Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden, twee vergelijkbare metropolitane experimenten?
Brussels Studies

La revue scientifique pour les recherches sur Bruxelles
/ Het wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over
Brussel / The Journal of Research on Brussels
Collection générale | 2013

Brussel en Washington: twee ingesloten federale
hoofdsteden, twee vergelijkbare metropolitane
experimenten?

Bruxelles et Washington : deux capitales fédérales enclavées, deux expériences
métropolitaines comparables ?
Brussels and Washington: two federal capital cities with two similar
metropolitan experiences?
Caroline Van Wynsberghe
Traducteur : Ben Winant

Édition électronique
URL : http://journals.openedition.org/brussels/1138
DOI : 10.4000/brussels.1138
ISSN : 2031-0293
Éditeur
Université Saint-Louis Bruxelles
Référence électronique
Caroline Van Wynsberghe, « Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? », Brussels Studies [Online], Algemene collectie, nr 66,
Online op 29 avril 2013, geraadpleegd op 18 novembre 2020. URL : http://journals.openedition.org/
brussels/1138 ; DOI : https://doi.org/10.4000/brussels.1138

Licence CC BY

Brussels Studies is gepubliceerd met steun van Innoviris (Brussels Instituut voor Onderzoek en Ontwikkeling)

w w w. b r u s s e l s s t u d i e s . b e
het elektronisch wetenschappelijk tijdschrift voor onderzoek over Brussel

Nummer 66, 29 April 2013. ISSN 2031-0293

Caroline Van Wynsberghe

Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten?
Vertaling: Benny Winant

Dit artikel sluit aan op een studiebezoek van de auteur in het kader van een vergelijking tussen Brussel en Washington. Het artikel toont aan dat
de metropolitane benadering die thans voor Brussel wordt gevolgd, zeer atypisch is in vergelijking met de literatuur of het Amerikaanse voorbeeld van Washington, DC en veeleer voortvloeit uit een typisch Belgisch compromis dan uit de toepassing van klassieke modellen voor metropolitane samenwerking, die vaak de klemtoon leggen op het voluntarisme van de verschillende acto- Caroline Van Wynsberghe is politocologe en docente aan de Université catholique de Louvain. Ze
ren. In het Brussels geval wordt de Hoofdstedelijke had mede de leiding over het werk « Le fédéralisme belge: Enjeux institutionnels, acteurs socio-politiGemeenschap “van bovenaf” opgelegd, ook al ques et opinions publiques » (Academia-L’Harmattan, april 2013).
 werd daarop aangedrongen door een aantal partijen die deelnamen aan de onderhandelingen over
de federale staatshervorming. In tegenstelling tot
Caroline Van Wynsberghe, c.vanwynsberghe@uclouvain.be
wat in Amerika het geval is, heeft de federale overheid in geen enkele stimulans voorzien. De BrusselBenjamin Wayens (Redactiesecretaris), +32(0)2 211 78 22, bwayens@brusselsstudies.be
se Hoofdstedelijke Gemeenschap is dan ook een
structuur sui generis, omdat ze niet bestemd is
voor andere grote steden van het land, terwijl voor
de metropolitane organisatie van Washington enkel
een regel wordt toegepast die voor alle grote Amerikaanse steden geldt. De vergelijking legt ook de
nadruk op de tijd die nodig is om samenwerking tot
stand te brengen. In Washington bestaat er al meer
dan 60 jaar een traditie van metropolitaan overleg,
die geleidelijk tot stand is gekomen, te beginnen
met de gebieden waar dat het meest voor de hand
lag, namelijk het openbaar vervoer.
Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

Inleiding
1. Dit artikel volgt op een studiebezoek dat de auteur in oktober
2010 aan Washington bracht onder impuls van het German Marshall
Fund1, dat de ondersteuning op zich nam en ontmoetingen met verschillende gesprekspartners regelde (onder meer DC Administration
and Chief Financial Officer, Washington Metropolitan Area Transit
Authority, Metropolitan Washington Council of Governments en National Capital Planning Commission). Het verblijf werd financieel gesteund
door het Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en diende
om de aandacht te vestigen op de lessen die Brussel voor zijn metropolitane organisatie uit het voorbeeld van Washington kan trekken. Dit
artikel stelt daar de krachtlijnen van voor.
1

nele definitie waarbij geen specifieke bestuursvorm wordt opgelegd.
 Het overheidsbeleid op die grondgebieden kan immers uiteenlopende
vormen aannemen. Politicoloog Daniel Kübler wijst erop dat men « het
vermogen om te besturen in de agglomeraties kan beschouwen als het
vermogen om via overleg voor coördinatie te zorgen » [2005 : 87]. Hij
legt aldus de nadruk op het voluntarisme van de actoren, dat zelf resulteert uit een combinatie van drie factoren. Ze moeten er eerst van overtuigd zijn dat coördinatie op grotere schaal voordelen oplevert. Vervolgens moeten de hogere besturen (gewestelijke, federale of Europese
Unie) stimuli voor samenwerking invoeren naar het voorbeeld van de
Amerikaanse federale steun aan de metropolen. Tot slot is er een echt
leadership vereist om de actoren te verenigen rond een project. Daarnaast zou er nog een andere kwestie aan de orde gesteld moeten worden: die van de legitimiteit, die idealiter via een verkiezing zou worden
verworven.
1. Een hoofdstedelijke gemeenschap voor Brussel?
2. In 2012 werd in het kader van de zesde staatshervorming2 bij bijzondere wet een hoofdstedelijke gemeenschap rond Brussel opgericht.
Die wet bevat evenwel geen definitie van het begrip 'metropool', waarvan de grenzen in dit geval zouden samenvallen met die van Brabant.
Dat strookt trouwens niet met de conclusies van de studies over dat
ontwerp, waaronder die van Luyten en Van Hecke [2007], volgens welke het Brussels « stadsgewest » slechts uit 62 gemeenten zou bestaan.
 3. Het idee van een metropolitane gemeenschap impliceert dat er
administratieve grenzen worden overschreden. Het gaat immers om
« regio's die zich ontwikkelen via functionele netwerken die de grenzen
van lokale, gewestelijke en soms zelfs nationale besturen overschrijden » [Kübler, Schwab, 2007: 473]3 . Dat betekent dat men een grondgebied doet overeenkomen met zijn invloedssfeer, maar dat de officiële
grenzen niet worden gewijzigd. Het gaat om een hoofdzakelijk functio-

