EEN BEDRIJFSECONOMISCH MODEL VOOR DE
E E N B E D R IJF S E C O N O M IS C H M O D E L V O O R D E
P R O B L E M E N V A N W A A R D E E N W I N S T i)
door D r A . I. D iepenhorst
1.
D e bedrijfseconom ie is een van de jongste dochters van de zelf
nog vrij jonge economische w etenschap, en d at verklaart misschien de
zo uitgesproken jeugdige karaktertrekken die zij dikwijls vertoont. Een
typisch voorbeeld hiervan vorm t de prem ature zelfingenom enheid, die
aanleiding geeft tot een opvallende preoccupatie met het w etenschappe­
lijk k arak ter dezer w etenschap. Z o w ordt de H .B .S.-er, die al enkele
jaren wiskunde, natuurkunde, geographie en dergelijke heeft bestudeerd,
zodra de onvergelijkelijke handelsw etenschappen aan de beurt komen,
getracteerd op uitvoerige verhandelingen over het causale verband. M e­
nig bedrijfseconomisch handboek, en menig inleidend college verliest zich
aanvankelijk in een hooggestem de panegyriek op het w etenschappelijk
k arak ter van het geintroduceerde vak, hetgeen op de beoefenaren van
oudere, respectabele w etenschappen wel eens een lachw ekkend effect
heeft, of door hen als een teken van innerlijke onzekerheid w ordt be­
schouwd.
 E en tw eede voorbeeld kan men vinden in de wel zeer karakteristieke
jeugdige instelling van het: alles moet anders. D e bedrijfseconomie houdt
zich dikwijls niet in voldoende m ate bezig met hetgeen d at is, en w at
d aar achter ligt, m aar gaat te spoedig over tot een aangeven van w at
dient te zijn, en hoe dat bereikt moet w orden. D e beschrijving en de
analyse van de werkelijkheid w orden dan verw aarloosd tengunste van
het formuleren van normen, of zo men wil voorschriften en raadgevingen
voor de practijk.
De beoefenaar van de theoretische bedrijfseconomie, zelfs w anneer hij
de onm iskenbare gevaren die hier liggen onderkent, kan zich m aar al
te moeilijk aan deze instelling ontw orstelen. In de eerste plaats al, om dat
men nimmer ontkom t aan de accoustiek van de zaal w aarin men spreekt,
of van de woestijn w aarin men roept. V oorts ook, om dat iedere nieuwe
aanpak de sm etten blijft dragen van w at men als overwonnen inzichten
beschouwt. T enslotte, om dat de ook voor de theoreticus noodzakelijk te
achten practische bem oeiingen met het bedrijfsleven grotendeels in het
consultatieve vlak liggen, en dus overw egend critisch-verbeterend zijn
ingesteld.
 D e sociaal-econoom die zich geconfronteerd ziet met een verschijnsel
als d at dan een voortgaande inflatoire ontwikkeling stelt een diagnose
op, analyseert de oorzaken welke deze ontwikkeling bepalen, en komt
onder aantrekking van verdere premissen tot een prognose, en desge­
w enst tot aanbeveling van een bepaalde therapie. Kortom, hij gedraagt
zich als een geneesheer wie het geval interesseert en ter harte gaat. D e
bedrijfseconoom heeft daarentegen moeite de neiging te bedw ingen om
de patiënt het bed uit te gooien en er vervolgens zelf in te kruipen ten­
einde aan zichzelf en zijn eventuele om m estanders te bewijzen, hoe gauw
hij zelf wel beter zou zijn, waarbij hij dan echter gem akkelijk vergeet,
d at wie ziek is zich anders zal plegen te gedragen dan wie zich ziek
houdt.
1)
Referaat, gehouden op de Economen-conferentie te Zeist, 13-14 Mei 1955, met als
thema: „Oorzaken en gevolgen van een voortgezette inflatoire ontwikkeling".
 mab

