De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek voor 1795 en de publiciteit
64 Bijvoorbeeld OrDC (10 januari 1651); EM (1708) I, 265 en (1716) I, 181-182; OHaC (1717) 13 februari; AmC (1717) 16 februari; ONGrC (1747) 24 januari; LC (1753) 17, 24 februari; (1775) 25 januari;
4 februari; GrC (1787) 13 maart; voor een groot aantal aankondigingen in pamfletvorm zie de index
(trefwoord ‘biddagen’) van Knuttel, Catalogus. Over het natievormende effect van deze biddagen P. van
Rooden, Religieuze regimes. Over godsdienst en maatschappij in Nederland, 1570-1990 (Amsterdam,
1996) 83-95 en idem, ‘Godsdienst en nationalisme in de achttiende eeuw: het voorbeeld van de Republiek’,
in: N. C. F. van Sas, ed., Vaderland. Een geschiedenis van de vijftiende eeuw tot 1940 (Amsterdam, 1999)
201-236.
65 Het concept ‘informele openbaarmaking’ bij het verschijnsel nieuwsdiffusie komt uit de massacommunicatie en is uitgewerkt door W. Evers in zijn dissertatie Informele openbaarmaking. Een studie
naar de massacommunicatieve betekenis van onderlinge gesprekken (S. l., [1999]). Theeuwen wijst op het
belang ervan in Pieter ’t Hoen, 659.
63

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek

393

de bevolking nog andere informatie over de Staten-Generaal, maar de hoeveelheid
en kwaliteit van dit nieuws vallen natuurlijk niet meer te achterhalen. Een deel ervan
bereikte wel weer de kranten in de vorm van geruchten, vermoedens en inschattingen.
 Karakteristiek bij dit type berichten zijn de openingen in de trant van ‘men verneemt’,
‘men ziet’, ‘men zegt’, ‘men verwacht’, ‘men wil ons verzeekeren’ en dergelijke. Het
tussenstadium van het overleg bleef echter de welbekende ‘black box.’ Dit leverde in
de pers mededelingen op zoals: De heeren Staaten-Generaal … zyn … by na van den
morgen tot den avond vergaderd … zonder dat men van het beslootene nog yets kan
melden.’66
In de meeste gewesten moesten de gedeputeerden de gelofte afleggen niets over de
beraadslagingen naar buiten te zullen brengen.67 Deze hielden uiteraard naar buiten
toe vol dat zij hun eed serieus namen. In juni 1787, in dezelfde tijd als het besproken
incident met baron van Tuyll en D’Averhoult, verweerde bijvoorbeeld de Hollandse
gedeputeerde W. G. T. Bentinck van Rhoon zich tegen krantenberichten waarin stond
dat hij in zijn ‘Opregte Vaderlandsche of Oranje Societeit’ een geheim uit de vergadering zou hebben losgelaten. Bentinck schreef in een open brief aan de oranjegezinde
Haagse courantier Pierre Gosse:
Ik ben altyd zeer onverschillig geweest, voor al den smaad en lasteringen, die my, en zoo
veel braave en respectabele lieden met my, in de publicque nieuwspapieren worden
aangedaan. — Het grootste en aanzienlykste gedeelte der natie ziet dezelve met even zo
veel verachting aan als de autheurs en protecteurs van die infamiteiten. …

Bentinck maakte zich ditmaal echter bijzonder kwaad over de volgens hem onjuiste
berichtgeving en hij beloofde een beloning van duizend gouden dukaten aan degene
die kon bewijzen dat hij zijn geheimhoudingsplicht had verzaakt.68
Ondanks de plicht tot stilhouden kwamen herhaaldelijk geheimen uit de vergaderingen van de Staten-Generaal en de gewestelijke staten naar buiten.69 In de historische
literatuur is al voldoende geïllustreerd dat door slordig of moedwillig gedrag van
ambtenaren en gedeputeerden veel resoluties illegaal gekopieerd en verkocht konden
worden, en soms letterlijk op straat kwamen te liggen.70 Af en toe durfden courantiers
uitgelekte stukken te publiceren of waren ze zich bij publicatie onvoldoende bewust
van de politieke gevoeligheid van de inhoud. Zo constateerden de Staten-Generaal
ONGrC (1745) 1 juni.
 De Bruin, Geheimhouding, 231-233, 355, 414.
68 NNJ, XXIV (1787) 1261-1263. Bentinck reageerde op berichten in de Leydse Courant en de Oprechte
Haerlemsche Courant.
69 Soms was ook bekend dat bepaalde gedeputeerden een loslippig karakter hadden, waarop kon worden
geanticipeerd. Befaamd is het waarschijnlijk uitzonderlijke voorbeeld van Johan de Witts manipulatie in
1664. Hij wilde toen een geheime militaire actie doorzetten en liet het besluit daarover aan een andere
resolutie plakken. Bij het voorlezen van de betreffende tekst door de griffier wist De Witt met enige hulp
de gedeputeerden die waarschijnlijk hun mond voorbij zouden praten, af te leiden, zodat ze de tekst niet
hoorden. Zelfs de weekvoorzitter ontging deze slinkse methode. Schöffer, ‘Naar consolidatie’, 87; De
Bruin, Geheimhouding, 110-113.
70 De Bruin, Geheimhouding, 373-395, 444-524. Zie ook Japikse, ‘De Staten-Generaal’, 101; Knevel,
Het Haagse bureau, 97-100, 133-136.
66
67

