Succesfactoren in het proces van bedrijfsopvolging binnen Nederlandse familiebedrijven
ORGANISATIE EN MANAGEMENT

Succesfactoren in het proces
van bedrijfsopvolging binnen
Nederlandse familiebedrijven
Arjen Dekker, Coen Rigtering en Erik Veldhuizen
SAMENVATTING Bedrijfsopvolging binnen familiebedrijven is een emotioneel geladen
en complex proces. De tevredenheid van stakeholders over dit proces is cruciaal voor
de continuïteit van het familiebedrijf en daarom is het belangrijk dat de ondernemer de
juiste omstandigheden schept om het stokje aan de volgende generatie over te dragen. In deze studie doen we verslag van een onderzoek naar succesfactoren tijdens
het proces van bedrijfsopvolging en geven we, op basis van een integraal model voor
bedrijfsopvolging, adviseurs inzicht in factoren die een significante bijdrage leveren
aan de tevredenheid en het verloop van het opvolgingsproces.
RELEVANTIE VOOR DE PRAKTIJK De accountant is de meest gevraagde adviseur
tijdens het emotioneel geladen proces van bedrijfsopvolging. Dit artikel bespreekt
succesfactoren in deze kritische fase voor familiebedrijven, die meer dan de helft
van de werkgelegenheid van Nederland vertegenwoordigen.
 1 Inleiding
In dit artikel doen we verslag van een onderzoek dat is
uitgevoerd naar bedrijfsopvolging binnen Nederlandse familiebedrijven. Bedrijfsopvolging is één van de belangrijkste en meest kritische fasen in het bestaan van
een familiebedrijf (Handler, 1994). Slechts 30% van alle
familiebedrijven haalt het tot de tweede generatie en
slechts 10 tot 15% haalt het tot de derde generatie
(Ward, 1987). Uit recenter onderzoek blijkt dat de situatie in Nederland vergelijkbaar is. Maar liefst 73%
van de familiebedrijven is in handen van de eerste generatie, 16% is een tweedegeneratiefamiliebedrijf en
slechts 11% is van de derde generatie of later (Flören et
al., 2010). Het belang van succesvolle bedrijfsopvolging
wordt ook door politiek Den Haag onderschreven, onder andere door bedrijfsopvolging sinds 2010 te faciliteren met behulp van de Bedrijfsopvolgingsregeling

326

89E JAARGANG SEPTEMBER

(BOR). Daarnaast heeft minister Kamp in 2013 door
het Center of Entrepreneurship van Nyenrode Business Universiteit een Quick Scan laten uitvoeren over
de opvolgingsproblematiek in Nederland (Flören,
2013). Hieruit komt naar voren dat mislukte bedrijfsoverdrachten jaarlijks naar schatting tot een verlies leiden van meer dan 50.000 banen, 2,4 tot 3,2 miljard
euro omzet en 0,9 tot 1,3 miljard euro aan kapitaal.
 Er zijn veel factoren die bij bedrijfsopvolging een rol
spelen. Naast externe factoren zoals de conjunctuur en
andere marktomstandigheden, dient rekening gehouden te worden met zakelijke aspecten zoals fiscaliteit,
financiering en juridische kwesties. Anderzijds zijn er
emotionele barrières die overwonnen moeten worden
door de ondernemer. Zo moet hij of zij afstand doen
van zijn of haar leidinggevende positie binnen het bedrijf. Dit wordt veelal als zeer pijnlijk ervaren omdat
veel ondernemers het bedrijf tot hun levenswerk bekroond hebben (Venter et al., 2005). Tijdens het bedrijfsopvolgingsproces is de accountant, met 58% van
alle bedrijfsopvolgingen, de meest gevraagde externe
adviseur (Prince et al., 2014). Hoewel accountants veelal inhoudelijk deskundig zijn, begeleiden zij het proces al snel vanuit een economisch perspectief en krijgt
het sociaal-emotionele aspect in mindere mate aandacht (Letza et al., 2004). Het belang van deze sociaalemotionele kant mag echter niet onderschat worden,
aangezien het onvermogen om complexe en emotioneel geladen processen goed te managen één van de belangrijkste oorzaken is van het hoge percentage mislukte bedrijfsopvolgingen (Venter et al., 2005).
De oorzaak van problemen die vlak na een periode van
overdracht ontstaan, is vaak terug te leiden naar de manier waarop het opvolgingsproces verliep (Miller,
2003). Daarnaast blijkt de tevredenheid van stakeholders cruciaal voor de continuïteit van het familiebedrijf op de lange termijn, zo stellen Le Breton-Miller et
al. (2004) in hun studie waarin zij een integraal model
ontwikkelen dat beschrijft hoe succesvolle bedrijfsop-

