Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
15

2018

Stedebouwkundig(e)
­ontwerpen in woorden
Honderd jaar stedebouwkundige begrippen
MaartenJan Hoekstra

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
Honderd jaar stedebouwkundige begrippen

MaartenJan Hoekstra
Technische Universiteit Delft, Faculteit Bouwkunde,
Afdeling Urbanism

INH

abe.tudelft.nl
Design: Sirene Ontwerpers, Rotterdam
Afbeelding voorzijde: details van de plantekeningen van het Plan Zuid (1915),
de Bijlmermeer (1965) en IJburg (1996) op dezelfde schaal.
ISBN 978-94-6366-041-9
ISSN 2212-3202
© 2018 MaartenJan Hoekstra
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in
een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze,
hetzij elektronisch, hetzij mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier,
zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.
INH

Voor Sarah en Samuel

INH

Celui qui voudrait esquisser une sémiotique de la cité
devrait être à la fois sémiologue (spécialiste des signes),
géographe, historien, urbaniste, architecte
et probablement psychanalyste.
 [Barthes, 1967a, p.  439.] INH Inhoudsopgave Samenvatting Summary 19 1 15 Inleiding: stedebouwkundig(e) ontwerpen en het belang van woorden 23 1.1 Waarom dit onderzoek? 1.2 Aanleidingen 24 1.2.1 1.2.2 1.2.3 1.3 1.3.1 1.3.2 1.3.3 23 De discipline stedebouw: zelfstandig én integratief 24 De maatschappelijke context: drie vernieuwende visies op de stad 28 Recente veranderingen: internationalisering en het stedelijk landschap Doelstellingen 30 Beeld- en woordgebruik door ontwerpers: verbeelden, verwoorden en overtuigen 30 Woordgebruik door andere actoren: overnemen versus afwijzen, verwoorden en overtuigen De relatie object-woord-betekenis en historisch onderzoek: synchroon en diachroon 31 1.4 Probleemstelling en onderzoeksvragen 1.5 Relevantie 32 1.6 Indeling en leeswijzer 2 2.1 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.2 2.2.1 2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 7 29 31 31 33 Onderzoeksopzet: wat, wie, waar en hoe 35 Object van onderzoek: concrete begrippen in drie betekenisvelden De structuur van de stadsplattegrond Typen openbare ruimte 37 Typen bebouwing 37 36 Actoren en primaire bronnen: soorten teksten Ontwerpers en plantoelichtingen 38 Vakgenoten en commentaren 38 Bestuurders en gemeentelijke stukken Journalisten en artikelen 39 Voorlichters en folders 39 35 38 39 Inhoudsopgave INH 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 Casussen en secundaire bronnen: drie uitbreidingsplannen voor Amsterdam Plan Zuid (1900-1917) 41 Bijlmermeer (1962-1968) 41 IJburg (1995-2003) 42 Recente beschrijvingen 43 Semiotiek en tertiaire bronnen: begripsmodellen en woordenboeken 43 Semiotiek: een begripsmodel als instrument voor taal- en beeldtekens 43 Semantiek: synchrone en diachrone woord-betekenispatronen 48 Pragmatiek: mechanismen bij de ontwerpers en de andere actoren 49 Ontwerpwetenschap: mechanismen bij de ontwerpers 50 Toegepaste semiotiek: mechanismen in het begripsmodel en andere voorbeelden Gebruikte woordenboeken 57 2.5 Verwachtingen 2.6 Methode 59 2.7 Wat niet onderzocht wordt: semiotiek van de stad als gerealiseerd object 3 3.2 Voorgeschiedenis 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.3.5 3.3.6 3.4 3.4.1 3.4.2 3.4.3 8 60 Het Plan Zuid in woorden 65 Inleiding 65 3.3 53 58 3.1 3.2.1 3.2.2 3.2.3 40 66 Berlages eerste ontwerp (1900-1905) 66 Berlages visie op stedebouw (1905-1914) Een nieuwe opdracht (1914) 71 Plantekeningen en plantoelichtingen 69 74 ‘Uitbreidingsplan Zuid’ en ‘Memorie van Toelichting’ van Berlage (maart 1915) ‘Perspectief-teekeningen’ van Berlage (augustus 1915) 75 Plantekeningen en plantoelichtingen in de pers (1915-1917) 75 Discussies en aanpassingen (1916) 78 ‘Geraamteplan’ van Berlage en Publieke Werken (1917) 81 ‘Zuidelijk Uitbreidingsplan’ van Publieke Werken (1917) 81 74 Teksten van tijdgenoten 83 Vakgenoten 83 Bestuurders 85 Journalisten 86 Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden INH 3.5 3.5.1 3.5.2 Totstandkoming en recente beschrijvingen Totstandkoming 89 Recente beschrijvingen 89 93 3.6 Opvattingen, aard en context, en te verwachten begrippen 3.7 Begrippen voor de structuur van de stadsplattegrond 3.7.1 3.7.2 3.8 3.8.1 3.8.2 3.8.3 3.8.4 3.9 96 Stad en Tuinstad 96 Stadsgedeelte, kwartier, wijk en buurt 100 Begrippen voor typen openbare ruimte 103 Gracht 103 Weg en straat 105 Plein 109 Groen: park, speelplaats, ijsbaan en sportterrein 111 Begrippen voor typen bebouwing 120 3.9.3 Huis, woning en villa 120 Openbare gebouwen, winkelgalerij, industrieterrein, tentoonstellingsterrein en bijzondere bebouwing 123 Blokbouw, gesloten bebouwing en open bebouwing 125 3.10 Bevindingen 131 3.9.1 3.9.2 3.10.1 3.10.2 3.10.3 4 Het woordgebruik van de ontwerpers en extra planinzichten Het woordgebruik van de overige actoren 132 De relatie object-woord-betekenis 133 De Bijlmermeer in woorden 4.1 Inleiding 137 4.2 Voorgeschiedenis 4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3 9 95 131 137 138 Het ‘Stadsrandplan’ en de strijd om de Bijlmermeer (1947-1966) Laag of hoog bouwen? (1956-1966) 142 De eerste plannen van het ‘Bijlmermeerteam’ (1962-1964) 144 Plantekeningen en plantoelichtingen 138 147 ‘Grondslagen voor de Zuid-Oostelijke stadsuitbreiding’ van Stadsontwikkeling (juni 1965) ‘Grondslagen voor een coördinerende supervisie’ van Van Gool, Jelles en Slebos (juli 1965) ‘Het plan voor de Bijlmermeer’ van Mulder (oktober 1965) 152 147 152 Inhoudsopgave INH 4.3.4 4.3.5 4.3.6 4.3.7 4.4 4.4.1 4.4.2 4.4.3 4.4.4 4.5 4.5.1 4.5.2 ‘Programma hoog- en laagbouw en verkavelingstypen patiowoningen’ van Stadsontwikkeling (december 1965) 153 Plantekeningen en plantoelichtingen in de pers (1964-1967) 153 Discussies en aanpassingen (1965-1967) 154 ‘Collectieve blokvoorzieningen in de Bijlmermeer’ van Stadsontwikkeling (februari 1968) Teksten van tijdgenoten 159 Vakgenoten 159 Bestuurders 163 Journalisten 165 Voorlichters 167 Totstandkoming en recente beschrijvingen Totstandkoming 168 Recente beschrijvingen 168 173 4.6 Opvattingen, aard en context, en te verwachten begrippen 4.7 Begrippen voor de structuur van de stadsplattegrond 4.7.1 4.7.2 174 176 Stad en agglomeratie 176 Lob, stadsdeel, wijk, buurt en woongroep 178 4.8 Begrippen voor typen openbare ruimte 4.8.1 4.8.2 4.8.3 Weg 184 Pad en droogloop of binnenstraat 189 Groen: park, buitenruimte en hof 193 4.9 Begrippen voor typen bebouwing 184 204 4.9.1 4.9.2 4.9.3 Woning en huis 204 Openbare en bijzondere voorzieningen: centrum, garage, industrie en I.C.G. 207 Hoogbouw, laagbouw, blok en I.H.V. 212 4.10 Bevindingen 217 4.10.1 4.10.2 4.10.3 5 157 Het woordgebruik van de ontwerpers en extra planinzichten Het woordgebruik van de overige actoren 218 De relatie object-woord-betekenis 220 217 IJburg in woorden 223 5.1 Inleiding 223 5.2 Voorgeschiedenis 10 Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden 224 INH 5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.2.5 5.2.6 5.3 5.3.1 5.3.2 5.3.3 5.3.4 5.3.5 5.3.6 5.3.7 5.3.8 5.3.9 5.3.10 5.3.11 5.3.12 5.4 5.4.1 5.4.2 5.4.3 5.4.4 5.5 5.5.1 5.5.2 Het Pampusplan van Bakema (1965) 224 Locatie Nieuw-Oost (1979-1986) 225 ‘Het verlangen naar het IJ-meer’ van Bhalotra (1987) 227 Studies en de ‘Ontwikkelingsschets’ van de Dienst Ruimtelijke Ordening (1988-1994) De vorming van het Projectbureau IJburg (1995) 231 ‘Buiten wonen in de stad. Startnota IJburg’ van Sijmons (juni 1995) 232
Plantekeningen en plantoelichtingen

