Cassiodorus De Reyna, Christophorus Fabricius En Gaspar Olevianus
DE REYNA,
FABRICIUS EN GASPAR OLEVIANUS,

CASSIODORUS
CHRISTOPHORUS

DOOR
Dr.
A. A. VAN

SCHELVEN.
De combinatie dezer drie namen doet ongetwijfeld zeer
vreemd aan! t Elk voor zich zijn ze in de 16e-eeuwsche
der Nederlanden
niet geheel onbekend,
kerkgeschiedenis
een tweetal ervan, die van Fabricius en Gaspar Olevianus,
hebben ieder voor zich zelfs een zeer goeden klank 1).
!) Olevianus, die een zoo voorname rol speelde in de tolstandkoming
van den HeidelbergschenCatechismus, is te bekend om nog in 't bijzonder over hem te spreken. Zie Sfdhod, Olevianus und Ursinus, Elberfeld, 1857 ; Kroniek Historisch Genootschap, 1870, bldz. 90 en
een aantal brieven uit de jaren 1586 en 1587, door Prof. Dr. Knodt gepubliceerd in Theologische Studièn und Kritiken, 19M. - Christoffel
[Christianus, zelfs Gregorius] Fabritius [Faber, Smit, de Smedt, Marissael], oorspronkelijk Karmelieter monnik te Brugge, ging in 1563 tot
de Hervorming over en werd toen predikant te Honschoote in Vlaanderen. Door de vervolging gedwongen om te vluchten stak hij naar
Engeland over waar hij zich te Sandwich vestigde, in 't huwelijk trad
en door handwerk in 't onderhoud van zijn gezin voorzag. Niet veel
later keerde hij echter reeds weer terug, via Gravelines en Brourburg
of Barburg naar Cassel in Vlaanderen, vanwaar hij naar Antwerpen
trok om daar verder voorganger der geloovigente wezen. Door verraad
van een vrouw, die veinsde zich bij de gemeente te willen voegen, om
zoo de gangen harer leden na te kunnen gaan, werd hij in Juli 1564
echter reeds gevangen genomen en 4 October daarop- niettegenstaande

