Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?
Was Jezus’ optreden in
de tempel een reiniging?
E-J Vledder, (Steenbergen, NB, Nederland)1
Abstract
Was Jesus’ action in the temple (Mk 11:12-8) indeed a
cleansing?
In the time of Jesus, the temple was of great importance to the
Jewish people. Jesus also used to go to the temple for the
Passover. There he however clashed with the temple authorities (Mk
11:12-15; Mt 21:12-13; Lk 19:45-46 and Jn 2:14-22). What was the
nature of this clash? Contrary Edward P Sanders, who regards
Jesus’ action in the temple as a symbolic act of the destruction of
the temple, this article concurs with Craig Evans and Hans Betz that
the corruption in the temple as a result of the commercialisation and
the cooperation between the ruling Roman and temple authorities,
affected worship as the temple’s prime purpose. It is this purpose
Jesus wanted to restore and for this reason Jesus’ action should be
regarded as a form of cleansing.
1.
 DE TEMPEL, EEN BELANGRIJK GODSDIENSTIG
CENTRUM

De tempel te Jeruzalem heeft in de dagen van Jezus niets van haar
belangrijke betekenis verloren die ze in de loop van de geschiedenis van
Israël verworven heeft. Het Joodse volk kende grote betekenis toe aan de
tempel. Met de terugkeer uit de ballingschap onder leiding van Jesua en
Zerubbabel (Ezra 3:8) en met de herbouw van de tempel in ongeveer 520 vC
is er (globaal gezien) een soort tempelgemeenschap ontstaan, waarin voor
een groot deel de tempel het centrum van het godsdienstige leven is
geworden. Hoewel sommige groepen, zoals de Qumran-sekte zich aan
deelname aan de offers in de tempel hebben ontrokken, werden de rituelen in
de tempel echter door de meerderheid van het Joodse volk gezien als de
meest gepaste manier om met God in ontmoeting te treden. De tempel werd
gezien als zetel van goddelijke presentie (Schiffman 1991:44; zie ook De
Vaux 1961:327-328). In de zogehete tweede tempelperiode was de tempel
niet het enige element van het godsdienstige leven van Israël. De synagoge
en de thora speelden daarin ook een rol. Toch vervingen de diensten in de
1

Dr Evert-Jan Vledder is Predikant van de Hervormde gemeente Steenbergen NB,
(Nederland).
 HTS 61(1&2) 2005

593

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

synagogen niet de diensten (en vooral niet de offercultus) in de tempel. De
synagoge complementeerde de tempel en gaf een andere dimensie aan het
godsdienstige en sociale leven. Safrai & Stern (1976:905; zie ook Lohse
1980:109-113; Lategan 1997:469-475; Schiffman 1991:164) zeggen in
verband met de diensten in de synagoge: “At any rate, the prayers were
linked to the Temple service and were timed to coincide with the sacrifices;
worshippers turned to face Jerusalem and the Temple.” Ook Frean (1980:307,
309) zegt dat zolang de tempel bestond, het een polyvalent symbool bleef,
hoewel de thora langzaamaan naar het centrum van het Joods geloof is
geschoven (vooral in de periode van Jamnia – 70 nC). Hoewel de Farizeeën
volgens Josephus (Ant 18:17) tegen het eind van de tweede tempelperiode
wel het officiële beleid in de tempel bepaalden, was dit niet bedoeld om één
groep in stand te houden. Het was voor heel het volk een belangrijk
godsdienstig centrum.
Wat de Israëlieten bij de tempel gingen doen, wordt door Safrai & Stern
(1976:876) zo samengevat: De tempel was bedoeld:
a) to fulfil their obligations, such as the offering of the first fruits, the
tithes and the wave-offerings and obligatory sacrifices, b) to
worship and pray during the liturgy and other times, or pose
questions on legal tradition and to study the Torah, c) to participate
in Temple worship alongside the priests, especially in the form of
deputations.
 De hechte band van het volk met de tempel komt het sterkst tot uitdrukking in
de (vaak jaarlijkse) pelgrimages naar de tempel met het oog op de drie grote
feesten: het paas-, het pinkster- en het Loofhuttenfeest. Met deze feesten
trokken duizenden2 pelgrims uit Judea, Galilea en de Diaspora naar
Jeruzalem. Het zien van de stad, de tempel en het deelnemen aan de feesten
maakte vaak diepe indruk op de pelgrims (Safrai & Stern 1976:898; zie ook
Edersheim 1950:28).
In dit kader beschouwden ook Jezus en zijn directe volgelingen zonder
twijfel de tempel als het religieuze centrum van hun gemeenschapsleven. Pas
veel later kwam het idee op, dat de tempel minder belangrijk en zelfs
overbodig was (zie Op 21:22). In het kader van de bedevaartstochten naar
Jeruzalem lezen we dat Jezus als kind volgens de gewoonte met zijn ouders
(jaarlijks) optrok naar de tempel (Luc 2:40-52; zie Flusser 2001:110 en
Stinespring 1962:534-560; zie ook Tomson 2001:67).3
2

Zie Safrai & Stern (1976:902) voor een berekening van hoeveel pelgrims er jaarlijks naar
Jeruzalem optrokken.
3

Zie Safrai & Stern (1976:898-900) in hoeverre deze pelgrimages verplicht waren volgens de
Joodse voorschriften. Voor de dagelijkse routine in de tempel zie Billerbeck (1964:1-17).
594