blz. 390

M inder beeldsprakig uitgedrukt: hij ziet onvoldoende in dat het be­
drijfseconom ische handelen in belangrijke m ate door de subjectieve ge­
bondenheid w ordt, en ook moet w orden beheerst. O nbew ust leeft bij
hem dikwijls de gedachte, dat w anneer men zich de situatie goed in­
denkt, slechts één, objectief te bepalen optimaal dispositie-patroon in aan ­
merking kan komen. H et is gemakkelijk in te zien, welke conceptie hier­
aan ten grondslag ligt: het is die van het door het economisch motief
geleide rationele handelen. H ennipm an heeft in zijn m agistrale: „Eco­
nomisch motief en economisch principe” de betekenis van het economische
motief aan scherven geslagen, en de schamele resten ervan vrijwel tot
gruis geklopt, m aar in de bedrijfseconomie ziet men het, al of niet ver­
momd tot economiteit, „W irtschaftlichkeit", rationaliteit e.d., halstarrig
rondspoken, en zo stort zij zich dikwijls hals over kop in het normatieve.
D e beoefenaar van de theoretische bedrijfseconomie laat zich m aar al
te gemakkelijk verleiden om op de stoel van de ondernem er plaats te
nemen, en wellicht valt het ook daaruit te verklaren dat sommigen de
bedrijfseconomie beschouwen als een toegepaste w etenschap, en niet als
een w etenschap die inzichten verschaft welke voor practische toepassing
v atb aar zijn, en w aarvan de beoefenaren zich desgew enst ook m et die
toepassing zelve kunnen gaan bezighouden.
2.
 H oe verhoudt zich de hier summier ontwikkelde opvatting tot die
welke aan de bedrijfseconomie norm atief karakter toekent? In wezen be­
hoeft hier geen tegenstelling te bestaan. De bedrijfseconom ie mag in
h aar huidige ontw ikkelingsfase zeker in staat w orden geacht, om aan
te geven w aarin de betekenis van bepaalde economische verschijnselen
voor de bedrijfshuishouding schuilt, en ook welke basis voor het treffen
van verantw oorde disposities aanw ezig dient te zijn. In menig opzicht
kan zij zelfs nog verder gaan, en een model opstellen w aarin tot uit­
drukking komt hoe de relevante d ata in hun volledige betekenis tot gel­
ding kunnen w orden gebracht. In deze gevallen ontw ikkelt zij dus een
formele norm ativiteit in de vorm van een decisie-model, waarbij overigens
direct moet w orden aangetekend, d at verdere verdieping van het inzicht
tot wijziging van dit model kan leiden.
A nders uitgedrukt: de bedrijfseconomische theorie kan het handelen
meer verantw oord maken, door op alle relevante grootheden te wijzen
en mogelijke consequenties aan te geven, m aar zowel ten aanzien van
de quantificering en de afw eging van de betekenis van bepaalde data,
als dus ook ten aanzien van de uiteindelijk te treffen disposities zal zij
verstek moeten laten gaan.
Z elfs deze bescheiden opvatting met betrekking tot de practische be­
tekenis van de bedrijfseconomie, die echter te gelijker tijd een voorw aarde
vorm t voor het w etenschappelijk k arakter hiervan, gaat uit van een ver­
onderstelling, die intussen volkomen aanvaardbaar mag w orden geacht,
om dat ze logisch voortvloeit uit het begrip bedrijfshuishouding zelve.
 M en kan genoemd begrip op zeer uiteenlopende wijze omschrijven en
interpreteren, en er bestaan waarschijnlijk evenveel definities van als de
bedrijfseconomie beoefenaren telt. D it valt allerminst te verw onderen, om­
dat het fenomeen dat men begripsm atig wil bezweren zoveel boeiende
facetten pleegt te vertonen, d at iedereen w eer door een andere groep
d aarvan getroffen en bijwijlen wellicht zelfs verblind kan w orden.
O pvallend is echter deze bijzonderheid, welke in vrijwel iedere om­
schrijving n aar voren w ordt gebracht, dat de bedrijfshuishouding een

mab

blz. 391

geheel vorm t 2). D it vindt zijn voor de hand liggende oorzaak in de om­
standigheid, d at de bedrijfshuishouding tenslotte een huishouding is. Ken­
m erkend voor een huishouding, die dus een geheel vorm t en die ook niet
wil verbrokkelen, is h aar zelfstandigheid, en deze zelfstandigheid kan
slechts gehandhaafd blijven zolang als de huishouding niet „arm lastig"
w ordt. Z o ook de bedrijfshuishouding. E en stroom van w aarden, de
kapitaalgoederen-stroom , vloeit de bedrijfshuishouding binnen, een stroom
die allerlei hergroepering n aar vorm, tijd en plaats ondergaat, terwijl ten­
slotte het resultaat van deze hergroepering op de afzetm arkt w ordt af­
gestoten. H andhaving van de zelfstandigheid, en daarm ede van het ge­
heel als geheel, vereist nu d at deze stroom niet opdroogt, en d at men
daarvoor niet afhankelijk is van de inmenging van buitenstaanders. D it
nu is slechts mogelijk, w anneer zich in die stroom geen opstoppingen,
lekken en vacua ontwikkelen. O ver een langere periode bezien zal de
geproduceerde w aarde de opgeofferde w aarde ten minste dienen te eve­
naren 3).
 U it deze beschouwingswijze volgt nu direct, d at het voor de bedrijfs­
huishouding een levensbelang is, de ingaande w aardestroom , de interne
doorstrom ing daarvan, en de uitgaande w aardestroom voortdurend voor
ogen te houden, waarbij dan een tijdelijk verschil in peil tussen ingaand en
uitgaand een aanwijzing oplevert voor het optreden van bepaalde interne
ontwikkelingen. D aarbij zal het streven van de bedrijfshuishouding zijn,
de uitgaande goederenstroom over een langere periode bezien op zo­
danig peil te houden, d at de daardoor opgew ekte geldstroom voldoende
is om het handhaven van de ingaande goederenstroom op het door de
om standigheden vereiste peil te kunnen garanderen.
In de eerste plaats heeft de bedrijfseconomie tot taak, deze w aarheid
uit te w erken en toe te spitsen op alle terreinen van de bedrijfsecono­
mische problematiek. Z e dient de betekenis van alle verschijnselen voor
deze kringloop van strom en te analyseren. Z o kan ze tot een klaar over­
zicht komen van w at zich in de werkelijkheid voordoet. Z e zal daarnaast
ook de getroffen disposities dienen te analyseren. W e lk e w aren de de­
term inanten voor hun vorm en hun inhoud? W e rd aan alle relevante
factoren aan dacht geschonken? In hoeverre w erd het beoogde doel be­
reikt, en w at w as daarvoor verantwoordelijk?
H et is deze analyse van het werkelijke gedrag, die de bouwstenen
oplevert voor de synthese van het decisie-model. G aanderw eg is men
tot de conclusie gekomen, dat de belangrijkste pijlers voor dit model ge­
vormd moeten w orden door de kostprijsberekening, de w instbepaling en
de financiële analyse.
 In verband met het aan de orde gestelde onderw erp zal dit model voor­
namelijk w orden bezien tegen de achtergrond van een voortgezette stij­
ging van de prijzen der productiefactoren. D aaruit moet echter niet w or­
den afgeleid, d at het slechts onder dergelijke om standigheden van bete­
kenis zou kunnen zijn. H e t model pretendeert een gelijke w aarde te be­
zitten voor partiële en totale prijsveranderingen, onafhankelijk van de
omvang en de richting w aarin deze zich voordoen, alsm ede van de oor2) Dit wil uiteraard niet zeggen, dat allen die dit element in hun omschrijving op­
nemen, daaraan ook dezelfde consequenties met betrekking tot de inkomensvorming en
de vorming van waardeoordelen verbinden.
3) In gelijken zin: J. L. Mey: Bedrijfshuishoudkunde, in het Gedenkboek van het
Thymgenootschap, pag. 351.
ma b