2. Organisatiemodellen
4. Taylor en Bassett overwegen twee types van metropolitane organisatie. Men zou kunnen blijven opteren voor de klassieke oplossing
van een bestuursmodel, namelijk een verstrengeling van formele hiërarchische structuren [Taylor & Bassett, 2007 : 120], volgens twee mogelijkheden: een nieuw gezagsniveau dat met het metropolitane bestuur
zou kunnen worden belast of een consolidatie via een fusie van de entiteiten. Een ander, modern en soepel antwoord is dat van « governance », namelijk een manier om « de organisaties, via samenwerking, horizontaal aan elkaar te linken » [Taylor & Bassett, 2007: 119]. Wat de
overschrijding van de grenzen betreft, « wordt de relevantie van de lokale grenzen afgezwakt door intergemeentelijke overeenkomsten en
gemeenschappelijke projecten waardoor de lokale entiteiten over de
grenzen heen kunnen samenwerken op het vlak van aanbod van en

Het German Marshall Fund of the United States strekt ertoe de transatlantische samenwerking te versterken door meer inzicht te verwerven in de gevolgen van een grotere integratie van
Europa voor de Verenigde Staten en voor de betrekkingen USA-EU en NAVO . Zie http://www.gmfus.org
1

2

Zie http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi/api2.pl?lg=nl&pd=2012-08-22&numac=2012204203

3

De citaten in het Engels zijn door de vertaler in het Nederlands vertaald.
 Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

vraag naar diensten » [Taylor & Bassett, 2007 : 121]. Dit antwoord is
bijgevolg een alternatief voor de wijziging van de grenzen en de mogelijke gevolgen daarvan, want als men aan de grenzen raakt, wordt het
ene grondgebied uitgebreid ten koste van het andere (de stad reikt dan
tot in de aangrenzende gebieden). Verschillende actoren kunnen zich
daartegen verzetten: de bevolkingsgroepen in de rand die door de stad
worden opgeslorpt en die een stijging van de belastingdruk en het verlies van het « rurale » karakter van hun wijken vrezen; de bevolkingsgroepen van het stadscentrum die niet geneigd zijn om de annexatie
van de nieuwe gebieden en de uitbreiding van de stad te financieren;
de aangrenzende gebieden die aan concurrentiekracht tegenover de
nieuwe entiteiten zouden inboeten [Taylor & Bassett, 2007 : 122]. In het
geval van Brussel komt daarbij nog de Vlaamse terughoudendheid tegenover het gebruik van de talen, want de Vlamingen vrezen dat het
hele metropolitane gebied officieel tweetalig zal worden.
 5. Hoewel de metropolitane ontwikkeling vandaag de dag niet langer
uitsluitend op schaalvoordelen en bijgevolg op meer efficiëntie gericht
is, mogen in een artikel over de metropolitane ontwikkeling in de Verenigde Staten de oudere werken van Vincent Ostrom en zijn collega's
niet onvermeld blijven. Bish en Ostrom (1979) zijn aanhangers van de
Public Choice, een economische benadering die haaks staat op de
vroegere verschillende reformistische stromingen. Ze hekelen enerzijds
de visies die de versnippering van de macht en de superposities van
overheden binnen metropolitane gebieden aanklagen, maar anderzijds
ook de studies die aantonen dat de metropolitane organen te ver van
de lokale realiteit staan om de bevoegdheden correct te kunnen uitoefenen. De aanpak die ze voorstellen « begint met de individuen, houdt
rekening met de aard van de openbare goederen en diensten en verkent hoe systemen voor stedelijk bestuur die op een andere leest geschoeid zijn, tegemoetkomen aan de individuele voorkeuren ten opzichte van openbare goederen en diensten » [Bish, Ostrom, 1979: 1].
6. Er zou dus geen ideaal model bestaan voor de uitoefening van alle
bevoegdheden op de schaal van een metropolitaan gebied. Naargelang de behoeften, maar ook naargelang de aangelegenheden kunnen
er verschillende systemen worden overwogen. Om de belangen het
best te behartigen, kunnen er interbestuurlijke betrekkingen tot stand