233

‘Ontwerp voor IJburg. NvU’ van Palmboom, Van den Bout en Feddes (mei 1996) 233
‘Ontwerp voor het Haveneiland en de Rieteilanden. SPvE’ van
Palmboom, Van den Bout en Feddes (mei 1996) 236
‘Bestemmingsplan IJburg, eerste fase’ (augustus 1996) van dRO 238
Plantekeningen en plantoelichtingen in de pers (1995-1997) 239
‘Ontwerp voor het Haveneiland en de Rieteilanden. SPvExtra’ van
Palmboom, Van den Bout en Feddes (mei 1997) 241
Discussies en aanpassingen (1997-1998) 243
‘Ontwerp voor het Haveneiland en de Rieteilanden. Globaal Stedenbouwkundig
Plan’ van Palmboom en Van den Bout (januari 1998) 244
‘Ontwerp voor Steigereiland. SPvE’ van Klomp, Milanović e.a. (juli 1999) 246
‘Haveneiland en Rieteilanden West. Stedenbouwkundig Plan’ van
Schaap, Claus en Van Dongen (oktober 1999) 248
‘Ontwerp voor Steigereiland. Stedenbouwkundig Plan’ van Milanović e.a. (september 2000) 252
IJburg. Haveneiland en Rieteilanden van Schaap, Claus en Van Dongen (december 2001) 255
‘Haveneiland en Rieteiland Oost.  Es gilt wohl nur ein redliches Bemühen!
Und wenn wir erst in abgemeßnen Stunden
Mit Geist und Fleiß uns an die Kunst gebunden,
Mag frei Natur im Herzen wieder glühen.
So ist’s mit aller Bildung auch beschaffen:
Vergebens werden ungebundne Geister
Nach der Vollendung reiner Höhe streben.
Wer Großes will, muß sich zusammen raffen;
In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister,
Und das Gesetz nur kann uns Freiheit geben.
[Von Goethe, 1802, pp. 70-71.]