volging binnen familiebedrijven tot stand komt. In dit
artikel maken we gebruik van dit integrale model en
richten we ons op de vraag: welke factoren een bijdrage leveren aan succesvolle bedrijfsopvolging binnen
Nederlandse familiebedrijven? De mate van succesvolle bedrijfsopvolging bestuderen we daarbij vanuit de
sociaal-emotionele kant waarbij de tevredenheid over
het opvolgingsproces en de soepelheid waarmee het
proces volgens de overdrager verloopt centraal staan.
 Het vervolg van dit artikel is als volgt opgebouwd: In
paragraaf 2 worden op basis van de literatuur over familiebedrijven en succesfactoren van bedrijfsopvolging
hypothesen opgesteld. In paragraaf 3 wordt toegelicht
op welke wijze de data zijn verzameld en hoe de hypothesen worden getoetst. Vervolgens worden in paragraaf 4 de resultaten gepresenteerd. Afsluitend worden
de uitkomsten van het onderzoek besproken en worden mogelijke implicaties voor de beroepspraktijk
voorgesteld in respectievelijk paragraaf 5 en 6.
2 Familiebedrijven en bedrijfsopvolging
Nederland telt een groot aantal familiebedrijven; volgens de beste schatting 69 procent van het totaal aantal
bedrijven (Flören et al., 2010). Het kenmerkende aan familiebedrijven is dat zij, in tegenstelling tot andere bedrijven, te maken hebben met drie overlappende systemen, zoals weergegeven in het driecirkelmodel: (i)
familie, (ii) eigendom en (iii) het bedrijf (Tagiuri & Davis, 1996). Vanuit deze drie verschillende systemen kunnen tegenstrijdige belangen ontstaan, zeker wanneer bedrijfsopvolging een rol gaat spelen. De ondernemer
speelt een cruciale rol binnen de drie systemen van het
familiebedrijf. Kennis, ervaring en de binding met alle
stakeholders maakt dat de ondernemer vaak de schakel
is in het succes van het bedrijf (Kikkert, 2003). Deze succesfactor kent echter ook een andere kant: emotionele
betrokkenheid en ambivalentie kan leiden tot een situatie waarin de ondernemer niet tijdig en niet voldoende
maatregelen heeft genomen om de juiste omstandigheden te scheppen voor succesvolle bedrijfsopvolging (Jaffe, 2007). Lansberg (1988) beschrijft een aantal aspecten waar de uittredende ondernemer mee geconfronteerd
wordt wanneer bedrijfsopvolging aan de orde komt: (a)
het onder ogen zien van zijn eigen sterfelijkheid, (b) het
moeten afstaan van zijn machts- en invloedrijke positie,
(c) de degradatie van zijn centrale rol binnen de familie,
(d) het verlies van identiteit en (e) het gevoel van rivaliteit en jaloezie ten aanzien van de nieuwe ondernemer.
 De barrières die gevormd worden door de aanwezigheid
van emoties leiden tot besluiteloosheid en uitstel van
het opvolgingsproces omdat veel ondernemers een natuurlijke aversie hebben ten aanzien van het onder ogen
komen en overwinnen van deze barrières (Lansberg,
1988). Flören (2013) stelt zelfs dat ruim 87% van de directeuren van familiebedrijven worstelt met emotionele barrières ten aanzien van bedrijfsopvolging.
Kader 1: Definitie familiebedrijf
In 2009 is in opdracht van de Europese Commissie een definitie van het familiebedrijf geformuleerd: ongeacht de omvang is een bedrijf een familiebedrijf als
(a) de meerderheid van de zeggenschap, verbonden aan het eigendom, in handen
is van een natuurlijk persoon dan wel de familie. Deze meerderheid kan direct
of indirect zijn en
(b) tenminste één familielid formeel betrokken is bij het bestuur van de onderneming.
Een aanvullende manier om tot een definitie te komen is volgens het Nederlands
Centrum voor het Familiebedrijf (NCFB) om te vragen of het desbetreffende bedrijf
zichzelf als familiebedrijf beschouwt. Op deze wijze wordt meer rekening gehouden met het sociaal-emotionele aspect van het familiebedrijf.
2.1 Succesvolle bedrijfsopvolging
Bedrijfsopvolging is een gefaseerd en langlopend proces en kan derhalve niet als een op zichzelf staande gebeurtenis worden opgevat (Handler, 1994; CabreraSuárez et al., 2001; Sharma et al., 2001; Le
Breton-Miller et al., 2004). De praktijk leert dat, in een
ideale situatie, dit proces vijf tot zeven jaar in beslag
neemt (Sharma et al., 2003; Flören & Nadram, 2007).
In deze kritische periode in het bestaan van het familiebedrijf ondergaat het bedrijf grote veranderingen:
het stokje van de eindverantwoordelijkheid wordt overgedragen en vaak krijgt het bedrijf een nieuwe eigenaar.
 Deze veranderingen gaan meestal gepaard met veel
emoties die doorgaans weinig aandacht krijgen. Toch
is het belangrijk dat de tevredenheid van stakeholders
gewaarborgd is tijdens en na het proces. Samen met de
effectiviteit, c.q. hoe presteert het bedrijf economisch
gezien na het installeren van een nieuwe ondernemer,
bepaalt de tevredenheid van de verschillende stakehol-

Figuur 1 Driecirkelmodel

Familie

Eigendom

Bedrijf

89E JAARGANG SEPTEMBER

327

ORGANISATIE EN MANAGEMENT

ders of bedrijfsopvolging als succesvol aangemerkt kan
worden (Le Breton-Miller et al., 2004). Hieruit wordt
duidelijk dat een financieel/economisch georiënteerde gedachtegang niet voldoende is om het succes van
bedrijfsopvolging te bepalen. Meerdere studies (Handler, 1994; Morris et al., 1997; Sharma et al., 2003; Le
Breton-Miller et al., 2004; Hacker & Dowling, 2012)
benadrukken dat naast de effectiviteit ook de tevredenheid van de stakeholders gewaarborgd dient te zijn.
Het opvolgingsproces kan in verschillende fasen worden ingedeeld. De Canadese onderzoekers Le BretonMiller et al. (2004) hebben een integraal model voor
succesvolle bedrijfsopvolging binnen familiebedrijven
ontwikkeld. Hierin onderscheiden zij in grote lijnen
drie fasen: (i) de oriëntatiefase, (ii) de voorbereidingsfase en (iii) de daadwerkelijke overdracht. Elk van deze
fasen wordt beïnvloed door de bedrijfscontext en de
familiecontext. Binnen elke fase kunnen een aantal op
zichzelf staande factoren worden geïdentificeerd. Voor
deze studie maken we gebruik van een zestal factoren:
(a) de aanwezigheid van een schriftelijk opvolgingsplan, (b) het overwegen van verschillende opvolgingsalternatieven, (c) de (interne) werkervaring van de beoogde opvolger, (d) de moeite die de uittredende
ondernemer ervaart met het afstaan van zijn positie,
(e) of er naast leiding ook eigendom overgedragen
wordt en (f) de verwachting van het gemak waarmee
de financiering rondkomt. In de volgende sub-paragrafen worden de verschillende fasen en de factoren die
betrekking hebben op deze fasen toegelicht.
 2.2 De oriëntatiefase
Tijdens de oriëntatiefase begint de overdrager met het
plannen van de overdracht. Deze fase begint al voordat duidelijk is wie de leidinggevende positie gaat of
gaan bekleden. Hier wordt nagedacht over de vraag aan
welke eisen de opvolger(s) moet(en) voldoen en de rol
van de verschillende stakeholders in het proces. In deze
fase worden de mogelijke opvolgingsalternatieven
overwogen en wordt een planning uitgewerkt over de
overdracht van het eigendom.
Opvolgingsplan
Het opstellen van een opvolgingsplan heeft binnen veel
studies een prominente plaats, hiermee wordt het belang van planning benadrukt. Voordat een gedegen
plan geformuleerd is, gaat echter één en ander vooraf.
Veel ondernemers hebben namelijk een aangeboren
ambivalentie ten aanzien van planning (Lansberg,
1988; Tagiuiri & Davis, 1996). Deze ambivalentie komt
voort uit emotionele barrières die overwonnen moeten
worden (Lansberg, 1988). De aanwezigheid van een
schriftelijk plan impliceert dat deze emotionele barrières onder ogen gezien, dan wel overwonnen zijn. Derhalve lijkt het voor de hand liggend dat indien een
schriftelijk opvolgingsplan opgesteld is, het proces van

