Onderwijzers in parlementaire politiek. Thorbecke, Guizot en het Europese doctrinaire liberalisme
University of Groningen

Onderwijzers in parlementaire politiek. Thorbecke,
te Velde, H.
Published in:
Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.4728
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
1998
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
te Velde, H. (1998). Onderwijzers in parlementaire politiek. Thorbecke, Thorbecke, Guizot en het Europese
doctrinaire liberalisme. Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 113(3),
322 - 343. https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4728

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons the
number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.
Download date: 17-07-2024

Onderwijzers in parlementaire politiek. Thorbecke, Guizot en het
Europese doctrinaire liberalisme

HENK TE VELDE

Liberalisme is er in soorten. Het liberalisme van Thorbecke is wel 'doctrinair' genoemd.
 De naam 'doctrinair' werd voor het eerst gegeven aan een groep Franse politici uit de
Restauratie, maar werd bijvoorbeeld ook voor de Duitse liberalen in het Frankfurter
Parlement van 1848 gebruikt en in het algemeen voor een vorm van liberalisme die
tussen ongeveer 1830 en 1880 in veel delen van Europa te vinden was1. In dit artikel
wil ik betogen dat de doctrinairen niet alleen een vorm van liberalisme vertegenwoordigden, maar ook een fase in de politieke ontwikkeling en een opvatting hoe
politiek bedreven diende te worden. Het politieke gedrag van de vooraanstaande
doctrinairen is daarbij een belangrijke factor. Doctrinairen zouden zich noch in het
revolutionaire gewoel van na 1789, noch in de heftige partijpolitiek van het einde van
de negentiende eeuw op hun gemak hebben gevoeld. Van beide vormen van politiek
onderscheidden zij zich door hun strikte beperking van de politiek. Politiek was voor
hen een zaak die zich niet op straat, maar in het parlement en in de werkkamer van de
minister afspeelde. Het was een spel met duidelijke regels die dienden te worden
vastgelegd in een grondwet. Deze grondwet moest niet, zoals de constituties van de
periode omstreeks 1800, de ambitie hebben de politiek tot in alle uithoeken van de
samenleving te laten doordringen, maar moest haar juist welomschreven, beperkte
taken geven. De juridische strengheid die deze vorm van politiek vergde, sprak niet
alleen uit wetgeving, maar ook uit de manier van optreden van de voornaamste
doctrinairen2.
 Historici hebben het volste recht juist bij deze stroming op de vorm van de politiek
alle licht te laten vallen. Deze doctrinairen hadden immers geen uitgewerkte politieke

1
Korte beschouwingen over de term vindt men in alle literatuur over de Franse doctrinairen; zie voor
Thorbecke (en Belgische doctrinairen): E. H. Kossmann, De Lage Landen 1780-1980 (Amsterdam, 1986)
I, 177 enpassim (vgl. E. H. Kossmann, 'De doctrinairen tijdens de Restauratie', in: Idem, Politieke theorie
en geschiedenis (Amsterdam, 1987) en J. R. Thorbecke, Parlementaire redevoeringen (6 dln.; Deventer,
1856-1870) 1862-1863, 28 (1862)); Remieg Aerts, De letterheren. Liberale cultuur in de negentiende
eeuw: het tijdschrift De Gids (Amsterdam, 1997); Wolfram Siemann, Die Frankfurter Nationalversammlung
1848/49 zwischen demokratischem Liberalismus und konservativer Reform. Die Bedeutung der
Jurisiendominanz in den Verfassungsverhandlungen des Paulskirchenparlaments (Frankfurt am Main,
1976); Luiz Diez del Corral, Doktrinärer Liberalismus. Guizot und sein Kreis (Neuwied am Rhein-Berlijn,
1964) — ook over Spaanse doctrinairen; zie ook F. R. Ankersmit, 'Tweeslachtigheid als deugd. Over
Guizot en Tocqueville', in: Idem, De spiegel van het verleden. Exploraties I: geschiedtheorie (Kampen,
1996) vooral 144-150.
2 Met deze vraagstelling sluit dit stuk aan bij Ido de Haan en Henk te Velde, 'Vormen van politiek.
Veranderingen van de openbaarheid in Nederland 1848-1900', BMGN, CXI ( 1996) 167-200. Het onderzoek
voor dit artikel werd gesteund door de Stichting voor historische wetenschappen (SHW), die werd
gesubsidieerd door de Nederlandse organisatie voor wetenschappelijk onderzoek (NWO).
BMGN, 113 (I998) afl. 3.322-343

Onderwijzers in parlementaire politiek

323

doctrine3. Ze hadden geen partijprogramma's, laat staan een ideologie in boekformaat.
 Hen interesseerden allereerst de vorm en organisatie van de politiek. Een goede
grondwet beschouwden doctrinairen als de eerste voorwaarde voor een ordelijke en
resultaatgerichte politieke discussie. Dat het Frankfurter Parlement veel van zijn tijd
spendeerde aan de formulering van een grondwet, was de achtergrond van veel verwijten aan het 'doctrinaire professorenparlement'. De grondwet paalde de ruimte af voor
serieuze politieke discussie, die tot afgewogen en rationele resultaten zou leiden.
Doctrinairen ging het om die ruimte, niet om de vraag wie het voor het zeggen had.
Het machtswoord van de soevereiniteit kon en mocht het politieke debat niet beslechten; niemand bezat de absolute wil om zonder discussie te bepalen wat er zou gebeuren,
maatregelen konden pas genomen worden na discussie en vrij onderzoek4.
Een dergelijke opvatting van politiek vroeg om een bepaald type vertegenwoordiger.
Het doctrinaire liberalisme werd gedomineerd door — veelal strenge, soms zelfs
hautaine —juristen; ondernemers speelden geen vooraanstaande rol. Vanuit hedendaags perspectief is daarbij het doctrinaire gebrek aan interesse voor het kiezerspubliek
uiterst merkwaardig. De doctrinairen waren voorstanders van representatie, maar hun
interesse gold veel meerde vertegenwoordigers dan de vertegenwoordigden. De Franse
doctrinair Guizot schrijft op slechts enkele bladzijden van zijn memoires over contacten
met kiezers. En toen de revolutie van 1848 hem buitenspel had geplaatst, wilde hij
zich nog wel kandidaat stellen bij de verkiezingen op basis van het uitgebreide
kiesrecht, maareen 'ruwe strijd' wilde hij niet voeren; de kiezers moesten hem maar
nemen zoals hij was. Het voorspelbare gevolg was dat hij maar enkele stemmen
verwierf5. Thorbecke schreef nog aan het einde van zijn leven dat hem 'dat travailleren
van de kiezers' tegen de borst stuitte: 'het is alsof men eene dommekracht in beweging
moet brengen'6. Hij merkte dat overigens op na een geslaagde kiezersbijeenkomst.
 Politici moesten natuurlijk gekozen worden en daarvoor moest wat gedaan worden,
maar meer dan een noodzakelijk kwaad was het niet. Er moest dan geworven worden
en dat deed men niet graag. Het paste niet goed in de gedistantieerde houding die de
doctrinaire liberaal liefst in alle opzichten aannam.
Politieke vertegenwoordiging diende niet om de behoeften van de burger te
bevredigen, maar om de kwaliteit van de politiek te verhogen. Het parlement was
geen afspiegeling, maar het betere ik van het land. Pas in het parlement ontstond de
'natie' als een zelfbewuste politieke eenheid, die niet langer door particuliere groepen
3 Tegenstanders schamperden wel over doctrinairen zonder doctrine: Guy Antonetti, Louis-Philippe
(Parijs, 1994) 730, die op pagina 529 een even lapidaire als treffende omschrijving van de doctrinaire
opvatting van soevereiniteit en organisatie van de politiek geeft.
4 Vgl. de bekende passage uit Thorbeckes 'Narede' waarin hij het bestaan van een absolute wil ontkent
en F. Guizot, Histoire parlementaire de France. Recueil complet des discours prononcés dans les Chambres
de 1819 à 1848(5 dln.; Parijs 1863-1864) V, 291 (1846). Guizots formule van de soevereiniteit van recht
en rede is hiermee niet in tegenspraak.
5 Pierre Rosanvallon, Le moment Guizot (Parijs, 1985) 343; Gabriel de Brogue, Guizot (Parijs. 1990)
382, spreekt in dit verband over 'ses électeurs, qu'il ignore superbement'.
6 J. R. Thorbecke aan G.M. van der Linden, 2 februari 1868, afgedrukt door C. W. de Vries. De ongekende
Thorbecke (Amsterdam, 1950) 265.
324

