BOEKBESPREKINGEN
BO EKBESPREKIN GEN
Bestuurlijke Informatieverzorging
Administratieve organisatie
Informatica

„BESTUURLIJKE INFORMATIEVERZORGING”
en de mede daarop gerichte administratieve organi­
satie deel 1, Algemene grondslagen door R. W. Star
reveld
Uitgeverij Samsom,
Alphen aan den Rijn/Brussel '11
407 pag., prijs / 65,door Prof. J. M. van Oorschot
„Dit boek kan tot op zekere hoogte als een volledig
herziene en verder aangevulde uitgave van „Leer
van de administratieve organisatie” worden be
schouwd.”
Met deze zin begint Starreveld het voorwoord van
zijn boek. In het eerste hoofdstuk, waarin de terrein­
afbakening en een aantal basisbegrippen aan de
orde worden gesteld licht hij dit toe.
In de eerste plaats is de wisseling opmerkelijk tus­
sen de titel en ondertitel in vergelijking met de vo­
rige uitgave (resp. „De leer van de administratieve
organisatie” en „Bestuurlijke informatieverzor­
ging”)Starreveld geeft hiervoor de volgende verklaring:
„Dat wij beide benamingen thans min of meer
van plaats deden wisselen vindt zijn verklaring in de
omstandigheid dat het vroegere hoofdetiket „admi­
nistratieve organisatie” aanleiding bleek te geven tot
misverstand doordat „administreren” ondanks onze
pogingen daarin verandering te brengen, voor ve­
len nog steeds minder inhoudt dan „voorziening in
de informatiebehoeften met betrekking tot het be­
sturen en doen functioneren van een huishouding”.
De desbetreffende tekst uit „Leer van de admini­
stratieve organisatie” over het begrip administratie
nog eens overlezend komt men tot de conclusie dat
het kader van het betoog (uiteraard) gelijk is geble­
ven, zij het dat een aantal aanvullingen en gedeelte­
lijk herzieningen zijn aangebracht, die vooral hierin
bestaan dat de bestuursproblematiek van „huishou­
dingen” nog meer dan in het verleden centraal is ge­
steld mede door de invloed die de ontwikkeling van
het vakgebied informatica hierop heeft gehad.
 Nieuw is een groot deel van hoofdstuk II, waarin
aandacht wordt geschonken aan de krachten en om­
standigheden die het uitgroeien van de Financiële
boekhouding tot een complex bestuurlijk informatieverzorgingssysteem hebben bevorderd en die
waarschijnlijk ook in de toekomst hun invloed zullen
doen blijven gevoelen.
m a b blz. 302

Nieuw is verder:
— hoofdstuk III, waarin een beeld van het informatieverzorgingsnetwerk wordt ontwikkeld en de
analyse van de individuele informatiebehoeften
wordt gegeven;
— hoofdstuk VI, waarin de vastlegging van progno­
ses, begrotingen, plannen en budgetten wordt
besproken;
— hoofdstuk XVIII, dat over informatie-economie
handelt;
— hoofdstuk XX, waarin de praktische aanpak van
een systeemontwerp uitvoerig wordt besproken.
Ook zijn vele nieuwe elementen toegevoegd aan
de hoofdstukken IV (Algemene methoden voor het
verkrijgen van procesinformatie) en XII (Samenvat­
tend overzicht van het instrumentarium der interne
controle).
In verband met de omvang van al deze wijzigin­
gen en aanvullingen heeft de uitgever besloten deze
nieuwe tekst niet als een nieuwe druk van „Leer van
de administratieve organisatie” te presenteren doch
als een nieuw boek; deel I van Bestuurlijke Informa
tieverzorging zal over ongeveer een jaar gevolgd
worden door deel II.
Deze nieuwe onderwerpen zijn geïntegreerd in
het standaardwerk van Starreveld „De leer van de
administratieve organisatie” waardoor een duidelijk
beeld wordt verkregen van de huidige opvattingen
van Starreveld over het vakgebied van de admini
stratieve organisatie en de bestuurlijke informatie
verzorging en de relatie tussen beide, alsmede van
de wijze waarop de informatica haar invloed heeft
gehad op de ontwikkeling van het eerdergenoemde
vakgebied.
In het eerste hoofdstuk worden de begrippen „in­
formatie” en „bestuurlijk” zorgvuldig gedefinieerd,
zoals deze kunnen worden toegepast in een huishou­
ding als „systeem” gezien.
 Vervolgens worden verschillende aspecten van
de bestuurlijke informatiebehoeften, alsmede be­
stuurlijke informatiebronnen en -systemen aan de
orde gesteld waarin via een bespreking van de informatieverzorgingsprocessen een basisschema voor
de administratieve organisatie wordt ontwikkeld.
Hoofdstuk II behandelt de van Starreveld beken
de theorie inzake de uitbreiding van het administratie-begrip en de evolutie tot bestuurlijke informatie­
verzorging. Aan het einde van dit hoofdstuk worden
enkele aanvullende opmerkingen gemaakt met be
trekking tot de technische zijde van het werken met
machinaal leesbare vastleggingen. Hierbij wordt