14

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Samenvatting
Bij de totstandkoming van een stedebouwkundig ontwerp zijn vele spelers betrokken, zoals
ontwerpers, vakgenoten, bestuurders, journalisten, voorlichters en inwoners. Om met elkaar te
kunnen overleggen maken zij behalve van tekeningen ook veelvuldig gebruik van woorden, om de
getekende objecten in de plannen te kunnen duiden. Maar worden die stedebouwkundige begrippen
wel door iedereen op dezelfde manier gebruikt? En zijn er door de tijd heen veranderingen zichtbaar?
Over die vragen gaat dit stedebouwkundig en taalkundig promotieonderzoek.
De probleemstelling luidt als volgt. Zowel tijdens de ontwerp- en totstandkomingsfases van
stedebouwkundige plannen als tijdens de hedendaagse bestudering van plannen uit het verleden
blijken de belangrijkste stedebouwkundige begrippen – woorden die verwijzen naar de getekende
objecten – door de ontwerpers, de overige actoren en hedendaagse onderzoekers niet eenduidig
(met dezelfde betekenis) gebruikt te worden. Deze begripsverwarring staat een goede planvorming,
ontwerpinterpretatie, communicatie en totstandkoming in de weg. Het is daarom noodzakelijk om
erachter te komen welke actoren welke woorden (taaltekens) gebruiken, met welke betekenissen, en
hoe die zich verhouden tot de tekeningen (beeldtekens), en eventueel tot de werkelijkheid (gebouwde
objecten), en welke veranderingen sinds de planfase zijn opgetreden.
 Om het onderzoek af te bakenen is gekozen voor woorden die verwijzen naar concrete, fysieke
ontwerpfenomenen, in drie zogeheten betekenisvelden: de structuur van de stadsplattegrond
(bijvoorbeeld stad en buurt), typen openbare ruimte (bijvoorbeeld straat en park) en typen bebouwing
(bijvoorbeeld huis en winkel). Een volgende afbakening bestaat eruit dat de teksten van vijf soorten
actoren worden onderzocht: ontwerpers, vakgenoten, bestuurders, journalisten en (indien aanwezig)
voorlichters. Om de relatie met de ontwerppraktijk te waarborgen wordt casusonderzoek gedaan,
namelijk naar drie vergelijkbare ontwerpen (uitbreidingsplannen) voor de stad Amsterdam, die elk een
andere maatschappelijke context vertegenwoordigen: Plan Zuid (1900-1917), Bijlmermeer (19621968) en IJburg (1995-2003).
Op basis van theorieën uit de semiotiek (de ‘tekenleer’) wordt een begripsmodel gepresenteerd
aan de hand waarvan begrippen in stedebouwkundige ontwerpen kunnen worden beschreven. Dit
model heeft de vorm van een ruit op zijn kant met links het taalteken (woord), rechts het beeldteken
(getekend object), boven de betekenis en onder het (gerealiseerde) object in de werkelijkheid. Dit
laatste onderdeel is voor dit onderzoek niet van groot belang, maar de betekenis des te meer: die
kan dan ook verder worden gesplitst in de fysieke abstractie enerzijds en het subjectieve concept
anderzijds. Met name dit laatste onderdeel kan bij diverse actoren verschillen, onder andere onder
invloed van het motief van de actor en het frame (‘raamwerk’) dat het woord aan associaties oproept.
 De methode voor het casusonderzoek bestaat telkens per betekenisveld (en daarbinnen per getekend
object) uit vier stappen. Uitgaand van een ontworpen getekend object wordt eerst bekeken welke
woorden de ontwerper(s) daarvoor gebruikte(n), en met welke betekenis. Hiermee wordt het
mechanisme ‘verwoorden en overtuigen’ van de ontwerpers inzichtelijk en de combinatie tussen
woord en tekening levert in veel gevallen extra planinzichten op (deelvraag 1). Vervolgens wordt
gekeken in hoeverre de tijdgenoten – vakgenoten, bestuurders, journalisten en voorlichters – voor het
getekende object bij hun eigen mechanisme ‘verwoorden en overtuigen’ kozen voor het ‘overnemen
versus afwijzen’ van het woord van de ontwerper(s). Daarmee worden verschillen in woordgebruik en
strategische motieven inzichtelijk (deelvraag 2). Tot slot wordt onderzocht hoe de woorden zich tot op
heden ontwikkeld hebben, met behulp van historische en etymologische woordenboeken, én wordt

15

Samenvatting
INH

bekeken hoe de getekende objecten gerealiseerd zijn. Dit levert inzichten op in de verhouding tussen
object, woord en betekenis in zowel de planperiode (synchroon, op hetzelfde moment in de tijd) als in
de ontwikkeling tussen toen en nu (diachroon, door de tijd heen); in beide zijn patronen te herkennen
(deelvraag 3).
Vanuit het woordgebruik van de ontwerpers (deelvraag 1) kan worden vastgesteld dat de
plantoelichtingen van de ontwerpers (de geschreven taal) in alle drie de casussen overeenkomsten
vertonen met hun plantekeningen (de ‘tekentaal’), qua opbouw, focus, detailgraad en
vooruitstrevendheid; terwijl vooral de combinatie van tekst en beeld het volledige verhaal vertelt.
Hierbij gebruiken de ontwerpers verschillende motieven om andere actoren te overtuigen, namelijk
vooral in functionele, technocratische of beeldende zin. Het bestuderen van de plantoelichtingen
heeft verder veel extra planinzichten opgeleverd, vergeleken met het louter analyseren van
de plantekeningen.
 In het Plan Zuid van Berlage stond het streven naar een collectieve samenleving centraal, met
‘arbeiderspaleizen’ te midden van monumentale, lommerrijke lanen. Berlages geschreven taal
én zijn tekentaal kunnen op basis van zijn ‘Memorie van Toelichting’ en zijn originele plankaart
– die vanwege de detailgraad opvallend genoeg niet openbaar werd gemaakt – het beste worden
omschreven als precies, functioneel en compleet, inclusief een soort ‘beeldkwaliteitsregels’ voor
blokbouw en bijzondere bebouwing. De nadruk in het ontwerp lag op de monumentale openbare
ruimten, die zeer gedetailleerd getekend waren in een geometrisch netwerk van lange lijnen op vier
hiërarchische niveaus.
Het ontwerp voor de Bijlmermeer was gericht op een soort ‘supercollectief’: een maakbare
samenleving van identiek gedachte inwoners, waarvoor dus één ideale woning en woonwijk zouden
volstaan, met 90 procent hoogbouw in het groen. Het woordgebruik én de tekentaal van Nassuth en
de zijnen zijn te karakteriseren als abstract, technocratisch en soms zelfs hermetisch (niet gericht
op communicatie). De medewerkers van de Afdeling Stadsontwikke­ling tekenden hun ontwerp als
de bouwtekening van een machine, met strikt gescheiden stromen en vlakken. De plantoelichtingen
lezen ook meer als technische handleidingen, inclusief onbegrijpelijke afkortingen als I.C.G. (inrichting
voor het collectieve gebruik).
 Bij het ontwerp voor IJburg werd een poging gedaan om te streven naar een balans tussen diversiteit
en regelmaat. Bij de woord- en beeldtaal van de eerste planfase valt op hoe beeldend, symbolisch en
metaforisch deze is. Omdat IJburg was gepland in het open IJmeer moesten de eerste plantekeningen
en plantoelichtingen vooral tegenstanders overtuigen. Niet voor niets waren bijna alle tekeningen
uit de ‘Nota van Uitgangspunten’ schetsen en kende de belangrijkste tekening – de vogelvlucht van
Palmboom – alleen de symbolische ‘natuurkleuren’ blauw en groen; alsof het IJmeer er mét IJburg
natuurlijker op werd. Bij deze bijna manipulatieve beeldtaal pasten ook metaforische begrippen
als groene tunnel (in werkelijkheid niet groen en geen tunnel), vizier (gericht op ‘openheid’),
onderwaterlandschap en eilandenstad, en positief bedoelde archetypen als boulevard, stadsstraat
en laan.
Voor het woordgebruik van de overige actoren en hun motieven en onderlinge communicatie
(deelvraag 2) blijkt dat wanneer tijdgenoten woorden van de ontwerpers overnemen sprake kan zijn
van alternatieve betekenissen en wanneer ze die afwijzen van alternatieve woorden. Daarbij gebruiken
vakgenoten vooral negatieve en neutrale alternatieven om zich af te zetten, nemen bestuurders
ontwerpwoorden wel over maar gebruiken ze soms ook concretere alternatieven, gebruiken
journalisten in plaats van jargon bekende maar neutrale alternatieven, en nemen voorlichters
ontwerpwoorden en soms zelfs jargon juist over.
16

