BOEKBESPREKINGEN
BOEKBESPREKINGEN
DE HUIDIGE PO SITIE VAN H E T AANDEEL. Openbare les bij de aanvaarding
van het ambt van lector aan de Nederlandse Economische Hogeschool te Rotterdam
door J. C. Brezet
door Prof. Dr ]. F. Haccoü
De openbare les, met welke J. C. Brezet het lectoraat in de bedrijfshuishoudkunde aan
de Nederlandsche Economische Hoogeschool heeft aanvaard, geeft aan het begin en
aan het einde een paar behartigenswaardige woorden. Aan het begin stelt hij, in na­
volging van Thierry en anderen, dat de grenslijn tussen algemene en bedrijfseconomie
steeds meer vervaagt; aan het einde dat van de bedrijfseconoom een bruikbare en ver­
antwoorde combinatie van practische zin en theoretisch inzicht, alsmede de vorming
van een eigen oordeel wordt verwacht.
Tussen dit begin en einde ligt het onderwerp van bespreking: de huidige positie van
het aandeel als beleggingsobject. Reeds in de titel liggen belangrijke beperkingen; het
gaat om een tijdsbeeld (de huidige positie) en dan nog alleen om het aandeel als be­
leggingsobject. Niet dus om het aandeel in handen van de ondernemer-financier, dat
slechts éénmaal terloops even ter sprake komt, en dat in handen van de speculant, doch
om de aandeelhouder als belegger in zijn verhouding tot de vrager van risicodragend ver­
mogen op de kapitaalmarkt; deze wordt gevormd door dat deel der vermogensmarkt,
waarop vraag naar en aanbod van vermogen op lange termijn elkaar ontmoeten. Van
deze kapitaalmarkt nu wordt dat complex van deelmarkten behandeld, waarop vraag naar
en aanbod van aandelen samenkomen. De aard van de openbare les bracht voorts naar
het oordeel van Brezet mede, dat niet-economische facetten buiten beschouwing blijven.
 Indien zij desondanks incidenteel ter sprake komen, is de formulering soms niet gelukkig:
de stelling bv. dat een aanmerkelijk belang fiscaal uitsluitend aanwezig zou zijn indien
iemand met zijn bloed- en aanverwanten tot in de tweede graad der zijlinie meer dan J4
van het gestorte kapitaal heeft klopt niet met de ruimere omschrijving van art. 19 van het
Besluit Inkomstenbelasting, „voor meer dan een vierde gedeelte van het nominaal gestor­
te kapitaal middellijk of onmiddellijk aandeelhouder is geweest” (cursiveringen van mij).
Behalve het juridische, het fiscale en het sociale gezichtspunt laat Brezet ook de psycho­
logische aspecten van de aandelenmarkt buiten beschouwing, hetgeen naar onze mening
minder gelukkig is, indien men de prijsvorming op deze markt en de onderlinge ver­
houding der marktpartijen wenst te bespreken.
Vraag naar aandelen.
Met betrekking tot het aanbod van risicodragend vermogen constateert Brezet, dat
de positie van de individuele belegger zwak is. Het concentratieverschijnsel heeft zich
hier slechts in relatief zeer beperkte omvang voorgedaan (blz. 6). W el ziet hij hier de
beleggingsmaatschappijen, doch hun beleggingen hebben in het kader der gehele markt
slechts een beperkte betekenis; wel ook ziet hij het aanmerkelijk belang, doch dan gaat
het veelal niet meer om beleggers pur sang. Deze groot-aandeelhouders zijn uiteraard
verre van onmondig, maar zij vormen, aldus Brezet, niet de typische Nederlandse
aandeelhouder.
 Zodoende komt hij tot de conclusie, dat van een individuele invloed van betekenis
op de aandelenmarkt als geheel geen sprake is; de positie van de individuele aandeel­
houder doet denken aan die van de druppel in de oceaan. Hij erkent, dat zich wel de
situatie voordoet waarbij de beursomzet van een bepaald aandeel relatief klein is, waar­
door aan- en verkooporders van individuele aandeelhouders reeds invloed op de koers
hebben. Dit betekent evenwel nog niet, dat deze aandeelhouders ook bij emissies een
sterke positie innemen. Dan toch bestaat de mogelijkheid, dat een betrekkelijk groot
aantal stukken aan de markt komt, waarbij de machteloosheid van de individuele aan­
deelhouder duidelijk aan het licht treedt. Bovendien hebben zelfs grote beleggers, in de
regel risicospreiding toepassende, slechts betrekkelijk weinig stukken van elk afzon­
derlijk aandeel, zodat ook per deelmarkt de individuele aandeelhouder geen invloed van
betekenis oefent.
 Met betrekking tot de doorzichtigheid der markt constateerd Brezet, dat het bij be­
legging in aandelen kenmerkend is, dat de particuliere beleggers in hoge mate ondes­
kundig zijn ten aanzien van het verhandelde object. Hij geeft als zijn oordeel, dat des­
kundigheid ten aanzien van aandelen op zichzelf een zeer moeilijke zaak is. Moeilijk
is, aldus de schrijver, elk oordeel, waarbij toekomstverwachtingen een grote rol spelen,
moeilijk is dus ook de taak van de ondernemer, wiens functie, aldus alweer Brezet, toch
eigenlijk bestaat uit het nemen van zo juist en voordelig mogelijke beslissingen in het
licht van dergelijke verwachtingen; de beslissing van de belegger nu wordt moeilijk in