328

89E JAARGANG SEPTEMBER

bedrijfsopvolging soepeler zal verlopen. Dat een opvolgingsplan tevens bijdraagt aan de tevredenheid over
het proces lijkt een logisch gevolg: door het verloop te
plannen wordt immers in een vroeg stadium nagedacht
over eventuele moeilijkheden zoals het identificeren
van de juiste opvolger en, in het geval van overdracht
van eigendom, over de waardebepaling van de onderneming (zie ook Sharma et al., 2003).
H1: Het verloop van het opvolgingsproces wordt soepeler
ervaren en de tevredenheid over het opvolgingsproces
neemt toe indien een opvolgingsplan is opgesteld.
 Opvolgingsalternatieven
De manier waarop en aan wie de ondernemer zijn of
haar bedrijf overdraagt is van wezenlijke invloed op het
verloop van het proces. Zo zijn er verschillende mogelijkheden, zoals opvolging binnen de familie, opvolging door derden (een Management Buy-In of een Management Buy-Out), een fusie met een derde of
misschien wel het staken van de onderneming. Hoewel
weinig onderzoek gedaan is naar het proces van het
identificeren en kiezen van de juiste opvolger(s), stellen Le Breton-Miller et al. (2004) dat het van groot belang is dat een weloverwogen keuze wordt gemaakt.
Ondernemers lijken deze noodzaak ook te zien, zo stellen Bocatto et al. (2010). Dit impliceert dat indien er
meerdere alternatieven zijn overwogen en er eenmaal
een keuze is gemaakt, het proces soepeler zal verlopen.
Het overwegen van meerdere opvolgingsalternatieven
kan echter ook problemen met zich meebrengen. Het
overwegen van meerdere alternatieven zorgt ervoor dat
de overdrager een keuze moet maken tussen familieleden of externen en hierin mogelijk familieleden moet
teleurstellen. Naar verwachting is het positieve effect
echter sterker dan potentiële negatieve associaties en
zal de tevredenheid bij het overwegen van meerdere opvolgingsalternatieven toenemen.
H2: Het verloop van het opvolgingsproces wordt soepeler
ervaren en de tevredenheid over het opvolgingsproces
neemt toe indien er meerdere opvolgingsalternatieven
overwogen zijn.
2.3 De voorbereidingsfase
Tijdens de voorbereidingsfase wordt getracht de kloof
tussen de benodigde capaciteiten voor de leidinggevende positie en de daadwerkelijke capaciteiten van de beoogde opvolger(s) te dichten. Dit kan door een formele opleiding, maar ook het opdoen van werkervaring
buiten het familiebedrijf en on-the-job training. De
uittredende ondernemer bereidt zich in deze fase voor
op een nieuwe fase in zijn leven.
 (Interne) werkervaring
De ondernemer in het familiebedrijf is, naast het uitvoeren van de management- en leidinggevende taak,
vaak sterk betrokken bij de operationele bedrijfsvoe-

ring (Kikkert, 2003). Kennis, ervaring en de binding
met alle stakeholders maakt dat de ondernemer vaak
de schakel is in het succes van het bedrijf (Flören,
2013). Deze centrale rol binnen bedrijf, eigendom en
familie wordt vaak geïllustreerd met het paradoxale
beeld dat binnen het reilen en zeilen van het familiebedrijf de belangrijke beslissingen aan de keukentafel
worden genomen. In de context van bedrijfsopvolging
is het logisch dat de uittredende ondernemer lastig op
te volgen is wanneer er bij de opvolger(s) weinig ervaring met de centrale rol binnen de drie systemen is. Cabrera-Suárez et al. (2001) komen tot de conclusie dat
een vroege exposure aan het bedrijf zorgt voor een grotere kans op succesvolle bedrijfsopvolging. Daarnaast
zorgt meer werkervaring er voor dat bij de opvolger(s)
een grotere basiskennis van bedrijfsvoering en ondernemen is opgedaan. (Interne) werkervaring lijkt daarom binnen familiebedrijven een belangrijke factor voor
het verloop van het proces en de tevredenheid hierover.
H3: Het verloop van het opvolgingsproces wordt soepeler
ervaren en de tevredenheid over het opvolgingsproces
neemt toe indien de (interne) werkervaring van de toetredende ondernemer toeneemt.
 Moeite met uittreden
Uit bevindingen van Lansberg (1988) blijkt dat het afstaan van de invloedrijke positie één van de belangrijkste emotionele barrières vormt waar een uittredende
ondernemer mee geconfronteerd wordt. De ondernemer is immers gewend om de leiding te hebben, het opgeven van deze positie roept weerstand op. Uit onderzoek van Flören (2013) blijkt dat 87% van de
directeuren van familiebedrijven worstelt met emotionele barrières ten aanzien van bedrijfsopvolging en 40%
van de uittredende ondernemers moeite heeft om afstand te doen van een leidinggevende positie binnen
het bedrijf. Het lijkt dus logisch te veronderstellen dat
wanneer een ondernemer minder moeite ervaart met
het afstaan van zijn leidinggevende positie, het opvolgingsproces soepeler verloopt en de tevredenheid toeneemt.
H4: Het verloop van het opvolgingsproces wordt soepeler
ervaren en de tevredenheid over het opvolgingsproces
neemt toe indien de uittredende ondernemer minder moeite heeft zijn leidinggevende positie af te staan.
2.4 De overdrachtsfase
Tijdens de overdrachtsfase worden leiding en eigendom
overgedragen aan de opvolger. In deze fase worden de
taken van de uittredende ondernemer overgenomen
door de opvolger(s). Wanneer de opvolger nog niet
klaar is om het bedrijf over te nemen wordt eventueel
een interim-manager benoemd. Tijdens deze fase worden ook de aandelen vaak (deels) overgedragen, al
hoeft de overdracht van leiding niet parallel aan de eigendomsoverdracht te lopen. Daarbij is het ook be-

