E.C. Coppens, Honoris causa. Opstellen aangeboden aan prof. mr. O. Moorman van Kappen ter gelegenheid van zijn vijfentwintigjarig jubileum als hoogleraar aan de Faculteit der rechtsgeleerdheid van de Katholieke universiteit Nijmegen
University of Groningen

E.C. Coppens, Opstellen aangeboden aan Prof.mr. O. Moorman van Kappen ter gelegenheid
van zijn vijfentwintigjarig jubileum als hoogleraar aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van
de Katholieke Universiteit Nijmegen
Huussen, A.H.
Published in:
BMGN - Low Countries Historical Review
DOI:
10.18352/bmgn-lchr.5287
IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from
it. Please check the document version below.
Document Version
Publisher's PDF, also known as Version of record

Publication date:
2000
Link to publication in University of Groningen/UMCG research database

Citation for published version (APA):
Huussen, A. H. (2000). E.C. Coppens, Opstellen aangeboden aan Prof.mr. O. Moorman van Kappen ter
gelegenheid van zijn vijfentwintigjarig jubileum als hoogleraar aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van
de Katholieke Universiteit Nijmegen. BMGN - Low Countries Historical Review, 115(3), 426 - 427.
https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.5287

Copyright
Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the
author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).
The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.
More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverneamendment.
Take-down policy
If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately
and investigate your claim.
 426

Recensies

ALGEMEEN

E. C. Coppens, ed., Honoris causa. Opstellen aangeboden aan prof. mr. O. Moorman van
Kappen ter gelegenheid van zijn vijfentwintigjarig jubileum als hoogleraar aan de Faculteit
der rechtsgeleerdheid van de Katholieke universiteit Nijmegen (Rechtshistorische reeks van
het Gerard Noodt instituut XLII; Nijmegen: GNI, 1999, ix + 105 blz., ISBN 90 71478 60 2).
Sinds zijn benoeming, in 1971, tot hoogleraar in de Nederlandse rechtsgeschiedenis heeft Moorman van Kappen zich met veel energie en eruditie ingezet voor de beoefening van de rechtshistorie. Een van de resultaten der daarbij behorende taken, de begeleiding van promovendi, werd
in 1996 gepresenteerd op een klein symposium. Zes promoti van Van Kappen hielden bij dat
huldebetoon voordrachten die nu, eindelijk, zijn gebundeld. De bijdragen weerspiegelen voor
een deel de terreinen die de leermeester zelf toegankelijk heeft helpen maken, met name de
(inter)regionale rechtsgeschiedenis van 'Limburg' en de praktijk en codificatie van het (straf)procesrecht.
 A. M. J. A. Berkvens biedt in zijn verhandeling over 'Het nieuwe landrecht van Thorn. Verlicht
absolutisme en codificatie onder het bewind van vorstin-abdis Maria Cunegonda van Saksen
(1776-1794)' (1-28) een boeiende kijk op de wonderlijke verwikkelingen waartoe de gecompliceerde gezagsverhoudingen in het verbrokkelde Overkwartier van Gelre konden leiden als een
goedwillende vorstin niet voldoende rugdekking van adel en burgers wist te verkrijgen voor
haar pogingen een meer zeitgemass wetboek annex rechterlijke organisatie te creëren. De tijd
heeft behoudende particularisten en 'progressieve' vorstin hardhandig ingehaald. In zijn bijdrage
'Visis actis' presenteert A. Fl. Gehlen zijn 'Eerste bevindingen bij de openlegging van het
gerechtelijke archief der Luikse commissarissen-deciseurs te Maastricht (1632-1794)' (4960). Het betreft hier ruim driehonderd nu (pas) toegankelijk gemaakte procesdossiers en vonnissenboeken. Een nieuw veld voor onderzoek ligt open. G. H. A. Venner beschrijft de resultaten
van een thematisch rechtspraakonderzoek in 'Van trouwbeloften en soevereiniteit. Ingrijpen
van de Staten-Generaal in de rechtspraak van het Hof van Gelder te Venlo (1717-1795)' (7591). Het gaat om de juridische steekspelen en staatkundige repercussies (wegens evocatie) in
de casus van de trouwbeloften gesloten tussen de in 1730 amper veertienjarige Catharina Hester
in de Betouw en de advocaat Paulus van Darth, 36 jaar oud, welke sponsalia door de vader van
het meisje, Arnold in de Betouw, in rechte werden aangevochten — uiteindelijk, in 1734, met
succes.
 Onder de bescheiden titel 'Enige aantekeningen over het Utrechts burgerrecht' (29-47) geeft
M. W. van Boven een breder zicht op dit oude fenomeen dat jammer genoeg nog maar weinig
bestudeerd is. De recente botsingen tussen rechter en administratie hebben hun wortels mede
in het wettelijke toetsingsrecht dat onze bestuurderen boven het hoofd hangt. L. M. Koenraad
gaat op de historische dimensie in, onder een titel die een knipoog naar de actualiteit bevat:
'De rechter als burgemeester. De verhouding tussen rechterlijke macht en het bestuur historisch
bezien' (61-74). A. J. van Weel tenslotte bestudeerde een soort rechtspraak, namelijk van
Gedeputeerde Staten, die men sindsdien als een anomalie is gaan zien: 'De strafrechtspleging
in eerste aanleg door de Gecommitteerde Raden van Holland en West-Friesland in het
Zuiderkwartier (1723-1795)' (93-105). Het gaat hier om 176 vonnissen, waarvan 88 bij verstek,
gewezen in zaken als ambtsdelicten, bedreiging van belastingfunctionarissen, aantasting van
de in- en uitwendige veiligheid van het gewest Holland, en valsemunterij.
De auteurs zijn schatplichtig aan hun leermeester wiens 'open buydel', hen in 1973 bij

