Evaluatie van Samen sterker Terug Op Pad (STOP4-7)
https://jeugdinontwikkeling.nl/
E-ISSN 2772-7718

Evaluatie van Samen sterker Terug Op Pad (STOP4–7):
Een Multimodale Interventie voor Kinderen met
Gedragsproblemen
Brechtje de Mooij1, Laura Beurskens-Claessens2,3, Pien Geertse2, Wim De Mey4
en Geertjan Overbeek5
1 Universiteit van Amsterdam, Research Institute of Child Development and Education, programmagroep Forensische Orthopedagogiek & research priority area Urban Mental Health | 2Entrea Lindenhout, Instelling voor Specialistische Jeugdhulp, Speciaal Onderwijs en Onderzoek | 3Praktikon, wetenschappelijk praktijkgericht onderzoeksbureau op gebied van ( jeugd)zorg en onderwijs | 4 Universiteit
Gent, Vakgroep Ontwikkelings-, Persoonlijkheids- en Sociale Psychologie; ckg Het Open Poortje |
5 Universiteit van Amsterdam, Research Institute of Child Development and Education, programmagroep Preventieve Jeugdhulp en Opvoeding
Samenvatting In deze studie onderzochten wij of de multimo-

dale interventie voor kinderen met ernstige gedragsproblemen
‘Samen sterker Terug Op Pad’ (stop4–7) zou kunnen leiden tot een
afname van internaliserende en externaliserende gedragsproblemen bij kinderen, en een afname van opvoedstress bij ouders. Deze
studie gebruikte een herhaalde metingen-design met een voormeting, nameting, en follow-up (6 maanden). De huidige steekproef
bestond uit N = 836 kinderen van drie t/m acht jaar en maakte
gebruik van zowel leerkracht- als ouderrapportage van probleemgedrag. De kinderen waren aangemeld bij entrea lindenhout in
Nederland en bij verscheidene Vlaamse jeugdhulpinstellingen.
Analyses toonden aan dat stop4–7 leidde tot significante, klinisch relevante, en blijvende afnames van zowel externaliserend
als internaliserend probleemgedrag, en ook leidde tot een significante afname van opvoedstress. De gerapporteerde afnames
waren even sterk voor ouders van jongere en oudere kinderen,
voor jongens en meisjes, en voor kinderen die bij aanvang van
stop4–7 minder of juist meer problemen hadden.
 Trefwoorden stop4–7, interventie, externaliserend, internalise-

rend, opvoedstress

Artikelgeschiedenis
Ontvangen: 30 augustus 2021
Geaccepteerd: 24 januari 2022
Online: 3 maart 2022
Contactpersoon
Brechtje de Mooij, l.s.demooij@uva.nl
Copyright
© Author(s); licensed under Creative Commons
Attribution 4.0. This allows for unrestricted
use, as long as the author(s) and source are
credited.
Financiering Onderzoek
Geen.
Belangen
Wim De Mey is ontwikkelaar en uitvoerder
van Samen sterker Terug Op Pad. Echter, de
analyses werden uitgevoerd door Brechtje
de Mooij en Geertjan Overbeek. De eerste
versie van dit manuscript werd opgesteld door
Brechtje de Mooij. Zodoende is er geen sprake
van belangenverstrengeling.
Citeren De Mooij, B., Beurskens-Claessens, L., Geertse, P., De Mey, W. en Overbeek, G. (2022). ‘Evaluatie van Samen sterker Terug Op Pad
(STOP4–7): Een Multimodale Interventie voor Kinderen met Gedragsproblemen’, Jeugd in Ontwikkeling 2: DOI 10.54447/JiO.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

2/25

1 Introductie
1.1 De Ontwikkeling van Probleemgedrag

Gedragsproblemen worden gekenmerkt door ongehoorzaamheid, opstandigheid, prikkelbare stemmingen, en door verbale of fysieke agressie richting anderen (dsm-v; apa,
2013). Kinderen die op jonge leeftijd al ongewenst gedrag vertonen, lopen een verhoogd
risico op de ontwikkeling van klinische niveaus van internaliserende en externaliserende
problematiek op latere leeftijd. Zo liet onderzoek onder volwassen met een klinische
diagnose (variërend van angst en depressie tot schizofrenie) zien dat bij 25–60% al in de
kindertijd ongewenst gedrag werd geïdentificeerd (Kim-Cohen et al., 2003). Kinderen
met gedragsproblemen hebben vaak moeite met het omgaan met hun emoties, en deze
vroege marker van impulsiviteit en een laag zelfregulerend vermogen (Bridgett et al., 2015;
Eisenberg et al., 2009) is weer voorspellend voor de ontwikkeling van middelenmisbruik,
gezondheidsproblemen, financiële problemen, en delinquentie (Moffitt et al., 2011; Von
Stumm et al., 2011) later in het leven. Dit toont het belang van het vroeg identificeren en
ingrijpen in mogelijk ongewenst gedrag bij kinderen.
 Vroegtijdig ingrijpen bij ongewenst gedrag kan middels het multimodale programma
Samen sterker Terug Op Pad (stop4–7; De Mey & Merlevede, 2013). Het huidige onderzoek
draagt bij aan de huidige literatuur middels een evaluatie van de korte- en langetermijneffecten van stop4–7 op het externaliserend en internaliserend probleemgedrag van
kinderen en opvoedstress van ouders. Vernieuwend daarbij is dat gebruik werd gemaakt
van zowel ouder- als leerkrachtrapportage om veranderingen in het probleemgedrag
van de kinderen in kaart te brengen. Eveneens vernieuwend is bovendien dat wordt
gekeken naar de klinische relevantie van waargenomen veranderingen en naar voor wie
dit programma beter of minder goed werkt.
1.2 Dwingende Ouder-Kind Interactiepatronen

Niet alle jonge kinderen met gedragsproblemen zullen later in de adolescentie antisociaal gedrag vertonen. De kans op blijvende gedragsproblemen neemt met name toe
wanneer er in het gezin sprake is van een proces van wederzijds dwingend, in stand
houdend gedrag tussen ouder en kind, ofwel een coercive process. Wanneer ouders en
kinderen elkaar wederzijds negatief bekrachtigen, kan er een neerwaartse spiraal van
elkaar in stand houdende interactiepatronenontstaan. Deze negatieve, dwingende (i.e.,
coërcieve) interactiepatronen kunnen worden verklaard vanuit de sociale leertheorie
zoals uitgewerkt door Patterson (Patterson, 1982; Patterson, 2002; Patterson et al., 1992)
en is één van de vroegste en meest krachtige antecedenten van later externaliserend
probleemgedrag. Ouders bekrachtigen een kind door het diens zin te geven, en kinderen
bekrachtigen het toegefelijke gedrag van hun ouders door te kalmeren nadat zij hun zin
hebben gekregen. Ook een gebrek aan warmte in de ouder-kindrelatie en inconsistentie
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