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

2.
DE TEMPELREINIGING4

Dat de historische Jezus5 betrokken was in een controverse over de tempel
en dat hij rond het jaar 30 naar Jeruzalem ging voor het joodse paasfeest ziet
Edward P. Sanders (1986:11 en 1991:19-20; zie ook Murphy 1991:314) als
almost indisputable. Hij zegt dat deze feiten beantwoorden aan twee normen:
“ze worden nagenoeg algemeen aanvaard en ze maken deel uit van zijn
levenskader, in het bijzonder van zijn openbare leven” (Sanders 1991:19).
 Een sterker argument is dat hij ervan uitgaat dat deze feiten bevestigd worden
door meerdere bronnen. Sanders gebruikt het principe van het zogehete
multiple attestation, uitgaande van het feit dat de teksten uit Marcus en
Johannes van elkaar onafhankelijke bronnen zijn.6
We kunnen er van uitgaan dat Jezus zoals gebruikelijk naar Jeruzalem
ging voor het paasfeest. Daar kwam hij in aanvaring met de tempelautoriteiten
over de tempel. Sanders (1986:61) zegt: “(…) it is overwhelmingly probable
that Jesus did something in the temple and said something about its
destruction.” Wat echter de precieze aard van zijn aanvaring was, is de vraag.
Wij beperken ons tot de zogehete tempelreiniging. Jezus deed wel meer
uitspraken over de tempel, bijvoorbeeld de zogehete rede over de laatste
dingen (Marc 13:1-37; en vooral 13:2). Die staan zeker in verband met de
tempelreiniging. Deze reiniging was echter de enige aan ons bekende daad
die Jezus heeft gesteld. Onder het stellen van een daad wordt verstaan, dat in
het verloop van een oplopende irritatie (of conflict), het moment komt waarop
een van de betrokken partijen deze irritatie bij wijze van een zichtbare daad
kenbaar maakt.
Hoe moeten wij het optreden van Jezus zien? Om een antwoord te
vinden, kijken we naar samenvattingen van een aantal recente voorstellen.
 Was het een daad die de verwoesting van de tempel symboliseerde (Sanders
1986:61-76)? Of moeten we het zien als gericht tegen het beleid van de
hogepriester (Evans 1997:395-439)? Zien we daarin toch iets van een herstel
van aanbidding als doel van de tempel (Betz 1997:455-472)? Moeten we het
toch zien als een hervorming van de offercultus (Chilton 1992:91-111; zie ook
1994a:57-63 en 1997:199-201)? Moeten we Jezus’ optreden zien als kritiek
tegen het gebruik van Tyrische munten en de tempelbelasting (Richardson
1992:507-523)?

4

Marcus 11:15-18; Matteüs 21:12-13; Lucas 19:45-46 en Johannes 2:14-22.
5

Doorgaans veronderstellen wij de historische Jezus.
6

Zie Matson (1992:489-505) voor een krachtig pleidooi waarom het evangelie van Johannes
onafhankelijk is van de synoptische evangeliën, en daarom ook bruikbaar is in het onderzoek
naar de historische Jezus. Ook Vermes (2002:32) voert uitgebreid aan dat Johannes een
onafhankelijke verteller is.
HTS 61(1&2) 2005

595

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

3.
DRIE STANDPUNTEN NAAST ELKAAR

Wij laten een enorme stroom aan oudere literatuur achterwege, en beperken
ons tot de gemelde recente onderzoekers.7 Wat ze met elkaar gemeen
hebben is hun referentie naar en vaak kritiek op het werk van Sanders. Al
deze schrijvers zijn in discussie met zijn visie. Daarom geef ik Sanders zo
goed mogelijk weer. Omdat ik in mijn conclusie hoofdzakelijk aansluit bij het
werk van Craig Evans en Hans Betz, laat ik een uitvoerige bespreking van het
werk van Bruce Chilton8 en Peter Richardson9 achterwege.
 3.1

Een symbolische daad: Edward P Sanders

3.1.1 Geen reiniging10
Een reiniging impliceert een voorafgaande ontheiliging, besmetting of
bezoedeling. Sanders zet zich af tegen een diepgeworteld idee dat Jezus
tegen de door handel besmette tempel zou zijn. Jezus zou niet tegen de
tempel zijn zoals oorspronkelijk door God verordineerd. Jezus zou tegen het
misbruik van het goddelijk instituut zijn. “The way in which the distinction is
made, however, implies that it is just the trade itself – the changing of money,
the purchase of sacrifices, and probably also the charge for their inspection –
which is the focus of the action” (Sanders 1986:63). Jezus zou dan een
onderscheid hebben gemaakt tussen de praktijk (handel, enz.) en het
oorspronkelijke doel van de tempel. Een dergelijke mening geeft echter meer
een hedendaagse visie weer op wat aan de buitenkant verkeerd is, dan een
Joodse visie uit de eerste eeuw.
Sanders is van mening dat beperkte handel in de tempel noodzakelijk
was om de pelgrims van geschikte offerdieren te voorzien. De pelgrims liepen,
wanneer zij hun eigen offerdieren mee zouden nemen, het risico dat deze
door de reis verontreinigd zouden worden. Beter was het om deze dieren
7

Sanders geeft een overzicht van standpunten tot en met zijn eigen werk (Sanders 1886:6163). Het onderzoek ná zijn werk komt in veel opzichten overeen met de oudere studies.
8

Bruce Chilton (1992:100; 1997:200) gebruikt het woord occupation voor Jezus’ optreden. Ik
zie echter niet in hoe Jezus’ optrede als occupatie van de tempel gezien kan worden. Bij het
woord occupatie wordt onmiddellijk gedacht aan een soort bezettingsmacht. Daarvoor
hebben we geen bewijs (zie Murphy 1991:320).
 9

Peter Richarson komt met een interessante verklaring voor Jezus’ optreden namelijk dat het
gericht zou zijn tegen het gebruik van de Tyrische munten. Toch gaat zijn voorstel op een
paar punten mank. Als de Tyrische munt als betaalmiddel in de tempel zo algemeen
aanvaard wordt, ook al zou het gezien worden (uit een pragmatisch oogpunt) als noodzakelijk
kwaad, is het onwaarschijnlijk dat Jezus daar zo heftig op tegen zou zijn. Jezus’ kritiek op de
munten en tempelbelasting, volgens Richardsons voorstel, is alleen in afgeleide zin mogelijk.
Richarson erkent zelf dat er geen directe getuigenis voor bestaat dat Jezus tegen de
beeltenis van Tyrus op de munten was. Chilton (1994b:173) noemt zijn voorstel “hopelessly
unrealistic”.
10
Sanders sluit aan bij Lloyd Gaston (1970:112-119; zie vooral 1970:117).
596