Recensies

427

gelegenheid van zijn intree voorgehouden, hun zo geen 'baren gelde' dan toch pure kennis
heeft opgeleverd.
A. H. Huussen jr.
E. H. Kossmann, Familiearchief. Notities over voorouders, tijdgenoten en mijzelf (Amsterdam:
Bert Bakker, 1998, 214 blz., ƒ29,90, ISBN 90 351 2083 3 (paperback)).
 Het staat een gilde meesters te hebben. In Ernst Kossmann heeft het Nederlandse historische
gilde van de voorbije dertig jaar zo'n meester gevonden. Geen autoritair vendelleider die oekazes
uitspreekt of beslag legt op de instrumenten van de macht, geen baanbreker die door de loutere
kracht van zijn vernieuwende inzichten een schare aanhangers achter zich krijgt — maar een
wijs en in zijn ambacht beslagen historicus die met een wijde blik en een mild oordeel de
werkzaamheden van zijn vakgenoten gadeslaat, en niet schroomt ze in aangenaam geschreven
syntheses samen te brengen. De ultieme test — maar tegelijk ook het voorrecht — van dit
soort meesterschap is het autobiografische schrijven, waarin de historicus zichzelf verheft tot
subject én object van zijn eigen métier. Kossmann, die beweert te weinig beleefd te hebben om
volwaardige memoires te schrijven (76), heeft zich op vraag van het Historisch Nieuwsblad
aan deze test gewaagd. Hij is op de hem eigen, pretentieloze wijze met glans geslaagd.
De tweeëndertig 'Kleine geschiedenissen' die Kossmann over zichzelf vertelt — en waarvan
slechts enkele voorheen in het Historisch Nieuwsblad waren opgenomen — worden in deze
bundel voorafgegaan door het opstel 'Lotgevallen', dat eerder verscheen in de bundel Politieke
theorie en geschiedenis (1987). Daarin vertelt de auteur het levensverhaal van zijn overgrootvader, die als Hey man Coschman werd geboren maar vanaf zijn vijfentwintigste levensjaar als
Heinrich Kossmann door het leven ging. Van een enigszins vrijblijvend genealogisch relaas
evolueert dit stuk tot een rijk gedocumenteerde en breed gecontextualiseerde, maar rustig
vertelde kroniek van een stuk joods-humanistische cultuur uit het negentiende-eeuwse Duitsland.
 Want het traject van de in 1836 tot het christendom bekeerde natuurkundige en leraar Heinrich
Kossmann kruiste dat van toonaangevende intellectuelen (Moses Hess, Jakob en Berthold
Auerbach) die elk op hun eigen manier gestalte gaven aan het joodse emancipatiestreven. De
beschrijvingen van dit veelzijdige intellectuele milieu zijn slechts enkele van de hoogtepunten
in dit vaak ontroerende levensverhaal.
Met 'Kleine geschiedenissen' slaat Kossmann twee generaties over, en hanteert hij meteen
ook een ander register. Het notenapparaat verdwijnt, de herinnering wordt de soevereine bron,
het fragmentarische wordt noodgedwongen als ordeningsprincipe aanvaard. Dat Kossmann
ondanks deze stijlbreuk het essay over zijn overgrootvader heeft hernomen als voorsmaakje
bij zijn persoonlijke herinneringen, is veelbetekenend. Door dat procédé integreert hij zijn
eigen leven (en dat van zijn grootvader en vader, aan wie korte losse stukken worden gewijd)
in de intellectuele familietraditie waarvan Heinrich Kossmann de grondlegger was, en krijgen
de autobiografische notities onrechtstreeks een meer tastbare eenheid. De combinatie van
bescheidenheid en zelfverzekerdheid die als een leidmotief door Kossmanns leven — en dus
door de 'Kleine geschiedenissen' — loopt, wordt op die manier sterker geprofileerd en laat
zich meteen ook zinvoller duiden. Ze lijkt ingegeven door het besef een exponent te zijn van
een geslacht van intellectuelen die weliswaar 'door anderen noch zichzelf als boven de goede
middelmaat verheven prominenten worden beschouwd' (77), maar die steeds hardnekkig en
zonder bombast hebben vastgehouden aan een tolerant, humanistisch Bildungs-ideaal. Dat
ideaal heeft ook Kossmann zelf, ondanks zijn soms als postmodern bestempelde ironie.