323
Maar men wacht ze niet bij elkaar. En toch is de samenZiehier hoe de zaak zit ! In het
voeging niet willekeurig!
archief der Franzosisch
Reformierte Kirche te Frankfort
Vol.
 a/d Main bevindt zich, onder "girchendocumenten
LA. B." een foliant, die verschillende stukken bevat, welke
voor de kennis van de Nederduitsche
en Waalsche vluchin
en
de
Paltz in 't bijzonin
Frankfort
telingenkerken
der en voor de kerkelijke toestanden in de tweede helft
der 16e eeuw in die streken in 't algemeen, van groot
belang zijn. Welnu ! in dien band vinden. we eenige
die ten volle de samenvoeging
origineele documenten,
er is een
der drie bovenstaande
namen rechtvaardigen;
brief van Fabricius en een van Olevianus, en beide handelen over Cassiodorus de Reyna.
uit dien tijd hebben een zoo zwerWeinig menschen
vend en zoo veelbewogen leven geleid als deze man i).
Omstreeks
1520 te Sevilla in Spanje geboren werd hij
eerst monnik in het klooster te San Isidoro. In 1557
vluchtte hij, na tot de zijde der Hervorming
te zijn overgegaan, naar Geneve, waar hij lid werd der Italiaansche
Het volgend jaar, in 1558, vertrok hij
vluchtelingenkerk.
naar Frankfort.
 Vandaar
ging hij naar Engeland, waar
hij van 1560-1563
predikant is geweest bij de Londensche gemeente
van Spaansche vluchtelingen,
die daar in
een particulier
huis te samen kwam; later ook in een
dat van St. Mary Axe. Uit Londen begaf
kerkgebouw,
het toegestroomdevolk het voor hem opnam en zijn beulen met steenen
wierp - op den brandstapel omgebracht. Zie bListorie ende gesehiedenisse van de nerraderlicke gevanghenisse Christophori Fabritii ende
Olif1eriiBockii, 1565, bldz. 4, 15, 186. Rahlenbeck, L'inquisition et la
réforme en Belgique, Anvers, Brux..1857, p. 40 et n. 2; Van der
Haeghen e. a., Les Mirtyrologcs Protest. Neerl., 's-Grav. 1890, T. I,
p. 139 suiv.; T. II, pag. 638 no. 224 ; Gachard, Correspondance de
Philippe II, Brux. 1848 suiv., T. I, no. 218, 226, 230, 238 ; T. II. Appendice no. XXII, XXXIII; Het Antwerpsch Archievenblad, Dl. II,
no. 55, 56; IX, passim; XIV, bldz. 34, 35; A. A. van Schelven, De
Nederduitsche bluchtelingenkerken, 's-Grav. 1908, bldz. 366, 367.
1) Het voJgendeis vooral ontleend aan M. F. van Lennep, De Hervorming in Spanje, Haarl. 1901, bldz. 355 vv.
 324
hij zich eerst naar Antwerpen 1), maar toen daar al
- in
spoedig een bloedprqs
op zijn hoofd werd gezet
Januari 1564 2)
nam hij de wijk naar Fraakrijk, vanwaar hij in 1565 weer verhuisde, nog eens naar Frankfort. Terwijl hij daar door den zijdehandel in de behoeften
van zijn gezin voorzag, zette hij er zich tevens met ijver
aan het werk eener Spaansche Bijbelvertaling, waartoe hij
reeds in 1563 te Londen met Antonius Corranus de Bellerive het plan had opgevat. Werkelijk gelukt het hem
reeds vier jaar later, in 1569, zoowel het Oude als het
Nieuwe Testament het licht te doen zien bij Oporinus te
Bazel, waarheen hij zich ook in dien tijd metterwoon had
van het werk te
begeven, om beter op de uitvoering
kunnen
toezien 3). In den zomer van 1570 keerde De
Reyna naar Frankfort terug '), en vertoefde daar na dien
door
verscheidene
jaren, nu en dan slechts onderbroken
een verblijf te Straatsburg, in welke stad Johannes Sturm
zijn vriend was en waar hij reeds vroeger - waarschijnlijk al in 1565 5) - pogingen had gedaan om predikant
te worden bij de Fransche
In deze
vluchtelingenkerk.
periode schreef hij een tweetal Commentaren, een over
het begin van het vierde hoofdstuk van het Matthaeusevangelie en een over een aantal bewijsplaatsen uit het
voor de Godheid van Christus 6). Na
Johannes-evangelie
in 1577 een verzoek om in Polen te komen werken te
hebben afgeslagen,
werd hij in 1579 predikant te Antna eerst
werpen bij de kerk der Waalsche Lutherschen;
1) Volgens van Lennep was hij in September Jnog te Londen ; volgens Rahlenbeck, ouvr. cit6, p. 33, 34, was hij in October reeds vijf
maanden weg; cf. Kervijn de Lettenhove,Relations politiques, Brux..1882)
Dl. IV, nO. 1319.
2) Rahlenbeck ouvr. citd, p. 33, 34.
S. 455.
 3) Geering, Handel und Industrie der Stadt Basel, Basel, 1 886,
4) Toen liet hij zich daar ook als burger inschrijven, en wel op