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

De object-woord-betekenisrelaties (deelvraag 3) hebben als synchrone patronen eenduidigheid,
synonymie of varianten, polysemie (meer betekenissen), en overlap opgeleverd, en als diachrone
patronen continuïteit, nieuwe woorden, verouderde woorden, en betekenisverandering. Bij historisch
onderzoek moeten stedebouwkundige begrippen derhalve in hun historische context gezien worden,
omdat ze op verschillende manieren en soms ongemerkt veranderd kunnen zijn en dan gemakkelijk
verkeerd kunnen worden geïnterpreteerd.
 Het onderzoek heeft verschillende generieke implicaties opgeleverd. Op taalkundig vlak kan onder
andere gesteld worden dat stedebouwkundige taaltekens en beeldtekens net als andere tekens
verwijzen naar een betekenis in het hoofd van degene die ze uit, maar omdat ze ook verwijzen naar
een toekomstig object dat nog niet in werkelijkheid bestaat, wordt het totstandkomingsproces van
beide soorten tekens gecompliceerd. In stedebouwkundige zin vallen met name de ontwikkelingen
binnen enkele begrippenparen op, zoals stad en land, buurt en wijk, straat en weg, en huis en woning.
Overkoepelend kunnen uit het onderzoek enkele verschuivingen worden afgeleid, zoals tussen
overheid en markt, tussen stedebouwkundig en architectonisch ontwerp, tussen stedebouw en andere
vakgebieden, en in de rol van taal en communicatie. Bovenal blijkt hieruit de nauwe relatie tussen
tekening en taal, die dankzij dit onderzoek hopelijk inzichtelijker is geworden voor alle actoren.
17

Samenvatting
INH

18

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Summary
The realisation of an urban design involves many players, such as designers, critics, politicians,
journalists, public relations specialists and residents. In order to consult with each other they make
use of drawings, but also frequently of words, to be able to interpret the drawn objects in the plans.
But are these urbanistic notions used by everyone in the same way? And have there been noticeable
changes in their usage or meaning over time? This urbanistic and linguistic doctoral research
addresses these questions.
 The problem statement is as follows. Both during the design and realisation phases of urbanistic
plans and during the present-day study of plans from the past, it turns out that the most important
urbanistic notions – words that refer to the drawn objects – are not used uniformly (with the same
meaning) by the designers, the other actors and contemporary researchers. This lack of clarity on
terminology is a hindrance to good planning, design interpretation, communication and project
realisation. It is therefore necessary to find out which actors are using which words (linguistic signs)
and with which meaning, how these relate to the drawings (visual signs) and ultimately to the reality
(built objects), and what changes have taken place since the initial planning phase.
To define the scope of the research, words have been selected that refer to concrete, physical design
phenomena in three so-called semantic fields: the structure of the city plan (for example, stad [city]
and buurt [neighbourhood]), types of public spaces (for example, straat [street] and park [park])
and types of buildings (for example, huis [house] and winkel [shop]). As a further restriction, the use
of such words has been investigated in texts written by five types of actors: designers, colleagues,
politicians, journalists and (if present) public relations specialists. In order to connect the research to
design practice, case studies were carried out on three comparable designs (extension plans) for the
city of Amsterdam, each representing a different social context: Plan Zuid (1900-1917), Bijlmermeer
(1962-1968) and IJburg (1995-2003).
 Using theories from semiotics (the ‘study of signs’) a conceptual model is presented which can be
used to describe urban design notions. This model is shaped like a rhombus, with the linguistic
sign (word) on the left and the visual sign (drawn object) on the right. The meaning is given at the
top and the (built) object in reality is at the bottom. The latter is not of particular importance in this
study, however the meaning is all the more important: this can be further divided into the physical
abstraction on the one hand and the subjective concept on the other. This last component in particular
can differ among various actors, for instance due to the actor’s motive and the frame of associations
that the word evokes.
 The method used for the case study comprises four steps per semantic field (and within this per
drawn object). Starting from a designed drawn object, it is first investigated which words were used
by the designer(s) and with which meanings. This enables insight into the ‘articulate and convince’
mechanism used by the designers, and in many cases the combination of word and drawing
provides additional insights into the plans (sub-question 1). Then it is examined to what extent
contemporaries – colleagues, politicians, journalists and public relations specialists – applied their
own ‘articulate and convince’ mechanism to the drawn object, by ‘accepting or rejecting’ the words
used by the designer(s). This gives insight into differences in word use as well as strategic motives
(sub-question 2). Finally, the development of the words to date is researched, using historical and
etymological dictionaries, and the realisation of the drawn objects is considered. This provides insights

19

Summary
INH

into the relationship between object, word and meaning in both the planning period (synchronic, at
the same point in time) and in the development between then and now (diachronic, through time);
patterns are evident in both cases (sub-question 3).
Based on the designers’ use of words (sub-question 1) it can be determined that plan explanations
written by the designers (the written language) in all three cases display similarities with their plan
drawings (the ‘drawn language’) in terms of structure, focus, detail and progressiveness; while the
combination of text and image in particular tells the full story. The designers use different motives
to convince other actors, especially in a functional, technocratic or figurative way. Studying the
plan explanations also produced many additional insights into the designs, compared with simply
analysing the plan drawings.
 In Berlage’s Plan Zuid, the development of a collective society was central, with ‘worker palaces’
surrounded by monumental, leafy avenues. Based on his ‘Explanatory Memorandum’ and his original
plan drawing – which strikingly was not made public due to the amount of detail – Berlage’s written
language and his visual language can best be described as precise, functional and comprehensive, and
includes a kind of ‘rules for visual quality’ in terms of blokbouw [block construction] and bijzondere
bebouwing [special buildings]. The design focused on monumental public spaces, which were drawn
in great detail in a geometric network of long lines on four hierarchical levels.
The design for the Bijlmermeer was aimed at creating a kind of ‘super collective’: a socially-engineered
society made up of identical residents, for which a single ideal home and residential area would
suffice, with 90% high-rise buildings in green areas. Nassuth’s and his team’s use of words and
drawings can be characterised as abstract, technocratic and sometimes even hermetic (not focused
on communicating). The employees of the Urban Development Department drafted their design as
though it was a construction drawing for a machine, with strictly separated flows and planes. The plan
explanations also read more like technical manuals, including incomprehensible abbreviations, such
as I.C.G. (inrichting voor het collectieve gebruik [arrangement for collective use]).
In the design for IJburg an attempt was made to strike a balance between diversity and regularity.
 The written and drawn language of the initial phase of the plan demonstrate how expressive,
symbolic and metaphorical it is. Because IJburg was to be constructed on the open IJmeer, the initial
plan drawings and explanations had to win over opponents of the project. It is no coincidence that
almost all drawings in the ‘Memorandum of Starting Points’ were sketches and the most important
drawing - Palmboom’s bird’s eye view - only used the symbolic ‘natural colours’ of blue and green;
as if the development of IJburg would make the IJmeer more natural. Metaphorical concepts such
as groene tunnel [green tunnel] (in reality neither green nor a tunnel), vizier [visor] (in the sense of
‘openness’), onderwaterlandschap [underwater landscape] and eilandenstad [island city], and positive
archetypes such as boulevard, stadsstraat [city street] and laan [avenue], fitted in well with this almost
manipulative use of visual language.
As far as the use of words by the other actors, their motives and mutual communication is concerned
(sub-question 2), it turns out that contemporaries may be attributing alternative meanings to
the words that they are copying from the designers, and that they can use alternative words when
they reject the ones of the designers. In doing so, colleagues in particular use negative and neutral
alternatives to distance themselves, politicians do use the designer’s words but they also sometimes
use more concrete alternatives, journalists use well-known but neutral alternatives instead of jargon,
and public relations specialists use both the designer’s words and sometimes even jargon.
 20