blz, 392

zaken welke hieraan ten grondslag liggen. Kortom: het wil van alge­
mene betekenis zijn.
3.
D e grondgedachte van het model is, dat de onzekerheden w aar­
mede de bedrijfshuishouding w ordt geconfronteerd, welke subjectief w or­
den geschat, welke subjectief w orden afgew ogen en beoordeeld, en die
daarom aanleiding geven tot subjectieve elementen in het beleid, niet
individueel kunnen w orden bezien, om dat zij dikwijls genetisch reeds
een zekere sam enhang vertonen, terwijl voorts ook los daarvan zich een
soort van onzekerheden-diversiteit kan openbaren. D eze grondgedachte
openbaart zich direct in de inhoud welke aan bepaalde grondbegrippen
w ordt toegekend.
 D e kostprijsberekening moet w orden gezien als een m iddel tot bena­
dering van het offer, d at bij de ruil w ordt gebracht. D e bepaling van
dit offer is van grote betekenis voor de vaststelling, resp. de beoordeling
van de verkoopsprijs. W a n n e e r nu voorlopig w ordt uitgegaan van een
ongestoorde continuiteit •— de tijdelijke of blijvende doorbreking daarvan
komt later nog even aan de orde —■dan is de grootte van dit offer eerst
in volle omvang te bepalen w anneer alle uit deze ruil voortvloeiende ver­
vangingen hebben plaats gevonden.
E en berekening van dit offer moet dus slechts ex-post mogelijk w or­
den geacht. De kostprijsberekening, die practisch steeds een ex-ante k a­
rakter zal vertonen, is, wil zij haar wezen van berekening niet verlooche­
nen, daarom gedw ongen zich tot een gedeelte van dit offer te beperken.
 Zij ziet slechts naar de kosten in de zin van de onvermijdbare, voorzien­
bare en quantificeerbare offers4). M et deze omschrijving kan men de
hoeveelheids- resp. de tijdsgrondslag voor de kostprijsberekening, gezien
ook ons onderw erp, in voldoende m ate bepaald achten. D e prijsgrondslag blijft echter de aandacht vragen. De werkelijke prijzen w aartegen
de achteraf onvermijdelijk blijkende uit de ruil voortvloeiende vervan­
gingen zullen plaats vinden, zijn ex ante niet te bepalen, meer hoogstens
te voorspellen. H oezeer zij ook voor het offer m aatgevend zijn, voor de
berekening van de kosten kunnen zij niet dienen. D eze dient zich ook
w at de prijsgrondslag aangaat te beperken tot het voorzienbare en quan­
tificeerbare. D aarom w ordt deze prijsgrondslag gevormd door de vervan­
gingsw aarde op het moment van de ruil. O f vervanging in werkelijkheid
zal plaats vinden, en zo ja, tegen welke prijs zij haar beslag zal krijgen
ligt nog in de toekom st verborgen. Z ekerheid bezit men slechts om trent
hetgene w aartoe men onder de huidige om standigheden bereid zou zijn.
Door bij de kostprijsberekening uit te gaan van de vervangingsw aarde
baseert men deze berekening op de meest recente gegevens, welke vol­
komen vast staan 5).
 De kostprijsberekening leert ook daarom slechts een deel van de w er­
kelijk gebracht offers kennen. Hoe groot dit deel is, zal van de aard van
het bedrijf en van de tijdsom standigheden afhangen, m aar het zal toch
in werkelijkheid bijna altijd slechts een deel wezen. H ieruit ontstaat voor
de bedrijfshuishouding de noodzakelijkheid, te streven n aar een opbrengst
welke hoger ligt dan de kostprijs, met andere w oorden: n aar een zekere
4) Deze verfijning van het kostenbegrip zoals dat door Limperg is ontwikkeld, is
zoals bekend mag worden geacht, afkomstig van J. L. Mey Jr.
5) Deze inzichten met betrekking tot de prijsgrondslag werden door mij voor het
eerst ontwikkeld in mijn: Het element der onzekerheid in de bedrijfseconomische proble­
matiek, A ’dam 1951 Hoofdst. IV.
mab