16 Aug. 1571. Steitz, Geschichte der von Antwerpen nach Frankfurt
varp flantzten Gemeinds, Frankf. 1885, S. 43.
5) Vgl. den afgedrukten brief van Olevianus met van Lennep, a. w.,
bldz. 360 n. 1.
6) De volledige titels bij van Lennep, a. w., bldz. 365 n. 1.
325
nog een reis naar Engeland te hebben gemaakt. Als zoodanig bleef hij werkzaam tot 1585, toen Antwerpen door
Parma werd ingenomen en alle aanhangers der Reformatie
de stad moesten verlaten. Met een aantal
dientengevolge
andere Antwerpenaars
werd nu nog eens de reeds meermalen bereisde weg naar Frankfort ingeslagen. Reeds in
September werden pogingen gedaan De Reyna tot Waalschdoor den magistraat aangewezen te
Luthersch
predikant
mislukten
die en moest de
Maar
aanvankelijk
krijgen.
't
onderhoud
der
voor
weer
zijnen tot den zijdeprediker
handel zijn toevlucht
nemen. In Juli 1593 veranderde
dat echter en van toen tot aan zijn dood, 15 Maart 1594,
heeft hij het ambt nog bekleed; ofschoon hij ook reeds
voor dien als geestelijk raadsman en vriend voor velen
was opgetreden.
met dit alles hebt ge nog maar de uitwenIntusschen,
van 's mans leven; ook de binnendige omstandigheden
kant
ervan
is opmerkenswaard.
Twee beschuldigingen
hebben er geruimen tijd de rust van verstoord. Toen De
Reyna in 1563 vrij plotseling Londen verliet geschiedde
dat naar aanleiding
van geruchten, als zou hij zich aan
homosexueele
zonden hebben schuldig gemaakt. En reeds
voor dien, in 1560, toen er sprake van was dat hij predikant bij de Spaansche
zou worden,
vluchtelingenkerk
had hij zich te verdedigen tegen de verdenking dat hij
was.
 aanhanger van Servet, anti-Trinitari6r
Het is uiterst moeilijk er een oordeel over uit te
aan zal zijn gewat van deze beschuldigingen
spreken
weest. Wat de eerste, die aangaande zijn moreele afwijkingen
aangaat, voor zijn onschuld pleit wel dat hij
zelf een
't
dienaangaande,
bfi
opkomen der geruchten
dat
in
1579
exonderzoek
heeft
hij
rechterlijk
verlangd;
om
Londen
is
naar
eens
teruggekeerd
presselijk nog
toen dat eerste niet tot een einde was gebracht - de
zaak voor de tweede maal aanhangig te maken; en niet
van Canterbury
minder dat de Aartsbisschop
toen, na
van onderzoek te hebben ingesteld, wel
een commissie
op dezer advies een volledige vrijspraak gaf. Maar daar-.
326
die voor den betegenover staan toch ook overwegingen,
trokkene minder gunstig zijn. Waarom heeft hij in 1563,
was van zijn onschuld, niet het
als hij toch overtuigd
einde van zijn proces afgewacht, en door Londen te verdat een uitspraak
en een eventueel eerlaten gemaakt
herstel niet kon volgen ? Naar hij zeide heeft hij het gedaan om zich met voor de kerk des Heeren nuttiger
dan het bijwonen van
zaken te kunnen
bezighouden
debatten.
Maar
dat
is
toch
een
lange
vreemde redeneering.
Er moest voor hem aan de te wachten uitspraak te veel
zijn gelegen, dan dat hij ze niet met het uiterste geduld
zou afwachten.
Tenzij we moeten aannemen dat hij uit
en uit zekeren trots die overigens bij
baloorigheid
zijn zuidelijk bloed en zijn landaard wel zouden passen
maakt dit vertrek wel den indruk
zoo heeft gehandeld,
van op schuld te wijzen. Te meer omdat die vrijspraak
Grindall
toch wel niet tot aller bevan aartsbisschop
schijnt gegeven te zijn. Althans de Waalsche
vrediging
heeft er zich nooit bij kunnen neervluchtelingenkerk
Maar
de
doorslag geeft toch wel het genoemde
leggen.
 de
ên de brief van Fabritius
dossier in Frankfort,
ik
die
om
een
volledigheidshalve
overige getuigenissen,
meteen
overzicht van de geheele collectie te geven maar in 't kort vermeld.
Wat de tweede beschuldiging
betreft, zij is - meen
ik - niet juist geweest. Uitgesloten is de waarheid ervan
waar te nemen verniet, zelfs is het een veelvuldig
dat
onder
en
Italianen, die met de
schijnsel
Spanjaarden
zich
unitarische
Hervorming
meegingen,
afwijkingen voordit
in
dat
maar
is
toch
wel niet zoo gededen,
geval
maakt
De
Wel
weest.
Reyna eenigszins den indruk dat
onderscheidde
en geen vast begrensde
hij niet scherp
in
had
en
zoover
kon dus licht eens een
overtuiging
bij hem voorkomen die naar instemming met
uitdrukking
en bij zijn
Servet heenneigt - immers te Antwerpen
waarvan diens brief spreekt,