m ab

blz. 171

het kwadraat, omdat hij, als hij het goed wil doen, zich, naast over andere dingen, een
oordeel zal moeten vormen over de wijze, waarop de ondernemers oordelen. Hiertoe nu
is de gemiddelde belegger grotendeels incapabel: voor het verkrijgen van voldoende
deskundigheid ontbreekt hem zelfs de tijd en indien hij deze al zou hebben, dan ont­
breken de nodige gegevens tengevolge van de zeer spaarzame •— om niet te spreken
van volkomen onvoldoende — mededeelzaamheid van de meeste Nederlandse onderne­
mingen. De aanzienlijke hoeveelheid kennis en inzicht, voor de juiste beoordeling nodig,
bestaat eigenlijk alleen bij een gering aantal particuliere beleggers van een totaal van het
gemiddelde afwijkend type. Voor de grote groep der zelf niet-deskundige beleggers
geldt, dat zij de belegging voor een gedeelte overlaten aan beleggingsmaatschappijen,
doch grotendeels steunen op adviezen voornamelijk van banken, commissionnairs en de
financiële pers dan wel zonder meer — en dit speciaal bij emissies •— vertrouwen stellen
in de ondernemingen, welke vermogen vragen. Deze adviseurs op hun beurt moeten
voor het verkrijgen van inlichtingen voor een groot deel ook weer steunen op de publi­
caties der ondernemingen.
 In deze adviezen valt een grote mate van onderlinge paralleliteit op in die zin, dat
het voor vele Nederlandse aandelenbeleggers zo kenmerkende optimisme, zowel ten
aanzien van aandelenbelegging in het algemeen als van individuele aandelen weinig of
niet wordt getemperd.
Tenslotte constateert Brezet, dat de weinige deskundigheid van de beleggers voorts
oorzaak is, dat zij op vrij uniforme wijze reageren op bepaalde gebeurtenissen en stem­
mingen.
Een beeld als marktbeeld vrij somber: groot aantal aanbieders van vermogen, minder
grote marktkennis en een weinig geremd vertrouwen in de mogelijkheden van beleg­
ging in aandelen.
Aanbod van aandelen.
De andere zijde van de markt omvat de vraag naar het risicodragend kapitaal (waar­
om hier niet de in de bedrijfseconomie meer en meer ingang vindende term „vermo­
gen" gebruikt?), welk begrip hier volgens de auteur zonder bezwaar door aanbod van
aandelen kan worden vervangen. Twee categorieën van aanbieders worden onder­
scheiden: de spaarders die aandelen wensen te verkopen en de ondernemingen, welke
aandelen emitteren.
 Ten aanzien van verkopende spaarders is Brezet kort: hij constateert, dat de be­
schouwingen hieromtrent in principe dezelfde zijn als aan de vraagzijde en meent, dat
hier eigenlijk geen sprake is van afzonderlijke vraag- en aanbodcurven, gevolg van het
feit, dat de verkoper een subjectieve waardering heeft voor het artikel. Brezet meent,
dat hier het vraagstuk zo kan worden gesteld, dat elke belegger voor een bepaald aan­
deel één curve heeft, welke aangeeft hoeveel stukken hij daarvan bij verschillende koer­
sen bereid is te kopen resp. te verkopen en dat de individuele curven gesommeerd een
totale vraag/aanbodcurve zouden geven, waarvan het snijpunt met de Y-as de hoogte
van de koers bepaalt. Het komt mij voor, dat hiermede dit punt wel zeer eenvoudig
wordt afgehandeld. In de eerste plaats alweer omdat de totale curve op de markt van
ter markt gekomen aandelen niet wordt bepaald door de beleggers alleen, doch ook
door de andere partijen. In de tweede plaats echter, omdat de belangrijkste verhan­
deling in de tijd juist wordt gevormd door de handel in ter markt gekomen aandelen;
de emissie is in principe maar eenmalig met eventueel een na-verkoop als zij niet zou
zijn geslaagd.
Het belangrijkste echter is m.i. dat het hele schematische beeld van Brezet van vraag
en aanbod hier niet juist is. De basis voor de waardering van aandelenbezitter en ge­
gadigde is niet een subjectieve, tenzij men de verwachting van de betekenis voor het
streven naar inkomen en/of vermogensaanwas als zodanig wil kwalificeren. Het is m.i.
 ook niet juist, dat de beleggers een schaal van waardering hebben, waartegen zij wil­
len kopen of verkopen; voor elke handeling op de effectenmarkt bestaat een oorzaak en
deze kan zijn gelegen bij het fonds zelf, bij de alternatieve mogelijkheden van een
aantal fondsen of bij de algehele vermogenspositie van de belegger; een enkele keer ook
wel eens bij een buiten-economisch-subjectief-element, bijv. in een vergadering van aan­
deelhouders aanwezig te willen zijn. Maar in het algemeen bepalen objectieve over­
wegingen het handelen met betrekking tot de aandelen. Daarbij nu ligt de zaak in het
algemeen zo, dat hier op de markt vraag en aanbod elkaar ontmoeten, doordat een
beperkt aantal uit de veelheid van beleggers hun aandelen aanbieden en tegenover zich
vinden .— afgescheiden van andere marktfiguren, waaronder de hoekman — een be­
perkt aantal gegadigden. Noch aan de zijde van de vraag, noch aan die van het aan­
bod een druppel in een oceaan, doch enkele druppels, welke tezamen het plasje maken,
terwijl een gedeelte van de plas aan beide zijden nog wordt weggehouden door het inelkaar-sluiten van aan- en verkooporders door de tussenpersonen. De lopende prijs van