Henk te Velde

en belangen werd bepaald7. Veel hing daarbij af van de regering die moest tonen dat
de parlementaire regeringsvorm ook daadwerkelijk tot goed bestuur leidde; het is een
van de redenen waarom liberalen de koning als garantie voor een ook tegenover het
parlement zelfstandig opererende regering niet konden missen.
 Politieke discussie viel voor doctrinaire liberalen vrijwel samen met wat er in het
parlement en eventueel in andere vertegenwoordigende lichamen gebeurde. Deze
discussie diende dan wel zonder mitsen en maren openbaar te zijn en openbaar gemaakt
te worden. Op die manier legde de politicus verantwoording af van zijn werk en bevorderde hij de betrokkenheid van de burger. Daarom gaf Thorbecke zijn parlementaire
redevoeringen uit en werd zijn voorbeeld gevolgd door liberale coryfeeën als Van
Hoëvell en Fransen van de Putte. Een generatie later zou ook Abraham Kuyper zijn
parlementaire redes publiceren. De hoogtijdagen van de puur parlementaire politiek
waren toen voorbij. Dat Kuypers redes met weinig zorg werden uitgegeven, kan dan
ook nauwelijks toeval geweest zijn. Het accent was verschoven naar de buiten het
parlement georganiseerde politieke partijen. Niet langer werd de politiek in het
parlement gemaakt; wat in de Kamer gebeurde was toen nog steeds van belang, maar
het was veeleer de weerslag van standpunten die buiten de Kamer, in partij of maatschappelijke organisatie, waren gevormd.
Met hun nadruk op juridische stijl, parlement en grondwettig georganiseerde regering
nemen de doctrinairen een eigen plaats in in de politieke ontwikkeling. Omdat het
parlement voor hen zo'n grote betekenis had, verbaast het dat de doctrinaire politiek
vrijwel ontbrak in Engeland dat juist door zijn parlementaire traditie een groot
voorbeeld was voor continentale liberalen. Een essentieel verschil is echter, zoals ik
zal betogen, dat de Engelse parlementaire traditie dateert van voor de Franse Revolutie.
 De pijnlijke precisie en het vertoon van gelijkmatigheid van de doctrinairen die iedere
schijn van revolutionair gedrag moesten vermijden, waren daar overbodig. In Duitsland
stempelden zij echter, zoals ik vervolgens zal trachten te laten zien, de houding van
de liberalen. Het meest pregnant drukten enkele politieke leiders de doctrinaire politiek uit; zij ontleenden hun gezag niet aan een georganiseerde partij, maar aan hun
(grond)wetgevende capaciteiten en parlementaire optreden. Om dat te tonen zal ik
Thorbecke vergelijken met zijn ruim tien jaar oudere Franse tijdgenoot François Guizot
(1787-1874), de belangrijkste Franse doctrinair en de dragende kracht van LouisPhilippes liberale monarchie die door de revolutie van 1830 tot stand kwam en met
de revolutie van 1848 weer verdween. Dat het betoog uitloopt op een vergelijking van twee figuren, is een compositorische keuze die niet wil zeggen dat het
'doctrinarisme' slechts een zaak van enkele prominenten was. Zoals gezegd waren er
amper 'georganiseerde' doctrinaire bewegingen, maar er bestonden losse groepen
politici en intellectuelen met gemeenschappelijke uitgangspunten en een gemeenschappelijke stijl; in enkele landen was er zoiets als een doctrinair milieu8.
7 Vgl. Henk te Velde, Gemeenschapszin en plichtsbesef. Liberalisme en nationalisme in Nederland, 1870-1918 (Den Haag, 1992) 23, over Thorbeckes gedachten hieromtrent. 'Le but du gouvernement
représentatif est de ramener la multitude à l'unité', schreef Guizot: Rosanvallon, Le moment Guizot,
56.
 8 Zoals Aerts, Letterheren, voor Nederland toont; vgl. in kort bestek Henk te Velde, 'Liberalism and