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

For the relationships between the object, word and meaning (sub-question 3) four synchronic patterns
were found (unambiguity, synonymy or variations, polysemy (multiple meanings), and overlap),
and four diachronic patterns (continuity, new words, outdated words, and changes of meaning). In
historical research urbanistic notions must therefore be seen in their historical context, because they
can change in various ways, sometimes even unnoticed, easily resulting in possible misinterpretation.
This research has produced various general implications. On a linguistic level it can be said that,
among other things, urbanistic linguistic and visual signs refer to a meaning in the head of the person
who uses them, just like other signs, but because they also refer to a future object that does not yet
exist in reality, the creation process of both types of signs is complicated. In an urbanistic sense,
changes within a few pairs of concepts are particularly notable, such as stad [city] and land [country],
buurt [neighbourhood] and wijk [district], straat [street] and weg [road], and huis [house] and woning
[dwelling]. The research reveals a number of general shifts, such as those between government and
market, between urbanistic and architectural design, between urbanism and other fields, and in the
role of language and communication. Above all it demonstrates that there is a close relationship
between drawing and language, and hopefully, thanks to this research, that relationship has become a
little clearer for all actors involved.
21

Summary
INH

Les mots de la ville
ne font pas que
décrire le monde urbain,
ils contribuent à le constituer.
 [Topalov, Coudroy de Lille, Depaule & Marin, 2010, p. XVII.]

22

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

1 Inleiding: stedebouwkundig(e)
ontwerpen en het belang van woorden

§ 1.1

Waarom dit onderzoek?
Bij de totstandkoming van de stad zijn vele spelers betrokken, zoals stedebouwkundigen, planologen,
architecten, landschapsarchitecten, civiel-technici, beleidsmakers, politici, sociologen, economen,
ontwikkelaars, woningcorporaties, aannemers, juristen, voorlichters, journalisten en bewoners.
Vanzelfsprekend spelen in dit proces verschillende soorten stedebouwkundige plantekeningen –
bijvoorbeeld schetsen, vogelvluchten, plattegronden, profielen, schema’s en bestemmingsplankaarten
– een belangrijke rol. Het maken hiervan is telkens voorbehouden aan specialisten.
Om met elkaar te kunnen overleggen maken de verschillende actoren in het planproces
noodgedwongen ook veelvuldig gebruik van woorden – stedebouwkundige begrippen – om de
getekende objecten in de plantekeningen te kunnen duiden. Voor en nadat het plan is gerealiseerd
gebruiken ze die tevens om over de gebouwde werkelijkheid van gedachten te kunnen wisselen. Maar
worden die begrippen door iedereen wel op dezelfde manier gebruikt en zijn er door de tijd heen
veranderingen waarneembaar? Over die vragen gaat dit onderzoek.
Het totstandkomingsproces van een nieuw stuk stad begint bijna altijd met een vraag, door een
gemeente in woorden opgesteld, als opdracht aan ontwerpers. Zij vertalen die weer in hun eigen
woorden, associaties, beelden, schetsen, en uiteindelijk in een stedebouwkundig plan, dat ze
verwoorden in een toelichting. Daarbij kiezen ze woorden die volgens hen het beste aansluiten bij de
getekende objecten in hun ontwerp en bij hun uitgangspunten, als een soort legitimatie achteraf, én
die de overige betrokkenen ertoe aanzetten om hun plan te aanvaarden – waarmee de totstandkoming
volgens hun plan een stap dichterbij zou komen.
 Vervolgens wordt een getekend en beschreven stedebouwkundig ontwerp alvorens het (al dan niet)
wordt gerealiseerd altijd uitgebreid besproken en becommentarieerd door andere actoren, elk met
een eigen motivatie. Voor dezelfde getekende objecten gebruiken zij daarbij vaak – onbewust of
doelbewust – andere woorden, of dezelfde woorden met een andere betekenis, waardoor lang niet
altijd duidelijk is wat een bepaald stedebouwkundig begrip precies inhoudt.
Nu is taal altijd voor meerdere uitleg vatbaar, maar bij de totstandkoming van de stad is dit een
complicerende factor, zeker in een tijd waarin er meer spelers dan ooit bij het planproces betrokken
zijn en waarin het stedelijk veld zelf (de gerealiseerde werkelijkheid) aan verandering onderhevig is.
Daarom vraagt deze tijd om duidelijke begrippen of op zijn minst aan inzicht in de mechanismen
tussen getekende objecten (ofwel: beelden) en woorden van de ontwerper(s) enerzijds en tussen
woorden van de verschillende actoren anderzijds. Wanneer we niet-hedendaagse plannen inclusief
hun receptie bestuderen, komt daar nog een derde mechanisme bij, namelijk het verschijnsel dat
hedendaagse onderzoekers rekening moeten houden met het feit dat woorden zelfs in korte tijd
volgens bepaalde patronen kunnen verdwijnen, opkomen of veranderen van betekenis.
23

Inleiding: stedebouwkundig(e) ontwerpen en het belang van woorden
INH

In dit promotieonderzoek wordt daarom geprobeerd op deze drie terreinen de spraakverwarring
binnen de stedebouw te ontrafelen, met behulp van stedebouwkundig en taalkundig onderzoek. De
nadruk ligt op begrippen uit de stedebouwkundige praktijk van nu en de afgelopen eeuw, inclusief hun
historische ontwikkeling (zowel taalkundig als stedebouwkundig).
 § 1.2