m ab

blz. 172

het fonds wordt dus in wezen gemaakt door slechts weinig aanbod en weinig vraag,
waarbij ongetwijfeld ongelijke kennis (voorwetenschap aan één der zijden, bijzondere
kennis enz.) bestaat, doch het is onder de tegenwoordige omstandigheden nog de vraag,
of het zelfs in hoofdzaak de beleggers zijn, die het hoofddeel van deze markt uit­
maken. Daarbij zou het nodig zijn, dat de auteur zijn begrip belegger zou omschrijven;
in het algemeen echter koopt een belegger niet om te verkopen, maar om te beleggen
en doet hij zulks dynamisch, dan zal dit tot ruilingen, dus aanbod en vraag, aanleiding
zijn.
 Tenslotte nog dit: er is in de regel geen sprake van een wens bij een marktpartij om
alternatief te kopen of te verkopen al naargelang van de koers; een bepaalde marktpartij
wil of kopen of verkopen gegeven de toestand van het ogenblik en de verwachtingen
voor de toekomst.
Dit slechts als tussenopmerking, omdat ik in het algemeen eerst het betoog wil weer­
geven om dan tot een beoordeling te komen.
De tweede categorie aanbieders van aandelen zijn de emitterende ondernemingen. Het
aanbod is hier sterk geconcentreerd, waardoor, aldus Brezet, invloed op de markt kan
en vaak ook zal worden uitgeoefend, zowel wat betreft het tijdstip van als de koers bij
de emissie; de belegger wordt er niet in gekend. Bovendien kan de onderneming zelf
bepalen, wat bij de emissie zal worden bekend gemaakt, waarbij de strafrechtelijke en
civielrechtelijke sancties maar een geringe preventieve invloed hebben. Mitsdien treffen
wij bij dit gedeelte van het aanbod van aandelen dus een groter aantal mogelijkheden
tot marktbeïnvloeding en een effectief gebruik daarvan.
Alternatieve mogelijkheden.
 De vermogensbezitter, die belegging zoekt, heeft, aldus Brezet, twee belangrijke al­
ternatieven. Voor de eerste, aankoop van obligaties, is de belegger in een zwakke
positie. De overheid neemt hier een overheersende positie in: onder de vragers op de
markt voor risico-mijdende beleggingen een zeer belangrijke, op de geldmarkt zelfs bijna
een monopolie-positie; hierdoor ontstaat voor de vermogensverstrekkers een tendens tot
relatief ongunstige leningscondities, tot uiting komend in de hoogte ( — laagte) van de
rentevergoeding en dikwijls ook in de overige voorwaarden. Via aflosbaarstelling en con­
versie ondervindt de obligatiehouder hier de nadelige gevolgen van de rentestand, ter­
wijl hij van een rentestijging de nadelige gevolgen in de vorm van een koersdaling
ondergaat. Aan de aanbodzijde heeft weliswaar een concentratie in de vorm van een
beleggerskartel plaats gevonden, doch de ervaring leert, dat zijn macht die van de
overheid niet licht evenaart, terwijl de meeste institutionele beleggers eerder naar een
stabiele dan naar een zo hoog mogelijke rentevoet streven en een rentestijging bijv.
ver boven de 4 % eerder zullen afkeuren dan bevorderen. Door de vraag naar ver­
mogen van anderen, waaronder ondernemingen, wordt in dit beeld slechts weinig ver­
andering gebracht.
Een nog somberder beeld schetst Brezet van belegging in huizen: stijgende onder­
houdskosten en een over het algemeen rigoureuze huurstop in nominaal geld. Weliswaar
komt dit in de koopprijzen tot uiting, maar de verdere vooruitzichten blijven toch on­
gunstig; de huurverhoging was op het ogenblik van het uitspreken van de rede nog
niet bekend.
Belegging in levensverzekeringen biedt uit een beleggingsoogpunt weinig aantrek­
kelijks tengevolge van de lage rentevoet, welke in de tarieven is verdisconteerd.
 De alternatieven, welke de vermogen-vragende publieke naamloze vennootschap
openstaan, zijn bankcrediet, obligatie- en onderhandse leningen en winstinhouding. Hun
gzamenlijk kenmerk is, dat zij relatief goedkoop zijn; voor een dividend van 7 % moet
de onderneming, door de druk der vennootschapsbelasting, een netto-winst van 14%
maken.
Bij bankcrediet nu betaalt de cliënt een rente, welke inclusief de kosten meestal wel
beneden dit percentage zal blijven. Tijdelijk lang vermogen is niet schaars; in ruime
mate kunnen de ondernemingen obligatie- en onderhandse leningen opnemen, mits de
rente iets boven die van overheidsobligaties wordt gesteld.
Nog goedkoper, aldus Brezet, is financiering door winstinhouding, want deze is
gratis. Niet-uitgekeerde winst mag geenszins worden beschouwd als tijdelijk door de
winstgerechtigden afgestaan, doch geeft in de regel permanente beschikkingsmacht.
Zijn de leningen van derden tijdelijk en hebben zij bepaalde gevaren, in deze tijde­
lijkheid zijn velerlei schakeringen en in combinatie met winstinhouding kunnen de hier
dreigende gevaren worden gereduceerd. De alternatieven zijn dus voor de ondernemin­
gen als vragers van vermogen ook gunstiger dan voor de beleggers.
 Deze laatsten bevinden zich in een weinig benijdenswaardige positie. Echter dient
wel te worden bedacht, dat ook nu nog de positie van de onderneming ten aanzien
van de verkrijging van nieuw vermogen van grote betekenis is voor haar bedrijfs-