394

Joop W. Koopmans

eind 1787 dat in één van de kranten een rapport over de verstandhouding met de
koningen van Pruisen en Groot-Brittannië had gestaan. De Staten van Holland kregen
de taak uit te zoeken wie het stuk had doorgespeeld en moesten herhaling voorkomen.71
Schending van de geheimhouding door gedeputeerden zal niet altijd opzettelijk zijn
geweest. Door het verloop van de vergaderingen — men kon in- en uitlopen op elk
gewenst moment — zouden bovendien niet alle gedeputeerden hebben geweten over
welke kwesties zij konden spreken of moesten zwijgen.72 Hoewel we dit excuus met
een korreltje zout kunnen nemen, is alleen al door deze manier van doen aanzienlijk
meer informatie over de gang van zaken openbaar geworden dan de bedoeling was.
Geheimhouding was beter gegarandeerd in commissies dan in de gewone vergadering.
 Behandeling van zaken in de wandelgangen bevorderde de vertrouwelijkheid eveneens. Vooral daar namen de toonaangevende gedeputeerden de belangrijke beslissingen, ook die zij zonder instructie van hun gewest konden nemen.73
De geslotenheid van de vergaderingen had voor de vroegmoderne nieuwsschrijvers
bepaalde beperkingen en consequenties. Ze kon gemakkelijk leiden tot onjuiste berichtgeving, valse vermoedens en leugens die lastig te weerspreken waren. In juli
1787 richtte bijvoorbeeld de Raad van State zich tot de Staten van Holland, omdat
diverse kranten ten onrechte hadden vermeld dat de raad — mogelijk in opdracht van
de Staten-Generaal — de Admiraliteit had opgedragen een Amsterdams schip op de
Zuiderzee te torpederen. De Staten van Holland konden weten dat de Raad van State
nooit orders van de Staten-Generaal aan een admiraliteitscollege doorzond. Bovendien
was er volgens de Raad van State een geheel ander besluit genomen. Wat moet er
worden van een land, ‘waar in op dusdaanige wyze de leugen en laster zyn zetel
vestigt, en de nieuwspapieren, genoegzaam met publicque authorieteit bekragtigt,
dienen om persoonen en collegien by de natie, en het onkundig dog respectabel publicq,
suspect en gehaat te maaken’, zo verzuchtten de verontwaardigde raadsheren.74
Door de geslotenheid bleven het functioneren van gedeputeerden en hun eventuele
retorische talenten buiten beeld. De vaste structuur van de vergadering van de StatenGeneraal bood goede sprekers trouwens weinig gelegenheid hun capaciteiten te tonen.
 Voor ieder gewest mocht slechts de meest vooraanstaande gedeputeerde het woord
voeren en de rest hoefde alleen maar te luisteren. Voor buitenstaanders was het evenmin
waarneembaar wie goede en wie slechte voorzitters waren. Het bespelen van de agenda
in het voordeel van het eigen gewest door capabele voorzitters zal alleen degenen die