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

direct in de tempel te kopen. Zo konden de voorschriften van Mozes voor de
offerdieren het best nageleefd worden (zie Sanders 1986:65). De offers in de
tempel waren zo’n wezenlijk deel van de tempeldienst, dat het vreemd zou
zijn aan het Joodse denken van de eerste eeuw, dat de tempel voor enig
ander doel gebruikt zou worden. De geldwisselaars waren zelfs nodig: “The
money changers were probably those who changed the money in possession
of the pilgrims into the coinage acceptable by the temple in payment of the
half-shekel tax levied on all Jews” (Sanders 1986:64).
Was Jezus een religieuze hervormer? Sanders (1986:66; zijn
cursivering) denkt van niet:
If Jesus were a religious reformer, however, bent on correcting
“abuse” and “present practice”, we should hear charges of
immorality, dishonesty and corruption directed against the priests.
 But such charges are absent from the Gospels (except for Mark
11:17), and that is not the thrust of the action in the temple. On the
contrary, the attack was against the trade which is necessary for
sacrifices no matter who are the priests and without mention of the
halakot which they follow. Thus, it appears that Jesus’
demonstration was against what would have seen as necessary to
the sacrificial system, rather than against present practice.
Was Jezus tegen de offerdienst zelf, naar aanleiding van Hosea 6:6
(“Barmhartigheid wil ik en geen offerande”) zoals geciteerd in Matteüs 9:13 en
12:7? Neen, want dat zou niet overeenkomen met een positieve waardering
van offers in Matteüs 5:23-24 en Handelingen 2:46. Ook onwaarschijnlijk is
het dat Jezus de handel wilde verplaatsen naar het gebied buiten de tempel
(zie Sanders 1986:67).
3.1.2 Symbolische demonstratie
Jezus’ optreden moet volgens Sanders gezien worden als een symbolische
demonstratie tegen de tempel. Hoe zouden anderen in Jezus’ tijd zijn actie
hebben gezien? Het is duidelijk dat zijn actie niet al het kopen en verkopen tot
stilstand heeft gebracht. Een hele legermacht zou nodig zijn geweest om dat
echt te weeg te brengen, en er is geen getuigenis van een gewapend conflict.
 Het is daarom redelijk om te denken dat het omkeren van de tafels een
demonstratieve daad was, die niet van zo ’n ingrijpende aard was, dat die de
dagelijkse routine van de tempel omver wierp. Was dat wel het geval, dan zou
Jezus beslist ter plekke zijn opgepakt. “Thus those who saw it, and those who
heard about it, would have known that it was a gesture intended to make a

HTS 61(1&2) 2005

597

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

point rather than to have a concrete result; that is they would have seen the
action as symbolic” (Sanders 1986:70, zie ook 1986:90).
De meest voor de hand liggende verklaring voor Jezus’ omverwerpen
van de tafels is dat het de komende verwoesting van de tempel niet
teweegbrengt als wel symboliseert. “Had Jesus wished to make a gesture
symbolizing purity, he doubtless could have done so. The pouring out of water
comes immediately to mind. The turning over of even one table points towards
destruction” (Sanders 1986:70).
Zij die Jezus’ optreden hebben gezien zagen het volgens Sanders
ongetwijfeld als een aanval op de door God voorgeschreven tempeldienst.
 Niet alleen de priesters, maar iedereen die de tempel zag als plaats waar
Israël en de individuele Israëlieten opdracht kregen om offers te brengen als
verzoening voor hun zonden, zou daardoor zijn beledigd of gekwetst. Sanders
(1986:70-1; zijn cursivering) zegt:
Further, it is hard to imagine how Jesus himself could have seen it if
not in these terms. We should suppose that Jesus knew what he
was doing: (…) he regarded the sacrifices as commanded by God,
he knew that they required a certain amount of trade, and he knew
that making a gesture towards disrupting the trade represented an
attack on the divinely ordained sacrifices. Thus I take it that the
action at the least symbolized an attack, and note that “attack” is
not far from “destruction”

Sanders plaatst Jezus’ optreden in het kader van de uitspraken van Jezus
over de tempel. De woorden in Marcus 13:1-2: “En toen Hij uit de tempel ging,
zeide een van zijn discipelen tot Hem: Meester, zie, welke stenen en welke
gebouwen! En Jezus zeide tot hem: Ziet gij deze grote gebouwen? Er zal
geen steen op de andere gelaten worden, die niet zal worden weggebroken”,
ziet Sanders als een eenvoudige voorspelling van Jezus dat de tempel
verwoest zal worden. De verhalen over het verhoor van Jezus (Marc 14:57-8;
Mat 26:60-1) bevatten beschuldigingen waaruit blijkt dat hij de tempel
bedreigde. Het feit dat deze beschuldigingen geregeld terugkeren in de
kruisigingscènes (Mat 27:40; Marc 15:29) en later in Handelingen 6:14, maakt
dat Sanders er redelijk zeker van is, dat deze beschuldigingen terug te voeren
zijn op de historische Jezus. Daarbij wordt de beschuldiging dat Jezus de
tempel in drie dagen af zal breken, in Johannes 2:18-22 direct toegevoegd
aan het verhaal van de reiniging.
 Voor Sanders staat vast dat de traditie van de verwoesting van de
tempel diep geworteld is in de vroegchristelijke traditie: Hij zegt:

598

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

(…) the statement in John 2:19 shows how deeply embedded in the
tradition was the threat of destroying and the promise of rebuilding
the temple. It was so firmly fixed that it was not dropped, but rather
interpreted. John, it is to be noted, does drop the threat, “I will
destroy”, in favour of the second person statement which implies a
condition, “[If] you destroy”. (…) It is reasonable to see the change
in subject as John’s and to suppose that John had the tradition
contained in Mark 14.58, Matt 26.61, Mark 15:29, Matt 27.40, and
Acts 6.14: Jesus threatened the destruction of the temple (…)
(Sanders 1986:72-3)

Als voorspelling of als dreigement, het is duidelijk dat Jezus een imminente
verschijning van het oordeel en een nieuwe tijd voorzag.
Jezus’ woord en daad stemmen overeen. Beide wijzen vooruit naar de
verwoesting van de huidige orde en het verschijnen van een nieuwe. Jezus
verwachtte dat God een nieuwe tempel vanuit de hemel zou geven. Elders
zegt Sanders (1996:311): “Hij (Jezus) geloofde dat God de tempel zou
verwoesten. Als goede joodse profeet had hij kunnen denken dat God een
vreemd leger zou gebruiken voor deze vernietiging, maar als radicale
eschatoloog van de eerste eeuw, dacht hij wellicht dat God het rechtstreeks
zou doen.” Deze verwachting was niet vreemd aan zijn tijd. “Jesus either
threatened or predicted that God would put an end to the present temple: that
is, that the end was at hand. If he said ‘I will destroy’, He saw himself as God’s
agent” (Sanders 1986:73).
 Sanders vindt niet dat Jezus zelf een aandeel had aan de verwoesting
van de tempel; ook niet dat hij uitdrukkelijk een verwoesting door een militaire
macht voorspeld had: “If Jesus did not predict the conquest of the temple by
foreign arms, and if he himself was not planning armed insurrection, then it
follows that he must have either predicted or threatened the destruction of the
temple by God” (Sanders 1986:74; zijn cursivering; zie ook 1996:311-312).
De hypothese van Sanders is dus dat de daden en de uitspraken van
Jezus een eenheid vormen: “Jesus predicted the destruction of the temple
and carried out an action symbolic of its destruction by demonstrating against
the performance of the sacrifices. (…) He intended (…) to indicate that the
end was at hand and that the temple would be destroyed, so that the new and
perfect temple might arise” (Sanders 1986:75).
Het is heel waarschijnlijk dat Jezus’ optreden door zijn tijdgenoten goed
begrepen is. In bepaalde kringen leefde de verwachting van de verwoesting
en heropbouw van de tempel sterk.11 De intentie van Jezus’ daad was
11

Sanders (1986:77-90) wijdt een heel hoofdstuk aan de teksten waarin de verwachting van
de verwoesting en heropbouw van de tempel naar voren komt.
HTS 61(1&2) 2005

599

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

voldoende bekend en duidelijk zo begrepen dat het voor zijn tijdgenoten
hoogst aanstotelijk was. “Jesus still attacked the functioning temple, where the
sins of Israel were atoned, and the crowd could simply have disbelieved his
eschatological prediction or resented his personal self-assertion” (Sanders
1986:76).
Voor Sanders staat het vast dat Jezus’ optreden in de tempel geen
reiniging was. Het was een profetische demonstratie en een voorteken van
wat er met de tempel zou gebeuren, namelijk dat deze verwoest zou worden.
 Jezus’ optreden was niet gericht op het reinigen van de tempel, maar op het
eschaton (eindtijd).12 Sanders meent dat Jezus’ optreden en onvrede niet
gericht was tegen de priesters van zijn tijd. De conclusie waartoe Sanders
komt, is: “(…) we can see that Jesus’ work fit into eschatological expectation,
not reform. Thus there is no context for understanding the symbolic action as
‘cleansing’. Contemporary Judaism would not expect ‘cleansing’ from an
eschatological prophet or teacher; and nothing which is reliably attributed to
Jesus points towards cleansing” (Sanders 1986:90; mijn cursivering).
3.2
Een actie tegen het beleid van de hogepriester: Craig Evans
In een goed gedocumenteerd artikel levert Evans (1997:395-439) scherpe
kritiek op Sanders’ standpunt. Evans heeft vijf punten van kritiek: (1) Sanders
faalt om de tempeltraditie zoals deze in de Evangeliën weergegeven is,
voldoende uit te leggen. (2) De presentatie van Jezus’ houding ten aanzien
van het priesterdom is less than satisfactory. (3) Sanders neemt relevante
schriftgegevens waaraan Jezus refereert, niet voldoende in acht. (4) Sanders
neemt de belangrijke getuigenis wat betreft de houding van de Joden in
Palestina ten opzichte van het priesterdom, onvoldoende in acht. (5) Hij
neemt vervolgens ook de historische reconstructie onvoldoende in acht
(Evans 1997:396).
 3.2.1 Jezus’ houding ten opzichte van het priesterdom
Evans heeft scherpe kritiek op Sanders’ standpunt dat Jezus’ uitspraak in
Marcus 11:17-18: “en Hij leerde en sprak tot hen: Staat er niet geschreven,
dat mijn huis een bedehuis zal heten voor alle volken? Maar gij hebt het tot
een rovershol gemaakt”, niet tegen het priesterdom gericht zou zijn (Evans
1997:402; zie Sanders 1986:89). Zonder deze tekst zou er voor Sanders geen
authentieke uitspraak van Jezus overblijven waarin Jezus tegen het
priesterdom zou zijn. Zodoende ziet Sanders een aantal andere uitspraken en
passages over het hoofd. Er zijn volgens Evans (1997:403-404) wel degelijk
een aantal teksten die het tegendeel bewijzen: Marcus 11:27-33 (de vraag
naar Jezus’ gezag) getuigt van vijandschap tussen Jezus en de
12

