J. Leenen, 1889.
Muller, S., Catalogus van de bibliotheek over Utrecht, Utrecht: Beijers, 1881.
—. Supplement op den catalogus van de bibliotheek over Utrecht, Utrecht:
Leijdenroth, 1906.
Nauta, Doede, Samuel Maresius, Diss. Vrije Universiteit Amsterdam, 1935.
136 Bibliografie

Rener, F.M., Interpretatio: Language and Translation from Cicero to Tytler,
Amsterdam: Rodopi, 1989.
Rengers Hora Siccama, D.G., De samenhang in het recht bij den strijd over
de Utrechtse kapittelen, Utrecht: Kemink, 1906.
Richtlijnen voor het uitgeven van historische bescheiden, Bibliografische
reeks van het Nederlands Historisch Genootschap, ’s-Gravenhage, 1988.
Rodis-Lewis, Geneviève, Descartes. Biographie, Paris: Calmann-Lévy, 1995.
Ruler, J. van, The crisis of causality. Voetius and Descartes on God, Nature
and Change, Leiden: E.J. Brill, 1995.
Serrurier, C., Descartes leer en leven, ’s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1930.
Sterkenburg, P.G.J. van, Een glossarium van zeventiende-eeuws Nederlands,
Groningen: Wolters-Noordhoff, 19813.
Thijssen-Schoute, C.L., Nederlands Cartesianisme, Amsterdam: NoordHollandsche Uitgeversmaatschappij, 19892.
 —. ‘Jan Hendrik Glazemaker: de zeventiende eeuwse aartsvertaler’, Uit de
Republiek der Letteren: Elf studiën op het gebied der ideeëngeschiedenis
van de gouden eeuw, Den Haag: M. Nijhoff, 1967, p. 206–261.
Verbeek, Theo, Descartes and the Dutch. Early Reactions to Cartesian
Philosophy 1637–1650, Carbondale: Southern Illinois University Press,
1992.
—. ‘Le contexte historique des Notæ in programma quoddam’, in Descartes
et Regius. Autour de l’Explication de l’esprit humain, Th. Verbeek
(ed.), Amsterdam: Rodopi, 1993, p. 1–33.
—. ‘Henricus Reneri (1593–1639)’, in Deventer Denkers. De geschiedenis
van het wijsgerig onderwijs te Deventer, red. H.W. Blom (e.a.), Hilversum: Verloren, 1993, p. 123–134.
—. “Une université pas encore corrompue. . . ” Descartes et les premières
années de l’Université d’Utrecht / Descartes en de eerste jaren van de
Utrechtse Universiteit, avec la collaboration de Erik-Jan Bos et Paul
Schuurman, Utrecht: Universiteit Utrecht, 1993.
—. ‘Regius’s Fundamenta Physices’, Journal of the History of Ideas, 55
(1994), p. 533–551.
—. De Wereld van Descartes, Amsterdam: Amsterdam University Press,
1996.
De onbekende Voetius, Voordrachten wetenschappelijk symposium Utrecht
3 maart 1989, red. J. van Oort (e.a.), Kampen: Kok, 1989.
De Vrijer, M.J.A., Henricus Regius. Een ‘cartesiaans’ hoogleraar aan de
Utrechtse Hoogeschool, ’s-Gravenhage: M. Nijhoff, 1917.
Register op persoonsnamen
De schuin afgedrukte paginanummers verwijzen naar de Inleiding; de overige paginanummers verwijzen naar de tekst van de Verantwoordingh en zijn annotatie.
 Adam, Charles, 36–39, 41–42, 44, 66,
67, 69
Æmilius, Antonius, 4, 5–6, 10, 76–77,
78
Andreæ, Tobias, 22, 112
Archimedes, 6, 76
Atlas, 6, 76
Augustinus, 117
Baillet, Adrien, 5, 36, 56, 57, 58
Batelier, Jean J., 7, 13, 15
Beaune, Florimond de, 5
Beeckman, Isaac, 56–57, 58
Berlickom, Andreas van, 60, 62
Bourdin, Pierre, 11, 13, 92, 93
Brandt, Gerrit, 65
Brederode, Johan Wolfert van, 18
Bruyn, Gualterus de, 7, 77
Christina van Zweden, 35
Clerselier, Claude, 5, 42–44
Cousin, Victor, 65
Dædalus, 6
Daniël, 43
Dematius, Carolus, 9, 14, 23, 26, 27–
28, 29–30, 31, 34, 43, 68, 95, 96,
97, 100, 103, 112, 113, 119, 121–
123, 124, 125, 126
Desmarets, Samuel, zie Maresius
Dinet, Jacques, 11, 92, 93
Duker, A.C., 45–46
Eck, Aert van, 20, 98
Elia, 82
Elisabeth van de Pfalz, 35, 40
Epiphanius, 117
Esau, 120
Eyck, Jacob van, 4
Fermat, Pierre de, 13
Fransintgen, 58–59
Frederik Hendrik van Oranje, 16, 17,
21, 64, 89

Gassendi, Pierre, 80
Geel, Jacob, 65
Gennadius, 117
Glazemaker, Jan Hendrik, 46
Golius, Jacob, 60, 62
Goyer, Anthonis de, 20, 98
Haestrecht, Goyert van, 4, 27, 37
Hercules, 6
Herodes, 126
Hooghelande, Cornelis van, 59, 62, 78
Hoolck, Gijsbert van der, 4, 9–10, 14,
21, 33, 86, 89
Huygens, Constantijn, 14, 15, 18, 19,
21, 22, 24, 28, 34–35, 36, 39,
59–61, 63–64, 81
Jacob, 120
Jans, Helena, 58–59
Jansenius, Cornelius, 12
Jezus Christus, 126
Kaı̈n, 12, 23
La Thuillerie, Gaspard Coignet de,
21, 89
Leeuwen, Peter van, 4, 14, 33, 86, 97
Lemannus of Leemans, Cornelis, 16–
17, 20, 103
Leu de Wilhem, David le, 18, 28
Maets, Carolus de, zie Dematius
Maresius of Des Marais, Samuel, 14,
17, 18, 22, 24, 25–26, 37, 40,
41, 84, 90, 106, 111, 113, 117,
126
Matthæus, Antonius, 14, 97
Maurits van Nassau, 57
Maximiliaan van Beieren, 57
Mersenne, Marin, 4, 7, 9, 13, 14, 24,
51, 78, 80, 81
Monchamp, Georges, 56, 57, 58, 62–
63
Muller, S., 45

138 Inleiding
Noortdijck, Rudolphus à, 17
Nypoort, Johan van de, 20, 98
Odysseus, 6
Pandelaert of Pandelartius, Bernardus, 20, 104
Pasor, Mathias, 112
Paulus, 126
Pilatus, 126
Pol, François van der, 14, 97
Pollot, Jean-Alphonse, 4, 21, 22, 33,
44
Regius, Henricus, 3, 4–5, 9–12, 13, 20
31–32, 33, 37, 39, 52, 81–82, 83,
84, 91, 98, 116, 126
Regneri ab Oosterga, Cyprianus, 4,
10
Reneri, Henricus, 3–6, 76, 84
Ridder, C. 