blz. 393

w instm arge. H et al of niet bevredigende van deze w instm arge kan slechts
w orden beoordeeld aan de hand van de inzichten welke bij de w instbe­
paling en de financiële analyse naar voren komen.
In ieder geval vorm t deze w instm arge een levensvoorw aarde voor de
bedrijfshuishouding. D e uit deze w instm arge opgebouw de w inst vormt
het middel om d at gedeelte van de offers op te vangen hetwelk in de
kostprijsberekening niet tot uitdrukking kon w orden gebracht. O p het
moment d at deze offers zich nader gaan aftekenen of zich volledig open­
baren zullen ze ten laste van de geaccum uleerde w inst moeten w orden
gebracht. Als duidelijke functie van de transactiew insten treedt hier naar
voren: het opvangen van de voorraadverliezen.
 Immers, in iedere bedrijfshuishouding w aarbinnen de speculatie niet
om zichzelfswil w ordt bedreven, kunnen de transacties slechts w inst op­
le v e re n 6). W a n n e e r immers de transactie tot verliezen aanleiding zou
geven, zou men ze vanzelfsprekend achterw ege laten. D aarn aast echter
is iedere bedrijfshuishouding genoodzaakt tot het aanhouden van eco­
nomische voorraden, voorraden dus w aarover prijsrisico gelopen w ordt.
N a ast elkaar plegen op te treden positieve economische voorraden, w a a r­
op reeds beschikkingsm acht w erd gevestigd, en negatieve economische
voorraden w aar een vervangingsverplichting w ordt aangenom en. V e ran ­
deringen in de vervangingsw aarde van tot deze voorraden behorende
productiem iddelen kunnen aanleiding geven tot verm ogensveranderingen.
E en stijging van het prijsniveau zal steeds leiden tot een soort van „uit­
zetting” van het vermogen d at belichaam d is in positieve economische
voorraden, m aar d aarn aast kan het dikwijls leiden tot een verm ogensverm indering tengevolge van de verzw aring van de last der vervangings­
verplichting. Even vooruitlopende op het verdere betoog moet hier w or­
den opgem erkt, dat de gekozen, of in de toekom st te kiezen wijze van
financiering daarbij volkomen irrelevant is.
 H et zou onjuist wezen, het voor te stellen alsof deze verm ogensvermindering geheel of gedeeltelijk gecompenseerd zou kunnen w orden door
de verm ogensuitzetting. O ver het gedrag, dat de grootte dezer uitzetting
aangeeft kan niet n aar believen w orden beschikt, om dat het n aa r zijn
aard reeds is vastgelegd in de noodzakelijk aanw ezige voorraad welke
in w aarde is gestegen. De verm ogensverm indering dient dan ook als
een zelfstandig ondernem ersverlies te w orden beschouwd, d at eerst op
het moment van daadw erkelijke vervanging aan het licht getreden zou
zijn, m aar gelukkig dikwijls reeds op een vroeger tijdstip, d at van balansopm aking en winstbepaling, kan w orden gesignaleerd en in zijn uit­
eindelijke grootte benaderd.
 H et moment van de w instbepaling is het moment w aarop het met de
kostprijscalculatie begonnen w erk zijn voortzetting vindt. D e aan het
licht getreden voorraadverliezen, welke bij de veronderstelde bestendi­
ging van de continuïteit als uiteindelijke quantificering van in het ver­
leden gebracht offers, of als nieuwe benadering van eerst in de toekomst
te quantificeren offers beschouw d mogen w orden, vinden hier verreke­
ning met de geaccum uleerde transactie-w insten. D e bepaling van de periode-w inst komt dus -— indien men abstraheert van nog open staande
verliessaldi over vorige perioden —■ in de grond van de zaak neer op
het vaststellen van die verm ogensaanw as, welke w anneer de bestaande
®) Vgl. J. L. Mey Jr, Transactie- en voorraadresultaten en de vervangingswaardetheorie, M.A.B. 1953, pag. 340: ,,Een verliesgevende transactie is ............ hoewel
uiteraard denkbaar, economisch irrationeel.”

ma b

blz. 394

om standigheden zich nimmer zouden wijzigen zonder enig bezw aar aan
de ondernem enden uitgekeerd zou kunnen worden, d at is: buiten de be­
schikkingsm acht van de bedrijfshuishouding zou kunnen w orden ge­
bracht. W in s t w ordt hier dus opgevat als die verm ogensaanw as, welke
rationeel voor uitkering vatbaar zou zijn, w anneer m et betrekking tot
de toekom st geen onzekerheid bestond. H et ligt geheel in de lijn der
hier ontw ikkelde gedachten, dat de w aardegrondslag bij de bepaling
van deze w inst wederom in de ogenblikkelijke vervangingsw aarde moet
w orden gezocht, in het meest recente gegeven d a t volkomen vast staat.
 Intussen, de afsluiting van een periode, in casu het boekjaar, houdt
w at het moment betreft steeds iets willekeurigs in. M en sluit kunstm atig
af, w at in feite voortgang vindt, en wel volgens een onvoorzienbaar p a­
troon. E r is dan ook geen enkele reden, om aan te nemen, d at alle „gees­
ten uit het verleden” afdoende bezworen zijn. H et is zeer waarschijnlijk,
d at zich ook in de toekom st bepaalde verliezen zullen gaan aftekenen of
zich n ader en wellicht ten volle zullen gaan openbaren, die achteraf be­
zien in oorzakelijk verband staan m et gebeurtenissen en disposities uit
het heden. D e prijsbewegingen, w aarvan op het moment van de ruil en
op het moment van de winstbepaling ook „m om entopnam en” w erden
gem aakt, die de ogenblikkelijke vervangingsw aarde vertoonden, kunnen
zich voortzetten. Uiteindelijke vervangingsprijzen zullen zich in realiter
voordoen, w anneer een moment van vervanging is aangebroken, en op
dat zelfde moment zal de gezichtseinder w eer wijken.
4.
H oew el bij de w instbepaling -— evenals d at bij de kostprijsbere­
kening en bij eventuele nacalculaties in beginsel het geval kan zijn ■
—
enkele definitief bepaalde offers kunnen w orden opgevoerd, behoudt de
aldus berekende grootheid als geheel bezien, een uitgesproken ex-ante
karakter. D a t ze enkele ex-post bepaalde elem enten incorporeert, doet
hieraan niets af. D e definitieve grootte van andere elementen is eerst op
latere, veelal verspreide tijdstippen te bepalen.
 O p de in de toekom st dan ook nog te verw achten verwikkelingen en
afwikkelingen dient men bedacht te zijn, en daarom zal hier op ook ge­
anticipeerd moeten w orden. Een deel van de thans ter beschikking staan­
de w inst zal gereserveerd moeten w orden, teneinde de onvoorzienbare
of niet-quantificeerbare, m aar toch te verw achten verliezen te helpen
compenseren. M et dit reserveren is men er echter nog niet. De gereser­
veerde w inst zal in zodanige vorm moeten w orden aangehouden, dat ze
ter bestem der tijd ook in voldoende m ate m obiliseerbaar is, en kan w or­
den „ingezet” w aar d at nodig w ordt geoordeeld, en zonder dat daardoor
„g aten ” in de financiële structuur behoeven te vallen, w aardoor de voort­
zetting van het productieproces in het gedrang zou kunnen komen.
D e lijn van kostprijsberekening en w instbepaling vindt hier haar voort­
zetting in winstbestem m ing en financiële analyse, m aar het aanvankelijk
zo strak getrokken gedeelte van berekening en bepaling zet zich hier in
subjectief neergew orpen stippeltjes voort.
D e financiële analyse stelt namelijk niet alleen vast, hoe momenteel
de financiële structuur is, en hoe dus ook het vlak ligt w aarbinnen de
dispositieve financiering zich voorlopig zal hebben te bewegen. Z o w ordt
van blote constatering eerst tot analyse, w anneer ze de geconstateerde
feiten beschouw t en w aardeert tegen de achtergrond van de eisen welke
de bedrijfsuitoefening momenteel stelt en in de toekom st zal gaan stellen.
 D it blijkt wel zeer duidelijk, w anneer men b.v. het financiële w eerstands­