Zie ook Gaston (1970:117).
600

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

tempelautoriteiten, en in Marcus 12:1-12 (de gelijkenis van de
onrechtvaardige pachters) is het redelijk om aan te nemen dat de religieuze
leiders met de pachters geïdentificeerd worden. In het verhaal van Jezus’
arrestatie, en meer specifiek het verwonden van de slaaf van de hogepriester
(Marc 14:43-50), is het van belang dat het de slaaf van de hogepriester is, die
vermeldt wordt. Op de een of andere manier is de hogepriester dus betrokken
bij de arrestatie van Jezus. Van de hogepriester zegt Evans (1997:406):
Such an interest could be explained as a response to Jesus’
prophetic demonstration of the Temple’s doom, but had Jesus
disrupted and condemned as “robbery” the business going on
within the Temple precincts, business that would have been under
the authority of the High Priest, it is logical to assume that the High
Priest would have taken personal offence and therefore likely would
have taken a more personal interest in seeing his antagonist
silenced.
 In de prediking van Johannes de Doper (Mat 3:7b-10//Luc 3:7b-9) worden de
Farizeeën en Sadduceeën aangesproken als “adderengebroed”. Dat er een
verwantschap tussen Jezus en Johannes was, is voor Evans evident. “Since
in all likelihood Jesus had been a follower of John, it is not improbable that he
would have shared his views” (Evans 1997:406-407).
Vooral in de passieverhalen worden de hogepriesters geïdentificeerd
als Jezus’ antagonisten:
The consistent appearance of the ruling priests in these predictions
indicate at the very least an early and widespread belief that the
Temple authorities were Jesus’ enemies. From this we may infer
that Jesus must have said and done things and provoked the
priesthood. Of course, a prediction and demonstration of the
Temple’s destruction could have been such a provocation, but
condemnation of the business activity in the Temple precincts was
sure to lead to reprisal.
(Evans 1997:407)13

Evans meent dus dat Sanders’ conclusie over Jezus’ houding jegens het
priesterdom onjuist is. Jezus’ optreden was wel degelijk een aanval op de
integriteit van het priesterdom. Zijn demonstratie in de tempel was dus niet
zonder context. Hoewel Marcus 11:17 een van de hardste en meest directe
punten van kritiek op het priesterdom is, is er geen reden om te denken dat

13

Opvallend is dat Evans geen tekstverwijzingen geeft. Deze stelling valt dus moeilijk te
controleren.
 HTS 61(1&2) 2005

601

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

Marcus’ weergave van Jezus’ optreden daarom niet authentiek van Jezus zelf
zou kunnen zijn (Evans 1997:408; zie Sanders 1986:67-68)
3.2.2 Relevante schriftgegevens
Evans wil de notie van de reiniging van de tempel niet helemaal uitsluiten
zoals Sanders doet. Hij meent dat het goed mogelijk is dat het dreigement van
de verwoesting van de tempel bij Jezus ontstaan is, omdat Jezus daar een of
andere vorm van corruptie tegengekomen was. Profetische dreigementen uit
het Oude Testament over de verwoesting van de tempel gingen vaak samen
met beschuldigingen van religieuze corruptie en ontheiliging van de tempel
(zie Evans 1997:409).
 Evans’ kritiek op Sanders is vooral gericht op Sanders’ standpunt wat
betreft de tempel in het zogehete eschaton. Sanders leidt uit de profetische
literatuur af, dat de restauratie van de tempel in de Messiaanse tijd impliceert
dat er twee stappen zouden zijn: eerst de verwoesting en dan een
wederopbouw. De eerste stap is de verwoesting van de bestaande tempel, en
dat is wat Jezus symboliseert door zijn actie. Echter:
The problem here is that there is no clear evidence that would
suggest that the Messiah (or God acting through the Messiah)
would destroy the Temple. Because Sanders concludes that Jesus’
action implied the threat of the destruction of the Temple, those
various texts that seem to promise a new Temple in the Eschaton
are interpreted as the second part of Sanders’ two-part
interpretation of Jesus’ action in the Temple and (related) saying
about building a new Temple. Sanders’ interpretation (…) is not
necessarily incorrect, but it should be understood as (…) only
inferential. There are no texts that predict the appearance of a
messianic figure who first destroys (…) the Temple and then
rebuilds it. These texts only suggest that a new Temple will be built,
perhaps through the agency of the Messiah.
 (Evans 1997:409-410; zijn cursivering)

De vraag blijft echter onbeantwoord, hoe Jezus’ tijdgenoten zijn actie in de
tempel zouden hebben gezien. Evans stelt de vraag: bestaat er een
schriftuurlijke traditie die de actie van Jezus als “reiniging” begrijpelijk of zelfs
tot iets dat te verwachten is maakt? Jazeker. Uitvoerig bespreekt Evans de
volgende teksten: Jesaja 1:11; Micha 3:9-12; Hosea 6:6; Jeremia 7; Ezechiël
22:23-31; Klaagliederen 4:13; Sefanja 3:1-8; Zacharia 14:20-21; Maleachi 3:1;
Jubileeën 23:21; Testament van Levi 14:1-6, 17:1; 1 Henoch 89:73; Psalmen
van Salomo 17 en 18 (Evans 1997:410-416). Hoe zouden tijdgenoten op
Jezus’ actie reageren? Evans zegt: “These texts would surely suggest to a
602