met Olevianus,
ontmoeting
was hij beslist Luthersch, in 1579 stemt hij door handteekening in met een aantal Calvinistische
stellingen over.
327
't Avondmaal,
die hem te Londen werden voorgelegd,
en op weer een ander oogenblik lokt zijn beschouwing
van den kinderdoop eenige critiek uit en schijnt er vrees
te bestaan voor een te veel toegeven aan de Anabaptisten
dus. Maar dat hem met recht anti-Trinitarisme
kan worden ten laste gelegd, is toch niet te bewijzen.
 Ten slotte - eer dan de mededeeling van het dossier
volgt - nog een tweetal opmerkingen. De eerste betreft
de vraag naar het ontstaan ervan. Naar ik veronderstel
is 't gevormd in het eind van 1585. Immers 't moet
wel na 1578 zijn geweest, waar in 't begin ervan gesproken wordt van de in dat jaar door den bisschop van
van onderzoek. En welk
commissie
Londen benoemde
jaar komt dan meer in aanmerking dan dat waarin De
Reyna weer in Frankfort
verschijnt, het reeds vermeld
verzoek bij den magistraat dier stad inkomt om hem tot
Fransch-Luthersch
te benoemen, maar dit gepredikant
wezen wordt van de hand ? Het kan wel niet anders of
deze afwijzende beschikking moet het gevolg zijn geweest
van protesten van de zijde der Waalsche vluchtelingenkerk,
en om aan die protesten kracht bij te zetten zal deze zich
dan eerst van de noodige bescheiden hebben voorzien, die
op den voorgedragen persoon een ongunstig licht wierpen.
En van heinde en ver heeft ze dan de stukken daartoe
al de getuigenissen,
De meeste en
bijeengehaald.
de brief van Fabricius - zijn gekomen uit Londen. Geen
wonder dat men daar, in de Waalsche vluchtelingenkerk
van die stad, bereid was de zustergemeente te Frankfort in
deze bij te staan. Gelijk reeds bleek bestond in dien kring
allerminst tevredenheid
over des Aartsbisschops vrijspraak
van Cassiodorus; en zoo werd dus gaarne alles afgestaan
wat helpen kon om dezen man uit het ambt te weren.
Een ander deel van het dossier voorts schijnt uit Gen6ve
te zijn gekomen, waar men De Reyna ook kende en hem
al evenmin genegen was als in Londen 1). Terwijl dan
1) Zie Hessels, Archinum Londino-Bagavum, Cantabr. 1889, T. II,
no. 106, 5.
 328
het laatste
stuk, de brief van Olevianus, rechtstreeks
naar Frankfort
gezonden
tijdens een vorig verblijf van
den betrokkene
in die stad, en geadresseerd
aan den in
1571 daar staanden Waalschen predikant Salvart, uit het
het eigen archief der vluchtelingengemeente
aan het overige
is toegevoegd.
Eindelijk de laatste opmerking. Zij raakt den vorm van
van Olevianus.
het schrijven
en grand haste"
,Escript
de
er
had
er
aan
toe.
wel bij kunnen
voegt
schrijver
Hij
van
met
kennis
het
Fransch.
voegen:
geringe
Gedurig
vindt men orthographische
Daarom ga . hier
verrassingen.
vooraf de algemeene verklaring dat de copie nauwkeurig
is, ook al treft men hier of daar eens een wonderlijke
lezing aan, zonder daarbij een geruststellend uitroepteeken
of een dito, maar tevens erg vervelend "sic" te vinden.
Een enkel woord dat door een scheur in 't papier is
maar uit 't verband wel weer in te voegen,
uitgevallen,
rechte haakjes. De datum ontbreekt,
plaats ik tusschen
niet wijl hij onleesbaar, maar zooals Olevianus trouwens
zelf aan den voet ook meedeelt - wijl hij niet ingevuld is.
En thans staat niets meer de weergave van den inhoud
van den beder stukken in den weg. Op bldz. 585-635
doelden foliant vinden we achtereenvolgens:
I. Verschillende
Cassiodorus'
getuigenissen
aangaande
voor
door
een
vijftal personen
de, door den
leer, afgelegd
van
Londen
voor
deze
zaak
benoemd
commissie.
 bisschop
II. Een 7-tal getuigenissen
zijn leven en
aangaande
in
alle
1563
wandel,
September
afgelegd, waaronder er
de la Motte, lid der Vlaamsche
een is van Paschasius
te Londen, dat zeer bezwarend is; en
vluchtelingenkerk
een ander van zekeren Jeremias Ackermann, door Johanin 't Latijn vertaald
nes Utenhove uit het Nederduitsch
en waarin onder anderen het volgende: Tempore excommunicationis Adriani Haemsteri 0.) veni ad ipsum, postulans ab
ipso consilium nimirum quid facturus essem in ea causa quatenus ad consensum eiusdem excommunicationis attineret. Tunc
suasit ipse mihi omnino silerem, neque me ei rei commiscerem,