mab

blz. 173

politiek. Bij de overgrote meerderheid der emissies toch wordt de claim gehanteerd. Op
het eerste gezicht lijkt dit een belangrijk voordeel voor de bestaande aandeelhouders; de
emissiekoers is 100 % en het toekennen van een claimrecht is een buitenkansje. Echter,
in de laatste jaren kan worden waargenomen, dat de koersen van aandelen van onder­
nemingen, welke emitteren, vaak met tientallen percenten dalen en per saldo levert dan
de emissie voor de belegger een verlies. De oorzaak daarvan is, dat de besparingen
van deze beleggers de laatste jaren slechts klein zijn en daardoor ontstaat de dwang­
positie, dat als regel de claims moeten worden verkocht, terwijl ook de meeste andere
beleggers weinig liquide middelen hebben. Hierdoor ontstaan pressies op de koersen
der claims en van het fonds, dat daardoor relatief — t.o.v. andere aandelen — goedkoop
wordt. Daardoor ontstaat ook hier een verkoopdruk en het hele aandelenkoerspeil on­
dervindt de weerstand. Hier blijkt de machtspositie der ondernemingen: zij besluiten
tot emissies, terwijl de aandeelhouders hiertegen zijn gekant en de ondernemingen dwin­
gen als het ware het benodigde risico-dragende vermogen van de beleggers af. Voor
deze machtspositie is slechts nodig, dat de beurskoers van het aandeel voldoende boven
pari is en blijft. Of deze koers boven pari nu tot stand is gekomen, aldus Brezet, dank zij
een voor aandeelhouders gunstige politiek of ondanks een voor aandeelhouders ongun­
stige politiek doet niet ter zake. W el stelt deze politiek enige eisen aan de dividenden.
 „Althans in of onmiddellijk vóór jaren, dat men wil emitteren, zal de uitkering van een
dividend van bijv. 6 a 9 pet. noodzakelijk zijn". Het is merkwaardig te constateren, dat
deze hoogte van het dividend inderdaad veel voorkomt, hetgeen mede verband houdt
met de dividendbeperking.
Als eindconclusie stelt Brezet dan, dat op de markt van risicodragend vermogen een
veel grotere invloed toekomt aan de vermogenvragende naamloze vennootschappen
dan aan de aandeelhouders-beleggers.
Beoordeling.
Teneinde aan het betoog van Brezet recht te doen was het nodig het vrij uitvoerig
weer te geven. Het is een gedachtengang, welke alle aandacht verdient, omdat hier een
aantal vraagstukken worden besproken of aangeroerd, welke voor grote groepen van
belanghebbenden van betekenis zijn. Het is begrijpelijk, dat Brezet het betoog in al zijn
consequenties heeft ontwikkeld, ook al is hij daarin m.i. niet volledig geslaagd.
Eén ding is na het betoog wel duidelijk, nl. dat wij in wezen van de effectenmarkt nog betrekkelijk weinig weten. Eén van de essentiële vragen bijv. is
of de koersvorming op de aandelenmarkt plaats vindt ten aanzien van een klein aantal
voortdurend roulerende aandelen of wel dat er geregeld mutaties voorkomen. De sta­
tistieken van de omzetten ter beurze, welke op zichzelf slechts gebrekkig zijn, geven
hierin geen enkel inzicht. Bekend is, dat elders sprake is van een over het algemeen
relatief kleine kern van aandelen, welke voortdurend worden verhandeld. Een tweede
vraag is dan van welke marktfiguren deze aandelen afkomstig zijn.
 Brezet beperkt, overigens zonder deze figuur nader te omschrijven, zijn beschouwin­
gen hoofdzakelijk tot de belegger. Deze beperking vormt m.i. een der zwakten in het
betoog. Beleggen toch moet worden gekoppeld aan een kortere of langere duurzaam­
heid van het bezit met het doel inkomen of vermogensaanwas te ontvangen. Dit kan
een hoofd- of nevenbezigheid zijn en daarmede zal ook de mate van deskundigheid
mede samenhangen. Deze deskundigheid zal inderdaad als regel niet groot zijn en het is
juist, dat de mededeelzaamheid der ondernemingen over het algemeen met het begrip
spaarzaam nog geflatteerd wordt weergegeven. Alleen, met de tegenwoordige hoge
inkomstenbelasting wordt het kweken van vermogensaanwas belangrijker dan het
kweken van inkomen en dan wordt het beleg gingsvraagstuk toch in belangrijke mate
anders: tenzij men in de hausse koopt, is het risico van belegging, mits het fonds zelf
zonder kleerscheuren door de ups en downs heenkomt, niet zo groot. Belegging op
korte termijn in aandelen is altijd een gevaarlijk iets geweest; voor belegging op lange
termijn is men minder tijdgebonden. Doch dan loont het ook om van goede beleggings­
adviseurs gebruik te maken, die het vraagstuk dezer belegging grondig bestuderen en
die de gesties der ondernemingen op langere termijn hebben gevolgd. Dan ook betekent
belegging muteren in de portefeuilles, waarbij omwisseling plaats heeft in het kader van
een vrij gelijkwaardige positie als koper en verkoper.
Aandelenmarkt.
 In werkelijkheid heeft de aandelenmarkt in de loop der laatste jaren typisch het
beeld van een dunne markt, waarbij elk relatief groot aanbod (en dit kan reeds één
stukje zijn) invloed heeft evenals elke relatief grote vraag (en dit kunnen reeds twee
stukken zijn). Tal van oorzaken hebben hiertoe meegewerkt. Het verbod van prolon­
gatie — behalve in enkele uitzonderingsgevallen .— het gebrek aan voldoende liquide

ma b

blz. 174

middelen, de onzekerheid in verband met rechtsherstel, enz. zijn evenzeer oorzaken als
de relatief grotere stabiliteit van de koersen, de onvoldoende internationale belang­
stelling, het gebrek aan belangstelling voor de beurs en wellicht het buiten de beurs
om in elkaar sluiten van orders. Het karakteristieke van de dunne markt is, dat
iedere vrager en iedere aanbieder nu juist wel een belangrijke invloed — echter te zijnen
ongunste — op de markt oefent en dat dit, mede in verband met de kosten der trans­
acties en de relatief grotere stabiliteit van de markt, een verdere oorzaak is voor de
ongunstige ontwikkeling van de markt.
 Hier ook ligt een der factoren, welke aanleiding zijn tot de koersdalingen bij emissies
met claimrecht. Gegeven het gebrek aan liquiditeit over het algemeen bij de bezitters
der oude aandelen ontstaat een verkoopdrang, welke de facto in een dunne markt een
vrij vergaande koersdruk veroorzaakt. Echter, het beeld van Brezet is niet volledig; de
ervaring leert nl. tevens, dat zodra de markt als geheel beter is gedisponeerd, de koers­
daling weer vrij snel wordt ingelopen. Ongetwijfeld is juist, dat sommige ondernemingen
een dwangpositie scheppen voor de aandeelhouders, zelfs bewust door eerst dividend
betaalbaar te stellen (waarover de hoge inkomstenbelasting is verschuldigd) en kort
daarna de emissie te brengen, doch de belegger, die weet dat ook dit een der risico’s
is en daarmee in zijn vermogensdisposities rekening houdt, komt op de duur, afge­
scheiden van de mérites der emissie, wel weer goed te zitten. Juist omdat dit het geval
is en omdat het verleden door de heffing over de •— gedeeltelijk fictieve ■
— vermogensaanwas en van het vermogen een tijdelijk verschijnel geeft, acht ik de conclusie niet
zo sterk als zij ogenschijnlijk lijkt.
Ongetwijfeld zou een betere verslaglegging der ondernemingen en een grotere zorg­
vuldigheid bij emissies er zeker mede toe kunnen leiden, dat voor de effectenbeurs een
grotere belangstelling zou ontstaan en veel meer dan langs de thans ingeslagen weg zou
de Vereeniging voor den Effectenhandel zich op dit pad .— en dan met name terzake
van de verantwoordelijkheid voor de juistheid van het emissieprospectus — moeten be­
geven.
Ondeskundigheid.
 Ik heb reeds gesteld, dat inderdaad het gros van de aandeelhouders geen grote mate
van deskundigheid bezit en ik ben het met Brezet ook eens, dat teveel wordt vertrouwd
op adviezen van banken, commissionnairs en de financiële pers, zoals zulks ook vroeger
trouwens het geval was. De aandeelhouder is altijd optimist geweest, doch vroeger
bestond er bij tijden toch ook een niet onbelangrijke baisse-positie (hoofdzakelijk van
de beroepshandel), zij het ook, dat deze werd beperkt door het vrijwel ontbreken van
de termijnhandel.
Het komt mij echter voor, dat het onjuist is om aan ondeskundigheid en adviezen
toe te schrijven het gelijkelijk reageren. Dit is uit hoofde van de markttechniek en het
economisch gebeuren verklaarbaar: de markt ■
— en elke markt ,— wordt in sterke mate
beheerst door psychologische factoren en een bepaalde marktstemming plant zich nu
eenmaal over de gehele markt min of meer intensief voort. Voor de effectenmarkt,
voor welke de conjunctuur nu eenmaal een belangrijke factor is, is de eenzijdige ge­
richtheid ook in normale tijden •— mede in verband met ruilingen van fondsen — een
normaal verschijnsel, verband houdende met de vooruitzichten op winst en koersavans.
Het is echter wel zeer de vraag, of hier nu juist de categorie, welke Brezet in het bij­
zonder bespreekt — de belegger — wel in zo sterke mate een rol speelt.
Machtspositie.
 Objectief gesteld is de machtspositie van de aandeelhouder als vrager en als aan­
bieder individueel zwak, indien wij onder machtspositie verstaan de mogelijkheid om
de markt in de door het individu gewenste richting te beïnvloeden. Dit is nu ook juist in
verband met de prijsvorming in principe de meest gewenste toestand: marktvorming als
technische concentratie van vraag en aanbod ontstaat tengevolge van ondoorzichtige
verhoudingen en zolang daarbij geen sprake is van machtsvorming zal de prijs de minst
onvolkomen uitdrukking zijn van de gelding van het goed in het maatschappelijk ver­
keer.
Het is ongetwijfeld waar, dat, althans van sommige zijden, gepoogd wordt deze
prijsvorming — door tendentieuze voorlichting —• te beïnvloeden.
Het is ook waar, dat op het ogenblik van een emissie de vrager van het vermogen
door het aanbod van aandelen een positie inneemt, welke niet zwak, doch sterk is.
 Echter, het betoog dat hier van een zo overwegende machtspositie sprake is, wordt in
het vervolg van de oratie belangrijk verzwakt. Elke emissie is alleen maar mogelijk,
indien de aandelen belangrijk boven pari noteren, omdat het bericht van de komende
uitgifte alleen reeds de koers .— volgens Brezet vaak met tientallen procenten .— doet