2

gebracht worden waarbij de verbintenissen worden vastgelegd in overeenkomsten. De institutionele organisatie van zo'n geheel is complex,
maar volgens de aanhangers van de Public Choice [Bish & Ostrom,
1979] – politicologen die onder meer economische instrumenten gebruiken om politiek gedrag te verklaren – gaat het om de enige beleidskeuze die adequate antwoorden op veranderlijke situaties kan bieden.
 3. Een concept dat op alle grote steden van toepassing is?
7. De bekende uitdrukking « Brussels DC », die van het Brussels
Hoofdstedelijk Gewest een Europees district maakt, werd al onder de
loep genomen vanuit institutionele invalshoek [Van Wynsberghe en
Franck, 2009], maar de Amerikaanse hoofdstad kan een ander vergelijkingsperspectief bieden. Haar oppervlakte, haar geografische ligging
als enclave in een andere Staat en haar sociaaleconomische problemen
zijn vrij vergelijkbaar met die van Brussel.
8. In de Verenigde Staten is een metropolitaan gebied een statistisch
begrip dat gebruikt wordt om de regionale ontwikkeling te stimuleren,
onder meer via federale programma's voor de financiering van bepaalde overheidsmaatregelen. Een metropool bestaat uit een stedelijk gebied met een bepaalde bevolkingsdichtheid en, in de rand, aangrenzende gemeenschappen die – economisch of sociaal – sterk verbonden zijn met het centrum [US Census]. De dichtstbevolkte entiteit van
elk gebied wordt dan als de belangrijkste stad beschouwd. Volgens
deze definitie omvat de metropool Washington steden en counties in
Maryland en Virginia en, in mindere mate, West-Virginia. We verwijzen
in dit artikel naar het grondgebied dat onder de Metropolitan Washington Council of Governments (MWCOG of COG) ressorteert.
 9. De zesde Belgische staatshervorming bevestigt het idee van een
hoofdstedelijke gemeenschap, maar omschrijft het begrip niet. Het gebruik van de term « hoofdstedelijk » in het Nederlands (maar “metropolitaan” in het Frans) laat een zekere vaagheid bestaan over de grenzen
van het gebied en benadrukt tegelijk de functionele aspecten ervan. In
Europa zijn er waarschijnlijk evenveel voorbeelden van metropolitane
gebieden als criteria voor de territoriale afbakening, de identificatie van

Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

Kern

Washington, DC

Brussels Hoofdstedelijk Gewest

entiteiten

1 federaal district

1 Gewest
19 gemeenten

bevolking

601 723*

1 140 898**

oppervlakte

177 km2

161 km2

Metropolitaan gebied

Metropolitan Washington Council
of Governments

Hoofdstedelijke Gemeenschap
van Brussel

entiteiten

1 federaal district, 13 steden,
8 counties, 2 Staten
Federatie

111 gemeenten,
2 provincies, 3 Gewesten,
Federatie

bevolking

5 047 379*

2 622 971**

oppervlakte

9 637 km2

3 357 km2

3

het type betrokken actoren, de samengevoegde bevoegdheden of de
bestuursorganen. In de Verenigde Staten leidt deze op nationale schaal
gestandaardiseerde statistische eenheid4 tot een overheidsbeleid dat
onder federale programma's valt en waarvan de uitvoering wordt overgelaten aan het regionale platform dat erkend is als gesprekspartner.
Wat de Europese gevallen betreft, kan men bevestigen dat een stad het
centrum van een metropolitaan gebied is, maar dat is de enige zekerheid, in tegenstelling tot de officiële begrenzing of de rol ervan.
 10. In België bestaat er niet alleen geen nauwkeurige administratieve
definitie, maar de tijdens de zomer 2012 aangenomen bijzondere wet
handelt enkel over de metropolitane ontwikkeling van Brussel, terwijl
andere grote steden zouden kunnen voldoen aan algemene criteria en
deelnemen aan een gemeenschappelijk programma. Het gaat hier om
bijzondere wetgeving die werd aangenomen om een bijzonder geval te
regelen, dat van de overschrijding van de administratieve grenzen van
het tweetalig gebied Brussel, waarvan het hinterland een deel van het
grondgebied van de overige twee Gewesten5 bestrijkt, een soort van
België in het klein.
4. Een specifiek model voor Europese hoofdsteden?

Tabel 1. Kader. Bronnen : *US Census (2010) en **Rijksregister (mei 2012)

11. Brussel6 en Washington hebben met elkaar gemeen dat ze de
hoofdstad van een federatie en een gewestelijke attractiepool zijn. Historisch gezien is Washington DC de eerste federale hoofdstad die de
vorm van een federaal district aannam, namelijk « een deelgebied sui
generis met voorrang voor het federale niveau en met een veranderlijke
autonomie » [Van Wynsberghe, 2003: 65]. Deze definitie wijst op een
zeker overwicht van de federale overheden en aldus op een mogelijk

Hoewel de agglomeraties en stedelijke gebieden geen politieke of administratieve gevolgen hebben, zijn ze in België sinds het einde van de jaren 1970 afgebakend [Van Hecke & al.,
2009]. De situatie is sinds kort dezelfde op Europese schaal in het kader van het ESPON-programma (European Observation Network for Territorial Development and Cohesion) [IGEAT &
al., 2007].
4

5
6

In deze tekst verwijst de term “Gewest” met een hoofdletter naar het Belgische deelgebied.
 Volgens de Grondwet is enkel de Stad Brussel (één van de 19 gemeenten van de Brusselse agglomeratie) de hoofdstad van de federale Staat. Het hele Gewest wordt bij uitbreiding en
verkeerdelijk beschouwd als hoofdstad. Vandaar de officiële benaming « Brussels Hoofdstedelijk Gewest ».
Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