Onderwijzers in parlementaire politiek

325

'PARLIAMENTARY GOVERNMENT' IN ENGELAND

Continentale liberalen wilden een grondwet. Engeland bezat die niet, maar daar was
de afwezigheid van een grondwet juist een teken van rijpheid. De Engelsen hadden,
zo merkte Thorbecke al in 1845 in de Kamer op, 'eene constitutie, die, als gewoonteregt, met de natie is opgegroeid'. Het Nederlandse 'grondwetboekje' van 1815,
vervolgde hij, was nooit meer geweest dan een boekje omdat het niet leefde. Pas
grondwetsherziening zou in Nederland het politieke leven mogelijk maken dat in
Engeland in anderhalve eeuw was gegroeid9. De positie van het Britse parlement was
in de jaren 1830 nog versterkt. De kiesrechthervorming van 1832, de Reform Act,
ruimde veel misstanden op zodat het vertrouwen in het parlement en de legitimiteit
ervan werden vergroot. Door de versterking van het gezag van het parlement, kon de
regering het zich permitteren ambitieuze wetgeving te initiëren. Deze wetgeving toonde
dan weer dat het parlement ook vertrouwen verdiende. Een parlement dat palaverde
zonder resultaat zou immers snel zijn aanzien verspelen.
De betekenis van de Reform Act is tot op zekere hoogte vergelijkbaar met die van de
grondwetsherziening van 1848 in Nederland. Zoals enkele jaren geleden werd betoogd,
was er pas vanaf dat moment 'parliamentary government' in strikte zin: enerzijds
ministeriële verantwoordelijkheid die solo-optreden van de vorst verhinderde zonder
diens invloed uit te schakelen en anderzijds een parlement met regeringspartij en
oppositie, maar een embryonale politieke organisatie zodat er geen kans was dat in
partijen georganiseerde kiezerslegioenen de parlementariërs hun wil oplegden10.
 Terwijl op het continent op zijn minst grondwetsherziening en vaak revolutie nodig
waren om dit systeem te vestigen, was het in Engeland de vrucht van een betrekkelijk
lange ontwikkeling. Twee verschijnselen die op het continent nog ontbraken, werden
in Engeland al in de achttiende eeuw normaal: oppositie en verkiezingsstrijd. Dat een
parlementaire oppositie er andere plannen op na houdt dan de regering maar niettemin het beste met het land kan voorhebben, werd in de politiek niet zonder moeite
11
geaccepteerd . Op het continent was het denkbeeld nog zeker tot het midden van de
negentiende eeuw omstreden12, al functioneerde het systeem van parlementaire oppositie in Frankrijk toen al betrekkelijk goed. In Engeland werd een eeuw eerder een
belangrijke stap gezet13. Toen werd het langzamerhand mogelijk een 'partij' op te
bourgeois culture in the Netherlands, from the 1840s to the 1880s', in: Simon Gmenveld en Michael
Wintle, ed., Under the sign of liberalism. Varieties of liberalism in past and present (Zutphen, 1997) 6277.
9 Thorbecke, Parlementaire redevoeringen, I, 90.
10 Angus Hawkins, "Parliamentary government' and Victorian political parties, c. 1830-c. 1880', English
historical review, CIV (1989) 638-669.
11 Zie als introductie bijvoorbeeld Ghita Ionescu en Isabel de Madariaga, Opposition. Past and present
of apolitical institution (Harmondsworth etc., 1972).
12 Lothar Gall, 'Das Problem des parlamentarischen Opposition im deutschen Frühliberalismus', in:
Kurt Kluxen en Wolfgang J. Mommsen, ed., Politische Ideologien und nationalstaatliche Ordnung. Studien
zur Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts (München-Wenen, 1968) 153-170.
 13 Quentin Skinner, 'The principles and practice of opposition: the case of Bolingbroke versus Walpole',
in: Neil McKendrick, ed„ Historical perspectives. Studies in English thought and society (Londen, 1974)
93-128. Vgl. Ingeborg Bode, Ursprung und Begriff der parlamentarischen Opposition (Stuttgart, 1962) en

326

Henk te Velde

vatten als een principiële maar ook loyale en dus niet als zodanig verwerpelijke
oppositie14.
Anders dan bij de latere liberalen, werd de Engelse oppositie niet gelegitimeerd
door zuiver juridisch en keurig parlementair optreden, maar door de verwijzing naar
patriottisme: juist de oppositionelen waren de echte 'patriots'. Keurig optreden was
vooral ver te zoeken in verkiezingstijd. Tegen het einde van de achttiende eeuw
vertoonden de Engelse verkiezingen trekken van een carnaval15. In een omgekeerde
wereld met veel muzikaal vertier dienden de heren kandidaten zich op de sprekerstribune te bewijzen en werden ze uitgescholden, geïnterrumpeerd en beledigd. De
gehele bevolking van het district, kiezers en niet-kiezers, beschouwde het als haar
voorrecht van de strijd tussen de kandidaten mee te genieten en zich een oordeel te
vormen. Onenigheid in de verkiesbare elite leidde overigens minder tot politisering
van de bevolking dan tot een kortstondige penetratie van carnavaleske volkscultuur
in de politiek — die overigens op grote afstand van de massa van de bevolking bleef
staan. Het continentale liberalisme verafschuwde het rumoer van een dergelijke situatie,
maar ook het Engelse liberalisme heeft de regering niet tot een volkszaak willen
maken. De 'influence of popular feeling' diende buiten het parlement gehouden te
worden. Politiek was hooguit bij verkiezingen een buitenparlementaire aangelegenheid.
Pas Gladstone zou omstreeks 1880 uitgebreid het 'volk' gaan toespreken. Maar daarmee was dan ook aan 'parliamentary government' een einde gekomen. De voorstelling
van politiek als in de eerste plaats het rationele parlementaire debat dat de basis voor
efficiënte wetgeving legde, begon toen te verdwijnen16.
 De ambities van het Engelse liberalisme vertoonden grote overeenkomsten met die
van zijn continentale tegenhangers. Ook de 'liberals' streefden efficiënte en zuinige
regering na en een 'stelselmatige' wetgeving die willekeur uitsloot, zoals Thorbecke
en andere doctrinairen wensten17. Omdat bovendien vertegenwoordiging en oppositie
— die continentale liberalen door een grondwet wilden introduceren of versterken —
in Engeland al gebruikelijk waren, verbaast het niet dat het land vaak als voorbeeld
gold. Tegelijkertijd was duidelijk dat de bijzondere Engelse geschiedenis zich niet
zou laten kopiëren. De bekende aarzelingen van Thorbecke tegenover het Engelse
model zijn dan ook verklaarbaar. Het grote verschil tussen het Engelse en het overige
Europese liberalisme is dat het eerste zich kon baseren op een achttiende-eeuwse
Christine Gerard, The patriot opposition to Walpole. Politics, poetry, andnational myth, 1725-1742 (Oxford,
1994).
14 Terence Ball, 'The prehistory of party', in: Idem, Transforming political discourse. Political theory
and critical conceptual history (Oxford-New York, 1988) 22-46; dit is een iets uitgebreide versie van Balls
hoofdstuk in Idem, James Farr en Rüssel L. Hanson, ed., Political innovation and conceptual change
(Cambridge etc., 1989) 155-176.
15 Bij deze alinea: Frank O'Gorman, 'Campaign rituals and ceremonies: the social meaning of elections
in England 1780-1860', Past and present, nr. 135 (mei 1992)79-115.
16 Zie Jonathan Parry, The rise and fall of liberal government in Victorian Britain (New Haven-Londen
1993) 102 en passim, en Hawkins, 'Parliamentary government'.
17 Parry, Liberal government, bijvoorbeeld 114 waar Russell (1836) opmerkt onder meer 'system' en
'method' in de regering te willen brengen; Ibidem, 131: de naam 'liberals' werd na de Reform Act
gebruikelijker.
 Onderwijzers in parlementaire politiek