langrijk dat de financiering van de overdracht goed
wordt geregeld.
 Overdracht van eigendom
In ruim driekwart van alle bedrijfsopvolgingen worden
de aandelen (deels) overgedragen aan de nieuwe ondernemer wanneer deze is geïnstalleerd (Prince et al.,
2014). Deze transitie dient goed gepland te worden,
enerzijds om de status en bevoegdheden van de nieuwe ondernemer te vergroten en anderzijds om belastingdruk zoveel mogelijk te beperken. Derhalve lijkt
het voor de hand liggend dat het proces gecompliceerder wordt indien ook eigendom wordt overgedragen.
Een toename in de complexiteit zal logischerwijs een
weerslag hebben op het verloop van het proces. Daarnaast leidt het overdragen van aandelen tot minder genot van de financiële voordelen van het aandeelhouderschap en tot een degradatie van de centrale en
invloedrijke positie. Zodoende kan worden verwacht
dat het overdragen van eigendom een negatieve impact
heeft op de tevredenheid van de uittredende ondernemer.
H5: Het verloop van het opvolgingsproces wordt minder
soepel ervaren en de tevredenheid over het opvolgingsproces neemt af indien naast leiding ook eigendom wordt
overgedragen.
 Rondkrijgen van de financiering
Familiebedrijven zijn veelal voor een groot gedeelte gefinancierd met eigen vermogen (Flören, 2013). Door
een grotere bereidheid om privévermogen in het bedrijf te investeren en om winsten in het bedrijf te herinvesteren bestaat er bij veel familiebedrijven een lagere afhankelijkheid van externe financiers. Toch blijkt
bij een derde van de MKB-bedrijven met een lopende
bedrijfsoverdracht financiering een belangrijk knelpunt om tot een succesvolle bedrijfsoverdracht te komen (Prince et al., 2014). Door het afwijzen van externe financiering, of het onvoldoende betrekken van
externe financiers bij de bedrijfsoverdracht, kunnen
groeikansen onbenut blijven. Wanneer de opvolger er
niet in slaagt om de financiering rond te krijgen zal het
opvolgingsproces moeizamer verlopen. Daarnaast zijn
veel ondernemers afhankelijk van de verkoopopbrengst
van het familiebedrijf om hun oude dag te financieren
(Flören, 2013). Wanneer de verkoopwaarde tegenvalt
of wanneer de financiering niet rondkomt, zal dit logischerwijs leiden tot een lagere tevredenheid.
H6: Het verloop van het opvolgingsproces wordt soepeler
ervaren en de tevredenheid over het opvolgingsproces
neemt toe indien de opvolger minder moeite heeft om de
financiering rond te krijgen.
 3 Data en methodiek
Binnen het onderzoek wordt gebruik gemaakt van
een dataset die in het kader van het MKB-beleidspa-

89E JAARGANG SEPTEMBER

329

ORGANISATIE EN MANAGEMENT

nel van Panteia/EIM in 2013 is verzameld. Het thema van deze dataset is bedrijfsopvolging en het heeft
als primair doel om de stand van zaken in het MKB
in kaart te brengen. Een samenvatting van deze dataset met beschrijvende statistieken is eerder gepubliceerd door Prince et al. (2014). De data zijn verzameld
door middel van een telefonische enquête onder in
totaal 1691 respondenten (m.u.v. ZZP’ers). Voor dit
specifieke onderzoek zijn uitsluitend bedrijven geselecteerd die op het moment van ondervragen in een
opvolgingsproces verwikkeld zijn. Daarnaast kijken
we specifiek naar familiebedrijven: de respondenten
moeten (i) aan de formele definitie van een familiebedrijf voldoen zoals deze is opgesteld door de Europese Commissie (2009) en zij moeten het bedrijf (ii) als
familiebedrijf beschouwen. Hierdoor wordt rekening
gehouden met het sociaal-emotionele aspect van het
familiebedrijf. Dit resulteert in een steekproef van
139 bedrijven (N = 139).
Tabel 1 Steekproefomschrijving
Steekproef

N

%

Aantal respondenten (m.u.v. ZZP’ers)

1691

100

waarvan in opvolgingsproces

188

11

waarvan familiebedrijven

139

74

waarvan definitieve opvolger bekend is

84

60

Van alle ondernemingen is 11% verwikkeld in een lopend opvolgingsproces (zie tabel 1). Van deze bedrijven is 74% een familiebedrijf. Tevens geeft 60% van de
ondernemers binnen deze familiebedrijven aan dat de
definitieve opvolger reeds bekend is. De overige ondernemers zijn nog op zoek naar een geschikte opvolger.
 Binnen de steekproef onder familiebedrijven (zie tabel
2) blijkt dat van de 139 respondenten ruim 80% minder dan 50 werknemers heeft, bijna 20% heeft 50 of
meer werkzame personen. In vergelijking met eerdere
studies naar familiebedrijven in Nederland (b.v. Flören
et al., 2010) zijn de grotere bedrijven in deze steekproef
enigszins oververtegenwoordigd. Daarnaast blijkt uit
tabel 3 dat de bedrijfstakken handel en reparatie consumentenartikelen, industrie, bouwnijverheid en vervoer, opslag en communicatie circa twee derde van de
familiebedrijven in deze steekproef vertegenwoordigen.
Tabel 2 Percentage familiebedrijven naar
MKB-grootteklasse