verwezen naar het boek „Bestuurlijke Informatie­
technologie” van Starreveld. Het is jammer dat, ge­
zien de grondigheid en de sterk analyüsche wijze
waarop het onderwerp „bestuurlijke informatiever­
zorging” in dit boek aan de orde wordt gesteld, het
niet mogelijk is in dit werk meer aandacht te beste­
den aan nieuwe technologische ontwikkelingen, die
op haar beurt weer invloed hebben gehad op de in­
formatiesystemen. Ik denk hierbij aan ontwikkelin­
gen als datacommunicatie, „wordprocessing” en
kantoorautomatisering, de ontwikkeling van de mi­
nicomputers en de verschillende mogelijkheden tot
en randvoorwaarden voor gedistribueerde gege­
vensverwerking.
Ik merk dit op, aangezien Starreveld m.i. terecht
op pagina 342 van zijn boek schrijft „In gevallen dat
het gebruik van geavanceerde apparatuur uit nut­
kosten overwegingen niet in aanmerking komt, zal
het aantal informatiebehoeften waarin op econo­
misch verantwoorde wijze kan worden voorzien
min of meer beperkt zijn. Het systeemontwerp zal in
dergelijke gevallen mede daardoor niet bijzonder
moeilijk zijn. Het accent ligt dan veelal bij het reke­
ning houden met de beperkingen van de beschikba
re administratief-technische hulpmiddelen. Er is dan
een situatie waarbij de ontwerper in zekere zin de
kunst moet verstaan om met een kromme stok nog
zo veel mogelijk rechte slagen te geven.
 In extreme gevallen zal men zich moeten beper­
ken tot:
a. toepassing van een doorschrijftechniek;
b. toepassing van schrijvende telmachines;
c. creatie van sorteerbare eenheden;
d. gebruikmaking van pegboard-methode;
e. gebruikmaking van eventueel eenvoudige adresseermachines.”
Het komt mij voor dat deze lijst nog wel zou kun­
nen worden uitgebreid met de hulpmiddelen zoals
hierboven bedoeld en ik kan mij voorstellen dat
Starreveld voornemens is in een nieuwe druk van
het boek „Bestuurlijke Informatietechnologie” hier­
aan aandacht te schenken.
Het valt mij overigens op dat Starreveld nog mel­
ding maakt van conventionele ponskaartenmachi­
nes (zie pag. 343). Het gebruik hiervan moet toch als
een aflopende zaak worden gezien.
De plaats van de bestuurlijke informatieverzor­
ging in het geheel van de interne organisatie van het
bedrijf (o.a. centralisatie of decentralisatie) vindt in
hoofdstuk XVI een uitgebreide bespreking. Op pagi­
na 261 wordt geconstateerd „De centrale conceptie
van het systeem behoeft echter niet in te houden dat
ook de uitvoering wordt gecentraliseerd, zomin dat
deze bij gedecentraliseerde uitvoering per se onder
een centrale leiding zou moeten worden geplaatst.
Geval voor geval zal men de voor- en nadelen van
de verschillende mogelijkheden van taakverdeling
en van de verschillende varianten in de mate van