Aanleidingen

§ 1.2.1

De discipline stedebouw: zelfstandig én integratief

Stedebouwkunde bestaat in Nederland nu ruim honderd jaar als apart ‘vak’, zo wordt gesteld in
het oorspronkelijk als vijfde deel van de Delftse onderzoeksserie ‘De kern van de stedebouw in het
perspectief van de eenentwintigste eeuw’ geplande boek Stedebouw als zelfstandige discipline.1
In dit niet-gepubliceerde onderzoek werd de negentiende eeuw de “opmaat” van die verzelfstandiging
genoemd.2 In de negentiende eeuw groeide de Europese bevolking vanwege de industrialisatie
sterk en die groei had dankzij de urbanisatie vooral grote gevolgen voor de steden.3 Ook verschenen
in het laatste kwart van de negentiende eeuw enkele belangrijke internationale handboeken, met
name Stadt-Erweiterungen in technischer, baupolizeilicher und wirthschaftlicher Beziehung van R.
Baumeister uit 1876, Der Städtebau nach seinen künstlerischen Grundsätzen van C. Sitte uit 1889, Der
Städtebau van H.J. Stübben uit 1890 en To-morrow. A Peaceful Path to Real Reform van E. Howard uit
1898.4 In Nederland was in 1880 Bijdrage aan de kennis van den stedenbouw. Eene populaire studie
verschenen, geschreven door de Haarlemse ingenieur-architect H.W. Nachenius.
 In Stedebouw als zelfstandige discipline werden vervolgens vier terreinen beschreven die bijdroegen
aan de verzelfstandiging van de stedebouw vanaf 1900: de wetgeving, de oprichting van gemeentelijke
diensten, de beroepspraktijk en het stedebouwkundig onderwijs.5
De wetgeving leverde voor die verzelfstandiging met name nieuwe condities op: omstreeks de
vorige eeuwwisseling bleek de noodzaak van planmatig naar de stad kijken direct uit de Woningwet
van 1901, waarin paragraaf 6 (artikel 27 en 28) een “plan van uitbreiding” verplicht stelde voor
“gemeenten, die meer dan 10.000 zielen tellen”.6 Ook de bouwverordening, de onteigening en het
bouwverbod, alsmede de subsidies aan woningbouwverenigingen, werden met deze wet juridisch
geregeld; middelen die in respectievelijk 1921 en 1931 uitgebreid werden met het bestemmingsplan

1

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003. In de door de Afdeling Urbanism van de Faculteit Bouwkunde van de TU Delft uitgevoerde onderzoeksserie ‘De kern van de stedebouw in het perspectief van de eenentwintigste eeuw’ zijn vier delen verschenen:
Het ontwerp van de stadsplattegrond (Heeling, Meyer & Westrik, 2002), Het ontwerp van de openbare ruimte (Meyer, De Josseling
de Jong & Hoekstra, 2006), Stedebouwkundige regels voor het bouwen (Meyer, Westrik & Hoekstra, 2008) en Het programma en
ruimtegebruik van de stad (Meyer, Westrik & Hoekstra, 2014).
2

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, p. 8.
3

Zie hierover o.a.: Van der Woud, 2010.
4

Howards boek werd in 1902 herdrukt als Garden Cities of To-Morrow: Howard, 1902.
5

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, p. 9.
6

Woningwet, 1901.
 24

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

en de rooilijn.7 Na de Tweede Wereldoorlog volgde in 1966 de Wet op de Ruimtelijke Ordening en
tevens verschenen in totaal vier(enhalve) Nota’s over de Ruimtelijke Ordening: de eerste (nog niet
genummerde) in 1960, de Tweede in 1966, de Derde tussen 1974 en 1983 en de Vierde in 1988,
gevolgd door de Vierde Nota Extra (Vinex) in 1992.8
Het tweede terrein was bepalend voor de veranderende rol die het stedebouwkundig werk kreeg
binnen de gemeenten: van (soms onbenoemd) onderdeel van de Dienst Gemeentewerken of Publieke
Werken naar een zelfstandige positie. Den Haag was in 1918 de eerste gemeente met de oprichting
van een zelfstandige Dienst Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting onder leiding van P. Bakker Schut.9
Amsterdam kende al sinds 1856 een Dienst Publieke Werken en vanwege noodzakelijke uitbreidingen
werd vanaf 1926 fel gediscussieerd over de vraag of hiervoor een zelfstandige dienst nodig was.
 Uiteindelijk werd er in 1928 binnen Publieke Werken slechts een Afdeling Stadsontwikkeling
opgericht, onder leiding van L.S.P. Scheffer en met als belangrijkste figuren Th.K. van Lohuizen voor
onderzoek en C. van Eesteren voor ontwerp; pas in 1980 werd deze verzelfstandigd tot de Dienst
Ruimtelijke Ordening.10 Rotterdam kreeg in 1931 een aparte Dienst Stadsontwikkeling.11
Parallel aan de gemeentelijke diensten werd de beroepspraktijk zelfstandiger. Dit bleek enerzijds
uit de oprichting van organen als het Nederlands Instituut voor de Volkshuisvesting in 1918
(in 1921 uitgebreid met “en Stedebouw”, later overgegaan in het Nederlands Instituut voor
Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting en sinds 2012 in Platform 31), de Bond van Nederlandse
Stedebouwkundigen in 1935 (in 1988 gefuseerd tot de Beroepsvereniging van Nederlandse
Stedebouwkundigen en Planologen) en van de eerste puur stedebouwkundige ontwerpbureaus.12
Anderzijds verschenen er ook meer Nederlandstalige stedebouwkundige theoretische werken, mede
onder invloed van de zogeheten ‘tuinstadbeweging’ en van het Engelse Town Planning in Practice. An
Introduction to the Art of Designing Cities and Suburbs van R. Unwin uit 1909. Voorbeelden zijn de ook
in tijdschriftvorm verschenen Delftse lezingenseries ‘Stedenbouw’ van H.P. Berlage uit 1908-1909
en 1913-1914, De hedendaagsche stedenbouw van J.P. Fockema Andreae uit 1912, de dissertatie
Overheidsbemoeiingen met de stedebouw tot aan den vrede van Münster van W.B. Peteri uit 1913 en
Stedebouw van J.M. de Casseres uit 1926.13
Het laatste terrein met belangrijke gevolgen voor de ontwikkeling van de discipline was het
stedebouwkundig onderwijs, waarvan de ontwikkelingen in Delft uitvoerig zijn besproken in de
publicatie Deining in Delft uit 2009.14 Sinds 1899 was er aan de Delftse Polytechnische Hogeschool
een aparte Afdeling Bouwkunde en dat bleef zo toen de instelling in 1905 werd omgedoopt tot
Technische Hoogeschool.15 Destijds was de bouwkundeopleiding vooral technisch van aard. Naar
aanleiding van vergelijkingen met het buitenland ontstond discussie over de noodzaak van speciaal
onderwijs in de stedebouw. De juridische aspecten van stadsaanleg werden al in 1909 onderdeel
van het curriculum, in het college ‘Onteigening’ van J.H. Valckenier Kips, dat daarna langzaam