330

89E JAARGANG SEPTEMBER

Werknemers

%

2 tot 9 werkzame personen

40

10 tot 49 werkzame personen

42

50 tot 250 werkzame personen

18

Tabel 3 Verdeling familiebedrijven naar bedrijfstak
Sector

%

Industrie

19

Bouwnijverheid

14

Handel en reparatie consumentenartikelen

20

Vervoer, opslag en communicatie

14

Logies en maaltijden

7

Financiële instellingen

9

Verhuur en zakelijke dienstverlening

11

Overig

7

Op basis van deze dataset zijn meervoudige regressieanalyses uitgevoerd om te toetsen welke variabelen van
invloed zijn op succesvolle bedrijfsopvolging. Uit de
theorie bleek dat de tevredenheid van stakeholders als
maatstaf gebruikt dient te worden om te bepalen of
bedrijfsopvolging al dan niet als succesvol kan worden
aangemerkt. Derhalve wordt tevredenheid als afhankelijke variabele gebruikt. Daarnaast kijken we naar de
veelgebruikte variabele verloop van het opvolgingsproces, die beschrijft hoe soepel het proces verloopt. De
enquêtevragen zijn opgenomen in bijlage 1.
 4 Resultaten
De resultaten van dit onderzoek laten zien dat van de
zes onderzochte factoren drie factoren significant samenhangen met succesvolle bedrijfsopvolging. Voldoende werkervaring en een goede toegang tot financiering blijken positief gerelateerd aan het verloop van
het proces. Daarnaast zorgt toegang tot financiering
voor een hogere tevredenheid. De meest opmerkelijke
bevinding is echter dat het overwegen van meerdere
opvolgingsalternatieven negatief samenhangt met zowel het verloop als de tevredenheid. Dit is opmerkelijk
omdat hier juist een positief verband verwacht werd.
De resultaten worden hierna per factor verder toegelicht en bediscussieerd. De paragraaf wordt daarna afgesloten met een statistische onderbouwing van de resultaten..
Planning
Vanuit de theorie werd verwacht dat een schriftelijke
planning een positieve invloed heeft op het verloop van
en de tevredenheid over het proces. De resultaten laten echter zien dat een schriftelijke planning niet significant (p >.05) bijdraagt aan zowel het verloop van
het proces als de tevredenheid over het proces, derhalve wordt hypothese 1 verworpen. Een mogelijke verklaring kan gevonden worden in de theorie van Lansberg (1988), die stelt dat een ondernemer van nature
een ambivalente grondhouding heeft ten aanzien van
planning. Alvorens een planning tot stand komt, dient
er een hoge mate van bewustzijn van de situatie te zijn.
Vanuit deze redenatie is een schriftelijke planning meer
een gevolg van de oriëntatie op het opvolgingsproces,
dan een factor op zich. Dit gevolg an sich draagt niet bij
aan een soepeler verloop, dan wel een hogere tevredenheid.
 Overwegen van alternatieven
Uit de resultaten blijkt dat het overwegen van verschillende opvolgingsalternatieven een significante bijdrage levert aan zowel het verloop van het proces als aan
de tevredenheid over het proces. Het verband dat we
vinden is echter een negatief verband (r = -.29, p < .05
in beide modellen). Dit betekent dat het proces minder soepel wordt ervaren en de tevredenheid afneemt
indien meerdere opvolgingsalternatieven overwogen
worden, zodoende wordt hypothese 2 verworpen. Voor
veel ondernemers geldt mogelijk dat zij geen geschikt
opvolgingsalternatief kunnen vinden, in de steekproefbeschrijving werd immers al duidelijk dat in 40% van
alle lopende opvolgingsprocessen nog geen definitieve opvolger bekend is. Uit de data wordt niet duidelijk
of dit komt doordat zij geen geschikte kandidaten kunnen vinden of dat zij de keuze hebben uit meerdere alternatieven. Daarnaast speelt mogelijk dat een keuze
tussen bedrijfsopvolging binnen of buiten de familie
leidt tot de negatieve verbanden. In de theorie zijn we
er vanuit gegaan dat de ondernemer het beste voor
heeft met het familiebedrijf en haar stakeholders en
dat hier een rationeel besluit op volgt. De wens om de
continuïteit van het familiebedrijf binnen de familie
te waarborgen (Chrisman et al., 2012) kan hierin conflicterend zijn en derhalve leiden tot de negatieve verbanden die de analyse toont.
 (Interne) werkervaring van de opvolger
De verwachting vanuit hypothese 3 was dat indien de
(interne) werkervaring van de opvolger toeneemt, het
proces soepeler zal verlopen en de tevredenheid over
het proces zal toenemen. Uit de regressieanalyse blijkt
dat een positief significante (r = .31, p < .05) relatie bestaat tussen de totale werkervaring en de tevredenheid over het proces, maar er wordt geen verband gevonden tussen het verloop van het proces en de mate
van interne werkervaring. Hypothese 3 wordt dus
slechts deels ondersteund. Dit komt mogelijk door
de rol die de opvolger moet vervullen: naast de uitvoering van de management- en leidinggevende functie is de ondernemer sterk betrokken bij het eigendom en de familie. Deze centrale rol maakt dat hij
moet kunnen balanceren tussen de verschillende belangen die met deze verschillende systemen gepaard
gaan. Hiervoor is vérstrekkende kennis van de achtergronden en belangen van verschillende stakeholders
van fundamenteel belang. Echter lijkt de totale werkervaring van de opvolger belangrijker dan de interne
werkervaring.
 De moeite met uittreden
De moeite die de uittredende ondernemer ervaart met
het afstaan van zijn leidinggevende positie hangt volgens hypothese 4 negatief samen met zowel het verloop van het proces als de tevredenheid hierover. In de
analyse zien we hier echter geen significant verband
(respectievelijk r = -.04, p > .05 en r = -.01, p > .05), hypothese 4 wordt derhalve verworpen. Een mogelijke
verklaring voor deze bevinding is dat ondernemers die
al wél in een opvolgingsproces verwikkeld zijn, deze
emotionele barrière reeds overwonnen hebben. Vanuit
de theorie van Lansberg (1988) weten we immers dat
het overwinnen van emotionele barrières leidt tot besluiteloosheid en uitstel. Hoewel 40% van de uittredende ondernemers moeite heeft met het afstaan van zijn
of haar leidinggevende positie (Flören, 2013), wil het
dus niet zeggen dat dit een negatieve invloed heeft op
het opvolgingsproces zodra deze eenmaal is gestart.
Overdracht van eigendom
De overdracht van eigendom blijkt niet gerelateerd te
zijn aan tevredenheid en het verloop van het opvolgingsproces. Hoewel de tekens in de juiste richting wijzen (respectievelijk r = -.15 en r = -.20), zijn de getoetste relaties niet significant (p > .05). Het overdragen van
eigendom naast leiding is een essentieel onderdeel van
het opvolgingsproces, maar heeft dus geen aantoonbare relatie met tevredenheid dan wel het verloop van
het proces. De weerslag die de veronderstelde complexiteit en het verlies van macht met zich meebrengt indien er naast leiding ook eigendom wordt overgedragen is dus kennelijk minder belangrijk dan
verondersteld. Dit kan mede het geval zijn doordat de
overdracht van leiding al in een dusdanig verlies aan
macht resulteert, dat de overdracht van eigendom een
zeer gering additioneel effect heeft.
 Toegang tot financiering
In tegenstelling tot het overdragen van eigendom, laat
de toegang tot financiering wel een duidelijk significant resultaat zien. Naarmate verwacht wordt dat de
toegang tot financiering gemakkelijk is, heeft dit een
sterk verband met het verloop van het proces en ook
de tevredenheid hierover (respectievelijk r = .39, p < .01
en r = .34, p < .05). Hypothese 6 wordt daarmee bevestigd. Het lijkt er dus op dat het overdragen van eigendom niet significant bijdraagt aan het verloop en de
tevredenheid maar indien er eigendom overgedragen
wordt, de toegang tot financiering wel een bottleneck
is. Hierbij kan een rol spelen dat familiebedrijven vaker conservatief gefinancierd zijn en in mindere mate
openstaan voor externe financiers omwille van de zeggenschap. Anderzijds hebben zij in mindere mate ervaring opgedaan met externe financiers en is het belangrijk dat zij ondersteund worden bij het vinden van
externe financiering.
 89E JAARGANG SEPTEMBER

