DE PRESENTATIE IN DE JAARREKENING VAN DE BELASTING OVER DE „SCHIJNWINST” OP VASTE ACTIVA
DE PRESENTATIE IN DE JAARREKENING VAN DE
BELASTING OVER DE „SCHIJNWINST”
OP VASTE ACTIVA
door Drs. AL A. van Hoepen
I.
Inleiding

De „Commissie De Bkiey”12)beval in een bijlage bij haar rapport van 1962 aan'),
in geval van herwaardering bij prijsstijging, een „reserve voor toekomstige belas­
ting uit hoofde van herwaardering” op te nemen, ten laste van öl de herwaarderingsrekening, óf andere reserves, teneinde op deze wijze een correctie op het
in de balans tot uitdrukking gebrachte vermogen aan te brengen, ten behoeve
van een juiste voorstelling daarvan. In twee artikelen in dit blad3) bestreed ik deze
opvatting, door aan te tonen dat hier sprake is van een opsplitsing van het eigen
vermogen, die m.i. niet relevant is, daar zij betrekking heeft op een, in het heden
niet voorziene en geplande, ondernemingsbeslissing (n.1. die van afstoting van
duurzame productiemiddelen vóór het einde van de geschatte economische le
vensduur). In februari 1975 merkte Nederstigt op dat ik bij aandacht voor een juis­
te vermogenspresentatie in de balans z.i. tot een andere conclusie zou hebben
moeten komen, terwijl ik bovendien n.z.rn. ten onrechte causaal verband tussen
het verbruik van de werkeenheden en het ontstaan van de extra fiscale verplich­
tingen zou hebben gelegd.4)
Na door diverse omstandigheden aanvankelijk niet aan een weerwoord te zijn
toegekomen, bracht o.m. herlezing van het z.g. „Sandilands report”5) de noodzaak
daarvan schei ]) onder de aandacht.
 II. Moet bij prijsstijging van vaste activa onder toepassing van de vervangingswaardetheorie
een vermogenslatentie worden opgenomen?

Veler antwoord op deze vraag luidt bevestigend. Dal antwoord lijkt ook nogal
voor de hand te liggen. Er is immers een verschil tussen fiscaal en bedrijfseco­
nomisch vermogen, waarvan Nederstigt terecht stelt, dat dit „ .. . evenzeer een
negatieve betekenis (heeft) voor de omvang van het eigen vermogen”.6) Neder­
stigt pleit dan ook voor het opvoeren van een belastinglatentie die niet „van bij­
zondere aard” is, maar die beschouwd moet worden als een normale belastingla­
tentie (winstlatentie). Dezelfde opvatting als die van Nederstigt wordt met de bij­
kans gelijke vanzelfsprekendheid naar voren gebracht in het „Sandilands report”:
„When fixed assets are revalued it is normal accounting practice to make provi­
sion for the tax charge which would arise if the assets were sold at the valuation shown
in the balance sheet"(curs.: R.v.H.) en in dezelfde alinea: „ ... the sums in (this) de­
ferred tax account do not form part of the shareholders’ funds and are therefore
*) Subcommissie van cle C.A.B. van hel (toenmalige) N.l.V.A.
2) „Di* vraagstukken welke samenhangen met de invloed van cle latente belaslingverhouilingen op de jaarrekening van de
naamloze vennootschap", De Accountant, 69e jaargang, blz. 51.
3) M. A. van Hoepen: „Geschilpunten hij de verwerking van latente belastingverhoudingen in de jaarrekening van onderne
mingen”. M.A.B., febr./mrt. 1973; t.a.p. blz. 89/90.
4) W. F. Nederstigt: „De verwerking van vennootschapsbelasting in de jaarrekening", M.A.B., febr. 1975; t.a.p. blz. 81.
5) „Inllation accounting". Report of the Inilation Accounting Committee (London, 1975).
6) T.a.p. blz. 80.
 m a b blz. 42