7

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, pp. 15-21.
 8

Zie: Meyer, Westrik & Hoekstra, 2014, pp. 18-27, 127.
9

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, pp. 27-28.
10

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, pp. 28-31.
11

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, pp. 31-33.
12

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, pp. 35-42.
13

Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, pp. 12-13; Meyer, Westrik & Hoekstra, 2014, pp. 16-18.
14

Steenhuis, 2009. Het betreft een interne uitgave in opdracht van de Afdeling Urbanism van de Faculteit Bouwkunde van de TU Delft
over het stedebouwkundig onderwijs in Delft tussen 1900 en 1970.
15

Steenhuis, 2009, p. 6; Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, p. 44.
 25

Inleiding: stedebouwkundig(e) ontwerpen en het belang van woorden
INH

werd uitgebreid tot een breder stedebouwkundig college.16 Pas in 1926 kwam er serieus aandacht
aan de ontwerpaspecten van stedebouw, in het vierdejaars college ‘Algemeene en aesthetische
beginselen betreffende stadsaanleg’ van professor M.J. Granpré Molière.17 In de jaren dertig
werden stedebouwkundige vakken ook verplicht voor het derde jaar en werd voor het eerst een
vijfdejaars specialisatie aangeboden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte de discussie over meer
stedebouwonderwijs in een stroomversnelling, uitmondend in de instelling van de ‘stedebouwkundige
opleiding’ in 1947, tezamen met de benoeming van drie professoren: J.H. Froger als gewoon
hoogleraar en de ‘Amsterdammers’ Van Lohuizen en Van Eesteren als bijzondere hoogleraren, voor
respectievelijk onderzoek en ontwerpen.18
Hiermee leek de discipline in minder dan vijftig jaar tijd volwassen geworden. De zogeheten “eenheid
van het stedebouwkundig werk” (van ontwerp én onderzoek, de titel van de oratie van Van Lohuizen)
zorgde er zelfs voor dat de Nederlandse stedebouw aandacht kreeg vanuit het buitenland én dat
het vak hier een andere inhoud kreeg.19 Kenmerkend waren en zijn enerzijds een brede reikwijdte
door de schalen heen – van systemen en netwerken op grote schaal via plannen op stadsniveau
tot materialisering van de openbare ruimte – en anderzijds een verbindende positie tussen andere
disciplines, zoals planologie, architectuur, landschapsarchitectuur en civiele techniek. Daarmee is
stedebouw niet zomaar sec een zelfstandige discipline, maar bovenal een integratief vakgebied, dat
kennis en vaardigheden uitwisselt met andere, om tot een zo goed mogelijk ontworpen gebouwde
omgeving te komen.
 Deze kenmerken vormen ook het uitgangspunt voor de wél gepubliceerde delen van de
onderzoeksserie ‘De kern van de stedebouw in het perspectief van de eenentwintigste eeuw’:

–– Het ontwerp van de stadsplattegrond,20
–– Het ontwerp van de openbare ruimte,21
–– Stedebouwkundige regels voor het bouwen,22 en
–– Het programma en ruimtegebruik van de stad.23
Deze zijn (in omgekeerde volgorde) eveneens terug te vinden als de bovenste vier lagen van de
‘lagentekening’ uit dit onderzoek (afbeelding 1.1), die het ‘stedebouwkundig werk’ inzichtelijk maakt:
door een ‘sterke’ stadsplattegrond te ontwerpen met een helder, duurzaam onderscheid tussen
openbaar en privé, en die vervolgens uit te werken in een openbare-ruimteontwerp (in samenwerking
met landschapsarchitecten) en in regels voor het bouwen (in samenwerking met architecten), maakt
de stedebouwkundige een grondgebied (geoptimaliseerd in samenwerking met civiel-technici)
geschikt voor menselijk gebruik (waarvoor het programma wordt opgesteld in samenwerking
met planologen).
16

Steenhuis, 2009, p. 11; Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, p. 44.
17

Steenhuis, 2009, pp. 20-21; Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, p. 46.
18

Steenhuis, 2009, pp. 37-41; Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, pp. 49-53.
19