zeggenschap m.b.t. de verschillende onderdelen van
het informatiesysteem tegenover elkaar moeten af­
wegen. Het gaat hierbij om organisatieproblemen
die niet met de toepassing van enkele eenvoudige
schemata kunnen worden afgedaan. Zeker niet wan
neer men bedenkt dat hier volop stof voor prestige
kwesties, spanningen en conflicten ligt.” Het pro­
bleem centralisatie versus decentralisatie heeft his­
torisch gezien ook een emotionele achtergrond.
 Starreveld constateert op pagina 266: „Velen zijn
daarbij geneigd de eigen problematiek en de eigen
deskundigheid als de belangrijkste te zien en die van
de anderen te bagatelliseren. Beseffend dat de hoge
kosten van elektronische machines het gebruik ma­
ken van een gemeenschappelijke apparatuur wel­
haast dwingend voorschrijven, verklaart men zich al­
ras om strijd bereid de verschillende werkzaamhe
den die de andere functionarissen zo belangrijk vin­
den „er wel even bij te doen” mits men zelf het
hoofdsysteem, of althans datgene wat men zelf als
zodanig beschouwt, mag ontwikkelen en zelf de
daarbij te gebruiken apparatuur mag hanteren. Een
belangrijke rol speelt daarbij ongetwijfeld ook de
omstandigheid dat de kostbare en in zeker opzicht
magische „computer” als statussymbool gaat funge­
ren voor hen die ermee mogen werken. Reeds heel
veel competentiestrijd is op grond daarvan rondom
de computer geleverd. Voor zover het daarbij gaat
om de alleenheerschappij, is zulk een strijd in de re­
gel volkomen heilloos.”
Op pagina 267 constateert Starreveld: „Terwijl
dus het informatiebeleid alsmede de keuze van de
werkwijze met betrekking tot de informatieverstrek­
king in de eerste plaats een kwestie van samenwer­
king en overleg is, dient het beheer van de appara­
tuur en de bewaring van de informatieverzamelin
gen juist buiten het algemene krachtenveld te wor
den gehouden en in neutrale handen te worden ge­
legd”
Het is moeilijk aan te geven wat precies onder
deze „neutrale handen” wordt verstaan. De informa­
ticus speelt een bepaalde rol in een organisatie. De
plaats van de informatica-afdeling in een organisatie
is een punt waar nog veel discussie over gaande is.
Een zorgvuldige afbakening en afstemming van de
functies „ontwikkeling”, „softwarebeleid” en „produktie en uitvoering” is hierbij een eerste vereiste.
 Starreveld is op dit onderwerp nog verder ingegaan
bij zijn afscheidscollege. Het is de moeite waard de
daarin ontwikkelde gedachte bij dit hoofdstuk te be­
trekken.
Hoofdstuk XX handelt over het systeemonder­
zoek. Hierin worden o.m. de verschillende methodologieën en „systemen” voor systeemontwikkeling en
systeembouw besproken. Ook de opvattingen van
de Zweedse auteurs, zoals Langefors, Lundeberg en
Sundgren inzake precedentie- en incidentierelaties
komen aan de orde. Van de methodologieën wor-

m a b blz. 303

den besproken:
- ADS
- ARDI
- BISAD
- HIPO
- SOP
- SYSTEMS PROCEDURES
- TOBIAS
Dit hoofdstuk is zeer informatief, ofschoon de af­
stemming met de vorige hoofdstukken slechts ge­
deeltelijk is, aangezien de genoemde methodologieën en opvattingen betrekking hebben op de ge­
hele „lifecycle” van het systeem, te weten „pro­
bleemdefinitie”, „algemeen systeemontwerp”, „ge­
detailleerd systeemontwerp”, „programmeren”,
„testen”, „invoeren”, „converteren” en „uitvoering
van systemen”, terwijl in dit boek voornamelijk de
eerste fasen worden besproken.
Het boek is zoals reeds opgemerkt met de groot-

ste zorgvuldigheid geschreven. Slechts op een enke­
le plaats is een kleine onnauwkeurigheid geconsta­
teerd, zoals op pagina 345 waarin als verklaring voor
het begrip „formele toetsing” het Engelse woord
„editing” wordt gegeven. In het algemeen wordt o.i.
onder „editing” verstaan het opmaken van de „infor­
matie, het tussenvoegen van spaties e.d.”.
De informaticawereld mag zich gelukkig prijzen
dat Starreveld de tijd heeft gevonden en bereid is ge­
weest zijn wetenschappelijk werk dat dateert vanuit
het eerste begin van de mechanisatie op een zoda­
nige wijze up-to-date te brengen dat dit werk tot
stand is kunnen komen, dat ongetwijfeld door allen
die zich op het gebied van de bestuurlijke informa­
tieverzorging bewegen en in de toekomst daar een
studie van willen maken, zal worden bestudeerd; zij
zullen daar in de praktijk het grootst mogelijk profijt
van ondervinden.
 Planning
Organisatie
Beheersingsmethoden