3/25

in het begrenzen van kinderen is gerelateerd aan de ontwikkeling van gedragsproblemen
(Mingebach et al., 2020).
 Als gevolg van deze dwingende, negatieve interactiepatronen in de gezinscontext
missen kinderen bij aanvang van hun schoolloopbaan belangrijke sociaal-cognitieve
vaardigheden, zoals het reguleren van emoties, delen van aandacht, rekening houden
met anderen, samen spelen, maar ook volhouden en afmaken van een taak (Smith et al.,
2014). Bovendien blijkt dat kinderen die ongewenst (i.e., dwars, dwingend, opstandig,
agressief) gedrag vertonen vaak over gebrekkige mogelijkheden beschikken om sociale
signalen op te vangen en te interpreteren. Zij gaan in sociale situaties weinig op zoek
naar feiten en denken al gauw dat anderen vijandige bedoelingen hebben. Voor sociale
problemen bedenken ze minder oplossingen en vaker een agressieve oplossing (Orobio
de Castro et al., 2002).
Verschillende studies lieten zien dat oudertrainingen een effectief middel zijn om dergelijk gedrag bij kinderen te verminderen of voorkomen (Kazdin & Weisz, 1998; Lundahl
et al., 2006; Webster-Stratton & Taylor, 2001). Uit deze literatuur blijkt verder dat met
name die programma’s behulpzaam zijn die zijn gestoeld op de sociale leertheorie en
cognitieve gedragstherapie. Ook bleek dat programma’s die zich richten op het ecologische systeem (dus zowel op ouders als kind en leerkracht) effectiever zijn dan wanneer
slechts een schakel uit het systeem wordt aangepakt. Multimodale programma’s, waarbij
naast de ouders ook het kind en de leerkracht betrokken worden, blijken ook effectiever
te zijn dan programma’s die zich uitsluitend richten op ofwel de ouders, dan wel de
kinderen of de leerkrachten (Webster-Stratton & Taylor, 2001).
 1.3 Een Multimodale Interventie: Samen sterker Terug Op Pad (STOP4–7)

Een van deze multimodale programma’s is Samen sterker Terug Op Pad (stop4–7; De Mey
& Merlevede, 2013). stop4–7 werd in Vlaanderen ontwikkeld, en wordt al vanaf 2003 in
Nederland geïmplementeerd. Het programma, gericht op vier- tot zevenjarige kinderen
met gedragsproblemen, is gebaseerd op een vertaling van het Amerikaanse universele
preventieprogramma Linking the Interests of Families and Teachers (lift; Eddy et al.,
2000) naar een geïndiceerd programma voor kinderen met ernstige gedragsproblemen,
aangepast aan de Vlaamse situatie (De Mey, 2010). Het programma bevat zowel een
kind- als een oudertraining, waarin verschillende technieken en vaardigheden worden
aangeleerd die helpen gewenst gedrag van kinderen te stimuleren en negatieve interactiepatronen te doorbreken. Ook de leerkracht van het kind neemt deel aan een training
en er wordt maatwerk geboden door het geprotocolleerde programma aan te vullen met
huis- en schoolbezoeken. In Nederland wordt het programma geïmplementeerd door
entrea lindenhout, een instelling voor specialistische jeugdhulp, onderwijs en onderzoek,
en door het Kabouterhuis, een orthopedagogisch centrum voor jeugd- en gezinshulp en ondersteuning. In Vlaanderen wordt het programma door verschillende jeugdinstellingen
(Centra voor Kinderzorg en Gezinsondersteuning) uitgevoerd.
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

4/25

Zowel in Vlaanderen als in Nederland worden sinds 2003 voormeting-, nameting- en
follow-up-gegevens verzameld bij gezinnen en leerkrachten die meededen aan stop4–7.
 Uit eerder onderzoek naar stop4–7 onder 201 Vlaamse kinderen tussen de vier en acht
jaar oud met klinische gedragsproblemen bleek dat het externaliserende gedrag zowel
thuis als op school was verbeterd na deelname aan stop4–7. Ook waren ouders minder
inconsequent in hun disciplinering (De Mey & Braet, 2011). Een kleinschaliger onderzoek
onder 90 kinderen en hun ouders liet vergelijkbare resultaten zien en liet bovendien zien
dat veranderingen na stop4–7 significant groter waren in vergelijking met een wachtlijstcontrolegroep (De Mey, 2010). In Nederland werden soortgelijke resultaten voor stop4–7
gevonden. Uit onderzoek (Van Brussel et al., 2009) onder 69 kinderen tussen de vier
en acht jaar, bleek dat de kinderen en ouders die het programma volgden significante
vooruitgang boekten. Na de behandeling vertoonden kinderen volgens de ouders significant minder externaliserend, minder internaliserend en meer prosociaal gedrag. Ouders
rapporteerden daarnaast consequenter te zijn geworden in hun opvoeding en minder
opvoedbelasting te ervaren. Leerkrachten zagen minder vooruitgang op externaliserend
gedrag, maar wel op internaliserend en prosociaal gedrag. Ander onderzoek van Delsing
et al. (2010) naar stop4–7 onder 284 gezinnen met kinderen in de leeftijd van vier tot en
met acht jaar (aangemeld bij vier ouder-en-kindcentra in Nederland) liet zien dat de aan
stop4–7 verbonden afnames in probleemgedrag stabiel bleven tot aan een follow-up na
zes maanden.
 1.4 Langetermijneffecten, Comorbiditeit, en Klinische Relevantie