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

Palestinian Jew of Jesus’ day the possibility that the Messiah might purge the
city of Jerusalem of corrupt officials, which would likely not exclude priests, as
part of an act of ‘cleansing’ Israel for the messianic kingdom” (Evans
1997:416).
Wat Evans duidelijk wil maken is dat deze verschillende Joodse teksten
niet uitdrukkelijk aangeven dat van de Messias verwacht wordt dat hij de
tempel zal reinigen (laat staan verwoesten). Het geeft wel aan dat, indien een
reiniging wel door iemand ondernomen zou worden, het zonder veel moeite
zó opgevat kon worden. Het zou vreemd zijn als Jezus’ actie alleen gezien
zou worden als symbool van verwoesting, zonder enige verwijzing naar een
vorm van reiniging (zie Evans 1997:418-419).
 3.2.3 De algemene houding van de Joden in Palestina ten opzichte van
het priesterdom
Evans meent dat Sanders te scherp reageert op vorige ongegronde sweeping
generalizations ten aanzien van de tempel door menig geleerde van vooral
christelijke huize. Sanders zet zich zo (wellicht terecht) af tegen bepaalde
karikatuurbeelden dat de tempel door en door corrupt zou zijn. Zo geeft hij
echter een te positief beeld van de tempel in de tijd van Jezus, op zo’n manier
dat het lijkt alsof hij (Sanders) niet wil accepteren dat er toch dingen waren ten
aanzien van de tempel waar Jezus (terecht of onterecht) op tegen was.
Sanders is te snel in zijn afwijzing van mogelijke misstanden binnen het
tempelsysteem en dat maakt hem volgens Evans ongeloofwaardig (zie Evans
1997:410-420).
Verschillende profetieën uit het Oude Testament hebben al
aangegeven, dat er wel degelijk iets mis kan zijn met de tempeldienst. Ook
andere bronnen, buiten het Nieuwe Testament, leveren betekenisvolle
getuigenissen van hebzucht en corruptie bij de tempelautoriteiten. Evans
citeert heel uitvoerig uit rabbijnse bronnen en de werken van Flavius
Josephus, die een beeld geven van grote rijkdom en het gebruik van
buitensporig geweld door de priesters. Evans zegt:
All of this tradition, of course is collected, preserved, and edited by
rabbis of a later time, whose criticism may not always be justified
nor accurately represent the facts. Nevertheless, even if we were
inclined to regard it as biased or exaggerated, there is no
justification to regard it as wholesale fabrication, for it comports well
with what we find in the Gospels, and it is corroborated to a certain
extent by Josephus, who possesses fairly accurate knowledge of
events from the time of Pilate on.
 (Evans 1997:424)
HTS 61(1&2) 2005

603

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

In de Qumran-gemeenschap staat het priesterdom van de tempel in
Jeruzalem ook in een kwaad daglicht en wordt de hogepriester vaak
beschuldigd van beroving van het volk en zelfs van de armen. Uit literatuur
van de Qumran-gemeenschap, waaruit Evans uitvoerig citeert, blijkt ook dat
deze sekte de tempel in Jeruzalem wil herstellen met het oog op de “ware
aanbidding” (zie Evans 1997:424-425). Dit, samen met het feit dat ook bij het
algemene publiek vooral het huis van Ananias gehaat was en bekend stond
als wreed, brengt Evans tot de conclusie: “Taken together, the (…) evidence
clearly demonstrates that various groups, such as some Tannaitic and early
Amoraic rabbis, the zealots, Qumran sectarians, and Josephus viewed
various priests, High Priests, or priestly families as wealthy, corrupt, often
greedy, and sometimes violent” (Evans 1997:427).
 Twee relativerende opmerkingen moeten worden gemaakt: (1)
Josephus’ historische materiaal is vaak tendentieus, hij heeft bepaalde
priesterfamilies te vriend en zet zich af tegen anderen; tevens moet hij zijn
opdrachtgever Flavius te vriend houden. Ook de bronnen uit de Qumrangemeenschap zijn niet representatief voor een breed gedeelde visie en zijn
vaak ten aanzien van die hogepriester overdreven veralgemeningen. (2) De
rabbijnse literatuur, met uitzondering van het Testament van Mozes, stamt
niet uit precies dezelfde tijd als waarin Jezus leefde, dat wil zeggen, ze
verwijst niet zonder meer naar de laat jaren twintig, vroeg jaren dertig van de
eerste eeuw. De bronnen verwijzen naar afzonderlijke generaties vóór, en één
generatie na Jezus. Desalniettemin stelt Evans: “(…) despite these
uncertainties (…) we cannot escape the conclusion that in all likelihood the
high priesthood of Jesus’ time was corrupt (or at least was assumed so) and
that Jesus’ action in the Temple is direct evidence of this” (Evans 1997:428).
Evans komt dan tot de volgende suggestie: Jezus was niet tegen de
offerdienst in de tempel. Wel was Jezus tegen bepaalde aspecten van de
activiteiten in het voorhof van de tempel. Jezus was tegen de activiteiten
onder algemene controle van de tempelautoriteiten en vooral tegen die
activiteiten, die onder toezicht van de priesters vielen. Het ging om die
activiteiten, waarover de priesters wel beheer voerden, maar die niet direct
door hen uitgevoerd werden. Evans zegt: “Thus, he may have overturned the
tables of the vendors and accused them of robbery, but in so doing he
condemned the policy of the High Priest” (Evans 1997:428; mijn cursivering).
 3.2.4 Historische context
Aan de hand van een artikel van Eppstein wil Evans de invoering van de
handel in offerdieren en vogels in het gebied van de tempel toeschrijven aan

604

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

het beleid van de hogepriester Kajafas. Daar is echter volgens Evans geen
afdoende bewijs voor:
What at most we can conclude is that Caiaphas may have been the
first High Priest to authorize the sale of the sacrificial animals in the
Temple precincts and may have done so because of a quarrel with
the Sanhedrin, one that may have been related to the Sanhedrin’s
expulsion from the Chamber of Hewn Stone. Observing this activity
and being aware of the factors that had led up to it, Jesus may have
reacted the way he did in the Temple precincts. Although not
implausible, the uncertainty of this chain of reasoning is obvious.
 (Evans 1997:432; zijn cursivering)