327

traditie van parlement, oppositie en verkiezingen terwijl het tweede dit alles moest
opbouwen na de Franse Revolutie. Negentiende-eeuwse liberalen namen verlangens
uit de Franse Revolutie als gelijkheid voor de wet, politieke vertegenwoordiging en
afschaffing van formele standsprivileges graag over. De meesten van hen beriepen
zich in dat opzicht ook wel op de Revolutie. Zij combineerden dat echter met een
onderscheid tussen vorm en resultaat. Sommige uitkomsten van de Revolutie waren
zo gek nog niet, maar de vorm — de jacobijnse staatsdwang, het geweld en in het
algemeen de publieke onrust en agitatie — vervulde liberalen met afschuw. Dat gold
zeker voor de doctrinaire liberalen. Een democratischer en meer op volkssoevereiniteit
gericht liberalisme kwam wel voor, maar werd door de tijdgenoten vaak als radicalisme
of republikanisme aangeduid, en was hoe dan ook voor de jaren 1860 nergens
dominant18.
Liberalisme betekende ook in Engeland rationeel parlementair debat, efficiënte
wetgeving en afstand tot populisme, maar op het continent sprong dit laatste veel
meer in het oog. Het liberalisme nam daar nog meer afstand van de voxpopuli en de
houding van doctrinair-liberale leiders werd er door juridische distantie gekenmerkt.
Het is een belangrijke reden waarom in de jaren 1880 alleen in Engeland — rond
Gladstone—een liberale massabeweging kon ontstaan; ook die betekende weliswaar
een breuk met de traditie, maar op het continent kon deze breuk alleen geforceerd
worden door het gedistantieerde doctrinaire liberalisme in te ruilen voor confessionele,
socialistische of republikeinse massabewegingen19. Het populistische element van de
Gladstoniaanse politiek verschilde overigens wel duidelijk van het preliberale
populisme. Respectability gold voor het nieuwe liberalisme als een absolute
voorwaarde en de carnavaleske rommeligheid van de verkiezingen maakte plaats voor
politieke organisatie20.
 18 Dit gold voor het radicalisme in Engeland en Nederland; voor Duitsland reserveert Siemann, Frankfurter
Nationalversammlung, de naam 'liberaal' voor de voorstanders van volkssoevereiniteit, maar dit is in
tegenspraak met de aanduiding uit de tijd zelf en stuit ook op verzet in de literatuur (Günter Birsch,
'Gemässigter Liberalismus und Grundrechte. Zur Traditionsbestimmtheit des deutschen Liberalismus von
1848/49', in: Wolfgang Schieder, ed., Liberalismus in der Gesellschaft des deutschen Vormärz (Göttingen,
1983) 36 en Christina von Hodenberg, Die Partei der Unparteischen. Der Liberalismus der preussischen
Richterschaft 1815-1848/49 (Göttingen, 1996) vooral 319-320); voor Frankrijk ligt de zaak met een
onderscheid tussen doctrinairen als Guizot, liberalen als Benjamin Constant en republikeinen nog wat
gecompliceerder (zie in kort bestek Louis Girard, Les libéraux français 1814-1875 (Parijs, 1985);
vergelijkende opmerkingen over Constant en Guizot bij Valensise en Rosanvallon in: Marina Valensise,
ed., François Guizot et la culture politique de son temps (Parijs, 1991) 27 en 132-133).
19 Onder anderen Siep Stuurman, Wacht op onze daden. Het liberalisme en de vernieuwing van de
Nederlandse staat (Amsterdam, 1992) toont daarnaast de belangrijke betekenis van het dissenterse
protestantisme en het eigen karakter van de Britse arbeidersbeweging.
20 Vgl. John Belchem, Popular radicalism in nineteenth-century Britain (Londen-New York, 1996) 81 83 en passim.
328

Henk te Velde

DUITSLAND: HET JURIDISCHE EN H E T REVOLUTIONAIRE

In (Noord-)Duitsland bestond amper een parlementaire traditie. Bovendien mislukte
daar in 1848 de eenwording op liberale grondslag en werd de al zichtbare scheiding
tussen liberalen en democraten duidelijk bevestigd21. De dominante stroom werd
gevormd door de liberalen die zich richtten op grondwet, vertegenwoordiging en
bescherming van burgerlijke vrijheden22. Zij noemden zich omstreeks 1848 wel
'constitutionelen', zoals de Thorbeckeanen dat ook deden23.
 Hoe dicht in dit liberalisme het politieke naast het strikt juridische lag, blijkt uit het
verhaal van de Göttinger Sieben. Zeven hoogleraren aan de belangrijke universiteit
van Göttingen keerden zich in 1837 in een open brief tegen de opschorting van de op
zichzelf al beperkte grondwet door de Hannoverse koning Ernst August. Volgens de
zeven was hun brief geen politieke maar een juridische daad, een protest tegen flagrant
onrecht. Deze interpretatie was echter vatbaar voor discussie. Volgens het geldende
recht was de ingreep van het staatshoofd niet zonder meer af te wijzen en op zijn
beurt was hij overtuigd dat juist het optreden van de zeven onrechtmatig was: zij
hadden hem niet rustig ieder voor zich een brief geschreven maar zich aaneengesloten
en hun protest openbaar gemaakt, zelfs voordat de regering het had ontvangen24! Studenten hadden inderdaad het protest in enkele dagen duizenden malen gekopieerd.
Jacob Grimm, een van de zeven, schreef dat alles bij het protest afhing van zijn openbaarheid: 'diese Sache strebte, wie die Pflanze nach dem Licht, nach der Öffentlichkeit'. Dat was, zo voegde hij zijn critici toe, geen 'aufreizen' of 'aufregen' van het
publiek, maar noodweer25.
De Göttinger Sieben, die zich niet liberaal wilden noemen, werden na hun verbanning
tot martelaren van de liberale zaak verklaard en in de literatuur is vaak gewezen op
het belang van de zaak voor de ontwikkeling van het Duitse liberalisme. Zowel hun
afkeer van de 'Tendenzen der französischen Revolution' en het (jacobijnse) 'Franse
liberalisme'26 als hun openbare maar vreedzame en juridische strijd en hun vertoon
van onpartijdigheid pasten uitstekend in de doctrinair-liberale opvatting van politiek.
 Vier van de zeven hoogleraren zaten in 1848 in het Frankfurter Parlement. Jacob
Grimm kreeg er als held van Göttingen zelfs een ereplaats, vlak voor het spreek21 Zie bijvoorbeeld Dieter Langewiesche, Liberalismus in Deutschland (Frankfurt am Main, 1988) 36
en opmerkingen van Innocenzo Cervelli en idem in: Schieder, ed., Liberalismus des deutschen Vormärz,
327, 330 en 348.
22 Vgl. Lothar Gall, 'Liberalismus und 'bürgerliche Gesellschaft",Historische Zeitschrift, CCXX (1975)
324-356.
23 Helmut Asmus, 'Liberalismus, Liberale', in: Helmut Reinalter, ed., Lexikon zu Demokratie und
Liberalismus 1750-1848/49 (Frankfurt am Main, 1993) 206.
24 Wolfgang Seilen, 'Die Aufhebung des Staatsgrundgesetzes und die Entlassung der Göttinger Sieben',
in: Edzard Blanke, e. a., Die Göttinger Sieben. Ansprachen und Reden anlässlich der 150. Wiederkehr
ihrer Protestation (Göttingen, 1988) 23-45, met onder meer de brief van de koning.
25 Rudolf von Thadden, 'Die Göttinger Sieben zwischen Universität und Öffentlichkeit', in: Angelika
Machnek, ed., Dann wird Gehorsam zum Verbrechen. Die Göttinger Sieben: ein Konflikt um Obrigkeitswillkür und Zivilcourage (Göttingen, 1989) 23; de 'Pflanze' behoort tot de in de romantiek gebruikelijke
natuurmetaforiek.
26 Zie bijvoorbeeld Siemann, Frankfurter Nationalversammlung, 88-89, 92 en 393 noot 69.
Onderwijzers in parlementaire politiek

