Eduard Cuypers, architect met een eigen koers
EDUARD CUYPERS
ARCHITECT MET EEN EIGEN KOERS
Hilversum 2021 (Uitgeverij Verloren) 351 pp.,
ills. in zwart-wit en kleur, isbn 9789087048815, € 29

•3

van de vorige eeuw. De pioniers van de Amsterdamse
School, Joan Melchior van der Mey, Michel de Klerk
en Piet Kramer, en vrijwel alle andere kopstukken
hadden immers jarenlang gewerkt in het atelier van
Eduard Cuypers, waar zij dankzij diens drukke praktijk en vooral zijn open blik en ontvankelijkheid voor
alles wat nieuw was in de wereld het hele spectrum
van eigentijdse Europese en oosterse architectuur,
kunstnijverheid en andere vormgeving voorbij zagen
trekken: een schier eindeloze stroom van historische
en eigentijdse beelden. Net als zijn oom, bij wie hij aan
het Rijksmuseum gewerkt had, was Ed. Cuypers
een totaalontwerper voor wie architectuur, interieur,
kunstnijverheid en typografie in elkaars verlengde
lagen. Daarvan getuigen de jaargangen van de door
hem geredigeerde tijdschriften Het Huis (1903-1904),
Het Huis Oud en Nieuw (1905-1926), Het NederlandschIndisch Huis Oud en Nieuw (1913-1915) en NederlandschIndië Oud en Nieuw (1916-1934), die stuk voor stuk een
bijzondere plaats innemen in de vroegtwintigsteeeuwse Nederlandse architectuur. Althans, zo zien we
dat nú. Veel collega’s, die nog niet die afstand hadden,
zagen het destijds vooral als een vorm van zelfpromotie. Inderdaad stonden Cuypers’ tijdschriften vooral in
de begintijd vol met eigen ontwerpen. Dat strookte
niet met ongeschreven beroepscodes. Zoals trouwens
het hele beroepsmatige optreden van Cuypers zonder
meer onorthodox was. Nog veel meer dan zijn oom was
hij als ondernemer een daredevil. In die zin was hij,
meer dan Berlage, De Bazel of zelfs Kromhout, zijn tijd
ver vooruit – wij zijn tegenwoordig veel meer gewend
aan architecten die zonder enige gêne de verdiensten
van hun eigen ontwerpen uitventen. Architectuurhis-

B U L L E T I N K N O B 2 02 2

Tijdens zijn leven werd Eduard Cuypers (1859-1927) gezien als een inventief en talentvol architect, die de
grenzen van de heersende eclectische neostijlen en reformstijlen uit de periode 1880-1925 flink wist op te
rekken. Menig collega keek met bewondering (en ongetwijfeld jaloezie) naar zijn grote, succesvolle bureau.
 Men zag hem echter niet als een trailblazer, als baanbreker van een of andere grote architectuurbeweging
of een nieuw paradigma. Hij opereerde binnen door
anderen aangedragen vernieuwingen. Dat laten bijvoorbeeld zijn venstertypen zien, altijd een nuttige indicator. In zijn eerste werk, Maison Stroucken in de
Marnixstraat in Amsterdam, nam hij het door zijn
oom P.J.H. Cuypers ontwikkelde neogotische venstertype over, in het vijf jaar later gebouwde buurpand gebruikte hij het door Isaac Gosschalk geïntroduceerde
Hollands-renaissancistische type. Bij zijn eigen woonhuis-met-atelier Jan Luykenstraat 2-2A (1898-1899)
nam hij het venstertype van Berlage over, zij het met de
kozijnen van Richard Norman Shaw, een combinatie
die Helen Searing spitsvondig ‘Berlago-Shavian’
noemde. In Nederland raakte hij na zijn dood in de vergetelheid, in Nederlands-Indië werd zijn naam nog
lange tijd in ere gehouden dankzij het in 1909 opgerichte, ook al zeer succesvolle bureau Cuypers-Hulswit
(na 1914 Cuypers-Hulswit-Fermont), dat onder wisselende namen tot 1958 heeft bestaan.
Het inzicht dat Ed. Cuypers een grotere rol in de Nederlandse architectuur had gespeeld dan aanvankelijk
gedacht, zij het meer faciliterend dan pionierend,
kwam pas een halve eeuw later. Het was een afgeleide
van de hernieuwde belangstelling voor de Amsterdamse School, eind jaren zestig, begin jaren zeventig