gebrek aan autonomie. De vergelijking met Brussel kan weliswaar niet
gebeuren op basis van het statuut, maar de laattijdige erkenning van
Brussel als deelgebied (1989 tegenover 1980 voor Vlaanderen en Wallonië) heeft de nationale overheden er intussen toe gebracht om de
gewestelijke bevoegdheden uit te oefenen. Voorts blijven er beperkingen van het statuut van Brussel bestaan, aangezien de federale overheid zeggenschap over bepaalde aangelegenheden behoudt.
12. De Amerikaanse hoofdstad werd in 1790 gevestigd in het District
of Columbia op gronden die door de Staten Maryland en Virginia werden afgestaan aan de federale regering. Met de oprichting van dit federaal district stonden de 'founding fathers' erop de onafhankelijkheid van
de federale regering te garanderen. De grenzen van het district werden
gewijzigd in 1846, toen Virginia grondgebied terugkreeg en DC beperkt
werd tot het door Maryland afgestane gebied. Het lijdt geen twijfel dat
het Congres en de President van de Verenigde Staten in de XIXe eeuw
toezicht uitoefenden op het district [Hanson & Ross, 1973 : 93-96],
aangezien de hoofdstad werd bestuurd door comités waarvan de leden
aan geen enkele lokale instantie verantwoording voor hun daden hoefden af te leggen. Het gebrek aan autonomie (self-government) was een
probleem dat door de inwoners van Washington DC werd aangekaart.
 De burgers van de hoofdstad verwierven in 1963 eindelijk het recht om
de president en de vice-president van de Verenigde Staten te verkiezen. Sinds 1973 en de Home Rule Act is de lokale beslissingsmacht in
handen van de raad van het District of Columbia. Deze gemeenteraad
bestaat uit dertien leden: vijf leden (onder wie de president) worden
verkozen op het hele grondgebied van de hoofdstad, terwijl de overige
acht leden worden verkozen in kleinere arrondissementen (wards). Er
wordt eveneens een burgemeester verkozen voor vier jaar. De gemeenteraad keurt de jaarlijkse begroting en het financieel plan van het District
goed. De gemeenteraad controleert ook het werk van de (lokale) regeringsagentschappen. De autonomie is evenwel niet volledig, aangezien
het federale Congres zijn veto kan stellen tegen de uitvoering van wetgevingshandelingen van de stad en tegen de begroting.
13. Gezien de recente evoluties van zijn statuut van district, lijkt de
metropolitane ontwikkeling van Washington meer op consensuele basis
te verlopen. Doordat Washington een entiteit, zelfs een centrale entiteit,

4

onder andere entiteiten is en onder impuls van federale programma's
een platform vormt, kan het zijn rol van belangrijkste stad binnen een
regionaal geheel volop spelen en met de naburige gemeenten en counties overleg plegen over het gewestelijk overheidsbeleid, net als elke
andere centrale stad van het land. Wegens zijn statuut van district (en
niet van stad of Staat) heeft de Amerikaanse hoofdstad zeer specifieke
problemen, zoals het verbod om pendelaars te belasten of het bestaan
van een federaal recht van toezicht. Afgezien van deze beperkingen,
beschikt Washington over bevoegdheden die vergelijkbaar zijn met die
van de andere steden en zelfs counties en Staten.
 14. Omgekeerd is de deelname van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest aan een metropolitaan gebied geen politieke evidentie, hoewel het
Gewest het statuut van een federaal deelgebied heeft. De verklaring
daarvoor hangt niet samen met het statuut van federale hoofdstad,
maar wel met het feit dat het Brussels Gewest het enige tweetalige gebied van het land is en dat Brussel meerdere rollen speelt in de Belgische staatsstructuur.
15. Op institutioneel vlak is het in 1989 opgerichte Brussels Hoofdstedelijk Gewest een volwaardig deelgebied en tegelijk ook een agglomeratie van gemeenten, waardoor het in zekere zin een stadsstaat is zonder evenwel cumulatie van de twee gezagsniveaus, zoals het geval is in
Berlijn of Wenen.
16. Het communautaire probleem, het zogenaamde « Brusselse »
probleem, doet zich sinds de oprichting van het Gewest in 1989 buiten
de gewestgrenzen, namelijk in de rand, voor. Dat probleem is van
tweevoudige aard en heeft, enerzijds, betrekking op de uitoefening van
het stemrecht en, anderzijds, op de bescherming van de Franstalige
minderheid in de Brusselse rand via de « faciliteiten » (mogelijkheid om
in een aantal gemeenten waar een nationale taalminderheid werd erkend bij de vastlegging van de taalgrens in 1962, de contacten met het
bestuur in een andere landstaal te laten verlopen). Het eerste aspect
zou intussen geregeld zijn in het kader van de zesde staatshervorming.
 Op het eerste gezicht is er geen verband tussen het probleem van het
kiesarrondissement Brussel-Halle-Vilvoorde (BHV) en dat van de faciliteiten. De splitsing impliceert niet dat er geraakt wordt aan de faciliteiten. De vrees voor de splitsing leidt ertoe dat een en ander regelmatig

Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

met elkaar verward wordt. Aangezien de faciliteiten regelmatig ter discussie worden gesteld, zou de afschaffing ervan de volgende politieke
prioriteit na de splitsing van BHV kunnen worden. In dat geval zou de
taalgrens dan de enige bestaande administratieve grens worden. De
internationale rechtspraak is geneigd om interne administratieve grenzen te erkennen als externe grenzen. De oprichting van een hoofdstedelijke gemeenschap, al bestaat die enkel op papier, zoals het geval is
sinds de goedkeuring van de bijzondere wet, maakt het aldus mogelijk
om een bepaalde vaagheid over de grenzen van Brussel en zijn invloedssfeer in stand te houden. We zijn zo vrij om hier de hypothese te
formuleren dat het om een bewuste keuze van de Franstalige partijen
gaat, die willen voorkomen dat de taalgrens ondubbelzinnig erkend
wordt als eventuele toekomstige staatsgrens.
 5. Metropolitane coördinatie in Washington
17. De Council of Governments (COG) is het platform dat belast is met
de coördinatie in het metropolitane gebied, naast de Washington Metropolitan Area Transit Authority (WMATA). De oorspronkelijke opdrachten van de COG werden in 1957 vastgesteld en hebben betrekking op
economische groei, huisvesting, leefmilieu, volksgezondheid en veiligheid, alsook op vervoer, een van de belangrijkste begrotingsposten van
het district. De COG is een voorbeeld van de manier waarop de interbestuurlijke relaties in Washington in het bijzonder en in de Verenigde
Staten in het algemeen kunnen verlopen. De COG overkoepelt drie andere organen: Board of Directors, Transportation Planning Board en
Metropolitan Washington Air Quality Committee. Ze zijn alledrie samengesteld uit vertegenwoordigers van de gemeenten, de counties en het
DC en zelfs uit vertegenwoordigers van de Federatie (via het Congres).
Ze zijn ontmoetingsplaatsen die ook openstaan voor de verschillende
stakeholders, met inbegrip van de burgers. In de VS is het in de politiek
gebruikelijker dan in België dat de mandatarissen (niet enkel de leden
van de gemeenteraad of de burgemeester) door de burgers worden