329
et casu quo hie interrogarer dicerem me adeo non sapere. ut
quicquam in ea re agitare possem, et posteaquam ipsi coepiasent, etiam absolverent.
III. (p. 602). Een brief van Christophorus
Fabricius
aan Johannes Utenhove te Londen, d.d. 10 Apr. 1564.
Domino nobis Joanni Utenhovio.
 S. P. Si verba quaeque ac numeros tenerem, mi Domine,
facilius ac lubentius rei veritatem libere testarer. Ne tamen
omnio postulatis desim, rem paucis ut adhuc inerat memoriae
accipito. Quum 30 mensis Octobris anni 1563 vester ille Paschasius ex Brourburga puerum illum vobis potius quam mihi
notum (eum enim me nunquam vidisse puto) sooium in comitatu haberet: me advocato rogabat audirem ac memoria tenerem
ea quae ille in causa Cassiodori Hispani deponeret. Summa
eius haec erat, juvenem praedictum condormivisse Cassiodom
(ad hoc enim illum promissis multis ac delitiis illexerat) ac
more contra naturam turpissimo oppressisse, illo nimirum ut
aiebat renitente ac deinde nefanda plura (sit honos probis ac
honestis auribus) in eum egisse. Habes, mi Domine, depositi
illius epithomen et summam quae ego, ut memoria tenebat,
syncere coram Deo et quibus id inteverit, ut audivi, scribo ac
testor, et si pluribus ea retulerat, sponte nec coactus, nee
rogatus in via non procul a Brourburga Castelum Gravelinga 1)
agens iter. Salutato nostris verbis coniugem charissimam. Valebis in Domino qui te
Ecclesiae suae diu servet sanum et
incolumem. Antwerpiae 10 Ap. 1564.
Tuus.
ut suus