De eerdere bevindingen impliceren dat stop4–7 mogelijk leidt tot een afname van
externaliserend probleemgedrag bij kinderen, en tot een afname van opvoedbelasting
bij ouders. Echter werd niet eerder onder een substantiële steekproef van gezinnen
afkomstig uit zowel Nederland als Vlaanderen (vanuit alle jeugdhulplocaties die stop4–7
aanbieden) middels een multi-informant-benadering gekeken naar de korte- en langetermijneffecten van stop4–7. Een recente meta-analyse naar – al dan niet multimodale –
oudertrainingen (Van Aar et al., 2016) liet zien dat deze over het algemeen significante
langetermijneffecten opleveren, tot aan een gemiddelde follow-up-periode van 2,5 jaar.
Ook voor stop4–7 is het van belang te onderzoeken in hoeverre het programma langdurige effecten heeft.
 Ondanks dat niet veel onderzoek zich hierop richt, is het van belang om de bredere
effecten van de interventie te onderzoeken – niet alleen op externaliserend maar ook
op internaliserend probleemgedrag. Programma’s als stop4–7 zijn meestal met name
gericht op het voorkomen of verbeteren van externaliserend gedrag. Dit is niet verbazend
gezien het feit dat externaliserend gedrag zich manifesteert in interactie (i.e., conflict)
met anderen, en het omgaan met ongewenst, naar buiten gericht gedrag mogelijk meer
stress oplevert voor ouders dan het omgaan met internaliserend gedrag. Externaliserende gedragsproblemen zijn een van de voornaamste redenen waarom kinderen en
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

5/25

hun ouders worden doorverwezen naar behandeling (Shelleby & Shaw, 2014). Het is
echter ook bekend dat comorbiditeit van externaliserend gedrag met internaliserend
gedrag eerder de norm is dan de uitzondering voor kinderen met ernstige gedragsproblemen (Overbeek et al., 2001; Van der Giessen et al., 2013). Gebaseerd op hun ‘failure
model’ stellen Capaldi (1992) en Patterson en Capaldi (1990), bijvoorbeeld, dat agressief
gedrag en storend gedrag kunnen leiden tot afwijzing en een gebrek aan steun door
anderen (ouders, leerkrachten en leeftijdgenoten), wat vervolgens weer kan leiden tot
faalervaringen en marginalisatie in sociale situaties en op school. Deze faalervaringen
geven een kwetsbaarheid voor depressieve stemmingen. Het zou dus kunnen dat effectief
ingrijpen op externaliserend probleemgedrag ook leidt tot een afname van internaliserend probleemgedrag doordat kinderen zich meer gesteund en geaccepteerd voelen.
Het zou ook kunnen dat stop4–7 een direct en uniek effect heeft op internaliserende
problemen, bijvoorbeeld omdat kinderen beter met hun gevoelens weten om te gaan en
omdat zij zich beter begrepen voelen door hun ouders nadat die de interventie hebben
doorlopen.
 ‘Bredere’ effecten (i.e., op zowel internaliserend als externaliserend probleemgedrag)
van oudertrainingen worden echter niet systematisch gevonden. Zo liet onderzoek naar
het New Beginnings-programma – gericht op het aanleren van effectief ouderschap en
creëren van positieve gezinsinteracties – een vermindering van emotionele problemen
bij kinderen zien (Sandler et al., 2011), maar vonden verschillende studies naar Incredible
Years, een soortgelijke oudertraining, geen effect op internaliserende problemen (Leijten
et al., 2018; Overbeek et al., 2021). In het huidige onderzoek wordt gekeken in hoeverre
stop4–7, naast het verwachte effect op externaliserend probleemgedrag, een uniek effect
heeft op internaliserend probleemgedrag van kinderen, ondanks dat stop4–7 zich niet
direct richt op internaliserend probleemgedrag.
Verder is het van belang te onderzoeken in welke mate een statistisch significante
afname van probleemgedrag ook daadwerkelijk klinisch relevant is (Kazdin, 1999; La
Greca et al., 2009). Alhoewel klinische relevantie in het overgrote merendeel van interventiestudies niet wordt vastgesteld, gaf eerder onderzoek naar stop4–7 aan dat voor
40% van de ouders het probleemgedrag van hun kind afneemt tot onder een klinische
grenswaarde, en voor 60% van de ouders de opvoedbelasting afneemt tot een nietklinisch niveau (Delsing et al., 2010).
 Onderzoekers riepen al eens op tot onderzoek naar moderatoren van interventieeffectiviteit voor programma’s die zich richten op het verminderen van probleemgedrag
bij kinderen (zie bijvoorbeeld Shelleby & Shaw, 2014). Zodoende is het ook van belang
te onderzoeken voor wie stop4–7 de sterkste – of juist de minst sterke – effecten laat
zien. Met zulke resultaten kan de interventie beter op maat worden gesneden voor verschillende subgroepen van kinderen en gezinnen. Een recente meta-review (Overbeek
et al., 2017) concludeerde dat de effecten van preventieve opvoedinterventies – hierin
werden ook geïndiceerde interventies bij klinische risicogroepen meegenomen – duidelijk generaliseerbaar zijn over verschillende doelgroepen naar sociaaleconomische
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

6/25

status, opleidingsniveau, etniciteit, en het geslacht en de leeftijd van kinderen. De effecten van opvoedinterventies bleken wel sterker te zijn voor gezinnen met verhoogde
risisconiveaus. Zo liet een recente individual participant data-meta-analyse (op basis
van gepoolde datasets) zien dat de ernst van de problematiek voorafgaand aan de interventie de interventie-effecten van een oudertraining modereerde, met sterkere effecten
voor gezinnen waarbij meer opvoedproblematiek of gedragsproblemen aanwezig waren
(Leijten et al., 2018). Het is dus van belang, en een duidelijke meerwaarde van dit
onderzoek, om te kijken naar modererende factoren die samenhangen met gedragsverbeteringen na een interventie zoals stop4–7, zoals het geslacht en de leeftijd van
kinderen, en met name ook de ernst van gedragsproblemen bij de start van de interventie.
 Eerder onderzoek suggereert dat jongens mogelijk een groter risico lopen op de ontwikkeling van externaliserende gedragsproblemen dan meisjes (zie Lahey et al., 2006 voor
een overzicht) en mogelijk geldt ook dat multimodale interventies differentiële effecten
laten zien voor jongens en meisjes. Kinderen met hogere niveaus van gedragsproblemen
op jonge leeftijd lopen het grootste risico voor een problematische ontwikkeling op
de lange termijn, dus met name voor deze subgroep van kinderen is het van belang te
onderzoeken in hoeverre een programma als stop4–7 effectief is (Shelleby & Shaw, 2014).
1.5 Onderzoeksvragen en Hypothesen