ma b

blz. 395

vermogen g aat beoordelen, w aarvan ieder zal moeten toegeven, dat het
een relatieve grootheid is, welke slechts aan de hand van de gevaren
w aartegen het wil w aken gew aardeerd kan w orden. W e lk e die gevaren
echter precies zijn, hoe groot de kans is d a t ze zich zullen voordoen, en
in hoeverre men, ook gezien de kosten daaraan verbonden, het nodig of
verantw oord vindt daartegen w eerstandsverm ogen op te bouwen of te
bew aren —- het zijn alle vragen die niet voor objectieve beantw oording
v atb aar geacht mogen w orden. D aarom zijn ook de conclusies in zeer
hoge m ate subjectief, en d at geldt niet alleen voor het genoemde voor­
beeld, m aar voor practisch alle uitkomsten w aartoe de analyse voert.
D eze conclusies kunnen belangrijke gevolgen hebben, ook voor de
winstbestem m ing. Z o kan b.v. de drang tot expansie leiden tot het re­
serveren van anders voor uitkering vatbare w inst, om dat men de voor
de expansie benodigde m iddelen geheel of gedeeltelijk hierin wil vinden.
Bij een financiering uitsluitend uit de w inst is wel van zelffinanciering
in optima forma sprake. E chter ook w anneer men financiering met obligatieverm ogen n astreeft kan w instinhouding ter vergroting van het w eer­
standsverm ogen geheel op zijn plaats zijn. W il men nieuw aandelenver­
mogen aantrekken, dan kan een zekere verruim ing van de uitdelingspolitiek aan te bevelen zijn.
 H et zal duidelijk zijn, dat dus ook de uiteindelijke winstbestem m ing
een sterk subjectief gekleurd karakter draagt, al bedient zij zich van het
objectieve medium van de statutaire w instverdeling. Z e w eerspiegelt een
diagnose van het heden, de ervaring en de traditie van het verleden, en
tenslotte ook de verw achtingen en de plannen met betrekking tot de
toekomst. Z o bezien anticipeert de w instbestem m ing op de afwijkingen
welke zich ex post zullen voordoen met betrekking tot de bij de w inst­
bepaling berekende resultaten. Deze afwijkingen w orden geprognostiseerd, en dus ex ante bepaald 7).
H et spreekt overigens vanzelf, dat de leiding van de ondernem ing zich
niet slechts bij het afsluiten van een boekjaar tot peinzen en overwegen
zal zetten. D a t zal in werkelijkheid van dag tot dag plegen te geschieden.
D e inzichten w aartoe dit hem leidt zullen zich openbaren in zijn dagelijks
beleid. D e bepaling, resp. de beoordeling van de verkoopsprijs, het al of
niet ingaan op bepaalde offertes of bestellingen, het doen uitvoeren van
vernieuw ingen of reparaties e.d. geeft er uitdrukking aan. O ok voor deze
decesies is het model van betekenis, om dat het alle relevante d ata incor­
poreert, en de wijze w aarop zij hun invloed uitoefenen system atisch voor­
stelt.
5.
 W e lk e invloed zal nu uitgaan van een voortgezette inflatoire on t­
wikkeling op de kostprijsberekening, de w instbepaling en de financiële
analyse, waarbij de w instbestem m ing evenals de verdere financiële poli­
tiek aanknoopt? D e kostprijsberekening zal van steeds hogere vervan­
gingsw aarden dienen uit te gaan voor de voorlopige quantificering van
de gebrachte offers aan vlottende kapitaalgoederen en aan w erkeenheden
van vaste kapitaalgoederen. De kostprijs zal dan ook een voortdurende
stijging vertonen. M et betrekking tot de w instbepaling verdient het aan­
beveling de gevolgen van het optreden van positieve en negatieve econo7)
Anders: A. Th. de Lange, Subjectieve schattingen en beleidselementen bij winst­
bepaling en winstbestemming, M.A.B. 1955, no 4, pag. 148/149, 152 en 157. Formeel
acht ook ik de winst een ex-post berekende grootheid, maar economisch bezien draagt
de uitkomst een ex-ante karakter.
 ma b