Vanuit een historisch oogpunt is er één aspect in het verhaal van de
tempelreiniging, dat problematisch blijft. Sanders en anderen hebben zich
afgevraagd, wat de toepasselijkheid is van een opmerking van Jezus, dat de
omgeving van de tempel een rovershol (naar aanleiding van Jer 7:11) is
geworden. Het woord ληστής wordt geassocieerd met een “struikrover” die
met geweld afpakt, en niet met een “oplichter”. Dat is een zware
beschuldiging aan het adres van het priesterdom. Het feit dat er getuigenis
bestaat dat de heersende priesters vaak door geweld méér voor zichzelf
namen dan een redelijk deel van de tienden van de offers, maakt Jezus’
opmerking niet helemaal ontoepasselijk. Jezus’ citaat uit Jeremia 7:11
reflecteert op zijn minst zijn intenties in de tempel. Het is eerder een
retorische opmerking dan een beschrijving van wat er echt gebeurde. Zijn
opmerking verwijst naar de corruptie in de tempel in het algemeen, en niet
zozeer naar het feit dat de tempelpriesters in Jezus’ tijd zich letterlijk
gedroegen als “struikrovers”.14 Het valt op, zegt Evans, dat er
overeenkomsten zijn met de Targum Jeremia uit de eerste eeuw. “In 7:11 the
Targum substitutes ‘synagogue of the wicked’ for the Hebrew text’s ‘den of
robbers’” (Evans 1997: 433). Indien Jezus en zijn volgelingen vertrouwd
waren met deze interpretatie, dan zou de verwijzing van deze passage naar
de tempel in de tijd van Jezus nog meer van toepassing zijn, en maakt het de
opname van Jeremia 7:11 in Marcus 11:18 als woorden van Jezus des te
meer aannemelijk. Evans citeert nog een paar passages uit de Targum,
waarin de priesters beschuldigd worden van roverij, terwijl ze overdreven
behept zijn met geld en geen oog hebben voor de belangen van het volk. Dat
leidt tot Evans opmerking: “I would think, however, that this factor should be
taken into consideration carefully before the citation of Jer 7:11 in Mark 11:17
14

Dit wordt bevestigd door C Roth (1960:177), die ληστής eveneens vertaalt met outlaws of
guerillas.
 HTS 61(1&2) 2005

605

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

is judged as inauthentic or as not representative of Jesus’ true intention”
(Evans 1997:434).
3.3
Het herstellen van aanbidding als doel van de tempel: Hans D Betz
Betz wil liever niet spreken van een tempelreiniging. Hij vindt dat een modern
en dubbelzinnig begrip. De reiniging van de tempel is een zaak voor de
priesters en hogepriesters van de tempel, en Jezus was geen priester. In die
zin sluit de visie van Betz aan bij die van Sanders. Jezus’ daad (Marc 11:1518) was op zich ook geen deel van de reguliere tempeldienst. Sterker nog, het
optreden van Jezus in de tempel was zelfs helemaal geen rituele daad. Het
was een eenmalige daad door een individu: “It can be characterized as a
violent intervention, disrupting what other people regard as normality. As
confrontation and provocation the action was meant to be symbolic or
paradigmatic. (…) [I]t pointed beyond itself to a larger context of meaning”
(Betz 1997: 459).
3.3.1 Vergelijkbare godsdiensten
Betz’ visie op Jezus’ optreden als symbolische en paradigmatische daad sluit
aan bij het werk van Sanders. Waar Sanders echter hoofdzakelijk het Joodse
milieu wil laten spreken, redeneert Betz vanuit een breder perspectief van
vergelijkbare godsdiensten. Hij noemt zijn onderzoek: “A comparative religion
approach” (Betz 1997:455). Het Joodse milieu heeft naar zijn oordeel genoeg
de aandacht gehad, en hij plaatst zijn onderzoek in de context van de functies
van tempels in de Hellenistische en Romeinse wereld.
 In een bredere context of meaning, stelt Betz, wordt een interventie als
Jezus’ daad gezien als van iemand die een alternatieve werkelijkheid
introduceert. Hij doet dat door wat als business as usual gezien wordt aan te
vallen. “To the historian of religion, all religious life manifests itself in the
constant struggle between what is taken to be ‘religion as usual’ and sudden
eruptions of powerful resources buried under layers of accepted tradition”
(Betz 1997:460).
Symbolische daden waren indertijd bekend. Het evangelie van Matteüs
ziet Jezus’ optreden als dat van een profeet. Als charismatisch figuur, stelt
een profeet de goddelijke werkelijkheid vaak op een andere manier aan de
orde dan in de rituelen die door de priesters worden uitgevoerd. In de meeste
godsdiensten is er ruimte voor zowel de functies van profeet als van priester.
Beide functies staan tegelijk complementair èn concurrerend ten opzichte van
elkaar. Aan de ene kant komen de goddelijke krachten tot uitdrukking in de
reguliere rituelen, uitgevoerd door de priesters, en tegelijk zijn deze krachten
ook oncontroleerbaar, onvoorspelbaar en zelfs ontwrichtend. Menselijke
606

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

rituele handelingen worden vaak routinematig en levenloos en worden zo een
gevaar voor de godsdienst zodat hervorming vaak nodig is. Charismatische
profetieën aan de andere kant lopen echter dikwijls het gevaar vluchtig,
fragmentarisch en soms wanordelijk te zijn voordat ze uiteindelijk ook weer
vanzelf “verdampen”. Beide deze functies zijn echter nodig en blijven
voortdurend een rol spelen (zie Betz 1997: 460).
3.3.2 Een vorm van commercialisering
Betz gaat echter verder dan Sanders. Betz ziet deze profetische interventie
van Jezus als symbool dat er iets verkeerd is gegaan met de tempeldienst.
Historisch gezien was Jezus niet de enige die kritiek had op de tempeldienst.
 Hij staat in de traditie van de vroegere profeten, maar ook in lijn met de kritiek
op de tempel van de Qumran-gemeenschap. Ook het intellectuele klimaat van
de Hellenistische filosofen speelt een rol. In de Hellenistische periode werden
de tempels met al hun rijkdom, offers en priesterdom meer en meer
geassocieerd met zich steeds uitbreidende cultussen rond de heersers, het
demonstreren van hun macht en de uitstraling van hun welvaart. Dat eerder
dan met echte religieuze belangen. In deze context wordt de betekenis van
Jezus’ optreden duidelijk. Hij was niet tegen de tempelcultus, ook niet tegen
de handel of de geldwisselaars op zich, wel tegen een vorm van
commercialisering van de tempel in die zin, dat de handel zo massaal is
geworden (zie Betz 1997:461). Betz (1997:461-462) zegt:
The problem that apparently irritated Jesus was that the merchants
and the bankers had moved inside the sacred precinct to conduct
their business. This situation brought about a conflict between
business and worship, with business increasingly disturbing
worship not only by the inevitable noise, confusion, and filth but
also by introducing different interests and values. Once allowed
inside the sacred precinct, business inevitably expanded into the
space reserved for the worship, subverting the very purpose of the
sanctuary.
 3.3.3 Monumenten en propaganda
Volgens Betz was voor Jezus deze commercie ondermijnend voor de reinheid
van de tempel, maar deze onreinheid was zeker niet de enige reden voor zijn
actie. Daar komt nog bij dat tempels in de Grieks-Romeinse wereld meer en
meer gemaakt werden tot monumenten van de heersers. Een tempel speelde
een belangrijke rol in een polis. Echter, naar aanleiding van de bekende
“Temenos van Apollo” te Delphi, die overladen werd met schatten en
kunstzinnige meesterstukken, zegt Betz (1997:462):
HTS 61(1&2) 2005