7 Doorheen

5

verkozen. In de meeste metropolitane organen worden de lokale vertegenwoordigers doorgaans verkozen, zoals ook de procureurs, de leden
van de schooldistrictsraad of nog de sheriffs kunnen worden verkozen.
 18. In 2010 keurde de Board of Directors een allesomvattend plan
« Region Forward » goed, dat de nadruk legt op ecologische, economische en transportdoelstellingen. Het plan werd uitgewerkt door de Greater Washington 2050 Coalition. Laatstgenoemde term wordt gebruikt
om zoveel mogelijk de aandacht te vestigen op de betrokkenheid van
stakeholders uit verschillende kringen: administratie en bevolking, ondernemingen, milieubewegingen en maatschappelijk middenveld in het
algemeen. Het akkoord veronderstelt dat de besturen zich op vrijwillige
basis aansluiten bij de COG. Deze belangenvereniging is een extra initiatief dat ertoe strekt om op lange termijn (50 jaar) de levenskwaliteit
van de inwoners van het metropolitaan gebied te verbeteren.
19. De Transportation Planning Board (TPB) is een interbestuurlijke
organisatie die in 1965 werd opgericht onder impuls van een federaal
programma (Federal Aid Highway Act van 1962), dat zelf gebaseerd
was op vorige plannen voor de ontwikkeling van de autosnelwegen
doorheen de Verenigde Staten. De TPB neemt aldus de specifieke
vorm van een Metropolitan Planning Organisation (MPO) aan waarvan
het Congres de oprichting in alle verstedelijkte gebieden eiste. De TPB
staat niet enkel in voor de uitbouw van het autowegennet, maar ook
voor de uitbreiding van het openbaar vervoer. Het uitbouwen van grote
transportinfrastructuur7 vereist coördinatie tussen entiteiten die tot verschillende niveaus kunnen behoren (lokaal en Staat). Dat is wellicht een
kenmerk van de Public Choice-benadering. De TPB is, net als de COG
in het algemeen, een expertisecentrum dat technische knowhow ter
voorbereiding van de besluitvorming ter beschikking stelt. Ook hier
vindt men elementen van interbestuurlijke betrekkingen terug, aangezien de COG nauw moet samenwerken met degenen die verantwoordelijk zijn voor het vervoer in de aangesloten entiteiten en de WMATA.
 20. De Metropolitan Washington Air Quality Committee is een derde
orgaan dat onder de koepel van de COG werkt en toont aan dat het

en rond de stadsgebieden. Men beperkt zich dus niet tot het vergemakkelijken van het pendelen, maar men vergemakkelijkt ook de binnenstedelijke verplaatsingen.
Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

metropolitaan gebied, overeenkomstig de Public Choice, niet strikt afgebakend is, aangezien drie andere counties er zich bij hebben aangesloten.
21. Naast deze comités, die onder de koepel van de COG werken, is
de WMATA het orgaan voor de centrale coördinatie van het openbaar
vervoer in de metropool, want het organiseert en beheert het bus- en
metronet sinds 1967. Het gaat opnieuw om een agentschap dat werd
opgericht in een overeenkomst tussen Staten, namelijk Maryland, Virginia en het District of Columbia, die werd bekrachtigd door het Amerikaans Congres, waarbij elke entiteit twee vertegenwoordigers heeft. In
tegenstelling tot de organen van de COG beperkt de WMATA zich niet
tot het plannen of ter beschikking stellen van knowhow bij het ontwerpen van de projecten. Haar werkterrein omvat tevens de uitbouw en
financiering van het vervoersnet, mits de maatregelen worden goedgekeurd door de overeenkomst sluitende partners die bijdragen tot de
financiering van het agentschap en zijn projecten volgens een verdeelsleutel die rekening houdt met de middelen en behoeften van elkeen. In
de winter 2010 werden het bestuur en de reële opdrachten van dit orgaan ter discussie gesteld in een rapport van een Task Force die samengesteld was uit vertegenwoordigers van de COG en de Washington Board of Trade. Sindsdien is er een hervorming aan de gang die tot
de vervanging van een groot aantal directeurs leidde.
 6. De hoofdstedelijke gemeenschap van Brussel in het licht van
het experiment in Washington
22. De wet die in juli 2012 werd goedgekeurd door de acht partijen die
deelnamen aan de onderhandelingen over de staatshervorming, richt
een hoofdstedelijke gemeenschap op waarvan de drie Gewesten, de
federale Staat en de gemeenten van de voormalige provincie Brabant
van rechtswege lid zouden zijn. De provincies Vlaams Brabant en
Waals Brabant kunnen desgewenst lid worden. De hoofdstedelijke gemeenschap zal aldus bestaan uit overheden en niet uit actoren uit de