Op basis van eerder onderzoek verwachten wij dat de multimodale interventie stop4–
7 leidt tot een afname van zowel externaliserend als internaliserend probleemgedrag
en de door ouders gerapporteerde opvoedstress van voor- naar nameting. Ook wordt
verwacht dat veranderingen na het programma in stand blijven tot aan de follow-up na
zes maanden. Verder verwachten wij dat stop4–7 mogelijk differentiële – relatief sterke
of juist minder sterke – effecten heeft voor subgroepen van gezinnen, afhankelijk van
het geslacht en de leeftijd van kinderen. Bovendien wordt verwacht dat gerapporteerde
veranderingen in gedragsproblemen groter zijn bij gezinnen die bij aanvang van de interventie ernstigere problemen ervaren. De mogelijke klinische relevantie van afnames
in probleemgedrag na stop4–7 wordt exploratief onderzocht, omdat er voor stop4–
7 nog geen of slechts beperkte eerdere resultaten op dit vlak beschikbaar zijn. Omdat
onze onderzoeksgegevens uit Nederland en Vlaanderen kwamen, hebben we daarnaast
gecontroleerd of de effecten van stop4–7 vergelijkbaar waren in deze twee landen.
2 Methode
2.1 Design

Om het effect van stop4–7 te analyseren, werden twee bestaande datasets samengevoegd.
 Deze datasets bevatten data die in Nederland en in Vlaanderen werd verzameld in het
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

7/25

Figuur 1 Flowchart van beschikbare data op de drie meetmomenten

kader van routine outcome monitoring. Data was beschikbaar voor drie meetmomenten:
voormeting, nameting en follow-up. De voormeting vond één maand voor implementatie
van stop4–7 plaats. De nameting vond plaats op het eind van de groepstraining (drie tot
vier maanden na de start van de interventie), en de follow-up vond zes tot zeven maanden
na implementatie van stop4–7 plaats. Dit onderzoek bevatte geen controlegroep. Figuur
1 geeft het verloop van de studie en de respons op de drie meetmomenten weer.
2.2 Participanten

De huidige studie analyseerde de gegevens van N = 836 ouders met kinderen in de leeftijd
van drie tot en met acht jaar die de interventie stop4–7 hebben doorlopen. Van de totale
dataset werd n = 259 (31%) verzameld in Nederland en n = 577 (69%) in Vlaanderen.
 Alle ouders gaven passieve toestemming voor het gebruik van hun geanonimiseerde
gegevens voor wetenschappelijk onderzoek. In Vlaanderen werd eenzelfde toestemDE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

8/25

mingsprocedure gebruikt, goedgekeurd door het Ethisch Comité van de Universiteit
Gent. De groep kinderen bestond voor het merendeel uit jongens (n = 683, 82%). De
gemiddelde leeftijd van de kinderen was 5,50 jaar (sd = 1.14). Precieze data over de leeftijd
van kinderen was voor slechts 226 Nederlandse kinderen (27% van de gehele dataset)
bekend. Wel is bekend dat de leeftijd van alle kinderen in de steekproef varieerde van
drie tot acht jaar. Van kinderen waarvoor data op voormeting beschikbaar was, rapporteerden de ouders van iets meer dan de helft van de kinderen in de steekproef (57,6%,
n = 364) bij aanvang van de studie klinische niveaus van probleemgedrag (cbcl T-score
totaal probleemgedrag ≥ 63). Demografische gegevens van ouders en leerkrachten was
niet beschikbaar voor de huidige studie. Precieze data over het aantal ouders dat het
stop4–7 programma niet geheel doorliep is niet bekend voor de huidige dataset. Wel
is bekend dat gemiddeld genomen slechts één op tien tot zestien gezinnen vroegtijdig
stopt met stop4–7 en het programma niet afmaakt (De Mey & Geertse, persoonlijke
communicatie).
 2.3 Samen Terug Op Pad (STOP4–7)

De doelgroep van stop4–7 bestaat uit kinderen van vier tot en met zeven jaar en hun
opvoeders. Het gaat om kinderen met ernstige gedragsproblemen zoals liegen, vechten, ongecontroleerde driftbuien, en een ernstige mate van ongehoorzaam en opstandig
gedrag. Er is in deze gezinnen vaak sprake van een dwingende cyclus tussen ouder en kind,
waarbij ouders en kinderen in een wederzijds dwingend gedragspatroon verstrikt zijn
geraakt en er geen duidelijke gezagsrelatie meer is binnen het gezin. Ouders rapporteren
hierbij vaak onvoldoende opvoedvaardigheden en ervaren vaak een hoge opvoedingsbelasting. Het programma stop4–7 is gebaseerd op leertheoretische principes, welke
stellen dat het gedrag van kinderen wordt gevormd door belonings- en strafsignalen in
de opvoedingscontext waar zij aan blootgesteld worden (Reid et al., 2002).
stop4–7 is een multimodale groepstraining voor kinderen, ouders en leerkrachten.
De interventie is geprotocolleerd, met een aantal doelstellingen en methoden die per
bijeenkomst nauwkeurig omschreven zijn. De verfijning ‘op maat’ wordt aangebracht
met een aantal huis- en schoolbezoeken (De Mey & Merlevede, 2013). De kindtraining
vindt plaats gedurende tien weken, één dag per week en in een groep van vier tot acht
kinderen. De activiteiten verschillen niet veel van die in een gewone kleuterklas. Het
verschil zit in de gedragstherapeutische attitude van de trainers (leerkrachten en/of
pedagogisch medewerkers) en de gerichtheid op het aanleren van concrete vaardigheden aan de kinderen. Met behulp van specifieke opvoedvaardigheden, zoals positieve
bekrachtiging (complimenten, belonen), modelling, negeren en het toepassen van timeouts, wordt gewenst gedrag van kinderen versterkt en hun ongewenst gedrag uitgedoofd.
In de training wordt de kinderen verder gewenst gedrag aangeleerd, zoals gevoelens herkennen en benoemen, rekening houden met de ander, problemen oplossen, zelfcontrole
(sociaal-cognitieve vaardigheden), luisteren en samenspelen.
 DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

9/25

De oudertraining bestaat uit tien wekelijkse groepssessies van twee uur en beoogt
het vergroten van de opvoedvaardigheden van ouders. Aan de orde komen onder meer
operante leerprincipes, modelling, complimenten geven, beloningssystemen gebruiken,
grenzen stellen, negeren en time-outs toepassen, evenals actief luisteren. Ouders worden
aangemoedigd zoveel mogelijk zelf te proberen en te oefenen. De leerkrachten (en indien
wenselijk andere opvoeders van het kind, zoals groepsleiders) krijgen vier sessies waarin
een vergelijkbaar programma wordt doorlopen.
2.4 Meetinstrumenten
2.4.1 Gedragsproblemen – Ouderrapportage