not available for distribution.”7) Toch dient men zich af te vragen of men bij de
vermogensvoorstelling wel uit moet gaan van de situatie die zou ontstaan wan­
neer de activa zouden worden verkocht voor de in de balans getoonde waarde
(zoals Nederstigt en het „Sandilands report”). De boekwaarde heeft immers voor
een getrouwe vermogensvoorstelling tot op zekere hoogte slechts een hypothe­
tische betekenis en daarmee zeker de voorstelling van de fiscale consequenties
van verkoop van een actief tegen die boekwaarde. Bovendien echter vergeten Ne­
derstigt en de samenstellers van het „Sandilands report” dat die voorgestane ge­
trouwe vermogensvoorstelling tot stand komt door en met behulp van de „goingconcem” gedachte, tenzij het tegendeel van de veronderstelling van oneindige
voortzetting van de onderneming is gebleken.
 De „going-concern” gedachte houdt óók in, dat met een eventuele (voortijdige)
verkoop van het actief (n.1. vóór beëindiging van de geschatte economische le­
vensduur), al dan niet tegen boekwaarde, geen rekening wordt gehouden bij de
vermogensvoorstelling. Immers, „ .. . Going-concern” implies indefinite conti­
nuance of the accounting entity under scrunity. Indefinite continuance means
that the business will not be liquidated within a span of time necessary to carry
out present contractual commitments or to use up assets according to the plans and
expectations presently held”8) (curs.: R.v.H.). Nederstigt haalt in de eerste zin van zijn
artikel aan art. 2 van de W.J.O.: de jaarrekening geeft een zodanig inzicht... „dat
een verantwoord oordeel kan worden gevormd omtrent het vermogen en het
resultaat der onderneming, alsmede voorzover de aard van de jaarrekening dat
toelaat, omtrent haar solvabiliteit en liquiditeit”. De M.v.A. bij de W.J.O. maakt
duidelijk dat het voorbehoud (voorzover de aard van de jaarrekening dat toelaat)
t.a.v. de solvabiliteit juist gemaakt is, omdat de onderneming haar jaarrekening
(en daarmee haar vermogensvoorstelling) opmaakt onder de veronderstelling
van continuïteit.9) Een dergelijke op de continuïteitsveronderstelling gebaseerde
„juiste” vermogensvoorstelling kan, als men zich voldoende realiseert wat die con­
tinuïteit inhoudt, dan bezwaarlijk als argument gebruikt worden voor een, de
continuïteit loochenende, vermogensvoorstelling als Nederstigt blijkbaar voor­
staat. De opvoering van een winstlatentie bij herwaardering van vaste activa is,
zo moet geconcludeerd worden, in strijd met het „going-concern” principe.
 De „Commissie De Blaey” voerde, zoals eerder vermeld, de reserve voor toe­
komstige belasting uit hoofde van herwaardering als voorbeeld van een vermogenslatentie ten tonele. Deze vermogenslatentie is er (i.t.t. Nederstigt) een van bij­
zondere aard, n.1. onderdeel van het eigen vermogen. Een dergelijke opvatting
lijkt aan het probleem van Nederstigt (de juiste! vermogenspresentatie in de ba­
lans) beter tegemoet te komen. Brok vroeg zich echter reeds af: „ ... of wij ons
voor een juiste vermogenspresentatie wel voor de consequentie van een ten laste
van de herwaardering te creëren bijzondere passiefpost zien geplaatst.. . Over­
trekken we de vervangingswaardetheorie niet door maar als vanzelfsprekend aan

7) T.a.j). blz. 209, par. 694; geen onderdeel van het eigen vermogen dus, maar een winstlatentie. In dezellde zin S.S.A.P. no.
11, par. 21 en 22.
8) P. Grady: „Inventory of generally accepted accounting principles for business enterprises” (A.R.S. no. 7, New York, 1965)
t.a.p. blz. 28. Zie oolc A.R.S. no. 1, chapter 5.
9) Zie oolc P. Sanders, G. L. Groeneveld en R. Burgert: „De jaarrekening nieuwe stijl” (Alphen a.d. Rijn, 1972) blz. 46 en 47.
 m a b blz. 43