329

gestoelte27. Vooral het openbare en georganiseerde karakter van het protest maakte de
actie tot een politieke daad. Dat daarbij professoren en juristen het voortouw namen,
lag gezien de aard van de zaak voor de hand en was, anders dan Duitse historici wel
eens hebben gedacht, niet typisch Duits. In het continentale liberalisme waren zij
toen overal goed vertegenwoordigd.
 Liberalen wilden de Duitse revolutie van 1848 eigenlijk beschouwen als een
hervorming die de continuïteit van het recht niet aantastte28. Het liefst presenteerden
zij hun werk als zuiver legaal. Een legale en rumoerloze revolutie is echter niet
gemakkelijk voorstelbaar en het was een van de grootste moeilijkheden van het
continentale liberalisme dat de veranderingen die het voorstelde meestal slechts via
revolutionaire weg te verwezenlijken waren. Een defensieve houding zoals van de
Göttinger Sieben konden liberalen zich pas veroorloven als zij de politieke ruimte
met constitutie en toebehoren al hadden geschapen. Vóór 1848 was dat in Duitsland
en Nederland niet het geval en als oppositiebeweging had het Duitse liberalisme wel
eens gebruik gemaakt van rumoerige straatpolitiek29. De Nederlandse liberaal Vissering
waarschuwde in 1846 de 'mannen des behouds' dat er snel hervormingen dienden te
komen, omdat anders 'het volk' 'gewelddadig den dam, waarvoor het stuit, doorbreke
en in de zwijmeldrift der veroverde vrijheid tot uitspattingen en bandeloosheid
oversla'30. Daarmee was de dreiging van oproer dus tot een bondgenoot van de
hervormingsgezinden gemaakt. Na 1848 was dat afgelopen en hielden liberalen zich
verre van buitenparlementaire krachten. 'Agitatie' was volgens Thorbecke 'het stichten
van eene onbestemde, ongeregelde beweging, eene beweging heen en weer. Daartegenover staat eene ordelijke, gestadig vooruitgaande beweging naar een vast doel'31. Zijn
voorkeur was duidelijk.
 De ambivalente houding tegenover revolutionaire verandering en buiten-parlementaire middelen tekende de liberale politiek in een niet-liberale omgeving. Liberalen
wilden parlementaire politiek; gaven zij te veel toe aan buitenparlementaire actie dan
dreigden democratie en volkssoevereiniteit, beperkten zij zich volstrekt tot werken
binnen de bestaande legale kaders, dan zou het politieke zwaartepunt nooit verschuiven
van vorst naar parlement. Hoe dicht succes en falen hier bij elkaar lagen, toont het
jaar 1848. Duitse liberalen wisten geen raad met hun revolutie, Franse doctrinairen
leden een definitieve nederlaag, Nederlandse doctrinaire liberalen behaalden een overwinning die hun politieke positie voor decennia zou bepalen.
27 Albrecht Schone, 'Vom Betreten des Rasens. Das Lehrstück der Göttinger Sieben', in: Blanke, Göttinger
Sieben, 53-54.
28 Langewiesche, Liberalismus, 43, 49.
29 Ibidem, 36.
30 S. Vissering, 'De regering en de natie: beginselen van Nederlandsch staatsbestuur' (1846) in: Idem,
Herinneringen. Politische vertoogen (Amsterdam, 1864) 106.
31 Thorbecke, Parlementaire redevoeringen, 1862-1863,212 (1862).
330

Henk te Velde

THORBECKE EN GUIZOT

In 1848 werd de doctrinair-liberale traditie in Frankrijk afgebroken terwijl die in
Nederland pas begon. Guizot en Thorbecke zijn geen moment gelijktijdig aan het
bewind geweest. Thorbecke was in maart 1848 snel klaar met zijn oordeel over Guizots
val. In twee bladzijden oordeelde hij dat 'met zijn val geene kracht, die nog kon
werken, te niet ging'. Guizot was uitgeregeerd, hij vatte orde veel te veel op als
'wederstand tegen, niet regeling van de vrijheid', hij had verzuimd het kiesrecht uit te
breiden en was nu 'van de nationale stemming geheel onkundig' geweest zoals de
revolutie had bewezen. Nee, met Guizot was niets verloren gegaan, hoe 'edel', 'ernstig'
en 'bekwaam' hij ook was32.
 Thorbecke zou in 1848 niet graag met Guizot zijn vergeleken. Naderhand is dat wel
eens gebeurd, en de conclusie was toen dat hun overeenkomsten slechts oppervlakkig
waren, omdat hun werk op verschillende filosofische uitgangspunten was gebaseerd33.
Nu zijn er vanzelfsprekend verschillen tussen de twee staatslieden, maar de overeenkomsten zijn toch frappant en springen te meer in het oog als men de geheel verschillende context in aanmerking neemt waarin zij werkten. De overeenkomsten zijn er
niet alleen in politieke denkbeelden — soms vrijwel woordelijk — maar ook in de
stijl van het politieke optreden en in het beeld dat tijdgenoten van beide mannen
hadden. Een vergelijking tussen de twee figuren is des te interessanter omdat hun
werk bij alle overeenkomsten tot zulke uiteenlopende resultaten leidde.
Het doctrinair-liberale project van efficiënt bestuur, efficiënte wetgeving en goede
inrichting van de politieke ruimte hebben beide mannen als hun voornaamste opdracht
beschouwd. Zodra zij daartoe in de gelegenheid waren, vervingen zij om te beginnen
een groot deel van het bestuurlijke personeel34. Serieuze burgers werden benoemd,
die het bestuur niet als sleur maar als een beroep opvatten, de nieuwe stand van zaken
waren toegedaan, liefst vrij van het deftige paternalisme van de adel. Ondertussen
hielden Guizot en Thorbecke zich bezig met de kwaliteit van politiek en politieke
discussie. Aan 'Ie gouvernement parlementaire' wijdt Guizot in het laatste deel van
zijn Mémoires een hoofdstuk van honderd pagina's. Op het verwijt dat hij de belangen
en verlangens van het volk vergat en zich slechts bekommerde om het parlement,
antwoordt hij, dat het hem ging om de politieke vrijheid en dus om de rechten en
instellingen die deze vrijheid garandeerden35. Geordende vrijheid, daar ging het beide
32 J. R. Thorbecke, 'Bij het portret van Guizot', in: Idem, Historische schetsen (2e druk; Den Haag,
1872)169-170.
 33 L. W. G. Scholten, 'Thorbecke en Guizot'(1935) in: Idem, Voetstappen van Thorbecke (Assen, 1966)
101-125.
34 De Broglie, Guizot, 127, zegt over Guizots vervanging van bestuurlijk personeel in 1830: 'Jamais,
semble-t-il, la France ne connut une épuration d'une telle ampleur'. Thorbecke verving vanaf I849 niet
alleen veel burgemeesters en commissarissen des konings maar ook veel departementaal personeel (G. J.
Hooykaas en F. J. P. Santegoets, ed., De briefwisseling van J. R. Thorbecke, V (Den Haag, 1996) vooral de
'Inleiding', aldaar ix).
35 F. Guizot, Mémoires pour servir à l'histoire de mon temps (8 dln., Parijs etc., 1858-1867) VIII, 1-99
en 539-540.
Onderwijzers in parlementaire politiek