Gedragsproblemen bij kinderen werden gemeten middels de Nederlandse versie van de
Child Behavior Checklist (cbcl; Achenbach, 1991a; Verhulst et al., 1996). De cbcl werd
door een van de ouders of verzorgers (i.e., pleegmoeder) of door ouders samen ingevuld. De cbcl meet zowel internaliserend als externaliserend probleemgedrag en sociale
competentie, en wordt ingevuld door ouders. De cbcl bevat 120 items, welke worden
beantwoord op een driepuntschaal (0 = helemaal niet tot 2 = duidelijk of vaak). De psychometrische kwaliteit van de cbcl is in voorgaand onderzoek aangetoond (Evers et al.,
2001); de interne consistentie in de huidige dataset was goed (Totaal probleemgedrag: α
= 0,84; Internaliserend probleemgedrag: α = 0,87; Externaliserend probleemgedrag: α =
0,80).
 Wanneer beide ouders afzonderlijk rapporteerden over het probleemgedrag van hun
kind, werd voor de analyses die ouder geselecteerd voor wie de data het meest compleet
was (i.e., voor wie er op meer meetmomenten data beschikbaar waren). In die gevallen
werd er per kind dus informatie van één opvoeder meegenomen in de huidige analyses. Wanneer beide ouders evenveel meetmomenten invulden werd er willekeurig een
keuze gemaakt tussen ouders. Op deze manier werd onnodig verlies van data voorkomen en ontstond er geen afhankelijkheid in de data. Voor n = 153 kinderen werd door
beide ouders over gedragsproblemen gerapporteerd, voor n = 468 kinderen werd door
de moeder gerapporteerd en voor n = 84 kinderen werd door de vader gerapporteerd.
Voor n = 9 kinderen werd door een andere verzorger over gedragsproblemen gerapporteerd (bijvoorbeeld oma of een gezinshuismoeder) en voor n = 122 kinderen was geen
ouderrapportage beschikbaar.
 2.4.2 Gedragsproblemen – Leerkrachtrapportage

Naast de cbcl werd ook informatie bij leerkrachten opgehaald over het probleemgedrag van kinderen middels de Teacher’s Report Form (trf; Achenbach, 1991b; Verhulst
et al., 1997). Dit is de leerkrachtversie van de cbcl. Van de trf werd eveneens de subschaal Internaliserend probleemgedrag (35 items) en Externaliserend probleemgedrag
(34 items) meegenomen. Items worden beantwoord op een driepuntschaal (0 = helemaal
niet tot 2 = duidelijk of vaak). De psychometrische kwaliteit van de trf is in voorgaand
onderzoek aangetoond (Evers et al., 2001); de interne consistentie in de huidige dataset
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

10/25

was acceptabel (Totaal probleemgedrag: α = 0,76; Internaliserend probleemgedrag: α =
0,74; Externaliserend probleemgedrag: α = 0,77). Data van door leerkrachten gerapporteerde gedragsproblemen was beschikbaar voor in totaal n = 710 kinderen. Voor n = 595
van deze kinderen was er ook data van door ouders gerapporteerde gedragsproblemen
beschikbaar. Voor n = 115 kinderen was er enkel data beschikbaar voor door leerkrachten
rapporteerde gedragsproblemen.
 2.4.3 Opvoedstress

De door ouders ervaren opvoedbelasting werd gemeten middels de Opvoedbelasting
Vragenlijst (obvl; Vermulst et al., 2015). De obvl bevat 34 items verdeeld over 5 subschalen: Problemen in de ouder-kindrelatie, Problemen in de opvoeding, Depressieve
stemmingen, Rolbeperking, en Gezondheidsklachten. In deze studie gebruikten wij de
eerste drie subschalen, evenals een totaalscore van deze drie schalen. De schalen Rolbeperking en Gezondheidsklachten werden in de huidige studie buiten beschouwing
gelaten omdat deze minder indicatief zijn voor aan de opvoeding gerelateerde stress
en de beleving van de ouder-kindrelatie. Een voorbeelditem van de obvl is “Ik voel me
gelukkig met mijn kind”. Items worden beantwoord op een vierpuntschaal (1 = Geldt niet
tot 4 = Geldt helemaal). De psychometrische kwaliteit van de obvl is in voorgaand onderzoek aangetoond (Vermulst et al., 2015); de interne consistentie in de huidige dataset was
acceptabel (Problemen in de ouder-kindrelatie: α = 0,79; Problemen in de opvoeding: α =
0,79; Depressieve stemmingen: α = 0,75; Totale opvoedstress: α = 0,77).
Voor n = 593 ouders was data over opvoedstress beschikbaar. Daarvan rapporteerden n = 564 ouders ook over het probleemgedrag van hun kind. Voor n = 29 ouders was
enkel data over opvoedstress beschikbaar en n = 148 ouders rapporteerden over het
probleemgedrag van hun kind, maar niet over hun ervaren opvoedstress.
2.5 Statistische Analyses

Ten eerste werden de cross-sectionele en longitudinale bivariate relaties tussen internaliserende en externaliserende gedragsproblemen bekeken middels Pearson’s r-correlaties
tussen de schalen van het door ouders gerapporteerd probleemgedrag (i.e., cbcl) en de
schalen van het door leerkrachten gerapporteerde probleemgedrag (i.e., trf). Ook werd
de cross-sectionele relatie tussen ouder- en leerkrachtrapportage van gedragsproblemen
bekeken.
Vervolgens werd de data geanalyseerd middels Repeated Measures anova in spss.
 Eerst werd per uitkomstmaat (i.e., cbcl/trf/obvl) het hoofdeffect van voormeting naar
follow-up berekend (i.e., within-subjects effect). Bij een significant within-subjects effect
(i.e., een significante afname van probleemgedrag of opvoedstress van voormeting naar
follow-up) voerden we paired sample t-tests uit om vast te stellen in welke tijdsperiode
(i.e., van voor- naar nameting, of van nameting naar follow-up) de significante verandering plaatsvond. De effectgroottes werden bekeken aan de hand van de partial eta
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

11/25

squared (ηp2) waarbij ηp2 = 0,01 als een klein effect wordt geïnterpreteerd, ηp2 = 0,06 als
een middelgroot effect en ηp2 = 0,14 als een groot effect (Field, 2013).
Daarna werd bekeken in hoeverre de resultaten afhankelijk waren van de leeftijd van
het kind, het geslacht van het kind, het niveau van problematiek bij aanvang (borderlineklinisch/niet-klinisch) en de locatie van implementatie (Vlaanderen/Nederland; i.e.,
within x between-subjects effects). Om de klinische relevantie van de resultaten in kaart te
brengen, werd tenslotte middels Chi-kwadraattoetsen bekeken in hoeverre kinderen die
voorafgaand aan stop4–7 in de klinische range van probleemgedrag scoorden (T-score ≥
63 op cbcl/trf; van Dam & de Meyer, 2010; Nelson et al., 2002) na de interventie onder
de klinische grenswaarde scoorden. Ook werd de klinische relevantie van verandering in
opvoedstress middels Chi-kwadraattoetsen bekeken. Een T-score ≥ 63 werd beschouwd
als indicatief voor klinische niveaus van opvoedstress (Vermulst et al., 2015).
 3 Resultaten
3.1 Beschrijvende Analyses