blz. 396

mische voorraden afzonderlijk te bespreken. D e verm ogensuitzetting,
welke h aar ontstaan vond door de stijging van de vervangingsw aarde van
tot de positieve economische voorraden behorende kapitaalgoederen, zal
gereserveerd moeten w orden. H ier is niet sprake van een voorzichtig ondernem ersbeleid ten aanzien van de financiering, m aar uitsluitend van
het objectieve constateren van een verm ogensuitzetting. K ort geleden
w erd deze zienswijze nog aangevallen door P ru y t in zijn belangw ekkende
rectorale oratie te R otterdam 8). O ok om dat de door hem n aar voren ge­
brachte bezwaren, indien men ze juist acht, niets m inder dan vernietigend
zijn voor het geintroduceerde decisie-model is het zaak aan deze con­
troverse nadere aandacht te schenken. A ls uitgangspunt voor zijn be­
schouwingen in dezen kiest P ruyt een eenvoudig voorbeeld: een handels­
ondernem ing die in een periode van prijsstijging goederen, welke zij
heeft verkocht, vervangt door identieke goederen. N a a r aanleiding hier­
van v raag t hij zich dan af, of men het recht het positieve verschil tussen
vervangingsw aarde en opbrengstw aarde de benaming van w inst kan on t­
houden. T e r motivering van zijn opvatting gaat hij uit van een uitspraak
van Limperg A. 1937 9) van de volgende inhoud:
,,Die w aardestijging immers doet wel het vermogen toenemen,
d at in de kapitaalgoederen is opgesloten, dat vermogen groeit wel,
zet zich uit, m aar het is de stam die groeit, een vrucht komt niet
tot stand, w ant de w aardestijging houdt het vermogen vast, legt
er op hetzelfde ogenblik w aarop ze ontstaat, beslag op en laat het
niet los, ook niet bij de ruil. W a n t de ruil zelf schept een economi­
sche verplichting tot vervanging tegen de hogere prijs.
 P ru y t vestigt nu in het bijzonder de aandacht op Limpergs motivering
in de w aardestijging w elke het vermogen vast zou houden, en hij vraagt
zich hierbij af, in hoeverre hier sprake is van een motivering welke los
staat van het beleid van de ondernem er, en redeneert dan als volgt:
,,Indien deze verm ogensaanw as, welke is ontstaan door het voor­
raad houden in een periode van prijsstijging, geen w inst w ordt ge­
noemd, om dat de prijsstijging zelf de verm ogensbehoefte in gelijke
m ate doet toenemen ............ dan vindt deze gedragslijn o.i. h aar
grond in een subjectieve doelstelling van de ondernem er, nl. hand­
having van de continuiteit zonder de noodzaak daartoe tijdelijk of
blijvend nieuw vermogen van buiten aan te trekken. Z o blijkt deze
theorie 10) ............ gebonden te zijn aan —■overigens gezond .— ondernem ersbeleid t.a.v. de financiering. D e om standigheid, d at voor
transactiew insten een offertheorie w erd gegeven, verandert niets
aan de subjectieve doelstelling, welke de basis vorm t voor het stan d ­
punt, d at verm ogensaanw as door prijsstijging geen w inst zou mo­
gen heten.
H e t voorraadhouden in een periode van prijsstijging heeft de on­
dernem ing een verm ogensaanw as opgeleverd. Indien wij die ver­
m ogensaanw as niet tot de w inst rekenen kan dat, n aar mijn oor­
deel, geen andere grond hebben, dan dat de ondernem er zich ten
8) Prof. Dr B. Pruyt, Subjectieve schattingen en beleidselementen bij winstbepaling
en winstbestemming. Rotterdam 1954.
9) Prof. Th. Limperg Jr. De gevolgen van de depreciatie van de gulden voor de be­
rekening van waarde en winst in het bedrijf, Purmerend 1937, pag. 12. Curs. van L.
10) Bedoeld is Limpergs theorie van de vervangingswaarde.
 ma b