Res. St-Gen, 1787 (3 december) 1273. De Staten van Holland vermaanden vooral de al in oktober
gestaakte De Post van den Neder-Rhyn. Res. SvH, 1787 (5 december) 6616-6617; Theeuwen, Pieter ’t
Hoen, 16.
72 De Bruin, Geheimhouding, 233-234, 359.
73 Schöffer, ‘Naar consolidatie’, 88; Liesker, ‘De Staten’, 56; A. Th. van Deursen, ‘Staatsinstellingen in
de Noordelijke Nederlanden 1579-1780’, in: Algemene Geschiedenis der Nederlanden, V (Haarlem, 1980)
350-387, aldaar 352.
74 Res SvH, 1787 (26 juli 1787) 4749-4750. Vage berichtgeving hierover in AmC (1778) 28 juli. Het
citaat doet denken aan de woorden ‘de leugen regeert’ die koningin Beatrix in november 1999 uitsprak
toen zij de Nederlandse pers bekritiseerde.
71

De vergadering van de Staten-Generaal in de Republiek

395

inzicht hadden in de politieke agenda, opgevallen zijn.75 In beperkte kring sijpelden
andermans oordelen en eigen ervaringen natuurlijk wel door. Zo hoorde stadhouder
Willem Frederik in 1646 dat Amalia van Solms had gevraagd ‘ofte men [de Friese
gedeputeerde] den heer Roorda niet uijt Den Haghe soude kunnen quijt worden, omdat
hij niet alletijt te buygen [was] voor den Baes’ (haar echtgenoot stadhouder Frederik
Hendrik).76 Binnen het afgesloten politieke circuit en bij de gratie van het federatieve
bestel konden echter ook zwakke voorzitters als de eerder genoemde Groninger Laman
voorkomen. Tegenwoordig zouden zulke politici zijn afgebrand in de media.
 Balans
Volgens oud gebruik plantte de burgerij van Den Haag ieder jaar een aantal meibomen,
waarvan één als huldeblijk voor de Staten-Generaal. In 1690 vermeldde de Europische
Mercurius dat deze boom was geplant met het devies ‘vox omnibus una.’77 Inmiddels
weten we goed genoeg dat de eenstemmigheid in de Staten-Generaal van de Republiek
meestal ver te zoeken was. Maar hoe doorzichtig waren de Nederlandse politieke
vergaderingen in de vroegmoderne tijd eigenlijk voor tijdgenoten die niet tot de politieke en diplomatieke elite behoorden? De transparantie blijkt wat betreft het overleg
van de Staten-Generaal op het eerste gezicht beperkt te zijn geweest tot kenmerken
die van buitenaf waarneembaar waren en representatieve momenten die van belang
waren voor het prestige van de machthebbers. Een aantal vergaderregels, tradities en
rituelen bereikte daarom de publiciteit. Berichtgeving in de pers over de werkelijke
inhoud van de beraadslagingen bleef echter in vrijwel de gehele periode van de Republiek afwezig. Wel kwamen veel stukken en mededelingen van de Staten-Generaal in
de pers, omdat de generaliteit daartoe zelf opdracht gaf en soms door lekkage of andere vormen van informele openbaarmaking.
Door de publicaties van plakkaten en besluiten, alsook het gevoerde beleid kreeg
het in politiek geïnteresseerde publiek zicht op de agenda van de Staten-Generaal.
Dit maakt de these aannemelijk dat dit deel van de bevolking uiteindelijk meer over
de Staten-Generaal wist dan de traditie van geheimhouding doet vermoeden. Maar
het merendeel van de Nederlanders ontging de finesses van de vergaderingen, zoals
ook blijkt uit de klachten van de patriotten over het politieke bestel. De meeste Nederlanders zullen bovendien primair geïnteresseerd zijn geweest in de vergaderingen
van eigen stad en gewest.
 De veranderingen in het verloop en karakter van de vergadering van de StatenGeneraal waren in de tweede helft van de Republiek van beperkte aard. Dit is kenmerkend voor uitgekristalliseerde instellingen met een groot aantal participanten en geleidelijke personele wisselingen. Nieuwelingen moeten altijd eerst vertrouwd worden
met procedures en conformeren zich meestal, door aanvankelijk gering prestige en
75 Gabriëls, De heren als dienaren, 339-341 en 356-360; Schöffer, ‘Naar consolidatie’, 87; Liesker, ‘De
Staten’, 53; Van Deursen, ‘Staatsinstellingen’, 352.
76 Gloria parendi. Dagboeken van Willem Frederik. Stadhouder van Friesland, Groningen en Drenthe
1643-1649, 1651-1654, J. Visser, G. N. van der Plaat, ed. (Den Haag, 1995) xv.
77 EM (1690) II, 54.
396