te nemen dat waardering op grondslag van die theorie zou betekenen dat we dan
in de balans het actief moeten presenteren tegen wat men vervangingswaarde
pleegt te noemen?”10)
M.i. wordt de vervangingswaardetheorie niet overtrokken, maar zelfs geweld
aangedaan door het opvoeren van voornoemde vermogenslatentie. De waarde
is immers volgens de vervangingswaardetheorie de laagste van opbrengstwaarde
en vervangingswaarde. Wanneer dit de vervangingswaarde is wordt het oog
daarbij geslagen op reproductiewaarde of vervangingswaarde op de inkoopmarkt; dat is de waarde, die waarde wordt niet beïnvloed door de historische kost­
prijs en/of herwaardering van te vervangen activa, noch door in de toekomst
eventueel verschuldigde belasting over „holding-gains”. Van het opnemen van
een vermogenslatentie (of lagere waardering van activa, zoals Brok voorstond)
kan in dit geval dus geen sprake zijn zonder de waardeleer van de vervangings­
waardetheorie geweld aan te doen. De (indirecte) opbrengstwaarde wordt im­
mers gerealiseerd, zodat van een verschil in commerciële en fiscale boekwinst in
het geheel geen sprake is of ooit zijn zal.
 Tot een gelijke conclusie komt W. König: „Eine latente Steuerlast kann sich nur
dann ergeben, wenn die Substanz unmittelbar ohne Einsatz in den Produktions
prozess verwertet werden soll. Wird sie über der Produktionsprozess verwertet,
kommt der Ertragswert zum Zug. Da die Substanz als Kontrollgrösse definitions­
gemäss keine Verwertungsmasse dastellt, kann bei ihrer Ermittlung auch keine
Ertragssteuer anfallen.”'1)
Is daarentegen de opbrengstwaarde lager dan de vervangingswaarde, dan slaat
men de blik op de verkoopmarkt. De waarde wordt dan bepaald door de hoogste
van directe en indirecte opbrengstwaarde. Gesteld dat de indirecte opbrengst­
waarde de hoogste is12), dan wordt het (vast) actief verder in het productieproces
aangewend en zal van belastingheffing over de oorspronkelijke herwaardering
ook geen sprake zijn. Is de directe opbrengstwaarde hoger, dan is er sprake van
(partiële) liquidatie; de „klem van de vervangingsverplichting” is verdwenen, dat
heeft belastingheffing over het verschil in commerciële en fiscale boekwinst (c.q.
-verlies) ten gevolge, een belastingheffing die dan m.i. ook slechts kan toegere­
kend worden aan het jaar waarin de „klem van de vervangingsverplichting” ver­
dween. In gelijke zin W. König: „Die latente Steuerlast ist beim Substanzwert nur
dann zu berücksichtigen, wenn die Substanz als Verwertungsmasse aufgefasst,
d.h. wenn eine Liquidation unterstellt wird. Dies gilt auch für das nicht betriebs­
notwendige Vermögen . . .Da die Verwertbarkeit einer Substanz ... dem Fortfüh­
rungsgedanken zuwiderläuft.. . (ist) für die Bewertung des betriebsnotwendigen
Vermögens eines fortzuführenden Unternehmens der Ertragswert massgebend.
Wird es für zweckmässig erachtet, den Substanzwert als Kontrollwert heranzuzie­
hen, ist der Substanzwert under dem Gesichtspunkt einer Rekonstruktion des Un­
ternehmens anzusetzen ...
Eine Kürzung der latenten Ertragssteuerlast vom Rekonstruktionswert ist defi) A. L. Brok: „Latenlies terzake van de vennootschapsbelasting”,
juni 1964; t.a.p. blz. 246.
 1*) W. König: „Zur Berücksichtigung von latenten Ertragssteuerschulden bei der Untemehmensbewertung”, Die Wirtschafts
prüfung, heft 14/1975; t.a.p. blz. 371.
12) Aan de moeilijkheden bij de bepaling van de indirecte opbrengstwaarde van een individueel actief moge ik in dit bestek
voorbijgaan.
m a b blz. 44

nitionsgemass falsch.”13) De conclusie moet dan ook luiden, dat het opnemen van
een winstlatentie (Nederstigt), of een vermogenslatentie (De Blaey c.s.), of waar­
dering beneden vervangingswaarde (Brok), bij herwaardering van activa wegens
prijsstijging (waarbij de vervangingswaarde per definitie lager is dan de opbrengstwaarde, anders zou geen herwaardering plaatsvinden) te allen tijde in
strijd komt met de waarderingsregel van de vervangingswaardetheorie en dus
met de daaruit voortvloeiende vermogensvoorstelling.
III.
Bestaat er een causale relatie tussen verbruik van werkeenheden en de belasting over de

„schijnwinst”?