ma b

blz. 175

dalen. Nu wordt in het algemeen gesteld, dat de koers van het aandeel wordt bepaald
door de dividendverwachtingen — Brezet laat dit punt in het midden hoewel het voor
zijn betoog van belang zou zijn geweest ■
— en deze zijn gebaseerd op de resultaten in
het verleden alsmede op de door de markt verwachte conjunctuur. E r is m.i. nog een an­
dere factor, welke in dit kader van betekenis is, nl. het vertrouwen, dat de markt stelt
in de beleidsvoering van de directie, zowel met betrekking tot het bedrijf als tot de
aandeelhouders. Indien een directie van een onderneming bij herhaling de aandeel­
houders zou benadelen door het te hunnen nadele gebruiken van een overmacht, dan
zou zulks het vertrouwen van die aandeelhouders ernstig aantasten, hetgeen tot uiting
zou komen in een voortdurende verkoopdruk, tenzij men zou willen aannemen, dat alle
directies eenzelfde minus aan vertrouwen zouden hebben, hetgeen uiteraard onaanvaard­
baar is.
Hoe ongunstig de alternatieven voor de belegger ook mogen zijn, het betoog van
Brezet moet minstens tot de stelling leiden, dat aandelenbelegging nog altijd voor grote
categorieën de minst ongunstige vorm van belegging is en het heeft, naar het mij voor­
komt, alleen maar zin om in een beoordeling juist deze betrekkelijkheden op te nemen.
Zolang de machtspositie van de ondernemingen slechts zover wordt gebruikt, dat het
aandeel nog steeds het aantrekkelijkste, althans het minst onaantrekkelijk alternatief is,
zal toch grote voorzichtigheid bij de conclusies passen.
 Normen Financiering.
Hiermede komt dan ook de financiering door inhouding van winst wel iets anders
te staan. Brezet stelt, dat deze financiering — behoudens dat in de kostencalculatie ook
over dit vermogen rente moet worden berekend — gratis geschiedt. Het is de vraag.
Bij toepassing van deze financiering toch wordt de dividenduitkering kleiner en het
koerspeil der aandelen lager en dus de expansiereserve eveneens verkleind. Hier ligt
een alternatief ■— en bij een alternatief bestaat een offer .— en Brezet helpt ons niet uit
de puzzle hoe het mogelijk is, dat ondernemingen, welke gratis zouden kunnen finan­
cieren, de duurdere weg van de emisie kiezen. Of wordt deze laatste alleen maar ge­
kozen door de ondernemingen met een te kleine winstcapaciteit voor de zelffinancie­
ring? Hoe krijgen deze dan in de koers de expansiecapaciteit?
D at obligatie- en onderhandse leningfinanciering goedkoper zijn dan aandelenver­
mogen is geen verschijnsel van de laatste tijd. Gezien dat bij de aandelenkoers ook
.— terecht of ten onrechte — het risico een rol speelt en dat de lening nog altijd door
sommige beleggers in bepaalde tijden wordt geacht qua rente en schuldeiserspositie een
betere plaats te verzekeren, is de prijs van het permanente vermogen als regel .— ook
door andere oorzaken ■
— hoger dan van langdurig tijdelijk. Alleen, de eisen aan de
aard van het vermogen te stellen in verband met de continuïteit van de bedrijfsvoering
verhinderen in het algemeen financiering met langdurig tijdelijk vermogen en dwingen
tot het aantrekken van permanent, waarbij het gestelde door Brezet, dat, indien de
financiering met vreemd vermogen wordt aangevuld, door financiering uit de winst de
gevaren worden gereduceerd, maar zeer dubieus is: de winst moet er dan eerst zijn en
in de onzekerheid van deze winst schuilt juist de norm voor de aandelenfinanciering.
Conclusies.
 Het is naar mijn mening nuttig geweest, dat Brezet op een aantal facetten heeft ge­
wezen, welke in het kader van de effectenmarkt van betekenis zijn. Ik meen echter, dat
de gegeven beschouwingen tot te vergaande gevolgtrekkingen hebben geleid en dat
bovendien de beperkte keuze van het uitgangspunt een zekere eenzijdigheid in de hand
heeft gewerkt.
Ongetwijfeld is er sprake van een gewijzigde positie van de aandeelhouder te zijnen
ongunste door een complex van oorzaken, waarbij ook de door Brezet genoemde van
betekenis zijn. De desbetreffende instanties, en met name die van de Vereeniging voor
den Effectenhandel, zullen goed doen met de door Brezet opgeworpen — en ook an­
dere — vraagstukken ernstig in studie te nemen alvorens zij moeite doen de beurs te
populariseren.
 Van groot belang voor de positie van de aandeelhouder komt mij echter voor de
gewijzigde maatschappelijke mentaliteit met zijn gelijkschakelingswensen, waaruit mede
de hoogte van de tarieven der inkomsten- en vennootschapsbelasting voortkomt. De
vermogensbezitter is in de laatste jaren een genoegelijk aambeeld geworden en zij, die
menen dat zulks zonder schade mogelijk is, kunnen wel eens bedrogen uitkomen. De
verlaging der tarieven — hoe weinig principieel ook .— is een eerste aanwijzing voor
een •— overigens niet principieel <— andere instelling van beperkte betekenis; het is
onmiskenbaar, dat zich wijzigingen van structurele aard voltrekken en dat daarbij de
belegger over de hele lijn wordt getroffen — ook over het beleid der onderneming