Eyzenga, Dr. G. R. (hoofdredacteur)
PLANNING EN BEHEERSING
VAN ORGANISATIES
Elsevier, Amsterdam/Brussel, 1977
562 pag., ƒ 65,door Prof. Ir. H. Bosch
Deze „inleiding voor theorie en praktijk” is geschre­
ven door zeven auteurs, verbonden aan de Economi­
sche Faculteit, resp. de Interfaculteit Bedrijfskunde
van de R.U. te Groningen. De zeven auteurs zijn er
in geslaagd in teamverband een lijvig boekwerk sa­
men te stellen, waarin enerzijds door de hoofdstuk­
indeling voldoende geleding van de stof is aange­
bracht en er anderzijds toch van één geheel sprake
is. Het is opvallend dat deze organisatiekundige stof
op zo’n consequente manier vanuit één optiek,
d.w.z. vanuit de economische traditie, benaderd
wordt. Dit is op zichzelf een sterk punt, maar houdt
toch ook een beperking in.
In het eerste hoofdstuk wordt door Eyzenga in 75
bladzijden basiskennis aangedragen en de opzet van
het boek verduidelijkt. Centraal staat de bedrijfsvoeringscyclus als conceptueel model. Hierbij spelen
planning en beheersing uiteraard een grote rol en
de titel van het boek dekt dan ook zeer goed de la­
ding. Hoewel Eyzenga uitdrukkelijk memoreert op
pagina 65 dat de auteurs niet pretenderen de „steen
der wijzen” gevonden te hebben, blijkt wel het ge­
loof te bestaan dat met het gepresenteerde model
het gedrag van organisaüe voor een groot deel ver

m a b blz. 304

klaard kan worden. Bij het gedrag denkt men hierbij
vooral aan het functioneren van de organisatie als
systeem in plaats van aan het gedeeltelijk irrationele
gedrag van een groep mensen die als gemeenschap
een organisatie vormen.
 Met Eyzenga ben ik het eens dat het nuttig is de
planning en beheersing op de verschillende niveaus
in de organisatie te leren zien als één systeem, waar­
in de onderlinge relaties tussen de beslissingsniveaus van grote betekenis is. En in het overbrengen
van deze denkwijze zijn de auteurs uitstekend ge­
slaagd. Als rode draad geldt, dat er voor bedrijfsvoeringsacüviteiten eerst een probleem moet zijn, dat
opgelost moet worden. Aan de vraag wie onderkent
en erkent dat er sprake is van een probleem, wordt
weinig aandacht besteed. Men gaat er blijkbaar van­
uit, dat de leiding de problemen onderkent door ver­
gelijking van de werkelijke situatie met de gewenste
in het kader van de doelstellingen. „Deze doelstellin­
gen worden door de ondernemer opgesteld en vor­
men een onderdeel van het strategisch beleid” (pag.
66). In het hele boek wordt van boven naar beneden
gedacht als afgeleide van de ondernemingsdoelstellingen. Nadat in een onderhandelingsproces de
doelstellingen zijn bepaald moeten plannen worden
gemaakt, d.w.z. beslissingen moeten worden geno­
men ten aanzien van acties in de toekomst. Onder­
scheid wordt hierbij gemaakt tussen lange, middel­
lange en korte termijnplanning. Bij de L.T., of te wel
de strategische planning is er vooral sprake van
doeltreffendheid, effectiviteit. Bij de K.T., of te wel
tactische planning valt de nadruk op doelmatigheid,
de efficiency. De middellange termijnplanning is
voornamelijk gericht op de structurering van en het