blz. 397

doel stelt in de stijging van de verm ogensbehoefte, die het gevolg
is van de prijsstijging, te voorzien door inhouding van de vermogensaanw as, welke de prijsstijging heeft opgeleverd. Z ou deze vermogensaanw as tot de w inst w orden gerekend en w orden uitgekeerd,
dan zou de ondernem ing een zelfde bedrag aan m iddelen moeten
aantrekken om de stijging van de verm ogensbehoefte w elke uit de
prijsstijging voortvloeit, te kunnen dekken n ).
P ru y t staat dan een ogenblik stil bij de mogelijkheden voor deze aan­
trekking, w aarn a hij zijn critiek aldus besluit:
,,H oe dit echter ook moge zijn, de ondernem er blijkt er als regel
de voorkeur aan te geven de financiering autom atisch in orde te
houden door de verm ogensaanw as door de voorraadhouding niet
uit te keren. E n daarom wil hij deze verm ogensaanw as de naam
„w inst” onthouden. E en dergelijk w instbegrip mist absolute gel­
ding. H e t is een doelm atigheidsbegrip................ D at veel onderne­
mers het besproken beleid voeren, bevrijdt de daarop gerichte w inst­
begrippen niet van de band met het ondernem ersbeleid 112) ”.
 O m dat het begrip „w inst” zoals dat door P ru y t in aansluiting aan
de beschouwingen van Limperg en Polak w ordt gehanteerd, anders en
in zeker opzicht ook enger is geform uleerd dan het w instbegrip dat bij
de beschrijving van het decisie-model aanw ending vondt, vervaagt voor
hem de grens tussen w instbepaling en w instbestem m ing. H e t gaat P ru y t
om de w inst als uitkeerbare verm ogensaanw as. D e bepaling van déze
aanw as acht hij — en daarover bestaat hier geen verschil van mening —
niet objectief mogelijk, en daarom houdt voor hem de bestemming van
het bij benadering bepaalde een zekere correctie op de bepaling zelve in.
 In het decisie-model w ordt de bepaling van de w inst — in de zin
van de verm ogensaanw as welke, w anneer de bestaande om standigheden
zich nimmer zouden wijzigen, zonder enig bezw aar uitgekeerd zou kun­
nen w orden ■
—- vrij gehouden van beleidsoverwegingen, die geheel n aar
het vlak van de w instbestem m ing w orden verlegd. Intussen, en hier
w ringt de schoen, het model gaat er van uit, dat verm ogensuitzetting ten
gevolge van prijsstijging reeds bij de w instbepaling, dus volkomen los
van beleidsoverwegingen, moeten w orden uitgeschakeld. H oe nu deze
stelling tegen de in P ru y ts betoog liggende bedreiging te verdedigen?
H et is m erkw aardigerw ijze het model zelve, dat hier het antw oord aa n ­
wijst. D it model wil niet aangeven, w at tenslotte uitgekeerd zal w orden
van de winst, m aar alleen welke factoren in aanm erking genom en w or­
den bij de subjectieve beslissing in dezen. A angezien nu het model geen
plaats biedt voor uitkering van z.g. „prijsstijgingsw insten” , terwijl de
mogelijkheid daartoe — ongeacht de wellicht onwelkome gevolgen —
niet geloochend kan w orden, is de enig mogelijke conclusie, d at deze
uitkering geheel buiten het model om gaat. En dit is nu ook in feite het
geval! D e uitkering van een dergelijke verm ogensaanw as betekent een
verkleining van het vermogen, welke direct of na verloop van tijd w eer
opgeheven zal moeten w orden door het aantrekken van nieuw vermogen.
D it houdt in, dat de uitkering het eerste bedrijf vorm t van een verande­
ring in de sam enstelling van het vermogen, van een soort van „om finan11) t.a.p. pag. 17 e.v. Curs. van P.
12) t.a.p. pag. 18.
 ma b

blz. 398

ciering” dus. Deze financiële politiek staat geheel buiten het vraagstuk
van de w instbepaling. W a n n e e r men eigen vermogen wil vervangen door
vreemd, dan is d at een beleidszaak, en daarvoor zal men o.m. ook op
de w instgevendheid moeten letten, m aar dit alles heeft niets met w inst­
bepaling of w instbestem m ing te m aken 13).
6.
N a ast de positieve economische voorraden vragen ook de negatieve
economische voorraden de aandacht. D e vervangingsverplichtingen w aar­
aan deze hun bestaan danken gaan onder invloed van de prijsstijging
zw aarder wegen. H et is namelijk zeer wel mogelijk, d at de negatieve
economische voorraad kleiner is dan de som van de bestaande vervan­
gingsverplichtingen. W a n n eer dan de vervangingsverplichtingen ver­
zw aard w orden, ontvangt de bedrijfshuishouding in zekere m ate „kracht
n aar kruis”. M en denke hierbij echter niet aan het aanboren van reserveactiva. D it betekent immers een opoffering van het daarin belichaam de
vermogen, w aardoor het vermogensverlies niet ongedaan w ordt gem aakt,
m aar slechts w ordt gedragen op zodanige wijze, dat de bedrijfshuishou­
ding daarvan de minst mogelijke schadelijke gevolgen draagt. V erbruikte
reserveactiva zullen ten minste w eer op peil dienen te w orden gebracht,
en dit zal ook bij de w instbepaling in aanm erking genomen moeten w or­
den.
 H et is intussen mogelijk, d at ondanks de verzw aring van de vervan­
gingsverplichtingen geen verm ogensverm indering behoeft op te treden
die als een partieel verlies bij de w instbepaling tot uitdrukking moet w or­
den gebracht. M en zou zich bv. kunnen voorstellen, d at de bedrijfshuis­
houding zich tegen een dergelijke verzw aring verzekerd had. H e t is zeer
de vraag of dit uitvoerbaar is, m aar denkbaar is het in ieder geval.
W a a rto e dient deze vrij bizarre veronderstelling? Om er op te wijzen
dat ook een negatieve „technische” voorraad niet behoeft te impliceren,
d at er ook in economische zin van een negatieve voorraad sprake is!
H et prijsrisico, dat hier gelegen is in een mogelijke stijging van de vervangingsprijzen kan geheel of gedeeltelijk uitgeschakeld zijn.
Deze uitschakeling is geen beleidskwestie: ze treed autom atisch op
als en voor zover er sprake is van diversiteit in de verm ogensbehoefte,
welke door de prijsstijging w elisw aar op een hoger niveau komt te liggen,
m aar in wezen niet w ordt doorbroken, zelfs niet tijdelijk.
 H et duidelijkste blijkt dit wellicht in het denkbeeldige geval van een
volkomen diversiteit. W a t houdt deze bestendigde volkomen diversiteit
in? Z e betekent, d at op het zelfde moment dat kapitaalgoederen hun om­
loop beëindigen een actuele vervangingsverplichting w ordt gehonoreerd
welke op evenveel verm ogen beslag legt als tegelijkertijd vrij is geko­
m e n 14). Een sterk gestyleerd voorbeeld ter dem onstratie: een auto-verhuurinrichting beschikt over drie w agens, aangeschaft voor ƒ 9000,— ;
de levensduur b edraagt 3 jaren en de jaarlijkse afschrijving is bepaald
op ƒ 3000,— per w agen. W a n n e e r de leeftijdsopbouw van het w agen­
park nu zo is, d at er aan het begin van ieder jaar een nieuwe w agen, een
van verleden ja a r en een van eerverleden jaar in exploitatie zijn, dan le­
vert via de gecalculeerde afschrijvingen ieder jaar een schijninkomen op
van ƒ 9000,— , w at juist voldoende is om de oudste w agen af te danken
13) Een ander standpunt eveneens afwijzend tegenover Pruyt bij de Lange, t.a.p.
pag. 155.
14) Z o bezien leidt deze volkomen diversiteit tot het wegvallen van de economische
voorraad, en dus tot een zelfde effect als een volkomen deelbaarheid in aanschaffing
welke volledig wordt uitgebuit.
 ma b