ad quemvis
CHRISTOFOBUS
FABRICIUS.
IV. Verschillende
brieven uit de jaren 1571 en 1572;
o. a. van en aan Cassiodorus en Beza; een tweetal van
Jean Cousin, predikant
der Fransche vluchtelingenkerk
aan
over
kerkeraad
der Frankfortsche
te Londen
den
Cassiodorus etc.
V. (p. 609). Een brief van Gaspar Olevianus aan Sal1) Paschasius deelt ook in aijn getuigenis mee dat zijn reis van
Londen naar Gravelines en vandaar via Barburg naar Cassel, door hem
in gezelschap van Christoffle Mareschal werd afgelegd.
330
vard, den dienaar des Woords der Waalsche
gen gemeente te Frankfort, d.d. Aug. 1571:

vluchtelin-

[in dorso:]
A monsieur Salvard
serviteur de Jesu Christ
Francfort.
Salut en nostre Seigneur Jesus Christ.
 Treshonor6 frere J'ay receu vostre lettre en laquelle m'escrivez de Cassiodore 1'EspagnoL La chose est telle en somme
et en veritg. Cassiodore est venu vers moy, Il y a quelques
annees pass6, me declairant son intention de se vouloir laisser
employer an minist6re de 1'eglise francoyse de Strasbourg pour
la redresser. Or la desus d'aultant que Marbach a persecute
ceste gglise la a cause de la doctrine de la scene nous commengames i parler de la c6ne. La conference a dur6 plusieurs
heures devant et AprOs disne, ave papier et encre. Les propositions qu'il maintenoit estoit que le corps de Jesus Christ
n'est point seulement en ung lieu a scavoir au ciel: et voyloit
prouver cela par la dextre de Dieu. La desus estant interrogue
sil croyait donques que le corps de Jesus Christ fut maintenant en ce poile, ou nous estions, je ne sceu jamais tirer ny
ouy ny nenny.
La seconde proposition quil maintenoit estoit prise par occasion que Je luy obiectois le formulere de 1'6glise de Geneve
en 1'administration de la C6ne, ou il est diet qu'il fault leve
les cueurs en hault et maintenoit ces mots, Je ne leve point
le cueur en hault, ains a ce que Jesus Christ disoit, prenez
mangez cecy est mon corps.
 Pour le troisiesme voyant que J'obiectois a son erreur le
formulaire de Genève, il fit unne protestation solennelle
ammenant avec soy ung tesmoing Italien, nomme Modesti
(j'estime avoir bien retenu le nom), les vertus duquel sont
bien cogneus pardeca et fit une protestation solennelle, que
j'estois ennemy de 1'6glise de Zurich, de 1'gglise de Geneve
et de toutes les églises de france au point de la dextre de
Et moy voyant ceste suybite et impudente
Dieu et de la
menterie luy dicts : Et ego protestor te esse superbum asinum
Hispanum et tibi sancte promitto me statim scripturum ad
fratres Argentinenses Gallos de tuis haeresibus quas defendisti.
Et iam habeo calamum in aure ut scias me eaqe in opere.
331
Oyant ca il bessa le dos, s'excusant et monstrant du pied une
grosse pierre estant pres de luy en ma court et diet, Je n'attens
pas autrement Petrus Martyr et ceux de Geneve parlants de
la dextre de Dieu, que comme J'ay diet. Si Petrus Martyr diet
que le corps de Jesus Christ soit apres ceste pierre la, et
touteffois qu'il entendist qu'il fut seulement au ciel, quant a
moy Je 1'entendrois comme il diet qu'il fut aupres ceste
pierre.
Ainsi il s'en alla. Mais apres quelques heures il revient seul
vers moy, disant fort joyeusement quil estoit prest a partir,
si je ne vouloie rien mander de pardela a Sturmius, adioustant,
(comme s'il n'eust jamais trouble 1'esau, ou comme si je fusse
si inconstant de ne luy tenir point ce que luy avois promis)
Je vous escriveray toutes nouvelles comme le tout sera alld
touchant 1'6glise.
 Je luy dis, est bien Et daultant que d'aultres fois Il avoit
heu besoing de mon assistance (ce que je vous escrips sans
reproche) Je luy offri que sil avoit besoing out faulte que je
luy assisterois, sur quoy il me diet que non.
Ceste offre n'estoit point pour abbattre 1'aultre que je luy
avois promis de faire, ains le fis d'ung cuer simple ayant compassion. V oylà mon frere ung vray sommaire. Pour conclusion
si [j'ai p6] chd en l'action, c'est an disant superbus [asinus]
quoy (comme en toutes aultres choses je me soubmets au
Jugement de gens craignants Dieu) mon intention estoit pour
abbattre en la fange sa superbe protestation.
Quant a luy, quand un ange du ciel viendroit me voulant
persuader qu'il n'ayt point obstineement maintenu les points
desus dicts, je le tiendrois pour menteur et en peu faire serrement 1 Dieu tout et quantes fois que 1'eglise le requiera,
afin que s'il ne se repent de cela que 1'eglise ne soit tromp6
de luy tant en tel poincts, qu'en plus grandes qui pourroient
. suyvre, ayant unne fois mis le pied en 1'4glise sans recognoissance de ses erreurs.
Mais sil recognoist quil a maintenu a sens racis et en conferance froide et de langue duree les diets erreurs, et quil
sen repent Je suys celuy qui avec avec actions de grace a
nostre bon Dieu le recognoistra pour vray disciple de Jesus
Christ: Aultrement non: quand mesment Il viendroit acompaigne
d'ung vray ange, ou bien transformd en ange de lumi?re. Tant
je suys asseur4 de la v6rit6 de ce que J'ay escript. J'ay prie

"

332
a nostre seigneur Jesu Christ de vous assister par wen esprit.
Amen. Donnee a Heydelberg ce .... d'Augst, l'an 1571.
Par

vostre

humble

et entier

GASFAB OLEVU.NUS.
 Escript en grand haste
Scriptae literae sequente dominica Die X
post laetare. Je n'ay point le calendrier a main
et le messagier ne veult attendre.
frore.