regelen van de procedures in de organisaüe. Na de
planning vindt de uitvoering plaats. Tijdens en na
deze uitvoering wordt informatie teruggekoppeld,
die voor de leiding aanleiding kan zijn in te grijpen
in de uitvoering, de planning of de beslissingsproce­
dures. Tevens zal de leiding een voortdurend zoek­
proces volgen teneinde nieuwe alternatieven te ont­
wikkelen.
 De auteurs beschouwen een onderneming als een
systeem van mensen en middelen dat bewust ge­
richt wordt op de doelstellingen. In het tweede
hoofdstuk, wordt door Schenk in 75 bladzijden aan­
dacht besteed aan de externe organisatie en de re­
latie organisatie-omgeving. De organisatie wordt be­
schouwd als een open systeem, dat in wisselwerking
staat met de omgeving.
Organisaües zullen in het algemeen streven naar
groei, naar vermindering van onzekerheid en ver­
groting van de machtspositie. Organisatie en omge­
ving worden in dit hoofdstuk ook besproken vanuit
een actie-benadering. Een analyse wordt gegeven
van de dynamiek in de industriële machtsconcentra­
ties in een aantal westerse landen. Aan het slot ci­
teert Schenk Schumacher die als remedie tegen de
nadelen van het concentradeproces, verregaande
nationalisatie gecombineerd met gedecentraliseer­
de besluitvorming voorstaat.
Het honderd bladzijden tellende derde hoofdstuk
„planning en beheersing van het strategisch gedrag
van de organisaüe” is door Krijnen geschreven. Na
een historisch overzicht van het strategisch denken
en het proces van de vaststelling van het strategisch
beleid, komen een aantal planning-modellen aan
bod, gevolgd door de organisatie van de strategische
planning. Aan het einde van het hoofdstuk wordt
een praktijkgeval „Gebruik Meer Kousen N.V.” be­
handeld, dat zich mijns inziens didactisch goed als
case gebruiken laat.
Joele werkt in het vierde wat kortere hoofdstuk de
organisatorische planning en beheersing uit. De pu­
blicaties van Lawrence, Lorsch en Galbraith hebben
grote invloed gehad op de tot standkoming van dit
hoofdstuk.
 Het vijfde hoofdstuk „Operationele planning en
beheersing” is geschreven door een team bestaande
uit Boskma, Geersing en Takkenberg. Het is opval­
lend dat de operationele planning die in 187 bladzij­
den behandeld wordt beschouwd wordt als uitvloei­
sel van het management proces in plaats van als uit­
gangspunt. De technische en sociale processen wor­
den min of meer als middelen beschouwd om de
economische doelstellingen te realiseren. Door deze
mono-economische benadering is men in staat het
gehele onderwerp in een duidelijk conceptueel mo­
del te behandelen. Het gevaar is echter niet denk­
beeldig dat bij onervaren lezers die weinig organisatieliteratuur bestuderen vanuit andere disciplines,

de verwachting gaat leven dat dit de enige juiste wij­
ze van kijken is. De rationele denktrant afgeleid van
doelstellingen wekt de indruk van zekerheid, het­
geen het risico van indoctrinatie in zich draagt. Na
deze ontboezeming is het goed te constateren dat dit
hoofdstuk 5 een aantal eenvoudige kwantitatieve
technieken en hulpmiddelen biedt voor de operatio­
nele planning. Veel literatuur uit de hoek van „in­
dustrial engineering” wordt aangehaald. In de laat­
ste 52 pagina’s van het boek wordt budgettering
door Geersing behandeld. Er wordt gewezen op het
belang van budgettering voor de „afstemming tus­
sen planning, uitvoering en analyse van de uitvoe­
ring en de functionering en structurering daarvan in
de organisatie (pag. 503)”.
Achtereenvolgens worden vier stromingen be­
sproken in de benadering van de budgetteringsproblematiek. Deze zijn de klassieke kostenbudgettering, de programma-budgettering, de gedragsbena­
dering en de wiskundige benadering.
 Door de schrijver wordt vermeld, dat budgette­
ring volgens de klassieke opvatting gelijktijdig kan
dienen voor beleidsoverdracht, taakopdracht, machtigingsmiddel, beheersingsmiddel, beoordelingsmiddel en verantwoordingsmiddel. Een kritische
kanttekening zou hier toch wel op zijn plaats zijn ge­
weest
Het boek is technisch eenvoudig uitgevoerd,
maar goed verzorgd. Gezien de kwaliteit van de in­
houd en de aanvang van het boek is de prijs alleszins
verantwoord. Vooral voor studenten blijft / 65,—
echter een heel bedrag. Waarschijnlijk zal het daar­
door onder hen helaas niet de verspreiding krijgen
die het verdient. Per hoofdstuk wordt een literatuur­
lijst verstrekt, terwijl achteraan een trefwoordenre­
gister is opgenomen.
In het bovenstaande is reeds enige kritiek ver­
werkt. Eigenlijk komt die er in het kort op neer dat
aan de lezer een soort zekerheid wordt opgedron­
gen omtrent de juistheid van het traditionele mana­
gement accounting model. Voor kritiek op dit mo­
del wil ik volstaan met te verwijzen naar E. H.
Caplan die dit in 1971 in zijn boek Management
Accounting and Behavioural Science zo voortreffe­
lijk aan de kaak heeft gesteld.
Desalniettemin wil ik dit boek met dat voorbe­
houd (!) aan een brede lezerskring aanbevelen. Dit
boek geeft een voortreffelijk helder overzicht van de
rechdijnige, hiërarchische denktrant van bedrijfs­
economen en accountants over het organisatie­
vraagstuk van de bedrijfsvoering. Vooral voor tech­
nici en gedragswetenschappers verdient het aanbe­
veling deze denkwijze te bestuderen. Omgekeerd
hoop ik dat economen naast de bestudering van dit
boek ook kennis zullen nemen van organisade-theorieën van niet-economen.
m a b blz. 30b.