331

mannen om. Guizot merkt ergens op dat hij geen vrijheid wenst voor revolutionairen
maar voor verantwoordelijke huisvaders36. De wetgever moest kaders scheppen, een
bedding aanleggen waarin de maatschappelijke stroom zonder belemmeringen zou
kunnen vloeien. Tegen deze achtergrond moet ook een bekend woord van Guizot
gezien worden: 'enrichissez-vous' ! Dit was geen aansporing tot plat bourgeois-matérialisme, maar een opmerking in een betoog dat de liberale politieke instituties de bevolking nu de vrijheid lieten tot materiële, maar vooral ook morele en intellectuele
ontwikkeling37.
 De zelfgenoegzaamheid die ondanks alles toch uit de opmerking spreekt, duidt wel
op de wezenlijk verschillende context waarin Guizot en Thorbecke werkten. Guizot
zei min of meer: de politiek is goed georganiseerd en het beste is u op uw eigen zaken
te concentreren en de politiek voorlopig vooral aan de politici over te laten. Hij voegde
er wel aan toe dat ook de politiek zelf nog ontwikkeld diende te worden, maar de
betekenis was duidelijk. Guizots probleem was een teveel aan politiek, of tenminste
een teveel aan politieke passies. Hij zocht naar het juiste midden tussen Ancien Régime
en Revolutie; juste milieu betekende dan niet het halfslachtige midden maar de juiste
maat tegenover 'les excès', zoals Thorbecke 'gematigdheid' niet als 'halfheid' maar
als het houden van de juiste maat wilde begrijpen: 'Maat is kracht'. Maat was
beheersing, orde en regel38. Guizot wenste een ordelijk politiek debat. Daartoe was
een inperking van de politiek tot binnen de muren van de Kamer nodig. Hij beschrijft
hoe de Kamer kort na de revolutie van 1830 vergaderde — 'assez tranquillement' —
terwijl het tumult van de revolutie Parijs nog beheerste en in de Kamer bijna hoorbaar
was39. Dit is een momentopname, maar ze geeft misschien wel Guizots voorstelling
van politiek weer. De Franse politiek was voor hem een gevecht voor 'le gouvernement
libre' en dat gevecht was voorlopig vooral gericht op ontwapening van politieke legers,
niet op politieke mobilisatie. Het was een gevecht tegen de chaos die de politiek in
het verleden had overspoeld. Zowel instinctief als theoretisch heb ik een hekel aan
wanorde, merkte hij op, en de strijd ertegen trekt me aan40.
 Thorbeckes probleem was het tegenovergestelde. Ook hij wilde een politieke ruimte
scheppen waarin de vrije regering zou bloeien, maar hij moest deze ruimte in eerste
instantie niet bevechten op politieke passie, maar op politieke apathie en op weerzin
tegen openbaarheid en open debat. Met een in veel opzichten vergelijkbare politieke
houding verkregen zij daarom een andere plaats in het politieke spectrum41. Guizot
werd na 1848 in Nederland dan ook meer door antirevolutionairen dan door liberalen
36 Guizot, Histoire parlementaire, II, 306 (1834).
37 De Broglie, Guizot, 334-335.
38 Guizot, Histoire parlementaire, II, 445 (1835): 'Oui, messieurs, la politique du juste-milieu doit se
défendre de tous les excès; oui, elle repousse les principes absolus, les conséquences extrêmes'. J. R.
Thorbecke, Onuitgegeven parlementaire redevoeringen, G. G. van der Hoeven, ed. (6 din.; Groningen
1900-1910) VI, 330 (1871).
39 Guizot, Mémoires, I, 107.
40 Ibidem, 46.
41 De doctrinaire 'strijd om leven te wekken' (Kossmann, 'Doctrinairen', 302) van vóór 1830 vertoont
wat dit betreft meer overeenkomst met het werk van Thorbecke.
 332

Henk te Velde

als autoriteit ingeroepen42. Guizot moest zich verdedigen tegen verwijten van
overdreven royalisme en verklaarde de democratie tot een verouderd stelsel dat in de
Revolutie was gewogen, maar te licht bevonden voor serieuze politiek. Thorbecke
beschouwde democratie ook als een voor het heden irrelevante zaak, plaatste haar
echter niet in het verleden maar in de (verre) toekomst. Hoewel hij op het vlak van de
monarchie vrijwel dezelfde overtuiging was toegedaan als Guizot, werd hij van
republikeinse neigingen beschuldigd. De hautaine, soms pedante houding die beider
publieke optreden kenmerkte, moest in het geval van Guizot afstand scheppen tot de
politieke passies, in het geval van Thorbecke vooral tot de oude bestuurlijke stijl van
plooien, schikken en onder-onsjes. Op het hoogtepunt van hun politieke carrière
bevonden beiden zich overigens in de voor een doctrinair ideale defensieve positie.
Guizot verdedigde de constitutionele monarchie van Louis-Philippe, Thorbecke zijn
grondwet. Zij konden zich dus een vergelijkbare houding tegenover politieke
hartstochten permitteren. Mobilisatie van het volk achter de kiezer was ook Thorbecke
een gruwel. In alle opzichten diende volgens beiden de doctrinaire distantie, de afstand
gehandhaafd te worden: tussen rede en passie, tussen particulier en algemeen belang,
tussen kiezer en gekozene en tussen vertegenwoordiger en regering.
Trotse zelfstandigheid was een voorname politieke deugd. Hierin is de schaduw te
zien van de Franse Revolutie. Bij Guizot spreekt dat wel vanzelf. Hij had de Terreur
meegemaakt; zijn vader was een slachtoffer van de guillotine geworden en zijn moeder
daardoor voor de rest van haar leven een uiterst ernstige weduwe43. Hij wilde de
passies vermijden waaraan eerst de Revolutie en daarna het regime van Napoleon
tenonder waren gegaan en verzette zich daarom tegen de 'instincts populaires'44.
 Telkens als de Revolutie ter sprake kwam, beklemtoonde Guizot dat de doctrinairen
in zeker opzicht erfgenamen van het werk van de Revolutie waren, maar de daarmee
verbonden 'passions' ter zijde wilden laten45. Thorbecke, die toch in zijn persoonlijke
omgeving geen ervaring had met de gevolgen van de Revolutie, stelde zich op hetzelfde
standpunt. Maar het typeert zijn positie dat hij dit standpunt verdedigde tegen
conservatieven en antirevolutionairen, niet tegen radicalen. Tegenover de antirevolutionair Groen van Prinsterer betuigde hij in de Kamer zijn ingenomenheid met de
'uitkomsten' van de Revolutie, maar hij had 'steeds een afkeer gehad van de kunst,
van de methode, van de middelen der revolutiemannen, waarvan zoo menig onheil
der revolutie mij toescheen te zijn ontsprongen'. Hij ging nog een stap verder en
meende dat Groens poging 'niet alleen het kiezers-volk, het pays légal' in de politiek
te betrekken maar ook 'het volk dat achter het kiezers-volk staat, de menigte, waaronder
het zoo gemakkelijk valt de vlam van theologischen hartstocht en geloofsijver te
ontsteken', overeenkomsten vertoonde met het werk van de revolutionairen46. Hadden
42 Bijvoorbeeld Groen aan Kuyper, 5 november 1869 in: J. L. van Essen, ed., Groen van Prinsterer
briefwisseling 1869-1876 (Den Haag, 1992) 50: de calvinist Guizot behoort naast Burke en Stahl tot de
'coryfeën van het antirevolutionair staatsregt'; G. Groen van Prinsterer, Grondwetsherziening en eensgezindheid (Amsterdam, 1849) 217-219.
43 De Broglie, Guizot, vooral 13-18.
44 Guizot, Mémoires, VII, 3-4.
45 Bijvoorbeeld Ibidem, I, 323.
46 Thorbecke, Onuitgegeven parlementaire redevoeringen, IV, 405 (1856).
 Onderwijzers in parlementaire politiek