8

6

privésector of vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld. In tegenstelling tot een project zoals de Greater Washington 2050
Coalition bestaan er in de hoofdstedelijke gemeenschap van Brussel
geen initiatieven waarbij politici, actoren uit de privésector of vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld betrokken zijn. De
Brusselse, Vlaamse en Waalse werkgevers zijn het eens over het plan
Brussels Metropolitan 2018, maar de acties die eruit voortvloeien, worden enkel gecoördineerd met de economische partners en niet met
andere partners. Voorts is in de hoofdstedelijke gemeenschap van
Brussel, zoals opgericht bij de bijzondere wet van 2012, enkel een rol
weggelegd voor de reeds vermelde overheden.
 23. De aangelegenheden die binnen de hoofdstedelijke gemeenschap
gecoördineerd worden, zouden behoren tot het bevoegdheidsdomein
van de Gewesten en zouden “meerdere gewesten aanbelangen”, zoals
werkgelegenheid, economie, ruimtelijke ordening, mobiliteit, openbare
werken en leefmilieu. Gelet op de versnippering en overlapping van de
werkterreinen, is het inderdaad zinvol om de gemeenten daarbij te betrekken. In dat opzicht is het voorbeeld van Washington relevant, gelet
op het grote aantal betrokken gezagsniveaus (Staten, DC, counties en
gemeenten8 ). Het gaat om een grote uitdaging voor het bestuur van
Brussel, waar sommigen vandaag een gebrek aan coördinatie en het
naast elkaar bestaan van een gewestelijk en gemeentelijk beleid op het
vlak van mobiliteit, stedenbouw enz. betreuren. Het metropolitaan project strekt er echter niet toe die tekortkomingen weg te werken, maar
het zou eventueel een structureel antwoord « van buitenaf » kunnen
bieden, op voorwaarde dat de Brusselse gemeenten een gemeenschappelijk standpunt innemen.
 24. Voorts zal het beheer van de Ring (de ringsnelweg rond Brussel),
een heikele aangelegenheid, worden toevertrouwd aan de hoofdstedelijke gemeenschap, die ook de plaats voor overleg over de op- en afritten in de Brusselse rand zou worden. Een andere grote uitdaging op
het vlak van de mobiliteit van en naar Brussel, het GEN, wordt echter
ontnomen aan de nieuwe entiteit. De federale Staat en de drie Gewesten zullen een ad hoc structuur binnen de NMBS oprichten die belast

Sommige gemeenten maken deel uit van counties, terwijl andere gemeenten « onafhankelijk » zijn.»

Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

zal worden met de exploitatie van het GEN. De operator krijgt aldus
voorrang bij het beheer van het geheel. Er wordt echter niet gesproken
van de metro’s, bussen en trams in het openbaarvervoersbeleid. De
MIVB, De Lijn en de TEC, de gewestelijke maatschappijen voor openbaar vervoer, worden geen lid van een overkoepelende structuur, hoewel het vervoer in de Amerikaanse metropool een hefboom voor samenwerking was. Het was immers de bedoeling om, via de oprichting
van metropolitane organen, aanspraak te kunnen maken op federale
financiering voor die structuren, die in het hele land worden opgericht.
In Brussel zorgt de samenwerkingsovereenkomst Beliris tussen de federale Staat en het Gewest voor de cofinanciering van bepaalde mobiliteitsprojecten, maar dat valt onder geen enkel globaal federaal programma. Integendeel, het gaat om specifieke antwoorden op de specifieke behoeften van Brussel, dat beperkt is tot zijn negentien gemeenten (dus geen tegemoetkoming van Beliris voor projecten die voor de
hele hoofdstedelijke gemeenschap zouden worden opgezet).
 25. Voorts zegt de bijzondere wet niets over de werkingswijze van de
hoofdstedelijke gemeenschap. Een structuur op Franse leest, waar de
stadsgemeenschap functioneert volgens het intercommunaal model
met samenvoeging van gemeentelijke bevoegdheden, komt niet in
aanmerking [Van Wynsberghe et al, 2009]. Er zij aan herinnerd dat
voorheen niets de Gewesten in de weg stond om samenwerkingsovereenkomsten te sluiten. Deze laatste hadden wel als nadeel dat de gemeenten waarvan de deelname van essentieel belang is, er niet bij betrokken konden worden. Samengevat, een bijzondere wet zal een
structuur oprichten waarvan men het essentiële niet weet, tenzij dat
vertegenwoordigers van de gewestregeringen er lid van zullen zijn – als
ze dan toch de samenwerkingsovereenkomst sluiten – en dat de federale overheid, de gemeenten (en provincies) er ook lid van zullen zijn. In
dat opzicht zijn de verschillende organen die in de metropool Washington zijn opgericht, vrij vergelijkbare experimenten waarvan sommige
elementen overgenomen zouden kunnen worden, zoals de monofunctionele, op één doel gerichte samenwerkingsplatformen waarvan de
omvang eventueel kan variëren (met de gemeenten die dat wensen of
er het meest bij betrokken zijn).
 7