m ab

blz. 176

wordt hij door directie en commissarissen in de regel niet gehoord, hoogstens beleef­
delijk aangehoord zonder enige mede-zeggenschap te hebben - - is in het kader der
ontwikkeling begrijpelijk, gezien de richting der mentaliteitsverandering. Doch dan dient
m.i. ook de positie van het aandeel te worden bekeken in dit hele vlak en niet in het
beperkte kader van een economische marktvorm.
D E ORGANISATIE-STRUCTUUR VAN H E T BEDRIJF. Openbare les bij het aan­
vaarden van het ambt van lector aan de Nederlandse Economische Hogeschool te Rot­
terdam door H. J. Kruisinga. Leiden, z.j.
door Prof. Dr J. L. Mey.
Het is ongetwijfeld een interessant onderwerp dat de nieuwbenoemde lector in de
organisatie-leer aan de Rotterdamse Hogeschool als onderwerp voor zijn eerste officiële
optreden koos.
 Terecht merkt hij op dat de organisatie-leer lange tijd niets anders inhield dan het
onderzoek naar de voor- en nadelen van verschillende organisatie-stelsels. Kruisinga vat
het probleem echter anders op. Zijn er krachten, zo vraagt hij, die het structuurpatroon
der interne organisatie bepalen en hoe krijgt dit laatste zijn uiteindelijke gedaante?
Men zou in vergelijking met de vroegere, hier van een meer wetenschappelijke, be­
nadering van het probleem der organisatie-structuur kunnen spreken.
Hoewel velen hem op deze weg reeds zijn voorgegaan - de schrijver noemt zelf een
vrij groot aantal van zijn voorgangers - valt het te loven dat hij deze weg ter behan­
deling van zijn probleem heeft gekozen. Vooral omdat het thans bereikte resultaat nog
geenszins bevredigend kan worden genoemd en een „communis opinio” t.a.v. de basis­
problemen der organisatie-leer nog wel ver in het verschiet ligt.
Volgens Kruisinga zijn het twee krachten die het structuurpatroon der organisatie be­
palen nl. het bestuursmotief en het kostenmotief. Ziet men de organisatie-leer, zoals de
schrijver, als onderdeel der bedrijfseconomie en deze laatste weer als een onderdeel der
economische wetenschap dan moeten beide krachten weer uit het economisch motief
kunnen worden afgeleid. De schrijver zal dit ongetwijfeld beamen. Het ware daarom
wenselijk geweest dat hij zich hierover had uitgesproken.
Beide motieven werken zowel in horizontale als in verticale richting op het structuur­
patroon der organisatie in en geven aanleiding tot verschillende vormen van verbijzon­
dering.
Het betoog van de schrijver zou in onderstaand eenvoudig schema kunnen worden
samen gevat.
Richting
Verticaal
Horizontaal
Motief
Bestuur

hiërarchering

afdelingsvorming

Kosten

differentiatie

differentiatie
specialisatie

Alvorens tot een critische beschouwing van dit schema over te gaan is het nodig aan
te geven wat Kruisinga onder de hierboven vermelde begrippen wenst te verstaan en
in het bijzonder hoe hij hun onderlinge verhouding ziet.
 Over de begrippen hiërarchering en verticale differentiatie merkt de schrijver op: „De
decentralisatie van de leidinggevende arbeid als gevolg van de verticale differentiatie is
naar haar aard verbijzondering: een verbijzondering in leidende en uitvoerende arbeid.
Doordat de leiding de bevoegdheid, de macht, behoeft om haar initiatieven en gedachten
tot uitvoering te brengen schept deze verbijzondering de gezagsverhoudingen tussen
leiders en uitvoerders. Het verankeren van deze gezagsverhoudingen in de organisatie­
structuur leidt tot een samentrekken van de arbeidsgeledingen, welke wij bij de verticale
differentiatie zagen ontstaan, tot hiërarchische niveau’s. Een typisch karakteristiek van
de interne organisatie - de hiërarchische structuur - is daarmede in zijn ontstaan ver­
klaard. De verbijzondering, welke er toe leidt zal voor het vervolg worden aangeduid
met de naam hiërarchering.'' (bl. 13, 14).
Met betrekking tot „de horizontale uitbouw van de organisatie-structuur” zegt Krui­
singa: „Terwijl in verticale richting de werkzaamheden in hiërarchische niveau’s worden
gegroepeerd vindt tezelfdertijd in horizontale richting samenvoeging plaats op een wijze,
die aansluiting geeft aan de gangbare combinaties van bekwaamheden en persoonlijke
hoedanigheden der functionarissen.
m ab