607

Was Jezus’ optreden in de tempel een reiniging?

Such “monumentalization” turned sanctuaries into “museums” and
showcases for competitive propaganda. Sacrifices became more
and more lavish with the proverbial hecatombs offered by rich
potentates from Greece and from abroad. The priesthood was
staffed in part by upper-class politicians and intellectuals, and the
oracle of the Pythia became entangled with international politics.
Faced with such splendour, how could the pious little people,
the peasants and the women from villages, worship in such a
place? How would the god Apollo look at the handful of barley flour
they were able to afford as sacrifice, in comparison with the
hecatombs offered by the rich and the powerful?

Dit maken van tempels tot monumenten nam nog een andere wending, toen
de heersers de tempels begonnen te gebruiken voor hun eigen propaganda.
De eerste keizer die tempels zag als een handig middel in zijn imperiale
macht en propaganda, was keizer Augustus (zie Betz 1997:463 voor
voorbeelden).
Van belang voor het optreden van Jezus is de heerschappij van koning
Herodes de Grote (37-34 v Chr). Bekend is dat Herodes bevriend was met
Augustus en dat hij, in een poging om zijn eigen heerschappij te legitimeren,
Augustus gebruikte als voorbeeld.
 Like August, he planned to change the ancient Jewish religion
into a Hellenistic form of Jewish ruler cult, but determined
resistance by strong segments of the Jewish population set
limits on what he could get away with. What he was able to
complete were gigantic building programs that culminated in
the restoration and enlargement of the Temple in Jerusalem.
(Betz 1997:463-464)
Ondanks scepsis en tegenstand bij de Joodse bevolking, slaagde Herodes er
toch in om de tempel te herbouwen. “Against the odds, Herod succeeded to
the extent he did by manipulating the people through monumental beauty,
military security, and economic wealth, so that the majority of them tolerated
his dictatorship; the few that did not were brutally persecuted and eradicated”
(Betz 1997:464).
Josephus, zegt Betz, beklemtoonde het propagandistische doel van de
tempel in zijn geschriften. Het herbouwen van de tempel zou dienen tot
“welvaart van het volk” en het was “de wil van God”. Kortom, Josephus bood
de nieuwe tempel een “gigantic votive gift for Herod’s kingship” (Betz

608

HTS 61(1&2) 2005

E-J Vledder

1997:464). Troon en altaar werden één, met als consequentie voor de Joodse
godsdienst (in Betz’ 1997:465 woorden, Josephus citerend):
Herod had succeeded in hellenizing and romanizing it at its very
centre. (…) [T]he old cult had been abolished with Zerubbabel’s
Temple. The new Temple had acquired new functions: It was now
Herod’s Temple, a divine manifestation of Herodian legitimacy (Ant.
 15 §425), built to his ‘eternal remembrance’ (15 §380). This phrase
implies that not only the building but also the calendar of festivals
was manipulated. With the Temple cult thus politicized and
commercialized, for the people it meant prosperity, political security,
and international fame. No wonder that, as Josephus says, “all the
people were filled with joy and offered thanks to God, first of all for
the speed (of the work), and next for the king’s zeal, and as they
celebrated they acclaimed the restoration” (15 §421).
We weten dat er weerstand bestond tegen de tempel in Jeruzalem bij de
Qumran-gemeenschap, Johannes de Doper en Jezus. Deze tegenstanders
zagen uit naar de verwoesting van Herodes’ tempel, als deel van de
verlossing in de eindtijd. Hierin stemt Betz overeen met Sanders. Sommige
geleerden argumenteren dat de verwoesting van de legitieme tempel al heeft
plaats gevonden met het verbouwen van Zerubbabels tempel door Herodes.
Onzeker is, hoe de voorspelling van de verwoesting van de tempel van
Herodes verband houdt met Jezus zelf (Marc 13:1-2//Mat 24:1-2//Luc 21:5-6;
Marc 14:58//Mat 26:61; Luc 19:44; Joh 2:19). Anders dan Sanders ziet Betz
deze voorspellingen wel als ex eventu, maar: “there could have been an
earlier pronouncement by the historical Jesus that was reformulated later,
dealing with the eschatological future of the Temple” (Betz 1997:465-466).
3.3.4 Pronkerige godsdienst
Hoe dan ook, zegt Betz, de Joodse bewegingen stonden niet alleen in hun
verzet tegen pronkerige godsdienst. Dat was er ook bij het centrum van de
Griekse godsdienst te Delphi. Verhalen over echte Delphische vroomheid
vertellen dat Apollo, “… the god of justice and good measure, would prefer
what came from the heart of the little people, and most Greeks were little
people” (Betz 1997:467).