331

ORGANISATIE EN MANAGEMENT

Tabel 4 Resultaten regressieanalyse
Model 1

Model 2

Opvolgingsplan

-.07

-.09

Opvolgingsalternatieven

-.29*

-.29**

Moeite

-.04

-.01

Totale werkervaring

.01

.31*

Interne werkervaring

-.06

-.19

Eigendom

-.20

-.15

Financiering

.39**

.34*

R kwadraat

.28

.21

F Statistiek

2.99

2.10

*: p < .05 **: p < .01 N = 139

Statistische onderbouwing
Uit Tabel 4 blijkt dat de determinatiecoëfficiënt (R²)
van de modellen respectievelijk .28 en .21 bedraagt, ofwel 28% en 21% van de variantie in het verloop van het
proces (model 1) en de tevredenheid over het proces
(model 2) wordt verklaard door de opgenomen variabelen. Alle regressieanalyses zijn pairwise uitgevoerd. In
tabel 5 zijn Pearson correlaties, gemiddelden, standaarddeviaties en significantieniveaus van de correlaties opgenomen. Hierin valt op dat de afhankelijke variabelen, verloop en tevredenheid, sterk met elkaar
gecorreleerd zijn (r = .61, p = < .05). Daarnaast blijkt
dat de variabelen totale werkervaring en interne werkervaring sterk met elkaar gecorreleerd zijn (r = .55, p <
.01). De verklaring lijkt duidelijk: de interne werkervaring overlapt immers deels met de totale werkervaring.
Omdat alle variantie inflatie factoren (VIF) lager zijn

dan 10 (hoogste VIF score 1.70) is er echter geen statistische indicatie voor multicollineariteit (Aiken et al.,
1991).
 5 Discussie en implicaties voor de praktijk
Van de zes hypothesen die gevormd zijn naar aanleiding van de theorie blijkt slechts één hypothese bevestigd, één deels bevestigd en vier hypothesen verworpen
te worden. Een schriftelijk plan an sich lijkt niet significant bij te dragen aan een hogere tevredenheid en een
soepeler verloop van het proces. Wanneer echter tijdens het opvolgingsproces meerdere alternatieven worden overwogen, blijken ondernemers minder tevreden
met de opvolging en vinden zij dat het opvolgingsproces moeizamer verloopt. Deze negatieve relatie kan mogelijk worden verklaard door sociaal-emotionele aspecten zoals het veroorzaken van teleurstelling bij
familieleden. Voor externe adviseurs die betrokken zijn
bij het opvolgingsproces is het belangrijk met dergelijke emoties rekening te houden. Door het tijdig managen van verwachtingen bij de ondernemer en de betrokken familieleden kunnen teleurstellingen worden
voorkomen of tot een minimum worden beperkt.
Ondernemers blijken meer tevreden met de opvolging
wanneer de (beoogd) opvolger meer werkervaring heeft
opgedaan. Door meer werkervaring ontwikkelt de opvolger een bredere blik en kan hierdoor beter leiding
geven aan het bedrijf. Voor succesvolle bedrijfsopvolging wordt aanbevolen om niet alleen binnen maar ook
buiten het bedrijf werkervaring op te doen. Dit geldt
niet alleen voor bedrijven waar familieleden het roer
overnemen maar ook voor bedrijven waar externe kandidaten voor opvolging worden gezocht. Uit de resultaten blijkt tevens dat familiebedrijven waar opvolgers