blz. 177

Twee hoofdcriteria kunnen worden onderscheiden:
A. ziet naar de eindprestatie, naar het product dat de doelstelling van de voortbrenging
vormt. Hierin onderkennen wij de specialisatie zoals deze ons vertrouwd is vanuit
de externe organisatie.
B. ziet naar de aard van de bewerkingen, resp. handelingen, welke moeten worden ver­
richt, maar nu ongeacht de soort van het product. Dit is de differentiatie - thans
horizontale differentiatie - met echter opnieuw een verdergaande verfijning, die wij
in de externe organisatie niet kennen. Deze verbijzondering kan zich nl. zowel voor­
doen t.a.v. de leiding als t.a.v. de uitvoering.” (blz. 17, 18).
Beide horizontale differentiatie als specialisatie vat Kruisinga samen onder de term
functionalisatie.
 Daarnaast doet zich in horizontale richting „uit hoofde van de bestuurseisen” nog een
bedrijfsinterne verbijzondering voor t.w. de afdelingsvorming (bl. 20).
Na de weergave van het betoog thans het oordeel. Is de schrijver erin geslaagd met
behulp van de beide door hem geïntroduceerde motieven ons een dieper inzicht te geven
in de problematiek rondom de vorming van de organisatie-structuur?
In zekere zin naar onze mening stellig en wel voorzover hij laat zien hoe enerzijds
binnen de organisatie in de bedrijfshuishouding veranderingen optreden in de krachten,
uit het kostenmotief voortvloeiend, die ook in de organisatie der maatschappelijke voort­
brenging werken en daarvan de structuur bepalen, anderzijds nieuwe krachten, uit het
bestuursmotief voortvloeiend, optreden. Dit is in zekere zin aannemelijk aangezien het
kostenmotief wel in de maatschappelijke voortbrenging werkt, het bestuursmotief echter
niet.
Ondanks deze in zich niet onlogische bouw van het betoog kan het ons echter toch
niet geheel bevredigen.
Het wil ons voorkomen dat Kruisinga te zeer gedreven wordt door de gedachte de
organisatie-structuur in de bedrijf shuishouding in een eenvoudig schema van zoveel
mogelijk gangbare begrippen te vatten.
Op zich zelf luk het hem wel het schema eenvoudig te houden. Ook is het aantal
begrippen niet boven de reeds gangbare vermeerderd. Heeft Kruisinga’s schema dus op
deze punten verdiensten, het mist te zeer een essentieel element voor zijn waarde nl. de
bruikbaarheid.
Bij nader inzien blijken de verschillende lijnen die hij onderscheidt dezelfde verschijn­
selen aan te geven slechts op verschillende wijzen gemotiveerd. Dit geldt voor hiërarchering en verticale differentiatie, hetgeen de schrijver op bl. 14 ook min of meer toegeeft,
maar eveneens voor afdelingsvorming enerzijds en horizontale differentiatie en speciali­
satie anderzijds, hetgeen de schrijver eveneens in zekere zin erkent, (blz. 22).
 In zijn streven naar eenvoud en gebruikmaking van reeds min of meer gangbare be­
grippen heeft de schrijver het gecompliceerde karakter van het verbijzonderingsverschijnsel binnen de bedrijf shuishouding niet voldoende onderkent.
Men moet in de bedrijfshuishouding onderscheid maken tussen functies als collectivi­
teiten van gelijksoortige taken of werkzaamheden, waarbij dan die gelijksoortigheid in­
derdaad naar gelang van het standpunt van waaruit men de werkzaamheden beschouwt
een verschillende inhoud kan hebben, de personen die deze functies vervullen en de or­
ganen tot welke deze personen zijn samengevoegd.
Men kan nu stellen dat de verbijzondering in de bedrijfshuishouding op twee wijzen
inwerkt en daarmee het structuurpatroon van haar organisatie bepaalt. Enerzijds leidt zij
tot orgaanvorming, anderzijds tot verbijzondering der personen binnen de bedrijfshuis­
houding. Voorzover zij aanleiding geeft tot orgaanvorming kan zij worden beschouwd
als een voortzetting van de verbijzondering in de maatschappelijke voortbrenging. De
personele verbijzondering daarentegen is van geheel andere aard, zij kan slechts binnen
de bedrijfshuishouding ontstaan. Beide vormen van verbijzondering hebben een bestuursaspect en een kostenaspect. Dit is op zich zelf trouwens niet te verwonderen. Immers in
de organisatieleer gaat het er om een doelmatige structuur met zo weinig mogelijk offers
te creëren. Z o gesteld hebben we echter nog niets gezegd over de specifieke aard van
de interne organisatie-problematiek. W e hebben eigenlijk niets anders gedaan dan con­
stateren of liever vooropstellen dat we hier met een economisch vraagstuk te doen heb­
ben of althans met een vraagstuk dat we als een economisch probleem kunnen opvatten.
Door deze ook bij Kruisinga te algemene probleemstelling blijft naar mijn mening
het vraagstuk zoals hij zich dit heeft gesteld helaas onopgelost.
 Het verbijzonderingsproces dat de organisatie-structuur binnen de bedrijfshuishouding,
althans ten dele, niet geheel, bepaalt, is zoals ik reeds in het bovenstaande heb opge­
merkt van tweeërlei aard. Het is een voortzeting enerzijds van de verbijzondering in de
maatschappelijke productie en wordt binnen de bedrijfshuishouding door dezelfde fac­
toren beheerst als daarbuiten, anderzijds openbaart zich binnen de bedrijfshuishouding