333

niet juist de conservatieven het 'volk' ingeroepen? Hadden niet juist zij op die manier
getracht tegen een liberale regering 'de volkssouvereiniteit in practijk te brengen'47?
Hij wilde zich alleen op zijn eigen, zelfstandige overtuiging beroepen, niet op de wil
of tradities van het volk. Opzweping van het volk was het werk van de Revolutie en
van de conservatieven of antirevolutionairen, maar juist niet van de liberalen.
Op het verwijt van (jacobijnse) centralisatie dat hem vooral bij de behandeling van
de gemeentewet voortdurend werd gemaakt, had Thorbecke ook een niet mis te
verstaan antwoord. Er is een onderscheid tussen vrijheid en wanorde; wetgeving moet
wanorde bestrijden en ware vrijheid mogelijk maken. Daarom is het nodig dat de
bevoegdheden van de gemeenten nauwkeurig worden omschreven. Dit is geen
centralisatie in de zin van staatsalmacht, maar systematische wetgeving zodat ieder
weet waar hij aan toe is. Het heeft dezelfde bedoeling van systeem én vrijheid, had hij
eraan kunnen toevoegen, als de Engelse wetgeving op dit punt. Als men dan verder
zei, dat liberalen 'stelselmatige' oppositie bedreven, had hij er niets op tegen. Hij kon
zelfs geen mooier compliment bedenken. De oppositie moest niet zonder meer alles
van de regering afwijzen maar de regeringsarbeid vanuit haar eigen principes
beoordelen; de oppositie diende over een eigen stelsel voor het landsbestuur te
beschikken en op die manier een werkelijk alternatief voor het kabinet te zijn. Guizot
was dezelfde opvatting toegedaan.
 PARLEMENTAIRE POLITIEK EN PARLEMENTAIR GEZAG

In sommige opzichten was Thorbecke een consequenter doctrinair dan Guizot. Terwijl
Guizot populariteit onder het volk bepaald niet nastreefde en als tegenwicht tegen de
hartstochten van het volk zelfs een hautaine houding cultiveerde, kon hij toch ook
met iets van kokette spijt in de Kamer spreken over de periode dat hij 'populair' was
geweest48. Bij Thorbecke was daar weinig van te vernemen. Met afstand, soms met
soevereine minachting sprak hij over 'populariteit' en hij beroemde zich erop nooit
een vinger te hebben bewogen om zijn populariteit te vergroten. Inderdaad lijkt hij
het erop te hebben toegelegd zijn vormen zo scherp mogelijk te slijpen. Toen iemand
hem voorzichtig meldde dat hij soms wel wat erg scherp formuleerde, antwoordde
Thorbecke:
Zeg, dat ik eene plume acérée heb, dat ik onbarmhartig ben; maar âpre, ruuw ben ik jegens
niemand. Ruuw is hij, die de vormen niet in zijn magt heeft; en ik zeg wat ik wil49.
Hij zei wat hij wilde en hij zei het geen tweede keer. Dat bleek in de Kamer waar hij
zich ook niet al te zeer om populariteit bekommerde. Hij was geen groot spreker en
47 Zie de uitval jegens de conservatief Van Foreest in Thorbecke, Parlementaire redevoeringen, 18621863,146(1862).
48 Guizot, Histoire parlementaire, III, 109 ( 1837).
49 Thorbecke aan H. Box, 19 november 1837, in: G. J. Hooykaas, ed., De briefwisseling van J. R.
Thorbecke, III (Den Haag, 1988) 437.
 334