De gemiddelden en standaarddeviaties voor alle uitkomstmaten en alle meetmomenten
zijn weergegeven in Tabel 1. Er waren geen verschillen in de door ouders gerapporteerde
gedragsproblemen voor jongens en meisjes voor aanvang van stop4–7 (t[629] = 0,286, p
= 0,775). Wel rapporteerden ouders minder gedragsproblemen voor jongere kinderen
dan voor oudere kinderen (≥ 6 jaar; t[214] = –2,728, p < 0,01). Leerkrachten rapporteerden
evenveel gedragsproblemen voor jongens als voor meisjes (t[580] = 0,707, p = 0,480), en
voor jongere en oudere kinderen (t[175] = 0,881, p = 0,379) voor aanvang van stop4–7.
Er waren geen verschillen voor aanvang van stop4–7 in ervaren opvoedbelasting voor
ouders van jongens en meisjes (t[531] = 0,136, p = 0,892), of ouders van jongere en oudere
kinderen (t[171] = 1,298, p = 0,196).
Zowel de samenhang tussen de subschalen Internaliserend probleemgedrag en Externaliserend probleemgedrag als de samenhang tussen meetmomenten werd bekeken
middels Pearson’s r-correlaties (zie Tabel 2). De correlaties tussen de meetmomenten van
door ouder gerapporteerd internaliserend probleemgedrag van kinderen waren matig tot
sterk positief (rs van 0,648 tot 0,682, p < 0,001). Hetzelfde gold voor de autocorrelaties van
door ouders gerapporteerd externaliserend probleemgedrag (rs van 0,488 tot 0,652, p <
0,001). Een vergelijkbaar patroon was zichtbaar voor het door leerkrachten gerapporteerd
internaliserend en externaliserend probleemgedrag van kinderen (rs van 0,454 tot 0,534,
p < 0,001, en rs van 0,454 tot 0,653, p < 0,001, respectievelijk).
 Analyse van de correlaties tussen de schalen Internaliserend probleemgedrag en
Externaliserend probleemgedrag zoals gerapporteerd door ouders liet een matig sterke,
positieve correlatie zien op alle meetmomenten (rs van 0,604 tot 0,642, p < 0,001). De
correlatie tussen internaliserend en externaliserend probleemgedrag zoals gerapporteerd
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

12/25

Tabel 1 Gemiddelden en standaarddeviaties: door ouders en leerkracht gerapporteerde

gedragsproblemen en opvoedstress van voormeting naar follow-up
Voormeting

Nameting

Follow-up

n

M

sd

n

M

sd

n

M

sd

Gedragsproblemen –
ouderrapportage
Totaal
Internaliserend
Externaliserend

632

63,73
59,24
67,03

9,68
10,31
9,87

325

58,21
54,94
60,46

10,58
10,77
10,02

193

59,39
55,42
61,34

10,75
11,43
10,18

Gedragsproblemen –
leerkrachtrapportage
Totaal
Internaliserend
Externaliserend

583

64,47
57,71
66,73

8,94
9,43
9,55

322

61,44
55,52
63,43

8,36
8,36
8,33

196

61,98
56,13
63,62

9,25
10,61
8,79

533

65,15
63,94
66,18
61,80

10,15
9,93
9,70
9,04

337
337
337
336

60,28
60,71
60,96
59,19

10,51
9,59
9,53
8,83

90
90
89
90

60,48
62,48
60,52
59,80

10,70
9,98
9,21
8,76

Opvoedstress
Totaal
Ouder-kindrelatie
Problemen in opvoeding
Depressieve stemming

door leerkrachten was eveneens matig sterk en positief (rs van 0,454 tot 0,483, p < 0,001).
Deze resultaten geven aan dat er op alle meetmomenten sprake was van comorbiditeit
tussen internaliserend en externaliserend probleemgedrag van kinderen. Deze correlatie
nam niet af na deelname aan stop4–7.
 Tevens werd de samenhang tussen het door ouders en leerkrachten gerapporteerde
probleemgedrag bekeken middels Pearson’s r-correlaties (Tabel 2). Enkel de correlatie
tussen door ouders en leerkrachten gerapporteerd internaliserend probleemgedrag ten
tijde van de follow-up-meting was significant (r = 0,253, p < 0,05). De correlatie tussen
door ouders en leerkracht gerapporteerd internaliserend probleemgedrag op de voormeting en nameting was niet significant (rs van 0,073 en 0,141, p > 0,05). Ook de correlatie
tussen door ouders en leerkrachten gerapporteerd externaliserend probleemgedrag was
niet significant (rs van –0,003 tot 0,142, p > 0,05).
3.2 Veranderingen in door Ouders Gerapporteerd Probleemgedrag

Ouders rapporteerden een grote, significante afname van totaal probleemgedrag (ηp2
= 0,31), internaliserend probleemgedrag (ηp2 = 0,20) en externaliserend probleemgeDE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

13/25

Tabel 2 Pearson correlaties tussen schalen en meetmomenten van door ouders gerapporteerd

probleemgedrag (i.e., cbcl) en door leerkrachten gerapporteerde probleemgedrag (i.e., trf)

1. int-t0
2. int-t1
3. int-t2
4. ext-t0
5. ext-t1
6. ext-t2
7. tot-t0
8. tot-t1
9. tot-t2

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
 ,073
,648**
,681**
,604**
,391**
,349**
,834**
,552**
,521***