Tabel 5 Pearson correlatiecoëfficiënten, gemiddelden en standaarddeviaties.
 1
1) Verloop

2

3

4

5

6

7

8

9

-

2) Tevredenheid

.61**

-

3) Opvolgingsplan

-.02

.06

-

4) Opvolgingsalternatieven

-.34

**

-.29

**

.06

5) Totale werkervaring

-.13

.11

-.05

.07

-

6) Interne werkervaring

.05

.08

-.05

-.19

.55**

-

7) Moeite

.01

.02

-.02

-.09

-.11

-.13

-

-

8) Eigendom

-.15

-.09

.01

-.01

.10

.10

-.09

-

9) Toegang financiering

.38**

.26**

.18

-.15

-.21

.13

.01

.13

-

Gemiddelde

2.69

3.59

.29

.37

13.28

8.39

.79

.79

2.77

Standaarddeviatie

.62

1.26

.46

.49

7.05

7.04

.66

.41

1.42

Two tailed: *p = < .05,** p < .01

332

89E JAARGANG SEPTEMBER

naar verwachting minder moeite hebben met het rondkrijgen van de financiering, over het algemeen vinden
dat het opvolgingsproces soepeler verloopt en ook
meer tevreden zijn met het opvolgingsproces. Financiering is daarmee een belangrijke factor voor succesvolle bedrijfsopvolging. In de praktijk blijkt financiering echter vaak een knelpunt en banken zijn na de
financiële crisis voorzichtiger geworden met het verstrekken van kredieten. Om opvolgingsprocessen beter te stroomlijnen, is het van belang dat ondernemers
voldoende toegang hebben en worden geholpen bij het
vinden van financiering. Naast kredietverstrekking
door banken, kan hierbij gezocht worden naar aanvullende vormen van financiering zoals ketenfinanciering
of financiering door vermogende familieleden of families die in andere bedrijven investeren (family equity).
Voor adviseurs ligt hier een duidelijke rol om geschikte financieringsmogelijkheden te onderzoeken.
 6 Vervolgonderzoek en conclusie
Bij het interpreteren van de uitkomsten moet rekening
worden gehouden met enkele beperkingen van dit onderzoek. Allereerst is gebruik gemaakt van de singleinformant methode, waarbij in ieder opvolgingsproces slechts aan één respondent vragen gesteld zijn. Als
gevolg hiervan kunnen relaties tussen afhankelijke en
onafhankelijke variabelen ontstaan die veroorzaakt
worden door de manier van beantwoorden. Daarnaast
geeft deze methode geen indruk van de tevredenheid
van andere stakeholders. Een tweede beperking is dat
de respondenten binnen de steekproef allen op het moment van hun reacties verwikkeld zijn in een opvolgingsproces, maar niet alle respondenten zich in dezelfde fase bevinden. Percepties zijn dynamisch van
aard (zie ook Solinger et al., 2014) en veranderen waarschijnlijk gedurende de verschillende fasen van het bedrijfsopvolgingsproces. Ondernemers die in de oriëntatiefase zitten, denken daardoor wellicht anders over
het opvolgingsproces dan ondernemers die bezig zijn
met de daadwerkelijke overdacht van het familiebedrijf. Tot slot vinden we een beperking in de definitie
en meetbaarheid van succesvolle bedrijfsopvolging binnen familiebedrijven. Door te vragen naar de tevredenheid over het opvolgingsproces en de soepelheid waarmee het opvolgingsproces verloopt wordt een
subjectieve maatstaf gebruikt.
 Voor vervolgonderzoek wordt opgeroepen een maatstaf te creëren die enerzijds de indicatoren van tevredenheid van verschillende stakeholders meet en anderzijds oog heeft voor de effectiviteit (waarborging van
de continuïteit) van bedrijfsopvolging. Daarnaast
wordt opgeroepen longitudinaal onderzoek te verrichten waarbij opvolgingsprocessen intensief worden gevolgd. Zo kan worden vastgesteld of per fase in het opvolgingsproces, de perceptie van de respondent
verandert. Hierdoor is beter in kaart te brengen welke

problematiek op welk moment in het proces speelt. De
niet-significante relatie tussen het opstellen van een
opvolgingsplan en het verloop van en de tevredenheid
over het opvolgingsproces is een andere interessante
uitkomst die vraagt om vervolgonderzoek. Binnen dit
onderzoek zijn we er alleen vanuit gegaan of er een opvolgingsplan is, waarbij we de assumptie hebben dat
de ondernemer betrokken is geweest bij het opstellen
van dit plan. Vervolgonderzoek kan dieper ingaan op
de mate waarin de ondernemer betrokken was, welke
andere partijen betrokken waren en/of het proces van
totstandkoming van het opvolgingsplan. Het opnemen van dergelijke nuances kan leiden tot andere resultaten en beter inzicht in de relatie tussen schriftelijke planning en bedrijfsopvolging.
Met dit onderzoek hebben we getracht een bijdrage te
leveren aan het verkrijgen van meer inzicht rond bedrijfsopvolgingsproblematiek bij familiebedrijven. Bedrijfsopvolging is een cruciale fase in het bestaan van
een familiebedrijf. Vanwege het grote aantal familiebedrijven en de impact die deze bedrijven hebben op de
economie, is het belangrijk dat er aandacht is voor het
opvolgingsproces en dat onze kennis van dit proces
wordt vergroot. Zo wordt onder meer voorkomen dat
gezonde bedrijven failliet gaan door een ‘slecht’ opvolgingsproces. Bij bedrijfsopvolging ligt de verantwoordelijkheid primair bij de ondernemer maar voor (externe) adviseurs is ook een belangrijke rol weggelegd.
 Dit onderzoek laat zien dat werkervaring en de toegang tot financiering samenhangen met een soepel verloop van het opvolgingsproces en een hogere mate van
tevredenheid. Het overwegen van verschillende opvolgingsalternatieven hangt echter negatief samen met
het verloop van het proces en de tevredenheid hierover.
We raden ondernemers en adviseurs bij bedrijfsopvolging daarom aan extra aandacht te besteden aan deze
factoren.
A. Dekker BBA is onderzoeker bij het lectoraat Familiebedrijven van Hogeschool Windesheim.
Dr. J.P.C. Rigtering is universitair docent bij Utrecht University School of Economics (U.S.E) van Universiteit
Utrecht.
Dr. E. Veldhuizen is senior onderzoeker bij het lectoraat
Familiebedrijven van Hogeschool Windesheim.
89E JAARGANG SEPTEMBER