Als argumenten tegen mijn opvatting, dat een prijsstijging (evenals trouwens een
prijsdaling) onder toepassing van de vervangingswaardetheorie niet tot een laten­
te belastingverplichting (of -aanspraak) van welk karakter ook aanleiding kan ge­
ven, voert Nederstigt aan, dat ik a) daarbij voorbij gezien heb aan de functie van
de jaarrekening om inzicht te geven in de omvang en samenstelling van het ver­
mogen, en b) ten onrechte een causaal verband zou hebben gelegd tussen het ver­
bruik van werkeenheden en het ontstaan van extra fiscale verplichtingen.
Het eerste argument heb ik in het voorgaande m.i. ontzenuwd door aan te to­
nen, dat Nederstigt uitgaat van een onjuiste opvatting t.a.v. de voorstelling van
omvang en samenstelling van het vermogen, in strijd met de „going-concern” ge
dachte èn de vervangingswaardetheorie.
Het tweede argument wordt door Nederstigt als volgt nader verwoord: „ ...
het tot uitdrukking brengen van de hogere vervangingswaarde in de balans (zal)
als consequentie moeten hebben, dat ook de daarover verschuldigde vennootschapsbe­
lasting tot uitdrukking gebracht wordt.
 Deze belastinglatentie verhoogt echter.. . niet de ten laste van de winst te
brengen belasting doch zal in mindering moeten komen op de herwaarderingsrekening. Op die rekening komt immers tot uitdrukking met welk bedrag het nomi­
nale vermogen is gestegen tengevolge van herwaardering in verband met geste­
gen vervangingswaarden”1415)(curs.: R.v.H.). Duidelijker nog wordt dit uiterst plau­
sibele argument verwoord door Veenstra: „Mijns inziens . . . komt duidelijk naar
voren dat de extra belasting in diepste oorzaak niet ontstaat door het feit dat de
fiscus een deel van de bedrijfseconomische afschrijvingen niet als last accepteert,
doch dat de afwijkende fiscale zienswijze op het moment van herwaardering
reeds de belastingverplichting in het leven roept. Dat deze extra belasting pas
wordt afgerekend nadat de werkeenheden aangewend dan wel afgestoten zijn,
doet aan deze conclusie niets af”3) (curs.: R.v.H.).
De reden voor deze uitgebreide citaten is om aan te geven van welke premissen
Nederstigt en Veenstra uitgaan. Deze premissen zijn, dat vermogensvermeerderingen en daarmee verband houdende kosten op één rekening (in dit geval niet
de resultatenrekening) moeten worden verantwoord (Nederstigt), en/of dat bij
weergave van winst en vermogen gezocht moet worden naar diepe, of zelfs diep­
ste oorzaken (Veenstra). Nu schuilt in deze premissen/argumenten zonder twijfel
een kern van waarheid/redelijkheid, maar men zal toch in de gaten moeten hou­
13) T.a.p. blz. 374.
>4) T.a.p. blz. 85/86.
15) R. H. Veenstra: „Belastinglatenties bij herwaardering van duurzame produktiemiddelen”, in „Audite Auditores” (afscheidsbundel voor prof. A. M. van Rietschoten; Amsterdam, z.j.), t.a.p. blz. 153.
 m a b blz. 45