26. Volgens dezelfde logica als in Washington kan men veronderstellen
dat de werkingswijze interbestuurlijk zal zijn en volgens de Belgische traditie op consensus zal berusten. De beslissingen zullen niet bij gekwalificeerde meerderheid, maar bij eenparigheid worden genomen, waarbij elkeen
verantwoordelijk wordt voor de genomen beslissing (en aldus over een
soort van vetorecht beschikt). De uitoefening van de bevoegdheden zou
niet worden toevertrouwd aan een overkoepelend orgaan noch zou er een
assemblee voor de hoofdstedelijke gemeenschap die garant staat voor de
democratische legitimiteit, worden verkozen. De wijze waarop de gemeenten zullen worden betrokken en hun gewicht in de hele regeling zijn onbekend. Ze zouden a priori deelnemen op vrijwillige basis, maar zal er een
quorum vereist zijn?
27. In tegenstelling tot in de Verenigde Staten is het in België niet gebruikelijk dat de burgers de mandatarissen verkiezen, behalve degenen die
zitting hebben in beraadslagende vergaderingen (gemeenteraden) of wetgevende assemblees (parlementen). Aangezien de politieke coördinatie
tussen de verschillende entiteiten en gezagsniveaus in de praktijk een zaak
van de politieke partijen is, zouden deze laatste de lokale vertegenwoordigers in de metropolitane comités moeten blijven benoemen. Uiteindelijk
kan men niet uitsluiten dat er een overlegcomité zal worden opgericht dat
dichter bij de ICBB (Interministeriële Conferentie Buitenlands Beleid) zal
aanleunen, waarbij de vertegenwoordigers van de verschillende lokale en
gewestelijke uitvoerende machten de krachtlijnen van het metropolitaan
beleid uitstippelen en zich beperken tot dat licht type van overleg.
28. De interpretatie van de bijzondere wet en de vergelijking met Washington hebben hier hun limieten bereikt. Het gaat immers om een politiek
akkoord in een ruimere onderhandeling die veel meer omvat dan een beter
bestuur van het metropolitane gebied rond Brussel. De hoofdstedelijke
gemeenschap is weliswaar opgericht, maar de tekst is vaag genoeg om
ruimte te laten voor alle interpretaties en vooral voor alle toepassingen.
 29. We wijzen nog op een fundamenteel verschil tussen België en de
Verenigde Staten: in dit laatste land zijn er geen centrifugale tendensen
zoals bij ons. Terwijl de bevoegdheden waarover geen overeenstemming kan worden bereikt, geleidelijk onttrokken worden aan het Belgische politieke centrum, zijn de Verenigde Staten een federatie die uit
een unie van entiteiten bestaat. De logica is dus helemaal omgekeerd.
Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

Metropolitan Washington Council
of Governments

Hoofdstedelijke Gemeenschap
van Brussel

8

leidsmaatregelen van dat orgaan immers de vigerende taalwetgeving
moeten naleven.
Conclusies

Definitie metropool

Gestandaardiseerde statistische
eenheid

Entiteit sui generis

30. Volgens de literatuur of in vergelijking met de regeling in de Amerikaanse hoofdstad lijkt de metropolitane ontwikkeling van Brussel zeer
atypisch en gestuurd door typisch Belgische compromissen met - wat
wellicht paradoxaal is - een sterke centrifugale tendens.
 Bestuurswijze

Interbestuurlijk

Interbestuurlijk

Legitimiteit

Rechtstreekse verkiezing (algemene regel)

Geen verkiezing, de vertegenwoordigers worden aangewezen
door de entiteiten

Bevoegdheden

1ste samengebrachte bevoegdheid: mobiliteit

Interregionaal belang, maar noch
GEN noch openbaar vervoer

Flexibiliteit

Afgezien van de entiteit Metropolitan Planning Organisation, eventueel veranderlijke samenstelling

Gemeenten en provincies desgewenst betrokken veranderlijke samenstelling

31. Volgens de auteurs en modellen die hier werden voorgesteld, is de
oprichting van de hoofdstedelijke gemeenschap van Brussel niet ingegeven door de keuze voor consolidatie. Net als men niet raakt aan de
grenzen van de Brusselse gemeenten, worden de entiteiten die de metropool vormen, niet gefuseerd. Het is evenmin de bedoeling om enkel
de lokale actoren als de meest aangewezen gesprekspartners te beschouwen, aangezien er, integendeel, overleg op grotere schaal wordt
overwogen. Het is niet de bedoeling om de efficiëntie te verhogen via
schaalvoordelen noch om de verschillen tussen Brussel en zijn hinterland weg te werken, zoals het New Regionalism zou eisen. De Public
Choice-benadering, die typisch Amerikaans is en in Washington wordt
toegepast, zou de voor Brussel gekozen formule het meest benaderen,
maar men moet toegeven dat men voorlopig nog in het duister tast.
Tabel 2. Vergelijking van de hoofdkenmerken.
 Afgezien van de aspecten die samenhangen met de politieke cultuur en
de legitimiteit, beperkt dat in grote mate de relevantie van de vergelijking tussen de twee metropolitane gebieden. Daarbij mag de problematiek van het taalgebruik in de Brusselse metropool niet worden vergeten, ook al is de hoofdstedelijke gemeenschap onder meer opgericht
om de grenzen te overschrijden zonder ze te wijzigen. Afgezien van het
taalgebruik in de besprekingen binnen de hoofdstedelijke gemeenschap, dat van meet af aan geregeld zal moeten worden, zullen de be-

32. Het belangrijkste specifieke kenmerk van de hoofdstedelijke gemeenschap van Brussel is dat het een uniek model is, aangezien de
federale onderhandelaars het niet nuttig vonden om een structuur op te
zetten die op andere grote steden van het land kan worden toegepast.
In die zin gaat het om een ad hoc antwoord op een typisch Brussels
probleem. De hoofdstedelijke gemeenschap kan aldus beschouwd
worden als een typisch centrifugaal antwoord, aangezien de federale
overheid zich afzijdig houdt en het aan de Gewesten overlaat om een
probleem te regelen dat ze zelf niet kan oplossen. Door de drie Gewesten te vragen om onderling overeen te komen, doet de federale overheid niets anders dan het probleem te verschuiven.
 33. Dat verklaart wellicht ook waarom het Brussels geval niet beantwoordt aan de theoretische criteria die de nadruk leggen op het volun-

Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

tarisme en de proactiviteit van de verschillende actoren. Met uitzondering van de Staten-Generaal van Brussel, zijn er weinig initiatieven genomen die grote delen van het maatschappelijk middenveld bijeenbrengen. Voorts vormen de taalgrens en het feit dat de partijen volgens
taal opgesplitst zijn (rond de Gemeenschappen) allicht grotere obstakels voor samenwerking dan de administratieve grenzen, aangezien
elke politieke actor zich tot zijn eigen Gemeenschap en niet tot de hele
bevolking in kwestie wendt. Dat verklaart wellicht waarom de Brusselse
metropool duidelijk « van bovenaf » wordt opgelegd, ook al werd daarop aangedrongen door een deel van de partners tijdens de onderhandelingen over de staatshervorming (voornamelijk aan Franstalige zijde).
Wellicht zijn de meesten overtuigd van de (hoofdzakelijk economische)
voordelen van de regeling, maar de (politieke en symbolische) kosten
blijven voor velen te groot om het project openlijk en voluit te steunen.
 In tegenstelling tot Washington, heeft de federale overheid in geen enkele stimulus (zelfs geen negatieve in de vorm van een sanctie) en zelfs
in geen enkele termijn voorzien. Een cynische interpretatie van het akkoord over de staatshervorming kan zijn dat de hoofdstedelijke gemeenschap niet bedoeld is om concrete gevolgen te hebben en dat de
oprichting bij wet « op papier » enkel dient om alle partners tevreden te
stellen. Onder deze omstandigheden hoeven de vragen over het leadership en de legitimiteit niet te worden gesteld. Er zij tot slot op gewezen dat het metropolitaan overleg een ingeburgerde praktijk (een zestigtal jaar oud) is in de Verenigde Staten in het algemeen en in Washington in het bijzonder. Het vertrouwen kon aldus mettertijd groeien. Dat is
helemaal niet het geval in België, waar duidelijk centrifugale tendensen
aan het werk zijn.
9

Bibliografie
BISH, R.L. & OSTROM, V., 1979. Understanding Urban Government,
Metropolitan Reform Reconsidered. Washington, DC: AEIPPR, Domestic Affairs Study 20. 5e uitgave.
HANSON, R. & ROSS, B.H., 1973. Washington. In : ROWAT, D. C.
(ed.), The Government of Federal Capitals, Toronto: Toronto University Press, pp. 77-109.
IGEAT, IGSO, LATTS en TSAC, 2007. ESPON project 1.4.3 Study on
Urban Functions - Final report. Luxembourg. ESPON European Observation Network, Territorial Development and Cohesion.
KÜBLER, D., 2005. Démocratie et gouvernance d’agglomération:
quelques leçons européennes. In : Pouvoirs locaux. 35/II, pp. 8591.
KÜBLER, D. & SCHWAB, B., 2007. New regionalism in five Swiss metropolitan areas: An assessment of inclusiveness, deliberation and
democratic accountability. In: European Journal of political Research. 46/4, pp. 473-502.
LUYTEN, S. & VAN HECKE, E., 2007. De Belgische stadsgewesten
2001. Instituut voor Sociale en Economische Geografie,
K.U.Leuven.	
  FOD Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie, Brussel.
 SAVITCH, H.V. & VOGEL, R.K., 2000. Paths to New Regionalism. In :
State and Local Government Review. Vol. 32, n° 3, pp. 158-168.
TAYLOR, G.D. & BASSETT, E.M., 2007. Exploring Boundaries in Governance: Intergovernmental Boundary Agreements. In : State and
Local Government Review. Vol. 39, n°3, pp. 119-130.
US Census, niet gedateerd. About Metropolitan and Micropolitan Areas
[online]. [geraadpleegd op 15 september 2012]. Beschikbaar op het
adres: http://www.census.gov/population/metro/about/
VAN HECKE, E., HALLEUX, J.-M., DECROLY, J-M. en MÉRENNESCHOUMAKER, B., 2009. Woonkernen en stadsgewesten in een
verstedelijkt België. Brussel: FOD	
  Algemene	
  Direc5e	
  Sta5s5ek	
  en	
  Eco-­‐

Caroline VAN WYNSBERGHE,
« Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden,
twee vergelijkbare metropolitane experimenten? »,
Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013, www.brusselsstudies.be

nomische	
  Informa5e,	
  Brussel. Socio-economische enquête 2001,
Monografie 9.
10

Om deze tekst te citeren

VAN WYNSBERGHE, C., 2003. Les capitales fédérées, une comparaison. In :	
  Revue Internationale de Politique Comparée. Vol. 10 (1), p.
63-77.
Caroline VAN WYNSBERGHE, « Brussel en Washington: twee ingesloten federale hoofdsteden, twee vergelijkbare metropolitane experimenten? », Brussels Studies, Nummer 66, 29 April 2013,
www.brusselsstudies.be

VAN WYNSBERGHE, C. en FRANCK, C., 2009. Bruxelles et le siège
des institutions européennes: enjeux et perspectives. In DE GROOF,
R. (ed.), Brussels and Europe / Bruxelles et l'Europe, Acta of the
International Colloquium on Brussels and Europe.	
  Brussel:	
  Academic
and Scientific Publishers, pp. 153-168.
Links

VAN WYNSBERGHE, C., POIRIER, J., SINARDET, D. & TULKENS, F.,
2009. Staten-Generaal van Brussel. De politieke en institutionele
ontwikkeling van het Brussels Stadsgewest: bevindingen en perspectieven.	
  In: Brussels Studies, Synthesenota nr. 10.
 Andere versies van deze tekst zijn beschikbaar
ePub FR : http://tinyurl.com/BRUS66FREPUB
ePub NL : http://tinyurl.com/BRUS66NLEPUB
ePub EN : http://tinyurl.com/BRUS66ENEPUB
pdf FR : http://tinyurl.com/BRUS66FRPDF
pdf NL : http://tinyurl.com/BRUS66NLPDF
pdf EN : http://tinyurl.com/BRUS66ENPDF
De video's die verschenen zijn in Brussels Studies zijn te bezichtigen op
het Vimeo kanaal van Brussels Studies op de volgende link :
http://vimeo.com/channels/BruS.