Meyer, Westrik & Hoekstra, 2014, pp. 16-18.
20

Heeling, Meyer & Westrik, 2002.
21

Meyer, De Josseling de Jong & Hoekstra, 2006.
22

Meyer, Westrik & Hoekstra, 2008.
23

Meyer, Westrik & Hoekstra, 2014.
26

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

Terugkerend onderdeel in ‘De kern van de stedebouw in het perspectief
van de eenentwintigste eeuw’ is een typo(morfo)logische indeling,
van stadsplattegronden, van openbare ruimten en van regels voor de
bebouwing.24 Om het ‘perspectief’ actueel en in ontwikkeling te houden
is het nu vooral van belang om te onderzoeken in hoeverre de ‘kern’ en
de onderzochte typologieën van waarde zijn voor de belangrijke thema’s
van de eenentwintigste eeuw, zoals mobiliteit, energie en klimaat.
 Tezamen met alle andere theorievorming in de Nederlandse stedebouw
sinds 1900 – waaronder een groot aantal wetenschappelijke artikelen,
oraties en dissertaties – bepaalt die vraag de dynamische body of
knowledge van de discipline.25 Daarnaast is en wordt ook uitvoerig
gepubliceerd over de verschillende verschijningsvormen van de
stedebouwkundige ontwerpen van de afgelopen eeuw, en dat geldt ook
voor de realisaties en hun maatschappelijke impact.26 Juist dat laatste
aspect is voor een discipline als de stedebouwkunde in vergelijking met
andere technische vakken relatief groot: stedebouwkundige ontwerpen
– en daarmee de ontwerpers en de andere actoren – bepalen immers de
alledaagse leefomgeving van gewone burgers, die daarover ook willen
meepraten en -beslissen.
Toch is ondanks de toegenomen aandacht voor stedebouwkundige
theorie en praktijk in Nederland nog weinig gepubliceerd over
het stedebouwkundig discours; in brede zin de al dan niet
gemeenschappelijke taal, of in enge zin het begrippenkader waarvan
de verschillende actoren – specialisten en leken – gebruikmaken
om de getekende objecten in stedebouwkundige plannen te kunnen
duiden. Dit is opvallend, omdat geschreven teksten vanwege het grote
aantal spelers bij de totstandkoming van de gebouwde omgeving en
de juridische geldigheid minstens zo belangrijk zijn als getekende
plannen.27 Bovendien is onderzoek naar het begrippenkader
noodzakelijk voor elke discipline die zichzelf als zelfstandig beschouwt
en in wetenschappelijk opzicht serieus neemt.
afbeelding 1.1 De ‘lagen’ van de stedebouwkunde
volgens de Delftse onderzoeksserie ‘De kern van de
stedebouw in het perspectief van de eenentwintigste
eeuw’. Van beneden naar boven: grondgebied,
stadsplattegrond, openbare ruimte, bebouwing
en gebruik.
 De eerste twee aanleidingen voor dit onderzoek komen dan ook direct
voort uit de aard van de discipline: ten eerste kan een verduidelijking
van het begrippenkader de body of knowledge van de zelfstandige
discipline stedebouwkunde verrijken, en ten tweede vraagt het
integratieve en alledaagse karakter van de discipline om het in kaart
brengen van het gebruik van stedebouwkundige begrippen door de
verschillende actoren.
24

Zie voor het begrip typomorfologie: Vernez-Moudon, 1994.
25

Zie voor een overzicht van oraties en dissertaties: Meyer, De Jong, Harteveld & Hoekstra, 2003, pp. 82-86.
26

Zie o.a.: Ibelings, 1999; Van der Cammen & De Klerk, 2003; Wagenaar, 2011.
27

Zo wordt elk plan uiteindelijk vastgelegd in een juridisch bindend bestemmingsplan, dat vooral uit tekst bestaat.
27

Inleiding: stedebouwkundig(e) ontwerpen en het belang van woorden
INH

Die tweede aanleiding is recent alleen maar sterker geworden: nooit eerder was het aantal spelers in
het totstandkomingsproces van de gebouwde omgeving zo groot en liepen rollen zo door elkaar. Zo zijn
opdrachtgeverschap en eindverantwoordelijkheid in de stedebouwkunde niet langer voorbehouden
aan de overheid en is er steeds vaker sprake van inspraak door (toekomstige) gebruikers. Elke actor
heeft bovendien zijn eigen (sociale) context en strategische overwegingen die zijn taalgebruik
kunnen beïnvloeden.
§ 1.2.2

De maatschappelijke context: drie vernieuwende visies op de stad

In dit onderzoek staan echter de begrippen zelf centraal, en niet het complete discours. Desondanks
is het nodig om stil te staan bij de context waarin begrippen ontstonden en ontstaan. De geschetste
toename van het aantal spelers inclusief hun eigen context is namelijk zeker niet de enige belangrijke
beïnvloeding van buitenaf die de stedebouw in de afgelopen eeuw in verregaande mate bepaald heeft.
 Juist omdat de stedebouw plannen maakt voor alledaags gebruik is er namelijk een sterke invloed
vanuit en wisselwerking met de maatschappij (geweest). Zonder hier een volledig beeld te willen
schetsen, is een grove indeling waarneembaar in drie fasen van maatschappijvisies die hun weerslag
hebben gehad op stedebouwkundige ontwerpen:
1

2

3

Vanaf 1900 zien we – na de speculatiebouw en pragmatische stratenplannen uit de negentiende eeuw
– de opkomst van de Woningwet van 1901, de sociaal-democratie en de daarmee samenhangende
aandacht voor corporatiebouw en planmatige stedebouw, met als een van de hoogtepunten
of schoolvoorbeelden het Plan Zuid van H.P. Berlage (1915), met zijn monumentale lanen en
gesloten bouwblokken met een grote architectonische eenheid, uitgevoerd door architecten van de
Amsterdamse School.
Vanaf de jaren dertig zien we de opkomst van het geloof in een open, egalitaire en maakbare
samenleving en de daarmee samenhangende bouwstijl van het modernisme, met functiescheiding
en een open stadsbeeld met hoogbouw als voornaamste kenmerken, uiteindelijk uitmondend in de
Wet op de Ruimtelijke Ordening (1966) en de eerste Nota’s Ruimtelijke Ordening, met als meest
consequent doorgevoerd hoogtepunt het ontwerp voor de Bijlmermeer (1965).
Vanaf de jaren tachtig zien we juist meer marktwerking en de nadruk op diversiteit en functiemenging
opkomen, met tegenstrijdige ontwikkelingen als de op grootschalige uitbreiding gerichte Vinex (1992)
tegenover het afblazen van de Vijfde Nota (2001) – en dus een terugtredende overheid – en enerzijds
een beweging terug naar de klassieke stad, met divers vormgegeven halfopen of zelfs weer gesloten
bouwblokken, en anderzijds het besef dat dit vaak slechts een vernislaag is over een typologische
gelijkvormigheid, met als kenmerkend voorbeeld het ontwerp voor IJburg (1995).
 Uiteraard valt er over deze drie visies nog veel meer te zeggen en liepen ze in werkelijkheid in
elkaar over. Voor dit onderzoek kan als derde aanleiding echter worden geformuleerd dat het het
onderzoeken waard is of deze visies (nieuwe) stedebouwkundige begrippen hebben nagelaten of
dat begrippen iets anders zijn gaan betekenen in een andere context, juist door de representatieve
projecten te onderzoeken als casussen.
28

Stedebouwkundig(e) ontwerpen in woorden
INH

§ 1.2.3

Recente veranderingen: internationalisering en het stedelijk landschap

Een vierde en een vijfde aanleiding voor dit onderzoek hebben tot slot te maken met recente
ontwikkelingen van buitenaf.
Om te beginnen is in de Nederlandse stedebouw – net als in zoveel gebieden – sprake van
globalisering en internationalisering. Nederlandse ontwerpers werken in den vreemde en buitenlandse
ontwerpers werken in Nederland. Het stedelijk landschap wordt steeds vaker in internationaal
perspectief bekeken, zeker in de grensregio’s. Om tot goede internationale samenwerking te komen
is duidelijkheid omtrent stedebouwkundige begrippen in het Nederlands een voorwaarde, onder
andere ten behoeve van de vertaalbaarheid van woorden die kenmerkend zijn voor de Nederlandse
integrale aanpak.