mab

blz. 178

een nieuw proces, dat der personele verbijzondering, dat zijn aequivalent niet in de maat­
schappelijke productie vindt. Dit probleem kan voornamelijk als een probleem van „span
of control” worden opgevat.
Achter dit „span of control"-probleem ligt echter evenals achter het probleem van de
voortzetting der maatschappelijke verbijzondering binnen de bedrijfshuishouding het, de
gehele organisatie-problematiek beheersende, vraagstuk der quantitatieve verhoudingen.
Aan het slot van mijn bespreking gekomen bemerk ik dat ik Kruisinga’s werk be­
sprekende tevens mijn eigen visie op het door hem behandelde vraagstuk, zij het „in a
nutsheU" heb gegeven. Dit is niet gebeurd om hem een andere mening op te dringen dan
die welke hij heeft ontwikkeld maar slechts om aan te geven dat wellicht althans naar
mijn gevoelen vanuit de door mij aangegeven visie een in zekere zin beter aanvaardbaar
resultaat kan worden bereikt.
De mogelijkheid van verschillende inzichten omtrent het basis-probleem der interne
organisatie bewijst intussen dat dit vraagstuk inderdaad voor de bedrijfseconomie nog
een probleem is en meer niet. Het is goed dat Kruisinga bij de aanvaarding van zijn
ambt dit probleem gesteld heeft en het is verdienstelijk dat hij het gesteld heeft zoals hij
het stelde. De jonge lector heeft hiermee het bewijs geleverd de basis-problemen van zijn
leervak niet uit de weg te willen gaan ook al zijn ze nog zo moeilijk en ook al is de weg
waarlangs de oplossing gevonden moet worden ook nog zo weinig afgebakend.
 Ik juich het toe dat deze openbare les door zijn verschijnen een nieuwe bijdrage tot
de discussie over de interne organisatie-problematiek heeft geleverd en ik meen dan ook
dat allen, wie dit vraagstuk ten harte gaat niet mogen verzuimen er kennis van te nemen.
L. Meertens, DE ORGANISATIE VAN DE VERKOOP. Uitg. H. E. Stenfert Kroese
N.V. - Leiden
door Drs S. C. Bakkenist
W a t mag men verwachten van een boek, dat tot titel draagt „De organisatie van de
verkoop?” Heeft Meertens mijn verwachtingen bevredigd? Ja en neen, maar zeker is dat
Meertens iets te vertellen heeft over het door hem gekozen onderwerp. Hij geeft blijk
van een grote practische ervaring en van het feit, dat hij over de vraagstukken, die met
de organisatie van de verkoop samenhangen, heeft nagedacht. Hij heeft gezocht naar
het „algemene” in de grote verscheidenheid van verschijnselen, waarmede hij in zijn
adviseurspraktijk dagelijks te doen heeft. Het blijkt na lezing geen phrase, wanneer hij
in het „W oord vooraf' schrijft, dat hij gestreefd heeft naar het uitwerken van zijn
ervaringen tot een „stelsel van inzichten en van daarop gebaseerde maatregelen”, die
hij als oorspronkelijk aandient. Ongetwijfeld treft de aandachtige lezer oorspronkelijke
en waardevolle opmerkingen aan. Het is echter jammer, dat geen verband is gelegd
met de omvangrijke literatuur, die over het gekozen onderwerp reeds is verschenen.
Aangenomen mag toch worden, dat Meertens in de loop der jaren van vele publicaties
heeft kennisgenomen, waardoor ongetwijfeld zijn inzicht zal zijn verbeterd. Juist omdat
Meertens verzuimt op daarvoor in aanmerking komende punten naar de literatuur te
verwijzen, wordt het moeilijk te onderkennen welke inzichten „oorspronkelijk" en welke
afgeleid zijn.
 De grote betekenis van het ter bespreking voor mij liggende boek zie ik in de hoofd­
stukken VI en volgende tot het slot (pag. 78-290), waarin overtuigend, tot in details,
wordt aangetoond dat het mogelijk is, en in ieder geval dringend noodzakelijk, de om­
vang van de verkoop kwantitatief te bepalen. Niet door middel van grove schattingen,
maar door een gedetailleerde systematische opbouw, uitgaande van de omzetpotentie
van iedere individuele afnemer, of zoals Meertens het uitdrukt: „dat men niet uit het
oog verliest, dat uiteindelijk het omzetresultaat is opgebouwd uit de resultaten, die ver­
kregen worden bij de afzonderlijke adressen" (zie pag. 171).
 Hiermede heeft Meertens naar mijn oordeel een belangrijke bijdrage geleverd. In
maar al te veel boeken valt te lezen dat het gewenst is een verkoopbegroting op te
stellen, maar de vraag „hoe" wordt niet of onvoldoende beantwoord. Welnu, Meertens
geeft duidelijk, stap voor stap, aan, hoe men tot een verantwoorde begroting en be­
waking van de verkoop kan geraken. Dit noopt tot bezinning. Uiteraard kan Meertens
geen schema geven dat als „maatcostuum" voor alle bedrijven kan dienen. Dat behoeft
ook niet, maar wel kan ieder, die enigermate thuis is in deze vraagstukken, hierin vele
aanknopingspunten vinden, die hem in staat zullen stellen voor het eigen bedrijf op weg
te gaan. Misschien zal men de verzuchting slaken, dat het een moeizame en omvangrijke
arbeid is die verricht moet worden. Inderdaad, maar een doeltreffende organisatie van
de verkoop is veel werk waard. Het is een voor ieder bedrijf hoogst belangrijke doel­
stelling. Men komt uit de sfeer van de intuïtie, in de sfeer van de realiteit, indien men

ma b

blz. 179

de suggesties van Meertens volgt. Ook al zal men er niet in slagen onmiddellijk het
einddoel te bereiken, dan toch is het alleszins de moeite waard, omdat het inzicht in de
eigen afzetstructuren wordt verdiept, mogelijkheden tot beoordeling van de efficiëntie
van de verkoopactiviteit worden geschapen.
Meertens introduceert met zijn streven de verkoopactiviteit te kwantificeren een
aantal interessante grafische voorstellingen. De lezer wordt hierdoor opnieuw overtuigd
van de grote waarde van goed ontworpen en op de juiste plaats gehanteerde grafische
voorstellingen, waardoor men beter dan met lange betogen tot de kern van een vraag­
stuk doordringt.
 Ook al houd ik rekening met het feit, dat Meertens uit de omvangrijke stof een keuze
heeft moeten doen, dan nog betreur ik het, dat hij weinig of geen aandacht heeft ge­
schonken aan de vraagstukken rondom de leiding van de verkoop en het samenspel
en de taakverdeling tussen deze afdeling en de andere afdelingen in het bedrijf. Dit zijn
vraagstukken waarmede juist de grotere bedrijven, waar de verkoopafdeling tot een
omvangrijke en kostbare afdeling is uitgegroeid, worstelen. Dit is het punt waarop
mijn gespannen verwachtingen zijn teleurgesteld.
Ik heb het betreurd dat Meertens in zijn eerste hoofdstuk weer het woord „commer­
cieel” introduceert. Hij ziet de organisatie van de verkoop als een onderdeel van het
commerciële beleid. Het is tenslotte slechts een kwestie van woordgebruik en gewoonte.
Men spreekt gaarne over commerciële organisatie als men de verkooporganisatie op het
oog heeft. Zouden wij hier nu niet eens vanaf kunnen stappen? Is de verkoop meer of
minder commercieel dan b.v. de inkoop? Juist het streven het vraagstuk van de orga­
nisatie van de verkoop uit de irrationele, emotionele, intuïtieve sfeer over te brengen
naar de realistische, kwantificeerbare, economische sfeer verdraagt zich niet met de term
commercieel. Alle activiteiten in het bedrijf, of het al dan niet naar winst streeft, zijn
commercieel, in dien zin dat de kosten van de prestatie door het afgeworpen nut moeten
worden overtroffen. Zou het mogelijk zijn de term „commercieel” te begraven? Deze
critische opmerkingen moeten primair in opbouwende zin worden opgevat. Zij mogen
vooral geen afbreuk doen aan mijn waardering voor de door Meertens verrichte arbeid.
Zijn geschrift is de moeite van aandachtige bestudering alleszins waard.
mab

blz. 180.