den, dat een jaarrekening primair niets meer en niets minder is dan een voor­
stelling van omvang en samenstelling van vermogen en resultaat volgens bepaal­
de conventies en op basis van bepaalde uitgangspunten (of „accounting prin­
ciples”) als daar zijn getrouwheid, voorzichtigheid, continuïteit, realisatie, „matching” enz.
Eén van die „accounting principles” is de z.g. „proper matching of costs and be­
nefits”, d.w.z. dat binnen de grenzen van voorzichtigheid in de resultatenrekening
tegenover de daar getoonde (= gerealiseerd geachte) opbrengsten de daarvoor ge­
maakte kosten worden gesteld. De schrijvers over belastinglatenties beschouwen
de vennootschapsbelasting als een winsibepalingspust, c.q. kosten; immers zou men
de belasting als een winstbestemmingspost beschouwen (de fiscus als winstdeler), dan
bestaan er geen belastinglatenties, de fiscus krijgt dan een van jaar tot jaar wis­
selend aandeel van de winst. Wanneer nu door prijsstijging ontstane vermogensvermeerderingen („holding-gains”) gerealiseerd worden, hetzij door de directe,
hetzij door de indirecte opbrengstwaarde, brengt het „matching-principle” met
zich mee, dat pas dan tegenover die opbrengst de bijbehorende kosten worden
gesteld. Die kosten zijn de boekwaarde van het actief (bij realisatie van de directe
opbrengstwaarde), öf de afschrijvingen (bij realisatie van de indirecte opbrengst­
waarde), alsmede de belasting (kosten!) over de gehele (bij realisatie van de directe
opbrengstwaarde) of een deel van (bij realisatie van de indirecte opbrengst­
waarde) de „holding-gain”.
 Immers: „ ... accounting for deferred taxation is the main element of the prin­
ciple of tax allocation, i.e. ensuring that there is a proper matching of income and
expense and the related tax effects, between periods and particular transactions
in a single company or between companies where there is a group for tax purposes.”16)
Ik heb dan ook in mijn door Nederstigt bedoelde beschouwingen geen causaal
verband gelegd tussen het verbruik van werkeenheden en de extra fiscale ver­
plichtingen, maar conform het „matching-principle” tussen opbrengsten en kos­
ten. Nederstigt (en Veenstra) zouden commentaar moeten leveren op het „match­
ing-principle”; het ware dan raadzaam zulks expliciet te doen.
Of men de belasting over de „schijnwinst” nu als een „verkapte vermogensheffmg” wil beschouwen of niet, voor de aanhangers van de vervangingswaardetheorie is het zonder twijfel een heffing op het vermogen. Mijn opmerking dat
vermogensbelasting uit het inkomen (resp. de winst) moet worden voldaan, was
een bijkomend argument voor de stelling dat de belasting over de „schijnwinst”
ten laste van de verlies- en winstrekening moet worden gebracht. Nederstigt
heeft mij zonder meer overtuigd van het verschil tussen een vermogensheffing
en vermogensbelasting.17) Maar hij mag mijn stelling daarom nog niet omkeren.
Door het ontkrachten van een (overigens secundair) argument is het bewijs voor
het tegendeel van een stelling nog niet geleverd. Bovendien stelt Nederstigt:
„ ... het is evident (curs.: R.v.H.), dat als een vermogensvermeerdering zelf niet tot
de winst wordt gerekend ook de belasting daarover niet ten laste van de winst
gebracht dient te worden.”18) Los van het feit, dat het beroep op de evidentie van
een stelling die juist ter discussie staat, m.i. niet terecht is, zou ik, behoudens de
16) P. A. Stitt: „Practical aspects of deferred tax accounting” (London, 1976); t.a.p. blz. 4.
17) T.a.p. blz. 84/85.
 18) T.a.p. blz. 84.
m a b blz. 46

voorgaande argumentatie, nog willen stellen dat bedoelde vermogensvermeerdering zich manifesteert in een permanent verschil tussen fiscale en commerciële
afschrijving en daarmee in een permanent verschil tussen fiscale en commerciële
winst. De belasting over dit permanente verschil in winst kan om twee redenen
slechts ten laste van de verlies- en winstrekening worden gebracht.
De eerste reden is, dat anders de door de vervangingswaardetheorie beoogde
substantiehandhaving niet kan worden bereikt. Nederstigts opvatting, dat de
handhaving van de koopkracht van het eigen vermogen meer een kwestie van
winstbestemming dan van winstbepaling is19), deel ik, maar zij is wel in tegen­
spraak met zijn zorgen om het feit dat de heffing van vennootschapsbelasting
over de „schijnwinst” het feitelijk effect heeft dat de koopkracht van het onder­
nemingsvermogen wordt aangetast.
Waarom zou men een substantialistisch winstbepalingsstelsel toepassen wan­
neer men substantiehandhaving een kwestie van winstbestemming acht?
De tweede reden is dat, zoals in het voorgaande aangegeven, „proper match­
ing” vereist dat z.g. „permanent differences” over de verlies- en winstrekening
worden geleid, wanneer er een oorzakelijk verband met daar getoonde opbreng­
sten bestaat. Of zoals tot uitdrukking gebracht door Stitt: „ .. . the amortisation
of the excess of the valuation over original cost will give rise to a permanent dif­
ference each year. Since the permanent differences are directly attributable to the
additional depreciation, it appears appropriate that the tax expense related there
to be linked to the „profit” which gave rise to those differences”.20)

19) T.a.p. biz. 85.
20) T.a.p. biz. 133.
m a b biz. 47.
