Column Europa en de vermaatschappelijking van de onderneming
Column

Europa en de
vermaatschappelijking van
de onderneming
Hans Blokdijk
Eind 1979 verscheen een speciaal nummer van dit
blad dat geheel was gewijd aan de vermaatschap­
pelijking van de onderneming; het is nadien nog in
een handzaam boekje met een kleurrijke kaft uit­
gegeven. Vrijwel alle auteurs bleken, al dan niet uit­
gesproken, van de veronderstelling uit te gaan dat
de vermaatschappelijking van de onderneming on­
omkeerbaar was; de vraag was steeds: hoe ga je er
mee om?
Toch leefden wij toen al in de Grote Stagflatie. De
Westerse economieën liepen vast; het was duidelijk
dat er iets gebeuren moest. In die jaren begon de
uitdrukking 'Eurosclerose' opgang te maken, vooral
in Noord-Amerika. Hoewel ook daar de situatie ver­
re van rooskleurig was, kreeg men de indruk dat Eu­
ropa binnen niet al te lange tijd aan de 'rigor mortis'
zou beginnen. Hier was echter nog lang niet duide­
lijk dat datgene wat 'de rigueur' was, zoals de ver­
maatschappelijking van de onderneming, kritisch op
zijn bijdrage aan de naderende lijkverstijving bezien
zou moeten worden.
Sindsdien is er veel gebeurd. De reeds krachtige op­
komst van Japan werd gevolgd door het opgroeien
van een heel nest Oostaziatische tijgers: Hong
Kong, Singapore, Taiwan, Zuid-Korea, terwijl thans
nog enkele welpen klaar staan. Duidelijk is geworden
dat de mate van economische groei samenhangt
met cultuur: niet met de gebeurtenissen in musea en
concertzalen, maar met het geheel van normen
en waarden; 'cultuur' in dezelfde zin als in het in­
middels in zwang geraakte woord 'bedrijfscultuur'. De
Oostaziatische cultuur was een geheel andere dan

274

de toenmalige Westeuropese, waarin de vermaat­
schappelijking van de onderneming welig kon tieren.
 Maar ook in West-Europa heeft een cultuuromslag
plaatsgevonden, al wordt die nog steeds door velen
betreurd. In Nederland werd die bewerkstelligd door
het eerste kabinet-Lubbers; in Engeland bereikte
Thatcher deze in het Zuiden, zij het niet in het
Noorden. De grootste impuls kwam echter niet uit
één van de afzonderlijke landen, maar uit Brussel,
en wel uit het Brussel van Delors, niet dat van
Martens. De Single European Act en het Witboek
dat 'Europa 1992' inluidde deden economische
grenzen vervagen en maakten het marktterrein
meer egaal, zij het ook gladder. Ondernemen werd
weer respectabel, maar er moest, en moet, méér on­
dernomen worden om mee te blijven spelen. Dat
komt in Nederland, zij het met enige vertraging, hard
aan: na de subsidiebijbel van Financiën komt de kartelcatalogus van Economische Zaken onder vuur te
liggen. Het conglomeraat Nederland N. V. staat on­
der druk van middelpuntvliedende krachten. Intussen
raakte de uitdrukking 'vermaatschappelijking van de
onderneming' uit de mode.
En terecht. Die slagzin was uitgevonden door de­
genen die met leedwezen constateerden dat de sa­
menleving minder maakbaar was dan zij eerder
geloofden. Daarom moesten ondernemingen vrijwillig
allerlei verantwoordelijkheden op zich nemen die de

Prof. J.H. Blokdijk, registeraccountant, is directeur van J. H.
Blokdijk Advies B.V. en adviseur van ondernemingen en ac­
countants. Hoogleraar toegepaste Accountantscontrole aan
de Vrije Universiteit Amsterdam. Heeft vele vaktechnische
functies bij het NIvRA vervuld.
juni 1992

MAB
overheid niet bleek te kunnen dragen.
Echt ondernemen werd ondergeschikt aan allerlei
andere doelstellingen. Dat leidde ook tot het aan­
vaarden van afwenteling door ondernemingen van
allerlei lasten op de gemeenschap. Het is geen
wonder dat de stelling de vervuiler betaalt' eerst in­
gang vond na de eerderbeschreven cultuuromslag.
 Om mee te blijven doen op het grotere, geëffende
speelveld moeten ondernemingen dus onderne­
men, en dat mag ook weer. Daarbij moet de aan­
dacht niet te veel worden afgeleid van de hoofdtaak:
het leveren van produkten en diensten waaraan be­
hoefte bestaat, tegen een prijs die de desbetreffen­
de behoeftigen daarvoor over hebben, en die een
passende beloning vormt voor de onder- en werk­
nemers die bereid zijn goede kwaliteit te leveren; dit
laatste is al moeilijk genoeg. Die doelstelling moet
niet verwaterd raken of gefrustreerd worden door
doelstellingen van anderen: die moeten zij met hun
eigen activiteiten zien te bereiken, en niet op on­
dernemingen afwentelen.
Ondernemen impliceert vrijheid, anders valt er niets
te ondernemen; dan zijn er slechts commando's op
te volgen. Vrijheid impliceert echter verantwoorde­
lijkheid. Dat betekent verantwoording afleggen, en
dat zou zeker wel wat meer kunnen omvatten dan
de mededeling van de financiële gevolgen van het
handelen en nalaten: zo zou een vorm van milieuverantwoording best op zijn plaats kunnen zijn. Ik be­

juni 1992

pleit stellig geen terugkeer naar het conservatieve
vrijheidsideaal dat door Thatcher is gepropageerd,
maar evenmin naar de nogal totalitaire vorm van
maatschappelijke berichtgeving die in de jaren ze­
ventig in denktanks is bedacht, en daarbuiten dan
ook geen levensvatbaarheid bleek te hebben.
 Er is echter stellig een zinvolle rol voor de overheid,
ook op het economische speelveld. De overheid
moet dit effenen en bovendien de grenzen daarvan
aangeven. Dit laatste klinkt als het vertrouwde
'randvoorwaarden scheppen', maar de vraag is of
men hiermee hetzelfde bedoelt. De overheid moet
niet bepalen wat de onderneming mag, maar wat
deze niet mag, of wat deze moet indien... Met an­
dere woorden: de overheid moet slechts verboden of
voorwaardelijke geboden geven, zoals: indien gij af­
val voortbrengt, zult gij dit op een nette manier on­
schadelijk (doen) maken. De regelingen zullen doe­
len, maar liefst geen middelen moeten voorschrijven.
De vermaatschappelijking van de onderneming is
een contradictio in terminis: hoe méér vermaat­
schappelijking, des te minder onderneming. De
Romaanse vorm van het woord 'vermaatschappe­
lijking' is 'socialisatie'. Dat woord is nogal eens ge­
bruikt als euphemisme voor 'nationalisatie'. De weg
daarheen is inmiddels in omgekeerde richting ge­
slagen: naar de 'privatisering'. Laten wij dan het be­
grip 'vermaatschappelijking van de onderneming' nu,
in 1992, maar ten gr ave dragen.
275.