333

ORGANISATIE EN MANAGEMENT

Literatuur
Aiken, L.S., West, R.G., & Reno, R.R. (1991).
Multiple regression: Testing and interpreting
inter-actions. Sage.
■ Bocatto, E., Gispert, C., & Rialp, J. (2010).
Family‐owned business succession: The influence of pre‐performance in the nomination of
family and nonfamily members: Evidence from
Spanish firms. Journal of Small Business Management, 48(4), 497-523.
■ Cabrera-Suárez, K., De Saá-Pérez, P., & García-Almeida, D. (2001). The succession process from a resource- and knowledge-based
view of the family firm. Family Business Review, 14(1), 37-46.
■ Chrisman, J.J., Chua, J.H., Pearson, A.W., &
Barnett, T. (2012). Family involvement, family
influence, and family‐centered non‐economic
goals in small firms. Entrepreneurship Theory
and Practice, 36(2), 267-293.
■ European Studies (2009). Final Report of the
Expert Group. European Commission, November.
■ Flören, R.H. (2013). Quick Scan: Familiebedrijven en bedrijfsoverdracht. Nyenrode Business University.
■ Flören, R.H., & Nadram, S.S. (2007). Bedrijfsoverdracht in het MKB: Een nieuwe stap voor
de ondernemer. Nyenrode Business Universiteit.
■ Flören, R.H., Uhlaner, L.M., & Berent-Braun,
M.M. (2010). Family business in the Netherlands characteristics and success factors.
■

Appendix A

Nyenrode Business University.
 Hacker, J., & Dowling, M. (2012). Succession
in family firms: how to improve family satisfaction and family harmony. International
Journal of Entrepreneurship and Small Business, 15(1), 76-99.
■ Handler, W. C. (1994). Succession in family
business: A review of the research. Family
Business Review, 7(2), 133-157.
■ Jaffe, D.T. (2007). Working with the ones you
love: strategies for successful family business.
San Francisco, USA: Cambio Press.
■ Kikkert, M.W.L. (2003). Het belang van soepele overdracht. Economisch Statistische Berichten, 88(4402), D3-D4.
■ Lansberg, I. (1988). The succession conspiracy. Family Business Review, 1(2), 119-143.
■ Le Breton-Miller, I.L., Miller, D., & Steier, L.P.
(2004). Toward an integrative model of effective FOB succession. Entrepreneurship Theory
and Practice, 28(4), 305-328.
■ Letza, S., Kirkbride, J., & Sun, X. (2004). Shareholding versus stakeholding: A critical review of cor-porate governance. Corporate
Governance: An International Review, 12(3),
242-262.
■ Miller, D., Steier, L., & Le Breton-Miller, I.
(2003). Lost in time: Intergenerational succession, change, and failure in family business. Journal of Business Venturing, 18(4),
513-531.
■ Morris, M.H., Williams, R.O., Allen, J.A., &
■

Avila, R.A. (1997). Correlates of success in
family business transitions. Journal of Business Venturing, 12(5), 385-401.
■ Prince, Y., Zeijden, P. van der, & Matser, I.
(2014). Bedrijfsoverdrachten in een periode
van recessie en vergrijzing. Zoetemeer:
Panteia.
■ Sharma, P., J.J. Chrisman, & J.H. Chua
(2003). Predictors of satisfaction with the succession process in family firms. Journal of
Business Venturing, 18(5), 667-687.
■ Sharma, P., Chrisman, J.J., Pablo, A.L., &
Chua, J.H. (2001). Determinants of initial satisfaction with the succession process in family firms: A conceptual model. Entrepreneurship Theory and Practice, 25(3), 17-36.
■ Solinger, O.N., Hofmans, J., & Olffen, W. van
(2014). The dynamic microstructure of organizational commitment. Journal of Occupational
and Organizational Psychology. Te verschijnen; doi: 10.1111/joop.12097.
 ■ Tagiuri, R., & Davis, J. (1996). Bivalent attributes of the family firm. Family Business Review,
9(2), 199-208.
■ Venter, E., Boshoff, C., & Maas, G. (2005). The
influence of successor‐related factors on the
succession process in small and medium‐
sized family businesses. Family Business Review, 18(4), 283-303
■ Ward, J.L. (1987). Keeping the family business healthy. San Francisco: Jossey-Bass,
1987.
Enquêtevragen Panteia/EIM

Tevredenheid
Hoe tevreden bent u over de opvolging tot nu toe?

ontevreden / noch tevreden, noch ontevreden / tevreden

Verloop
Hoe verloopt de opvolging in uw ogen?

moeizaam / vrij moeizaam / noch soepel, noch moeizaam / redelijk soepel / zeer soepel

Onafhankelijke variabelen

334

89E JAARGANG SEPTEMBER

Is er een schriftelijk opvolgingsplan geformuleerd?

ja/nee

Heeft u nog andere opvolgingsalternatieven overwogen?

ja/nee

Hoeveel jaar werkervaring heeft uw opvolger tot nu toe?

.. jaar

Hoeveel jaar werkt uw opvolger tot nu toe in dit bedrijf?

.. jaar

Hoeveel moeite heeft u met het afstaan van uw positie?

geen / weinig / veel

Wordt er naast leiding, ook eigendom overgedragen?

ja/nee

Hoe makkelijk krijgt uw opvolger naar verwachting de financiering rond?

erg moeizaam / moeizaam / noch makkelijk, noch moeizaam /
makkelijk / erg makkelijk.