Henk te Velde

zelfs een bewonderaar kon van zijn spreekorgaan niet meer maken dan een 'zachte,
welluidende, somwijlen tot helderen metaalklank zich verheffende stem', waarbij
metaalklank blijkbaar voor compliment moest doorgaan50. Hoe dan ook verhief hij
zijn stem waarschijnlijk niet vaak want men verstond hem slecht51. Toen een Kamerlid
hem daarop attendeerde, merkte Thorbecke op:
De geachte spreker zegt, dat hij mij niet kan verstaan; het is buiten mijne schuld. Spreek ik
niet zoo hard en zoo verstaanbaar als menig ander, ik kan daarover niets verder zeggen. Ik
wensch verstaan te worden, op het oogenblik zelf en zoo als ik spreek52.
Daar kon men het mee doen.
 Thorbecke begint zijn Narede met de opmerking dat Guizot vaak als iemand van
redenaarspolitiek is beschreven, maar dat een minister op zijn daden moet worden
beoordeeld. Hoewel Guizot beslist ook op daden kon bogen, was hij inderdaad in het
parlement veel meer redenaar dan Thorbecke. Hij moest ook wel want het ging er in
Parijs heel anders toe dan in Den Haag. Thorbecke kon het in de bedaagde Nederlandse
Kamer temidden van enkele tientallen Kamerleden wel zonder grote oratorische
talenten stellen; zijn gezag berustte op koele en scherpzinnige redenering. Guizot
moest zich staande houden onder honderden afgevaardigden en menigmaal was het
al een kunst om zich zelfs maar verstaanbaar te maken. Deze kunst beheerste hij
echter tot in de perfectie. In het parlement en door zijn redenaarsgaven toonde hij
zich de meerdere van de andere ministers en wist hij steun voor zijn politiek te
verwerven, terwijl de kring van zijn eigenlijke aanhang, de doctrinairen, tot hoogstens
enkele tientallen parlementariërs beperkt bleef 53. Kalm, beheerst en gedistantieerd,
met grote kennis van zaken en messcherp als het moest, het zijn kwalificaties die men
ook aan Thorbeckes parlementaire redes kan geven. Evenals Thorbecke trachtte Guizot
niet zozeer te overtuigen, maar legde hij zelfbewust uit hoe de zaak in elkaar stak.
Guizot wist dit echter te verbinden met een welsprekendheid die honderden boeide.
Lezend in zijn redevoeringen kan men nog proeven hoe hij, altijd ad rem en met
ironie, zijn publiek het gevoel wist te geven dat het iets belangrijks meemaakte. De
rede in het parlement was zijn manier om 'parliamentary government' te garanderen.
Noch het volk in het land, noch de koning die niet in het parlement verscheen en het
moest doen met zijn verslag, maar het parlement was het centrum van de politiek.
 Hoewel hij de neiging had de rol van zijn retorica in politieke successen te bagatelliseren, was hij zich terdege bewust van het effect van zijn woorden. In zijn Mémoires
schreef hij er enkele mooie pagina's over54. Voor hij in de Kamer optrad, had hij al
ervaring als hoogleraar. Anders dan de professor, aldus Guizot, heeft de politicus
echter te maken met een publiek dat niet zonder meer overtuigd is of zijn gezag wil
50
G. M. van der Linden in Onthulling van het standbeeld van Thorbecke (Den Haag, 1876) 28-29.
51
C. A. Tamse, ed., Memoires van een enfant terrible. Politieke herinneringen van de Zeeuwse liberale
afgevaardigde Mr. Daniël van Eek aan vijfendertig jaar Kamerlidmaatschap 1849-1884 (S. 1.,
1975) 112.
52 Thorbecke, Parlementaire redevoeringen 1865-1866, 129.
53 De Brogue, Guizot, 265-271, over zijn welsprekendheid.
54 Guizot, Mémoires, II, 105-106 (merkwaardig genoeg niet aangehaald door De Broglie).
Onderwijzers in parlementaire politiek

335

aannemen. Als de politicus op het gestoelte in het parlement geen rekening houdt met
alle kleine tekenen voor hem van onrust, onbegrip, bezwaren of twijfel, dan kan hij
nog zo mooi spreken, succes zal hij dan niet hebben. De parlementaire rede moet
behalve een monoloog dus eigenlijk ook een dialoog met de zaal zijn.
 Guizot beheerste deze dialoog, maar zelfs hij bezweek soms bijna in het tumult van
de Franse Kamer. In 1840 verbaasde hij zich er in het parlement over dat de leden
'après déjà vingt-cinq ans d'exercice de nos institutions' nog zo weinig van de vrijheid
begrepen dat ze hem, hun tegenstander, niet lieten uitspreken. Ik luister toch ook naar
uw verhaal, riep hij uit, luistert u dan naar het mijne55! Een enkele maal leek het er
zelfs op, dat zijn tegenstanders hem het spreken onmogelijk wilden maken. In 1844
was er een Kamerdebat over een demonstratie door reactionaire tegenstanders van
het regime56. Tijdens het debat gingen de golven tot ongekende hoogte: als we hem
niet kunnen overwinnen, dan moeten we hem maar afmaken, schreeuwde een tegenstander. In overeenstemming met zijn aard en politieke opvatting stelde Guizot zich
trots, bijna provocerend, tegenover zijn tegenstanders. Hij verweet de oppositie te
heulen met openlijke tegenstanders van het regime maar ondertussen rustig in de Kamer te blijven zitten; in dat verband gebruikte hij het woord hypocrisie. Het is geen
wonder dat daar fel op werd gereageerd; ook de beschuldigingen tegen Guizot waren
voorspelbaar. Had hij niet telkens op het juiste moment van partij gewisseld?
Profiteerde hij niet van de revolutie van 1830? Was hij met andere woorden niet zelf
de grootste hypocriet? Ongenaakbaar hield Guizot voet bij stuk. Geheel zijn politieke
leven had hij al de zaak van de constitutionele monarchie gediend, zo zei hij: onder
de Restauratie grotendeels in de oppositie, na 1830 vaak als lid van de regering.
Min of meer impliciet beschuldigde Guizot de oppositie ook bij andere gelegenheden
van hypocrisie. Eigenlijk was er in zijn ogen maar één partij 'sérieux' en 'sincère'.
 Dat was de partij die uit volle overtuiging het constitutionele bestel en de liberale
monarchie steunde. De legitimisten wensten een terugkeer van de Bourbons en een
inperking van de liberale vrijheden; de republikeinen of quasi-republikeinen wilden
het regime ook vervangen. Beide partijen konden niet werkelijk oprecht en serieus
zijn in hun politiek, want zij koesterden immers altijd bijgedachten. De doctrinairen
en andere aanhangers van het regime waren de enigen die volkomen oprecht want
zonder bijbedoeling de politiek van de dag in de Kamer beoordeelden. Oprechtheid
betekende hier dus volstrekte concentratie op de parlementaire politiek57.
Bekend is dat omgekeerd Guizots tegenstanders zijn regime beschuldigden van
opportunistische bourgeoisie-heerschappij en doortrapte corruptie, vooral bij de
verkiezingen. Victor Hugo beschreef Guizot, die ook door zijn tegenstanders als persoonlijk integer werd beschouwd, als een fatsoenlijke vrouw die een bordeel bestiert58.
55 Guizot, Histoire parlementaire, III, 304 (1840); Ibidem, 211: 'Je ne peux pas discuter ainsi, il faut
qu'on me permette de parler'.
56
Een legitimistische manifestatie in Londen. Guizot, Histoire parlementaire, IV, 218-244 (1844); vgl.
Idem, Mémoires, VIII, vooral 62-73.
57 Guizot, Histoire parlementaire, II, 100 (1833) en 444 (1835) en V, 381 (1847).
58 Geciteerd door Jardin, 'La chute', 216 noot 9; vgl. De Broglie, Guizot, 341 en voor het oordeel van
Louis Blanc: Diez del Corral, Doktrinärer Liberalismus, 103.
336

Henk te Velde

Het verwijt van corruptie achtte Guizot echter geen 'parlementair' verwijt. Corruptie
was illegaal en als er van corruptie sprake was, dan moest de rechter eraan te pas komen; maar men kon het verwijt van corruptie niet als politiek argument gebruiken59.
Wie de eerlijkheid van de vigerende politiek betwistte, kon niet meer oprecht debatteren. Toespelingen op schandalen behoorden niet tot de ware politieke discussie60.