,457***
,141
,682**
,380**
,625**
,382**
,572**
,830**
,568**

,454***
,534***
,253*
,425**
,421**
,642**
,582**
,566**
,832**

,454***
,225***
,199*
,053
,652**
,488**
,870**
,581**
,512**

,291***
,447***
,178
,653**
–,003
,550**
,627**
,901**
,569**

,203**
,143
,483**
,529**
,454**
,142
,460**
,514**
,901**

,704**
,329**
,337**
,895**
,650**
,485**
–,016
,696**
,590**

,341**
,655**
,368**
,568**
,911**
,403**
,636**
,016
,651**

,292**
,301**
,728**
,474**
,437**
,896**
,513**
,493**
,171

Noot. Correlaties voor cbcl onder de diagonaal, voor trf boven de diagonaal; Lichtgrijs gekleurde vakken
geven de correlatie tussen subschalen weer. Donker grijs gekleurde vakken op de diagonaal geven de correlatie tussen ouder- en leerkrachtrapportage weer. T0 = voormeting, T1 = nameting, T2 = follow-up meting; *p <
0,05, **p < 0,01.
drag (ηp2 = 0,38) van kinderen van voormeting tot follow-up (Tabel 3). Het door ouders
gerapporteerde totale probleemgedrag van kinderen nam significant af van voormeting
naar nameting (M T0-T1 = 5,736, sd = 7,702, t[268] = 12,214, p < 0,001) en stabiliseerde
van nameting naar follow-up (MT1-T2 = –0,273, sd = 8,842, t[142] = –0,369, p = 0,731).
Wanneer specifieker naar het type probleemgedrag werd gekeken, was een vergelijkbaar
patroon zichtbaar. Het door ouders gerapporteerde internaliserende probleemgedrag
van kinderen nam significant af van voormeting naar nameting (M T0-T1 = 4,145, sd =
8,753, t[268] = 7,67, p < 0,001), en bleef stabiel van nameting naar follow-up (MT1-T2 =
0,195, sd = 9,066, t[142] = 0,258, p = 0,797). Dit was eveneens het geval voor het door
ouders gerapporteerde externaliserende probleemgedrag van kinderen (M T0-T1 = 6,907,
sd = 8,001, t[268] = 14,158, p < 0,001; MT1-T2 = –0,440, sd = 9,377, t[142] = –0,562, p =
0,575).
 De door ouders gerapporteerde veranderingen op zowel het totale probleemgedrag
als het internaliserende en het externaliserende probleemgedrag van kinderen waren
niet afhankelijk van geslacht of leeftijd van de kinderen, het totale probleemgedrag bij
aanvang of de locatie van de interventie (zie Tabel 3). Met andere woorden, wanneer
ouders op baseline meer probleemgedrag rapporteerden vergeleken met leeftijdgenoten
van hun kind, rapporteerden ouders ook op de nameting en follow-up meer probleemgedrag. De door ouders gerapporteerde afname van probleemgedrag was even sterk
voor jongens als voor meisjes, en was ook even sterk in Vlaamse als in Nederlandse
jeugdhulplocaties.
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

14/25

Tabel 3 Uitkomsten Repeated Measures anova: van voormeting (T0) tot follow-up

(T2) op cbcl en trf
Ouderrapportage

Leerkrachtrapportage

F

p

η2

F

p

η2

Totaal probleemgedrag
– Geslacht kind
– Leeftijd kind
– Baseline gedragsproblemen
– Implementatie locatie

55,927
,077
,050
2,764
,665

,000
,926
,951
,065
,520

,314
,001
,001
,022
,005

3,130
1,451
,712
9,618
,340

,046*
,238*
,472*
,000
,695*

,035
,017
,018
,101
,004

Internaliserend gedrag
– Geslacht kind
– Leeftijd kind
– Baseline gedragsproblemen
– Implementatie locatie

30,449
,276
1,387
2,675
,197

,000
,759
,254
,072
,822

,200
,002
,022
,021
,002

,033
4,216
,321
4,799
,582

,968
,016
,686*
,009
,560

,000
,047
,008
,053
,007

Externaliserend gedrag
– Geslacht kind
– Leeftijd kind
– Baseline gedragsproblemen
– Implementatie locatie

74,204
,572
,339
2,935
2,456

,000
,565
,713
,055
,088

,378
,005
,005
,024
,020

5,022
,539
,579
9,779
,034

,010*
,567*
,447*
,000*
,695*

,055
,006
,019
,102
,004

Noot. Dikgedrukte resultaten zijn statistisch significant. *Greenhouse-Geisser-correctie toegepast wegens schenden voorwaarde sphericiteit.
 3.3 Veranderingen in door Leerkrachten Gerapporteerd Probleemgedrag

Leerkrachten rapporteerden een kleine, significante afname van het totale probleemgedrag (ηp2 = 0,03) en externaliserende probleemgedrag (ηp2 = 0,05) van kinderen van
voormeting naar follow-up, maar rapporteerden geen significante afname van het internaliserende probleemgedrag (zie Tabel 3). Het totale probleemgedrag van kinderen nam
volgens leerkrachten af van voormeting naar nameting (M T0-T1 = 2,259, sd = 7,285, t[242]
= 4,834, p < 0,001), en stabiliseerde van nameting naar follow-up (M T1-T2 = –1,071, sd
= 9,031, t[112] = –1,260, p = 0,210). Ook het externaliserende gedrag van kinderen nam
volgens leerkrachten significant af van voormeting naar nameting (M T0-T1 = 2,613, sd =
7,512, t[242] = 5,422, p < 0,001) en stabiliseerde van nameting naar follow-up (M T1-T2 =
–1,212, sd = 9,104, t[112] = –1,416, p = 0,160). Voor het door leerkrachten gerapporteerde
internaliserende gedrag was de verandering van voormeting naar nameting (M T0-T1 =
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