BOEKBESPREKINGEN

Constant van Nispen

57

B U L L E T I N K N O B 2 02 2
•3

58

torici – doorgaans dol op architecten van wie een overvloed aan primaire en secundaire bronnen bestaat –
moeten daarom oppassen niet in de kuil van de
self-promotion van Ed. Cuypers te vallen, ten koste van
andere meer bescheiden of, op grond van het voorhanden zijnde bronnenmateriaal, moeilijker te traceren
architecten.
 Dat is Constant van Nispen, auteur van de brood­
nodige monografie over deze architect, niet in alle
gevallen gelukt. In grote lijnen houdt hij zich aan zijn
in de inleiding verwoorde doelstelling, namelijk
‘slechts een goed overzicht te bieden van leven en
werk’. Regelmatig waagt hij zich echter ook aan een
plaatsbepaling van Ed. Cuypers in het Nederlandse en
Nederlands-Indische architectuurlandschap, waarbij
hij het oog gericht houdt op de vermeende wedijver
tussen Berlage en Cuypers, die ten onrechte in het nadeel van de laatste zou zijn uitgevallen. Hij wil namelijk de indruk wegnemen dat Ed. Cuypers primair een
epigoon en geen pionier was. Echter, hier verzuimt hij
toch regelmatig om met voldoende kennis van zaken
de context te schetsen waarbinnen Cuypers opereerde.
Zijn kennis over andere hoofdfiguren en hoofdstromingen schiet vaak tekort, met name wat betreft de
periode 1880-1900, waarover hij soms verouderde literatuur heeft geraadpleegd. Zo neemt hij uit Singelenbergs Berlage-monografie tamelijk klakkeloos over
dat Berlage de eerste zou zijn geweest die een synthese
tussen Semper en Viollet-le-Duc tot stand bracht. Ook
weerspreekt hij de (terechte) constatering in een van
de bouwkundige tijdschriften dat Cuypers’ winkel­
gebouw van de meubelfirma H.F. Jansen aan het Spui
(later Afrikahuis) sterk beïnvloed werd door Parijse
voorbeelden. Van Nispen ziet er veeleer een vroege invloed uit Amerika in, maar dat is weinig overtuigend,
temeer omdat de architectuur in New York in deze tijd
sterk in het teken van de Parijse Beaux-Arts stond.
Afgezien van dergelijke tekortkomingen is er volgens
mij sprake van een valse dichotomie: een ontwerper is
niet automatisch een ‘epigoon’ als hij geen pionier is.
 Dat geldt zeker voor Ed. Cuypers die, meestal werkend
in combinaties van bestaande idiomen, ons alleen al
in Amsterdam enkele van de meest originele en vrij geconcipieerde woonhuizen heeft nagelaten. Berlage, al
was hij een groter tekentalent, was in zijn in de periode
1880-1895 gerealiseerde werken wat dat betreft heel
wat minder virtuoos en vermoedelijk meer ‘epigoon’
dan Ed. Cuypers. Daarnaast was de laatste op een ander terrein wel degelijk een pionier. Jannes de Haan
heeft in zijn dissertatie Landhuizen en villa’s in Nederland tussen 1840 en 1916 (besproken in Bulletin KNOB
2019-3) aan de hand van een aantal Noordwijkse duinvilla’s laten zien dat hij op zijn minst een van de vernieuwers was bij het ontwikkelen van de vrije, op Engelse leest geschoeide plattegrond met in elkaar
overlopende ruimtes. Anderzijds was hij zeker níét,

zoals Van Nispen suggereert, de pionier van de Engelse
landhuis- of cottage-stijl in Nederland; daarin was in
ieder geval J.W. Hanrath, een ‘rivaal’ die er wat bekaaid van afkomt in dit boek, hem enkele jaren voor.
Sowieso heeft Ed. Cuypers – dat laat Van Nispens boek
per saldo ook heel goed zien – meer betekend voor het
interieur dan voor het exterieur.
Dat laatste blijkt vooral uit de door hem geredigeerde
tijdschriften, die eigenlijk vooral over interieurs gaan
en het exterieur nogal stiefmoederlijk behandelen.
 Cuypers maakt zich daarin sterk voor lichtgekleurde,
open en in elkaar overvloeiende ruimtes met veel glas,
doorkijkjes en gezelligheid. ‘Sweetness and light’ zeg
maar, om de titel van het werk van Mark Girouard over
de Queen Anne Revival te citeren, een beweging die in
Engeland tegen de neogotiek gericht was, maar in Nederland vooral tegen het donkere eikenhout van wat
tussen 1875 en 1895 wel de ‘Oudhollandse renaissance’ werd genoemd en later als Hollandse neorenaissance werd getypeerd. Op een van Cuypers’ plattegronden duikt – volgens Van Nispen voor het eerst –
het woord ‘Halle’ op, de Duitse interpretatie van de
Engelse ‘hall’ of woonhal. Maar die centrale, van boven verlichte ruimte is nog geen Engelse hall, zoals
Van Nispen zelf erkent; dergelijke centrale ruimtes
over twee woonlagen waren al eerder opgedoken in Nederlandse stadswoonhuizen en villa’s.
 Cuypers’ tijdschriften zijn typografisch opmerkelijk
vooruitstrevend, al leunen ze vooral in de begintijd
op de zogenaamde Eckmann-letter, genoemd naar
de Duitse art nouveau-graficus en kunstenaar Otto
Eckmann. Het belang van deze typografie als voorbeeld van Cuypers’ totaalopvatting over architectuur
en kunstnijverheid wordt door Van Nispen helder uiteengezet. Dat geldt voor veel hoofdstukken. In de niet
geringe opgave om Ed. Cuypers’ buitengewoon veelzijdige activiteit in een niet al te uitputtende monografie
overzichtelijk en gedoseerd samen te vatten, is Van
Nispen over het algemeen goed geslaagd. Cuypers’
oeuvre wordt, zoals tegenwoordig gebruikelijk, per gebouwtype behandeld, afzonderlijk voor Nederland en
Nederlands-Indië. Voor het Indische werk kon hij rijkelijk uit de boeken van Obbe Norbruis of Huib Akihary
putten, voor het Nederlandse werk had wat mij betreft
het pioniersonderzoek van Bert Gerlagh wel wat meer
benadrukt mogen worden. Als bruikbaar overzicht
van Ed. Cuypers’ werk hoort dit boek in elke architectuurhistorische boekenkast met enige pretenties te
staan. Maar het laatste woord over de betekenis van
deze architect is niet gezegd. In Indonesië, waar veel
van Cuypers’ werken, vooral monumentale bankgebouwen, stonden te verkommeren, zijn ze er overigens
allang uit. Daar wordt menig schepping van zijn hand
met de grootst mogelijke zorg gerestaureerd.
Wilfred van Leeuwen.