Joop W. Koopmans

langzame gewenning, onbewust en automatisch aan bestaande regels en gewoonten.
De permanente aanwezigheid van de griffie garandeerde in de vergadering van de
Staten-Generaal bovendien een grote mate van continuïteit en doelmatigheid. Deze
werd versterkt door de enorme inbreng van de raadpensionaris van Holland, enkele
edelen die langdurig zitting hadden, een aantal ervaren voorzitters en een kleine kring
van gedeputeerden die vaak aanwezig was en veel commissiewerk verrichtte.
De opgelegde standpunten vanuit de gewesten en de vaststaande volgorde in de vergadering — van propositie tot conclusie en goedkeuring van besluiten — leenden
zich slecht voor een persoonsgebonden debatcultuur. Het ging verder om een bijeenkomst met doorgaans een gering aantal aanwezigen rondom één tafel en een schikking
die was gebaseerd op traditie en handhaving van de bestaande vergadercultuur. Wisselende voorzitters leidden het overleg behoedzaam en waren in de wandelgangen
druk met plooien en strijken.
Tot slot mogen we aannemen dat door de heersende en passend geachte omgangsvormen onenigheden tussen gedeputeerden gewoonlijk op subtielere wijze zijn beslecht
dan de wijze waarop baron van Tuyll in 1787 met D’Averhoult probeerde af te rekenen.
 Dit soort aspecten van de vergadering blijft echter door de geslotenheid en het gebrek
aan publiciteit in nevelen gehuld.
De representatieve fictie. Politieke vertegenwoordiging tussen oude orde
en moderniteit

N. C. F. VAN SAS

Op 23 februari 1815 stuurde Gijsbert Karel van Hogendorp, de man van 1813 en de
architect van het nieuwe grondwettig bestel, aan Willem I een wederlegging van ‘een
vrij ongunstig oordeel over onze grondwet’ (de Noordnederlandse van 1814 dus) dat
hij in de Brusselse Observateur had aangetroffen.1 Deze had bericht dat in Holland in
1814 ‘une nouvelle organisation des pouvoirs et une nouvelle exposition des droits
publics’ was geïntroduceerd. Hogendorp protesteerde dat het hier in het geheel niet
ging om nieuwigheden:
Ce sont les anciennes lois fondamentales, qui existaient sous la République et sous les
Maisons de Bourgogne et d’Autriche ou même à des époques plus reculées. Elles sont
modifiés et perfectionnées suivant les lumières de notre sciècle et sur l’expérience des
sciècles passés.
Anders dan de Observateur beweerde had de Hollandse constitutie wel degelijk de
toets der eeuwen doorstaan, nu eens in een monarchale gedaante, dan weer in een
republikeinse, of liefst in beide vormen tegelijk. Ze had zich zelfs nog geleidelijker
ontwikkeld dan de Engelse constitutie.
 Ondoorzichtigheid als beginsel
Handig keerde Hogendorp het bezwaar om dat de Hollandse grondwet zich, anders
dan de constituties van de diverse Amerikaanse staten en de Franse Charte niet onderscheidde door een ‘lumineuse simplicité.’ De nieuwe wereld Amerika kon inderdaad
politieke wetten maken zonder acht te hoeven slaan op oude rechten of gewoonten,
die daar immers nog niet bestonden. En de Franse Charte bewoog zich wel heel erg
aan de oppervlakte door alleen algemene beginselen te formuleren, en veel aan uitvoering en invulling over te laten. In Holland was de oude constitutie door de revolutie vernietigd en vervolgens door vreemde instellingen vervangen. Thans moest
alles worden gereconstrueerd in overeenstemming met ‘le génie national.’ Was de
Nederlandse grondwet voor buitenlanders misschien wat minder doorzichtig, dit
maakte haar voor een onderlegde Hollander alleen maar aantrekkelijker, gehecht als
die was aan zijn nationale tradities. De suggestie van de Observateur dat deze grondwet
niets anders zou zijn dan ‘l’essai d’une théorie’ bestreed Hogendorp dan ook krachtig:
‘nous savons qu’elle n’a rien, ni d’un essai, ni d’une théorie.’
Hogendorp geeft hier bijna terloops aan hoe hij bij het opstellen van een Schets voor
1

G. K. van Hogendorp, Brieven en gedenkschriften, V (Den Haag, 1901) 440-443.
BMGN, 120 (2005) afl. 3, 397-407.