15/25

0,897, sd = 8,927, t[242] = 1,567, p = 0,119) evenals de verandering van nameting naar
follow-up (M T1-T2 = –0,823, sd = 9,645, t[112] = –0,907, p = 0,366) niet significant.
De door leerkrachten gerapporteerde veranderingen van zowel het totale probleemgedrag van kinderen als het externaliserende probleemgedrag waren niet afhankelijk
van geslacht of leeftijd van de kinderen, of de locatie van de interventie (zie Tabel 3).
 Met andere woorden, de door leerkrachten gerapporteerde afname was even sterk voor
jongens als voor meisjes, voor oudere en jongere kinderen, en was even sterk voor zowel
Vlaamse kinderen als Nederlandse kinderen. De verandering in het door leerkrachten
gerapporteerde totale probleemgedrag was wel afhankelijk van het niveau van problematiek voorafgaand aan de interventie. Kinderen die volgens leerkrachten op voorhand op
een niet-klinisch niveau scoorden, veranderden niet significant in het totale probleemgedrag van voormeting naar nameting (M T0-T1 = –0,443, sd = 7,250, t[96] = –0,602, p
= 0,548), terwijl dit voor kinderen die op voorhand in de klinische range scoorden wel
het geval was (M T0-T1 = 4,055, sd = 6,756, t[145] = 7,252, p < 0,001). Leerkrachten rapporteerden voor kinderen die volgens hen op baseline in de niet-klinische range scoorden
geen significante afname van het totale probleemgedrag van nameting naar follow-up
(M T1-T2 = –0,872, sd = 7,237, t[38] = –0,752, p = 0,457). Ook voor kinderen die op baseline
volgens leerkrachten in de klinische range van probleemgedrag scoorden, rapporteerden
leerkrachten geen significante afname van probleemgedrag van nameting naar follow-up
(M T1-T2 = 0,367, sd = 9,984, t[48] = –0,339, p = 0,736).
 Het door leerkrachten gerapporteerde externaliserende probleemgedrag van kinderen
die volgens leerkrachten op voorhand in de niet-klinische range scoorden, veranderde
niet significant van voormeting naar nameting, terwijl dit voor kinderen die volgens
leerkrachten op voorhand in de klinische range scoorden wel het geval was (M T0-T1 =
0,062, sd = 7,343, t[96] = 0,083, p = 0,934 en M T0-T1 = 4,308, sd = 7,158, t[145] = 7,273, p
< 0,001, respectievelijk). Van nameting tot follow-up nam het door leerkrachten gerapporteerde externaliserende gedrag van kinderen die volgens leerkrachten op voorhand
in de niet-klinische range scoorden toe (M T1-T2 = –2,359, sd = 7,02, t[38] = –2,074, p <
0,05), terwijl dit stabiel bleef voor kinderen die volgens leerkrachten op voorhand in de
klinische range van probleemgedrag scoorden (M T1-T2 = 0,857, sd = 9,923, t[48] = 0,605,
p = 0,548).
 Het door leerkrachten gerapporteerde internaliserende probleemgedrag van kinderen
die volgens leerkrachten op voorhand in de niet-klinische range scoorden nam toe van
voormeting tot nameting, terwijl dit afnam voor kinderen die volgens leerkrachten op
voorhand in de klinische range scoorden (M T0-T1 = –2,103, sd = 9,247, t[96] = –2.240,
p < 0,05 en M T0-T1 = 2,890, sd = 8,147, t[145] = 4,223, p < 0,001, respectievelijk). Voor
beide groepen was de door leerkrachten gerapporteerde verandering van internaliserend probleemgedrag van nameting tot follow-up niet-significant (M T1-T2 = 0,026, sd =
8,552, t[38] = 0,019, p = 0,985 en M T1-T2 = 0,286, sd = 10,766, t[48] = 0,186, p = 0,853). De
verandering op het door leerkrachten gerapporteerde internaliserende probleemgedrag
van kinderen bleek ook afhankelijk van het geslacht van kinderen. Voor meisjes was de
DE MOOIJ ET AL. (2022), JEUGD IN ONTWIKKELING

DOI 10.54447/jio.11672

EVALUATIE VAN SAMEN STERKER TERUG OP PAD (STOP4–7)

16/25

Tabel 4 Uitkomsten Repeated Measures anova: opvoedstress (obvl) van voormeting naar

follow-up
Totale
opvoedstress
F

p

Problemen in
ouder-kindrelatie
η2

Hoofdeffect
27,597 ,000 ,305
– Geslacht kind
,008 ,992 ,000
– Leeftijd kind
,172 ,843 ,004
– Baseline opvoedstress
2,511 ,085 ,039
– Implementatie locatie 1,107 ,334 ,018

Problemen in
opvoeding

Depressieve
stemmingen

F

p

η2

F

p

η2

F

p

η2

17,062
,570
,024
6,183
1,098

,000
,567
,976
,003
,337

,213
,009
,001
,091
,017

46,773
,307
1,206
,883
,881

,000
,736
,304
,416
,417

,430
,005
,028
,014
,014

11,756
,572
,264
2,156
,193

,000
,566
,768
,120
,824

,157
,009
,006
,034
,003

Noot. Dikgedrukte resultaten zijn statistisch significant.
 door leerkrachten gerapporteerde afname van voormeting naar nameting significant (M
T0-T1 = 3,309, sd = 10,189, t[41] = 2,105, p < 0,05), maar voor jongens niet (M T0-T1 = 0,393,
sd = 8,583, t[200] = 0,649, p = 0,517). Voor zowel meisjes als jongens was de door leerkrachten gerapporteerde verandering in internaliserend probleemgedrag van nameting
naar follow-up niet significant (M T1-T2 = –0,312, sd = 15,326, t[15] = –0,082, p = 0,936 en
M T1-T2 = –0,842, sd = 8,548, t[94] = –0,960, p = 0,339, respectievelijk). De door leerkrachten gerapporteerde verandering in internaliserend probleemgedrag van kinderen was
niet afhankelijk van leeftijd of de locatie van de interventie.
 3.4 Veranderingen in Opvoedstress (OBVL)

De door ouders gerapporteerde totale opvoedstress nam significant af van voormeting
tot follow-up (ηp2 = 0,30; zie Tabel 4). Dit is een groot effect. Deze afname was zichtbaar
van voormeting naar nameting (M T0-T1 = 5,294, sd = 8,288, t[281] = 10,727, p < 0,001) en
stabiliseerde van nameting naar follow-up (M T1-T2 = 0,271, sd = 8,689, t[69] = 0,261, p =
0,795). Wanneer naar de subschalen van de obvl werd gekeken, was een vergelijkbaar
patroon zichtbaar. Gerapporteerde opvoedstress door problemen in de ouder-kindrelatie
(okr; ηp2 = 0,21), problemen in de opvoeding (po; ηp2 = 0,43) en depressieve stemmingen
(dep; ηp2 = 0,16) namen significant af van voormeting naar follow-up. Ook hierbij was
in alle gevallen sprake van een groot effect. De afname van de gerapporteerde opvoedbelasting was steeds significant van voormeting naar nameting (okr: M T0-T1 = 3,921, sd
= 8,061, t[281] = 8,170, p < 0,001; po: M T0-T1 = 6,237, sd = 8,261, t[281] = 12,679, p < 0,001;
dep: M T0-T1 = 2,868, sd = 6,857, t[280] = 7,012, p < 0,001) en stabiliseerde van nameting
naar follow-up (okr: M T1-T2 = –1,000, sd = 7,940, t[69] = –1,054, p = 0,296; po: M T1-T2 =
0,754, sd = 7,558, t[68] = 0,828, p = 0,410; dep: M T1-T2 = –3,000, sd = 7,913, t[69] = –0,317,
p = 0,752).