blz. 399

en een nieuwe aan te schaffen. D e vervangingsverplichting welke aan
het eind van ieder jaar geconstateerd kan w orden is dan precies gelijk
aan de eisen die de actuele vervanging stelt, en de fondsen voor vervan­
ging zijn volledig gereproduceerd. W a n n e e r nu de vervangingsprijs direct
na een vervanging plotseling zou stijgen tot ƒ 18000,— , stijgt ook de
vervangingsverplichting tot ± ƒ 18000,—, m aar de fondsen voor de toe­
komstige vervanging tegen de hogere prijs accum uleren zich autom atisch
uit de ook verdubbelde gecalculeerde afschrijvingen. O p grond van dit
autom atism e zou men van een „effect” kunnen spreken, en dan met meer
reden dan bij het „Lohm ann-R uchti effect” d a t zich slechts aan de Peri­
pherie van deze problem atiek ophoudt, m aar zich toch in een ■
— wellicht
overdreven te achten — grote belangstelling mag verheugen 15).
D e bestendigde volkomen diversiteit leidt dus tot een volkomen uit­
schakeling van het prijsrisico, en daarm ede tot het niet optreden van een
negatieve economische voorraad.
H e t zal duidelijk wezen, dat een dergelijke diversiteit in de werkelijk­
heid zich niet spoedig zal voordoen. V ereist zou namelijk zijn een voort­
durende congruentie tussen vervangingsaankopen en vrij komend schijninkomen. Slechts dan zou dit schijninkomen voldoende zijn voor de ver­
vangingen, al of niet via een gedeeltelijke bestemming voor schuldaflos­
sing, gesynchroniseerd met verm ogensaantrekking tot het zelfde bedrag.
 A an deze eisen zal practisch nooit voldaan kunnen w orden. In de
eerste plaats om dat een volkomen diversiteit in de verm ogensbehoefte
vrijwel nooit zal optreden. D aarn aast echter zou zelfs in d at geval de
prijsstijging deze diversiteit vrijwel steeds gedeeltelijk doorbreken, om­
d at bepaalde activa door deze prijsstijging in hun geldsw aarde niet direct
w orden beinvloed in de vereiste zin. H et zich daarin in vorm ing be­
vindende (debiteuren) of het daarin rustende (kas, beleggingen) schijn­
inkomen vertoont geen of een inadequate groei. W ellicht is het zelfs door
schuldaflossing buiten bereik van de bedrijfshuishouding gebracht. H et
prijsrisico, en dus de negatieve economische voorraad, beperkt zich d aar­
om tot een bedrag, gelijk aan het gereproduceerde m aar nog niet ter ver­
vanging aangew ende schijninkomen, voor zover dit niet in goederen met
een identiek prijsverloop is geinvesteerd. H oe groot de uit hoofde hier­
van optredende verm ogensverliezen zijn kan beter van geval tot geval
w orden vastgesteld.
7.
 O ok bij de w instbestem m ing en de financiële analyse zal de in­
flatoire ontwikkeling haar invloed doen gelden. H et g aat daarbij echter
niet meer om het objectief beoordelen van de m omentele toestand, m aar
om de subjectieve interpretatie van verleden, heden en toekomst. Is de
bedrijfsleiding van oordeel, dat de prijsstijging zal aanhouden, dan zal zij
wellicht voorstellen, de verdedigingsgordel der reserve-activa verder uit
te bouwen. W ellicht moesten in het vlak van de dispositieve financiering
m aatregelen w orden getroffen, die een herziening van de financiële struc­
tuur nodig of wenselijk maken. O ok in verband daarm ede kan aan de
w inst een zekere bestemming w orden gegeven. E en brede variëteit van
beleidvraagstukken zal zich voordoen. W a arv o o r men een oplossing zal
zoeken, en in welke richting die oplossingen zullen gaan is wederom in
hoge m ate subjectief bepaald.
15)
Zie o.m. Prof. Dr Erich Schafer, Abschreibung und Finanzierung, Anmerkungen
zum „Lohmann-Ruchti-Effekt", Z.F.Hw.F. M aart 1955.
ma b

blz. 400

8.
